ghaemiyeh.com
سرشناسه : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان،1398
عنوان و نام پدیدآور : دروس حوزه پایه اول تا دهم/ واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
مشخصات نشر : اصفهان : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1398.
مشخصات ظاهری : نرم افزار تلفن همراه و رایانه
موضوع : حوزه و دانشگاه.
موضوع : حوزههای علمیه-- ایران.
موضوع : دانشگاهها و مدارس عالی-- ایران.
شناسه افزوده : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
توضیح : مجوعه حاضر،متن کتب متداول حوزه از پایه اول تا دهم و همراه با صوت اساتید مطرح حوزه می باشد.
عنوان قراردادی : مغنی الادیب
عنوان و نام پدیدآور : مغنی الادیب / مولف جمعی از اساتید مدرسان حوزه علمیه قم.
مشخصات نشر : قم : نهاوندی، ۱۳۷۸.
مشخصات ظاهری : ۲ ج.
موضوع : زبان عربی -- نحو
شماره کتابشناسی ملی : ۳۵۸۷۵۳۹
توضیح : کتاب «مغنی الادیب» تهیه گروهی از اساتید حوزه علمیه قم (مدرسه معصومیّه سلام الله علیها) است که تلخیص و تهذیبی از کتاب «مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب»، اثر جمالالدین عبدالله بن یوسف بن احمد بن عبدالله بن هشام انصاری مصری (متوفی 761ق) می باشد. به علت حجم زیاد کتاب و کثرت مثال های مطرح شده در بعضی مباحث و نیز وجود برخی اشعار منافی اخلاق سبب شد تا کتاب توسط برخی اساتید حوزه علمیه قم با نام «مغنی الادیب» تلخیص شود و بجای استناد به این اشعار ، از اشعار قابل استنادی که در مدح یا رثاء اهل بیت علیهم السلام هستند و نیز به اشعاری که از مضامین بالایی برخوردار هستند استفاده شود وهمچنین به روایاتی که ابن هشام ذکر کرده است روایات دیگری از نبی اکرم صلی الله علیه وآله و امامان معصومین علیهم السلام افزوده شد.
کتاب در دو جلد ، مشتمل بر هشت باب، تنظیم شده است و مشتمل بر قواعد کلی نحو و تطبیق آنها بر مثالهایی از آیات کریمه و اشعار عرب میباشد.
نسخه حاضر همراه با صوت استاد هاشمیان برای نیمسال اول و دوم و همچنین صوت استاد عابدی برای نیمسال دوم (باب رابع) می باشد
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین والصلاة والسلام علی أشرف الأنبیاء والمرسلین وعلی الهداة المیامین من آله الطاهرین.
أما بعد ، فإنّ کتاب «مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب» لِ «جمال الدین بن هشام الأنصاری» بسبب اشتماله علی المطالب العلمیة العالیة ، وشموله الواسع للمباحث المفصّلة حول المفردات التی أخذت حصّةً کبیرة من الکتاب ، وبسبب عرضه الفنّی للمطالب النحویّة بحیث یمکّن القارئ من استنباط الأحکام النحویة صار محطّاً لأنظار المراکز العلمیة فی العالم ، ومع مرور مئات من السنین علی تألیفه فقد یمکن أن یدّعی أنه قلّما وجد کتاب فی النحو بهذه المثابة والسعة والشمول.
ولذلک أخذ النحاة منه مباحث کثیرة وتراهم أحیاناً قد نقلوا نصّ عباراته فی کتبهم.
إن معرفة ابن هشام بلغة العرب ، وکیفیّة استخدامه تراکیب المفردات أثار عجب کلّ من له أدنی معرفة بالأدب العربی ، فتراه عند ما یطرح المطالب العلمیّة یحفّها بذکر الشواهد المتعدّدة من الآیات والروایات والأبیات والأمثال العربیة.
ویدّل علی إحاطته العلمیة بالأدب العربی تتبّعه فی الکتاب مقفّلات مسائل الإعراب ، وإیضاحه معضلات یستشکلها الطلاّب. ولأجل هذه الغزارة العلمیّة قال المؤرخ الشهیر ابن خلدون فی حقه : «ما زلنا ونحن بالمغرب نسمع أنه ظهر بمصر عالم بالعربیة یقال له : ابن هشام ، أنحی من سیبویه».
کلّ هذه الخصال جعل المغنی متناً دراسیّاً فی الحوزات العلمیّة ، منذ سنوات
[شماره صفحه واقعی : 3]
طویلة یتحتم علی کلّ طالب دراسته قبل الشروع فی دروس الفقه والاُصول.
ولکن جعلُه متناً دراسیاً مع جمیع محاسنه القیّمة لا یخلو من نواقص أساسیة : منها : اشتماله علی الأشعار المبتذلة التی لا تلائم روح الزهد والتقوی السائدین فی المراکز العلمیّة للشیعة.
وممّا یلزم الالتفات إلیه أنه لا ضرورة للالتجاء إلی الأشعار المنافیة للأخلاق لإثبات حکم من الأحکام النحویة ، لأن المعیار العام فی الاستدلال هی حجّیة الأشعار والکلمات والأمثال ، وتحصیل الأبیات المشتملة علی مضامین راقیة مع کونها فی نفس الأمر حجة ، وإن یطلب وقتاً واسعاً وجهداً جاهداً لکنّه لیس بمحال.
ومن الممکن أنّ ابن هشام لاعتقاده الخاص ، لم یکن لیجوّز لنفسه أن یورد فی کتابه الأشعار التی ذکرت فی مدح أهل البیت (علیهم السلام) أو رثائهم ، ولهذا لاتُری فی «المغنی» الأبیات التی نقلت فی حقهم (علیهم السلام) إلاّ رقم قلیل جداً لایتجاوز الأصابع ، وأمّا نحن فاستشهدنا بتلک الأشعار وبکثیر من المنظومات العالیة المضامین. والأمر المهم الذی ینبغی أن یراعی فی رأینا هو أن لاتذکر أشعار المولّدین - نعنی بهم طبقةً من الشعراء الذین لایجوز الاستناد إلی أشعارهم - ویلاحظ زمن إنشاء الشعر ومکانه وهی الخطوة الأساسیة فی علم اُصول النحو.
ومنها : عدم تناسب حجمه الکبیر ، المدة التی خصّصت لدراسته فی الحوزات العلمیّة ، وذلک لأن الفترة التی خصّصت لدراسة المغنی ، تکفی لثلثه والکتاب علی النظم الموجود یتدرس فیه من المغنی مباحث علمیة کثیرة التی لایستغنی الطالب عن دراستها والتعرف علیها.
ومنها : تکثیر الأمثلة ، المملّ فی بعض المباحث ، والخروج من المطلب فی جملة من المسائل ، فقد تجنّبنا هذین الأمرین ، وحرّرنا الکتاب عنهما ، وذکرنا من
[شماره صفحه واقعی : 4]
المغنی ما هو المهم من المسائل.
وهذه النواقص هی التی دعتنا إلی تلخیص الکتاب. وقد بذلت اللجنة قصاری جهدها وواصلت عملها المستمر حتی أنجزت تلخیص الکتاب ، ولله الحمد.
والواجب علینا أن ننبّه القارئ الکریم علی مجموعة من النقاط الضروریة :
1- اللجنة سعت لتنظیم الکتاب بحیث یکون الباب الأول منه قابلاً للتدریس فی سنة دراسیة واحدة وسائر الأبواب فی سنة اُخری.
2- تابعنا فی عملنا ابن هشام فی ذکره للروایات ، فکما أنه استشهد بالروایات القابلة للاستشهاد ، استشهدنا بها ، ولم نقتصر علی الأحادیث النبویة المذکورة فی المغنی ، بل أضفنا إلی متن الکتاب الروایات الواردة عن الأئمة (علیهم السلام) ، التی ترکها المصنّف بسبب اعتقاده الخاص ، وأوردنا أیضاً کثیراً من الروایات المرویة عن النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) ، التی لم یذکرها ابن هشام.
3- إنّ اللجنة لم ترد إلحاق التعالیق العلمیّة المفصلة بالکتاب ، وإن وجدت هناک تعلیقة فإن الضرورة - کالتناقض بین کلمات ابن هشام أو انفراده برأی یخالف آراء جمیع النحاة - قد اقتضتها.
4- نظّمت اللجنة الکلمات المبحوثة عنها فی المغنی علی الترتیب الصحیح فی کلّ من حروف الکلم ، ولم یراع ذلک ابن هشام فی غیر أولها.
5- ذکرنا فی التعالیق ، العناوین المرتبطة بالأشعار ، وحاولنا أن نرجع الطالب مهما أمکن إلی «شرح شواهد المغنی» لِ «جلال الدین السیوطی» لکونه فی متناول أیدی جمیع الطلاب ، وأحلنا الطالب فی بعض الموارد إلی کتاب «شرح أبیات مغنی اللبیب» لِ «عبدالقادر عمر البغدادی» إما وحده ، أو مع کتاب «شرح شواهدالمغنی» لأسباب خاصّة ، فقدأرجعناإلیه مثلاًعندذکرالشعرالمرقّم 86 ؛
[شماره صفحه واقعی : 5]
لأن شاعره - أبانواس - من طبقة المولّدین ، ولذلک لم یذکر السیوطی شعره فی کتابه ، لعدم حجیته ، فالتجأنا إلی «شرح أبیات مغنی اللبیب» للمزید من التحقیق فیها.
وخلاصة الکلام : أن وجود داع خاص ألزمنا ذکر کتاب «شرح أبیات مغنی اللبیب» فی التعلیقة.
6- ما أوردناه من کلمات أمیرالمؤمنین (علیه السلام) ، التی فی نهج البلاغة یطابق نسخة المرحوم فیض الإسلام ، لأنها فی متناول أیدی الطلاب. واستفدنا إلی جانب عناوین نهج البلاغة من الرموز (ح - ط - ک) التی تشیر إلی «الحکم والخطب والکتب».
7- ذکرنا فهارس جمیع المصادر والمراجع التی اعتمدنا علیها فی التعالیق مع مشخصات الطبع لیتمکن الأساتذة والطلّاب الکرام من المراجعة.
8- الباب الأول من الکتاب بعد التدریس فی سنة دراسیة واحدة بقم المقدّسة وبعض المُدُن ، وإرسال النظرات من جانب الأساتذة الأعزاء ، جدّد فیه النظر وطبع طبعة منقحة مزیدة.
وفی الختام : نرجو من جمیع الأساتذة الکرام وأصحاب الرأی والفکر أن یرشدونا بآرائهم القیّمة إذا وجدوا فیه نقصاً طغی به القلم ، أو نشأ من الخطأ والنسیان ، حتّی یصحح فی الطبعات الآتیة إن شاء الله تعالی.
ویمکن أن تراسلونا باقتراحاتکم علی العنوان التالی :
قم - المدرسة العلمیّة المعصومیّة
«لجنة تألیف کتاب مغنی الأدیب»
[شماره صفحه واقعی : 6]
بسم الله الرحمن الرحیم
أما بعد حمدالله علی إفضاله ، والصلاة والسلام علی سیدنا محمّد وآله ، فإن أولی ما تقترحه القرائح ، وأعلی ما تجنح إلی تحصیله الجوانح ، ما یتیسر به فهم کتاب الله المنزل ، ویتضح به معنی حدیث نبیّه المرسل والأئمة الاثنی عشر ، فإنهما الوسیلة إلی السعادة الأبدیة ، والذریعة إلی تحصیل المصالح الدینیة والدنیویة ، وأصل ذلک علم الإعراب الهادی إلی صوب الصواب.
ومن أجلّ ما صنّف فیه قدراً وأحسنه وقعاً وأعمه نفعاً ، کتاب «مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب» الذی تشدّ الرحال فیما دونه وتقف عنده فحول الرجال ولایعدونه ، لکنه مع ذلک کله لایخلو من تطویل یوجب الملال وتکرار یعقب السآم وإیراد أشعار ینافیها العفاف ، وقد منّ الله تعالی علینا بتلخیصه وتهذیبه وتزیینه ببعض الشواهد الروائیة من النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) و الأئمة الهداة (علیهم السلام) ، والأمثلة الشعریة فی مدحهم ورثائهم ، فسمّیناه بِ-«مغنی الأدیب» وهو منحصر فی ثمانیة أبواب :
الباب الأول : فی تفسیر المفردات وذکر أحکامها.
[شماره صفحه واقعی : 7]
الباب الثانی : فی تفسیر الجمل وذکر أقسامها وأحکامها.
الباب الثالث : فی ذکر ما یتردّد بین المفردات والجمل وهو الظرف والجار والمجرور وذکر أحکامهما.
الباب الرابع : فی ذکر أحکام یکثر دورها ویقبح بالمعرب جهلها.
الباب الخامس : فی ذکر الأوجه التی یدخل علی المعرب الخلل من جهتها.
الباب السادس : فی التحذیر من اُمور اشتهرت بین المعربین والصواب خلافها.
الباب السابع : فی کیفیّة الإعراب.
الباب الثامن : فی ذکر اُمور کلیة یتخرج علیها مالا ینحصر من الصور الجزئیة.
[شماره صفحه واقعی : 8]
صوت
[*هاشمیان]
والمراد بالمفردات ، الحروف وما تضمّن معناها من الأسماء والظروف.
[*هاشمیان]
وربما ذُکرت أسماءٌ غیر تلک وأفعال ، لمسیس الحاجة إلی شرحها.
وقد رُتّبت علی حروف المعجم ، لیسهل تناولها.
صوت
[*هاشمیان]
تأتی علی وجهین :
کقول هند بنت اُثاثة :
1- أفاطم فَاصبرِی فَلَقَد أصابَتْ***رَزِیئتُکِ التّهائمَ والنُّجُودا (1)
[شماره صفحه واقعی : 9]
1) الطبقات الکبری : 2 / 331.
ونقل ابن الخباز عن شیخه أنه للمتوسط وأن الذی للقریب «یا» وهذا خرق لإجماعهم.
وحقیقته طلب الفهم ، کقوله تعالی : (فَلَمّا جاء السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرعَوْنَ أئنَّ لَنا لأجراً إنْ کُنّا نَحْنُ الغالِبینَ) (الشعراء /41).
[*هاشمیان]
وقد اُجیز الوجهان فی قراءة الحرمیَّیْن وحمزة : (أمَنْ هُوَ قانِتٌ آناء الَّیْل) (الزّمر/ 9).
وکون الهمزة فیه للنّداء هو قول الفرّاء. ویبعّده أنّه لیس فی التنزیل نداء بغیر «یا» ویقرّبه سلامته من دعوی المجاز ، إذ لا یکون الاستفهام منه تعالی علی حقیقته ، ومن دعوی کثرة الحذف ، إذ التقدیر عند من جعلها للاستفهام : أمن هو قانت خیرٌ أم هذا الکافر؟ أی : المخاطب بقوله تعالی : (تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلیلاً) (الزّمر/8) فحذف شیئان (1): معادل الهمزة والخبر.
ولک أن تقول : لاحاجة إلی تقدیر معادل فی الآیة ، لصحة تقدیر الخبر بنحو (2): «کمن لیس کذلک»
[*هاشمیان]
وقد قالوا فی قوله تعالی : (أفَمَنْ هُوَ قائمٌ علی کُلِّ نَفْس بِما کَسَبَتْ) (الرعد /33) : إنّ التقدیر : «کمن لیس کذلک» أو «لم یوحّدوه» ویکون (وَجَعَلُوا لله شُرَکاء) (الرعد /33) ، معطوفاً علی الخبر علی التقدیر الثانی.
والهمزة أصل أدوات الاستفهام ، ولهذا خصّت بأحکام :
الأول : جواز حذفها سواء تقدّمت علی «أم» کقول امرؤ القیس :
[شماره صفحه واقعی : 10]
2- تَروحُ من الحیّ أم تبتکِر***وماذا علیکَ بأن تنتظِر (1)
أم لم تتقدمها کقول الکمیت فی مدح أهل البیت :
3- طَرِبْتُ وماشوقاً إلی البیض أطْرَبُ***ولا لعباً منّی وذُوالشیب یلعَبُ؟ (2)
والأخفش یقیس ذلک فی الاختیار عند أمن اللبس ، وحمل علیه قوله تعالی : (وَتِلکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلیّ) (الشعراء /22) وقوله تعالی : (هذا رَبّی) (الأنعام /76 - 78) فی المواضع الثلاثة (3).
[*هاشمیان]
والمحققون علی أنّه خبر ، وأنّ مثل ذلک یقوله من ینصف خصمه مع علمه بأنّه مبطل ، فیحکی کلامه ثمّ یکرّ علیه بالإبطال بالحُجّة.
الثانی : أنها ترد لطلب التصوّر نحو قوله تعالی : (وَإن أدْری أقَرِیبٌ أمْ بَعیدٌ ما تُوعَدُونَ) (الأنبیاء /109) ولطلب التصدیق ، نحو قول حسّان :
4- أیذهب مدحیوالمحبّین ضائعا؟***وما المدح فی ذات الإله بضائع (4)
و «هل» مختصّة بطلب التّصدیق ، نحو : (هَلْ أدلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ) (طه /120).
وبقیّة الأدوات مختصّة بطلب التصوّر ، نحو : (مَتی نَصْرُالله) (البقرة /214)
[شماره صفحه واقعی : 11]
1) اللباب : 317.
2) شرح شواهد المغنی : 1/34.
3) (وکذلک نری إبراهیم ملکوت السماوات والارض ولیکون من الموقنین. فلمّا جنّ علیه اللّیل رأی کوکباً قال هذا ربّی فلمّا أفل قال لا أُحبّ الافلین. فلمّا رأی القمر بازغاً قال هذا ربّی فلمّا أفل قال لئن لم یهدنی ربّی لأکوننّ من القوم الضّالّین. فلمّا رأی الشّمس بازغة قال هذا ربّی هذا أکبر فلمّا أفلت قال یا قوم إنّی بریء ممّا تشرکون) (الأنعام / 75 - 78).
4) الغدیر : 2 / 58. وفی المصدر «ضایعاً وبضایع» والصحیح : ما أثبتناه ، للقاعدة.
(مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا) (یس /52).
الثالث : أنها تدخل علی الإثبات کما تقدّم ، وعلی النفی نحو قوله تعالی : (اَلَمْ یَعْلَمْ بِأنّ الله یَری) (العلق /14) وقول حسّان فی مدح أمیرالمؤمنین (علیه السلام) :
5- ألستَ أخاه فی الهدی ووصیّه***وأعلم فِهْر بالکتاب وبالسّنن؟ (1)
ذکره بعضهم ، وهو منتقض بِ «أم» فإنها تشارکها فی ذلک ، تقول : «أقام زید أم لم یقم؟» (2).
[*هاشمیان]
الرابع : تمام التصدیر بدلیلین :
أولهما : أنّها لا تذکر بعد «أم» الّتی للإضراب کما یذکر غیرها ، نحو : (أم هَلْ تَسْتَوی الظّلماتُ والنُور) (الرعد /16).
ثانیهما : أنّها إذا کانت فی جملة معطوفة بالواو أو بالفاء أو بِ «ثُمّ» قدّمت علی العاطف ، نحو : (أوَلَمْ یَنْظُرُوا فی مَلَکُوتِ السَّمواتِ وَالأرضِ) (الأعراف /185) (أفَلَمْ یَسیرُوا فی الأرضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الّذینَ مِنْ قَبْلِهِم) (یوسف /109) (أثُمَّ إذا ما وَقَعَ آمَنْتُم بِهِ) (یونس /51) وأخواتها تتأخّر عن حروف العطف ، کما هو قیاس جمیع أجزاء الجملة المعطوفة ، نحو قوله تعالی : (وَکَیْفَ تَکْفُرُونَ وَأنْتُمْ تُتلی عَلَیْکُمْ آیاتُ الله وَفیکُمْ رَسُولُهُ) (آل عمران /101) (فَأینَ تَذْهَبُونَ) (التکویر /26) والبیت المنسوب إلی الإمام
[شماره صفحه واقعی : 12]
1) الغدیر : 2 / 43 ، وفهر قبیلة ، وهی أصل قریش وهو فهر بن غالب بن النضر بن کنانة وقریش کلّهم ینسبون إلیه - لسان العرب ، مادة فهر.
2) قال الشمنی : یمکن أن یقال : مراد ذلک البعض أنّ الهمزة تدخل علی الاثبات وعلی النفی دون باقی الالفاظ الموضوعة للاستفهام فلا ترد علیه «أم» لأنها لیست موضوعة للاستفهام ، وإن کانت لا تفارقه فی الغالب. المنصف من الکلام : 30.
علی بن الحسین (علیهما السلام) :
6- أتحرقنی بالناریا غایة المنی***فأین رجائی ثُمّ أین محبّتی (1)
هذا مذهب سیبویه والجمهور ، وخالفهم جماعة - أوّلهم الزمخشری - فزعموا أنّ الهمزة فی تلک المواضع فی محلّها الأصلی ، وأنّ العطف علی جملة مقدّرة بینها وبین العاطف ، فیقولون : التقدیر فی «أفلم یسیروا ...» : أمکثوا فلم یسیروا فی الأرض؟
ویضعّف قولهم ما فیه من التکّلف ، لِدعوی حذف الجملة.
وقد جزم الزمخشری فی مواضع بما یقوله الجمهور ، منها : قوله فی (أفَأمِنَ أهْلُ القُری) (الأعراف /97) : إنّه عطف علی (فَأخَذْناهُمْ بَغْتَةً) (الأعراف /95).
صوت
[*هاشمیان]
قد تخرج الهمزة عن الاستفهام الحقیقی فتستعمل فی ثمانیة معان :
الأول : التسویة ، وربّما توّهم أن المراد بها الهمزة الواقعة بعد کلمة «سواء» بخصوصها ، ولیس کذلک بل کما تقع بعدها تقع بعد «ما اُبالی» ونحوه.
والضابط : أنها الهمزة الداخلة علی جملة یصح حلول المصدر محلها ، نحو قوله تعالی : (سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أم لم تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ) (المنافقون /6) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «والله ما یبالی ابن أبی طالب أوَقَع علی الموت أم وقع الموت علیه» (2).
[شماره صفحه واقعی : 13]
الثانی : الإنکار الإبطالی ، وهذه تقتضی أنّ ما بعدها غیر واقع ، وأنّ مدّعیه کاذب ، نحو : (أَفَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنینَ) (الإسراء /40).
ومنه : قول فاطمة الزهراء (علیها السلام) فی الاحتجاج علی فدک : «أفی کتاب الله أن ترث أباک ولا أرث أبی؟» (1).
ومن جهة إفادة هذه الهمزة نفی ما بعدها لزم ثبوته إن کان منفیاً ، لأنّ نفی النفی یستلزم الإثبات ، ومنه : قوله تعالی : (ألَیْسَ الله بِکاف عَبْدَهُ) (الزمر /36) أی : الله کاف عبده.
الثّالث : الإنکار التوبیخی ، فیقتضی أنّ ما بعدها واقع ، وأنّ فاعله ملوم ، نحوقوله تعالی : (أإِفْکاًآلهةً دُونَ الله تُرِیدُون) (الصافات/86) وقول أبی طالب (علیه السلام) :
7- أتبغون قتلاً للنبی محمد؟***خصصتم علی شؤم بطول أثام (2)
[*هاشمیان]
الرّابع : التقریر ، ومعناه : حملک المخاطب علی الإقرار والاعتراف بأمر قد استقرّ عنده ثبوته أو نفیه ، نحو : (أأنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتّخِذُونی وَاُمّیَ إلهَینِ) (المائدة /116).
ویجب أن یلیَها الشیء الّذی تُقرّره به ، تقول فی التقریر بالفعل : أضربت زیداً؟ وبالفاعل : أأنت ضربت زیداً؟ وبالمفعول : أزیداً ضربت؟ کما یجب ذلک فی المستفهم عنه (3).
وقوله تعالی : (أأنْتَ فعلت هذا بِآلهَتنا) (الأنبیاء /62) محتمل لإرادة
[شماره صفحه واقعی : 14]
الاستفهام الحقیقی بأن یکونوا لَمْ یعلموا أنه الفاعل ، ولإرادة التقریر بأن یکونوا قد علموا.
الخامس : التهکُّم ، نحو : (أصَلوتُکَ تأمُرُکَ أنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا) (هود /87).
السادس : الأمر ، نحو : (قُلْ لِلّذینَ اُوتُوا الکِتابَ وَالاُمیّینَ أأسْلَمْتُم) (آل عمران /20) أی : أسلموا.
السّابع : التعجّب ، نحو : (ألمْ تَرَ إلی رَبّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ) (الفرقان /45).
الثّامن : الاستبطاء ، نحو : (ألَمْ یَأْنِ للّذینَ آمنُوا أنْ تَخشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ الله) (الحدید /16).
صوت
[*هاشمیان]
قد تقع الهمزة فعلاً وذلک أنّهم یقولون : «وأی» بمعنی «وعَد» ومضارعه «یئی» بحذف الواو؛ لوقوعها بین یاء مفتوحة وکسرة ، والأمر منه «إه» بحذف اللام للأمر وبالهاء للسکت فی الوقف.
حرف لنداء البعید ، وهو مسموع لم یذکره سیبویه ، وذکره غیره.
حرف جواب مثل : «نعم» فتکون تصدیقاً للمخبر وإعلاماً للمستخبر
[شماره صفحه واقعی : 15]
و وعداً للطّالب فتقع بعد نحو : «قام زیدٌ» و «أقام زیدٌ» و «اضرب زیداً».
علی أربعة أوجه :
ولها أربعة استعمالات :
أحدها : أن تکون ظرفاً وهو الغالب ، نحو : (فَقَدْ نَصَرَهُ الله إذ أخْرَجَهُ الّذین کَفَرُوا) (التوبة /40).
الثّانی : أن تکون مفعولاًبه ، نحو : (وَاذکُرُوا إذْ کُنْتُمْ قَلیلاً فَکَثَّرکُمْ) (الأعراف /86).
والغالب علی المذکورة فی أوائل القصص فی التنزیل أن تکون مفعولاً به بتقدیر «اُذکُرْ» نحو : (وإذ فَرَقْنابِکُمُ الْبَحرَ) (البقرة /50).
وبعض المعربین یقول فی ذلک : إنّه ظرف لِ- «اُذکر» محذوفاً.
وهذا وَهَم فاحش ، لاقتضاءه حینئذ الأمر بالذکر فی ذلک الوقت ، مع أنّ الأمر للاستقبال وذلک الوقت قد مضی ، وإنّما المراد ذکر الوقت نفسه لا الذکر فیه.
[*هاشمیان]
الثّالث : أن تکون بدلاً من المفعول ، نحو : (وَاذْکُر فی الکِتابِ مَریَمَ إذِانْتَبَذَتْ مِنْ أهْلِها مَکاناً شَرقیّاً) (مریم /16) فِ «إذ» بدل اشتمال من مریم.
الرابع : أن تکون مضافاً إلیها اسم زمان صالح للاستغناء عنه ، نحو : «یومئذ وحینئذ» أو غیر صالح له ، نحو : (ربّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إذ هَدَیْتَنا) (آل عمران /8).
وزعم الجمهور أنّ «إذ» لاتقع إلاّ ظرفاً أو مضافاً إلیها ، وأنّها فی نحو : (وَاذکُرُوا إذ کُنْتُمْ قَلیلاً) (الأعراف /86) ظرف لمفعول محذوف ، أی : واذکروا نعمة الله علیکم إذ کنتم قلیلاً ، وفی نحو : «إذْ انْتَبذَتْ» ظرف لمضاف إلی المفعول محذوف ،
[شماره صفحه واقعی : 16]
أی : واذکر قصّة مریم.
ویؤید هذا القول التصریح بالمفعول فی (وَاذْکُرُوا نِعْمَةَ الله عَلَیکُمْ إذ کُنْتُمْ أعداء) (آل عمران /103).
نحو : (یَوْمَئذ تُحَدِّثُ أخْبارَها) (الزلزلة /4).
والجمهور لایثبتون هذا القسم ، ویجعلون الآیة من باب (وَنُفِخَ فی الصّور) (الکهف /99) أی : من تنزیل المستقبل الواجب الوقوع منزلة ما قد وقع.
نحو : (وَلَنْ یَنْفَعَکُمْ الیَوْمَ إذْ ظَلَمْتُمْ أنّکُمْ فی العَذابِ مُشْتَرِکُونَ) (الزخرف /39) أی : ولن ینفعکم الیوم اشتراککم فی العذاب ، لأجل ظلمکم فی الدّنیا.
[*هاشمیان]
وهل هذه حرف بمنزلة لام العلّة أو ظرف والتعلیل مستفاد من قوّة الکلام لامن اللّفظ ، فإنّه إذا قیل : «ضربته إذ أساء» واُرید بِ «إذ» الوقت ، اقتضی ظاهر الحال أنّ الإساءة سبب الضّرب؟ قولان.
ویرد علی الثّانی : أنّه لو قیل : لن ینفعکم الیوم وقت ظلمکم الاشتراک فی العذاب ، لم یکن التّعلیل مستفاداً؛ لاختلاف زمنی الفعلین ، وأنّ «إذ» لاتبدل من الیوم؛ لاختلاف الزّمانین ولاتکون ظرفاً لِ «ینفع» ؛ لأنّه لایعمل فی ظرفین ولا لِ «مشترکون» ؛ لأنّ معمول خبر الأحرف الخمسة لایتقدّم علیها ولأنّ معمول الصّلة لایتقدّم علی الموصول ولأنّ اشتراکهم فی الآخرة لا فی زمن ظلمهم.
والجمهور لایثبتون هذا القسم. قال أبوالفتح : راجعت أبا علی مراراً فی قوله تعالی : (وَلَنْ یَنْفَعَکُمُ الیَومَ إذ ظَلَمْتُمْ) مستشکلاً إبدال «إذ» من «الیوم» فآخر ما تحصّل منه : أنّ الدنیا والآخرة متصلتان ، وأنهما فی حکم الله تعالی سواء فکأنّ «الیوم» ماض أو کأنّ «إذ» مستقبلة. انتهی.
[شماره صفحه واقعی : 17]
وقیل : المعنی : إذ ثبت ظلمکم. وقیل : التقدیر : بعد إذ ظلمتم. وعلیهما أیضاً فَ «إذ» بدل من «الیوم».
صوت
[*هاشمیان]
نصّ علی ذلک سیبویه ، وهی الواقعة بعد «بینا» أو «بینما» کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وإنّ أهل الدنیا کرَکْب بیناهم حلّوا ، إذ صاح بهم سائقهم فارتحلوا» (1)وقول الشاعر : (2)
7- فاستقدر الله خیرا وارضینّ به***فبینما العسر إذا دارت میاسیر
وهل هی ظرف مکان أو زمان أو حرف بمعنی المفاجأة أو حرف توکید أی : زائد؟ أقوال. وعلی القول بالظرفیة فقال ابن جنی : عاملها الفعل الذی بعدها ، لأنها غیر مضافة إلیه ، وعامل «بینا أو بینما» محذوف یفسّره الفعل المذکور ، وقال الشلوبین : «إذ» مضافة إلی الجملة فلا یعمل فیها الفعل ولا فی «بینا وبینما» لأن المضاف إلیه لا یعمل فی المضاف ولا فی ما قبله ، وإنما عاملهما محذوف یدل علیه الکلام ، و «إذ» بدل منهما ، وقیل : العمل ما یلی «بین» بناء علی أنها مکفوفة عن الإضافة إلیه ، کما یعمل تالی اسم الشرط فیه ، وقیل : «بین» خبر لمحذوف ، وتقدیر قولک : «بینما أنا قائم إذ جاء زید» : بین أوقات قیامی مجیء زید ، ثم حذف المبتدأ مدلولاً علیه بِ «جاء زید» ، وقیل : مبتدأ ، و «إذ» خبره ، والمعنی : حین أنا قائم حین جاء زید.
صوت
[*هاشمیان]
تلزم «إذ» الإضافة إلی جملة إمّا اسمیة أو فعلیة فعلها ماضٍ لفظاً ومعنیً أو
[شماره صفحه واقعی : 18]
معنیً فقط. وقد اجتمعت الثلاثة فی قوله تعالی : (إلا تنصروه فقد نصره الله إذ أخرجه الّذین کفروا ثانی اثنین إذ هما فی الغار إذ یقول لصاحبه لا تحزن إنّ الله معنا) (التوبة / 40).
وقد یحذف أحد شطری الجملة فیظن من لا خبرة له أنّها اُضیفت إلی المفرد ، کقول الاخطل :
8- کانت منازل الّاف عهدتهم***إذ نحن إذ ذاک دون الناس إخواناً (1)
«اُلاّف» - بضمّ الهمزة - جمع «آلف» بالمدّ مثل : «کافر» و «کفّار» ، و «نحن» و «ذاک» مبتدأ ان حذف خبراهما. فالتقدیر : عهدتهم إخوانا إذ نحن متألّفون ، إذ ذاک کائن ، ولاتکون «إذ» الثانیة خبراً عن «نحن» ، لأنه زمان و «نحن» اسم عین ، بل هی ظرف للخبر المقدّر ، و «إذ» الاُولی ظرف لِ «عهدتهم» ، و «دون» إما ظرف له أو للخبر المقدر أو لحال من «إخواناً» محذوفة ، أی : متصافین دون الناس ، ولایمنع ذلک تنکیر صاحب الحال؛ لتأخره ، ولاکونه اسم عین؛ لأن «دون» ظرف مکان لازمان (2)، والمشار الیه بِ «ذاک» التجاور المفهوم من الکلام.
وقد تحذف الجملة کلّها للعلم بها ، ویعوّض منها التّنوین ، وتکسر الذّال (3)،
[شماره صفحه واقعی : 19]
1) شرح شواهد المغنی : 1 / 248.
2) هذا مبنی علی أنّ «دون» حال ، والظاهر من قوله : «أو لحال من إخواناً محذوفة أی : متصافین دون الناس» کونه متعلّقاً بمقدّر هو حال.
3) قال المحقّق الرضی رحمه الله : الحقّ أن «إذ» إذا حذف المضاف إلیه منه واُبدل منه التنوین فی غیر نحو : «یومئذٍ» جاز فتحه أیضاً ، ومنه قوله تعالی حاکیاً : «فعلتها إذاً وأنا من الضالّین» (الشعراء / 20) أی : فعلتها إذ ربّیتنی ، إذ لا معنی للجزاء هناکما قیل فی «إذاً» : إنها للجواب. شرح الکافیة : 2 / 106 ونقل عن خالد : «إذا» لغة هذیل ، وغیرهم یقولون : «إذ» لسان العرب : مادّة أذذ.
لالتقاء السّاکنین ، نحو : (یَوْمَئذ یَفْرَحُ المُؤمنُونَ بِنَصْرِالله) (الروم /4 و 5).
[*هاشمیان]
وزعم الأخفش أن «إذ» فی ذلک معربة لزوال افتقارها إلی الجملة وأن الکسرة إعراب ، لأن الیوم مضاف إلیها. وردّ بأن بناءها لوضعها علی حرفین وبأن الافتقار باق فی المعنی کالموصول الذی تحذف صلته لدلیل وبأن العوض ینزّل منزلة المعوّض عنه فکأن المضاف إلیه مذکور.
علی وجهین :
فتختصّ بالجمل الاسمیّة ، ولا تحتاج لجواب ، ولاتقع فی الابتداء ، ومعناها الحال باعتبار ما قبلها ، نحو : (فَألْقاها فَإذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی) (طه /20).
وهی حرف عند الأخفش ، ویرجّحه قولهم : «خرجت فإذا إنّ زیداً بالباب» بکسر «انّ» ؛ لأنّ «إنّ» لایعمل ما بعدها فیما قبلها ، وظرف مکان عند المبرّد ، وظرف زمان عند الزّجاج. واختار الأوّل ابن مالک ، والثّانی ابن عصفور ، والثّالث الزمخشری ، وزعم أن عاملها فعل مقدر مشتق من لفظ المفاجأة ، قال فی قوله تعالی : (ثُمَّ إذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الأرضِ إذا أنْتُمْ تَخْرُجُونَ) (الروم /25) : إن التقدیر : إذا دعاکم فاجأتم الخروج فی ذلک الوقت. ولایعرف هذا لغیره ،
[*هاشمیان]
وإنما ناصبها عندهم الخبر المذکور فی نحو : «خرجت فإذا زید جالس». أو المقدّر فی نحو : «فإذا الأسد» أی : حاضر ، وإذا قدّرت أنها الخبر فعاملها «مستقر» أو «إستقر».
ولم یقع الخبر معها فی التنزیل إلاّ مصرّحاً به ، نحو : (فإذا هِیَ شاخِصَةٌ أبصارُ الّذینَ کَفَرُوا) (الأنبیاء /97)
[شماره صفحه واقعی : 20]
وإذا قیل : «خرجت فإذا الأسدُ» صح کونها عندالمبرد خبراً ، أی : فبالحضرة الأسدُ ، ولم یصح عندالزجّاج؛ لأن الزمان لا یخبر به عن الجثة ، ولا عندالأخفش ، لأن الحرف لایخبر به ولا عنه ، فإذا قلت : «فإذا القتالُ» صحت خبریتها عند غیر الأخفش.
وتقول : «خرجت فإذا زید جالس أو جالساً» فالرفع علی الخبریة ، و «إذا» نصب به ، والنصب علی الحالیة والخبر «إذا» إن قیل : بأنها مکان ، وإلاّ فهو محذوف. نعم یجوز أن تقدّرها خبراً عن الجثّة مع قولنا : إنها زمان إذا قدّرت حذف مضاف کأن تقدّر فی نحو : «خرجت فإذا الأسد» : فإذا حضور الأسد.
و الغالب أن تکون ظرفاً للمستقبل مضمّنة معنی الشرط وتختصّ بالدخول علی الجملة الفعلیة ، عکس الفجائیة ، کقول الفرزدق فی مدح الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) :
9- إذا رأته قریش قال قائلها***إلی مکارم هذا ینتهی الکرم (1)
وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (ثُمَّ إذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنْ الأرض إذا أنتُمْ تَخْرُجوُن) (الروم /25).
ویکون الفعل بعدها ما ضیاً کثیراً کما تقدم وقال أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «إذا سألت فاسأل تفقّها ولا تسأل تعنّتا» (2)ومضارعاً دون ذلک ، کقول العباس بن مرداس فی مدح رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) :
10- یاخیرَ مَنْ رَکِبَ المطیّ ومن مَشی***فوق التّراب إذا تعدّ الأنفس (3)
[شماره صفحه واقعی : 21]
وقد اجتمعا فی قول أبی ذؤیب :
11- والنفسُ راغِبةٌ إذا رَغّبْتَها***وإذا تُردُّ إلی قلیل تَقنع (1)
وإنما دخلت الشرطیة علی الاسم فی نحو قوله تعالی : (إذا السَّماء انْشَقّتْ) (الانشقاق /1) وقول خزیمة بن ثابت :
12- إذا نحن بایعنا علیّاً فحسبنا***أبو حسن مما تخاف من الفتن (2)
؛ لأنه فاعل بفعل محذوف علی شریطة التفسیر ، لامبتدأ ، خلافاً للأخفش.
ولاتعمل «إذا» الجزم (3)إلاّ فی الضرورة ، کقول أعشی هَمْدان :
13- وإذا تُصِبْک من الحوادث نکبة***فاصبر ، فکل مصیبة ستکشّف (4)
صوت
[*هاشمیان]
قیل : قد تخرج عن کلّ من الظرفیة و الاستقبال و معنی الشرط.
أمّا الأوّل ، فزعمه أبوالحسن فی قوله تعالی : (حَتّی إذا جاءُوها) (الزمر /71) حیث قال : إنّ «إذا» جرّ بِ «حتّی».
وزعم أبوالفتح فی (إذا وَقَعَتِ الْواقعة لیس لوقعتها کاذِبَةٌ خافِضَة
[شماره صفحه واقعی : 22]
1) شرح شواهد المغنی : 1 / 262.
2) أعیان الشیعة : 1 / 444.
3) لا یقال : إنها عملت الجزم فی قوله تعالی : «واللیل إذا یسر» مع خروجها من الشرطیة ، ففیها أولی لاقتضاء الشرطیة الجزم أکثر من غیرها ، إذ یقال : إنها لیست فی الآیة جازمة ، وحذف اللام فی «یسر» لیس للجزم بل تحذف اکتفاء عنها بالکسرة. قال الزمخشری : ویاء «یسر» تحذف فی الدرج اکتفاء عنها بالکسرة. الکشاف : 4 / 746.
4) اللباب : 28.
رافِعة ، إذا رُجَّت الأرض رَجّاً) (الواقعة / 1 - 4) فیمن نصب «خافضة رافعة» أنَّ «إذا» الاُولی مبتدأ والثانیة خبر والمنصوبین حالان ، وکذا جملة لیس ومعمولیها ، والمعنی : وقتُ وقوع الواقعة خافضة لقوم رافعة لآخرین هو وقت رجّ الأرض.
[*هاشمیان]
وأنکر الجمهور خروجها عن الظّرفیة وقالوا : إنّ «حتّی» فی الآیة الاُولی حرف ابتداء دخل علی الجملة بأسرها ولا عمل لها وأمّا «إذا وقعت الواقعة» فَ «إذا» الثانیة بدل من الاُولی ، والاُولی ظرف وجوابها محذوف ، لفهم المعنی ، وحسّنه طول الکلام ، وتقدیره بعد «إذا» الثانیة ، أی : انقسمتم أقساماً وکنتم أزواجاً ثلاثة.
وأمّا الثّانی : فعلی وجهین :
أحدهما : أن تجیء للماضی ، کقوله تعالی : (وَلا عَلَی الّذینَ إذا ما أتوکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أجِدُ ما أحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوا وَأعْیُنُهُمْ تَفیضُ مِنَ الدّمْعِ) (التوبة /92).
والثانی : أن تجیء للحال ، وذلک بعد القسم ، کقوله تعالی : (والّیل إذا یَغشَی) (اللیل /1) قیل : لإنها لو کانت للاستقبال لم تکن ظرفاً لفعل القسم؛ لأنّه إنشاء لا إخبار عن قسم یأتی؛ لأنّ قسم الله سبحانه قدیم (1).
[*هاشمیان]
ولا لکون محذوف هو حال من «الّیل» ؛ لأنّ الحال والاستقبال متنافیان ، وإذا بطل هذان
[شماره صفحه واقعی : 23]
1) الحکم بقدم کلام الله تعالی فی هذه العبارة وما بعدها مخالف لمذهب الإمامیة قال الامام الصادق علیه السلام : «الکلام محدث ، کان الله عز وجل ولیس بمتکلم ثم أحدث الکلام» بحار الأنوار : 4 / 150. راجع لتحقیق البحث نفس المصدر وکشف المراد : 289 ومنهاج البراعة : 10 / 263.
الوجهان تعیّن أنّه ظرف لأحدهما ، علی أنّ المراد به الحال. انتهی.
والصحیح : أنّه لایصح التعلیق بِ «اُقسم» الإنشائی؛ لأنّ القدیم لا زَمان له ، لا حال ولا غیره ، بل هو سابق علی الزمان ، وأنه لایمتنع التعلیق بِ «کائناً» مع بقاء «إذا» علی الاستقبال ، بدلیل صحة مجیء الحال المقدرة باتفاق ، کَ «مررت برجل معه صقر صائداً به غداً» أی : مقدراً الصید به غَداً ، کذا یقدرون ، وأوضح منه أن یقال : مریداً به الصید غداً ، کما فسّر «قمتم» فی (إذا قُمتُم إلَی الصّلاة) (المائدة /6) بِ «أردتم».
وأمّا الثالث : فمثاله قوله تعالی : (وَإذا ما غَضِبُواهُمْ یَغفِرُونَ) (الشوری /37) فَ «إذا» فیها ظرف لخبر المبتدأ بعدها ولو کانت شرطیة والجملة الاسمیة جواباً ، لاقترنت بالفاء.
وقول بعضهم : إنه علی إضمار الفاء ، مردود بأنّها لاتحذف إلاّ ضرورة.
وقول آخر : إنّ الضمیر توکید لا مبتدأ وإنّ ما بعده الجواب ، ظاهر التعسّف.
وقول آخر : إنّ جوابها محذوف مدلول علیه بالجملة بعدها ، تکلّف مِن غیر ضرورة.
[*هاشمیان]
ومن ذلک «إذا» الّتی بعد القسم ، نحو : (والّیلِ إذا یَغشی) (اللیل /1) ، إذ لوکانت شرطیة کان ما قبلها جواباً فی المعنی ، فیکون التقدیر : إذا یغشی اللّیل أقسمت وهذا ممتنع؛ لوجهین : أحدهما : أن القسم الإنشائی لایقبل التعلیق ؛ لأن الإنشاء إیقاع والمعلق یحتمل الوقوع وعدمه. والثانی : أن الجواب خبری ، فلایدل علیه الإنشاء لتباین حقیقتهما.
[شماره صفحه واقعی : 24]
فی ناصب «إذا» الشرطیة مذهبان :
أحدهما : أنّه شرطها وهو قول المحقّقین ، فتکون بمنزلة «متی وحیثما وأیّان».
وقول أبی البقاء : إنه مردود بأنّ المضاف إلیه لا یعمل فی المضاف ، غیر وارد؛ لأنّ «إذا» عند هؤلاء غیر مضافة کما یقوله الجمیع إذا جزمت.
والثّانی : أنه ما فی جوابها من فعل أو شبهه ، وهو قول الأکثرین.
ویرد علیهم اُمور :
أحدها : أن الشرط والجزاء عبارة عن جملتین تربط بینهما الأداة ، وعلی قولهم تصیر الجملتان واحدة؛ لأن الظرف عندهم مِن جملة الجواب ، والمعمول داخل فی جملة عامله.
الثّانی : أنه یلزمهم فی نحو : «إذا جئتنی الیوم أکرمتک غداً» أن یعمل «أکرمتک» فی ظرفین متضادین ، وذلک باطل عقلاً ؛ إذ الحدث الواحد المعیّن لایقع بتمامه فی زمانین وقصداً ، إذ المراد وقوع الإکرام فی الغد لا فی الیوم.
[*هاشمیان]
فإن قلت : فما ناصب «الیوم» علی القول الأول ، وکیف یعمل العامل الواحد فی ظرفی زمان؟ قلنا : لم یتضادا کما فی الوجه السابق ، وعمل العامل فی ظرفی زمان یجوز إذا کان أحدهما أعم من الآخر ، نحو : «آتیک یوم الجمعة سحر» ولیس بدلاً؛ لجواز «سیر علیه یوم الجمعة سحر» برفع الأول ونصب الثانی ، نص علیه سیبویه وأنشد الفرزدق :
[شماره صفحه واقعی : 25]
14- متی تردن یوماً سفار تجد بها***اُدَیهم یَرمی المستجیز المعوّرا (1)
فَ «یوماً» یمتنع أن یکون بدلاً من «متی» ؛ لعدم اقترانه بحرف الشرط ولهذا یمتنع فی «الیوم» فی المثال أن یکون بدلاً من «إذا» ویمتنع أن یکون ظرفاً لِ «تجد» ؛ لئلا ینفصل «ترد» من معموله وهو «سفار» بالأجنبی فتعیّن أنه ظرف ثان لِ «ترد».
الثّالث : أنّ الجواب ورد مقروناً بِ «إذا» الفجائیة ، نحو : (ثُمَّ إذا دَعاکُمْ دَعْوةً مِنَ الأرضِ إذا أنْتُمْ تَخْرُجُونَ) (الروم /25) وبالحرف الناسخ ، نحو : «إذا جئتنی الیوم فإنی اُکرمُک» وکلّ منهما لا یعمل ما بعده فیما قبله ، وورد أیضاً والصالح فیه للعمل صفة ، کقوله تعالی : (فَإذا نُقِرَ فی النّاقُورِ فَذلِکَ یَوْمَئذ یَوْمٌ عَسِیر) (المدثر / 8 و 9) ولاتعمل الصفة فیما قبل الموصوف.
أداة شرط ، تجزم فعلین ، نحو قوله (2):
15- وإنّک إذما تأتِ ما أنت آمر***به تُلفِ مَنْ إیاه تأمر آتیا
وهی حرف عند سیبویه بمنزلة «إن» الشرطیة وظرف عند المبرّد وابن السرّاج والفارسی ، وعملها الجزم قلیل لا ضرورة؛ خلافاً لبعضهم.
صوت
[*هاشمیان]
فیها مسائل :
[شماره صفحه واقعی : 26]
قال الجمهور : هی حرف. وقیل : اسم. والأصل فی «إذاً اُکرِمَک» : إذا جئتنی اُکرِمُک ، ثمّ حذفت الجملة ، وعوّض التنوین منها ، واُضمرت «أن» (1). و علی القول الأوّل فالصحیح : أنّها بسیطة ، لا مرکّبة من «إذ» و «أن» وعلی البساطة فالصحیح : أنّها الناصبة ، لا «أن» مضمرة بعدها.
قال سیبویه : معناها : الجواب و الجزاء. فقال الشلوبین : فی کل موضع. وقال أبو علی الفارسی : فی الأکثر وقد تتمحّض للجواب بدلیل أنّه یقال لک : اُحبّک ، فتقول : إذاً أظنّک صادقاً ، إذ لا مجازاة هنا ضرورة. انتهی کلامه.
والأکثر أن تکون جواباً لِ «إن» أو «لو» ظاهرتین أو مقدّرتین.
فالأوّل : کقول کُثَیّر عَزّة :
16- لئن عادلی عبدالعزیز بمثلها***وأمکننی منها إذاً لا اُقیلها (2)
وقوله تعالی : (قُلْ لَوْ أنْتُم تَمْلِکُونَ خَزائنَ رَحْمَةِ رَبّی إذاً لأمسَکْتُم) (الإسراء /100).
والثّانی : کقول الرّسول (صلی الله علیه وآله وسلم) ، حین سمع رجلاً یقول : «اللّهُم آتنی ما تؤتی عبادک الصالحین» : «إذاً یُعْقَر جوادک وتُهراق مُهْجتک فی سبیل الله» (3)وقال الله تبارک وتعالی : (ما اتّخذَ الله مِنْ وَلَد وما کان مَعَهُ مِنْ إله ، إذاً لَذَهَبَ کُلُّ إله
[شماره صفحه واقعی : 27]
بِما خَلقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلی بَعْض) (المؤمنون /91).
صوت
[*هاشمیان]
و الصحیح : أنّ نونها تبدل ألفاً ، تشبیهاً لها بتنوین المنصوب.
وقیل : یوقف بالنون ؛ لأنّها کنون «لَن وأن» رُوی عن المازنی والمبرّد.
ویبتنی علی الخلاف فی الوقف علیها خلاف فی کتابتها ، فالجمهور یکتبونها بالألف وکذا رسمت فی المصاحف ، والمازنی والمبرّد بالنون.
وعن الفراء : إن عملت کتبت بالألف ، وإلاّ کتبت بالنون ؛ للفرق بینها وبین «إذا» وتبعه ابن خروف.
و هو نصب المضارع ، بشرط تصدیرها ، واستقباله ، واتصالهما أو انفصالهما بالقسم أو بِ «لا» النافیة ، یقال : آتیک ، فتقول : «إذاً اُکرمک» ولو قلت : أنا إذاً قلت : «اُکرمک» بالرفع؛ لفوات التصدیر.
ولو قیل لک : أحبّک فقلت : «إذاً أظنّک صادقاً» رفعت؛ لأنه حال.
ولو قلت : إذاً یا عبدالله قلت : «اُکرمُک» بالرفع؛ للفصل بغیر ما ذکرنا.
قال جماعة من النحویین : إذا وقعت «إذاً» بعد الواو أو الفاء جاز فیها الوجهان ، نحو : (وإذاً لا یَلبثُون خلافکَ إلاّ قلیلاً) (الإسراء /76) وقُرِئ شاذاً بالنصب (1).
والتحقیق أنه إذا قیل : «إن تزرنی أزرک وإذاً اُحسن إلیک» فإن قدّرت
[شماره صفحه واقعی : 28]
1) وهی قراءة اُبیّ. الکشاف : 2 / 686.
العطف علی الجواب جزمت وبطل عمل «إذاً» ؛ لوقوعها حشواً ،
[*هاشمیان]
أو علی الجملتین جمیعاً جاز الرفعُ والنصبُ؛ لتقدّم العاطف.
وقیل : یتعیّن النصب ، إذ ما بعدها مستأنف؛ لأنّ المعطوف علی الأوّل أوّل.
علی ثلاثة أوجه :
وهی الداخلة علی اسمی الفاعل والمفعول کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لعن الله الآمرین بالمعروف التارکین له ، والناهین عن المنکر العاملین به» (1).
قیل : والصفات المشبهة ، ولیس بشیء؛ لأن الصفة المشبهة للثبوت فلا تُؤوَّل بالفعل (2)، ولهذا کانت الداخلة علی اسم التفضیل لیست موصولة باتفاق.
وربّما وصلت بظرف ، أو بجملة اسمیة ، أو فعلیة فعلها مضارع.
فالأوّل : کقوله (3):
17- من لا یزالُ شاکرا علی المَعَه***فَهوَ حَر بعیشة ذاتِ سعه
والثانی : کقوله : (4)
18- من القوم الرسولُ الله منهم***لهم دانت رقابُ بنی معدِّ
[شماره صفحه واقعی : 29]
والثالث : کقول الفرزدق :
19- ماأنتَ بِالْحَکَمِ التُّرضی حکومَتُه***ولا الأصیل ولا ذی الرأی والجَدَل (1)
والجمیع خاص بالشعر ، خلافاً للأخفش وابن مالک فی الأخیر.
صوت
[*هاشمیان]
و هی نوعان : عهدیة وجنسیة ، وکلّ منهما ثلاثة أقسام :
فالعهدیة : إمّا أن یکون مصحوبها معهوداً ذکریاً ، نحو : (فیها مِصباحٌ ، المصباحُ فی زُجاجَة ، الزُّجاجةُ کَأنَّها کَوْکبٌ دُرّیٌ) (النور /35) وعبرة هذه : أن یسدّ الضمیر مسدّها مع مصحوبها أو معهوداً ذهنیّا ، نحو : (إذ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ) (الفتح /18) أو معهوداً حضوریاً ، نحو : (الیَومَ أکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُم) (المائدة /3).
والجنسیّة : إمّا لاستغراق الأفراد ، وهی الّتی تخلفها «کُلّ» حقیقة ، نحو : (إنَّ الإنْسان لَفِی خُسْر إلاّ الّذینَ امَنوا) (العصر / 2 و 3) أو لاستغراق خصائص الأفراد ، وهی الّتی تخلفها «کلّ» مجازاً ، نحو : «زید الرجل علماً» أی : الکامل فی هذه الصفة ، أو لتعریف الماهیة ، وهی التی لاتخلفها «کلّ» لا حقیقةً ولا مجازاً ، نحو قوله تعالی : (وَجَعَلْنا مِنَ المآء کُلّ شَیء حَیّ) (الأنبیاء /30) وقول الإمام الحسن المجتبی (علیه السلام) : «اللُؤم ، أن لا تشکر النعمة» (2).
[*هاشمیان]
وبعضهم یقول فی هذه : إنها لتعریف العهد ، فإنّ الأجناس اُمورٌ معهودة فی الأذهان متمیّز بعضها عن بعض ، ویقسّم المعهود إلی شخص وجنس.
[شماره صفحه واقعی : 30]
والفرق بین المعرّف بِ «أل» هذه وبین اسم الجنس النکرة هو الفرق بین المقیّد والمطلق ، وذلک لأنّ ذا الألف واللام یدلّ علی الماهیة بقید حضورها فی الذهن ، واسم الجنس النکرة یدل علی مطلق الماهیة ، لا باعتبار قید.
و هی نوعان : لازمة ، وغیر لازمة.
فالاُولی : کالتی فی الأسماء الموصولة علی القول بأنّ تعریفها بالصلة ، وکالواقعة فی الأعلام بشرط مقارنتها لنقلها کَ «اللاّت والعزّی» أو لارتجالها کَ «السَّموأل» أو لغلبتها علی بعض مَن هی له فی الأصلِ کَ «البیت» للکعبة و «المدینة» لطَیْبة (1). وهذه فی الأصل لتعریف العهد.
[*هاشمیان]
والثانیة نوعان : کثیرة واقعة فی الفصیح ، وغیرها.
فالاُولی : الداخلة علی عَلم منقول من مجرّد صالح لها مَلمُوح أصله ، کَ «حارث وعبّاس» فتقول فیهما : «الحارث والعباس» ویتوقف هذا النوع علی السّماع ، ألا تری أنه لا یقال مثل ذلک فی نحو : «محمّد وأحمد»؟.
والثانیة نوعان : واقعة فی الشعر ، وواقعة فی شذوذ من النثر.
فالاُولی : کالداخلة علی قول الرشید بن شهاب الیشکری :
20- رأیتک لمّاأن عرفتَ وجوهَنا***صددتَ وطبتَ النفس یاقیس عن عمرو (2)
والثانیة : کالواقعة فی قولهم : «ادخلوا الأوّل فالأوّل».
[شماره صفحه واقعی : 31]
قال الکسائی فی قول القائل (1):
21- فإن تَرْفقی یا هندُ فالرفق أیمَنُ***وإن تَخْرَقِی یا هندُ فالخُرْق أشأمُ
فأنتِ طَلاقٌ والطلاقُ عَزِیمةٌ
ثلاثٌ ، ومَن یَخْرَقْ أعَقُّ وأظلمُ
إن رفع «ثلاثاً» طلقت واحدة؛ لأنه قال : «أنتِ طلاق» ثمّ أخبر أنّ الطّلاق التام ثلاث. وإن نصبها طلقت ثلاثاً؛ لأنّ معناه : أنت طالق ثلاثاً ، وما بینهما جملة معترضة.
[*هاشمیان]
والصواب : أنّ کلاًّ من الرفع والنصب محتمل لوقوع الثلاث ولوقوع الواحدة ، أمّا الرفع فلأنّ «أل» فی الطلاق إمّا لاستغراق خصائص الأفراد وإمّا للعهد الذکری ، أی : وهذا الطلاق المذکور عزیمة ثلاث. ولاتکون لاستغراق الأفراد؛ لئلا یلزم الإخبار عن العام بالخاص ، کما یقال : «الحیوان إنسان» وذلک باطل؛ إذ لیس کل حیوان إنساناً ولا کل طلاق عزیمة ولا ثلاثاً.
فعلی العهدیة یقع الثلاث ، وعلی الجنسیة یقع واحدة کما قال الکسائی ، وأمّا النصب فلأنه محتمل لأن یکون علی المفعول المطلق ، وحینئذ یقتضی وقوع الطلاق الثّلاث؛ إذالمعنی فأنت طالق ثلاثاً ، ثم اعترض بینهما بقوله : والطلاق عزیمة ، ولأن یکون حالاً من الضمیر المستتر فی «عزیمة» وحینئذ لایلزم وقوع الثلاث؛ لأنّ المعنی : والطلاق عزیمة إذا کان ثلاثاً ، وإنّما یقع ما نواه.
هذا ما یقتضیه معنی هذا اللفظ مع قطع النظر عن شیء آخر(2)، وأمّا الّذی
[شماره صفحه واقعی : 32]
أراده هذا الشاعر المعیّن فهو الثلاث؛ لقوله بعدُ :
فبینی بها أن کنتِ غیر رفیقة***ومالامرئ بعد الثلاث مقدّمُ
صوت
[*هاشمیان]
أجاز الکوفیون وبعض البصریین وکثیر من المتأخرین ، نیابة «أل» عن الضمیر المضاف إلیه. وخرّجوا علی ذلک (وأمّا مَنْ خافَ مَقامَ ربّهِ وَنَهَی النَّفْسَ عَنِ الهَوی فإنَّ الْجَنَّةَ هِیَ المَأوی) (النازعات /40 و 41) و «مررت برجل حسن الوجهُ» و «ضُرب زیدٌ الظهرُ والبطن» إذا رفع «الوجه والظهر والبطن».
والمانعون یقدّرون هی المأوی له ، والوجه منه والظهر والبطن منه فی الأمثلة وقیّد ابن مالک الجواز بغیر الصلة.
وأجاز الزمخشری نیابتها عن الظاهر وأبوشامة عن ضمیر الحاضر.
والمعروف من کلامهم إنّما هو التمثیل بضمیر الغائب.
صوت
[*هاشمیان]
علی خمسة أوجه :
فتدل علی تحقق ما بعدها ، وتدخل علی الجملتین ، کقوله تعالی : (ألا إنَّهُمْ هُمُ السُّفهاء) (البقرة /13) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ألا فما یصنع بالدنیا مَنْ خُلق للآخرة؟» (1)ویقول المعربون فیها :
[شماره صفحه واقعی : 33]
1) نهج البلاغة : ط 156 / 495.
حرف استفتاح فیبینون مکانها ویهملون معناها.
کقوله (2):
24- ألا عُمْر وَلّی مستطاع رجوعه***فیرأب ما أثأتْ یدُ الغفلات
ولهذا نصب «یرأب» ؛ لأنه جواب تمنٍّ مقرون بالفاء.
نحو : «ألا اصطبارَ؟»
[*هاشمیان]
وهذه الأقسام الثلاثة مختصة بالدخول علی الجملة الاسمیة ، وتعمل عمل «لا» التبرئة ، ولکن تختصّ الّتی للتّمنی بأنها لاخبر لها لفظاً ولا تقدیراً ، وبأنّها لایجوز مراعاة محلّها مع اسمها ، وأنها لایجوز إلغاؤها ولو تکررت ، أما الأول فلأنها بمعنی «أتمنی» و «أتمنی» لا خبر له. وأما الآخران فلأنها بمنزلة «لیت» وهذا کله قول سیبویه ومن وافقه. وعلی هذا فیکون قوله فی البیت : «مستطاع رجوعه» مبتدأ وخبراً علی التقدیم والتأخیر ، والجملة صفة ثانیة علی اللفظ ، ولایکون «مستطاع» خبراً أو نعتاً علی المحل و «رجوعه» مرفوع به علیهما؛ لما بیّنا.
(3)ومعناهما طلب الشیء ولکن العرض [شماره صفحه واقعی : 34]
1) شرح شواهد المغنی : 1 / 212 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 2 / 92 ، لم یسمّ قائله.
2) لم یسمّ قائله ، شرح شواهد المغنی : 1 / 213.
3) ذهب جماعة من النحویین إلی أن الثانی والثالث والرابع من أوجه ألا مرکبة من الهمزة ولا ، والخامس أیضاً مرکب عند بعض مع أن البحث فی البسائط والمفردات ، والقول بأنها صارت مفردة بعد الترکیب فیه ما لا یخفی ، وأما الأوّل فقال الأکثرون : إنه بسیط ، وقیل : مرکب. راجع لتحقیق البحث أوضح المسالک : 1 / 291 - 294 والتصریح علی التوضیح : 1 / 244 - 246 وحاشیة الصبان : 2 / 17 والنحو الوافی : 1 / 642 و 644.
طلب بلین والتحضیض طلب بحثّ.
وتختص «ألا» هذه بالفعلیة ، نحو : (فَجاء بِعِجْل سَمین فَقَرّبَهُ إلَیْهِمْ قالَ ألا تأکُلُونَ) (الذاریات /26 و 27). (ألا تُقاتِلُونَ قَوماً نَکَثُوا أیمانَهُمْ) (التوبة /13).
(ألاّ) (1)
حرف تحضیض (2)، مختص بالجمل الفعلیة الخبریة کسائرأدوات التحضیض.
لیس من أمثلة «ألاّ» الّتی فی (إنّهُ بِسْمِ الله الرّحمنِ الرّحیم ألاّ تَعْلُوا عَلَیّ)(الّنمل / 30 و 31) (3)بل هذه کلمتان : «أن» الناصبة و «لا» النافیة ، أو «أن» المفسرة و «لا» الناهیة. ).
[شماره صفحه واقعی : 35]
1) ذکر ابن هشام فی المغنی أدوات التحضیض إلّا «هلّا» ولعلّ سرّه أن «ألّا» أصله «هلّا» والبحث عن أحدهما یغنی عن الآخر ، ویحتمل أنّه اکتفی بذکر مثاله فی مبحث ألّا.
2) ذکر جماعة لِ «ألّا» معنی التوبیخ والتحضیض ، والفرق بینهما : أن التوبیخ هو اللوم علی ترک الفعل فی الماضی والتحضیض هو الحضّ علی الفعل والطلب له فی المستقبل ، ولم یذکر ابن هشام فی المغنی لفظ «التوبیخ» هنا وذکره فی «لولا» ولعل السرفیه أنه لم یرتضه ویحتمل أنه یعتقد أن «ألّا» إذا دخلت علی الماضی کانت توبیخاً علی ترک الفعل فی الماضی وتحضیضاً علی فعل مثله فی المستقبل وإذا دخلت علی المستقبل کانت للحضّ علی الفعل وعلیه فلا یفارق «ألّا» التوبیخیة التحضیض ، فالتعبیر بالتحضیض دون التوبیخ لا یخلو من وجه. فافهم.
3) (قالت یا أیّها الملؤا إنی اُلقی إلیّ کتاب کریم إنه من سلیمان وإنه بسم الله الرحمن الرحیم ألّا تعلوا علیّ وأتونی مسلمین) (النمل / 29 - 31).
علی أربعة أوجه :
نحو قوله تعالی : (فَشَربُوا مِنْهُ إلاّ قَلِیلاً مِنْهُمْ) (البقرة /249) وقول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «وتقیهم طوارق اللیل والنهار إلاّ طارقاً یطرق بخیر» (1)
[*هاشمیان]
وانتصاب ما بعدها فی المثالین ونحوهما بها علی الصحیح ونحو : (ما فَعَلُوهُ إلاّ قَلیلٌ مِنْهُمْ) (النساء /66) وارتفاع ما بعدها فی هذه الآیة ونحوها علی أنّه بدل بعض مِن کل عند البصریین ، وعلی أنّه معطوف علی المستثنی منه و «إلاّ» حرف عطف عند الکوفیّین ، وهی عندهم بمنزلة «لا» العاطفة فی أنّ ما بعدها مخالفٌ لما قبلها ، لکن ذاک منفی بعد إیجاب وهذا موجبٌ بعد نفی.
فیوصف بها وبتالیها جمعٌ منکر أو شبهه.
فمثال الجمع المنکر : (لَوْ کانَ فِیهما آلِهَةٌ إلاّ الله لَفَسَدَتا) (الأنبیاء /22).
فلایجوز فی «إلاّ» هذه أن تکون للاستثناء من جهة المعنی ، إذ التقدیر حینئذ : لو کان فیهما آلهة لیس فیهم الله لفسدتا ، وذلک یقتضی بمفهومه أنه لو کان فیهما آلهة فیهم الله لم تفسدا ، ولیس ذلک المراد ، ولا مِن جهة اللفظ ؛ لأنّ «آلهة» جمع منکر فی الإثبات فلا عموم له ، فلایصح الاستثناء منه ، فلو قلت : «قام رجال إلاّ زیداً» لم یصحّ اتفاقاً.
[*هاشمیان]
ولمّا لم یجز ذلک ، دلّ علی أنّ الصّواب کون «إلاّ» وما بعدها صفة.
ومثال المعرف الشبیه بالمنکر : قول ذی الرّمة :
[شماره صفحه واقعی : 36]
1) الصحیفة الکاملة السجادیة ، الدعاء الرابع فی الصلاة علی أتباع الرسل ومصدقیهم : 62.
25- اُنیخت فألقت بلدةً فوقَ بلدة***قلیل بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها (1)
فإن تعریف «الأصوات» تعریف الجنس.
ومثال شبه الجمع : قوله (2):
26- وکلّ أخ مفارِقه أخوه***لعمر أبیک إلاّ الفرقدان
الاُولی : أن الوصف بِ «إلاّ» وما بعدها علی قسمین :
أحدهما : أن یطابق ما بعد «إلاّ» موصوفها فی الإفراد أو غیره ، فالوصف مخصّص ، کالبیت المتقدم؛ إذالمعنی حینئذ : کل أخوین موصوفین بأنهما غیرالفرقدین.
ثانیهما : أن یخالفه ، فالوصف مؤکّد ، نحو : «له عندی عشرة إلاّ درهمٌ» ؛ لأنّ المعنی عشرة موصوفة بأنها غیر درهم ، وکلّ عشرة فهی موصوفة بذلک. فالصفة هنا مؤکّدة صالحة للإسقاط.
الثانیة : تفارق «إلاّ» هذه «غیراً» من وجهین :
أحدهما : أنه لا یجوز حذف موصوفها ، لا یقال : «جاءنی إلاّ زید» ویقال : «جاءنی غیرُ زید».
[*هاشمیان]
ثانیهما : أنه لا یوصف بها إلاّ حیث یصحّ الاستثناء ، فیجوز «عندی درهم إلاّ دانق» ؛ لأنه یجوز «إلاّ دانقاً» ویمتنع «إلاّ جیّد» ؛ لأنّه یمتنع «إلاّ جیّداً» ویجوز
[شماره صفحه واقعی : 37]
«درهم غیر جیّد» قاله جماعات.
وقد یقال : إنه مخالف لقولهم فی (لَوْکانَ فِیهما آلهةٌ إلاّ الله لَفَسَدَتا) (الأنبیاء/22).
وشرط ابن الحاجب فی وقوع «إلاّ» صفة ، تعذر الاستثناء ، وجعل من الشاذّ قوله (1):
27- وکلّ أخ مفارقُه أخوه***لعمر أبیک إلاّ الفرقدان
صوت
[*هاشمیان]
بمنزلة الواو فی التشریک فی اللفظ والمعنی ، ذکره الأخفش والفراء وأبو عبیدة. وجعلوا منه قوله تعالی : (لایخافُ لَدَیَّ المُرسَلُونَ إلاّ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسناً بَعْدَ سُوء) (النمل /10 و 11) أی : ولا من ظلم ، وتأوّله الجمهور علی الاستثناء المنقطع.
صوت
[*هاشمیان]
قاله الأصمعی وابن جنّی ، وحمل علیه ابن مالک قول الشاعر (2):
28- أری الدهر إلاّ منجنوناً بأهله***وما صاحب الحاجات إلاّ مُعذَّبا
وإنّما المحفوظ «وما الدّهر» ثم إن ثبتتْ روایته فتتخرّج علی أنّ «أری» جواب لِقسم مقدّر ، وحذفت «لا» کحذفها فی (تَالله تَفْتَؤا) (یوسف /85) ودلّ علی ذلک الاستثناء المفرغ.
[شماره صفحه واقعی : 38]
لیس مِن أقسام «إلاّ» الّتی فی نحو : (إلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ الله) (التوبة /45) وإنّما هذه کلمتان : «إن» الشرطیة و «لا» النافیة.
حرف جر له ثمانیة معان (1):
الزمانیة نحو : (ثُمَّ أتمُّوا الصّیامَ إلی الّیلِ) (البقرة / 187).
والمکانیة ، نحو قوله تعالی : (مِنَ المَسْجِدِالحَرامِ إلی المَسْجِدِالأقصی) (الإسراء / 1).
وقول عبدالله بن الزبیر الأسدی :
29- إذاکنت لا تدرین ما الموت فانظری***إلی هانی بالسوق وابن عقیل (2)
وإذا دلّت قرینة علی دخول ما بعدها ، نحو : «قرأت القرآن من أوله إلی آخره» أو خروجه ، نحو : (ثم أتمّوا الصیام إلی الّیل) عُمل بها ، وإلاّ فقیل : یدخل إن کان من الجنس ، وقیل : یدخل مطلقاً ، وقیل : لا یدخل مطلقاً ، وهو الصحیح ؛ لأن الأکثر مع القرینة عدم الدخول ، فیجب الحمل علیه عندالتردّد.
صوت
[*هاشمیان]
وذلک إذا ضممت شیئاً إلی آخَر ، وبه قال الکوفیون وجماعة من البصریین فی (مَنْ أنصاری إلی الله) (آل عمران / 52) ولایجوز «إلی زید مالٌ»
[شماره صفحه واقعی : 39]
ترید مع زید مال.
وهی المبیّنة لفاعلیّة مجرورها بعد ما یفید حبّاً أو بغضاً مِن فعل تعجّب أو اسم تفضیل ، نحو قوله تعالی : (ربِّ السِّجْنُ أحَبُّ إلیّ مِمّا یَدْعُونَنی إلَیهِ) (یوسف /33) وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «یا أباذر ما من شیء أبغض إلی الله من الدنیا» (1).
نحو : (والأمرُ إلَیک) (النمل /33) ؛ وقیل : لانتهاء الغایة ، أی : منته إلیک.
ذکره جماعة فی قول النابغة الذُّبیانی :
30- فلا تترکنّی بالوعید کأنّنی***إلی الناس مطلیٌ به القارُ أجرب (2)
وقال ابن عصفور : هو علی تضمین «مطلی» معنی «مُبغَّض» ، قال : ولو صح مجیء «إلی» بمعنی «فی» لجاز «زید إلی الکوفة».
صوت
[*هاشمیان]
کقول ابن أحمر الباهلی :
31- تقولُو قد عالیتُ بِالکُورِ فوقها***أیُسقی فلا یروی إلیّ ابنُ أحمرا (3)
وحُمل علیه قوله تعالی : (ثُمّ مَحِلُّها إلَی الْبَیْتِ العتیقِ) (الحج /33).
و هی الزائدة ، أثبت ذلک الفرّاء ، مستدلاً بقراءة بعضهم فی (أفْئدةً مِن النّاس تَهْوی إلَیهِمْ) (إبراهیم /37) بفتح الواو.
[شماره صفحه واقعی : 40]
وخُرّجت علی تضمین «تهوی» معنی «تمیل» أو أنّ الأصل «تهوی» بالکسر ، فقلبت الکسرة فتحة والیاء ألفاً کما یقال فی «رَضِیَ» : «رَضا» قاله ابن مالک.
وفیه نظر؛ لأنّ شرط هذه اللغة تحرّک الیاء فی الأصل.
مذهب البصریین أنّ أحرف الجر لا ینوب بعضها عن بعض بقیاس ، کما أنّ أحرف الجزم والنصب کذلک.
وما أوهم ذلک فهو عندهم إما مؤوّل تأویلاً یقبله اللفظ ، کما قیل فی (ولاُصَلّبَنّکُمْ فی جُذُوع النَّخلِ) (طه /71) : إنّ «فی» لیست بمعنی «علی» ولکن شبّه المصلوب لتمکّنه من الجذع بالحالّ فی الشیء ، وإما علی تضمین معنی فعل یتعدی بذلک الحرف ، کما ضمن بعضهم «تهوی» فی الآیة معنی «تمیل» وإما علی شذوذ إنابة کلمة عن اُخری ، وهذا الأخیر هو محمل الباب کلّه عندالکوفیین وبعض المتأخرین ، ولایجعلون ذلک شاذاً ، ومذهبهم أقلّ تعسّفاً.
صوت
[*هاشمیان]
علی أربعة أوجه :
وهی منحصرة فی نوعین ، وذلک لأنها إما أن تتقدم علیها همزة التسویة ، نحو : (سواء عَلینا أجزِعْنا أم صَبَرْنا) (إبراهیم /21).
أو تتقدم علیها همزة یطلب بها وبِ «أم» التعیین ، نحو البیت المنسوب إلی الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) :
[شماره صفحه واقعی : 41]
32- فزادی قلیل لا أراه مُبلغی***أللزاد أبکی أم لبعد مسافتی (1)
وإنّما سمّیت فی النوعین متصلة ، لأنّ ما قبلها وما بعدها لا یستغنی بأحدهما عن الآخر ، وتسمیّ أیضاً معادِلة؛ لمعادلتها للهمزة فی إفادة التسویة فی النوع الأوّل والاستفهام فی النوع الثانی.
ویفترق النوعان من أربعة أوجه :
أولها وثانیها : أن الواقعة بعد همزة التسویة لا تستحق جواباً؛ لأن المعنی معها لیس علی الاستفهام ، وأن الکلام معها قابل للتصدیق والتکذیب؛ لأنه خبر ، ولیست تلک کذلک؛
[*هاشمیان]
لأن الاستفهام معها علی حقیقته (2)
ومن قولنا : «ما یحتاج إلی جواب» یعرف الوجه فی التعبیر بالاستفهام علی حقیقته.
.الثالث والرابع : أن الواقعة بعد همزة التسویة لا تقع إلا بین جملتین ، ولاتکون الجملتان معها إلا فی تأویل المفردین کما تقدم ، و «أم» الاُخری تقع بین المفردین ، وذلک هو الغالب فیها ، نحو : (أأنتم أشَدُّ خَلْقاً أمِ السَماء) (النازعات /27) وبین جملتین لیستافی تأویل المفردین ، نحو : (أأنْتُم تَخلُقونَهُ أم نَحنُ الخالِقُونَ) (الواقعة /59).
الاُولی : أنّ «أم» المتصلة التی تستحق الجواب إنّما تجاب بالتعیین ؛
[شماره صفحه واقعی : 42]
لأنها سؤال عنه ، فإذا قیل : أزید عندک أم عمرو؟ قیل فی الجواب : «زید» أو قیل : «عمرو» ولا یقال : «لا» ولا «نعم».
الثانیة : أن العطف بعد همزة التسویة بِ «أو» لم یجز قیاساً ، والصواب : العطف بِ «أم» وبعد همزة الاستفهام جاز ، ویکون الجواب بِ «نعم» أو بِ «لا» وذلک أنه إذا قیل : «أزید عندک أو عمرو؟» فالمعنی : أأحدهما عندک؟ وإن أجبت بالتعیین صح؛ لأنه جواب وزیادة ،
[*هاشمیان]
ویقال : «آلحسنُ أو الحسین (علیهما السلام) أفضل أم ابن الحنفیّة؟» فتعطف الأول بِ «أو» والثانی بِ «أم» ویجاب عندنا بقولک : أحدهما ، وعند الکیسانیة : بابن الحنفیة ، ولا یجوز أن تجیب بقولک : الحسن (علیه السلام) أو بقولک : الحسین (علیه السلام)؛ لأنه لم یسأل عن الأفضل من الحسن (علیه السلام) وابن الحنفیة ولا من الحسین (علیه السلام) وابن الحنفیة ، وإنما جعل واحداً منهما لا بعینه قریناً لابن الحنفیة ، فکأنه قال : «أأحدهما أفضل أم ابن الحنفیة؟».
الثالثة : أنه سمع حذف «أم» المتصلة ومعطوفها ، نحو : (أمَنْ هُوَ قانِتٌ آناء الّیل) (الزّمر /9) تقدیره : خیر أم هذا الکافر؟ وفیه بحث کمامرّ.
وأجاز بعضهم حذف معطوفها بدونها ، فقال فی قوله تعالی : (أفَلا تُبْصِرُونَ أمْ) (الزخرف /51) : إنّ الوقف هنا ، وإن التقدیر : أم تبصرون ، ثم یبتدأ «أنا خیر».
وهذا باطل؛ إذ لم یسمع حذف معطوف بدون عاطفه ، وإنّما المعطوف جملة «أنا خیر».
ووجه المعادلة بینها وبین الجملة قبلها أن الأصل : أم تبصرون ، ثم اُقیمت الاسمیة مقام الفعلیة والسبب مقام المسبب؛ لأنهم إذا قالوا له : أنت خیر ، کانوا عنده بُصراء.
[*هاشمیان]
وأجاز الزمخشری حذف ما عطفت علیه «أم» فقال فی (أمْ کُنْتُم شُهداء)
[شماره صفحه واقعی : 43]
(البقرة /133) : یجوز کون «أم» متصلة ، علی أن الخطاب للیهود ، وحذف معادلها ، أی : أتدّعونَ علی الأنبیاء الیهودیّة أم کنتم شهداء؟.
وهی ثلاثة أنواع :
مسبوقة بالخبر المحض ، نحو : (تَنْزیلُ الکتابِ لا رَیبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ العالَمینَ أم یَقُولُونَ افتراهُ) (السجدة /2 و 3).
ومسبوقة بهمزة لغیر استفهام ، نحو : (ألهُمْ أرْجُلٌ یَمْشُونَ بِها أمْ لَهُمْ أید یَبْطِشُونَ بِها) (الأعراف /195) ؛ إذالهمزة فی ذلک للإنکار ، فهی بمنزلة النفی ، والمتصلة لاتقع بعده.
ومسبوقة باستفهام بغیر الهمزة ، نحو قوله تعالی : (هَلْ یَسْتَوی الأعمی وَالبَصِیرُ أمْ هَل تَسْتَوی الظلُماتُ والنُور) (الرعد /16) وقول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «وهل ینجینی منک اعترافی لک بقبیح ما ارتکبت؟ أم أوجبت لی فی مقامی هذا سخطک؟» (1).
ومعنی «أم» المنقطعة الذی لا یفارقها : الإضرابُ ، ثمّ تارة له مجرداً ، وتارة تتضمن مع ذلک استفهاماً إنکاریاً ، أو استفهاماً طلبیاً.
فمن الأول : (هَلْ یَسْتَوی الأعمی والبَصیرُ أمْ هَلْ تَسْتَوی الظلُماتُ والنُورُ أمْ جَعلَوا لِلّهِ شُرَکاء) (الرعد /16). أما الاُولی : فلأنّ الاستفهام لایدخل علی الاستفهام. وأما الثانیة : فلأن المعنی علی الإخبار عنهم باعتقاد الشرکاء.
ومن الثانی : (أمْ لَهُ البَناتُ وَلَکُمُ البَنُونَ) (الطور /39) تقدیره : بل أله البنات ولکم البنون؟ ، إذ لو قدرت للإضراب المحض لزم الُمحال.
[شماره صفحه واقعی : 44]
1) الصحیفة الکاملة السجادیة ، الدعاء الثانی عشر : 96.
ومن الثالث قولهم : «إنها لإبل أم شاء؟» التقدیر : بل أهی شاء؟
[*هاشمیان]
وقیل : إنها قد تأتی بمعنی الاستفهام المجرد ، نحو : (أمْ تُرِیدُونَ أنْ تَسْألُوا رَسُولَکُمْ) (البقرة /108).
ولاتدخل «أم» المنقطعة علی مفرد ، ولهذا قدّروا المبتدأ فی «إنها لإبل أم شاء».
وخرق ابن مالک فی بعض کتبه إجماع النحویین ، فقال : لا حاجة إلی تقدیر مبتدأ ، وزعم أنها تعطف المفردات کَ «بَلْ» وقدرها هنا بِ «بل» دون الهمزة ، واستدل بقول بعضهم : «إنّ هناک لإبلاً أم شاء» بالنصب. فإن صحت روایته فالأولی أن یقدّر لِ «شاء» ناصب ، أی : أم أری شاء.
قد ترد «أم» محتملة للاتصال والانقطاع ، فمن ذلک قوله تعالی : (قُل أتّخذْتُمْ عِنْدالله عَهْداً فَلَنْ یُخلِفَ الله عَهْدَهُ أمْ تَقُولُونَ عَلَی الله ما لا تَعْلَمُونَ) (البقرة /80).
قال الزمخشری : یجوز فی «أم» أن تکون معادلة بمعنی أیّ الأمرین کائن ، علی سبیل التقریر؛ لحصول العلم بکون أحدهما ، ویجوز أن تکون منقطعة.
ذکره أبو زید ، وقال فی قوله تعالی : (أفَلا تُبْصِرُونَ أمْ أنَا خَیرٌ) (الزخرف /51 و 52) : إن التقدیر : أفلا تبصرون أنا خیر.
والزیادة ظاهرة فی قول ساعدة بن جؤیَّة :
[شماره صفحه واقعی : 45]
33- یالیت شعری ولامنجی من الهرم***أم هل علی العیش بعدالشیب من ندم؟ (1)
نقلت عن طیّئ وعن حمیر ، کقول بجیر بن غنمة الطّائی :
34- ذاک خلیلی وذو یواصِلنی***یَرمی ورائی بامْسهَمِ وامْسَلِمه (2)
وفی الحدیث النّبوی : «لیس من امبر امصیام فی امسفر» (3).
صوت
[*هاشمیان]
علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرف استفتاح بمنزلة «ألا» ، کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «أما لو أُذِن لَهم فی الکلام لأخبروکم أنّ خیر الزّاد التقوی» (4).
وتکثر قبل القسم ، کقول حاتم الطائی :
35- أماوالذی لا یعلَم الغیبَ غیرُهُ***ویُحیِی العِظامَ البیضَوهی رمیم (5)
لقد کنت أختار القری طاوی الحشا
محاذرة من أن یقال لئیم
شرح شواهد المغنی : 1/207.
وقد تبدل همزتها هاءً أو عیناً قبل القسم ، وکلاهما مع ثبوت الألف وحذفها أو تحذف الألف مع ترک الإبدال.
[شماره صفحه واقعی : 46]
وإذا وقعت «انّ» بعد «أما» هذه کسرت کما تکسر بعد «ألا» الاستفتاحیة.
الثّانی : أن تکون بمعنی «حقّا أو أحقّا» ، علی خلاف فی ذلک سیأتی.
وهذه تفتح «انّ» بعدها کما تفتح بعد «حقّاً».
وهی حرف عند ابن خروف ، وجعلها مع «أنّ» ومعمولیها کلاماً ترکّب من حرف واسم کما قاله الفارسی فی «یا زید».
وقال بعضهم : هی اسم بمعنی «حقّا». وقال آخرون : هی کلمتان : الهمزة للاستفهام ، و «ما» اسم بمعنی «شیء» وذلک الشیء حق ، فالمعنی : أحقّا ، وهذا هو الصواب. وموضع «ما» النصب علی الظرفیّة کما انتصب «حقّا» علی ذلک فی نحو قوله (1)
وقد أنشده صاحب الحماسة البصریة بلفظ : «ألم تَرَ أنّ جِیرَتَنا استقلّوا فلا شاهد فیه». شرح شواهد المغنی : 1/171 و 172.
:36- أحقّاً أنّ جیرتنا استقلّوا***فنیّ-تنا ونیّ-تهم فریق
وهو قول سیبویه ، و «أنّ» وصلتها مبتدأ ، والظرف خبره وقال المبرّد : «حقّاً» مصدرا «حَقَّ» محذوفاً و «أنّ» وصلتها فاعل.
وزاد المالقی لِ «أما» معنی ثالثا ، وهو أن تکون حرف عرض ، نحو : «أما تقوم ، أما تقعد».
وقد یُدّعی فی ذلک أن الهمزة للاستفهام التقریری وأن «ما» نافیة.
[شماره صفحه واقعی : 47]
1) قال السیوطی : «هو مطلع للمفضل السکری ...» وقال صاحب الحماسة البصریة : هو لعامر بن أسحم بن عدی الکندی ، شاعر جاهلی.
صوت
[*هاشمیان]
أمّا وقد تبدل میمها الاُولی یاء ، وهو حرف شرط وتفصیل وتوکید.
أما أنها شرط : فبدلیل لزوم الفاء بعدها ، نحو : (فَأمّا الّذینَ آمنُوا فَیَعْلمُونَ أنّهُ الحَقُّ مِنْ رَبّهِمْ وأمّا الّذینَ کَفَرُوا فَیَقُولونَ) (البقرة /26) الآیة ، ولو کانت الفاء للعطف لم تدخل علی الخبر؛ إذ لا یعطف الخبر علی مبتدأه ، ولو کانت زائدة لصح الاستغناء عنها ، ولما لم یصح ذلک وقد امتنع کونها للعطف ، تعیّن أنها فاء الجزاء.
وقد تحذف الفاء للضرورة (1)کقول الحارث بن خالد :
37- فأما القتال لاقتال لدَیکم***ولکنّ سیراً فی عِراض المواکب (2)
[*هاشمیان]
فإن قلت : فقد حذفت فی قوله تعالی : (فَأمّا الّذینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أکَفرتُمْ بَعْد إیمانِکُمْ) (آل عمران /106).
قلنا : الأصل : فیقال لهم أکفرتم ، فحذف القول استغناء عنه بالمقول ، فتبعته الفاء فی الحذف ، وربّ شیء یصح تبعاً ولایصح استقلالاً.
و أمّا التفصیل : فهو غالب حالها کما تقدّم فی آیة البقرة ، ومن ذلک قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ألا وقد أمرنی الله بقتال أهل الْبَغْی والنکث والفساد فی الأرض فأمّا الناکثون فقد قاتلتُ ، وأمّا القاسطونَ فقد جاهدتُ ، وأمّا المارقة فقد دَوَّختُ» (3).
[شماره صفحه واقعی : 48]
وقد یترک تکرارها استغناءً بذکر أحد القسمین عن الآخر ، أو بکلام یذکر بعدها فی موضع ذلک القسم.
فالأول نحو : (یا أیُّها النّاسُ قَدْ جاءکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبّکُمْ وَأنْزَلْنا إلَیْکُمْ نُوراً مُبیناً ، فَأمّا الّذینَ آمَنُوا بِالله وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فی رَحْمَة مِنْهُ وَفَضْل) (النّساء/174 و 175) أی : وأما الذین کفروا بالله فلهم کذا وکذا.
والثّانی نحو : (هُوَالّذی أنْزَلَ عَلَیْکَ الکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ اُمُّ الکِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ ، فَأمّا الّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زیغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاء الفِتْنَةِ وَابْتِغاء تأوِیلِهِ) (آل عمران /7). أی : وأما غیرهم فیؤمنون به ، ویدل علی ذلک (یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا) (1)(آل عمران /7).
وقد تأتی لغیر تفصیل أصلاً ، نحو قول الإمام الحسین بن علی (علیهما السلام) : «أمّا بعد فإنّی لا أعلمُ أصحاباً أوْفی ولا خیراً مِنْ أصحابی» (2).
وأمّا التوکید : فقال الزمخشری فی توضیحه : فائدة «أمّا» فی الکلام أن تعطیه فضل توکید ، تقول : زید ذاهب ، فإذا قصدت توکید ذلک وأنه لا محالة ذاهب وأنه بصدد (3)الذهاب وأنه منه عزیمة ، قلت : «أما زید فذاهب» ولذا قال سیبویه فی
[شماره صفحه واقعی : 49]
1) (هُوَ الَّذِی أَنزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُّحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّ-هُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ) (آل عمران).
2) الکامل فی التاریخ : 4/57.
3) قال الصبان : هذا یوهم أن الذهاب لم یحصل بالفعل وهو خلاف ظاهر «ذاهب» حاشیة الصبان : 4/36.
تفسیره : مهما یکن من شیء فزید ذاهب. انتهی.
[*هاشمیان]
ویفصل بین «أمّا» والفاء بواحد من اُمور ستّة :
أحدها : المبتدأ کالآیات السابقة.
الثانی : الخبر ، نحو : «أمّا فی الدار فزید».
الثّالث : جملة الشرط ، نحو : (فَأمّا إنْ کانَ مِنَ المُقَرَّبِینَ فَرَوحٌ) (الواقعة /88 و 89) الآیات.
الرّابع : اسم منصوب لفظاً أو محلاً بالجواب ، نحو : (وَأَمّا السّائلَ فَلا تَنْهَرْ وَأمّا بِنِعْمَةِ رَبّکَ فَحَدِّثْ) (الضحی /10 و 11).
الخامس : اسم کذلک معمول لمحذوف یفسره ما بعد الفاء ، نحو : «أمّا زیدا فاضربه» ویجب تقدیر العامل بعد الفاء وقبل ما دخلت علیه؛ لأن «أمّا» نائبة عن الفعل ، فکأنها فعل والفعل لایلی الفعل؛ وأما «لیس خَلَقَ الله مثله» ففی «لیس» ضمیرُ شأن فاصلٌ فی التقدیر.
السّادس : ظرف معمول لِ «أمّا» لما فیها من معنی الفعل الّذی نابت عنه أو للفعل المحذوف ، نحو : «أمّا الیوم فإنی ذاهب» ولا یکون العامل ما بعد الفاء؛ لأن خبر «إنّ» لا یتقدم علیها فکذلک معموله ، هذا قول الجمهور وخالفهم المبرّد وابن درستویه والفراء ، فجعلوا العامل نفس الخبر.
[*هاشمیان]
فإن قلت : «أمّا الیوم فأنا جالس» احتمل کون العامل «أمّا» وکونه الخبر؛ لعدم المانع ، وإن قلت : «أمّا زیداً فإنّی ضارب» لم یجز أن یکون العامل واحداً منهما وامتنعت المسألة عندالجمهور؛ لأنّ «أمّا» لا تنصب المفعول ومعمول خبر «إنّ» لایتقدّم علیها ، وأجاز ذلک المبرّد ومن وافقه علی تقدیر إعمال الخبر.
[شماره صفحه واقعی : 50]
الأول : أنه سمع : «أمّا العبیدَ فذو عبید» بالنصب «وأمّا قریشا فأنا أفضلها» وفیه دلیل علی اُمور :
أحدها : أنه لا یلزم أن یقدر «مهما یکن من شیء» بل یجوز أن یقدر غیره مما یلیق بالمحل؛ إذالتقدیر هنا : مهما ذکرت.
الثّانی : أنّ «أمّا» لیست العاملة ، إذ لا یعمل الحرف فی المفعول به.
الثالث : أنه یجوز «أمّا زیدا فإنی اُ کرم» علی تقدیر العمل للمحذوف.
التنبیه الثانی : أنه لیس من أمثلة «أمّا» التی فی قوله تعالی : (أمّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (النمل /84) بل هی کلمتان : «أم» المنقطعة و «ما» الاستفهامیة.
صوت
[*هاشمیان]
قد تفتح همزتها وقد تبدل میمها الاُولی یاءً. و «إمّا» عاطفة عند الأکثر ومرادهم «إمّا» الثانیة فی نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فإنّهم صنفان إمّا أخ لک فی الدین ، وإمّا نظیر لک فی الخلق» (1).
وزعم یونس والفارسی وابن کیسان أنها غیر عاطفة کالاُولی ، ووافقهم ابن مالک ؛ لملازمتها غالباً الواو العاطفة.
ولاخلاف فی أن «إمّا» الاُولی غیر عاطفة؛ لاعتراضها بین العامل والمعمول فی نحو : «قام إمّا زید وإمّا عمرو» وبین أحد معمولی العامل ومعموله الآخر فی نحو «رأیت إمّا زیداً وإمّا عمراً» وبین المبدل منه وبدله ، نحو قوله تعالی : (حَتّی إذا
[شماره صفحه واقعی : 51]
1) نهج البلاغة : ک 53 / 993.
رأوْا ما یُوعَدُونَ إمّا العَذابَ وَإمّا السّاعَةَ) (مریم /75) فإن ما بعد الاُولی بدل مما قبلها.
و لِ «إمّا» خمسة معان :
أحدها : الشک ، نحو : «جاءنی إمّا زید وإمّا عمرو» إذا لم تعلم الجائی منهما.
الثانی : الإبهام ، نحو : (وآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأمْرِ الله إمّا یُعَذّبُهُمْ وَإمّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ) (التوبة /106).
الثالث : التخییر ، نحو : (إمّا أنْ تُعذّبَ وَإمّا أنْ تتّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً) (الکهف /86).
الرابع : الإباحة ، نحو : «تعلّم إمّا فقهاً وإمّا نحواً».
الخامس : التفصیل ، نحو : (إنّا هدَیْناهُ السّبیلَ إمّا شاکِراً وَإمّا کَفُوراً) (الإنسان /3).
[*هاشمیان]
وهذه المعانی لِ «أو» کما سیأتی ، إلاّ أنّ «إمّا» یبنی الکلام معها من أول الأمر علی ما جیء بها لأجله من شک وغیره ، ولذلک وجب تکرارها فی غیر ندور ، و «أو» یفتتح الکلام معها علی الجزم ثم یطرأ الشک أو غیره ، ولهذا لم تتکرر.
وقد یستغنی عن «إمّا» الثانیة بذکر ما یغنی عنها ، نحو : «إمّا أن تتکلّم بخیر وإلاّ فاسکت».
وقد یستغنی عن الاُولی لفظاً کقوله : (1)
38- تُلمّ بدار قد تقادم عهدُها***وإمّا بأموات ألمّ خیالُها
[شماره صفحه واقعی : 52]
1) نسبه البغدادی إلی الفرزدق. شرح أبیات مغنی اللبیب : 2 / 18 ، ونسبه السیوطی إلی ذی الرّمة باختلاف یسیر فی الروایة. شرح شواهد المغنی : 1 / 193.
أی : إمّا بدار. والفراء یقیسه ، فیجیز «زید یقوم وإمّا یقعد» کما یجوز «أو یقعد».
لیس من أقسام «إمّا» التی فی قوله تعالی : (فَإمّا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشرِ أَحَدَاً فَقُولی إنّی نَذَرْتُ لِلرّحْمنِ صَوْماً) (مریم /26) ؛ بل هذه «إن» الشرطیة و «ما» الزائدة.
علی وجهین : اسم وحرف.
والاسم علی قسمین : ضمیر المتکلم فی قول بعضهم : «أنْ فعلتُ» بسکون النون ، والأکثرون علی فتحها وصلاً وعلی إلاتیان بالألف وقفاً.
وضمیر المخاطب فی نحو : «أنت» علی قول الجمهور : إن الضمیر هو «أن» والتاء حرف خطاب.
والحرف علی أربعة أوجه :
وتقع فی موضعین :
الأول : فی الابتداء ، فتکون فی موضع رفع ، نحو : (وأنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ) (النساء /25).
[*هاشمیان]
الثانی : بعد لفظ دال علی معنی غیر الیقین ، فتکون فی موضع رفع ، نحو : (ألَمْ یَأنِ لِلّذینَ آمَنُوا أنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ) (الحدید /16) ونصب ، نحو قول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
[شماره صفحه واقعی : 53]
«إنّ من السرف أن تأکل کلّ ما اشتهیت» (1)وخفض ، نحو : (وَأنْفِقُوا مِمّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أنْ یأتِیَ أحَدَکُمُ المُوتُ) (المنافقون /10) ومحتملة لهما ، نحو : (وَالّذی أطْمَعُ أنْ یَغْفِرَلی) (الشعراء /82) أصله : فی أن یغفرلی.
واختلف فی محل «أن» وصلتها بعد حذف الجار ، فذهب الخلیل والأکثرون إلی أنّه نصب بالفعل المذکور وجوّز سیبویه خفضه بالجار المحذوف.
و «أن» هذه موصول حرفی ، وتوصل بالفعل المتصرف ، مضارعا کان کما مر ، أو ماضیا ، نحو : (لَولا أنْ مَنَّ الله عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا) (القصص /82) أو أمراً کحکایة سیبویه : «کتبت إلیه بأن قم» ، هذا هوالصحیح.
وقد اختلف من ذلک فی أمرین :
الأول : کون الموصولة بالماضی والأمرهی الموصولة بالمضارع ، والمخالف فی ذلک ابن طاهر ، زعم أنها غیرها بدلیلین :
أحدهما : أن الداخلة علی المضارع تخلّصه للاستقبال فلا تدخل علی غیره ، کالسین و «سوف».
[*هاشمیان]
ثانیهما : أنها لو کانت الناصبة لحکم علی موضعهما بالنصب کما حکم علی موضع الماضی بالجزم بعد «إن» الشرطیة ، ولاقائل به.
والجواب عن الأول : أنه منتقض بنون التوکید؛ فإنها تخلص المضارع للاستقبال وتدخل علی الأمر باطراد.
وعن الثانی : أنه إنما حکم علی موضع الماضی بالجزم بعد «إن» الشرطیة؛ لأنها أثرت القلب إلی الاستقبال فی معناه ، فأثرت الجزم فی محلّه ، کما أنها لما أثرت
[شماره صفحه واقعی : 54]
1) سنن ابن ماجة : 2 / 112.
التخلیص إلی الاستقبال فی معنی المضارع أثرت النصب فی لفظه.
الأمر الثانی : کونها توصل بالأمر ، والمخالف فی ذلک أبوحیان ، زعم أنها لاتوصل به وأن کل شیء سمع من ذلک فَ «أن» فیه تفسیریة ، واستدل بدلیلین :
أحدهما : أنهما إذا قُدِّرا بالمصدر فات معنی الأمر.
الثانی : أنهما لم یقعا فاعلاً ولا مفعولاً ، لا یصح «أعجبنی أن قُم» ولا «کرهتُ أن قُمْ» کما یصح ذلک مع الماضی والمضارع.
والجواب عن الأول : أن فوات معنی الأمریة فی الموصولة بالأمر عندالتقدیر بالمصدر کفوات معنی المضی والاستقبال فی الموصولة بالماضی والمضارع عند التقدیر المذکور.
[*هاشمیان]
وعن الثانی : أنه إنما امتنع ما ذکره؛ لأنّه لامعنی لتعلیق الإعجاب والکراهیة بالإنشاء ، لا لما ذکر ، ثم ینبغی له ألاّ یسلم مصدریة «کی» ؛ لأنها لاتقع فاعلاً ولامفعولاً ، وإنما تقع مخفوضة بلام التعلیل.
ثم مما یقطع به علی قوله بالبطلان حکایة سیبویه : «کتبت إلیه بأن قُمْ» وأجاب عنها بأن الباء محتملة للزیادة وهذا وهم فاحش؛ لأن حروف الجر - زائدة کانت أو غیر زائدة - لاتدخل إلاّ علی الاسم أو ما فی تأویله.
ذکر بعض الکوفیین وأبو عبیدة أن بعضهم یجزم بِ «أن» ، نحو قول امرئ القیس :
[شماره صفحه واقعی : 55]
39- إذا ما غَدَونا قال وِلدانُ أهلنا***تعالَوا إلی أن یأتنا الصید نحْطب (1)
شرح شواهد المغنی : 1/93.
وقد یرفع الفعل بعدها کقراءة ابن مُحیْصن : (لِمَنْ أرادَ أنْ یُتِمُّ الرّضاعَة) (البقرة /233) وزعم الکوفیون أنّ «أن» هذه هی المخففة من الثقیلة شذّ اتصالها بالفعل ، والصواب : قول البصریین : إنها «أن» الناصبة اُهملت حملاً علی اُختها «ما» المصدریة.
صوت
[*هاشمیان]
فتقع بعد فعل الیقین (2)أو ما نزل منزلته ، نحو قوله تعالی : (عَلِمَ أنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضی) (المزمل /20) وقول جریر :
40- زعم الفرزدق أن سیقتل مربَعاً***أبْشِرْ بطول سلامة یا مرْبَعُ (3)
و «أن» هذه ثلاثیة الوضع وهی مصدریة أیضاً ، وتنصب الاسم وترفع الخبر خلافاً للکوفیین ، زعموا أنها لا تعمل شیئاً ، وشرط اسمها أن یکون ضمیراً محذوفاً وربما ثبت وهو مختص بالضرورة علی الأصح ، وشرط خبرها أن یکون جملة ، ولایجوز إفراده ، إلاّ إذا ذکر الاسم فیجوز الأمران وقد اجتمعا فی قوله (4):
[شماره صفحه واقعی : 56]
1) قال السیوطی «والبیت أورده المصنّف (ابن هشام) مستشهداً به علی أن «أن» قد تجزم المضارع. وقد أنکر ذلک الفارسی وقال : الروایة «إلی أن یأتی الصید» وکذا أورده وصاحب منتهی الطلب. وأورده ابن الأنباری فی شرح المفضلیات بلفظ : إلی ما یأتنا الصید».
2) جعل ابن هشام من موارد «أن» المخففة ، نحو قوله تعالی : (وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّ-هِ رَبِّ الْعَالَمِینَ) (یونس /10) مما لیس قبله فعل الیقین. شرح شذور الذهب : 282 ، أوضح المسالک : 1/266 ، شرح قطر الندی : 154.
3) شرح شواهد المغنی : 1/103.
4) نسب لعمرة بنت العجلان بن زهیر ورواه صاحب منتهی الطلب «بأنّک کنت الربیع المغیث» فلا شاهد فیه حینئذٍ. شرح شواهد المغنی : 1/106 - 108.
41- بأنک ربیع وغیث مریع***وأنک هناک تکون الثِّمالا
نحو : (فَأوْحَینا إلَیْهِ أنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ) (المؤمنون /27) (ونُودُوا أنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ) (الأعراف /43) وتحتمل المصدریة بأن یقدر قبلها حرف الجرّ فتکون فی الاُولی «أن» الثنائیة؛ لدخولها علی الأمر ، وفی الثانیة المخففة؛ لدخولها علی الاسمیة.
وعن الکوفیین : إنکار «أن» التفسیریة البتة وهو متجه؛ لأنه إذا قیل : «کتبت إلیه أن قم» لم یکن «قم» نفس «کتبت» (1)
شرح الکافیة : 2/385.
کما کان الذهب نفس العسجد فی قولک : هذا عسجد أی ذهب. ولهذا لوجئت بِ «أی» مکان «أن» فی المثال لم تجده مقبولاً فی الطبع.
[*هاشمیان]
ولها عند مثبتها شروط :
أحدها : أن تقع بین الجملتین کما تقدم.
الثانی : أن یکون فی الجملة السابقة معنی القول کما مر ، ومنه : (وانطَلَقَ الْمَلأ مِنْهُمْ أن امْشُوا) (ص /6) ؛ إذ لیس المراد بالانطلاق المشی ، بل انطلاق ألسنتهم بهذا الکلام ، کما أنه لیس المراد بالمشی ، المشی المتعارف ، بل الاستمرار علی الشیء.
الثالث : أن لا یکون فی الجملة السابقة أحرف القول إلاّ والقول مؤوّل
[شماره صفحه واقعی : 57]
1) هذا الکلام منبی علی أن «قم» مفسر لِ «کتبت» وأمّا إذا قلنا : إنه مفسر للمفعول فلا یلزم محذور. قال المحقق الرضی : «أن» لا تفسر إلاّ مفعولاً مقدرا ، نحو : «کتبت إلیه أن قم» أی : کتبت إلیه شیئاً هو «قم» وقد یفسر المفعول به الظاهر ، نحو : (مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّ-هَ) (المائدة /117) وقوله اعبدوا الله تفسیر للضمیر فی «به» انتهی ملخصاً.
بغیره (1)، کما ذکر الزمخشری فی قوله تعالی : (ما قلتُ لَهُمْ إلاّ ما أمَرتَنی بِهِ أنْ اعْبُدُوا الله) (المائدة /117) : أنه یجوز أن تکون مفسرة لفعل القول علی تأویله بالأمر ، أی : ما أمرتهم إلاّ بما أمرتنی به أن اعبدوا الله (2).
الرابع : ألا یدخل علیها جار ، فلو قلت : «کتبتُ إلیه بأن افعل» کانت مصدریة.
إذا ولی «أن» الصالحة للتفسیر مضارع معه «لا» ، نحو : «أشرت إلیه أن لاتفعل» جاز رفعه علی تقدیر «لا» نافیة ، وجزمه علی تقدیرها ناهیة ، وعلیهما فَ «أن» مفسّرة ، ونصبه علی تقدیر «لا» نافیة و «أن» مصدریة ، فإن فُقدت «لا» امتنع الجزم ، وجاز الرفع والنصب.
صوت
[*هاشمیان]
ولها أربعة مواضع :
أحدها : - وهو الأکثر - أن تقع بعد «لمّا» التوقیتیة ، نحو : (ولَمّا أنْ جاءتْ رُسُلُنا لُوطاً سِیء بِهِم) (العنکبوت /33).
الثانی : أن تقع بین «لو» وفعل القسم ، مذکورا کقول المسیب :
42- فاُقسم أن لو التقینا وأنتُم***لکان لکم یوم من الشرّ مظلمُ (3)
[شماره صفحه واقعی : 58]
أو متروکا کقوله (1):
43- أما والله أن لو کنت حُرّاً***وما بالحرِّ أنت ولا العتیق
الثالث : - وهو نادر - أن تقع بین الکاف ومخفوضها کقول مجمع بن هلال :
44- عَبَأتُ له رُمْحاً طویلاً وألَّةً***کأن قَبَس یُعْلی بِها حینَ تُشرَعُ (2)
فی روایة من جرّ «قبس».
الرابع : بعد «إذا» کقول أوس بن حجر :
45- فأمهَلَهُ حتی إذا أن کأنّه***مُعاطی ید من جَمَّةِ الماء غارِف (3)
وزعم الأخفش أنها تزاد فی غیر ذلک ، وأنها تنصب المضارع کما تجر «من» والباء الزائدتان الاسمَ ، وجعل منه (وَمالَنا أن لا نَتَوکّلَ عَلَی الله) (إبراهیم /12) ، (وَما لَنا أنْ لا نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ الله) (البقرة /246) ، وقال غیره : هی فی ذلک مصدریة ، ثم قیل : ضمّن «مالنا» معنی «ما منعنا» وفیه نظر؛ لأنه لم یثبت إعمال الجار والمجرور فی المفعول به ، ولأن الأصل ألا تکون «لا» زائدة ، والصواب : قول بعضهم : إن الأصل : ومالنا فی أن لا نفعل کذا ، وإنما لم یجز للزائدة أن تعمل ؛ لعدم اختصاصها بالأفعال بدلیل دخولها علی الحرف وهو «لو» و «کأنّ» وعلی الاسم وهو «قبس».
[شماره صفحه واقعی : 59]
صوت
[*هاشمیان]
ذکر لِ «أن» معان أربعة اُخر :
أحدها : الشرطیة ، وإلیه ذهب الکوفیون ویرجّحه اُمور :
الأول : توارد المفتوحة ، والمکسورة علی المحل الواحد ، والأصل التوافق ، فقرئ بالوجهین قوله تعالی : (أفَنَضْرِبُ عَنکُمُ الذّکْرَ صَفْحاً انْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفینَ) (الزخرف / 5).
الثانی : مجیء الفاء بعدها کثیراً کقول عباس بن مرداس :
46- أبا خُراشة أمّا أنتَ ذانفر***فإنّ قومیَ لم تأکلهُم الضّبُعُ (1)
[*هاشمیان]
الثالث : عطفها علی «إن» المکسورة فی قوله (2):
47- إمّا أقمتَ وأمّا أنت مرتحلاً***فالله یکلأُ ما تأتی وما تذرُ
الروایة بکسر «ان» الاُولی وفتح الثانیة ، فلو کانت المفتوحة مصدریة لزم عطف المفرد علی الجملة.
ثانیها : النفی ، قاله بعضهم فی قوله تعالی : (ولا تؤمنُوا إلاّ لِمَنْ تَبِعَ دینَکُمْ قُلْ إنّ الهُدی هُدَی الله أنْ یُؤْتی أحَدٌ مِثْلَ ما اُوتیتُمْ) (آل عمران /73) وقیل : إن المعنی : ولاتؤمنوا بأن یؤتی أحد مثل ما اُوتیتم من الکتاب إلاّ لمن تبع دینکم ، وجملة القول اعتراض.
ثالثها : معنی «إذ» قاله بعضهم فی قوله تعالی : (بَلْ عَجِبُوا أنْ جاءهُمْ مُنْذِرٌ
[شماره صفحه واقعی : 60]
مِنْهُمْ) (ق /2) (یُخْرِجُونَ الرّسُولَ وَإیّاکُمْ أنْ تُؤْمِنُوا) (الممتحنة / 1) وقول الفرزدق :
48- أتغضَبُ أن اُذنا قُتَیْبَةَ حُزّتا***جِهاراً ، ولم تغضَب لقتل ابن حازم (1)
والصواب : أنها فی ذلک کله مصدریة ، وقبلها لام العلة مقدرة.
[*هاشمیان]
رابعها : أن تکون بمعنی «لئلا» ، قیل به فی قوله تعالی : (یُبَیِّنُ الله لَکُمْ أنْ تَضِلُّوا) (النساء /176) وقول عمرو بن کلثوم :
49- نزلتم منزل الأضیاف منّا***فعجَّلْنا القِری أن تَشتِمونا (2)
والصواب : أنها مصدریة ، والأصل : کراهیة أن تضلوا ، ومخافة أن تشتمونا ، وهو قول البصریین.
ترد علی أربعة أوجه :
نحو قوله تعالی : (إنْ یَنتَهُوا یُغْفَرْلَهُمْ) (الأنفال /38) وقول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «إن أعطیتَ لم تَشُبْ عطاءک بِمَنّ» (3).
وتدخل علی الجملة الاسمیة ، نحو : (إنِ الکافِرُونَ إلاّ فی غُرُور) (الملک /20) (إنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلطان بهذا) (یونس /68) ومن ذلک :
[شماره صفحه واقعی : 61]
(وَإنْ مِنْ أهلِ الکِتابِ إلا لَیُؤمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) (النساء /159) أی : وما أحد من أهل الکتاب إلاّ لیؤمِنَنّ به ، فحذف المبتدأ ، وبقیت صفته ، وعلی الجملة الفعلیة ، نحو : (إنْ أردنا إلاّ الْحُسْنی) (التوبة /107).
وخرّج جماعة علی «إن» النافیة قوله تعالی : (وَلَقَدْ مَکّ-نّاهُمْ فِیما إنْ مَکّ-نّاکُمْ فِیهِ) (الأحقاف /26) أی : فی الذی ما مکناکم فیه ، وقیل : زائدة ، ویؤید الأول (مَکّ-نّاهُمْ فی الأرضِ ما لَمْ نُمَکّنْ لَکُمْ) (الأنعام/ 6) وکأنه إنما عدل عن «ما» ، لئلا یتکرر فیثقل اللفظ ، وقیل : بل هی فی الآیة بمعنی «قد»
[*هاشمیان]
وإنّ من ذلک : (فَذَکّرْ إنْ نَفَعَتِ الذّکری) (الأعلی / 9).
وقیل فی هذه الآیة : إنّ التقدیر : وإن لم تنفع ، مثل : (وَجَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الحَرَّ) (النحل /81) أی : والبَرْد ، وقیل : إنما قیل ذلک بعد أن عمّهم بالتذکیر ولزمتهم الحجة ، وقیل : ظاهره الشرط ومعناه : ذمهم واستبعاد لنفع التذکیر فیهم ، کقولک : «عظ الظالمین إن سَمِعُوا منک» ، ترید بذلک الاستبعاد لا الشرط.
وقد اجتمعت الشرطیة والنافیة فی قوله تعالی : (ولَئنْ زالَتا إنْ أمْسَکَهُما مِنْ أحَد مِنْ بَعْدِهِ) (فاطر /41) الاُولی شرطیة ، والثانیة نافیة ، جوابٌ للقسم الذی آذنت به اللام الداخلة علی الاُولی ، وجواب الشرط محذوف وجوباً.
وإذا دخلت علی الجملة الاسمیّة لم تعمل عند سیبویه والفراء ، وأجاز الکسائی والمبرّد إعمالها عملَ «لیس» ، وسمع من أهل العالیة : «إنْ أحدٌ خیراً من أحد إلاّ بالعافیة» و «إنْ ذلک نافعَک ولا ضارّک».
[*هاشمیان]
ومما یتخرج علی الإهمال الذی هو لغة الأکثرین قول بعضهم : «إنَّ قائمٌ» وأصله : إنْ أنا قائمٌ ، فحذفت همزة «أنا» اعتباطا ، واُدغمت نون «إنْ» فی نونها ، وحذفت ألفها فی الوصل ، وسمع : «إنّ قائما» علی الإعمال.
[شماره صفحه واقعی : 62]
وقول بعضهم : «نقلت حرکة الهمزة إلی النون ثم اُسقطت علی القیاس فی التخفیف بالنقل ثم سکنت النون واُدغمت» مردود؛ لأن المحذوف لعلة کالثابت ، ولهذا تقول : «هذا قاض» بالکسر لا بالرفع؛ لأن حذف الیاء لالتقاء الساکنین ، فهی مقدرة الثبوت ، وحینئذ فیمتنع الإدغام؛ لأن الهمزة فاصلة فی التقدیر. ومثل هذا البحث فی قوله تعالی : (لکِنّا هُوَ الله رَبّی) (الکهف /38).
صوت
[*هاشمیان]
وعن الکوفیین : إنکار ذلک کما سیأتی وتدخل علی الجملتین فإن دخلت علی الاسمیة جاز إعمالها کقراءة الحرمیین وأبی بکر : (وإنْ کُ-لاًّ) (1)(هود /111) ویکثر إهمالها ، نحو : (وَاِنْ کُلُّ ذلِکَ لَما مَتاعُ الحَیاةِ الدُّنیا) (الزخرف /35).
وإن دخلت علی الفعل اُهملت وجوبا ، والأکثر کون الفعل ماضیاً ناسخاً نحو : (وَإنْ کانَتْ لَکَبیرةً) (البقرة /143) ودونه أن یکون مضارعاً ناسخاً ، نحو : (وإنْ یَکادُ الّذینَ کَفَرُوا لَیُزلِقُونَک) (القلم /51) ویقاس علی النوعین اتفاقاً ، ودون هذا أن یکون ماضیا غیر ناسخ ، نحو قول عاتکة :
50- شلّت یمینک إنْ قتلتَ لمسلماً***حلّت علیک عُقُوبةُ المتعمّدِ (2)
ولایقاس علیه خلافاً للأخفش ، أجاز «إن قام لأنا ، وإن قعد لأنت» ودون هذا أن یکون مضارعاً غیر ناسخ کقول بعضهم : «إن یزینک لنفسُک ، وإن یشینُک لَهِیَه» ولا یقاس علیه إجماعاً.
وحیث وجدت «إنْ» وبعدها اللام المفتوحة کما فی هذه الأمثلة فاحکم
[شماره صفحه واقعی : 63]
علیها بأن أصلها التشدید.
صوت
[*هاشمیان]
و أکثر ما زیدت بعد «ما» النافیة إذا دخلت علی جملة فعلیة کقول عبیدالله بن الحرّ الجعفی فی رثاء أصحاب الإمام الحسین (علیه السلام) :
51- وما إن رأی الرّاؤون أفضل منهم***لدی الموت سادات وزُهر قَماقِمَة (1)
أو اسمیة کقول فروة بن مُسَیک :
52- فما إن طِبُّ-نا جُبن ، ولکن***منایانا ودولةُ آخرینا (2)
وفی هذه الحالة تکفّ عمل «ما» الحجازیة کما فی البیت ، وأمّا قوله (3):
53- بنی غُدانةَ ما إن أنتم ذهبا***ولا صریفاً ولکن أنتُم الخزف
فی روایة من نصب «ذهباً وصریفاً» فخرّج علی أنها نافیة مؤکدة لِ «ما».
وزید علی هذه المعانی الأربعة معنیان آخران ، فزعم قُطرُب أنها قد تکون بمعنی «قد» کما مر فی (إنْ نَفَعَتِ الذِّکری) (الأعلی /9) وزعم الکوفیّون أنها تکون بمعنی «إذ» وجعلوا منه : (وَاتَّقُوا الله إنْ کُنْتُمْ مُؤمنینَ) (المائدة /57) (لتَدْخُلُنَّ المَسْجِدَ الحَرام إنْ شاء الله آمِنینَ) (الفتح /27) ونحوهما ممّا الفعل فیه محقّق الوقوع. وأجاب الجمهور عن الاُولی بأنها شرط جیء بها للتهییج والإلهاب ، کما تقول لابنک : «إن کنت ابنی فلا تفعل کذا».
[*هاشمیان]
وعن آیة المشیئة بوجوه :
منها : أنها تعلیم للعباد کیف یتکلمون إذا أخبروا عن المستقبل.
ومنها : أنّ أصل ذلک الشرط ثم صار یذکر للتبرک.
[شماره صفحه واقعی : 64]
ومنها : أن ذلک من کلام رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) لأصحابه حین أخبرهم بالمنام ، فحُکی ذلک لنا.
علی وجهین :
تنصب الاسم وترفع الخبر کقول اُم البنین فاطمة بنت حزام :
54- یالیت شعری أکما أخبروا***بأنّ عبّاساً قطیع الوَتین؟ (1)
والأصح : أنها فرع عن «إنّ» المکسورة ، ومن هنا صحّ للزمخشری أن یدّعی أنّ «أنّما» بالفتح تفید الحصر کَ «إنّما». وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (قُلْ إنّما یُوحی إلَیّ أنَّما إلهُکُم إلهٌ واحِدٌ) (الأنبیاء /108).
ودعوی أن الحصر هنا باطلة؛ لاقتضائها أنه لم یوح إلیه غیر التوحید مردود؛ بأنه حصر مقیّد؛ إذ الخطاب مع المشرکین ، فالمعنی : ما اُوحی إلیّ فی أمر الربوبیة إلاّ التوحید لا الإشراک.
[*هاشمیان]
والأصح أیضاً : أنها موصول حرفی مؤوّل مع معمولیه بالمصدر ، فإن کان الخبر مشتقّاً فالمصدر المؤول به من لفظه ، فتقدیر (ألم تر أنّ الله أنزل من السماء ماءً) (الحج / 63) و «وعلمت أنّ کثیر ما أسألک یسیر فی وجدک» (2): «ألم تر إنزال الله من السماء ماء» و «وعلمت یُسر کثیر ما أسألک فی وُجدک»
[شماره صفحه واقعی : 65]
ومنه : «واعلموا أن مَجازکم علی الصراط» (1)التقدیر : واعلموا استقرار مجازکم علی الصراط ، لأن الخبر فی الحقیقة هو المحذوف من «إستقر أو مستقر».
وإن کان جامدا قدّر بالکون ، نحو : (وأنّ هذا صِراطی مُستَقیماً فَاتَّبِعُوهُ) (الأنعام /153) تقدیره : وکون هذا صراطی مستقیما فاتبعوه؛ لأن کل خبر جامد یصح نسبته إلی المخبر عنه بلفظ الکون ، تقول : «هذا زید» وإن شئت قلت : «هذا کائن زیدا» ومعناهما واحد.
وتخفف «أنّ» بالاتفاق ، فیبقی عملُها علی الوجه الذی تقدم شرحه فی «أن» الخفیفة.
کقول بعضهم : «ائْتِ السوق أنّک تشتری لنا شیئا».
علی وجهین :
تنصب الاسم وترفع الخبر ، نحو قول کعب ابن زهیر :
55- إنّ الرّسولَ لَسَیفٌ یُسْتَضاء به***مُهنَّدٌ منْ سُیُوف الله مَسْلُولُ (2)
[*هاشمیان]
قیل : وقد تنصبهما فی لغة ، کقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «إنّ قعر جهنّم سبعین
[شماره صفحه واقعی : 66]
خریفاً» (1)وخرّج علی أن القعر مصدر «قَعَرْت البئر» إذا بلغت قَعْرَها ، و «سبعین» ظرف ، أی : إن بلوغ قعرها یکون فی سبعین عاماً.
وقد یرتفع بعدها المبتدأ فیکون اسمها ضمیر شأن محذوفاً کقول الرّسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «إنّ من أشد الناس عذاباً یوم القیامة المصورون» (2)الأصل : إنه أی الشأن کما قال الأعشی :
56- إنّ من لامَ فی بَنی بنت حسّا***نَ ألُمْه وأعْصِهِ فی الخُطوب (3)
وإنما لم تجعل «مَنْ» اسمها؛ لأنها شرطیة ، بدلیل عملها الجزم ، والشرط له الصدر فلایعمل فیه ما قبله.
وتخریج الکسائی الحدیث علی زیادة «من» فی اسم «إنّ» یأباه غیر الأخفش من البصریین؛ لأن الکلام إیجاب ، والمجرور معرفة علی الأصح ، والمعنی أیضاً یأباه ، لأنهم لیسوا أشد عذاباً من سائر الناس.
[*هاشمیان]
وتخفف فتعمل قلیلاً ، وتهمل کثیراً ، وعن الکوفیین : أنها لا تخفف ، وأنه إذا قیل : «إن زید لمنطلق» فَ «إن» نافیة ، واللام بمعنی «إلاّ» ، ویردّه أن منهم من یعملها مع التخفیف ، حکی سیبویه : «إن عمراً لمنطلق» وقرأ الحرمیان وأبوبکر (وإنْ کُ-لاًّ) (4)(هود /111).
[شماره صفحه واقعی : 67]
1) أورده ابن هشام فی ا لمغنی ولم نجده بهذا اللفظ فی مصادر الحدیث.
2) أورده ابن هشام فی المغنی بهذا اللفظ ، وماوجدناه فی مصادر الحدیث : «إن من أشد أهل النار یوم القیامة عذاباً ، المصورون». صحیح مسلم : 3/1670.
3) الإنصاف : 1 - 2/180.
4) تتمّتها : «لما لیوفینهم» قرأها الحرمیان بتخفیف «لما» وأبوبکر بتشدیدها. راجع مجمع البیان.
خلافاً لأبی عبیدة ، کقول ابن الزُّبیر لمن قال له : لعن الله ناقة حملتنی إلیک : «إنّ وراکبَها» أی : نعم ولعن راکبها.
وعن المبرّد : أنه حمل علی ذلک قراءة من قرأ : (إنّ هذانِ لَساحِرانِ) (طه /63) واعترض بأمرین :
أحدهما : أنّ مجیء «إنّ» بمعنی «نعم» شاذ ، حتی قیل : إنه لم یثبت ، فکیف یصح حمل التنزیل علیه؟!
الثانی : أن اللام لا تدخل فی خبر المبتدأ ، واُجیب عن هذا بأنها لام زائدة ، ولیست للابتداء ، أو بأنها داخلة علی مبتدأ محذوف ، أی : لهما ساحران ، أو بأنها دخلت بعد «إنّ» هذه لشبهها بِ «إنّ» المؤکدة لفظاً کما قال المعلوط القریعیّ :
57- ورَجِّ الْفَتی للخیر ما إنْ رأیْتَهُ***عَلی السِّنّ خیراً لایزالُ یَزیدُ (1)
فزاد «إنْ» بعد «ما» المصدریة؛ لشبهها فی اللفظ بِ «ما» النافیة.
ویضعّف الأول : أن زیادة اللام فی الخبر خاصة بالشعر ، والثانی : أن الجمع بین لام التوکید وحذف المبتدأ کالجمع بین متنافیین.
[*هاشمیان]
وقیل : اسم «إنّ» ضمیرالشأن وهذا أیضاً ضعیف؛ لأن الموضوع لتقویة الکلام لایناسبه الحذف ، والمسموع من حذفه شاذ إلاّ فی باب «أنّ» المفتوحة إذا خففت ، فاستسهلوه؛ لوروده فی کلام بنی علی التخفیف ، فحذف تبعاً لحذف النون ، ولأنه لو ذکر لوجب التشدید؛ إذالضمائر تردّ الأشیاء إلی اُصولها ، ألا تری أن من یقول : «لدُ ولم یَکُ ووالله» ، یقول : «لدُنک ، ولم یکنه ، وبک لأفعلن»؟ ثم یرد إشکال دخول اللام.
[شماره صفحه واقعی : 68]
1) شرح شوهد الغنی : 1/85 و 86.
وقیل : «هذان» اسمها ، ثم اختلف ، فقیل : جاءت علی لغة بَلْحارث بن کعب فی إجراء المثنی بالألف دائما ، واختاره ابن مالک.
وقیل : «هذان» مبنیّ؛ لدلالته علی الإشارة ، وإن قول الأکثرین : «هذین» جراً ونصباً لیس إعراباً أیضاً ، واختاره ابن الحاجب.
وقیل : لما اجتمعت ألف «هذا» وألف التثنیة فی التقدیر قدّر بعضهم سقوط ألف التثنیة فلم تقبل ألف «هذا» التغییر.
صوت
[*هاشمیان]
تأتی «إنّ» فعلاً ماضیاً مسنداً لجماعة المؤنث من الأین - وهو التعب - تقول : «النساء إنّ» أی : تعبن ، أو من «آن» بمعنی «قرب» أو مسنداً لغیر هن علی أنه من الأنین وعلی أنه مبنی للمفعول علی لغة من قال فی «رُدّ وحُبّ» : «رِدَّ وحِبَّ» ، بالکسر تشبیهاً له بِ «قیل وبیع» والأصل مثلاً : «أنّ زید یوم الخمیس» ثم قیل : «إنّ یوم الخمیس» أو فعل أمر للواحد من الأنین ، أو لجماعة الإناث من الأین أو من «آن» بمعنی «قرب» أو للواحدة مؤکداً بالنون من «وَأی» بمعنی «وَعَد» ومرکبة من «إن» النافیة و «أنا» کقول بعضهم : «إنّ قائم» وقد مضی شرحه.
فی الصحاح : الأین : الإعیاء. قال أبو زید : «لایبنی منه فعل» وقد خولف فیه. انتهی ، فعلی قول أبی زید یسقط بعض الأقسام.
[شماره صفحه واقعی : 69]
حرف عطف ، ذکر له المتأخرون معانی انتهت إلی اثنی عشر :
أحدها : الشک ، نحو : (لَبِثنا یوماً أوْ بَعْضَ یوْم) (المؤمنون /113).
الثانی : الإبهام ، نحو قوله تعالی : (وَإنّا أوْ إیّاکُمْ لَعَلی هُدیً) (سبأ /24) وقول الشاعر (1):
58- نحن أو أنتم الاُْلی ألفَوا الحَ-***-قَّ ، فبُعداً للمبطلین وسُحقاً
[*هاشمیان]
الثالث : التخییر ، وهی الواقعة بعد الطلب ، وقبل ما یمتنع فیه الجمع ، نحو : «تزوّج هندا أو اُختها».
الرابع : الإباحة ، وهی الواقعة بعدالطلب وقبل ما یجوز فیه الجمع ، نحو : «جالس العلماء أو الزهاد».
ومنه قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «اُغْدُ عالماً أو متعلّماً أو مستمعاً أو محبّاً لاتکن الخامس فتَهْلِک» (2)وإذا دخلت «لا» الناهیة امتنع فعل الجمیع ، نحو : (ولاتُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أوْ کَفُوراً) (الإنسان /24) ؛ إذالمعنی : لا تطع أحدهما ، فأیهما فعله فهو أحدهما ، وکذا حکم النهی الداخل علی التخییر ، وفاقاً للسیرافی.
وذکر ابن مالک أن أکثر ورود «أو» للإباحة فی التشبیه ، نحو : (فَهِیَ کَالحِجارَةِ أوْ أشَدُّ قَسْوَةً) (البقرة /74) والتقدیر ، نحو : (فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أوْ أدْنی) (النجم /9) فلم یخصها بالمسبوقة بالطلب.
الخامس : الجمع المطلق کالواو ، قاله الکوفیون والأخفش والجرمی ، واحتجوا بقول أبی ذؤیب الهذلی :
[شماره صفحه واقعی : 70]
59- وکانَ سِیّانِ أنْ لا یسرحُوا نَعَماً***أو یسرحُوهُ بها واغبرّت السُوحُ (1)
وقال رائدهم سیّانِ سیرکم***وأن تُقیموا به واغبرت السُوح
ولا شاهد فیه علی ذلک. راجع شرح شواهد المغنی : 1/198 و 199.
أی : وکان الشأن : ألا یرعوا الإبل وأن یرعوها سیان؛ لوجود القحط ، وإنما قدرنا «کان» شأنیة؛ لئلا یلزم الإخبار عن النکرة بالمعرفة ، وقول النابغة :
60- قالت : ألا لیتما هذا الحمامُ لنا***إلی حمامتنا أو نصفُه فَقَدِ
فحَسبوه فألْفَوه کما ذکرت***تسعاًوتسعین لم تنقُص ولم تَزِدِ (2)
ویقویه أنه روی «ونصفه».
[*هاشمیان]
السادس : الإضراب کَ «بل» فعن سیبویه : إجازة ذلک بشرطین : تقدم نفی أو نهی ، وإعادة العامل ، نحو : «ما قام زید أو ما قام عمرو» ، و «لا یقم زید أو لایقم عمرو» ، وقال الکوفیون وأبو علی وأبوالفتح وابن برهان ، تأتی للإضراب مطلقاً احتجاجاً (3)بقراءة أبی السمّ-ال : (أو کُلّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ) (البقرة /100) بسکون الواو.
السابع : التقسیم ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وإنّه لابُدَّ للناس من أمیر
[شماره صفحه واقعی : 71]
1) روی البیت :
2) شرح شواهد المغنی : 1/200.
3) احتجاج اُدباء العامة بالقراءات التی لا تتداول بین الناس کقراءة «أو» فی الآیة مبنی علی حجیتها ولکن الحق عدم حجیتها ولو نقلت من القراء السبعة ، فلا یستدل بها علی حکم أدبی أوشرعی. والدلیل علی ذلک : أن کل واحد من القراءات یحتمل فیه الغلط والاشتباه ولم یرد دلیل من العقل ولا من الشرع علی وجوب اتباع قارئ منهم بالخصوص. راجع لتحقیق المطلب : البیان فی تفسیر القرآن ، نظرة فی القراءات.
بَرٍّ أو فاجر» (1).
ذکره ابن مالک فی منظومته الصغری وفی شرح الکبری ، ثمّ عدل عنه فی التسهیل وشرحه فقال : تأتی للتفریق المجرد من الشک والإبهام والتخییر ، وأمّا هذه الثلاثة فإنّ مع کل منها تفریقاً مصحوباً بغیره ، ومثّل بنحو : (إنْ یَکُنْ غَنیّاً أوْ فَقیراً) (النساء /135) (وَقالُوا کُونُوا هُوداً أوْ نصاری تَهْتَدُوا) (البقرة /135) وغیره عدل عن العبارتین ، فعبّر بالتفصیل (2)ومثّل بقوله تعالی : (وَقالُوا کُونُوا هُوداً أوْ نَصاری) (البقرة /135) (قالُوا ساحِرٌ أوْ مَجْنُونٌ) (الذاریات /52) ؛ إذالمعنی : وقالت الیهود کونوا هوداً وقالت النصاری کونوا نصاری ، وقال بعضهم : ساحر ، وقال بعضهم : مجنون ، فَ «أو» فیهما لتفصیل الإجمال فی «قالوا».
[*هاشمیان]
الثامن : أن تکون بمعنی «إلاّ» فی الاستثناء ، وهذه ینتصب المضارع بعدها بإضمار «أن» کقول زیاد الأعجم :
61- وکنتُ إذا غَمَزتُ قناة قوم***کَسَرتُ کعُوبها أو تستقیما (3)
وخو اختلاف القوافی بالرفع والجر. وسیبویه أنشد البیت الشاهد منها بالنصب ، لأنه سمعه کذلک ممن یستشهد بقوله ، وتبعه من جاء بعده من النحویین. شرح أبیات مغنی اللبیب : 2/71.
وحمل علیه بعض المحققین قوله تعالی : (لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إنْ طَلَّقْتُمُ النّساء ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَریضَةً) (البقرة /236) فقدر «تفرضوا» منصوباً
[شماره صفحه واقعی : 72]
1) نهج البلاغة : ط 40/125.
2) وقع البحث عن الفرق بین التقسیم والتفصیل وکذلک بین التقسیم والتفریق ، أمّا الأولان فقال بعض بترادفهما والظاهر أن التقسیم بِ «أو» تبیین أقسام الکلی والتفصیل بها تبیین ما تقدم من المجمل وتشریحه کلّاً کان أم کلّیاً وأمّا الأخیران فقال الدمامینی : أنا لم أتحقق إلی الآن الفرق بینهما. تحفة الغریب : 142 ، فافهم.
3) شرح شواهد المغنی : 1/205. قال البغدادی : روی القصیدة التی هذا البیت منها بالإقواء
بِ «أن» مضمرة لامجزوماً بالعطف علی «تمسوهن» لئلا یصیر المعنی لاجناح علیکم فیما یتعلق بمهور النساء إن طلقتموهن فی مدة انتفاء أحد هذین الأمرین ، مع أنه إذا انتفی الفرضُ دون المسیس لزم مهر المثل ، وإذا انتفی المسیس دون الفرض لزم نصف المسمّی ، فکیف یصح نفی الجناح عند انتفاء أحد الأمرین؟
وأجاب ابن الحاجب بمنع کون المعنی : مدة انتفاء أحدهما ، بل مدة لم یکن واحد منهما ، وذلک بنفیهما جمیعاً؛ لأنه نکرة فی سیاق النفی الصریح بخلاف الأول ، فإنه لا ینفی إلاّ أحدهما.
وقیل : «أو» بمعنی الواو ، ویؤیده قول المفسرین : إنها نزلت فی رجل أنصاری طلّق امرأته قبل المسیس وقبل الفرض. وفیها قول آخر سیأتی.
التاسع : أن تکون بمعنی «إلی» وهی کالتی قبلها فی انتصاب المضارع بعدها بِ «أن» مضمرة کقوله (1):
62- لأستسهِلنّ الصعبَ أو اُدرک المُنی***فما انقادت الآمال إلاّ لصابِر
ومن قال فی «أو تفرضوا» : إنه منصوب ، جوّز هذا المعنی فیه ، ویکون غایة لنفی الجناح ، لا لنفی المسیس.
العاشر : التقریب ، نحو : «ما أدری أسلّمَ أو ودَّع» قاله الحریری وغیره.
الحادی عشر : الشرطیة ، نحو : «لأضربنّه عاش أو ماتَ» أی : إن عاش بعد الضرب وإن مات ، ومثله : «لآتینّک أعطیتنی أو حرمتنی» قاله ابن الشجری.
الثانی عشر : التبعیض ، نحو : (وَقالُوا کُونُوا هُوداً أو نَصاری) (البقرة / 135) نقله ابن الشجری عن بعض الکوفیین ، والذی یظهر أنه إنّما أراد معنی
[شماره صفحه واقعی : 73]
1) لم یسم قائله. شرح شواهد المغنی : 1/206.
التفصیل السابق؛ فإن کل واحد مما قبل «أو» التفصیلیة وما بعدها بعض لما تقدم علیهما من المجمل.
صوت
[*هاشمیان]
التحقیق : أن «أو» موضوعة لأحد الشیئین أو الأشیاء ، وهو الذی یقوله المتقدمون ، وقد تخرج إلی معنی «بل» وإلی معنی الواو ، وأما بقیة المعانی فمستفادة من غیرها ، ومن العجب أنهم ذکروا أن من معانی صیغة «إفْعَلْ» التخییر والإباحة ، ومثّلوا بنحو : «خذ من مالی درهماً أو دیناراً» و «جالس الحسن أو ابن سیرین» ثم ذکروا أن «أو» تفیدهما ، ومثلوا بالمثالین المذکورین لذلک ، ومن البین فساد المعنی العاشر ، و «أو» فیه إنما هی للشک علی زعمهم ، وإنما استفید معنی التقریب من إثبات اشتباه السلام بالتودیع؛ إذ حصول ذلک - مع تباعد ما بین الوقتین - ممتنع أو مستبعد. وینبغی لمن قال : إنها تأتی للشرطیة ، أن یقول : «وللعطف» لأنه قدر مکانها «وإن». والحق أن الفعل الذی قبلها دال علی معنی حرف الشرط کما قدّره هذا القائل وأن «أو» علی بابها ، ولکنها لمّا عطفت علی ما فیه معنی الشرط دخل المعطوف فی معنی الشرط.
علی وجهین :
حرف لنداء البعید أو القریب أوالمتوسط علی خلاف فی ذلک ، قال الإمام علی ابن الحسین (علیهما السلام) : «وبکرمک ، أی ربّ أستفتح دعائی» (1)وقد تمدّ همزتها.
[شماره صفحه واقعی : 74]
1) المصباح : 597.
وحرف تفسیر ، تقول : «عندی عسجد أی : ذهب» وما بعدها عطف بیان علی ما قبلها ، أو بدل ، لا عطف نسق ، خلافاً للکوفیین وصاحبی المستوفی والمفتاح؛ لأنا لم نر عاطفاً یصلح للسقوط دائماً ، ولا عاطفاً ملازماً لعطف الشیء علی مرادفه وتقع تفسیراً للجمل أیضاً ، کقولک : «اُریق رَفده أی : مات».
وإذا وقعت بعد «تقول» وقبل فعل مسند للضمیر حکی الضمیر ، نحو : «تقول : استکتمتُه الحدیث أی : سألتُه کتمانه» یقال ذلک بضم التاء ، ولو جئت بِ «إذا» مکان «أی» فتحت التاء فقلت : «إذا سألته» ؛ لأن «إذا» ظرف لِ «تقول».
حرف جواب بمعنی «نعم» فیکون لتصدیق المخبر ، ولإعلام المُستخبر ، ولوعد الطالب. وزعم ابن الحاجب أنها إنما تقع بعد الاستفهام ، نحو (وَیَسْتَنْبِئُونَکَ أحَقٌّ هُوَ قُل إی وَرَبّی إنّهُ لَحَقٌّ) (یونس /53) ولاتقع عند الجمیع إلاّ قبل القسم. وإذا قیل : «إی والله» ثم اُسقطت الواو ، جاز إسکان الیاء وفتحها وحذفها وعلی الأول فیلتقی ساکنان علی غیر حدّهما.
حرف لنداء البعید وفی الصحاح : أنه حرف لنداء القریب والبعید ، ولیس کذلک ، قال طالب بن أبی طالب :
63- أیا أخوینا عبد شمس ونوفلا***اُعیذکما بالله أن تحدثا حربا (1)
وقد تبدل همزتها هاء ، فیقال : «هیا».
[شماره صفحه واقعی : 75]
1) شرح قطر الندی ، باب عطف البیان : 300.
صوت
[*هاشمیان]
(1) المختص بالقسم اسم لا حرف ، خلافاً للزجاج والرمانی ، مفرد مشتق من الُیمن وهوالبرکة ، وهمزته وصل ، لا جمع یمین وهمزته قطع ، خلافاً للکوفیین ، ویرده جواز کسر همزته ، وفتح میمه ، ولا یجوز مثل ذلک فی الجمع من نحو : «أفلس» وقولُ نُصیب :
64- فقال فریق القومِ لمّا نشدتهم***نعم ، وفریق : لَیْمُنُ الله ما ندری (2)
فحذف ألفها فی الدرج.
ویلزمه الرفع بالابتداء ، وحذف الخبر ، وإضافته إلی اسم الله سبحانه ، خلافاً لابن درستویه فی إجازة جرّه بحرف القسم ، ولابن مالک فی جواز إضافته إلی «الکعبة» وکاف الضمیر ، وجوّز ابن عصفور کونه خبراً والمحذوف مبتدأ ، أی : قسمی أیمن الله.
اسم یأتی علی خمسة أوجه :
الأول : أن تکون للشرط ، نحو : (أیّاً ما تَدْ عُوا فَلَهُ الأسماء الحُسنی) (الإسراء /110).
الثانی : أن تکون للاستفهام ، نحو قوله تعالی : (أیُّکُم زادَتْهُ هذِهِ إیماناً)
[شماره صفحه واقعی : 76]
(التوبة/124) وقول الکمیت :
65- بأیّ کتاب أم بأیّة سنة***تری حبّهم عاراً علیّ وتحسب (1)
وقد تخفف کقول الفرزدق :
66- تَنَظّرتُ نصراًوالسماکَین أیْهُما***علیّ من الغیث استَهَلّت مَواطِرُه (2)
الثالث : أن تکون موصولة ، نحو : (لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَة أیُّهُمْ أَشَدُّ) (مریم /69) التقدیر : لننزعن الذی هو أشد ، قاله سیبویه وخالفه الکوفیون وجماعة من البصریین؛ لأنهم یرون أن «أیّاً» الموصولة معربة دائماً کالشرطیة والاستفهامیة ، قال الزجاج : ما تبین لی أن سیبویه غلط إلاّ فی موضعین هذا أحدهما ، فإنه یسلم أنها تعرب إذا اُفردت ، فکیف یقول ببنائها إذا اُضیفت؟.
وزعم هؤلاء أنها فی الآیة استفهامیة ، وأنها مبتدأ ، و «أشدّ» خبر ، ثم اختلفوا فی مفعول «نَ-نْزِعُ» فقال الخلیل : محذوف ، والتقدیر : لننزعنّ الّذین یقال فیهم أیهم أشد ، وقال یونس : هوالجملة ، وعُلّقت «ننزع» عن العمل کما فی (لِنَعْلَمَ أیُّ الْحِزْبَیْنِ أحصی) (الکهف /12) وقال الکسائی والأخفش : کل شیعة ، و «من» زائدة ، وجملة الاستفهام مستأنفة ، وذلک علی قولهما فی جواز زیادة «مِن» فی الإیجاب.
ویردّ أقوالهم أن التعلیق مختص بأفعال القلوب ، وأنه لا یجوز «لأضربنّ الفاسقُ» بالرفع بتقدیر : الذی یقال فیه هوالفاسق وأنه لم یثبت زیادة «مِنْ» فی الإیجاب ، وقول الشاعر (3):
[شماره صفحه واقعی : 77]
67- إذا ما لقیتَ بنی مالک***فسلّم علی أیُّهم أفضلُ
یُروی بضم «أیّ» وحروف الجر لا تعلّق ، ولایجوز حذف المجرور ودخول الجار علی معمول صلته ، ولایستأنف ما بعد الجار.
وجوّز الزمخشری وجماعة کونها موصولة مع أن الضمة إعراب ، فقدّروا متعلق النزع «من کلّ شیعة» وکأنه قیل : «لننزعنّ بعض کل شیعة» ثم قدر أنه سئل : «من هذا البعض؟» فقیل : «هو الذی هو أشد» ، ثم حذف المبتدأان المکتنفان للموصول ، وفیه تعسف ظاهر ، ولا أعلمهم استعملوا «أیّاً» الموصولة مبتدأ.
[*هاشمیان]
الرابع : أن تکون دالة علی معنی الکمال فتقع صفةً للنکرة ، نحو : «زیدٌ رجل أیّ رجل» أی : کامل فی صفات الرجال ، وحالاً للمعرفة کَ «مررت بعبدالله أیّ رجل».
الخامس : أن تکون وصلة إلی نداء ما فیه «أل» ، نحو قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «یا أیّها الناس ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا : بلی ، قال : فمن کنت مولاه فعلّی مولاه» (1).
ولاتکون «أیّ» غیر مذکور معها مضاف إلیه البتة إلاّ فی النداء والحکایة ، یقال : جاءنی رجل ، فتقول : «أیٌّ یا هذا؟» وجاءنی رجلان ، فتقول : «أیّان؟» وجاءنی رجال ، فتقول : «أیّون؟».
[شماره صفحه واقعی : 78]
1) الغدیر : 1/30.
صوت
[*هاشمیان]
حرف جر لأربعة عشر معنی :
وهو حقیقی کَ «أمسکتُ بزید» إذا قبضتَ علی شیء من جسمه أو علی ما یحبسه من ثوب ونحوه ، ولو قلت : أمسکته ، احتمل ذلک وأن تکون منعته من التصرف ، ومجازیّ ، نحو : «مررت بزید» أی : ألصقت مروری بمکان یقرب من زید.
وتسمی باء النقل أیضاً ، وهی المعاقبة للهمزة فی تصییر الفاعل مفعولاً ، وأکثر ما تعدّی الفعل القاصر ، تقول فی «صوت
[*هاشمیان]
ذهب زید» : «ذهبت بزید ، وأذهبته» ومنه : (ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ) (البقرة /17) وقرئ فی الشواذ «أذهب الله نورهم» وهی بمعنی القراءة المشهورة.
وقول المبرّد والسهیلی : «إنّ بین التعدیتین فرقاً ، وإنک إذا قلت : ذهبتُ بزید ، کنت مصاحباً فی الذهاب» مردود بالآیة.
[*هاشمیان]
ولأن الهمزة والباء متعاقبتان لم یجز «أقمت بزید» وأمّا (تُنْبِت بالدّهْنِ) (المؤمنون /20) فیمن ضم أوله وکسر ثالثه ، فخرّج علی زیادة الباء ، أو علی أنها
[شماره صفحه واقعی : 79]
للمصاحبة ، فالظرف حال من الفاعل ، أی : مصاحبة للدهن ، أو المفعول ، أی : تنبت الثمر مصاحباً للدهن ، أو أن «أنبت» یأتی بمعنی «نبت» کقول زهیر :
68- رأیت ذوی الحاجاتِ حولَ بُیُوتهم***قطیناً لهم حتیّ إذا أنبتَ البقلُ (1)
ومن ورودها مع المتعدی قوله تعالی : (دَفْعُ الله النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعض) (البقرة /251) والأصل : دفع بعض الناس بعضاً.
و هی الداخلة علی آلة الفعل ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لألف ضربة بالسیف أهون علیّ من مِیتة علی الفراش فی غیر طاعة الله»(2)وقول عبیدالله بن الحرّ الجعفی فی رثاء أصحاب الإمام الحسین (علیه السلام) :
69- تآسَوا علی نَصر ابن بنت نبیّهم***بأسیافهم آساد غیل ضراغمة(3)
قیل : ومنه باء البسملة؛ لأن الفعل لا یتأتی علی الوجه الأکمل إلاّ بها.
صوت
[*هاشمیان]
نحو قوله تعالی : (إنّکُمْ ظَلَمْتُمْ أنْفُسَکُمْ بِاتّخاذکُمُ الْعِجْلَ) (البقرة /54) وقول أبی طالب فی النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
70- وأبیضَ یُستَسْقی الغَمامُ بوجهه***ثِمال الیتامی عصمةٌ للأراملِ (4)
ومنه : «لقیت بزید الأسد» أی : بسبب لقائی إیّاه.
نحو قوله تعالی : (اهْبِطْ بسَلام) (هود /48) أی : معه ، وقول الزینب الصغری سلام الله علیها خطاباً للمدینة :
[شماره صفحه واقعی : 80]
71- خرجنا منک بالأهلین جمعاً***رجعنا لا رِجالَ ولا بنینا (1)
وقد اختلف فی الباء من قوله تعالی : (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبّک) (النصر /3) فقیل : للمصاحبة ، والحمد مضاف إلی المفعول ، أی : فسبحه حامداً له ، أی : نزّهه عما لایلیق به ، وأثبتْ له ما یلیق به ، وقیل : للاستعانة ، والحمد مضاف إلی الفاعل ، أی : سبّحه بما حَمِدَ به نفسه.
صوت
[*هاشمیان]
نحو قوله تعالی : (نَجَّیناهُمْ بِسَحَر) (القمر /34) وقول حسّان :
72- یُنادیهم یومَ الغدیر نبیّهم***بخمٍّ وأسمع بالرسول منادیا (2)
کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «أما والله لَوَدِدْتُ أنّ لی بکم ألف فارس من بَنی فراسِ بنِ غَنْم» (3)وقول قریط بن اُنیف :
73- فلیت لی بهم قوماً إذا رکبوا***شنّوا الإغارة فرساناً ورکباناً (4)
وانتصاب «الإغارة» علی أنه مفعول لأجله.
و هی الداخلة علی الأعواض ، نحو : «اشتریته بألف» ومنه : (ادْخُلُوا الجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (النحل /32) وإنما لم نقدرها باء السببیة کما قالت المعتزلة وکما قال الجمیع فی الحدیث النبوی «لَنْ یدخُلَ أحَدکُم الجنّةَ بعمله» (5)؛
[شماره صفحه واقعی : 81]
لأن المُعطی بعوض قد یعطی مجاناً ، وأما المسبب فلا یوجد بدون السبب ، وقد تبین أنه لا تعارض بین الحدیث والآیة؛ لاختلاف محملی الباءین جمعاً بین الأدلة.
صوت
[*هاشمیان]
فقیل : تختص بالسؤال ، نحو : (فاسألْ بِهِ خَبیراً) (الفرقان / 59) ، بدلیل (یسألُونَ عَنْ أَنْبائکُمْ) (الأحزاب /20) وقیل : لاتختص به ، بدلیل قوله تعالی : (یَسْعی نُورُهُمْ بَیْنَ أیْدیهِمْ وبأیمانِهِم) (الحدید /12).
وتأول البصریون (فاسأل به خبیراً) علی أن الباء للسببیة ، وزعموا أنها لاتکون بمعنی «عن» أصلاً ، وفیه بعد؛ لأنه لایقتضی قولُک : «سألت بسببه» أن المجرور هو المسؤول عنه.
نحو قوله تعالی : (مَنْ إنْ تَأمَنهُ بِقِنطار) (آل عمران/75) الآیة؛ بدلیل (هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إلاّ کَما أمِنْتُکُمْ عَلی أخیهِ مِنْ قَبلُ) (یوسف / 64)
وقول راشد بن عبد ربّه :
74- أرَبٌّ یبولُ الثعلبان برأسه؟***....................
؛ بدلیل تمامه :
....................***لقدْ هانَ منْ بالَتْ علیه الثعالِبُ(1)
أثبت ذلک الأصمعیّ والفارسی والقُتبیّ وابن مالک ، قیل : والکوفیون ، وجعلوا منه : (عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ الله) (الإنسان / 6) قیل : ومنه : (وامْسَحُوا بِرُؤوسکُم) (المائدة / 6) والظاهر أن الباء فیهما
[شماره صفحه واقعی : 82]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : ٢/٣٠٢. وروی السیوطی «ذلّ» مکان «هان». شرح شواهد المغنی : ١/٣١٧.
للإلصاق وقیل : هی فی آیة الوضوء للاستعانة ، وإن فی الکلام حذفاً وقلباً؛ فإنّ «مسح» یتعدّی إلی المزال عنه بنفسه ، وإلی المزیل بالباء ، فالأصل : امسحوا رؤوسکم بالماء.
صوت
[*هاشمیان]
و هو أصل أحرفه ، ولذلک خصت بجواز ذکر الفعل معها ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فاُقسم بالله یا بنی اُمیة عما قلیل لَتَعْرِفنّها فی أیدی غیرکم وفی دار عدوّکم» (1)ودخولها علی الضمیر ، نحو : «بک لأفعلنّ» واستعمالها فی القسم الاستعطافی ، نحو : «بالله هل قام زید؟» أی : أسألک بالله مستحلفاً.
نحو : (وَقَدْ أحْسَنَ بِی) (یوسف / 100) أی : إلیّ وقیل : ضمن «أحسن» معنی «لطف».
و هی الزائدة ، وزیادتها فی ستة مواضع :
و زیادتها فیه واجبة ، وغالبة ، وضرورة.
فالواجبة فی نحو : «أحسنْ بزید» فی قول الجمهور : إن الأصل : أحسنَ زید بمعنی «صارذا حُسْن» ، ثم غیرت صیغة الخبر إلی الطلب ، وزیدت الباء إصلاحاً للفظ ،
[*هاشمیان]
وأمّا إذا قیل : بأنه أمر لفظاً ومعنی وأن فیه ضمیر المخاطب مستتراً فالباء مُعدّیة مثلها فی «اُمْرُر بزید».
والغالبة فی فاعل «کفی» ، نحو : (کَفی بِالله شَهیداً) (الرعد / 43) وقال الزجاج : دخلت لتضمن «کفی» معنی «إکتفِ» وهو من الحسن بمکان ، ویصححه قولهم : «اتّقی الله امرُؤٌ فعلَ خیراً یُثَبْ علیه» أی : لیتَّقِ ولیفعل؛ بدلیل جزم «یُثَبْ»
[شماره صفحه واقعی : 83]
1) نهج البلاغة : ط 104/309.
ویوجبه قولهم : «کفی بهند» بترک التاء ، فإن احتجّ بالفاصل فهو مجوز لا موجب؛ بدلیل (وما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَة) (الأنعام / 59)
[*هاشمیان]
فإن عُورض بقولک : «أحسنْ بهند» فالتاء لاتلحق صیغ الأمر ، وإن کان معناها الخبر.
قالوا : ومن مجیء فاعل «کفی» هذه مجرداً من الباء قول سُحیم :
75- عُمَیْرَةَ وَدّعْ إنْ تَجهَّزْت غادیا***کفی الشّیبُ والإسلامُ للمرء ناهیا (1)
ووجه ذلک - علی ما اخترناه - : أنه لم یستعمل «کفی» هنا بمعنی «إکتفِ» ولاتزاد الباء فی فاعل «کفی» التی بمعنی «أجزأ وأغنی» ولا التی بمعنی «وقی» والاُولی متعدیة لواحد کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «کفاک أدباً لنفسک اجتنابُ ما تکرَهُهُ من غیرک» (2).
والثانیة متعدیة لا ثنین ، نحو (وکَفَی الله المؤمنینَ القِتال) (الأحزاب / 25).
والضرورة کقول قیس بن زهیر :
76- ألم یأتیک والأنباء تَنْمی***بما لاقتْ لَبونُ بنی زیاد (3)
وقال ابن الضائع : إن الباء متعلقة بِ «تنمی» ، وإن فاعل «یأتی» مضمر ، فالمسألة من باب الإعمال.
نحو قوله تعالی : (ولاتُلْقُوا بِأیدِیکُمْ إلَی التَّهْلُکَةِ) (البقرة / 195) (وهُزِّی إلیکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ) (مریم / 25) وقوله (4):
[شماره صفحه واقعی : 84]
77- نحن بَنی جَعْدَةَ أربابُ الفَلَج***نضرب بالسّیفِ ونَرجُو بالفَرَج
الشاهد فی الثانیة ، وأمّا الاُولی فللاستعانة ، وقیل : ضمن «تلقوا» معنی «تُفضُوا» و «نرجو» معنی «نطمع» وقیل : المراد : لا تُلقُوا أنفسکم إلی التهلکة بأیدیکم ، فحذف المفعول به ، والباء للآلة ، أو المراد بسبب أیدیکم کما یقال : لاتُفسد أمرک برأیک.
[*هاشمیان]
وکثرت زیادتها فی مفعول «عرفت» ونحوه ، وقلّت فی مفعول ما یتعدی لاثنین کقوله تعالی : (یُسْقی بِماء واحِد) (الرعد / 4).
وقد زیدت فی مفعول «کفی» المتعدیة لواحد ، ومنه الحدیث النبوی : «کفی بالمرء کَذِباً أن یُحَدِّثَ بِکُلّ ما سمع» (1)وقوله (2):
نحو قول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «کیف بإحداکن إذا نبحتْها کلابُ الحَوأب» (3)وقول العرب : «بحسبک درهم» ومنه عند سیبویه : (بأیِّکُمُ المَفْتُونُ) (القلم /6) وقال أبوالحسن : «بأیکم» متعلق باستقرار محذوف مخبر به عن «المفتون» ، ثم اختلف ، فقیل : «المفتون» مصدر بمعنی «الفتنة» وقیل : الباء ظرفیة ، أی : فی أیّ طائفة منکم المفتون.
[شماره صفحه واقعی : 85]
من الغریب أنها زیدت فیما أصله المبتدأ وهو اسم «لیس» بشرط أن یتأخر إلی موضع الخبر کقراءة بعضهم : (لَیْسَ البِرَّ بِأنْ تُوَلُّوا) (البقرة / 177) بنصب «البرّ».
و هو ضربان : غیر موجب فینقاس ، نحو قوله تعالی : (قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیل) (الأنعام / 66) وقول الإمام علیّ بن الحسین (علیهما السلام) : «وما أنا بأظلم من تاب إلیک فعُدْتَ علیه» (1)وموجب فیتوقف علی السماع ، وهو قول الأخفش ومن تابعه ،
[*هاشمیان]
وجعلوا منه قوله تعالی : (جَزاء سَیِّ-ئة بِمِثلِها) (یونس / 27) والأولی تعلیق «بمثلها» باستقرار محذوف هوالخبر.
کقول القُحیف :
79- فما رَجَعتْ بخائبة رکابٌ***حکیمُ بن المسیّب مُنتَهاها (2)
وقوله (3):
80- کائن دُعیتُ إلی بأساء داهِمة***فما انبعثتُ بمزؤُود ولا وَکَلِ
ذکر ذلک ابن مالک وخالفه أبوحیان ، وخرّج البیتین علی أن التقدیر : بحاجة خائبة وبشخص مزؤود ، أی : مذعور ویرید بالمزؤود نفسه علی حد قولهم : «رأیت منه أسداً» وهذا التخریج ظاهر فی البیت الأول دون الثانی؛ لأن صفات الذم إذا نفیت علی سبیل المبالغة لم ینتف أصلها ولهذا قیل فی قوله تعالی :
[شماره صفحه واقعی : 86]
(وما رَبُّکَ بِظلاّم) (فصّلت / 46) : إن «فعّالاً» هنا لیس للمبالغة بل للنسب أی : وما ربک بذی ظلم؛ لأن الله تعالی لایظلم الناس شیئاً. ولا یقال : «لقیت منه أسداً أو بحراً» أو نحو ذلک إلاّ عند قصد المبالغة فی الوصف بالإقدام والکرم.
و جعل منه بعضهم قوله تعالی : (یَتَرَبَّصْنَ بِأنْفُسِهِنَّ) (البقرة / 228) ، وفیه نظر؛ إذ حق الضمیر المرفوع المتصل المؤکد بالنفس أو العین أن یؤکد أوّلاً بالمنفصل کَ «قمتم أنتم أنفسکم».
صوت
[*هاشمیان]
علی وجهین : حرف بمعنی «نعم» واسم وهی علی قسمین : اسم فعل بمعنی «یکفی» واسم مرادف لِ- «حسب» ویقال علی الأوّل : «بجلْنی» وهو نادر ، وعلی الثانی : «بجلی».
حرف إضراب ، فإن تلاها جملة کان معنی الإضراب إمّا إلا بطال ، نحو : (وَقالُوا اتّخَذَ الرّحمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ ، بَلْ عِبادٌ مُکْرمُونَ) (الأنبیاء / 26) أی : بل هم عباد ، ونحو : (أمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنّةٌ بَلْ جاءهُمْ بِالحَقّ) (المؤمنون / 70) وإمّا الانتقال من غرض إلی آخر ، نحو قوله تعالی : (قَد أفْلَحَ مَنْ تَزَکّی وَذَکَرَاسْمَ رَبِّهِ فَصَلّی بَلْ تؤثِرُونَ الحَیوةَ الدُّنیا) (الأعلی / 14 - 16) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) فی علیّ (علیه السلام) : «ما أنا انتجَیْتُه بل الله انتجاه» (1)وهی فی ذلک کلّه حرف ابتداء لاعاطفة علی الصحیح.
[شماره صفحه واقعی : 87]
1) مناقب ابن مغازلی : 117.
صوت
[*هاشمیان]
وإن تلاها مفرد فهی عاطفة ، ثم إن تقدّمها أمر أو إیجاب کَ «اضرب زیداً بل عمراً» و «قام زید بل عمرو» فهی تجعل ما قبلها کالمسکوت عنه ، فلایحکم علیه بشی وتثبت الحکم لما بعدها ، وإن تقدمها نفی أو نهی فهی لتقریر ما قبلها علی حالته ، وجعل ضدّه لما بعدها ، نحو : «ما قام زید بل عمرو» و «لایقم زید بل عمرو» وأجاز المبرد وعبدالوارث أن تکون ناقلة معنی النفی والنهی إلی ما بعدها.
وتزاد قبلها «لا» لتوکید الإضراب (1)بعد الإیجاب کقوله (2):
81- وجهک البدر لابل الشمس لو لم***تقض للشمس کسفة أو اُفول
ولتوکید تقریر ما قبلها بعد النفی ، ومنع ابن درستویه زیادتها بعد النفی ، ولیس بشیء ، لقول أبی الرمیح الخزاعی :
82- تبکّی علی آل النبی محمّد***وما أکثرت فی الدمع لابل أقلّت (3)
بَلی علی ثلاثة أوجه : اسم لِ «دع» ومصدر بمعنی الترک ، واسم مرادف لِ «کیف» ، وما بعدها منصوب علی الأوّل ومخفوض علی الثانی ومرفوع علی الثالث وفتحها بناء علی الأول والثالث وإعراب علی الثانی. وقد روی بالأوجه الثلاثة قول کعب بن مالک یصف السیوف :
[شماره صفحه واقعی : 88]
83- تذر الجَماجِمَ ضاحیاً هاماتُها***بَلْهَ الأکُفّ کأنّها لم تُخلقِ (1)
وإذا قیل : «بلهَ الزیدَینِ أو المسلمینَ أو أحمدَ أو الهنداتِ» احتملت المصدریة واسم الفعل.
[*هاشمیان]
ومن الغریب أن فی البخاری فی تفسیر آلم السجدة : یقول الله تعالی : (أعددت لعبادی الصالحین مالا عین رأتْ ولا اُذن سمعت ولا خطر علی قلب بشر ذخراً من بلهِ ما اُطلعْتم علیه) (2)فاستعملت معربة مجرورة بِ «من» خارجة عن المعانی الثلاثة وفسّرها بعضهم بِ «غیر» وهو ظاهر وبهذا یتقوی من یعدّها فی ألفاظ الاستثناء.
حرف جواب تختصّ بالنفی وتفید إبطاله ، سواء کان مجرداً ، نحو : (زَعَمَ الّذینَ کَفَرُوا أنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بلی ورَبّی) (التغابن / 7) أم مقروناً بالاستفهام حقیقیاً کان ، نحو قول اُم سلمة : قلت یا رسول الله ألست من أهلک؟ (فَ) قال : «بلی» (3)أو توبیخیاً ، نحو : (أمْ یَحْسَبُونَ أنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْویهُمْ بَلی) (الزخرف / 80) أو تقریریاً ، نحو : (ألسْتُ بِرَبّکُمْ قالُوا بَلی) (الأعراف / 172) أجروا النفی مع التقریر مُجری النفی المجرّد فی ردّه بِ «بلی» ولذلک قال ابن عباس وغیره : لو قالوا : «نعم» لکفروا. ووجهه : أنّ «نعم» تصدیق للمخبر بنفی أو إیجاب ولذلک قال جماعة من الفقهاء : لو قال : ألیس لی علیک الف؟ فقال : «بلی» لزمته ،
[شماره صفحه واقعی : 89]
ولو قال : «نعم» لم تلزمه وقال آخرون : تلزمه فیهما ، وجروا فی ذلک علی مقتضی العرف لا اللغة.
ویقال : «مَیدَ» بالمیم وهو اسم ملازم لِلإضافة إلی «أن» وصلتها ، وله معنیان :
أحدهما : «غیر» إلاّ أنّه لایقع مرفوعاً ولا مجروراً ، بل منصوباً ولایقع صفة ولا استثناء متّصلاً ، وإنما یستثنی به فی الانقطاع خاصّة ، ومنه الحدیث النبویّ : «نحن الآخرون ونحن السابقون یومَ القیامة بید أنّ کلّ اُمّة اُوتیت الکتاب من قبلنا» (1).
[*هاشمیان]
الثانی : أن تکون بمعنی «من أجل» ومنه الحدیث النبویّ : «أنا أفصح من نطق بالضادّ بیدَ أنّی من قریش واستُرضعتُ من بنی سعدبن بکر» (2)وقال ابن مالک وغیره : إنّها هنا بمعنی «غیر» علی حدّ قول النابغة الذبیانی :
84- ولاعَیبَ فیهم غیرَ أنّ سیوفهم***بهنَّ فُلُول من قِراع الکَتائب (3)
[شماره صفحه واقعی : 90]
محرّکة فی أوائل الأسماء ، ومحرّکة فی أواخرها ومحرّکة فی أواخر الأفعال ، ومسکنة فی أواخرها.
فالمحرّکة فی أوائل الأسماء حرف جر معناه القسم ، وتختص بالتعجب وباسم الله تعالی ، نحو قوله (1):
85- تالله لولا الله ما اهتدینا***وما تصدّقنا وما صلّینا
وربّما قالوا : «تربّی» و «تربّ الکعبة» و «تالرحمن». قال الزمخشری فی (وتَالله لأکیدَنَّ أصنامَکُمْ) (الأنبیاء / 57) : إنّ الباء هی الأصل والتاء بدل من الواو المبدلة منها وإنّ التاء فیها زیادة معنی وهو التعجّب کأنّه تعجّب من تسهّل الکید علی یده وتأتّیه (2).
[شماره صفحه واقعی : 91]
والمحرکة فی أواخرها حرف خطاب ، نحو : «أنت».
والمحرکة فی أواخر الأفعال ضمیر ، نحو : «قمت».
والتاء الساکنة فی أواخر الأفعال حرف وضع علامة للتأنیث کَ «قامتْ» وربما وصلت هذه بِ «ثمَّ» و «ربّ» والأکثر تحریکها معهما بالفتح.
[شماره صفحه واقعی : 92]
ثمّت أسلمنا فلم ننزع یداً
الغدیر : 2/ 5.
اسم یشاربه إلی المکان البعید ، نحو : (وأزْلَفْنا ثَمَّ الآخَرینَ) (الشعراء / 64) هو ظرف لا یتصرف ، فلذلک غُلّط من أعربه مفعولاً لِ «رأیت» فی قوله تعالی : (وَإذا رَأیْتَ ثَمَّ رأیتَ) (الإنسان / 20) ولایتقدمه حرف التنبیه ولایتأخر عنه کاف الخطاب.
صوت
[*هاشمیان]
ویقال فیها : «فُمّ» - کقولهم فی «جدث» : «جدف» - حرف عطف یقتضی ثلاثة اُمور : التشریک فی الحکم ، والترتیب ، والمهلة ، وفی کل منها خلاف.
فأمّا التشریک فزعم الأخفش والکوفیون أنّه قد یتخلف ، وذلک بأن تقع
[شماره صفحه واقعی : 93]
1) وقد تلحقها التّاء ، فیقال : «ثمّة» قال عمرو بن سالم فی مدح الرسول صلی الله علیه واله وسلم : کنتَ لنا أباً وکنّا ولداً
زائدة ، فلا تکون عاطفة البتة (1)، وحملوا علی ذلک قوله تعالی : (حتّی إذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الأرضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَیْهِم أنفُسُهُمْ وظَنُّوا أنْ لا مَلْجأ مِنَ الله إلاّ إلَیهِ ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ) (التوبة / 118) وخرّجت علی تقدیر الجواب.
وأمّا الترتیب فخالف قوم فی اقتضائها إیاه ، تمسکاً بقوله تعالی : (خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْس واحِدة ، ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوجَها) (الزمر /6) وقول أبی نواس :
86- إنّ من سادَ ثُمَّ سادَ أبُوه***ثُمَّ قَدْ سادَ قبلَ ذلک جدُّه (2)
والجواب عن الآیة من وجوه :
منها : أن العطف علی محذوف ، أی : من نفس واحدة ، أنشأها ثم جعل منها زوجها.
منها : أن العطف علی «واحدة» علی تأویلها بالفعل ، أی : من نفس توحّدت ، أی : انفردت ، ثم جعل منها زوجها.
منها : أن «ثمّ» لترتیب الإخبار لا لترتیب الحکم ، وأنه یقال : «بلغنی ما صنعت الیوم ثمّ ما صنعت أمس أعجبُ» أی : ثم اُخبرک أن الذی صنعته أمس أعجب.
[*هاشمیان]
والأولان أنفع من هذا الجواب؛ لأنهما یصحّحان الترتیب والمهلة ، وهذا یصحح الترتیب فقط؛ إذ لا تراخی بین الإخبارین ، ولکن الجواب الأخیر أعمّ ؛
[شماره صفحه واقعی : 94]
لأنه یصح أن یجاب به عن البیت أیضاً (1).
وأجاب ابن عصفور عن البیت بأن المراد أن الجد أتاه السؤدد من قبل الأب والأب من قبل الابن.
وأمّا المهلة فزعم الفراء أنها قد تتخلف ، بدلیل قولک : «أعجبنی ما صنعتَ الیوم ثمّ ما صنعت أمس أعجبُ» ؛ لأن «ثم» فی ذلک لترتیب الإخبار ، ولا تراخی بین الإخبارین.
أجری الکوفیون «ثمّ» مجری الفاء والواو ، فی جواز نصب المضارع المقرون بها بعد فعل الشرط ، واستدلّ لهم بقراءة الحسن : (ومَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجراً إلی الله وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکَه المَوتُ فَقَد وَقَعَ أجْرُهُ عَلَی الله) (النساء / 100) بنصب «یدرک» وأجراها ابن مالک مجراهما بعد الطلب ، فأجاز فی قوله (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لایبولنّ أحدُکُم فی الماء الدائم الذی لایجری ثمّ یغتسل فیه» (2)ثلاثة أوجه : الرفع بتقدیر : ثم هو یغتسل ، وبه جاءت الروایة ، والجزم بالعطف علی موضع فعل النهی ،
[*هاشمیان]
والنصب قال : بإعطاء «ثم» حکم واو الجمع ، فتوهم تلمیذه أبو زکریا النووی أن المراد : إعطاؤها حکمها فی إفادة معنی الجمع ، فقال :
[شماره صفحه واقعی : 95]
1) واعلم أنّه لا یصح الاحتجاج بکلام المولدین فی العربیة وعزاه السیوطی إلی الإجماع ، وأبو نواس من المولّدین فلا یصح التمسک بأشعاره کما قاله البغدادی فالأولی الاستشکال علیه بعدم الحجیة ، راجع الاقتراح : 70 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 3/40.
2) صحیح البخاری : 1/69 ، فتح الباری : 1/346 ، موسوعة أطراف الحدیث النبوی الشریف حرف اللام نقلاً عن عدّة کتب.
لا یجوز النصب ؛ لأنه یقتضی أن المنهی عنه الجمع بینهما ، دون إفراد أحدهما ، وهذا لم یقله أحد ، بل البول منهیّ عنه ، سواء أراد الاغتسال فیه أو منه أم لا ، انتهی. وإنما أراد ابن مالک إعطاءها حکمها فی النصب ، لا فی المعیة أیضاً.
[شماره صفحه واقعی : 96]
حرف بمعنی : «نعم» حکاه الزجاج فی کتاب الشجرة واسم بمعنی : «عظیم» أو «یسیر» أو «أجْل».
فمن الأول قول حارث بن وعلة :
87- قومی هُم قتلوا ، اُمَیْمَ ، أخی***وإذا رَمَیْتُ یُصیبنی سَهْمی
فلَئن عَفوت لأعفُوَنْ جللاً***ولَئن سَطَوْتُ لأوهِنَن عظمی (1)
ومن الثانی : قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) فی رثاء النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «وإنّ المُصابَ بک لجلیلٌ وإنّه قبلک وبعدک لَجَلَلٌ» (2).
ومن الثالث قولهم : «فعلتُ کذا من جللک».
[شماره صفحه واقعی : 97]
بالکسر علی أصل التقاء الساکنین کَ «أَمس» ، وبالفتح للتخفیف کَ «أین» حرف جواب بمعنی : «نعم» لا اسم بمعنی «حقّاً» فتکون مصدراً ، ولا بمعنی : «أبداً» فتکون ظرفاً ، وإلاّ اُعربت ودخلت علیها «أل».
[شماره صفحه واقعی : 98]
علی ثلاثة أوجه :
تقول : حاشیته ، بمعنی : «استثنیته».
ویدل علی تصرّفه قول النابغة الذبیانی :
88- ولا أری فاعلاً فی الناسِ یُشْبِهُهُ***ولا اُحاشی مِن الأقوام من أحد (1)
صوت
[*هاشمیان]
نحو (حاش لله) (یوسف / 51) وهی عند المبرّد وابن جنّی والکوفیین فعل ، قالوا : لتصرفهم فیها بالحذف ولإدخالهم إیاها علی الحرف ، وهذان الدلیلان ینفیان الحرفیة ، ولایثبتان الفعلیة ، قالوا : والمعنی فی الآیة : جانب یوسف المعصیة لأجل الله تعالی ولا یتأتی مثل هذا التأویل فی نحو قوله تعالی : (حاش لله ما هذا بشراً) (یوسف / 31) وقول أمیرالمؤمنین علیه السلام :
[شماره صفحه واقعی : 99]
1) شرح شواهد المغنی : 1/368.
«وحاش أن تلی للمسلمین بعدی صدراً أو ورداً» (1)والصحیح : أنها اسم مرادف للبراءة بدلیل قراءة أبی السمال : (2)«حاشاً لله» بالتنوین کما یقال : «براءةً لله من کذا» وإنّما ترک التنوین فی قراءة الأکثر؛ لبناء «حاشا» ؛ لشبهها بِ «حاشا» الحرفیة.
صوت
[*هاشمیان]
فذهب سیبویه وأکثر البصریین إلی أنها حرف دائماً بمنزلة «إلاّ» لکنّها تجرالمستثنی ، وذهب جماعة إلی أنها تستعمل کثیراً حرفاً جاراً ، وقلیلاً فعلاً متعدیاً جامداً؛ لتضمّنه معنی «إلاّ» وسمع : «اللهم اغفرلی ولمن یسمع حاشا الشیطان وأبا الأصبغ».
وفاعل «حاشا» ضمیر مستتر عائد إلی مصدر الفعل المتقدم علیها ، أو اسم فاعله ، أو البعض المفهوم من الاسم العام ، فإذا قیل : «قام القوم حاشا زیداً» ؛ فالمعنی : جانب هو أی : قیامهم ، أو القائم منهم ، أو بعضهم زیداً.
حرف یأتی لأحد ثلاثة معان : انتهاء الغایة وهو الغالب ، والتعلیل ، وبمعنی «إلاّ» فی الاستثناء وهذا أقلّها وقلّ من یذکره ، وتستعمل علی ثلاثة أوجه :
ولکنها تخالفها فی ثلاثة اُمور :
الأول : أن لمخفوضه شرطین ، أحدهما عام ، وهو أن یکون ظاهراً لامضمراً ،
[شماره صفحه واقعی : 100]
کقوله (1):
89- فِینا الرسول وفینا الحَقُّ نتبعُهُ***حتّی الممات ونَصرٌ غیرُ مَحْدُود
خلافاً للکوفیین والمبرّد ، فأمّا قوله (2):
90- فلا والله لایُلفی اُناس***فَتیً حتّاک یابن أبی زیاد
فضرورة.
والشرط الثانی خاصّ بالمسبوق بذی أجزاء ، وهو أن یکون المجرور آخراً ، نحو : «أکلت السمکة حتی رأسها» أو ملاقیاً لآخر جزء ، نحو : (سلامٌ هِیَ حتّی مَطْلَعِ الفَجْرِ) (القدر / 5) ولایجوز «سرت البارحة حتی ثلثیها أو نصفها».
الثانی : أنها إذا لم تکن معها قرینة تقتضی دخول ما بعدها کما فی قوله :
91- ألْقَی الصّحیفَةَ کی یُخفِّفَ رَحْلَه***والزّادَ حتّی نعله ألقاها (3)
أو عدم دخوله کما فی قوله (4):
92- سَقَی الحیاالأرضَ حتّی أمکُن عُزِیَت***لهم فلا زالَ عنها الخیرُ مَجْدُوداً
حمل علی الدخول ویحکم فی مثل ذلک لما بعد «إلی» بعدم الدخول حملاً علی الغالب فی البابین. هذا هو الصحیح خلافاً لبعضهم.
[شماره صفحه واقعی : 101]
الثالث : أن کلاً منهما قد ینفرد بمحل لا یصلح للآخر ، فممّا انفردت به «إلی» : أنه یجوز کتبت إلی زید کما جاء فی قول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «فکتبت إلیک کتابی مستظهراً به إن أنا بقیت لک أو فنیت» (1)، وأنا إلی عمرو أی : هو غایتی کما جاء فی الحدیث النبوی : «أنا بک وإلیک» (2)، و «سرت من البصرة إلی الکوفة» ولایجوز «حتی زید وحتی عمرو وحتی الکوفة».
[*هاشمیان]
أمّا الأولان فلأن «حتی» موضوعة لإفادة تقضّی الفعل قبلها شیئاً فشیئاً إلی الغایة و «إلی» لیست کذلک. وأمّا الثالث فلضعف «حتی» فی الغایة فلم یقابلوا بها ابتداء الغایة. وممّا انفردت به «حتی» : أنه یجوز وقوع المضارع المنصوب بعدها ، نحو : «سرت حتی أدخلها» وذلک بتقدیر : «حتی أن أدخلها» ، و «أن» المضمرة والفعل فی تأویل مصدر مخفوض بِ «حتی» ولا یجوز «سرت إلی أدخلها» ، وإنما قلنا : إن النصب بعد «حتی» بِ «أن» مضمرة لا بنفس «حتی» کما یقول الکوفیون؛ لأنّ «حتی» قد ثبت أنّها تخفض الأسماء وما یعمل فی الأسماء لا یعمل فی الأفعال وکذا العکس.
ولِ «حتّی» الداخلة علی المضارع المنصوب ثلاثة معان : مرادفة «إلی» ، نحو قوله تعالی : (حَتّی یَرْجِعَ إلَینا مُوسی) (طه /91) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «علیّ مع القرآن والقرآن مع علیّ لا یفترقان حتّی یردا علیَّ الحوض»(3)ومرادفه «کی» التعلیلیة ، نحو : (هُمُ الّذینَ یَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلی مَنْ عِنْدَ رَسُولِ الله حتّی یَنفَضُّوا) (المنافقون / 7) ویحتملهما (فَقاتِلُوا الّتی تَبْغی حَتّی تَفِیء إلی أمرِالله) (الحجرات / 9).
[شماره صفحه واقعی : 102]
ومرادفة «إلاّ» فی الاستثناء کقول المقنّع الکندی :
93- لیس العطاءمن الفُضُول سَماحَةً***حتّی تجُودَ وما لَدَیک قلیلُ (1)
؛ لأن ما بعدها لیس غایة لما قبلها ولا مسبباً عنه.
[*هاشمیان]
ولاینتصب الفعل بعد «حتّی» إلاّ إذا کان مستقبلاً ، ثمّ إن کان استقباله بالنظر إلی زمن التکلم فالنصب واجب ، نحو : (لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عاکِفِینَ حَتّی یَرْجعَ إلَینا مُوسی) (طه / 91) وإن کان بالنسبة إلی ما قبلها خاصة فالوجهان ، نحو : (وَزُلْزِلُوا حَتّی یَقُول الرّسُولُ والّذینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتی نَصْرُالله) (البقرة / 214) فإن قولهم إنما هو مستقبل بالنظر إلی الزلزال ، لا بالنظر إلی زمن قصّ ذلک علینا.
وکذلک لایرتفع الفعل بعد «حتّی» إلاّ إذا کان حالاً ، ثمّ إن کانت حالیته بالنسبة إلی زمن التکلم فالرفع واجب ، کقولک : «سرتُ حتّی أدخُلها» إذا قلت ذلک وأنت فی حالة الدخول ،
[*هاشمیان]
وإن کانت حالیته لیست حقیقیةً ، بل کانت محکیة ، رُفع ، وجاز نصبه إذا لم تقدر الحکایة ، نحو : (وَزُلْزِلُوا حَتّی یَقُول الرّسُولُ) (البقرة / 214) فی قراءة نافع بالرفع بتقدیر : حتی حالتهم حینئذ أن الرسول والذین آمنوا معه یقولون کذا وکذا.
واعلم أنه لا یرتفع الفعل بعد «حتّی» إلاّ بثلاثة شروط :
أحدها : أن یکون حالا أو مؤولا بالحال کما مثّلنا.
الثانی : أن یکون مسبباً عما قبلها ، فلایجوز «سرتُ حتّی تطلعُ الشمس» ؛ لأنّ طلوع الشمس لایتسبب عن السیر.
الثالث : أن یکون فضلة ، فلا یصح فی نحو : «سیری حتی أدخلها» ؛ لئلا یبقی
[شماره صفحه واقعی : 103]
1) شرح شواهد المغنی : 1/ 372.
المبتدأ بلا خبر ، ولا فی نحو : «کان سیری حتّی أدخلها» إن قدرت «کان» ناقصة ، فإن قدرتها تامة أو قلت : «سیری أمس حتی أدخلها» جاز الرفع ، إلاّ إن علّقت «أمس» بنفس السیر ، لا باستقرار محذوف.
صوت
[*هاشمیان]
إلاّ أنّ بینهما فرقاً من ثلاثة أوجه :
الأول : أن لمعطوف «حتی» ثلاثة شروط :
أحدها : أن یکون ظاهراً لا مضمراً کما أن ذلک شرط مجرورها ، ذکره ابن هشام الخضراوی.
ثانیها : أن یکون إمّا بعضاً من جمع قبلها کَ «قدم الحاجّ حتّی المشاة» أو جزءً من کل ، نحو : «أکلت السمکة حتی رأسها» أو کجزء ، نحو : «أعجبنی زید حتّی حدیثه» ویمتنع أن تقول : «حتی ولده».
والذی یضبط لک ذلک أنها تدخل حیث یصح دخول الاستثناء ، وتمتنع حیث یمتنع.
ثالثها : أن یکون غایة لما قبلها إمّا فی زیادة أو نقص وقد اجتمعا فی قوله (1):
94- قَهَرناکم حتّی الکُماة ، فأنتم***تَهابوننا حتّی بَنِینا الأصاغِرا
الفرق الثانی : أنها لاتعطف الجمل ، وذلک لأن شرط معطوفها أن یکون بعضاً مما قبلها أو جزء أو کجزء منه ، کما قدمناه ، ولا یتأتی ذلک إلاّ فی المفردات.
الفرق الثالث : أنها إذا عطفت علی مجرور اُعید الخافض ، فرقاً بینها وبین الجارة ، فتقول : «مررتُ بالقوم حتی بزید» ذکر ذلک ابن الخباز وأطلقه ، وقیّده
[شماره صفحه واقعی : 104]
1) شرح شواهد المغنی : 1/ 373. شرح أبیات مغنی اللبیب : 3/107. لم یسمّ قائله.
ابن مالک بأن لا یتعین کونها للعطف ، نحو قوله (1):
95- جُودُیُمناک فاضَ فی الخَلق حتّی***بائس دانَ بالإساءة دِینا
وهو حسن.
صوت
[*هاشمیان]
العطف بِ «حتی» قلیل ، وأهل الکوفة ینکرونه ، ویحملون نحو : «جاء القومُ حتی أبوک ، ورأیتهم حتی أباک ، ومررت بهم حتی أبیک» علی أن «حتی» فیه ابتدائیة ، وأن ما بعدها علی إضمار عامل.
أی : حرفاً تبتدأ بعده الجمل ، فتدخل علی الجملة الاسمیة کقول جریر :
96- فما زالتِ القَتلی تَمُجُّ دماءها***بدجلةَ حتّی ماء دجلة أشکَلُ (2)
وعلی الفعلیة التی فعلها مضارع کقول حسان :
97- یُغْشَونَ حتّی ما تَهِرُّ کلابُهم***لا یسألون عن السّوادِ المُقبِل (3)
وعلی الفعلیة التی فعلها ماض ، نحو قوله تعالی : (حَتّی عَفَوا وقالُوا) (الأعراف / 95) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «فلم أزل أنا وعلیّ فی شیء واحد حتی افترقنا فی صلب عبدالمطلب» (4).
[شماره صفحه واقعی : 105]
ولامحلّ للجملة الواقعة بعد «حتّی» الابتدائیّة.
وقد یکون الموضع صالحاً لأقسام «حتی» الثلاثة کقولک : «أکلت السمکة حتی رأسها» فلک أن تخفض علی معنی «إلی» وأن تنصب علی معنی الواو ، وأن ترفع علی الابتداء ، وأوجب البصریون حینئذ أن تقول : مأکول؛ لأن فی الرفع مع حذف الخبر تهیئة العامل للعمل مع قطعه عنه. وقد روی بالأوجه الثلاثة قوله (1):
98- عمَمْتَهُم بالنَدی حتّی غُواتهم***فَکُنتَ مالِکَ ذی غَیّ وذی رَشَدِ
[*هاشمیان]
وإذا قلت : «قام القوم حتی زید قام» جاز الرفع والخفض دون النصب وکان لک فی الرفع أوجه ، أحدها : الابتداء ، والثانی : العطف ، والثالث : إضمار الفعل ، والجملة التی بعده خبر علی الأول ، ومؤکدة علی الثانی ، کما أنها کذلک مع الخفض ، وأمّا علی الثالث فتکون الجملة مفسّرة.
حیث و طیّئ تقول : «حوث» وفی الثاء فیهما : الضمّ تشبیهاً بالغایات؛ لأنّ الإضافة إلی الجملة کلا إضافة؛ لأنّ أثرها - وهو الجرّ - لا یظهر (2)، والکسر علی أصل التقاء الساکنین ، والفتح ، للتخفیف.
[شماره صفحه واقعی : 106]
ومن العرب من یُعرب «حیث» ، وقراءة من قرأ (مِنْ حیث لا یَعْلَمُونَ) (الأعراف /182) بالکسر تحتملها وتحتمل لغة البناء علی الکسر.
وهی للمکان اتفاقاً ، قال الأخفش : وقد ترد للزمان ، والغالب کونها فی محلّ نصب علی الظرفیّة أو خفض بِ «من» وقد تخفض بغیرها کقول زهیر بن أبی سلمی :
99- فشَدّ ولم تُفزع بیوتٌ کثیرةٌ***لدی حیثُ ألقتْ رحلها أمُّ قشعم (1)
وقد تقع مفعولاً به وفاقاً للفارسی ، وحمل علیه : (الله أعلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ) (الأنعام / 124) ؛ إذ المعنی : أنه سبحانه وتعالی یعلم نفس المکان المستحقّ لوضع الرسالة فیه ، لا شیئاً فی المکان.
[*هاشمیان]
وناصبها «یعلم» محذوفاً مدلولاً علیه بِ «أعلم» لا بِ «أعلم» نفسه؛ لأن أفعل التفضیل لا ینصب المفعول به فإن أوّلته بِ «عالم» جاز أن ینصبه فی رأی بعضهم.
وتلزم «حیث» الإضافة إلی الجملة اسمیة کانت أو فعلیة وإضافتها إلی الفعلیة أکثر ، نحو قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «اللهم أدرالحقّ مع علیّ حیث دار» (2)ومن ثَمّ رُجّح النصب فی نحو : «جلست حیث زیداً أراه». وندرت إضافتها إلی المفرد کقول فاطمة الزهراء (علیها السلام) فی رثاء النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
100- فأنت والله خیرُ الخلق کلّهم***وأصدقُ الناس حیث الصدق والکذب (3)
والکسائی یقیسه.
قال أبوالفتح فی کتاب التمام : ومن أضاف «حیث» إلی المفرد أعربها ، انتهی.
[شماره صفحه واقعی : 107]
و روی :
101- أما تری حیث سهیل طالعا***نجماً یضیء کالشهاب لامعاً (1)
بفتح الثاء من «حیث» وخفض «سهیل» و «حیث» بالضم و «سهیل» بالرفع ، أی : موجود ، فحذف الخبر.
وإذا اتصلت بها «ما» الکافّة ضمّنت معنی الشرط وجزمت الفعلین کقوله (2):
102- حیثما تَسْتَقم یقدّر لک اللِ***-هُ نَجاحاً فی غابِر الأزمانِ
وهذا البیت دلیل علی مجیئها للزمان.
[شماره صفحه واقعی : 108]
علی وجهین :
ثم قیل : موضعها نصب عن تمام الکلام ، وقیل : تتعلق بما قبلها من فعل أو شبهه علی قاعدة أحرف الجر ، والصواب : الأوّل؛ لأنها لا تعدّی الأفعال إلی الأسماء ، أی : لا توصل معناها إلیها ، بل تزیل معناها عنها فأشبهت فی عدم التعدیة الحروف الزائدة (1).
صوت
[*هاشمیان]
و فاعلها علی الحد المذکور فی فاعل «حاشا» والجملة مستأنفة أو حالیة ، علی خلاف فی ذلک وتقول : «قاموا خلا زیداً» وإن شئت خفضت إلاّ فی نحو قول لبید :
[شماره صفحه واقعی : 109]
1) والقائل أن یقول : لانسلم أن معنی التعدیة ما ذکره وإنّما معناها جعل المجرور مفعولاً به لذلک الفعل ولا یلزم منه إثبات ذلک المعنی للمجرور بل إیصاله إلیه علی الوجه الذی یقتضیه الحرف وهو هنا مفید لانتفائه عنه. قاله الدمامینی فی تحفة الغریب : 271 ، فتأمّل.
103- ألا کلُ شیء ما خلاالله باطلُ***وکلُ نعیم لا محالة زائلُ (1)
وذلک لأن «ما» هذه مصدریة ، فدخولها یعیّن الفعلیة وموضع «ما خلا» نصب فقال السیرافی : علی الحال. وقیل : علی الظرف علی نیابتها وصلتها عن الوقت ، فمعنی «قاموا ما خلا زیداً» علی الأول : قاموا خالین زیداً ، وعلی الثانی : قاموا وقت خلوهم زیداً ، وهذا الخلاف المذکور فی محلها خافضة وناصبة ثابت فی «حاشا وعدا» ، وقال ابن خروف : علی الاستثناء کانتصاب «غیر» فی «قاموا غیر زید».
[شماره صفحه واقعی : 110]
1) شرح شواهد المغنی : 1/392 شرح أبیات مغنی اللبیب : 3/154.
صوت
[*هاشمیان]
حرف جرّ خلافاً للکوفیین فی دعوی اسمیته وقولهم : إنه اُخبر عنه فی قول ثابت بن قطنة :
104- إن یقتلوک فإنَّ قتلک لم یکن***عاراً علیک ورُبّ قتل عارُ (1)
ممنوع ، بل «عار» خبر لمحذوف والجملة صفة للمجرور أو خبر له؛ إذ هو فی موضع مبتدأ کما سیأتی. ولیس معناه التقلیل دائماً خلافاً للأ کثرین ، ولا التکثیر دائماً ، خلافاً لابن درستویه وجماعة ، بل ترد للتکثیر کثیراً وللتقلیل قلیلاً.
فمن الأوّل قوله تعالی : (رُبَما یَوَدُّالّذینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوامُسْلِمینَ) (الحجر / 2) وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «یاربّ کاسیة فی الدنیا عاریة فی الآخرة» (2)فإن الآیة والحدیث مسوقان للتخویف وهو لا یناسبه التقلیل.
[شماره صفحه واقعی : 111]
ومن الثانی قوله (1):
105- ألا رُبَّ مولود ولیس له أبٌ***وذی وَلَد لَم یَلْدَهُ أبَوانِ
أراد عیسی وآدم علی نبیّنا وآله وعلیهما الصلاة والسلام.
وتنفرد «ربّ» من سائر حروف الجرّ بوجوب تصدیرها ووجوب تنکیر مجرورها ، ونعته إن کان ظاهراً ، وإفراده وتذکیره وتمییزه بما یطابق المعنی إن کان ضمیراً ، وغلبة حذف معدّاها ومضیّه ، وإعمالها محذوفة بعد الفاء کثیراً ، وبعد الواو أکثر ، وبعد «بل» قلیلاً ، وبدونهنّ أقل کقول ربیعة بن مقروم الضبی :
106- فإن أهلِکْ فذی لَهَب لَظاهُ***علیّ یکادُ یلتهبُ التهابا (2)
وقول کعب بن مالک :
107- وسائلة تُسائل ما لقینا***ولو شَهِدَتْ أرَتْنا صابرینا (3)
وقول رؤبة :
108- بل بَلد ذی صُعُد وآکام***تُخْشی مَرادِیه وهجر ذوّاب (4)
رُبّ وقول جمیل :
109- رسم دار وقفتُ فی طَلَلِهْ***کدتُ أقضِی الحیاةَ من جَلَلِهْ (5)
[شماره صفحه واقعی : 112]
صوت
[*هاشمیان]
وبأنها زائدة فی الإعراب دون المعنی ، فمحل مجرورها فی نحو : «ربّ رجل صالح عندی» رفع علی الابتدائیة ، وفی نحو : «رب رجل صالح لقیت» نصب علی المفعولیة ، وفی نحو : «ربّ رجل صالح لقیته» رفع أو نصب کما فی قولک : «هذا لقیته» وبجواز مراعاة محلّه کثیراً وإن لم یجز نحو : «مررت بزید وعمراً» إلاّ قلیلاً.
وإذا زیدت «ما» بعدها ، فالغالب أن تکفّها عن العمل وأن تهیّئها للدخول علی الجمل الفعلیّة وأن یکون الفعل ماضیاً لفظاً ومعنیً کقول ابن عباس فی علی (علیه السلام) :
«فلربّما رأیته یخرج حاسراً بیده السیف إلی الرجل الدّراع فیقتله» (1).
ومن إعمالها قول عدیّ بن الرعلاء :
110- ربّما ضَربَة بسیف صَقیل***بَیْنَ بُصْری وطَعنَة نَجلاء (2)
ومن دخولها علی الجملة الاسمیة قول أبی دؤاد :
111- ربّما الجامِلُ المؤبَّلُ فیهم***وعناجیجُ بینهنّ المِهارُ (3)
وقیل : لا تدخل المکفوفة علی الاسمیّة أصلاً وإن «ما» فی البیت نکرة موصوفة و «الجامل» خبر لِ «هو» محذوفاً والجملة صفة لِ «ما».
ومن دخولها علی الفعل المستقبل (رُبَما یَوَدُّ الّذینَ کَفَرُوا) (الحجر / 2).
وفی «ربّ» ستّ عشرة لغة : ضم الراء وفتحها وکلاهما مع التشدید
[شماره صفحه واقعی : 113]
والتخفیف والأوجه الأربعة مع تاء التأنیث ساکنة أو محرّکة ومع التجرّد منها ، فهذه اثنتا عشرة والضم والفتح مع إسکان الباء وضمّ الحرفین مع التشدید والتخفیف.
[شماره صفحه واقعی : 114]
صوت
[*هاشمیان]
حرف یختص بالمضارع ، ویُخلّصه للاستقبال کقول حسّان :
112- وقال ساُعطی الرایة الیوم صارماً***کَمِیّاً محبّاً للإله موالیاً (1)
ومعنی قول المعربین فیها : «حرف تنفیس» ، حرف توسیع ، وذلک أنها نقلت المضارع من الزمن الضیق - وهو الحال - إلی الزمن الواسع وهو الاستقبال ، وأوضح من عبارتهم قول الزمخشری وغیره : «حرف استقبال».
مرادفة للسین أو أوسع منها ، علی خلاف فی ذلک ، وکأنّ القائل بذلک نظر إلی أن کثرة الحروف تدل علی کثرة المعنی ، ولیس بمطّرد ، ویقال فیها : «سف» بحذف الوسط ، و «سو» بحذف الأخیر ، و «سی» بحذفه وقلب الوسط یاء مبالغة فی التخفیف حکاها صاحب المحکم.
[شماره صفحه واقعی : 115]
1) الإشارد : 37.
وتنفرد عن السین بدخول اللام علیها ، نحو : (وَلَسَوْفَ یُعطِیکَ رَبُّکَ فَتَرضی) (الضحی / 5) وبأنها قد تفصل بالفعل الملغی ، کقول زهیر بن أبی سلمی :
113- وماأدریوسوفَ إخالُ أدری***أقومٌ آلُ حِصن أم نساء؟ (1)
تکون بمعنی : «مُستو» فتقصر مع الکسر ، نحو : (مَکاناً سِویً) (طه / 58) وقد تمدُّ مع الفتح ، نحو : «مررتُ برجل سواء والعدمُ» ، وبمعنی : الوسط ، وبمعنی : التام فتمدّ فیهما مع الفتح ، نحو قوله تعالی : (فی سَواء الجَحیمِ) (الصافات / 55) وقولک : «هذا درهمٌ سواء». وبمعنی : القصد فتقصر مع الکسر وهو أغرب معانیها کقول قیس بن الخطیم :
114- فلأصرِفَنَّ سِوی حُذیفةَ مِدْحَتی***لفَتی العَشیّ وفارس الأحزاب (2)
ذکره ابن الشجری ،
[*هاشمیان]
وبمعنی : «مکان» أو «غیر» علی خلاف فی ذلک ، فتمدّ مع الفتح وتقصر مع الضمّ ویجوز الوجهان مع الکسر ، وتقع هذه صفة واستثناء کما تقع «غیر» ، وهو عند الزجاجی وابن مالک کَ «غیر» فی المعنی والتصرف ، فتقول : «جاءنی سواک» بالرفع علی الفاعلیة ، و «رأیتُ سواک» بالنصب علی المفعولیة و «ما جاءنی أحد سواک» بالنصب والرفع وهو الأرجح ، وعند سیبویه والجمهور أنها ظرف مکان ملازم للنصب ، لا یخرج عن ذلک إلاّ فی الضرورة.
[شماره صفحه واقعی : 116]
یخبر بِ «سواء» التی بمعنی «مستو» عن الواحد ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فلیکن أمرالناس عندک فی الحق سواء» (1)وما فوقه ، نحو قول کعب بن مالک :
115- لیسا سواء وشَتّی بین أمرهما***حزب الإله وأهل الشرک والنصب (2)
وقوله تعالی : (لَیْسُوا سَواء) (آل عمران /113) ؛ لأنها فی الأصل مصدر بمعنی الاستواء ، وقد اُجیز فی قوله تعالی : (سَواء عَلَیْهِمْ أأنْذَرتَهُم أمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ) (البقرة / 6) کونها خبراً عما قبلها أو عما بعدها أو مبتدأ ، وما بعدها فاعل علی الأول ومبتدأ علی الثانی وخبر علی الثالث.
من «لا سیّما» اسم بمنزلة «مثل» وزناً ومعنیً ، وعینه فی الأصل واو وتثنیته «سیّان» ، نحو قول أبو دهبل الجمحی فی مدح الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) :
116- عَقَمَ النساء فلا یلدن شبیهه***إن النساء بمثله عُقْم
متهلّل نعم بلا متباعد***سیان منه الوَفْر والعدم (3)
وتستغنی حینئذ عن الإضافة کما استغنت عنها «مثل» فی قوله (4):
[شماره صفحه واقعی : 117]
117- مَنْ یَفْعلِ الحسنات الله یشکرها***والشرُ بالشر عندالله مثلانِ
[*هاشمیان]
واستغنوا بتثنیته عن تثنیة «سواء» فلم یقولوا : «سواءان» إلاّ شاذاً.
وتشدید یائه ودخول «لا» علیه ودخول الواو علی «لا» واجب وذهب ثعلب إلی أنّ من استعمله علی خلاف ذلک فهو مخطئ.
وذکر غیره أنّه قد یخفّف ، وقد تحذف الواو کقوله (1):
118- فِهْ بالعقود وبالأیمان لاسیَما***عَقْدٌ وفاء به من أعظم القُرَب
وهی عندالفارسی نصب علی الحال ، فإذا قیل : «قاموا لاسیما زید» فالناصب «قام» ، ولو کان کما ذکر لامتنع دخول الواو ، ولوجب تکرار «لا» کما تقول : «رأیت زیداً لا مثلَ عمرو ولا مثلَ خالد» وعند غیره هو اسم لِ «لا» التبرئة ، ویجوز فی الاسم الذی بعدها الجر والرفع مطلقاً ، والنصب أیضاً إذا کان نکرة ، والجر أرجحها ، وهو علی الإضافة ، و «ما» زائدة بینهما ، والرفع علی أنه خبر لمضمر محذوف و «ما» موصولة أو نکرة موصوفة بالجملة.
ویضعفه فی نحو : «ولا سیَّما زیدٌ» حذفُ العائد المرفوع مع عدم الطول ، وإطلاق «ما» علی من یعقل ، وعلی الوجهین ففتحة «سیّ» إعراب؛ لأنه مضاف ،
[*هاشمیان]
والنصب علی التمییز و «ما» کافة عن الإضافة ، والفتحة بناء مثلها فی «لا رجلَ» وأما انتصاب المعرفة نحو : «ولا سیّما زیداً» فمنعه الجمهور ، وقال ابن الدهّان : لا أعرف له وجهاً. ووجّهه بعضهم بأنّ «ما» کافة وأنّ «لا سیّما» نزلت منزلة «إلاّ» فی الاستثناء ، ورُدّ بأن المستثنی مخرج ، وما بعدها داخل من باب أولی ، واُجیب بأنه مخرج مما أفهمه الکلام السابق من مساواته لما قبلها ، وعلی هذا فیکون استثناء منقطعاً.
[شماره صفحه واقعی : 118]
1) لم یسم قائله شرح أبیات مغنی اللبیب : 3/219.
مثل «خلا» ، فیما ذکرناه من القسمین ، وفی حکمها مع «ما» والخلاف فی ذلک.
فعل معناه التَّرجِّی فی المحبوب والإشفاق فی المکروه ، نحو قوله تعالی : (فَاُؤلئکَ عَسَی الله أنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ) (النساء / 99) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) وقت الشوری : «عسی أن تروا هذا الأمر من بعد هذا الیوم تُنتضی فیه السیوف وتخان فیه العهود» (1).
وتستعمل علی أوجه :
أحدها : أن یقال : «عسی زیدٌ أن یقوم» واختلف فی إعرابه علی أقوال :
الأول : - وهو قول الجمهور - أنّه مثل «کان زید یقوم» واستشکل بأن الخبر
[شماره صفحه واقعی : 119]
1) نهج البلاغة : ط 139/427.
فی تأویل المصدر ، والمخبر عنه ذات ، ولا یکون الحدث عین الذات ، واُجیب بأنه من باب «زید عدل» أو علی تقدیر مضاف : إمّا قبل الاسم ، أی : عسی أمر زید القیام ، أو قبل الخبر أی : عسی زید صاحب القیام.
[*هاشمیان]
الثانی : أنها فعل متعد بمنزلة «قاربَ» معنیً وعملاً أو قاصر بمنزلة «قَرُبَ من أن یفعل» وحُذفَ الجارُّ توسعاً ، وهذا مذهب سیبویه والمبرّد.
الثالث : أنها فعل قاصر بمنزلة «قَرُبَ» ، و «أن» والفعل بدل اشتمال من فاعلها وهو مذهب الکوفیین. ویردُّه أنه حینئذ یکون بدلاً لازماً تتوقف علیه فائدة الکلام ، ولیس هذا شأن البدل.
الرابع : أنها فعل ناقص و «أنْ» والفعل بدل اشتمال وأنّ هذا البدل سدَّ مسدّ الجزأین کما سد مسد المفعولین فی قراءة حمزة : (وَلاتَحْسَبَنَّ الّذینَ کَفَرُوا أنّما نُمْلی لَهُمْ خَیرٌ) (آل عمران / 178). بالخطاب ، واختاره ابن مالک.
الاستعمال الثانی : أن تسند إلی «أنْ» والفعل ، فتکون فعلاً تاماً ، وقال ابن مالک : عندی أنها ناقصة أبداً ، ولکن سدَّتْ «أنْ» وصلتها فی هذه الحالة مسدَّ الجزأین.
[*هاشمیان]
الثالث والرابع والخامس : أن یأتی بعدها المضارع المجرد أو المقرون بالسین أو الاسم المفرد. والأول قلیل کقول هدبة بن خشرم :
119- عسی الکربُ الذی أمسیتَ فیه***یکون وراءه فَرج قریبُ (1)
والثالث : أقلُّ کقوله (2):
[شماره صفحه واقعی : 120]
120- أکثرتَ فی العذل مُلحّاً دائماً***لا تُکثِرَنْ إنّی عسیت صائما
کذا قالوا ، والصّواب : أنه مما حذف فیه الخبر ، أی : أکون صائماً ؛ لأن فی ذلک إبقاء لها علی الاستعمال الأصلی.
والثانی : نادرٌ جداً کقول قسام بن رواحة :
121- عسی طیّئ من طیئ بعدَ هذه***ستُطفِئ غُلاّتِ الکُلَی والجَوانِحِ (1)
و «عسی» فیهنّ فعل ناقص بلا إشکال.
السادس : أن یقال : «عسای ، وعساک ، وعساه» وهو قلیل ، وفیه ثلاثة مذاهب :
أحدها : أنها اُجریت مُجری «لعل» فی نصب الاسم ورفع الخبر ، قاله سیبویه.
الثانی : أنها باقیة علی عملها ولکن استعیر ضمیر النصب مکان ضمیر الرفع ، قاله الأخفش ، ویرده أن إنابة ضمیر عن ضمیر إنما ثبت فی المنفصل ، نحو : «ما أنا کأنت».
الثالث : أنها باقیة علی عملها ولکن قلب الکلام ، فجعل المخبر عنه خبراً وبالعکس ، قاله المبرّد والفارسی ومدّعاهما أن الإعراب قلب والمعنی بحاله.
السابع : «عسی زیدٌ قائم» حکاه ثعلب ، ویتخرج هذا علی أنها ناقصة ، وأن اسمها ضمیر الشأن ، والجملة الاسمیة الخبر.
إذا قیل : «زیدٌ عسی أن یقوم» احتمل نقصان «عسی» علی تقدیر تحمّلها
[شماره صفحه واقعی : 121]
1) شرح شواهد المغنی : 1/445.
الضمیر ، وتمامها علی تقدیر خلوها منه ،
[*هاشمیان]
ونظیر هذا المثال : قول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «فإن المدبر عسی أن تزلّ به إحدی قائمتیه» (1)وإذا قلت : عسی أن یقوم زید» احتمل الوجهین أیضاً ، ولکن یکون الإضمار فی «یقوم» لا فی «عسی» أللهم إلاّ أن تقدر العاملین تنازعا «زیداً» فیحتمل الإضمار فی «عسی» علی إعمال الثانی. ونظیره : قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وما عسی أن یکون بقاء من له یوم لایعدوه» (2)وإذا قلت : «عسی أن یضرب زیدٌ عمراً» فلا یجوز کون «زید» اسم «عسی» لئلا یلزم الفصل بین صلة «أن» ومعمولها وهو «عمراً» بالأجنبی وهو «زید» ونظیره : قوله تعالی : (عَسی أنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً) (الإسراء/ 79).
صوت
[*هاشمیان]
اسمٌ بمعنی «فوق» والتزموا فیه أمرین :
أحدهما : استعماله مجروراً بِ «من» والثانی : استعماله غیرَ مضاف ، فلا یقال : «أخذتُهُ من عل السطح» کما یقال : «من علوه» وأمّا قوله (3):
122- یارُبَّ یوم لی لا اُظَلَّلُه***أرمَضُ من تحتُ وأضحی من عَلُهْ
فالهاء للسکت؛ بدلیل أنه مبنی ، ولا وجه لبنائه لوکان مضافاً.
ومتی اُرید به المعرفة کان مبنیاً علی الضم کما فی هذا البیت؛ إذ المراد فوقیة نفسه لافوقیة مطلقة ، والمعنی : أنه تُصیبه الرّمضاء من تحته وحَرُّالشّمس من فوقه.
[شماره صفحه واقعی : 122]
ومثله : قول حسان :
123- شهدتُ بإذن الله أن محمّداً***رسول الذی فوق السماوات من علُ (1)
ومتی اُرید به النّکرة کان معرباً کقول امرئ القیس :
124- مِکَرٍّ مِفَرٍّ مقبل مدبر معاً***کجُلمود صَخْرحَطَّهُ السَّیْلُ من علِ (2)
إذ المراد تشبیه الفرس فی سرعته بجلمود انحطّ من مکان ما عال ، لامن علو مخصوص.
بلام مشددة مفتوحة أو مکسورة
لغة فی «لعلّ» ، نحو قول الأضبط بن قریع :
125- لاتُهینَ الفقیرَ علّک أن***تَرکَع یوماً والدّهرُ قد رفعه (3)
علی وجهین :
ولها تسعة معان :
أحدها : الاستعلاء، إمّا علی المجرور وهوالغالب ، نحو : (وَعَلَیْها وَعَلَی الفُلکِ تُحْمَلُونَ) (المؤمنون /22) أو علی ما یقرب منه ، نحو قوله تعالی : (أو أجِدُ عَلَی النّارِ هُدیً) (طه/10)
[*هاشمیان]
وقول عبیدالله بن الحرّ الجعفی فی رثاء الإمام الحسین (علیه السلام)
[شماره صفحه واقعی : 123]
وأصحابه :
126- وقفتُ علی أجداثِهم ومحالهم***فکادَ الحشی ینقض والعین ساجِمَه (1)
وقد یکون الاستعلاء معنویاً ، نحو قوله تعالی : (وَلَهُمْ عَلَیَّ ذَنبٌ) (الشعراء /14) وقول زینب الکبری «یا محمداه ، یا محمداه ، صلّی علیک ملائکة السماء ، هذا الحسین بالعراء» (2).
الثانی : المصاحبة کَ «مع» ، نحو : (وآتَی المالَ عَلی حُبِّهِ) (البقرة /177).
الثالث : المجاوزة کَ «عن» کقول القُحَیف بن خمیر العُقیلی :
127- إذا رَضِیتْ علیَّ بنو قُشیر***لَعمرُالله أعجبنی رِضاها (3)
أی : عنِّی ، ویحتمل أن «رضیَ» ضُمِّنَ معنی «عطف».
الرابع : التعلیل کاللام ، نحو : (وَلِتُکَبّرُوا الله عَلی ما هَداکُم) (البقرة /185) أی : لهدایته إیاکم.
الخامس : الظرفیة کَ «فی» ، نحو : (وَدَخَلَ الْمَدِینَة عَلی حِینِ غَفْلَة) (القصص /15).
السادس : موافقة «من» ، نحو : (الّذینَ إذااکْتالُواعَلَی النّاسِ یَسْتَوْفُونَ) (المطفّفین /2).
السابع : موافقة الباء ، نحو : (حَقِیقٌ عَلی أنْ لا أقُولَ عَلَی الله إلاّ الحَقَّ) (الأعراف / 105).
[شماره صفحه واقعی : 124]
الثامن : أن تکون زائدة للتعویض أو لغیره.
فالأول کقوله (1):
128- إنَّ الکَریم وأبیکَ یَعْتمِلْ***إنْ لَمْ یَجِدْ یوماً علی مَنْ یتّکلْ
أی : من یتکل علیه ، فحذف «علیه» وزاد «علی» قبل الموصول تعویضاً له ، قاله ابن جنّی ، وقیل : المراد : إن لم یجد یوماً شیئاً ، ثم ابتدأ مستفهماً فقال : علی من یتّکل؟ وکذا قیل فی قوله (2):
129- ولا یؤاتیکَ فیما ناب من حَدَث***إلاّ أخوثِقَة فانظر بمَن تَثقُ
إن الأصل فانظر لنفسک ثم ابتدأ الاستفهام. وابن جنّی یقول فی ذلک أیضاً : إن الأصل : فانظر من تثق به؛ فحذف الباء ومجرورها وزاد الباء عوضاً. وقیل : بل تمّ الکلام عند قوله : «فانظر» ثم ابتدأ مستفهما فقال : بمن تثق؟
[*هاشمیان]
والثانی کقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «من حلف علی یمین» (3)والأصل : حلف یمیناً ، قاله ابن مالک (4). وفیه نظر؛ لأن الیمین مجاز عما یتعلق بها (5).
التاسع : أن تکون للاستدراک والاضراب ، کقول أبی خراش :
130- فوالله لا أنسی قتیلاً رزئته***بجانب قوسی ما بقیت علی الأرض
[شماره صفحه واقعی : 125]
علی أنّها تعفو الکلوم ، وإنما
نوکّل بالأدنی ، وإن جلّ ما یمضی (1)
أی : علی أن العادة نسیان المصائب البعیدة العهد.
وتعلُّق «علی» هذه بما قبلها عند من قال به ، کتعلق «حاشا» بما قبلها عند من قال به؛ لأنها أوصلت معناه إلی ما بعدها علی وجه الإضراب والإخراج ، أو هی خبر لمبتدأ محذوف ، أی : والتحقیقُ علی کذا ، وهذا الوجه اختاره ابن الحاجب قال : ودلّ علی ذلک أن الجملة الاُولی وقعت علی غیر التحقیق ، ثم جیء بما هو التحقیقُ فیها.
صوت
[*هاشمیان]
و ذلک إذا دخلت علیها «مِن» کقوله (2):
131- غَدَتْ مِنْ علیهِ بعد ماتمَّ ظِمْؤها***تَصِلّ وعن قَیض بِبَیداء مَجْهَلِ
وزاد الأخفش موضعاً آخر وهو أن یکون مجرورها وفاعل متعلقها ضمیرین لمسمّی واحد ، نحو : (أمْسِکْ عَلَیْک زَوْجَکَ) (الأحزاب /37) ؛ لأنه لایتعدی فعل المضمر المتصل إلی ضمیره المتصل فی غیر باب «ظنّ وفقدَ وعدِمَ» ، لایقال : «ضربتُنی» ولا «فرحت بی».
وفیه نظر؛ لأنها لو کانت اسماً فی نحو هذه الآیة لصحّ حلول «فوق» محلها ، ولأنها لو لزمت اسمیتها لما ذُ کِر ، لزم الحکم باسمیة «إلی» فی نحو : (فَصُرْهُنَّ إلَیکَ) (البقرة /260) (وَاضْمُمْ إلَیک) (القصص /32).
[شماره صفحه واقعی : 126]
وهذا کلّه یتخرج إمّا علی التعلق بمحذوف کما قیل فی اللام فی «سقیاً لک» وإمّا علی حذف مضاف ، أی : أمسک علی نفسک ، واضمم إلی نفسک.
علی ثلاثة أوجه :
و جمیع ما ذکر لها عشرةُ معان :
[*هاشمیان]
أحدها : المجاوزة ، کقول الإمام الحسین (علیه السلام) : «یا هذا کفّ عن الغیبة فإنها إدام کلاب أهل النار» (1)وقول الکمیت :
132- وغاب نبی الله عنهم وفقده***علی الناس رُزْءٌ ما هناک مجلّل (2)
وقولک : «رمیت السهم عن القوس». وذکر لها فی هذا المثال معنی غیر هذا ، وسیأتی.
الثانی : البدل ، نحو : (وَاتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزی نفسٌ عن نَفْس شَیْئاً) (البقرة /48) وفی الحدیث النبویّ : «فصومی عن اُمّکِ» (3).
الثالث : الاستعلاء ، نحو : (فَإنّما یَبْخَلُ عَنْ نَفسِهِ) (محمد /38).
الرابع : التعلیل ، نحو : (وَما کانَ استِغفارُ إبراهیمَ لأبِیهِ إلا عَنْ مَوْعِدَة) (التوبة/114) (وَما نَحْنُ بِتارِکی آلِهَتنا عَنْ قَوْلِک) (هود/53) ویجوز أن یکون حالاً من ضمیر «تارکی» ، أی : ما نترکها صادرینَ عن قولک ، وهو رأی
[شماره صفحه واقعی : 127]
الزمخشری.
الخامس : مرادفة «بعد» ، کقوله تعالی : (عمّا قَلیل لَیُصْبِحُنَّ نادِمینَ) (المؤمنون /40) (یُحَرّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ) (النساء / 46) بدلیل أنّ فی مکان آخر (مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) (المائدة /41). وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وکأنک عن قلیل قد صِرتَ کأحدهم فأصلح مَثواک ولا تَبعْ آخرتک بدنیاک» (1).
[*هاشمیان]
السادس : الظرفیة کقول الأعشی :
133- وآس سراةَ القوم حیث لقیتَهُم***ولا تَکُ عن حَمْلِ الرِّباعَة وَانیا (2)
الرباعة : نجوم الحَمالَة ، قیل : لأن «ونی» لا یتعدّی إلاّ بِ «فی» بدلیل (ولاتَنِیا فی ذِکری) (طه /42) والظاهر أن معنی «ونی عن کذا» : جاوزه ولم یدخل فیه ، و «ونی فیه» : دخل فیه وفتر.
السابع : مرادفة «مِنْ» ، نحو : (اُوْلئکَ الّذینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أحْسَنَ ما عَمِلُوا) (الأحقاف /16) بدلیل : (فَتُقُبّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ یُتقَبَّلْ مِنْ الآخَرِ) (المائدة /27) (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا) (البقرة /127).
الثامن : مرادفة الباء ، نحو : (وما ینطق عَنِ الهَوی) (النجم / 3) والظاهر أنها علی حقیقتها ، وأن المعنی : وما یصدر قوله عن هوی.
التاسع : الاستعانة ، قاله ابن مالک ، ومثَّله بِ «رَمَیْتُ عن القوس» ؛ لأنهم یقولون أیضاً : رمیتُ بالقوس.
[*هاشمیان]
العاشر : أن تکون زائدة للتعویض من اُخری محذوفة ، کقول زید بن رزین :
[شماره صفحه واقعی : 128]
134- أتَجزَعُ أنْ نفسٌ أتاها حِمامُها***فهلاّ التی عن بین جنبیکَ تَدْفَعُ (1)
قال ابن جنی : أراد : فهلا تدفع عن التی بین جنبیک ، فحذفت «عن» من أول الموصول ، وزیدت بعده.
و ذلک أن بنی تمیم یقولون فی نحو : «أعجبنی أن تفعلَ» : عن تفعلَ ، وکذا یفعلون فی «أنّ» المشددة ، فیقولون : أشهد عنَّ محمّداً رسولُ الله ، وتسمی عنعنة تمیم.
و ذلک یتعین فی ثلاثة مواضع :
أحدها : أن یدخل علیها «منْ» وهو کثیر کقول قطری بن الفجاءة :
135- فَلَقَد أرانی للرّماحِ دَریئةً***من عن یَمینی مرّةً وأمامی (2)
و «من» الداخلةُ علی «عن» زائدة عند ابن مالک ، ولابتداء الغایة عند غیره ، قالوا : فإذا قیل : «قعدتُ عن یمینه» فالمعنی : فی جانب یمینه ، وذلک محتمل للملاصقة ولخلافها ، فإن جئت بِ «من» تعین کون القعود ملاصقاً لأول الناحیة.
[*هاشمیان]
الثانی : أن یدخل علیها «علی» ، وذلک نادر ، والمحفوظ منه بیتٌ واحد وهو قوله(237) :
136- علی عن یمینی مرَّت الطّیر سُنّحاً***وکیف سُنُوح والیمین قَطِیعُ(3)
الثالث : أن یکون مجرورها وفاعل متعلّقها ضمیرین لمسمّی واحد ، قاله الأخفش ، وذلک کقول امرئ القیس :
[شماره صفحه واقعی : 129]
137- دَعْ عنکَ نَهْباً صِیحَ فی حَجَراتِهِ***ولکن حَدِیثاً ما حدیثُ الرّواحِلِ (1)
وذلک لئلا یؤدی إلی تعدی فعل المضمر المتصل إلی ضمیره المتصل ، وقد تقدم الجواب عن هذا.
اسم للحضور الحسّی ، نحو : (فَلَمّا رآهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ) (النمل /40) والمعنوی ، نحو : (قالَ الّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الکِتابِ) (النمل /40) وللقرب کذلک ، نحو قوله تعالی : (عِنْدَ سِدْرَةِ المُنتَهی عِنْدَها جَنَّةُ المَأوی) (النجم/14 و 15) ونحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام)فی ذکر النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «وأکرم لدیک نُزُلَه وشَرّف عندک مَنزلَته» (2).
وکسر فائها أکثر من ضمها وفتحها ، ولا تقع إلاّ ظرفاً أو مجرورة بِ «من».
الأول : قولنا : «عند» اسم للحضور ، موافق لعبارة ابن مالک ، والصواب : اسم لمکان الحضور ، فإنها ظرف لا مصدر.
[*هاشمیان]
وتأتی أیضاً لزمانه کقول الکمیت فی مدح آل البیت :
138- لاهُمْ مفاریح عند نوبتهم***ولا مَجازیع إن هُم نُکبوا (3)
الثانی : تعاقب «عند» کلمتان :
[شماره صفحه واقعی : 130]
«لدی» مطلقاً کقوله تعالی : (وَأنْذِرهُمْ یَوْمَ الآزِفَةِ إذالقُلُوبُ لَدَی الْحَناجِرِ کاظِمینَ) (غافر /18) و «لدن» إذا کان المحل ، محل ابتداء غایة کقول أبی طالب (علیه السلام) فی مدح الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) :
139- أنت السعید من السعود تکَنَّفتک الأسعد***من لدن آدم لم یزل فینا وصی مرشد(1)
وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (آتیناه رَحمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً) (الکهف / 65).
ویفترقن من وجه ثان ، وهو أنّ «لدن» لا تکون إلاّ فضلة ، بخلافهما ، بدلیل : (وَلَدَینا کِتابٌ یَنْطِقُ بِالحَقِّ) (المؤمنون /62) (وَعِنْدَنا کِتابٌ حَفِیظٌ) (ق /4). وثالث ، وهو أن جرّها بِ «من» أکثر من نصبها ، حتی أنها لم تجی فی التنزیل منصوبة ، وجرُّ «عند» کثیر ، وجرُّ «لدی» ممتنعٌ. ورابع ، وهو أنهما معربان وهی مبنیّة فی لغة الأکثرین. وخامس ، وهو أنها قد تضاف للجملة کقوله :
140- لَزِمْنالَدُنْ سَالَمتمونا وِفاقَکم***فلا یَکُ منکم للخِلاف جُنُوحُ(2)
وسادس ، وهو أنها قد لا تضاف ، وذلک أنهم حکوا فی «غدوة» الواقعة بعدها الجرّ بالإضافة ، والنصب علی التمییز ، والرفع بإضمار «کان» تامة.
[*هاشمیان]
ثم اعلم أن «عند» أمکن من «لدی» من وجهین :
أحدهما : أنها تکون ظرفاً للأعیان والمعانی کقول أمیرالمؤمنین علیه السلام :
[شماره صفحه واقعی : 131]
«وعندی السیف الذی أعضضته بجدک وخالک وأخیک فی مقام واحد» (1)و «فاسألونی فإن عندی علم الأولین والآخرین» (2). ویمتنع ذلک فی «لدی» ذکره ابن الشجری فی أمالیه ومبرمان فی حواشیه.
الثانی : أنک تقول : «عندی مال» وإن کان غائباً ، ولا تقول : «لدیّ مال» إلاّ إذا کان حاضراً.
ظرفٌ لاستغراق المستقبل مثل «أبداً» ، إلا أنه مختص بالنفی ، وهو معرب إن اُضیف ، کقولهم : «لا أفعلُهُ عوضَ العائضین» مبنی إن لم یضف ، وبناؤه إما علی الضم کَ «قبلُ» أو علی الکسر کَ «أمسِ» أو علی الفتح کَ «أینَ».
[شماره صفحه واقعی : 132]
اسم ملازم للإضافة فی المعنی ، ویجوز أن یُقطع عنها لفظاً إن فهم معناه وتقدمت علیها کلمة «لیس». وقولهم : «لا غیر» لحن (1)،
[*هاشمیان]
ویقال : «قبضتُ عشرةً لیس غیرُها» برفع «غیر» علی حذف الخبر ، أی : مقبوضاً ، وبنصبها علی إضمار الاسم ، أی : لیس المقبوضُ غیرها و «لیس غیرَ» بالفتح من غیر تنوین علی إضمار الاسم أیضاً وحذف المضاف إلیه لفظاً ونیة ثبوته کقراءة بعضهم : (لله الأمرُ مِنْ قَبْل ومِنْ بَعْد) (الرّوم /4) بالکسر من غیر تنوین ، أی : من قبل الغَلَب ومن بعده ، و «لیس غیرُ» بالضم من غیر تنوین ، فقال المبرد والمتأخرون : إنها ضمة بناء ، لاإعراب ، وإن «غیر» شبهت بالغایات کَ «قبلُ وبعدُ». فعلی هذا یحتمل أن یکون اسماً وأن یکون خبراً ، وقال الأخفش : ضمة إعراب لا بناء؛ لأنه لیس باسم زمان کَ «قبل وبعد» ولامکان کَ «فوق وتحت» وإنما هو بمنزلة «کل وبعض» وعلی هذا ً.
[شماره صفحه واقعی : 133]
1) استعمل ابن هشام فی المغنی «لا غیر» فی مواضع من کلامه. منها : فی حرف اللام ، مبحث «لا» ومنها مبحث «هل» وفی غیر الباب الأول مراراً.
فهو الاسم ، وحذف الخبر. وقال ابن خروف : یحتمل الوجهین. و «لیس غیراً» بالفتح والتنوین ، و «لیس غیرٌ» بالضم والتنوین ، وعلیهما فالحرکة إعرابیة؛ لأن التنوین إما للتمکین فلا یلحق إلا المعربات ، وإما للتعویض ، فکأنّ المضاف إلیه مذکور.
ولا تتعرف «غیر» بالإضافة ، لشدة إبهامها.
[*هاشمیان]
وتستعمل «غیر» المضافة لفظاً علی وجهین :
أحدهما : وهو الأصل : أن تکون صفة للنکرة ، نحو قوله تعالی : (نَعْمَلْ صالِحاً غَیْرَ الّذی کُ-نّا نَعْمَلُ) (فاطر /37) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وکلّ عزیز غیرهُ ذلیل» (1)أو لمعرفة قریبة منها ، نحو : (صِراطَ الّذینَ أنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِالمَغضُوبِ عَلَیْهِمْ) (الفاتحة /7)؛ لأن المعرّفَ الجنسی قریبٌ من النکرة ، ولأن «غیراً» إذا وقعت بین ضدین ضعف إبهامها ، حتی زعم ابن السراج أنها حینئذ تتعرف ، ویردُّه الآیة الاُولی.
والثانی : أن تکون استثناء ، فتعرب بإعراب الاسم التالی «إلا» فی ذلک الکلام ، فتقول : «جاء القومُ غیرَ زید» بالنصب ، و «ما جاءنی أحدٌ غیر زید» بالنصب والرفع ، وقال تعالی : (لایَسْتَوِی القاعِدُونَ مِنَ المُ-ؤمنینَ غَیْرَ اُولی الضَّرر) (النساء /95) یقرأ برفع «غیر» إما علی أنه صفة لِ «القاعدون» ؛ لأنهم جنس ، وإما علی أنه استثناء واُبدل علی حدّ (ما فَعَلُوهُ إلاّ قَلِیلٌ مِنْهُمْ) (النساء /66) ویؤیده قراءة النصب.
وانتصابُ «غیر» فی الاستثناء عن تمام الکلام عند المغاربة کانتصاب الاسم
[شماره صفحه واقعی : 134]
1) نهج البلاغة : ط 64/ 155.
بعد «إلا» عندهم ، وعلی الحالیة عندالفارسی ، وعلی التشبیه بظرف المکان عند جماعة.
ویجوز بناؤها علی الفتح إذا اُضیفت إلی مبنی کقول أبی قبیس بن رفاعة :
141- لم یمنع الشربَ منهاغیرأن نطقت***حمامةٌ فی غُصُون ذاتِ أوقالِ (1)
[شماره صفحه واقعی : 135]
1) شرح شواهد المغنی : 1/458.
صوت
[*هاشمیان]
حرف مهمل ویرد علی ثلاثة أوجه :
وتفید ثلاثة اُمور :
الأول : الترتیب ، وهو نوعان : معنوی کقول حسان :
142- هَجَوْتَ محمّداً فأجبتُ عنه***وعند الله فی ذاک الجزاء (1)
وذکری ، وهو عطف مفصّل علی مجمل ، نحو : (فَقَد سَألُوا موسی أکْبَرَ منْ ذلِک فَقالُوا أرِنَا الله جَهْرَةً) (النساء / 153).
الثانی : التعقیبُ وهو فی کل شیء بحسبه ، ألا تری أنه یقال : «تزوّجَ فلان فوُلد لهُ» إذا لم یکن بینهما إلا مدة الحمل ، وإن کانت متطاولة؟ وقال الله تعالی : (ألَم تَرَ أنّ اللّهَ أنْزَلَ مِنَ السّماء ماء فَتُصْبِحُ الأرضُ مُخْضَرّةً) (الحج /63) وقیل : الفاء فی هذه الآیة للسببیة ، وفاء السببیة لا تستلزم التعقیب. بدلیل صحة قولک : «إن یُسلم فهو یدخل الجنة» ومعلوم ما بینهما من المهلة ، وقیل : تقع الفاء تارة بمعنی
[شماره صفحه واقعی : 136]
1) شرح شواهد أشعار العرب : 103.
«ثُمّ» ومنه الآیة ، وقوله تعالی : (ثُمَّ خَلَقْنا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَة فَخَلَقْنَا المُضغَةَ عِظاماً فَکَسَوْناَ العِظامَ لَحْماً) (المؤمنون /14) فالفاءات بمعنی «ثُمّ» ، لتراخی معطوفاتها ، وتارة بمعنی الواو ، کقول امرئ القیس :
143- قفانبکِ من ذکری حبَیب ومنزل***بِسِقْطِ اللّوی بینَ الدّخُولِ فحوملِ (1)
[*هاشمیان]
وزعم الأصمعیُّ أن الصواب : روایته بالواو. لأنه لایجوز «جلست بین زید فعمرو» واُجیب بأن التقدیر : بین مواضع الدخول فمواضع حومل ، کما یجوز «جلستُ بین العلماء فالزّهاد».
الثالث : السببیة ، وذلک غالبٌ فی العاطفة جملة أو صفة ، فالأول ، نحو : (فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ) (القصص /15) والثانی ، نحو : (لآکِلُونَ مِنْ شَجر مِنْ زَقُّوم فَمالِئونَ مِنْها البُطُونَ فَشاربُونَ عَلَیهِ مِنْ الحَمِیمِ) (الواقعة 52 - 54) وقد تجی فی ذلک لمجرد الترتیب نحو : (فَراغَ إلی أهْلِهِ فَجاء بِعِجْل سمین فَقَرّبَهُ إلَیْهِمْ) (الذاریات /26 و 27).
و ذلک حیث لایصلح لأن یکون شرطاً ، وهو منحصر فی ستّ مسائل :
إحداها : أن یکون الجوابُ جملة اسمیة ، نحو قوله تعالی : (وَإنْ یَمْسَسْکَ بِخَیر فَهُوَ عَلی کُلّ شَیء قَدیرٌ) (الأنعام /17) وقول الکمیت فی آل البیت :
144- فإن هی لم تَصْلُح لقومِ سِواهم***فإنّ ذوی القربی أحق وأقرب (2)
الثانیة : أن تکون فعلیة کالاسمیة ، وهی التی فعلها جامد ، نحو : (وَمَن یَکُنِم.
[شماره صفحه واقعی : 137]
الشّیْطانُ لَهُ قَرِیناً فَساء قَرِیناً) (النساء /38).
الثالثة : أن یکون فعلها إنشائیاً نحو قوله تعالی : (إنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ الله فَاتّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ الله) (آل عمران /31) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فإن کان لابد من العصبیة فلیکن تعصّبکم لمکارم الخصال» (1)ونحو : «إنْ قام زید فوالله لأقومنَّ» و «إنْ لم یتُبْ زید فیا خُسرَه رجُلا».
[*هاشمیان]
الرابعة : أن یکون فعلها ماضیاً لفظاً ومعنیً ، إما حقیقة ، نحو : (إنْ یَسْرِقْ فَقَد سَرَقَ أخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) (یوسف /77) ، وإما مجازاً ، نحو : (وَمَنْ جاء بالسّیّئةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فی النّار) (النمل /90) نزّل هذا الفعل لتحقق وقوعه منزلة ما وقع.
الخامسة : أن تقترن بحرف استقبال ، نحو : (وما یَفْعَلُوا مِنْ خَیر فَلَنْ یُکْفَرُوهُ) (آل عمران /115).
السادسة : أن تقترن بحرف له الصّدر کقول ربیعة بن مقروم :
145- فإنْ أهلِکْ فذی لَهَب لظاهُ***علیّ یکادُ یلتهبُ التهابا (2)
لما عرفت من أن «رُبّ» مقدرة ، وأنها لها الصدر.
واعلم أن «إذا» الفجائیة قد تنوب عن الفاء ، نحو : (وَإنْ تُصِبْهُمْ سَیّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أیدیهِم إذا هُمْ یَقْنَطونَ) (الروم /36) وأن الفاء قد تحذف فی الضرورة کقوله (3):
146- مَنْ یَفعلِ الحسنات الله یشکُرها***والشرّ بالشرّ عند الله مثلانِ
[شماره صفحه واقعی : 138]
وقال ابن مالک : یجوز فی النثر نادراً ، ومنه حدیث اللّقطة : «فإنْ جاء صاحبُها وإلا استمتعْ بها» (1).
کما تربط الفاء الجواب بشرطه کذلک تربط شبه الجواب بشبه الشرط ، وذلک فی نحو «الذی یأتینی فله درهم» وبدخولها فهم ما أراده المتکلّم من ترتّبِ لزوم الدرهم علی الإتیان ، ولو لم تدخل احتمل ذلک وغیره.
و هذا لایثبته سیبویه ، وأجاز الأخفش زیادتها فی الخبر مطلقاً ، وحکی : «أخُوکَ فوجد» وقید الفراء والأعلم وجماعة الجواز بکون الخبر أمراً أو نهیاً ،
[*هاشمیان]
فالأمر ، نحو : (هذا فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ) (ص /57) والنهی ، نحو : «زیدٌ فلا تضربه» ، وتأوّل المانعون الآیة علی أن الخبر «حمیم» وما بینهما معترض ، أو هذا منصوب بمحذوف یفسره «فلیذوقوه» وعلی هذا فَ «حمیم» بتقدیر : هو حمیم. ومن زیادتها قوله (2):
147- لما اتّقی بید عظیم جرمها***فترکتُ ضاحیَ جلدِها یتذبذب
لأن الفاء لا تدخل فی جواب «لما» خلافاً لابن مالک.
الفاء فی نحو : (بَل الله فاعْبُد) (الزمر /66) جواب لِ «أمّا» مقدرة عند بعضهم وفیه إجحاف ، وزائدة عندالفارسی وفیه بُعد ، وعاطفة عند غیره ، والأصل :
[شماره صفحه واقعی : 139]
تنبّه فاعبدالله ، ثم حذف «تنبّه» وقدم المنصوب علی الفاء إصلاحاً للفظ کیلا تقع الفاء صدراً.
صوت
[*هاشمیان]
الفاء فی نحو : «خرجتُ فإذا الأسدُ» زائدة لازمة عند الفارسی والمازنیو جماعة ، وعاطفة عند مبرمان وأبی الفتح ، وللسببیة المحضة کفاء الجواب عند أبی اسحاق ، ویجب أن یحمل علی ذلک مثل : (إنّا أعْطَیْناکَ الکَوثَرَ فَصَلّ لِرَبّکَ) (الکوثر /1 و 2)؛ إذ لایعطف الإنشاء علی الخبر ولا العکس ، ولا یحسن إسقاطُها لیسهل دعوی زیادتها.
صوت
[*هاشمیان]
(أیُحِبُّ أحَدُکُمْ أنْ یَأکُلَ لَحْمَ أخیهِ مَیتاً فَکَرِهْتُمُوهُ) (الحجرات /12) قدر أنهم قالوا بعد الاستفهام : لا ، فقیل لهم : فهذا کرهتموه ، یعنی والغیبة مثله فاکرهوها ، ثم حذف المبتدأ وهو «هذا» وقال الفارسی : التقدیر : فکما کرهتموه فاکرهوا الغیبة ، وضعفه ابن الشجری بأن فیه حذف الموصول - وهو «ما» المصدریة - دون صلتها ، وذلک ردیء ، وجملة (واتّقُوا الله) (الحجرات /12) عطف علی (ولایَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعضاً) (الحجرات /12) علی التقدیر الأول ، وعلی «فاکر هوا الغیبة» علی تقدیر الفارسی. وبعدُ فالصواب : أن ابن الشجری لم یتأمل کلام الفارسی. فإنه قال : کأنهم قالوا فی الجواب : «لا» فقیل لهم : «فکرهتموه فاکرهُوا الغیبة واتقوا الله» ، فَ «إتقوا» عطف علی «فَاکْرهُوا» وإن لم یذکر کما فی (اضربْ بِعصاکَ الحجر فَانْفَجَرَتْ) (البقرة /60) والمعنی : فکما کرهتموه فاکرهوا الغیبة وإن لم تکن «کما» مذکورة ، کما أن «ما تأتینا فتحدّثنا» معناه :
[شماره صفحه واقعی : 140]
فکیف تحدثنا وإن لم تکن «کیف» مذکورة ، انتهی. وهذا یقتضی أن «کما» لیست محذوفة ، بل أن المعنی یعطیها ، فهو تفسیر معنی لا تفسیر إعراب.
صوت
[*هاشمیان]
قیل : الفاء تکون للاستئناف کقول جمیل بن عبدالله :
148- ألم تَسأل الرَّبعَ القَواء فَینْطِقُ***وَهل تُخبرنْکَ الیوم بَیْداء سَمْلَقُ (1)
أی : فهو ینطق. لأنها لو کانت للعطف لجزم ما بعدها ، ولو کانت للسببیة لنصب ، ومثله : (فَإنّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) (البقرة /117) بالرفع ، أی : فهو یکون حینئذ.
والتحقیق : أن الفاء فی نحوهما للعطف ، وأن المعتمد بالعطف الجملة ، لا الفعل ، وإنّما یقدر النحویون کلمة «هو» لیبینوا أن الفعل لیس المعتمد بالعطف.
حرف جر له عشرة معان :
أحدها : الظرفیة ، وهی إمّا مکانیة کقول حسان فی رثاء النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
149- أاُقیم بعدک فی المدینة بینهم***یا لهفَ نفسی لیتنی لم اُولَدِ (2)
أو زمانیة کقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «المهدی منّا أهل البیت یصلح الله له
[شماره صفحه واقعی : 141]
أمره فی لیلة» (1)وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (الم غُلبَت الروم فی أدنَی الأرضِ وَهُم مِنْ بَعْدِ غَلَبِهم سَیَغْلِبُونَ فی بِضعِ سِنین) (الروم /1 - 4) أو مجازیة ، نحو قوله تعالی : (وَلَکُمْ فِی القِصاصِ حیاة) (البقرة /179) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فالموت فی حیاتکم مقهورین والحیاة فی موتکم قاهرین» (2).
الثانی : المصاحبة ، نحو : (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زِینَتِهِ) (القصص /79).
الثالث : التعلیل ، نحو : (فَذلِکُنَّ الّذی لُمْتُنَّنی فِیهِ) (یوسف /32) وفی الحدیث النبویّ : «إنّ امرأة دخلتِ النّارَ فی هِرّة رَبَطَتْها» (3).
الرابع : الاستعلاء ، نحو : (وَلاُصَلّبَنّکُمْ فی جُذُوعِ النَّخْل) (طه /71).
الخامس : مرادفة الباء کقول زید الخیل :
150- ویرکبُ یومَ الرَّوع منّا فَوارس***بَصیرونَ فی طعنِ الأباهِرِ والکُلی (4)
السادس : مرادفة «إلی» ، نحو : (فَرَدُّوا أیْدِیَهمْ فی أفواهِهِم) (إبراهیم /9).
السابع : مرادفة «من» ومثّل له بعضهم بقوله تعالی : (وَیَومَ نَبْعَثُ فی کلَّ اُمّة شَهیداً) (النحل / 89). واستدل (5)علیه بقوله تعالی : (وَیَومَ نَبْعَثُ مِنْ کُلّ اُمّة شَهیداً) (النحل / 84).
[*هاشمیان]
الثامن : المقایسة - وهی الداخلة بین مفضول سابق وفاضل لاحق - ، نحو : (فَما مَتاعُ الحَیاةِ الدُّنیا فی الآخِرَةِ إلاّ قَلیلٌ) (التوبة / 38).
[شماره صفحه واقعی : 142]
التاسع : التعویض ، وهی الزائدة عوضاً من اُخری محذوفة کقولک : «ضربت فیمن رغبتَ» أصله : ضربت من رغبت فیه ، أجازه ابن مالک وحده بالقیاس علی نحو قوله (1):
151- ولایؤاتیک فیمانابَ من حَدث***إلا أخُوثِقَة فانظُر بمن تثقُ
علی حمله علی ظاهره وفیه نظر.
العاشر : التوکید وهی الزائدة لغیر التعویض ، أجازه الفارسی فی الضرورة وأنشد :
152- أنا أبو سعد إذا اللّیلُ دَجا***یخالُ فی سَوادِه یَرَنْدَجا (2)
وأجازه بعضهم فی قوله تعالی : (وقالُوا ارْکبُوا فیها) (هود / 41).
[شماره صفحه واقعی : 143]
علی وجهین : حرفیة وستأتی ، و اسمیة ، و هی علی وجهین :
اسم فعل و سیأتی ، واسم مرادف لِ «حسبُ» وهذه تستعمل علی وجهین : مبنیة وهوالغالب لشَبَهها بِ «قد» الحرفیة فی لفظها ولکثیر من الحروف فی وضعها ، ویقال فی هذا : «قدْ زید درهمٌ» بالسکون ، و «قدنی» بالنون ، حرصاً علی بقاء السکون؛ لأنه الأصل فیما یبنون. و معربة و هو قلیل ، یقال : «قدُ زید درهم» بالرفع ، و «قدی درهمٌ» بغیر نون.
والمستعملة اسم فعل ، مرادفة لِ«یکفی» یقال : «قد زیداً درهم ، و قدنی درهم» کما یقال : «یکفی زیداً درهم، و یکفینی درهم».
و أما الحرفیة : فمختصة بالفعل المتصرف الخبری المثبت المجرد من جازم و ناصب و حرف تنفیس ، و هی معه کالجزء؛ فلا تفصل منه بشیء ، إلا بالقسم
[شماره صفحه واقعی : 144]
کقوله (1):
153- فقدْ والله بیَّنَ لی عنائی***بَوشْکِ فراقهم صُردٌ یصیحُ
و سمع : «قد لعمری بتُّ ساهراً».
[*هاشمیان]
ولها ستّة معان :
و ذلک مع المضارع واضح کقولک : «قد یقدَم الغائبُ الیومَ» إذا کنت تتوقّعُ قدومه.
وأما مع الماضی فأثبته الأکثرون. قال الخلیل : یقال : «قد فعل» لقوم ینتظرون الخبر ، ومنه قول المؤذن : «قد قامت الصلاة» ؛ لأن الجماعة منتظرون لذلک.
وأنکر بعضهم کونها للتوقع مع الماضی ، وقال : التوقع انتظار الوقوع ، والماضی قد وقع.
وقد تبین بما ذکرنا أن مراد المثبتین لذلک أنها تدلُّ علی أن الفعل الماضی کان قبل الإخبار به مُتوقَّعاً ، لا أنه الآن متوقع ، والظاهر أنها لا تفید التوقع أصلاً ، أما فی المضارع فلأن قولک : «یقدَم الغائب» یفید التوقع بدون «قد» ؛ إذ الظاهر من حال المخبر عن مستقبل أنّه متوقّع له ، وأما فی الماضی فلأنه لو صح إثبات التوقع لها لصحّ أن یقال فی «لا رجلَ» بالفتح : إنّ «لا» للاستفهام؛ لأنها لا تدخل إلا جواباً لمن قال : «هل من رجل» ونحوه ، فالذی بعد «لا» مستفهم عنه من جهة شخص آخر ، کما أن الماضی بعد «قد» متوقع کذلک ، وعبارة ابن مالک فی ذلک حسنة ؛ فإنه قال : إنها تدخل علی ماض متوقع ، ولم یقل : إنها تفید التوقع ، ولم یتعرض
[شماره صفحه واقعی : 145]
1) شرح شواهد المغنی : 1/489 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 4/89. لم یسم قائله.
للتوقع فی الداخلة علی المضارع البتة ، وهذا هوالحق.
صوت
[*هاشمیان]
تقول : «قام زید» فیحتمل الماضی القریب والماضی البعید؛ فإن قلت : «قد قام» اختصّ بالقریب ، وابتنی علی إفادتها ذلک أحکام :
منها : أنها لا تدخل علی «لیس وعسی ونعم وبئس» ؛ لأنهن لایفدن الزمان ، ولا یتصرفن؛ فأشبهن الاسم.
منها : وجوب دخولها عندالبصریین إلا الأخفش علی الماضی الواقع حالاً إما ظاهرة؛ نحو قوله تعالی : (وَما لَنا ألاّ نُقاتِلَ فی سَبیلِ الله وَقَدْ اُخرِجْنا مِنْ دِیارِنا وَأبنائنا) (البقرة / 246) وقول العباس بن عبدالمطلب :
154- نصرنا رسول الله فی الحرب سبعة***وقد فرّ مَن قد فرّ منهم وأقْشَعُوا (1)
أو مقدّرة ، نحو : (هذه بِضاعَتُنا رُدّتْ إلَیْنا) (یوسف / 65) وخالفهم الکوفیون والأخفش؛ فقالوا : لا یحتاج لذلک؛ لکثرة وقوعها حالاً بدون «قد» والأصل عدم التقدیر ، لا سیما فیما کثر استعماله.
منها : دخول لام الابتداء فی نحو : «إنّ زیداً لقد قام» وذلک؛ لأن الأصل دخولها علی الاسم ، نحو : «إنَّ زیداً لقائم» وإنما دخلت علی المضارع لشبهه بالاسم ، نحو : (وَإنَّ رَبّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ) (النحل / 124) فإذا قرُب الماضی من الحال أشبه المضارع الذی هو شبیه بالاسم؛ فجاز دخولها علیه.
و هو ضربان : تقلیل وقوع الفعل ، نحو : «قد یصدق الکذوب» ، وتقلیل متعلقه ، نحو قوله تعالی : (قَد یَعْلَمُ ما أنتُمْ عَلَیهِ) (النور / 64)
[شماره صفحه واقعی : 146]
1) أعیان الشیعة : 1/ 279.
أی : ما هم علیه هو أقلُّ معلوماته سبحانه ،
[*هاشمیان]
و زعم بعضهم أنها فی المثالین ونحوهما للتحقیق ، وأن التقلیل فی المثال الأول لم یستفد من «قد» بل من قولک : «الکذوب یصدق» ، فإنه إن لم یُحمل علی أن صدور ذلک منه قلیل کان فاسداً؛ إذ آخر الکلام یناقض أوله. ونظیره قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «قد یزهَق الحکیم» (1).
قاله سیبویه فی قول الهذلی :
155- قد أتْرُکُ القِرْن مصفرّاً أنا ملُه***کأنَّ أثوابه مُجَّت بِفِرْصاد (2)
شرح أبیات مغنی اللبیب : 4/107.
نحو قوله تعالی : (قَدْ أفْلَحَ مَنْ زَکّاها) (الشمس / 9).
وقول أبی طالب (علیه السلام) فی مدح الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) :
156- لقد علِموا أنّ ابْننا لا مُکذّبٌ***لَدَینا ولا یُعنی بقول الأباطلِ (3)
وقد مضی أنّ بعضهم حمل علیه قوله تعالی : (قَدْ یَعْلَمُ ما أنْتُمْ عَلَیه) (النور/ 64) وهو الأظهر.
السادس : النفی ، حکی ابن سیدة : «قد کنت فی خیر فتعرفه» بنصب «تعرف» وهذا غریب ، ومحمله علی خلاف ما ذکر ، وهو أن یکون کقولک للکذوب : «هو رجُل صادق» ثم جاء النصب بعدها نظراً إلی المعنی.
[شماره صفحه واقعی : 147]
علی ثلاثة أوجه :
و هذه بفتح القاف وتشدید الطاء مضمومة فی أفصح اللغات ، وتختص بالنفی ، کقول الفرزدق فی الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) (1):
157- ماقال «لا» قطّ إلاّ فی تشهّده***لولا التشهد کانت لاؤُه «نعم» (2)
وبنیت ؛ لتضمنها معنی «مذ وإلی» ؛ إذ المعنی : مذ أن خلق إلی الآن ، وعلی حرکة ؛ لئلا یلتقی ساکنان ، وکانت الضمة تشبیهاً بالغایات ، وقد تکسر علی أصل التقاء الساکنین ، وقد تتبع قافه طاءه فی الضم ، وقد تخفف طاؤه مع ضمها أو إسکانها.
صوت
[*هاشمیان]
و هذه مفتوحة القاف ساکنة الطاء ، یقال : «قطی ، وقطْک ، وقطْ زید درهم» کما یقال : «حسبی وحسبک وحسب زید درهم» ، إلا أنها مبنیة؛ لأنها موضوعة علی حرفین ، و «حسب» معربة.
فیقال : «قطنی» بنون الوقایة کما یقال : «یکفینی».
ویجوز نون الوقایة علی الوجه الثانی؛ حفظاً للبناء علی السکون ، کما یجوز فی «لدنْ ومِنْ وعَنْ» کذلک.
[شماره صفحه واقعی : 148]
جارة ، وغیرها. و الجارة : حرف ، واسم. و الحرف له خمسة معان :
أثبت ذلک قوم ، ونفاه الأکثرون ، والحق ثبوته کقوله تعالی : (وَیْکَأنّهُ لا یُفْلِحُ الکافِرُونَ) (القصص / 82).
ذکره الأخفش والکوفیون ، وأن بعضهم قیل له : «کیف أصبحت؟» فقال : «کخیر» أی : علی خیر. وقیل : هی للتشبیه علی حذف مضاف ، أی : کصاحب خیر.
[*هاشمیان]
وقیل فی «کُنْ کما أنت» : إنّ المعنی علی ما أنت علیه ، وللنحویین فی هذا المثال أعاریب :
[شماره صفحه واقعی : 149]
1) شرح الهاشمیات : ٢٩. ومراده بِ «ابن عم» جعفر بن أبی طالب وبِ «عمّ» حمزة علیهماالسلام.
أحدها : هذا ، وهو أن «ما» موصولة ، و «أنت» مبتدأ حذف خبره.
الثانی : أنها موصولة ، و «أنت» خبرٌ حُذفَ مبتدؤه ، أی : کالذی هو أنت. وقد قیل بذلک فی قوله تعالی : (اجعَلْ لَنا إلهاً کَما لهم آلِهَةٌ) (الأعراف / 138) أی : کالذی هو لهم آلهة.
الثالث : أن «ما» زائدة ملغاة ، و «الکاف» أیضاً جارة ، و «أنت» ضمیر مرفوع اُنیب عن المجرور ، کما فی قولهم : «ما أنا کأنت» والمعنی : کن فیما یستقبل مماثلاً لنفسک فیما مضی.
الرابع : أن «ما» کافة ، و «أنت» مبتدأ حُذف خبره ، أی : علیه أو کائن.
الخامس : أن «ما» کافة أیضاً ، و «أنت» فاعل ، والأصل : کما کنت ، ثم حُذف «کان» فانفصل الضمیر ، وهذا بعید ، بل الظاهر أن «ما» علی هذا التقدیر مصدریة.
تقع «کما» بعد الجمل کثیراً صفة فی المعنی؛ فتکون نعتاً لمصدر أو حالاً ، ویحتملهما قوله تعالی : (یَوْمَ نَطْوِی السّماء کَطَیّ السّجِلِ لِلکُتُب کَما بَدَأنا أوّلَ خَلْق نُعیدُهُ) (الأنبیاء/ 104) فإن قدّرته نعتاً لمصدر فهو إما معمول لِ «نُعِیدُهُ» أی : نُعیدُ أولَ خلق إعادةً مثل ما بدأناه ، أو لِ «نَطوِی» أی : نفعل هذا الفعل العظیم کفعلنا هذا الفعل ، وإن قدرته حالاً فذو الحال مفعول «نُعِیدُهُ» أی : نعیده مماثلاً للذی بدأنا. وتقع کلمة «کذلک» أیضاً کذلک.
صوت
[*هاشمیان]
و ذلک إذا اتصلت بِ «ما» فی نحو : «سلّم کما تدخل» و «صلِّ کما یدخل الوقت» ذکر جماعة ، وهو غریب جدّاً.
و هی الزائدة ، نحو : (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیء) (الشوری / 11)
[شماره صفحه واقعی : 150]
قال جماعة : التقدیر : لیس شیء مثله : إذ لو لم تُقدّر زائدةً صار المعنی : لیس شیء مثل مثله؛ فیلزم المحال ، وهو إثبات المثل ، وإنما زیدت لتوکید نفی المثل ؛ لأن زیادة الحرف بمنزلة إعادة الجملة ثانیاً ، قاله ابن جنّی.
وقیل : الکاف فی الآیة غیر زائدة ، ثم اختلف؛ فقیل : الزائد «مثل» ، والقول بزیادة الحرف أولی من القول بزیادة الاسم ، بل زیادة الاسم لم تثبت.
وقیل : إن الکاف و «مثلاً» لا زائد منهما ، ثم اختلف؛ فقیل : «مثل» بمعنی الذات ، وقیل : بمعنی الصّفة ، وقیل : الکاف اسم مؤکد بِ «مثل».
صوت
[*هاشمیان]
و لا تقع کذلک عند سیبویه والمحققین إلاّ فی الضرورة.
وقال کثیر منهم الأخفش والفارسی : یجوز فی الاختیار ، فجوزوا فی نحو : «زید کالأسد» (1)أن تکون الکاف فی موضع رفع ، و «الأسد» مخفوضاً بالإضافة.
ویقع مثل هذا فی کتب المعربین کثیراً ، قال الزمخشری فی (فَأنْفُخُ فِیهِ) (آل عمران / 49) : إن الضمیر راجع للکاف من (کَهَیئةِ الطّیْرِ) (آل عمران / 49) أی : فأنفخ فی ذلک الشیء المماثل فیصیر کسائر الطیور ، انتهی.
ووقع مثل ذلک فی کلام غیره ، ولو کان کما زعموا لسمع فی الکلام مثل : «مررت بکالأسد».
وأما الکاف غیر الجارة : فنوعان :
مضمر منصوب أو مجرور ، نحو : (ما وَدّعَکَ رَبُّک) (الضحی / 3).
[شماره صفحه واقعی : 151]
1) ولعلّ وجهه : أنّ الکاف فی نحو هذا المثال یرادف «مثلاً» وهو اسم بلاریب وحیث لایرادف الحرف الاسمَ کما صرّح به ابن هشام فی حرف الواو من مغنی اللبیب ؛ فالکاف أیضاً اسم.
وحرف معنیً لا محل له ومعناه الخطاب ، وهی اللاحقة لاسم الإشارة ، نحو : «ذلک ، وتلک» وللضمیر المنفصل المنصوب فی قولهم : «إیّاک وإیّاکما» ونحوهما ، ولبعض أسماء الأفعال ، نحو : «حیهلک ، ورُوَ یدَکَ ، والنّجاءک» ، ولِ «أرأیت» بمعنی «أخبرنی» ، نحو : (أرَأیْتَکَ هذَا الّذی کَرَّمْتَ عَلَیّ) (الإسراء / 62) فالتاء فاعل والکاف حرف خطاب.
کأنّ حرفٌ مرکب عند أکثرهم ، قالوا : والأصل فی «کأنَّ زیداً أسد» : إنّ زیداً کأسد ، ثم قدم حرف التشبیه اهتماماً به ، ففتحت همزة «إنّ» ؛ لدخول الجار علیه.
والصحیح : أن یُدَّعی أنها بسیطة ، و هو قول بعضهم.
وذکروا لها أربعة معان :
کقول أبی الأسود فی رثاء أمیرالمؤمنین (علیه السلام) :
159- کأنّ الناس إذ فَقَدوا علیّاً***نعامٌ جال فی بلد سنینا (1)
وهذا المعنی أطلقه الجمهور لِ «کأنّ» وزعم جماعة منهم ابن السید البطلیوسیّ أنه لا یکون إلا إذا کان خبرها اسماً جامداً ، نحو : «کأنَّ زیداً أسدٌ» بخلاف «کأنَّ زیداً قائمٌ ، أو فی الدار ، أو عندک ، أو یقوم» ، فإنها فی ذلک کله للظّنّ.
صوت
[*هاشمیان]
و ذلک فیما ذکرنا ، وحمل ابن الأنباری علیه : «کأنّکَ
[شماره صفحه واقعی : 152]
1) أدب الطف : 1/105.
بالشتاء مُقبلٌ» أی : أظنه مقبلاً.
ذکره الکوفیون والزجاجی ، وأنشدوا علیه (1):
160- فأصبحَ بطن مکَّةَ مُقشعِرّاً***کأنَّ الأرضَ لیس بها هشام
أی : لأنَّ الأرض : إذ لا یکون تشبیهاً؛ لأنّه لیس فی الأرض حقیقة.
فإن قیل : فإذا کانت للتحقیق فمن أین جاء معنی التعلیل؟
قلنا : من جهة أن کلام معها فی المعنی جوابٌ عن سؤال عن العلة مقدر واُجیب باُمور :
أحدها : أن المراد بالظرفیة الکونُ فی بطنها ، لا الکونُ علی ظهرها فالمعنی : أنه کان ینبغی ألاّ یقشعر بطن مکة مع دفن هشام فیه؛ لأنه لها کالغیث
الثانی : أنّه یحتمل أنّ هشاماً قد خلّف من یسدُّ مسدّه ، فکأنه لم یمت.
الثالث : أنّ الکاف للتعلیل ، و «أن» للتوکید؛ فهما کلمتان لا کلمة.
صوت
[*هاشمیان]
قاله الکوفیون وحملوا علیه : «کأنک بالشتاء مقبل» و «کأنک بالفرج آت» و «کأنک بالدنیا لم تکن وبالآخرة لم تزلْ».
و قد اختلف فی إعراب ذلک؛ فقال الفارسی : الکاف حرف خطاب ، والباء زائدة فی اسم «کأنَّ» وقال بعضهم : الکافُ اسم «کأنّ» وفی المثال الأول حذف مضاف ، أی : کأن زمانک مقبل بالشتاء ، و لا حذف فی «کأنک بالدنیا لم تکن» بل الجملة الفعلیة خبر ، و الباء بمعنی «فی» وهی متعلقة بِ «تکن» وفاعل «تکن» ضمیر المخاطب ، و قال ابن عصفور : الکاف فی «کأنک» زائدة کافة لِ «کأن»
[شماره صفحه واقعی : 153]
1) قال البغدادی «البیت من شهر للحارث بن اُمیّة الصغری بدون فاء رثی بها هشام بن المغیرة» شرح أبیات مغنی اللبیب : 4/170.
عن العمل ، والباء زائدة فی المبتدأ.
اسم مرکب من کاف التشبیه و «أیّ» المنونة؛ ولذلک جاز الوقف علیها بالنون؛ لأن التنوین لما دخل فی الترکیب أشبه النون الأصلیة؛ ولهذا رسم فی المصحف نوناً ، ومن وقف علیها بحذفه اعتبر حکمه فی الأصل وهو الحذف فی الوقف.
وتوافق «کأیِّنْ» «کم» (1)فی خمسة اُمور : الإبهام ، والافتقار إلی التمییز ، والبناء ، ولزوم التصدیر ، وإفادة التکثیر تارةً وهو الغالب ، نحو قوله تعالی : (وَکَأیِّنْ مِنْ نَبی قاتَلَ مَعَهُ رِبّیُّون کَثیرٌ) (آل عمران / 146) وقول عمرو بن معدیکَرِب :
161- وکائنْ کان قبلک مِن نعیم***ومُلک ثابت فی الناس راسی (2)
والاستفهام اُخری ، وهو نادر ولم یثبته إلاّ ابن قتیبة وابن عصفور وابن مالک ، واستدل علیه بقول اُبی بن کعب لابن مسعود : «کأیِّنْ تقرأ سُورةَ الأحزاب آیةً؟» فقال : ثلاثاً وسبعین.
[شماره صفحه واقعی : 154]
1) اعلم : أنّ ابن هشام قدّم بحث «کم» علی هذا البحث ولهذا قال : توافق «کأین» «کم» فی خمسة اُمور وتخالفها فی خمسة اُمور ونحن عکسنا البحث ؛ لأجل الترتیب وهذا یقتضی أولویة إرجاع الاشتراکات والافتراقات إلی بحث «کم» ولکن هذا مخالف للأصل الذی هو أساس هذا المختصر وهو عدم تغییر العبارة إلا لنکتة معتدّ بها أو لأجل التلخیص ، مع أن أحکام «کم» مشهورة فحینئذ لایحتاج إلی التغییر.
2) السیرة النبویة 1/42 وخطابه إلی قیس بن مَکشوح.
وتخالفها فی خمسة اُمور :
أحدها : أنها مرکبة ، و «کم» بسیطة علی الصحیح ، خلافاً لمن زعم أنها مرکبة من الکاف و «ما» الاستفهامیة ، ثم حذفت ألفها؛ لدخول الجار وسکنت میمها؛ للتخفیف؛ لثقل الکلمة بالترکیب.
[*هاشمیان]
الثانی : أن ممیزها مجرور بِ «من» غالباً ، نحو (کَأیِّنْ مِنْ آیة) (یوسف / 105).
وقد ینصب ، نحو قوله (1):
162- اطْرُد الیأس بالرّجا فکأیِّنْ***آلماً حُمَّ یُسرُهُ بعد عُسر
الثالث : أنها لا تقع استفهامیةً عندالجمهور ، وقد مضی.
الرابع : أنها لا تقع مجرورة ، خلافاً لابن قتیبة وابن عصفور ، أجازا «بکأیِّنْ تبیع هذا الثوب؟».
الخامس : أن خبرها لا یقع مفرداً.
ترد علی ثلاثة أوجه :
و هما کاف التشبیه و «ذا» الإشاریة (2)کقولک : «رأیتُ زیداً فاضلاً ورأیْتُ عمراً کذا» ، وتدخل علیها «ها» التنبیه ، کقوله تعالی : (أهکَذا عَرْشُک) (النمل /42). ».
[شماره صفحه واقعی : 155]
مکنیاً بها عن غیر عدد کقول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «فَیقال : عَمِلتَ یوم کذا وکذا ، کذا وکذا. وعَمِلتَ یوم کذا وکذا ، کذا وکذا» (1).
فتوافق «کأیِّنْ» فی أربعة اُمور : الترکیب ، والبناء ، والإبهام ، والافتقار إلی التمییز.
وتخالفها فی ثلاثة اُمور :
أحدها : أنها لیس لها الصّدر ، تقول : «قبضت کذا وکذا درهماً».
الثانی : أن تمییزها واجب النصب؛ فلا یجوز جره بِ «من» اتفاقاً ، ولا بالإضافة خلافاً للکوفیین ، أجازوا فی غیر تکرار ولا عطف أن یقال : «کذا ثوب وکذا أثواب».
الثالث : أنها لا تستعمل غالباً إلاّ معطوفاً علیها ، کقوله (2):
163- عدِ النفس نُعمی بعدبؤساک ذاکرا***کذا وکذا لُطفاً بِه نُسی الجُهدُ
صوت
[*هاشمیان]
کلّ اسم موضوع لاستغراق أفرادالمنکّر ، نحو : (کُلُّ نفس ذائقَةُ المُوتِ) (آل عمران / 185) والمعرف المجموع ، نحو قوله تعالی : (وکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ القِیامَةِ فَرْداً) (مریم / 95) و قول الکمیت :
[شماره صفحه واقعی : 156]
164- وقَدْ دَرَسُوا القرآنَ وَافْتَلَجُوا بِهِ***فکُلُّهُم راض بِهِ مُتَحَزّبُ (1)
وأجزاء المفردالمعرف ، نحو : «کُلُّ زیدحسن» وقال الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «اللهم إنّی أخلصت بانقطاعی إلیک وأقبلت بِکُلّی علیک» (2)فإذا قلت : «أکلتُ کلّ رغیف لزید» کانت لعموم الأفراد ، فإن أضفت الرغیف إلی «زید» صارت لعموم أجزاء فرد واحد.
وترد «کل» - باعتبار کل واحد مما قبلها و ما بعدها - علی ثلاثة أوجه.
فتدل علی کماله ، وتجب إضافتها إلی اسم ظاهر یماثله لفظاً ومعنی ، نحو : «أطعمنا شاة کلَّ شاة» وقال النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) لعلی (علیه السلام) : «إنّ الشَّقی کلَّ الشَّقی مَن عاداک وَأبْغَضَک» (3).
قال الأخفش والکوفیون : أو لنکرة محدودة ، وعلیهما ففائدتُها العموم ، وتجب إضافتها إلی اسم مضمر راجع إلی المؤکد ، نحو : (فَسَجَدَ المَلائکَةُ کُلُّهمْ) (الحجر/30). قال ابن مالک : وقد یخلفه الظاهر. وأنشأ الفرزدق :
165- أنت الجوادُ الذی تُرجی نوافِلُهُ***وَأبْعَدُ الناسِ کلّ الناس من عارِ (4)
ومن توکید النکرة بها : قول عبدالله بن مسلم الهذلی :
[شماره صفحه واقعی : 157]
166- لکنّه شاقَهُ أن قیل ذا رَجبٌ***یا لیت عِدّةَ حَوْل کلّهِ رَجَبُ (1)
صوت
[*هاشمیان]
فتقع مضافة إلی الظاهر ، نحو قوله تعالی : (کُلُّ نَفْس بِما کَسَبَتْ رَهینَةٌ) (المدثر /38) وقال أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «حدّثنی رسول الله صلّی الله علیه وآله وسلم بألف حدیث لکل حدیث ألف باب» (2)وغیر مضافة ، نحو قوله تعالی : (وَکُلاًّ ضَرَبنا لَهُ الأمثالَ) (الفرقان/39) وقول أبی طالب (علیه السلام) فی النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
167- أتانا بهدی مثل ما أتیابه***فکلٌّ بأمرالله یهدی ویعصم (3)
فقد مضت الإشارة إلیها :
الأول : أن تضاف إلی الظاهر ، وحکمها أن یعمل فیها جمیع العوامل کقول أبی طالب (علیه السلام) :
168- ولَمّا رأیتُ القومَ لاوُدَّ فیهم***وقد قَطَعوا کلّ العُری والوَسائل (4)
الثانی : أن تضاف إلی ضمیر محذوف ، ومقتضی کلام النحویین أن حکمها کالتی قبلها.
الثالث : أن تضاف إلی ضمیر ملفوظ به ، وحکمها ألاّ یعمل فیها غالباً إلاّ الابتداء (5)، نحو : (وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ القِیامَةِ فَرْداً) (مریم / 95) ؛ لأن الابتداء عامل
[شماره صفحه واقعی : 158]
1) الإنصاف فی مسائل الخلاف 1 - 2/451.
2) بصائر الدرجات : 314.
3) الاحتجاج 1 - 2/233. وضمیر «أتیا» راجع إلی موسی وعیسی علی نبیّنا وآله وعلیهما السلام.
4) شرح مختارات أشعار العرب : 95.
5) قال الشمنّیّ : «فی الشرح : لیس کذلک بل الغالب علیها أن تکون تابعة ، نحو : جاء القوم کلهم وأکرمتهم کلهم ومررت بهم کلهم وحیث تخرج عن التبعیة فالغالب علیها أن لایعمل فیها إلا الابتداء». المنصف : 2/ 21.
معنوی ، ومن القلیل قوله (1):
169- یَمیدُ إذا مادتْ علیه دلاؤُهم***فیصدُر عنه کُلُّها و هُو ناهلٌ
ولایجب أن یکون منه قول الإمام علی (علیه السلام) :
170- فلمّا تبیَّنّا الهُدی کانَ کلُّنا***علی طاعة الرّحمن والحق والتُّقی (2)
بل الأولی : تقدیر «کان» شأنیة.
صوت
[*هاشمیان]
واعلم أن لفظ «کل» حکمه الإفراد والتذکیر ، وأن معناها؛ بحسب ما تضاف إلیه؛ فإن کانت مضافة إلی منکّر وجب مراعاة معناها فلذلک جاء الضمیر مطابقاً لمعناها ، فی نحو قوله تعالی : (وَکُلَّ إنسان ألزَمْناهُ طائرهُ فی عُنُقِهِ) (الإسراء/13) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «کُلّ حسنة لا یراد بها وجه الله تعالی فعلیها قبح الریاء وثمرتها قبح الجزاء» (3)وقول لبید :
171- وکل اُناس سوف تدخل بینهم***دُوَیهیّة تصفّر منها الأنامل (4)
هذا ما نصَّ علیه ابن مالک ، وردَّه أبو حیان بقول عنترة :
[شماره صفحه واقعی : 159]
172- جادتْ علیهِ کُلُّ عین ثَرَّة***فترکْنَ کلَّ حدیقة کالدّرهم (1)
فقال : «ترکنَ» ولم یقل : «ترکتْ» ؛ فدلّ علی جواز «کلّ رجل قائم ، وقائمون».
والذی یظهر ، خلافُ قولهما ، وأن المضافة إلی المفرد إن اُرید نسبةُ الحکم إلی کل واحد وجب الإفراد کقول حسان :
173- وکلّ أخ یقول أنا وفیّ***ولکن لیس یفعل ما یقول (2)
أو إلی المجموع وجب الجمعُ کبیت عنترة؛ فإنّ المراد أن کل فرد من الأعین جاد ، وأن مجموع الأعین ترکن وعلی هذا فتقول : «جاد علیّ کلُّ محسن فأغنانی أو فأغنونی» بحسب المعنی الذی تریده. وربما جمع الضمیر مع إرادة الحکم علی کل واحد وعلیه أجاز ابن عصفور فی قوله (3)
شرح شواهد المغنی : 2/542 ونسبه البغدادی إلی أبی الأسود ولم یذکر غیره. شرح أبیات مغنی اللبیب : 4/ 228.
:174- وماکلُّ ذی لُبَّ بمؤتیک نُصحه***وما کُلُّ مؤت نُصحَهُ بِلَبِیب
أن یکون «مؤتیک» جمعاً حُذفتْ نونه للإضافة.
[*هاشمیان]
ولیس من ذلک : (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطان مارِد لا یَسّمّعُونَ) (الصّافات /7 و 8) ؛ لأنّ جملة «لا یسمعون» مستأنفة اُخبر بها عن حال المسترِقینَ ، لاصفة «کل شیطان» ، ولا حال منه؛ إذ لا معنی للحفظ من شیطان لا یسمع ، وحینئذ فلایلزم عود الضمیر إلی «کل» ، ولا إلی ما اُضیفت إلیه ، وإنما هو عائد إلی الجمع
[شماره صفحه واقعی : 160]
المستفاد من الکلام.
وإن کانت «کل» مضافة إلی معرفة فقالوا : یجوز مراعاة لفظها ومراعاة معناها ، نحو : «کلّهم قائم أو قائمون» وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (إنْ کُلُّ مَنْ فی السّمواتِ وَالأرضِ إلاّ آتی الرّحمن عَبْداً لَقَدْ أحْصاهُمْ وَعَدَّهم عدّاً وَکُلُّهم آتیهِ یَومَ القِیامَة فرداً) (مریم/93 - 95) والصواب : أن الضمیر لا یعود إلیها من خبرها إلا مفرداً مذکراً علی لفظها ، نحو : (وکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ القِیامَة) (مریم / 95).
وأمّا (لَقَد أحصاهُم) (مریم /94) فجملة اُجیب بها القسم ، ولیست خبراً عن «کلّ» وضمیرُها راجع لِ «من» ، لا لِ «کل» ، و «من» معناها الجمع.
فإن قُطعت عن إلاضافة لفظاً فقال أبو حیان : یجوز مراعاة اللفظ ، نحو : (کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِه) (الإسراء/84) ، ومراعاة المعنی ، نحو : (وکُلٌّ کانُوا ظالِمینَ) (الأنفال/54) والصواب : أن المقدر یکون مفرداً نکرة؛ فیجب الإفراد کما لو صرح بالمفرد ، ویکون جمعاً معرفاً فیجب الجمع ، وإن کانت المعرفة لو ذکرت لوجب الإفراد ، ولکن فعل ذلک تنبیهاً علی حال المحذوف فیهما؛ فالأول ، نحو : (کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ) (الإسراء/84)؛ إذا التقدیر : کل أحد ، والثانی ، نحو : (وکُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ) (الأنفال/54) ، أی : کلّهم.
صوت
[*هاشمیان]
قال البیانیون : إذا وقعت «کل» فی حیز النفی کان النفی موجهاً إلی الشمول خاصة ، وأفاد بمفهومه ثبوت الفعل لبعض الأفراد کقولک : «لم آخذ کلَّ الدراهم ، وکلَّ الدراهم لم آخذ» وقال أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «احذَروا نِفارَالنِعَم فما
[شماره صفحه واقعی : 161]
کُلُّ شارد بمردود» (1).
وإن وقع النفیُ فی حیزها اقتضی السّلبَ عن کلّ فرد کقول النبی(صلی الله علیه وآله وسلم) - فی جواب من قال : یا رسول الله إنک سجدتَ بین ظَهرانَی صلاتک سجدة أطلتَها حتی ظننّا أنه حدث أمر أو أنه یوحی إلیک - : «کلُّ ذلک لم یکن ولکن ابنی ارتحلنی فکرهت أن اُعَجّله حتی یقضی حاجته» (2).
وقد یُشکل علی قولهم فی القسم الأول قوله تعالی : (وَالله لا یُحِبُّ کُلَّ مُختال فَخُور) (الحدید/23).
والجواب : أن دلالة المفهوم إنما یُعوّلُ علیها عند عدم المعارض ، وهو هنا موجود؛ إذ دلّ الدلیل علی تحریم الاختیال والفخر مطلقاً.
«کل» فی نحو : (کُلّما رُزِقُوا مِنها مِنْ ثَمَرة رِزقاً قالُوا) (البقرة / 25) ، منصوبة علی الظرفیة باتفاق ، وناصبها الفعل الذی هو جوابٌ فی المعنی مثل «قالوا» فی الآیة ، وجاءتها الظرفیة من جهة «ما» فإنها محتملة لوجهین :
أحدهما : أن تکون حرفاً مصدریاً والجملة بعده صلة له؛ فلا محل لها ، والأصل : کل رزق ، ثم عبر عن معنی المصدر بِ «ما» والفعل ، ثم اُنیبا عن الزمان ، أی : کلّ وقت رزق.
[شماره صفحه واقعی : 162]
1) نهج البلاغة : ح 238/1195.
2) وقبله : روی عن النسائی بسنده عن عبدالله بن شَدّاد ، عن أبیه قال : خرج علینا رسول الله فی إحدی صلاتی العشاء وهو حامل حسناً فتقدم النبی صیلی الله علیه وآله وسلم فوضعه ثم کبّر للصّلاة فصلّی فسجد بین ظّهرانّی صلاته سجدة فأطالها ، قال أبی : فرفعت رأسی فإذا الصبی علی ظهر رسول الله صلی الله علیه آله وسلم وهو ساجد ، فرجعت إلی سجودی فلمّا قضی رسول الله صلی الله علیه آله وسلم الصلاة قال الناس : یا رسول الله ... بحارالأنوار : 43/300.
الثانی : أن تکون اسماً نکرة بمعنی وقت فلا تحتاج علی هذا إلی تقدیر وقت والجملة بعده فی موضع خفض علی الصفة؛ فتحتاج إلی تقدیر عائد منها ، أی : کل وقت رزقوا فیه.
ولهذا الوجه مبعد ، وهو ادعاء حذف عائد الصفة وجوباً ، حیث لم یرد مصرّحاً به فی شیء من أمثلة هذا الترکیب.
وللوجه الأول مُقرّبان : کثرة مجیء الماضی بعدها ، نحو قوله تعالی : (کُلّما نَضِجَتْ جُلُودُهمْ بَدَّلناهُمْ) (النساء/56) ، (کُلّما أضاء لَهُمْ مَشَوا فِیهِ) (البقرة / 20) ، وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «کلّما قَوِیت الحِکمةُ ضَعُفَتِ الشهوةُ» (1)، وأنَّ «ما» المصدریة التوقیتیة شرط من حیث المعنی؛ فمن هنا احتیج إلی جملتین إحداهما مرتبة علی الاُخری ، ولا یجوز أن تکون شرطیة مثلها فی «ما تفعلْ أفعل» ؛ لأمرین : أنّ تلک عامة فلا تدخل علیها أداة العموم ، وأنها لاترد بمعنی الزمان علی الأصح.
[*هاشمیان]
وإذا قلت : «کلّما استد عیتُکَ فإن زُرتنی فعبدی حُرٌّ» فَ «کل» منصوبة أیضاً علی الظرفیة ، ولکن ناصبها محذوف مدلول علیه بِ «حرّ» المذکور فی الجواب ، ولیس العامل المذکور؛ لوقوعه بعد الفاء و «إنْ».
مرکبة عند ثعلب من کاف التشبیه و «لا» النافیة ، قال : وإنما شُدِّدتْ لامها؛ لتقویة المعنی ولدفع توهم بقاء معنی الکلمتین ، وعند غیره هی بسیطة.
وهی عند سیبویه والخلیل والمبرّد والزجاج وأکثر البصریین حرف معناه
[شماره صفحه واقعی : 163]
1) غررالحکم : ٢/٥٧١.
الرّدع و الزّجر ، لا معنی لها عندهم إلا ذلک ، حتّی إنهم یجیزون أبداً الوقف علیها ، والابتداء بما بعدها.
ورأی الکسائی وأبو حاتم ومن وافقهما أنَّ معنی الرّدع والزَّجر لیس مستمراً فیها ، فزادوا فیها معنی ثانیاً یصح علیه أن یوقف دونها ویبتدء بها ؛ ثم اختلفوا فی تعیین ذلک المعنی علی ثلاثة أقوال :
أحدها : للکسائی و متابعیه ، قالوا : تکون بمعنی «حقّاً».
الثانی : لأبی حاتم ومتابعیه ، قالوا : تکون بمعنی «ألا» الاستفتاحیة.
الثالث : للنضربن شمیل والفراء ومن وافقهما ، قالوا : تکون حرف جواب بمنزلة «إی ونعم» وحملوا علیه (کلاّ والقمر) (المدثر/32) ، فقالوا : معناه إی والقمر.
وقول أبی حاتم أوْلی من قولهما؛ لأنه أکثر اطّراداً؛ فإنَّ قول النضر لا یتأتی فی آیتی المؤمنین والشعراء علی ما سیأتی ، وقول الکسائی لا یتأتی فی نحو : (کَلاّ إنّ کِتابَ الأبرار) (المطففین/18) ؛ لأنّ «انّ» تکسر بعد «ألا» الاستفتاحیة ، ولاتکسر بعد «حقاً» ولا بعد ما کان بمعناها.
[*هاشمیان]
وإذا صلح الموضع للردع ولغیره جاز الوقف علیها والابتداء علی اختلاف التقدیرین ، والأرجح حملُها علی الردع؛ لأنه الغالب فیها ، وذلک نحو : (وَاتّخَذُوا مِنْ دُونِ الله آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزّاً ، کَلاّ سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِم) (مریم / 81 و 82).
وقد تتعین للردع أو الاستفتاح ، نحو : (رَبّ ارجِعُونِ لَعَلّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ کَلاّ إنّها کَلِمَةٌ) (المؤمنون/99 و 100)؛ لأنها لو کانت بمعنی «حقّاً» لما کسرت همزة «انّ» ولو کانت بمعنی «نعم» لکانت للوعد بالرجوع؛ لأنها بعد الطلب کما یقال : «أکرم فلاناً» فتقول : «نعم» ونحو : (قالَ أصْحابُ مُوسی إنّا لَمُدْرَکُونَ قالَ کَلاّ إنَّ مَعِی ربی سَیَهْدِینِ) (الشعراء / 61 و 62) ، وذلک لکسر «انّ» ولأن «نعم» بعد
[شماره صفحه واقعی : 164]
الخبر للتصدیق.
وقد یمتنع کونها للزجر ، نحو : (وَما هِیَ إلاّ ذِکری لِلبَشَرِ کَلاّ والْقَمَرِ) (المدثر/31 و 32)؛إذ لیس قبلها ما یصح رَدُّه.
مفردان لفظاً ، مُثنّیان معنیً ، مضافان أبداً لفظاً ومعنیً إلی کلمة واحدة معرفة دالة علی اثنین ، إما بالحقیقة والتنصیص ، نحو قوله تعالی : (کِلْتا الْجَنّتَیْن) (الکهف/33) وقول حسّان :
175- لسانی وسیفی صارمان کلاهما***ویبلغ مالا یبلغ السیف مِذوَدی (1)
وإما بالحقیقة والاشتراک ، نحو : «کلانا» فإن «نا» مشترکة بین الاثنین والجماعة أو بالمجاز کقول عبدالله بن الزِّبَعْری :
176- إنّ للخیرِ و للشّرِّ مَدی***وکلا ذلکَ وَجْهٌ وقَبلْ (2)
فإن «ذلک» حقیقةٌ فی الواحد ، واُشیر بها إلی المثنی علی معنی : وکلاما ذکر ، علی حدها فی قوله تعالی : (لافارضٌ ولا بِکْرٌ عَوانٌ بَیْنَ ذلِک) (البقرة / 68).
وقولنا : کلمة واحدة احتراز من قول أبی الشِّعر الهلالی :
177- کِلا أخی و خلیلی واجِدی عَضُداً***فی النائبات وَ إلمام المُلِمّاتِ (3)
فإنه ضرورة نادرة ، وأجاز ابن الأنباری إضافتها إلی المفرد بشرط
[شماره صفحه واقعی : 165]
تکریرها ، نحو : «کلایَ وکلاکَ مُحسنان» ، وأجاز الکوفیون إضافتها إلی النکرة المختصّة ، نحو : «کلا رجلینِ عندکَ مُحسنان» ؛ فإن «رجلین» قد تخصصا بوصفهما بالظرف ،
[*هاشمیان]
وحَکَوا : «کلتا جاریتین عندک مقطوعة یدُها» أی : تارکة للغَزل.
ویجوز مراعاة لفظ «کلا وکلتا» فی الإفراد ، نحو : (کِلْتا الجَنّتینِ آتَتْ اُکُلَها) (الکهف / 33) ، ومراعاة معناهما ، وهو قلیل ، وقد اجتمعا فی قول الفرزدق :
178- کلاهما حین جدّ الجَری بینهما***قدْ أقلعا ، وکلا أنفیهما رابی (1)
فإذا قیل : «زید وعمرو کلاهما» فإن قدر «کلاهما» توکیداً ، قیل : «قائمان» لا «قائم» : لأنه خبر عن «زید وعمرو» وإن قدر مبتدأ فالوجهان ، والمختار الإفراد ، وعلی هذا فإذا قیل : «إنّ زیداً وعمراً» فإن قیل : «کلیهما» قیل : «قائمان» أو «کلاهما» فالوجهان. ویتعین مراعاة اللفظ فی نحو : «کلاهما محب لصاحبه» ؛ لأن معناه : «کلّ منهما» ، وقول عبدالله بن جعفر :
179- کلانا غنیٌ عن أخیهِ حیاتَهُ***ونحنُ إذا متنا أشدُّ تَغانیا (2)
علی وجهین : خبریّة بمعنی «کثیر» کقول الکمیت فی الإمام علی (علیه السلام) :
180- کم له ثُم کم له من قتیل***وصَریح تحت السَنابک دامی (3)
واستفهامیة بمعنی «أیّ عدد» کقولک : «کم مالک؟».
[شماره صفحه واقعی : 166]
صوت
[*هاشمیان]
ویشترکان فی خمسة اُمور : الاسمیة ، والإبهام ، والافتقار إلی التمییز ، والبناء ولزوم التصدیر ، وأما قول بعضهم فی (ألَمْ یَرَواکَمْ أهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ القُرُونِ أنَّهُمْ إلَیْهِم لا یَرجِعُونَ) (یس/31) : اُبدلت «أنَّ» وصلتها من «کم» فمردود بأن عامل البدل هو عامل المبدل منه؛ فإن قدّر عامل المبدل منه «یروا» فَ «کم» لها الصدرُ فلایعمل فیها ما قبلها ، وإن قدّره «أهلکنا» فلا تسلط له فی المعنی علی البدل ، والصواب : أن «کم» مفعول لِ «أهلکنا» والجملة إما معمولة لِ «یروا» علی أنه عُلِّق عن العمل فی اللفظ ، و «أنَّ» وصلتها مفعول لأجله ، وإما معترضة بین «یروا» وما سدَّ مسدَّ مفعولیه وهو «أنّ» وصلتها.
ویفترقان فی خمسة اُمور :
أحدها : أن الکلام مع الخبریة محتمل للتصدیق والتکذیب ، بخلافه مع الاستفهامیة.
الثانی : أن المتکلم بالخبریة لا یستدعی من مخاطبه جواباً؛ لأنه مخبر ، والمتکلم بالاستفهامیة یستدعیه؛ لأنه مستخبر.
الثالث : أن الاسم المبدل من الخبریة لا یقترن بالهمزة ، بخلاف المُبدل من الاستفهامیة ، یقال فی الخبریة : «کم عبید لی خمسون بل ستون» وفی الاستفهامیة : «کم مالک أعشرون أم ثلاثون؟».
الرابع : أن تمییز «کم» الخبریة مفرد أو مجموع ، تقول : «کم عبد ملکت وکم عبید ملکت» وقال الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «یا إلهی فلک الحمد فکم من عائبَة ستَرتَها علیّ فلم تفضحنی» (1)و «فَکم قد رأیت یا إلهی مِن اُناس طلبوا
[شماره صفحه واقعی : 167]
1) الصحیفة الکاملة السجادیة ، الدعاء السادس عشر : 115.
العِزّ بغیرک فذلّوا وراموا الثَرْوَةَ مِنْ سِواک فافْتَقَروا» (1).
ولایکون تمییز الاستفهامیة إلاّ مفرداً ، خلافاً للکوفیین.
الخامس : أن تمییز الخبریة واجب الخفض ، وتمییز الاستفهامیة منصوب ، ولایجوز جره مطلقاً خلافاً للفراء والزجاج وابن السراج ، وآخرین بل یشترط أن تجر «کم» بحرف جر؛ فحینئذ یجوز فی التمییز وجهان : النصب وهو الکثیر ، والجر خلافاً لبعضهم ، وهو بِ «من» مضمرة وجوباً ، لا بالإضافة خلافاً للزجاج.
وتلخص أنّ فی جر تمییزها أقوالاً : الجواز ، والمنع ، والتفصیل فإن جُرَّتْ هی بحرف جرّ نحو : «بکم درهم اشتریت؟» جاز ، وإلاّ فلا.
وزعم قوم أن لغة تمیم جواز نصب تمییز «کم» الخبریة إذا کان مفرداً.
کی علی ثلاثة أوجه :
کقوله (2):
181- کی تَجنَحُونَ إلی سِلْم وما ثُئرَتْ***قَتلاکُمْ ، ولَظَی الهیجاء تَضطَرِمُ؟
أراد «کیف» فحذف الفاء.
صوت
[*هاشمیان]
و هی الداخلة علی «ما» الاستفهامیة فی قولهم فی السؤال عن العلة : «کیمه؟» بمعنی «لمه». وعلی «ما»
[شماره صفحه واقعی : 168]
المصدریة فی قوله (1)
وقال البغدادی : «قال العینی البیت للنابغة الذبیانی ، وقیل : الجعدی ، والأصح أنّ قائله قیس بن الخطیم ، ذکره البحتری فی حماسته انتهی. وأنشده الإمام الباقلانی فی کتاب إعجاز القرآن بنصب «یضر وینفع» ونسبه إلی قیس بن الخطیم ، وقد فتّشته فی دیوانه ، وفی دیوان النابغة الذبیانی ، قلم أجده فیهما». شرح أبیات مغنی اللبیب : 4/ 153.
:182- إذا أنت لم تنفع فضُرّ فإنّما***یُرجّی الفتی کیما یضرُّ وینفع
وقیل : «ما» کافة. وعلی «أن» المصدریة مضمرة ، نحو : «جئتُک کی تُکرمنی» إذا قدّرت النَّصب بِ «أنْ».
و ذلک فی نحو : (لکَیلا تأسَوْا) (الحدید/23). ویؤیده صحةُ حلول «أنْ» محلها ، ولأنها لو کانت حرف تعلیل لم یدخل علیها حرف تعلیل. ومن ذلک : «جئتک کی تُکرمنی» وقوله تعالی : (کَیْلا یَکُونَ دُولَةً) (الحَشر /7) ، إذا قدّرت اللام قبلها ، فإن لم تقدر فهی تعلیلیة جارة ، ویجب حینئذ إضمار «أن» بعدها.
وعن الأخفش : أن «کی» جارة دائماً ، وأن النصب بعدها بِ «أنْ» ظاهرة أو مضمرة ، ویرده نحو : (لِکَیْلا تأسَوْا) (الحدید /23).
وعن الکوفیین : أنها ناصبة دائماً ، ویرده قولهم : «کیمه» کما یقولون : «لمه».
إذا قیل : «جئت لتکرمنی» بالنصب ، فالنصب بِ «أنْ» مضمرة ، وجوز أبوسعید کون المضمر «کی» والأول أولی؛ لأنَّ «أنْ» أمکنُ فی عمل النصب
[شماره صفحه واقعی : 169]
1) قال السیوطی : «قیل : هو للنابغة الذبیانی. وقیل : للنابغة الجعدی». شرح شواهد المغنی : 1/507.
من غیرها ؛ فهی أقوی علی التجوز فیها بأن تعمل مضمرة.
ویقال فیها : «کی» کما مرّ و هو اسم؛ لدخول الجار علیه بلاتأویل فی قولهم : «علی کیفَ تبیعُ؟» و لإبدال الاسم الصریح منه ، نحو : «کیفَ أنتَ؟ أصحیحٌ أم سقیم؟» و للإخبار به مع مباشرته الفعلَ فی نحو : «کیف کنت؟» فبالإخبار به انتفتِ الحرفیة ، وبمباشرة الفعل انتفت الفعلیة.
[*هاشمیان]
وتستعمل علی وجهین :
فتقتضی فعلین متفقی اللّفظ والمعنی غیر مجزومین ، نحو : «کیف تصنع أصنع» ولا یجوز «کیف تجلس أذهب» باتفاق ، ولا «کیف تجلسْ أجلسْ» بالجزم عندالبصریین إلاّ قُطرُباً؛ لمخالفتها لأدوات الشرط بوجوب موافقة جوابها لشرطها کما مرّ.
وقیل : یجوز مطلقاً ، وإلیه ذهب قطرب والکوفیون.
وقیل : یجوز بشرط اقترانها بِ «ما». قالوا : ومن ورودها شرطاً (یُنْفِقُ کَیْفَ یَشاء) (المائدة / 64) ، وجوابها محذوف لدلالة ما قبلها ، وهذا یُشکل علی إطلاقهم أن جوابها یجب مماثلته لشرطها.
إما حقیقیاً ، نحو : «کیف زید؟» أو غیره ، نحو (کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِالله) (البقرة/28) الآیة؛ فإنه اُخرج مخرج التعجب.
و تقع خبراً قبل مالا یستغنی ، نحو قول الکمیت فی آل البیت :
[شماره صفحه واقعی : 170]
183- فمِن أینَ أو أنّی وکیف ضلالُهم***هُدیً والهوی شتّی بهم مُتَشَعِّب (1)
وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «کیف یکون حال مَنْ یَفنی ببقائه و یسقَم بصحّته و یُؤتی من مَأمَنه؟» (2)ومنه : «کیف ظننت زیداً؟» و : کیفَ أعلمته فرسک؟» ؛ لأن ثانی مفعولی «ظن» وثالث مفعولات «أعلم» خبران فی الأصل ، وحالاً قبل ما یستغنی ، نحو : «کیفَ جاء زیدٌ؟» أی : علی أیّ حالة جاء زید؟ ، والصواب : أنها تأتی فی هذا النوع مفعولاً مطلقاً أیضاً ، وأن منه (کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ) (الفیل / 1) ؛ إذ المعنی : أیّ فعل فَعَلَ ربک؟ ولایتجه(3)
وهذا مخالف لقول ابن هشام فی الباب الرابع : من أن «رحیماً» حال من «رحماناً» فی «تبارک رحماناً رحیماً». راجع المنصف : ٢/٧٢ والمغنی ، الباب الرابع ، ما افترق فیه الحال والتمییز وما اجتمعا.
فیه أن یکون حالاً من الفاعل.وعن سیبویه : أن «کیف» ظرف ، وعن السیرافی والأخفش : أنها اسمٌ غیر ظرف ، وهو حسن ، ویؤیده الإجماع علی أنه یقال فی البدل : «کیف أنت؟ أصحیح أم سقیم؟» بالرفع ، ولا یبدل المرفوع من المنصوب.
صوت
[*هاشمیان]
قوله تعالی : (أفَلا یَنْظُرُونَ إلَی الإبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ) (الغاشیة / 17) ، لاتکون «کیف» بدلاً من «الإبل» ، لأن دخول الجار علی «کیف» شاذ ، علی أنه لم یسمع فی «إلی» ، بل فی «علی» ولأن «إلی» متعلقة بما قبلها؛ فیلزم أن یعمل فی الاستفهام فعل متقدم علیه ، ولأن الجملة التی بعدها تصیر حینئذ غیر مرتبطة ، وإنما
[شماره صفحه واقعی : 171]
هی منصوبة بما بعدها علی الحال ، وفعل النظر مُعلّق ، وهی وما بعدها بدل من «الإبل» بدل اشتمال ، والمعنی «إلی الإبل کیفیّةِ خلقها» ومثله : (ألَمْ تَرَ إلی رَبّکَ کَیفَ مَدَّ الظِّلَّ) (الفرقان / 45) ، ومثلها فی إبدال جملة فیها «کیف» من اسم مفرد قوله (1):
184- إلی الله أشکو بالمدینة حاجةً***وبالشّام اُخری کیفَ یلتقیان
أی : أشکو هاتین الحاجتین تعذر التقائهما.
[شماره صفحه واقعی : 172]
1) قال السیوطی : «قال العینی فی الکبری : قیل : إنه للفرزدق. قلت : وجدت البیت فی نوادر ابن الأعرابی». شرح شواهد المغنی : 2/557.
ثلاثة أقسام : عاملة للجر ، وعاملة للجزم ، وغیر عاملة ، ولیس فی القسمة أن تکون عاملة للنصب ، خلافاً للکوفیین ، وسیأتی.
فالعاملة للجر مکسورة مع کل ظاهر ، نحو : «لزید» إلا مع المستغاث المباشر لِ «یا» فمفتوحة ، نحو : «یا لله» وأما قراءة بعضهم : (الْحَمْدُ لله) (فاتحة الکتاب / 2) ، بضمها فهو عارض للإتباع ، ومفتوحة مع کل مضمر ، نحو : «لنا ، ولکم ، ولهم» إلا مع یاء المتکلم فمکسورة.
واذا قیل : «یا لک ، ویا لی» احتمل کل منهما أن یکون مستغاثاً به و أن یکون مستغاثاً من أجله.
صوت
[*هاشمیان]
و للام الجارة اثنان و عشرون معنی :
و هی الواقعة بین معنیً وذات ، نحو قوله تعالی : (الحَمْدُ لله) (فاتحة الکتاب / 2) وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «الویل لظالمی أهل بیتی» (1)،
[شماره صفحه واقعی : 173]
1) مناقب ابن مغازلی : 66.
ومنه : «وللکافرین النار» أی : عذابها.
نحو قوله تعالی (إنّ لَهُ أباً) (یوسف / 78) وقولک : «المنبر للخطیب» وقول الفضل بن عباس :
185- فسوف یری أعداؤُنا حین تلتقی***لأیّ الفریقین النبی المطهّر (1)
نحو : (له ما فی السموات وما فی الأرض) (البقرة / 255).
وبعضهم یستغنی بذکر الاختصاص عن ذکر المعنیین الآخرین ، ویمثل له بالأمثلة المذکورة ونحوها ، ویرجخه أن فیه تقلیلاً للاشتراک ، وأنّه إذا قیل : «هذا المال لوید والمسجد» لزم القول بأنها للاختصاص مع کون «زید» قابلاً للملک؛ لئلا یلزم استعمال المشترک فی معییه دفعةً ، وأکثرهم یمنعه.
نحو «وهبت لزید دیناراً».
نحو : (َمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا) (النحل /72).
کقول النبی صلی الله علیه وآله : «وأحبّوا أهل بیتی لحُبّی» (2)وقول أبی طالب خطاباً إلی أمیر المؤمنین علیه السلام :
186- قد بذلناک والبلاء شدید***لفداء الحبیب وابن الحبیب(3)
[*هاشمیان]
وقوله تعالی : (لا یلافِ قُرَیْشِ) (قریش /1) وتعلقها ب (فلیعبدوا) (قریش/3) ، وقیل : بما قبله ، أی : (فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مأکُولٍ لا یلافِ قَرَیشٍ) (الفیل /5 وقریش /1) ورجّع بأنهما فی مصحف اُبیّ سورة واحدةٌ ، وضعّف بأنّ جعلهم
[شماره صفحه واقعی : 174]
کعصفٍ إنّما کان لکفرهم وجرأتهم علی البیت ، وقیل : متعلقة بمحذوف ، تقدیره : إعجبوا.
ومنها : اللام الثانیة فی نحو : «یا لویدٍ لعمروٍ» وتعلّقها بمحذوف ، وهو فعلٌ من جملة مستقلة ، أی : أدعوک لعمرو ، أو اسمٌ هو حال من المنادی ، أی : مدعوّاً لعمرو ، قولان.
ومنها : اللام الداخلة لفظاً علی المضارع فی نحو قوله تعالی : (وأنْزلنا إلَیکَ الذَّکرَ لِتُبَیّنَ لِلنّاسِ) (النحل / 44) وقول الإمام علی بن الحسین علیه السلام : «ثم أمرنا لیختبر طاعتنا ونهانا لیبتلی شکرنا» (1)
وانتصاب الفعل بعدها بِ «أنْ» مضمرةً بعینها وفاقاً للجمهور ، لا بِ «أنْ» مضمرة أو بِ «کی» المصدریة مضمرة خلافاً للسیرا فی وابن کیسان ، ولا باللام مطریق الأصالة خلافاً لاکثر الکوفیین ، ولا بها لنیابتها عن «أن»خلافاً لثعلب ، ولک إظهار «أن» فتقول : «جئتک لأن تکرمنی» بل قد یجب , وذلک إذا اقترن الفعل بِ «لا» نحو : (لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ) (البقرة/150) ، لئلا یحصل الثقل بالتقاء المثلین.
و هی الداخلة فی اللفظ علی الفعل مسبوقة بِ «ما کان» أو بِ «لم یکن» ناقصتین مسندتین لما اُسند إلیه الفعل المقرون باللام ، نحو قول أمیر المؤمنین علیه السلام : «ما کان الله سبحانه لیفتح علی أحد باب الشکر ویعلق عنه باب المزید» (2)وقوله تعالی : (لَمْ یَکُنِ الله لِیَغْفِر لَهُم) (النساء/138) ، ویسمیها أکثرهم : لام الجحود؛ لملازمتها للجحد أی : النفی قال النحاس : والصواب :
[شماره صفحه واقعی : 175]
تسمیتها لا مالنفی لأن الجحد فی اللغة إنکار ما تعرفه ، لا مطلق إلانکار ، انتهی.
[*هاشمیان]
ووجه التوکید فیها عند الکوفیین : أن أصل «ما کان لیفعل» : ما کان یفعل ، ثم اُدخلت اللام زیادة لتقویة النفی ، کما ادخلت الباء فی «مازید بقائم» لذلک ، فعندهم أنها حرف زائد مؤکد غیر جارّ ، ولکنه ناص ، ولو کان جاراً لم یتعلق عندهم بشیء ؛ لزیادته ، فشیف به وهو غیر جار؟ ووجهه عند البصریین : أن الأصل : ما کان قاصداً للفعل ، ونفی القصد أبلغ من نفیه ، وعلی هذا فهی عندهم حرف جر معدّ متعلق بخبر «کان» المحذوف ، والنصب بِ «أن» مضمرةً وجوباً.
وقد تحذف«کان» قبل لام الجحود کقول عمرو بن معد یکَرِب :
فما جمع لیغلب جمع قومی
مقاومةً ولا فردٌ لفردِ (1)
أی : فما کان جمع.
نحو قوله تعالی(کُلٌّ یجری لأجل مسمّی) (الرعد /2) وقولالامام أمیرالمومنین علیه السلام «أیها الناس إنه من استیصح الله وفّق ومن اتخذ قوله دلیلاً هدی للّتی هی أقوم (2)
نحو : (دَعانا لِجَنْبِهِ) (یونس /12) ، والمجازی ، نحو : (وإن أسأتم فلها) (الإسراء 7) ، قال النحاس ولا نعرف فی العربیة «لهم» بمعنی «علیهم».
نحو : (وَنَضَعُ المَوازینَ الْقِسطَ لِیَوْمِ القِیامَة) (الأنبیاء/47) وقولهم : «مضی لسبیله».
[شماره صفحه واقعی : 176]
کقولهم : «کتبته لخمس خَلوْنَ».
نحو : (أقِمِ الصّلاة لِدُلُوکِ الشَّمسِ) (الاسراء/78) ، وفی الحدیث النّبوی : «صُومُوا لرُؤیته ، وافطرُوا لرُؤیته» (1)وقال متمم بن نویرة :
188- فلمّا تَفَرّقْنا کأنّی وما لکاً***لِطُول اجتماع لم نَبِتْ لیلة معا(2)
قاله بعضهم و أنشد علیه هذا البیت.(3)
نحو : «سمعت له صراخاً ، وقول ابی الأسود الدؤلی :
189- وعجبت للدنیا ورغبة أهلها***والرزق فیما بینهم مقسوم (4)
صوت
[*هاشمیان]
و هی الجارة لاسم السامع لعول أو ما فی معناه ، نحو : «قلت له ، وأذنت له ، وفسّرتُ له». وقول حسان :
190- فقال له : قم یا علی علیه السلام فأنّنی***رضیتک من بعدی إماماً وهادیاً (5)
نحو قوله تعالی : (وقال الّذینَ کّفّرُوا لَلّذینَ آمنوا لَوْ کانَ خَیْراً ما سَبَقونا إلَیْهِ) (الأحقاف/11) قاله ابن الحاجب ، وقال ابن مالک وغیره : هی لام التعلیل ، وقیل : لام التبلیغ والتفت عن الخطاب إلی الغیبة ، أو یکون اسم المقول عنهم محذوفاً ، أی : قالوا لطائفة من المؤمنین لما سمعوا بإسلام
[شماره صفحه واقعی : 177]
طائفه اُخری.
وحیث دخلت اللام علی غیر المقول له فالتأویل علی بعض ما ذکرناه ، نحو (قالَتْ اُخراهُمْ لاُولاهُمْ رَبّنا هُؤلاء أضَلوّنا) (الأعراف /38) ، وقول أبی الأسود الدؤلی :
191- کضرائرالحسناء قلن لوجهها***حسداً وبَغیاً : إنّهُ لَذَمیم (1)
و تسمی لام العاقبة و لام المآل ، نحو قوله تعالی : (فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا) (القصص /8) ، وقول أمیرالؤمنین علیه السلام : «إن لله مَلَکاً یُنادی فی کل یوم : لِدوا للموت ، ولجنعوا للفناء وابْنوا لِلخراب»(2).
[*هاشمیان]
و أنکرها البصریون و من تابعهم ، قال الزمخشری : والتحقیق أنها لام العلة و أن التعلیل فیها وارد علی طریق المجاز دون الحقیقة ، و بیانه : أنّه لم یکن داعیهم إلی الالتقاط أن یکون لهم عدواً وحزنا ، بل المحبة و التبنّی ، غیر أن ذلک لما کان نتیجة التقاطهم له و ثمرته ، شبّه بالداقی الذی یفعل الفعل لأجله ؛ فاللام مستعارة لما یشبه التعلیل کما استعیر الأسد لمن یشبه الأسد.
و تختص باسم الله تعالی کقول ساعدة بن جؤیة :
192- لله یبقی قلی الأیّام ذو حِیَدٍ***أدْفی صَلُودٌ من الأو عال ذو خدم (3)
[شماره صفحه واقعی : 178]
و تستعمل فی النداء کقولهم : «یا للماء» إذا تعجبوا من کثرته ، وقولهم : «یا لک رجلاً قالماً» وفی غیره کقولهم : «لله درُّه فارساً» وقول الأعشی :
193- شبابٌ وشَیبٌ ، وافتقارٌ وثروةٌ***فلِله هذا الدّهرُ کیفَ تَردّدا (1)
ذکره الن مالک فی الکافیة ، وثل له فی شرحها بقوله تعالی ، (فَهَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا) (مریم /5) ، وفی الخلاصة ، ومثّل له ابنه بالآیة وبقولک : «قلت له افعلْ کذا» ولم یذکره فی التسهیل ولا فی شرحه ، بل فی شرحه : أن اللام فی الآیة لشبه التملیک ، وأنها فی المثال للتبلیغ ، والأولی أن یمثل للتعدیة بنحو قول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «ما أفسد الأمل للعمل»(2).
صوت
[*هاشمیان]
و هی اللام الزائدة ، وهی أنواع :
منها : اللام المعترضة بین الفعل المتعدی ومفعوله کقول ابن میّادی :
194- وملکت ما بین العراق ویثرب***ملکاً أجارَ لمسلم ومعاهد (3)
ولیس منه : (ردف لَکُمْ) (النمل /72) ، خلافاً للمبرد ومن وافقه ، بل ضمن «ردف» معنی «إقترب» فهو مثل (اقْتَرَبَ لِلّناسِ حِسابُهُم) (الأنبیاء /1).
ومنها : اللام المسماة بالمُقحمة ، وهی المعترضة بین المتضایفین ، وذلک فی قولهم : «یا بُؤسَ للحرب» والأصلُ : یا بؤس الحرب ، فاُقحمت تقویة للاختصاص ، قال سعد بن مالک :
[شماره صفحه واقعی : 179]
195- یا بُؤسَ للحرب التی***وضقت أراهط فاستراحوا (1)
وهل انجرار ما بعدها بها أو بالمضاف؟ قولان ، أرجحهما الأول؛ لأن اللام أقرب ، ولأن الجار لایعلق.
ومنها : اللام المسماة لام التقویة ، وهی المزیدة لتقویة عامل ضعف ، إما بتأخره نحو : (إن کُنتُمْ لِلرُّؤیا تَعْبُرُونَ) (یوسف/43) ، أو بکونه فرعاً فی العمل ، نحو : (مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ) (البقرة/91) و «ضربی لزیدٍ حسن».
وقد اجتمع التأخر والفرعیة فی قول أبی الشعثاء :
196- یا ربّإنّی للحسین علیه السلام ناصر***ولابن سعد تارک وهاجر (2)
ومنها : لام المستغاث عند المبرد ، واختاره ابن خروف؛ بدلیل صحة إسقاطها ، وقال جماقة : غیر زائدة ، ثم اختلفوا ؛ فقال ابن جنی : متعلقة بحرف النداء ؛ لما فیه من معنی الفعل ، وردّ بأن معنی الحرف لا یعمل فی المجرور ، وفیه نظر ؛ لأنه قد عمل فی الحال فی نحو قول امرئ القیس :
197- کأنّ قلوبَ الطّیر رطباً ویابِساً***لَدی وَکْرِها العُنّابُ والحشَفُ البالی (3)
وقال الأکثرون : متعلقة بفعل النداء المحذوف ، واختاره ابن الضائع وابن عصفور ، ونسباه لسیبویه ، واعترض بأنه متعهد بنفسه ، فأجاب ابن أبی الربیع بأنه ضمن معنی الالتجاء فی نحو : «یالزید» والتعجب فی نحو : «یا للدواهی».
[شماره صفحه واقعی : 180]
صوت
[*هاشمیان]
زادوا اللام فی بعض المفاعیل المستغنیة عنها کما تقدم ، وعکسوا ذلک فحذفوها من بعض المفاعیل المفتقرة إلیها کقوله تعالی : (وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ) (یس/39) وقوله (1):
198- ولقد جنیتُکَ أکمُؤاً وعَساقِلاً***ولقد نَهَیْتُکَ عَنْ بناتِ الأوْبَرِ
و هی ثلاثة أقسام :
أحدها : ما تبین المفعول من الفاعل ، وهذه تتعلق بمذکور ، وضابطُها : أن تقع بعد فعل تفجب أو اسم تفضیل مفهمین حباً أو بغضاً ، تقول : «ما أحبَّنی ، وما أبغضنی» فإن قلت : «لفلان» فأنت فاعل الحب والبغض وهو مفعولهما ، وإن قلت : «إلی فلان» الأمر بالعکس.
الثانی و الثالث : ما یبین فاعلیة غیر ملتبسة بمفعولیة ، وما یبین مفعولیة غیر ملتبسة بفاعلیة ، ومصحوب کل منهما إما غیر معلوم مما قبلها ، أو معلوم لکن استؤنف بیانه تقویة للبیان وتوکیداً له ، واللام فی ذلک کله متعلقة بمحذوف.
مثالالمبینة للمقعولة : «سقیاً لزید ، وجَدْعاً له» فهذه اللام لیست متعلقة بالمصدرین ، ولا بفعلیهما المقدرین ، لأنهما متعدیان ، ولا هی مقویة للعامل ؛ لضعفه بالفرعیة إن قدّر أنه المصدر أو بالتزام الحذف أن قُدّر أنه الفعل ؛ لأن لام التقویة صالحة للسقوط ، وهذه لا تسقط ، لا یقال : «سقیاً ویداً» ، ولا «جدعاً إیاه» خلافاً لابن الحاجب ، ذکره فی شرح المفصّل ، ولا هی ومحفوظها صفة للمصدر فتعلق بالاستقرار؛ لأن الفعل لا یوصف فکذا ما اُقیم مقامه ،
[*هاشمیان]
وإنما
[شماره صفحه واقعی : 181]
1) لم یسمّ قائله. شرح شواهد المغنی : 1/166.
هی لام مبینة للمدعوّ له أو علیه إ ، لم یکن معلوماً ، ولیس تعدیر المحذوف : «أعنی» کما رعم ابن عصفور ؛ لأنه یفتدی بنفسه ، بل التقدیر : إرادتی لزید.
ومثال المبینة للفاعلیة : «تبّاً لزید ، وویحاًله»؛ فإنهما فی معنی «خسِرَ وهلک»؛ فإن رفعتهما بالابتداء ، فاللام ومجرورها خبر ، ومحلهما الرفع ، ولا تبیین؛ لعدم تمام الکلام.
فإن قلت : «تبّاً له وویحٌ» فنصبت الأول ورفعت الثانی لم یحز ؛ لتخالف الدلیل والمدولول علیه؛ إذ اللام فی الأول للتبین واللام المحذوفة لغیره.
واختلف فی قوله تعالی (أَیَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذَا مِتُّمْ وَکُنتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّکُم مُّخْرَجُونَ هَیْهاتَ هَیْهاتَ لما توعَدونَ) (المؤمنون /35و 36) ، فقیل : اللام زائدة ، و «ما» فاعل ، وقیل : الفاعل ضمیرمستتر راجع إلی البعث أو الإخراج ؛ فاللام للتبیین وقیل : الفاعل ضمیر مستتر راجع إلی البعث أو الإخراج ؛ فاللام للتبیین ، وقیل : «هیهات» متبدأ بمعنی البعد والجار والمجرور خبر.
[*هاشمیان]
وأما قوله تعالی : (وَقالَتْ هَیْت لَک) (یوسف /23) فیمن قرأ بِ«هاء» مفتوحة و «یاء» ساکنة و «تاء» مفتوحة أو مکسورة أو مضمومة ، فَ«هیت» اسم فعل ، ثم قیل : مسماه فعل ماض ، أی : تهیأت ؛ فاللام متعلقة به کما تتعلق بمسماه لو صرح به ، وقیل : مسماه فعل أمر بمعنی «أقبل أو تعال» فاللام للتبیین ، أی : إرادتی لک ، أو أقول لک ، وأما مَنْ قرأ : «أقبل أو تعال» فاللام للتبیین ، أی : إرادتی لک ، أ, أقول لک ، وأما من قرأ : «هئتُ» مثل «جئتُ» فهو فعل بمعنی «تهیأت» اللام متعلقة به ، وأما من قرأ کذلک ولکن جعل التاء ضمیر المخاطب فاللام للتبیین مثلها مع اسم الفعل ، ومعنی تهیئه تیسر انفرادها به ، لا أنه قصدها ، بدلیل : (وَراوَدَتْهُ) (یوسف /23).
وأما اللام العاملة للجزم فهی اللام الموضوعة للطلب ، وحرکتها الکسر
[شماره صفحه واقعی : 182]
کقول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «لیکن زادک التقوی» (1)وسُلیم تفتحها ، وإسکانها بعد الفاء والواو أکثر من تحریکها ، نحو : (فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤمنوا بی) (البقرة/186) ، وقد تسکن بعد «ثمَّ» ، نحو : (ثُمَّ لیَقْضُوا) (الحج/29) ، فی قراءة الکوفیین وقالون والبزی ، وفی ذلک ردّ علی من قال : إنه خاص بالشعر.
ولا فرق فی اقتضاء اللام الطبیة للجوم بین کون الطلب أمراً ، نحو : (لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ) (الطلاق/7) ، أو دعاء ، نحو : (لِقْضِ عَلَینا رَبُّکَ) (الزخرف /77) ، أو التماساً کقولک لمن یساویک : «لیفعل فلانٌ کذا» إذا لم ترد الاستعلاء علیه ، وکذا لو اُخرجت عن الطلب إلی غیره ، کالتی یراد بها وبمصحوبها الخبر ، نحو : (مَنْ کانَ فی الضّلالَةِ فَلْیَمْدُد لَهُ الرّحْمنُ مَدّاً) (مریم/75) (اتَّبِعُوا سَبِیلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَایَاکُمْ) 0العنکبوت /12) ، أی : فیمد ونحمل ، أو التهدید ، نحو : (وَمَن شَاءَ فَلْیَکْفُرْ) (الکهف /29) ، وهذا هو معنی الأمر فی (اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ) (فصلت /40).
[*هاشمیان]
وإذا کان مرفوع فعل الطلب فاعلاً مخاطباً استغنی عن اللام بصیغة «إفعل» غالباً ، نحو : قمْ واقعُدْ ، وتجب اللام إن انتفت الفاعلیة ، نحو : «لتُعنَ بحاجتی» أو الخطاب ، نحو : «لیقمْ زید» أو کلاهما ، نحو :»لیُقنَ زیدٌ بحاجتی».
ودخولُ اللام علی فعل المتکلم قلیلٌ ، سواء أکان المتکلم مفرداً ، نحو قوله صلًی الله علیه وآله وسلم : «قومُوا فلاُصلّ لکم» (2)أو معه غیره کقوله تعالی : (وقال الّذینَ کَفَرُوا لِلّذین آمنوا اتّبعوا سّبیلَنا وَلنَحْمِلْ خطایاکُم) (العنکبوت /12) ، وأقلُّ منه دحولها فی فعل الفاعل المخاطب کقراءة جماعة : (فَبِذَٰلِکَ فَلْیَفْرَحُوا)
[شماره صفحه واقعی : 183]
(یونس /58) ، وفی الحدیث النبوی : «لِتأخُذُوا مصافّکم»(1).
وقد تخذف اللام فی الشعر ویبقی عملها کقوله(2)
199- فلا تستطل منَّی بقائی ومدَّتی***ولکنْ للخیرِ منکَ نصیبُ
وقوله (3)
200- محمَّد تفدِ نفسَکَ کُلَّ یفسٍ***إذا ما خِفتَ من شیء تَبالا
أی : ولیکنْ ولِتفِدْ والتَّبال : الوبال ، اُبدلت الواو المفتوحة تاء مثل «تقوی».
ومنع المبرد حذف اللام وإبقاء عملها حتی فی الشعر ، وقال فی البیت الثانی : إنه لا یعرف قائله ، مع احتمابه لأن یکون دعاء بلفظ الخبر ، نحو : «یغفر الله لک»و «یرحمک الله» وحذفت الیاء تخفیفاً ، واجتزئ عنها بالکسرة.
وهذا الذی منعة المبرد فی الشعر أجازه الشسائی فی الکلام ، لکن بشرط بقدم : «قل» وجعل منه (قُل لِّعِبَادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلَاةَ) (إبراهیم /31) ، أی : لیقیموها ، ووافقه ابن مالک فی شرح الکافیة ، وزاد علیه أن ذلک یقع فی النثر قلیلاً بعد القول الخبری ، والحمهورُ علی أن الجوم فی الآیة مثله فی قولک : «ائتبی اُکرمک».
و قد اختلف فی ذلک علی ثلاثة أقوال :
أحدها : للخلیل و سیبویه : أنه بنفس الطلب؛ لما تضمنه من معنی «إن» الشرطیة کما أن أسماء الشرط إنما جزمت لذلک.
[شماره صفحه واقعی : 184]
صوت
[*هاشمیان]
الثانی : للسیرا فی والفارسی : أنه بالطلب لنیابته مناب الجازم الذی هو الشرط المقدر ، کما أن النصب بِ«ضرباً» فی قولک : «ضرباً زیداً» لنیابته فن «إضربْ» لالبضمنه معناه.
الثالث : للجمهور : أنه بشرط مقدر بعد الطلب وهذا أرجح من الأول؛ لأن الحذف والبضمین ، وإن اشترکا فی أنهما خلاف الأصل ، لکن فی التضمین تغییر معنی الأصل ، ولا کذلک الخذف ، وأیضاً فإن تضمین الفعل مفنی الحرف إما غیر واقع أو غیر واقع أو غیر کثیر ، ومن الثانی؛ لأن نائب الشیء یؤدّی معناه ، والطلبُ لا یُؤدّی معنی الشرط.
و فائدتها أمران : توکیدُ مضون الجملة وتخلیصُ المضارع للحال ، کذا قال الأکثرون ، واعترض ابن مالک الثانی بقوله تعالی : (وَإنَّ رَبّک لَیَحْکُمُ بَیْنّهُمْ یَومَ القِیامةِ) (النحل/124) ، (إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ) (یوسف/13) ؛فإن الذهاب کان مستقبلاً؛ فلو کان «یحزن» حالاً لزم تقدُّمُ الفعل فی الوجود علی فاعله مع أنه أثره ، والجواب : أن الحکم واقع فی ذلک الیوم لا محالة ، فنزل منزلة الحاضر الشماهد ، وأن التقدیر : قصدُ أن تذهبوا ، والقصد حال.
[*هاشمیان]
وتدخل باتفاق فی موضعین :
أحدهما : المتبأ ، نحو قوله تعالی : (لأنْتُمْ أَشَدَّ رَهبْبَةً) (الحشر/13) ، وقول الرسول صلی الله علیه وآله وسلم : «لله أفرَح بتوبة التائب من الظمآن الوارد ومن العقیم الوالد ومن الضالّ الواجد»(1).
[شماره صفحه واقعی : 185]
1) کنز العمال : ح 10166 و 10273.
الثانی : بعد «إنّ» وتدخل فی هذا الباب علی ثلاثة باتفاق : الاسم ، نحو قول کعب بن زهیر :
201- إنّ الرسول لَسیف یُستَضاء به***مُهَنّد مِن سیوف الله مسلول (1)
والمضارع؛ لشبهه به ، نحو قوله تعالی : (وَإِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ) (النحل /124) ، والظرف ، نحو قوله تعالی : (وإنّکَ لَعَلی خُلُقٍ عظیم) (القلم /4) وقول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «وإنّ الکتاب لَمعیَ ما فارقتُهُ مذ صَحِبتُه» (2)و علی ثلاثة باختلاف :
إحداها : الماضی الجامد ، نحو : «إنّ زیداً لعَسی أنْ یقوم» قاله أبوالحسن ، ووجهه أن الجامد یشبه الاسم ، وخالفه الجمهور.
الثانی : الماضی المقرون بِ «قد» قاله الجمهور ، ووجهه أن «قد تقرب الماضی من الحال فیشبه المضارع المشبه للاسم ، وخالف فی ذلک خطّاب ومخمّد بن مسعود الغزنی ، وقالا : إذا قیل : «إنّ زیداً لقدم قامَ» فهو جوابٌ لقسمٍ مقدر.
الثالث : الماضی المتصرف المجرد من «قد» أجازه الکسائی وهشام علی إضمار «قد» ومنعه الجمهور ، وقالوا : أنما هذه لام القسم ، فمتی تقدّم فعلُ القلب فتحت همزة «انّ» کَ «علمت أنّ زیداً لقامَ» والصواب عندهما : الکسر.
واختلف فی دخولها فی غیر باب «إنّ» علی شیئین :
أحدهما : خبرالمبتدأ المتقدم ، نحو : «لقائمٌ زیدٌ» فمقتضی کلام جماقة الجواز ، وفی أمالی ابن الحاجب : لام الابتداء یجیب معها المبتدأ.
[شماره صفحه واقعی : 186]
الثانی : الفعل ، نحو : «لیقوم زید» فأجاز ذلک ابن مالک والمالقی وغیر هما وزادالمالقی ، الماضی الجامد ، نحو : (لَبِئْسَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ) (المائدة /62) وبعضهم المصرف المقرون بِ «قد» ، نحو قول أبی الأسود الدؤلی فی رثاء علی علیه السلام :
202- لقد علمت قریش حیث کانت***بأنک خیرها حسباً ودیناً (1)
والمشهور : أنّ هذه لام القسم. ونص جماعة علی منع ذلک کلّه. فال ابن الخباز فی شرح الإیضاح : لا تدخل لام الابتداو علی الجمل الفعلیة إلا فی باب«إن» انتهی. وهو مقتضی ما ما قدّمناه عن ابن الحاجب ،
[*هاشمیان]
وهو أیضاً قول الزمخشری ، قال فی تفسیر : (وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ) (الضحی /5) لام البتداء لاتدخل إلا علی المبتأ والخبر ، وقال فی(لاُقسِمُ بِیَومِ القِیامة) (القیامة /1) : هی لام الابتداء دخلت علی مبتدأ محذوف ولم یقدرها لام القسم ؛ لأنه عنده ملازمة للنون ، وکذا زعم فی «وَلَسَوفَ یُعْطیکَ رّبّک» أن المبتدأ مقدر ، أی : ولأنْتَ سَوْفَ یُعْطیکَ ربّک.
ویضعف قوله أن فیه تکلّفین لغیر ضرورة ، وهماتقدیر محذوف وخلع اللام عن معنی الحال؛ لئلا یجتمع دلیلا الحال والاستقبال وقد صرّح بذلک فی تفسیر (لَسَوفَ اُخْرجُ حُیّاً) (مریم /66).
وقوله : إنّ لام القسم مع المضارع لا تفارق النون ممنوع ، بل تارة تجب اللام وتمتنع النون وذلک مع التنفیس کالآیة ومع تقدم المعمول بین اللام والفعل ، نحو : (وَلَئِن مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللَّهِ تُحْشَرُونَ) (آل عمران/158) ومع کون الفعل للحال ، نحو : «لاُقسِمُ» وإنّما قدر البصریون هنا مبتدأ؛ لأنهم لا یجیزون لمن قصد الحال أن یقسم إلا علی الجملة الاسمیة ، وتارة یمتنعان ، وذلک مع الفعل المنفی ، نحو :
[شماره صفحه واقعی : 187]
1) أدب الطف : 1/105.
(تّالله تَفْتوا) (یوسف /85) وبارة یجبان ، وذلک فیما بقی ، نحو : (وتالله لأکِیدَنَّ اصنامَکُمْ) (الأنبیاء/57)
للام الابتداء الصّدریة؛ ولهذا علقت العامل فی نحو : «علمت لزیدٌ منطق» ومنعت من النصب علی الاشتغال فی نحو : «زیدٌ لأنا اُکرمه» ومن أن یتقدم علیها الخبر فی نحو : «لزیدٌ قائمٌ»والمبتأفی نحو : «القائمٌ زیدٌ».
ولیس لها الصّدریة فی باب «إن» ؛لأنها فیه مؤخرة من تقدیم ؛ ولهذا تسمی اللام المزحلفة ، والمزحلقةأیضاً ، وذلک لأن أصل «إنّ زیداً لقائم» : «لإنَّ زیداً قائم» فکرهوا افتتاح الکلام بتوکیدین فأخروا اللام دون «إنّ»؛ لئلا یتقدّم معمولُ الحرف علیه ، وإنما لم ندّع أن الأصل : «إنّ لزیداً قائم»؛ لئلا یحول ماله الصدر بین العامل والمعمول ولا عتبارهم حکم صدریتها فیما قبل «إن» دون ما بعدها.
دلیل الأول : أنها تمتنع من تسلط فعل القلب علی «إن»ومعمولیها ولذلک کسرت فی نحو : (والله یعلم إنّک لَرّسُولُهُ) (المنافقون/1).
ودلیل الثانی : أن عمل «إن» یتخطالها ، تقول : «إنّ فی الدار لزیداً» وکذلک یتخطاها عمل العامل بعدها نحو : «إنّ زیداً طعامک لآکل».
صوت
[*هاشمیان]
«إنَّ زیداً لقام» أو «لیقومنّ» اللام جوابُ قسم مقدر ، لا لام الابتداء؛ فإذا دخلت علیها «علمت» مثلاً فتحت همزتها ؛ فإن قلت : «لقد قام زید» فقالوا : هی لام الابتداء ، وحینئذٍ یجب کسر الهمزة ، والصصواب : أن الأمرین محتملان.
[شماره صفحه واقعی : 188]
و إذا خفّفت «إنّ» ، نحو (وَإنْ کانَتْ لَکَبِیرِةً) (البقرة/143) فاللام عند سیبویه والأکثرین لام الابتداء أفادت - مع إفادتها توکید النسبة وتخلیص المضارع للحال - الفرق بین «إن» المخففة من الثقیلة و «إن» النافیة؛ ولهذا صارت لازمة بعد أن کانت جائزة ، اللّهم إلاّ أن یدل دلیل علی قصد الإثبات کقراءة أبی رجاء : (وإن کُلُّ ذلِکَ لما مَتاعُ الحَیاة الدُّنیا) (الزخرف /35) بکسر اللام أی : للّذی.
ویجب ترکها مع نفی الخبر کقوله (1):
203- إن الحقُّ لایخفی علی ذی بصیرة***وَإنْ هوَ لمْ یَعْدَمْ خِلافَ مُعانِد
وزعم أبو علی وأبوالفتح وجماعةٌ أنّها لامٌ غیر لام الابتداء ، اُجتلبت للفرق ، وحجة أبی علی دخولها علی الماضی المتصرف ، نحو : «إن زیدٌ لقامَ» وعلی منصوب الفعل المؤخر عن ناصبه فی نحو : (وَإنْ وَجَدْنا أکثَرَهُمْ لَفاسقینَ) (الأعراف /102) وکلاهما لایجوز مع المشددة.
وزعم الکوفیون أن اللام فی ذلک کلّه بمعنی «إلاّ» وأنّ «إنْ» قبلها نافیة ، واستدلوا علی مجیء اللام للاستثناء بقوله (2):
204- أمسی أبانُ ذلیلاً بعدَ عَزّتهِ***وما أبانُ لَمِنْ أعْلاجِ سُودانِ
وقیل : اللام للابتداء علی أنّ «ما» استفهام وتم الکلام عند «أبان» ثم ابتدأ : لمن أعلاج ، أی بتقدیر : لهو من أعلاج ، وقیل : هی لام زیدت فی خبر «ما» النافیة
[شماره صفحه واقعی : 189]
وهذا المعنی عکس المعنی علی القولین السابقین.
وعلی قول الکوفیین یقال : «قد علمنا إنْ کنتَ لمُؤمناً» بکسر الهمزة ؛ لأن النافیة مکسورة دائماً ، وکذا علی قول سیبویه؛ لأنّ لام الابتداء تُعلق العامل عن العمل ، وأمّا علی قول أبی علیّ وأبی الفتح فتفتح.
صوت
[*هاشمیان]
و هی الداخلة فی خبرالمبتدأ ، وفی خبر «أنّ» المفتوحة ، وفی خبر «لکن» ولیس دخول اللام مقیساً بعد «أنّ» المفتوحة خلافاً للمبرد ، ولا بعد «لکن» خلافاً للکوفیین ، ولا اللام بعدهما لام الابتداء خلافاً له ولهم ، وزیدت أیضاً فی خبر «زال» ، وفی المفعول الثانی لِِ «أری» فی قول بعضهم : «أراک لشاتِمی» ونحو ذلک.
و هی ثلاثة أقسام :
لام جواب «لو» نحو قول اُم البنین فی رثاء العباس (علیه السلام) :
205- لوکان سیفُک فی یدی-***-ک لَما دَنی منهُ أحدٌ (1)
ولام جواب «لولا» ، نحو قوله تعالی : (وَلَولا دفْعُ الله النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعض لَفَسَدَتِ الأرضُ) (البقرة /251).
ولام جواب القسم ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «والله لَدنیاکم هذه أهونُ فی عَینی مِنْ عِراقِ خنزیر فی یَد مَجذُوم» (2).
للإیذان بأن الجواب بعدها مبنی علی قسم قبلها ، لاعلی الشرط ، ومن ثمّ تسمّی اللام المؤذنة ، وتسمی الموطئة أیضاً؛ لأنّها
[شماره صفحه واقعی : 190]
وطأت الجواب للقسم ، أی : مهدته له ، نحو : (لئن اُخرِجُوا لا یَخْرُجونَ مَعَهُمْ وَلئن قُوتلُوا لا یَنصُرُونَهُمْ) (الحشر/12) وأکثرما تدخل علی «إن» وقد تدخل علی غیرها کقوله (1):
206- لَمتی صَلَحْتَ لَیُقْضَیَنْ لک صالحٌ***ولَتُجْزَیَنَّ إذا جُزِیتَ جمیلاً
وقد تحذف مع کون القسم مقدراً قبل الشرط ، نحو (وَإن أَطَعْتُمُوهُمْ إنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ) (الأنعام /121). وقول بعضهم : لیس هنا قسم مقدر وإن الجملة الاسمیّة جواب الشرط علی إضمار الفاء کقوله (2):
207- مَنْ یَفعل الحسنات الله یشکُرها***والشرُّ بالشرّ عندالله مِثلانِ
مردودٌ؛ لأن ذلک خاص بالشعر.
صوت
[*هاشمیان]
کَ «الرجل والحارث» وقد مضی شرحها.
للدلالة علی البعد أو علی توکیده ، علی خلاف فی ذلک ، وأصلها السکون کما فی «تلک» وإنما کسرت فی «ذلِک» ؛ لالتقاء الساکنین.
نحو : «لَظَرُفَ زیدٌ» و «لَکَرُمَ عمرو» بمعنی «ما أظرفه وما أکرمه» ذکره ابن خالویه فی کتابه المسمی بالجمل ، والصواب : أنها إما لام الابتداء دخلت علی الماضی؛ لشبهه لجموده بالاسم ، وإما لام جواب قسم مقدر.
[شماره صفحه واقعی : 191]
لا علی ثلاثة أوجه :
و هذه علی خمسة أوجه :
و ذلک إنْ اُرید بها نفیُ الجنس علی سبیل التنصیص ، وتسمی حینئذ تبرئة ، وإنما یظهر نصب اسمها إذا کان خافضاً ، نحو : «لا صاحبَ جُود ممقوتٌ» ، أو رافعاً ، نحو : «لا حسناً فِعلُه مذموم» ، أو ناصباً ، نحو : «لا طالعاً جبلاً حاضر» ومنه «لا خیراً من زید عندنا».
وتخالف «لا» هذه «إنّ» من سبعة أوجه :
أحدها : أنها لا تعمل إلا فی النکرات.
الثانی : أن اسمها إذا لم یکن عاملاً فإنه یُبنی ، قیل : لتضمنه معنی «مِن» الاستغراقیة ، وقیل : لترکیبه مع «لا» ترکیبَ خمسة عشر ، وبناؤه علی ما ینصب به لو کان معرباً ، فیبنی علی الفتح فی نحو قول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لا فقرَ أشدّ من الجهل» (1)، ومنه قوله تعالی : (لاتَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الیَومَ) (یوسف /92) وقول بشیر بن جذلم :
208- یاأهلَ یثربَ لا مُقامَ لکم بها***قُتِلَ الحسین (علیه السلام) فأدْمُعی مدرارُ (2)
وعلی الیاء فی نحو : «لا رجُلینِ» و «لا قائمین» ، وعلی الکسرة فی نحو : «لا مُسلماتِ» وکان القیاس وجوبها ، ولکنه جاء بالفتح ، وهو الأرجح؛ لأنها الحرکة التی یستحقها المرکب.
[شماره صفحه واقعی : 192]
صوت
[*هاشمیان]
الثالث : أن ارتفاع خبرها عند إفراد اسمها نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لاشرف أعلی من الإسلام ولا عزّ أعزّ من التقوی» (1)بما کان مرفوعاً به قبل دخولها ، لابها ، وهذا القول لسیبویه ، وخالفه الأخفش والأکثرون ولا خلاف بین البصریین فی أن ارتفاعه بها إذا کان اسمها عاملاً.
الرابع : أن خبرها لا یتقدم علی اسمها ولوکان ظرفاً أو مجروراً.
الخامس : أنه یجوز مراعاة محلها مع اسمها قبل مضی الخبر وبعده ، فیجوز رفع النعت والمعطوف علیه ، نحو : «لا رجُلَ ظریفٌ فیها ، ولا رجُلَ وامرأةٌ فیها».
السادس : أنه یجوز إلغاؤها إذا تکررت ، نحو : «لا حولٌ ولا قُوّةٌ إلا بالله» ولک فتح الاسمین ، ورفعهما ، والمغایرة بینهما ، بخلاف نحو قول الأعشی :
209- إنّ مَحَلاّ وإنّ مُرتَحَلا***وَإنّ فی السَفر إذ مضَوا مَهَلا (2)
فلا محیدَ عن النصب.
والسابع : أنه یکثر حذف خبرها إذا علم ، نحو : (قالُوا لا ضَیْرَ) (الشعراء/50) (فَلا فَوْتَ) (السبأ /51) وتمیم لا تذکره حینئذ.
کقول سعد بن مالک :
210- مَن صَدَّ عن نیرانها***فأنا ابنُ قیس لا بَراحُ (3)
وإنما لم یقدروها مهملة والرفع بالابتداء؛ لأنها حینئذ واجبة التکرار وفیه
[شماره صفحه واقعی : 193]
نظر؛ لجواز ترکه فی الشعر.
و «لا» هذه تخالف «لیس» من ثلاث جهات :
إحداها : أن عملها قلیل ، حتی ادّعی أنه لیس بموجود.
الثانیة : أن ذکر خبرها قلیل ، حتی إن الزجاج لم یظفر به؛ فادّعی أنها تعمل فی الاسم خاصة ، وأن خبرها مرفوع ، ویرده قوله (1):
211- تَعَزَّفلاشیءعلی الأرض باقیا***ولا وَزَرٌ ممّا قَضَی الله واقیا
الثالثة : أنها لا تعمل إلا فی النکرات ، خلافاً لابن جنی وابن الشجری وعلیه بنی المتنبی قوله :
212- إذا الجودُ لم یُرزق خلاصاً من الأذی***فلا الحمدُ مکسُوباً ولا المالُ باقیاً (2)
صوت
[*هاشمیان]
إذا قیل : «لا رجُلَ فی الدار» بالفتح ، تعین کونها نافیة للجنس ، ویقال فی توکیده : «بل امرأة» وإن قیل بالرفع ، تعین کونها عاملة عمل «لیس» وامتنع أن تکون مهملة ، وإلا تکررت ، واحتمل أن تکون لنفی الجنس وأن تکون لنفی الوحدة ، ویقال فی توکیده علی الأول : «بل امرأة» وعلی الثانی : «بل رجلان أو رجال».
وغلط کثیر من النّاس ، وزعموا أن العاملة عمل «لیس» لا تکون إلاّ نافیة
[شماره صفحه واقعی : 194]
للوحدة لا غیر ، ویرد علیهم نحو قوله (1):
213- تَعَزَّ فلا شیء علی الأرضِ باقیا***ولا وَزَرٌ ممّا قَضی الله واقِیا
وإذا قیل : «لا رجلٌ ولا امرأةٌ فی الدار» برفعهما احتمل کون «لا» الاُولی عاملة فی الأصل عمل «إنّ» ثم اُلغیت لتکرارها ، فیکون ما بعدها مرفوعاً بالابتداء ، وأن تکون عاملة عمل «لیس» فیکون ما بعدها مرفوعاً بها ، وعلی الوجهین فالظرف خبر عن الاسمین إن قدرت «لا» الثانیة تکراراً للاُولی وما بعدها معطوفاً؛ فإن قدرت الاُولی مهملة والثانیة عاملة عمل «لیس» أو بالعکس فالظرف خبر عن أحدهما ، وخبر الآخر محذوف کما فی قولک : «زید وعمرو قائم» ولا یکون خبراً عنهما؛ لئلا یلزم محذوران : کونُ الخبر الواحد مرفوعاً ومنصوباً ، وتوارد عاملین علی معمول واحد.
صوت
[*هاشمیان]
و لها ثلاثة شروط :
أحدها : أن یتقدمها إثبات کَ «جاء زید لا عمرو» ، أو أمر کَ «اضربْ زیداً لا عمراً» ، قال سیبویه : أو نداء ، نحو : «یابن أخی لا ابن عمی» ، وزعم ابن سعدان أن هذا لیس من کلامهم.
الثانی : ألاّ تقترن بعاطف ، فإذا قیل : «جاءنی زید لا بل عمرو» فالعاطفُ «بل» و «لا» ردٌّ لما قبلها ، ولیست عاطفة ، وإذا قلت : «ما جاءنی زید ولا عمرو» فالعاطف الواو ، و «لا» توکید للنفی ، وفی هذا المثال مانع آخر من العطف بِ «لا» وهو تقدّم النفی ، وقد اجتمعا أیضاً فی (ولا الضّالّینَ) (الفاتحة /7).
الثالث : أن یتعاند متعاطفاها ، فلا یجوز «جاءنی رجل لا زید» ؛ لأنه یصدق
[شماره صفحه واقعی : 195]
1) تقدّم برقم 211.
علی زید اسم الرجل ، بخلاف «جاءنی رجل لا امرأة».
و هذه تُحذف الجملُ بعدها کثیراً کقول رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لا» فی جواب من قال : «إنّی رجل ضَریر شاسِع الدار ، ولیس لی قائد یلازمنی فلی رخصة أن لا آتی المسجد؟» (1)والأصل : «لا ، لم یکن رخصة».
فإن کان ما بعدها جملة اسمیة صدرُها معرفة أو نکرة ولم تعمل فیها ، أو فعلاً ماضیاً لفظاً وتقدیراً ، وجب تکرارها.
مثالُ المعرفة : (لا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أنْ تُدْرِک القَمَرَ ، وَلا الّیلُ سابِقُ النّهارِ) (یس /40).
ومثال النکرة التی لم تعمل فیها «لا» : (لا فِیها غَوْلٌ ولاهُمْ عَنْها یُنْزَفُونَ) (الصافات /47) فالتکرارهنا واجب بخلافه فی (لا لَغْوٌ فیها وَلا تَأثِیمٌ) (الطور /23).
ومثالُ الفعل الماضی : (فَلا صَدَّقَ وَلا صَلّی) (القیامة /31). وإنما ترک التکرار فی نحو قول أبی الأسود الدؤلی :
214- ألا أبلغ معاویة بن حرب***فلا قَرّتْ عُیُون الشامِتینا (2)
لأنّ المراد الدعاء فالفعل مستقبل فی المعنی ومثله فی عدم وجوب التکرار بعدم قصد المضیّ إلاّ أنه لیس دعاء؛ قولک : «والله لا فعلت کذا» ، وشذّ ترک التکرار فی قول أبی خراش الهذلی وهو یطوف بالبیت :
[شماره صفحه واقعی : 196]
215- إنْ تَغفرِ اللّهمَّ تغفر جَمّا***وأیّ عبدلک لا ألمّا (1)
وکذلک یجب تکرارها إذا دخلت علی مفرد خبر أو حال أو صفة ، نحو : «زیدٌ لا شاعر ولا کاتب» و «جاء زید لا ضاحکاً ولا باکیاً» ونحو قوله تعالی : (مِنْ شَجَرة مُبارَکَة زَیْتُونَة لاشَرقَیّة ولاغربیّة) (النور /35).
وإن کان ما دخلت علیه فعلاً مضارعاً لم یجب تکرارها ، نحو قوله تعالی : (قُل لا أسألُکُمْ عَلَیْهِ أجْراً إلاّ المَوَدّة فی القُربی) (الشوری /23) وقول الرباب زوجة الحسین (علیه السلام) فی رثائه :
216- والله لا أبتغی صِهراً بصِهرِکُم***حتی اُغَیَّبَ بین اللحد والطین (2)
ویتخلص المضارعُ بها للاستقبال عند الأکثرین ، وخالفهم ابن مالک ؛ لصحة قولک : «جاء زیدٌ لا یتکلم» بالاتفاق ، مع الاتفاق علی أن الجملة الحالیةلا تُصدّر بدلیل استقبال.
صوت
[*هاشمیان]
من أقسام «لا» النافیة : المعترضةُ بین الخافض والمخفوض ، نحو : «جئتُ بلازاد» و «غضبتُ من لا شیء».
وعن الکوفیین : أنها اسم ، وأن الجار دخل علیها نفسها ، وأن ما بعدها خفض بالإضافة وغیرهم یراها حرفاً ، ویسمیها زائدة کما یسمون «کان» فی نحو : «زیدٌ کانَ فاضلٌ» زائدة وإن کانت مفیدة لمعنیً وهو المضی والانقطاع؛ فعلم أنهم قد یریدون بالزائد المعترض بین شیئین متطالبین وإن لم یصح أصلُ المعنی بإسقاطه
[شماره صفحه واقعی : 197]
کما فی مسألة «لا» فی نحو : «غضبتُ من لا شیء» ، وکذلک إذا کان یفوت بفواته معنی کما فی مسألة «کان» ، وکذلک «لا» المقترنة بالعاطف فی نحو : «ما جاءنی زید ولا عمرو» ویسمونها زائدة ، ولیست بزائدة البتة ، ألا تری أنه إذا قیل : «ما جاءنی زید وعمرو» احتمل أن المراد نفی مجیء کل منهما علی کل حال ، وأن یراد نفی اجتماعهما فی وقت المجیء ، فإذا جیء بِ «لا» صار الکلام نصّاً فی المعنی الأول ، نعم هی فی قوله سبحانه : (وَما یَسْتَوِی الأحیاء وَلا الأمواتُ) (فاطر/22) لمجرد التوکید.
صوت
[*هاشمیان]
اعتراضُ «لا» بین الجار و المجرور فی نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «الداعی بلا عَمَل کالرّامی بلا وَتَر» (1)وبین الناصب والمنصوب فی نحو : (لِئلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ) (البقرة/150) وبین الجازم والمجزوم فی نحو : (إنْ لا تَفْعَلُوهُ) (الأنفال/73) وتقدُّمُ معمول ما بعدها علیها فی نحو (یَوْمَ یأتِی بَعْضُ آیاتِ رَبّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إیمانُها لمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أو کَسَبَتْ فی إیمانِها خَیْراً) (الأنعام/158) دلیلٌ علی أنّها لیس لها الصّدر ، بخلاف «ما» ، اللهم إلاّ أن تقع فی جواب القسم ؛ فإن الحروف التی یُتلقی بها القسم کلها لها الصّدر ، وقیل : لها الصدر مطلقاً ، وقیل : لا مطلقاً والصواب : الأول.
و تختص بالدخول علی المضارع ، وتقتضی جزمه واستقباله ، سواء کان المطلوبُ منه مخاطباً ، نحو قوله تعالی (لاتَتّخِذُوا عَدُوّی وَعَدوّکُمْ أولِیاء) (الممتحنة/1) أو غائباً ، نحو :
[شماره صفحه واقعی : 198]
1) نهج البلاغة : ح ٣٣٠/١٢٤٥.
(لایَتّخِذِ المُؤمِنُونَ الکافِرینَ أولیاء) (آل عمران /28) ، أو متکلماً ، نحو «لا أرَیَنّک هاهنا» ، وهذا النوع مما اُقیم فیه المسبب مُقام السبب ، والأصل : لاتکن هاهنا فأراک.
ولافرق فی اقتضاء «لا» الطلبیة للجزم بین کونها مفیدةً للنهی سواء کان للتحریم کما تقدم ، أو للتنزیه نحو : (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ) (البقرة/237) وکونها للدعاء کقوله تعالی : (رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا) (البقرة/286) وقال مالک بن الریب :
217- یقولونَ لا تَبْعَدْ وهم یدفنُوننی***وأینَ مکانُ البعدِ إلاّ مکانیا؟ (1)
وکونها للالتماس کقولک لنظیرک غیر مُستعل علیه : «لا تفعل کذا» وکذا الحکم إذا خرجتْ عن الطلب إلی غیره کالتهدید فی قولک لولدک أو عبدک : «لاتُطعنی».
نحو : (ما مَنَعَک إذْ رَأیْتَهُمْ ضَلّوا ألاّ تَتّبِعَنِ) (طه/92 و 93) (ما مَنَعَک ألاّ تَسْجُدَ) (الأعراف/12) ویوضحه الآیة الاُخری : (ما مَنَعَک أنْ تَسْجُدَ) (ص /75) ومنه : (لئلاّ یَعْلَمَ أهْلُ الکِتابِ) (الحدید/29) أی : لیعلموا.
واختلف فیها من قوله تعالی : (لا اُقسِمُ بِیَومِ القیامَةِ) (القیامة /1) أنافیةأم زائدة؟ ، فقیل : هی نافیة ، واختلف هؤلاء فی منفیها علی قولین :
أحدهما : أنه شیء تقدم ، وهو ما حکی عنهم کثیراً من إنکار البعث : فقیل لهم : لیس الأمر کذلک : ثم استؤنف القسم ، قالوا : وإنما صح ذلک؛ لأن القرآن کله کالسورة الواحدة ، ولهذا یذکر الشیء فی سورة وجوابه فی سورة اُخری ، نحو :
[شماره صفحه واقعی : 199]
1) شرح شواهد المغنی : 2/630.
(وَقالُوا یا أیُّها الّذی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذّکْرُ إنّکَ لَمَجْنُونٌ) (الحجر /6) وجوابه : (ما أنتَ بِنِعْمَةِ رَبّک بِمَجْنُونِ) (القلم /2).
والثانی : أن منفیها «اُقسِمُ» وذلک علی أن یکون إخباراً لا إنشاء ، واختاره الزمخشری ، قال : والمعنی فی ذلک أنه لا یقسم بالشیء إلاّ إعظاماً له؛ بدلیل : (فَلا اُقْسِمُ بِمَواقِعِ النّجُومِ وَإنّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ) (الواقعة /75 و 76) فکأنّه قیل : إنّ إعظامه بالإقسام به کلا إعظام ، أی : إنّه یستحق إعظاماً فوق ذلک.
[*هاشمیان]
وقیل : هی زائدة واختلف هؤلاء فی فائدتها علی قولین : أحدهما : أنّها زیدت توطئة وتمهیداً لنفی الجواب ، والتقدیر : لا ، اُقسم بیوم القیامة لا یترکون سُدی. ورُدّ بقوله تعالی : (لا اُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ) (البَلَد /4) ومثله : (فَلا اُقسِمُ بِمَواقِعِ النُّجومِ) (الواقعة /75) الآیة.
والثانی : أنها زیدت لمجرد التوکید وتقویة الکلام ، کما فی (لِئلا یَعْلَمَ أهْلُ الکِتابِ) (الحدید /29) ورُدّ بأنها لا تزاد لذلک صدراً ، بل حشواً ، کما أن زیادة «ما» و «کان» کذلک ، نحو : (فَبِما رَحْمَة مِنَ الله) (آل عمران /159) (أیْنَما تُکُونُوا یُدْرِکْکُمُ المَوْتُ) (النساء /78) ونحو : «زیدٌ کانَ فاضلٌ» وذلک لأن زیادة الشیء تفید اطّراحه ، وکونه أول الکلام یفید الاعتناء به ، قالوا : ولهذا نقول بزیادتها فی نحو : (فَلا اُقْسِمُ بِرَبِّ المَشارِقِ وَالمغارِبِ) (المعارج/40) (فلا اُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ) (الواقعة/75) لوقوعها بین الفاء ومعطوفها ، بخلاف هذه ، وأجاب أبو علی بما تقدم من أن القرآن کالسورة الواحدة.
اختلف فیها فی أمرین :
[شماره صفحه واقعی : 200]
الأوّل : فی حقیقتها ، وفی ذلک ثلاثة مذاهب :
أحدها : أنها کلمة واحدة فعل ماض ، ثم اختلف هؤلاء علی قولین :
أحدهما : أنها فی الأصل بمعنی «نَقَصَ» من قوله تعالی : (لایَلِتْکُمْ مِنْ أعمالِکُمْ شَیْئاً) (الحجرات /14)؛ فإنه یقال : لاتَ یلیتُ ، ثم استعملت للنفی کما أن «قلَّ» کذلک ، قاله أبوذر الخشنی.
الثانی : أن أصلها : «لَیِسَ» بکسر الیاء ، فقلبت الیاء ألفاً؛ لتحرکها وانفتاح ما قبلها ، واُبدلت السین تاء.
المذهب الثانی : أنها کلمتان : «لا» النافیة ، والتاء لتأنیث اللفظة کما فی «ثُمَّتَ ورُبَّتَ» وإنما وجب تحریکها؛ لالتقاء الساکنین ، قاله الجمهور.
الثالث : أنها کلمة وبعض کلمة ، وذلک أنها «لا» النافیة والتاء زائدة فی أول الحین ، قاله أبو عبیدة وابن الطراوة.
واستدل أبو عبیدة بأنه وجدها فی مصحف عثمان مختلطة بِ «حین» فی الخط ، ولا دلیل فیه ، فکم فی خط المصحف من أشیاء خارجة عن القیاس.
ویشهد للجمهور أنه یوقف علیها بالتاء والهاء ، وأنها رسمت منفصلة عن الحین ، وأن التاء قد تکسر علی أصل حرکة التقاء الساکنین ، وهو معنی قول الزمخشری : وقرئ بالکسر علی البناء کَ «جیر» انتهی. ولو کان فعلاً ماضیاً لم یکن للکسر وجه.
[*هاشمیان]
الأمرالثانی : فی عملها ، وفی ذلک أیضاً ثلاثة مذاهب :
أحدها : أنها لا تعمل شیئاً؛ فإن ولیها مرفوع فمبتدأ حذف خبره ، أو منصوب فمفعول لفعل محذوف ، وهذا قول للأخفش ، والتقدیر عنده فی قوله تعالی :
[شماره صفحه واقعی : 201]
(وَلاتَ حِینَ مَناص) (ص /3) : لا أری حینَ مناص ، وعلی قراءة الرفع : ولا حینُ مناص کائنٌ لهم.
الثانی : أنها تعمل عملَ «إنّ» ؛ فتنصب الاسم وترفع الخبر ، وهذا قول آخر للأخفش.
الثالث : أنها تعمل عمل «لیس» وهو قول الجمهور.
وعلی کل قول فلا یذکر بعدها إلاّ أحد المعمولین ، والغالب أن یکون المحذوف هو المرفوع کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وقد أدْبَرَتِ الحِیلةُ وأقْبَلَتِ الغیلَةُ وَلات حینَ مناص» (1).
واختلف فی معمولها؛ فنصّ الفراء علی أنها لا تعمل إلاّ فی لفظة الحین ، وهو ظاهر قول سیبویه ، وذهب الفارسی وجماعة إلی أنها تعمل فی الحین وفیما رادَفَهُ ، قال الزمخشری : زیدت التاء علی «لا» وخُصَّت بنفی الأحیان.
حرف ینصب الاسم ویرفع الخبر ، قال بعض أصحاب الفرّاء : وقد ینصبهما ، وزعم یونس أن ذلک لغة لبعض العرب وحکی : «لعل أباک منطلقا» وتأویله عندنا علی إضمار «یوجد» لا «یکون» خلافاً للکسائی؛ لعدم تقدّم «إنْ ولَوْ» الشرطیتین.
وعقیل یخفضون بها المبتدأ کقوله (2):
[شماره صفحه واقعی : 202]
218- فقلت ادْعُ اُخری وارفع الصوت دعوة***لعل أبی المغوار منک قریب
وتتصل بها «ما» الحرفیة ، فتکفها عن العمل؛ لزوال اختصاصها حینئذ.
وجوّز قومٌ إعمالها حینئذ حملاً علی «لیت» ؛ لاشتراکهما فی أنهما یغیّران معنی الابتداء ، وکذا قالوا فی «کأنّ» ، وبعضهم خصَّ «لعلّ» بذلک؛ لأشدیّة التشابه؛ لأنها و «لیت» للإنشاء ، وأما «کأن» فللخبر.
وفیها عشر لغات مشهورة.
و لها معان :
و هو ترجِّی المحبوب و الإشفاق من المکروه ، کقول حسان فی رثاء النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
219- ولیس هوائی نازعاً عن ثنائه***لعلّی به فی جَنّةِ الخُلد أخلُد (1)
وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وَلا تَأمَنْ علی نفسک صَغیرَ معصیة فلعلک معذّب علیه» (2).
وتختص بالممکن. وقول فرعون : (لَعَلّی أبْلُغُ الأسْبابَ أسْبابَ السّمواتِ) (غافر/36 و 37) إنما قاله جهلاً أو مخرقة وإفکاً.
أثبته جماعة ، منهم الأخفش والکسائی ، وحملوا علیه : (فَقُولا لَهُ قَوْلاً لیِّناً لَعَلّهُ یَتَذَکّرُ أو یَخشی) (طه/44) ومن لم یثبت ذلک یحمله علی الرجاء ویصرفه للمخاطبین ، أی : اذهبا علی رجائکما.
صوت
[*هاشمیان]
أثبته الکوفیون؛ ولهذا عُلِّقَ بها الفعل فی نحو :
[شماره صفحه واقعی : 203]
(لاتَدْری لَعَلَّ الله یُحْدِثُ بَعْدَ ذلک أمراً) (الطلاق /1).
قال الزمخشری : وقد أشربها معنی «لیت» مَن قرأ : (فَأطّلِعَ) (غافر/37) انتهی.
ویقترن خبرها بِ «أنْ» کثیراً حملاً علی «عسی» کقول متمم بن نویرة :
220- لعلّک یوماً أنْ تُلِمَّ مُلِمّةٌ***علیک مِن اللائی یَدَعْنک أجدَعا (1)
وبحرف التنفیس قلیلاً کقول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لعلکم ستَفْتَحون بعدی مدائن عِظاماً وتَتّخِذون فی أسواقها مجالسَ» (2)
کنز العمال : 9/ ح 25373.
.وخرّج بعضهم نصب (فَأطّلِع) (غافر /37) علی تقدیر «أن» مع «أبْلُغ» کما خفض المعطوف من بیت زهیر :
221- بدالی ، أنَّی لستُ مدرکَ ما مضی***ولا سابق شیئاً ، إذا کان جائیاً (3)
علی تقدیر الباء مع «مدرک». ویحتمل أنه عطف علی «الأسباب» علی حد قول میسون :
222- ولبسُ عَباءَة وتَقَرَّ عینی***أحَبُّ إلیّ مِن لبس الشُفوف (4)
ومع هذین الاحتمالین فیندفع القول : بأن فی قراءة النصب حجة علی جواز النصب فی جواب الترجی حملاً له علی التمنی.
[شماره صفحه واقعی : 204]
ضربان : مخففة من الثقیلة ، وهی حرف ابتداء ، لا یعمل خلافاً للأخفش ویونس؛ لدخولها بعد التخفیف علی الجملتین. وخفیفة بأصل الوضع؛ فإن ولیها کلامٌ فهی حرف ابتداء لمجرد إفادة الاستدراک ، ولیست عاطفة ویجوز أن تستعمل بالواو ، نحو قوله تعالی : (وَلِکنْ کانُوا هُمُ الظّالِمینَ) (الزخرف /76) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ألا وإنکم لا تقدِرونَ علی ذلک ولکن أعینونی بِوَرع واجتهاد وعِفّة وسَداد» (1)وبدونها ، نحو قول زهیر :
223- إنّ ابنَورقاءلاتُخشی بَوادِرهُ***لکنْ وقائعهُ فی الحربِ تُنتظَرُ(2)
وإن ولیها مفرد فهی عاطفة بشرطین :
أحدهما : أن یتقدمها نفی أو نهی ، نحو : «ما قام زید لکن عمرو» و «لایقم زید لکن عمرو» فإن قلت : قام زید ، ثم جئت بِ «لکن» جعلتها حرف ابتداء ؛ فجئت بالجملة فقلت : «لکن عمرو لم یقم» وأجاز الکوفیون «لکن عمرو» علی العطف ، ولیس بمسموع.
[*هاشمیان]
الشرط الثانی : الاّ تقترن بالواو ، قاله الفارسی وأکثر النحویین ، وقال قوم : لاتستعمل مع المفرد إلاّ بالواو.
واختلف فی نحو : «ما قام زید ولکن عمرو» علی أربعة أقوال : أحدها لیونس : أنّ «لکن» غیر عاطفة ، والواو عاطفة مفرداً علی مفرد ، الثانی لابن مالک : أنّ «لکن» غیر عاطفة ، والواو عاطفة جملة حذف بعضها علی جملة
[شماره صفحه واقعی : 205]
صرح بجمیعها ، قال : فالتقدیر فی نحو : «ما قام زید ولکن عمرو» : ولکن قام عمرو ، وفی (ما کانَ مُحمّدٌ أبا أحَد مِنْ رِجالِکُمْ ولکِنْ رَسُولَ الله وخاتَمَ النّبِیّینَ) (الأحزاب /40) : ولکن کان رسول الله. وعلة ذلک أنّ الواو لا تعطف مفرداً علی مفرد مخالف له فی الإیجاب والسلب ، بخلاف الجملتین المتعاطفتین فیجوز تخالفهما فیه ، نحو : «قام زید ولم یقم عمرو» ، والثالث لابن عصفور : أنّ «لکن» عاطفة ، والواو زائدة لازمة ، الرابع لابن کَیْسان : أنّ «لکن» عاطفة ، والواو زائدة غیر لازمة.
حرف ینصب الاسم ویرفع الخبر ، وفی معناه ثلاثة أقوال :
أحدها : وهو المشهور : أنّه واحد ، وهو الاستدراک ، وفُسّرَ بأن تنسب لما بعدها حکماً مخالفاً لحکم ما قبلها ، ولذلک لابد أن یتقدمها کلامٌ مُناقض لما بعدها ، نحو : «ما هذا ساکناً لکنّه متحرک» أو ضد له ، نحو : «ما هذا أبیضَ لکنه أسود» قیل : أو خلاف ، نحو : «ما زید قائماً لکنه شارب» وقیل : لا یجوز ذلک.
الثانی : أنها ترد تارة للاستدراک وتارة للتوکید ، قاله جماعة منهم صاحب البسیط ، وفسروا الاستدراک برفع ما یُتوّهم ثبوتُه ، نحو : «ما قام زید ، لکنَّ عمراً قام» وذلک إذا کان بین الرجلین تلابس أو تماثل فی الطریقة ، ومثلوا للتوکید بنحو «لو جاءنی أکرمته لکنه لم یجیء» فأکدت ما أفادته «لو» من الامتناع.
الثالث : أنها للتوکید دائماً مثل «إنّ» ، ویصحب التوکیدَ معنی الاستدراک ، وهو قول ابن عصفور.
[*هاشمیان]
والبصریون علی أنها بسیطة ، وقال الفراء : أصلها «لکنْ أنّ» فطرحت الهمزة للتخفیف ، ونون «لکنْ» للساکنین ، کقول النجاشی الحارثی :
[شماره صفحه واقعی : 206]
224- فلست بآتیه ولا أستطیعه***ولاکِ اسقِنی إن کانَ ماؤکَ ذا فضلِ (1)
وقال باقی الکوفیین : مرکبة من «لا» و «إنّ» ، والکاف الزائدة لا التشبیهیة ، وحذفت الهمزة تخفیفاً.
وقد یحذف اسمها کقول الفرزدق :
225- فلوکنتَ ضَبّیّاً عَرِفْتَ قَرابتی***ولکنَّ زنجیّ عظیمُ المشافرِ (2)
أی : ولکنّک زنجی.
ولا تدخل اللام فی خبرها خلافاً للکوفیین.
حرف جزم لنفی المضارع وقلبه ماضیاً ، نحو قوله تعالی : (لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ) (الإخلاص /3) الآیة وقول الکمیت :
226- ألَمْ تَرَنی من حُبّ آل محمّد***أروحُ وأغْدُو خائفاً أتَرَقَّبُ (3)
وقد یرتفع الفعل المضارع بعدها کقوله (4):
227- لولا فوارسُ مِنْ نُعْم واُسرتُهم***یوم الصُّلیفاء لم یُوفون بالجار
[شماره صفحه واقعی : 207]
فقیل : ضرورة ، وقال ابن مالک : لغة.
وزعم اللحیانی أن بعض العرب ینصب بها کقراءة بعضهم : (ألَمْ نَشْرَحَ) (الشرح/1) وخرّج علی أن الأصل : «نشرحن» ثم حذفت نون التوکید الخفیفة وبقیت الفتحة دلیلاً علیها ، وفی هذا شذوذان : توکید المنفی بِ «لَمْ» وحذف النون لغیر وقف ولاساکنین.
وقد تفصل من مجزومها فی الضرورة بالظرف کقوله (1):
228- فذاکَ ولم ، إذا نحنُ امترینا***تکنْ فی الناس یُدرککَ المِراء
وقد یلیها الاسمُ معمولاً لفعل محذوف یفسره ما بعده کقوله (2):
229- ظُنِنتُ فقیراً ذا غنیً ثمَّ نِلتُهُ***فَلَمْ ذا رَجاء ألقَهُ غیرَ واهبِ
صوت
[*هاشمیان]
علی ثلاثة أوجه :
و تنفیه وتقلبه ماضیاً کَ «لمْ» إلاّ أنها تفارقها فی خمسة اُمور :
الأوّل : أنها لا تقترن بأداة الشرط ، لا یقال : «إنْ لمّا تقم» وفی التنزیل : (وَإنْ لَمْ تَفْعَلْ) (المائدة /67) (وَإنْ لَمْ یَنْتَهُوا) (المائدة/73).
الثانی : أن منفیها مستمر النفی إلی الحال کقول شأس بن نهار :
[شماره صفحه واقعی : 208]
230- فإنْ کُنتُ مأکولاًفکنْ خیرَ آکل***وإلاّ فأدرکنی ولمّا اُمزَّقِ (1)
ومنفی «لم» یحتمل الاتصال ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لم یَخلُقِ الله سبحانه الخلقَ لوَحشته ولم یَستَعملْهم لمنفعته» (2)، والانقطاعَ مثل قوله تعالی : (لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً) (الإنسان/1) ولهذا جاز : «لم یکن ثم کان» ولم یجز : «لما یکن ثم کان» بل یقال : «لما یکن وقد یکون».
ولامتداد النفی بعد «لما» لم یجز اقترانها بحرف التعقیب ، بخلاف «لم» تقول : «قمت فلم تقم» ؛ لأن معناه : وما قمت عقیب قیامی ، ولایجوز «قمت فلما تقم» ؛ لأن معناه : وما قمت إلی الآن.
الثالث : أن منفی «لما» لا یکون إلاّ قریباً من الحال ، ولا یشترط ذلک فی منفی «لَمْ» تقول : لم یکن زید فی العام الماضی مقیماً ، ولا یجوز «لما یکن». وقال ابن مالک : لایشترط کون منفی «لما» قریباً من الحال ، مثل : «عصی إبلیسُ ربّه ولمّا یندمْ» بل ذلک غالب لا لازم.
الرابع : أن منفیّ «لمّا» مُتوقّع ثبوتُه ، بخلاف منفی «لم» ألا تری أن معنی (بَلْ لَمّا یَذُوقوا عَذاب) (ص /8) أنهم لم یذوقوه إلی الآن وأن ذوقهم له متوقع ، ولهذا أجازوا : «لم یقض مالا یکون» ومَنَعُوه فی «لما».
وهذا الفرق بالنسبة إلی المستقبل ، فأما بالنسبة إلی الماضی فهما سیّان فی نفی المتوقع وغیره ، ومثالُ المتوقع أن تقول : «مالی قمتُ ولم تقم ، أو ولما تقم» ، ومثال غیر المتوقع أن تقول ابتداء : «لم تقم ، أو لما تقم».
[شماره صفحه واقعی : 209]
الخامس : أن منفی «لما» جائز الحذف لدلیل ، کقوله (1):
231- فَجِئْتُ قُبُورَهُم بَدْأ ولما***فنادَیتُ القبورَ فلم یُجِبْنَهْ
أی : ولما أکن بدأ قبل ذلک ، أی : سیداً ، ولا یجوز : «وصلت إلی بغداد ولم» ترید ولم أدخلها.
[*هاشمیان]
وعلة هذه الأحکام کلها أن «لم» لنفی «فَعَلَ» ، و «لما» لنفی «قد فَعَلَ».
فتقتضی جملتین وجدت ثانیتهما عند وجود اُولاهما ، نحو قول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لما عرج بی إلی السماء رأیتُ مکتوباً علی ساق العرش بالنور لا إله إلاّ الله محمد رسول الله ، أیّدتُه بعلی» (2)ویقال فیها : حرف وجود لوجود ، وبعضهم یقول : حرف وجوب لوجوب ، وزعم ابن السراج وتبعه الفارسی وتبعهما ابن جنی وتبعهم جماعة أنها ظرف بمعنی «حین» وقال ابن مالک : بمعنی «إذ» وهو حسن؛ لأنها مختصة بالماضی وبالإضافة إلی الجملة.
وردّ ابن خروف علی مُدّعی الاسمیة بجواز أن یقال : «لما أکرمتنی أمس أکرمتک الیوم» ؛ لأنها إذا قُدّرت ظرفاً کان عاملها الجواب والواقع فی الیوم لایکون فی الأمس.
والجواب : أن هذا مثلُ (إنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ) (المائدة /116) والشرط لایکون إلاّ مستقبلاً ، ولکن المعنی : إن ثبت أنی کنت قلته ، وکذا هنا المعنی : لما ثبت الیومَ إکرامُک لی أمس أکرمتک.
[شماره صفحه واقعی : 210]
ویکون جوابها فعلاً ماضیاً اتفاقاً ، وجملة اسمیة مقرونة بِ «إذا» الفجائیة أو بالفاء عند ابن مالک ، وفعلاً مضارعاً عند ابن عصفور ، دلیل الأول : (فَلَمّا نَجّاکُمْ إلی البَرِّ أعْرَضْتُم) (الإسراء/67) والثانی : (فَلَمّا نَجّاهُمْ إلَی البَرّ إذاهُم یُشْرکُونَ) (العنکبوت /65) والثالث : (فَلَمّا نَجّاهُمْ إلی البَرّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) (لقمان /32) والرابع : (فَلَمّا ذَهَبَ عَنْ إبراهیمَ الرّوعُ وَجاءتْهُ البُشری یُجادِلُنا) (هود /74) وهو مؤول بِ «جادلَنا» وقیل فی آیة الفاء : إن الجواب محذوف ، أی : انقسموا قسمین : فمنهم مقتصد ، وفی آیة المضارع إن الجواب : «جاءتْهُ الْبُشْری» علی زیادة الواو ، أو محذوف ، أی : أقبل یجادلنا.
فتدخل علی الجملة الاسمیة ، نحو : (اِن کُلُّ نَفْس لَمّا عَلَیها حافِظٌ) (الطارق /4) فیمن شدد المیم ، وعلی الماضی لفظاً لامعنی ، نحو : «أنشدُکَ الله لمّا فعلتَ» أی : ما أسألک إلا فعلک.
صوت
[*هاشمیان]
حرف نفی ونصب واستقبال کقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) حین سأله علی (علیه السلام) : «ما یبکیک؟ : ضغائنُ فی صدور أقوام لن یَبدُوها حتی یفقدونی أو یفارقونی» (1).
ولاتفید توکید النفی خلافاً للزمخشری فی کشّافه ، ولا تأبیده خلافاً له فی اُنموذجه وکلاهما دعوی بلا دلیل ، قیل : ولو کانت للتأبید لم یقیّد منفیها بِ «الیوم» فی (فَلَنْ اُکَلِّمَ الْیَومَ إنسِیّاً) (مریم /26) ولکان ذکر الأبد فی قوله : (وَلَنْ یَتَمَنّوْهُ أبداً) (البقرة /95) وقول الکمیت :
[شماره صفحه واقعی : 211]
1) الإیضاح : 454.
232- لا اُبالی ولَن اُبالی فیهم***أبداً رَغْمَ ساخِطین رغامِ (1)
تکراراً والأصل عدمه.
وتأتی للدعاء کما أتت «لا» کذلک وفاقاً لجماعة منهم ابن عصفور ، والحجّة فی قول الأعشی :
233- لنْ تزالُوا کذلِکم ثمَّ لا زل***-تُ لکم خالداً خُلُودَ الجبالِ (2)
وتلقّی القسم بها وبِ «لَمْ» نادر جداً کقول أبی طالب (علیه السلام) فی النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
234- والله لنْ یصلُوا إلیکَ بجمعِهمْ***حتی اُوَسَّدَ فی التُّراب دَفینا (3)
وقیل لبعضهم : ألک بنُونَ؟ فقال : نعم ، وخالقهم لم تقُمْ عن مثلهم مُنجِبة ، ویحتمل هذا أن یکون علی حذف الجواب ، أی : إنّ لی لبنینَ ، ثم استأنف جملة النفی.
و زعم بعضهم أنها قد تجزم کقول أعرابی یمدح الإمام الحسین (علیه السلام) :
235- لن یَخَبِ الآن مِن رجائکَ مَن***حرَّکَ من دُونِ بابک الحلقهْ (4)
صوت
[*هاشمیان]
[*هاشمیان]
علی خمسة أوجه :
«واعلم یا بُنی ، أنّهُ
[شماره صفحه واقعی : 212]
لو کان لربّک شریک لأتَتک رسُلُه» (1)و هذه تفید ثلاثة اُمور :
أحدها : الشرطیة ، والمراد بها عقد السببیة والمسببیة بین الجملتین بعدها.
الثانی : تقیید الشرطیة بالزمن الماضی ، وبهذا الوجه وما یذکر بعده فارقت «إنْ» فإنّ تلک لعقد السببیة والمسییة فی المستقبل.
[*هاشمیان]
الثالث : الامتناع ، وقد اختلف النحاة فی إفادتها له وکیفیة إفادتها إیاه علی ثلاثة أقوال :
أحدها : أنها لا تفیده بوجه ، وهو قول الشلوبین ، زعم أنها لا تدل علی امتناع الشرط ولا علی امتناع الجواب ، بل علی التعلیق فی الماضی ، کما دلّتْ «إنْ» علی التعلیق فی المستقبل ، ولم تدل بالإجماع علی امتناع ولا ثبوت ، وتبعه علی هذا القول ابن هشام الخضراوی.
وهذا الذی قالاه کإنکار الضروریات؛ إذ فَهْمُ الامتناع منها کالبدیهی ، فإنَّ کل من سمع : «لو فَعَلَ» فهم عدم وقوع الفعل من غیر تردد.
[*هاشمیان]
الثانی : أنها تفید امتناع الشرط وامتناع الجواب جمیعاً ، وهذا هو القول الجاری علی ألسنة المعربین ، ونص علیه جماعة من النحویین ، وهو باطل بمواضع کثیرة ، منها قوله تعالی : (وَلَوْ أنَّنا نَزَّلْنا إلَیْهِمُ المَلائکَةَ وَکَلَّمَهُمُ المَوتی وَحَشَرْنا عَلَیْهِم کُلَّ شَیء قُبُلاً ما کانُوا لِیُؤمِنُوا) (الأنعام/111) (وَلَوْ أنّ ما فی الأرضِ مِنْ شَجَرَة أقْلامٌ وَالْبَحرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أبْحُر ما نَفِدتْ کَلِماتُ الله) (لقمان/27) وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) فی بنت أبی سلمة : «فإنها لولم تکن ربیبتی فی
[شماره صفحه واقعی : 213]
1) نهج البلاغة : ک 31/918.
حجری ما حلت لی إنها لابنة أخی من الرضاعة» (1)وبیانه : أن کل شیء امتنع ثبت نقیضه فإذا امتنع «ما قام» ثبت «قام» وبالعکس ، وعلی هذا ، فیلزم علی هذا القول فی الآیة الاُولی ثبوتُ إیمانهم مع عدم نزول الملائکة وتکلیم الموتی لهم وحشر کل شیء علیهم ، وفی الثانیة نفاد الکلمات مع عدم کون مافی الأرض من شجرة أقلاماً تکتب الکلمات وکون البحر الأعظم بمنزلة الدواة وکون السبعة الأبحر مملوءة مداداً وهی تمدّ ذلک البحر ، ویلزم فی الحدیث ثبوت الحلیة مع کونها ربیبته (صلی الله علیه وآله وسلم) ، وکلّ ذلک عکس المراد.
[*هاشمیان]
الثالث : أنها تفید امتناع الشرط خاصة ، ولا دلالة لها علی امتناع الجواب ، ولاعلی ثبوته ، ولکنه إن کان مساویاً للشرط فی العموم کما فی قولک : «لو کانت الشّمسُ طالِعةً کان النّهارُ موجوداً» لزم انتفاؤه؛ لأنه یلزم من انتفاء السبب المساوی انتفاء مسببه ، وإن کان أعم کما فی قولک : «لو کانتِ الشّمسُ طالعة کان الضوء مُوجوداً» فلا یلزم انتفاؤه ، وإنما یلزم انتفاء القدر المساوی منه للشرط. وهذا قول المحققین.
ویتلخص علی هذا أن یقال : إنّ «لو» تدل علی ثلاثة اُمور : عَقد السببیة والمسببیة وکونهما فی الماضی وامتناع السبب.
[*هاشمیان]
ثم تارة یعقل بین الجزأین ارتباط مناسب وتارة لا یعقل ، فالنوع الأول علی ثلاثة أقسام :
ما یوجب فیه الشرع أو العقل انحصار مسببیة الثانی فی سببیة الأول ، نحو : (وَلَوْ شِئنا لَرَفَعْناهُ بِها) (الأعراف /176) ونحو : «لوکانتِ الشّمسُ طالعة کان النّهارُ موجوداً» وهذا یلزم فیه من امتناع الأول امتناع الثانی قطعاً.
[شماره صفحه واقعی : 214]
1) سنن ابن ماجة : 1/624.
وما یوجب أحدهما فیه عدم الانحصار المذکور ، نحو : «لو نام لانتقض وُضوؤه» ونحو : «لو کانت الشّمسُ طالعةً کان الضّوء موجوداً» وهذا لایلزم فیه من امتناع الأول امتناع الثانی کما قدمنا.
وما یُجوّز فیه العقل ذلک ، نحو : «لو جاءنی أکرمته» ؛ فإن العقل یجوّز انحصار سبب الإکرام فی المجیء ویرجحه أن ذلک هوالظاهر من ترتیب الثانی علی الأول ، وأنه المتبادر إلی الذهن ، وهذا النوع یدل فیه العقل علی انتفاء المسبب المساوی لانتفاء السبب ، لا علی الانتفاء مطلقاً ، ویدل الاستعمال والعرف علی الانتفاء المطلق.
[*هاشمیان]
والنوع الثانی قسمان :
الأول : ما یراد فیه تقریر الجواب وُجِدَ الشرطُ أو فُقِدَ ، ولکنه مع فَقْده أولی ، وذلک کقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «إنّها لو لم تکن ربیبتی فی حجری ما حلّت لی ، إنّها لابنةُ أخی من الرضاعة» (1)فإنّه یدلُّ علی تقریر عدم حلیتها فی الحالین وعلی أنّ انتفاء الحلّیة مع ثبوت کونها ربیبته أولی ،
[*هاشمیان]
وإنما لم تدل علی انتفاء الجواب لأمرین :
أحدهما : أن دلالتها علی ذلک إنما هو من باب مفهوم المخالفة ، وفی هذا الحدیث دلّ مفهومُ الموافقة علی عدم الحلیة؛ لانه إذا انتفت الحلیة عند عدم کونها ربیبته (صلی الله علیه وآله وسلم) ، فعند کونها ربیته أولی ، وإذا تعارض هذان المفهومان قدم مفهوم الموافقة.
ثانیهما : أنّه لما فقدت المناسبة انتفت العلیة ، فلم یجعل عدم کونها ربیبة علة عدم الحلیة ، فعلمنا أن عدم الحلیة معلل بأمر آخر ، وهو أنها ابنة أخیه (صلی الله علیه وآله وسلم) من
[شماره صفحه واقعی : 215]
1) المصدر السابق.
الرضاعة وذلک مستمر مع کونها ربیبته (صلی الله علیه وآله وسلم) فیکون عدم الحلیة عند عدم کونها ربیبته (صلی الله علیه وآله وسلم) مستنداً إلی ذلک السبب وحده ، وعند کونها ربیبته (صلی الله علیه وآله وسلم) مستنداً إلیه فقط أو إلیه وإلی کونها ربیبته (صلی الله علیه وآله وسلم) معاً ،
[*هاشمیان]
وعلی ذلک تتخرج آیة لقمان؛ لأن العقل یجزم بأن الکلمات إذا لم تنفد مع کثرة هذه الاُمور فلأنْ لاتنفد مع قلتها وعدم بعضها أولی.
الثانی : أن یکون الجوابُ مقرراً علی کل حال من غیر تعرض لأولویة نحو : (وَلوْ رُدّوا لَعادُوا) (الأنعام /28) ، فهذا وأمثاله یعرف ثبوته بعلة اُخری مستمرة علی التقدیرین ، والمقصود فی هذا القسم تحقیق ثبوت الثانی ، وأما الامتناع فی الأول فإنه وإن کان حاصلاً لکنه لیس المقصود.
إلا أنها لا تجزم کقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لو یقول أحدکم إذا غضب : أعوذ بالله من الشیطان الرجیم ، ذهب عنه غضبُه» (1)وقوله تعالی : (وَلْیَخْشَ الّذینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُریَّةً ضِعافا خافُوا عَلَیْهِمْ) (النساء /9) ،
[*هاشمیان]
أی : ولیخش الذین إن شارفوا وقاربوا أن یترکوا ، وإنما أوّلنا الترک بمشارفة الترک؛ لأن الخطاب للأوصیاء ، وإنما یتوجه إلیهم قبل الترک؛ لأنهم بعده أموات ، ومثله : (کُتِبَ عَلَیْکُمْ إذا حَضَرَ أحَدَکُمْ المَوتَ) (البقرة/180) ، أی : إذا قارب حضوره (وَإذا طَلَّقْتُمُ النّساء فَبَلَغْنَ أجَلَهُنَّ فَأمْسِکُوهُنَّ) (البقرة/231) لأن بلوغ الأجل انقضاء العدة ، وإنما الإمساک قبله.
[*هاشمیان]
وهذا المعنی قاله کثیر من النحویین فی نحو قوله تعالی : (وما أنْتَ بِمُؤمِن لَنا وَلَو کُنّا صادِقینَ) (یوسف/17) (لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدّینِ کُلّهِ وَلَوْ کَرِهَ المُشرِکُونَ) (التوبة /33) وفی الحدیث النبویّ : «أعطها ولو خاتماً من حدید» (2).
[شماره صفحه واقعی : 216]
وأما نحو : (وَلَوْ تَری إذ وُقِفُوا عَلَی النّار) (الأنعام /27) (أنْ لَوْ نَشاء أصَبْناهُمْ) (الأعراف /100) وقول کعب :
236- لقد أقوم مقاما لو یقوم به***أری وأسمعُ ما لو یسمعُ الفیلُ (1)
فمن القسم الأول ، لا من هذا القسم؛ لأن المضارع فی ذلک مراد به المضی ، وتقریر ذلک : أن تعلم أن خاصیة «لو» فرض ما لیس بواقع واقعاً ، ومن ثم انتفی شرطها فی الماضی والحال لما ثبت من کون متعلقها غیر واقع ، وخاصیة «إنْ» تعلیق أمر بأمر مستقبل محتمل ، ولا دلالة لها علی حکم شرطها فی الماضی والحال؛ فعلی هذا قوله تعالی : (وَلَو کُنّا صادِقِینَ) (یوسف /17) یتعین فیه معنی «إن» ؛ لأنه خبر عن أمر مستقبل محتمل ، ولا یمکن جعلها امتناعیة؛ للاستقبال والاحتمال ، ولأن المقصود تحقق ثبوت الصدق لا امتناعه ،
[*هاشمیان]
وأما قوله (2).
237- لا یُلفِکَ الراجیکَ إلا مظهراً***خُلُقَ الکرامِ ولو تکون عدیما
فیحتمل أن «لو» فیه بمعنی «إنْ» علی أن المراد مجرد الإخبار بوجود الجزاء عند وجود الشرط فی المستقبل ، ویحتمل أنها علی بابها وأن المقصود فرض الشرط واقعاً والحکم علیه مع العلم بعدم وقوعه.
والحاصل : أن الشرط متی کان مستقبلاً محتملاً ، ولیس المقصود فرضه الآن أو فیما مضی فهی بمعنی «إنْ» ومتی کان ماضیاً أو حالاً أو مستقبلاً ، ولکن قُصدَ فرضه الآن أو فیما مضی فهی الامتناعیة.
إلا أنها لا تنصب ، وأکثر وقوع
[شماره صفحه واقعی : 217]
هذه بعد «ودَّ أو یودُّ» ، نحو قوله تعالی : (وَدّوا لَوْ تُدْهِنُ) (القلم /9) (یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمّرُ ألفَ سَنَة) (البقرة /96)
[*هاشمیان]
ومن وقوعها بدونهما قول الأعشی (1):
238- وربما فاتَ قوماً جُلُّ أمرِهم***مِن التّأنّی ، وکانَ الحزمُ لو عجلُوا
وأکثرهم لم یثبت ورود «لو» مصدریة ، والذی أثبته ، الفراء وأبو علی وأبو البقاء والتبریزی وابن مالک.
ویقول المانعون فی نحو : (یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ ألْفَ سَنَة) (البقرة/96) : إنها شرطیة ، وإن مفعول «یود» وجواب «لو» محذوفان ، والتقدیر : یود أحدهم التعمیر لو یعمر ألف سنة لسرّه ذلک ، ولا خفاء بما فی ذلک من التکلف.
ویشهد للمُثبتین قراءة بعضهم : (ودّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُوا) (القلم/9) بحذف النون ، فعطف «یُدْهِنوا» بالنصب علی «تُدهِنُ» لما کان معناه أن تدهن.
[*هاشمیان]
ویشکل علیهم دخولها علی «أنّ» فی نحو قوله تعالی : (وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوء تَوَدُّ لَوْ أنَّ بَینَها وَبَیْنَهُ أمَداً بَعیداً) (آل عمران/30) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «یود أهل العافیة یوم القیامة حین یعطی أهل البلاء الثوابَ لو أنّ جلودهم کانت قرضت فی الدنیا بالمقاریض» (2).
وجوابه : أن «لو» إنما دخلت علی فعل عام مقدر بعد «لو».
نحو : «لو تأتینی فَتُحَدّثَنی» ولهذا نصب «تحدثنی».
[شماره صفحه واقعی : 218]
واختلف فیها ؛ فقال ابن الضائع وابن هشام : هی قسم برأسها لا تحتاج إلی جواب کجواب الشرط ، ولکن قد یُؤتی لها بجواب منصوب کجواب «لیت». وقال بعضهم : هی «لو» الشرطیة اُشربت معنی التمنی؛ بدلیل أنهم جمعوا لها بین جوابین : جواب منصوب بعد الفاء ، وجواب باللام کقول مهلهل :
239- فلو نُبشَ المقابرُ عن کُلَیب***فیخبَرَ بالذّنائبِ أیّ زِیر
بیوم الشَعثمین لقرّعیناً
وکیف لِقاء من تحت القبور؟ (1)
[*هاشمیان]
وقال ابن مالک : هی «لو» المصدریة أغنت عن فعل التمنی ، وذلک أنه أورد قول الزمخشری : وقد تجیء «لو» فی معنی التمنی فی نحو : «لو تأتینی فتحدثنی» فقال : إن أراد أن الأصل : «وددت لو تأتینی فتحدثنی» فحذف فعل التمنی ؛ لدلالة «لو» علیه فأشبهت «لیت» فی الإشعار بمعنی التمنی فکان لها جواب کجوابها فصحیح أو أنها حرفٌ وضع للتمنی کَ «لیت» فممنوع؛ لاستلزامه منع الجمع بینهاو بین فعل التمنی کما لا یجمع بینه وبین «لیت». انتهی.
نحو : «لو تنزلُ عندنا فَتُصیب خیراً» ، ذکره فی التسهیل.
و قد یلیها اسم مرفوع معمول لمحذوف یفسره ما بعده ، أو اسم منصوب کذلک ، أو خبر لِ «کان» محذوفة ، أو اسم هو فی الظاهر مبتدأ وما بعده خبر.
[شماره صفحه واقعی : 219]
1) شرح شواهد المغنی : 2/654 و 655.
فالأول کقول المتلمس :
240- ولو غیرُ أخوالی أرادوا نقیصتی***جَعَلتُ لهم فوق العَرانینَ میسَما (1)
والثانی نحو : «لو زیداً رأیتُه أکرمته».
والثالث کقوله (2):
241- لا یَأمَن الدَّهرَ ذوبَغی ولو مَلِکاً***جُنودُهُ ضاق عنها السهلُ والجبلُ
والرابع نحو قول عدی بن زید :
242- لو بِغیرِالماء حَلْقی شَرِقٌ***کنتُ کالغصّان بالماء اعتصاری (3)
[*هاشمیان]
واختلف فیه ؛ فقیل : محمول علی ظاهره ، وإن الجملة الاسمیة ولیتها شذوذاً وقال الفارسی : هو من النوع الأول ، والأصل : لو شَرقَ حلقی هو شَرقٌ ، فحذف الفعل أولاً والمبتدأ آخراً.
نحو قوله تعالی : (وَلَو أنّهُمْ آمَنُوا) (البقرة /103) وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لو أنّ الریاض أقلام والبحر مداد والجنّ حسّاب والإنس کتّاب ما أحصوا فضائل أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب» (4)وقول أبی الأسود الدؤلی فی رثاء امیرالمؤمنین (علیه السلام) :
243- ولو أنّا سُئلنا المالَ فیه***بَذَلنا المال فیه والبنینا (5)
[شماره صفحه واقعی : 220]
وموضعها عندالجمیع رفع ، فقال سیبویه : بالابتداء ولا تحتاج إلی خبر؛ لاشتمال صلتها علی المسند والمسند إلیه ،
[*هاشمیان]
واختصت من بین سائر ما یؤول بالاسم بالوقوع بعد «لو» کما اختصت «غُدوة» بالنصب بعد «لدُنْ» والحین بالنصب بعد «لات» وقیل : علی الابتداء ، والخبر محذوف ، ثم قیل : یقدر مقدما ، أی : ولو ثابتٌ إیمانهم ، علی حد : (وَآیَةٌ لَهُمْ أنّا حَمَلْنا) (یس/41) وقال ابن عصفور : بل یقدر هنا مؤخراً ، وذلک لأنّ «لعل» لا تقع هنا؛ فلا تشتبه «أن» المؤکدة إذا قدّمت ، بالتی بمعنی «لعل» فالأولی حینئذ أن یقدر مؤخراً علی الأصل ، أی : ولو إیمانهم ثابت.
وذهب المبرّد والزجاج والکوفیون إلی أنه علی الفاعلیة ، والفعل مقدر بعدها ، أی : ولو ثبتَ أنهم آمنوا ، ورُجّح بأن فیه إبقاء «لو» علی الاختصاص بالفعل.
لغلبة دخول «لو» علی الماضی لم تجزم و لو اُرید بها معنی «إن» الشرطیة ، و زعم بعضهم أن الجزم بها مطرد علی لغة ، وأجازه جماعة فی الشعر منهم ابن الشجری کقوله (1)
شرح شواهد المغنی : 2/664.
:244- لو یشأ طارَبهِ ذو مَیْعة***لاحق الآطال نَهْدٌ ذُو خُصَلْ
وقد خرّج علی لغة من یقول : «شا ، یشا» بألف ، ثم اُبدلت همزة ساکنة ، کما قیل : «العألم والخأتم».
صوت
[*هاشمیان]
جواب «لو» إما مضارع منفی بِ «لم» نحو قول النبیّ صلّی الله علیه وآله : «لو أنّ ثوباً من ثیاب أهل الجنّة اُلقی إلی أهل الدنیا لم تحتمله أبصارهم» (2)
[شماره صفحه واقعی : 221]
أو ماض مثبت أو منفی بِ «ما» ، والغالب علی المثبت دخول اللام علیه ، نحو قول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لو أنّ هذا الدین فی الثریا لَنالَتْهُ رجالٌ من فارس» (1)، ومن تجرده منها قوله تعالی : (لَوْ نَشاء جَعَلْناهُ اُجاجاً) (الواقعة /70) والغالب علی المنفی تجرده منها ، نحو : (وَلَوْ شاء رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ) (الأنعام/112) ومن اقترانه بها قوله (2):
245- ولو نُعطی الخیارَ لما افترقنا***ولکن لاخیار مع اللیالی
وقد ورد جواب «لو» الماضی مقروناً بِ «قد» ، وهو غریب.
قیل : وقد یکونُ جوابُ «لو» جملة اسمیة مقرونة باللام أو بالفاء کقوله تعالی : (وَلَوْ أنَّهُمْ آمَنُوا واتَّقوا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِندالله خَیرٌ) (البقرة / 103) وقیل : هی جواب قسم مقدر.
علی أربعة أوجه :
اسمیة ففعلیة لربط امتناع الثانیة بوجود الاُولی ، کقول الکمیت :
246- یقولون لَمْ یورث ولولا تُراثُه***لَقَد شَرِکتْ فیه بَکَیل وأرحَب (3)
وعَک ولَخْمٌ والسَکون وحِمْیَر***و کِندَةُ و الحَیّان ، بکر وتَغِلبُ
شرح الهاشمیات : 42.
ولیس المرفوع بعد «لولا» فاعلاً بفعل محذوف ، ولا بِ «لولا» لنیابتها عنه ،
[شماره صفحه واقعی : 222]
ولابها أصالة ، خلافاً لزاعمی ذلک ،
[*هاشمیان]
بل رفعه بالابتداء ، ثم قال أکثرهم : یجب کونُ الخبر کوناً مُطلقاً محذوفاً؛ فإذا اُرید الکون المقید لم یجز أن تقول : «لولا زید قائم» ولا أن تحذفه ، بل تجعل مصدَره هو المبتدأ ، فتقول : «لولا قیام زید لأتیتک» أو تدخل «أنّ» علی المبتدأ فتقول : «لولا أنّ زیداً قائم» وتصیر «أنّ» وصلتها مبتدأ محذوف الخبر وجوباً ، أو مبتدأ لا خبر له ، أو فاعلاً بِ «ثبت» محذوفاً ، علی الخلاف السابق فی فصل «لو».
وذهب الرمانی وابن الشجری والشلوبین وابن مالک إلی أنّه یکون کوناً مطلقاً کَ «الوجود والحصول» فیجب حذفه ، وکوناً مقیداً کَ «القیام والقعود» فیجب ذکره إن لم یعلم ویجوز الأمران إن علم.
وزعم ابن الطراوة أن جواب «لولا» أبداً هو خبر المبتدأ ، ویرده أنه لا رابط بینهما.
وإذا ولی «لولا» مضمرٌ فحقه أن یکون ضمیرَ رفع ، نحو : (لَوْلا أنْتمْ لَکُنّا مُؤمنینَ) (سبأ /31) وسمع قلیلاً : «لولای ولولاک ولولاه» خلافاً للمبرد ، قال النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لولاک یا علی ما عُرِف المؤمنون مِنْ بعدی» (1).
ثم قال سیبویه والجمهور : هی جارة للضمیر مختصة به ، کما اختصت «حتی» والکاف بالظاهر ولا تتعلق «لولا» بشیء ، وموضع المجرور بها رفع بالابتداء ، والخبر محذوف.
[*هاشمیان]
وقال الأخفش : الضمیر مبتدأ و «لولا» غیر جارة ، ولکنهم أنابوا الضمیر المخفوض عن المرفوع ، کما عکسوا ، إذ قالوا : «ما أنا کأنت» ، «ولا أنت کأنا»
[شماره صفحه واقعی : 223]
1) کنز العمال 13/ ح 36477.
وقد أسلفنا أن النیابة إنما وقعت فی الضمائر المنفصلة؛ لشبهها فی استقلالها بالأسماء الظاهرة ، فإذا عطف علیه اسم ظاهر ، نحو : «لولاک وزید» تعین رفعه؛ لأنها تخفض الظاهر.
فتختص بالمضارع أو ما فی تأویله ، نحو : (لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ الله) (النمل /46) ونحو (لَوْلا أخّرْتَنی إلی أجَل قَرِیب) (المنافقون /10).
فتختص بالماضی ، نحو : (لَوْلا جاؤُوا عَلَیهِ بِأرْبَعَةِ شُهداء) (النور /13) ومنه : (وَلَولا إذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما یَکُونُ لَنا أنْ نَتَکَلّم بِهذا) (النور /16) إلا أن الفعل اُخَّر.
وقد فصلت من الفعل بِ «إذ وإذا» معمولین له ، وبجملة شرطیة معترضة؛ فالأول کما تقدّم ، والثانی والثالث ، نحو : (فَلولا إذا بَلَغَتِ الحُلْقُومَ وأنتُمْ حِینَئذ تَنْظُرُونَ ونَحْنُ أقْرَبُ إلَیهِ مِنْکُمْ وَلکِنْ لا تُبصِرُونَ فَلَولا إنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینینَ تَرْجِعُونها) (الواقعة /83 - 87) المعنی : فهلا ترجعون الروح إذا بلغت الحلقوم إن کنتم غیر مدینین ، وحالتکم أنکم تشاهدون ذلک ، ونحن أقرب إلی المحتضر منکم ، ولکنکم لاتشاهدون ذلک ، و «لولا» الثانیة تکرار للاُولی.
صوت
[*هاشمیان]
نحو (لَوْلا أخّرتَنی إلی أجَل قَرِیب) (المنافقون /10) (لَوْلا أُنزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ) (الأنعام/8) قال الهروی : وأکثرهم لا یذکره. والظاهر أن الاُولی للعرض ، وأن الثانیة مثل : (لَوْلا جاؤا عَلَیْهِ بأرْبَعَةِ شُهَداء) (النور/13).
وذکر الهروی أنها تکون نافیة بمنزلة «لَم» ، وجعل منه : (فَلَوْلا کانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إیمانُها إلا قَوْمَ یُونُسَ) (یونس /98) والظاهر أن المعنی علی التوبیخ ، أی : فهلا کانت قَریة واحدة من القری المُهلکة تابت عن الکفر قبل مجیء
[شماره صفحه واقعی : 224]
مجیء العذاب فنفعها ذلک ، وهو تفسیر الأخفش والکسائی والفراء وعلی بن عیسی والنَحّاس ، ویؤیده قراءة اُبیّ وعبدالله : «فَهَلا کانَت»
[*هاشمیان]
ویلزم من هذا المعنی النفی ، لأن التوبیخ یقتضی عدم الوقوع ، فإن احتج محتج للهروی بأنه قرئ بنصب «قوم» علی أصل الاستثناء ، ورفعه علی الإبدال ، فالجواب : أنّ الإبدال یقع بعد ما فیه رائحة النفی کقول الأخطل :
247- وبالصّریمة منهم مَنزل خَلَقٌ***عاف تغیّر إلاّ النّؤیُ والوَتدُ (1)
فرفع لما کان «تغیر» بمعنی «لم یبق علی حاله» ؛ ویوضح لک ذلک أن البدل فی غیر الموجب أرجح من النصب ، وقد اجتمعت السبعة علی النصب فی (إلاّ قَوْمَ یُونُسَ) (یونس /98) فدل علی أن الکلام موجب ، ولکن فیه رائحة غیر الإیجاب.
صوت
[*هاشمیان]
بمنزلة «لولا» تقول : «لوما زید لأکرمتک» وفی التنزیل : (لَوْما تأتِینا بِالْمَلائکَةِ إن کنتَ مِنَ الصادِقین) (الحجر/7).
حرف تمنّ یتعلق بالمستحیل غالباً کقول أبی العتاهیة :
248- فیالیتَ الشبابَ یعودُ یوماً***فاُخبرَهُ بما فعلَ المشیبُ (2)
وبالممکن قلیلاً.
[شماره صفحه واقعی : 225]
وحکمه أن ینصب الاسم ویرفع الخبر ، قال الفراء وبعض أصحابه : وقد ینصبهما کقوله (1):
249- ................... ***یالیتَ أیام الصّبا رواجعا
وهو محمول علی حذف الخبر ، وتقدیره : «أقبلتْ» لا «تکون» خلافاً للکسائی؛ لعدم تقدم «إنْ ولوْ» الشرطیتین.
وتقترن بها «ما» الحرفیة فلا تزیلها عن الاختصاص بالأسماء ، لایقال : «لیتما قام زید» خلافاً لابن أبی الربیع وطاهر القزوینی ، ویجوز حینئذ إعمالها؛ لبقاء الاختصاص وإهمالها حملاً علی أخواتها.
لیس کلمة دالة علی نفی الحال ، وتنفی غیره بالقرینة ، نحو : «لیسَ خَلَقَ الله مثله» وقول الأعشی فی النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) :
250- لهُ نافلاتٌ ما یُغِبُّ نَوالُها***ولیسَ عطاءُ الیومِ مانِعَهُ غدا (2)
[*هاشمیان]
وهی فعل لایتصرف ، وزنه «فعِل» بالکسر ، ثم التزم تخفیفه ، ولم نقدره «فعَلَ» بالتفح؛ لأنه لا یخفف ، ولا «فَعُلَ» بالضم؛ لأنه لم یوجد فی یائی العین إلا فی «هَیُؤ» وسمع : «لُستُ» بضم اللام ، فیکون علی هذه اللغة کَ «هَیُؤ».
وزعم ابن السراج أنه حرف بمنزلة «ما» وتابعه الفارسی فی الحلَبیات وابن شقیر وجماعة ، والصواب : الأول؛ بدلیل : ولستُما ولستنّ ولیْسا ولیْسوا
[شماره صفحه واقعی : 226]
ولَیست ولسنَ. قال أبو الأسود الدؤلی فی رثاء الإمام الحسین (علیه السلام) ومَن اُصیب معه من بنی هاشم :
251- ألستِ ترین بنی هاشم***قد أفنَتْهُمُو الفئةُ الظالمةُ (1)
وتلازم رفع الاسم ونصب الخبر ، کقول الإمام الحسین (علیه السلام) : «أوَلیس حمزة سیدالشهداء عمّ أبی؟» (2)وقیل : قد تخرج عن ذلک فی مواضع :
أحدها : أن تکون حرفاً ناصباً للمستثنی بمنزلة «إلا» ، نحو : «أتونی لیس زیداً» ، والصحیح : أنها الناسخة ، وأن اسمها ضمیر راجع للبعض المفهوم مما تقدم ، واستتاره واجب؛ فلا یلیها فی اللفظ إلا المنصوب.
[*هاشمیان]
الثانی : أن یقترن الخبر بعدها بِ «إلاّ» ، نحو : «لیس الطیبُ إلا المسک» بالرفع ، فإن بنی تمیم یرفعونه حملاً لها علی «ما» فی الإهمال عند انتقاض النفی ، کما حمل أهلُ الحجاز «ما» علی «لیس» فی الإعمال عند استیفاء شروطها.
الثالث : أن تدخل علی الجملة الفعلیة ، أو علی المبتدأ والخبر مرفوعین کقول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لیس یتحسّر أهل الجنّة علی شیء إلاّ علی ساعة مرّت بهم لم یذکروا الله عزّوجلّ فیها» (3)وقوله (4):
252- ألا لیس إلّا ما قضی الله کائنٌ***وما یستطیع المرء نفعاً ولا ضراً
ولا دلیل فیهما ، لجواز کون لیس فیهما شأنه.
[شماره صفحه واقعی : 227]
الرابع : أن تکون حرفاً عاطفاً ، أثبت ذلک الکوفیون أو البغدادیون ، علی خلاف بین النَّقلة ، واستدلوا بنحو قول نفیل بن حبیب :
253- أین المفر والإله الطّالب***والأشرم المغلوب لیس الغالب (1)
وخرّج علی أن «الغالب» اسمها والخبر محذوف ، قال ابن مالک : وهو فی الأصل ضمیر متصل عائد علی «الأشرم» ، أی : لیسهُ الغالبُ کما تقول : «الصدیق کانهُ زید» ثم حذف؛ لاتّصاله. ومقتضی کلامه أنه لولا تقدیره متصلاً لم یجز حذفه ، وفیه نظر.
[شماره صفحه واقعی : 228]
1) شرح شواهد المغنی : 2/705.
صوت
[*هاشمیان]
تأتی علی وجهین : اسمیة ، وحرفیة ، وکل منهما ثلاثة أقسام.
و هی نوعان :
ناقصة ، وهی الموصولة ، نحو قوله تعالی : (ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَما عِنْدالله باق) (النحل /96) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «عبادَالله إنکم وما تَأمُلون من هذه الدنیا أثویاءُ مُؤجّلونَ» (1).
وتامة ، وهی نوعان :
وعامة أی مقدرة بقولک : الشیء ، وهی التی لم یتقدمها اسمٌ تکون هی وعاملها صفة له فی المعنی ، نحو : (إنْ تُبْدُوا الصّدقاتِ فَنِعِمّا هِیَ) (البقرة/271) أی : فنعم الشیء هی ، والأصل : فنعم الشیء إبداؤها؛ لأن الکلام فی الإبداء لا فی
[شماره صفحه واقعی : 229]
1) نهج البلاغة : ط129/400.
الصدقات ، ثم حذف المضاف واُنیب عنه المضاف إلیه ، فانفصل وارتفع.
وخاصة وهی التی تقدمها ذلک ، وتقدر من لفظ ذلک الاسم ، نحو : «غسَلتُه غسلاً نعمّا» و «دققته دقاً نعمّا» أی : نعم الغسل ونعم الدق ، وأکثرهم لایثبت مجیء «ما» معرفة تامة ، وأثبته جماعة منهم ابن خروف ونقله عن سیبویه.
و هی أیضاً نوعان :
ناقصة وتامة :
[*هاشمیان]
فالناقصة هی الموصوفة ، وتقدر بقولک : شیء کقولهم : «مررت بما معجب لک» أی :
بشیء مُعجب لک ، وقوله (1)
شرح شواهد المغنی : 2/707.
:254- ربّما تکره النفوس من الأم-***ر له فُرجة کحلّ العقال
أی : رب شیء تکرهه النفوس.
والتامّة : تقع فی ثلاثة أبواب :
أحدها : التعجب کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ما أحسنَ تواضعَ الأغنیاء للفقراء طلباً لما عندالله» (2)المعنی : شیء حسّن تواضع الأغنیاء ، جزم بذلک جمیع البصریین إلا الأخفش فجوّزه ، وجوّز أن تکون معرفة موصولة والجملة بعدها صلة لامحل لها ، وأن تکون نکرة موصوفة والجملة بعدها فی موضع رفع نعتاً لها وعلیهما فخبر المبتدأ محذوف وجوباً ، تقدیره : شیء عظیم ونحوه.
[شماره صفحه واقعی : 230]
ثانیها : باب «نعم وبئس» ، نحو : «غسلته غسلاً نعمّا» و «دققتُه دقّاً نعمّا» أی : نعم شیئاً ، فَ «ما» نصبٌ علی التمییز عند جماعة من المتأخرین منهم الزمخشری ، وظاهر کلام سیبویه أنها معرفة تامة کما مرّ.
ثالثها : قولهم إذا أرادوا المبالغة فی الإخبار عن أحد بالإکثار من فعل کالکتابة : «إنّ زیداً ممّا أن یکتبَ» أی : إنه من أمر کتابة ، أی إنه مخلوق من أمر وذلک الأمر هو الکتابة فَ «ما» بمعنی «شیء» و «أنْ» وصلتها فی موضع خفض بدلاً منها ، والمعنی بمنزلته فی (خُلِقَ الإنْسانُ مِنْ عَجَل) (الأنبیاء/37) جعل؛ لکثرة عجلته کأنه خلق منها ، وزعم السیرافی وابن خروف وتبعهما ابن مالک ونقله عن سیبویه أنها معرفة تامة بمعنی الشیء أو الأمر ، و «أنْ» وصلتها مبتدأ ، والظرف خبره ، والجملة خبر لِ «إنّ» ولا یتحصل للکلام معنی طائل علی هذا التقدیر.
صوت
[*هاشمیان]
و هی نوعان :
أحدهما : الاستفهامیة ، ومعناها : أیّ شیء ، نحو قوله تعالی : (ما لَوْنُها) (البقرة/69)
[*هاشمیان]
وقول حسّان فی رثاء النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) :
255- ما بال عینی لا تنام؟ کأنّما***کُحِلَتْ مَآقیها بکُحل الأرمَد (1)
ویجب حذف ألف «ما» هذه إذا جُرّتْ وإبقاء الفتحة دلیلاً علیها ، کقول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) خطاباً لأبیه : «مم حمدتَ واسترجَعتَ» (2)وقول
[شماره صفحه واقعی : 231]
الکمیت :
256- فتلک ولاة السّوء قدْ طالَ مکثُهم***فحتّام حتّام العناءُ المُطوّلُ؟ (1)
وربما تبعت الفتحةُ الألف فی الحذف ، وهو مخصوص بالشعر ، کقوله (2):
257- یا أبا الأسود لِمْ خلّفْتَنی***لِهُموم طارقات وذِکَرْ
وعلة حذف الألف ، الفرق بین الاستفهام والخبر؛ فلهذا حذفت فی نحو : (فَناظِرةٌ بِمَ یَرجعُ المُرْسَلونَ) (النمل/35) (لِمَ تَقُولُونَ مالا تَفْعَلُونَ) (الصف /2) وثبتت فی نحو (یؤمِنُونَ بما اُنزِلَ إلیک) (البقرة/4) (ما مَنَعَک أن تسجُدَ لِما خلقتُ بِیَدَیّ) (ص /75) وکما لاتحذف الألف فی الخبر لاتثبت فی الاستفهام ، وأمّا قراءة عکرمة وعیسی : (عَمّا یَتَساءلُونَ) (النبأ /1) فنادر.
وإذا رکبت «ما» الاستفهامیة مع «ذا» لم تحذف ألفها ، نحو : «لما ذا جئت؛ لأن ألفها قد صارت حشواً.
اعلم أنها تأتی فی العربیة علی أوجه :
منها : أن تکون «ما» استفهامیة و «ذا» إشارة ، نحو : «ما ذا التّوانی؟» ، و :
258- ماذا الوقوف علی نار وقد خَمَدَتْ***یا طالَما اُوقدَت فی الحرب نِیرانُ (3)
[*هاشمیان]
ومنها : ان تکون «ما» استفهامیة و «ذا» موصولة کقول لبید :
[شماره صفحه واقعی : 232]
259- ألاتسألان المرء ماذا یُحاولُ***أنَحْبٌ فیُقْضی أم ضلالٌ وباطلٌ؟ (1)
فَ «ما» مبتدأ؛ بدلیل إبداله المرفوع منها ، و «ذا» موصول؛ بدلیل افتقاره للجملة بعده ، وهو أرجح الوجهین فی (وَیَسْألُونَکَ ماذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوُ) (البقرة/219) فیمن رفع «العفو» أی : الذی ینفقونه ، العفو ؛ إذ الأصل : أن تجاب الاسمیة بالاسمیة والفعلیة بالفعلیة.
ومنها : أن یکون «ماذا» کله استفهاما علی الترکیب کقولک : «لماذا جئت؟» وهو أرجح الوجهین فی الآیة فی قراءة غیر أبی عمرو : (قُلِ العَفْوَ) (البقرة/219) بالنصب ، أی : ینفقون العفو.
ومنها : أن تکون «ما» استفهاماً و «ذا» زائدة ، أجازه جماعة منهم ابن مالک فی نحو : «ماذا صنعت؟» وعلی هذا التقدیر فینبغی وجوب حذف الألف فی نحو : «لم ذا جئت؟» والتحقیق : أن الأسماء لا تزاد.
النوع الثانی : الشرطیة و هی نوعان :
غیر زمانیة ، نحو : (وما تَفْعَلُوا مِن خَیر یَعْلَمْهُ الله) (البقرة /197).
[*هاشمیان]
وزمانیة ، أثبت ذلک الفارسی وأبوالبقاء وأبو شامة وابن بری وابن مالک ، وهو ظاهر فی قوله تعالی : (فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقیمُوا لَهُمْ) (التوبة /7) أی استقیموا لهم مدة استقامتهم لکم ، ومحتمل فی (فما اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَاتُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ) (النساء /24) إلا أن «ما» هذه مبتدأ لا ظرفیة ، والهاء من «به» راجعة إلیها ، ویجوز فیها الموصولیة و «فاتُوهُنَّ» الخبر ، والعائد محذوف أی : لأجله.
[شماره صفحه واقعی : 233]
1) شرح شواهد المغنی : 2/711.
صوت
[*هاشمیان]
فإن دخلت علی الجملة الاسمیة أعملها الحجازیون والتهامیون والنجدیون عمل «لیس» بشروط معروفة ، نحو (ما هذا بَشَراً) (یوسف /31) (ما هُنَّ اُمَّهاتِهِمْ) (المجادلة /2) وعن عاصم : أنه رفع «اُمهاتهم» علی التمیمیة ، وندر ترکیبها مع النکرة تشبیهاً لها بِ «لا» کقوله : (1)
260- ومابأسَ لو رَدَّتْ علینا تحیَّةً***قلیلٌ علی مَنْ یعرفُ الحقّ عابُها
وإن دخلت علی الفعلیة لم تعمل ، نحو قوله تعالی : (وما تُنْفِقُونَ إلاّ اْبتِغاء وَجْهِ الله) (البقرة /272) وقول حسان :
261- بالله ما حَمَلت اُنثی ولا وَضَعت***مثلَ النبیّ رسولِ الرحمة الهادی (2)
وإذا نفت المضارع تخلّص عندالجمهور للحال ، وردّ علیهم ابن مالک بنحو : (قُلْ ما یَکُونُ لِی أنْ اُبَدِّلَهُ) (یونس/15) واُجیب بأن شرط کونه للحال انتفاء قرینة خلافه.
و هی نوعان : زمانیة ، وغیرها.
فغیر الزمانیة ، نحو : (ضاقَتْ عَلَیْهمُ الأرضُ بِما رَحُبَتْ) (التوبة /118).
والزمانیة ، نحو قوله تعالی : (ما دُمْتُ حَیّاً) (مریم /31) أصله : مُدّةَ دوامی حیّاً فحذف الظرف وخلفته «ما» وصلتها کما جاء فی المصدر الصریح ، نحو : «جئتُک صلاة العصر» و «آتیک قدوم الحاج»
[*هاشمیان]
وقال أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «والله
[شماره صفحه واقعی : 234]
لا أطورُبه ما سَمَرَ سَمیرٌ وَما أمَّ نجمٌ فی السّماء نجماً» (1).
ولو کان معنی کونها زمانیة أنها تدل علی الزمان بذاتها لا بالنیابة لکانت اسماً ولم تکن مصدریة.
وإنّما عبّر هنا بِ «الزمانیة» دون الظرفیة؛ لیشمل نحو : (کُلّما أضاء لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ) (البقرة/20) فإن الزمان المقدر هنا مخفوض ، أی : کل وقت إضاءة ، والمخفوض لایسمی ظرفاً.
ولاتشارک «ما» فی النیابة عن الزمان «أن» خلافاً لابن جنی ، وحمل علیه قوله ساعدة بن جؤیّة :
262- وتَالله ما إنْ شَهْلَةٌ اُمُّ واحد***بأوجدَ منّی أن یُهانَ صغیرُها (2)
وتبعه الزمخشری ، وحمل علیه قوله تعالی : (أنْ آتاهُ الله المُلْک) (البقرة/258) (إلاّ أنْ یَصّدّقُوا) (النساء /92) (أتَقْتُلُونَ رَجُلاً أنْ یَقُولَ رَبّیَ الله) (غافر/28) ومعنی التعلیل فی البیت والآیات ممکن ، وهو متفق علیه؛ فلا معدل عنه.
صوت
[*هاشمیان]
و هی نوعان : کافة و غیر کافة.
ولا تتصل إلا بثلاثة أفعال : «قلَّ وکثُرَ وطال» وعلة ذلک شبههن بِ «رب» ولا یدخلن حینئذ إلا علی جملة فعلیه صُرّحَ
[شماره صفحه واقعی : 235]
بفعلها کقوله (1):
263- قلمّا یبرَحُ اللبیبُ إلی ما***یُورث المجدَ داعیاً أو مُجیبا
وزعم بعضهم أن «ما» مع هذه الأفعال مصدریة لاکافة.
و هی المتصلة بِ «إن» وأخواتها ، نحو قوله تعالی : (إنّما الله إلهٌ واحِدٌ) (النساء/171) وقول الکمیت :
264- کأنّی جان محدِث وکأنّما***بهم أتّقی من خشیة العار أجْرَب (2)
وتسمّی المتلوة بفعل مُهیّئة ، وزعم ابن دُرُستَویه وبعض الکوفیین أنّ «ما» مع هذه الحروف اسم مبهم بمنزلة ضمیر الشأن فی التفخیم والإبهام وفی أن الجملة بعده مفسرة له ، ومخبرٌ بها عنه. ویرده أنها لا تصلح للابتداء بها ، ولا لدخول ناسخ غیر «إنّ» وأخواتها. ورده ابن الخباز فی شرح الإیضاح بامتناع «إنما أینَ زیدٌ؟» مع صحة تفسیر ضمیر الشأن بجملة الاستفهام ، وهذا سهو منه؛ إذ لا یفسر ضمیرالشأن بالجمل غیر الخبریة ، اللهم إلا مع «أن» المخفّفة من الثقیلة فإنه قد یفسر بالدعاء ، نحو : «أما أن جزاک الله خیراً» وقراءة بعض السبعة : (والخامِسَةَ أنْ غَضِبَ الله عَلَیْها) (النور /9) علی أنّا لا نسلم أن اسم «أنْ» المخففة یتعین کونه ضمیر شأن؛ إذ یجوز هنا أن یقدر ضمیر المخاطب فی الأول والغائبة فی الثانی.
وقد قال سیبویه فی قوله تعالی : (أن یا إبراهیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤیا) (الصافّات /104 و 105) : إن التقدیر : أنک قد صدقت.
[شماره صفحه واقعی : 236]
صوت
[*هاشمیان]
وأما نحو : (إنَّ ما تَوعَدُونَ لآت) (الأنعام/134) (وأنَّ ما یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الباطِلُ) (الحج /62) فَ «ما» فیه اسم باتفاق ، والحرف عامل ، وأما (إنّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ المَیْتَة) (البقرة /173) فیمن نصب «المیتة» فَ «ما» کافة ، ومن رفعها - وهو أبو رجاء العطاردی - فَ «ما» اسم موصول ، والعائد محذوف ، وجزم النحویون بأن «ما» کافة فی (إنّما یَخْشَی الله مِنْ عِبادِهِ العُلَماء) (فاطر/28) ولایمتنع أن تکون بمعنی «الذی» و «العلماء» خبر ، والعائد مستترفی «یخشی».
واُطلقت «ما» علی جماعة العقلاء ، کما فی قوله تعالی : (أوْ ما مَلَکَتْ أیمانُکُمْ) (النساء /3) (فَانکِحُوا ما طاب لَکُمْ مِنَ النّساء) (النساء/3).
و تتصل بأحرف وظروف.
فالأحرف أحدها : «ربّ» وأکثر ما تدخل حینئذ علی الماضی کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ربّما عَزّ المطلبُ والاکتسابُ» (1)وقول الأبرش :
265- رُبّما أوفَیْتُ فی عَلَم***تَرفَعَنْ ثوبی شمالاتُ (2)
لأن التکثیر والتقلیل إنما یکونان فیما عرف حدّه ، والمستقبل مجهول ، ومن ثَمَّ قال الرّمانی فی (رُبَما یَوَدُّ الّذینَ کَفَرُوا) (الحجر/2) : إنما جاز ؛ لأن المستقبل معلوم عند الله تعالی کالماضی ، وقیل : هو علی حکایة حال ماضیة مجازاً مثل (وَنُفِخَ فی الصّورِ) (الکهف /99).
[*هاشمیان]
ولایمتنع دخولها علی الجملة الاسمیة خلافاً للفارسی ، ولهذا قال فی قول
[شماره صفحه واقعی : 237]
أبی دؤاد :
266- رُبّما الجامِلُ المؤبَّلُ فیهم***وعناجیجُ بَیْنَهُنَّ المِهارُ (1)
«ما» نکرة موصوفة بجملة حذف مبتدؤها ، أی : رُبّ شیء هوالجامل.
الثانی : الکاف ، نحو : «کنْ کما أنتَ» وقول نهشل بن حُرّیّ :
267- أخ ما جدٌلم یُخْزِنی یومَ مشهد***کما سیفُ عمرو لم تَخُنهُ مَضاربهْ (2)
قیل : ومنه : (اجْعَلْ لَنا إلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ) (الأعراف /138) وقیل : «ما» موصولة ، والتقدیر : کالذی هو آلهة لهم ، وقیل : لا تکف الکاف بِ «ما» وإنّ «ما» فی ذلک مصدریة موصولة بالجملة الاسمیة.
[*هاشمیان]
الثالث : الباء کقوله (3)
شرح شواهد المغنی : 2/720 ، وقال البغدادی بعد نقل کلام القالی : «رأیتُ فی تهذیب الطبع وهو کتاب فی نقد الشعر والبدیع لم أعرفه مؤلفه ، نسبة هذا البیت لصالح بن عبد القدوس» ونقل البیت عن «تهذیب الطبع» باختلافٍ یسیر. شرح أبیات مغنی اللبیب : 5/260.
:268- فلئن صِرتَ لاتُحیرُ جواباً***فَبِما قدْ تُرَی وأنتَ خطیبُ
ذکره ابن مالک ، وأن «ما» الکافة أحدثتْ مع الباء معنی التقلیل ، کما أحدثت مع الکاف معنی التعلیل فی نحو : (واذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ) (البقرة /198) والظاهر : أن الباء و الکاف للتعلیل ، وأن «ما» معهما مصدریة ، وقد سُلّم أن کلاًّ من الکاف والباء یأتی للتعلیل مع عدم «ما» کقوله تعالی : (فَبِظُلْم مِنَ الّذینَ
[شماره صفحه واقعی : 238]
هادُوا حَرّمْنا عَلَیْهِمْ طَیّبات أُحلّتْ لَهُم) (النساء /160) (ویْکَأنَّهُ لایُفْلحُ الکافِرُونَ) (القصص/82) وأن التقدیر : أعجب؛ لعدم فلاح الکافرین. ثم المناسب فی البیت معنی التکثیر لا التقلیل.
الرابع : «من» کقول أبی حیّة :
269- وإنّا لممّا نَضربُ الکبشَ ضربةً***علی رأسه تُلقی اللسانَ من الفَمِ (1)
قاله ابن الشجری ، والظاهر : أن «ما» مصدریة ، وأن المعنی مثله فی (خُلِقَ الإنسانُ مِنْ عَجَل) (الأنبیاء/37) فجعل «الإنسان» مخلوقاً من العجل مبالغة.
وأما الظروف فأحدها : «بین» کقول جمیل :
270- بینما نحنُ بالأراکِ معاً***إذ أتی راکبٌ علی جَمَلهْ (2)
وقیل : «ما» زائدة ، و «بین» مضافة إلی الجملة ، وقیل : زائدة ، و «بین» مضافة إلی زمن محذوف مضاف إلی الجملة ، أی : بین أوقات نحن بالأراک.
الثانی والثالث : «حیث وإذ» ویضمنان حینئذ معنی «إن» الشرطیة فیجزمان فعلین.
صوت
[*هاشمیان]
عوض ، وغیر عوض.
فالعوض فی موضعین :
أحدهما : فی نحو قولهم : «أمّا أنتَ منطلقاً انطلقتُ» والأصل : انطلقتُ لأن کنتَ منطلقاً؛ فقدم «لأن کنت منطلقاً» للاختصاص ، وحذف الجار و «کان» للاختصار ، وجی بِ «ما» للتعویض ، واُدغمت النون للتقارب ، والعملُ عند
[شماره صفحه واقعی : 239]
الفارسی وابن جنی لِ «ما» ، لا لِ «کان».
الثانی : فی نحو قولهم : «افعلْ هذا إمّا لا» وأصله : إن کنتَ لا تفعل غیره.
وغیر العوض : یقع بعد الرافع کقولک : «شتّان ما زید وعمرو».
وبعد الناصب الرافع نحو : «لیتما زیداً قائم».
وبعد الجازم ، نحو : (وَإمّا یَنْزَ غَنَّکَ مِنَ الشّیطانِ نَزْغٌ) (الأعراف /200) وقول الأعشی فی النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
271- متی ماتناخی عندباب ابن هاشم***تُراحی وتَلقَی مِنْ فَواضلهِ ندا (1)
وبعد الخافض ، حرفاً کان ، نحو : (فبِما رَحْمَة مِنَ الله لِنْتَ لَهُم) (آل عمران /159) وقول عدیّ بن الرعلاء :
272- رُبّما ضربة بِسَیف صَقیل***بَین بُصری وطَعْنة نَجلاء (2)
أو اسماً کقوله تعالی : (أیّما الأجَلَیْنِ) (القصص /28) وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «أیّما امرئ وَلی مِن أمرالمسلمین ولم یَحُطْهم بما یحوط به نفسَه لم یَرَح رائحة الجنّة» (3).
وزیدت قبل الخافض ، کما فی قول بعضهم : «ما خلا زید ، وما عدا عمرو» بالخفض ، وهو نادر.
وتزاد بعد أداة الشرط ، جازمةً کانت ، نحو : (أیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُم الْمَوتُ) (النساء /78) (وَإمّا تَخافَنَّ) (الأنفال /58) أو غیر جازمة ، نحو قوله
[شماره صفحه واقعی : 240]
تعالی : (حَتّی إذا ما جاءُوها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُم) (فصّلت /20) وبین المتبوع وتابعه فی نحو : (مثلاً مّا بَعُوضَةً) (البقرة /26) قال الزجاج : «ما» حرف زائد للتوکید عند جمیع البصریین ، انتهی. ویؤیده سقوطها فی قراءة ابن مسعود. و «بعوضة» بدل. وقیل : «ما» اسم نکرة صفة لِ «مثلاً» أو بدل منه ، و «بعوضة» عطف بیان علی «ما».
صوت
[*هاشمیان]
و هذا فصل عقد للتدریب فی «ما»
قوله تعالی : (ما أغْنی عَنْهُ مالُهُ وَما کَسَبَ) (المسد /2) تحتمل «ما» الاُولی : النافیة أی : لم یُغنِ ، والاستفهامیة فتکون مفعولاً مطلقاً ، والتقدیر : أیّ إغناء أغنی عنه ماله ویضعف کونه مبتدأ لِحذف المفعول المضمر حینئذ ؛ إذ تقدیره : أیُّ إغناء أغناهُ عنه ماله ، وهو نظیر : «زید ضربتُ» إلا أن الهاء المحذوفة فی الآیة مفعول مطلق ، وفی المثال مفعول به ، وأما «ما» الثانیة فموصول اسمی أو حرفی أی : «والذی کسبه ، أو وکسْبه» ، وقد یضعف الاسمی بأنه إذا قُدّر «والذی کسبه» لزم التکرار؛ لتقدم ذکر المال. ویجاب بأنه یجوز أن یراد بها الولد ، ففی الحدیث النبوی : «أطیب ما أکلَ الرّجلُ مِن کسبِهِ ، وولدهُ مِن کسبه» (1).
وأما قوله تعالی (فَقَلِیلاً ما یُؤْمِنُونَ) (البقرة /88) فَ «ما» محتملة لثلاثة أوجه :
أحدها : الزیادة ، فتکون إما لمجرد تقویة الکلام مثلها فی (فَبِما رَحمَة مِنَ الله لِنْتَ لَهُمْ) (آل عمران /159) فتکون حرفاً باتفاق ، و «قلیلاً» فی معنی النفی
[شماره صفحه واقعی : 241]
1) کنز العمال : 4/ ح 9232.
مثلها فی قول ذی الرّمة :
273- اُنیخَتْ فألقتْ بلدةً***فوق بلدة قلیلٌ بها الأصوات إلاّ بُغامُها (1)
[*هاشمیان]
وإما لإفادة التقلیل ، مثلها فی «أکلتُ أکلاًمّا» وعلی هذا فیکون تقلیلاً بعد تقلیل ، ویکون التقلیل علی معناه ، ویزعم قوم أن «ما» هذه اسمٌ کما قدمناه فی (مثلاً مّا بَعُوضَةً) (البقرة /26).
ثانیها : النفی ، و «قلیلاً» نعت لمصدر محذوف ، أو لظرف محذوف ، أی : «إیماناً قلیلاً أو زمناً قلیلاً» أجاز ذلک بعضهم ، ویرده أمران :
أحدهما : أن «ما» النافیة لها الصدر فلا یعمل ما بعدها فیما قبلها ، ویسهل ذلک شیئاً ما علی تقدیر «قلیلاً» نعتاً للظرف؛ لأنهم یتّسعون فی الظروف (2)، وقد قال (3):
274- .......... ***و نحن عن فضلک ما استغنینا
والثانی : أنهم لا یجمعون بین مجازین ، ولهذا لم یجیزوا «دخلتُ الأمرَ» : لئلا یجمعوا بین حذف «فی» وتعلیق الدخول باسم المعنی ، بخلاف «دخلت فی الأمر» و «دخلت الدار»
[*هاشمیان]
واستقبحوا «سِیرَ علیه طویلٌ» ؛ لئلا یجمعوا بین جعل الحدث أو الزمان مسیراً وبین حذف الموصوف؛ بخلاف : «سیر علیه طویلاً» و «سیر علیه سَیرٌ طویل ، أو زمن طویل».
ثالثها : أن تکون مصدریة ، وهی و صلتها فاعل بِ «قلیلاً» و «قلیلاً»
[شماره صفحه واقعی : 242]
حال معمول لمحذوف دل علیه المعنی ، أی : لعنهم الله ، فأخروا «قلیلاً إیمانهم» ، أجازه ابن الحاجب ، ورجح معناه علی غیره.
وقوله تعالی : (ألَمْ تَعْلَموا أنَّ أباکُمْ قَدْ أخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثقاً مِنَ الله وَمِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فی یُوسُفَ) (یوسف /80) «ما» إما زائدة ، فَ «من» متعلقة بِ «فَرّطْتُمْ» وإما مصدریة فقیل : موضعها هی وصلتها رفع بالابتداء ، وخبره «مِنْ قَبْل». وردّ بأن الغایات لا تقع أخباراً ولا صلات ولا صفات ولا أحوالاً ، نص علی ذلک سیبویه وجماعة من المحققین. ویشکل علیهم (کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الّذینَ مِنْ قَبلُ) (الروم/42)
[*هاشمیان]
وقیل : نصب عطفاً علی «أن» وصلتها ، أی : ألم تعلموا أخذ أبیکم الموثق وتفریطکم ، ویلزم علی هذا الإعراب ، الفصل بین العاطف والمعطوف بالظرف وهو ممتنع ، فإن قیل : قد جاء (وَجَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أیْدیهِمْ سَدّاً وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً) (یس /9) قلنا : لیس هذا من ذلک کما توهم ابن مالک ، بل المعطوف شیئان علی شیئین.
علی خمسة أوجه :
اسم استفهام ، نحو قوله تعالی : (مَتی نَصْرُ الله) (البقرة/214).
واسم شرط ، کقول سُحیم بن وَثیل الرّیاحی :
275- أنا ابنُ جلا وطلاّعُ الثنایا***مَتی أضع العِمامةَ تَعْرِفُونی (1)
وقال الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «اللّهمّ ومتی وَقَفْنا بین نَقصین فی
[شماره صفحه واقعی : 243]
1) شرح شواهد المغنی : 1/459.
دین أو دنیا ، فَأوقِع النقصَ بأسرعهما فناءً» (1).
و اسم مرادف للوسط.
وحرف بمعنی «من» أو «فی» وذلک فی لغة هذیل ، یقولون : «أخرجها متی کُمَّهِ» أی : منه.
واختلف فی قول بعضهم : «وضعته متی کمی» ؛ فقال ابن سیدة : بمعنی «فی» وقال غیره : بمعنی «وسط». وکذلک اختلف فی قول أبی ذؤیب یصف السحاب :
276- شربن بماء البحر ثم ترفّعت***متی لُجج خُضر لهنّ نئیج (2)
فقیل : بمعنی «من» وقال ابن سیدة : بمعنی «وسط».
لهما ثلاث حالات :
إحداها : أن یلیهما اسمٌ مجرور ، فقیل : هما اسمان مضافان ،
[*هاشمیان]
والصحیح : أنهما حرفا جر بمعنی «من» إن کان الزمان ماضیاً ، وبمعنی «فی» إن کان حاضراً ، وبمعنی «من» و «إلی» جمیعاً إن کان معدوداً ، نحو : «ما رأیته مُذ یوم الخمیس ، أو مذ یومنا ، أو عامنا ، أو مذ ثلاثة أیام».
وأکثر العرب علی وجوب جرهما للحاضر ، وعلی ترجیح جر «منذ» للماضی علی رفعه ، وترجیح رفع «مذ» للماضی علی جره.
الثانیة : أن یلیهما اسم مرفوع ، نحو : «مُذ یومُ الخمیس ، ومُنذُ یومان» ،
[شماره صفحه واقعی : 244]
فقال المبرد وابن السراج والفارسی : مبتدأ ان ، وما بعدهما خبر ، ومعناهما : الأمدُ ، إن کان الزمان حاضراً أو معدوداً ، وأولُ المدة إن کان ماضیاً ، وقال أکثر الکوفیین : ظرفان مضافان لجملة حذف فعلها وبقی فاعلها ، والأصل : مذکان یومان ، واختاره السهیلی وابن مالک ، وقال بعض الکوفیین : خبرٌ لمحذوف ، أی : ما رأیته من الزمان الذی هو یومان ، بناء علی أن «مُنذُ» مرکبة من کلمتین : «مِن» و «ذُو» الطائیة.
[*هاشمیان]
الثالثة : أن یلیهما الجملُ الفعلیة أو الاسمیة کقول أبی طالب خطاباً لعلی (علیهما السلام) : «یا ولدی تعلم أنّ محمداً والله أمین منذکان ، امض واتبعه ترشد وتفلح وتشهد» (1)وقول الأعشی :
277- وما زلتُ أبغی المالَ مُذْأنا یافعٌ***ولیداً وکهلاً حین شبت وأمردا (2)
والمشهور أنهما حینئذ ظرفان مضافان ، فقیل : إلی الجملة ، وقیل : إلی زمن مضاف إلی الجملة ، وقیل : مبتدأ ان؛ فیجب تقدیر زمان مضاف للجملة یکون هو الخبر.
صوت
[*هاشمیان]
اسم بدلیل التنوین فی قول حسان :
278- یا ربّ فاجمعنا معاً ونبیّنا***فی جنّة تنبی عیون الحُسّدِ (3)
ودخول الجار فی حکایة سیبویه : «ذهبت مِنْ معه» وقراءة بعضهم :
[شماره صفحه واقعی : 245]
(هذا ذِکْرٌ مِنْ مَعی) (الأنبیاء/24) وتسکینُ عینه لغة غَنم وربیعة ، لاضرورة خلافاً لسیبویه ، واسمیتها حینئذ باقیة ، وقولُ النحّاس : «إنها حینئذ حرف بالإجماع» مردودٌ.
وتستعمل مضافة ، فتکون ظرفاً ، ولها حینئذ ثلاثة معان :
أحدها : موضع الاجتماع ولهذا یخبر بها عن الذوات ، نحو قوله تعالی : (والله مَعَکُمْ) (محمّد /35) وقول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «علی مع القرآن والقرآن معه لن یفترقا حتی یردا عَلَیَّ الحوضَ» (1).
الثانی : زمانه نحو : «جِئتُک معَ العصر».
الثالث : مرادفة «عندَ» وعلیه القراءة وحکایة سیبویه السابقتان.
[*هاشمیان]
ومفردة ، فتنّون ، وتکون حالاً ، وقد جاءت ظرفاً مخبراً به فی نحو قوله : (2)
279- أفیقُوا بنی حرب وأهواؤنا معاً***وأرْحامُنا موصولةٌ لم تَقَضّبِ
وقیل : هی حال ، والخبر محذوف ، وهی فی الإفراد بمعنی «جمیعاً».
وتستعمل للاثنین والجماعة ، نحو قول مطیع بن إیاس :
280- کنتُ وَیَحْیی کیدَی واحِد***نَرْمی جمیعاً ونرامی معا (3)
مَنْ وقول متمم بن نویرة الیر بوعی :
[شماره صفحه واقعی : 246]
281- یُذَکِّرنَ ذا البَثِّ الحزین بِبَثِّه***إذا حَنَّتِ الاُولی سَجَعْنَ لها معا (1)
علی أربعة أوجه :
نحو قوله تعالی : (مَنْ یَعْمَلْ سَوءً یُجْزَ بِهِ) (النساء /123) وقول النبیّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : «من یرد الله به خیراً یفقّهه فی الدین» (2).
نحو قوله تعالی : (فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی) (طه /49) وقول حسان فی علی (علیه السلام) :
282- من کان فی القرآن سمّی مؤمناً***فی تسع آیات تُلینَ غزارا؟ (3)
وإذا قیل : «من یفعل هذا إلاّ زید؟» فهی «مَن» الاستفهامیة اُشربت معنی النفی ، ومنه : (وَمَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إلاّ الله) (آل عمران /135) ولایتقید جواز ذلک بأن یتقدمها الواو خلافاً لابن مالک؛ بدلیل : (مَنْ ذَا الّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إلاّ بِإذنه) (البقرة /255).
وإذا قیل : «من ذا لقیتَ؟» فَ «من» مبتدأ و «ذا» خبرٌ موصول ، والعائد محذوف ، ویجوز علی قول الکوفیین فی زیادة الأسماء ، کونُ «ذا» زائدة ، و «من» مفعولاً. وظاهر کلام جماعة أنه یجوز فی «من ذا لقیت؟» أن تکون «من» و «ذا» مرکبتین کما فی قولک : «ما ذا صنعت؟». ومنع ذلک ابوالبقاء فی مواضع من إعرابه وثعلب فی أمالیه وغیرها ، وخصوا جواز ذلک بِ «ماذا» ؛ لأن «ما» أکثر إبهاماً ،
[شماره صفحه واقعی : 247]
فحسن أن تجعل مع غیرها کشیء واحد؛ لیکون ذلک أظهر لمعناها ، ولأن الترکیب خلافُ الأصل ، وإنما دل علیه الدلیل مع «ما» وهو قولهم : «لماذا جِئتَ؟» بإثبات الألف.
صوت
[*هاشمیان]
فی نحو قوله تعالی : (ألمْ تَرَ أنَّ الله یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فی السّمواتِ وَمَنْ فی الأرضِ) (الحج /18) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وإنّما الناس مع الملوک والدنیا إلاّ مَنْ عَصَمَ الله» (1).
و لهذا دخلت علیها «رُبَّ» فی قول سوید بن أبی کاهل الیشکری :
283- رُبّ مَنْ أنضجتُ غیْظاً قلبَهُ***قدْ تمنّی لِی موتاً لم یُطَعْ (2)
و وصفت بالنکرة فی نحو قولهم : «مَررتُ بمن مُعجب لک» وقول حسان :
284- فکفی بنا فضلاً علی من غیرِنا***حُبٌّ النّبیّ محمد إیّانا (3)
ویروی برفع «غیر» فیحتمل أن «من» علی حالها ، ویحتمل الموصولیة ، وعلیهما فالتقدیر : علی مَن هو غیرُنا ، والجملة صفة أو صلة.
الأول : تقول : «مَن یکرمنی اُکرمه» فتحتمل «من» الأوجه الأربعة ، فإن قدرتها شرطیة جزمت الفعلین ، أو موصولة أو موصوفة رفعتهما ، أو استفهامیة رفعت الأول وجزمت الثانی؛ لأنه جواب بغیر الفاء ، و «مَن» فیهن
[شماره صفحه واقعی : 248]
مبتدأ ، وخبر الاستفهامیة الجملة الاُولی ، والموصولة أو الموصوفة الجملة الثانیة ، والشرطیة ، الاُولی أو الثانیة علی خلاف فی ذلک ، وتقول : «من زارنی زرته» فلا تحسن الاستفهامیة ، ویحسن ما عداها.
[*هاشمیان]
الثانی : زید فی أقسام «من» قسمان آخران :
أحدهما : أن تأتی نکرة تامة وذلک عند أبی علی قاله فی قوله (1):
285- ...................***ونِعمَ من هو فی سرٍّ وإعلانِ
فزعم أن الفاعل مستتر و «من» تمییز ، وقوله : «هو» مخصوص بالمدح فَ «هو» مبتدأ خبره ما قبله ، أو خبر لمبتدأ محذوف. وقال غیره : «من» موصول فاعل ، وقوله : «هو» مبتدأ خبره «هو» آخر محذوف ، والظرف متعلق بالمحذوف؛ لأن فیه معنی الفعل ، أی : ونعم من هوالثابت فی حالتی السر والعلانیة. قلنا : ویحتاج إلی تقدیر «هو» ثالث یکون مخصوصاً بالمدح.
ثانیهما : التوکید ، وذلک فی ما زعم الکسائی من أنها ترد زائدة کَ «ما» وذلک سهل علی قاعدة الکوفیین فی أن الأسماء تزاد وأنشد علیه :
286- فکفی بنا فضلا علی من غیرنا***حبّ النبی محمد إیانا (2)
فی من خفض «غیرنا». وهو خلاف المشهور. ولنا أنها نکرة موصوفة أی : علی قوم غیرنا.
[شماره صفحه واقعی : 249]
صوت
[*هاشمیان]
تأتی علی خمسة عشر وجهاً
و هو الغالب علیها ، حتی ادعی جماعة أن سائر معانیها راجعة إلیه ، وتقع لهذا المعنی فی غیر الزمان ، نحو قوله تعالی : (مِنَ الْمَسْجِدِ الحَرامِ) (الإسراء /1) وقول الفرزدق فی الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) :
287- مَن یعرف الله ، یعرف أوّلیّة ذا***فالدین مِنْ بیت هذا ناله الاُمم (1)
قال الکوفیون والأخفش والمبرد وابن دُرُستویه : وفی الزمان أیضاً؛ بدلیل (مِنْ أوّلِ یَوْم) (التوبة /108).
وقیل : التقدیر : من تأسیس أول یوم ، وردّه السهیلی بأنه لوقیل هکذا لاحتیج إلی تقدیر الزمان.
نحو : (منهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللهُ) (البقرة /253) وعلامتها : إمکان سد «بعض» مسدّها کقراءة ابن مسعود : (حتّی تُنْفِقُوا بَعْضَ ما تُحِبُّونَ) (آل عمران /92).
صوت
[*هاشمیان]
وکثیراً ما تقع بعد «ما» و «مهما» وهما بها أولی لإفراط إبهامهما ، نحو : (ما یَفْتَحِ الله لِلنّاسِ مِنْ رَحْمَة فَلا مُمْسِکَ لَها) (فاطر/2) (مَهْما تَأتِنا بِهِ مِنْ آیَة) (الأعراف/132) وهی ومخفوضها فی ذلک فی موضع نصب علی الحال. ومن وقوعها بعد غیر هما قول الکمیت :
288- وأوجب یوماًبالغدیر ولایة***علی کل برّ مِن فصیح وأعجم (2)
[شماره صفحه واقعی : 250]
وقال الله تعالی : (یُحَلَّونَ فیها مِنْ أساوِرَ مِنْ ذَهَب ویَلْبَسُونَ ثِیاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُس وإستَبْرق) (الکهف /31) الشاهد فی غیر الاُولی فإن تلک للابتداء ، وقیل : زائدة ، وأنکر مجیء «من» لبیان الجنس قوم ، وقالوا : هی فی «مِنْ ذهَب» و «مِنْ سُنْدُس» للتبعیض. وهذا تکلف.
صوت
[*هاشمیان]
نحو قوله تعالی : (مِمّا خَطیئاتِهِم أُغرقُوا) (نوح /25) وقول الفرزدق فی الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) :
289- یُغضی حَیاءً ویُغضی من مهابتهِ***فلا یکلّم إلاّ حین یبتسم (1)
نحو : (أرضِیتُمْ بِالحَیاة الدُّنیا مِنَ الآخِرَةِ) (التوبة /38) (لَنْ تُغْنیَ عَنْهُم أمْوالُهُم ولا أولادُهُمْ مِنَ الله شَیئاً) (آل عمران /10) أی : بدل طاعة الله ، أو بدل رحمة الله ، «ولا ینفع ذا الجدّ منک الجدّ» أی لا ینفع ذا الحظ من الدنیا حظه بدلک ، أی : بدل طاعتک أو بدل حظک ، أی بدل حظه منک ، وقیل : ضمن «ینفع» معنی «یمنع» ومتی علّقت «من» بِ «الجد» انعکس المعنی.
وأنکر قوم مجیء «مِنْ» للبدل؛ فقالوا : التقدیر فی (أرَضِیتُمْ بِالحَیاةِ الدُّنیا مِنَ الآخِرَةِ) (التوبة /38) : أرضیتم بالحَیاة الدنیا بدلاً منها؛ فالمفید للبدلیة متعلقها المحذوف ، وأما هی فللابتداء ، وکذا الباقی.
نحو : (فَوَیلٌ لِلقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ الله) (الزمر/22) وقیل : هی للابتداء ، أو للتعلیل ، أی : من أجل ذکر الله؛ لأنه إذا ذکر قست قلوبهم.
[شماره صفحه واقعی : 251]
1) شرح شواهد المغنی : 2/732.
نحو : (یَنْظُرُونَ مِنْ طَرف خَفِیّ) (الشوری /45)قاله یونس. والظاهر أنها للابتداء.
نحو : (أرُونی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الأرضِ) (فاطر/40) (إذا نودِیَ لِلصّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعة) (الجمعة /9) والظاهر أنها فی الاُولی لبیان الجنس مثلها فی (ما نَنْسَخْ مِنْ آیة) (البقرة /106).
نحو : (لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أموالُهُم وَلا أولادُهُم مِنَ الله شَیئاً) (آل عمران /10) قاله أبو عبیدة. وقد مضی القول بأنها فی ذلک للبدل.
صوت
[*هاشمیان]
و ذلک إذا اتصلت بِ «ما» کقول أبی حیة النمیری :
290- وإنّا لممّا نَضربُ الکَبشَ ضَربةً***علی رأسه تُلقی اللسانَ من الفَم (1)
قاله السیرا فی وابن خروف وابن طاهر والأعلم ، والظاهر أن «مِنْ» فیها ابتدائیة و «ما» مصدریة ، وأنهم جُعلوا کأنهم خلقوا من الضرب ، مثل : (خُلِقَ الإنسانُ مِنْ عَجَل) (الإنبیاء /37).
نحو : (وَنَصَرناهُ مِنَ القَومِ الّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا) (الأنبیاء/77). وقیل : علی التضمین ، أی : منعناه منهم بالنّصرِ.
الثانی عشر : الفصل ، وهی الداخلة علی ثانی المتضادین ، نحو : (وَالله یَعْلَمُ المُفسِدَ مِنَ المُصلِحِ) (البقرة/220) (حَتی یَمیزَ الخَبِیثَ مِنَ الطّیِّبِ) (آل عمران /179) قاله ابن مالک ، وفیه نظر؛ لأن الفصل مستفاد من العامل ، فإن «مازَ» و «میّز» بمعنی «فصلَ» والعلم صفة توجب التمییز ، والظاهر أن «من» فی الآیتین للابتداء ، أو بمعنی «عن».
[شماره صفحه واقعی : 252]
1) تقدم برقم 269.
صوت
[*هاشمیان]
قال سیبویه : وتقول رأیته من ذلک الموضع فجعلته غایة لرؤیتک ، أی : محلاً للابتداء والانتهاء ، قال : وکذا «أخذته من زید» وزعم ابن مالک أنها فی هذه للمجاوزة ، والظاهر أنها للابتداء؛ لأن الأخذ ابتدأ من عنده وانتهی إلیک.
و هی الزائدة فی نحو «ما جاءنی منْ رجُل» فإنه قبل دخولها یحتمل نفی الجنس ونفی الوحدة ولهذا یصح أن یقال : «بل رجلان» ویمتنع ذلک بعد دخول «من».
و هی الزائدة فی نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فَوَ الّذی وَسِعَ سمعُه الأصواتَ ما من أحد أودع قلباً سروراً إلاّ وخلق الله له من ذلک السرور لطفاً» (1)وقولک : «ما جاءنی من أحد أو من دیّار» فإن «أحداً ودیاراً» صیغتا عموم.
[*هاشمیان]
وشرط زیادتها فی النوعین ثلاثة اُمور :
أحدها : تقدم نفی أو نهی أو استفهام بِ «هل» ، نحو : (ما تَری فی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُت) (الملک /3) (فَارْجع البَصَرَ هَلْ تَری مِنْ فُطُور) (الملک /3) وتقول : «لایقُم من أحد» وزاد الفارسی الشّرط کقول زهیر بن أبی سلمی :
291- ومهماتکنْ عندَ امرئ منْ خلیقة***وإنْ خالَها تَخْفی علی الناسِ تُعلَم (2)
والثانی : تنکیر مجرورها.
والثالث : کونه فاعلاً ، أو مفعولاً به ، أو مبتدأ.
[شماره صفحه واقعی : 253]
أحدها : تقیید المفعول بقولنا : «به» هی عبارة ابن مالک ، فتخرج بقیة المفاعیل ، وکأن وجه منع زیادتها فی المفعول معه والمفعول لأجله والمفعول فیه أنّهن فی المعنی بمنزلة المجرور بِ «مع» وباللام وبِ «فی» ولا تجامعهن «من» ولکن لایظهر للمنع فی المفعول المطلق وجه ، وقد خرّج علیه أبوالبقاء (ما فَرَّطْنا فی الکِتابِ مِنْ شَیء) (الأنعام /38) فقال : «من» زائدة ، و «شیء» فی موضع المصدر ، أی : تفریطاً ، مثل : (لایَضُرُّکُمْ کَیدُهُم شَیئاً) (آل عمران/120) والمعنی : تفریطاً وضراً ، قال : ولایکون مفعولاً به؛ لأنَّ «فرّط» إنما یتعدی إلیه بِ «فی» وقد عدی بها إلی «الکتاب»
[*هاشمیان]
قال : وعلی هذا فلا حجّة فی الآیة لمن ظن أن «الکتاب» یحتوی علی ذکر کل شیء صریحاً ، قلت : وکذا لاحجة فیها لو کان «شیء» مفعولاً به؛ لأن المراد بِ «الکتاب» اللوح المحفوظ؛ کما فی قوله تعالی : (وَلا رَطْب وَلا یابِس إلاّ فی کتاب مُبین) (الأنعام/59) وهو رأی الزمخشری والسیاق یقتضیه.
الثانی : القیاسُ أنها لا تزاد فی ثانی مفعولی «ظن» ولا ثالث مفعولات «أعلم» ؛ لأنهما فی الأصل خبر ، وشذّت قراءة بعضهم : (ما کانَ یَنْبَغی لَنا أنْ نُتَّخَذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أولیاء) (الفرقان /18) ببناء «نتخذ» للمفعول.
الثالث : أکثرهم أهمل هذا الشرط الثالث؛ فیلزمهم زیادتها فی الخبر ، فی نحو : «ما زید قائماً» والتمییز فی نحو : «ما طاب زید نفساً» والحال فی نحو : «ما جاء أحد راکباً» وهم لا یجیزون ذلک.
ولم یشترط الأخفش واحداً من الشرطین الأولین واستدل بنحو : (وَلَقَدْ جاءَکَ مِنْ نَبَأالمُرسَلینَ) (الأنعام/34) ولم یشترط الکوفیون الأول ، واستدلوا
[شماره صفحه واقعی : 254]
بقولهم : «قد کان من مطر».
[*هاشمیان]
وجوز الزمخشری فی (وَما أنْزَلْنا عَلی قَوْمِهِ مِنْ بَعدِهِ مِنْ جُنْد مِنَ السّماء وَما کُنّا مُنْزِلینَ) (یس /28) کون المعنی : ومن الذی کنا منزلین ، فجوز زیادتها مع المعرفة وقال الفارسی فی (وَیُنزِّلُ مِنَ السّماء مِنْ جِبال فیها مِنْ بَرَد) (النور/43) : یجوز کون «من» و «من» الأخیرتین زائدتین؛ فجوز الزیادة فی الإیجاب.
وقال المخالفون : التقدیر : قد کان هو أی : کائن من جنس المطر ، و «لقد جاءک هو» أی : جاء من الخبر کائناً من نبأ المرسلین ، أو ولقد جاءک نبأ من نبأ المرسلین ثم حذف الموصوف ، وهذا ضعیف فی العربیة ؛ لأن الصفة غیر مفردة ، فلایحسن تخریج التنزیل علیه.
[*هاشمیان]
واختلف فی «من» الداخلة علی «قبل وبعد» کقول النبی صلّی الله علیه وآله لعلی علیه السلام : «أنت أخی ووصییّ وخلیفتی من بعدی» (1)وقول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «عباد زِنوا أنفسکم مِن قبل أن توزَنوا» (2)فقال الجمهور : لابتداء الغایة ، وردّ بأنها لاتدخل عندهم علی الزمان کما مر ، واُجیب بأنهما غیر متأصّلین فی الظرفیة وإنما هما فی الأصل صفتان للزمان : إذ معنی «جئت قبلک» جئت زمناً قبل زمن مجیئک؛ فلهذا سهل ذلک فیهما ، وزعم ابن مالک أنها زائدة ، وذلک مبنی علی قول الأخفش فی عدم الاشتراط لزیادتها.
[شماره صفحه واقعی : 255]
صوت
[*هاشمیان]
(ما یَوَدَّ الّذینَ کَفَروُا مِنْ أهلِ الکِتابِ وَلا المُشْرِکینَ أنْ یُنزّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْر مِن رَبّکُم) (البقرة/105) فیها «من» ثلاث مرات : الاُولی للتبیین ؛ لأن الکافرین نوعان : کتابیون ومشرکون ، والثانیة زائدة ، والثالثة لابتداء الغایة.
(لآکِلُونَ مِنْ زَقُّوم) (الواقعة/52) (وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ اُمّة فَوْجاً مِمَّنْ یُکذِّبُ) (النمل/83) الاُولی منهما للابتداء ، والثانیة للتبیین.
اسم؛ لعود الضمیر إلیها فی قوله تعالی : (مَهْما تأتِنا بِهِ مِنْ آیَة لِتَسْحَرَنا بِها) (الأعراف/132) وقال الزمخشری وغیره : عاد علیها ضمیر «به» وضمیر «بها» حملاً علی اللفظ وعلی المعنی ، انتهی. والأولی أن یعود ضمیر «بها» إلی «آیة» ومثله قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «إنّ للخیر والشر أهلاً فمهما ترکتموه منهما کفا کُموهُ أهلُه» (1)فیعود ضمیر «ترکتموه» و «کفا کموه» و «أهله» إلیها.
وزعم السهیلی أنها تأتی حرفاً؛ بدلیل قول زهیر :
292- و مهما تکنْ عندَ امرئ مِن خَلِیقة***ولو خالَها تَخْفَی علی النّاس تُعلَمِ (2)
قال : فهی هنا حرف بمنزلة «إنْ» ؛ بدلیل أنها لامحل لها.
والجواب : أنها إما خبر «تکن» و «خلیقة» اسمها ، و «من» زائدة؛
[شماره صفحه واقعی : 256]
لأن الشرط غیر موجب عند أبی علی ، وإما مبتدأ ، واسم «تکن» ضمیر راجع إلیها ، والظرف خبر ، واُنّث ضمیرها؛ لأنها الخلیقة فی المعنی ، و «من خلیقة» تفسیر للضمیر.
و لها ثلاثة معان :
و منه الآیة ولهذا فسرت بقوله تعالی : (مِنْ آیة) (الأعراف /132) وهی فیها إما مبتدأ أو منصوبة علی الاشتغال ، فیقدر لها عامل متعد کما فی «زیداً مررتُ به» متأخراً عنها ؛ لأن لها الصدر ، أی : مهما تحضرنا تأتنا به.
صوت
[*هاشمیان]
فتکون ظرفاً لفعل الشرط ، ذکره ابن مالک ، وزعم أن النحویین أهملوه ، وأنشد لحاتم :
293- وإنّک مهماتُعْطِ بَطنَکَ سُؤلَهُ***وفَرْجَکَ نالا مُنتَهی الذّمَّ أجمعا (1)
وأبیاتاً اُخر ، ولا دلیل فی ذلک؛ لجواز کونها للمصدر بمعنی أیّ إعطاء کثیراً أو قلیلاً.
ذکره جماعة منهم ابن مالک واستدلوا علیه بقول عمرو بن ملقط :
294- مهما لیَ اللیلة مهما لِیَةْ***أوْدَی بنعلیَّ وسِربالِیَهْ (2)
فزعموا أن «مهما» مبتدأ ، و «لی» الخبر ، واُعیدت الجملة توکیداً ، و «أودی» بمعنی «هلک» و «نعلیّ» فاعل ، والباء زائدة ، ولا دلیل فی البیت لاحتمال أن التقدیر : «مَهْ» اسم فعل بمعنی «اکفف» ثم استأنف استفهاماً بِ «ما» وحدها.
[شماره صفحه واقعی : 257]
تأتی علی أربعة أوجه :
و هی خفیفة ، کقول أبی طالب (علیه السلام) :
295- اصبرَنْ یا بنی فالصبر أحجی***کل حیّ مصیره لشعوب (1)
[*هاشمیان]
وثقیلة کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «والذی بَعَثَه بالحق لَتُبَلْبَلُنّ بَلْبَلَة ولتُغَرْبَلُنّ غَرْبَلَة وَلَتُساطُنّ سَوْطَ القِدر» (2)وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (لَیُسجَنَنَّ ولَیَکُونا) (یوسف /32) ومعناهما التوکید ، قال الخلیل : والتوکید بالثقیلة أبلغ.
ویختصان بالفعل ، ویؤکد بهما صیغ الأمر مطلقاً ، ولو کان دعائیاً کقوله :
296-وأنزلنْ سکینةً عَلینا (3)
إلا «أفعل» فی التعجب؛ لأن معناه کمعنی الفعل الماضی.
ولا یؤکد بهما الماضی مطلقاً.
[شماره صفحه واقعی : 258]
وأما المضارع فإن کان حالاً لم یؤکد بهما ، وإن کان مستقبلاً اُکّد بهما وجوباً فی نحو قوله تعالی : (وتالله لأکِیدَنَّ أصنامَکُمْ) (الأنبیاء/57) وقریباً من الوجوب بعد «إما» (وإمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْم) (الأنفال /58) وجوازاً کثیراً بعد الطلب ، نحو قوله تعالی : (وَلا تَحْسَبَنَّ الله غافِلاً) (ابراهیم /42) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لاتظنّنّ بکلمة خَرَجَتْ مِنْ أحد سوءً وَأنت تجد لها فی الخیر مُحْتَملاً» (1)وقلیلاً فی مواضع کقولهم :
297-وَمِن عِضَة ما یَنْبُتَنَّ شکیرُها (2)
صوت
[*هاشمیان]
و هو نون زائدة ساکنة تلحق الآخر لغیر توکید ؛ فخرج نون «حسن» ؛ لأنها أصل ، ونون «ضیْفن» للطفیلیّ؛ لأنها متحرکة ، ونون «منکسر» و «انکسر» ؛ لأنها غیر آخر ، و نون (لَنَسفَعاً) (العلق /15) لأنها للتوکید.
وأقسامه خمسة :
تنوین التمکین : وهو اللاحق للاسم المعرب المنصرف إعلاماً ببقائه علی أصله ، وأنه لم یشبه الحرفَ فیبنی ، ولا الفعلَ فیمنع الصرف ، ویسمی تنوین الأمکنیة أیضاً وتنوین الصرف ، وذلک کَ «زید ورجُل ورجال».
وتنوین التنکیر : وهو اللاحق لبعض الأسماء المبنیة فرقاً بین معرفتها ونکرتها ، ویقع فی باب اسم الفعل بالسماع کَ «صه ومَه وإیه» ، وفی العَلم المختوم بِ «ویه» بقیاس ، نحو : «جاءنی سیبویه وسیبویه آخر».
وأما تنوین «رجل» ونحوه من المعربات فتنوین تمکین ، لاتنوین تنکیر ،
[شماره صفحه واقعی : 259]
کما قد یتوهم بعض الطلبة ، ولهذا لو سمیت به رجلاً بقی ذلک التنوین بعینه مع زوال التنکیر.
وتنوین المقابلة : وهو اللاحق لنحو : «مسلمات» ، جُعِلَ فی مقابلة النون فی «مسلمین».
[*هاشمیان]
وتنوین العوض : وهو اللاحق عوضاً من حرف أصلی ، أو زائد ، أو مضاف إلیه مفرداً ، أو جملة.
فالأول : کَ «جوار وغواش» ؛ فإنه عوض من الیاء وفاقاً لسیبویه والجمهور ، لاعوض من ضمة الیاء وفتحتها النائبة عن الکسرة خلافاً للمبرد؛ إذ لو صح لعُوِّض عن حرکات نحو : «حُبلی» ولا هو تنوین التمکین والاسمُ منصرف خلافاً للأخفش ، وقوله : لما حذفت الیاء التحق الجمع بأوزان الآحاد کَ «سلام وکلام» فصرف ، مردود؛ لأن حذفها عارض للتخفیف وهی منویة؛ بدلیل أن الحرف الذی بقی أخیراً لم یحرک بحسب العوامل.
الثانی : کَ «جَنَدِل» ؛ فإن تنوینه عوض من ألف «جَنادِل» قاله ابن مالک. و الذی یظهر ، خلافه ، وأنه تنوین الصرف ، ولهذا یجر بالکسرة ، ولیس ذهاب الألف التی هی علم الجمعیة کذهاب الیاء من نحو : «جوار وغواش».
الثالث : تنوین «کُلّ و بعض» إذا قُطِعتا عن الإضافة ، نحو قوله تعالی : (وَکُلاًّ ضَرَبنا لَهُ الأمثالَ) (الفرقان/39) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ودَکَّ بعضُها بعضاً مِن هَیْبَةِ جَلالته ومَخوف سَطْوَته» (1)وقیل : هوتنوین التمکین ، رجع؛ لزوال الإضافة التی کانت تعارضه.
الرابع : اللاحق لِ «إذ» فی نحو : (وانشَقّتِ السّماء فَهِیَ یَؤمَئذ واهِیَةٌ) (الحاقة /16) والأصل : فهی یومَ إذ انشقت واهیة ، ثم حذفت الجملة المضاف إلیها
[شماره صفحه واقعی : 260]
1) نهج البلاغة : ط 108/334.
للعلم بها ، وجی بالتنوین عوضاً عنها ، وکسرت الذال للساکنین. وقال الأخفش : التنوین تنوین التمکین ، والکسرة إعراب المضاف إلیه.
[*هاشمیان]
وتنوین الترنم : وهو اللاحق للقوافی المطلقة بدلاً من حرف الإطلاق ، وهو الألف والواو والیاء ، وذلک فی إنشاد بنی تمیم ، و ظاهر قولهم : إنه تنوینٌ مُحصّل للترنم. وقد صرح بذلک ابن یعیش ، والذی صرح به سیبویه وغیره من المحققین أنه جیء به لقطع الترنم ، وأن الترنم وهو التَّغنّی یحصل بأحرف الإطلاق ؛ لقبولها لمد الصوت فیها ، فإذا أنشدوا ولم یترنموا جاؤوا بالنون فی مکانها. ولایختص هذا التنوین بالاسم بدلیل قول جریر :
298- أقلّی اللوم عاذل والعتابا***وقولی إن أصبت لقد أصابا (1)
وزاد الأخفش والعرضیون تنویناً سادساً ، وسموه الغالی ، وهو اللاحق لآخر القوافی المقیدة ، کقول رؤبة :
299- وقاتِمِ الأعماقِ خاوِی الُمختَرَقنْ***مشتَبَهِ الأعلامِ لَمّاعِ الخفق (2)
وسمی غالیاً ؛ لتجاوزه حدّ الوزن ، ویسمّی الأخفش الحرکة التی قبله غلواً وفائدته الفرق بین الوقف والوصل وجعله ابن یعیش من نوع تنوین الترنم زاعماً أن الترنم یحصل بالنون نفسها؛ لأنها حرف أغن. قال : وإنما سمی المغنّی مغنیاً ؛ لأنه یغنّن صوته ، أی : یجعل فیه غنّة ، والأصل عنده مغنّن بثلاث نونات فاُبدلت الأخیرة یاء تخفیفاً ، وأنکر الزجاج والسیرافی ثبوت هذا التنوین البتة؛ لأنه یکسر الوزن ، وقالا : لعل الشاعر کان یزید «ان» فی آخر کل بیت ، فضعف صوته بالهمزة ، فتوهم السامع أن النون تنوین واختار هذا القول ابن مالک.
[*هاشمیان]
وزعم أبوالحجاج بن معزوز أن ظاهر کلام سیبویه فی المسمی تنوین
[شماره صفحه واقعی : 261]
الترنم أنه نون عوض من المدّة ولیس بتنوین. وزعم ابن مالک فی التحفة أن تسمیة اللاحق للقوافی المطلقة والقوافی المقیدة تنویناً مجاز ، وإنما هو نون اُخری زائدة ، ولهذا لایختص بالاسم ، ویجامع الألف واللام ، ویثبت فی الوقف.
وزاد بعضهم تنویناً سابعاً ، وهو تنوین الضرورة ، وهو اللاحق لما لاینصرف کقول امرئ القیس :
300- تَبَصَّرْخَلِیلی هل تری من ظعائن***سوالک نَقْباً بین حَزْمی شَعَبْعَب (1)
وللمنادی المضموم کقول الأحوض :
301- سلامُ الله یا مطرٌ عَلیَها***ولیس علیک یا مطرُ السلامُ (2)
وکلامه صحیح فی الثانی دون الأول؛ لأن الأول تنوین التمکین ؛ لأن الضرورة أباحت الصرف ، وأما الثانی فلیس تنوین تمکین؛ لأن الاسم مبنی علی الضم.
وثامناً ، وهو التنوین الشّاذّ ، کقول بعضهم : «هؤلاء قومُکَ» حکاه أبوزید ، وفائدته مجرد تکثیر اللفظ ، کما قیل فی ألف «قَبعثَری».
وذکر ابن الخباز فی شرح الجزولیة أن أقسام التنوین عشرة ، وجعل کلاً من تنوین المنادی وتنوین صرف مالا ینصرف قسماً برأسه ، قال : والعاشر تنوین الحکایة ، مثل أن تسمی رجلاً بِ «عاقلة لبیبة» فإنک تحکی اللفظ المسمی به ، وهذا اعتراف منه بأنه تنوینُ الصرف؛ لأن الذی کان قبل التسمیة حُکی بعدها.
و هی اسم فی نحو : «النسوةُ یذهبنَ» وحرف فی نحو : «یذهبنَ النسوةُ» فی لغة من قال : «أکلونی البراغیثُ».
[شماره صفحه واقعی : 262]
صوت
[*هاشمیان]
و تسمی نون العِماد أیضاً ، وتلحق قبل یاء المتکلم المنتصبة بواحد من ثلاثة :
أحدها : الفعل ، متصرفاً کان کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «غَدَاً تَرَوْنَ أیّامی ، ویُکشَفُ لکم عن سرائری ، وتعرفونَنی بعد خلوّ مکانی وقیام غیری مقامی» (1).أو جامداً کقولهم : «علیه رجلاً لیسنی». وأمّا قوله (2):
302- عَدَدْتُ قَومی کَعدِد الطّیْسِ***إذْ ذهبَ القومُ الکِرامُ لَیْسی
فضرورة.
الثانی : اسم الفعل ، نحو : «دَراکنی وتَراکِنی وعلیکنی» بمعنی «أدرکنی واترکنی والزمنی».
الثالث : الحرف ، نحو : «إنَّنی» وهی جائزة الحذف مع «إنّ وأنّ ولکنّ وکأن» وغالبة الحذف مع «لعلّ» وقلیلة مع «لیت».
وتلحق أسضاً قبل الیاء المخفوضة بِ«من وعن» إلا فی الضرورة ، وقبل المضاف إلیها «لدُنْ» أو «قطْ» إلا فی قلیل من الکلام ، وقد تلحق وفی غیر ذلک شذوذاً کقولهم : «بَجلنی» بمعنی «حسبی».
بفتح العین ، وکنانة تکسرها ، وبها قرأ الکسائی ، وبعضهم یبدلها حاء ، وبها قرأ ابن مسعود ، وبعضهم یکسر النون إتباعاً لکسرة العین تنزیلاً لها منزلة الفعل فی قولهم : «نِعِمَو شِهِدَ» بکسرتین ، کما نُزّلت «بلی» منزلة الفعل فی الإمالة.
[شماره صفحه واقعی : 263]
صوت
[*هاشمیان]
وهی حرف تصدیق ووعد وإعلام ، فالاوّل بعد الخبر کَ «قام زیدٌ» و «ما قام زیدٌ» والثانی بعد «إفعل ولا تفعل» وما فی معناهما ، نحو «هلا تفعل وهلا لم تفعل» وبعد الاستفهام فی نحو «هل تعطینی» ویحتمل أن تفسر فی هذا بالمعنی الثالث. والثالث بعد الاستفهام فی نحو : (فهل وجدتم ما وعد ربکم حقّاً) (الاعراف / 44) (أإنَّ لنا لأجراً) (الشعراء/41) قال النبیّ صلّی الله علیه وآله : «نعم إنّ التوبة تغسل الحوبة» (1)بعد قول رجل من بنی عامر : «فهل ینفع البرّ بعد الفجور؟».
[*هاشمیان]
قیل : وتأتی للتوکید إذا وقعت صدراً ، نحو : «نعمْ هذهِ أطلالُهمْ». والحق أنها فی ذلک حرف إعلام ، وأنها جواب لسؤال مُقدّر.
واعلم أنه إذا قیل : «قام زید» فتصدیقُه «نَعَمْ» وتکذیبه «لا» ویمتنع دخول «بلی» ؛ لعدم النفی. وإذا قیل : «ما قام زید» فتصدیقه «نعم» ، وتکذیبه «بلی» ، ومنه : (زَعَمَ الّذینَ کَفَرُوا أنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلی وَرَبّی) (التغابن /7) ویمتنع دخول «لا» ؛ لأنها لنفی الإثبات لا لنفی النفی. وإذا قیل : «أقامَ زید؟» فهو مثل : «قام زید» فتقول إن أثبت القیام : «نعم» وإن نفیته : «لا» ویمتنع دخول «بلی». وإذا قیل : «ألمْ یقمْ زیْد» فهو مثل : «لم یقم زید» فتقول إذا أثبت القیام : «بلی» ، ویمتنع دخول «لا» ، وإن نفیته قلت : «نعم».
[*هاشمیان]
وقال سیبویه فی باب النعت ، فی مناظرة جرت بینه وبین بعض النحویین : فیقال له : ألست تقول کذا وکذا؟ فإنه لا یجد بداً من أن یقول : «نعم» فیقال له : أفلست تفعل کذا؟ فإنه قائل : «نعم» فزعم ابن الطراوة أن ذلک لحن.
وقال جماعة من المتقدمین والمتأخرین منهم الشلوبین : إذا کان قبل النفی استفهام فإن کان علی حقیقته فجوابه کجواب النفی المجرد ، وإن کان مُراداً
[شماره صفحه واقعی : 264]
1) کنز العمال : 12/35559.
به التقریر فالأکثر أن یجاب بما یجاب به النفی رعیاً للفظه ، ویجوز عند أمْن اللبس أن یجاب بما یجاب به الإیجاب رَعیاً لمعناه ، ألاتری أنه لا یجوز بعده دخولُ «أحد» ولا الاستثناء المفرغ؟ لا یقال : «ألیس أحد فی الدار؟» ولا «ألیس فی الدار إلا زید؟».
[شماره صفحه واقعی : 265]
علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون ضمیراً للغائب ، وتستعمل فی موضعی الجر والنصب ، نحو قوله تعالی : (قالَ لَهُ صاحِبُهُ وهُوَ یُحاوِرُهُ) (الکهف /37) وقول الفرزدق فی الإمام علیّ بن الحسین (علیهما السلام) :
303- هذا الذی تَعرِف البطحاء وَطأتَهُ***والبیت یعرفه والحلّ والحرم (1)
والثانی : أن تکون حرفاً للغیبة ، وهی الهاء فی «إیّاهُ». فالتحقیق : أنها حرف لمجرد معنی الغیبة ، وأن الضمیر «إیّا» وحدها.
والثالث : هاء السکت ، وهی اللاحقة لبیان حرکة أو حرف ، نحو : (ماهیه) (القارعة /10) ونحو : «هاهُناه ، ووازیداه» وأصلها أن یوقف علیها ، وربما وُصلت بنیة الوقف.
[شماره صفحه واقعی : 266]
1) شرح شواهد المغنی : 2/732.
صوت
[*هاشمیان]
علی ثلاثة أوجه :
و هو «خُذ» ویجوز مدّ ألفها ، ویستعملان بکاف الخطاب وبدونها ، ویجوز فی الممدودة أن یستغنی عن الکاف بتصریف همزتها تصاریف الکاف ، فیقال : «هاء» للمذکر بالفتح و «هاء» للمؤنث بالکسر ، و «هاؤما» و «هاؤن» و «هاؤم» ومنه : (هاؤمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ) (الحاقة /19).
فتستعمل مجرورة الموضع ومنصوبته ، نحو : (فَألْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها) (الشمس /8).
فتدخل علی أربعة :
أحدها : الإشارة غیر المختصة بالبعید ، نحو : «هذا» بخلاف «ثَمَّ» و «هنّا» بالتشدید و «هنالک».
والثانی : ضمیر الرفع المخبر عنه باسم إشارة ، نحو : (ها أنْتُمْ اُولاء) (آل عمران /119) وقیل : إنما کانت داخلة علی الإشارة فقدمت ، فردّ بنحو : (ها أنتُمْ هؤلاء) (آل عمران /66) فاُجیب بأنها اُعیدت توکیداً.
والثالث : نعتُ «أیّ» فی النداء ، نحو : «یا أیّها الرجل» وهی فی هذا واجبة للتنبیه علی أنه المقصود بالنداء ، قیل : وللتعویض عما تضاف إلیه «أیُّ».
والرابع : اسم الله تعالی فی القسم عند حذف الحرف ، یقال : «ها الله» بقطع الهمزة ووصلها ، وکلاهما مع إثبات ألف «ها» وحذفها.
صوت
[*هاشمیان]
حرفٌ موضوعٌ لطلب التصدیق الإیجابی ، دون التصور ، و دون التصدیق
[شماره صفحه واقعی : 267]
السلبی فیمتنع نحو : «هلْ زیداً ضربت؟» ؛ لأن تقدیم الاسم یشعر بحصول التصدیق بنفس النسبة ، ونحو : «هل زیدٌ قائم أم عمروٌ؟» إذا اُرید بِ «أم» المتصلة ، و «هل لم یقم زید؟». ونظیرها فی الاختصاص بطلب التصدیق «أم» المنقطعة ، وعکسهما «أم» المتصلة ، وجمیع أسماء الاستفهام؛ فإنهن لطلب التصور لا غیر ، وأعمُّ من الجمیع الهمزة فإنها مشترکة بین الطلبین.
[*هاشمیان]
وتفترق «هل» من الهمزة من عشرة أوجه :
أحدها : اختصاصها بالتصدیق کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فَهَل دَفَعَتِ الأقارِبُ؟ أو نفعتِ النَواحِبُ؟ وقد غُودِرَ فی مَحَلّةِ الأمواتِ رَهیناً وفی ضیق المَضْجَعِ وَحیداً» (1).
والثانی : اختصاصها بالإیجاب ، تقول : «هل زید قائم؟» ویمتنع «هل لم یقم؟» بخلاف الهمزة ، نحو : (ألمْ نَشْرَحْ) (الشرح /1).
والثالث : تخصیصها المضارع بالاستقبال ، نحو : «هل تسافر؟» بخلاف الهمزة ، نحو : «أتظنه قائماً؟».
والرابع والخامس والسادس : أنها لا تدخل علی الشّرط ، ولا علی «إنّ» ولا علی اسم بعده فعل فی الاختیار ، بخلاف الهمزة؛ بدلیل : (أفَإنْ مِتَّ فَهُمُ الخالِدونَ) (الأنبیاء /34) (أإنْ ذُکّرتُمْ بَلْ أنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ) (یس /19) (أإنّکٌ لأنْتَ یُوسُفُ) (یوسف /90) (أبْشَراً مِنّا واحِداً نَتَّبِعُهُ) (القمر/24).
والسابع والثامن : أنها تقع بعد العاطف ، لا قبله ، وبعد «أم» ، نحو : (فَهَلْ یُهْلَکُ إلا القَومُ الفاسِقُونَ) (الأحقاف /35) (قُلْ هَلَ یَسْتَوِی الأعمی وَالْبَصیر
[شماره صفحه واقعی : 268]
1) نهج البلاغة : ط 82/ 189.
أمْ هَلْ تَسْتَوی الظُّلُماتُ والنّور) (الرعد/16).
والتاسع : أنه یراد بالاستفهام بها النفی؛ ولذلک دخلت علی الخبر بعدها «إلا» فی نحو قوله تعالی : (هَلْ جَزاء الإحسانِ الاّ الإحسان) (الرّحمن /60).
فإن قلت : قد مرّفی صدر الکتاب أن الهمزة تأتی لمثل ذلک ، مثل : (أفَأصْفاکُمْ رَبّکُمْ بِالْبَنینَ) (الإسراء/40) ألا تری أن الواقع أنه سبحانه لم یُصْفهم بذلک؟.
قلنا : إنما مرّ أنها للإنکار علی مدّعی ذلک ، ویلزم من ذلک الانتفاء ، لا أنها للنفی ابتداء ، ولهذا لا یجوز «أقام إلا زید؟» کما یجوز «هل قام إلا زید؟» ، (هَل یَنْظُرُونَ إلا الساعَةَ) (الزّخرف /66) وقد یکون الإنکار مقتضیاً لوقوع الفعل ، علی العکس من هذا ، وذلک إذا کان بمعنی : ما کان ینبغی لک أن تفعل ، نحو : «أتضرِبُ زیداً وهو أخوک؟».
[*هاشمیان]
ویتلخص أن الإنکار علی ثلاثة أوجه : إنکارٌ علی من ادعی وقوع الشیء ، ویلزم من هذا النفی ، وإنکارٌ علی من أوقع الشیء ، ویختصان بالهمزة ، وإنکارٌ لوقوع الشیء ، وهذا هو معنی النفی ، وهو الذی تنفرد به «هل» عن الهمزة.
والعاشر : أنها تأتی بمعنی «قد» وذلک مع الفعل ، وبذلک فسّر قوله تعالی : (هَلْ أتی عَلَی الإنسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ) (الإنسان /1) جماعة منهم ابن عباس ، وبالغ الزمخشری فزعم أنها أبداً بمعنی «قد» وأن الاستفهام إنما هو مستفاد من همزة مقدرة معها ، ونقله فی المفصل عن سیبویه ، فقال : وعند سیبویه أن «هل» بمعنی «قد» ، إلا أنهم ترکوا الألف قبلها؛ لأنها لا تقع إلا فی الاستفهام ، وقد جاء دخولها علیها فی قول زید الخیل :
[شماره صفحه واقعی : 269]
304- سائل فَوارِسَ یَرْبُوع بشَدَّتِنا***أهَلْ رَأوْنا بِسَفحِ القاعِ ذی الأکَمِ (1)
انتهی. و لو کان کما زعم لم تدخل إلا علی الفعل کَ «قد» وثبت فی کتاب سیبویه ما نقله عنه ، ذکره فی باب «أم» المتصلة ، ولکن فیه أیضاً ما قد یخالفه فإنه قال فی باب عدّة ما یکون علیه الکلم ما نصهُ : و «هل» وهی للاستفهام. ولم یزد علی ذلک ،
[*هاشمیان]
و قال الزمخشری فی کشافه : (هَلْ أتی) (الإنسان /1) أی : أقد أتی ، علی معنی التقریر والتقریب جمیعاً ، أی : أتی علی الإنسان قبل زمان قریب طائفة من الزمان الطویل الممتد لم یکن فیه شیئاً مذکوراً ، بل شیئاً منسیاً نطفة فی الأصلاب ، والمراد بالإنسان الجنسُ بدلیل : (إنّا خَلَقْنا الإنسانَ مِنْ نُطفَة) (الإنسان /2) انتهی. وفسرها غیره بِ«قد» خاصة ، ولم یحملوا «قد» علی معنی التقریب ، بل علی معنی التحقیق ، وقال بعضهم : معناها التوقع ، وکأنه قیل لقوم یتوقعون الخبر عما أتی علی الإنسان وهو آدم علیه الصلاة والسلام ، قال : والحین زمنُ کونه طیناً وقد عکس قومٌ ما قال الزمخشری ، فزعموا أن «هل» لا تأتی بمعنی «قد» أصلاً.
وهذا هو الصواب؛ إذ لا متمسک لمن أثبت ذلک إلا أحد ثلاثة اُمور :
أحدها : تفسیر ابن عباس ، ولعله إنما أراد أن الاستفهام فی الآیة للتقریر ، و لیس باستفهام حقیقی.
الثانی : قول سیبویه الذی شافَه العرب وفهم مقاصدهم ، و قد مضی أن سیبویه لم یقل ذلک.
[*هاشمیان]
و الثالث : دخول الهمزة علیها فی البیت ، و الحرف لایدخل علی مثله فی
[شماره صفحه واقعی : 270]
1) شرح شواهد المغنی : 2/772.
المعنی وقال السیرافی : إن الروایة الصحیحة «أم هَلْ» و «أم» هذه منقطعة بمعنی «بل» فلا دلیل ، وبتقدیر ثبوت تلک الروایة فالبیت شاذ ، فیمکن تخریجه علی أنه من الجمع بین حرفین لمعنی واحد علی سبیل التوکید کقول مسلم بن معبد :
305- فَلا والله لا یُلفی لمابی***ولا لِلمابِهم أبداً دواء (1)
وعلی هذا فلا شاهد فیه. شرح شواهد المغنی : 1/505 و 506.
و فروعه : تکون أسماء وهو الغالب ، وأحرفاً فی نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «اتّقوا مَعاصِیَ الله فی الخَلَوات ، فإنّ الشاهدَ هوالحاکمُ» (2)إذا اُعرب فصلاً وقلنا : لاموضع له من الإعراب ، وقیل : هی مع القول بذلک أسماء کما قال الأخفش فی نحو : «صَهْ ونزالِ» : أسماء لا محل لها. وکما فی الألف واللام فی نحو : «الضّارب» إذا قدرناهما اسماً.
[شماره صفحه واقعی : 271]
انتهی مجموع ما ذکر من أقسامها إلی خمسة عشر (1):
و معناها مطلق الجمع ، فتعطف الشیء علی مُصاحبه ، نحو : (فأنْجَیْناهُ وأصحابَ السَّفِینَةِ) (العنکبوت /15) وعلی سابقه ، نحو : (وَلَقَدْ أرْسَلْنا نُوحاً وإبراهیم) (الحدید/ 26) وعلی لا حقه ، نحو : (کَذلِکَ یُوحِی إلَیک وَإلَی الّذینَ مِنْ قَبْلِکَ) (الشوری /3) فعلی هذا إذا قیل : «قام زید وعمرو» احتمل ثلاثة معان ، قال ابن مالک : وکونها للمعیة راجح ، وللترتیب کثیر ، ولعکسه قلیل ، انتهی. و یجوز أن یکون بین متعاطفیها تقاربٌ أو تراخ ، نحو :
[شماره صفحه واقعی : 272]
1) کذا فی بعض النسخ ، والذی فی حاشیتی الأمیر و الدسوقی هو : «إلی أحد عشر» قال الأمیر : «فی الدمامینی : إن أراد جمیع ما ذکر فقد ذکر هنا خمسة عشر ، وإن أراد ما ذکره صواباً فهو ثمانیة ؛ لأنه أبطل من الخمسة عشر سبعة ، فما وجه قوله : أحد عشر؟ وفی الشمنی : غرضه عدّ غیر الواو التی ینتصب المضارع بعدها ، لأنّه ؛ قال : الحقّ أنّها للعطف والواو التی للإنکار والواو التی للتذکر والواو المبدلة من همزة الإستفهام لأنه قال : الصواب : أن لا تعدّ هذه الثلاثة من أقسام الواو ، وما عدا هذه الأربعة هو أحد عشر فلا اشکال». حاشیة الأمیر : 2/30 وراجع حاشیة الدسوقی : 2/17.
(إنّا رادُّوهُ إلَیک وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرسَلینَ) (القصص /7) فإن الرد بعیدَ إلقائه فی الیم والإرسال علی رأس أربعین سنة ،
[*هاشمیان]
وقولُ بعضهم : «إن معناها الجمع المطلق» غیرُ سدید (1)؛ لتقیید الجمع بقید الإطلاق ، وإنما هی للجمع لابقید.
وتنفرد عن سائر أحرف العطف بخمسة عشر حکماً :
أحدها : احتمالُ معطوفها للمعانی الثلاثة السابقة.
والثانی : اقترانها بِ «إمّا» نحو : (إمّا شاکِراً وَإمّا کَفُوراً) (الإنسان /3).
والثالث : اقترانها بِ «لا» إن سبقت بنفی ولم تقصد المعیة ، نحو : «ما قام زیدٌ ولا عمروٌ» لتفید أن الفعل منفی عنهما فی حالتی الاجتماع والافتراق ، ومنه : (وَما أموالُکُمْ ولا أولادُکُمْ بالّتی تُقَرّبُکُمْ عِنْدَنا زُلفی) (سبأ /37)
[*هاشمیان]
والعطف حینئذ من عطف الجمل عند بعضهم علی إضمار العامل ، والمشهور أنه من عطف المفردات ، وإذا فقد أحدُ الشرطین امتنع دخولها فلا یجوز نحو «قام زیدٌ ولا عمرو» وأنما جاز (وَلاَ الضّالّینَ) (الفاتحة /7) لأن فی «غیر» معنی النفی ولایجوز «ما اختصم زید ولا عمرو» ؛ لأنه للمعیة لا غیر ، وأما (وَما یَسْتَوی الأعمی والبَصیرُ وَلا الظُّلُماتُ وَلا النّور وَلا الظّلُّ وَلا الحَرورُ ، وَما یَسْتِوِی الأحیاءُ وَلا الأمواتُ) (فاطر/ 19 - 22) فَ «لا» الثانیة والرابعة والخامسة زوائد؛ لأمن اللبس.
والرابع : اقترانها بِ «لکن» ، نحو قوله تعالی : (وَلکِنْ رَسُولَ الله) (الأحزاب /40) وقول الکمیت فی آل البیت :
[شماره صفحه واقعی : 273]
1) تقدم فی المعنی الخامس من معانی «أو» تعبیره ب «الجمع المطلق» فما استشکله هنا علی البعض ، واردٌ علیه.
306- ولکنْ إلی أهل الفضائل والنُهی***وخیر بنی حَوّاء والخیر یُطلَبْ (1)
الی النفر البیض الذین بحبهم***إلی الله فیما نالنی أتقرب
شرح الهاشمیات : 37.
والخامس : عطف المفرد السببی علی الأجنبی عند الاحتیاج إلی الربط کَ «مررتُ برجُل قائم زیدٌ وأخوهُ» ، وقولک فی باب الاشتغال : «زیداً ضربتُ عمراً وأخاهُ».
[*هاشمیان]
والسادس : عطف العقد علی النیّف ، نحو : «أحدٌ وعشرون».
والسابع : عطف الصفات المفرقة مع اجتماع منعوتها کقول ابن میادة :
307- بَکیتُ ، وما بُکا رجل حزین***علی رَبْعینِ مَسلُوب وبالِ (2)
والثامن : عطف ما حقُّه التثنیة أو الجمع ، نحو قول جحدر بن مالک :
308- لَیْثٌ ولیْثٌ فی مَحَلّ ضَنْکِ***کلاهما ذو أشَرو مَحْک (3)
وقول أبی نواس :
309- أقمنا بها یوماً ویوماً وثالثاً***ویوماً لهُ یومُ الترحُّلِ خامسُ (4)
وهذا البیت یتساءل عنه أهل الأدب ، فیقولون : کم أقاموا؟ والجواب : ثمانیة ؛ لأن یوماً الأخیر رابع ، وقد وصف بأن یوم الترحلِ خامس له ، وحینئد فیکون یوم الترحل هو الثامن بالنسبة إلی أول یوم.
[شماره صفحه واقعی : 274]
والتاسع : عطف مالا یستغنی عنه کَ «اختصم زیدٌ وعمروٌ» و «اشترکَ زیدٌ وعمروٌ» ومنه قول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) : «لولا أنّ الذنب خیر من العُجب ما خلا الله بین عبده المؤمن وبین ذنب أبداً» (1)وهذا من أقوی الأدلة علی عدم إفادتها الترتیب.
وتشارکها فی هذا الحکم «أم» المتصلة فی نحو : «سواءٌ علیّ أقمتَ أم قعدتَ» فإنها عاطفة مالا یستغنی عنه.
[*هاشمیان]
والعاشر والحادی عشر : عطف العام علی الخاص وبالعکس ، فالأول نحو : (رَبِّ اغْفِرْلی وَلِوالِدیّ وَلمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤمِناً وَلِلْمُؤمنِینَ والمُؤمِناتِ) (نوح /28) والثانی نحو : (وَإذ أخَذنا مِنَ النّبِیّینَ مِیثاقَهُمْ وَمِنْکَ وَمِنْ نُوح) الآیة (الأحزاب /7).
وتشارکها فی هذا الحکم الأخیر «حتی» کَ «مات الناسُ حتی الأنبیاء» فإنها عاطفة خاصاً علی عام.
والثانی عشر : عطف عامل حذف وبقی معموله علی عامل آخر مذکور یجمعهما معنی واحد کقوله تعالی : (وَالّذینَ تَبَوّؤُا الدّار وَالإیمانَ مِنْ قَبلِهِم) (الحشر /9) أی : واعتقدوا الإیمان ، والجامع بینهما : الإیثار.
ولولا هذا التقیید لورد «اشترَیتُه بدرهم فصاعداً» ؛ إذ التقدیر : فذَهب الثمن صاعداً.
والثالث عشر : عطف الشیء علی مرادفه ، نحو قوله تعالی : (إنّما أشکُو بَثِّی وَحُزْنی إلَی الله) (یوسف /86) وزعم ابن مالک أن ذلک قد یأتی فی «أو»
[شماره صفحه واقعی : 275]
1) وسائل الشیعة : أبواب مقدمة العبادات ، باب 23/ ح 19.
وأن منه : (ومَنْ یَکْسِبْ خَطِیئةً أو إثماً) (النساء /112).
والرابع عشر : عطف المقدّم علی متبوعه للضرورة کقوله (1):
310- جمعت وفحشا غیبة ونمیمة***خصالاً ثلاثاً لست عنها بمرعوی
[*هاشمیان]
والخامس عشر : عطف المخفوض علی الجوار کقوله تعالی (2): (وَحُور عِین) (الواقعة /22) فیمن جرّهما ، فإن العطف علی «وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ» لا علی «أکواب وأباریقَ» ؛إذ لیس المعنی أنّ الولدان یطوفون علیهم بالحور. والذی علیه المحققون أن خفض الجوار یکون فی النعت قلیلاً وفی التوکید نادراً ولایکون فی النسق؛ لأن العاطف یمنع من التجاور.
قد تخرج الواو عن إفادة مطلق الجمع ، فتستعمل بمعنی باء الجر کقولهم : «أنت أعلم ومالُکَ» و «بِعتُ الشّاء شاة ودرهماً».
إحداهما : واو الاستئناف ، نحو : (مَنْ یُظْلِلِ الله فَلا هادِیَ لَهُ وَیَذَرُهُمْ الله) (الأعراف /186) فیمن رفع ، ونحو : (واتَّقُوا الله وَیُعَلّمُکُمُ الله) (البقرة /282) ؛ إذ لو کانت واو العطف ، لجزم «یذر» کما قرأ الآخرون ، وللزم عطف الخبر علی الأمر ، وقال أبواللّحّام التغلبی : ).
[شماره صفحه واقعی : 276]
311- علی الحَکمِ المأتّی یوماًإذا قَضی***قَضِیَّتهُ أنْ لا یجورَ ویقصِدُ (1)
وهذا متعین للاستئناف؛ لأن العطف یجعله شریکاً فی النفی؛ فیلزم التناقض.
[*هاشمیان]
والثانیة : واو الحال الداخلة علی الجملة الاسمیة ، کقول اُمّ لقمان :
312- ماذا تقولون إن قال النبیّ لکم***ماذا فعلتم وأنتم آخرُ الاُممِ (2)
وتسمی واو الابتداء ، ویقدرها سیبویه والأقدمون بِ «إذ» ولا یریدون أنها بمعناها؛ إذ لا یرادف الحرفُ الاسمَ ، بل إنها وما بعدها قید للفعل السابق کما أن «إذ» کذلک ، ولم یقدّروها بِ «إذا» ؛ لأنها لا تدخل علی الجمل الاسمیة.
ومن أمثلها داخلة علی الجملة الفعلیة قول الفرزدق :
313- بأیدی رجال لمْ یَشِیموا سیوفَهُمْ***ولم تکثُرِ القَتْلَی بها حین سُلّتِ (3)
ولو قدرت للعطف لانقلب المدح ذمّاً.
وإذا سُبقت بجملة حالیة احتملت - عند مَنْ یجیز تعدد الحال - العاطفة والابتدائیة ، نحو : (اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْض عَدوٌّ وَلَکُمْ فِی الأرضِ مُسْتَقرٌّ) (الأعراف/24).
صوت
[*هاشمیان]
و هما :
واو المفعول معه کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لاتأخذون حقّاً ، ولا تَمْنَعُون
[شماره صفحه واقعی : 277]
ضَیْماً قد خُلّیتُم والطریق فالنّجاة للمُقتَحِم والهَلکةُ لِلمُتَلَوّم» (1)ولیس النصب بها خلافاً للجرجانی.
و الواو الداخلة علی المضارع المنصوب لعطفه علی اسم صریح أو مؤول فالأول کقول میسون :
314- ولُبسُ عباءة وتقرّ عینی***أحبُّ إلَیّ مِنْ لُبسِ الشفوفِ (2)
والثانی شرطه أن یتقدم الواو نفی أو طلب ، ویسمی الکوفیون هذه واو الصرف ، ولیس النصب بها خلافاً لهم ، ومثالُها : (وَلَمّا یَعْلَمِ الله الّذینَ جاهَدُوا مِنْکُم وَیَعْلَمَ الصّابِرینَ) (آل عمران /142) والحقُّ : أن هذه واو العطف عطفت مصدراً مقدّراً علی مصدر متوهم.
إحداهما : واوالقسم ، ولا تدخل إلا علی مُظهر ، ولا تتعلق إلا بمحذوف ، نحو قوله تعالی : (وَالقُرآنِ الحَکیمِ) (یس /2) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) لعلی (علیه السلام) : «والّذی بَعَثَنی بالحقّ ، ما أخَّرتُک إلاّ لنفسی ، وأنت منّی بمنزلة هارون من موسی» (3)فإن تلتها واو اُخری ، نحو : (وَالتّینِ والزَّیْتُونِ) (التین /1) فالتالیة واو العطف ، وإلاّ احتاج کل من الاسمین إلی جواب.
الثانیة : واو «ربّ» کقول امرئ القیس :
315- ولیل کموج البحر أرخی سُدُولهُ***علیّ بِأنواعِ الهُمُوم لِیَبْتَلی (4)
[شماره صفحه واقعی : 278]
ولاتدخل إلا علی مُنکّر ولا تتعلق إلاّ بمؤخّر والصحیح : أنها واو العطف وأن الجرَّ بِ «ربّ» محذوفة خلافاً للکوفیین والمبرد.
صوت
[*هاشمیان]
أثبتها الکوفیون والأخفش وجماعةٌ ، وحُملَ علی ذلک : (حَتّی إذا جاءُوها وَفُتِحَتْ أبوابها) (الزّمر /73)؛ بدلیل الآیة الاُخری (1)وقیل : هی عاطفة ، والزائدة الواو فی (وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها) (الزّمر /73) وقیل : هما عاطفتان ، والجواب محذوف أی : کان کیت وکیت ، والزیادةُ ظاهرة فی قوله : (2)
316- فَما بالُ منْ أسعی لأجبر عظمَهُ***حِفاظاً وینوی مِنْ سَفاهَتِهِ کَسری
وقول أبی العیال الهذلی :
317- وَلَقَد رَمَقتُکَ فی الَمجالِسِ کُلّها***فإذا وأنتَ تَعِینُ مَنْ یَبْغینی (3)
ذکرها جماعة من النحویین الضعفاء والاُدباء والمفسرین ، وزعموا أن العرب إذا عدّوا قالوا : ستة ، سبعة وثمانیة ، إیذاناً بأن السبعة عدد تام ، وأن ما بعدها عددٌ مستأنف وجعلوا من ذلک : (سَیَقُولُونَ ثَلاثةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ) (الکهف /22) إلی قوله سبحانه : (سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ) (الکهف /22).
وقیل : هی فی ذلک لعطف جملة علی جملة؛ إذ التقدیر : هم سبعة ، ثم قیل :
[شماره صفحه واقعی : 279]
1) وهی : (وَسِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلَیٰ جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّیٰ إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا ...) (الزمر /71).
2) نسب البیت إلی الحارث بن وعلة الشیبانی وابن الذئبة وکنانة بن عبدد یالیل و... شرح شواهد المغنی : 2/781 و 782 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 6/122 و 123.
3) شرح أبیات مغنی اللبیب : 6/126.
الجمیع کلامهم ، وقیل : العطف من کلام الله تعالی ، والمعنی : نعم هم سبعة وثامنهم کلبهم ، وإن هذا تصدیق لهذه المقالة کما أن (رَجماً بِالغَیْبِ) (الکهف /22) تکذیب لتلک المقالة ویؤیده قول ابن عباس : حین جاءت الواو انقطعت العدَّةُ ، أی : لم تبق عدة عادّ یلتفت إلیها.
[*هاشمیان]
فان قلت : إذا کان المراد التصدیق فما وجه مجیء : (قُلْ رَبّی أعْلَمُ بِعِدّتِهمْ ما یَعْلَمُهُمْ إلاّ قَلیلٌ) (الکهف /22)؟
قلنا : وجه الجملة الاُولی توکید صحة التصدیق بإثبات علم المصدق ، ووجه الثانیة الإشارة إلی أن القائلین تلک المقالة الصادقة قلیل ، أو أن الذی قالها منهم عن یقین قلیل ، أو لما کان التصدیق فی الآیة خفیفاً لا یستخرجه إلا مثل ابن عباس قیل ذلک ولهذا کان یقول : أنا من ذلک القلیل ، هم سبعة وثامنهم کلبهم.
لتأکید لصوقها بموصوفها وإفادتها أنّ اتصافه بها أمرٌ ثابت ، وهذا الواو أثبتها الزمخشری ومن قلّده وحملوا علی ذلک مواضع ، الواوُ فیها کلّها واوُالحال ، نحو : (وَعَسی أنْ تَکْرَهُوا شَیئاً وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ) (البقرة /216) الآیة (أوْ کَالّذی مَرّ عَلی قَرْیَة وَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها) (البقرة /259) (وَما أهْلَکْنا مِنْ قَرْیَة إلّا وَلها کِتابٌ مَعْلُومٌ) (الحجر/4)
[*هاشمیان]
والمَسوّغ لمجی الحال من النکرة فی هذه الآیة أمران : أحدهما خاص بها ، وهو تقدم النفی. والثانی عام وهو امتناع الوصفیة؛ إذ الحالُ متی امتنع کونُها صفةً جاز مجیئها من النکرة ، ولهذا جاءت منها عند تقدمها علیها ، نحو : «فی الدّار قائماً رجُلٌ» وعند جمودها ، نحو : «هذا خاتمٌ حدیداً» ومانع الوصفیة فی هذه الآیة أمران : أحدهما خاص بها ، وهو اقتران الجملة بِ «إلا» ؛ إذ لا یجوز التفریغ
[شماره صفحه واقعی : 280]
فی الصفات ، لا تقول : «ما مررت بأحد إلّا قائم» نص علی ذلک أبو علی وغیره. والثانی عام وهو اقترانها بالواو.
نحو : «الرّجالُ قامُوا» وقد تستعمل لغیر العقلاء إذ نُزِّلوا منزلتهم ، نحو : (یا أیُّها النمل ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ) (الّنمل /18) وذلک لتوجیه الخطاب إلیهم.
فی لغة طیّئ أو أزد شنوءة أو بَلْحارث : ومنه الحدیث النبوی : «یَتَعاقبونَ فیکم ملائکةٌ باللیلِ وملائکةٌ بالنّهار» (1)وهی عند سیبویه حرف دالّ علی الجماعة کما أن التاء فی «قالت» حرفٌ دالّ علی التأنیث ، وقیل : هی اسم مرفوع علی الفاعلیة ، ثم قیل : إن ما بعدها بدل منها ، وقیل : مبتدأ والجملة خبر مقدم.
وقد تستعمل لغیر العقلاء إذا نزلوا منزلتهم. قال أبو سعید : نحو : «أکلُونی البراغیث» ؛ إذ وصفت بالأکل لا بالقرص. وهذا سهومنه ؛ فإن الأکل من صفات الحیوانات عاقلة وغیر عاقلة ، وقال ابن شجری : عندی أن الأکل هنا بمعنی العُدوان والظلم ، وشبه الأکل المعنوی بالحقیقی.
[*هاشمیان]
وقد حمل بعضهم علی هذه اللغة : (وَأسَرُّوا النَّجْویَ الّذینَ ظَلَمُوا) (الأنبیاء/3) وحملها علی غیر هذه اللغة أولی؛ لضعفها ، وقد جُوّزَ فی «الّذینَ ظَلَمُوا» أن یکون بدلاً من الواو فی «وأسرّوا» أو مبتدأ ، خبره إما «أسَرُّوا» أو قول محذوف عامل فی جملة الاستفهام ، أی : یقولون : هل هذا؟ وأن یکون خبراً لمحذوف ، أی : هم الذین ، أو فاعلاً بِ «أسَرّوا» والواو علامة کما قدمنا ،
[شماره صفحه واقعی : 281]
1) الموَطأ 1/ 170.
أو بِ «یقول» محذوفاً ، أو بدلاً من واو (استَمَعُوهُ) (1)(الأنبیاء/2) وأن یکون منصوباً علی البدل من مفعول «یأتیهم» أو علی إضمار «أذم» أو «أعنی» وأن یکون مجروراً علی البدل من «الناس» فی (اقْتَرَبَ لِلنّاسِ حِسابُهُمْ) (الأنبیاء/1) أو من الهاء والمیم فی (لاهِیَةً قُلُوبُهُمْ) (الأنبیاء/3)؛ فهذه أحد عشر وجهاً.
نحو : «آلرجُلوه» بعد قول القائل : قام الرجل ، والصواب : ألّا تعدَّ هذه؛ لأنها إشباع للحرکة ، بدلیل : «آلرجُلاه» فی النصب ، و «الرّجُلیه» فی الجر ، ونظیرها : الواو فی «مَنُو» فی الحکایة ، وواو القوافی کقول جریر :
318- مَتی کان الخیامُ بِذی طُلُوح***سُقِیتِ الغَیثَ أیّتها الخِیامُو (2)
کقول مَن أراد أن یقول : «یقوم زید» فنسیَ «زید» ، فأراد مدَّ الصوت لیتذکر ، إذ لم یرد قطع الکلام : «یقُومُو» والصواب : أن هذه کالتی قبلها.
المضموم ما قبلها کقراءة قنبل : (وَإلَیْهِ النُّشُورُ وَأمِنْتُمْ) (الملک /15 و 16) (قالَ فِرعَوْنُ وَامَنْتُمْ بِهِ) (الأعراف/123) والصوابُ : ألّا تعد هذه أیضاً؛ لأنها مُبدلة ، ولو صح عدُّها لصحّ عدُّ الواو من أحرف الاستفهام.
[شماره صفحه واقعی : 282]
1) (اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مُّعْرِضُونَ مَا یَأْتِیهِم مِّن ذِکْرٍ مِّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ یَلْعَبُونَ لَاهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هَ-ٰذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ) (الأنبیاء /1 - 3).
2) شرح شواهد المغنی : 1/311.
صوت
[*هاشمیان]
علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرف نداء مختصّاً بباب النُّدبة ، کقول الرباب زوجة الإمام الحسین (علیه السلام) :
319- واحسیناً فلا نسیتُ حسینا***أقصدتْه أسِنّةُ الأعداء (1)
وأجاز بعضُهم استعماله فی النداء الحقیقی.
والثانی : أن تکون اسماًلِ «أعجب» وقد یقال : «واهاً» کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «واهاً واهاً والصبرُ أیمن» (2)و «وَی» کقوله (3):
320- ویْ کَأنْ مَنْ یَکُنْ لَهُ نَشَبٌ یُح-ْ***-بَبْ وَمَن یَفْتَقِرْ یَعِشْ ضُرِّ
وقد تلحق هذه کافُ الخطاب کقول عنترة بن شداد :
321- ولقد شفی نفسی وأبرأ سقمها ***قیلُ الفوارس وَیْکَ عَنْتَرُ أقْدِمِ (4)
وقال الکسائی : أصل «ویک» : «ویلک» ؛ فالکاف ضمیر مجرور ، وأما (وَیْ کَأنَّ الله) (القصص /82) فقال أبوالحسن : «وَیْ» اسم فعل ، والکاف حرف خطاب ، و «أنّ» علی إضمار اللام ، والمعنی : أعجب لأن الله ، وقال الخلیل : «وَیْ» وحدها کما قال (5):
322- وَیْ کأنْ مَن یکن له نشب یُحْ-***-بَبْ ومنْ یفتقِرْ یعشْ عیش ضُرّ
و «کأنّ» للتحقیق.
[شماره صفحه واقعی : 283]
ذکر لها تسعة أوجه :
أحدها : أن تکون للإنکار ، نحو : «أعمراه» لمن قال : لقیت عمراً.
الثانی : أن تکون للتذکر کَ «رأیت الرّجُلا» وقد مضی أن التحقیق ألّا یُعدَّ هذان.
الثالث : أن تکون ضمیرالاثنین ، نحو : «الزیدان قاما».
الرابع : أن تکون علامة الاثنین کقول عمرو بن ملقط :
323- اُلْفِیَتا عَیْناکَ عندَ القَفا***أوْلی فأوْلی لک ذا واقِیَهْ (1)
الخامس : الألف الکافّة کقول حُرْقة بنت النعمان :
324- فبینا نَسوسُ الناسَ والأمر أمرُنا***إذا نحنُ فیهمْ سوقةٌ لیس تُنصفُ (2)
وقیل : الألف بعضُ «ما» الکافة. وقیل : إشباع ، و «بین» مضافة إلی
[شماره صفحه واقعی : 284]
الجملة ، ویؤیده ، أنها قد اُضیفت إلی المفرد فی قول أبی ذؤیب :
325- بینا تعانُقِهِ الکُماةَ وَرَوْغِهِ***یوماً اُتِیحَ لَهُ جَرِیءٌ سَلْفَعُ (1)
[*هاشمیان]
السادس : أن تکون فاصلة بین الهمزتین ، نحو : (ءَ أنْذَرتَهُمْ) (یس/10) ودخولها جائز لا واجب ، ولا فرق بین کون الهمزة الثانیة مسهلة أو محققة.
السابع : أن یکون فاصلة بین النونین : نون النسوة ونون التوکید ، نحو : «إضرِبنانّ» وهذه واجبة.
الثامن : أن تکون لمدّ الصوت بالمنادی المستغاث ، أو المتعجب منه ، أو المندوب ، کقوله (2):
326- یا یزیدا لآمل نَیْلَ عِزّ***وغِنیً بَعْدَ فاقة وَهَوانِ
وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فَیا عجباً للدّهر ، إذا صِرتُ یُقْرَنُ بی مَنْ لَمْ یَسْعَ بِقَدَمی ، ولم تکن لَه کسابِقتی» (3)وقول زینب الکبری (علیها السلام) : «یا حسیناه ، یا حبیب رسول الله یا ابن مکةَ ومنی» (4).
التاسع : أن تکون بدلاً من نون ساکنة وهی إما نون التوکید أو تنوین المنصوب.
فالأول : نحو : (لَنَسْفعاً) (العلق/ 15) (وَلَیَکُوناً) (یوسف / 32).
والثانی : کَ «رأیت زیدا» فی لغة غیر ربیعة.
[شماره صفحه واقعی : 285]
ولایجوز أن تعد الألف المبدلة من نون «إذنْ» ولا ألف التکثیر کألف «قبعثَری» ولا ألف التأنیث کألف «حُبلی» ولا ألف الإلحاق کألف «أرْطی» ولا ألف الإطلاق کالألف فی قول خالدبن معدان لما شاهد رأس الإمام الحسین (علیه السلام) :
327- ویکبّرون بأن قُتِلتَ وإنّما***قَتَلُوا بک التکبیر والتَهلیلا (1)
ولا ألف التثنیة کَ «الزیدان» ولا ألف الإشباع الواقعة فی الحکایة ، نحو : «مَنا» أو فی غیرها فی الضرورة کقوله : (2)
328- أعوذُ بالله منَ العقرابِ***الشائلات عُقَد الأذنابِ
ولا الألف التی تبین بها الحرکة فی الوقف وهی ألف «أنا» عند البصریین ، ولا ألف التصغیر ، نحو : «ذیّا واللَّذَیّا» ؛ لأنهن أجزاء الکلمات لاکلمات.
[شماره صفحه واقعی : 286]
تأتی علی ثلاثة أوجه؛ وذلک أنها تکون ضمیراً للمؤنثة ، نحو : «تقومین وقومی» ، وحرفَ إنکار ، نحو : «أزیدنیهْ» وحرفَ تذکار ، نحو : «قدی».
وقد تقدم البحث فیهما والصوابُ : ألاّ یُعدّا کما لاتعدیاء التصغیر ، ویاء المضارعة ، ویاء الإطلاق ویاء الإشباع ، ونحوهُنَّ؛ لأنهن أجزاء للکلمات ، لاکلمات.
صوت
[*هاشمیان]
حرف موضوع لنداء البعید حقیقة أو حکماً ، وقد ینادی بها القریب توکیداً. وقیل : هی مشترکة بین القریب والبعید. وقیل : بینهما وبین المتوسط ، وهی أکثر أحرف النداء استعمالاً ، ولهذا لایقدر عند الحذف سواها ، نحو : (یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا) (یوسف /29) ولاینادی اسم الله عزوجل والاسمُ المستغاثُ و «أیها وأیتها» الإ بها ، ولا المندوب إلا بها أو بِ «وا» ولیس نصب المنادی بها ، ولا بأخواتها أحرفاً ، ولابهن أسماء لِ «أدعو» متحملة لضمیر الفاعل ،
[شماره صفحه واقعی : 287]
خلافاً لزاعمی ذلک بل بِ «أدعو» محذوفاً لزوماً ، وقول ابن الطراوة : النداء إنشاء ، و «أدعو» خبر ، سهوٌ منه ، بل «أدعو» المقدر إنشاء کَ «بعتُ وأقسمتُ».
وإذا ولی «یا» ما لیس بمنادی کالفعل فی (ألا یا اسْجُدُوا) (النّمل / 25).
والحرف فی نحو قوله تعالی : (یا لَیْتَنی مَعَهُمْ فَأَفُوز) (النساء/ 73) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «یا رُبَّ کاسیة فی الدُّنیا عاریة فی الآخرة» (1). والجملة الاسمیة کقوله (2):
329- یا لعنةُ الله و الأقوام کلهم***والصّالحین علی سِمعانَ من جارِ
فقیل : هی للنداء والمنادی محذوف ، وقیل : هی لمجرد التنبیه؛ لئلا یلزم الإجحاف بحذف الجملة کلها. وقال ابن مالک : إن ولیها دعاء کهذا البیت أو أمر نحو : (ألا یَا اسْجُدُوا) (النَّمل / 25) فهی للنداء؛ لکثرة وقوع النداء قبلهما ، نحو : (یا آدَمُ اسْکُنْ) (البقرة/ 35) (یا نُوحُ اهبِطْ) (هود/ 48) ونحو : (یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَینا رَبُّکَ) (الزّخرف / 77) وإلا فهی للتنبیه. والله سبحانه وتعالی أعلم.
یتلوه الجزء الثانی واوله :
«الباب الثانی فی تفسیر الجمل ...»
[شماره صفحه واقعی : 288]
المقدّمة3
إلی 39
الخطبة 7
أم 41
الهمزة المفردة 9
أما 46
آ 15
أمّا 48
أجَلْ 15
إمّا 51
إذْ 16
أنْ 53
إذا 20
إنْ 61
إذ ما - إذاً 26
أنّ 65
أل 29
إنّ 66
ألا 33
أو 70
ألاّ 35
أی 74
إلاّ 36
أیْ - أیا 75
[شماره صفحه واقعی : 289]
أیمن - أیُّ 76
علی 123
الباء المفردة 79
عن 127
بَجَل - بَلْ 87
عند 130
بَلْهَ 88
عَوْضُ 132
بلی 89
غیر 133
بَیْدَ 90
الفاء المفردة 136
التاء المفردة 91
فی 141
ثَمًّ - ثُمّ 93
قد 144
جَلَلْ 97
الکاف المفردة 149
جَیْرِ 98
کأنّ 152
حاشا 99
کَأیِّن 154
حتّی 100
کذا 155
حیث 106
کلّ 156
خلا 109
کلّا 163
رُبّ 111
کلا وکلتا 165
السین المفردة - سَوْفَ 115
کم 166
سواء 116
کی 168
سیّ 117
کیف 170
عدا - عسی 119
اللام المفردة 173
عَلُ 122
لا 192
[شماره صفحه واقعی : 290]
لات 200
متی 243
لعلّ 202
مذُ و مُنذُ 244
لکنْ 205
مع 245
لکنَّ 206
مَنْ 247
لم 207
مِنْ 250
لمّا 208
النون المفردة 258
لن 211
نعم 263
لو 212
الهاء المفردة 226
لولا 222
ها - هل 267
لوما - لیت 225
هو 271
لیس 226
الواو المفردة 272
ما 229
وا 283
ماذا 232
الألف 284
الیاء الفردة - یا 287
[شماره صفحه واقعی : 291]
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
صوت
[*هاشمیان]
الکلام : هو القول المفید بالقصد. والمراد بالمفید ما دلّ علی معنی یحسن السکوت علیه.
و الجملة : عبارة عن الفعل وفاعله ، کَ «قام زید» والمبتدأ وخبره ، کَ «زید قائم» ، وما کان بمنزلة أحدهما ، نحو : «ضُرب اللص» و «أقائم الزیدان».
وبهذا یظهر لک أنهما لیسامتر ادفین کما یتوهمه کثیر من الناس ، وهو ظاهر قول صاحب المفصل ؛ فإنه بعد أن فرغ من حد الکلام قال : ویسمی جملة. والصواب : أنها أعم منه ؛ إذ شرطه الإفادة ، بخلافها ، ولهذا تسمعهم یقولون : جملة الشرط ، جملة الجواب ، جملة الصلة ، وکل ذلک لیس مفیداً ، فلیس کلاما.
[شماره صفحه واقعی : 3]
صوت
[*هاشمیان]
فالاسمیة : هی التی صدرها اسم ، کَ «زید قائم ، وهیهات العقیق (1)، وقائم الزیدان» عند من جوزه وهو الأخفش والکوفیون.
والفعلیة : هی التی صدرها فعل ، کَ «قام زید ، وکان زید قائماً».
والظرفیة : هی المصدرة بظرف أو مجرور ، نحو : «أعندک زید» و «أفی الدار زید» إذا قدرت «زیداً» فاعلاً بالظرف والجار والمجرور ، لابالاستقرار المحذوف ، ولامبتدأ مخبراً عنه بهما ، ومثل الزمخشری لذلک بِ «فی الدار» من قولک : «زید فی الدار» وهو مبنی علی أن الاستقرار المقدر فعل لا اسم ، وعلی أنه حذف وحده وانتقل الضمیر إلی الظرف بعد أن عمل فیه.
وزاد الزمخشری وغیره الجملة الشرطیة ، والصواب : أنها من قبیل الفعلیة ؛ لما سیأتی.
صوت
[*هاشمیان]
مرادنا بصدر الجملة المسند أو المسند إلیه ، فلاعبرة بما تقدم علیهما من الحروف ، فالجملة من نحو : «أقائم الزیدان ، ولعل أباک منطلق» اسمیة ، ومن نحو : «أقام زید ، وإن قام زید» فعلیة.
[شماره صفحه واقعی : 4]
1) قال المحقق الرضی : ثم اعلم : أن بعضهم یدعی أن أسماء الأفعال مرفوعة المحل ، علی أنها مبتدأة لا خبر لها ، کما فی «أقائم الزیدان؟» ، ولیس بشیء ؛ لأن معنی «قائم» معنی الاسم وان شابه الفعل ، أی ذو قیام ، فصح أن یکون مبتدأ بخلاف اسم الفعل فإنه لامعنی للاسمیة فیه ولا اعتبار باللفظ. فاسم الفعل کان له فی الأصل محل من الإعراب فلما انتقل إلی معنی الفعلیة والفعل لا محل له من الإعراب فی الأصل ، لم یبق له أیضاً محل من الإعراب. انتهی ملخصا ، شرح الکافیة : 2 / 67.
والمعتبر أیضا ما هو صدر فی الأصل ، فالجملة من نحو قوله تعالی : (خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ یَخْرُجُونَ) (القمر / 7) وقول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «کیف یسأل محتاج محتاجاً؟ وأنّی یرغب مُعدم إلی معدم؟!» (1)، فعلیة ؛ لأن هذه الأسماء فی نیة التأخیر ، وکذا الجملة فی نحو : «یا عبدالله» ونحو قوله تعالی : (وَالأَنْعامَ خَلَقَها) (النّحل / 5) ونحو قول خزیمة بن ثابت :
329- إذا نحن بایعنا علیا فحسبنا***أبو حسن مما نخاف من الفتن (2)
لأن صدورها فی الأصل أفعال ، والتقدیر : أدعو عبدالله ، وخلق الأنعام ، وإذا بایعنا.
لاحتماله الاسمیة والفعلیة ؛ لاختلاف التقدیر ، أو لاختلاف النحویین ولذلک أمثلة :
منها : نحو : (أَبَشَرٌ یَهْدُونَنا) (التغابن / 6) ؛ فالأرجح تقدیر «بشر» فاعلاً بِ «یهدی» محذوفاً والجملة فعلیة ، ویجوز تقدیره مبتدأ.
ومنها : قولهم : «ما جاءت حاجتک؟» فإنه یروی برفع «حاجتک» فالجملة فعلیة ، وبنصبها فالجلمة اسمیة ، وذلک لأن «جاء» بمعنی «صار» فعلی الأول «ما» خبرهاو «حاجتک» اسمها. وعلی الثانی «ما» مبتدأ واسمها ضمیر «ما» واُنث حملاً علی معنی «ما» ، و «حاجتک» خبرها.
ومنها : نحو : «یومان» فی نحو : «ما رأیته منذیومان». فإن تقدیره عند الأخفش و الزجاج : بینی وبین لقائه یومان ، و عند أبی بکر و أبی علی : أمد انتفاء
[شماره صفحه واقعی : 5]
الرؤیة یومان ، وعلیهما فالجملة اسمیة لا محل لها ، و «منذ» خبر علی الأول ومبتدأ علی الثانی ، وقال الکسائی وجماعة : المعنی منذ کان یومان ، فَ «منذ» ظرف لما قبلها ، وما بعدها جملة فعلیة فعلها ماض حذف فعلها ، وهی فی محل خفض ، وقال آخرون : المعنی من الزمن الذی هو یومان ، و «منذ» مرکبة من حرف الابتداء و «ذو» الطائیة واقعة علی الزمن ، وما بعدها جملة اسمیة حذف مبتدؤها ، ولا محل لها ؛ لأنها صلة.
[*هاشمیان]
ومنها : جملة البسملة ، فإن قدر : ابتدائی باسم الله فاسمیة وهو قول البصریین ، أو أبداُ باسم الله ففعلیة وهو قول الکوفیین وهو المشهور فی التفاسیر والأعاریب ، ولم یذکر الزمخشری غیره ، إلا أنه یقدر الفعل مؤخراً ومناسباً لما جعلت البسملة مبدأ له ، فیقدر : باسم الله أقراُ ، باسم الله أحلّ ، باسم الله أرتحل ، ویؤیده الحدیث عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «باسم الله وضعت جنبی لله (1)».
الکبری : هی الاسمیة التی خبرها جملة ، نحو قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) فی علی (علیه السلام) : «وإنه لهو الصدّیق الأکبر ،» (2)وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «الدنیا تغرّو تضرّ وتمرّ» (3)
والصغری : هی المبنیة علی المبتدأ ، کالجملة المخبر بها فی المثالین.
وقد تکون الجملة صغری وکبری باعتبارین ، نحو : «زید أبوه غلامه
[شماره صفحه واقعی : 6]
منطلق» فمجموع هذا الکلام جملة کبری لا غیر ، و «غلامه منطلق» صغری لا غیر ؛ لأنها خبر ، و «أبوه غلامه منطلق» کبری باعتبار «غلامه منطلق» ، صغری باعتبار جملة الکلام ، ومثله : (لکِنّا هُوَ اللهُ رَبّی) (الکهف / 38) ، إذ الأصل : لکن أنا هو الله ربی ، ففیها أیضاً ثلاثة مبتدآت إذا لم یقدر «هو» ضمیراً له سبحانه ولفظ الجلالة بدل منه أو عطف بیان علیه کما جزم به ابن الحاجب ، بل قدر ضمیر الشأن وهو الظاهر ، ثم حذفت همزة «أنا» حذفاً اعتباطیاً.
صوت
[*هاشمیان]
الأول : ما فُسرت به الجملة الکبری هو مقتضی کلامهم ، وقد یقال : کما تکون مصدرة بالمبتدأ تکون مصدرة بالفعل ، نحو : «ظننت زیداً یقوم أبوه».
الثانی : إنما قلنا : صغری وکبری موافقة لهم ، وإنما الوجه استعمال «فُعلی أفعل» بِ «أل» أو بالإضافة ، ولکن ربما استعمل أفعل التفضیل الذی لم یرد به المفاضلة مطابقاً مع کونه مجرداً.
وقد یحتمل الکلام الکبری وغیرها. ولهذا النوع أمثلة :
أحدها : نحو : (أَنَا آتِیکَ بِهِ) (النّمل / 40) إذ یحتمل (آتِیکَ) أن یکون فعلاً مضارعاً ومفعولاً ، وأن یکون اسم فاعل ومضافاً إلیه مثل (وَإنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذابٌ) (هود / 76) (وَکُلُّهُمْ آتِیه یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً) (مریم / 95) ویؤیده أن أصل الخبر الإفراد ، وأن حمزة یمیل الألف من (آتِیکَ) وذلک ممتنع علی تقدیر انقلابها من الهمزة.
الثانی : نحو قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) لعلی (علیه السلام) : «أنت فی الجنة» (1)؛ إذ یحتمل
[شماره صفحه واقعی : 7]
1) تذکرة الخواص : 498.
تقدیر «تستقر» وتقدیر «مستقر».
الثالث : نحو : «إنما أنت سیراً» ؛ إذ یحتمل تقدیر «تسیر» وتقدیر «سائر» وینبغی أن یجری هنا الخلاف الذی فی المسألة قبلها.
الرابع : «زید قائم أبوه». إذ یحتمل أن یقدر «أبوه» مبتدأ ، وأن یقدر فاعلاً بِ «قائم».
صوت
[*هاشمیان]
ذات الوجهین : هی اسمیة الصدر فعلیة العجز ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «العلم یحرسک وأنت تحرس المال» (1)کذا قالوا ، وینبغی أن یزاد عکس ذلک فی نحو : «ظننت زیداً أبوه قائم» بناء علی ما قدمنا.
وذات الوجه : نحو : «زید أبوه قائم» ومثله علی ما قدمنا : نحو : «ظننت زیداً یقوم أبوه».
وهی سبع ، وبدأنا بها. لأنها لم تحل محل مفرد ، وذلک هو الأصل فی الجمل.
و هی نوعان :
أحدهما : الجملة المفتتح بها النطق ، کقولک ابتداء : «زید قائم» ومنه الجمل المفتتح بها السور.
والثانی : الجملة المنقطعة عما قبلها ، نحو قوله تعالی : (قُلْ سَأَتْلُو عَلَیکُم مِّنْهُ
[شماره صفحه واقعی : 8]
1) نهج البلاغة : ح 139 / 1155.
ذِکْراً إنّا مَکَّنّا لَهُ فِی الأرْضِ) (الکهف / 83 و 84) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «تجهزوا ، رحمکم الله» (1)ومنه جملة العامل الملغی ؛ لتأخره ، نحو : «زید قائم أظن» فأما العامل الملغی لتوسطه نحو : «زید أظن قائم» فجملته أیضاً لامحل لها ، إلا أنها من باب جمل الاعتراض.
ویخص البیانیون الاستئناف بما کان جواباً لسؤال مقدر نحو قوله تعالی : (هَلْ أَتاک حَدِیثُ ضَیْفِ إبْراهِیمَ المُکْرَمِینَ إذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقْالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ) (الکهف / 24 و 25) فإن جملة القول الثانیة جواب لسؤال مقدر تقدیره : فماذا قال لهم؟ ولهذا فصلت عن الاُولی فلم تعطف علیها.
صوت
[*هاشمیان]
الأول : من الاستئناف ما قد یخفی ، وله أمثلة کثیرة منها : (لایَسَّمَّعُونَ) من قوله تعالی : (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطان مارِد لایَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلإ الاَعْلی) (الصافات / 7 و 8) فإن الذی یتبادر إلی الذهن أنه صفة لِ «کل شیطان» أو حال منه ، وکلاهما باطل ؛ إذ لامعنی للحفظ من شیطان لایسمع ، وإنما هی للاستئناف النحوی ، ولایکون استئنافاً بیانیاً لفساد المعنی أیضاً.
فإن قلت : اجعلها حالاً مقدرة ، أی : وحفظاً من کل شیطان مارد مقدراً عدم سماعه ، أی : بعد الحفظ.
قلنا : الذی یقدر وجود معنی الحال هو صاحبها ، کالممرور به فی قولک : «مررت برجل معه صقر صائداً به غداً» أی : مقدراً حال المرور به أن یصید به غداً ، والشیاطین لایقدرون عدم السماع ولایریدونه.
[شماره صفحه واقعی : 9]
1) وبعده : «فقج نودی فیکم بالرحیل ...» نهج البلاغة : ط195 / 654.
ومنها : (إنّا نَعْلَمُ ما یُسِرّونَ وَما یُعْلِنُونَ) (یس / 76) بعد قوله تعالی : (فَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ) (یس / 76) فإنه ربما یتبادر الذهن إلی أنه محکی بالقول ولیس کذلک ؛ لأن ذلک لیس مقولاً لهم.
ومنها : (إنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً) (یونس / 65) بعد (وَلایَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ) (یونس / 65) وهی کالتی قبلها.
[*هاشمیان]
الثانی : قد یحتمل اللفظ الاستئناف و غیره ، وهو نوعان
أحدهما : ما إذا حمل علی الاستئناف احتیج إلی تقدیر جزء یکون معه کلاماً ، نحو «الله» من قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) «نِعمَ الحَکَم الله» (1).
والثانی : مالایحتاج فیه إلی ذلک. لکونه جملة تامة ، وذلک کثیر جداً ، نحو الجملة المنفیة وما بعدها فی قوله تعالی : (یا أَیُّهَا الّذِینَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ ، لا یَأْلُونَکُمْ خَبْالاً ، وَدّو ما عَنِتُّمْ ، قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْبَیَّنّا لَکُمُ الایاتِ إنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ) (آل عمران / 118). قال الزمخشری : الأحسن والأبلغ أن تکون مستأنفات علی وجه التعلیل للنهی عن اتخاذهم بطانة من دون المسلمین ، ویجوز أن یکون (لایَألُونَکُمْ) و (قَدْ بَدَتْ) صفتین ، أی : بطانة غیر مانعتکم فساداً بادیة بغضاؤهم.
[*هاشمیان]
الثالث : من الجمل ما جری فیه خلاف ، أمستأنف أم لا؟ و له أمثلة :
[شماره صفحه واقعی : 10]
1) نهج البلاغة : ک 45 / 967.
أحدها : «أقوم» من نحو قولک : «إن قام زید أقوم» وذلک لأن المبرد یری أنه علی إضمار الفاء ، وسیبویه یری أنه مؤخر من تقدیم ، وأن الأصل : أقوم إن قام زید ، وأن جواب الشرط محذوف ، ویؤیده التزامهم فی مثل ذلک ، کون الشرط ماضیاً.
ویبتنی علی هذا مسألتان :
إحداهما : أنه هل یجوز «زیداً إن أتانی اُکرمه» بنصب «زیداً»؟ فسیبویه یجیزه کما یجیز «زیداً اُکرمه إن أتانی» والقیاس أن المبرد یمنعه ؛ لأنه فی سیاق أداة الشرط فلایعمل فیما تقدم علی الشرط ، فلا یفسر عاملاً فیه.
[*هاشمیان]
والثانیة : أنه إذا جیء بعد هذا الفعل المرفوع بفعل معطوف ، هل یجزم أم لا؟ فعلی قول سیبویه لایجوز الجزم ، وعلی قول المبرد ینبغی أن یجوز الرفع بالعطف علی لفظ الفعل والجزم بالعطف علی محل الفاء المقدرة وما بعدها.
الثانی : «مذ» و «منذ» وما بعد هما فی نحو : «ما رأیته مذ یومان» فقال السیرافی : فی موضع نصب علی الحال ، ولیس بشیء ؛ لعدم الرابط ، وقال الجمهور : مستأنفة جواباً لسؤال تقدیره عند من قدّر «مذ» مبتدأ : ما أمد ذلک؟ وعند من قدّرها خبراً : ما بینک وبین لقائه؟
الثالث : جملة أفعال الاستثناء «لیس ولایکون وخلا وعدا وحاشا» فقال السیرافی : حال ؛ إذ المعنی : قام القوم خالین عن زید ، وجوّز الاستئناف ، وأوجبه ابن عصفور ، فإن قلت : «جاءنی رجالٌ لیسوا زیداً» فالجملة صفة ، ولایمتنع أن یقال : «جاؤونی لیسوا زیداً» علی الحال.
صوت
[*هاشمیان]
لإفادة الکلام تقویة وتسدیداً أو تحسیناً ، وقد وقعت فی مواضع :
[شماره صفحه واقعی : 11]
أحدها : بین الفعل ومرفوعه کقوله (1):
330- شجاک - أظن - ربعُ الظاعنینا***ولم تَعبأ بعذل العاذلینا
وروی بنصب «ربع» علی أنه مفعول أول ، و «شجاک» مفعوله الثانی ، وفیه ضمیر مستتر راجع إلیه ، وقوله (2):
331- فقد أدرکتنی و الحوادث جَمَّة ***أسِنَّةُ قوم لاضِعاف ولاعُزل
والثانی : بینه وبین مفعوله کقول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «بل ملکت - یا إلهی - أمرهم قبل أن یملکوا عبادتک» (3)وقول أبی النجم العجلی :
332- وبُدِّلت و الدهر ذو تبدّل ***هیفاً دبوراً بالصبا والشَّمأَل (4)
والثالث : بین المبتدأ وخبره کقول مَعْن بن أوس :
333- وفیهن و الأیام یعثرن بالفتی ***نوادب لا یمللنه ونوائح (5)
ومنه : الاعتراض بجملة الفعل الملغی فی نحو : «زیدٌ - أظن - قائم» وبجملة الاختصاص فی نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وعندنا - أهل البیت - أبواب الحکم وضیاء الأمر» (6)
[شماره صفحه واقعی : 12]
1) قال البغدادی : «لم أقف علی قائل الشعر» شرح أبیات منی اللبیب : 6 / 183.
2) قال السیوطی : «وقال ابن حبیب أسر حنظلة بن العجلی ، جویریة بن زید فأنشأ ، یتغنی وذکر أبیاتاً أربعة ، (منها البیت) فأطلقوه». شرح شواهد المغنی : 2 / 807.
3) الصحیفة الکاملة السجادیة ، الدعاء السابع والثلاثون : 246.
4) شرح شواهد المغنی : 1 / 450.
5) شرح شواهد المغنی : 2 / 808.
6) نهج البلاغة : ط119 / 370.
والرابع : بین ما أصله المبتدأ والخبر کقول محمّد بن بشیر الخارجی :
334- لعلک و الموعودحق لقاؤه ***بدالک فی تلک القَلوص بداء (1)
[*هاشمیان]
وقوله :
335- یالیت شعری والمنی لاتنفع ***هل أغْدُوَنْ یوماً وأمری مُجمَع (2)
إذا قیل بأن جملة الاستفهام خبر ، علی تأویل «شعری» بِ «مشعوری» لتکون الجملة نفس المبتدأ فلاتحتاج إلی رابط ، وأما إذا قیل : بأن الخبر محذوف أی : موجود ، أو أن «لیت» لاخبر لها هنا ، إذ المعنی : لیتنی أشعر ، فالاعتراض بین الشعر ومعموله الذی علق عنه بالاستفهام. ومثله : قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ولیت شعری - یا سیدی وإلهی ومولای - أتسلط النار علی وجوه خرت لعظمتک ساجدة؟» (3).
کثیراً ما تشتبه المعترضة بالحالیة ، ویمیزها منها اُمور :
أحدها : أنها تکون غیر خبریة کالدعائیة فی قول عوف بن مُحَلِّم :
336- إن الثمانین و بُلِّغْتَها ***قد أحوجت سمعی إلی ترجمان (4)
والحالیة لا تکون إلا خبریة ، وذلک بالإجماع.
[شماره صفحه واقعی : 13]
والثانی : أنه یجوز تصدیرها بدلیل استقبال کالتنفیس فی قول زهیر بن أبی سلمی :
337- وماأدری و سوف إخال أدری ***أقوم آل حصن أم نساء؟ (1)
وأما قول الحوفی فی (إِنِّی ذَاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ) (الصافات / 99) : إن الجملة حالیة فمردود ، وکَ «لن» فی (فَإِنْ لَّمْ تَفْعَلُواْ ، وَلَن تَفْعَلُواْ ، فَاتَّقُواْ النَّارَ) (البقرة / 24) ، وکالشرط فی (فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُواْ فِی الاَرْضِ) (محمّد / 22) ، وإنما جاز «لأضربنه إن ذهب وإن مکث» ؛ لأن المعنی لأضربنه علی کل حال ؛ إذ لایصح أن یشترط وجود الشیء وعدمه لشیء واحد.
والثالث : أنه یجوز اقترانها بالفاء کقوله : (2)
338- واعلم فعلم المرء ینفعه ***أن سوف یأتی کل ما قدرا
وکجملة (فَبِأَیِّ آلآءِ رَبِّکُما تُکَذّبانِ) (الرحمن / 38) الفاصلة بین (فَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَآءُفَکَانَت وَرْدَةً) (الرحمن / 37) وبین الجواب وهو (فَیَوْمَئِذ لاّیُسْأَلُ عَن ذَنْبِهِ إِنسٌ ، وَلا جآنٌّ) (الرحمن / 39).
صوت
[*هاشمیان]
و هی الفضلة الکاشفة لحقیقة ما تلیه ولها أمثلة توضحها :
أحدها : (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الّذِینَ ظَلَمُواْ هَلْ هذا إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ) (الأنبیاء / 3) فجملة الاستفهام مفسرة لِ «النجوی» و «هل» هنا للنفی ،
[*هاشمیان]
ویجوز أن تکون بدلاً منها إن قلنا : إن ما فیه معنی القول یعمل فی الجمل ، وهو قول الکوفیین ،
[شماره صفحه واقعی : 14]
وأن تکون معمولة لقول محذوف هو حال مثل (وَالْمَلآئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِم مِن کُلِّ بَاب سَلاَمٌ عَلَیْکُمْ) (الرعد / 23 و 24).
والثانی : (إنَّ مَثَلَ عِیسی عِندَاللهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُراب ثُمَّ قَالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) (آل عمران / 59) فَ «خلقه» وما بعده تفسیر لِ «مثل آدم» لا باعتبار ما یعطیه ظاهر لفظ الجملة من کونه قدِّر جسداً من طین ثم کوِّن ، بل باعتبار المعنی ، أی : إن شأن عیسی کشأن آدم فی الخروج عن مستمر العادة وهو التولد بین أبوین.
[*هاشمیان]
والثالث : (ثُمَّ بَدالَهُم مِن بَعْدِما رَأَوُا الاْیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) (یوسف / 35) فجملة «لیسجننه» قیل : هی مفسرة للضمیر فی «بدا» الراجع إلی البداء المفهوم منه ، والتحقیق أنها جواب لقسم مقدر ، وأن المفسر مجموع الجملتین ، ولایمنع من ذلک کون القسم إنشاء ؛ لأن المفسر هنا إنما هو المعنی المتحصل من الجواب ، وهو خبری لا إنشائی ، وذلک المعنی هو سجنه - علی نبینا و آله و علیه السّلام - فهذا هو البداء الذی بدالهم.
ثمّ اعلم أنه لایمتنع کون الجملة الإنشائیة مفسرة بنفسها ، ویقع ذلک فی موضعین :
أحدهما : أن یکون المفسَّر إنشاء أیضاً ، نحو : «أحسن إلی زید أعطه ألف دینار».
والثانی : أن یکون مفرداً مؤدیاً معنی جملة ، نحو : (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا) (الأنبیاء / 3).
[*هاشمیان]
وإنما قلنا فیما مضی : إن الاستفهام مراد به النفی ، تفسیراً لما اقتضاه المعنی وأوجبته الصناعة لأجل الاستثناء المفرغ ، لا أن التفسیر أوجب ذلک ویجوز أن یکون (لَیَسْجُنُنَّهُ) جواباً لِ «بدا» لأن أفعال القلوب لإفادتها التحقیق تجاب بما
[شماره صفحه واقعی : 15]
یجاب به القسم ، قال الشاعر : (1)
339- ولقد علمت لتأتینّ مَنیَّتی***إن المنایا لاتطیش سهامها
وقال الکوفیون : الجملة فاعل ، ثم قال هشام وثعلب وجماعة : یجوز ذلک فی کل جملة ، نحو : «یعجبنی تقوم» وقال الفراء وجماعة : جوازه مشروط بکون المسند إلیها قلبیاً ، وباقترانها بأداة معلقة ، نحو : «ظهر لی أقام زید ، وعُلِم هل قعد عمرو» ، وفیه نظر ؛ لأن أداة التعلیق بأن تکون مانعة أشبه من أن تکون مجوزة ، وکیف تعلق الفعل عما هو منه کالجزء؟! وبعدُ فالحق : أن المسألة صحیحة ، ولکن مع الاستفهام خاصة دون سائر المعلقات ، وعلی أن الإسناد إلی مضاف محذوف لا إلی الجملة ، ألا تری أن المعنی : ظهر لی جواب أقام زید؟ أی : جواب قول القائل ذلک. وکذلک فی «علم أقعد عمرو» وذلک لابد من تقدیره دفعاً للتناقض ؛ إذ ظهور الشیء والعلم به منافیان للاستفهام المقتضی للجهل به.
[*هاشمیان]
فإن قلت : لیس هذا مما تصح فیه الإضافة إلی الجمل.
قلنا : إن الجملة التی یراد بها اللفظ یحکم لها بحکم المفردات. وقید «الفضلة» فی الضابط احتراز عن الجملة المفسرة لضمیر الشأن ، فإنها کاشفة لحقیقة المعنی المراد به ، ولها موضع بالإجماع ؛ لأنها خبر فی الحال أو فی الأصل ، وعن الجملة المفسرة فی باب الاشتغال فقد قیل : إنها تکون ذات محل کما سیأتی ، وهذا القید أهملوه ولابد منه.
[شماره صفحه واقعی : 16]
1) قال السیوطی : «قال ابن هشام فی شواهده ، هذا البیت نسب للبید ، ولم أجده فی دیوانه». شرح شواهد المغنی : 2 / 828. واختلف فی نقله صدرا وعجزا. رجع نفس المصدر وشرح أبیات مغنی اللبیب : 6 / 232.
قولنا : إن الجملة المفسرة لامحل لها ، خالف فیه الشلوبین ، فزعم أنها بحسب ما تفسره ، فهی فی نحو : «زیداً ضربته» لامحل لها ، وفی نحو : (إِنَّا کُلَّ شَیء خَلَقْناه بِقَدَر) (القمر / 49) ونحو : «زید الخبز یأکله» بنصب «الخبز» فی محل رفع ، ولهذا یظهر الرفع إذا قلت : آکله ، وقال هشام المری :
340- فمن نحن نؤمنه یَبِت وهو آمن***ومن لا نُجِره یُمسِ منّا مروَّعا (1)
فظهر الجزم ، وکأن الجملة المفسرة عنده عطف بیان أو بدل
[*هاشمیان]
ولم یثبت الجمهور وقوع البیان والبدل جملة ، وقد تقدم أن جملة الاشتغال لیست من الجمل التی تسمی فی الاصطلاح جملة مفسرة وإن حصل فیها تفسیر ، ولم یثبت جواز حذف المعطوف علیه عطف البیان ، واختلف فی المبدل منه ، وفی البغدادیات لأبی علی أن الجزم فی ذلک بأداة شرط مقدرة ، فإنه قال ما ملخصه : إن الفعل المحذوف والفعل المذکور فی نحو قول النمر بن تولب :
341- لا تجزعی إن مُنفِساً أهلکته***وإذا هلکت فعند ذلک فاجزعی (2)
مجزومان فی التقدیر ، وإن انجزام الثانی لیس علی البدلیة ، إذ لم یثبت حذف المبدل منه ، بل علی تکریر «إن» أی : إن أهلکت منفساً إن أهلکته ، وساغ إضمار «إن» وإن لم یجز إضمار لام الأمر إلا ضرورة ، (3)لاتساعهم فیها ، بدلیل إیلائهم
[شماره صفحه واقعی : 17]
إیاها الاسم ولأن تقدمها مُقوّ للدلالة علیها.
المفسرة ثلاثة أقسام : مجردة من حرف التفسیر کما فی الأمثلة السابقة ، ومقرونة بِ «أی» کقولک : اُریق رفده ، أی : مات ومقرونة بِ «أن» نحو : (فَأَوْحَیْنَآ إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ) (المؤمنون / 27) وقولک : «کتبت إلیه أن افعل» إن لم تقدر الباء قبل «أن».
صوت
[*هاشمیان]
نحو : قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) خطاباً للدنیا : «والله لو کنت شخصا مرئیاً ، وقالباً حسیاً ، لأقمت علیک حدود الله فی عباد غررتهم بالأمانی» (1)ومنه (لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ) (الهمزة / 4) یقدر لذلک ولما أشبهه القسم.
من أمثلة جواب القسم ما یخفی ، نحو : (اَمْ لَکُمْ أیْمانٌ عَلَیْنَا بالِغَةٌ إلی یَوْمِ الْقِیامَةِ إنَّ لَکُمْ لَما تَحْکُمُونَ) (القلم / 39) ، (وَإذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائیلَ لاَتَعْبُدُونَ إلاّ اللهَ) (2)(البقرة / 83) وذلک لأن أخذ المیثاق بمعنی الاستحلاف ، قاله کثیرون منهم الزجاج ، ویوضحه (وإذْ أَخَذَ اللهُ مِیثاقَ الّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ لَتُبَیّنُنَّهُ لِلنَّاس) (آل عمران / 187) وقال الکسائی والفراء ومن وافقهما : التقدیر : بأن لاتعبدوا إلا الله ، ثم حذف الجار ، ثم «أن» فارتفع الفعل ، وجوز الفراء أن یکون ).
[شماره صفحه واقعی : 18]
1) نهج البلاغة : ک 45 / 373.
2) (وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّ-هَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَذِی الْقُرْبَیٰ وَالْیَتَامَیٰ وَالْمَسَاکِینِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِّنکُمْ وَأَنتُم مُّعْرِضُونَ).
الأصل النهی ، ثم اُخرج مخرج الخبر ، ویؤیده أن بعده (وَقُولُوا) ، (وأَقِیمُواْ) (وَآتُواْ).
قال ثعلب : لاتقع جملة القسم خبراً ، فقیل فی تعلیله : لأن نحو : «لأفعلن» لامحل له ، فإذا بنی علی مبتدأ فقیل : «زید لیفعلن» صار له موضع ، ولیس بشیء ؛ لأنه إنما منع وقوع الخبر جملة قسمیة ، لا جملة هی جواب القسم ، ومراده أن القسم وجوابه لایکونان خبراً ؛ إذ لاتنفک إحداهما عن الاُخری ، وجملتا القسم والجواب یمکن أن یکون لهما محل من الإعراب کقولک : «قال زید : اُقسم لأفعلن» وإنما المانع عنده إما کون جملة القسم لاضمیر فیها فلاتکون خبراً ؛ لأن الجملتین هاهنا لیستاکجملتی الشرط والجزاء ؛ لأن الجملة الثانیة لیست معمولة لشیء من الجملة الاُولی ، ولهذا منع بعضهم وقوعها صلة ، وإما کون جملة القسم إنشائیة ، والجملة الواقعة خبراً لابد من احتمالها للصدق والکذب ، ولهذا منع قوم من الکوفیین منهم ابن الأنباری أن یقال : «زید اضربه ، وزید هل جاءک؟».
[*هاشمیان]
وبعدُ فالصواب : أن کلاًّ من التعلیلین ملغی.
أما الأول : فلأن الجملتین مر تبطتان ارتباطاً صارتا به کالجملة الواحدة وإن لم یکن بینهما عمل ، وزعم ابن عصفور أن السماع قد جاء بوصل الموصول بالجملة القسمیة وجوابها ، وذلک قوله تعالی : (وَإِنَّ کُلاًّ لَمّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ) (هود / 111) قال : فَ «ما» موصولة لا زائدة ، وإلا لزم دخول اللام علی اللام ، انتهی. ولیس بشیء ؛ لأن امتناع دخول اللام علی اللام إنما هو لأمر لفظی وهو ثقل التکرار ، والفاصل یزیله ولو کان زائداً ، ولهذا اکتفی بالألف فاصلة بین النونات فی «اذهبنان» وبین الهمزتین فی (آ أَنْذَرْتَهُمْ) (البقرة / 6) وإن کانت زائدة ، وکان الجید أن یستدل بقوله تعالی : (وإنّ منکم لَمَن لَیُبَطِّئنَّ) (النساء / 72)
[شماره صفحه واقعی : 19]
فإن قیل : تحتمل «من» الموصوفیة ، أی : لفریقاً لیبطئن ، قلنا : وکذا «ما» فی الآیة ، أی : لقوم لیوفینهم. ثم إنه لایقع صفة إلا ما یقع صلة ، فالاستدلال ثابت وإن قدرت صفة.
[*هاشمیان]
ووجهه - مع کون الجملة الاُولی إنشائیة - أنها لیست مقصودة ، وإنما المقصود جملة الجواب ، وهی خبریة ، ولم یؤت بجملة القسم إلا لمجرد التوکید لا للتأسیس.
وأما الثانی : فلأن الخبر الذی شرطه احتمال الصدق والکذب ، الخبر الذی هو قسیم الإنشاء ، لا خبر المبتدأ ، للاتفاق علی أن أصله الإفراد ، واحتمال الصدق والکذب إنما هو من صفات الکلام ، وعلی جواز «أین زید؟ وکیف عمرو؟».
أو جازم ولم تقترن بالفاء ولا بِ «إذا» الفجائیة ، فالأول جواب «لو ولولا ولمّا وکیف» قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لولم یتوعد الله علی معصیته لکان یجب أن لایعصی شکراً لنعمه» (1).
والثانی نحو : «إن تقم أقم ، وإن قمت قمت» أما الأول : فلظهور الجزم فی لفظ الفعل ، وأما الثانی : فلأن المحکوم لموضعه بالجزم ، الفعل لا الجملة بأسرها.
فالأول ، نحو قول حسان فی علی (علیه السلام) :
342- فأنت الذی أعطیت إذأنت راکع***فدتک نفوس القوم یا خیر راکع (2)
فَ «الذی» فی موضع رفع ، والصلة لامحل لها وحکی عن بعضهم : أن الموصول وصلته فی موضع کذا ، محتجاً بأنهما ککلمة واحدة ، والحق ما تقدم بدلیل
[شماره صفحه واقعی : 20]
ظهور الإعراب فی نفس الموصول فی نحو : (رَبَّنَآ أَرِنَا اللّذَیْنِ أَضَلاّنَا) (فصلت / 29).
والثانی ، نحو : «أعجبنی أن قمت ، أو ما قمت» إذا قلنا بحرفیة «ما» المصدریة ، وفی هذا النوع یقال : الموصول وصلته فی موضع کذا. لأن الموصول حرف فلا إعراب له لالفظاً ولامحلاً.
نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «الحمد لله الذی لایبلغ مدحته القائلون ولا یحصی نعماءه العادون» (1).
وهی أیضا سبع :
و موضعها رفع فی بابی المبتدأ و «إنّ» ونصب فی بابی «کان وکاد» واختلف فی نحو «زید اضربه ، وعمرو هل جاءک» ، فقیل : محل الجملة التی بعد المبتدأ رفع علی الخبریة ، وهو الصحیح ، وقیل : نصب بقول مضمر هو الخبر ، بناء علی أن الجملة الانشائیة لاتکون خبراً وقدمر إبطاله.
و موضعها نصب ، نحو قوله تعالی : (وَلاَتَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ) (المدثر / 6) وقول حسان فی علی (علیه السلام) :
343- من کان بات علی فراش محمد؟***ومحمد أسری یؤمّ الغارا (2)
ومنه : (مَا یَأْتِیهِم مِن ذِکْر مِن رّبِّهِمْ مُحْدَث إلاّ اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ یَلْعَبُونَ
[شماره صفحه واقعی : 21]
لاهِیَةً قُلُوبُهُمْ) (الأنبیاء / 2 و 3) فجملة (اسْتَمَعُوهُ) حال من مفعول (یَأْتیهمْ) أو من فاعله ، وقرئ «محدثا» لأن الذکر مختص بصفته مع أنه قد سبق بالنفی ، وأما (وَهُمْ یَلْعَبُونَ) فحال من فاعل (اسْتَمَعُوهُ) فالحالان متداخلتان ، و «لاهیة» حال من فاعل (یَلْعَبُونَ) وهذا من التداخل أیضاً ، أو من فاعل (اسْتَمَعُوهُ) فیکون من التعدد لا من التداخل.
کقول حسان :
344- فقال له : قم یا علی ، فإننی***رضیتک من بعدی إماماً و هادیاً (1)
ومحلها النصب إن لم تنب عن فاعل ، وهذه النیابة مختصة بباب القول ، نحو : (ثُمَّ یُقالُ هَذَا الّذِی کُنتُم بِهِ تُکَذّبُونَ) (المطففین / 17) ؛ لما قدمناه من أن الجملة التی یراد بها لفظها تنزل منزلة الأسماء المفردة ، قیل : وتقع أیضا فی الجملة المقرونة بمعلِّق ، نحو : «علم أقام زید» وأجاز هؤلاء وقوع هذه فاعلاً ، وحملوا علیه : (وَتَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنابِهِمْ) (إبراهیم / 45) (أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا) (السجدة / 26) (ثُمَّ بَدَا لَهُم مِن بَعْدِ ما رَأَوُا الآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) (یوسف / 35) والصواب : خلاف ذلک ، وعلی قول هؤلاء فیزاد فی الجمل التی لها محل الجملة الواقعة فاعلاً.
وتقع الجملة مفعولاً فی ثلاثة أبواب :
أحدها : باب الحکایة بالقول أو مرادفه ، فالأول نحو : (قالَ : إنِّی عَبْدُاللهِ) (مریم / 30).
والثانی : نوعان : ما معه حرف التفسیر ، کقولک : «کتبت إلیه أن افعل» إذا لم
[شماره صفحه واقعی : 22]
1) الغدیر : 2 / 34.
تقدر باء الجر ، والجملة فی هذا النوع مفسرة للفعل فلا موضع لها ، وما لیس معه حرف التفسیر ، نحو قوله تعالی : (وَوَصّی بها إبراهیمُ بَنیهِ ویَعقوبُ یا بَنیّ إنّ اللهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ) (البقرة / 132) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «فإنه ینادی مناد یوم القیامة : ألا إنّ کل حارث مبتلی فی حرثه وعاقبة عمله غیر حرثة القرآن» (1)فالجملة فی محل نصب اتفاقاً ، ثم قال البصریون : النصب ، بقول مقدر ، وقال الکوفیون : بالفعل المذکور ، ویشهد للبصریین التصریح بالقول فی نحو : (وَنادی نُوحٌ رَبَّه فَقَال رَبِّ إنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی) (هود / 45).
الأول : من الجمل المحکیة ما قد یخفی ، فمن ذلک فی المحکیة بعد القول : (فَحَقَّ عَلَیْنا قَوْلُ رَبِّنَا إنَّا لَذَآئقُونَ) (الصافات / 31).
والأصل : إنکم لذائقون عذ ابی ، ثم عدل إلی التکلم ؛ لأنهم تکلموا بذلک عن أنفسهم.
الثانی : قدیقع بعد القول ما یحتمل الحکایة وغیرها ، نحو : «أتقول موسی فی الدار؟» فلک أن تقدر «موسی» مفعولاً أوّل و «فی الدار» مفعولاً ثانیاً علی إجراء القول مجری الظن ولک أن تقدرهما مبتدأ وخبراً علی الحکایة کما فی قوله تعالی : (أَمْ تَقُولُونَ إنَّ إبْراهِیمَ وَإسْماعِیلَ وَإسْحاقَ وَیَعقوبَ والأسباطَ کانُوا هُوداً أَوْ نَصاری) (البقرة / 140) الآیة ، ألا تری أن القول قد استوفی شروط إجرائه مجری الظن ومع هذا جیء بالجملة بعده محکیة؟
الثالث : قد یقع بعد القول جملة محکیة ولا عمل للقول فیها ، وذلک نحو :
[شماره صفحه واقعی : 23]
1) نهج البلاغة : ط175 / 567.
«أول قولی : إنی أحمد الله» إذا کسرت «انّ» ؛ لأن المعنی أول قولی هذا اللفظ ، فالجملة خبر لا مفعول ، خلافا لأبی علی ، زعم أنها فی موضع نصب بالقول فبقی المبتدأ بلا خبر فقدّر «موجود» أو «ثابت» وهذا المقدر یستغنی عنه ، بل هو مفسد للمعنی ؛ لأن «أول قولی : إنی أحمد الله» باعتبار الکلمات «إن» وباعتبار الحروف الهمزة فیفید الکلام علی تقدیره الإخبار بأن ذلک الأول ثابت ، ویقتضی بمفهومه أن بقیة الکلام غیر ثابت ، اللهم إلا أن یقدر «أول» زائداً ، والبصریون لا یجیزونه ، وتبع الزمخشری أبا علی فی التقدیر المذکور والصواب : خلاف قولهما ، فإن فتحت فالمعنی : حمدالله ، یعنی بأی عبارة کانت.
الرابع : قد تقع الجملة بعد القول غیر محکیة به ، وهی نوعان : محکیة بقول آخر محذوف کقوله تعالی (1): (فَما ذَا تَأْمُرُونَ) (الأعراف / 110) بعد (قَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ إنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِیمٌ) ، لأن قولهم تم عند قوله : (مِنْ أرْضِکُمْ) ثم التقدیر : فقال فرعون ؛ بدلیل (قَالُوا : أرْجِهْ وَأخاهُ) (الأعراف / 111).
وغیر محکیة ، وهی نوعان : دالة علی المحکیة ، کقولک : «قال زید لعمرو فی حاتم ، أتظن حاتماً بخیلاً؟» فحذف المقول ، وهو «حاتم بخیل» مدلولا علیه بجملة الإنکار التی هی من کلامک دونه. وغیر دالة علیه ، نحو : (وَلا یَحْزُنکَ قَوْلُهُمْ إنَّ الْعِزّةَ لِلّهِ جَمِیعاً) (یونس / 65) وقدمر البحث فیها.
الخامس : قد یوصل بالمحکیة غیر محکی ، وهو الذی یسمیه المحدثون ).
[شماره صفحه واقعی : 24]
1) قال الملأمن قوم فرعون إن هذ لساحر علیم یرید أن یخرجکم من أضکم فما ذا تأمرون قالو أرجه وأخا وأرسل فی المدائن حاشرین (الأعراف / 109 - 111).
مدرجاً ، ومنه : (وَکَذلِکَ یَفْعَلُونَ) (النمل / 34) بعد حکایة قولها ، (1)وهذه الجملة مستأنفة لایقدرلها قول.
الباب الثانی : من الأبواب التی تقع فیه الجملة مفعولا باب «ظن وأعلم» فإنها تقع مفعولا ثانیاً لِ «ظن» وثالثاً لِ «أعلم» وذلک لأن أصلهما الخبر ووقوعه جملة سائغ ، کما فی قول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «وأری نفسی تخاتلنی» (2).
الباب الثالث : باب التعلیق ، وذلک غیر مختص بباب «ظن» بل هو جائز فی کل فعل قلبی ، ولهذا انقسمت هذه الجملة إلی ثلاثة أقسام :
أحدها : أن تکون فی موضع مفعول مقید بالجار ، نحو : (أوَ لَمْ یَتَفَکّروا ما بصاحبِهم من جنّة) (الأعراف / 194) ، (فَلْیَنظُرْ أَیُّهآ أَزْکی طَعَاماً) (الکهف / 19) ، (یَسْأَلُونَ أَیّانَ یَوْمُ الدّینِ) (الذاریات / 12) ؛ لأنه یقال : تفکّرت فیه ونظرت فیه وسألت عنه ، ولکن علقت هنا بالاستفهام عن الوصول فی اللفظ إلی المفعول ، وهی من حیث المعنی طالبة له علی معنی ذلک الحرف. وزعم ابن عصفور أنه لایعلق فعل غیر «علم وظن» حتی یضمن معناهما ، وعلی هذا فتکون هذه الجملة سادة مسد المفعولین.
والثانی : أن تکون فی موضع المفعول المسرح ، نحو : «عرفت من أبوک» وذلک لأنک تقول : «عرفت زیداً» ، وکذا «علمت من أبوک» إذا أردت «علم» بمعنی «عرف».
ومنه قول بعضهم : «أما تری أی برق هاهنا» ؛ لأن «رأی» البصریة وسائر افعال الحواس إنما تتعدی لواحد بلا خلاف ، إلا «سمع» المعلقة باسم عین ، نحو قول أمیرالمؤمنین(علیه السلام) : «وإنی سمعت رسول الله (صلی الله علیه وآله وسلم) یقول : یؤتی یوم القیامة بالإمام
[شماره صفحه واقعی : 25]
الجائر ولیس معه نصیر ولا عاذر» (1).
فقیل : متعدیة لاثنین ثانیهما الجملة ، وقیل : إلی واحد والجملة حال ، فإن علقت بمسموع فمتعدیة لواحد اتفاقاً ، نحو قوله تعالی : (یَوْمَ یَسْمَعُونَ الْصَّیْحَةَ بِالْحَقّ) (ق / 42) وقول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) لعلی (علیه السلام) : «إنک تسمع ما أسمع وتری ما أری إلا أنک لست بنبی» (2).
ولیس من الباب : (ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِن کُلّ شِیعَة أَیُّهُمْ أَشَدُّ عَلَی الرّحْمنِ عِتِیّاً) (مریم / 69) خلافاً لیونس ؛ لأن «ننزع» لیس بفعل قلبی ، بل «أی» موصولة لااستفهامیة ، وهی المفعول ، وضمتها بناء لا إعراب ، و «أشد» خبر لِ «هو» محذوفا ، والجملة صلة.
والثالث : أن تکون فی موضع المفعولین ، نحو قوله تعالی : (وَلَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذَاباً) (طه / 71) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «أتدری ما الاستغفار؟ إن الاستغفار درجة العلیین» (3)، ومنه : (وَسَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَب یَنقَلِبُونَ) (الشعراء / 227) ؛ لأن «أیاً» مفعول مطلق لِ «ینقلبون» ، لامفعول به لِ «یعلم» ؛ لأن الاستفهام لا یعمل فیه ما قبله ، ومجموع الجملة الفعلیة فی محل نصب بفعل العلم.
واختلف فی نحو : «عرفت زیداً من هو» فقیل : جملة الاستفهام حال ، ورد بأن الجمل الإنشائیة لاتکون حالا ، وقیل : مفعول ثان علی تضمین «عرف» معنی «علم» ، ورد بأن التضمین لاینقاس ، وهذا الترکیب مقیس ، وقیل : بدل من
[شماره صفحه واقعی : 26]
المنصوب ، ثم اختلف ، فقیل : بدل اشتمال ، وقیل : بدل کل ، والأصل : عرفت شأن زید.
وعلی القول بأن «عرف» بمعنی «علم» فهل یقال : إن الفعل معلق أم لا؟ قال جماعة من المغاربة : إذا قلت : «علمت زیداً لأبوه قائم» أو «ما أبوه قائم» فالعامل معلق عن الجملة ، وهو عامل فی محلها النصب علی أنها مفعول ثان ، وخالف فی ذلک بعضهم ؛ لأن الجملة حکمها فی مثل هذا أن تکون فی موضع نصب ، وألا یؤثر العامل فی لفظها وإن لم یوجد معلق ، وذلک نحو : «علمت زیداًأبوه قائم».
فائدة الحکم علی محل الجملة فی التعلیق بالنصب ظهور ذلک فی التابع ، فتقول : «عرفت من زید وغیر ذلک من اُموره».
و محلها الجر ، ولا یضاف إلی الجملة إلا ثمانیة :
أحدها : أسماء الزمان. ظروفاً کانت أو أسماء ، نحو قول الکمیت خطاباً للبنی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
345- یا صاحب الحوض یوم لاشرب لِلْ-***وارد إلا ما کان یضطرب (1)
ونحو قوله تعالی : (هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ) (المرسلات / 35) ألا تری أن الیوم ظرف فی الاُولی ، وخبر فی الثانیة؟
ومن أسماء الزمان ثلاثة إضافتها إلی الجملة واجبة : «إذ» باتفاق ، و «إذا» عند الجمهور ، و «لمّا» عند من قال باسمیتها.
[شماره صفحه واقعی : 27]
1) شرح الهاشمیات : 61.
وزعم سیبویه أن اسم الزمان المبهم إن کان مستقبلاً فهو کَ «إذا» فی اختصاصه بالجمل الفعلیة ، وإن کان ماضیا فهو کَ «إذ» فی الإضافة إلی الجملتین فتقول : «آتیک زمنَ یقدم الحاج» ولا یجوز «زمن الحاج قادم» وتقول : «أتیتک زمن قدم الحاجُّ وزمن الحاج قادم» ورد علیه دعوی اختصاص المستقبل بالفعلیة بقوله تعالی : (یَوْمَ هُم بارِزُونَ) (غافر / 16) وبقول سواد بن قارب :
346- وکن لی شفیعاًیوم لاذوشفاعة***بمغن فتیلاً عن سواد بن قارب (1)
والجواب : أن یوم القیامة لما کان محقق الوقوع جعل کالماضی ، فحمل علی «إذ» لا علی «إذا» علی حد : (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ) (الکهف / 99).
الثانی : «حیث» نحو قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «یا فاطمة من صلی علیک غفرالله له ، وألحقه بی حیث کنت فی الجنة» (2)وتختص بذلک عن سائر أسماء المکان ، وإضافتها إلی الجملة لازمة ، ولا یشترط لذلک کونها ظرفاً. وزعم المهدوی أن «حیث» فی قول ابن دُرَید :
347- ثُمَّت راح فی المُلَبِّین إلی***حیث تَحَجّی المأزِمان ومنی (3)
لما خرجت عن الظرفیة بدخول «إلی» علیها خرجت عن الإضافة إلی الجمل وصارت الجملة بعدها صفة لها وتکلف تقدیر رابط لها وهو «فیه» ولیس بشی ؛ لما تقدم فی أسماء الزمان.
الثالث : «آیة» بمعنی «علامة» فإنها تضاف جوازاً إلی الجملة الفعلیة المتصرف فعلها مثبتاً أو منفیاً بِ «ما» کقول الأعشی :
[شماره صفحه واقعی : 28]
348- بآیة یقدمون الخیل شُعثاً***کأن علی سَنابِکِها مُداما (1)
وقول عمرو بن شأس بن عبید :
349- ألِکْنی إلی قومی السلام رسالة***بآیة ما کانوا ضعافاً ولا عُزلا (2)
هذا قول سیبویه ، وزعم أبو الفتح أنها إنما تضاف إلی المفرد نحو : (إنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَن یَأْتِیَکُمُ التَّابُوتُ) (البقرة / 248) وقال : الأصل : بآیة ما یقدمون ، أی : بآیة إقدامهم. انتهی.
وفیه حذف موصول حرفی غیر «أن» وبقاء صلته ، ثم هو غیر متأت فی قول عمرو بن شأس بن عبید :
350- ألِکْنی إلی قومی السلام رسالة***بآیة ما کانوا ضعافاً ولا عزلا (3)
الرابع : «ذو» فی قولهم : «إذهب بذی تسلم» والباء فی ذلک ظرفیة ، و «ذی» صفة لِ «زمن» محذوف ، ثم قال الأکثرون : هی بمعنی «صاحب» فالموصوف نکرة ، أی : اذهب فی وقت صاحب سلامة أی : فی وقت هو مظنة السلامة ، وقیل : بمعنی «الذی» فالموصوف معرفة ، والجملة صلة فلا محل لها ، والأصل : اذهب فی الوقت الذی تسلم فیه ، ویضعفه أن استعمال «ذی» موصولة مختص بطیّئ ، ولم ینقل اختصاص هذا الاستعمال بهم ، وأن الغالب علیها فی لغتهم البناء ولم یسمع هنا إلاّ الإعراب وأن حذف العائد المجرور هو والموصول بحرف متحد المعنی مشروط باتحاد المتعلق ، نحو : (وَیَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُونَ) (المؤمنون / 33) والمتعلق هنا مختلف ، وأن هذا العائد لم یذکر فی وقت.
[شماره صفحه واقعی : 29]
الخامس و السادس : «لدن وریثَ» فإنهما یضافان جوازا إلی الجملة الفعلیة التی فعلها متصرف ، ویشترط کونه مثبتاً ، بخلافه مع «آیة». فأما «لدن» فهی اسم لمبدأ الغایة ، زمانیة کانت أو مکانیة ، ومن شواهدها قوله : (1)
351- لزمنالدن سالمتمونا وفاقکم***فلایک منکم للخلاف جُنوح
وأما «ریثَ» فهی مصدر «راث» إذا أبطأ ، وعوملت معاملة أسماء الزمان فی الإضافة إلی الجملة ، کما عوملت المصادر معاملة أسماء الزمان فی التوقیت کقولک : «جئتک صلاة العصر» قال : (2)
352- خلیلیَّ رِفقاًرَیثَ أقضی لُبانةً***من العَرَصات المذْکرات عهوداً
وزعم ابن مالک فی کافیته وشرحها أن الفعل بعدهما علی إضمار «اَن» والأول قوله فی التسهیل وشرحه ، وقد یعذر فی «ریث» ؛ لأنها لیست زمانا ، بخلاف «لدن» وقد یجاب بأنها لما کانت لمبدأ الغایات مطلقاً لم تخلص للوقت.
السابع و الثامن : «قول وقائل» کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «من ترک قول لا أدری اُصیبت مَقاتلُه» (3)
وقوله : (4)
353- وأجبتُ قائل«کیف أنت؟» بِ «صالح»***حتی مَلِلتُ ومَلَّنی عُوّادی
[شماره صفحه واقعی : 30]
لأنها لم تصدر بمفرد یقبل الجزم ، لفظاً کما فی قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «من یُعطِ بالید القصیرة یُعطَ بالید الطویلة» (1)أو محلاً کما فی قول الفرزدق :
354- إن عد أهل التقی کانوا أئمتهم***أوقیل من خیرأهل الأرض؟قیل هم (2)
مثال المقرونة بالفاء : (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَ یَذَرهُمْ) (الأعراف / 186) ولهذا قرئ بجزم «یذر» عطفاً علی المحل.
ومثال المقرونة بِ «إذا» (وَإنْ تُصِبْهُمْ سَیّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إذا هُمْ یَقْنَطُونَ) (الروم / 36) و الفاء المقدرة کالموجودة کقول عبدالرحمن بن حسان :
355- من یفعل الحسنات الله یشکرها***والشر بالشر عندالله مثلان (3)
و هی ثلاثة أنواع :
أحدها : المنعوت بها ، فهی فی موضع رفع فی نحو قوله تعالی : (مِنْ قَبْلِ أن یَأتی یَوْمٌ لاَبَیْعٌ فِیهِ) (البقرة / 254) ونصب فی نحو قول الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) : «لک الحمد حمدا یدوم بدوامک» (4)وجرفی نحو قول الکمیت فی النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
356- خیرَ مسترضع وخیر فطیم***وجنین اُقرّ فی الأرحام (5)
الثانی : المعطوفة بالحرف ، نحو : «زید منطلق وأبوه ذاهب» إن قدرت الواو عاطفة علی الخبر ، فلو قدرت العطف علی الجملة فلا موضع لها ، أو قدرت الواو
[شماره صفحه واقعی : 31]
واو الحال فلا تبعیة و المحل نصب.
الثالث : المبدلة کقوله تعالی : (ما یُقالُ لَکَ إلاّ ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ إنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَة وَذُو عِقَاب أَلِیم) (فصلت / 43) فَ «إنّ» وما عملت فیه ، بدل من «ما» وصلتها ، وجاز إسناد «یقال» إلی الجملة کما جاز فی (وَإذا قِیلَ إنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لارَیْبَ فِیهَا) (الجاثیة / 32) هذا کله إن کان المعنی : ما یقول الله لک إلا ما قد قیل ، فأما إن کان المعنی : ما یقول لک کفار قومک من الکلمات المؤذیة إلا مثل ما قد قال الکفار الماضون لأنبیائهم ، فالجملة استئناف.
وقال ابن جنی فی قوله : (1)
357- إلی الله أشکو بالمدینة حاجة***و بالشام اُخری کیف یلتقیان؟
: جملة الاستفهام بدل من «حاجة واُخری» أی : إلی الله أشکو حاجتین تعذرَ التقائهما.
و یقع ذلک فی بابی النسق والبدل خاصة.
فالأول : نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «أنا وضعت فی الصغر بکَلا کِلِ العرب وکسرت نواجِمَ قرونِ ربیعة ومُضَر» (2)، إذا لم تقدر الواو للحال ، ولا قدرت العطف علی الجملة الکبری.
والثانی : شرطه کون الثانیة أوفی من الاُولی بتأدیة المعنی المراد ، نحو قوله (3):
[شماره صفحه واقعی : 32]
358- أقول له : ارْحَلْ لاتُقِیمَنّ عندنا***وإلاّ فکن فی السرّ والجهر مُسلِماً
فإنّ دلالة الثانیة علی ما أراده من إظهار الکراهیة لإقامته بالمطابقة بخلاف الاُولی.
ما تقدم من انحصار الجمل التی لها محل فی سبع ، جار علی ما قرروا ، والحق أنها تسع ، والذی أهملوه : الجملة المستثناة ، والجملة المسند إلیها.
أما الاُولی : فنحو : (لَسْتَ عَلَیْهِم بِمُصَیْطِرإلاّ مَن تَوَلّی وَکَفَرَ فَیُعَذِّبُهُ اللهُ) (الغاشیة / 22 - 24) قال ابن خروف : «من» مبتدأ و (یُعَذِّبهُ اللهُ) الخبر ، والجملة فی موضع نصب علی الاستثناء المنقطع.
وأما الثانیة : فنحو : (إنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لایُؤمِنُونَ) (البقرة / 6) إذا اُعرب «سواء» خبراً ، و (أنْذَرْتَهُمْ) مبتدأ ، ونحو : «تسمع بالمعیدی خیر من أن تراه» إذا لم یقدر الأصل أن تسمع ، بل یقدر «تسمع» قائماً مقام السماع ، کما أن الجملة بعد الظرف فی نحو : (وَیَوْمَ نُسیّرُ الْجِبالَ) (الکهف / 47) وفی نحو : (أَأَنْذَرْتَهُمْ) فی تأویل المصدر ، وإن لم یکن معهما حرف سابک.
یقول المعربون علی سبیل التقریب : الجمل بعد النکرات صفات ، وبعد المعارف أحوال ، وشرح المسألة مستوفاة أن یقال : الجمل الخبریة التی لم یستلزمها ما قبلها إن کان مرتبطة بنکرة محضة ، فهی صفة لها ، أو بمعرفة محضة ، فهی حال عنها ، أو بغیر المحضة منهم فهی محتملة لهما ، وکل ذلک بشرط وجود
[شماره صفحه واقعی : 33]
المقتضی وانتفاء المانع.
مثال الأول - وهو الواقع صفة لاغیر لوقوعه بعد النکرات المحضة - : قوله تعالی : (حَتّی تُنَزِّلَ عَلَیْنا کِتاباً نَقْرَؤه) (الإسراء / 93) وقول الرباب زوجة الإمام الحسین (علیه السلام) فی رثائه :
359- إن الذی کان نوراً یستضاء به***فی کربلاء قتیل غیر مدفون (1)
ومثال الثانی - وهو الواقع حالا لا غیر لوقوعه بعد المعارف المحضة - : قوله تعالی : (لا تَقْرَبُوا الصّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری) (النساء / 43) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وإیاک أن ینزِل بک الموت وأنت آبِق من ربک فی طلب الدنیا» (2)
ومثال الثالث - وهو المحتمل لهما بعد النکرة - : (وَهذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ) (الأنبیاء / 50) فلک أن تقدر الجملة صفة للنکرة وهو الظاهر ، ولک أن تقدرها حالاً عنها ؛ لأنها قد تخصصت بالوصف وذلک یقربها من المعرفة ، وأن تقدرها حالاً من المعرفة وهو الضمیر فی (مُبارَکٌ) إلا أنه قد یضعف من حیث المعنی وجها الحال ، أما الأول : فلأن الإشارة إلیه لم تقع فی حالة الإنزال کما وقعت الإشارة إلی البعل فی حالة الشیخوخة فی (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) (هود / 72). وأما الثانی : فلا قتضائه تقیید البرکة بحالة الإنزال ، وتقول : «ما فیها أحد یقرأ» فیجوز الوجهان أیضاً ؛ لزوال الإبهام عن النکرة بعمومها.
ومثال الرابع - وهو المحتمل لهما بعد المعرفة - : (کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً) (الجمعة / 5) فإن المعرف الجنسی یقرب فی المعنی من النکرة ، فیصح تقدیر
[شماره صفحه واقعی : 34]
(یَحْمِلُ) حالاً أو وصفاً ومثله قوله : (1)
360- ولقد أمُرُّ علی اللئیم یسُبنی***فَمَضَیتُ ثُمَّت قلتُ لایَعنینی
وقد اشتمل الضابط المذکور علی قیود :
أحدها : کون الجملة خبریة ، واحترز بذلک من نحو : «هذا عبد بعتکه» ترید بالجملة ، الإنشاء و «هذا عبدی بعتکه» کذلک ، فإن الجملتین مستأنفتان ؛ لأن الإنشاء لایکون نعتاً ولا حالاً ، ویجوز أن یکونا خبرین آخرین إلا عند من منع تعدد الخبر مطلقا ، وهو اختیار ابن عصفور ، وعند من منع تعدده مختلفاً بالإفراد والجملة وهو أبو علی ، وعند من منع وقوع الإنشاء خبراً ، وهم طائفة من الکوفیین.
الثانی : صلاحیتها للاستغناء عنها ، وخرج بذلک جملة الصلة وجملة الخبر والجملة المحکیة بالقول ، فإنها لا یستغنی عنها ، بمعنی أن معقولیة القول متوقفة علیها وأشباه ذلک.
الثالث : وجود المقتضی ، واحترز بذلک من نحو : (فَعَلُوهُ) من قوله تعالی : (وَکُلُّ شَیْء فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ) (القمر / 52) ، فإنه صفة لِ «کل» أو لِ «شیء» ولایصح أن یکون حالاً من «کل» مع جواز الوجهین فی نحو : «أکرم کل رجل جاءک» لعدم ما یعمل فی الحال ، ولایکون خبرا ؛ لأنهم لم یفعلوا کل شیء.
الرابع : انتفاء المانع ، والمانع أربعة أنواع : أحدها : ما یمنع حالیة ، کانت متعینة لولا وجوده ، ویتعین حینئذ الاستئناف نحو : «زارنی زید ، ساُکا فئه» أو «لن أنسی له ذلک» فإن الجملة بعد المعرفة المحضة حال ، ولکن السین و «لن» مانعان ؛
[شماره صفحه واقعی : 35]
1) قال السیوطی : «قالرجل من بنی سلول» شرح شواهد المغنی : 1 / 301.
لأن الحالیة لاتصدَّر بدلیل استقبال.
ثانیها : ما یمنع وصفیة ، کانت متعینة لولا وجود المانع ، ویمتنع فیه الاستئناف ؛ لأن المعنی علی تقیید المتقدم ، فیتعین الحالیة بعد أن کانت ممتنعة ، وذلک نحو : (أَوْ کَالّذِی مَرَّ عَلَی قَرْیَة وَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها) (البقرة / 259). والمعارض فیه الواو ، فإنها لاتعترض بین الموصوف وصفته ، خلافاً للزمخشری ومن وافقه.
ثالثها : مایمنعهما معاً ، نحو : (وَحِفْظاً مِن کُلّ شَیْطان مّارِد لایَسَّمَّعُونَ) (الصافات / 7 و 8) وقد مضی البحث فیها.
رابعها : مایمنع أحدهما دون الآخر ولولا المانع لکانا جائزین ، وذلک نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ما أضمر أحد شیئاً إلا ظهر فی فَلَتاتِ لسانه وصفحات وجهه» (1)فإن الجملة التی بعد «إلا» کانت قبل وجودها محتملة للوصفیة والحالیة ، ولما جاءت «إلا» امتنعت الوصفیة. ومثله : (وَمآ أَهْلَکْنا مِن قَرْیَة إلاّ لَها مُنذِرُونَ) (الشعراء / 208).
[شماره صفحه واقعی : 36]
1) نهج البلاغة : ح 25 / 1098.
و هوالظرف والجار والمجرور.
لابد من تعلقهما بالفعل ، أو ما یشبهه ، أوما اُوِّل بما یشبهه ، أو ما یشیر إلی معناه ، فإن لم یکن شیء من هذه الأربعة موجوداً قُدِّر ، کما سیأتی.
مثال التعلق بالفعل وشبهه : قوله تعالی : (أنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِالْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ) (الفاتحة / 7) وقول أمیرالمؤمنین(علیه السلام) : «واُرعدَت الأسماع لزَبْرة الداعی إلی فصل الخطاب» (1).
ومثال التعلق بما اُوِّل بمشبه الفعل : قوله تعالی : (وَهُوَ الَّذِی فِی السَّمآءِ إلهٌ وَفِی الاْرضِ إلهٌ) (الزخرف / 84) أی : وهو الذی هو إله فی السماء ، فَ «فی» متعلقة بِ «إله» وهو اسم غیر صفة ؛ بدلیل أنه یوصف فتقول : «إله واحد» ولایوصف به لایقال : «شیء إله» وإنما صح التعلق به ؛ لتأوله بِ «معبود» و «إله» خبر لِ «هو»
[شماره صفحه واقعی : 37]
1) نهج البلاغة : ط 82 / 184.
محذوفا ، ولایجوز تقدیر «إله» مبتدأ مخبراً عنه بالظرف أو فاعلا بالظرف ؛ لأن الصلة حینئذ خالیة من العائد.
ومثال التعلق بما فیه رائحته : قول أبی المنهال :
361- أنا أبوالمنهال بعض الأحیان***لیس علیّ حسبی بضُؤلان (1)
وقوله : (2)
362- أنا ابن ماویّة إذ جَدَّ النَقُر***وجاءت الخیل أثابیَّ زُمَر
فتعلق «بعض» و «إذ» بالاسمین العلمین ، لالتأولهما باسم یشبه الفعل ، بل لما فیهما من معنی قولک : الشجاع أو الجواد. وتقول : «فلان حاتم فی قومه» فتعلق الظرف بما فی «حاتم» من معنی الجود.
وقد اُجیز فی قوله تعالی : (وَهُوَ اللهُ فِی السَّمواتِ وَفِی الاْرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَجَهْرَکُمْ وَیَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ) (الأنعام / 3) تعلقه باسم الله تعالی وإن کان علما ، علی معنی وهو المعبود أو وهو المسمی بهذا الاسم ، واُجیز تعلقه بِ (یعلم) وبِ (سرکم) و (جهرکم). ورد الثانی بأن فیه تقدیم معمول المصدر وتنازع عاملین فی متقدم ، ولیس بشیء ؛ لأن المصدر هنا لیس مقدراً بحرف مصدری وصلته ، ولأنه قدجاء نحو : (بِالْمؤمِنینَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ) (التوبة / 128) والظرف متعلق بأحد الوصفین قطعاً ، فکذا هنا.
ومثال التعلق بالمحذوف : (وَإلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً) (هود / 61) بتقدیر : و
[شماره صفحه واقعی : 38]
أرسلنا ، ولم یتقدم ذکر الإرسال ، ولکن ذکر النبی والمرسل إلیهم یدل علی ذلک.
من زعم أنه لایدل علی الحدث منع من ذلک ، وهم المبرد فالفارسی فابن جنی فالجرجانی فابن برهان ثم الشلوبین ، والصحیح : أنها کلها دالة علیه إلا «لیس».
واستدل لمثبتی ذلک التعلق بقوله تعالی : (أَکانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنا) (یونس / 2) ؛ فإن اللام لا تتعلق بِ «عجباً» ؛ لأنه مصدر مؤخر ، ولا بِ «أوحینا» ؛ لفساد المعنی ، ولأنه صلة لِ «أن». وقد مضی عن قریب أن المصدر الذی لیس فی تقدیر حرف موصول ولا صلته لایمتنع التقدیم علیه ، ویجوز أیضاً أن تکون متعلقة بمحذوف هو حال من «عجباً».
زعم الفارسی فی قوله : (1)
363- ونعم مَزکَأمَن ضاقت مَذاهبه***ونعم من هو فی سرو إعلان
أن «من» نکرة تامة تمییز لفاعل «نعم» مستتراً ، کما قال هو وطائفة فی «ما» من نحو (فَنِعِمّاهِیَ) (البقرة / 271) ، وأن الظرف متعلق بِ «نعم» وزعم ابن مالک أنها موصولة فاعل ، وأن «هو» مبتدأ ، خبره «هو» اُخری مقدرة علی حد قول أبی النجم العجلی :
[شماره صفحه واقعی : 39]
1) تقدم برقم 285.
364- أنا أبوالنجم وشعری شعری***لله دَرّی ما أجنّ صدری (1)
وأن الظرف متعلق بِ «هو» المحذوفة لتضمنها معنی الفعل ، أی : ونعم الذی هو باق علی ودّه فی سرّه وإعلانه ، وأن المخصوص محذوف ، أی : بشر بن مروان. والصحیح : أن یقدر المخصوص «هو» ؛ لتقدم ذکر «بشر» فی البیت قبله ، وهو :
و کیف أرهب أمراً أو اُراع له***و قد زکأتُ إلی بشربن مروان (2)
فیبقی التقدیر حینئذ : هو هو هو.
المشهور منع ذلک مطلقاً ، وقال جماعة منهم ابن الحاجب بجوازه مطلقاً وفصّل بعضهم فقال : إن کان نائباً عن فعل حذف ، جاز ذلک علی سبیل النیابة لا الأصالة ، وإلا فلا. وهو قول أبی علی وأبی الفتح ، زعما فی نحو «یالزید» أن اللام متعلقة بِ «یا» بل قالا فی «یا عبدالله» : إن النصب بِ «یا».
وقال ابن الحاجب فی (وَلَن یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إذْ ظَلَمْتُمْ) (الزخرف / 39) : «إذ» بدل من «الیوم» و «الیوم» إما ظرف للنفع المنفی ، وإما لما فی «لن» من معنی النفی ، أی : انتفی فی هذا الیوم النفع ، فالمنفی نفع مطلق ، وعلی الأول نفع مقید بالیوم.
وقال ایضاً : إذا قلت : «ما ضربته للتأدیب» فإن قصدت نفی ضرب معلل بالتأدیب فاللام متعلقة بالفعل ، والمنفی ضرب مخصوص ، و «للتأدیب» تعلیل للضرب المنفی ، وإن قصدت نفی الضرب علی کل حال ، فاللام متعلقة بالنفی والتعلیل له ، أی : إن انتفاء الضرب کان لأجل التأدیب ؛ لأنه قد یؤدب بعض الناس
[شماره صفحه واقعی : 40]
بترک الضرب.
ومن ذلک : قوله تعالی : (ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبّکَ بِمَجْنُون) (القلم / 2) الباء متعلقة بالنفی ؛ إذ لو علقت بِ «مجنون» لأفاد نفی جنون خاص ، وهو الجنون الذی یکون من نعمة الله تعالی ، ولیس فی الوجود جنون هو نعمة ، ولا المراد نفی جنون خاص ، انتهی ملخصاً. وهو کلام بدیع ، إلا أن جمهور النحویین لا یوافقون علی صحة التعلق بالحرف ، فینبغی علی قولهم أن یقدر أن التعلق بفعل دل علیه النافی ، أی : انتفی ذلک بنعمة ربک.
یستثنی من قولنا : «لابد لحرف الجر من متعلق» ستة اُمور :
أحدها : الحرف الزائد کالباء فی قول الرسول (صلی الله علیه وآله وسلم) : «کفی بالموت واعظاً وکفی بالتقی غنیً» (1)الحدیث. و «من» فی قوله تعالی : (هَلْ مِنْ خالِق غَیْرُاللهِ) (فاطر / 3) وذلک لأن معنی التعلق : الارتباط المعنوی ، والأصل أن أفعالاً قصرت عن الوصول إلی الأسماء فاُعینت علی ذلک بحروف الجر ، والزائد إنما دخل فی الکلام تقویة له وتوکیداً ، ولم یدخل للربط.
نعم یصح فی اللام المقویة أن یقال : إنها متعلقة بالعامل المقوی ، نحو : (مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ) (البقرة / 91) ؛ لأن التحقیق أنها لیست زائدة محضة ؛ لما تخیل فی العامل من الضعف الذی نزله منزلة القاصر ، ولا معدیة محضة ؛ لاطراد صحة إسقاطها ، فلها منزلة بین المنزلتین.
الثانی : «لعل» فی لغة عقیل ؛ لأنها بمنزلة الحرف الزائد ، ألا تری أن مجرورها
[شماره صفحه واقعی : 41]
1) تحف العقول : 30.
فی موضع رفع بالابتداء ؛ بدلیل ارتفاع ما بعده علی الخبریة ، قال کعب بن سعد الغنوی :
365- فقلتُ ادعُ اُخریوارفع الصوت دعوةً***لعلَّ أبی المغوارمنک قریب (1)
ولأنها لم تدخل لتوصیل عامل ، بل لإفادة معنی التوقع ، کما دخلت «لیت» لإفادة معنی التمنی.
الثالث : «لولا» فیمن قال : «لولای ، ولولاک ، ولولاه» علی قول سیبویه : إن «لولا» جارة للضمیر ، فإنها أیضاً بمنزلة «لعل» فی أن ما بعدها مرفوع المحل بالابتداء ، فإن «لولا» الامتناعیة تستدعی جملتین کسائر أدوات التعلیق. وزعم أبو الحسن أن «لولا» غیر جارة ، وأن الضمیر بعدها مرفوع ، ولکنهم استعاروا ضمیر الجر مکان ضمیر الرفع ، کما عکسوا فی قولهم : «ما أنا کأنت» وهذا کقوله : فی «عسای» ویردهما أن نیابة ضمیر عن ضمیر یخالفه فی الإعراب إنما ثبتت فی المنفصل ، وإنما جاءت النیابة فی المتصل بثلاثة شروط : کون المنوب عنه منفصلا ، وتوافقهما فی الإعراب وکون ذلک فی الضرورة.
الرابع : «رُب» فی نحو : «رب رجل صالح لقیته ، أو لقیت» ؛ لأن مجرورها مفعول فی الثانی ، ومبتدأ فی الأول ، أو مفعول علی حد «زیداً ضربته» ویقدر الناصب بعد المجرور لاقبل الجار ؛ لأن «رب» لها الصدر من بین حروف الجر ، وإنما دخلت فی المثالین لإفادة التکثیر أو التقلیل ، لا لتعدیة عامل. هذا قول الرمانی وابن طاهر. وقال الجمهور : هی فیهما حرف جر معدّ ، فإن قالوا : إنها عدّت العامل المذکور فخطأ ؛ لأنه یتعدی بنفسه ، ولاستیفائه معموله فی المثال الأول ، وإن قالوا :
[شماره صفحه واقعی : 42]
1) تقدم برقم 218.
عدّت محذوفا تقدیره : «حصل» أو نحوه کما صرح به جماعة ، ففیه تقدیر لمامعنی الکلام مستغن عنه ولم یلفظ به فی وقت.
الخامس : کاف التشبیه ، قاله الأخفش وابن عصفور ، مستدلین بأنه إذا قیل : «زید کعمرو» فإن کان المتعلق «إستقر» فالکاف لاتدل علیه ، بخلاف نحو «فی» من «زید فی الدار» وإن کان فعلاً مناسباً للکاف - وهو أشبه - فهو متعد بنفسه لا بالحرف.
والحق : أن جمیع الحروف الجارة الواقعة فی موضع الخبر ونحوه تدل علی الاستقرار.
السادس : حرف الاستثناء ، وهو «خلا وعدا وحاشا» إذا خفضن ، فإنهن لتنحیة الفعل عما دخلن علیه ، کما أن «إلا» کذلک ، وذلک عکس معنی التعدیة الذی هو إیصال معنی الفعل إلی الاسم ، ولو صح أن یقال : إنها متعلقة ، لصح ذلک فی «إلا» وإنما خفض بهن المستثنی ولم ینصب کالمستثنی بِ «إلا» لئلا یزول الفرق بینهن أفعالاً وأحرفاً.
حکمهما بعدهما حکم الجمل ، فهما صفتان فی نحو : «رأیت طائراً فوق غُصن ، أو علی غُصن» ؛ لأنهما بعد نکرة محضة ، وحالان فی نحو : «رأیت الهلال بین السحاب ، أو فی الاُفق» ؛ لأنهما بعد معرفة محضة ، ومحتملان لهما فی نحو : «یعجبنی الزَّهْرُ فی أکمامه ، والثمر علی أغصانه» ؛ لأن المعرف الجنسی کالنکرة ، وفی نحو : «هذا ثمر یانع علی أغصانه» ؛ لأن النکرة الموصوفة کالمعرفة.
[شماره صفحه واقعی : 43]
إذا وقع بعدهما مرفوع ، فإن تقدمهما نفی أو استفهام أو موصوف أو موصول أو صاحب خبر أو حال نحو : «ما فی الدار أحد» و «أفی الدار زید؟» و «مررت برجل معه صقر» و «جاء الذی فی الدار أبوه» و «زید عندک أخوه» و «مررت بزید علیه جبة» ، ففی المرفوع ثلاثة مذاهب :
أحدها : أن الأرجح کونه مبتدأ مخبراً عنه بالظرف أو المجرور ، ویجوز کونه فاعلاً.
والثانی : أن الأرجح کونه فاعلاً ، واختاره ابن مالک ، وتوجیهه أن الأصل : عدم التقدیم والتأخیر.
والثالث : أنه یجب کونه فاعلاً ، نقله ابن هشام عن الأکثرین. وحیث اُعرب فاعلاً فهل عامله الفعل المحذوف أو الظرف أو المجرور لنیابتهما عن «إستقر» وقربهما من الفعل لاعتمادهما؟ فیه خلاف ، والمذهب المختار ، الثانی ؛ بدلیل امتناع تقدیم الحال فی نحو : «زید فی الدار جالساً» ولو کان العامل الفعل لم یمتنع.
وإن لم یعتمد الظرف أو المجرور ، نحو : «فی الدار - أو عندک - زید» فالجمهور یوجبون الابتداء ، والأخفش والکوفیون یجیزون الوجهین ؛ لأن الاعتماد عندهم لیس بشرط ، ولذا یجیزون فی نحو : «قائم زید» أن یکون «قائم» مبتدأ و «زید» فاعلاً ، وغیرهم یوجب کونهما علی التقدیم والتأخیر.
[شماره صفحه واقعی : 44]
لاخلاف فی تعین الابتداء فی نحو : «فی داره زید» ؛ لئلا یعود الضمیر علی متأخر لفظاً ورتبة.
فإن قلت : «فی داره قیام زید» لم یجزها الکوفیون البتة ، أما علی الفاعلیة فلما قدمنا ، وأما علی الابتدائیة فلأن الضمیر لم یعد علی المبتدأ ، بل علی ما اُضیف إلیه المبتدأ ، والمستحق للتقدیم إنما هو المبتدأ ، وأجازه البصریون علی أن یکون المرفوع مبتدأ ، لا فاعلاً ؛ لقولهم : «فی أکفانه درج المیت». وإذا کان الاسم فی نیة التقدیم کان ما هو من تمامه کذلک.
وهو ثمانیة :
أحدها : أن یقعا صفة ، نحو قوله تعالی : (أَوْ کَصَیِّب مِنَ السّماء) (البقرة / 19) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «لایرجُوَنَّ أحد منکم إلا ربَّه» (1).
الثانی : أن یقعا حالاً ، نحو : (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ) (القصص / 79) وأما قوله سبحانه وتعالی : (فَلَمّا رَاهُ مُسْتَقِرّاً عِنْدَهُ) (النمل / 40) فزعم ابن عطیة أن «مستقراً» هو المتعلق الذی یقدر فی أمثاله قد ظهر ، والصواب ما قاله أبو البقاء وغیره : من أن هذا الاستقرار معناه عدم التحرک لا مطلق الوجود والحصول ، فهو کون خاص.
الثالث : أن یقعا صلة ، نحو قوله تعالی : (وَلَهُ مَن فِی السَّمواتِ وَالاْرْضِ وَمَنْ عِندَهُ لایَسْتَکْبِروُنَ) (الأنبیاء / 19).
[شماره صفحه واقعی : 45]
1) نهج البلاغة : ح 79 / 1123.
الرابع : أن یقعا خبراً ، نحو : «زید عندک ، أو فی الدار» وربما ظهر فی الضرورة کقوله : (1).
366- لک العزُّ إن مولاک عَزَّ وإن یُهَن***فأنت لدی بُحبُوحة الهُون کائن
الخامس : أن یرفعا الاسم الظاهر ، نحو : (أَفِی اللهِ شَکٌ) (إبراهیم / 10) ونحو : (أَوْ کَصَیِّب مِنَ السَّماءِ فِیهِ ظُلُماتٌ) (البقرة / 19) ونحو : «أعندک زید؟».
السادس : أن یستعمل المتعلق محذوفاً فی مَثَل أو شبهه ، کقولهم لمن ذکر أمراً قد تقادم عهده «حینئذ الآن» أصله : کان ذلک حینئذ واسمع الان ، وقولهم للمعرس : بالرفاء والبنین بإضمار «أعرست».
السابع : أن یکون المتعلق محذوفاً علی شریطة التفسیر ، نحو : «أیوم الجمعة صمت فیه؟» ، ونحو : «بزید مررت به» عند من أجازه مستدلاً بقراءة بعضهم : (وَللظّالِمِینَ أَعَدَّلَهُمْ) (الإنسان / 31). والأکثرون یوجبون فی ذلک إسقاط الجار ، وأن یرفع الاسم بالابتداء أو ینصب بإضمار «جاوزت» أو نحوه ، وبالوجهین قرئ فی الآیة ، والنصب قراءة الجماعة ، ویرجحها العطف علی الجملة الفعلیة ، وهل الأولی أن یقدر المحذوف مضارعاً ، أی : ویعذب ؛ لمناسبة «یدخل» أو ماضیاً ، أی : وعذب ؛ لمناسبة المفسر؟ فیه نظر.
وأما القراءة بالجر فمن توکید الحرف بإعادته داخلاً علی ضمیر ما دخل علیه المؤکَّد ، مثل «إنّ زیداً إنّه فاضل» ولایکون الجار والمجرور توکیداً للجار والمجرور ؛ لأن الضمیر لایؤکد الظاهر ؛ لأن الظاهر أقوی ، ولایکون المجرور بدلاً من المجرور بإعادة الجار ؛ لأن العرب لم تبدل مضمراً من مظهر ، لایقولون : «قام زید
[شماره صفحه واقعی : 46]
1) لم یسم قائله. شرح شواهد المغنی : 2 / 847.
هو» وإنما جوز ذلک بعض النحویین بالقیاس.
الثامن : القسم بغیر الباء ، نحو : (وَالّیْلِ إذا یَغْشی) (اللیل / 1) ، (وَتَاللهِ لاَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ) (الأنبیاء / 57) وقولهم : «لله لا یؤخر الأجل» ولو صرح فی ذلک بالفعل لوجبت الباء.
لاخلاف فی تعین الفعل فی بابی القسم والصلة ؛ لأن القسم والصلة لا یکونان إلا جملتین. قال ابن یعیش : وإنما لم یجز فی الصلة أن یقال : إن نحو «جاء الذی فی الدار» بتقدیر «مستقر» علی أنه خبر لمحذوف علی حد قراءة بعضهم : (تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَن) (الأنعام / 154) بالرفع ؛ لقلة ذاک واطراد هذا ، انتهی.
وکذلک یجب فی الصفة فی نحو : «رجل فی الدار فله درهم» ؛ لأن الفاء تجوز فی نحو : «رجل یأتینی فله درهم» وتمتنع فی نحو : «رجل صالح فله درهم» فأما قوله : (1)
367- کلُّ أمر مباعد أو مدان***فَمنوط بحکمة المُتعالی
فنادرٌ.
واختلف فی الخبر والصفة والحال ، فمن قدر الفعل - وهم الأکثرون - فلأنه الأصل فی العمل ، ومن قدر الوصف فلأن الأصل فی الخبر والحال والنعت ، الإفراد ، ولأن الفعل فی ذلک لابد من تقدیره بالوصف ، قالوا : ولأن تقلیل المقدر أولی ، ولیس بشیء ؛ لأن الحق أنا لم نحذف الضمیر ، بل نقلناه إلی الظرف ، فالمحذوف
[شماره صفحه واقعی : 47]
1) شرح شواهد المغنی : 2 / 847 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 6 / 343 ، لم یسم قائله.
فعل أو وصف ، وکلاهما مفرد. وأما فی الاشتغال فیقدر بحسب المفسر فیقدر الفعل فی نحو : «أیوم الجمعة تعتکف فیه» والوصف فی نحو : «أیوم الجمعة أنت معتکف فیه» والحق أنه لایترجح تقدیره اسماً ولافعلاً ، بل بحسب المعنی کما سیأتی.
أما فی القسم فتقدیره : «اُقسم» ، وأما فی الاشتغال فتقدیره کالمنطوق به ، نحو : «یوم الجمعة صمت فیه».
واعلم : أنهم ذکروا فی باب الاشتغال أنه یجب أن لایقدر مثل المذکور إذا حصل مانع صناعی کما فی «زیداً مررت به» أو معنوی کما فی «زیداً ضربت أخاه» إذ تقدیر المذکور یقتضی فی الأول تعدی القاصر بنفسه ، وفی الثانی خلاف الواقع ؛ إذ الضرب لم یقع بزید ، فوجب أن یقدر «جاوزت» فی الأول ، و «أهنت» فی الثانی ، ولیس المانعان مع کل متعد بالحرف ، ولامع کل سببی ، ألا تری أنه لامانع فی نحو : «زیدا شکرت له» ؛ لأن «شکر» یتعدی بالجار وبنفسه ، وکذلک الظرف ، نحو : «یوم الجمعة صمت فیه» ؛ لأن العامل لایتعدی إلی ضمیر الظرف بنفسه ، مع أنه یتعدی إلی ظاهره بنفسه ، وکذلک لا مانع فی نحو : «زیدا أهنت أخاه» ؛ لأن إهانة أخیه إهانة له ، بخلاف الضرب.
وأما فی المثل فیقدر بحسب المعنی ، وأما فی البواقی نحو : «زید فی الدار» فیقدر کونا مطلقاً وهو «کائن أو مستقر» أو مضارعهما إن اُرید الحال أو الاستقبال نحو : «الصوم الیوم» أو «فی الیوم» و «الجزاء غداً» أو «فی الغد» ویقدر «کان أو إستقر» أو وصفهما إن اُرید المضی ، هذا هو الصواب. وقد أغفلوه مع قولهم فی نحو «ضربی زیدا قائما» : إن التقدیر : إذ کان ، إن اُرید المضی أو إذا کان ، إن اُرید به المستقبل ، ولافرق.
[شماره صفحه واقعی : 48]
وإذا جهلت المعنی فقدر الوصف ؛ فإنه صالح فی الأزمنة کلها وإن کانت حقیقته الحال. ولایجوز تقدیر الکون الخاص کَ «قائم وجالس» إلا لدلیل ، نحو : (الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ) (البقرة / 178) ، التقدیر : مقتول أو یقتل لا «کائن» ویکون الحذف حینئذ جائزاً لا واجباً ، ولاینتقل ضمیر من المحذوف إلی الظرف والمجرور.
الأصل : أن یقدر مقدماً علیهما کسائر العوامل مع معمولاتها ، وقد یعرض ما یقتضی ترجیح تقدیره مؤخراً ، وما یقتضی إیجابه.
فالأول : نحو : «فی الدار زید» ؛ لأن المحذوف هو الخبر ، وأصله : أن یتأخر عن المبتدأ (1)
والثانی : نحو : «إنّ فی الدار زیداً» ، لأن «إنّ» لایلیها مرفوعها ویلزم من قدر المتعلق فعلاً أن یقدره مؤخراً فی جمیع المسائل ؛ لأن الخبر إذا کان فعلاً ، لایتقدم علی المبتدأ.
[شماره صفحه واقعی : 49]
1) قال ابن هشام فی الباب الخامس من المغنی ، مبحث بیان مکان المقدر : وکنا قجدمنا فی نحو «فی الدار زید» أن متعلق الظرف یقدر مؤخراً عن «زید»؛ لأنه فی القیقة ، الخبر ، وأصل الخبر أن یتأخر عن المبتدأ ، ثم ظهر لنا أنه یحتمل تقدیره مقدماً لمعارضة أصل آخر وهو أنه عامل فی الظرف وأصل العامل أن یتقدم علی المعمول ، اللهم إلا أن یقدر المتعلق فعلاً ، فیجب التأخیر؛ لأن الخبر الفعلی لایتقدم علی المبتدأ فیمثل هذا.
رد جماعة منهم ابن مالک علی من قدر الفعل بنحو قوله تعالی : (إذا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیاتِنا) (یونس / 21) وقولک : «أما فی الدار فزید» ؛ لأن «إذا» الفجائیة لایلیها الفعل ، و «أما» لایقع بعدها فعل إلا مقروناً بحرف الشرط ، نحو : (فأمّا إن کانَ من المقرّبین) (الواقعة / 88) ، وهذا علی ما بیناه غیر وارد ؛ لأن الفعل یقدر مؤخراً.
[شماره صفحه واقعی : 50]
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
الباب الرابع : فی ذکر أحکام یکثر دورها و یقبح بالمعرب جهلها ، وعدم معرفتها علی وجهها.
فمن ذلک : ما یعرف به المبتدأ من الخبر.
صوت
[*عابدی]
یجب الحکم بابتدائیة المقدم من الاسمین فی ثلاث مسائل
نحو : (اللهُ رَبُّنا) (الشوری / 15) أو اختلفت ، نحو : «زید الفاضل ، والفاضل زید» ، هذا هو المشهور ، وقیل : یجوز تقدیر کل منهما مبتدأ وخبراً مطلقاً ، وقیل : المشتق خبر وإن تقدم ، نحو : «القائم زید».
[*هاشمیان]
[*عابدی]
والتحقیق : أن المبتدأ ما کان أعرف کَ «زید» فی المثال ، أو کان هو المعلوم عند المخاطب کأن یقول : من القائم؟ فتقول : «زید القائم» فإن علمهما وجهل النسبة فالمقدم المبتدأ.
صوت
[*عابدی]
نحو : «أفضل منک أفضل منی».
[شماره صفحه واقعی : 51]
و الأول هو المعرفة کَ «زید قائم».
و أما إن کان هو النکرة فإن لم یکن له ما یسوغ الابتداء به فهو خبر اتفاقاً ، نحو : «ذهب خاتمک» وإن کان له مسوغ فکذلک عند الجمهور وأما سیبویه فیجعله المبتدأ ، نحو : «کم مالک» و «خیر منک زید» ووجهه : أن الأصل عدم التقدیم والتأخیر ، وأنهما شبیهان بمعرفتین تأخر الأخص منهما ، نحو : «الفاضل أنت»
[*هاشمیان]
ویتجه جواز الوجهین إعمالاً للدلیلین ،
[*عابدی]
ویشهد لابتدائیة النکرة قوله تعالی : (فَإنَّ حَسْبَکَ اللهُ) (الأنفال / 62) وقولهم : «بحسبک زید» والباء لا تدخل فی الخبر فی الإیجاب ، ولخبریتها قولهم : «ما جاءت حاجتک؟» بالرفع ، والأصل : ماحاجتک ، فدخل الناسخ بعد تقدیر المعرفة مبتدأ ، ولولا هذا التقدیر لم یدخل ، إذ لایعمل فی الاستفهام ما قبله ، وأما من نصب فالأصل : ما هی حاجتک؟ ، بمعنی أی حاجة هی حاجتک؟ ثم دخل الناسخ علی الضمیر فاستترفیه ، ونظیره أن تقول : «زید هو الفاضل» وتقدر «هو» مبتدأ ثانیا لا فصلاً ولا تابعاً ، فیجوز لک حینئذ أن تدخل علیه «کان» فتقول : «زید کان الفاضلَ».
[*عابدی]
ویجب الحکم بابتدائیة المؤخر فی قوله : (1)
368- بنونا بنو أبنائنا وبناتُنا***بنوهن أبناء الرجال الأباعد
رعیاً للمعنی ، ویضعف أن تقدر الأول مبتدأ بناء علی أنه من التشبیه المعکوس للمبالغة ؛ لأن ذلک نادر الوقوع ، ومخالف للاُصول ، اللهم إلا أن یقتضی المقام المبالغة ، والله أعلم.
[شماره صفحه واقعی : 52]
1) قال الغدادی : وهذا البیت لایعرف قائله مع شهرته فی کتب النحاة وغیرهم ، قال العینی : «ولم أر أحداً منهم عزاه إلی قائله» ، ورأیت فی شرح الکرمانی فی شواهد شرح الکافیة للخبیصی أنه قال : «هذا البیت قائله أبو فراس همام الفرزدق بن غالب». خزانة لأدب / 1 / 445.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
[*عابدی]
اعلم أن لهما ثلاث حالات :
فإن کان المخاطب یعلم أحدهما دون الاخر فالمعلوم الاسم والمجهول الخبر ، فیقال : «کان زید أخا عمرو» لمن علم زیداً وجهل اُخوته لعمرو ، و «کان أخو عمرو زیداً» لمن یعلم أخا عمرو ویجهل أن اسمه زید ، وإن کان یعلمهما ویجهل انتساب أحدهما إلی الآخر فإن کان أحدهما أعرف فالمختار جعله الاسم ، فتقول : «کان زید القائم» لمن کان قد سمع بزید وسمع برجل قائم ، فعرف کلا منهما بقلبه ، ولم یعلم أن أحدهما هو الآخر ، ویجوز قلیلا «کان القائم زیداً» وإن لم یکن أحدهما أعرف فأنت مخیر ، نحو : «کان زید أخا عمرو ، وکان أخو عمرو زیداً» ویستثنی من مختلفی الرتبة نحو : «هذا» فإنه یتعین للاسمیة لمکان التنبیه المتصل به ، فیقال : «کان هذا أخاک ، وکان هذا زیداً» إلا مع الضمیر ، فإن الأفصح فی باب المبتدأ أن تجعله المبتدأ وتدخل التنبیه علیه ، فتقول : «ها أناذا» ولایتأتی ذلک فی باب الناسخ ؛ لأن الضمیر متصل بالعامل ، فلا یتأتی دخول التنبیه علیه ، علی أنه سمع قلیلاً فی باب المبتدأ : «هذا أنا».
[*هاشمیان]
واعلم أنهم حکموا لِ «أن وأنّ» المقدرتین بمصدر معرف بحکم الضمیر ؛ لأنه لایوصف کما أن الضمیر کذلک ؛ فلهذا قرأت السبعة : (ما کانَ حُجَّتَهُمْ إلاّ أَنْ قالُوا) (الجاثیة / 25) (فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إلاّ أَنْ قالُوا) (النمل / 56) والرفع ضعیف کضعف الإخبار بالضمیر عما دونه فی التعریف.
صوت
[*عابدی]
فإن کان لکل منهما مسوغ للإخبار عنها
[شماره صفحه واقعی : 53]
فأنت مخیر فیما تجعله منهما الاسم وما تجعله الخبر ، فتقول : «کان خیر من زید شراً من عمرو» أو تعکس ، وإن کان المسوغ لإحداهما فقط جعلتها الاسم ، نحو : «کان خیر من زید امرأة».
فتجعل المعرفة الاسم والنکرة الخبر ، کقول صفیة بنت عبدالمطلب فی رثاء النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) :
369- وکنت رحیماً ، هادیاً ومعلِّماً***لیبک علیک الیوم من کان باکیاً (1)
ولایعکس إلا فی الضرورة ، کقول حسان :
370- کأنّ خبیئة من بیت رأس***یکون مزاجَها عسلٌ وماء (2)
وأما تجویز الزجاج فی قراءة ابن عامر (أَوَلَمْ تَکُنْ لَهُمْ آیَةٌ أَنْ یَعْلَمَهُ) (الشعراء / 197) ، بتأنیث «تکن» ورفع «آیة» ، کون «آیة» اسمها و «أن یعلمه» خبرها ؛ فردوه لما ذکرنا ، واعتذر له بأن النکرة قد تخصصت بِ «لهم».
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وأکثر ما یشتبه ذلک إذا کان أحدهما اسماً ناقصاً و الآخراسماً تاماً وطریق معرفة ذلک أن تجعل فی موضع التام إن کان مرفوعاً ضمیر المتکلم المرفوع ، وإن کان منصوباً ضمیره المنصوب ، وتبدل من الناقص اسماً بمعناه فی العقل وعدمه ، فإن صحت المسألة بعد ذلک فهی صحیحة قبله ، وإلا فهی فاسدة ؛ فلایجوز «أعجب زید ما کره عمرو» إن أو قعت «ما» علی ما لایعقل ؛ لأنه لایجوز «أعجبت الثوب» ویجوز النصب ؛ لأنه یجوز «أعجبنی الثوب» فإن أو قعت «ما»
[شماره صفحه واقعی : 54]
علی أنواع من یعقل جاز ؛ لأنه یجوز «أعجبت النساء» وإن کان الاسم الناقص «من» أو «الذین» جاز الوجهان أیضاً.
صوت
[*عابدی]
تقول : «أمکن المسافر السفر» بنصب المسافر ؛ لأنک تقول : «أمکننی السفر».
ولاتقول : «امکنت السفر» وتقول : «زید فی رزق عمرو عشرون دیناراً» برفع العشرین لاغیر ، فإن قدمت عمراً فقلت «عمرو زید فی رزقه عشرون» جاز رفع العشرین ونصبه ، وعلی الرفع فالفعل خال من الضمیر ، فیجب توحیده مع المثنی والمجموع ، ویجب ذکر الجار والمجرور لأجل الضمیر الراجع إلی المبتدأ ، وعلی النصب فالفعل متحمل للضمیر ، فیبرز فی التثنیة والجمع ، ولایجب ذکر الجار والمجرور.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وذلک ثمانیة اُمور :
لأنه فی الجوامد نظیر النعت فی المشتق ، ولهذا لاتصح إجازة الزمخشری فی (أَنِ اعْبُدُوا اللهِ) (المائدة / 117) أن یکون بیاناً للهاء من قوله تعالی : (إلاّ ما أَمَرْتَنِی بِهِ) (المائدة / 117)
[*عابدی]
نعم أجاز الکسائی أن ینعت الضمیر بنعت مدح أوذم أو ترحم ، فالأول ، نحو : (لا إلهَ إلاّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ) (البقرة / 163) والثانی ، نحو : «مررت به الخبیث» والثالث ، نحو قوله : (1)
[شماره صفحه واقعی : 55]
1) لم یعرف قائله. شرح أبیات مغنی اللبیب : 6 / 353.
371- قدأصحبت بِقَرْقَری کوَانِسا***فلاتَلُمه أن یَنام البائسا
و قال الزمخشری فی (جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ البَیْتَ الْحَرامَ) (المائدة / 97) : إن (اَلْبَیْتَ الْحَرامَ) عطف بیان علی جهة المدح کما فی الصفة ، لاعلی جهة التوضیح ، فعلی هذا لایمتنع مثل ذلک فی عطف البیان علی قول الکسائی.
و أما البدل فیکون تابعاً للمضمر بالاتفاق ، نحو : (وَما أَنْسانِیهُ إلاَّ الشَّیْطانُ أَنْ أَذْکُرَهُ) (الکهف / 63) وإنما امتنع الزمخشری من تجویز کون (أَنِ اعْبُدُوا اللهَ) (المائدة / 117) بدلاً من الهاء فی «به» توهماً منه أن ذلک یخل بعائد الموصول ، وهو مردود بأن العائد موجود حساً.
وأجاز النحویون أن یکون البدل مضمراً تابعاً لمضمر کَ «رأیته إیاه» أو الظاهر کَ «رأیت زیداً إیاه» وخالفهم ابن مالک فقال : إن الثانی لم یسمع ، وإن الصواب فی الأول : قول الکوفیین : إنه توکید کما فی «قمت أنت».
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
و أما قول الزمخشری : إن (مقام إبراهیم) (1)(آل عمران / 97) عطف علی (آیات بینات) (آل عمران / 97) فسهو (2). ولایختلف فی جواز ذلک فی البدل ، نحو : (إلی صِراط مُسْتَقِیم صِراطِ اللهِ) (الشوری / 52 و 53) ونحو : (بِالنّاصِیَةِ ناصِیَة کاذِبَة) (العلق / 15 و 16)
بخلاف البدل ، نحو : (ما یُقالُ لَکَ إلاّ ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ إنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَة وَذُو عِقاب أَلِیم) (فصلت / 43).
[شماره صفحه واقعی : 56]
بخلاف البدل ، نحو : (اِتَّبِعُوا الْمُرسَلیِنَ اِتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْأَلُ-کُمْ أَجْراً) (یس / 20 و 21) وقوله : (1)
372- أقول له : ارحل لاتقیمن عندنا***وإلا فکن فی السر والجهر مُسلِما
صوت
[*عابدی]
بخلاف البدل ، نحو قوله تعالی : (وَمَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ یَلْقَ أَثاماً یُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ) (الفرقان / 68 و 69).
و یجوز ذلک فی البدل بشرط أن یکون مع الثانی زیادة بیان کقراءة یعقوب : (وَتَری کُلَّ أُمَّة جاثِیَةً کُلَّ أُمَّة تُدْعی إلی کِتابِها) (الجاثیة / 28) بنصب «کل» الثانیة ، فإنها قد اتصل بها ذکر سبب الجثو و هذا الفرق إنما هو علی ما ذهب إلیه ابن الطراوة من أن عطف البیان لایکون من لفظ الأول ، وتبعه علی ذلک ابن مالک وابنه ، وحجتهم : أن الشیء لایبین نفسه ، وفیه نظر من أوجه :
أحدها : أنه یقتضی أن البدل لیس مبیناً للمبدل منه ، ولیس کذلک ، ولهذا منع سیبویه «مررت بی المسکین وبک المسکین» دون «به المسکین» وإنما یفارق البدل عطف البیان فی أنه بمنزلة جملة استؤنفت للتبیین والعطف تبیین بالمفرد المحض.
[*هاشمیان]
[*عابدی]
والثانی : أن اللفظ المکرر إذا اتصل به مالم یتصل بالأول کما قدمناه اتجه کون الثانی بیاناً بما فیه من زیادة الفائدة ، وعلی ذلک أجازوا الوجهین فی نحو قول عبدالله بن رواحة :
373- یا زیدُ زید الیعملات الذُّبَّل***تطاول اللیل هُدِیتَ فانزِل (2)
[شماره صفحه واقعی : 57]
إذا ضممت المنادی فیه.
والثالث : أن البیان یتصور مع کون المکرر مجرداً ، وذلک فی مثل قولک : «یا زیدُ زیدٌ» إذا قلته وبحضرتک اثنان اسم کل منهما «زید» فإنک حین تذکر الأول یتوهم کل منهما أنه المقصود ، فإذا کررته تکرر خطابک لأحدهما وإقبالک علیه فظهر المراد.
بخلاف البدل ، ولهذا امتنع البدل وتعین البیان فی نحو : «یا زید الحارث» وفی نحو : «یا سعید کرزٌ» بالرفع أو «کرزاً» بالنصب ، بخلاف «یا سعیدُ کرزُ» بالضم فإنه بالعکس.
بخلاف البدل ، ولهذا امتنع أیضاً البدل وتعین البیان فی نحو قولک : «هند قام عمرو أخوها» ونحو : «مررت برجل قام عمرو أخوه».
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
[*عابدی]
وذلک أحد عشر أمراً :
کَ «ضارب وقائم ومستخرج ومستکبر» وهی لاتصاغ إلا من القاصر ، (1)کَ «حسن وجمیل».
[شماره صفحه واقعی : 58]
1) قال الشمنی : «فإن قیل : قد صیغت الصفة المشبهة من المتعدی ، نحو : «رحمن ورحیم» ، فإنهما مصوغان من «رحم» وهو متعد. اُجیب بأن الصفة إنما تصاغ من غیر القاصر بعد تنزیله منزلة القاصر ، فصح أن الصفة المشبهة لاتصاغ إلا من القاصر». المنصف : 2 / 161.
و هی لاتکون إلا للحاضر ، (1)أی : الماضی المتصل بالزمن الحاضر.
صوت
[*عابدی]
کَ «ضارب ویضرب ومنطلق وینطلق» ومنه : «یقوم وقائم» ؛ لأن الأصل : «یقوم» بسکون القاف وضم الواو ، ثم نقلوا ، وأما توافق أعیان الحرکات فغیر معتبر ، بدلیل «ذاهب ویذهب» ولهذا قال ابن الخشاب : هو وزن عروضی لاتصریفی وهی تکون مجاریة له کَ «منطلق اللسان ومطمئن النفس وطاهر العرض» وغیر مجاریة وهو الغالب ، نحو : «ظریف وجمیل».
نحو : «زید عمراً ضارب» ولایجوز «زید وجهَه حسن».
نحو : «زید ضارب غلامَه وعمراً» ولایکون معمولهاإلا سببیاً تقول : «زید حسن وجهَه أوالوجه» ویمتنع «زید حسن عمراً».
[شماره صفحه واقعی : 59]
1) قال المحقق الرضی : والذی أری أن الصفة المشبهة کما أنها لیست مضوعة للحدوث فی زمان ، لیست أیضاً موضوعة للاستمرار فی جمیع الأزمنة؛ لأن الحدوث والاستمرار ، قید ان فی الصفة ولادلیل فیها علیهما ، فلیس معنی «حسن» فی الوضع إلاذا حسن ، سواء کان فی بعض الأزمنة أو جمیع الأزمنة ولادلیل فی اللفظ علی أحد القیدین ، فهو حقیقة فی القدر المشترک بینهما وهو الاتصاف بالحسن ، لکن لما اُطلق ذلک ولم یکن بعض الأزمنة أولی من بعض ولم یجو نفیه فی جمیع الأزمنة إلی؛ لأنک حکمت بثبوته؛ فلابد من وقوعه فی زمان ، کان الظاهر ثبوته فی جمیع الأزمنة إلی أن تقوم قرینة علی تخصصه ببعضها ، کما تقول : «کان هذا حسناً فقبح أو سیصیر حسناً أو هو الآن حسن فقط؛ فظهوره فی الاستمرار لیس وضیعاً». شرح الکافیة : 2 / 205.
فإنها تنصب مع قصور فعلها ، تقول : «زید حسن وجهه» ویمتنع «زید حسنَ وجهه» بالنصب ، خلافاً لبعضهم.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
ولهذا أجازوا «أنا زیداً ضاربه» و «هذا ضارب زید وعمراً» بخفض «زید» ونصب «عمرو» بإضمار فعل أو وصف منون ، وأما العطف علی محل المخفوض فممتنع عند من شرط وجود المحرز کما سیأتی ، ولایجوز «مررت برجل حسن الوجه والفعل» بخفض «الوجه» ونصب «الفعل» ولا «مررت برجل وجهه حَسَنِه» بنصب «الوجه» وخفض الصفة ؛ لأنها لاتعمل محذوفة ، ولأن معمولها لایتقدمها ، وما لایعمل لایفسر عاملاً.
نحو : «مررت بقاتل أبیه» ویقبح «مررت بحسن وجهه».
صوت
[*هاشمیان]
کَ «زید ضارب فی الدار أبوه عمراً» ، ویمتنع عند الجمهور «زید حسن فی الحرب وجهه»رفعت أو نصبت.
و لایتبع معمولها بصفة ، قاله الزجاج ومتأخرو المغاربة ، ویشکل علیهم الحدیث فی صفة الدجال «أعور عینه الیمنی» (1).
صوت
[*عابدی]
و یحتمل أن یکون منه : (وَجاعِل الّیْل سَکَناً وَالشَّمْسَ) (الأنعام / 96) ولایجوز «هو حسن الوجه والبدن» بجر «الوجه» ونصب «البدن» خلافاً للفراء أجاز
[شماره صفحه واقعی : 60]
1) صحیح البخاری : 4 / 203.
«هو قوی الرجل والید» برفع المعطوف ، وأجاز البغدادیون إتباع المنصوب بمجرور فی البابین ، کقول امرئ القیس :
374- فظلَّ طُهاة اللحم مابین مُنْضِج***صَفیف شِواء أو قدیر مُعَجّل (1)
«القدیر» المطبوخ فی القدر ، وهو عندهم عطف علی «صفیف» وخرج علی أن الأصل : «أو طابخ قدیر» ثم حذف المضاف واُبقی جر المضاف إلیه ، کقراءة بعضهم : (وَاللهُ یُرِیدُ الآخِرَةِ) (الأنفال / 67) بالخفض ، أو أنه عطف علی «صفیف» ولکن خفض علی الجوار أو علی توهم أن «الصفیف» مجرور بالإضافة کما قال زهیر :
375- بدالی أنی لست مدرک مامضی***ولا سابق شیئاً إذا کان جائیا (2)
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
اعلم أنهما اجتمعا فی خمسة اُمور ، وافترقا فی سبعة.
فأوجه الاتفاق أنهما : اسمان ، نکرتان ، فضلتان ، منصوبتان ، رافعتان للإبهام.
کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «بعثه والناس ضُلاّل فی حَیْرة» (3)وظرفاً ، نحو : «رأیت الهلال بین السحاب» وجاراً ومجروراً ، نحو : (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِه فِی زِینَتِه) (القصص / 79) والتمییز لایکون إلا اسماً.
صوت
[*عابدی]
کقوله تعالی : (وَلا تَمْشِ
[شماره صفحه واقعی : 61]
فِی الاْرْضِ مَرَحاً) (الإسراء / 37) بخلاف التمییز.
و التمییز مبین للذوات.
صوت
[*هاشمیان]
کقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وأستهدیه قریباً هادیاً ، وأستعینه قاهراً قادراً ، وأتوکل علیه کافیاً ناصراً» (1)بخلاف التمییز.
صوت
[*عابدی]
إذا کان [العامل] فعلاً متصرفاً ، أو وصفاً یشبهه ، نحو : (خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ یَخْرُجُونَ) (القمر / 7) وقول یزید بن زیاد :
376- عَدَسْ ما لعبّاد علیکِ إمارة***نجوتِ وهذا تحملین طلیق (2)
أی : وهذا طلیق محمولا لک ، ولایجوز ذلک فی التمییز علی الصحیح ، فأما استدلال ابن مالک علی الجواز بقوله : (3)
377- إذَا المرء عیناً قرّ بالعیش مُثریا***ولم یُعن بالإحسان کان مذمَّما
فسهو ؛ لأن «المرء» مرفوع بمحذوف یفسره المذکور ، والناصب للتمییز هو المحذوف ، وأما قوله : (4)
378- أنفساً تطیب بنیل المنی***وداعی المنون ینادی جهاراً
فضرورة.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
و قد یتعا کسان فتقع الحال جامدة ، نحو : «هذا مالک ذهبا» (وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً)
[شماره صفحه واقعی : 62]
(الأعراف / 74) ویقع التمییز مشتقاً ، نحو : «لله دره فارساً» واختلف فی المنصوب بعد «حبذا» فقال الأخفش والفارسی والربعی : حال مطلقاً ، وأبو عمرو بن العلاء : تمییز مطلقاً ، وقیل : الجامد تمییز والمشتق حال ، وقیل : الجامد تمییز والمشتق إن ارید تقیید المدح به کقوله : (1)
379- یا حبذاالمال مبذولابلاسرف***فی أوجه البر إسراراً وإعلاناً
فحال ، وإلا فتمییز ، نحو : «حبذا راکباً زید».
نحو : (فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً) (النمل / 19) ولایقع التمییز کذلک.
صوت
[*عابدی]
تنقسم باعتبارات :
الأول : انقسامها باعتبار انتقال معناها ولزومه إلی قسمین : منتقلة وهو الغالب ، وملازمة ،
[*هاشمیان]
وذلک واجب فی ثلاث مسائل :
إحداها : الجامدة غیر المؤولة بالمشتق ، نحو : «هذا مالک ذهباً» بخلاف نحو : «بعته یداً بید» فإنه بمعنی متقابضین ، وهو وصف منتقل ، وإنما لم یؤول فی الأول ؛ لأنها مستعملة فی معناها الوضعی ، بخلافها فی الثانی ، وکثیر یتوهم أن الحال الجامدة لا تکون إلا مؤولة بالمشتق ، ولیس کذلک.
الثانیة : المؤکدة ، نحو : (وَلّی مُدْبِراً) (النمل / 10).
[*عابدی]
الثالثة : التی دل عاملها علی تجدد صاحبها ، نحو : (وَخُلِقَ الاْنْسانُ ضَعِیفاً)
[شماره صفحه واقعی : 63]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 26. لم یسم قائله.
(النساء / 28) وتقع الملازمة فی غیر ذلک بالسماع ، ومنه : (قآئِماً بِالْقِسْطِ) (آل عمران / 18) إذا اُعرب حالاً ، وقول جماعة : إنها مؤکدة ، وهم ؛ لأن معناها غیر مستفاد مما قبلها.
[*هاشمیان]
الثانی : انقسامها بحسب قصدها لذاتها وللتوطئة بها إلی قسمین : مقصودة وهو الغالب ، وموطِّئة وهی الجامدة الموصوفة ، نحو : (فَتَمثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیّاً) (مریم / 17) فإنما ذکر «بشراً» توطئة لذکر «سویاً» وتقول : «جاءنی زید رجلاً محسناً».
الثالث : انقسامها بحسب الزمان إلی ثلاثة : مقارنة ، وهو الغالب ، نحو : (هذابَعْلِی شَیْخاً) (هود / 72) ومقدرة ، وهی المستقبلة کَ «مررت برجل معه صقر صائداً به غداً» ، أی : مقدراً ذلک ، ومحکیة ، وهی الماضیة ، نحو : «جاء زید أمس راکباً» (1).
[*عابدی]
[*عابدی]
الرابع : انقسامها بحسب التبیین والتوکید إلی قسمین : مبینة ، وهو الغالب ، وتسمی مؤسسة أیضاً ، ومؤکدة ، وهی التی یستفاد معناها بدونها ، وهی ثلاثة : مؤکدة لعاملها ، نحو : (وَلّی مُدْبِراً) (النمل / 10) ومؤکدة لصاحبها ، نحو : «جاء القوم طرّاً» ، ومؤکدة لمضمون الجملة ، نحو : «زید أبوک عطوفاً».
ومما یشکل ، قولهم فی نحو : «جاء زید والشمس طالعة» : إن الجملة الاسمیة حال ، مع أنها لاتنحل إلی مفرد ، ولاتبین هیئة فاعل ولامفعول ، ولا هی حال
[شماره صفحه واقعی : 64]
1) کذا فی مغنی اللبیب وقیل : أی داع إلی ارتکاب کون الحال فیه محکیة مع إمکان جعلها مقارنة بأن یکون «راکبا» اُرید بزمنه ، المضی المقارن لز من عامله. واُجیب بأن ظاهر کلام ابن هشام أن الحال المقارنة هی التی معناها مقارن للتکلم ، والمقدرة معناها مستقبل عنه والمحکیة معناها ماض عنه وعلی هذا فلا إشکال فی کون «راکباً» حلاً محکیة. راجع المنصف : 2 / 167.
مؤکدة ، فقال ابن جنی ، تأویلها : جاء زید طالعة الشمس عند مجیئه ، یعنی فهی کالحال والنعت السببیین کَ «مررت بالدار قائماً سکانها ، وبرجل قائم غلمانه» ،
[*هاشمیان]
وقال ابن عمرون : هی مؤولة بقولک : مُبکراً ، ونحوه ، وقال صدر الأفاضل تلمیذ الزمخشری : إنما الجملة مفعول معه ، وأثبت مجیء المفعول معه جملة ، وقال الزمخشری فی تفسیر قوله تعالی : (وَالْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُر) (لقمان / 27) فی قراءة من رفع «البحر» : هو کقول امرئ القیس :
380- وقدأغتدیوالطیرفیوکناتها***بمُنْجَرِد قید الأوابد هیکل (1)
و «جئت والجیش مصطف» ونحوهما من الأحوال التی حکمها حکم الظروف ، فلذلک عریت عن ضمیر ذی الحال ، ویجوز أن یقدر : وبحرها أی : وبحر الأرض.
صوت
[*هاشمیان]
إعلم أنها إن دخل علیها جار أو مضاف فمحلها الجر ، نحو : (عمّ یتساءلون) (النبأ / 1) ونحو : «صبیحة أی یوم سفرک؟» وإلا فإن وقعت علی زمان ، نحو : (أیان یبعثون) (النحل / 21) أو مکان ، نحو : (فأین تذهبون) (التکویر / 26) أو حدث ، نحو قول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «تعبدوا للدنیا أی تعبد ، وآثروها أی
[شماره صفحه واقعی : 65]
1) شرح المعلقات السبع : 29. واستعمل امرؤ القیس المصراع الأول فی عدة قصائد منها فی اللامیة ، وتمامه : لغیث من الوَشْمی رائده خالی ومنها فی البائیة وتمامه : وماء الندی یجری علی کل مِذنب. راجع شرح أبیات مغنی اللبیب : 3 / 375 و 376 وشرح شواهد المغنی : 1 / 92 و 69 و 97.
إیثار ثم ظعنوا عنها بغیر زاد مبلّغ» (1)فهی منصوبة مفعولاً فیه ومفعولاً مطلقاً ،
[*عابدی]
وإلا فإن وقع بعدها اسم نکرة ، نحو : «من اب لک؟» فهی مبتدأة ، أو اسم معرفة ، نحو : «من زید؟» فهی خبر أو مبتدأ علی الخلاف السابق ، ولایقع هذان النوعان فی أسماء الشرط ، وإلا فإن وقع بعدها فعل قاصر فهی مبتدأة ، نحو : «من قام؟» وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «ومن تلن حاشیته یستدم من قومه المودةُ» (2)، والأصح أن الخبر فعل الشرط لافعل الجواب ، وإن وقع بعدها فعل متعد فإن کان واقعا علیها فهی مفعولة به ، نحو : (فَأَیَّ آیاتِ اللهِ تُنْکِرُونَ) (غافر / 81) ونحو : (أَیّاًماتَدْعُوا) (الإسراء / 110) ونحو : (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ) (الأعراف / 186) وإن کان واقعاً علی ضمیرها ، نحو : «من رأیته؟» أو متعلقها ، نحو : «من رأیت أخاه؟» فهی مبتدأة أو منصوبة بمحذوف مقدر بعدها یفسره المذکور.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وإذا وقع اسم الشرط مبتدأ فهل خبره فعل الشرط وحده ؛ لأنه اسم تام ، وفعل الشرط مشتمل علی ضمیره ، فقولک : «من یقم» لو لم یکن فیه معنی الشرط لکان بمنزلة قولک : «کل من الناس یقوم» أو فعل الجواب ؛ لأن الفائدة به تمت ، ولالتزامهم عود ضمیر منه إلیه علی الأصح ، ولأن نظیره هو الخبر فی قولک : «الذی یأتینی فله درهم» أو مجموعهما ، لأن قولک : «من یقم أقم معه» بمنزلة قولک : «کل من الناس إن یقم أقم معه» والصحیح : الأول ، وإنما توقفت الفائدة علی الجواب من حیث التعلیق فقط ، لا من حیث الخبریة.
[شماره صفحه واقعی : 66]
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
[*عابدی]
لم یعول المتقدمون فی ضابط ذلک إلا علی حصول الفائدة ، ورأی المتأخرون أنه لیس کل أحد یهتدی إلی مواطن الفائدة ، فتتبعوها ، فمن مقل مخلّ ، ومن مکثر مورد مالایصلح أو معدد لاُمور متداخلة ، والذی یظهر أنها منحصرة فی عشرة اُمور :
فالأول ، نحو : (وَأَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ) (الأنعام / 2) ومن ذلک قولهم : «ضعیف عاذ بقرملة» ، إذ الأصل : رجل ضعیف ، فالمبتدأ فی الحقیقة هو المحذوف ، وهو موصوف ، والنحویون یقولون : یبتدأ بالنکرة إذا کانت موصوفة أو خلفاً من موصوف ، والصواب : ما ذکرناه. ولیست کل صفة تحصل الفائدة ، فلو قلت : «رجل من الناس جاءنی» لم یجز. والثانی ، نحو قولهم : «السمن منوان بدرهم» أی : منوان منه بدرهم ، وقولهم : «شر أهر ذاناب» ، إذا المعنی : شر أیّ شر. والثالث نحو : «رجیل جاء نی» ؛ لأنه فی معنی رجل صغیر ، وقولهم : «ما أحسن زیداً» ؛ لأنه فی معنی شیء عظیم حسّن زیداً ، ولیس فی هذین النوعین صفة مقدرة فیکونا من القسم الثانی.
صوت
[*هاشمیان]
إما رفعاً ، نحو : «قائم الزیدان» عند من أجازه ، أو نصباً ، نحو : «أمر بمعروف صدقة» ؛ إذ الظرف منصوب المحل بالمصدر أو جراً ، نحو : «غلام امرأة جاءنی» ، وشرط هذه : أن یکون المضاف إلیه نکرة ، کما مثلنا ، أو معرفة والمضاف مما لایتعرف بالإضافة ، نحو : «مثلک لایبخل» و «غیرک لایجود» وأما ما عدا ذلک فإن المضاف إلیه فیه معرفة لانکرة.
بشرط کون المعطوف أو المعطوف علیه مما یسوغ الابتداء
[شماره صفحه واقعی : 67]
به ، نحو : (طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ) (محمّد / 21) (1)أی : أمثل من غیرهما ، ونحو : (قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَة یَتْبَعُها أَذًی) (البقرة / 263) ، وکثیر منهم أطلق العطف وأهمل الشرط ، منهم ابن مالک.
صوت
[*عابدی]
قال ابن مالک : أو جملة ، نحو : (وَلَدَیْنا مَزِیدٌ) (ق / 35) و (لِکُلِّ أَجَل کِتابٌ) (الرعد / 38) و «قصدک غلامُه رجل» وشرط الخبر فیهن الاختصاص ، فلوقیل : «فی دار رجل» لم یجز ؛ لأن الوقت لایخلوعن أن یکون فیه رجل ما فی دار ما ، فلا فائدة فی الإخبار بذلک ، قالوا : والتقدیم ، فلایجوز «رجل فی الدار» والصواب : أن یقال : إنما وجب التقدیم هنا ؛ لدفع توهم الصفة ، واشتراطه هنا یوهم أن له مدخلاً فی التخصیص ، وقد ذکروا المسألة فیما یجب فیه تقدیم الخبر وذاک موضعها.
إما بذاتها کأسماء الشرط وأسماء الاستفهام ، أو بغیرها ، نحو : «ما رجل فی الدار» و «هل رجل فی الدار؟» و (أَإلهٌ مَعَ اللهِ) (النمل / 60).
نحو : «رجل خیر من امرأة».
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
و هذا شامل لنحو : «عجب لزید»
[شماره صفحه واقعی : 68]
1) قال الصبان : «مثال من غیر القرآان. أما طاعة وقول معروف الذی فی قوله تعالی : (فَأَوْلَیٰ لَهُمْ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَّعْرُوفٌ) فلیس خبره مقدراً بل مذکور قبله وهو «أولی» أو خبر و «أولی» مبتدأ. حاشیة الصبان : 1 / 205. فتأمل ، راجع مغنی اللبیب ، الباب الخامس ، ذکر أماکن الحذف ، ما یحتمل النوعین.
وضبطوه بأن یراد بها التعجب ، ولنحو : (سَلامٌ عَلی إلْ یاسِینَ) (الصافات / 130) و (وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ) (المطففین / 1) وضبطوه بأن یراد بها الدعاء ، ولنحو : «قائم الزیدان» عند من جوزها ، وعلی هذا ففی نحو : «ما قائم الزیدان» مسوغان ، وأما منع الجمهور لنحو : «قائم الزیدان» فلیس لأنه لا مسوغ فیه للابتداء ، بل إما لفوات شرط العمل وهو الاعتماد ، أو لفوات شرط الاکتفاء بالفاعل عن الخبر وهو تقدم النفی أو الاستفهام ، وهذا أظهر ، لوجهین :
أحدهما : أنه لایکفی مطلق الاعتماد ، فلایجوز فی نحو : «زید قائم أبوه» کون «قائم» مبتدأ وإن وجد الاعتماد علی المخبر عنه.
والثانی أن اشتراط الاعتماد وکون الوصف بمعنی الحال أو الاستقبال إنما هو للعمل فی المنصوب ، لا لمطلق العمل ، بدلیلین : أحدهما : أنه یصح «زید قائم أبوه أمس» والثانی أنهم لم یشترطوا لصحة نحو : «أقائم الزیدان» کون الوصف بمعنی الحال أو الاستقبال.
نحو : «شجرة سجدت» ؛ إذ وقوع ذلک من أفراد هذا الجنس غیر معتاد ، ففی الإخبار به عنها فائدة ، بخلاف نحو : «رجل مات» ونحوه.
نحو : «خرجت فإذا أسدأو رجل بالباب» ، إذ لاتوجب العادة ألا یخلو الحال من أن یفاجئک عند خروجک أسد أو رجل.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
نحو قولک : «قطعت الصحراء ودلیل یهدینی». وعلة الجواز ما ذکرناه فی المسألة قبلها ، ومن ذلک قوله : (1)
381- الذئب یطرقها فی الدهر واحدة***وکل یوم ترانی مُدیة بیدی
[شماره صفحه واقعی : 69]
1) قال البغدادی : لم یصرح أحد من شراح الحماسة یاسم قائله. شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 35.
و بهذا یعلم أن اشتراط النحویین وقوع النکرة بعد واو الحال لیس بلازم. ومن روی «مدیة» بالنصب فمفعول لحال محذوفة ، أی : حاملاً أو ممسکا ، ولایحسن أن یکون بدلاً من الیاء.
ومما ذکروا من المسوغات : أن تکون النکرة محصورة ، نحو : «إنما فی الدار رجل» أو للتفصیل ، نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «والدهر یومان : یوم لک ویوم علیک ، فإذا کان لک فلاتبطر وإذا کان علیک فاصبر» (1)، أو بعد فاء الجزاء ، نحو : «إن مضی عیر فعیر فی الرباط».
وفیهن نظر ، أما الاُولی فلأن الابتداء فیها بالنکرة صحیح قبل مجیء «إنما» وأما الثانیة فلاحتمال «یوم» الأول للبدلیة والثانی عطف علیه ویسمی بدل التفصیل ، وأما الثالثة فلأن المعنی : فعیر آخر ، ثم حذفت الصفة.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وهی ثلاثة :
و هو الأصل ، نحو : «لیس زید بقائم ولا قاعد» بالخفض ، وشرطه إمکان توجه العامل إلی المعطوف ، فلایجوز فی نحو : «ما جاءنی من امرأة ولا زید» إلا الرفع عطفاً علی الموضع ؛ لأن «من» الزائدة لا تعمل فی المعارف.
وقد یمتنع العطف علی اللفظ وعلی المحل جمیعاً ، نحو : «ما زید قائماً لکن أو بل قاعد» ؛ لأن فی العطف علی اللفظ إعمال «ما» فی الموجب ، وفی العطف علی المحل اعتبار الابتداء مع زواله بدخول الناسخ ، والصواب : الرفع علی إضمار مبتدأ.
[شماره صفحه واقعی : 70]
1) نهج البلاغة : ح 390 / 1273.
صوت
[*عابدی]
نحو «لیس زید بقائم ولا قاعداً» بالنصب ، وله عند المحققین ثلاثة شروط :
أحدها : إمکان ظهوره فی الفصیح ، ألا تری أنه یجوز فی «لیس زید بقائم» و «ما جاءنی من امرأة» أن تسقط الباء فتنصب ، و «مِن» فترفع؟ وعلی هذا فلایجوز «مررت بزید وعمراً» خلافاً لابن جنی ؛ لأنه لایجوز «مررت زیداً» وأما قول جریر :
382- تمرون الدیار ولم تعوجوا***کلامکم علیّ إذن حرام (1)
فضرورة ، ولاتختص مراعاة الموضع بأن یکون العامل فی اللفظ زائداً کما مثلنا ، بدلیل قول لبید :
383- فإن لم تجدمن دون عدنان والداً***ودون مَعَدٍّ فلتزعْک العواذل (2)
والثانی : أن یکون الموضع بحق الأصالة ، فلایجوز «هذا ضارب زیداً وأخیه» ؛ لأن الوصف المستوفی لشروط العمل ، الأصل : إعماله لا إضافته لا لتحاقه بالفعل.
[*هاشمیان]
[*عابدی]
والثالث : وجود المحرز ، أی : الطالب لذلک المحل ، وابتنی علی هذا امتناع مسائل :
إحداها : «إن زیداً وعمرو قائمان» وذلک لأن الطالب لرفع «زید» هو الابتداء والابتداء هو التجرد ، والتجرد قد زال بدخول «إنّ».
الثانیة : «إن زیداً قائم وعمرو» إذا قدرت «عمراً» معطوفاً علی المحل ،
[شماره صفحه واقعی : 71]
لامبتدأ ، وأجاز هذه بعض البصریین ؛ لأنهم لم یشترطوا المحرز ، وإنما منعوا الاُولی لمانع آخر ، وهو توارد عاملین : «إن» والابتداء ، علی معمول واحد وهو الخبر ، وأجازهما الکوفیون ؛ لأنهم لایشترطون المحرز ، ولأن «إنّ» لم تعمل عندهم فی الخبر شیئاً ، بل هو مرفوع بما کان مرفوعاً به قبل دخولها ، ولکن شرط الفراء لصحة الرفع قبل مجیء الخبر خفاء إعراب الاسم ؛ لئلا یتنافر اللفظ ، ولم یشترطه الکسائی کما أنه لیس بشرط بالاتفاق فی سائر مواضع العطف علی اللفظ.
[*هاشمیان]
[*عابدی]
[*عابدی]
وحجتهما قوله تعالی : (إنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هادُوا وَالصّابئونَ) (المائدة / 69) الآیة (1)، وقولهم : «إنک وزید ذاهبان». واُجیب عن الآیة بأمرین : أحدهما : أن خبر «إن» محذوف ، أی : مأجورون أو آمنون أو فرحون ، و «الصابئون» مبتدأ وما بعده الخبر. ویضعفه أنه حذف من الأول لدلالة الثانی علیه وإنما الکثیر العکس. و الثانی : أن الخبر المذکور لِ «إن» وخبر «الصابئون» محذوف ، أی : کذلک. ویضعفه تقدیم الجملة المعطوفة علی بعض الجملة المعطوف علیها.
وعن المثال بأمرین : أحدهما : أنه عطف علی توهم عدم ذکر «إن». والثانی : أنه تابع لمبتدأ محذوف ، أی : إنک أنت وزید ذاهبان. وعلیهما خرج قولهم : «إنهم أجمعون ذاهبون».
المسألة الثالثة : «هذا ضارب زید وعمراً» بالنصب.
المسألة الرابعة : «أعجبنی ضربُ زید وعمرو» بالرفع أو «وعمراً» بالنصب ، منعهما الحذاق ؛ لأن الاسم المشبه للفعل لا یعمل فی اللفظ حتی یکون بِ «أل» أو منوناً أو مضافاً ،
[*هاشمیان]
وأجازهما قوم تمسکاً بظاهر قوله تعالی : (وَجاعِلِ الّیْلِ سَکَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً) (الأنعام / 96) وقول الشاعر : (2)
[شماره صفحه واقعی : 72]
384- هَوِیتَ سناء مستطاباً مُجدَّدا***فلم تخلُ من تمهید مجد وسوددا
واُجیب بأن ذلک علی إضمار عامل یدل علیه المذکور ، أی : وجعل الشمس ، ومهدت سوددا ، أو یکون «سوددا» مفعولاً معه ، ویشهد للتقدیر فی الآیة أن الوصف فیها بمعنی الماضی ، والماضی المجرد من «أل» لایعمل النصب ویوضح لک مضیه قوله تعالی : (وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ الّیْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلّکُمْ تَشْکُرُونَ) (القصص / 73)
[*عابدی]
وجوز الزمخشری کون «الشمس» معطوفاً علی محل «اللیل» وزعم مع ذلک أن الجعل مراد منه فعل مستمر فی الأزمنة لا الزمن الماضی بخصوصیته مع نصه فی (مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ) (الفاتحة / 4) علی أنه إذا حمل علی الزمن المستمر کان بمنزلته إذا حمل علی الماضی فی أن إضافته محضة.
[*عابدی]
نحو : «لیس زید قائماً ولاقاعد» بالخفض علی توهم دخول الباء فی الخبر ، وشرط جوازه صحة دخول ذلک العامل المتوهم ، وشرط حسنه کثرة دخوله هناک ، ولهذا حسن قول زهیر :
385- بدالی أنی لست مدرک مامضی***ولاسابق شیئا إذا کان جائیا (1)
ولم یحسن قول الآخر : (2)
386- وما کنت ذا نیرب فیهم***ولامُنمِش فیهم مُنمِل
لقلة دخول الباء علی خبر «کان» بخلاف خبری «لیس وما» والنیرب : النمیمة ، والمنمل : الکثیر النمیمة ، والمنمش : المفسد ذات البین.
[*هاشمیان]
وکما وقع هذا العطف فی المجرور ، وقع فی أخیه المجزوم ، ووقع أیضا فی
[شماره صفحه واقعی : 73]
المرفوع اسماً ، وفی المنصوب اسماً وفعلاً ، وفی المرکبات.
[*عابدی]
فأما المجزوم فقال به الخلیل وسیبویه فی قراءة غیر أبی عمرو : (لَوْلا أَخَّرْتَنِی إلی أَجَل قَرِیب فَأَصَّدَّقَ وَأَکُنْ مِنَ الصّالِحِینَ) (المنافقون / 10) فإن معنی لولا أخرتنی فأصدق ومعنی إن أخرتنی أصدق واحد ، وقال السیرا فی والفارسی : هو عطف علی محل (فَأَصَّدَّقَ) کقول الجمیع فی قراءة الأخوین : (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَیَذَرْهُمْ) (الأعراف / 186) بالجزم ، ویرده أنهما یسلمان أن الجزم فی نحو : «ائتنی اکرمک» بإضمار الشرط ، فلیست الفاء هنا وما بعدها فی موضع جزم ؛ لأن ما بعد الفاء منصوب بِ «أن» مضمرة ، و «أن» والفعل فی تأویل مصدر معطوف علی مصدر متوهم مما تقدم ، فکیف تکون الفاء مع ذلک فی موضع الجزم؟ ولیس بین المفردین المتعاطفین شرط مقدر.
[*عابدی]
وأما المرفوع فقال سیبویه : (1)واعلم أن ناساً من العرب یغلطون فیقولون : «إنهم أجمعون ذاهبون ، وإنک وزید ذاهبان» وذاک أن معناه معنی الابتداء ، فیری أنه قال : «هم» کما قال :
387- بدالی أنی لست مدرک مامضی***ولاسابق شیئاً إذا کان جائیا (2)
انتهی.
ومراده بالغلط ما عبر عنه غیره بالتوهم ، وذلک ظاهر من کلامه ، ویوضحه إنشاده البیت ، وتوهم ابن مالک أنه أراد بالغلط الخطأ فاعترض علیه بأنا متی جوزنا ذلک علیهم زالت الثقة بکلامهم ، وامتنع أن نثبت شیئاً نادراً لإمکان أن یقال فی کل نادر : إن قائله غلط.
[شماره صفحه واقعی : 74]
صوت
[*هاشمیان]
وأما المنصوب اسماً ، فقال بعضهم فی قوله تعالی : (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطْان مارِد) (الصافات / 7) : إنه عطف علی معنی (إنّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَة الْکَواکِبِ) (الصافات / 6) وهو إنا خلقنا الکواکب فی السماء الدنیا زینة للسماء ، ویحتمل أن یکون مفعولا لأجله أو مفعولا مطلقاً ، وعلیهما فالعامل محذوف ، أی : وحفظاً من کل شیطان زیناها بالکواکب ، أو وحفظناها حفظاً.
وأما المنصوب فعلا فکقراءة بعضهم : (وَدُّوا لَوْتُدْهِنُ فَیُدْهِنُوا) (القلم / 9) حملا علی معنی ودوا أن تدهن.
[*عابدی]
وأما فی المرکبات فقد قیل فی قوله تعالی : (وَمِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرّیاحَ مُبَشّرات وَلِیُذِیقَکُمْ) (1)(الروم / 46) : إنه علی تقدیر لیبشرکم ولیذیقکم ، ویحتمل أن التقدیر : ولیذیقکم ولیکون کذا وکذا أرسلها ، وهو أولی ؛ لأن إضمار الفعل لدلالة المعنی علیه أسهل من العطف علی المعنی.
من العطف علی المعنی علی قول البصریین نحو : «لألزمنک أو تقضینی حقی» ؛ إذ النصب عندهم بإضمار «أن» و «أن» والفعل فی تأویل مصدر معطوف علی مصدر متوهم ، أی : لیکوننّ لزوم منی أو قضاء منک لحقی ، ومنه : (تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُوا) (الفتح / 16) فی قراءة اُبیّ بحذف النون ، وأما قراءة الجمهور بالنون فبالعطف علی لفظ (تُقاتِلُونَهُمْ) أو علی القطع بتقدیر : أو هم یسلمون ،
[*هاشمیان]
[*عابدی]
ومثله : «ما تأتینا فتحدثنا» بالنصب ، أی ما یکون منک إتیان فحدیث ، ومعنی هذا نفی الإتیان فینتفی الحدیث ، أی : ما تأتینا فکیف تحدثنا ، أو نفی الحدیث فقط حتی کأنه ).
[شماره صفحه واقعی : 75]
1) تتمته : (مِّن رَّحْمَتِهِ وَلِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ).
قیل : «ما تأتینا محدثاً» أی : بل غیر محدث.
ویجوز رفعه فیکون إما عطفاً علی «تأتینا» فیکون کل منهما داخلا علیه حرف النفی ، أو علی القطع فیکون موجباً ، وذلک واضح فی نحو : «ما تأتینا فتجهل أمرنا» و «لم تقرأ فتنسی» ؛ لأن المراد إثبات جهله ونسیانه ، ولأنه لو عطف لجزم «تنسی». وأما إجازتهم ذلک فی المثال السابق فمشکلة ؛ لأن الحدیث لایمکن مع عدم الإتیان ، وقد یوجه قولهم بأن یکون معناه : ما تأتینا فی المستقبل فأنت تحدثنا الآن عوضاً عن ذلک.
[*هاشمیان]
وللاستئناف وجه آخر ، وهو أن یکون علی معنی السببیّة وانتفاء الثانی لانتفاء الأول ، وهو أحد وجهی النصب ، وهو قلیل ، وعلیه قول مویلک المزموم :
388- فلقد ترکتِ صبیّة مرحومة***لم تدرِ ما جزعٌ علیکِ فتجزع (1)
أی : لو عرفت الجزع لجزعت ، ولکنها لم تعرفه فلم تجزع.
صوت
[*عابدی]
«لا تأکل سمکاً وتشرب لبناً» إن جزمت فالعطف علی اللفظ ، والنهی عن کل منهما ، وإن نصبت فالعطف عند البصریین علی المعنی ، والنهی عند الجمیع عن الجمع ، أی : لایکن منک أکل سمک مع شرب لبن ، وإن رفعت فالمشهور أنه نهی عن الأول وإباحة للثانی ، وأن المعنی : ولک شرب اللبن ، وتوجیهه أنه مستأنف ، فلم یتوجه إلیه حرف النهی.
[شماره صفحه واقعی : 76]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 59.
منعه البیانیون ، وابن مالک فی شرح باب المفعول معه من کتاب التسهیل ، وابن عصفور فی شرح الإیضاح ، ونقله عن الأکثرین ،
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وأجازه الصفار تلمیذ ابن عصفور وجماعة مستدلین بنحو قوله تعالی : (وَبَشِّرِ الْمؤْمِنینَ) (الصف / 13) وقال الزمخشری فی جوابهم : إن العطف علی (تُؤْمِنُونَ) (1)(الصف / 11) ، لأنه بمعنی «آمِنوا» ولایقدح فی ذلک أن المخاطب بِ (تُؤْمِنُونَ) المؤمنون وبِ (بَشِّر) النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) ، ولا أن یقال فی (تُؤْمِنُونَ) : إنه تفسیرللتجارة لا طلب ، وإن (یَغْفِرلکم) جواب الاستفهام تنزیلاً لسبب السبب وهوالدلالة منزلة السبب وهو الإیمان ، لأن تخالف الفاعلین لایقدح ، تقول : «قوموا واقعد یازید» ، ولأن «تؤمنون» لایتعین للتفسیر ، سلمنا ، ولکن یحتمل أنه تفسیر مع کونه أمراً ، وذلک بأن یکون معنی الکلام السابق : اتجروا تجارة تنجیکم من عذاب ألیم کما کان (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) (المائدة / 91) فی معنی «انتهوا» أو بأن یکون تفسیراً فی المعنی دون الصناعة ؛ لأن الأمر قد یساق لإفادة المعنی الذی یتحصل من المفسرة ، تقول : «هل أدلک علی سبب نجاتک؟ آمن بالله» کما تقول : «هو أن تؤمن بالله» ، وحینئذ فیمتنع العطف ؛ لعدم دخول التبشیر فی معنی التفسیر. ).
[شماره صفحه واقعی : 77]
1) قال الله تعالی : (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَیٰ تِجَارَةٍ تُنجِیکُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَیُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ وَأُخْرَیٰ تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِّنَ اللَّ-هِ وَفَتْحٌ قَرِیبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ) (الصف 10 - 13).
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
فیه ثلاثة أقوال :
أحدها : الجواز مطلقاً ، و هو المفهوم من قول النحویین فی باب الاشتغال فی مثل : «قام زید وعمراً أکرمته» : إن نصب «عمراً» أرجح ؛ لأن تناسب الجملتین المتعاطفتین أولی من تخالفهما.
والثانی : المنع مطلقاً ، حکی عن ابن جنی أنه قال فی قوله : (1)
389- عاضها الله غلاماً بعد ما***شابت الأصداغُ والضرْسُ نَقِد
: إن «الضرس» فاعل بمحذوف یفسره المذکور ، ولیس بمبتدأ ، ویلزمه إیجاب النصب فی مسألة الاشتغال السابقة ، إلا أن قال : اُقدر الواو للاستئناف.
والثالث : لأبی علی ، أنه یجوز فی الواو فقط ، نقله عنه أبو الفتح فی سر الصناعة ، وبنی علیه منع کون الفاء فی «خرجت فإذا الأسد حاضر» عاطفة. وأضعف الثلاثة : القول الثانی.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وقولهم : «علی عاملین» فیه تجوز. أجمعوا علی جواز العطف علی معمولی عامل واحد ، نحو : «إن زیداً ذاهب وعمراً جالس» وعلی معمولات عامل ، نحو : «أعلم زید عمراً بکراً جالساً وأبوالحسن خالداً سعیداً منطلقاً» وعلی منع
[شماره صفحه واقعی : 78]
1) قال البغدادی : لم أقف علی قائله. شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 67.
العطف علی معمول أکثر من عاملین ، نحو : «إن زیداً ضارب أبوه لعمرو ، وأخاک غلامه بکر» وأما معمولا عاملین ، فإن لم یکن أحدهما جاراً فقال ابن مالک : هو ممتنع إجماعاً ، نحو : «کان آکلا طعامک عمرو وتمرک بکر» ولیس کذلک ، بل نقل الفارسی ، الجواز مطلقاً عن جماعة ، وقیل : إن منهم الأخفش ، وإن کان أحدهما جاراً فإن کان الجار مؤخراً نحو : «زید فی الدار والحجرة عمرو ، أو وعمرو الحجرةِ» فنقل المهدوی أنه ممتنع إجماعاً ، ولیس کذلک ، بل هو جائز عند من ذکرنا ، وإن کان الجار مقدماً ، نحو : «فی الدار زید والحجرةِ عمرو» فالمشهور عن سیبویه : المنع ، وبه قال المبرد وابن السراج وهشام ، وعن الأخفش : الإجازة ، وبه قال الکسائی والفراء والزجاج ، وفصل قوم - منهم الأعلم - فقالوا : إن ولی المخفوض ، العاطف کالمثال جاز ؛ لأنه کذا سمع ، ولأن فیه تعادل المتعاطفات ، وإلا امتنع ، نحو : «فی الدار زید وعمرو الحجرةِ».
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
و هی سبعة :
صوت
[*عابدی]
و لایفسر إلا بالتمییز ، نحو : «نعم رجلا زید ، وبئس رجلاً عمرو» ، ویلتحق بهما «فعُل» الذی یراد به المدح والذم ، نحو : (سآءَ مَثَلا الْقَوْمُ) (الأعراف / 177) ، و : (کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ) (الکهف / 5) ، و : «ظرف رجلاً زید» ، وعن الفراء والکسائی : أن المخصوص هو الفاعل ، ولا ضمیر فی الفعل ، ویرده «نعم رجلا کان زید» ولایدخل الناسخ علی الفاعل ، وأنه قد یحذف ، نحو : (بِئْسَ لِلظّالِمِینَ بَدَلاً) (الکهف / 50).
[شماره صفحه واقعی : 79]
نحو قوله : (1)
390- جفونیولم أجف الأخلاء ، إننی***لغیر جمیل من خلیلی مهمل
والکوفیون یمنعون من ذلک ، فقال الکسائی : یحذف الفاعل ، وقال الفراء : یضمر ویؤخر عن المفسر ، فإن استوی العاملان فی طلب الرفع وکان العطف بالواو نحو : «قام وقعد أخواک» فهو عنده فاعل بهما.
صوت
[*عابدی]
نحو : (إنْ هِیَ إلاّ حَیاتُنا الدُّنْیا) (الأنعام / 29).
نحو : (قُلْ هَوَ اللهُ أَحَدٌ) (الإخلاص / 1) ونحو : (فَإذا هِیَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذینَ کَفَروا) (الأنبیاء / 97) ، والکوفی یسمیه : ضمیر المجهول.
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وهذا الضمیر مخالف للقیاس من خمسة أوجه :
أحدها : عوده علی ما بعده لزوماً ؛ إذ لایجوز للجملة المفسرة له أن تتقدم هی ولا شیء منها علیه.
والثانی : أن مفسره لایکون إلا جملة ، ولایشارکه فی هذا ضمیر. وأجاز الکوفیون والأخفش تفسیره بمفرد له مرفوع نحو : «کان قائماً زید وظننته قائماً عمرو» وهذا إن سمع خرج علی أن المرفوع مبتدأ واسم «کان» وضمیر «ظننته» راجعان إلیه ؛ لأنه فی نیة التقدیم ویجوز کون المرفوع بعد «کان» اسماً لها.
[*هاشمیان]
والثالث : أنه لایتبع بتابع ؛ فلا یؤکد ، ولایعطف علیه ، ولایبدل منه.
[شماره صفحه واقعی : 80]
1) لم یسم قائله. شرح شواهد المغنی : 2 / 874.
والرابع : أنه لایعمل فیه إلا الابتداء أو أحد نواسخه.
[*عابدی]
والخامس : أنه ملازم للإفراد ، فلایثنی ولایجمع ، وإن فسر بحدیثین أو أحادیث. وإذا تقرر هذا ، علم : أنه لاینبغی الحمل علیه إذا أمکن غیره ، ومن ثم ، ضعف قول کثیر من النحویین : إن اسم «أن» المفتوحة المخففة ضمیر شأن ، والأولی أن یعاد علی غیره إذا أمکن ، ویؤیده قول سیبویه فی (أَنْ یا إبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤیا) (الصافات / 104 و 105) : إن تقدیره : أنک.
و حکمه حکم ضمیر «نعم وبئس» فی وجوب کون مفسره تمییزاً وکونه هو مفرداً ، قال : (1)
391- رُبَّه فِتیةً دعوتُ إلی ما***یُورث المجدَ دائباً فأجابوا
ولکنه یلزم أیضاً التذکیر ، فیقال : «ربّه امرأة» لا رُبَّها ، ویقال : «نعمت امرأةً هند» وأجاز الکوفیون مطابقته للتمییز فی التأنیث والتثنیة والجمع ، ولیس بمسموع.
کَ «ضربته زیداً» قال ابن عصفور : أجازه الأخفش ومنعه سیبویه ، وقال ابن کیسان : هو جائز بإجماع ، نقله عنه ابن مالک.
و مفسره مفعول مؤخرکَ «ضرب غلامه زیداً» ، أجازه الأخفش وأبو الفتح وأبو عبدالله الطُوال من الکوفیین ، ومن شواهده قوله : (2)
[شماره صفحه واقعی : 81]
392- کساحلمه ذا الحلم أثوابَ سُؤدد***و رقّی نداه ذا الندی فی ذُرا المجد
و الجمهور یوجبون فی ذلک فی النثر تقدیم المفعول ، نحو : (وَإذِ ابْتَلی إبْراهِیمَ رَبُّهُ) (البقرة / 124) ، ویمتنع بالإجماع ، نحو : «صاحبها فی الدار» لاتصال الضمیر بغیر الفاعل ، ونحو : «ضرب غلامُها عبدَ هند» لتفسیره بغیر المفعول والواجب فیهما : تقدیم الخبر والمفعول.
صوت
[*عابدی]
و الکلام فیه فی أربع مسائل :
و هی ستة و ذلک أنه یشترط فیما قبله أمران :
أحدهما : کونه مبتدأ فی الحال أو فی الاصل ، نحو قوله تعالی : (أُوْلئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (الأعراف / 157) وقوله تعالی : (تَجِدُوه عِنْداللهِ هُوَ خَیْراً) (المزمل / 20) وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «واعلموا أن هذا القرآن هو الناصح الذی لایغش» (1)وأجاز الأخفش وقوعه بین الحال وصاحبها «کَ «جاء زید هو ضاحکاً» ،
[*هاشمیان]
وجعل منه : (هؤُلاء بَناتِی هُنَّ أَطْهَرلکُمْ) (هود / 78) ، فیمن نصب «أطهر» ، ولحّن أبو عمرو من قرأ بذلک ، وقد خرجت علی أن (هؤُلاء بناتی) جملة ، و «هن» إما توکید لضمیر مستتر فی الخبر أو مبتدأ ، و «لکم» الخبر ، وعلیهما فَ «أطهر» حال ، وفیهما نظر ، أما الأول : فلأن «بناتی» جامد غیر مؤول بالمشتق ، فلایتحمل ضمیراً عند البصریین ، وأما الثانی فلأن الحال لاتتقدم علی عاملها الظرفی عند أکثرهم.
[*عابدی]
والثانی : کونه معرفة کما مثلنا ، وأجاز الفراء وهشام ومن تابعهما من
[شماره صفحه واقعی : 82]
1) نهج البلاغة : ط 175 / 566.
الکوفیین کونه نکرة ، نحو : «ما ظننت أحداً هو القائم».
کونه خبر المبتدأ فی الحال أو فی الأصل.
وکونه معرفة أو کالمعرفة ، فی أنه لا یقبل «أل» کما تقدم فی «خیراً» ، وشرط الذی کالمعرفة : أن یکون اسماً کما مثلنا ، وخالف فی ذلک الجرجانی فألحق المضارع بالاسم لتشابههما ، وجعل منه : (إنَّهُ هُوَ یُبْدئُ وَیُعِیدُ) (البروج / 13) ، وهو عند غیره توکید ، أو مبتدأ.
وقد یستدل له بقوله تعالی : (وَیَرَی الّذِینَ اُوتُواْ الْعِلْمَ الّذِی اُنْزِلَ إلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَیَهْدِی) (سبأ / 6) ، فعطف (یهدی) علی «الحق» الواقع خبراً بعد الفصل.
أحدهما : أن یکون بصیغة المرفوع ، فیمتنع «زید إیاه الفاضل».
والثانی : أن یطابق ما قبله ، فلا یجوز : «کنت هو الفاضل».
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
و هی ثلاثة اُمور :
أحدها لفظی ، وهو الإعلام من أول الأمر بأن ما بعده خبر لاتابع ، ولهذا سمی فصلاً ؛ لأنه فصل بین الخبر والتابع ، وعماداً ؛ لأنه یعتمد علیه معنی الکلام ، وأکثر النحویین یقتصر علی ذکر هذه الفائدة ، وذکر التابع أولی من ذکر أکثرهم الصفة ؛ لوقوع الفصل فی نحو : (کُنْتَ أَنْتَ الرّقِیبَ عَلَیْهِمْ) (المائدة / 117) ، والضمائر لاتوصف.
والثانی معنوی ، وهو التوکید ، ذکره جماعة ، وبنوا علیه أنه لا یجامع التوکید ،
[شماره صفحه واقعی : 83]
فلا یقال : «زید نفسه هو الفاضل» ، وعلی ذلک سماه بعض الکوفیین : دعامة ؛ لأنه یدعم به الکلام ، أی : یقوّی ویؤکد.
[*عابدی]
والثالث معنوی أیضاً ، وهو الاختصاص ، وکثیر من البیانیین یقتصر علیه ، وذکر الزمخشری الثلاثة فی تفسیر (وَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (البقرة / 5) ، فقال : فائدته الدلالة علی أن الوارد بعده خبر لاصفة ، والتوکید ، وإیجاب أن فائدة المسند ثابتة للمسند إلیه دون غیره (1).
صوت
[*هاشمیان]
زعم البصریون : أنه لامحل له ، ثم قال أکثرهم : إنه حرف ، فلا إشکال ، وقال الخلیل : اسم ، ونظیره علی هذا القول أسماء الأفعال فیمن یراها غیر معمولة لشیء ، و «أل» الموصولة ، وقال الکوفیون : له محل ، ثم قال الکسائی : محله بحسب ما بعده ، وقال الفراء : بحسب ما قبله ، فمحله بین المبتدأ والخبر رفع ، وبین معمولی «ظن» نصب ، وبین معمولی «کان» رفع عند الفراء ، ونصب عند الکسائی ، وبین معمولی «إنّ» بالعکس.
یحتمل فی نحو : (کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ) (المائدة / 117) ، الفصلیة والتوکید ، دون الابتداء ؛ لانتصاب ما بعده ، وفی نحو : (وَإنّا لَنَحْنُ الصّافُّونَ) (الصافات / 165) ، الفصلیة والابتداء ، دون التوکید ، لدخول اللام ، ویحتمل الثلاثة فی نحو : «أنت أنت الفاضل» ونحو : (إنَّکَ أَنْتَ عَلاّمُ الْغُیُوبِ) (المائدة / 109) ، ومن أجاز إبدال الضمیر من الظاهر أجاز فی نحو : «إن زیداً هو
[شماره صفحه واقعی : 84]
1) الکشاف : 1 / 46.
الفاضل» البدلیة.
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وهی عشرة :
أحدها : الضمیر ، وهو الأصل ، ولهذا یربط به مذکوراً کَ «زید ضربته» ومحذوفاً ، نحو : «السمن منوان بدرهم» أی : منه.
والثانی : الإشارة ، نحو : (وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَاسْتَکْبَروُا عَنْها أوْلئِکَ أَصْحابُ النّارِ) (الأعراف / 36).
والثالث : إعادة المبتدأ بلفظه ، وأکثر وقوع ذلک فی مقام التهویل والتفخیم ، نحو : (اَلْحاقَّةُ مَاالْحاقَّةُ) (الحاقة / 1 و 2) ، (وَأَصْحابُ الْیمِینِ ما أَصْحابُ الْیمِینِ) (الواقعة / 27) ، وقال عدی بن زید :
393- لاأری الموت یسبق الموت شیء***نغَّص الموت ذا الغنی والفقیرا (1)
والرابع : إعادته بمعناه ، نحو : «زید جاء نی أبو عبدالله» إذا کان «أبو عبدالله» کنیة له ، أجازه أبوالحسن مستدلا بنحو قوله تعالی : (وَالَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إنّا لانُضِیعُ أَجْرَالْمُصْلِحِینَ) (الأعراف / 170) ، واُجیب بمنع کون «الذین» مبتدأ ، بل مجرور بالعطف علی (الذین یتقون) ولئن سلم فالرابط العموم ؛ لأن «المصلحین» أعم من المذکورین ، أو ضمیر محذوف ، أی : منهم ، وقال الحوفی : الخبر محذوف ، أی مأجورون ، والجملة دلیله.
[*عابدی]
والخامس : عموم یشمل المبتدأ ، نحو : «زید نعم الرجل» کذا قالوا ، ویلزمهم
[شماره صفحه واقعی : 85]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 77.
أن یجیزوا : «زید مات الناس ، وعمروٌ کل الناس یموتون». أما المثال فقیل : الرابط إعادة المبتدأ بمعناه علی قول أبی الحسن فی صحة تلک المسألة ، وعلی القول بأن «أل» فی فاعلی «نعم وبئس» للعهد لا للجنس.
[*هاشمیان]
والسادس : ان یعطف بفاء السببیة جملة ذات ضمیر علی جملة خالیة منه أو بالعکس ، نحو : (أَلَمْ تَرَ أنَّ اللهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مآءً فَتُصْبِحُ الاْرْضُ مُخْضَرَّةً) (الحج / 63) ، وقول ذی الرمة :
394- وإنسان عینی یحسر الماء تارة***فیبدو ، وتارات یجُمُّ فیغرق (1)
کذا قالوا ، والبیت محتمل ، لأن یکون أصله : یحسر الماء عنه ، أی ینکشف عنه.
وفی المسالة تحقیق ، وذلک لأن الفاء نزلت الجملتین منزلة الجملة الواحدة ولهذا اکتفی فیهما بضمیر واحد وحینئذ فالخبر مجموعهما ، کما فی جملتی الشرط والجزاء الواقعتین خبراً.
[*عابدی]
والسابع : العطف بالواو ، أجازه هشام وحده نحو : «زید قامت هند وأکرمها» ونحو : «زید قام وقعدت هند» بناء علی أن الواو للجمع ، فالجملتان کالجملة کمسألة الفاء ، وإنما الواو للجمع فی المفردات لا فی الجمل ؛ بدلیل جواز «هذان قائم وقاعد» دون «هذان یقوم ویقعد».
والثامن : شرط یشتمل علی ضمیر مدلول علی جوابه بالخبر ، نحو : «زید یقوم عمرو إن قام».
والتاسع : «أل» النائبة عن الضمیر ، وهو قول الکوفیین وطائفة من
[شماره صفحه واقعی : 86]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 79.
البصریین ومنه : (وَأَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهیَ النّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی) (النازعات / 40 و 41) ، الأصل : مأواه ، وقال المانعون : إن التقدیر : هی المأوی له.
والعاشر : کون الجملة نفس المبتدأ فی المعنی ، نحو : قولی : «لا إله إلا الله» ومن هذا أخبار ضمیر الشأن والقصة ، نحو : (قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ) (الإخلاص / 1) ، ونحو : (فَإذا هِیَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِینَ کَفَرُوا) (الأنبیاء / 97).
صوت
[*هاشمیان]
وهی أحد عشر :
أحدها : الجملة المخبر بها ، وقد مضت ، ومن ثم کان مردوداً قول ابن الطراوة فی «لولا زید لأکرمتک» : إن «لأکرمتک» هو الخبر ، بل الخبر محذوف أی : لولا زید موجود.
[*عابدی]
الثانی : الجملة الموصوف بها ، ولایربطها إلا الضمیر ، إما مذکوراً ، نحو قوله تعالی : (حتّی تُنَزِّلَ علینا کتاباً نَقْرَؤهُ) (الأسراء / 93) ، أو مقدراً ، نحو قوله تعالی : (وَاتَّقُواْ یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَیْئاً ، وَلا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ ، وَلا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ ، وَلاهُمْ یُنْصَرُونَ) (البقرة / 48) فإنه علی تقدیر «فیه» أربع مرات. وقرأ الأعمش (فَسُبْحانَ اللهِ حیناً تُمْسُونَ وَحیناً تُصْبِحُونَ) (الروم / 17) علی تقدیر «فیه» مرتین. وهل حذف الجار والمجرور معاً أو حذف الجار وحده فانتصب الضمیر واتصل بالفعل ثم حذف منصوباً؟ ، قولان : الأول : عن سیبویه والثانی : عن أبی الحسن. وفی أمالی ابن الشجری : قال الکسائی : لایجوز أن
[شماره صفحه واقعی : 87]
یکون المحذوف إلاّ الهاء ، أی : إن الجار حذف أولاً ، ثم حذف الضمیر. وقال آخر : لایکون المحذوف إلا «فیه» وقال أکثر النحویین منهم سیبویه والأخفش : یجوز الأمران ، والأقیس عندی الأول. انتهی. وهو مخالف لما نقل غیره.
الثالث : الجملة الموصول بها الأسماء ، ولا یربطها غالباً إلا الضمیر ، إما مذکوراً ، نحو : (اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ) (البقرة / 3) ، وإما مقدراً ، نحو : (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) (مریم / 63) ، والحذف من الصلة أقوی منه من الصفة ، ومن الصفة أقوی منه من الخبر.
والربط بضمیر الخطاب ، نحو قول علی بن الحسین (علیهما السلام) : «أنت الذی وسعت کل شیء رحمة وعلماً ، وأنت الذی جعلتَ لکل مخلوق فی نعمک سهماً» (1)، قلیل ، ولکنه مع هذا مقیس ، وأما الربط باسم الظاهر ، نحو : «أنت الذی قام زید» فقلیل غیر مقیس.
[*هاشمیان]
[*عابدی]
الرابع : الواقعة حالا ، ورابطها إما الواو والضمیر ، نحو : (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری) (النساء / 43) ، أو الواو فقط ، نحو : (لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ) (یوسف / 14) ، أو الضمیر فقط ، نحو : (تَرَی الّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) (الزمر / 60) ، وقد یخلو منهما لفظاً ، فیقدر الضمیر ، نحو : «مررت بالبر قفیز بدرهم» أو الواو کقوله (2)یصف غائصاً لطلب اللؤلؤ انتصف النهار وهو غائص وصاحبه لایدری ما حاله :
[شماره صفحه واقعی : 88]
395- نصفَ النهارُ الماءُ غامره***ورفیقه بالغیب لایدری
الخامس : المفسرة لعامل الاسم المشتغل عنه ، نحو : «زیداً ضربته ، أو ضربت أخاه ، أو عمراً وأخاه ، أو عمراً أخاه» إذا قدرت الأخ بیاناً ، فإن قدرته بدلا لم یصح نصب الاسم علی الاشتغال ، ولارفعه علی الابتداء ، وکذا لو عطفت بغیر الواو.
[*عابدی]
وقوله تعالی : (سَلْ بَنِی إسْرائِیلَ کَمْ آتَیْناهُمْ مِنْ آیَة) (البقرة / 211) ، إن قدرت «من» زائدة فَ «کم» مبتدأ أو مفعول لِ «آتینا» مقدراً بعده ، وإن قدرتها بیاناً لِ «کم» لم یجز واحد من الوجهین ؛ لعدم الراجع حینئذ إلی «کم» وإنما هی مفعول ثان مقدم ،
[*هاشمیان]
وجوز الزمخشری فی «کم» ، الخبریة والاستفهامیة ، ولم یذکر النحویون أن «کم» الخبریة تعلق العامل عن العمل ، وجوز بعضهم زیادة «من» کما قدمنا ، وإنما تزاد بعد الاستفهام بِ «هل» خاصة ، وقد یکون تجویزه ذلک علی قول من لایشترط کون الکلام غیر موجب مطلقاً ، أو علی قول من یشترطه فی غیر باب التمییز ، ویری أنها فی «رطل من زیت» زائدة لا مبینة للجنس.
السادس والسابع : بدلا البعض والاشتمال ، ولا یربطهما إلا الضمیر ، ملفوظاً ، نحو : (ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ کَثِیرٌ مِنْهُمْ) (المائدة / 71) ، (یَسْألُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتال فِیهِ) (البقرة / 217) ، أو مقدراً ، نحو : (مَنِ اسْتَطاعَ) (آل عمران / 97) ، أی : منهم ، ونحو : (قُتِلَ أَصْحابُ الأُخْدُودِ النّارِ) (البروج / 4 و 5) ، أی فیه ، وقیل : إن «أل» خلف عن الضمیر ، أی : ناره.
إنما لم یحتج بدل الکل إلی رابط ؛ لأنه نفس المبدل منه فی المعنی ، کما أن الجملة التی هی نفس المبتدأ لا تحتاج إلی رابط لذلک.
[شماره صفحه واقعی : 89]
الثامن : معمول الصفة المشبهة ، ولا یربطه أیضاً إلا الضمیر ، إما ملفوظاً به ، نحو : «زید حسن وجهَه» ، أو مقدراً ، نحو : «زید حسن وجهاً» أی : منه ، واختلف فی نحو : «زید حسن الوجه» بالرفع ، فقیل : التقدیر : منه ، وقیل : «أل» خلف عن الضمیر.
التاسع : جواب اسم الشرط المرفوع بالابتداء ، ولا یربطه أیضا إلا الضمیر ، إما مذکوراً ، نحو : (فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی اُعَذِّبُهُ) (المائدة / 115) ، أو مقدراً أو منوباً عنه ، نحو : (فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِی الْحَجِّ) (البقرة / 197) ، أی : منه ، أو الأصل : فی حجه.
[*عابدی]
العاشر : العاملان فی باب التنازع ، فلابد من ارتباطهما ، إما بعاطف کما فی : «قاما وقعد أخواک» ، أو عمل أولهما فی ثانیهما ، نحو : (وَأَنَّهُ کانَ یَقُولُ سَفِیهُنا عَلَی الله شَطَطاً) (الجن / 4) ، أو کون ثانیهما جواباً للأول ، إما جوابیة الشرط ، نحو : (تَعالَوْا یَسْتَغْفِرْلَکُمْ رَسُولُ اللهِ) (المنافقون / 5) ، أو جوابیة السؤال ، نحو : (یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ) (النساء / 176) ، أو نحو ذلک من أوجه الارتباط ، ولا یجوز «قام قعد زید».
الحادی عشر : ألفاظ التوکید الاُول ، وإنما یربطها الضمیر الملفوظ به ، نحو : «جاء زید نفسه ، والزیدان کلاهما ، والقوم کلهم» ، ومن ثم کان مردوداً قول من قال فی قوله تعالی : (هُوَالّذِی خَلَقَ لَکُمْ مْا فِی الاْرْضِ جَمِیعاً) (البقرة / 29) : إن «جمیعاً» توکید لِ «ما» ، ولو کان کذا لقیل : جمیعه ، ثم التوکید بِ «جمیع» قلیل ، فلا یحمل علیه التنزیل ، والصواب : أنه حال.
واحترز بذکر «الاُول» عن «أجمع» وأخواته ، فإنها إنما تؤکد بعد «کل» ، نحو : (فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلّهُمْ أَجْمَعُونَ) (الحجر / 30).
[شماره صفحه واقعی : 90]
صوت
[*هاشمیان]
[*عابدی]
وهی أحد عشر :
أحدها : التعریف ، نحو : غلام زید.
الثانی : التخصیص ، نحو : «غلام امرأة» والمراد بالتخصیص ، الذی لم یبلغ درجة التعریف ، فإن «غلام رجل» أخص من «غلام» ، ولکنه لم یتمیز بعینه کما یتمیز «غلام زید».
[*عابدی]
الثالث : التخفیف ، کَ «ضارب زید ، وضار با عمرو ، وضاربو بکر» إذا أردت الحال أو الاستقبال ؛ فإن الأصل فیهن : أن یعملن النصب ، ولکن الخفض أخف منه ؛ إذ لاتنوین معه ولا نون ، ویدل علی أن هذه الإضافة لا تفید التعریف قولک : «الضاربا زید والضاربو زید» ولایجتمع فی الاسم تعریفان ، وقوله تعالی : (هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ) (المائدة / 95) ، ولا توصف النکرة بالمعرفة ، وقوله تعالی : (ثانِیَ عِطْفِهِ) (الحج / 9) ، ولا تنصب المعرفة علی الحال ، وقول جریر :
396- یارُبّ غابطنا لو کان یطلبکم***لا قی مباعدة منکم وحرمانا (1)
ولاتدخل «رب» علی المعارف وفی «التحفة» : أن ابن مالک رد علی ابن الحاجب فی قوله : «ولاتفید إلا تخفیفاً» فقال : بل تفید أیضاً التخصیص ، فإن «ضارب زید» أخص من «ضارب». وهذا سهو ؛ فإن «ضارب زید» أصله «ضارب زیداً» بالنصب ، ولیس أصله «ضارباً» فقط ، فالتخصیص حاصل بالمعمول قبل أن تأتی الإضافة.
فإن لم یکن الوصف بمعنی الحال والاستقبال فإضافته محضة تفید التعریف
[شماره صفحه واقعی : 91]
1) شرح شواهد المغنی : 2 / 712.
والتخصیص ؛ لأنها لیست فی تقدیر الانفصال. وعلی هذا صح وصف اسم الله تعالی بِ (مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ) (الفاتحة / 4).
[*هاشمیان]
الرابع : إزالة القبح أو التجوز ، کَ «مررت بالرجل الحسن الوجه» ؛ فإن «الوجه» إن رفع قبح الکلام ، بخلو الصفة لفظاً عن ضمیر الموصوف ، وإن نصب حصل التجوز ؛ بإجرائک الوصف القاصر مجری المتعدی.
الخامس : تذکیر المؤنث کقوله : (1)
397- إنارة العقل مکسوف بطَوع هوی***وعقل عاصی الهوی یزداد تنویرا
السادس : تأنیث المذکر ، کقولهم : «قُطعتْ بعض أصابعه» ، وقرئ : (تَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیّارَةِ) (یوسف / 10).
وشرط هذه المسألة والتی قبلها صلاحیة المضاف للاستغناء عنه ، فلایجوز «أمة زید جاء» ولا «غلام هند ذهبت».
السابع : الظرفیة ، نحو : (تُؤتِی اُکُلَها کُلَّ حِین) (إبراهیم / 25).
[*عابدی]
الثامن : المصدریة ، نحو : (وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَب یَنْقَلِبُونَ) (الشعراء / 227) ، فَ «أی» مفعول مطلق ، ناصبه «ینقلبون» و «یعلم» معلقة عن العمل بالاستفهام.
التاسع : وجوب التصدیر ، ولهذا وجب تقدیم المبتدأ فی نحو : «غلام من عندک؟» ، والخبر فی نحو : «صبیحة أی یوم سفرک؟» ، والمفعول فی نحو : «غلام أیهم أکرمت؟» ، و «من» ومجرورها فی نحو : «من غلام أیهم أنت أفضل؟» ووجب الرفع فی نحو : «علمت أبو من زید؟».
[شماره صفحه واقعی : 92]
1) قال السیوطی : «قال العینی : قیل إن قائله من المولدین». شرح شواهد المغنی : 2 / 881.
العاشر : الإعراب ، نحو : «هذه خمسة عشر زید» فیمن أعربه ، والأکثر البناء.
[*هاشمیان]
[*عابدی]
الحادی عشر : البناء ، وذلک فی ثلاثة أبواب :
أحدها : أن یکون المضاف مبهماً کَ «غیر ومثل ودون» ، وقد استدل علی ذلک باُمور : منها قوله تعالی : (وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ ما یَشْتَهُونَ) (سبأ / 54) ، (وَمِنّادُونَ ذلِکَ) (الجن / 11) ، قاله الأخفش ، وخولف ، واُجیب عن الأول : بأن نائب الفاعل ضمیر المصدر ، أی : وحیل هو ، أی الحول ، وعن الثانی : بأنه علی حذف الموصوف ، أی : ومنا قوم دون ذلک ، ومنها قوله تعالی : (إنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مآ أنَّکُمْ تَنْطِقُونَ) (الذاریات / 23) ، فیمن فتح «مثلا».
وزعم ابن مالک أن ذلک لا یکون فی «مثل» ؛ لمخالفتها للمبهمات ، فإنها تثنی وتجمع کقوله تعالی : (إلاّ اُمَمٌ أَمْثالُکُم) (الأنعام / 38) ، وقول الشاعر : (1)
398- من یفعل الحسنات الله یشکرها***والشر بالشر عند الله مثلان
وزعم أن «حقا» اسم فاعل من «حق یحق» وأصله : حاق فقصر ، کما قیل : برٌّ وسرٌّ ونمٌ» ففیه ضمیر مستتر ، و «مثل»حال منه ، ومنها قول أبی قیس بن رفاعة :
399- لم یمنع الشرب منهاغیرأن نطقت***حمامة فی غصون ذات أوقال (2)
فَ «غیر» فاعل لِ «یمنع» وقد جاء مفتوحاً ، ولا یأتی فیه بحث ابن مالک ؛ لأن قولهم : «غیران وأغیار» لیس بعربی.
ولو کان المضاف غیر مبهم لم یبن ، وأما قول الجرجانی وموافقیه : إن «غلامی» ونحوه مبنی فمردود ، ویلزمهم بناء «غلامک ، وغلامه» ولا قائل بذلک.
[شماره صفحه واقعی : 93]
الباب الثانی : أن یکون المضاف زماناً مبهماً ، والمضاف إلیه «إذ» نحو : (وَمِنْ خِزْی یَوْمَئِذ) (هود / 66) ، یقرأ بجر «یوم» وفتحه.
الثالث : أن یکون زماناً مبهماً والمضاف إلیه فعل مبنی ، کقول النابغة الذبیانی :
400- علی حین عاتبتُ المشیبَ علی الصِّبا***وقلتُ : ألمّا أصحُ والشیبُ وازع (1)
روی بالفتح ، وهو أرجح من الإعراب عند ابن مالک ، ومرجوح عند ابن عصفور.
فإن کان المضاف إلیه فعلا معرباً أو جملة اسمیة ، فقال البصریون : یجب الإعراب ، والصحیح : جواز البناء ، ومنه قراءة نافع : (هذا یَوْمَ یَنْفَعُ الصّادِقِینَ) (المائدة / 119) بفتح «یوم».
وهی عشرون :
أحدها : کونه علی «فعل» بالضم کَ «ظرف وشرف» ؛ لأنه وقف علی أفعال السجایا وما أشبهها مما یقوم بفاعله ولا یتجاوزه ، ولهذا یتحول المتعدی قاصراً إذا حول وزنه إلی «فَعُل» ؛ لغرض المبالغة والتعجب ، نحو : «ضُرب الرجل وفهُم» ، بمعنی ما أضربه وأفهمه! ، وسمع : «رحُبتکم الطاعة» و : «إن بشراً طلُع الیمن» ولا ثالث لهما ، ووجههما أنهما ضمنا معنی «وسع وبلغ».
[شماره صفحه واقعی : 94]
1) شرح شواهد المغنی : 6 / 816.
صوت
[*هاشمیان]
الثانی و الثالث : کونه علی «فعل» بالفتح أو «فعل» بالکسر ووصفهما علی «فعیل» ، نحو : «ذل وقوی».
الرابع : کونه علی «أفعل» بمعنی صار ذا کذا ، نحو : «أغدالبعیر ، وأحصد الزرع» إذا صارا ذوی غدة وحصاد.
الخامس : کونه علی «افعللَّ» کَ «اقشعر واشمأز».
السادس : کونه علی «افوعلَّ» کَ «اکوهد الفرخ» إذا ارتعد.
السابع : کونه علی «افعنلل» بأصالة اللامین کَ «احرنجم» بمعنی «اجتمع».
الثامن : کونه علی «افعنلل» بزیادة أحد اللامین کَ «اقعنسس الجمل» إذا أبی أن ینقاد.
التاسع : کونه علی «افعنلی» کَ «احر نبئ الدیک» إذا انتفش ، وشذ قوله : (1)
401- قدْ جعلَ النُّعاسُ یَغْرَ ندینی***أطردُهُ عنّی ویَسْرَ ندینی
ولا ثالث لهما ، و «یغر ندینی» - بالغین المعجمة - یعلُونی ویغلبنی ، وبمعناه : «یسر ندینی».
العاشر : کونه علی «استفعل» وهو دال علی التحوّل کَ «استحجر الطین».
الحادی عشر : کونه علی وزن «انفعل» ، نحو : «انطلق وانکسر».
الثانی عشر : کونه مطاوعاً لمتعدّ إلی واحد ، نحو : «کسرته فانکسر وأزعجتُه فانزعج».
فإن قلت : قد مضی عدّ «انفعل».
[شماره صفحه واقعی : 95]
1) شرح شواهد المغنی : 2 / 855 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 131. لم یسم قائله.
قلنا : نعم ، لکن تلک علامة لفظیة وهذه معنویة ، وأیضاً فالمطاوع لا یلزم وزن «انفعل» ، تقول : ضاعفت الحسنات فتضاعفت ، وعلمته فتعلم ، وثلمته فتثلم ، وأصله : أن المطاوع ینقص عن المطاوع درجة ک «ألبسته الثوب فلبسه ، وأقمته فقام» وزعم ابن بری أن الفعل ومطاوعه قد یتفقان فی التعدی لا ثنین ، نحو : «استخبرته الخبر فأخبرنی الخبر ، واستفهمته الحدیث فأفهمنی الحدیث ، واستعطیته درهماً فأعطانی درهماً» ، وفی التعدی لواحد ، نحو : «استفتیته فأفتانی ، واستنصحته فنصحنی» والصواب : ما تقدم ، وهو قول النحویین ، وماذکره لیس من باب المطاوعة بل من باب الطلب والإجابة ، وإنما حقیقة المطاوعة أن یدل أحد الفعلین علی تأثیر ، ویدل الآخر علی قبول فاعله لذلک التأثیر.
الثالث عشر : أن یکون رباعیاً مزیداً فیه ، نحو : «تد حرج واحر نجم».
[*هاشمیان]
الرابع عشر : أن یضمن معنی فعل قاصر ، نحو قوله تعالی : (أَذاعُواْبِهِ) (النساء / 83) ، (وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی) (الأحقاف / 15) ، وقولهم : «سمع الله لمن حمده» وقول ذی الرمة :
402- وإن تعتذر بالَمحْل من ذی ضروعها***إلی الضیف یجرح فی عراقیبها نَصلی (1)
فإنها ضمنت معنی : «تحدثوا ، وبارک ، واستجاب ، ویعث أو یفسد».
والستة الباقیة : أن تدل علی سجیة ، کَ «لؤم وجبن».
أو علی عرض ، کَ «فرِح وبطِر».
أو علی نظافة ، کَ «طهُر ووضُؤ».
أو دنس ، کَ «نجس ورجس».
[شماره صفحه واقعی : 96]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 133.
أو علی لون ، کَ «أدم واخضرّ».
أو حلیة ، کَ «د عِج وکحِل».
وهی سبعة :
أحدها : همزة «أفعل» ، نحو : (أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ) (الأحقاف / 20) ، وقد ینقل المتعدی إلی واحد بالهمزة إلی التعدی إلی اثنین ، نحو : «ألبست زیداً ثوباً» ، ولم ینقل متعد إلی اثنین بالهمزة إلی ثلاثة إلا فی «رأی» ، و «علم» وقاسه الأخفش فی أخواتهما الثلاثة القلبیة ، نحو : «ظن وحسب وزعم» ، وقیل : النقل بالهمزة کله سماعی ، وقیل : قیاسی فی القاصر و المتعدی إلی واحد ، والحق : أنه قیاسی فی القاصر ، سماعی فی غیره ، وهو ظاهر مذهب سیبویه.
الثانی : ألف المفاعلة ، تقول فی «جلس زید» : جالست زیداً.
الثالث : صوغه علی «فعَلت» بالفتح «أفعُل» بالضم ، لإفادة الغلبة ، تقول : «کرمت زیداً» بالفتح أی : غلبته فی الکرم.
الرابع : صوغه علی «استفعل» للطلب أو النسبة إلی الشیء کَ «استخرجت المال ، واستقبحت الظلم» ، وقد ینقل ذو المفعول الواحد إلی اثنین ، نحو : «استکتبته الکتاب».
[*هاشمیان]
الخامس : تضعیف العین ، تقول فی «فرح زید» : «فرّحته».
والنقل به سماعی فی القاصر کالمثال ، وفی المتعدی لواحد ، نحو : «علمته الحساب» ولم یسمع فی المتعدی لاثنین ، وزعم الحریری أنه یجوز فی «علم» المتعدیة لاثنین أن ینقل بالتضعیف إلی ثلاثة ، ولا یشهد له سماع ولا قیاس ، وظاهر
[شماره صفحه واقعی : 97]
قول سیبویه : أنه سماعی مطلقاً ، وقیل : قیاسی فی القاصر والمتعدی إلی واحد.
السادس : التضمین ، فلذلک عدی «رحُب وطلُع» إلی مفعول لما تضمنا معنی «وسع وبلغ».
ویختص التضمین عن غیره من المعدیات بأنه قد ینقل الفعل إلی أکثر من درجة ، ولذلک عدی «ألوت» بقصر الهمزة بمعنی «قصرت» إلی مفعولین بعد ما کان قاصراً ، وذلک فی قولهم : «لا آلوک نصحاً ولا آلوک جهداً» ، لما ضمن معنی «لا أمنعک» ومنه قوله تعالی : (لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً) (آل عمران / 118) ، وعدی «أخبر وخبّر وحدّث وأنبأو نبّأ» إلی ثلاثة ؛ لما ضمنت معنی «أعلم وأری» بعد ماکانت متعدیة إلی واحد بنفسها وإلی آخر بالجار ، نحو : (أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ ، فَلَمّا أَنْبَأهُمْ بِأَسْمائِهِمْ) (البقرة / 33) ، (نَبِّئُونِی بِعِلْم) (الأنعام / 143).
السابع : إسقاط الجار توسعاً ، نحو : (وَلکِنْ لاتُواعِدُوهُنَّ سرّاً) (البقرة / 235) ، أی : علی سر ، أی نکاح ، (أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ) (الأعراف / 150) ، أی : عن أمره.
ولایحذف الجار قیاساً إلا مع «أنّ وأن» ، وأهمل النحویون هنا ذکر «کی» مع تجویزهم فی نحو : «جئت کی تکرمنی» أن تکون کی مصدریة واللام مقدرة ، والمعنی : لکی تکرمنی ، وأجازوا أیضاً کونها تعلیلیة و «أن» مضمرة بعدها ، ولا یحذف مع «کی» إلا لام العلة ، لأنها لا یدخل علیها جار غیرها ، بخلاف اُختیها ، قال الله تعالی : (وَبَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّات) (البقرة / 25) ، أی : بأن لهم.
ومحل «أنّ» و «أن» وصلتهما بعد حذف الجار نصب عند الخلیل وأکثر النحویین ؛ حملا علی الغالب فیما ظهر فیه الإعراب مما حذف منه ، وجوز سیبویه أن
[شماره صفحه واقعی : 98]
یکون المحل جراً ، فقال بعد ما حکی قول الخلیل : ولو قال إنسان إنه جر ، لکان قولا قویاً ، وله نظائر ، نحو قولهم : «لاهِ أبوک» ، وأما نقل جماعة منهم ابن مالک : أن الخلیل یری أن الموضع جر ، وأن سیبویه یری أنه نصب ، فسهو.
[*هاشمیان]
ومما یشهد لمدعی الجر قوله تعالی : (وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللهِ أحَداً) (الجن / 18) ، أصله : لا تدعوا مع الله أحداً ، لأن المساجد لله. ولایجوز تقدیم منصوب الفعل علیه إذا کان «أن» وصلتها ، لا تقول : «أنک فاضل عرفت».
وهنا معد ثامن ذکره الکوفیون ، وهو تحویل حرکة العین ، یقال : کسی زید ، بوزن «فرح» فیکون قاصراً ، فإذا فتحت السین صار بمعنی «ستر وغطّی» وتعدی إلی واحد ، کقول امرئ القیس :
403- وأرکبُ فی الروع خیفانة***کسا وجهها سَعَفٌ منتشر (1)
أو بمعنی «أعطی کسوة» وهو الغالب ، فیتعدی إلی اثنین ، نحو : «کسوت زیداً جبة» ، قالوا : وکذلک «شترت عینه» ، بکسر التاء قاصر بمعنی «انقلب جفنها» ، و «شتر الله عینه» بفتحها متعد بمعنی «قلّبها» ، وهذا عندنا من باب المطاوعة ، یقال : شتره فشتِر ، کما یقال : ثرمه فثرِم ، وثلمه فثلِم ، ومنه : کسوته الثوب فکسیه.
[شماره صفحه واقعی : 99]
1) شرح شواهد المغنی : 2 / 636.
[شماره صفحه واقعی : 100]
و هی عشرة :
وکثیراً ما تزل الأقدام بسبب ذلک.
و أول واجب علی المعرب أن یفهم معنی ما یعربه ، مفرداً أو مرکباً ، ولهذا لایجوز إعراب فواتح السور علی القول بأنها من المتشابه.
فلنذکر هنا أمثلة متی بنی فیها علی ظاهر اللفظ ولم ینظر فی موجب المعنی حصل الفساد ، وبعض هذه الأمثلة وقع للمعربین فیه وهم بهذا السبب ، وستری ذلک معیناً.
فأحدها : قوله تعالی : (وَإنِّی خِفْتُ الْمَوالِیَ مِنْ وَرائِی) (مریم / 5) ؛ فإن المتبادر تعلق «من» بِ «خفت» ، وهو فاسد فی المعنی ، والصواب : تعلقه
[شماره صفحه واقعی : 101]
بِ «الموالی» ؛ لما فیه من معنی الولایة ، أی : خفت ولایتهم من بعدی وسوء خلافتهم ، أو بمحذوف هو حال من «الموالی» ، أو مضاف إلیهم ، أی : کائنین من ورائی ، أو فعل الموالی من ورائی ، وأما من قرأ (خفت) بفتح الخاء وتشدید الفاء وکسر التاء فَ «من» متعلقة بالفعل المذکور.
الثانی : قوله تعالی : (وَلا تَسْأَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إلی أَجَلِهِ) (البقرة / 282) ؛ فإن المتبادر تعلق «إلی» بِ «تکتبوه» ، وهو فاسد ؛ لاقتضائه استمرار الکتابة إلی أجل الدین ، وإنما هو حال ، أی : مستقراً فی الذمة إلی أجله. ونظیره قوله تعالی : (فَأَماتَهُ اللهُ مِائَةَ عام) (البقرة / 259) ؛ فإن المتبادر انتصاب «مائة» بِ (أماتَه) ، وذلک ممتنع مع بقائه علی معناه الوضعی ؛ لأن الإماتة سلب الحیاة وهی لا تمتد ، والصواب : أن یضمن (أماته) معنی «ألبثه» فکأنه قیل : فألبثه الله بالموت مائة عام ، وحینئذ یتعلق به الظرف بما فیه من المعنی العارض له بالتضمین ، أی : معنی اللبث لا معنی الإلباث ؛ لأنه کالإماتة فی عدم الامتداد ، فلوصح ذلک لعلقناه بما فیه من معناه الوضعی ، ویصیر هذا التعلق بمنزلته فی قوله تعالی : (قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْم قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائةَ عام) (البقرة / 259).
وفائدة التضمین : أن یدل بکلمة واحدة علی معنی کلمتین ، یدلک علی ذلک أسماء الشرط والاستفهام.
الثالث : قوله تعالی : (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَمَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ) (البقرة / 249) ؛ فإن المتبادر تعلق الاستثناء بالجملة الثانیة ، وذلک فاسد ؛ لاقتضائه أن من اغترف غرفة بیده لیس منه ، ولیس کذلک ، بل ذلک مباح لهم ، وإنما هو مستثنی من الاُولی ، ووهم أبوالبقاء فی تجویزه کونه مستثنی من الثانیة ، وإنما سهل الفصل بالجملة الثانیة ؛ لأنها مفهومة من
[شماره صفحه واقعی : 102]
الاُولی المفصولة ؛ لأنه إذا ذکر أن الشارب لیس منه اقتضی مفهومه أن (مَن لم یطعمه) منه ، فکان الفصل به کلا فصل.
فلنذکر أمثلة من ذلک :
أحدها : قول بعضهم فی (وَثَمُودَ فَما أَبْقی) (النجم / 51) : إن «ثموداً» مفعول مقدم ، وهذا ممتنع ؛ لأن لِ «ما» النافیة الصدر ؛ فلا یعمل ما بعدها فیما قبلها ، وإنما هو معطوف علی «عاداً» ، أو هو بتقدیر : وأهلک ثموداً.
الثانی : تعلیق بعضهم الظرف من قوله تعالی : (وَلَوْلا فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ) (النساء / 83) ، بمحذوف ، أی : کائن علیکم ، وذلک ممتنع عند الجمهور ، وإنما هو متعلق بالمذکور وهو الفضل ؛ لأن خبر المبتدأ بعد «لولا» واجب الحذف.
الثالث : قول بعضهم فی (وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ یُعَمَّرَ) (البقرة / 96) : إن «هو» ضمیر الشأن ، و «أن یعمر» مبتدأ و «بمزحزحه» خبر ، ولو کان کذلک لم یدخل الباء فی الخبر.
و ذلک إنما یقع عن جهل أو غفلة ، نحو قول یعضهم فی (وَمالَنا أَنْ لا نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللهِ) (البقرة / 246) : إن الأصل : ومالنا وأن لا نقاتل أی : مالنا وترک القتال کما تقول : «مالک وزیداً» ، ولم یثبت فی العربیة حذف واو المفعول معه.
نحو قول جماعة فی (وَقِیلِهِ) (الزخرف / 88) : إنه عطف علی لفظ (السّاعَةِ) (الزخرف / 85) ، فیمن خفض ، وعلی محلها فیمن نصب ، مع ما بینهما من التباعد.
[شماره صفحه واقعی : 103]
وأبعد منه قول أبی عمرو فی قوله تعالی (إِنَّ الّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ) (فصلت / 41) : إن خبره (أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکان بَعِید) (فصلت / 44).
وأبعد من هذا قول الکوفیین والزجاج فی قوله تعالی (ص وَالْقُرْانِ ذِی الذِّکْرِ) (ص / 1) ؛ إن جوابه (إنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ) (ص / 64).
والصواب : خلاف ذلک کله.
فأما (وَقِیلِهِ) (الزخرف / 88) ، فیمن خفض ، فقیل : الواو للقسم وما بعده الجواب ، واختاره الزمخشری ، وأما من نصب ، فقیل : عطف علی (سِرَّهُمْ) (الزخرف / 80) ، أو علی مفعول محذوف معمول لِ : (یَکْتُبُونَ) (الزخرف / 80) ، أو لِ (یَعْلَمُونَ) (الزخرف / 86) ، أی : یکتبون ذلک ، أو یعلمون الحق ، أو أنه مصدر لِ : «قال» محذوفاً ، أو نصب علی إسقاط حرف القسم ، واختاره الزمخشری.
وأما (إِنَّ الّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ) (فصلت / 41) ، فقیل : «الذین» بدل من «الذین» فی : (إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ) (فصلت / 40) ، والخبر (لا یَخْفَونَ) (فصلت / 40) ، واختاره الزمخشری ، وقیل : مبتدأ ، خبره مذکور ، ولکن حذف رابطه ، ثم اختلف فی تعیینه ، فقیل : هو (ما یُقالُ لَکَ) (فصلت / 43) ، أی : فی شأنهم ، وقیل : هو (لَمّا جآءَهُمْ) (فصلت / 41) ، أی : کفروا به ، وقیل : (لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ) (فصلت / 42) ، أی لا یأتیه منهم ، وهو بعید ؛ لأن الظاهر أن (لا یأتیه) من جملة خبر «إنه».
وأما (ص وَالْقُرْانِ) (ص / 1) الآیة ، فقیل : الجواب محذوف ، أی : إنه لمعجز ؛ بدلیل الثناء علیه بقوله : (ذِی الذِّکْرِ) (ص / 1) ، أو «إنک لمن المرسلین» بدلیل : (وَعَجِبُوا أَنْ جآءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ) (ص / 4) ، أو «ما الأمر کما زعموا» بدلیل : (وَقالَ الْکافِرُونَ هذا ساحِرٌ کَذّابٌ) (ص / 4) ، وقیل : مذکور ، فقال الأخفش : (إِنْ کُلٌّ إِلاّ کَذَّبَ الرُّسُلَ) (ص / 14) ، وقال الفراء وثعلب : (ص) ؛ لأن معناها :
[شماره صفحه واقعی : 104]
صدق الله ، ویرده أن الجواب لا یتقدم ، فإن اُرید أنه دلیل الجواب فقریب ، وقیل : (کَمْ أَهْلَکْنا) (ص / 3) الآیة ، وحذفت اللام للطول.
فلنورد مسائل من ذلک لیتمرن بها الطالب ، مرتبة الأبواب ؛ لیسهل کشفها.
یجوز فی الاسم المفتتح به من نحو قولک : «هذا أکرمته» الابتداء والمفعولیة ، ومثله : «کم رجل لقیته» ، لکن فی هذا یقدر الفعل مؤخراً.
یجوز فی المرفوع من نحو : (أَفِی اللهِ شَکٌّ) (إبراهیم / 10) ، و : «ما فی الدار زید» الابتدائیة والفاعلیة ، وهی أرجح ؛ لأن الأصل عدم التقدیم والتأخیر.
ومثله : الاسم التالی للوصف فی نحو : «زید قائم أبوه» و : «أقائم زید» ؛ لما ذکرنا ولأن الأب إذا قدر فاعلا کان خبر «زید» مفرداً ، وهو الأصل فی الخبر ، فإن قلت : «أقائم أنت» فکذلک عند البصریین ، وأوجب الکوفیون فی ذلک الابتدائیة ، وحجتهم أن المضمر المرتفع بالفعل لا یجاوره منفصلا عنه ، لا یقال : «قام أنا» ، والجواب : أنه إنما انفصل مع الوصف لئلا یجهل معناه ؛ لأنه یکون معه مستتراً ، بخلافه مع الفعل ، فإنه یکون بارزاً کَ : «قمت أو قمت» ، ولأن طلب الوصف لمعموله دون طلب الفعل ، فلذلک احتمل معه الفصل ، ولأن المرفوع بالوصف سد فی اللفظ مسد واجب الفصل وهو الخبر ، بخلاف فاعل الفعل.
[شماره صفحه واقعی : 105]
ومما یقطع به علی بطلان مذهبهم قوله تعالی : (قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ الِهَتِی) (مریم / 46) ، وقول الشاعر : (1)
404- خلیلیّ ما واف بعهدی أنتما***إذا لم تکونا لی علی من اُقاطع
فإن القول بأن الضمیر مبتدأ کما زعم الزمخشری فی الآیة مؤدّ إلی فصل العامل من معموله بالأجنبی ، والقول بذلک فی البیت مؤدّ إلی الإخبار عن الاثنین بالواحد ، ویجوز فی نحو : «ما فی الدار زید» وجه ثالث عند ابن عصفور ، ونقله عن أکثر البصریین ، وهو أن یکون المرفوع اسماً لِ «ما» الحجازیة ، والظرف فی موضع نصب علی الخبریة ، والمشهور وجوب بطلان العمل عند تقدم الخبر ولو ظرفاً.
یجوز فی نحو : (فَصَبْرٌ جَمِیٌل) (یوسف / 18) ، ابتدائیة کل من المقدر والمذکور وخبریة الآخر ، أی : شأنی صبر جمیل ، أو صبر جمیل أمثل من غیره.
یجوز فی «کان» من نحو : (وَما کانَ لِبَشَر أَنْ یُکَلِّمَهُ اللهُ إِلاّ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجاب أَوْ یُرْسِلَ رَسُولا) (الشوری / 51) ، نقصان «کان» وتمامها وزیادتها ، وهو أضعفها ، قال ابن عصفور : باب زیادتها الشعر ، فعلی الناقصة : الخبر إما «لبشر» و «وحیا» استثناء مفرغ من الأحوال ، فمعناه : موحیا أو موحیً. «أو من وراء حجاب» بتقدیر : أو موصلا ذلک من وراء حجاب ، و «أو یرسل» بتقدیر :
[شماره صفحه واقعی : 106]
1) لم یسم قائله. شرح شواهد المغنی : 2 / 898.
أو إرسالا ، أی : أو ذا إرسال.
وإما «وحیاً» والتفریغ فی الأخبار ، أی : ما کان تکلیمهم إلا إیحاء أو إیصالا من وراء حجاب أو إرسالا ، وجعل ذلک تکلیماً علی حذف مضاف ، و «لبشر» علی هذا تبیین ، وعلی التمام والزیادة فالتفریغ فی الأحوال المقدرة فی الضمیر المستتر فی «لبشر».
یجوز فی نحو : «زید عسی أن یقوم» نقصان «عسی» فاسمها مستتر ، وتمامها فَ «أن» والفعل مرفوع المحل بها.
یجوز الوجهان فی : «عسی أن یقوم زید» فعلی النقصان «زید» اسمها وفی «یقوم» ضمیره ، وعلی التمام لا إضمار ، وکل شیء فی محله ، ویتعین التمام فی نحو : «عسی أن یقوم زید فی الدار» ، و : (عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً) (الإسراء / 79) ؛ لئلا یلزم فصل صلة «أن» من معمولها بالأجنبی وهو اسم «عسی».
(وما ربّک بغافلٍ) (الانعام / 132) ، تحتمل «ما» الحجازیة والتمیمیة ، وأوجب الفارسی والزمخشری ، الحجازیة ظناً أن المقتضی لزیادة الباء نصب الخبر ، وإنما المقتضی نفیه ، لامتناع الباء فی قول الکمیت فی مدح أمیرالمؤمنین علیه السلام :
[شماره صفحه واقعی : 107]
405- کان أهل العفاف والمجد والخی-***ر ونقض الامور والإبرام (1)
وجوازها فی قول الشنفری الأزدی :
406- وإن مدّت الأیدی إلی الزادلم أکن***بأعجلهم إذ أجشع القوم أعجل (2)
وفی : «ما إن زید بقائم».
من ذلک ، نحو : (وَلا یُظْلَمُونَ فَتِیلا) (النساء / 49) ، (وَلا یُظْلَمُونَ نَقِیراً) (النساء / 124) ، أی : ظلماً ما أو خیراً ما ، أی : لا ینقصونه مثل : (وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً) (الکهف / 33) ، أی : نقصاً أو خیراً ، وأما (وَلاتَضُرُّوهُ شَیْئا) (التوبة / 39) ، فمصدر ؛ لاستیفاء «ضرّ» مفعوله.
من ذلک : «سرت طویلا» ، أی : سیراً طویلا ، أو زمناً طویلا ، أو سرته طویلا.
«جاء زید رکضاً» ، أی : یرکض رکضاً ، أو عامله «جاء» علی حد «قعدت جلوساً» ، أو التقدیر : جاء راکضاً ، وهو قول سیبویه ، ویؤیده قوله تعالی : (اِئْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتآ أَتَیْنا طآئِعِینَ) (فصلت / 11) ، فجاءت الحال فی موضع المصدر السابق ذکره.
من ذلک : (یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً) (الرعد / 12) ، أی : فتخافون خوفاً وتطمعون طمعاً ، وابن مالک یمنع
[شماره صفحه واقعی : 108]
حذف عامل المصدر المؤکد إلا فیما استثنی ، أو خائفین وطامعین ، أو لأجل الخوف والطمع ، فإن قلنا : لا یشترط اتحاد فاعلی الفعل والمصدر المعلل - وهو اختیار ابن خروف - فواضح ، وإن قیل : باشتراطه فوجهه أن (یریکم) بمعنی : «یجعلکم ترون» والتعلیل باعتبار الرؤیة لا الإراءة ، أو الأصل : إخافة وإطماعاً ، وحذفت الزوائد.
نحو : «أکرمتک وزیداً» ، یجوز کونه عطفاً علی المفعول به وکونه مفعولا معه ، ونحو : «أکرمتک وهذا» یحتملهما وکونه معطوفاً علی الفاعل ؛ لحصول الفصل بالمفعول.
یجوز فی نحو : «ما ضربت أحداً إلا زیداً» کون «زید» بدلا من المستثنی منه ، وهو أرجحها ، وکونه منصوباً علی الاستثناء ، وکون «إلا» وما بعدها نعتاً ، وهو أضعفها.
یجوز فی نحو : «قام القوم حاشاک ، وحاشاه» کون الضمیر منصوباً ، وکونه مجروراً ، فإن قلت : «حاشای» تعین الجر ، أو : «حاشانی» تعین النصب ، وکذا القول فی : «خلا وعدا».
یجوز فی نحو : «ما أحد یقول ذلک إلا زید» کون «زید» بدلا من «أحد» ، وهو المختار ، وکونه بدلا من ضمیره ، وأن ینصب علی الاستثناء ؛ فارتفاعه من
[شماره صفحه واقعی : 109]
وجهین ، وانتصابه من وجه ، فإن قلت : «ما رأیت أحداً یقول ذلک إلا زید» فبالعکس.
من ذلک : «کرم زید ضیفاً» إن قدرت أن الضیف غیر زید فهو تمییز محوّل عن الفاعل ، یمتنع أن تدخل علیه «من» ، وإن قدر نفسه احتمل الحال والتمییز ، وعند قصد التمییز فالأحسن إدخال «من».
نحو : «ضربت زیداً ضاحکاً» ، ونحو : (وَقاتِلُوا المُشْرِکِینَ کآفَّةً) (التوبة / 36) ، وتجویز الزمخشری الوجهین فی : (اُدْخُلُوا فِی السِّلْمِ کآفَّةً) (البقرة / 208) وهم ؛ لأن «کافة» مختص بمن یعقل.
نحو : (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) (هود / 72) ، یحتمل أن عامله معنی التنبیه أو معنی الإشارة ، وعلی الأول : فیجوز «ها قائماً ذا زید» ، وعلی الثانی : یمتنع ، وأما التقدیم علیهما معاً : فیمتنع علی کل تقدیر.
نحو : «جاء زید راکباً ضاحکاً» ، فالتعدد علی أن یکون عاملهما «جاء» وصاحبهما «زید» ، والتداخل علی أن الاُولی من «زید» وعاملها «جاء» ، والثانیة من ضمیر الاُولی وهی العامل ، وذلک واجب عند من منع تعدد الحال ، وأما «لقیته مصعداً منحدراً» فمن التعدد ، لکن مع اختلاف الصاحب ، ویستحیل التداخل ، ویجب کون الاُولی من المفعول والثانیة من الفاعل تقلیلا للفصل ، ولا یحمل علی العکس إلا بدلیل.
[شماره صفحه واقعی : 110]
«ما تأتینا فتحدثنا» لک رفع «تحدث» علی العطف ، فیکون شریکاً فی النفی ، أو الاستئناف فتکون مثبتاً ، أی : فأنت تحدثنا الآن بدلا عن ذلک ، ونصبه بإضمار «أن» ، وله معنیان : نفی السبب فینتفی المسبب ، ونفی الثانی فقط ، فإن جئت بِ «لن» مکان «ما» فللنصب وجهان : إضمار «أن» والعطف ، وللرفع وجه وهو القطع ، وإن جئت بِ «لم» فللنصب وجه وهو إضمار «أن» ، وللرفع وجه وهو الاستئناف ، ولک الجزم بالعطف ، فإن قلت : «ما أنت آت فتحدثنا» فلا جزم ولارفع بالعطف ؛ لعدم تقدم الفعل ، وإنما هو علی القطع.
نحو : (أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الأَرْضِ فَیَنْظُرُوا) (یوسف / 109) یحتمل الجزم بالعطف ، والنصب علی الإضمار ، مثل : (أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الاْرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ) (الحج / 46) ونحو : (وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ) (محمد / 36) یحتمل (تَتَّقُوا) : الجزم بالعطف وهو الراجح والنصب بإضمار «أن» علی حد قوله : (1)
407- ومن یقترب مناویخضع نؤوه***ولا یخش ظلماً ما أقام ولاهضما
(فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ) (الحجر / 94) «ما» مصدریة ، أی : بالأمر ،
[شماره صفحه واقعی : 111]
1) لم یسم قائله. شرح شواهد المغنی : 2 / 901 ، شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 196.
أو موصول اسمی ، أی : بالذی تؤمره ، علی حد قوله : (1)
408- أمرتک الخیرفافعل مااُمرت به***فقد ترکتک ذا مال وذانشب
وأما من قال : «أمرتک بکذا» وهو الأکثر فیشکل ؛ لأن شرط حذف العائد المجرور بالحرف أن یکون الموصول مخفوضاً بمثله معنی ومتعلقا ، نحو : (وَیَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُونَ) (المؤمنون / 33) أی : منه ، وقد یقال : إن «إصدع» بمعنی : «اومر» ، وأما (فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا) فی الأعراف (الآیة : 101) فیحتمل أن یکون الأصل : بما کذبوه ، فلا إشکال ، أو : بما کذبوا به ، ویؤیده التصریح به فی سورة یونس (الآیة / 74) ، وإنما جاز مع اختلاف المتعلق ؛ لأن (ما کانُوا لِیُؤمِنُوا) بمنزلة : «کذبوا» فی المعنی ، وأما (ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللهُ عِبادَهُ) (الشوری / 23) فقیل : «الذی» مصدریة ، أی ذلک تبشیر الله ، وقیل : الأصل : یبشر به ، ثم حذف الجار توسعاً فانتصب الضمیر ثم حذف.
یجوز فی نحو : (تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ) (الأنعام / 154) کون «الذی» موصولا اسمیاً ؛ فیحتاج إلی تقدیر عائد ، أی : زیادة علی العلم الذی أحسنه ، وکونه موصولا حرفیاً ؛ فلا یحتاج لعائد ، أی : تماماً علی إحسانه ، وکونه نکرة موصوفة ؛ فلا یحتاج إلی صلة ، ویکون (أَحسَنَ) حینئذ اسم تفضیل ، لا فعلا ماضیاً ، وفتحته إعراب لابناء ، وهی علامة الجر ، وهذان الوجهان کوفیان ، وبعض البصریین یوافق الثانی.
[شماره صفحه واقعی : 112]
1) نسبه ابن هشام فی مغنی اللبیب ، مبحث «ما» إلی عمرو بن معد یکرب ، وعزی إلی غیره أیضاً. راجع شرح شواهد المغنی : 2 / 727 و 728 وشرح أبیات مغنی اللبیب : 5 / 300.
نحو : (آمَنّا بِرَبِّ الْعالَمِینَ رَبِّ مُوسی وَهرُونَ) (الأعراف / 121 و 122)
یحتمل بدل الکل من الکل ، وعطف البیان ، ومثله : (نَعْبُدُ إلهَکَ وَإِلهَ آبائِکَ إِبْراهِیمَ وَإِسماعِیلَ وَإِسْحقَ) (البقرة / 133).
نحو : (سَبِّح اسْمَ رَبِّکَ الاْعْلی) (الأعلی / 1) یجوز فیه کون «الأعلی» صفة للاسم أو صفة للرب ، وأما نحو «جاءنی غلام زید الظریف» : فالصفة للمضاف ، ولاتکون للمضاف إلیه إلا بدلیل ؛ لأن المضاف إلیه إنما جیء به لغرض التخصیص ولم یؤت به لذاته ، وعکسه :
«وکل فتی یتقی فائز»
فالصفة للمضاف إلیه ؛ لأن المضاف إنما جیء به لقصد التعمیم ، لا للحکم علیه ، ولذلک ضعف قوله : (1)
409- وکل أخ مفارقه أخوه***لعمر أبیک إلا الفرقدان
نحو : «زید کعمرو» تحتمل الکاف فیه عند المعربین الحرفیة فتتعلق باستقرار ، وقیل : لا تتعلق ، والاسمیة فتکون مرفوعة المحل وما بعدها جر بالإضافة ولا تقدیر بالاتفاق.
[شماره صفحه واقعی : 113]
1) تقدم برقم 26.
ونحو : «جاء الذی کزید» یتعین الحرفیة ؛ لأن الوصل بالمتضایفین ممتنع.
«زید علی السطح» یحتمل «علی» الوجهین ، وعلیهما فهی متعلقة باستقرار محذوف.
فإن العرب یشترطون فی باب شیئا ویشترطون فی آخر نقیض ذلک الشیء علی ما اقتضته حکمة لغتهم وصحیح أقیستهم ، فإذا لم یتأمل المعرب اختلطت علیه الأبواب والشرائط.
فلنورد أنواعاً من ذلک مشیرین إلی بعض ما وقع فیه الوهم للمعربین :
ومن الوهم فی الأول : قول الزمخشری فی (مَلِکِ النّاسِ إلهِ النّاسِ) (الناس / 2 و 3) : إنهما عطفا بیان ، والصواب : أنهما نعتان ، وقد یجاب بأنهما اُجریا مجری الجوامد ؛ إذ یستعملان غیر جاریین علی موصوف وتجری علیهما الصفات ، نحو قولنا : «إله واحد وملک عظیم».
ومن الخطأ فی الثانی قول کثیر من النحویین فی نحو : «مررت بهذا الرجل» : إن «الرجل» نعت ، قال ابن مالک : أکثر المتأخرین یقلد بعضهم بعضاً فی ذلک ، والحامل لهم علیه توهمهم أن عطف البیان لایکون إلا أخص من متبوعه ، ولیس کذلک ؛ فإنه فی الجوامد بمنزلة النعت فی المشتق ، ولا یمتنع کون المنعوت أخص من النعت.
[شماره صفحه واقعی : 114]
للحال والتمییز ، وأفعل من ، ونعت النکرة (1).
ومن الوهم فی الأول : قول جماعة فی «صدید» من (مآءٍ صَدِیدٍ) (إبراهیم / 16) وفی «کفارة» : إنهما عطفا بیان ، وهذا إنما هو معترض علی قول البصریین ومن وافقهم؛ فیجب عندهم فی ذلک أن یکون بدلاً ، وأما الکوفیون فیرون أن عطف البیان فی الجوامد کالنعت فی المشتقات؛ فیکون فی المعرف والنکرات ، وقول بعضهم فی «ناقع» من قول النابغة :
410- فبتّ کأنی ساورتنی ضئیلة***من الرقش فی أنیابها السُمُ ناقع(2)
إنه نعت لِ «السم» والصواب : أنه خبر لِ «اسم» ، والظرف متعلق به ، أو خبرثان.
ولیس من ذلک : قول الزمخشری فی (شَدِیدِ الْعِقاب) (3): «إنه یجوز کونه صعة لاسم الله تعالی فی أوائل سورة غافر ، وإن کان من باب الصفة المشبة وإضافتها لا تکون إلا فی تقدیر الانصال ، ألا تری أن (شدید العقال) معناه : شدید عقابه؟ ولهذا قالوا : کل شیء إضافته غیر محضة فإنه یجوز أن تصیر إضافته مخضة ، إلا الصفة المشبهة» لأنه جعله علی تقدیر «أل» ، وجعل سبب حذفها إرادة الازواج ، وأجاز وصفیته أیضا أبوالبقاء ، لکن علی أن «شدیداً» بمعنی مشدد کما ).
[شماره صفحه واقعی : 115]
1) قال الشمنی : یعنی أنهم اشتراطوا التعریف الاُمور ، منها عطف البیان ونعت المعرفة ، واشترطوا التنکیر لاُمور ، منها الحال والتمییز ونعت النکرة وأفعل من. المنصف 2 / 228.
2) شرح شواهد المغنی : 2 / 816
3) تنزیل الکتاب من الله العزیز العلیم ، غافر الذنب وقابل التوب شدید العقاب ذی الطول لا إله إلا هو إلیه المصیر. (غافر / 2 و 3).
أن «الأذین» فی معنی المؤذّن ، فأخرجه بالتأویل من باب الصفة المشبهة إلی باب اسم الفاعل ، والذی قدمه الزمخشری أنه وجمیع ما قبله أبدال ، أما أنه بدل فلتنکیره ، وکذا المضافان قبله وإن کانا من باب اسم الفاعل؛ لأن المراد بهما المستقبل وأما البواقی فللناسب ، ورد علی الزداد فی جعله (شدید العقاب) بدلاً ما قبله صفات ، وقال : فی جعله بدلاً وحده من بین الصفات نبوّ ظاهر.
و من الوهم فی الثانی : قول الجاحظ فی بیت الأعشی :
411- و لست بالأکثر منهم حصی***و إنما العزة للکاثر (1)
إنه یبطل قول النحویین : لا تجتمع «أل» و «من» فی اسم التفضیل ، فجعل کلا من «أل» و «من» معتداً به جاریاً علی ظاهره ، والصواب : أن تقدر «أل» زائدة ، أو معرفة و «من» متعلقة بِ «أکثر» منکراً محذوفاً مبدلا من المذکور أو بالمذکور علی أنها بمنزلتها فی قولک : «أنت منهم الفارس البطل» أی : أنت من بینهم ، وقول بعضهم : إنها متعلقة بِ «لیس» قدیردّ بأنها لا تدل علی الحدث عند من قال فی أخواتها : إنها تدل علیه ، ولأن فیه فصلا بین «أفعل» وتمییزه بالأجنبی ، وقد یجاب بأن الظرف یتعلق بالوهم ، وفی «لیس» رائحة قولک : «انتفی» ، وبأن فصل التمییز قد جاء فی الضرورة فی قول العباس بن مرداس :
412- علی أننی بعد ماقد مضی***ثلاثون للهجر حولا کمیلا (2)
و «أفعل» یأقوی فی العمل من «ثلاثون».
ومن ذلک : قول الزمخشری فی (إنَّما أَعظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقومُوا للهِ) (سبأ / 66) : إن «أن تقوموا» عطف بیان علی (آیاتٌ بَیِّناتٌ) (آل عمران / 97) مع اتفاق
[شماره صفحه واقعی : 116]
النحویین علی ان البیان والمبین لا یتخالفان تعریفاً وتنکیراً وقد یکون عبی عن البدل بعطف البیان لتآخیهما ، ویؤیده قوله فی (أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنتُم مِّن وُجْدِکُمْ) (الطلاق / 6) : إن «من وجدکم» عطف بیان لقوله تعالی : «من حیث سکنتم» وبفسیر له ، قال : و «من» : تبعیضیة حذف مبعضها أی : أسکنوهن مکاناً من مساکنکم مما تطیقون ، انتهی. وإنما یرید البدل؛ لأن الخافض لا یعاد إلا معه ، وهذا سیبویه یسمی لتوکید صفة وعطف البیان صفة.
کمنع الصرف اشترطوا له تعریف العلمیة أو شبهه کما فی «أجمع» وکنعت الإشارة و «أی» فی النداء ، اشترطوا لهما تعریف اللام الجنسیة ، وکذا تعریف فاعلی «نعم وبئس»لکنها تکون مباشرة له أو لما اُضیف إلیه ، بخلاف ما تقدم فشرطها المباشرة له.
ومن الوهم فی ذلک : قول الزمخشری فی قراءة ابن أبی عبلة : (إنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمَ أَهْلِ النّارِ) (ص / 64) ، بنصب «تخاصم» : إنه صفة للإشارة ، وقد اشترط حجماعة من المحققین فی نعت الإشارة الاشتقاق کما اشترطوه فی غیره من النعوت ، ولا یکون التخصم أیضاً عطف بیان؛ لأن البیان یشبه الصفة ، فکما لا توصف الإشارة إلا بما فیه «أل» کذلک ما یعطف علیها.
کظروف المکان ، والاختصاص فی بعضها کالمبتدآت وأصحاب الاحوال.
ومن الوهم فی الأول : قول الزمخشری فی (فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ) (یس / 66) ، وفی (سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی) (طه / 21) ، وقول جماقة فی «دخلت الدار ، أو المسجد ، أو السوق» : إن هذه المنصوبات ظروف ، وإنما یکون ظرفاً مکانیاً ما کان مبهماً ، ویعرف بکونه صالحاً لکل بقعة کَ «مکان وناحیة وجهة وجانب
[شماره صفحه واقعی : 117]
وأمام وخلف».
والصواب : أن هذه المواضع علی إسقاط الجار توسعاً ، والجار المقدر «إلی» فی (سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا ٱلْأُولَیٰ) ، و «فی» أو «إلی» فی الباقی ، ویحتمل أن (إسْتَبَقُوا) ضمن معنی : «تبادروا» ویحتمل «سیرتها» أن یکون بدلاً من ضمیر المفعول بدل اشتمال ، أی : سنعیدها طریقتها.
و من الوهم فی الثانی : قول الحوفی فی (ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ) (النور / 40) : إن (بعضها فوق بعض) جملة مخبر بها عن «ظلمات» ، و «ظلمات» غیر مختص ، فالصواب : قول الجماعة : إنه خبر لمحذوف ، أی : تلک ظلمات ، نعم إن قدر أن المعنی : ظلمات أیّ ظلمات ، بمعنی : ظلمات عظام أو متکاثفة ، وترکت الصفة الدلالة المقام علیها ، صح.
فمن الأول : مجرور «لولا» ومجرور «وحد» ، ولا یختصان بضمیر خطاب ولا غیره ، تقول : «لو لای ولولاک ، ولو لاه ، ووحدین ووحدک ووحده» ومجرور «لبّی وسعدی وحنانی» ویشترط لهن ضمیر الخطاب.
ومن ذلک : مرفوق خبر «کاد» وأخواتها إلّا «عسی» فتقول : «کاد زید یموت» ولاتقول : «یموت أبوه» ویجوز : «عسی زید أن نقوم ، أ, یقوم أبوه» ، فیر فع السببی ، ولایجوز رفعة الأجنبی ، نحو : «عسی زید أن یقوم عمرو عنده».
ومن ذلک : مرفوع اسم التفضیل فی غیر مسألة الکحل ، وهذا شرطه - مع الإضمار - الاستتار ، وکذا مرفوع نحو : «قم وأقوم وتقوم ونقوم».
ومن الثانی : تأکید الاسم المظهر ، والنعت والمنعوت ، وعطف البیان والمبین.
ومن الوهم فی الأول : قول بعضهم فی «لولای وموسی» : إن «موسی»
[شماره صفحه واقعی : 118]
یحتمل الجر ، وهذا حطاء؛ لأنه لا یعطف علی الضمیر المجرور إلا بإعادة الدار ، ولأن «لولا» لا تجر الظاهرن فلو اُعیدت لم تعمل الجر ، فکیف ولم تعد؟ وهذه مسألة یحاجی بها ، فیقال : ضمیر مجرور لا یصح أن یعطف علیه اسم مجرور ، أعدت الجار أم لم تعده ، وقولنا : «مجرور»؛ لأنه یصح أن تعطف علیه اسماً مرفوعاً؛ لأن «لولا» محکوم لها بحکم الحروف الزائدة والزائد لا یقدح فی کون الاسم مجرداً من العوامل اللفظیة ، فکذا ما أشبه الزائد.
ومن الوهم فی الثانی : قول الزمخشری فی قوله تعالی : (مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ) (المائدة / 117) - إذا قدرت «أن» مصدریة - : وإنها وصلتها عطف بیان علی الهاء.
فمن الأول : الفاعل ونائبه.
و من الثانی : خبر «أن» المفتوحة إذا خففت ، وخبر القول المحکی ، نحو : «قولی لا إله إلا الله» ، وحرج بذکر المحکی قولک : «قولی حق» ، وکذلک خبر ضمیر الشأن ، وعلی هذا فقوله تعالی : (وَمَن یَکْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ) (البقرة / 283) إذا قدر ضمیر «إنه» للشأن ، لزم کون «آثم» خبراً مقدماً و «قبله» مبتدأ مؤخراً ، وإذا قدر راجعاً إلی اسم الشرط جاز ذلک ، وو أن یکون «آثم» الخبر و «قلبه» فاعل به ، وخبر أعال المقاربة وجواب الشرط وجواب القسم ، ومن الوهم قول بعضهم فی (فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ) (ص / 33) : إن «مسحاً» خبر «طفق» ، والصواب : أنه مصدر لخبر محذوف ، أی : یمسح مسحاً.
ومن الأول : جملة الشرط غیر «لولا» ، وجملة جواب «لو ولولا ولو ما» ،
[شماره صفحه واقعی : 119]
والجملتان بعد «لما» ، والجمل التالیة أحرف التحضیض ، وجملة أخبار أفعال المقاربة ، وخبر «أن» المفتوحة بعد «لو» عند الزمخشری ومتابعیه ، نحو : (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا) (البقرة / 103).
ومن الثانی : الجملة بعد «اذا» الفجائیة ، و «لیتما» علی الصحیح فیهما.
ومن الوهم فی الأول : أن ینول من لا یذهب إلی قول الأخفش والکوفیین فی نحو : (وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ) (النساء / 128) (وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجَارَکَ) (التوبة / 6) و (إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ) (الانشقاق / 1) : إن المرفوع مبتدأ ، وذلک خطأ؛ لأنه خلاف قول من اعتمد علیهم ، وإنما قاله سهواً ، وأما إذا قال ذلک الأخفش أو الکوفی فلا یعد ذلک الإعراب خطأ؛ لأن هذا مذهبذهبوا إلیه ولم یقولوه سهواً عن قاعدة. نعم الصواب خلاف قولهم فی أصل المسألة ، وأجازوا أن یکون المرفوق محمولاً علی إضمار فعل کما یقول الجمهور ، وأجاز الکوفیون وجهاً ثالثاً ، وهو أن یکون فاعلاً بالفعل المذکور علی التقدیم والتأخیر ، مستدلین علی جواز ذلک بنحو قول الزباء :
413- ما للحمال مشیها وئیدا***أجَنلاً یحملن أم حدیداً (1)
فیمن رفع «مشیها» ، وذلک عند الجماعة مبتدأ حذف خبره وبقی معمول الخبر ، أی : مشیها یکون وئیداً أو یوجد وئیداً ، ولا یکون بدل بعض من الضمیر المستتر فی الظرف کما کان فیمن جره بدل اشتمال من «الجمال»؛ لأنه عائد علی «ما» الاستفهامیة ، ومتی اُبدل اسم من اسم استفهام وجب اقتران البدل بهمزة الاستفهام ، فکذلک حکم ضمیر الاستفهام ، ولأنه لا ضمیر فیه راجع إلی المبدل منه. 12
[شماره صفحه واقعی : 120]
1) شرح شواهد المغنی : 2 / 0912
ومن الوهم فی الثانی : تجویز کثیر من النحویین الاشتغال فی نحو : «خرجت فإذا زید یضربه عمرو» ومن العجب أن ابن الحاجب أجاز ذلک فی کافیته مع قوله فیهما فی بحث الظروف : وقد تکون للمفاجأة فیلزم المبتدأ بعدها.
فلأول کثیر ، کالصلة والصفة والحال والحملة الواقعة خبراً لِ«کان» أو خبراً لِ«إنّ» أو لضمیر الشأن ، قیل : أو خبرا للمتبدأ أو جواباً للقسم غیر الاستعطافیّ.
ومن الثانی : جواب القسم الاستعطافی.
و ما ورد علی خلاف ما ذکر مؤول. کقوله : (1)
414- حتی إذا کاد الظّلام یختلط***جاؤوا بمذق هل رأیتَ الذئب قطْ
وتخریجه علی اضمار القول ، أی : بمذق مقول عند رؤیته ذلک.
وینبغی أن یستثنی من منع ذلک فی خبری «إنّ» وضمیر الشأن خبر «أن» المفتوحة إذا خففت؛ فإنه یجوز أن یکون جملة دعائیة ، کقوله تعالی : (وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا) (النور / 9) ، فی قراء من قرأ «أن» تالتخفیف و «غضب» بالفعل و «ألله» فاعل ، وإذا لم نلتزم فول الجمهور فی وجوب کون اسم «أن» هذه ضمیر شأن فلا استثناء بالنسبة إلی ضمیر الشأن؛ إذ یمکن أن یقدر : «والخامسة أنها».
ومن الوهم فی هذا الباب : قول بعضهم فی قوله تعالی : (وَانظُرْ إِلَی الْعِظَامِ کَیْفَ نُنشِزُهَا) 0البقرة / 259) : إن جملة الاستهام حال من «العظام» ، ونالصواب : أن
[شماره صفحه واقعی : 121]
1) قال البغدادی : «وهذا قیل للعجاج». شرح أبیات مغنی اللبیب : 5 / 7.
«کیف» وحدها حال من مفعول «ممشز» ، وأن الجملة بدل من «العظام» ولا یلزم من جواز کون الحال المفرجة استفهاماً جواز ذلک فی الجملة؛ لأن الحال کالخبر وقد جاز بالاتفاق نحو : «کیف زید؟» ، واختلف فی نحو : «زید کیف هو؟».
فمن الأول : مجرور «ربّ» إذا کان ظاهراً ، و «أیّ» فی النداء و «الجماء» فی قولهم : «جاؤوا الجماءالغفیر» ، وما وطئ به من خبر أو صفة أو حال ، نحو : «زید رجل صالح» و «مررت بزید الرجل الصالح» ، (وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِی هَٰذَا الْقُرْآنِ) (الزمر / 27) ، إلی قوله تعالی : (قرآناً عربیاً).
ومن ثم أبطلل أبو علی کون الظرف من قول الأعشی :
415- رُبَّ رِفدٍ هرقتَه ذلک الیو***م وأسری من معشر أقیال(1)
متعلقاً بِ «أسری»؛ لئلا یخلوما عطف علی مجرور «رب» من صفة.
ومن الثانی : فاعلا «نعم وبئس» ، والأسماء المتوغلة فی شبه الحرف إلا «مَن و ما» النکرتین؛ فإنهما یوصفان ، نحو : «مررت بمن معجب لک» وهو عوی فی القیاس؛ لأنها معربة ، ومن ذلک الضمیر ، وجوز الکسائی نعته إن کان لغائب والنعت لغیر التوضیح ، نحو : (قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُیُوبِ) (سبأ / 48) ، فقدر «علام» نعتاً للضمیر المستتر فی «یقذف بالحق» ، وأجاز غیر الفارسی وابن السراج نعت فاعلی «نعم وبئس» تمسکاً بقول زهیر بن أبی سُلمی :
[شماره صفحه واقعی : 122]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 233.
416- نعم الفتی المُرّی أنت إذاهم***حضروا لدی الحجرات نار الموقد (1)
وحمله الفارسی وابن السراج علی البدل. وقال ابن مالک : یمتنع نعته إذا قصد بالنعت التخصیص مع إقامة الفاعل مقام الجنس ؛ لأن تخصیصه حینئذ مناف لذلک القصد ، فأما إذا تؤول بالجامع لأکمل الخصال فلا مانع من نعته حینئذ ؛ لإمکان أن ینوی فی النعت ما نوی فی المنعوت ، وعلی هذا یحمل البیت. انتهی.
وقال الزمخشری وأبوالبقاء فی (وکم أهلکنا قبلهم من قرن هم أحسن) (مریم / 74) : إنّ الجملة بعد «کم» صفة لها ، والصواب أنها صفة لِ (قرن) وجمع الضمیر حملاً علی معناه کما جمع وصف (جمیع) فی (وإن کلّ لمّا جمیع لدینا محضرون) (یس / 32).
کالعامل من وصف ومصدر ؛ فإنه لا یوصف قبل العمل ویوصف بعده وکالموصول ؛ فإنه لا یوصف قبل تمام صلته ویوصف بعد تمامها ، وتعمیمهم الجواز فی البعض ، وذلک هو الغالب.
ومن الوهم فی الأول : قول بعضهم فی قول الحطیئة :
417- أزمعتُ یأساً مبیناً من نوالکم***ولن تری طارداً للحر کالیاس (2)
: إن من متعلقة بِ یأساً ، والصواب : أن تعلقها بِ یئست محذوفاً ، لأن المصدر لا یوصف قبل أن یأتی معموله.
وقال أبو البقاء فی (وَلا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلا) (المائدة / 2) : لایکون «یبتغون» نعتاً لِ «آمین» ؛ لأن اسم الفاعل إذا وصف لم یعمل فی الاختیار ، بل هو حال من «آمین» ، انتهی. وهذا قول ضعیف ، والصحیح : جواز الوصف بعدالعمل.
[شماره صفحه واقعی : 123]
نحو قول الفضل بن العباس :
418- وکان ولیَّ العهد بعد محمد***علیٌ وفی کل المواطن صاحبه (1)
ومنع ذلک فی البعض ، نحو قول أمیر المؤمنین علیه السلام : «فإن تقوی الله دواء داء قلوبکم»(2).
ومن الوهم فی هذا قول المبرد فی قولهم : «إن من أفضلهم کان زیداً» : إنه لا یجب أن یحمل علی زیادة «کان» کما قال سیبویه ، بل یجوز أن تقدر «کان» ناقصة ، واسمها ضمیر «زید» ، لأنه متقدم رتبة؛ إذ هو اسم «إن» و «من أفضلهم» خبر «کان» و «کان» ومعمولاها خبر «إن» فلزمه تعدیم خبر «إن» علی اسمها مع أنه لیس ظرفاً ولا مجروراً ، وهذا لایجیزه أحد.
کالاستفهام والشرط و «کم» الخبریة ، نحو : (فَأَیَّ آیَاتِ اللَّهِ تُنکِرُونَ) (غافر / 81) ، (أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ) (القصص / 28) ولبعضها أن یتأخر ، إما لذاته کالفاعل ونائبه ومشبهه ، أولضعف الفعل کمفعول التعجب ، نحو قول الإمام علی بن الحسین علیه السلام : «سبحانک ما أجلّ شأنک»(3)، أو لعارض معنوی أو لفظی وذلک کالمفعول فی نحو : «ضرب موسی عیسی»؛ فإن تقدیمه یوهم أنه مبتدأ وأن الفعل مسند إلی ضمیره ، وکالمفعول الذی هو «أی» الموصولة ، نحو : «ساَکرم أیهم جاءنی» ، کأنهم قصدوا الفرق بینها وبین «أی» الشرطیة والاستفهامیة ، والمفعول الذی هو «أن» وصلتها ، نحو : «عرفت أنک فاضل» ، کرهوا الابتداء بِ «أن»
[شماره صفحه واقعی : 124]
المفتوحة؛ لئلا یلتبس بِ «أنّ» التی بمعنی «لعل» وإذا کان المبتدأ الی أصله التقدیم یجب تأخره إذا کان «أنّ» وصلتها ، نحو : (وَآیَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّیَّتَهُمْ) (یس / 41) ، فأن یجب تأخر المفعول الذی أصله التأخیر ، نحو : (وَلَا تَخَافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُم) (الأنعام / 81) ، أحق وأولی. وکمقول قامل اعترن بلام الابتداء أو القسم ، أو حرف الاستثناء أو «ما» النافیة ، أو «لا» فی جواب القسم.
ومن الوهم فی الأول : قول ابن عصفور فی (أَوَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا) (السجدة / 26) : إن «کم» فاعل «یهد» ، فإن قلت : خرجه علی لغة حکاها الأخفش وهی أن بعض العرب لا یلتزم صدریة «کم» الخبریة ، قلنا : قد اعترف برداءتها ، فخریج التنزیل علیها بعد ذلک رداءة. والصواب : أ ، الفاعل مستتر راجع إلی «الله» سبحانه وتعالی ، أی : أولم یبین الله لهم ، أ, إلی «الهدی» والأول قول أبی البقاء ، والثانی قول الزجاج ، وقال الزمخشری : الفاعل الجملة ، وقد مر أن الفاعل لا یکون جملة ، و «کم» مفعول (أهلکنا) والجملة مفعول (یهد) وهومعلق عنها ، و «کم» الخبریة تعلِّق خلافاً لأکثرهم.
ومن الوهم فی الثانی : قول بعضهم فی قوله تعالی : (إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا) (الإسراء / 36) إن «عنه» مرفوع المحل بِ «مسؤولا» ، والصواب : أن اسم «کان» ضمیر المکلف وإن لم یجر له ذکر ، وأن المرفوع بِ «مسؤولاً» مستتر فیه راجع إلیه أیضاً ، وأن «عنه» فی موضع نصب.
فمن الأول : الفاعل ، ونائبه ، والجار الباقی عمله ، إلا فی مواضع ، نحو قولهم : «اللهِ لأفعلن» و «بکم درهم اشتریت» أی : والله وبکم من درهم.
[شماره صفحه واقعی : 125]
ومن الثانی : أحد معمولی «لات» ، کقول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «وقد أدبرت الحیلة وأقبلت الغیلة ولات حین مناص»(1).
ومن الوهم فی هذا النوع : قول ابن مالک فی أفعال ألاستثناء نحو : «قاموا لیس زیداً ، ولا یکون زیداً ، وما خلا زیدأً» : إن مرفوعهن محذوف ، وهو کلمة «بعض» مضافة إلی ضمیر نم تقدم. والصواب : أنه مضمر عائد إما علی کلمة «بعض» مضافة إای ضمیر من تقدم. والصواب : أنه مضمر عائد إما علی اسم الفاعل المفهوم من الفعل ، أی : لا یکون هو - أی القائم - زیداً ، وإما علی المصدر الیمفهوم من الفعل ، وذلک فی یغیر «لیس» و «لایکون» تقول : «قاموا خلا زیداً» أی : جانب هو - أی : قیامهم - زیداً.
و ذلک کثیر ، وقد اُفرد بالتصنیف ، وعکیه ، وهو غریب جداً ، وذلک بدلا الغلط والنسیان ، زعم بعض القدماء أنه لا یجوز یفی الشعر؛ لأنه یقع غالباً عن تروّ وفکر.
فلأول : قد مضی مشروحاً : والثانی : الجملة المضاف إلیها ، نحو قول الإمام علی بن الحسین علیه السلام : «ولا تخزنی یوم تبعثنی للعائک» (2). فأما قول النابغة الجعدی :
419- مضت سنة لعام ولدت فیه***وعشر بعد ذاک وحجتان (3)
فنادر ، وهذا الحکم خفی علی أکثر النحویین ، والصواب فی مثل قولک : «أعجبنی یوم ولدت فیه» : تنوین الیوم ، وجعل الجملة بعده صفة له ، وکذلک
[شماره صفحه واقعی : 126]
«أجمع» و ما یتصرف منه فی باب التوکید ، یجب تجریده من ضمیر المؤکد ، وأما قولهم : «جاء القوم بأجمعهم» فهو بضم المیم لابفتحها ، وهو جمع لقولک : «جمع» علی حد قولهم : «فلس وأفلس» والمعنی : جاؤوا بجماعتهم ، ولو کان توکیداً لکانت الباء فیه زائدة ؛ فکان یصح إسقاطها.
کَ «قبل وبعد وغیر» ، ولبناء بعضها أن تکون مضافة ، وذلک «أیّ» الموصولة ؛ فإنها لاتبنی إلا إذا اُضیفت وکان صدر صلتها ضمیراً محذوفاً ، نحو : (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) (مریم / 69).
ومن الوهم فی ذلک : قول ابن الطراوة : (هم أشد) مبتدأ وخبر ، و «أی» مبنیة مقطوعة عن الإضافة ، وهذا مخالف لرسم المصحف ولإجماع النحویین.
و له أمثلة :
الأول : قولهم فی (أَیْنَ شُرَکَائِیَ الَّذِینَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ) (القصص / 62) ، إن التقدیر : تزعمونهم شرکاء ، والأولی أن یقجر : تزعمون أنهم شرکاء؛ بدلیل : (وَمَا نَرَیٰ مَعَکُمْ شُفَعَاءَکُمُ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِیکُمْ شُرَکَاءُ) (الأنعام / 94) ، ولأن الغالب علی «رعم» ألا یقع علی المفعولین صریحاً ، بل علی «أن» وصلتها ، ولم نقع فی التنزیل إلّا کذلک.
ومثله فی هذا الحکم : «تعلم» ، قال أنس بن زنیم :
420- تعلم رسول الله أنک مدرکی***وأن وعیداً منک کالأجذ بالید (1)
[شماره صفحه واقعی : 127]
1) السیرة النبویة : 4 / 66.
و عکسهما فی ذلک «هب» بمعنی «ظن» فالغالب تعدیه إلی صریح المفعولین کقول ابن همّام السلولی :
421- فقلت : أجرنی أبا خالد***وإلا فهبنی امرأ هالکا (1)
و وقوعه علی «أن» وصلتها نادر.
الثانی : قولهم فی (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لایُؤْمِنُونَ) (البقرة / 6) : إن (لایؤمنون) مستأنف ، أو خبر لِ «إن» ، وما بینهما اعتراض ، والأولی الأول ؛ بدلیل : (وَسَوآءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لایُؤْمِنُونَ) (یس / 10).
الثالث : قولهم فی نحو : (وَما رَبُّکَ بِظَلاّم) (فصلت / 46) ، (وَمَا اللهُ بِغافِل) (البقرة / 74) : إن المجرور فی موضع نصب أو رفع علی الحجازیة والتمیمیة ، والصواب : الأول ؛ لأن الخبر بعد «ما» لم یجئ فی التنزیل مجرداً من الباء إلا وهو منصوب ، نحو : (ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ) (المجادلة / 2) ، (ماهذا بَشَراً) (یوسف / 31).
وقد یحتمل الموضع أکثر من وجه ، ویوجد ما یرجح کلاً منها ، فینظر فی أولاها ، کقوله تعالی : (فاجعل بیننا وبینک موعداً) (طه / 58) ، فإن الموعد محتمل للمصدر ، ویشهد له : (لا نخلفه نحن ولا أنت) (طه / 58) ، وللزمان ویشهد له : (قال موعدکم یوم الزینة) (طه / 59) ، وللمکان ویشهد له : (مکاناً سویً) (طه / 58) ، وإذا اُعرب مکاناً بدلاً منه لا ظرفاً لِ نخلفه تعین ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 128]
1) شرح شواهد المغنی : 2 / 923.
و هذا أصعب من الذی قبله ، وله أمثله :
أحدها : قول الأخفش وتبعه أبوالبقاء فی (ولا الذین یموتون وهم کفّار) (1)(النساء / 18) : إن اللام للابتداء ، والذین مبتدأ ، والجملة بعده خبره ، ویدفعه أن الرسم «ولا» ، وذلک یقتضی أنه مجرور بالعطف علی (الذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ) (النساء / 18) لا مرفوع بالابتداء ، والذی حملهما علی الخروج عن ذلک الظاهر أن من الواضح أن المیت علی الکفر لا توبة له ؛ لفوات زمن التکلیف. ویمکن أن یدعی لهما أن الألف فی «لا» زائدة کالألف فی (لاَ أَذْبَحَنَّهُ) (النمل / 21) ؛ فإنها زائدة فی الرسم ، وکذا فی (لاَ أَوْضَعُوا) (التوبة / 47) ، والجواب : أن هذه الجملة لم تذکر لیفاد معناها بمجرده بل لیسوی بینها وبین ما قبلها ، أی : إنه لا فرق فی عدم الانتفاع بالتوبة بین من أخرها إلی حضور الموت وبین من مات علی الکفر ، وحمل الرسم علی خلاف الأصل مع إمکانه غیر سدید.
الثانی : قول بعضهم فی (وَإِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ) (المطففین / 3) : إن «هم» الاُولی ضمیر رفع مؤکد للواو والثانیة کذلک ، أو مبتدأ وما بعده خبره ، والصواب : أن «هم» مفعول فیهما ؛ لرسم الواو بغیر ألف بعدها ، ولأن الحدیث فی الفعل لا فی الفاعل ؛ إذالمعنی : إذا أخذوا من الناس استوفوا ، وإذا أعطوهم أخسروا ، وإذا جعلت الضمیر لِ «المطففین» صار معناه : إذا أخذوا استوفوا وإذا تولوا الکیل أو الوزن هم علی الخصوص أخسروا ، وهو کلام متنافر ؛ 8)
[شماره صفحه واقعی : 129]
1) (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ فَأُولَٰئِکَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَکَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا وَلَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئَاتِ حَتَّیٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَهُمْ کُفَّارٌ أُولَٰئِکَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا) (النساء : 17 و 18)
لأن الحدیث فی الفعل لا فی المباشر.
الثالث : قول کثیر من النحویین فی قوله تعالی : (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَکَ) (الحجر / 42) : إنه دلیل علی جواز استثناء الأکثر ، والصواب : أن المراد بالعباد المخلصون لا عموم المملوکین ، وأن الاستثناء منقطع ؛ بدلیل سقوطه فی آیة سبحان : (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَکَفی بِرَبِّکَ وَکِیلا) (الإسراء / 65).
و لذلک أمثله :
أحدها : نحو : «زید أحصی ذهناً ، وعمرو أحصی مالا» فإن الأول علی أن «أحصی» اسم تفضیل ، والمنصوب تمییز ، مثل : «أحسن وجهاً» ، والثانی علی أن «أحصی» فعل ماض ، والمنصوب مفعول ، مثل : (وَأَحْصی کُلَّ شَیء عَدَداً) (الجن / 28).
ومن الوهم : قول بعضهم فی (أَحْصی لِما لَبِثُوا أَمَداً) (الکهف / 12) : إنه من الأول ؛ فإن الأمد لیس محصیاً بل محصی ، وشرط التمییز المنصوب بعد «أفعل» کونه فاعلاً فی المعنی کَ «زید أکثر مالا» ، بخلاف «مال زید أکثر مال».
الثانی : نحو قول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «والناس منقوصون مدخولون إلاّ مَن عصم الله» (1)؛ فإن الثانی خبر أو صفة للخبر ، ونحو قولک : «زید رجل صالح» فإن الثانی صفة لا غیر ؛ لأن الأول لا یکون خبراً علی انفراده ؛ لعدم الفائدة ، ومثلهما : «زید عالم یفعل الخیر» و «زید رجل یفعل الخیر».
وزعم الفارسی أن الخبر لا یتعدد مختلفاً بالإفراد والجملة ، فیتعین عنده
[شماره صفحه واقعی : 130]
1) نهج البلاغة : ح 335 / 1247.
کون الجملة الفعلیة صفة فیهما ، والمشهور فیهما الجواز ، کما أن ذلک جائز فی الصفات ، وعلیه قول بعضهم فی (فَإِذاهُمْ فَرِیقانِ یَخْتَصِمُونَ) (النمل / 45) : إن (یختصمون) خبر ثان أو صفة ، ویحتمل الحالیة أیضاً ، أی : فإذاهم مفترقون مختصمین ، وأوجب الفارسی فی (کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ) (البقرة / 65) کون «خاسئین» خبراً ثانیاً ؛ لأن جمع المذکر السالم لایکون صفة لما لایعقل.
الثالث : «رأیتُ زیداً فقیهاً» و «رأیتُ الهلال طالعاً» فإن «رأی» فی الأول علمیة ، و «فقیهاً» مفعول ثان ، وفی الثانی بصریة ، و «طالعاً» حال ، وتقول : «ترکت زیداً عالماً» فإن فسرت «ترکت» بِ «صیرت» فَ «عالماً» مفعول ثان ، أو بِ «خلّفت» فحال.
الرابع : (اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ) (البقرة / 249) إن فتحت الغین فمفعول مطلق ، أو ضممتها فمفعول به ، ومثلهما : «حسوتُ حَسوة ، وحُسوة».
کقول مکی فی (لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَالاْذی کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئآءَ النّاسِ وَلا یُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ) (البقرة / 264) : إن الکاف نعت لمصدر محذوف ، أی : إبطالا کالذی ، ویلزمه أن یقدر إبطالا کإبطال إنفاق الذی ینفق ، والوجه : أن یکون «کالذی» حالا من الواو ، أی : لا تبطلوا صدقاتکم مشبهین الذی ینفق ، فهذا الوجه لا حذف فیه.
وقولِ بعضهم فی قول ابن حاجب : «الکلمة لفظ» أصله : الکلمة هی لفظ ، ومثله : قول ابن عصفور فی شرح الجمل : إنه یجوز فی «زید هوالفاضل» أن یحذف
[شماره صفحه واقعی : 131]
«هو» ، مع قوله وقول غیره : إنه لایجوز حذف العائد فی نحو : «جاء الذی هو فی الدار» ؛ لأنه لا دلیل حینئذ علی المحذوف ، ورده علی من قال فی بیت الفرزدق :
422- فأصبحوا قد أعاد الله نعمتهم***إذهم قریش وإذ ما مثلهم بشر (1)
إن «بشر» مبتدأ ، و «مثلهم» نعت لمکان محذوف ، خبره ، أی : وإذ ما بشر مکاناً مثل مکانهم ، بأن «مثلا» لا یختص بالمکان ، فلا دلیل حینئذ.
و إذ قد انجر بنا القول إلی ذکر الحذف فلنوجه القول إلیه ؛ فإنه من المهمات فنقول :
ذکر شروطه ، وهی ثمانیة :
کقولک لمن رفع سوطاً : «زیداً» بإضمار «إضرب» ، أو مقالی کقولک لمن قال : من أضرب؟ : «زیداً» ، وإنما یحتاج إلی ذلک إذا کان المحذوف الجملة بأسرها کما مثلنا ، أو أحد رکنیها ، نحو : (قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ) (الذاریات / 25) ، أی : سلام علیکم أنتم قوم منکرون ، فحذف خبر الاُولی ومبتدأ الثانیة ، أو لفظاً یفید معنی فیها هی مبنیة علیه ، نحو : (تَاللهِ تَفْتَؤُا) (یوسف / 85) ، أی : لا تفتؤا ، وأما إذا کان المحذوف فضلة فلا یشترط لحذفه وجدان الدلیل ، ولکن یشترط ألا یکون فی حذفه ضرر معنوی کما فی قولک : «ما ضربت إلا زیداً» أو صناعی کما فی قولک : «زید ضربته».
ولاشتراط الدلیل فیما تقدم امتنع حذف الموصوف فی نحو قول
[شماره صفحه واقعی : 132]
1) شرح شواهد المغنی : 1 / 237.
أمیرالمؤمنین علیه السلام : «الفقر الموت الأکبر» (1)بخلاف نحو قوله علیه السلام : «ولکنه إله واحد کما وصف نفسه» (2)وحذف المضاف فی نحو جاءنی غلام زید بخلاف نحو : (وَجآءَ رَبُّکَ) (الفجر / 22) ، وحذف المبتدأ إذا کان ضمیر الشأن ؛ لأن مابعده جملة تامة مستغنیة عنه ، ومن ثم جاز حذفه فی باب «إنّ» نحو : «إن بک زید مأخوذ» ؛ لأن عدم المنصوب دلیل علیه.
وقال الجمهور : لایجوز «لاتدن من الأسد یأکلک» بالجزم ؛ لأن الشرط المقدر إن قدر مثبتاً - أی : فإن تدن - لم یناسب فعل النهی الذی جعل دلیلا علیه ، وإن قدر منفیاً - أی : فإلاّتدن - فسد المعنی ، بخلاف «لا تدن من الأسد تسلم» ؛ فإن الشرط المقدر منفی ، وذلک صحیح فی المعنی والصناعة.
ولک أن تجیب عن الکسائی فی إجازته الجزم بأنه یقدر الشرط مثبتاً مدلولا علیه بالمعنی لا باللفظ ؛ ترجیحاً للقرینة المعنویة علی القرینة اللفظیة وهذا وجه حسن إذا کان المعنی مفهوماً.
أحدهما : أن دلیل الحذف نوعان : الأول : غیر صناعی ، وینقسم إلی حالی ومقالی کما تقدم ، والثانی : صناعی ، وهذا یختص بمعرفته النحویون ؛ لأنه إنما عرف من جهة الصناعة ، وذلک کقولهم فی «قمت وأصکّ عینه» : إن التقدیر : وأنا أصک ؛ لأن واو الحال لا تدخل علی المضارع المثبت الخالی من «قد» ، وفی (وَلکِنْ رَسُولَ اللهِ) (الأحزاب / 40) : إن التقدیر : ولکن کان رسول الله ؛ لأن ما بعد «لکن» لیس
[شماره صفحه واقعی : 133]
معطوفاً بها ؛ لدخول الواو علیها ، ولا بالواو ؛ لأنه مثبت وما قبلها منفی ، ولا یعطف بالواو مفرد علی مفرد إلا وهو شریکه فی النفی والإثبات ، فإذا قدر ما بعد الواو جملة صح تخالفهما کما تقول : «ما قام زید وقام عمرو».
التنبیه الثانی : شرط الدلیل اللفظی أن یکون طبق المحذوف؛ فلایجوز «زید ضارب وعمرو» أی : ضارب ، وترید بِ «ضارب» المحذوف معنی یخالف المذکور بأن نقدر أحد هما بمعنی السفر من قوله تعالی : (وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ) (النساء / 101) ، الآخر بمعنی الإیلام المعروف ، ومن ثم أجمعوا علی جواز «زید قائم وعمرو ، وإنّ زیداً قائم وعمرو» وعلی منع (1)«لیت زیداً قائم وعمرو» وکذا فی «لعل وکأن»؛ لأن الخبر المذکور ومتمیّی أو مترجّی أو مشبه به ، والخبر المحذوف لیس کذلک؛ لأنه خبر المبتدأ.
فإن قلت : فکیف تصنع بقوله تعالی : (إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ) (الأحزاب / 56) فی قراءة من رفع ، وذلک محمول عند البصریین علی الحذف من الأول لدلالة الثانی ، أی : إن الله یصلی وملائکته یصلون ، ولیس عطفاً علی الموضع و (یصلون) خبراً عنهما؛ لئلا یتوارد عاملان علی معمول واحد ، والصلاة المذکورة بمعنی الاستغفار ، والمحذوفة بمعنی الرحمة.
قلنا : الصواب : أن الصلاة لغة بمعنی واحد ، وهو العطف ثم العطف بالنسبة
[شماره صفحه واقعی : 134]
1) قال الشمنی : وفی شرح : حکایة الإجماع غلی منع ذلک فی «لیت ولعل وکأن» أمر غریب لایحتمل مثله المصنف (ابن هشام)؛ فإن الخلاف فی المسألة مشهور ، مذکور فی التسهیل وغیره. المنصف : 2 / 244.
إلی الله سبحانه وتعالی الرحمة وإلی الملائکة الاستغفار وإلی الآدمیین دعاء بعضهم لبعض.
وأما قول الجماعة فبعید من جهات : إحداها : اقتضاؤه الاشتراک والأصل عدمه؛ لما فیه من الإلباس ، حتی إن قوماً نفوه ، ثم المثبتون له یقولون : متی عارضه غیره مما نفالف الأصل کالمجاز قدم علیه. والثانیة : أنا لا نعرف فی العربیة فعلاً واحداً یختلف معناه باختلاف المسند إلیه إذا کان الإسناد حقیقیا. والثالثة : أن الرحمة فعلها متعد والصلاة فعلها قاصر ، ولا یحسن تفسیر القاصر بالمتعدی. والرابعة : انه لو قیل مکان «صلی علیه» : «دعا علیه» انعکس المعنی ، وحق المترادفین صحة حلول کل منهما محل الآخر.
فلا یحذف الفاعل ولا نائبه ولا مشبهه ، وقد مضی الرد علی الن مالک فی مرفوع أفعال الاستثناء.
و هذا الشرط اوّل من ذکره الأخفش ، منع فی نحو : «الذی رأیت زید» أن یؤکد العائد المحذوف بقولک : «نفسه»؛ لأن المؤکد مرید الطول ، والحاذف مرسد للاختصار ، وتبعه الفارسی ، فردّ فی کتاب «الأغفال» قول الزجاج فی (إِنْ هَٰذَانِ لَسَاحِرَانِ) (طه / 63) : إن التقدیر : إن هذان لهما ساحران ، فقال : الحذف والتوکید تاللام متنافیان ، وتبع أبا علی أبوالفتح ، فقال فی الحصائص : لایجوز «الذی ضربت نفسه زید» کمالانجوز إدغام نحو : «إقعنسس»؛ لما فیهما جمیعاً من نقض الغرض ، وتبعهم ابن مالک فقال : لا نجوز حذف عامل المصدر المؤکد کَ «ضربت ضرباً»؛ لأن المقصزد به تقویة عامله وتقریر معناه ، والحذف مناف
[شماره صفحه واقعی : 135]
لذلک. وهؤلائ کلهم مخالفون للخلیل وسیبویه أیضاً ، فإن سیبویه سأل الخلیل عن نحو : «مررت بزید وأتانی أخوه أنفسهما» کیف ینطق بالتوکید؟ فأجاله بأنه یرفع بتقدیر : هما صاحبای أنفسهما ، وینصب بتقدیر : أعنیهما أنفسهما ووافقها علی ذلک جماعة ، واستدلوا بقول العرب :
423- إن محلاً وإن مرتحلاً***[وإن فی السَفْر إذ مضوا مهلا](1)
و «إن مالا وإن ولداً» فحذفوا الخبر مع أنه مؤکد بِ «إنّ» ، وفیه نظر ؛ فإن المؤکد نسبة الخبر إلی الاسم ، لا نفس الخبر ، وقال الصفار : إنما فرّ الأخفش من حذف العائد فی نحو : «الذی رأیته نفسه زید» ؛ لأن المقتضی للحذف الطول ، ولهذا لایحذف فی نحو : «الذی هو قائم زید» فإذا فروا من الطول فکیف یؤکدون؟ وأما حذف الشیء لدلیل وتوکیده فلا تنافی بینهما ؛ لأن المحذوف لدلیل کالثابت.
(2)فلا یحذف اسم الفعل دون معموله ؛ لأنه اختصار للفعل ، وأما قول سیبویه فی «زیداً فاقتله» : إن التقدیر : علیک زیداً ، فقالوا : إنما أراد تفسیر المعنی لا الإعراب ، وإنما التقدیر : ألزم زیداً.
فلا یحذف الجار والجازم والناصب للفعل ، إلا فی مواضع قویت فیها الدلالة وکثر فیها استعمال تلک العوامل ، ولایجوز القیاس علیها.
فلا تحذف «ما» فی «أما أنت منطلقاً انطلقت» ولا کلمة «لا» من قولهم : «افعل هذا إمّالا» ولا التاءمن «عدة وإقامة
[شماره صفحه واقعی : 136]
واستقامة» ، فأما قوله تعالی : (وَإِقامِ الصَّلاةِ) (النور / 37) فمما یجب الوقوف عنده.
ولا إلی إعمال العامل الضعیف مع إمکان إعمال العامل القوی ، وللأمر الأول منع البصریون حذف المفعول الثانی من نحو : «ضربنی وضربته زید» ؛ لئلا یتسلط علی «زید» ثم یقطع عنه برفعه بالفعل الأول ، ولاجتماع الأمرین امتنع عند البصریین أیضاً حذف المفعول فی نحو : «زید ضربته» ؛ لأن فی حذفه تسلیط «ضربت» علی العمل فی «زید» مع قطعه عنه وإعمال الابتداء مع التمکن من إعمال الفعل ، ثم حملوا علی ذلک : «زید ما ضربته ، أو هل ضربته» فمنعوا الحذف وإن لم یؤدّ إلی ذلک.
ربما خولف مقتضی هذین الشرطین أو أحدهما فی ضرورة أو قلیل من الکلام.
فالأول : کقول الأسود بن یعفر :
424- وخالد یحمد ساداتنا***بالحق لا یحمد بالباطل (1)
وقیل : هو فی صیغ العموم أسهل ، ومنه قراءة ابن عامر : (وَکلٌّ وَعَدَ اللهُ الْحُسْنی) (الحدید / 10).
والثانی : کقول عاتکة بنت عبدالمطلب :
425- بِعُکاظَ یعشی الناظری-***ن إذاهم لمحوا شعاعه (2)
فإن فیه تهیئة «لمحوا» للعمل فی «شعاعه» مع قطعه عن ذلک بإعمال «یُعشی»
[شماره صفحه واقعی : 137]
فیه ، ولیس فیه إعمال ضعیف دون قوی.
وذکر ابن مالک فی قوله : (1)
426- عممتَهُم بالندی حتّی غُواتهم***فکنتَ مالِکَ ذی غیّ وذی رَشَد
إنه یروی «غواتهم» بالأوجه الثلاثة ، فإن ثبتت روایة الرفع فهو من الوارد فی النوع الأول فی الشذوذ ؛ إذ لاضرورة تمنع من الجر والنصب ، وقد رویا.
جرت عادة النحویین أن یقولوا : یحذف المفعول اختصاراً أو اقتصاراً ، ویریدون بالاختصار الحذف لدلیل ، وبالاقتصار الحذف لغیر دلیل ویمثلونه بنحو : (کُلُوا وَاشْرَبُوا) (البقرة / 60) ، أی : أو قعوا هذین الفعلین ، وقول العرب فیما یتعدی إلی اثنین : «من یسمع یخل» أی : تکن منه خیلة.
و التحقیق أن یقال : إنه تارة یتعلق الغرض بالإعلام بمجرد وقوع الفعل من غیر تعیین من أوقعه أو من اُو قع علیه ، فیجاء بمصدره مسنداً إلیه فعل کون عام ، فیقال : «حصل حریق أو نهب».
وتارة یتعلق بالإعلام بمجرد إیقاع الفاعل للفعل ، فیقتصر علیهما ، و لا یذکر المفعول ، ولا ینوی ، إذ المنوی کالثابت ، ولا یسمی محذوفاً ؛ لأن الفعل ینزل لهذا القصد منزلة مالا مفعول له ، ومنه : (رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَیُمیِتُ) (البقرة / 258) ، (هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ) (الزمر / 9) ، (وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا) (الأعراف / 31) ، (وَإِذا رَأَیْتَ ثَمَّ) (الإنسان / 20) ؛ إذ المعنی : ربی الذی یفعل الإحیاء والإماتة ، وهل یستوی من یتصف بالعلم ومن ینتفی عنه العلم ،
[شماره صفحه واقعی : 138]
1) تقدم برقم 98.
وأوقعوا الأکل والشرب ، وذروا الإسراف ، وإذا حصلت منک رؤیة هنالک.
وتارة یقصد إسناد الفعل إلی فاعله وتعلیقه بمفعوله ، فیذکران نحو قوله تعالی : (لا تَأْکُلُوا الرِّبا) (آل عمران / 130) ، (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنی) (الإسراء / 32) ، وقول أمیرالمؤمنین (علیه السلام) : «وما أصغرها فی نعم الآخرة» (1). وهذا النوع إذا لم یذکر مفعوله قیل : محذوف ، نحو : (ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَما قَلی) (الضحی / 3) ، وقد یکون فی اللفظ ما یستدعیه فیحصل الجزم بوجوب تقدیره ، نحو : (أَهذَا الَّذِی بَعَثَ اللهُ رَسُولا) (الفرقان / 41).
القیاس أن یقدر الشیء فی مکانه الأصلی ، لئلا یخالف الأصل من وجهین : الحذف ، ووضع الشیء فی غیر محله.
فیجب أن یقدر المفسر فی نحو : «زیداً رأیته» مقدماً علیه ، وجوز البیانیون تقدیره مؤخراً عنه ، وقالوا : لأنه یفید الاختصاص حینئذ ، ولیس کما توهموا ، وإنما یرتکب ذلک عند تعذر الأصل ، أو عند اقتضاء أمر معنوی لذلک.
فالأول : نحو : «أیهم رأیته؟» ؛ إذ لا یعمل فی الاستفهام ما قبله ، ونحو : (وَأَمّا ثَمُودَ فَهَدَیْناهُمْ) (فصلت / 17) فیمن نصب ؛ إذ لا یلی «أما» فعل ، وقد مضی فی نحو : «فی الدار زید» أن متعلق الظرف یقدر مؤخراً عن «زید» ، لأنه فی الحقیقة الخبر ، وأصل الخبر أن یتأخر عن المبتدأ ، ولکن یحتمل تقدیره مقدماً لمعارضة أصل آخر ، وهو أنه عامل فی الظرف ، وأصل العامل أن یتقدم علی المعمول ، اللهم إلا أن ».
[شماره صفحه واقعی : 139]
1) نهج البلاغة : ط 108 / 327. والضمیر من «أصغرها» عائد إلی «نعم» من «نعمک».
یقدر المتعلق فعلا فیجب التأخیر ؛ لأن الخبر الفعلی لا یتقدم علی المبتدأ فی مثل هذا.
والثانی : نحو متعلق باء البسملة الشریفة ؛ فإن الزمخشری قدره مؤخراً عنها ؛ لأن قریشاً کانت تقول : باسم اللات والعزی نفعل کذا ؛ فیؤخرون أفعالهم عن ذکر ما اتخذوه معبوداً لهم تفخیماً لشأنه بالتقدیم ؛ فوجب علی الموحد أن یعتقد ذلک فی اسم الله تعالی ؛ فإنه الحقیق بذلک ، ثم اعترض بِ (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ) (العلق / 1) وأجاب بأنها أول سورة نزلت ، فکان تقدیم الأمر بالقراءة فیها أهم ، وأجاب عنه السکاکی بتقدیرها متعلقة بِ (اقْرَأْ) (1)(العلق / 3) الثانی. واعترضه بعضهم باستلزامه الفصل بین المؤکد وتأکیده بمعمول المؤکد. وهذا سهو منه ؛ إذ لا توکید هنا ، بل اُمر أولا بإیجاد القراءة ، وثانیاً بقراءة مقیدة ، ونظیره : (الَّذِی خَلَقَ ، خَلَقَ الاْنْسانَ) (العلق / 1 و 2) ومثل هذا لا یسمیه أحد توکیداً ، ثم هذا الإشکال لازم له علی قوله : إن الباء متعلقة بِ (اقرأ) الأول ؛ لأن تقیید الثانی إذا منع من کونه توکیداً فکذا تقیید الأول ثم لو سلم ففصل الموصوف من صفته بمعمول الصفة جائز باتفاق ، کَ «مررت برجل عمراً ضارب» فکذا فی التوکید ، وقد جاء الفصل بین المؤکد والمؤکد فی (وَلا یَحْزَنَّ وَیَرْضَیْنَ بِمآ آتَیْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ) (الأحزاب / 51) مع أنهما مفردان ، والجمل أحمل للفصل.
ذکروا أنه إذا اعترض شرط علی آخر نحو : «إن أکلتِ إن شربتِ فأنت طالق» فإن الجواب المذکور للسابق منهما ، وجواب الثانی محذوف مدلول علیه بالشرط الأول وجوابه ، کما قالوا فی الجواب المتأخر عن القسم والشرط ، ولهذا ).
[شماره صفحه واقعی : 140]
1) (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ). (العلق / 1 - 3).
قال بعض فی المثال المذکور : إنها لا تطلق حتی تقدم المؤخر وتؤخر المقدم ، وذلک لأن التقدیر حینئذ : إن شربت فإن أکلت فأنت طالق. وهو حسن.
ینبغی تقلیله ما أمکن لتقل مخالفة الأصل ، ولذلک کان تقدیر الأخفش فی «ضربی زیداً قائماً» : ضربه قائماً ، أولی من تقدیر باقی البصریین : حاصل إذا کان أو إذ کان قائماً ؛ لأنه قدر اثنین وقدروا خمسة ، ولأن التقدیر من اللفظ أولی. وضعف قول بعضهم فی (وَاُشرِبُوا فِی قُلُوبِهمُ الْعِجْلَ) (البقرة / 93) : إن التقدیر : حب عبادة العجل ، والأولی تقدیر الحب فقط.
فیقدر فی ضربی زیداً قائماً : ضربه قائماً ، فإنه من لفظ المبتدأ وأقل تقدیراً ، دون «إذ کان ، أو إذا کان» ویقدر «إضرب» دون «أهن» فی «زیداً اضربه».
فإن منع من تقدیر المذکور معنی أو صناعة قدر مالا مانع له.
فالأول : نحو : «زیداً اضرب أخاه» یقدر فیه «أهن» دون «اضرب» فإن قلت : «زیداً أهن أخاه» قدرت «أهن».
والثانی : نحو : «زیداً امرر به» تقدر فیه : «جاوز» دون «امرر» ؛ لأنه لایتعدی بنفسه ، نعم إن کان العامل مما یتعدی تارة بنفسه وتارة بالجار نحو : «نصح» فی قولک : «زیداً نصحت له» جاز أن یقدر : «نصحت زیداً» بل هو أولی من تقدیر غیر الملفوظ به.
[شماره صفحه واقعی : 141]
قال الواسطی : الأولی : کون المحذوف المبتدأ؛ لأن الخبر محط الفائدة وقال العبدی : الأولی کونه الخبر؛ لأن التجوز فی أواخر الجملة أسهل ، نقل القولین ابن إیاز.
ومثال المسألة : (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ) (یوسف / 18) ای : شأنی صبر جمیل ، أو صبر جمیل أمثل من غیره.
ولو عرض ما یوجب التعیین عمل به / کما فی «نعم الرجل زید» علی القول بأنهما جملتان؛ اذ لا یحذف الخبر وجوباً إلّا إذا سد شیء مسده ، ومثله : «حبذا زید» إذا حمل علی الحذف.
وجزم کثیر من النحویین فی نحو قول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «فلعمری لقد فوّق لکم سهم الوعید»(1)و «وأیم الله لأنصفن المظلوم من ظالمه»(2)بأن المحذوف الخبر ، وجوز ابن عصفور کونه المبتدأ ، ولذلک لم یعده فی ما یجب فیه حذف الخبرح لعدم تعینه عنده لذلک قال فی نحو «أیمن الله لأفعلن» : والتقدیر إما : قسمی أیمن الله ، أو أیمن الله قسم لی ، انتهی.
ولو قدرت : أیمن الله قسمی ، لم یمتنع؛ إذ المعرفة المتأخرة عن معرفة یجب کونها الخبر ، علی الصحیح.
[شماره صفحه واقعی : 142]
و کونه مبتدأ و الباقی خبراً ، فالثانی أولی
؛ لأن المبتدأ عین الخبر ، فالمحذوف عین الثابت ، فیکون الحذف کلا حذف فأما الفعل فإنه غیر الفاعل.
اللهم إلا أن یعتضد الأول بروایة اُخری فی ذلک الموضع ، أو بموضع آخر یشبهه ، أو بموضع آت علی طریقته.
فالأول : کقول نهشل بن حرّی :
427- لیُبک یزید ، ضارع لخصومة***ومختبط مما تُطیح الطوائح (1)
فیمن رواه مبنیاً للمفعول ؛ فإن التقدیر : یبکیه ضارع ، ولایقدر المرفوع مبتدأ حذف خبره ؛ لأنه قد ثبتت فاعلیته فی روایة من بنی الفعل فیها للفاعل.
والثانی : کقوله تعالی : (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ لَیَقُولُنَّ اللهُ) (الزخرف / 87) فلا یقدر : «لیقولن هوالله» بل «خلقهم الله» ؛ لمجی ذلک فی شبه هذا الموضع ، وهو : (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّموات وَالاَْرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ) (الزخرف / 9) وفی مواضع آتیة علی طریقته ، نحو : (قالَتْ : مَنْ أَنْبَأکَ هذا قالَ : نَبَّأنِیَ الْعَلِیمُ الخَبِیرُ) (التحریم / 3) ، (قالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظامَ وَهِیَ رَمِیمٌ قُلْ : یُحْیِیهَا الَّذی أَنْشَأَها) (یس / 78 و 79).
وفیه مسائل :
[شماره صفحه واقعی : 143]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 296.
منها : نحو : «مقول ومبیع» والمحذوف منهما واو مفعول ، والباقی عین الکلمة ، خلافاً للأخفش.
ومنها : نحو : «إقامة واستقامة» والمحذوف منهما ألف الإفعال والاستفعال ، والباقی عین الکلمة ، خلافا للأخفش أیضاً.
ومنها : نحو : «زید وعمرو قائم» ومذهب سیبویه أن الحذف فیه من الأول ؛ لسلامته من الفصل ، ولأن فیه إعطاء الخبر للمجاور ، مع أن مذهبه فی نحو قول عبدالله بن رواحة :
428- یا زیدَ زیدَ الیعملات الذُبَّل***تطاول اللیل هُدِیتَ فانزل (1)
أن الحذف من الثانی ، قال ابن الحاجب : إنما اعترض بالمضاف الثانی بین المتضایفین ؛ لیبقی المضاف إلیه المذکور فی اللفظ عوضاً مما ذهب وأما هنا فلو کان «قائم» خبراً عن الأول لوقع فی موضعه ؛ إذ لا ضرورة تدعو إلی تأخیره إذ کان الخبر یحذف بلا عوض ، نحو : «زید قائم وعمرو» من غیر قبح فی ذلک ، انتهی.
وقیل أیضا : کل من المبتدأین عامل فی الخبر ، فالأولی إعمال الثانی ؛ لقربه ، ویلزم من هذا التعلیل أن یقال بذلک فی مسألة الإضافة.
الخلاف إنما هو عند التردد ، وإلا فلا تردد فی أن الحذف من الأول فی قول عمرو بن امرئ القیس :
[شماره صفحه واقعی : 144]
1) تقدم برقم 373.
429- نحن بماعندنا ، وأنت بما عن-***دک راض ، والرأی مختلف (1)
ومن الثانی فی قوله تعالی : (قُلْ لَئِنْ اجْتَمَعَتِ الاِْنْسُ وَالجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأتُونَ بِمِثْلِهِ) (الإسراء / 88)؛ إذ لو کان الجواب للثانی لجزم ، فقلنا بذلک فی نحو : (فَأَمّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَرَوْحٌ) (الواقعة / 88 و 89).
وجواب الثانی فی هذا الکلام من حیث المعنی هو الشرط الأول وجوابه ، کما أن الجواب من حیث المعنی فی «أنت ظالم إن فعلت» ما تقدم علی الشرط ، بل قال جماعة : إنه الجواب فی الصناعة أیضاً.
وقد تکلف بعضهم فی البیت ، فزعم أن «نحن» للمعظم نفسه ، وأن «راض» خبر عنه ، ولایحفظ مثل : «نحن قائم» بل یجب فی الخبر المطابقة ، نحو : (وَإِنّا لَنَحْنُ الصّافُّونَ ، وَإِنّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) (الصافات / 165 و 166) ، وأما (قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ) (المؤمنون / 99) فافرد ثم جمع ؛ فلأن غیر المبتدأ والخبر لایجب لهما من التطابق ما یجب لهما.
(وَجآءَ رَبُّکَ) (الفجر / 22) ، (فَأَتَی اللهُ بُنْیانَهُمْ) (النحل / 26) أی : أمره ؛ لاستحالة الحقیقی.
ومن ذلک ما نسب فیه حکم شرعی إلی ذات ؛ لأن الطلب لا یتعلق إلا بالأفعال ، نحو (حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهاتُکُمْ) (النساء / 23) أی : استمتاعهن.
ومن ذلک : ما علق فیه الطلب بما قد وقع ، نحو : (أَوْفُوا بِالْعُقُودِ) (المائدة / 1)
[شماره صفحه واقعی : 145]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 300.
(وَأوْفُوا بِعَهْدِ اللهِ) (النحل / 91) فإنهما قولان قد وقعا فلایتصور فیهما نقض ولا وفاء ، وإنما المراد الوفاء بمقتضاهما ، ومنه : (فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ) (یوسف / 32) ؛ إذ الذوات لا یتعلق بها لوم ، والتقدیر : فی حبه ؛ بدلیل (قَدْ شَغَفَها حُبّاً) (یوسف / 30) ، أو فی مراودته ؛ بدلیل : (تُراِودُ فَتاها) (یوسف / 30) ، وهو أولی ؛ لأنه فعلها بخلاف الحب.
إذا احتاج الکلام إلی حذف مضاف یمکن تقدیره مع أول الجزأین و مع ثانیهما فتقدیره مع الثانی أولی ، نحو : (اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ) (البقرة / 197) ونحو : (وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ) (البقرة / 177) فیکون التقدیر : الحج حج أشهر ، والبر بر من آمن ، أولی من أن یقدر : أشهر الحج أشهر ، وذا البر من آمن ؛ لأنک فی الأول قدرت عند الحاجة إلی التقدیر ، ولأن الحذف من آخر الجملة أولی.
یکثر فی یاء المتکلم مضافاً إلیها المنادی ، نحو : (رَبِّ اغْفِرْلِی) (الأعراف / 151) وفی الغایات ، نحو : (للهِ الاَْمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ) (الروم / 4) أی : من قبل الغلب ومن بعده ، وفی «أی وکل وبعض» و «غیر» بعد «لیس» وربما جاء فی غیر هن ، نحو : (فَلا خَوْف عَلَیْهِمْ) (المائدة / 69) فیمن ضم ولم ینون ، أی : فلا خوف شیء علیهم.
(فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ) (الحج / 32) أی : فإن تعظیمها من أفعال ذوی
[شماره صفحه واقعی : 146]
تقوی القلوب ، (قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ) (طه / 96) أی : من أثر حافر فرس الرسول.
(فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ) (النجم / 9) أی : فکان مقدار مسافة قربه مثل قاب قوسین ، فحذفت ثلاثة من اسم «کان» وواحد من خبرها ، کذا قدره الزمخشری.
للقاب معنیان : القدر ، وما بین مقبض القوس وطرفیها وعلی تفسیر الذی فی الآیة بالثانی فقیل : هی علی القلب ، والتقدیر : قابی قوس ، ولو اُرید هذا لأغنی عنه ذکر القوس.
ذهب الکوفیون والأخفش إلی إجازته ، وتبعهم ابن مالک ، وشرط فی بعض کتبه کونه معطوفاً علی موصول آخر ، ومن حجتهم : (آمَنّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَأُنْزِلَ إِلَیْکُمْ) (العنکبوت / 46) ، وقول حسان :
430- أمن یهجو رسول الله منکم***ویمدحه وینصره سواء (1)
أی : «والذی اُنزل» ، «ومن یمدحه».
[شماره صفحه واقعی : 147]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 306 ، السیرة النبویة : 4 / 66.
یجوز قلیلاً؛ لد لالة صلة اُخری ، کقوله : (1)
431- وقند الذی واللات عندک إحْنَةٌ***علیک ، فلا یغررک کید العوائد
أی : الذی عادک ، أو دلالة غیر ها کقول عبید بن الأبرص :
432- نحن الاُلی فاجمع جمو***عک ثم وجههم إلینا (2)
أی : نحن الُالی عرفوا بالشجاعة.
قوله تعالی : (وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرفِ) (الصافات / 48) أی : حور قاصرات ، (وَأَلَنّا لَهُ الْحَدِیدَ ، أَنِ اعْمَلْ سابِغات) (سبأ / 10 و 11) أی : دروعاً سابغات.
واختلف فی المقدر مع الجملة فی نحو : «منا ظعن ومنا أقام» فبعضهم یقدرون موصوفاً ، أی : فریق ، والکوفیون یقدرون موصولا ، أی : «الذی» أو «من» والأول أقیس ؛ لأن اتصال الموصول بصلته أشد من اتصال الموصوف بصفته ؛ لتلازمهما.
[شماره صفحه واقعی : 148]
(تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْء) (الأحقاف / 25) ای : سلطت علیه ؛ بدلیل (ما تَذَرُمِنْ شَیء أَتَتْ عَلَیْهِ إلاّ جَعَلَتْهُ کالرّمِیمِ) (الذاریات / 42) ، (قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ) (البقرة / 71) أی : الواضح ، وإلا کان مفهومه کفراً.
حذف المعطوف
ویجب أن یتبعه العاطف ، نحو : (لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ) (الحدید / 10) أی : ومن أنفق من بعده ، دلیل التقدیر : أن الاستواء إنما یکون بین شیئین ، ودلیل المقدر : (أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرِجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا) (الحدید / 10). ونحو : (وَلَهُ ما سَکَنَ) (الأنعام / 13) أی : وما تحرک ، وإذا فسر «سکن» بِ «إستقر» لم یحتج إلی هذا.
(اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ) (البقرة / 60) أی : «فضرب فانفجرت» وزعم ابن عصفور أن الفاء فی (فَانْفَجَرَتْ) هی فاء «فضرب» وأن فاء (فَانْفَجَرَتْ) حذفت ؛ لیکون علی المحذوف دلیل ببقاء بعضه ، ولیس بشیء ؛ لأن لفظ الفاءین واحد ، فکیف یحصل الدلیل؟ وجوز الزمخشری ومن تبعه أن تکون فاء الجواب ، أی : فإن ضربت فقد انفجرت ، ویرده أن ذلک یقتضی تقدم الانفجار علی الضرب مثل : (إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) (یوسف / 77) إلا أن قیل : المراد «فقد حکمنا بترتب الانفجار علی ضربک».
[شماره صفحه واقعی : 149]
قیل فی (وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الکَذِبَ) (النحل / 116) ، وفی (کَما أَرْسَلْنا فِیکُمْ رَسُولا مِنْکُمْ) (البقرة / 151) : إن «الکذب» بدل من مفعول (تصف) المحذوف ، أی : لما تصفه ، وکذلک فی «رسولا» بناء علی أن «ما» فی «کما» موصول اسمی ، ویرده أن فیه إطلاق «ما» علی الواحد من اُولی العلم ، والظاهر : أن «ما» کافة ، وأظهر منه أنها مصدریة ، لإبقاء الکاف حینئذ علی عمل الجر ، وقیل فی «الکذب» : إنه مفعول إما لِ (تقولوا) والجملتان بعده بدل منه ، أی : لا تقولوا الکذب لما تصفه ألسنتکم من البهائم بالحل أو الحرمة ، وإما لمحذوف ، أی : فتقولون الکذب ، وإما لِ (تصف) علی أن «ما» مصدریة والجملتان محکیتا القول ، أی : لا تحللوا وتحرموا لمجرد قول تنطق به ألسنتکم ، وقرئ بالجر بدلا من «ما» علی أنها اسم ، وبالرفع وضم الکاف والذال جمعاً لِ «کذوب» صفة للفاعل. وقیل فی «لا إله إلا الله» : إن اسم الله تعالی بدل من ضمیر الخبر المحذوف.
بابه الشعر ، کقول الحطیئة :
433- إن امرأ رهطه بالشام ، منزله***بَرمل یَبرین جار شدّ ما اغتربا (1)
أی : ومنزله برمل یبرین ، کذا قالوا ، ولک أن تقول : الجملة الثانیة صفة ثانیة ، لامعطوفة. وحکی أبو زید : «أکلت خبزاً لحماً تمراً» فقیل : علی حذف الواو ، وقیل : علی بدل الإضراب ، وحکی أبو الحسن : «أعطه در هماً در همین ثلاثة» وخرّج علی إضمار «أو» ویحتمل البدل المذکور ، وقد خرج علی ذلک (وَلا عَلَی
[شماره صفحه واقعی : 150]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 7 / 326.
الَّذِینَ إِذا مآ أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ) (التوبة / 92) أی : وقلت ، وقیل : بل هو الجواب ، و (تَوَلَّواْ) (التوبة / 92) جواب سؤال مقدر ، کأنه قیل : فما حالهم إذ ذاک؟ وقیل : (تولوا) حال علی إضمار «قد» وأجاز الزمخشری أن یکون (قلت) استئنافاً ، أی : إذا ما أتوک لتحملهم تولوا ، ثم قدر أنه قیل : لم تولوا باکین؟ فقیل : (قُلْتَ لا أَجِدُ مآ أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ) (التوبة / 92) ثم وسط بین الشرط والجزاء.
هو مطرد فی مواضع معروفة ، وشاذ فی غیرها ، نحو : «خذ اللص قبل یأخذَک» و «مُرهُ یحفرَها» ولابد من تتبعها.
وإذا رفع الفعل بعد إضمار «أن» سهل الأمر ، ومع ذلک لا ینقاس ، ومنه : (قُلْ أَفَغَیْرَ اللهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ) (الزمر / 64).
یجوز فی نحو : «لأفعلن» فی الضرورة کقول عبدالله بن رواحة :
434- فلا وأبی لنأتیها جمیعاً***ولو کانت بها عرب وروم (1)
ویجب حذف الخفیفة إذا لقیها ساکن ، نحو : «اضرب الغلام» بفتح الباء ، والأصل : اضربن ، وقول الأضبط بن قریع :
435- ولا تهین الفقیر علک أن***ترکع یوماً والدهر قد رفعه (2)
[شماره صفحه واقعی : 151]
وإذا وقف علیها تالیة ضمة أو کسرة ، ویعاد حینئذ ما کان حذف لأجلها فیقال فی «اضربُن یا قوم» : اضربوا ، وفی «اضربِن یاهند» : اضربی ، قیل : وحذفها فی غیر ذلک ضرورة کقوله : (1)
436- اضربَ عنک الهموم طارقها***ضربک بالسیف قَونَسَ الفرس
وقیل : ربما جاء فی النثر ، وخرج بعضهم علیه قراءة من قرأ (أَلَمْ نَشْرَحَ) (الشرح / 1) بالفتح ، وقیل : إن بعضهم ینصب بِ «لم» ویجزم بِ «لن» ، ولک أن تقول : لعل المحذوف فیهما الشدیدة ، فیجاب بأن تقلیل الحذف والحمل علی ما ثبت حذفه أولی.
تحذفان للإضافة ، نحو قوله تعالی : (تَبَّتْ یَدَآ أَبِی لَهَبٍ) (المسد / 1) وقول حسان فی علی علیه السلام :
437- فیارَب انصرناصریه لنصرهم***إمام هدی کالبدر یجلو الدیاجیا (2)
ولشبه الإضافة ، نحو : «لا غلامی لزید» و «لا مکرمی لعمرو» إذا لم تقدر اللام مقحمة ، ولتقصیر الصلة ، نحو : «الضاربا زیداً ، والضاربوا عمراً». وللام الساکنة قلیلا ، نحو : (لَذآئِقُوا الْعَذاب) (الصافات / 38) فیمن قرأه بالنصب ، وللضرورة ، نحو قول تأبط شراً :
[شماره صفحه واقعی : 152]
438- هما خطتا إما إسار ومنة***وإمادم ، والقتل بالحر أجدر (1)
فیمن رواه برفع «إسار ومنة» وأما من خفض فبا لإضافة ، وفصل بین المتضایفین بِ «إما» فلم ینفک البیت عن ضرورة.
یحذف لزوماً لدخول «أل» ، نحو : «الرجل» وللإضافة ، نحو : «غلامک» ولشبهها ، نحو : «لا مال لزید» إذا لم تقدر اللام مقحمة ، فإن قدرت فهو مضاف ، ولمانع الصرف ، نحو : «فاطمة» وللوقف فی غیر النصب ، وللاتصال بالضمیر ، نحو : «ضاربک» فیمن قال : إنه غیر مضاف ، ولکون الاسم علماً موصوفاً بما اتصل به واُضیف إلی علم ، من «ابن وابنة» اتفاقاً ، أو «بنت» عند قوم من العرب.
ویحذف لالتقاء الساکنین قلیلا کقول أبی الأسود الدؤلی :
439- وألقیّه غیر مستعتب***ولا ذاکر الله إلا قلیلا (2)
وإنما آثر ذلک علی حذفه للإضافة لإرادة تماثل المتعاطفین فی التنکیر.
واختلف لم ترک تنوین «غیر» فی نحو : «قبضت عشرة لیس غیر» فقیل : لأنه مبنی کَ «قبل وبعد» وقیل : لنیة الإضافة وإن الضمة إعراب وغیر متعینة ؛ لأنها اسم «لیس» لا محتملة لذلک وللخبریة ، ویرده أن هذا الترکیب مطرد ، ولا یحذف تنوین مضاف لغیر مذکور باطراد ، إلا إن أشبه فی اللفظ المضاف ، نحو : «قطع الله ید ورجل من قالها» فإن الأول مضاف إلی المذکور ، والثانی لمجاورته له مع أنه المضاف إلیه فی المعنی کأنه مضاف إلیه لفظاً.
[شماره صفحه واقعی : 153]
تحذف للإضافة المعنویة ، وللنداء ، نحو : «یا رحمن» إلا من اسم الله تعالی ، والجمل المحکیة ، قیل : والاسم المشبه به ، نحو : «یا الخلیفة هیبة» وسمع : «سلامُ علیکم» بغیر تنوین ، فقیل : علی إضمار «أل» ویحتمل کونه علی تقدیر المضاف إلیه ، والأصل : سلام الله علیکم ، وقال الخلیل فی «ما یحسن بالرجل خیرِ منک أن یفعل کذا» : هو علی نیة «أل» فی «خیر». ویرده أنها لا تجامع «من» الجارة للمفضول ، وقال الأخفش : اللام زائدة ، ولیس هذا بقیاس ، والترکیب قیاسی ، وقال ابن مالک : «خیر» بدل وإبدال المشتق ضعیف والأولی أن یخرج علی قوله : (1)
440- ولقد أمر علی اللئیم یسبنی***فمضیت ثُمَّتَ قلت لایعنینی
وذلک ثلاثة :
حذف لام جواب «لو» ، نحو قوله تعالی : (لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا) (الواقعة / 70) ، وقول الإمام علی بن الحسین علیه السلام : «ولو دل مخلوق مخلوقاّ من یفسه علی مثل الذی دللت علیه عبادک منک کان موصوفاً بالإحسان (2)» وحذف لام «لقد» یحسن مع الطول ، نحو : (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّاها) (الشمس / 9).
وحذف لام «لأفعلن» یختص بالضرورة کقول عامر بن الطفیل :
[شماره صفحه واقعی : 154]
441- وقتیل مُرّة أثأرَنّ ، فإنه***فِرغ ، وإنّ أخاکم لم یُثأر (1)
کثیر جداً ، وهو لازم مع غیر الباء من حروف القسم ، وحیث قیل : «لأفعلن» أو «لقد فعل» أو «لئن فعل» ولم یتقدم جملة قسم فثم جملة قسم مقدرة ، نحو : (لاَُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً) الآیة (النمل / 21) ، (وَلَقَدْ صَدَقَکُمُ اللهُ وَعْدَهُ) (آل عمران / 152) ، (لَئِنْ أُخْرِجُوا لایَخْرُجُونَ مَعَهُمْ) (الحشر / 12) واختلف فی نحو : «لزید قائم» ونحو : «إن زیداً قائم ، أو لقائم» هل یجب کونه جواباً لقسم أولا؟
یجب إذا تقدم علیه أو اکتنفه ما یغنی عن الجواب ، فالأول نحو : «زید قائم والله» ومنه : «إن جاءنی زید والله أکرمته». والثانی نحو : «زید والله قائم» ، فإن قلت : «زید والله إنه قائم ، أو لقائم» احتمل کون المتأخر عنه خبراً عن المتقدم علیه ، واحتمل کونه جواباً وجملة القسم وجوابه الخبر.
ویجوز فی غیر ذلک ، نحو : (وَالنّازِعاتِ غَرْقاً) (النازعات / 1) الآیات ، أی : لتبعثن ؛ بدلیل ما بعده ، وهذا المقدر هو العامل فی (یَوْمَ تَرْجُفُ) (النازعات / 6) أو عامله «اُذکر» وقیل : الجواب (إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً) (النازعات / 26) وهو بعید ؛ لبعده.
[شماره صفحه واقعی : 155]
1) شرح شواهد المغنی 2 / 935.
هو مطرد بعد الطلب ، نحو قوله تعالی : (فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ) (آل عمران / 31) أی : فإن تتبعونی یحببکم الله ، وقول أمیر المؤمنین علیه السلام : «تکلموا تعرفوا فإن المرء مخبوء تحت لسانه» (1)و «یا کمیل لا تأخذ إلا عنا تکن منا» (2).
وجاء بدونه ، نحو : (إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیّایَ فَاعْبُدُونِ) (العنکبوت / 56) أی : فإن لم یتأت إخلاص العبادة لی فی هذه البلدة فإیای فاعبدون فی غیرها.
وحذف جملة الشرط بدون الأداة کثیر کقول الأحوص :
442- فطلّقها فلست لها بکفء***وإلا یعلُ مفرِقک الحُسام(3)
أی وإن لا تطلقها.
وذلک واجب إن تقدم علیه أو اکتنفه ما یدل علی الجواب ، فالأول نحو : «هو ظالم إن فعل» وقول النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) فی المرائی : «یحرص فی العمل لله إذا کان عنده أحد ، ویکسل إذا کان وحده»(4).
والثانی نحو : «هو إن فعل ظالم» (وَإِنّا إِنْ شاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ) (البقرة / 70) ومنه : «والله إن جاءنی زید لأکرمنه».
[شماره صفحه واقعی : 156]
ویجوز حذف الجواب فی غیر ذلک ، نحو : (فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِی نَفَقاً فِی الاَْرْضِ) (الأنعام / 35) الآیة ، أی : فافعل. (وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ) (الرعد / 31) الآیة ، أی : لما آمنوا به ؛ بدلیل : (وَهُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ) (الرعد / 30) ، والنحویون یقدرون : لکان هذا القرآن ، وما قدرناه أظهر. (قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللهِ وَکَفَرْتُمْ بِهِ) (الأحقاف / 10) قال الزمخشری : تقدیره ألستم ظالمین ؛ بدلیل : (إِنَّ اللهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ) (الأحقاف / 10) ویرده أن جملة الاستفهام لاتکون جواباً إلا بالفاء مؤخرة عن الهمزة ، نحو : «إن جئتک أفما تحسن إلی» ومقدمة علی غیرها ، نحو : «فهل تحسن إلی».
التحقیق : أن من حذف الجواب مثل : (مَنْ کانَ یَرْجُو لِقآءَ اللهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللهِ لَآت) (العنکبوت / 5) ؛ لأن الجواب مسبب عن الشرط ، وأجل الله آت ، سواء اُوجد الرجاء أم لم یوجد ، وإنما الأصل : فلیبادر بالعمل فإن أجل الله لآت. ومثله : (وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَولِ) (طه / 7) أی : فاعلم أنه غنی عن جهرک (فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ) (طه / 7). (وَإِنْ یُکَذِّبُوکَ) (فاطر / 4) أی : فتصبر (فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ) (فاطر / 4).
یقع ذلک باطراد فی مواضع :
أحدها : بعد حرف الجواب ، یقال : «أقام زید؟» فتقول : نعم ، و «ألم یقم زید؟» فتقول : «نعم» إن صدقت النفی و «بلی» إن أبطلته.
الثانی : بعد «نعم وبئس» إذا حذف المخصوص وقیل : إن الکلام جملتان ، نحو : (إِنّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ) (ص / 44).
[شماره صفحه واقعی : 157]
الثالث : بعد حروف النداء فی مثل : (یالَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ) (یس / 26) إذا قیل : إنه علی حذف المنادی ، أی : یا هؤلاء.
الرابع : بعد «إن» الشرطیة کقول ابن الخطاب - لما اعترض علیه بأن فی الدار فاطمة (علیها السلام) - : «وإن» ، (1)أی : وإن کانت فی الدار فاطمة أحرقنّها علی من فیها.
الخامس : فی قولهم : «افعل هذا إمّالا» أی : إن کنت لا تفعل غیره فافعله.
قالوا فی قوله تعالی : (فَقَلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها ، کَذلِکَ یُحْیِی اللهُ الْمَوْتی) (البقرة / 73) : إن التقدیر : فضربوه فحیی فقلنا : کذلک یحیی الله. وفی قوله تعالی : (أَنَا أُنَبِّئُکُم بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ) (یوسف / 45) الایة ، : إن التقدیر : فأرسلون إلی یوسف لأستعبره الرؤیا فأرسلوه فأتاه وقال له : یا یوسف. وفی قوله تعالی : (فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِایاتِنا فَدَمَّرْناهُمْ) (الفرقان / 36) : إن التقدیر : فأتیاهم فأبلغاهم الرسالة فکذبوهما فدمرناهم.
الحذف الذی یلزم النحوی النظر فیه هو ما اقتضته الصناعة ، وذلک بأن یجد خبراً بدون مبتدأ أو بالعکس ، أو شرطاً بدون جزاء أو بالعکس ، أو معطوفاً بدون معطوف علیه ، أو معمولا بدون عامل ، نحو : (لَیَقُولُنَّ اللهُ) (العنکبوت / 61) ونحو : ».
[شماره صفحه واقعی : 158]
1) فی الإمامة والسیاسة فی ص 19 : إن أبابکر تفقد قوماً تخلفوا عن بیعته عند علی فبعث إلیهم عمر فجاء فناداهم وهم فی دار علی فأبوا أن یخرجوا فدعا بالحطب وقال : والذی نفس عمر بیده لتخرجن أو لأحرقنها علی من فیها فقیل له : یا أبا حفص ، إن فیها فاطمة فقال : «وأن».
(قالُوا خَیْراً) (النحل / 30) ونحو : «خیر عافاک الله» ، وأما قولهم فی نحو : (سَرابِیلَ تَقِیکُم الْحَرَّ) (النحل / 81) : إن التقدیر : والبرد ، ونحو : (وَتِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرائِیلَ) (الشعراء / 22) : إن التقدیر : ولم تعبدنی ، ففضول فی فن النحو ، وإنما ذلک للمفسر ، وکذا قولهم : یحذف الفاعل ؛ لعظمته وحقارة المفعول أو بالعکس أو للجهل به أو للخوف علیه أو منه ونحو ذلک ، فإنه تطفل منهم علی صناعة البیان ، ولم نذکر بعض ذلک فی الکتاب جریاً علی عادتهم ، بل لأن وضعه لإفادة متعاطی التفسیر والعربیة جمیعاً.
[شماره صفحه واقعی : 159]
[شماره صفحه واقعی : 160]
منها : قولهم : «بل حرف إضراب» والصواب : حرف استدراک وإضراب؛ فإنها بعد النفی والنهی بمیزلة «لکن» سواء.
ومنها : قولهم فی نحو : «ائتنی اُکرمک» : إن الفعل مجزوم فی جواب الأمر ، والصحیح : أنه جواب لشرط معدر ، وقد یکون إنما أرادوا تقریب المسافة علی المتعلمین.
ومنها : قولهم فی نحو قوله تعالی : (فَانکِحُوا مَا طَابَ لَکُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَیٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ) (النساء / 3) : إن ابواو نائبة عن «أو» ولا یعرف ذلک فی اللغة ، وإنما یقوله بعض ضعفاء المعربین والمفسرین ، وأما الآیة فقال حیزة بن الحسین بأن الواو بمعنی «أو» عجز عن درک الحق ، فاعلموا أن الأعداد التی تجمع قسمان : قسم یؤتی به؛ لیضم بعضه إلی بعض وهو الأعداد الاُصول ، نحو : (لَاثَةِ أَیَّامٍ فِی
[شماره صفحه واقعی : 161]
الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کَامِلَةٌ) (البقرة / 196) وقسم یؤتی به لا لیضم بعضه إلی بعض ، وإنما یراد به الانفراد ، لا الاجتماع ، وهو الأعداد المعدولة کهذه الآیة ووآیة سورة فاطر(1)، وقال : أی : منهم ذوو جناحین جناحین وجماعة ذوو ثلاثة ثلاثة وجماعة ذوو أربعة أربعة ، فکل جنس مفرد بعدد ، وقال ساعدة بن جؤیة : ذوو ثلاثة ثلاثة وجماعة ذوو أربعة أربعة ، فکل جنس مفرد بعدد ، وقال ساعدة بن جؤیة :
463- ولکنما أهلی بواد أنیسه***ذئاب تَبَغَّی الناس مثنی وموحد(2)
ولم یقولوا : ثلاث وخماس ، ویریدون ثمانیة کما قال الله تعالی : (ثَلاثَةِ أَیّام فِی الْحَجِّ وَسَبْعَة إِذا رَجَعْتُمْ) (البقرة / 196).
وقال الزمخشری : فإن قلت : الذی اُطلق للناکح فی الجمع أن یجمع بین اثنین أو ثلاث أو أربع ، فما معنی التکریر فی «مثنی وثلاث ورباع»؟ قلت : الخطاب للجمیع ، فوجب التکریر لیصیب کل ناکح یرید الجمع ما أراده من العدد الذی اُطلق له ، کما تقول للجماعة : اقتسموا هذا المال در همین درهمین وثلاثة ثلاثة وأربعة أربعة ، ولو أفردت لم یکن له معنی.
فإن قلت : لم جاء العطف بالواو دون «أو»؟ قلت : کما جاء بها فی المثال المذکور ، ولو جئت فیه بِ «أو» لأعلمت أنه لا یسوغ له مأن یقسوموه إلا علی أحد أنواع هذه القسمة ، ولیس لهم أن یجمعوا بینها فیجعلوا بعض القسمة علی تثنیة وبعضها علی تثلیث وبعضها علی تربیع ، وذهب معنی تجویز الجمع بین أنواع القسمه الذی دلت علیه الواو ، وتحریره : أن الواو دلت علی إطلاق أن یأخذ الناکحون من أرادوا نکاحها من النساء علی طریق الجمع ، إن شاؤوا مختلفین فی
[شماره صفحه واقعی : 162]
تلک الأعداد وإن کاؤوا متفقین فیها ، محظوراً علیهم ما وراء ذلک.
ومنها : قولهم : «المؤنث المجازی یجوز مقه التذکیر والتأنیث» والصواب : تقییده تالمسند إلی المؤنث المجازی ، وبکون المسند فعلاً أو شبهه ، وبکون المؤنث ظاهراً ، وذلک نحو : «طلع الشمس ویطلع الشمس وأطالعٌ الشمس» ولایجوز : «هذا الشمس ولا هو الشمس ولا الشمس هذا أو هو» ولا یجوز فی غیر ضرورة : «الشمس طلع» خلافاً لاین کیسان ، واحتج بقول عامر بن جُوَین :
444- فلا مزنة ودَقَتَ ودقهَا***ولا أرض أبقل إبقالها(1)
قال : ولیس بضرورة؛ لتمکنه من أن یقول «أبقلت إبقالها» بالنقلن ورد بأنا لا نسلم أن هذا الشاعر ممن اغته تخفیف الهمزة بنقل أو غیره.
ومنها : قولهم : «إن النکرة إذا اُعیدت نکرة کانت غیر الاُولی ، وإذا اُعیدت معرفة أو اُعیدت المعرفة معرفة أو نکرة کان الثانی عین الأول» وحملوا فی ذلک ما روی «لن یغلِب عسرٌ یسرین» قال الزجاج : ذکر العسر مع الألف واللام ثم ثنی ذکره ، فصار المعنی إنّ مع العسر یسرین. انتهی. ویشهد للصورتین الاُولیین أنک تقول : «اشتریت فرساً ثم بعت فرساً» فیکون الثانی غیر الأول ، ولو قلت : «ثم تعت الفرس» لکان الثانی عین الأول ، وللرابع قول الحماسی : (2)
445- صفحنا عن بنی ذهل***وقلنا : القوم إخوان
عسی الأیام أن یرجع-***ن قوماً کالذی کانوا
ویشکل علی ذلک أن فی التنزیل آیات ترد هذه الأحکام الأربعة ، فیشکل علی الأول قوله تعالی : (وَهُوَ الَّذی فِی السَّمآء إِلهٌ وَفِی الاَْرْضِ إِلهٌ)
[شماره صفحه واقعی : 163]
(الزخرف / 84) والله إله واحد سبحانه وتعالی. وعلی الثانی قوله تعالی : (زِدْناهُمْ عَذاباً فَوقَ الْعَذابِ) (النحل / 88) والشیء لایکون فوق نفسه. وعلی الثالث قوله تعالی : (هَلْ جَزآءُ الاْحْسانِ إِلاَّ الاْحسانُ) (الرحمن / 60) فإن الأول العمل والثانی الثواب. وعلی الرابع (یَسْألُکَ أَهْلُ الْکِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتاباً مِنَ السَّمآءِ) (النساء / 153) ، فإن ادعی أن القاعدة فیهن إنما هی مستمرة مع عدم القرینة ، فأما إن وجدت قرینة فالتعویل علیها ، سهل الأمر.
ومنها : قولهم : یغلّب المؤنث المذکر فی مسألتین : إحداهما : «ضَبْعان» فی تثنیة «ضَبْع» للمؤنث و «ضِبْعان» للمذکر ؛ إذ لم یقولوا : «ضِبْعانان» والثانیة : التأریخ فإنهم أرخوا باللیالی دون الأیام. ذکر ذلک الجرجانی وجماعة ، وهو سهو ؛ فإن حقیقة التغلیب : أن یجتمع شیئان فیجری حکم أحدهما علی الآخر ، ولا یجتمع اللیل والنهار ، ولا هنا تعبیر عن شیئین بلفظ أحدهما ، وإنما أرخت العرب باللیالی ؛ لسبقها ؛ إذ کانت أشهرهم قمریة والقمر إنما یطلع لیلا ، وإنما المسألة الصحیحة قولک : «کتبته لثلاث بین یوم ولیلة» وضابطها : أن یکون معنا عدد ممیز بمذکر ومؤنث ، وکلاهما مما لایعقل ، وفُصِلا من العدد بکلمة «بین» قال النابغة الجعدی :
446- فطافت ثلاثاًبین یوم ولیلة***کان النکیر وأن تضیف وتَجْأرا(1)
ومنها : قولهم فی «کاد» : إثباتها نفی ، ونفیها إثبات ، فإذا قیل : «کاد یفعل» فمعناه : أنه لم یفعل ، وإذا قیل : «لم یکد یفعل» فمعناه : أنه فعله ، دلیل الأول : (وَإِنْ کادُوْا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ) (الإسراء / 73) ودلیل الثانی : (وَما کادُوا یَفْعَلُونَ) (البقرة / 71).
والصواب : أن حکمها حکم سائر الأفعال فی أن نفیها نفی وإثباتها إثبات ،
[شماره صفحه واقعی : 164]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 8 / 23.
وبیانه : أن معناها المقاربة ، ولا شک أن معنی. «کاد یفعل» : قارب الفعل ، وأن معنی «ماکاد یفعل» : ماقارب الفعل ، فخبرها منفی دائماً ، أما إذا کانت منفیة فواضح ؛ لأنه إذا انتفت مقاربة الفعل انتفی عقلا حصول ذلک الفعل ، ودلیله : (إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها) (النور / 40) ولهذا کان أبلغ من أن یقال : «لم یرها» ؛ لأن من لم یرقد یقارب الرؤیة ، وأما إذا کانت المقاربة مثبتة فلأن الإخبار بقرب الشیء یقتضی عرفاً عدم حصوله ، وإلا کان الإخبار حینئذ بحصوله لابمقاربة حصوله : إذ لایحسن فی العرف أن یقال لمن صلی : «قارب الصلاة» وإن کان ما صلی حتی قارب الصلاة ، ولا فرق فیما ذکرنا بین «کاد» و «یکاد» فإن اُورد علی ذلک (وَما کادُوا یَفْعَلُونَ) (البقرة / 71) مع أنهم قد فعلوا ؛ إذ المراد بالفعل : الذبح ، وقد قال تعالی : (فَذَبَحُوها) (البقرة / 71) فالجواب : أنه إخبار عن حالهم فی أول الأمر ؛ فإنهم کانوا أولا بعداء من ذبحها ؛ بدلیل ما یتلی علینا من تعنتهم وتکرر سؤالهم ، ولما کثر استعمال مثل هذا فیمن انتفت عنه مقاربة الفعل أولا ثم فعله بعد ذلک توهم من توهم أن مثل هذا الفعل بعینه هو الدال علی حصول ذلک الفعل بعینه ، ولیس کذلک ، وإنما فهم حصول الفعل من دلیل آخر کما فهم فی الآیة من قوله تعالی : (فذبحوها).
ومنها : قولهم فی نحو : «جلست أمام زید» : إن «زیداً» مخفوض بالظرف ، والصواب : أن یقال : مخفوض بالإضافة ؛ فإنه لا مدخل فی الخفض لخصوصیة کون المضاف ظرفاً.
[شماره صفحه واقعی : 165]
[شماره صفحه واقعی : 166]
و المخاطب بمعظم هذا الباب المبتدئون
اعلم أن اللفظ المعبر عنه إن کان حرفاً واحداً عبر عنه باسمه الخاص به أو المشترک ، فیقال فی المتصل بالفعل من نحو : «ضربت» : التاء فاعل ، أو الضمیر فاعل ، ولا یقال : «ت» فاعل ؛ إذ لایکون اسم ظاهر هکذا ، فأما الکاف الاسمیة فإنها ملازمة للإضافة ، فاعتمدت علی المضاف إلیه ولهذا إذا تکلمت علی إعرابها جئت باسمها ، فقلت فی نحو قول عمروبن برّاقة :
447- ولا هداک إلی أرض کعالمها***ولا أعانک فی عزم کعزّام(1)
: الکاف فاعل ، ولاتقول : «کَ» فاعل ؛ لزوال ما تعتمد علیه ، ویجوز فی نحو : «مُ اللهِ» و «ق نفسک» و «ش الثوب» و «ل هذا الأمر» أن تنطق بلفظها ؛ فتقول : «مُ» مبتدأ ، وذلک علی القول بأنها بعض «أیمن» ، وتقول : «ق» فعل أمر ؛ لأن الحذف
[شماره صفحه واقعی : 167]
1) شرح أبیات مغنی اللبیب : 8 / 30.
فیهن عارض ، فاعتبر فیهن الأصل ، وتقول : الباء حرف جر ، والواو حرف عطف ، ولا تنطق بلفظهما.
وإن کان اللفظ علی حرفین نطق به ، فقیل : «قد» حرف تحقیق ، و «هل» حرف استفهام ، و «نا» فاعل أو مفعول ، والأحسن : أن تعبر عنه بقولک : الضمیر ؛ لئلا تنطق بالمتصل مستقلا ، ولایجوز أن تنطق باسم شیء من ذلک ؛ کراهیة الإطالة ، وعلی هذا فقولهم : «أل» أقیس من قولهم : الألف واللام ، وقد استعمل التعبیر بهما الخلیل وسیبویه.
وإن کان أکثر من ذلک نطق به أیضاً ، فقیل : «سوف» حرف استقبال ، و «ضرب» فعل ماض ، و «ضرب» هذا اسم ، ولهذا اُخبر عنها بقولک : فعل ماض ، وإنما فتحت علی الحکایة ، یدلک علی ما ذکرنا أن الفعل مادل علی حدث وزمان ، و «ضرب» هنا لا تدل علی ذلک ، وأن الفعل لا یخلو عن الفاعل فی حالة الترکیب ، وهذا لا یصح أن یکون له فاعل.
فإن قلت : فإذا کان اسماً فکیف أخبرت عنه بأنه فعل؟ قلنا : هو نظیر الإخبار فی قولک : «زید قائم» ، ألا تری أنک أخبرت عن «زید» باعتبار مسماه ، لا باعتبار لفظه؟ وکذلک أخبرت عن «ضرب» باعتبار مسماه ، وهو «ضرب» الذی یدل علی الحدث والزمان ، فهذا فی أنه لفظ مسماه لفظ کأسماء السور وأسماء حروف المعجم ، ومن هنا قلت : حرف التعریف «أل» ، فقطعت الهمزة ، وذلک لأنک لما نقلت اللفظ من الحرفیة إلی الاسمیة أجریتَ علیه قیاس همزات الأسماء ، کما أنک إذا سمیت بِ «إضرب» قطعت همزته.
ولابد للمتکلم علی الاسم أن یذکر ما یقتضی وجه إعرابه ، کقولک : مبتدأ ، خبر ، فاعل ، مضاف إلیه ، وأما قول کثیر من المعربین : مضاف أو موصول أو اسم
[شماره صفحه واقعی : 168]
إشارة فلیس بشیء ؛ لأن هذه الأشیاء لا تستحق إعراباً مخصوصاً فالاقتصار فی الکلام علیها علی هذا القدر لا یعلم به موقعها من الإعراب.
وإن کان المبحوث فیه مفعولا عین نوعه ، فقیل : مفعول مطلق أو مفعول به أو لأجله أو معه أو فیه ، وجری اصطلاحهم علی أنه إذا قیل : مفعول واُطلق ، لم یُرد إلا المفعول به ، لما کان أکثر المفاعیل دوراً فی الکلام خففوا اسمه ، وإنما کان حق ذلک ألا یصدق إلا علی المفعول المطلق ، ولکنهم لا یطلقون علی ذلک اسم المفعول إلا مقیداً بقید الإطلاق.
وإن عین المفعول فیه - فقیل : ظرف زمان أو مکان - فحسن. ولابد من بیان متعلقه ، کما فی الجار والمجرور الذی له متعلق.
وإن کان المفعول به متعدداً عینت کل واحد ، فقلت : مفعول أول ، أوثان ، أو ثالث. وینبغی أن تعین للمبتدئ نوع الفعل ، فتقول : فعل ماض أو فعل مضارع ، أو فعل أمر ، وتقول فی نحو : (تلظّی) (اللیل / 14) : فعل مضارع أصله : تتلظی ، وتقول فی الماضی : مبنی علی الفتح ، وفی الأمر مبنی علی ما یجزم به مضارعه ، وفی نحو : (یَتَرَبَّصْنَ) (البقرة / 228) مبنی علی السکون ؛ لاتصاله بنون الإناث ، وفی نحو : (لَیُنْبَذَنَّ) (الهمزة / 4) مبنی علی الفتح ؛ لمباشرته لنون التوکید ، وتقول فی المضارع المعرب : مرفوع ؛ لحلوله محل الاسم ، وتقول : منصوب بکذا ، أو بإضمار «أن» ومجزوم بکذا ، ویبین علامة الرفع والنصب والجزم ، وإن کان الفعل ناقصاً نص علیه ، فقال مثلا : «کان» فعل ماض ناقص یرفع الاسم وینصب الخبر ، وإن کان المعرب حالّاً فی غیر محله عین ذلک ، فقیل فی «قائم» مثلا من نحو : «قائم زید» : خبر مقدم ؛ لیعلم أنه فارق موضعه الأصلی ، ولیتطلب مبتدأه ، وفی نحو : (وَلَوْ تَری إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ) (الأنفال / 50) : «الذین» مفعول مقدم ؛ لیتطلب
[شماره صفحه واقعی : 169]
فاعله ، وإن کان الخبر مثلا غیر مقصود لذاته ، قیل : خبر موطّئ ؛ لیعلم أن المقصود ما بعده ، کقوله تعالی : (بَلْ أنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) (النمل / 55) ولهذا اُعید الضمیر بعد «قوم» إلی ما قبله لا إلیه ، ومثله : الحال الموطئة فی نحو : (إِنّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیّاً) (یوسف / 2).
وإن کان المبحوث فیه حرفاً بیّن نوعه ومعناه وعمله إن کان عاملا ، فقال مثلا : «إنّ» حرف توکید تنصب الاسم وترفع الخبر. ثم بعد الکلام علی المفردات یتکلم علی الجمل ، ألها محل أم لا؟
وأول ما یحترز منه المبتدئ فی صناعة الإعراب ثلاثة اُمور :
أحدها : أن یلتبس علیه الأصلی بالزائد ، ومثاله : أنه إذا سمع أن «أل» من علامات الاسم ، وأن أحرف «نأیت» من علامات المضارع ، وأن تاء الخطاب من علامات الماضی ، وأن الواو والفاء من أحرف العطف ، وأن الباء واللام من أحرف الجر ، وأن فعل مالم یسم فاعله مضموم الأول سبق وهمه إلی أن «ألفیت وألهبت» اسمان ، وأن «أکرمت وتعلمت» مضارعان ، وأن «وعظ وفسخ» عاطفان ومعطوفان ، وأن نحو : «بیت وبین ولهو ولعب» کل منها جار ومجرور ، وأن نحو : «اُدَحرجُ» مبنی لمالم یسم فاعله.
ومما یلتبس علی المبتدئ : أن یعرب الیاء والکاف والهاء فی نحو : «غلامی أکرمنی»و «غلامک أکرمک» ، و «غلامه أکرمه» إعراباً واحداً ، أو بعکس الصواب ، فلیعلم أنهن أذا اتصلن بالفعل کن مفعولات ، وإن اتصلن بالاسم کن مضافاً إلیهن.
ویستثنی من الأول نحو : «أرأیتک زیداً ما صنع» ، و «أبصِرْک زیداً» فإن
[شماره صفحه واقعی : 170]
الکاف فیهما حرف خطاب. ومن الثانی نوعان : نوع لامحل فیه لهذه الألفاظ ، وذلک نحو قولهم : «ذلک وتلک وإیّای وإیّاک وإیّاه» فإنهن أحرف تکلم وخطاب وغیبة ، ونوع هی فیه فی محل نصب وذلک نحو : «الضاربک والضاربه» علی قول سیبویه ؛ لأنه لایضاف الوصف الذی بِ «أل» إلی عار منها ، ونحو قولهم : «لاعهد لی بألاْم قفاً منه ولا أوضعه» بفتح العین ، فالهاء فی موضع نصب کالهاء فی «الضاربه» إلا أن ذلک مفعول ، وهذا مشبه بالمفعول ، لأن اسم التفضیل لا ینصب المفعول إجماعاً ، ولیست مضافاً إلیها وإلاخفض «أوضع» بالکسرة ، وعلی ذلک فإذا قلت : «مررت برجل أبیض الوجه لاأحمره» فإن فتحت الراء فالهاء منصوبة المحل ، وإن کسرتها فهی مجرورته.
إذا قلت : «رویدک زیداً» فإن قدرت «رویداً» اسم فعل فالکاف حرف خطاب ، وإن قدرته مصدراً فهو اسم مضاف إلیه ، ومحله الرفع ، لأنه فاعل.
والثانی : أن یجری لسانه إلی عبارة اعتادها فیستعملها فی غیر محلها ، کأن یقول فی «کنت وکانوا» فی الناقصة : فعل وفاعل ، لما اُلف من قول ذلک فی نحو : «فعلت وفعلوا» ، وأما تسمیة الأقدمین الاسم فاعلا ووالخبر مفعولا فهو اصطلاح غیر مألوف ، وهو مجاز ، والمبتدئ إنما یقوله علی سبیل الغلط ، فلذلک یعاب علیه.
والثالث : أن یعرب شیئاً طالباً لشیء ، ویهمل النظر فی ذلک المطلوب ، کأن یعرب فعلا ولا یتطلب فاعله ، أو مبتداً ولا یتعرض لخبره ، بل ربما مرّبه فأعربه بما لا یستحقه ونسی ما تقدم له. ومن ذلک : ما قیل فی إعراب «أحق ما سأل العبدُ مولاه» : «إن مولاه مفعول» فیبقی المبتدأ بلاخبر. والصواب : أنه الخبر ، والمفعول العائد المحذوف ، أی : سأله ، وعلی هذا فیقال : أحق ماسأل العبد ربّه ، بالرفع.
[شماره صفحه واقعی : 171]
قد یکون للشیء إعراب إذا کان وحده ، فإذا اتصل به شیء آخر تغیر إعرابه ، فینبغی التحرز فی ذلک.
من ذلک : «ما أنت؟» و «ماشأنک؟» فإنهما مبتدأ وخبر ، إذا لم تأت بعدهما بنحو قولک : «وزیداً» ، فإن جئت به فَ «أنت» مرفوع بفعل محذوف ، والأصل : «ماتصنع؟ أو ما تکون؟» فلما حذف الفعل برزالضمیر وانفصل ، وارتفاعه بالفاعلیة ، أو علی أنه اسم لِ «کان» ، و «شأنک» بتقدیر : مایکون؟ و «ما» فیهما فی موضع نصب خبراً لِ «یکون» ، أو مفعولا لِ «تصنع». ومثل ذلک : «کیف أنت وزیداً؟» إلا أنک إذا قدرت «تصنع» کان «کیف» حالا ، إذ لاتقع مفعولا به.
وکذلک یختلف إعراب الشیء باعتبار المحل الذی یحل فیه. وسُئل طالب ما حقیقة «کان» إذا ذکرت فی قولک : «ما أحسن زیداً» فقال : زائدة ، بناء منه علی أن المثال المسؤول عنه : «ماکان أحسن زیداً» ، ولیس فی السؤال تعیین ذلک والصواب : الاستفصال ، فإنها فی هذا الموضع زائدة ، کما ذکر ، ولیس لها اسم ولاخبر ، لأنها قد جرت مجری الحروف ، کما أن «قلّ» فی «قلما یقوم زید» لما استعملت استعمال «ما» النافیة لم تحتج لفاعل ، هذا قول الفارسی والمحققین ، وعند أبی سعید هی تامة ، وفاعلها ضمیر الکون ، وعند بعضهم هی ناقصة ، واسمها ضمیر «ما» والجملة بعدها خبرها.
وإن ذکرت بعد فعل التعجب وجب الإتیان قبلها بِ «ما» المصدریة ، وقیل : «ما أحسن ما کان زید» و «کان» تامة ، وأجاز بعضهم : أنها ناقصة علی تقدیر «ما» اسماً موصولا ، وأن ینصب «زید» علی أنه الخبر ، أی «ما أحسن الذی کان زیداً» ، وردّ بأن «ما أحسن زیداً» مغن عنه.
[شماره صفحه واقعی : 172]
و هی إحدی عشرة قاعدة
قد یعطی الشیء حکم ما أشبهه فی معناه أو فی لفظه ، فأما الأول فله صور کثیرة :
منها : دخول الباء فی خبر ««أنّ» فی قوله تعالی : (أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ) (الأحقاف / 33)؛ لأنه فی معنی «أولیس الله بقادر» والذی سهل ذلک التقدیر تباعد ما بینهما ، ولهذا لم تدخل فی (أوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَیٰ أَن یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ) (الإسراء / 99).
ومنها : جواز حذف خبر المبتدأ فی نحو : «إن زیداً قائم وعمرو» اکتفاء بخبر
[شماره صفحه واقعی : 173]
«إن» لما کان «إن زیداً قائم» فی معنی «زید قائم» ولهذا لم یجز (1)«لیت زیداً قائم وعمرو».
ومنها : جواز «أنا زیداً غیر ضارب»ن لما کان فی معنی «أنا زیداً لا أضرب» ولولا ذلک لم یجز ، إذا لا یتقدم المضاف إلیه علی المضاف ن فکذا لا یتقدم معمولهن لا تقول : «أنا زیداً أول ضارب ، أو مثل ضارب» ودلیل المسألة قوله تعالی : (وَهُوَ فِی الْخِصَامِ غَیْرُ مُبِینٍ) (الزخرف / 18) وقول الشاعر(2):
448- فتی هو حقاً غیر ملغ تولّه***ولاتتخذ یوماً سواه خلیلاً
ولو قلت : «جاءنی غیر ضارب زیداً» لم یجز التقدیم ؛ لأن النافی هنا لایحل مکان «غیر».
ومنها : جواز «غیر قائم الزیدان» ؛ لما کان فی معنی «ما قائم الزیدان» ، ولو لا ذلک لم یجز ؛ لأن المبتدأ إما أن یکون ذا خبر أو ذا مرفوع یغنی عن الخبر ، ودلیل المسألة قوله : (3)
449- غیر لاه عداک فاطرح الله-***وولا تغترر بعارض سِلْم
ومنها : وقوع الاستثناء المفرغ فی الإیجاب فی نحو : (وَإِنَّها لَکَبِیرةٌ إلاّ عَلَی الْخاشِعِینَ) (البقرة / 45) (وَیَأبَی اللهُ إلاّ أَنْ یُتِمَّ نُورَه) (التوبة / 32) ؛ لما کان المعنی : وإنها لاتسهل إلا علی الخاشعین ، ولا یرید الله إلا أن یتم نوره.
ومنها : تذکیر الإشارة فی قوله تعالی : (فَذانِکَ بُرهانانِ) (القصص / 32) مع أن
[شماره صفحه واقعی : 174]
المشار إلیه الید والعصا وهما مؤنثان ، ولکن المبتدأ عین الخبر فی المعنی ، والبرهان مذکر ، ومثله : (ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتَهُمْ إلاّ أَنْ قالُوا) (الأنعام / 23) فیمن نصب الفتنة وأنّث الفعل.
ومنها : قولهم : «إنّ أحداً لا یقول ذلک» فأوقع أحداً فی الإثبات ؛ لأنه نفس الضمیر المستتر فی «یقول» ، والضمیر فی سیاق النفی فکأن «أحداً» کذلک.
الأول : أنه وقع فی کلامهم أبلغ مما ذکرنا من تنزیلهم لفظاً موجوداً منزلمة لفظ آخر؛ لکونه تمعناه ، وهو تنزیلهم اللفظ المعدوم الصالح للوجود بمنزلة الموجود کما فی قول زهیر بن أبی سُلمی :
450- بدالی أنی لست مدرک ما مضی***ولا سابق شیئاً إذا کان جائیا(1)
وقد مصی ذلک.
والثانی : أیه لیس بلازم أن یعطی الشیء حکم ما هو فی معناه ، ألا تری أن المصدر قد لا یعطی حکم «أنً أو أن» وصلتهما ، وبالعکس؟ دلیل الأول : أنهم لم یعطوه حکمهما فی جواز حذف الجار ، ولا فی سدهما مسد جزأی الإسناد ، ث مإنهم شرّکوا بین «أنّ وأن» فی هذه المسألة فی باب «ظن» وخَصّوا «أن» الخفیفة وصلتها بسد هما مسد هما فی باب «عسی» وخصوا الشدیدة بذلک فی باب «لو». ودلیل الثانی : أنهما لا یعطیان حکمه فی النیابة عن ظرف الزمان ، تقول : «عدبت من قیامک» و «عجبت أن تقوم ، وأنک قائم» ولا یجوز : «عجبت قیامک» وشذ قول الفضل بن عبدالرحمن القرشی :
[شماره صفحه واقعی : 175]
1) تقدم برقم 321 و 375 و 385.
451- وإیاک إیاک المراء فإنه***إلی الشر دعّاء وللشر جلب (1)
فاُجی المصدر مجری «أن یفعل» ، فی حذف الجار ، وتقول : «حسبت أنه قائم ، أو أن قام» ولا تقول : «حسبت قیامک» حتی تذکر الخبر. وتقول : «عسی أن تقوم» ویمتنع : «عسی أنک قائم» ، ومثلها فی ذلک : «لعل» وتقول : «لو أنک تقوم» ول اتقول : «لو أن تقوم» ، وتقول : «جئتک صلاة العصر» ولا یجوز : «جئتک أن تصلی العصر» خلافاً لابن جنی والزمخشری.
والثانی : وهو ما اُعطی حکم الشیء المشبه له فی لفظه دون معناه ، له صور کثیرة أیضاً.
منها : زیادة «إن» بعد «ما» المصدریة الظرفیة ، وبعد «ما» التی بمعنی «الذی»؛ لأنهما بلفظ «ما» النافیة کقول المعلوط القریعی :
452- ورج الفتی للخیر ما إن رأیته***علی اسن خیراً لا یزال یزید (2)
وقوله : (3)
453- یرجّی المرء ما إن لا یراه***ویعرض دون أدناه الخطوب
فهذان محمولان علی نحو قول عبید الله بن الحر الجعفی :
454- ما إن رأی الراؤون أفضل منهم***لدی الموت سادات وزهر قَماقِمة(4)
[شماره صفحه واقعی : 176]
ومنها : دخول لام الابتداء علی «ما» النافیة ، حملاً لها فی اللفظ علی «ما» الموصولة الواقعة مبتدأ کقول النابغة الذبیانی :
455- لما أغفلتُ شکرک فاصطنعنی***فکیف ومن عطائک جل مالی (1)؟
فهذا محمول فی اللفظ علی نحو قولک : «لما تصنعه حسن».
ومنها : توکید المضارع بالنون بعد «لا» النافیة حملاً لها فی اللفظ علی «لا» الناهیةن نحو : (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَّا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنکُمْ خَاصَّةً) (الأنفال / 25) فهذا محمول فی اللفظ علی نحو : (وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا) (إبراهیم / 42) ومن أوّلها علی النهی لم یحتج إلی هذا.
ومنها : حذف الفاعل فی نحو قوله تعالی : (سْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ) (مریم / 38)؛ لما کان «أحین بزید» مشبهاً فی اللفظ لقولک : «اُمرر بزید».
ومنها : قولهم : «اللهم اغفرلنا أیتها العصابة» بضم «أیة» ورفع صفتها کما یقال : «یا أیتها العصابة» وإنما کان حقهما وجوب النصب کقولهم : «نحن العرب أقری الناس للضیف» ولکنها لما کانت فی اللفظ تمنزلة المستعملة فی النداء اُعطیت حکمها وإن انتفی موجب البناءو وأما «نحن العُرب» فی المثال فإنه لا یکون منادی؛ لکونه بِ «أل» ، فاُعطی الحکم الذی یستحقه فی نفسه ، وأما نحو قول أمیرالمؤمنین علیه السلام : «وعندنا - اهل البیت - أبواب الحکم وضیاء الأمر»(2)فواجب النصب ، سواء اعتبر حاله أو ما یشبهه وهو المنادی.
والثالث : وهو ما اُعطی حکم الشیء؛ لمشابهته له لفظاً ومعنی ، نحو اسم
[شماره صفحه واقعی : 177]
التفضیل و «أفعل» فی التعجب؛ فإنهم منعوا «أفعل» التفضیل أن یرفع الظاهر؛ لشبهه بِ «أفعل» فی التعجب وزناً وأصلاً وإفادة للمبالغة ، وأجازوا تصغیر «أفعل» فی التعجب؛ لشبهه بِ «أفعل» التفضیل فیما ذکرنا ، قال : (1)
یا ما املیح غزلاتاً ... البیت ظناً منهم أنه شعر قدیم ، وإنما هو لعلی بن محمد العرینی وهو متأخر ... راجع شرح أبیات مغنی اللبیب : 8 / 72 و 73 وشرح شواهد المغنی : 2 / 962.
456- یا ما اُمَیلح غزلاناً شَدَنَّ لنا***من هؤلِیّائکنّ الضال والسَّمُر
ولم یسمع ذلک إلا فی «أحسن وأملح» ذکره الجوهری ، ولکن النحویین مع هذا قاسوه ، ولم یحک ابن مالک اقتیاسه إلا عن ابن کیسان ، ولیس کذلک ، قال أبوبکر بن الأنباری : ولا یقال إلا لمن صغر سنه.
کقول بعضهم : «هذا جُحُر ضب خَرب» بالجر ، والأکثر الرفع ، وقال امرؤالقیس :
457- کأن ثَبیراً فی عرانین وَبْلِهِ***کبیر اُناس فی بجاد مزمَّل(2)
وقیل به فی (وَحُور عِین) (الواقعة / 22) فیمن جرهما ؛ فإن العطف علی (وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ) (الواقعة / 17) لا علی (أَکْواب وَأَباریق) (الواقعة / 18) ؛ إذ لیس المعنی أن الولدان یطوفون علیهم بالحور ، وقیل : العطف علی «جنات» وکأنه قیل :
[شماره صفحه واقعی : 178]
المقربون فی جنات وفاکهة ولحم طیر وحور ، وقیل : علی «أکواب» باعتبار المعنی ؛ إذ معنی (یطوف علیهم ولدانٌ مخلدُون بأکواب) (الواقعة / 17 و 18) : ینعمون بأکواب.
والذی علیه المحققون أن خفض الجوار یکون فی النعت قلیلا وفی التوکید نادراً. ولایکون فی النسق ؛ لأن العاطف یمنع من التجاور.
أنکر السیرافی وابن جنی الخفض علی الجوار ، وتأوّلا قولهم : «خَرِب» بالجر علی أنه صفة لِ «ضب».
ثم قال السیرافی : الأصل : خَرب الجُحر منه ، بتنوین «خَرب» ورفع «الجحر» ثم حذف الضمیر ؛ للعلم به ، وحول الإسناد إلی ضمیر الضب ، وخفض «الجحر» کما تقول : «مررت برجل حسن الوجهِ» بالإضافة ، والأصل : حسن الوجهُ منه ، ثم اُتی بضمیر «الجحر» مکانه ؛ لتقدم ذکره فاستتر.
وقال ابن جنی : الأصل : خرب جحرُه ، ثم اُنیب المضاف إلیه عن المضاف فارتفع واستتر.
ویلزمهما استتار الضمیر مع جریان الصفة علی غیر من هی له ، وذلک لایجوز عندالبصریین وإن اُمن اللبس ، وقول السیرا فی إن هذا مثل : «مررت برجل قائم أبواه لا قاعدین» مردود ؛ لأن ذلک إنما یجوز فی الوصف الثانی دون الأول.
ومن ذلک قولهم : «هنأنی ومرأنی» والأصل : أمرأنی. وقولهم : «وأخذه ما قدم وما حدث» بضم دال «حدث» وقراءة جماعة : (سَلاسِلا وأغلالا)
[شماره صفحه واقعی : 179]
(الإنسان / 4) بصرف «سلاسل».
وفائدته : أن تؤدی کلمة مؤدی کلمتین ، قال الزمخشری : ألا تری کیف رجع معنی : (وَلا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ) (الکهف / 28) إلی قولک : ولا تقتحمهم عیناک متجاوزتین إلی غیرهم ، (وَلا تَأکُلوُا أَمْوالَهُمْ إلی أَمْوالِکُمْ) (النساء / 2) أی : ولا تضموها إلیها آکلین ، انتهی.
ومن مثل ذلک أیضاً قولهم : «سمع الله لمن حمده» أی : استجاب ، فعدی «سمع» باللام ، وإنما أصله : أن یتعدی بنفسه مثل : (یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ) (ق / 42) وهو کثیر ، قال أبوالفتح فی کتاب التمام : أحسب لوجمع ماجاء منه لجاء منه کتاب یکون مئین أوراقاً.
فلهذا قالوا : «الأبوین» فی الأب والام ، ومنه : (وَلِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ واحِد مِنْهُما السُّدُسُ) (النساء / 11) و «القمرین» فی الشمس والقمر و «المروتین» فی الصفا والمروة. ولأجل الاختلاط اُطلقت «مَن» علی مالا یعقل فی نحو : (فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشی عَلی بَطْنِهِ ، وَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشی عَلی رِجْلَیْنِ ومِنْهُمْ مَنْ یَمْشی عَلی أَرْبَع) (النور / 45) فإن الاختلاط حاصل فی العموم السابق فی قوله تعالی : (کُلّ دابَّة مِنْ ماء) (النور / 45) ، وفی (مَنْ یَمشی عَلی رِجْلینِ) اختلاط آخر فی عبارة
[شماره صفحه واقعی : 180]
التفصیل ؛ فإنه یعم الإنسان والطائر ، واسم الملائکة علی «إبلیس» حتی استثنی منهم فی (فَسَجَدُوا إلاّ إبْلِیسَ) (البقرة / 34) قال الزمخشری : والاستثناء متصل ؛ لأنه واحد من بین أظهر الاُلوف من الملائکة فغلّبوا علیه فی (فسجدوا) ثم استثنی منهم استثناء أحدهم ، ثم قال : ویجوز أن یکون منقطعاً.
أحدها : وقوعه ، وهو الأصل.
والثانی : مشارفته ، نحو : (وَالَّذِینَ یُتَوَفَّونَ مِنْکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِیَّةً لاِزْواجِهِم) (البقرة / 240) أی : والذین یشارفون الموت وترک الأزواج یوصون وصیة.
والثالث : إرادته ، وأکثر ما یکون ذلک بعد أداة الشرط ، نحو : (فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ) (النحل / 98) (وَإِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) (المائدة / 42) ومنه : فی غیره (فَأَخْرَجْنا مَنْ کانَ فیها مِنَ الْمؤْمِنینَ فَما وَجَدْنا فِیها غَیْرَ بَیْت مِنَ الْمُسْلِمینَ) (الذاریات / 35 و 36) أی : فأردنا الإخراج.
وفی کلامهم عکس هذا ، وهو التعبیر بإرادة الفعل عن إیجاده ، نحو : (وَیُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ) (النساء / 150) ؛ بدلیل أنه قوبل بقوله سبحانه وتعالی : (وَلَمْ یُفَرِّقوا بَیْنَ أَحَد مِنْهُمْ) (النساء / 152).
والرابع : القدرة علیه ، نحو : (وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلینَ) (الأنبیاء / 104) أی : قادرین علی الإعادة ، وأصل ذلک : أن الفعل یتسبب عن الإرادة والقدرة ، وهم یقیمون السبب مقام المسبّبت وبالعکس ، فالأول نحو : (وَنَبْلُوَ أخْبارَکُمْ)
[شماره صفحه واقعی : 181]
(محمّد / 31) أی : ونعلم أخبارکم ؛ لأن الابتلاء الاختبار ، وبالاختبار یحصل العلم. ومن الثانی : (فَاتَّقُوا النّارَ) (البقرة / 24) أی : فاتقوا العناد الموجب للنار.
قصداً لإحضاره فی الذهن حتی کأنه مشاهد حالة الإخبار ، نحو : (وَاِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقیامةِ) (النحل / 124) ؛ لأن لام الابتداء للحال. ونحو : (هذا مِنْ شِیْعَتِهِ وَهَذا مِنْ عَدُوهِ) (1)(القصص / 15) ؛ إذ لیس المراد تقریب الرجلین من النبی (صلی الله علیه وآله وسلم) ، کما تقول : هذا کتابک فخذه ، وإنما الإشارة کانت إلیهما فی ذلک الوقت هکذا فحکیت.
ومنه عندالجمهور : (وَکَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیهِ بِالْوَصِید) (الکهف / 18) أی : یبسط ذراعیه ؛ بدلیل (وَنُقَلّبُهُمْ) (الکهف / 18) ولم یقل وقلبناهم ، وبهذا التقریر یندفع قول الکسائی وهشام : إن اسم الفاعل الذی بمعنی الماضی یعمل ، ومثله (وَاللهُ مُخْرِجٌ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ) (البقرة / 72) إلا أن هذا علی حکایة حال کانت مستقبلة وقت التدارؤ ، وفی الآیة الاولی حکیت الحال الماضیة.
نحو قوله تعالی : (وَما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أنْ یُفْتَری منْ دُونِ اللهِ) (یونس / 37) فَ «أن یفتری» ..
[شماره صفحه واقعی : 182]
1) ودخل المدینة علی حین غفلة من أهلها فوجد فیها رجلین یقتتلان هذا من شیعته وهذا من عدوه ...
مؤول بالافتراء ، والافتراء مؤول بِ «مفتری». وقال : (1)
458- ولعمرک ماالفتیان أن تنبُت اللحی***ولکنّما الفتیان کل فتی نَد
وقالوا : «عسی زید أن یقوم» فقیل : هو علی ذلک ، وقیل : علی حذف مضاف ، أی : «عسی امر زید أو عسی زید صاحب القیام» قیل : «أن» زائدة ، ویرده عدم صلاحیتها للسقوط فی الأکثر ، وأنها قد عملت ، والزائدة لا تعمل خلافاً لأبی الحسن. وقیل فی (وَالَّذِینَ یُظاهِرُونَ مِنْ نِسائهِمْ ثُمَّ یَعوُدُونَ لِما قالُوا) (المجادلة / 3) : إن «ماقالوا» بمعنی القول ، والقول بتأویل المقول ، أی : یعودون للمقول فیهن لفظ الظهار وهن الزوجات.
فمن ذلک : «کل شاة وسخلتها بدرهم» وقوله(2)
459- وأی فتی هیجاء أنت وجارها***إذا ما رجال بالرجال استقلت
و «رب رجل وأخیه» و (إِنْ نَشَأْ نُنَزِّل عَلَیْهِمْ مِنَ السّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ) (الشعراء / 4) ولا یجوز : کل سخلتها ، ولا أی جارها ، ولا رب أخیه ، ولا یجوز ، إن یقم زید قام عمرو فی الأصح إلا فی الشعر کقول قعنب بن اُم صاحب :
460- إن یسمعوا سُبَّة طاروابها فرحاً***عنی وما سمعوا من صالح دفنوا(3)
[شماره صفحه واقعی : 183]
. ؛ إذ لاتضاف «کل وأی» إلی معرفة مفردة ، کما أن اسم التفضیل کذلک ، ولاتجر «رب» إلا النکرات ، ولا یکون فی النثر فعل الشرط مضارعاً والجواب ماضیاً.
فلذلک فصلوا بهما الفعل الناقص من معموله ، محو : «کان فی الدار أو عندک زید جالساً» وفعل التعجب من المتعجب منه ، نحو قول الإمام علی بن الحسین علیه السلام : «ما أفشی فینا نعمتک وأسبغ علینا منتک»(1)، وبین الاستفهام والقول الجاری مجری الظن کقوله : (2)
461- أبَعد تُعدٍ تقول الدار جامعة***شَملی بهم أم تقول التعد محتوما
وبین المضاف وحرف الجر ومجرور هما ، وبین «إذن ولن» ومنصوبهما ، نحو : «هذا غلام والله زید ، واشتریته بوالله درهم» وقوله : (3)
462- إذن والله نرْمیهم بحرب***یشیب الطفل من قبل المشیب
وقوله : (4)
463- لما رأیت أبا یزید مقاتلا ، ***أَدَعَ القتال وأشهد الهیجاء
[شماره صفحه واقعی : 184]
و أکثر وقوعه فی الشعر کقول رؤبة :
464- ومهمة مّغبرة أرجاؤ***کأن لون أرضه سماؤه (1)
أی : کأن لون سمائه ؛ لغبرتها لون أرضه ، فعکس التشبیه مبالغة ، وحذف المضاف ، وقال النمر بن تولب :
465- فإن أنت لا قیت فی نجدة***فلاتتهیَّبْک أن تُقْدِما(2)
أی : تتهیّبها.
ومنه فی الکلام : «أدخلت القلنسوة فی رأسی» و «عرضت الناقة علی الحوض» و «عرضتها علی الماء» قاله الجوهری وجماعة منهم السکاکی والزمخشری ، وجعل منه : (وَیَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَروُا عَلَی النّارِ) (الأحقاف / 20) وفی کتاب التوسعة لیعقوب بن إسحاق السکیت : إن «عرضت الحوض علی الناقة» مقلوب ، وقال آخر : لا قلب فی واحد منهما ، واختاره أبو حیان ، ورد علی قول الزمخشری فی الآیة.
و لذلک أمثلة :
منها : إعطاء «لم»حکم «لن» فی عمل النصب ، ذکره بعضهم مستشهداً بقراءة تبضهم : (أَلَمْ نَشْرَحْ) (الانشراح / 1) بفتح الحاء ، وفیه نظر؛ إذ لا تحل «لن»
[شماره صفحه واقعی : 185]
هنا ، وإنما یصح أو یحسن حمل الشئ علی ما یحل محله کما قدمنا ، وقیل : أصله : «نشرحَنْ» ثم حذفت النون الخفیفة وبقی الفتح دلیلاً علیها ، وفی هذا شذوذان : توکید المنفی بِ «لم» مع أنه کالفعل الماضی فی المعنی ، وحذف النون الغیر مقتض مع أن المؤکد لا یلیق به الحذف. وإعطاء «لن» حکم «لم» فی الجزم کقول أعرابی یمدح الإمام الحسین علیه السلام :
466- لن یَخَب الآن من رجائک من***حرک من جون بابک الحلقهْ (1)
الروایة بکسر الباء.
ومنها : اعطاء الفاعل إعراب المفعول وعکسه عند أمن اللبس کقولهم : «خرق الثوابُ المسمارَ ، وکسر الزجاج الحجر» ومیع ایضاً نسبهما کقوله : (2)
467- قد سال مالحیات منه القدما***الاُفعُوان والشجاق الشجعما
فی روایة من نصب «الحیات» وقیل : «القدما» تثنیة حذفت نونه؛ للضرورة کقول تأبط شراً :
468- هما خُطَّتا إما إسار ومنة***وإمادم والقتل بالحر أجدر(3)
فیمن رواه برفع «إسار ومنة» ، وسمع أیضاً رفعهما کقوله : (4)
469- ان من صاد عُقعُقاً لمشوم***کیف من صاد عقعقان وبوم
[شماره صفحه واقعی : 186]
ومنها : إعطاء «أفعل» ، فی التعجب حکم «أفعل» التفضیل فی جواز التصغیر ، وإعطاء «أفعل» التفصیل حکم «أفعل» فی التعجب فی أنه لا یرفع الظاهر ، وقد مرذلک.
ولو ذکرت أحرف الجر ودخول بعضها علی بعض فی معناه لجاء من ذلک أمثلة کثیرة.
هذا آخر ما أوردناه بعون الله وتوفیقه ، والحمدلله علی إتمامه وإکماله ، وأشرف صلواته وأزکی تحیاته علی محمد خاتم النبیین ، وعلی آله الطیبین الطاهرین المعصومین ولا سیما بقیة الله فی الأرضین ، ولعنة الله علی أعدائهم أجمعین ، ونسأل الله تبارک وتعالی أن یتقبل منا ویتجاوز عنا إن أخطأنا أو نسینا إنه هو السمیع العلیم.
[شماره صفحه واقعی : 187]
[شماره صفحه واقعی : 188]
1- الإتقان فی علوم القرآن ، جلال الدین السیوطی ، بتحقیق محمَّد أبی الفضل إبراهیم ، الطبعة الثانیة ، قم ، 1367 ه- ش ، مطبعة الرضی - بیدار - عزیزی.
2- الاحتجاج ، أبومنصور أحمد بن علی بن أبی طالب الطبرسی ، الطبعة الثانیة ، بیروت ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
3- أدب الطف ، جواد شبّر ، بیروت ، 1400 ه- - 1980 م ، دارالمرتضی.
4- الإرشاد ، محمَّدبن محمَّدبن النعمان الملقب بالمفید مع ترجمة المحلاتی ، العلمیة الإسلامیة.
5- أعیان الشیعة ، السیّد محسن الأمین ، بتحقیق حسن الأمین ، لبنان ، دارالتعارف للمطبوعات.
6- الاقتراح فی علم اُصول النحو ، جلال الدین عبدالرحمان السیوطی ، بتحقیق الدکتور أحمد محمَّد قاسم ، قم ، نشر أدب الحوزة.
7- الإنصاف فی مسائل الخلاف ، أبوالبرکات عبدالرحمان بن محمَّد بن أبی سعید الأنباری ، الطبعة الرابعة ، 1380 ه- - 1961 م.
8- أوضح المسالک ، أبومحمَّد عبدالله جمال الدین بن هشام ، بتحقیق محیی الدین عبدالحمید ، الطبعة السادسة ، بیروت ، 1980 م ، دارإحیاء التراث العربی.
[شماره صفحه واقعی : 189]
9- الإیضاح ، أبومحمَّد الفضل بن شاذان الأزدی النیسابوری ، بتحقیق السیّد جلال الدین الحسینی الأرموی ، الطبعة الاُولی ، طهران.
10- بحار الأنوار ، المولی محمَّد باقر المجلسی ، المطبعة الإسلامیة ، إیران ، قم ، 1384 ه- - ق.
11- البدایة والنهایة ، أبوالفداء الحافظ ابن کثیر ، مکتبة المعارف ، بیروت ، لبنان.
12- بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمَّد (علیهم السلام) ابن الحسن بن فروخ الصفار ، بتحقیق الحاج میرزا محسن کوچه باغی ، الطبعة الثانیة ، مؤسسة الأعلمی ، طهران.
13- بلاغات النساء ، أبوالفضل أحمد بن أبی طاهر المعروف بابن طیفور ، مکتبة بصیرتی ، ایران ، قم.
14- البیان فی تفسیر القرآن ، سماحة آیة الله العظمی السیّد أبی القاسم الموسوی الخوئی (قدس سره) ، منشورات أنوار الهدی ، 1401 ه- - ق - 1981 م.
15- تاریخ الخلفاء جلال الدین عبدالرحمان بن أبی بکر السیوطی ، مطبعة السعادة ، مصر ، 1371 ه- - ق - 1952 م.
16- تاریخ الطبری ، أبو جعفر محمَّد بن جریر الطبری ، بتحقیق محمَّد أبی الفضل إبراهیم ، دارالتراث ، لبنان ، بیروت.
17- تحفة الغریب ، محمَّد بن أبی بکر الدمامینی ، فی هامش المنصف من الکلام ، نشر أدب الحوزة ، إیران ، قم.
18- تحف العقول ، حسن بن علی بن الحسین بن شعبة الحرّانی ، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات ، الطبعة الخامسة ، لبنان ، بیروت 1394 ه- - ق - 1974 م.
19- تذکرة الخواص ، سبط ابن الجوزی ، مکتبة نینوی الحدیثة ، طهران.
20- التصریح علی التوضیح ، خالدبن عبدالله الأزهری ، ومعه حاشیة الحمّصی ، دارالفکر.
[شماره صفحه واقعی : 190]
21- تفسیر فرات الکوفی ، فرات بن إبراهیم بن فرات الکوفی ، مکتبة داوری ، إیران ، قم.
22- التفسیر الکبیر ، الفخر الرازی ، الطبعة الثالثة ، دارإحیاء التراث العربی ، لبنان ، بیروت.
23- تنبیه الخواطر ونزهة النواظر (مجموعه ورام) ، أبوالحسین ورام بن أبی فراس ، الطبعة الثانیة ، دارالکتب الإسلامیة ، ایران ، طهران.
24- التوحید ، أبوجعفر محمَّد بن علی بن الحسین بن بابویة القمی ، بتصحیح السیّد هاشم الحسینی الطهرانی ، مؤسسة النشر الإسلامی ، ایران ، قم.
25- الجامع لأحکام القرآن ، أبوعبدالله محمَّد بن أحمد الأنصاری القرطبی ، دارالتراث العربی ، بیروت ، لبنان ، 1965 م.
26- حاشیة الأمیر ، محمَّد الأمیر الأزهری ، دارالکتاب اللبنانی ، دارالکتاب المصری ، بیروت ، لبنان.
27- حاشیة الدسوقی ، محمّد عرفه الدسوقی ، مصر ، قاهرة.
28- حاشیة الصبان علی شرح الاُشمونی ، محمَّد بن علی الصبان ، الطبعة الثانیة ، منشورات الرضی - زاهدی ، قم ، ایران ، 1363 ه- - ش.
29- الخلاف ، أبوجعفر الطوسی ، دارالکتب العلمیة ، قم.
30- الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور ، جلال الدین عبدالرحمان السیوطی ، منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی(رحمه الله) ، ایران ، قم ، 1404 ه- - ق.
31- دیوان حسان بن ثابت ، حسان بن ثابت ، المکتبة العربیة ، بتحقیق الدکتور الحنفی حسنین ، جمهوریة مصر العربیة ، القاهرة ، 1394 ه- - 1974 م.
32- شیخ الأباطح أبی طالب ، مکتبة نینوی الحدیثة ، طهران ، ایران.
[شماره صفحه واقعی : 191]
33- سنن ابن ماجة ، الحافظ أبی عبدالله محمَّد بن یزید القزوینی ، بتحقیق محمَّد فؤاد عبدالباقی ، دارإحیاء التراث العربی ، 1395 ه- - 1975 م.
34- سنن الترمذی ، محمَّد بن عیسی بن سورة الترمذی ، الطبعة الثانیة ، دارالفکر ، لبنان ، بیروت ، 1403 ه- - 1983 م.
35- سنن الدار قطنی ، علی بن عمر الدارقطنی ، بتصحیح السیّد عبدالله هاشم یمانی المدنی ، دارالمحاسن للطباعة ، القاهرة ، 1386 ه- - 1966 م.
36- السیرة النبویة ، ابن هشام ، بتحقیق مصطفی السقا - إبراهیم الأبیاری - عبدالحفیظ شلبی ، مطبعة مصطفی البانی الحلبی وأولاده ، 1355 ه- - 1936 م.
37- شرح ابن عقیل ، بهاء الدین عبدالله بن عقیل ، ومعه کتاب منحة الجلیل ، مؤسسة نشر ناصر خسرو ، [انتشارات ناصر خسرو] طهران.
38- شرح أبیات مغنی اللبیب ، عبدالقادر عمر البغدادی ، بتحقیق عبدالعزیز رباح أحمد یوسف دقاق ، الطبعة الاُولی ، دارالمأمون للتراث ، 1396 ه- - 1974 م.
39- شرح دیوان المتنبی ، عبدالرحمان البرقوقی ، دارالکتاب العربی بیروت ، لبنان 1407 ه- - 1986 م.
40- شرح شذور الذهب ، أبومحمَّد عبدالله جمال الدین ابن هشام ، بتحقیق محمَّد محیی الدین عبدالحمید.
41- شرح الشواهد ، العینی ، فی ذیل حاشیة الصبان علی شرح الاُشمونی ، الطبعة الثانیة ، مطبعة الرضی - زاهدی ، ایران - قم.
42- شرح شواهد المغنی ، جلال الدین عبدالرحمان بن أبی بکر السیوطی ، نشر أدب الحوزة ، ایران ، قم.
43- شرح قطر الندی ، أبو محمَّد عبدالله جمال الدین بن هشام ، بتحقیق محمَّد محیی الدین عبدالحمید ، الطبعة الحادیة عشرة ، المکتبة السعادة ، مصر1383 ه- - 1963
[شماره صفحه واقعی : 192]
44- شرح الکافیة ، المحقق الرضی ، ومعه حاشیة السیّد شریف الجرجانی ، دارالکتب العلمیة ، بیروت ، لبنان.
45- شرح الهاشمیات ، محمَّد محمود الرافعی ، الطبعة الثانیة ، مطبعة شرکة التمدن الصناعیة بمصر.
46- شرح مختارات أشعار العرب ، محمَّد محمود الرافعی ومعه شرح الهاشمیات ، الطبعة الثانیة ، مطبعة التمدن الصناعیة بمصر.
47- صحیح البخاری ، أبوعبدالله محمَّد بن إسماعیل البخاری الجعفی ، دارالجلیل ، لبنان ، بیروت ، 1313 ه-.
48- صحیح سنن المصطفی (صلی الله علیه وآله وسلم) أبوداوود سلیمان بن الأشعث السجستانی ، دارالکتاب العربی بیروت ، لبنان.
49- صحیح مسلم ، مسلم بن الحجاج القشیری النیسابوری ، الطبعة الاُولی ، دارإحیاء التراث العربی ، 1375 ه-.
50- الصحیفة السجادیة الجامعة ، الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) ، الطبعة الاُولی مؤسسة الإمام المهدی ، قم ، 1411 ه- - ق.
51- الصحیفة السجادیة الکاملة ، الإمام علی بن الحسین (علیهما السلام) مع ترجمة فیض الإسلام ، 1375 ه- - ق.
52- الطبقات الکبری ، محمَّد بن سعد البصری المعروف بابن سعد ، داربیروت للطباعة والنشر ، 1405 ه- - 1985 م.
53- عدة الداعی ونجاح الساعی ، أحمد بن الفهد الحلی ، بتصحیح أحمد الموحدی القمی ، مکتبة الوجدانی ، ایران ، قم.
54- عوالم العلوم ، عبدالله البحرانی الإصفهانی ، الطبعة الاُولی ، مکتبة الزهراء (علیها السلام) الطبعة الثانیة ، 1411 ه- - ق.
[شماره صفحه واقعی : 193]
55- عیون الأخبار ، محمَّد بن علی بن الحسین بن بابویة الصدوق الطبعة الثانیة ، مکتبة الطوس ، 1363 ه- - ش.
56- غایة المرام فی حجة الخصام عن طریق الخاص والعام ، هاشم بن سلیمان بن إسماعیل الحسینی البحرانی ، نشر المعارف الإسلامیة ، ایران ، طهران.
57- الغدیر ، عبدالحسین أحمد الأمینی ، دارالکتاب العربی ، بیروت ، الطبعة الرابعة ، 1397 ه- - 1977 م.
58- غرر الحکم ، عبدالواحد الآمدی التمیمی ، المترجم محمَّد علی الأنصاری ، الطبعة العاشرة.
59- فتح الباری بشرح صحیح البخاری ، أحمد بن علی بن حجر العسقلانی ، دارالمعرفة ، بیروت ، لبنان.
60- الکامل فی التاریخ ، ابن الاثیر ، دارصار - داربیروت ، 1385 ه- - 1965 م.
61- الکتاب ، عمرو بن عثمان بن قنبر سیبویة ، نشر أدب الحوزة ، ایران ، قم.
62- الکشاف ، جارالله محمود بن عمر الزمخشری ، وبذیله أربعة کتب ، الطبعة الثالثة ، دارالکتب العربی ، بیروت ، لبنان ، 1407 ه- - 1987 م.
63- کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد ، العلامة الحلی ، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرّسین بقم المشرفة ، قم ، ایران.
64- کمال الدین وتمام النعمة ، للشیخ الصدوق أبی جعفر محمَّد بن علی بن الحسین ابن بابویة القمی ، دارالکتب الإسلامیة.
65- کنزالعمال ، علاء الدین علی المتقی بن حسام الهندی ، مؤسسة الرسالة ، لبنان ، بیروت ، 1409 ه- - 1989 م.
66- لسان العرب ، ابن منظور ، بتعلیق علی شیری ، دارإحیاء التراث العربی الطبعة الأولی ، 1408 ه- - 1988 م.
[شماره صفحه واقعی : 194]
67- اللباب ، عبدالوهاب الصابونی ، مکتبة دارالشرق ، بیروت.
68- مجمع البیان ، أبوعلی الفضل بن الحسن الطبرسی ، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی ، ایران ، قم ، 1403.
69- المحجة البیضاء ، المولی محسن الکاشانی ، الطبعة الثانیة ، مؤسسة النشر الإسلامی.
70- مروج الذهب ومعادن الجوهر ، أبوحسن علی بن الحسین بن علی المسعودی ، الطبعة الاُولی ، دارالکتاب اللبنانی ، بیروت ، لبنان 1402 ه- -1982 م.
71- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث ، أبوعبدالله محمَّد بن عبدالله المعروف بالحاکم النیسابوری ، دارالفکر ، بیروت ، لبنان ، 1398 ه- - 1978 م.
72- مسند أحمد بن حنبل ، أحمد بن حنبل ، وبهامشه منتخب کنزالعمال ، دارالفکر.
73- المصباح ، الشیخ تقی الدین إبراهیم بن علی الحسن بن محمَّد بن صالح العاملی الکفعمی ، الطبعة الثالثة ، منشورات مؤسسة الأعلمی للمطبوعات ، بیروت ، 1403 ه- - 1983 م.
74- معانی الأخبار ، أبو جعفر محمَّد بن علی بن الحسین بن بابویة القمی ، منشورات فی الحوزة العلمیة فی قم المقدّسة ، قم ، ایران ، 1361 ه- - ش.
معنی القرآن وإعرابة ، أبو إسحاق إبراهیم بن السّری الزجاج ، بتحقیق الدکتور عبدالجلیل عبده شلبین الطبعة الاُولی ، عالم الکتب ، لبنان ، بیروت.
المعجم المفهرس لألفاظ الحدیث النبوی ، الدکتور أ. ی ، ونسِنک. مکتبة بریل ، 1936 م.
مناقب آل أبی طالب ، أبو جعفر محمَّد بن علی بن شهر آشوب ، دارالأضواء ،
[شماره صفحه واقعی : 195]
بیروت ، لبنان.
مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام أبوالحسن علی بن محمَّد الواسطی الجلالی الشافعی الشهیر بابن المغازلی ، المکتبة الإسلامیة ، ایران ، طهران ، 1403 ه - ق.
مناهل الصفا ، حمزاوی ، 1276 ه.
المنصف من الکلام ، أحمد بن محمَّد الشمنی ، ومعه تحفة الغریب ، نشر أدب الحوزة ، ایران ، قم.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة ، العلامة حبیب الله الهاشمی الخوئی ، الطبعة الرابعة ، منشورات مرکز الإمام المهدی - عجل الله تعالی فرجه - الثقافی (بنیاد فرهنگی إمام مهدی) ، طهران ، ایران.
موسوعة أطراف الحدیث النبوی الشریف ، أبو هاجر محمَّد السعید بن بسکونین الطبعة الاُولی ، عالم التراث ، بیروت ، لبنان.
الموطأ ، مالک بن أنس ، بتصحیح محمَّد فؤاد عبد الباقی ، دار التراث العربی.
نهج البلاغة ، علی بن أبی طالب علیه السلام المؤلف السیّد الرضی ، المترجم فیض الإسلام ، مرکز نشر آثار فیض الإسلام.
وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة ، محمَّد بن الحسن الحر العاملی ، بتحقیق عبدالرحیم الربانی الشیرازی ، المکتبة الإسلامیة ، ایران ، طهران ، 1398 ه - ق.
[شماره صفحه واقعی : 196]
الباب الثانی
فی تفسیر الجملة وذکر أقسامها أحکامها
شرح الجملة وبیان أن الکلا مأخص منها لا مرادف لها............................... 3
انقسام الجملة إلی اسمیة وفعلیة وظرفیة.............................................. 3
تنبیه حول صدر الجملة........................................................... 4
ما یجب علی المسؤول أن یفصل فیه................................................ 5
انقسام الجملة إلی صغری وکبری................................................... 6
تنبیهان حول تفسیر الکبری وما یحتملها وغیرها...................................... 7
انقسام الجملة الکبری إلی ذات وجه وإلی ذات وجهین............................... 8
الجمل التی لا محل لها من الإعراب................................................. 8
المستأنفة........................................................................ 8
تنبیه حول ما یخفی من الاستئناف................................................. 9
[شماره صفحه واقعی : 197]
تنبیه حول ما نحتمل الاستئناف وغیره............................................. 10
تنبیه حول ما اختلفوا فیه........................................................ 10
الجملة المعترضة................................................................. 10
مسألة حول اشتباه المعترضة بالحالیة............................................... 11
الجملة التفسیریة................................................................ 14
تنبیه حول أقسام الجملة المفسرة.................................................. 18
مسألة حول من قال : للمفسرة محل.............................................. 17
الجملة المجاب بها القسم......................................................... 18
تنبیه حول ما یخفی من جواب القسم............................................. 18
مسألة حول من قال : لاتقع جملة القسم خبراً..................................... 19
الجملة الواقعة جواباً لشرط غیر جازم أو جازم ولم تقترن بالفاء أو إذا.................. 20
الجملة الواقعة صلة لاسم أو حرف............................................... 20
الجملة التابغة لما لامحل له........................................................ 21
الجمل التی لها محل من الإعراب.................................................. 21
الجملة الواقعة خبراً.............................................................. 21
الجملة الواقعة حالاً............................................................. 21
الجملة الواقعة مفعولاً............................................................ 22
تنبیه حول مایخفی من الجمل المحکیة.............................................. 23
تنبیه حول ما یحتمل الحکایة وغیرها.............................................. 23
تنبیه حول الجملة المحکیة بعد القول............................................... 24
[شماره صفحه واقعی : 198]
تنبیه حول وصل غیر المحکی بالمحکی.............................................. 24
تنبیه حول فائدة الحکم علی محل الجملة.......................................... 27
الجملة المضاف إلیها............................................................ 27
الجملة الواقعة بعد الفاء أو إذا جواباً لشرط جازم................................... 31
الجملة التابعة لمفرد.............................................................. 31
الجملة التابعة لجملة لها محل...................................................... 32
تنبیه حول الجملتین : المستثناة والمسند إلیها....................................... 33
حکم الجمل بعد المعارف وبعد النکرات.......................................... 33
الباب الثالث
فی ذکر أحکام ما یشبه الجملة وهو الظرف والجار والمجرور
ذکر حکمهما فی التعلق........................................................ 37
هل یتعلقان بالفعل الناقص؟..................................................... 39
هل یتعلقان بالفعل الجامد؟...................................................... 39
هل یتعلقان بأحرف المعانی؟..................................................... 40
ذکر مالا یتعلق من حروف الجر.................................................. 41
حکمهما بعد المعارف والنکرات................................................. 43
حکم المرفوع بعدهما............................................................ 44
تنبیه علی أن الضمیر لا یعود إلی متأخر لفظاً...................................... 45
ما یجب فیه تعلقهما بمحذوف................................................... 45
[شماره صفحه واقعی : 199]
هل المتعلق الواجب الحذف فعل أو وصف؟....................................... 47
کیفیة تقدیره باعتبار المعنی....................................................... 48
تعیین موضع التقدیر............................................................ 49
تنبیه علی خطأ من قدر فعلاً بعد إذا الفجائیة وأمّا................................. 50
الباب الرابع
فی ذکر أحکام یکثر دورها ویقبح بالمعرب جهلها
وعدم معرفتها علی وجهها
ما یعرف به المبتدأ من الخبر...................................................... 51
ما یعرف به الاسم من الخبر..................................................... 53
ما یعرف به الفاعل من المفعول.................................................. 54
فرعان حول ما یتعیین فیه الفاعل والمفعول......................................... 55
ما افترق فیه عطف البیان والبدل................................................. 55
ما افترق فیه اسم الفاعل والصفة المشبهة.......................................... 58
ما لفترق فیه الحال والتمییز وما اجتمعا فیه........................................ 61
أقسام الحال................................................................... 63
إعراب أسماء الشرط والاستفهام ونحوها............................................ 65
تنبیه حول اختلافهم فی خبر اسم الشرط.......................................... 66
مسوغات الابتداء بالنکرة....................................................... 67
[شماره صفحه واقعی : 200]
أقسام العطف.................................................................. 70
تنبیه حول العطف علی المعنی.................................................... 75
تنبیه حول «لا تأکل سمکاً وتشرب لبناً».......................................... 76
عطف الخبر علی الإنشاء وبالعکس.............................................. 77
عطف الاسمیة علی الفعلیة وبالعکس............................................. 78
العطف علی معمولی عاملین..................................................... 78
المواضع التی یعود الضمیر فیها علی ما تأخر لفظاً ورتبة............................. 79
شرح حال الضمیر المسمی فصلاً وعماداً.......................................... 82
روابط الجملة بما هی خبر عنه.................................................... 85
الأشیاء التی تحتاج إلی الرابط..................................................... 87
تنبیه حول عدم احتیاج بدل الکل إلی رابط........................................ 89
الاُمور التی یکتسبها الاسم بالإضافة.............................................. 91
الاُمور التی لا یکون الفعل معها إلا قاصراً......................................... 94
الاُمور التی یتعدی بها الفعل القاصر.............................................. 97
الباب الخامس
فی ذکر الجهات التی یدخل الاعتراض علی المعرب من جهتها
الجهة الاُولی أن یراعی ما یقتضیه ظاهر الصناعة ولا یراعی المعنی.................... 101
الجهة الثانیة أن یراعی المعرب معنی صحیحاً ولا ینظر فی صحته فی الصناعة.......... 103
[شماره صفحه واقعی : 201]
الجهة الثالثة أن نخرج علی مالم نثبت فی العربیة................................... 103
الجهة الرابعة أن یخرج علی الاُمور البعیدة والأوجه الضعیفة ویترک الوجه القریب والقوی 103
الجهة الخمسة أن یترک بعض ما یحتمله اللفظ من الأوجه الظاهرة................... 105
باب المبتدأ................................................................... 105
مسألة : یجوز فیالاسم المفتتح به وجهان......................................... 105
مسألة : یجوز فی المرفوع وجهان................................................ 105
مسألة حول جواز الابتداء والإخبار............................................. 106
باب کان وما جری مجراها..................................................... 106
مسألة حول نقصان کان وتمامها وزیادتها......................................... 106
مسألة حول نقصان عسی وتمامها.............................................. 107
مسألة تشاکل السابقة......................................................... 107
مسألة حول احتمال ما : الحجازیة والتمیمیة..................................... 107
باب المنصوبات المتشابهة...................................................... 108
مایحتمل المصدریة والمفعولیة.................................................... 108
مایحتمل المصدریة والظرفیة والحالیة.............................................. 108
ما یحتمل المصدریة والحالیة..................................................... 108
مایحتمل المصدریة والحالیة والمفعول لأجله........................................ 108
ما یحتمل المفعول به والمفعول معه............................................... 109
باب الاستثناء................................................................ 109
[شماره صفحه واقعی : 202]
مسألة حول حاشا وعدا وخلا................................................. 109
مسألة : یجوز فیما بعد إلّا فی الجملة المنفیه ثلاثة أوجه............................ 109
ما یحتمل الحالیة والتمییز....................................................... 110
من الحال ما یحتمل کونه من الفاعل والمفعول..................................... 110
من الحال ما یحتمل باعتبار عامله وجهین........................................ 110
من الحال ما یحتمل التعدد والتداخل............................................ 110
باب إعراب الفعل............................................................ 111
مسألة : حول الفاء السبییة والعاطفة............................................ 111
باب الموصول................................................................ 111
مسألة حول ما المصدریة والموصولة.............................................. 111
باب التوابع.................................................................. 113
سألة حول البدل وعطف البیان................................................ 113
مسألة حول وصف المضاف والمضاف إلیه....................................... 113
باب حروف الجر............................................................. 113
مسألة حول الکاف الحرفیة والاسمیة............................................. 113
مسألة حول علی الحرفیة والاسمیة............................................... 114
الجهة السادسة ألا یراعی الشروط لامختفة بحسب الأبواب.......................... 114
الجهة السابعة أن یحمل کلاماً علی شیء ویشهد استعمال آخر بخلافة.............. 127
[شماره صفحه واقعی : 203]
تنبیه حول احتمال بعض المواضع أکثر من وجه.................................. 128
الجهة الثامنة أن یحمل المعرب علی شیء وفی ذلک الموضع ما یدفعه................. 129
الجهة التاسعة ألا یتأمل عند وجود المشتبهات.................................... 130
الجهة العاشرة أن یخرج علی خلاف الأصل أو علی خلاف الظاهر لغیر مقتض....... 131
خاتمة حول الحذف........................................................... 132
شروط الحذف ثمانیة.......................................................... 132
تنبیه حول دلیلی الحذف : الصناعی وغیر الصناعی............................... 133
تنبیه حول الدلیل اللفظی...................................................... 134
تنبیه حول مخالفة الشرطین السابع والثامن من شروط الحذف....................... 137
بیان أنه قدیظن أن الشیء من باب الحذف ولیس منه............................ 138
بیان مکان المقدر............................................................. 139
تنبیه حول اجتماع شرطین لهما جواب واحد..................................... 140
بیان مقدار المقدر............................................................. 141
بیبغی أن یکون المحذوف من لفظ المذکور مهما أمکن............................ 141
إذا دار الأمر بین کون المحذوف مبتدأ وکونه خبراً فأیهما أولی؟...................... 142
إذا دار الأمر بین کون المحذوف فعلاً والباقی فاعلاً ، وکونه مبتدأ والباقی خبراً فالثانی أولی 143
إذا دار الامر بین کون المحذوف أولاً أو ثانیاً فکونه ثانیاً أولی....................... 143
تنبیه حول أن الخلاف فیما سبق إنما یقع عند التردد.............................. 144
ذکر أماکن من الحذف یتمرن بها المعرب........................................ 145
[شماره صفحه واقعی : 204]
حذف الاسم المضاف........................................................ 145
تیبه إذا أمکن تقدیر المضاف قبل أحد جز أنی قدر قبل الثانی...................... 146
حذف المضاف إلیه........................................................... 146
حذف اسمین مضافین......................................................... 146
حذف ثلاث متضایفات...................................................... 147
تنبیه حول تفسیر : قاب قوسین................................................ 147
حذف الموصول الاسمی........................................................ 147
حذف الصلة................................................................. 148
حذف الموصوف............................................................. 148
حذف الصفة................................................................ 149
حذف المعطوف.............................................................. 149
حذف العطوف علیه.......................................................... 149
حذف المبدل منه............................................................. 150
حذف حرف العطف......................................................... 150
حذف أن الناصبة............................................................ 151
حذف نون التوکید............................................................ 151
حذف نونی التثنیة والجمع...................................................... 152
حذف التنوین................................................................ 153
حذف أل................................................................... 154
حذف لام الجواب............................................................ 154
[شماره صفحه واقعی : 205]
حذف جملة القسم........................................................... 155
حذف جواب القسم.......................................................... 155
حذف جملة الشرط........................................................... 156
حذف جملة جواب الشرط..................................................... 156
تنبیه حول ما یظن جواب شرط ولیس بجواب.................................... 157
حذف الکلام بجملته......................................................... 157
حذف أکثر من جملة......................................................... 158
تنبیه حولما ینظر فیه النحوی والمفسر والبیانی من الحذف........................... 158
الباب اسادس
فی التحذیر من اُمور اشتهرت بین المعربین والصواب خلافها
............................................................................ 161
الباب السابع
فی کیفیة الإعراب
............................................................................ 167
فصل فیما یجب علی المبتدئ فی صنافة الإعراب أن نحترز منه...................... 170
تنبه حول : رویدک............................................................ 171
تنبیه حول تغیر الإعراب بتغیر الترکیب........................................... 172
[شماره صفحه واقعی : 206]
الباب الثامن
فی ذکر اُمور کلیة یتخرج علیه ما لاینحصر من الصور الجزئیة
القاعدة الاولی : قد یعطی الشیء حکم ما أشبهه فی معناه أو فی لفظهأو فیهما..... 173
تنبیه : حول تنزیلهم اللفظ المعدوم مالصالح للوجود بمنزلة الموجود................... 175
تنبیه : أنه لیس لازم أن یعطی الشیء حکم ما هو فی معناه....................... 175
القاعدة الثانیة : أن الشیء یعطی حکم الشیء إذا جاوره......................... 178
تنبه حول من أنکر الخفض علی الجوار.......................................... 179
القاعدة الثالثة : قد یشربون لفظاً معنی لفظ فیعطونه حکمه ویسمی ذلک تضمیناً.... 180
القاعدة الرابعة : أنهم یغلّبون علی الشیء مالغیره لتناسب بینهما أو اختلاط......... 180
القاعدة الخامسة : أنهم یعبرون بالفعل عن اُمور.................................. 181
القاعدة السادسة : أنهم یعبرون عن الماضی والآتی کما یعبرون عن الشیء الحاضر.... 182
القاعدة السابعة : أن اللفظ قد یکون علی تقدیر وذلک المقدر علی تقدیر آخر...... 182
القاعدة الثامنة : کثیراً ما یغتفر فی الثوانی ما لا یغتفر فی الأوائل.................... 183
القاعدة التاسعة : أنهم یتسعون فی الظرف والمجرور مالا یتسغون فی غیر هما.......... 184
القاعدة العاشرة : من فنون کلامهم القلب....................................... 185
القاعدة الحادیة عشرة : من ملح کلامهم تقارض اللفظین فی الأحکام.............. 185
المآخذ 189
[شماره صفحه واقعی : 207]
عنوان و نام پدیدآور : مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب/ تالیف ابیمحمد عبدالله جمالالدین بن یوسف ابن احمد بن عبدالله بن هشام الانصاری، المصری؛ حققه، و فصله، و ضبط غرائبه محمد محیالدین عبدالحمید.
مشخصات نشر : قاهره : مطبعة المدنی، ۱۴ق.
مشخصات ظاهری : 2 ج.
موضوع : زبان عربی -- نحو
شماره کتابشناسی ملی : ۳۰۲۸۲۰۹
توضیح : «مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب»، اثر ابیمحمد عبدالله جمال الدین بن یوسف بن احمد بن عبد الله بن هشام انصاری مصری (متوفی ۷۶۱ ق)، کتابی است نحوی و ادبی که به زبان عربی نوشته شده و تألیف آن در ماه ذیالقعده ۷۵۶ ق، در مکه به پایان رسیده است.در اهمیت این اثر، همین بس که یکی از کتابهای بسیار معروف و مهم علم نحو میباشد که در حوزههای علمیه تدریس شده و بر آن حواشی و شرحهای فراوانی نوشتهاند.
این کتاب، مشتمل بر قواعد کلی نحو و تطبیق آنها بر مثالهایی از آیات کریمه و اشعار عرب به روشی مخصوص، غیر از روش کتابهای این فن، میباشد که بنا به گفته ابن هشام دارای تکرار غیر لازم است.
اثر حاضر به صورت دو مجلد در یک جلد می باشد.
نسخه حاضر همراه با صوت استاد مدرس افغانی (باب اول و رابع) و صوت استاد عرفانیان (باب خامس) می باشد
ص: 1
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
[شماره صفحه واقعی : 3]
[شماره صفحه واقعی : 4]
بسم الله الرحمن الرّحیم
الحمد لله علی سابغ نعمائه ، والشکر له سبحانه علی وافر آلائه ، وصلاته وسلامه علی صفوة الصّفوة من رسله وأنبیائه ، وعلی آله وصحبه وسائر أولیائه.
اللهم إنی أحمدک حمد المعترف بتقصیره وقصوره ، المقرّ بخطایاه وذنوبه ، المؤمّل فی واسع رحمتک وعظیم فضلک ، أن تشمله بعفوک ، وتسبل علیه جمیل سترک ؛ فإنک - یا ربّ - أنعمت متفضّلا ، وتطوّلت مبتدئا ، ولن یخیب راجیک ، ولن یردّ سائلک.
وبعد ، فإنی مند أکثر من عشرین عاما أنشأت شرحا علی کتاب «مغنی اللبیب ، عن کتب الأعاریب» أوعب کتب العلّامة أبی محمد عبد الله جمال الدین بن هشام الأنصاری ، المصری ، وکنت قد تنوّقت فی هذا الشرح علی قدر ما یستحقه الأصل من العنایة وبذل الوسع ، وکنت أعود إلیه بین الحین والحین فأزید فیه ما یجدّلی من البحث ، حتی أوفیت علی الغایة ، وبلغت من ذلک ما تمنیت. ولکنی لم أظفر إلی یوم الناس هذا بناشر یقوم بإظهاره لقراء العربیة ؛ إذ کان الناشرون لهذا النوع من المؤلفات إنما یقدمون علی نشر ما یعتقدون أنهم رابحون من ورائه الریح الجزیل ؛ فهم یقدرون
[شماره صفحه واقعی : 5]
ویقدرون ویقدرون ثم یقدمون أو یحجمون وقد کان من نصیب هذا الکتاب أن یحجم من عرفت من الناشرین عن الإنفاق علیه ، رغم تهافت کثرتهم علی مؤلّفاتی ، ولیس فیه من عیب عندهم إلا أنه کتاب کبیر الحجم ، وقرّاؤه فی طبعات شروحه القدیمة قلة لا نسدّ نهمهم ، ولا تغنی عندهم ، ومن آیات ذلک أنی عرضت علی ثلاثة من الناشرین الواحد بعد الآخر التوفّر علی نشر هذا الکتاب ، وکان أحدهم یوافق رضیّ النفس منشرح الصّدر ، حتی إذا علم أن الکتاب یقع فی أربع مجلدات ضخام أو سعنی عذرا.
ولقد رأیت أن أحتال لظهور هذا الکتاب ، فأظهر کتاب «مغنی اللبیب» أول الأمر مجرّدا عن شرحی علیه : فی مظهر یدعو إلی الرغبة فیه والإقبال علیه ، حتی إذا عرفه من لم یکن یعرفه ، وتطلّبه من لیست له به سابقة ، استطعت - إن کان فی الأجل بقیة - أن أخرجه مرة أخری مع الشرح.
فإلی إخوانی فی مشارق البلاد العربیة ومغاربها الذین أحسنوا الظنّ بی فرغبوا فی أن أذیع هذا الشرح ، وما فتئوا یتقاضوننی أن أخرجه لهم ، أقدّم کتاب «مغنی اللبیب» فی مرأی یسرّ نواظرهم ، ویطمئن قلوبهم ، وأنا علی موعدة معهم - إن شاء الله تعالی - أن أظهرهم علی ما فی هذا الکتاب الجلیل من محاسن ، وما بذله مؤلفه فیه من جهد ، وما أفرغ فی جمعه وتحقیقه من طاقة ، والله المسئول أن یحقق لی ولهم الامال ، وأن یجنّبنی وإیاهم الخطأ والخطل والزّیغ ؛ إنه سبحانه أکرم مسئول ، وهو حسبی وإیاهم ونعم الوکیل
کتبه المعتز بالله تعالی محمد محیی الدین عبد الحمید
[شماره صفحه واقعی : 6]
صاحب کتاب
«مغنی اللّبیب ، عن کتب الأعاریب»
هو الإمام الذی فاق أقرانه ، وشأی من تقدّمه ، وأعیا من یأتی بعده ، الذی لا یشقّ غباره فی سعة الاطلاع وحسن العبارة وجمال التعلیل ، الصالح الورع ، أبو محمد عبد الله جمال الدین بن یوسف بن أحمد بن عبد الله بن هشام ، الأنصاری ، المصری.
ولد بالقاهرة ، فی ذی القعدة من عام ثمان وسبعمائة من الهجرة (سنة 1309 من المیلاد).
لزم الشهاب عبد اللطیف بن المرحّل ؛ وتلا علی ابن السّرّاج ، وسمع علی أبی حیّان دیوان زهیر بن أبی سلمی المزنی ، ولم یلازمه ولا قرأ علیه غیره ، وحضر دروس التاج التّبریزی ، وقرأ علی التاج الفاکهانی شرح الإشارة له إلا الورقة الأخیرة ، وحدّث عن ابن جماعة بالشاطبیة ، وتفقّه أول الأمر علی مذهب الشافعی ، ثم تحنبل فحفظ مختصر الخرقی قبیل وفاته بخمس سنین.
تخرج به جماعة من أهل مصر وغیرهم ، وتصدّر لنفع الطالبین ، وانفرد بالفوائد الغریبة ، والمباحث الدقیقة ، والاستدراکات العجیبة ، والتحقیق البارع ، والاطلاع المفرط ، والاقتدار علی التصرف فی الکلام ، وکانت له ملکه یتمکن بها من التعبیر عن مقصوده بما یرید مسهبا وموجزا ، وکان - مع
[شماره صفحه واقعی : 7]
ذلک کله - متواضعا ، برّا ، دمث الخلق ، شدید الشفقة ، رقیق القلب.
قال عنه ابن خلدون : «ما زلنا ونحن بالمغرب نسمع أنه ظهر بمصر عالم بالعربیة یقال له ابن هشام أنحی من سیبویه» وقال عنه مرة أخری : «إن ابن هشام علی علم جم یشهد بعلو قدره فی صناعة النحو ، وکان ینحو فی طریقته منحاة أهل الموصل الذین اقتفوا أثر ابن جنّی واتّبعوا مصطلح تعلیمه ، فأتی من ذلک بشیء عجیب دال علی قوة ملکته واطلاعه».
ولابن هشام مصنفات کثیرة کلها نافع مفید تلوح منه أمارات التحقیق وطول الباع ، وتطالعک من روحه علائم الإخلاص والرغبة عن الشهرة وذیوع الصیت ، ونحن نذکر لک من ذلک ما اطلعنا علیه أو بلغنا علمه مرتبا علی حروف المعجم ، وندلک علی مکان وجوده إن علمنا أنه موجود ، أو نذکر لک الذی حدّث به إن لم نعلم وجوده ، وهاکها :
1- الإعراب عن قواعد الإعراب ، طبع فی الآستانة وفی مصر ، وشرحه الشیخ خالد الأزهری ، وقد طبع هو وشرحه مرارا أیضا.
2- الألغاز ، وهو کتاب فی مسائل نحویة ، صنفه لخزانة السلطان الملک الکامل ، طبع فی مصر.
3- أوضح المسالک إلی ألفیة ابن مالک ، طبع مرارا ، وشرحه الشیخ خالد ، ولنا علیه ثلاثة شروح : أحدها وجیز وقد طبع مرارا ، وثانیها بسیط لا یزال رهین القماطر ، وثالثها وسیط ، مطبوع فی ثلاثة أجزاء
4- التذکرة ، ذکر السیوطی أنه کتاب فی خمسة عشر مجلدا ، ولم نطلع علی شیء منه
[شماره صفحه واقعی : 8]
5- التحصیل والتفصیل ، لکتاب التذییل والتکمیل ، ذکر السیوطی أنه عدة مجلدات.
6- الجامع الصغیر ، ذکره السیوطی ، ویوجد فی مکتبة باریس.
7- الجامع الکبیر ، ذکره السیوطی.
8- رسالة فی انتصاب «لغة» و «فضلا» وإعراب «خلافا» و «أیضا» و «هلم جرا» ونحو ذلک ، وهی موجودة فی دار الکتب المصریة وفی مکتبی برلین ولیدن ، وهی برمتها فی کتاب «الأشباه والنظائر النحویة» للسیوطی.
9- رسالة فی استعمال المنادی فی تسع آیات من القرآن الکریم ، موجودة فی مکتبة برلین.
10- رفع الخصاصة ، عن قرّاء الخلاصة ، ذکره السیوطی ، وذکر أنه أربع مجلدات.
11- الروضة الأدبیة ، فی شواهد علوم العربیة ، یوجد بمکتبة برلین ، وهو شرح شواهد کتاب اللمع لابن جنّی.
12- شذور الذهب ، فی معرفة کلام العرب ، طبع مرارا.
13- شرح البردة ، ذکره السیوطی ، ولعله شرح «بانت سعاد» الآتی.
14- شرح شذور الذهب المتقدم ، طبع مرارا ، ولنا علیه شرح طبع مرارا أیضا.
15- شرح الشواهد الصغری ، ذکره السیوطی ، ولا ندری أهو الروضة الأدبیة السابق ذکره ، أم هو کتاب آخر؟
16- شرح الشواهد الکبری ، ذکره السیوطی أیضا ، ولا ندری حقیقة حاله.
17- شرح قصیدة «بانت سعاد» طبع مرارا.
[شماره صفحه واقعی : 9]
18- شرح القصیدة اللغزیة فی المسائل النحویة ، یوجد فی مکتبة لیدن.
19- شرح قطر الندی ، وبل الصّدی ، الآتی ذکره ، طبع مرارا ، ولنا علیه شرح طبع مرارا أیضا.
20- شرح اللمعة لأبی حیان ، ذکره السیوطی.
21- عمدة الطالب ، فی تحقیق صرف ابن الحاجب ، ذکره السیوطی ، وذکر أنه فی مجلدین.
22- فوح الشذا ، فی مسألة کذا ، وهو شرح لکتاب «الشذا ، فی مسألة کذا» تصنیف أبی حیان ، یوجد فی ضمن کتاب «الأشباه والنظائر النحویة» للسیوطی.
23- قطر الندی وبل الصدی ، طبع مرارا ، ولنا علیه شرح مطبوع.
24- القواعد الصغری ، ذکره السیوطی.
25- القواعد الکبری ، ذکره السیوطی.
26- مختصر الانتصاف من الکشاف ، وهو اختصار لکتاب صنفه ابن المنیّر فی الرد علی آراء المعتزلة التی ذکرها الزمخشری فی تفسیر الکشاف ، واسم کتاب ابن المنیّر «الانتصاف من الکشاف» وکتاب ابن هشام یوجد فی مکتبة برلین.
27- المسائل السفریة فی النحو ، ذکره السیوطی.
28- مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب ، طبع فی طهران والقاهرة مرارا ، وعلیه شروح کثیرة ، طبع منها عدد واف ، من ذلک شرح للدمامینی وآخر للشمنی ، وحاشیة للأمیر وأخری للدسوقی ، ولنا علیه شرح مسهب ، نسأل الله
[شماره صفحه واقعی : 10]
أن یوفق إلی طبعه ، ومغنی اللبیب هذا هو الذی أقدمه الیوم فی هذا الثوب القشیب.
29- موقد الأذهان وموقظ الوسنان ، تعرّض فیه لکثیر من مشکلات النحو ، یوجد فی دار الکتب المصریة وفی مکتبتی برلین وباریس.
وتوفی رحمهالله تعالی فی لیلة الجمعة - وقیل : لیلة الخمیس - الخامس من ذی القعدة سنة إحدی وستین وسبعمائة (سنة 1360 من المیلاد)
رحمهالله رحمة واسعة وأسبغ علی جدثه حلل الرضوان.
[شماره صفحه واقعی : 11]
[شماره صفحه واقعی : 12]
بسم الله الرحمن الرحیم
قال سیدنا ومولانا الشیخ الإمام العالم العلّامة جمال الدین رحلة الطّالبین أبو محمد عبد الله بن یوسف بن هشام ، الأنصاری ، قدس الله روحه ، ونوّر ضریحه (1)
أما بعد حمد الله علی إفضاله ، والصلاة والسّلام علی سیدنا محمد وعلی آله ، فإنّ أولی ما تقترحه القرائح ، وأعلی ما تجنح إلی تحصیله الجوانح ، ما یتبسر به فهم کتاب الله المنزل ، ویتضح به معنی حدیث نبیه المرسل ، فإنهما الوسیلة إلی السعادة الأبدیة ، والذّریعة إلی تحصیل المصالح الدینیة والدنیویة ، وأصل ذلک علم الإعراب ، الهادی إلی صوب الصواب ، وقد کنت فی عام تسعة وأربعین وسبعمائة أنشأت بمکة زادها الله شرفا کتابا فی ذلک ، منوّرا من أرجاء قواعده کلّ خالک ، ثم إننی أصبت به وبغیره فی منصرفی إلی مصر ، ولما منّ الله [تعالی] علیّ فی عام ستة وخمسین بمعاودة حرم الله ، والمجاورة فی خیر بلاد الله ، شمّرت عن ساعد الاجتهاد ثانیا ، واستأنفت العمل لا کسلا ولا متوانیا ، ووضعت هذا التصنیف ، علی أحسن
[شماره صفحه واقعی : 13]
1) تختلف النسخ فی هذه التقدمة ، وظاهر أنها لیست من کلام المؤلف
إحکام وترصیف ، وتتبّعت فیه مقفلات مسائل الإعراب فافتتحتها ، ومعضلات یستشکلها الطلاب فأوضحتها ونقّحتها ، وأغلاطا وقعت لجماعة من المعربین وغیرهم فنبهت علیها وأصلحتها.
فدونک کتابا تشدّ الرّحال فیما دونه ، وتقف عنده فحول الرجال ولا یعدونه ، إذ کان الوضع فی هذا الغرض لم تسمح قریحة بمثاله ، ولم ینسج ناسج علی منواله
ومما حثّنی علی وضعه أننی لما أنشأت فی معناه المقدمة الصغری المسماة ب- «الإعراب عن قواعد الإعراب» حسن وقعها عند أولی الألباب ، وسار نفعها فی جماعة الطلاب مع أن الذی أودعته فیها بالنسبة إلی ما ادّخرته عنها کشذرة من عقد نحر ، بل کقطرة من قطرات بحر ، وها أنا بائح بما أسررته ، مفید لما قررته وحرّرته ، مقرّب فوائده للأفهام ، واضع فرائده علی طرف الثّمام ؛ لینالها الطلاب بأدنی إلمام ، سائل من حسن خیمه ، وسلم من داء الحسد أدیمه ، إذا عثر علی شیء طغی به القلم ، أو زلّت به القدم ، أن یغتفر ذلک فی جنب ما قربت إلیه من البعید ، ورددت علیه من الشّرید ، وأرحته من التعب ، وصیّرت القاصی ینادیه من کثب ، وأن یحضر قلبه أن الجواد قد یکبو ، وأن الصارم قد ینبو ، وأن النار قد تخبو ، وأن الإنسان محلّ النسیان ، وأن الحسنات یذهبن السیئات :
1- ومن ذا الذی ترضی سجایاه کلّها؟! ***کفی المرء نبلا أن تعدّ معایبه
وینحصر فی ثمانیة أبواب.
الباب الأول ، فی تفسیر المفردات وذکر أحکامها.
الباب الثانی ، فی تفسیر الجمل وذکر أقسامها وأحکامها.
[شماره صفحه واقعی : 14]
الباب الثالث ، فی ذکر ما یتردّد بین المفردات والجمل ، وهو الظرف والجار والمجرور ؛ وذکر أحکامهما.
الباب الرابع ، فی ذکر أحکام یکثر دورها ، ویقبح بالمعرب جهلها.
الباب الخامس ، فی ذکر الأوجه التی یدخل علی المعرب الخلل من جهتها.
الباب السادس ، فی التحذیر من أمور اشتهرت بین المعربین والصواب خلافها
الباب السابع ، فی کیفیة الإعراب
الباب الثامن ، فی ذکر أمور کلیة یتخرج علیها مالا ینحصر من الصور الجزئیة
واعلم أننی تأمّلت کتب الإعراب فإذا السبب الذی اقتضی طولها ثلاثة أمور ؛
أحدها : کثرة التکرار ، فإنها لم توضع لإفادة القوانین الکلیة ، بل للکلام علی الصور الجزئیة.
فتراهم یتکلمون علی الترکیب المعین بکلام ، ثم حیث جاءت نظائره أعادوا
ذلک الکلام ، ألا تری أنهم حیث مر بهم مثل الموصول فی قوله تعالی : (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ) ذکروا أن فیه ثلاثة أوجه ، وحیث جاءهم مثل الضمیر المنفصل فی قوله تعالی : (إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ) ذکروا فیه ثلاثة أوجه أیضا ، وحیث جاءهم مثل الضمیر المنفصل فی قوله تعالی : (کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ) ذکروا فیه وجهین ، ویکررون ذکر الخلاف فیه إذا أعرب فصلا ، أله محل باعتبار ما قبله أم باعتبار ما بعده أم لا محلّ له؟ والخلاف فی کون المرفوع فاعلا أو مبتدأ إذا وقع بعد إذا فی نحو (إِذَا السَّماءُ
[شماره صفحه واقعی : 15]
انْشَقَّتْ) أو إن فی نحو (وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ) أو الظرف فی نحو (أَفِی اللهِ شَکٌّ) أو لو فی نحو (وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا) وفی کون أنّ وأن وصلتهما بعد حذف الجار فی نحو (شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ) ونحو (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقاتِلُوکُمْ) فی موضع خفض بالجار المحذوف علی حدّ قوله :
2- [إذا قیل أیّ النّاس شرّ قبیلة؟] ***أشارت کلیب بالأکف الأصابع
[ص 643]
أو نصب بالفعل [المذکور] علی حد قوله :
3- [لدن بهزّ الکفّ یعسل متنه] ***فیه کما عسل الطریق الثعلب
[ص 525 و 576]
وکذلک یکررون الخلاف فی جواز العطف علی الضمیر المجرور من غیر إعادة الخافض ، وعلی الضمیر المتصل المرفوع من غیر وجود الفاصل ، وغیر ذلک مما إذا استقصی أملّ القلم ، وأعقب السّأم ؛ فجمعت هذه المسائل ونحوها مقررة محررة فی الباب الرابع من هذا الکتاب ، فعلیک بمراجعته ، فإنک تجد به کنزا واسعا تنفق منه ، ومنهلا سائغا ترده وتصدر عنه.
والأمر الثانی : إیراد ما لا یتعلق بالإعراب ، کالکلام فی اشتقاق اسم ، أهو من السّمة کما یقول الکوفیون أو من السّموّ کما یقول البصریون؟ والاحتجاج لکل من الفریقین ، وترجیح الراجح من القولین ، وکالکلام علی ألفه ، لم حذفت من البسملة خطّا؟ وعلی باء الجرولامه ، لم کسرتا لفظا؟ وکالکلام علی ألف ذا الإشاریة ، أزائدة هی کما یقول الکوفیون أم منقلبة عن یاء هی عین واللام یاء أخری محذوفة کما یقول البصریون؟ والعجب من مکی بن أبی طالب إذ أورد مثل هذا فی کتابه الموضوع لبیان مشکل الإعراب مع أن هذا لیس من الإعراب فی شیء ، وبعضهم إذا ذکر الکلمة ذکر
[شماره صفحه واقعی : 16]
تکسیرها وتصغیرها ، وتأنیثها وتذکیرها ، وما ورد (1)فیها من اللغات ، وما روی من القراآت ، وإن لم ینبن علی ذلک شیء من الإعراب.
والثالث : إعراب الواضحات ، کالمبتدأ وخبره والفاعل ونائبه ، والجار والمجرور ، والعاطف والمعطوف ، وأکثر الناس استقصاء لذلک الحوفی.
وقد تجنّبت هذین الأمرین وأتیت مکانهما بما یتبصر به الناظر ، ویتمرن به الخاطر ، من إیراد النظائر القرآنیة ، والشواهد الشعریة ، وبعض ما اتفق فی المجالس النحویة.
[*مدرس افغانی]
ولما تم هذا التصنیف علی الوجه الذی قصدته ، وتیسر فیه من لطائف المعارف ما أردته واعتمدته ، سمیته ب- «مغنی اللبیب ، عن کتب الأعاریب» وخطابی به لمن ابتدأ فی تعلم الإعراب ، ولمن استمسک منه بأوثق الأسباب.
ومن الله تعالی أستمد الصواب ، والتوفیق إلی ما یحظینی لدیه بجزیل الثواب ، وإیاه أسأل أن یعصم القلم من الخطأ والخطل ، والفهم من الزیغ والزلل ؛ إنه أکرم مسئول ، وأعظم مأمول.
[شماره صفحه واقعی : 17]
1) فی نسخة «وما ذکر فیها من اللغات»
[شماره صفحه واقعی : 18]
وأعنی بالمفردات الحروف وما تضمّن معناها من الأسماء والظروف ؛ فإنها المحتاجة إلی ذلک ، وقد رتّبتها علی حروف المعجم ؛ لیسهل تناولها ، وربما ذکرت أسماء غیر تلک وأفعالا ؛ لمسیس الحاجة إلی شرحها.
تأتی علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرفا ینادی به القریب ، کقوله :
4- أفاطم مهلا بعض هذا التّدلّل ***[وإن کنت قد أزمعت صرمی فاجملی]
ونقل ابن الخبّاز عن شیخه أنه للمتوسّط ، وأن الذی للقریب «یا» وهذا خرق لإجماعهم.
والثانی : أن تکون للاستفهام ، وحقیقته : طلب الفهم ، نحو «أزید قائم» وقد أجیز الوجهان فی قراءة الحرمیین (أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ)
[*مدرس افغانی]
وکون الهمزة فیه للنداء هو قول الفراء ، ویبعده أنه لیس فی التنزیل نداء بغیر «یا» ویقربه سلامته من دعوی المجاز ؛ إذ لا یکون الاستفهام منه تعالی علی حقیقته ، ومن دعوی کثرة الحذف ؛ إذ التقدیر عند من جعلها للاستفهام : أمن هو قانت خیر
[شماره صفحه واقعی : 19]
أم هذا الکافر ، أی المخاطب بقوله تعالی : (قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً) فحذف شیئان : معادل الهمزة والخبر ، ونظیره فی حذف المعادل قول أبی ذؤیب الهذلی :
5- دعانی إلیها القلب ؛ إنّی لأمره ***سمیع ، فما أدری أرشد طلابها
[ص 43 و 628]
تقدیره : أم غیّ ، ونظیره فی مجیء الخبر کلمة «خیر» واقعة قبل أم (أَفَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ) ولک أن تقول : لا حاجة إلی تقدیر معادل فی البیت ؛ لصحة قولک : ما أدری هل طلابها رشد ، وامتناع أن یؤتی لهل بمعادل ، وکذلک لا حاجة فی الآیة إلی تقدیر معادل ؛ لصحة تقدیر الخبر بقولک : کمن لیس کذلک ، وقد قالوا فی قوله تعالی : (أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ) : إن التقدیر : کمن لیس کذلک ، أو لم یوحّدوه ، ویکون (وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ) معطوفا علی الخبر علی التقدیر الثانی ، وقالوا : التقدیر فی قوله تعالی : (أَفَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ یَوْمَ الْقِیامَةِ) أی کمن ینعّم فی الجنة ، وفی قوله تعالی : (أَفَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً) أی کمن هداه الله ؛ بدلیل (فَإِنَّ اللهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَیَهْدِی مَنْ یَشاءُ) أو التقدیر : ذهبت نفسک علیهم حسرة ، بدلیل قوله تعالی : (فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ) وجاء فی التنزیل موضع صرح فیه بهذا الخبر وحذف المبتدأ ، علی العکس مما نحن فیه ، وهو قوله تعالی : (کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِی النَّارِ وَسُقُوا ماءً حَمِیماً) أی أمن هو خالد فی الجنة یسقی من هذه الأنهار کمن هو خالد فی النار ، وجاءا مصرحا بهما علی الأصل فی قوله تعالی : (أَوَمَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی
[شماره صفحه واقعی : 20]
الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها) (أَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ).
[*مدرس افغانی]
والألف أصل أدوات الاستفهام ، ولهذا خصت بأحکام :
أحدها : جواز حذفها ، سواء تقدمت علی «أم» کقول عمر بن أبی ربیعة :
6- بدالی منها معصم حین جمّرت ***وکفّ خضیب زیّنت ببنان
فو الله ما أدری وإن کنت داریا***بسبع رمیت الجمر أم بثمان؟
أراد أبسبع ، أم لم تتقدّمها کقول الکمیت :
7- طربت وما شوقا إلی البیض أطرب ***ولا لعبا منّی وذو الشّیب یلعب
أراد أو ذو الشیب یلعب؟ واختلف فی قول عمر بن أبی ربیعة :
8- ثمّ قالوا : تحبّها؟ قلت : بهرا***عدد الرّمل والحصی والتّراب
فقیل : أراد أتحبها ، وقیل : إنه خبر ، أی أنت تحبها ، ومعنی «قلت بهرا» قلت أحبها حبا بهرنی بهرا ، أی غلبنی غلبة ، وقیل : معناه عجبا ، وقال المتنبی :
9- أحیا وأیسر ما قاسیت ما قتلا***والبین جار علی ضعفی وما عدلا
وأحیا : فعل مضارع ، والأصل أأحیا ، فحذفت همزة الاستفهام ، والواو للحال ، والمعنی التعجب من حیاته ، یقول : کیف أحیا وأقلّ شیء قاسیته قد قتل غیری ، والأخفش یقیس ذلک فی الاختیار عند أمن اللبس ، وحمل علیه قوله تعالی : (وَتِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ) وقوله تعالی : (هذا رَبِّی) فی المواضع الثلاثة ، والمحققون علی أنه خبر ، وأنّ مثل ذلک یقوله من ینصف خصمه مع علمه بأنه مبطل ؛ فیحکی کلامه ثم یکرّ علیه بالإبطال بالحجة ،
[شماره صفحه واقعی : 21]
وقرأ ابن محیصن (سواء علیهم أنذرتهم أم لم تنذرهم) وقال علیه الصلاة والسّلام لجبریل علیهالسلام : «وإن زنی وإن سرق؟» فقال : «وإن زنی وإن سرق».
الثانی : أنها ترد لطلب التصور ، نحو «أزید قائم أم عمرو» ولطلب التصدیق ، نحو «أزید قائم؟» وهل مختصّة بطلب التصدیق ، نحو «هل قام زید» وبقیة الأدوات مختصّة بطلب التصوّر ، نحو «من جاءک؟ وما صنعت؟ وکم مالک؟ وأین بیتک؟ ومتی سفرک؟».
[*مدرس افغانی]
الثالث : أنها تدخل علی الإثبات کما تقدم ، وعلی النفی نحو (أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ) (أَوَلَمَّا أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ) وقوله :
10- ألا اصطبار لسلمی أم لها جلد***إذا ألاقی الّذی لاقاه أمثالی؟ [ص 69]
ذکره بعضهم ، وهو منتقض بأم ؛ فإنها تشارکها فی ذلک ، تقول : أقام زید أم لم یقم؟.
الرابع : تمام التصدیر ، بدلیلین ، أحدهما : أنها لا تذکر بعد «أم» التی للاضراب کما یذکر غیرها ، لا تقول : أقام زید أم أقعد ، وتقول : أم هل قعد ،
والثانی : أنها إذا کانت فی جملة معطوفة بالواو أو بالفاء أو بثم قدّمت علی العاطف تنبیها علی أصالتها فی التصدیر ، نحو (أَوَلَمْ یَنْظُرُوا) (أَفَلَمْ یَسِیرُوا) (أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ) وأخواتها تتأخر عن حروف العطف کما هو قیاس جمیع أجزاء الجملة المعطوفة ، نحو (وَکَیْفَ تَکْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلی عَلَیْکُمْ؟) (فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ) (فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ) (فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ) (فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ) (فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ) هذا مذهب
[شماره صفحه واقعی : 22]
سیبویه والجمهور ، وخالفهم جماعة أوّلهم الزمخشری ، فزعموا أن الهمزة فی تلک المواضع فی محلها الأصلی ، وأن العطف علی جملة مقدّرة بینها وبین العاطف ، فیقولون : التقدیر فی (أَفَلَمْ یَسِیرُوا) (أَفَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً) (أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ) (أَفَما نَحْنُ بِمَیِّتِینَ) : أمکثوا فلم یسیروا فی الأرض ، أنهملکم فنضرب عنکم الذکر صفحا ، أتؤمنون به فی حیاته فإن مات أو قتل انقلبتم ، أنحن مخلّدون فما نحن بمیتین ، ویضعف قولهم ما فیه من التکلف ، وأنه غیر مطرد [فی جمیع المواضع] أما الأول فلدعوی حذف الجملة ، فإن قوبل بتقدیم بعض المعطوف فقد یقال : إنه أسهل منه ؛ لأن المتجوّز فیه علی قولهم أقلّ لفظا ، مع أن فی هذا التجوز تنبیها علی أصالة شیء فی شیء ، أی أصالة الهمزة فی التصدیر ، وأما الثانی فلأنه غیر ممکن فی نحو (أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ) وقد جزم الزمخشریّ فی مواضع بما یقوله الجماعة ، منها قوله فی (أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُری) : إنّه عطف علی (فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً) وقوله فی (أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا) فیمن قرأ بفتح الواو : إن (آباؤُنا) عطف علی الضمیر فی (مَبْعُوثُونَ) وإنه اکتفی بالفصل بینهما بهمزة الاستفهام ، وجوّز الوجهین فی موضع ، فقال فی قوله تعالی : (أَفَغَیْرَ دِینِ اللهِ یَبْغُونَ) دخلت همزة الإنکار علی الفاء العاطفة جملة علی جملة ، ثم توسّطت الهمزة بینهما ، ویجوز أن یعطف علی محذوف تقدیره : أیتولّون فغیر دین الله یبغون.
صوت
[*مدرس افغانی]
فترد لثمانیة معان :
أحدها : التّسویة ، وربما توهم أن المراد بها الهمزة الواقعة بعد کلمة
[شماره صفحه واقعی : 23]
«سواء» بخصوصها ، ولیس کذلک ، بل کما تقع بعدها تقع بعد «ما أبالی» و «ما أدری» و «لیت شعری» ونحوهن ، والضابط : أنّها الهمزة الداخلة علی جملة یصحّ حلول المصدر محلها ، نحو (سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ) ونحو «ما أبالی أقمت أم قعدت» ألا تری أنه یصح سواء علیهم الاستغفار وعدمه وما أبالی بقیامک وعدمه.
والثانی : الإنکار الإبطالی ، وهذه تقتضی أن ما بعدها غیر واقع ، وأن مدّعیه کاذب ، نحو (أَفَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً) (فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّکَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ) (أَفَسِحْرٌ هذا) (أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ) (أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً) (أَفَعَیِینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ) ومن جهة إفادة هذه الهمزة نفی ما بعدها لزم ثبوته إن کان منفیا ؛ لأن نفی النفی إثبات ، ومنه (أَلَیْسَ اللهُ بِکافٍ عَبْدَهُ) أی الله کاف عبده ، ولهذا عطف (وَضَعْنا) علی (أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ) لما کان معناه شرحنا ، ومثله (أَلَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآوی ، وَوَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدی) (أَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ ، وَأَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابِیلَ) ولهذا أیضا کان قول جریر فی عبد الملک :
11- ألستم خیر من رکب المطایا***وأندی العالمین بطون راح
مدحا ، بل قیل : إنه أمدح بیت قالت العرب ، ولو کان علی الاستفهام الحقیقی لم یکن مدحا ألبتة.
والثالث : الإنکار التوبیخی ؛ فیقتضی أن ما بعدها واقع ، وأن فاعله ملوم ،نحو (أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ) (أَغَیْرَ اللهِ تَدْعُونَ) (أَإِفْکاً آلِهَةً دُونَ اللهِ تُرِیدُونَ) (أَتَأْتُونَ الذُّکْرانَ) (أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً) وقول العجّاج :
[شماره صفحه واقعی : 24]
12- أطربا وأنت قنّسریّ ***والدّهر بالإنسان دوّاریّ؟ [ص 681]
أی أتطرب وأنت شیخ کبیر؟.
والرابع : التقریر ، ومعناه حملک المخاطب علی الإقرار والاعتراف بأمر قد استقرّ عنده ثبوته أو نفیه ، ویجب أن یلیها الشیء الذی تقرره به ، تقول فی التقریر بالفعل : أضربت زیدا؟ وبالفاعل : أأنت ضربت زیدا ، وبالمفعول : أزیدا ضربت ، کما یجب ذلک فی المستفهم عنه ، وقوله تعالی : (أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا) محتمل لإرادة الاستفهام الحقیقی ، بأن یکونوا لم یعلموا أنه الفاعل ، ولإرادة التقریر ، بأن یکونوا قد علموا ، ولا یکون استفهاما عن الفعل ولا تقریرا به ؛ لأن الهمزة لم تدخل علیه ، ولأنه علیه الصلاة والسّلام قد أجابهم بالفاعل بقوله : (بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا).
فإن قلت : ما وجه حمل الزمخشری الهمزة فی قوله تعالی : (أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ) علی التقریر؟.
قلت : قد اعتذر عنه بأن مراده التقریر بما بعد النفی ، لا التقریر بالنفی ، والأولی أن تحمل الآیة علی الإنکار التوبیخی أو الإبطالی ، أی ألم تعلم أیها المنکر للنسخ.
والخامس : التّهکّم ، نحو (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا).
والسادس : الأمر ، نحو (أَأَسْلَمْتُمْ) أی أسلموا.
والسابع : التعجب ، نحو (أَلَمْ تَرَ إِلی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ).
والثامن : الاستبطاء ، نحو (أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا).
وذکر بعضهم معانی أخر لا صحة لها.
[شماره صفحه واقعی : 25]
صوت
[*مدرس افغانی]
وذلک أنهم یقولون «وأی» بمعنی وعد ، ومضارعه یئی بحذف الواو لوقوعها بین یاء مفتوحة وکسرة ، کما تقول : وفی یفی ، وونی ینی ، والأمر منه إه ، بحذف اللام [للأمر] وبالهاء للسکت فی الوقف ، وعلی ذلک یتخرج اللّغز المشهور ، وهو قوله :
13- إنّ هند الملیحة الحسناء***وأی من أضمرت لخلّ وفاء
فإنه یقال : کیف رفع اسم إنّ وصفته الأولی؟ والجواب : أن الهمزة فعل أمر ، والنون للتوکید ، والأصل إینّ بهمزة مکسورة ، ویاء ساکنة للمخاطبة ، ونون مشددة للتوکید ، ثم حذفت الیاء لالتقائها ساکنة مع النون المدغمة کما فی قوله :
14- لتقرعنّ علیّ السّنّ من ندم ***إذا تذکّرت یوما بعض أخلاقی
وهند : منادی مثل (یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا) والملیحة : نعت لها علی اللفظ کقوله :
15- یا حکم الوارث عن عبد الملک
والحسناء : إما نعت لها علی الموضع کقول مادح عمر بن عبد العزیز رضی الله تعالی عنه :
16- یعود الفضل منک علی قریش ***وتفرج عنهم الکرب الشّدادا
فما کعب بن مامة وابن سعدی
بأجود منک یا عمر الجوادا
وإما بتقدیر أمدح ، وإما نعت لمفعول به محذوف ، أی عدی یا هند الخلّة الحسناء ، وعلی الوجهین الأولین فیکون إنما أمرها بإیقاع الوعد الوفی ، من غیر أن یعین لها الموعود ، وقوله «وأی» مصدر نوعیّ منصوب بفعل الأمر ، والأصل وأیا مثل وأی من ، ومثله (فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُقْتَدِرٍ) وقوله
[شماره صفحه واقعی : 26]
«أضمرت» بتاء التأنیث محمول علی معنی من مثل «من کانت أمّک؟».
بالمد حرف لنداء البعید ، وهو مسموع ، لم یذکره سیبویه ، وذکره غیره.
حرف کذلک ، وفی الصّحاح أنه حرف لنداء القریب والبعید ، ولیس کذلک ، قال الشاعر :
17- أیا جبلی نعمان بالله خلیّا***نسیم الصّبا یخلص إلی نسیمها
وقد تبدل همزتها هاء ، کقوله :
18- فأصاخ یرجو أن یکون حیا***ویقول من فرح : هیا ربّا
بسکون اللام - حرف جواب مثل نعم ؛ فیکون تصدیقا للمخبر ، وإعلاما للمستخبر ، ووعدا للطالب ؛ فتقع بعد نحو «قام زید» ونحو «أقام زید» ونحو «أضرب زیدا» وقید المالقی الخبر بالمثبت ، والطلب بغیر النهی ، وقیل : لا تجیء بعد الاستفهام ، وعن الأخفش هی بعد الخبر أحسن من نعم ونعم بعد الاستفهام أحسن منها ، وقیل : تختص بالخبر ، وهو قول الزمخشری وابن مالک وجماعة ، وقال ابن خروف : أکثر ما تکون بعده.
صوت
[*مدرس افغانی]
فیها مسائل :
الأولی : فی نوعها ، قال الجمهور : هی حرف ، وقیل : اسم ، والأصل فی «إذن أکرمک» إذا جئتنی أکرمک ، ثم حذفت الجملة ، وعوّض التنوین عنها ، وأضمرت أن ، وعلی القول الأول ؛ فالصحیح أنها بسیطة ، لا مرکبة من إذ وأن ، وعلی البساطة فالصحیح أنها الناصبة ، لا أن مضمرة بعدها.
المسألة الثانیة : فی معناها ، قال سیبویه : معناها الجواب والجزاء ، فقال الشاوبین : فی کل موضع ، وقال أبو علی الفارسی : «فی الأکثر ، وقد تتمحّض
[شماره صفحه واقعی : 27]
للجواب ؛ بدلیل أنه یقال لک : أحبک ، فتقول : إذن أظنک صادقا ؛
إذ لا مجازاة هنا ضرورة».
والأکثر أن تکون جوابا لإن أو لو مقدرتین أو ظاهرتین ؛ فالأول کقوله :
19- لئن عادلی عبد العزیز بمثلها***وأمکننی منها إذا لا أقیلها
وقول الحماسی :
20- لو کنت من مازن لم تستبح إبلی ***بنو اللّقیطة من ذهل بن شیبانا [ص 257]
إذا لقام بنصری معشر خشن***عند الحفیظة إن ذو لوثة لانا
فقوله «إذا لقام بنصری» بدل من «لم تستبح» وبدل الجواب جواب ، والثانی نحو أن یقال : آتیک ، فتقول : «إذن أکرمک» أی : إن أتیتنی إذن أکرمک ، وقال الله تعالی : (مَا اتَّخَذَ اللهُ مِنْ وَلَدٍ وَما کانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ ، إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ ، وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ) قال الفراء : حیث جاءت بعدها اللام فقبلها لو مقدرة ، إن لم تکن ظاهرة.
[*مدرس افغانی]
المسألة الثالثة : فی لفظها عند الوقف علیها ، والصحیح أن نونها تبدل ألفا ، تشبیها لها بتنوین المنصوب ، وقیل : یوقف بالنون ، لأنها کنون لن وإن ، روی عن المازنی والمبرد ، وینبنی علی الخلاف فی الوقف علیها خلاف فی کتابتها ؛ فالجمهور یکتبونها بالألف ، وکذا رسمت فی المصاحف ، والمازنیّ والمبرد بالنون ، وعن الفراء إن عملت کتبت بالألف ، وإلّا کتبت بالنون ؛ للفرق بینها وبین إذا ، وتبعه ابن خروف.
المسألة الرابعة : فی عملها ، وهو نصب المضارع ، بشرط تصدیرها ، واستقباله ، واتصالهما أو انفصالهما بالقسم أو بلا النافیة ، یقال : آتیک ، فتقول
[شماره صفحه واقعی : 28]
«إذن أکرمک» ولو قلت «أنا إذن» قلت «أکرمک» بالرفع ؛ لفوات التصدیر ، فأما قوله :
21- لا تترکنّی فیهم شطیرا***إنّی إذا أهلک أو أطیرا
فمؤول علی حذف خبر إنّ ، أی إنّی لا أقدر علی ذلک ، ثم استأنف ما بعده ، ولو قلت «إذا یا عبد الله» قلت : «أکرمک» بالرفع ؛ للفصل بغیر ما ذکرنا ، وأجاز ابن عصفور الفصل بالظرف ، وابن بابشاذ الفصل بالنداء وبالدعاء ، والکسائی وهشام الفصل بمعمول الفعل ، والأرجح حینئذ عند الکسائی النصب ، وعند هشام الرفع ، ولو قیل لک «أحبک» فقلت «إذن أظنک صادقا» رفعت ؛ لأنه حال.
تنبیه - قال جماعة من النحویین : إذا وقعت إذن بعد الواو أو الفاء جاز فیها الوجهان ، نحو (وَإِذاً لا یَلْبَثُونَ خِلافَکَ إِلَّا قَلِیلاً) (فَإِذاً لا یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیراً) وقریء شاذا بالنصب فیهما ، والتحقیق أنه إذا قیل : «إن تزرنی أزرک وإذن أحسن إلیک» فإن قدّرت العطف علی الجواب جزمت وبطل عمل إذن لوقوعها حشوا ، أو علی الجملتین جمیعا جاز الرفع والنصب لتقدم العاطف ، وقیل : یتعین النصب ؛ لأن ما بعدها مستأنف ، أو لأن المعطوف علی الأول أول ومثل ذلک «زید یقوم وإذن أحسن إلیه» إن عطفت علی الفعلیة رفعت ، أو علی الاسمیة فالمذهبان.
المکسورة الخفیفة - ترد علی أربعة أوجه :
أحدها : أن تکون شرطیة ، نحو (إِنْ یَنْتَهُوا یُغْفَرْ لَهُمْ) (وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ) وقد تقترن بلا النافیة فیظنّ من لا معرفة له أنها إلّا الاستثنائیة ، نحو (إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللهُ) (إِلَّا تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ) (وَإِلَّا تَغْفِرْ لِی وَتَرْحَمْنِی أَکُنْ
[شماره صفحه واقعی : 29]
مِنَ الْخاسِرِینَ) (وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ) وقد بلغنی أن بعض من یدّعی الفضل سئل فی (إِلَّا تَفْعَلُوهُ) فقال : ما هذا الاستثناء؟ أمتصل أم منقطع؟.
الثانی : أن تکون نافیة ، وتدخل علی الجملة الاسمیة ، نحو (إِنِ الْکافِرُونَ
إِلَّا فِی غُرُورٍ) (إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِی وَلَدْنَهُمْ) ومن ذلک (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) أی : وما أحد من أهل الکتاب إلا لیؤمنن به ؛ فحذف المبتدأ ، وبقیت صفته ، ومثله (وَإِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها) وعلی الجملة الفعلیة نحو (إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنی) (إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً) (وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلاً) (إِنْ یَقُولُونَ إِلَّا کَذِباً).
[*مدرس افغانی]
وقول بعضهم : لا تأتی إن النافیة إلا وبعدها إلّا کهذه الآیات ، أو لمّا المشددة التی بمعناها کقراءة بعض السبعة (إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ) بتشدید المیم ، أی ما کل نفس إلا علیها حافظ ، مردود بقوله تعالی : (إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا) (قُلْ إِنْ أَدْرِی أَقَرِیبٌ ما تُوعَدُونَ) (وَإِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ)
وخرّج جماعة علی إن النافیة قوله تعالی : (إِنْ کُنَّا فاعِلِینَ) ، (قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ) وعلی هذا فالوقف هنا ، وقوله تعالی : (وَلَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیما إِنْ مَکَّنَّاکُمْ فِیهِ) أی فی الذی ما مکناکم فیه ، وقیل : زائدة ، ویؤید الأول (مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ) وکأنه إنما عدل عن ما لئلا یتکرر فیثقل اللفظ ، قیل : ولهذا لما زادوا علی ما الشرطیة ما قلبوا ألف ما الأولی هاء فقالوا : مهما ، وقیل : بل هی فی الآیة بمعنی قد ، وإنّ من ذلک (فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری) وقیل فی هذه الآیة : إن التقدیر وإن لم تنفع ، مثل
[شماره صفحه واقعی : 30]
(سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ) أی والبرد ، وقیل : إنما قیل ذلک بعد أن عمّهم بالتذکیر ولزمتهم الحجة ، وقیل : ظاهره الشرط ومعناه ذمّهم واستبعاد لنفع التذکیر فیهم ، کقولک : عظ الظالمین إن سمعوا منک ، ترید بذلک الاستبعاد ، لا الشرط.
وقد اجتمعت الشرطیة والنافیة فی قوله تعالی (وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ) الأولی شرطیة ، والثانیة نافیة ، جواب للقسم الذی اذنت به اللام الداخلة علی الأولی ، وجواب الشرط محذوف وجوبا.
وإذا دخلت علی الجملة الأسمیة لم تعمل عند سیبویه والفراء ، وأجاز الکسائی
والمبرد إعمالها عمل لیس ، وقرأ سعید بن جبیر (إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ عِبادٌ أَمْثالُکُمْ) بنون مخففة مکسورة لالتقاء الساکنین ، ونصب عبادا وأمثالکم ، وسمع من أهل العالیة «إن أحد خیرا من أحد إلّا بالعافیة» و «إن ذلک نافعک ولا ضارّک»
[*مدرس افغانی]
ومما یتخرج علی الإهمال الذی هو لغة الأکثرین قول بعضهم : «إنّ قائم» وأصله إن أنا قائم ؛ فحذفت همزة أنا اعتباطا ، وأدغمت نون إن فی نونها ، وحذفت ألفها فی الوصل ، وسمع «إنّ قائما» علی الإعمال ، وقول بعضهم نقلت حرکة الهمزة إلی النون ثم أسقطت علی القیاس فی التخفیف بالنقل ثم سکنت النون وأدغمت مردود ؛ لأن المحذوف لعلة کالثابت ، ولهذا تقول «هذا قاض» بالکسر لا بالرفع ؛ لأن حذف الیاء لالتقاء الساکنین ؛ فهی مقدّرة الثبوت ، وحینئذ فیمتنع الإدغام ؛ لأن الهمزة فاصلة فی التقدیر ، ومثل هذا البحث فی قوله تعالی : (لکِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّی).
الثالث : أن تکون مخففة من الثقیلة ، فتدخل علی الجملتین : فإن دخلت علی الأسمیة جاز إعمالها خلافا للکوفیین ، لنا قراءة الحرمیین وأبی بکر
[شماره صفحه واقعی : 31]
(وَإِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ) وحکایة سیبویه «إن عمرا لمنطلق» ویکثر إهمالها ، نحو (وَإِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا) (وَإِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ) وقراءة حفص (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) وکذا قرأ ابن کثیر إلا أنه شدد نون هذان ، ومن ذلک (إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ) فی قراءة من خفف لما وإن دخلت علی الفعل أهملت وجوبا ، والأکثر کون الفعل ماضیا ناسخا ، نحو (وَإِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً) (وَإِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ) (وَإِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ) ودونه أن یکون مضارعا ناسخا ، نحو (وَإِنْ یَکادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ) (وَإِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ الْکاذِبِینَ) ویقاس علی النوعین اتفاقا ، ودون هذا أن یکون ماضیا غیر ناسخ ، نحو قوله :
12- شلّت یمینک إن قتلت لمسلما***جلّت علیک عقوبة المتعمّد
ولا یقاس علیه خلافا للأخفش ، أجاز «إن قام لأنا ، وإن قعد لأنت» ودون هذا أن یکون مضارعا غیر ناسخ کقول بعضهم «إن یزینک لنفسک ، وإن یشینک لهیه» ولا یقاس علیه إجماعا ، وحیث وجدت إن وبعدها اللام المفتوحة کما فی هذه المسألة فاحکم علیها بأن أصلها التشدید ، وفی هذه اللام خلاف یأتی فی باب اللام ، إن شاء الله تعالی.
الرابع : أن تکون زائدة ، کقوله :
23- ما إن أتیت بشیء أنت تکرهه ***[إذن فلا رفعت سوطی إلیّ یدی]
وأکثر ما زیدت بعد «ما» النافیة إذا دخلت علی جملة فعلیة کما فی البیت ، أو اسمیة کقوله :
24- فما إن طبّنا جبن ولکن ***منایانا ودولة آخرینا
وفی هذه الحالة تکفّ عمل «ما» الحجازیة کما فی البیت ، وأما قوله :
[شماره صفحه واقعی : 32]
25- بنی غدانة ما إن أنتم ذهبا***ولا صریفا ولکن أنتم الخزف
فی روایة من نصب ذهبا وصریفا ، فخرج علی أنها نافیة مؤکدة لما.
وقد تزاد بعد ما الموصولة الأسمیة کقوله :
26- یرجّی المرء ما إن لا براه ***وتعرض دون أدناه الخطوب [ص 679]
وبعد ما المصدریة کقوله :
27- ورجّ الفتی للخیر ما إن رأیته ***علی السّنّ خیرا لا یزال بزید
[ص 38 و 304 و 679]
وبعد ألا الاستفتاحیة کقوله :
28- ألا إن سری لیلی فبتّ کئیبا***أحاذر أن تنأی النّوی بغضوبا
وقبل مدّة الإنکار ، سمع سیبویه رجلا یقال له : أتخرج إن أخصبت البادیة؟ فقال : أأنا إنیه؟ منکرا أن یکون رأیه علی خلاف ذلک ، وزعم ابن الحاجب أنها تزاد بعد لما الإیجابیة ، وهو سهو ، وإنما تلک أن المفتوحة.
وزید علی هذه المعانی الأربعة معنیان آخران ؛ فزعم قطرب أنها قد تکون بمعنی قد کما مر فی (إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری)
[*مدرس افغانی]
وزعم الکوفیون أنها تکون بمعنی إذ ، وجعلوا منه (وَاتَّقُوا اللهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) (لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللهُ آمِنِینَ) وقوله علیه الصلاة والسّلام «وإنّا إن شاء الله بکم لاحقون» ونحو ذلک مما الفعل فیه محقّق الوقوع ، وقوله :
29- أتغضب إن أذنا قتیبة حزّنا***جهارا ولم تغضب لقتل ابن خازم؟[ص 35 و 36]
قالوا : ولیست شرطیة ؛ لأن الشرط مستقبل ، وهذه القصة قد مضت.
[شماره صفحه واقعی : 33]
وأجاب الجمهور عن قوله تعالی (إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) بأنه شرط جیء به للتهییج والإلهاب ، کما تقول لابنک : إن کنت ابنی فلا تفعل کذا.
وعن آیة المشیئة بأنه تعلیم للعباد کیف یتکلمون إذا أخبروا عن المستقبل ، أو بأن أصل ذلک الشرط ، ثم صار یذکر للتبرک ، أو أن المعنی لتدخلنّ جمیعا إن شاء الله أن لا یموت منکم أحد قبل الدخول ، وهذا الجواب لا یدفع السؤال ، أو أن ذلک من کلام رسول الله صلّی الله علیه (و آله و) سلّم لأصحابه حین أخبرهم بالمنام ، فحکی ذلک لنا ، أو من کلام الملک الذی أخبره فی المنام.
وأما البیت فمحمول علی وجهین :
أحدهما : أن یکون علی إقامة السبب مقام المسبّب ، والأصل أتغصب إن افتخر مفتخر بسبب حزّ أذنی قتیبة ؛ إذ الافتخار بذلک یکون سببا للغضب ومسببا عن الحزّ.
الثانی : أن یکون علی معنی التبین ، أی أتغضب إن تبیّن فی المستقبل أن أذنی قتیبة حزّتا فیما مضی ، کما قال الآخر :
30- إذا ما انتسبنا لم تلدنی لئیمة***ولم تجدی من أن تقرّی به بدّا
أی یتبین أنی لم تلدنی لئیمة.
وقال الخلیل والمبرد : الصواب «أن أذنا» بفتح الهمزة من أن ، أی لأن أذنا ، ثم هی عند الخلیل أن الناصبة ، وعند المبرد أنها أن المخففة من النقیلة.
ویردّ قول الخلیل أنّ أن الناصبة لا یلیها الاسم علی إضمار الفعل ، وإنما ذلک لإن المکسورة ، نحو (وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ).
[شماره صفحه واقعی : 34]
وعلی الوجهین یتخرّج قول الآخر :
31- إن یقتلوک فإنّ قتلک لم یکن ***عارا علیک ، وربّ قتل عار [ص 134 و 503]
أی إن یفتخروا بسبب قتلک ، أو إن یتبین أنهم قتلوک.
المفتوحة الهمزة الساکنة النون - علی وجهین : اسم ، وحرف.
والاسم علی وجهین : ضمیر المتکلم فی قول بعضهم «أن فعلت» بسکون النون ، والأکثرون علی فتحها وصلا ، وعلی الإتیان بالألف وقفا ، وضمیر المخاطب فی قولک «أنت ، وأنت ، وأنتما ، وأنتم ، وأنتنّ» علی قول الجمهور : إن الضمیر هو أن والتاء حرف خطاب.
والحرف علی أربعة أوجه :
أحدها : أن تکون حرفا مصدریا ناصبا للمضارع ، وتقع فی موضعین ؛ أحدهما : فی الابتداء ، فتکون فی موضع رفع نحو (وَأَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ) (وَأَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ) (وَأَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ) (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوی) وزعم الزحاج أن منه (أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَیْنَ النَّاسِ) أی خیر لکم ؛ فحذف الخبر ، وقیل : التقدیر مخافة أن تبروا ، وقیل فی (فَاللهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ) إن أحق خبر عما بعده ، والجملة خبر عن اسم الله سبحانه ، وفی (وَاللهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ) کذلک ؛ والظاهر فیهما أن الأصل أحقّ بکذا.
[*مدرس افغانی]
والثانی : بعد لفظ دال علی معنی غیر الیقین ؛ فتکون فی موضع رفع نحو (أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ) (وَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً) الآیة ، ونحو «یعجبنی أن تفعل» ونصب نحو (وَما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری) (یَقُولُونَ نَخْشی أَنْ تُصِیبَنا دائِرَةٌ) (فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها) وخفض نحو (أُوذِینا
[شماره صفحه واقعی : 35]
مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا) (مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ) (وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ) ومحتملة لهما نحو (وَالَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی) أصله فی أن یغفر لی ، ومثله (أَنْ تَبَرُّوا) إذا قدر فی أن تبروا أو لئلا تبروا ، وهل المحلّ بعد حذف الجار جر أو نصب؟ فیه خلاف ، وسیأتی ، وقیل : التقدیر مخافة أن تبروا ، واختلف فی المحل من نحو «عسی زید أن یقوم» فالمشهور أنه نصب علی الخبریة ، وقیل : علی المفعولیة ، وإنّ معنی «عسیت أن تفعل» قاربت أن تفعل ، ونقل عن المبرد ، وقیل : نصب بإسقاط الجار أو بتضمین الفعل معنی قارب ، نقله ابن مالک عن سیبویه ، وإن المعنی دنوت من أن تفعل أو قاربت أن تفعل ، والتقدیر الأول بعید ، إذ لم یذکر هذا الجار فی وقت ، وقیل : رفع علی البدل سدّ مسدّ الجزأین کما سدّ فی قراءة حمزة (ولا تحسبن الذین کفروا أنما نملی لهم خیر لأنفسهم) مسدّ المفعولین.
وأن هذه موصول حرفی ، وتوصل بالفعل المتصرف ، مضارعا کان کما مر ، أو ماضیا نحو (لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللهُ عَلَیْنا) (وَلَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ) أو أمرا کحکایة سیبویه «کتبت إلیه بأن قم». هذا هو الصحیح.
وقد اختلف من ذلک فی أمرین :
أحدهما : کون الموصولة بالماضی والأمر هی الموصولة بالمضارع ، والمخالف فی ذلک ابن طاهر ، زعم أنها غیرها ، بدلیلین ؛ أحدهما : أن الداخلة علی المضارع تخلّصه للاستقبال ، فلا تدخل علی غیره کالسین وسوف ، والثانی : أنها لو کانت الناصبة لحکم علی موضعهما بالنصب کما حکم علی موضع الماضی بالجزم بعد إن الشرطیة ، ولا قائل به.
والجواب عن الأول أنه منتقض بنون التوکید ؛ فإنها تخلص المضارع
[شماره صفحه واقعی : 36]
للاستقبال وتدخل علی الأمر باطراد واتفاق ، وبأدوات الشرط فإنها أیضا تخلّصه مع دخولها علی الماضی باتفاق.
وعن الثانی أنه إنما حکم علی موضع الماضی بالجزم بعد إن الشرطیة لأنها أثرت القلب إلی الاستقبال فی معناه فأثرت الجزم فی محلّه ، کما أنها لما أثرت التخلیص إلی الاستقبال فی معنی المضارع أثرت النصب فی لفظه.
[*مدرس افغانی]
الأمر الثانی : کونها توصل بالأمر ، والمخالف فی ذلک أبو حیان ، زعم أنها لا توصل به ، وأن کل شیء سمع من ذلک فأن فیه تفسیریة ، واستدل بدلیلین ؛ أحدهما : أنهما إذا قدّرا بالمصدر فات معنی الأمر ، الثانی : أنهما لم یقعا فاعلا ولا مفعولا ، لا یصح «أعجبنی أن قم» ولا «کرهت أن قم» کما یصح ذلک مع الماضی ومع المضارع.
والجواب عن الأول أن فوات معنی الأمریة فی الموصولة بالأمر عند التقدیر بالمصدر کفوات معنی المضی والاستقبال فی الموصولة بالماضی والموصولة بالمضارع عند التقدیر المذکور ، ثم إنه یسلّم مصدریة أن المخففة من المشددة مع لزوم مثل ذلک فیها فی نحو (وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللهِ عَلَیْها) إذ لا یفهم الدعاء من المصدر إلا إذا کان مفعولا مطلقا نحو سقیا ورعیا.
وعن الثانی أنه إنما امتنع ما ذکره لأنه لا معنی لتعلیق الإعجاب والکراهیة بالإنشاء ، لا لما ذکر ، ثم ینبغی له أن لا یسلم مصدریة کی ، لأنها لا تقع فاعلا ولا مفعولا ، وإنما تقع مخفوضة بلام التعلیل.
ثم مما یقطع به علی قوله بالبطلان حکایة سیبویه «کتبت إلیه بأن قم» وأجاب عنها بأن الباء محتملة للزیادة مثلها فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 37]
32- [هنّ الحرائر لا ربّات أخمرة***سود المحاجر] لا یقرأن بالسّور
[ص 109 و 675]
وهذا وهم فاحش ، لأن حروف الجر - زائدة کانت أو غیر زائدة - لا تدخل إلا علی الاسم أو ما فی تأویله.
تنبیه - ذکر بعض الکوفیین وأبو عبیدة أنّ بعضهم یجزم بأن ، ونقله اللّحیانی عن بعض بنی صباح من ضبة ، وأنشدوا علیه قوله :
33- إذا ما غدونا قال ولدان أهلنا***تعالوا إلی أن یأتنا الصّید نحطب
وقوله :
34- أحاذر أن تعلم بها فتردّها***فتترکها ثقلا علیّ کما هیا
وفی هذا نظر ، لأن عطف المنصوب علیه یدلّ علی أنه مسکن للضرورة ، لا مجزوم.
وقد یرفع الفعل بعدها کقراءة ابن محیصن (لِمَنْ أَرادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضاعَةَ) ، وقول الشاعر :
35- أن تقرآن علی أسماء ویحکما***منّی السّلام وأن لا تشعرا أحدا
[ص 697]
وزعم الکوفیون أنّ أن هذه هی المخففة من الثقیلة شذّ اتصالها بالفعل ، والصواب قول البصریین : إنها أن الناصبة أهملت حملا علی «ما» أختها المصدریة ، ولیس من ذلک قوله :
36- ولا تدفننّی فی الفلاة ؛ فإنّنی ***أخاف إذا مامتّ أن لا أذوقها
[شماره صفحه واقعی : 38]
کما زعم بعضهم ، لأن الخوف هنا یقین ، فأن مخففة من الثقیلة.
الوجه الثانی : أن تکون مخففة من الثقیلة فتقع بعد فعل الیقین أو ما نزل منزلته نحو (أَفَلا یَرَوْنَ أَلَّا یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً) (عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ) (وَحَسِبُوا أَلَّا تَکُونَ) فیمن رفع تکون ، وقوله :
37- زعم الفرزدق أن سیقتل مربعا***أبشر بطول سلامة یا مربع
وأن هذه ثلاثیة الوضع ، وهی مصدریة أیضا ، وتنصب الاسم وترفع الخبر ، خلافا للکوفیین ، زعموا أنها لا تعمل شیئا ، وشرط اسمها أن یکون ضمیرا محذوفا ؛ وربما ثبت کقوله :
38- فلو أنک فی یوم الرّخاء سألتنی ***طلاقک لم أبخل وأنت صدیق
وهو مختص بالضرورة علی الأصح ، وشرط خبرها أن یکون جملة ، ولا یجوز إفراده ، إلا إذا ذکر الاسم فیجوز الأمران ، وقد اجتمعا فی قوله :
39- بأنک ربیع وغیث مربع ***وأنک هناک تکون الثّمالا
الثالث : أن تکون مفسّرة بمنزلة أی ، نحو (فَأَوْحَیْنا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ) (وَنُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ) وتحتمل المصدریة بأن یقدّر قبلها حرف الجر ، فتکون فی الأول أن الثنائیة لدخولها علی الأمر ، وفی الثانیة المخففة من الثقیلة لدخولها علی الأسمیة.
وعن الکوفیین إنکار أن التفسیریة البتّة ، وهو عندی متّجه ؛ لأنه إذا قیل «کتبت إلیه أن قم» لم یکن تم نفس کتبت کما کان الذهب نفس المسجد فی قولک : هذا عسجد أی ذهب ؛ ولهذا لو جئت بأی مکان «أن» فی المثال لم تجده مقبولا فی الطبع.
[*مدرس افغانی]
ولها عند مثبتها شروط :
[شماره صفحه واقعی : 39]
أحدها : أن تسبق بجملة ؛ فلذلک غلّط من جعل منها (وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ).
والثانی : أن تتأخّر عنها جملة ؛ فلا یجوز «ذکرت عسجدا أن ذهبا» بل یجب الإتیان بأی أو ترک حرف التفسیر ، ولا فرق بین الجملة الفعلیة کما مثّلنا والاسمیة نحو «کتبت إلیه أن ما أنت وهذا».
والثالث : أن یکون فی الجملة السابقة معنی القول کما مر ، ومنه (وَانْطَلَقَ
الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا) إذ لیس المراد بالانطلاق المشی ، بل انطلاق ألسنتهم بهذا الکلام ، کما أنه لیس المراد بالمشی المشی المتعارف ، بل الاستمرار علی الشیء.
وزعم الزمخشری أنّ التی فی قوله تعالی : (أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً) مفسرة ، وردّه أبو عبد الله الرازی بأنّ قبله (وَأَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ) والوحی هنا إلهام باتفاق ، ولیس فی الإلهام معنی القول ، قال : وإنما هی مصدریة ، أی باتخاذ الجبال بیوتا.
والرابع : أن لا یکون فی الجملة السابقة أحرف القول ؛ فلا یقال «قلت له أن أفعل» وفی شرح الجمل الصغیر لابن عصفور أنها قد تکون مفسّرة بعد صریح القول ، وذکر الزمخشری فی قوله تعالی (ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللهَ) أنه یجوز أن تکون مفسرة للقول علی تأویله بالأمر ، أی ما أمرتهم إلا بما أمرتنی به أن اعبدوا الله ، وهو حسن ، وعلی هذا فیقال فی هذا الضابط : أن لا یکون فیها حروف القول إلا والقول مؤوّل بغیره ، ولا یجوز فی الآیة أن تکون مفسرة لأمرتنی ؛ لأنه لا یصح أن یکون (اعْبُدُوا اللهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ) مقولا لله تعالی ؛ فلا یصح أن یکون تفسیرا لأمره ؛ لأن المفسّر
[شماره صفحه واقعی : 40]
عین تفسیره ، ولا أن تکون مصدریة وهی وصلتها عطف بیان علی الهاء فی به ، ولا بدلا من ما ، أما الأول فلأن عطف البیان فی الجوامد بمنزلة النعت فی المشتقات ، فکما أن الضمیر لا ینعت کذلک لا یعطف علیه عطف بیان ، ووهم الزمخشری فأجاز ذلک ذهولا عن هذه النکتة ، وممن نص علیها من المتأخرین أبو محمد بن السیّد وابن مالک ، والقیاس معهما فی ذلک ، وأما الثانی فلأن العبادة لا یعمل فیها فعل القول ، نعم إن أوّل القول بالأمر کما فعل الزمخشری فی وجه التفسیریة جاز ، ولکنه قد فاته هذا الوجه هنا فأطلق المنع.
فإن قیل : لعل امتناعه من إجازته لأن «أمر» لا یتعدّی بنفسه إلی الشیء المأمور به إلا قلیلا ؛ فکذا ما أول به.
قلنا : هذا لازم له علی توجیهه التفسیریة ؛ ویصح أن یقدّر بدلا من الهاء فی «به» ووهم الزمخشریّ فمنع ذلک ؛ ظنّا منه أن المبدل منه فی قوة الساقط فتبقی الصلة بلا عائد ، والعائد موجود حسّا فلا مانع.
والخامس : أن لا یدخل علیها جار ؛ فلو قلت «کتبت إلیه بأن أفعل» کانت مصدریة.
مسألة - إذا ولی أن الصالحة للتفسیر مضارع معه لا نحو «أشرت إلیه أن لا تفعل» جاز رفعه علی تقدیر لا نافیة ، وجزمه علی تقدیرها ناهیة ، وعلیهما فأن مفسّرة ، ونصبه علی تقدیر لا نافیة وأن مصدریة ، فإن فقدت «لا» أمتنع الجزم ، وجاز الرفع والنصب.
[*مدرس افغانی]
والوجه الرابع : أن تکون زائدة ، ولها أربعة مواضع :
[شماره صفحه واقعی : 41]
أحدها - وهو الأکثر - أن تقع بعد لمّا التوقیتیة نحو (وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ).
والثانی : أن تقع بین لو وفعل القسم ، مذکورا کقوله :
40- فأقسم أن لو التقینا وأنتم ***لکان لکم یوم من الشّرّ مظلم
أو متروکا کقوله :
41- أما والله أن لو کنت حرّا***وما بالحرّ أنت ولا العتیق
هذا قول سیبویه وغیره ، وفی مقرب ابن عصفور أنها فی ذلک حرف جیء به لربط الجواب بالقسم ، ویبعده أن الأکثر ترکها ، والحروف الرابطة لیست کذلک
والثالث - وهو نادر - أن تقع بین الکاف ومخفوضها کقوله :
42- ویوما توافینا بوجه مقسّم ***کأن ظبیة تعطو إلی وارق السّلم
فی روایة من جر الظبیة.
والرابع : بعد إذا ، کقوله :
43- فأمهله حتّی إذا أن کأنّه ***معاطی ید فی لجّة الماء غامر (1)
وزعم الأخفش أنها تزاد فی غیر ذلک ، وأنها تنصب المضارع کما تجر من والباء الزائدتان الاسم ، وجعل منه (وَما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللهِ) (وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللهِ) وقال غیره : هی فی ذلک مصدریة ، ثم قیل : ضمن ما لنا معنی ما منعنا ، وفیه نظر ؛ لأنه لم یثبت إعمال الجار والمجرور
[شماره صفحه واقعی : 42]
1) حقیقة القافیة «غارف»
فی المفعول به ، ولأن الأصل أن لا تکون لا زائدة ، والصواب قول بعضهم : إن الأصل وما لنا فی أن لا نفعل کذا ، وإنما لم یجز للزائدة أن تعمل لعدم أختصاصها بالأفعال ؛ بدلیل دخولها علی احرف وهو لو وکأنّ فی البیتین (1)، وعلی الاسم وهو ظبیة فی البیت السابق (2)بخلاف حرف الجر الزائد ؛ فإنه کالحرف المعدّی فی الاختصاص بالاسم ؛ فلذلک عمل فیه.
مسألة - ولا معنی لأن الزائدة غیر التوکید کسائر الزوائد ، قال أبو حیان : وزعم الزمخشری أنه ینجر مع التوکید معنی آخر ، فقال فی قوله تعالی (وَلَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ) : دخلت أن فی هذه القصة ولم تدخل فی قصة إبراهیم فی قوله تعالی (وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلاماً) تنبیها وتأکیدا علی أن الإساءة کانت تعقب المجیء ؛ فهی مؤکدة فی قصة لوط للاتصال واللزوم ، ولا کذلک فی قصة إبراهیم ؛ إذ لیس الجواب فیها کالأول ، وقال الشلوبین : لما کانت أن للسبب فی «جئت أن أعطی» أی للاعطاء أفادت هنا أن الإساءة کانت لأجل المجیء وتعقبه ، وکذلک فی قولهم «أما والله أن لو فعلت لفعلت» أکدت أن ما بعد لو وهو السبب فی الجواب ، وهذا لذی ذکراه لا یعرفه کبراء النحویین ، انتهی.
والذی رأیته فی کلام الزمخشری فی تفسیر سورة العنکبوت ما نصه : أن صلة أکدت وجود الفعلین مرتبا أحدهما علی الآخر فی وقتین متجاورین لا فاصل بینهما ،کأنها وجدا فی جزء واحد من الزمان ، کأنه قیل : لما أحسّ بمجیئهم فاجأته المساءة من غیر ریث ، انتهی. والرّیث : البطء ، ولیس فی
[شماره صفحه واقعی : 43]
کلامه تعرض للفرق بین القصتین کما نقل عنه ، ولا کلامه مخالف لکلام النحویین ؛ لإطباقهم علی أن الزائد یؤکد معنی ما جیء به لتوکیده ، ولمّا تفید وقوع الفعل الثانی عقب الأول وترتبه علیه ، فالحرف الزائد یؤکد ذلک ، ثم إن قصة الخلیل التی فیها (قالُوا سَلاماً) لیست فی السورة التی فیها (سِیءَ بِهِمْ) ، بل فی سورة هود ، ولیس فیها لمّا ، ثم کیف یتخیل أن التحیة تقع بعد المجیء ببطء؟ وإنما یحسن أعتقادنا تأخّر الجواب فی سورة العنکبوت إذ الجواب فیها (قالُوا إِنَّا مُهْلِکُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَةِ) ثم إن التعبیر بالإساءة لحن ؛ لأن الفعل ثلاثی کما نطق به التنزیل ، والصواب المساءة ، وهی عبارة الزمخشری.
وأما ما نقله عن الشلوبین فمعترض من وجهین :
أحدهما : أن المفید للتعلیل فی مثاله إنما هو لام العلة المقدرة ، لا أن.
والثانی : أنّ أن فی المثال مصدریة ، والبحث فی الزائدة.
تنبیه - وقد ذکر لأن معان أربعة أخر :
أحدها. الشرطیة کان المکسورة ، وإلیه ذهب الکوفیون ، ویرجّحه عندی أمور
أحدها : توارد المفتوحة والمکسورة علی المحل الواحد ، والأصل التوافق ، فقری بالوجهین قوله تعالی (أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما) (وَلا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ) (أَفَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ) وقد مضی أنه روی بالوجهین قوله :
أتغضب إن أذن قتیبة حزّتا [29]
الثانی : مجیء الفاء بعدها کثیرا ، کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 44]
44- أبا خراشة أمّا أنت ذا نفر***فإنّ قومی لم تأکلهم الضّبع
[ص 59 ، 437 ، 694]
الثالث : عطفها علی إن المکسورة فی قوله :
45- إمّا أقمت وأمّا أنت مرتحلا***فالله یکلأ ما تأتی وما تذر
الروایة بکسر إن الأولی وفتح الثانیة ؛ فلو کانت المفتوحة مصدریة لزم عطف المفرد علی الجملة ، وتعسّف ابن الحاجب فی توجیه ذلک ، فقال : لما کان معنی قولک «إن جئتنی أکرمتک» وقولک «أکرمک لإتیانک إیای» واحدا صحّ عطف التعلیل علی الشرط فی البیت ، ولذلک تقول «إن جئتنی وأحسنت إلی أکرمتک» ثم تقول «إن جئتنی ولإحسانک إلی أکرمتک» فتجعل الجواب لهما ، انتهی.
وما أظن أن العرب فاهت بذلک یوما ما.
المعنی الثانی : النفی کإن المکسورة أیضا ، قاله بعضهم فی قوله تعالی (أَنْ یُؤْتی أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِیتُمْ) وقیل : إن المعنی ولا تؤمنوا بأن یؤتی أحد مثل ما أوتیتم من الکتاب إلا لمن تبع دینکم ، وجملة القول اعتراض.
[*مدرس افغانی]
والثالث : معنی إذ کما تقدم عن بعضهم فی إن المکسورة ، وهذا قاله بعضهم فی (بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ) (یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِیَّاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا) وقوله :
أتغضب أن أذنا قتیبة حزّتا [29]
والصواب أنها فی ذلک کله مصدریة ، وقبلها لام العلة مقدرة.
[شماره صفحه واقعی : 45]
والرابع : أن تکون بمعنی لئلّا ، قیل به فی (یُبَیِّنُ اللهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا) وقوله :
46- نزلتم منزل الأضیاف منّا***فعجّلنا القری أن تشتمونا
والصواب أنها مصدریة ، والأصل کراهیة أن تضلّوا ، ومخافة أن تشتمونا ، وهو قول البصریین. وقیل : هو علی إضمار لام قبل أن ولا بعدها ، وفیه تعسف.
المکسورة المشدّدة ، علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرف توکید ، تنصب الاسم وترفع الخبر ، قیل : وقد تنصبهما فی لغة ، کقوله :
47- إذا اسودّ جنح اللّیل فلتأت ولتکن ***خطاک خفافا ؛ إنّ حرّاسنا أسدا
وفی الحدیث «إنّ قعر جهنّم سبعین خریفا» وقد خرّج البیت علی الحالیة وأنّ الخبر محذوف ، أی تلقاهم أسدا ، والحدیث علی أن القعر مصدر «قعرت البئر» إذا بلغت قعرها ، وسبعین ظرف ، أی إن بلوغ قعرها یکون فی سبعین عاما.
وقد یرتفع بعدها المبتدأ فیکون اسمها ضمیر شأن محذوفا کقوله علیه الصلاة السّلام : «إنّ من أشدّ النّاس عذابا یوم القیامة المصوّرون» الأصل إنّه أی الشأن کما قال :
48- إنّ من یدخل الکنیسة یوما***یلق فیها جآذرا وظباء [ص 589]
وإنما لم تجعل «من» اسمها لأنها شرطیة ، بدلیل جزمها الفعلین ، والشرط له الصّدر ؛ فلا یعمل فیه ما قبله.
[شماره صفحه واقعی : 46]
وتخریج الکسائی الحدیث علی زیادة من فی اسم إنّ یأباه غیر الأخفش من البصریین ، لأن الکلام إیجاب ، والمجرور معرفة علی الأصح ، والمعنی أیضا یأباه ، لأنهم لیسوا أشدّ عذابا من سائر الناس.
وتخفّف فتعمل قلیلا ، وتهمل کثیرا ، وعن الکوفیین أنها لا تخفف ، وأنه إذا قیل «إن زید لمنطلق» فإن نافیة ، واللام بمعنی إلّا ، ویردّه أن منهم من یعملها مع التخفیف ، حکی سیبویه «إن عمرا لمنطلق» وقرأ الحرمیان وأبو بکر (وَإِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ).
الثانی : أن تکون حرف جواب بمعنی نعم ، خلافا لأبی عبیدة ، استدلّ المثبتون بقوله :
49- ویقلن : شیب قد علا***ک ، وقد کبرت ، فقلت : إنّه [ص 649]
وردّ بأنا لا نسلّم أن الهاء للسکت ، بل هی ضمیر منصوب بها ، والخبر محذوف ، أی إنه کذلک ، والجید الاستدلال بقول ابن الزّبیر رضی الله عنه لمن قال له لعن الله ناقة حملتنی إلیک «إنّ وراکبها» أی نعم ولعن راکبها ، إذ لا یجوز حذف الاسم والخبر جمیعا.
وعن المبرد أنه حمل علی ذلک قراءة من قرأ (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) واعترض بأمرین ، أحدهما : أن مجیء إنّ بمعنی نعم شاذ ، حتی قیل : إنه لم یثبت ، والثانی : أن اللام لا تدخل فی خبر المبتدأ ، وأجیب عن هذا بأنها لام زائدة ، ولیست للابتداء ، أو بأنها داخلة علی مبتدأ محذوف ، أی لهما ساحران ، أو بأنها دخلت بعد إنّ هذه لشبهها بإن المؤکدة لفظا کما قال :
[شماره صفحه واقعی : 47]
ورجّ الفتی للخیر ما إن رأیته***علی السّنّ خیرا لا یزال یزید [27]
فزاد «إن» بعد ما المصدریة لشبهها فی اللفظ بما النافیة ، ویضعف الأول أن زیادة اللام فی الخبر خاصّة بالشعر ، والثانی أن الجمع بین لام التوکید وحذف المبتدأ کالجمع بین متنافیین ، وقیل : اسم إنّ ضمیر الشأن ، وهذا أیضا ضعیف ؛ لأن الموضوع لتقویة الکلام لا یناسبه الحذف ، والمسموع من حذفه شاذ إلا فی باب أنّ المفتوحة إذا خففت ، فاستسهلوه لوروده فی کلام بنی علی التخفیف ، فحذف تبعا لحذف النون ، ولأنه لو ذکر لوجب التشدید ، إذ الضمائر تردّ الأشیاء إلی أصولها ، ألا تری أن من یقول لد ولم یک وو الله یقول لدنک ولم یکنه
[*مدرس افغانی]
وبک لأفعلن ، ثم یرد إشکال دخول اللام ، وقیل : هذان اسمها ، ثم اختلف ؛ فقیل : جاءت علی لغة بلحرث بن کعب فی إجراء المثنی بالألف دائما ، کقوله :
50- [إنّ أباها وأبا أباها] ***قد بلغا فی المجد غایتاها [ص 122 ، 216]
واختار هذا الوجه ابن مالک ، وقیل : هذان مبنیّ لدلالته علی [معنی] الإشارة ،
وإن قول الأکثرین «هذین» جرا ونصبا لیس إعرابا أیضا ، واختاره ابن الحاجب ، قلت : وعلی هذا فقراءة (هذانِ) أقیس ، إذ الأصل فی المبنی أن لا تختلف صیغه ، مع أن فیها مناسبة لألف ساحران ، وعکسه الیاء فی (إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ) فهی هنا أرجح لمناسبة یاء (ابْنَتَیَّ) وقیل : لما اجتمعت ألف هذا وألف التثنیة فی التقدیر قدّر بعضهم سقوط ألف التثنیة فلم تقبل ألف هذا التغییر.
[شماره صفحه واقعی : 48]
تنبیه - تأتی «إنّ» فعلا ماضیا مسندا لجماعة المؤنث من الأین - وهو التّعب تقول «النساء إنّ» أی تعبن ، أو من آن بمعنی قرب ، أو مسندا لغیرهن علی أنه من الأنین وعلی أنه مبنی للمفعول علی لغة من قال فی ردّ وحبّ : ردّ وحبّ ، بالکسر تشبیها له بقیل وبیع ، والأصل مثلا «أنّ زید یوم الخمیس» ثم قیل «إنّ یوم الخمیس» أو فعل أمر للواحد من الأنین ، أو لجماعة الإناث من الأین أو من آن بمعنی قرب ، أو للواحدة مؤکدا بالنون من وأی بمعنی وعد کقوله :
إن هند الملیحة الحسناء [13]
وقد مر ، ومرکبة من إن النافیة وأنا کقول بعضهم «إنّ قائم» والأصل إن أنا قائم ، ففعل فیه ماضی شرحه (1).
فالأقسام إذن عشرة : هذه الثمانیة ، والمؤکدة ، والجوابیة.
تنبیه - فی الصحاح الأین الإعیاء ، وقال أبو زید : لا یبنی منه فعل ، وقد خولف فیه ، انتهی ، فعلی قول أبی زید یسقط بعض الأقسام.
صوت
[*مدرس افغانی]
المفتوحة المشددة النون ، علی وجهین :
أحدهما : أنّ تکون حرف توکید ، تنصب الاسم وترفع الخبر ، والأصح أنها فرع عن إن المکسورة ، ومن هنا صح للزمخشری أن یدعی أن أنما بالفتح تفید الحصر کإنما ، وقد اجتمعتا فی قوله تعالی (قُلْ إِنَّما یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ) فالأولی لقصر الصفة [علی الموصوف] ، والثانیة بالعکس ،
[شماره صفحه واقعی : 49]
1) قد بینه واضحا فی ص 24
وقول أبی حیان «هذا شیء انفرد به ، ولا یعرف القول بذلک إلا فی إنما بالکسر» مردود بما ذکرت وقوله «إن دعوی الحصر هنا باطلة لاقتضائها أنه لم یوح إلیه غیر التوحید» مردود أیضا بأنه حصر مقید (1)، إذ الخطاب مع المشرکین ، فالمعنی ما أوحی إلیّ فی أمر الربوبیة إلا التوحید ، لا الإشراک ، ویسمی ذلک قصر قلب ، لقلب اعتقاد المخاطب ، وإلا فما الذی یقول هو فی نحو (وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ)؟ فإنّ ما للنفی وإلا للحصر قطعا ، ولیست صفته علیه الصلاة والسّلام منحصرة فی الرسالة ، ولکن لما استعظموا موته جعلوا کأنهم أثبتوا له البقاء الدائم ، فجاء الحصر باعتبار ذلک ، ویسمی قصر إفراد.
والأصح أیضا أنها موصول حرفی مؤول مع معمولیه بالمصدر ، فإن کان الخبر مشتقا فالمصدر المؤول به من لفظه ، فتقدیر «بلغنی أنک تنطلق» أو «أنک منطلق» بلغنی الانطلاق ، ومنه «بلغنی أنک فی الدار» التقدیر استقرارک فی الدار ، لأن الخبر فی الحقیقة هو المحذوف من استقر أو مستقر ، وإن کان جامدا قدّر بالکون نحو «بلغنی أن هذا زید» تقدیره بلغنی کونه زیدا ، لأن کل خبر جامد یصح نسبته إلی المخبر عنه بلفظ الکون ، تقول «هذا زید» وإن شئت «هذا کائن زیدا» إذ معناهما واحد ، وزعم السهیلی أن الذی یؤوّل بالمصدر إنما هو أن الناصبة للفعل لأنها أبدا مع الفعل المتصرف ، وأنّ المشددة إنما تؤول بالحدیث ، قال : وهو قول سیبویه ، ویؤیده أن خبرها قد یکون اسما محضا نحو «علمت أن اللیث الأسد» وهذا لا یشعر بالمصدر ، انتهی. وقد مضی أن هذا یقدر بالکون.
[شماره صفحه واقعی : 50]
1) یرید أنه قصر إضافی.
وتخفّف أنّ بالاتفاق ، فیبقی عملها علی الوجه الذی تقدم [شرحه] فی أن الخفیفة (1).
[*مدرس افغانی]
الثانی : أن تکون لغة فی لعلّ کقول بعضهم «ائت السّوق أنّک تشتری لنا شیئا» وقراءة من قرأ (وَما یُشْعِرُکُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا یُؤْمِنُونَ) وفیها بحث سیأتی فی باب اللام.
أحدها : أن تکون متصلة ، وهی منحصرة فی نوعین ، وذلک لأنها إما أن تتقدم علیها همزة التسویة نحو (سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ) (سَواءٌ عَلَیْنا أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا) ولیس منه قول زهیر :
51- وما أدری وسوف إخال أدری ***أقوم آل حصن أم نساء [ص 139 ، 393 ، 398]
لما سیأتی ، أو تتقدم علیها همزة یطلب بها وبأم التعیین نحو «أزید فی الدار أم عمرو» وإنما سمیت فی النوعین متصلة لأن ما قبلها وما بعدها لا یستغنی بأحدهما عن الآخر ، وتسمی أیضا معادلة ؛ لمعادلتها للهمزة فی إفادة التسویة فی النوع الأول والاستفهام فی النوع الثانی.
ویفترق النوعان من أربعة أوجه :
أولها وثانیها : أنّ الواقعة بعد همزة التسویة لا تستحقّ جوابا ؛ لأن المعنی معها لیس علی الاستفهام ، وأن الکلام معها قابل للتصدیق والتکذیب لأنه خبر ، ولیست تلک کذلک ؛ لأن الاستفهام معها علی حقیقته.
[شماره صفحه واقعی : 51]
1) انظر ص 30 السابقة
والثالث والرابع : أنّ الواقعة بعد همزة التسویة لا تقع إلا بین جملتین ، ولا تکون الجملتان معها إلا فی تأویل المفردین ، وتکونان فعلیتین کما تقدم ، واسمیتین کقوله :
52- ولست أبالی بعد فقدی مالکا***أموتی ناء أم هو الآن وقع
ومختلفتین نحو (سَواءٌ عَلَیْکُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ) وأم الأخری تقع بین المفردین ، وذلک هو الغالب فیها ، نحو (أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ) وبین جملتین لیستا فی تأویل المفردین وتکونان أیضا فعلیتین کقوله :
53- فقمت للطیف مرتاعا فأرّقنی ***فقلت : أهی سرت أم عادنی حلم [ص 378]
وذلک علی الأرجح فی «هی» من أنها فاعل بمحذوف یفسره سرت ، واسمیتین کقوله :
54- لعمرک ما أدری ، وإن کنت داریا ، ***شعیث ابن سهم أم شعیث ابن منقر
الأصل «أشعیث» بالهمز فی أوله والتنوین فی آخره ، فحذفهما للضرورة ، والمعنی : ما أدری أیّ النّسبین هو الصحیح ، ومثله بیت زهیر السابق (1).
والذی غلّط ابن الشّجری حتی جعله من النوع الأول توهّمه أن معنی الاستفهام فیه غیر مقصود البتّة ، لمنافاته لفعل الدّرایة.
وجوابه أن معنی قولک «علمت أزید قائم» علمت جواب أزید قائم ، وکذلک «ما علمت».
[شماره صفحه واقعی : 52]
1) هو الشاهد رقم 51
وبین لمختلفتین ، نحو (أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ) وذلک أیضا علی الأرجح من کون «أنتم» فاعلا.
[*مدرس افغانی]
مسألة - أم المتصلة التی تستحق الجواب إنما تجاب بالتعیین ، لأنها سؤال عنه ، فإذا قیل «أزید عندک أم عمرو» قیل فی الجواب : زید ، أو قیل : عمرو ، ولا یقال «لا» ولا «نعم».
فإن قلت : فقد قال ذو الرّمّة :
55- کقول عجوز مدرجی متروّحا***علی بابها من عند أهلی وغادیا :
أذو زوجة بالمصر ، أم ذو خصومة***أراک لها بالبصرة العام ثاویا؟
فقلت لها : لا ، إنّ أهلی جیرة***لأکثبة الدّهنا جمیعا ومالیا
وما کنت مذ أبصرتنی فی خصومة***أراجع فیها - یا ابنة القوم - قاضیا
قلت : لیس قوله «لا» جوابا لسؤالها ، بل رد لما توهمته من وقوع أحد الأمرین : کونه ذا زوجة ، وکونه ذا خصومة ، ولهذا لم یکتف بقوله «لا» ، إذ کان ردّ ما لم تلفظ به إنما یکون بالکلام التامّ ، فلهذا قال : «إن أهلی جیرة - البیت» و «وما کنت مذ أبصرتنی - البیت».
مسألة - إذا عطفت بعد الهمزة بأو ، فإن کانت همزة التسویة لم تجز قیاسا ، وقد أولع الفقهاء وغیرهم بأن یقولوا «سواء کان کذا أو کذا» وهو نظیر قولهم «یجب أقلّ الأمرین من کذا أو کذا» والصواب العطف فی الأول بأم ، وفی الثانی بالواو ، وفی الصحاح «تقول : سواء علیّ قمت أو قعدت» انتهی. ولم یذکر غیر ذلک ، وهو سهو ، وفی کامل الهذلی أن ابن محیصن قرأ من طریق الزعفرانی (سواء علیهم أنذرتهم أولم تنذرهم) وهذا من الشذوذ بمکان ، وإن کانت همزة الاستفهام جاز قیاسا ، وکان الجواب بنعم أو بلا ،
[شماره صفحه واقعی : 53]
وذلک أنه إذا قیل «أزید عندک أو عمرو» فالمعنی أأحدهما عندک أم لا ، فإن أجبت بالتعیین صح ، لأنه جواب وزیادة ، ویقال «ألحسن أو الحسین أفضل أم ابن الحنفیّة؟» فتعطف الأول بأو ، والثانی بأم ، ویجاب عندنا بقولک : أحدهما ، وعند الکیسانیة بابن الحنفیّة ، ولا یجوز أن تجیب بقولک الحسن أو بقولک الحسین ، لأنه لم یسأل عن الأفضل من الحسن وابن الحنفیة ولا من الحسین وابن الحنفیّة ، وإنما جعل واحدا منهما لا بعینه قرینا لابن الحنفیة ، فکأنه قال : «أأحدهما أفضل أم ابن الحنفیة؟».
مسألة - سمع حذف أم المتصلة ومعطوفها کقول الهذلی :
دعانی إلیها القلب إنّی لأمره
سمیع ، فما أدری أرشد طلابها [ه]
تقدیره أم غی ، کذا قالوا ، وفیه بحث کما مر (1)، وأجاز بعضهم حذف معطوفها بدونها ، فقال فی قوله تعالی : (أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ) : إنّ الوقف هنا ، وإن التقدیر : أم تبصرون ، ثم یبتدأ (أَنَا خَیْرٌ) وهذا باطل ، إذ لم یسمع حذف معطوف14
بدون عاطفه (2)، وإنما المعطوف جملة (أَنَا خَیْرٌ) ووجه المعادلة بینها وبین الجملة قبلها أن الأصل : أم تبصرون ، ثم أقیمت الأسمیة مقام الفعلیة والسبب مقام المسبب ، لأنهم إذا قالوا له أنت خیر کانوا عند بصراء ، وهذا معنی کلام سیبویه.
[*مدرس افغانی]
فإن قلت : فإنهم یقولون : أتفعل هذا أم لا ، والأصل أم لا تفعل.
قلت : إنما وقع الحذف بعد لا ، ولم یقع بعد العاطف ، وأحرف
[شماره صفحه واقعی : 54]
الجواب تحذف الجمل بعدها کثیرا ، وتقوم هی فی اللفظ مقام تلک الجمل ، فکأن الجملة هنا مذکورة ، لوجود ما یغنی عنها.
وأجاز الزمخشری وحده حذف ما عطفت علیه أم ، فقال فی (أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ) یجوز کون أم متصلة علی أن الخطاب للیهود ، وحذف معادلها ، أی أتدّعون علی الأنبیاء الیهودیة أم کنتم شهداء؟ وجوّز ذلک الواحدیّ أیضا ، وقدر : أبلغکم ما تنسبون إلی یعقوب من إیصائه بنیه بالیهودیة أم کنتم شهداء ، انتهی.
الوجه الثانی : أن تکون منقطعة ، وهی ثلاثة أنواع : مسبوقة بالخبر المحض ، نحو (تَنْزِیلُ الْکِتابِ لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ) ومسبوقة بهمزة لغیر استفهام ، نحو (أَلَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بِها) إذ الهمزة فی ذلک للإنکار ، فهی بمنزلة النفی ، والمتصلة لا تقع بعده ، ومسبوقة باستفهام بغیر الهمزة ، نحو (هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَالْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَالنُّورُ [أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ])
ومعنی أم المنقطعة الذی لا یفارقها الإضراب ، ثم تارة تکون له مجردا ، وتارة تتضمن مع ذلک استفهاما إنکاریا ، أو استفهاما طلبیا.
فمن الأول (هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَالْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ) أما الأولی فلأن الاستفهام لا یدخل علی الاستفهام ،
وأما الثانیة فلأنّ المعنی علی الإخبار عنهم باعتقاد الشرکاء ، قال الفراء : یقولون «هل لک قبلنا حقّ أم أنت رجل ظالم» یریدون بل أنت.
ومن الثانی (أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَکُمُ الْبَنُونَ) تقدیره : بل أله البنات ولکم البنون ؛ إذ لو قدرت للاضراب المحض لزم المحال.
[شماره صفحه واقعی : 55]
ومن الثالث قولهم «إنّها لإبل أم شاء» التقدیر : بل أهی شاء.
وزعم أبو عبیدة أنها قد تأتی بمعنی الاستفهام المجرد ، فقال فی قول الأخطل :
56- کذبتک عینک أم رأیت بواسط***غلس الظّلام من الرّباب خیالا
إن المعنی هل رأیت.
ونقل ابن الشّجری عن جمیع البصریین أنها أبدا بمعنی بل والهمزة جمیعا ، وأن الکوفیین خالفوهم فی ذلک ، والذی یظهر لی قولهم ؛ إذ المعنی فی نحو (أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ) لیس علی الاستفهام ، ولأنه یلزم البصریین دعوی التوکید فی نحو (أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ) ونحو (أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (أَمَّنْ هذَا الَّذِی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ) وقوله :
57- أنّی جزوا عامرا سوأ بفعلهم ***أم کیف یجزوننی السّوأی من الحسن؟
أم کیف ینفع ما تعطی العلوق به***رئمان أنف إذا ماضنّ باللّبن؟
العلوق - بفتح العین المهملة - الناقة التی علق قلبها بولدها ، وذلک أنه ینحر ثم یحشی جلده تبنا ویجعل بین یدیها لتشمه فتدرّ علیه ؛ فهی نسکن إلیه مرة ، وتنفر عنه أخری.
وهذا البیت ینشد لمن یعد بالجمیل ولا یفعله ؛ لانطواء قلبه علی ضده ، وقد أنشد الکسائیّ فی مجلس الرشید بحضرة الأصمعی ؛ فرفع «رئمان» فردّه علیه الأصمعی ، وقال : إنه بالنصب ، فقال له الکسائی : اسکت ، ما أنت وهذا؟ یجوز الرفع والنصب والجر ، فسکت. ووجهه أن الرفع علی الإبدال من «ما» والنصب بنعطی ، والخفض بدل من الهاء ، وصوّب ابن الشّجری إنکار
[شماره صفحه واقعی : 56]
الأصمعی ، فقال : لأن رئمانها للبوّ بأنفها هو عطیتها إیاه لا عطیّة لها غیره ؛ فإذا رفع لم یبق لها عطیة فی البیت ؛ لأن فی رفعه إخلاء تعطی من مفعوله لفظا وتقدیرا ، والجر أقرب إلی الصواب قلیلا ، وإنما حقّ الإعراب والمعنی النصب ، وعلی الرفع فیحتاج إلی تقدیر ضمیر راجع إلی المبدل منه ، أی رئمان أنف له.
والضمیر فی «بفعلهم» لعامر ؛ لأن المراد به القبیلة ، ومن بمعنی البدل مثلها فی (أَرَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ) وأنکر ذلک بعضهم ، وزعم أن من متعلقة بکلمة البدل محذوفة.
[*مدرس افغانی]
ونظیر هذه الحکایة أن ثعلبا کان یأتی الرّیاشیّ لیسمع منه الشعر ، فقال له الریاشی یوما : کیف تروی «بازل» من قوله :
58- ما تنقم الحرب العوان منّی ***بازل عامین حدیث سنّی
لمثل هذا ولدتنی أمّی [ص 682]
فقال ثعلب : ألمثلی تقول هذا؟ إنما أسیر (1)إلیک لهذه المقطّعات والخرافات یروی البیت بالرفع علی الاستئناف ، وبالخفض علی الإتباع ، وبالنصب علی الحال.
ولا تدخل «أم» المنقطعة علی مفرد ، ولهذا قدروا المبتدأ فی «إنها لإبل أم شاء» وخرق ابن مالک فی بعض کتبه إجماع النحویین ؛ فقال : لا حاجة إلی تقدیر مبتدأ ، وزعم أنها تعطف المفردات کبل ، وقدرها [ها] هنا ببل دون الهمزة ،
واستدل بقول بعضهم «إن هناک لإبلا أم شاء» بالنصب ، فإن صحت روایته فالأولی أن یقدر لشاء ناصب ، أی أم أری شاء.
[شماره صفحه واقعی : 57]
1) فی نسخة «أصیر إلیک» بالصاد بدل السین ، ولا بأس بها.
تنبیه - قد ترد أم محتملة للاتصال والانقطاع : فمن ذلک قوله تعالی (قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْداً فَلَنْ یُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ) قال الزمخشری : یجوز فی أم أن تکون معادلة بمعنی أی الأمرین کائن ، علی سبیل التقریر ؛ لحصول العلم بکون أحدهما ، ویجوز أن تکون منقطعة ، انتهی.
ومن ذلک قول المتنبی :
59- أحاد أم سداس فی أحاد***لییلتنا المنوطة بالتّناد؟ [ص 654]
فإن قدّرتها فیه متصلة فالمعنی أنه استطال اللیلة فشکّ أواحدة هی أم ست اجتمعت فی واحدة فطلب التعیین ، وهذا من تجاهل العارف کقوله :
60- أیا شجر الخابور مالک مورقا؟ ***کأنّک لم تجزع علی ابن طریف
وعلی هذا فیکون قد حذف الهمزة قبل «أحاد» ویکون تقدیم الخبر وهو أحاد علی المبتدأ وهو لییلتنا تقدیما واجبا ؛ لکونه المقصود بالاستفهام مع سداس ؛ إذ شرط الهمزة المعادلة لأم أن یلیها أحد الأمرین المطلوب تعیین أحدهما ، ویلی أم المعادل الآخر ؛ لیفهم السامع من أول الأمر الشیء المطلوب تعیینه ، تقول إذا استفهمت عن تعیین المبتدأ «أزید قائم أم عمرو» وإن شئت «أزید أم عمرو قائم» وإذا استفهمت عن تعیین الخبر «أقائم زید أم قاعد» وإن شئت «أقائم أم قاعد رید» وإن قدرتها منقطعة فالمعنی أنه أخبر عن لیلته بأنها لیلة واحدة ، ثم نظر إلی طولها فشک فجزم بأنها ست فی لیلة فأضرب! أو شک هل هی ست فی لیلة أم لا فأضرب واستفهم ، وعلی هذا فلا همزة مقدرة ، ویکون تقدیم «أحاد» لیس علی الوجوب ؛ إذ الکلام خبر ، وأظهر الوجهین الاتصال ؛ لسلامته من الاحتیاج إلی تقدیر مبتدأ یکون سداس خبرا
[شماره صفحه واقعی : 58]
عنه فی وجه الانقطاع ، کما لزم عند الجمهور فی «إنها لإبل أم شاء» ومن الاعتراض بجملة «أم هی سداس» بین الخبر وهو أحاد والمبتدأ وهو لییلتنا ، ومن الإخبار عن اللیلة الواحدة بأنها لیلة ، فإن ذلک معلوم لا فائدة فیه ؛ ولک أن تعارض الأول بأنه یلزم فی الاتصال حذف همزة الاستفهام وهو قلیل ، بخلاف حذف المبتدأ.
واعلم أن هذا البیت اشتمل علی لحنات : استعمال أحاد وسداس بمعنی واحدة وست ، وإنما هما بمعنی واحدة واحدة وست ست ؛ واستعمال سداس وأکثرهم یأباه ویخص العدد المعدول بما دون الخمسة ، وتصغیر لیلة علی لییلة ، وإنما صغرتها العرب علی لییلیة بزیادة الیاء علی غیر قیاس ، حتی قیل : إنها مبنیة علی لیلاة فی نحو قول الشاعر :
61- فی کلّ ما یوم وکلّ لیلاه
ومما قد یستشکل فیه أنه جمع بین متنافیین استطالة اللیلة وتصغیرها ، وبعضهم یثبت مجیء التصغیر للتعظیم کقوله :
62- [وکلّ أناس سوف تدخل بینهم] ***دویهیة تصفرّ منها الأنامل [ص 136 ، 197 ، 626]
[*مدرس افغانی]
الثالث : أن تقع زائدة. ذکره أبو زید ، وقال فی قوله تعالی (أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَیْرٌ) : إن التقدیر أفلا تبصرون أنا خیر ، والزیادة ظاهرة فی قول ساعدة ابن جؤیّة.
63- یا لیت شعری ولا منجی من الهرم ***أم هل علی العیش بعد الشّیب من ندم
الرابع : أن تکون للتعریف ، نقلت عن طییء ، وعن حمیر ، وأنشدوا :
64- ذاک خلیلی وذ یواصلنی ***یرمی ورائی بامسهم وامسلمه
[شماره صفحه واقعی : 59]
وفی الحدیث «لیس من امبرّ امصیام فی امسفر» کذا رواه النمر بن تولب رضی الله عنه ، وقیل : إن هذه اللغة مختصة بالأسماء التی لا تدغم لام التعریف فی أولها نحو غلام وکتاب ، بخلاف رجل وناس ولباس ، وحکی لنا بعض طلبة الیمن أنه سمع فی بلادهم من یقول : خذ الرّمح ، وارکب امفرس ، ولعل ذلک لغة لبعضهم. لا لجمیعهم ، ألا تری إلی البیت السابق وأنها فی الحدیث دخلت علی النوعین.
أحدها : أن تکون اسما موصولا بمعنی الذی وفروعه ، وهی الداخلة علی أسماء الفاعلین والمفعولین ، قیل : والصفات المشبّهة ، ولیس بشیء ؛ لأن الصفة المشبهة للثبوت فلا تؤوّل بالفعل ، ولهذا کانت الداخلة علی اسم التفضیل لیست موصولة باتفاق ، وقیل : هی فی الجمیع حرف تعریف ، ولو صح ذلک لمنعت من إعمال اسمی الفاعل والمفعول ، کما منع منه التصغیر والوصف ، وقیل : موصول حرفی ، ولیس بشیء ؛ لأنها لا تؤول بالمصدر ، وربما وصلت بظرف ، أو جملة اسمیة (1)أو فعلیة فعلها مضارع ، وذلک دلیل علی أنها لیست حرف تعریف ؛ فالأول کقوله :
65- من لا یزال شاکرا علی المعه ***فهو حر بعیشة ذات سعه
والثانی کقوله :
66- من القوم الرّسول الله منهم ***لهم دانت رقاب بنی معدّ
والثالث کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 60]
1) فی نسخة «أو بجملة اسمیة - إلخ»
67- [یقول الخنی وأبغض العجم ناطقا***إلی ربّنا] صوت الحمار الیجدّع
والجمیع خاص بالشعر ، خلافا للأخفش وابن مالک فی الأخیر.
والثانی : أن تکون حرف تعریف ، وهی نوعان : عهدیة ، وجنسیة ، وکل منهما ثلاثة أقسام :
فالعهدیة إما أن یکون مصحوبها معهودا ذکریا ، نحو (کَما أَرْسَلْنا إِلی فِرْعَوْنَ رَسُولاً فَعَصی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ) ونحو (فِیها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِی زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ) ونحو «اشتریت فرسا ثم بعت الفرس» وعبرة هذه أن یسدّ الضمیر مسدّها مع مصحوبها ، أو معهودا ذهنیّا ، نحو (إِذْ هُما فِی الْغارِ) ونحو (إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ) ، أو معهودا حضوریا ، قال ابن عصفور : ولا تقع هذه إلا بعد أسماء الإشارة ، نحو «جاءنی هذا الرجل» أو أیّ فی النداء نحو «یا أیّها الرّجل» أو إذا الفجائیة نحو «خرجت فإذا الأسد» أو فی اسم الزمان الحاضر نحو «الآن» انتهی. وفیه نظر ؛ لأنک تقول لشاتم رجل بحضرتک «لا تشتم الرّجل» فهذه للحضور فی غیر ما ذکر ، ولأن التی بعد إذا لیست لتعریف شیء حاضر حالة التکلم ؛ فلا تشبه ما الکلام فیه ، ولأن الصحیح فی الداخلة علی الآن أنها زائدة ؛ لأنها لازمة ، ولا یعرف أن التی للتعریف وردت لازمة ، بخلاف الزائدة ، والمثال الجید للمسألة قوله تعالی : (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ).
[*مدرس افغانی]
والجنسیة إما لاستغراق الأفراد ، وهی التی تخلفها کلّ حقیقة ، نحو (وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً) ونحو (إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا) أو لاستغراق خصائص الأفراد ، وهی التی تخلفها کل مجازا ، نحو «زید الرّجل علما» أی الکامل فی هذه الصفة ، ومنه (ذلِکَ الْکِتابُ) أو
[شماره صفحه واقعی : 61]
لتعریف الماهیة ، وهی التی لا تخلفها کل لا حقیقة ولا مجازا ، نحو (وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ) وقولک «والله لا أتزوج النساء» ، أو «لا ألبس الثیاب» ولهذا یقع الحنث بالواحد منهما ، وبعضهم یقول فی هذه : إنها لتعریف العهد ؛ فإن الأجناس أمور معهودة فی الأذهان متمیز بعضها عن بعض ، ویقسم المعهود إلی شخص وجنس.
والفرق بین المعرف بأل هذه وبین اسم الجنس النکرة هو الفرق بین المقید
والمطلق ، وذلک لأن ذا الألف واللام یدلّ علی الحقیقة بقید حضورها فی الذهن واسم الجنس النکرة یدل علی مطلق الحقیقة ، لا باعتبار قید.
تنبیه - قال ابن عصفور : أجازوا فی نحو «مررت بهذا الرّجل» کون الرجل نعتا وکونه بیانا ، مع اشتراطهم فی البیان أن یکون أعرف من المبیّن ، وفی النعت أن لا یکون أعرف من المنعوت ، فکیف یکون الشیء أعرف وغیر أعرف؟.
وأجاب بأنه إذا قدّر بیانا قدرت أل فیه لتعریف الحضور ؛ فهو یفید الجنس بذاته ؛ والحضور بدخول أل ، والإشارة إنما تدل علی الحضور دون الجنس ، وإذا قدّر نعتا قدرت أل فیه للعهد ، والمعنی مررت بهذا وهو الرجل المعهود بیننا ؛ فلا دلالة فیه علی الحضور ، والإشارة تدل علیه ، فکانت أعرف. قال : وهذا معنی کلام سیبویه.
الوجه الثالث : أن تکون زائدة ، وهی نوعان : لازمة وغیر لازمة.
فالأولی کالتی فی الأسماء الموصولة ، علی القول بأنّ تعریفها بالصلة ، وکالواقعة فی الأعلام ، بشرط مقارنتها لنقلها کالنّضر والنّعمان واللّات والعزّی ، أو لارتجالها کالسّموأل ، أو لغلبتها علی بعض من هی له فی الأصل کالبیت للکعبة والمدینة لطیبة والنّجم للثریا ، وهذه فی الأصل لتعریف العهد.
[شماره صفحه واقعی : 62]
والثانیة نوعان : کثیرة واقعة فی الفصیح ، وغیرها.
فالأولی الداخلة علی علم منقول من مجرد صالح لها ملموح أصله کحارث وعبّاس وضحّاک ، فتقول فیها : الحرث ، والعبّاس ، والضّحّاک ، ویتوقّف هذا النوع علی السماع ، ألا تری أنه لا یقال مثل ذلک فی نحو محمد ومعروف وأحمد؟.
والثانیة نوعان : واقعة فی الشعر ، وواقعة فی شذوذ [من] النثر.
فالأولی کالداخلة علی یزید وعمرو فی قوله :
68- باعد أمّ العمرو من أسیرها***حرّاس أبواب علی قصورها
وفی قوله :
69- رأیت الولید بن الیزید مبارکا***شدیدا بأعباء الخلافة کاهله
فأما الداخلة علی ولید فی البیت فللمح الأصل ، وقیل : أل فی الیزید والعمرو للتعریف ، وإنهما نکّرا ثم أدخلت علیهما أل ، کما ینکر العلم إذا أضیف کقوله :
70- علا زیدنا یوم النّقا رأس زیدکم ***[بأبیض ماضی الشّفرتین یمان]
[*مدرس افغانی]
واختلف فی الداخلة علی «بنات أوبر» فی قوله :
71- ولقد جنیتک أکمؤا وعساقلا***ولقد نهیتک عن بنات الأوبر [ص 220]
فقیل : زائدة للضرورة ؛ لأن «ابن أوبر» علم علی نوع من الکمأة ، ثم جمع علی «بنات أوبر» کما یقال فی جمع ابن عرس «بنات عرس» ولا یقال «بنو عرس» لأنه لما لا یعقل ؛ وردّه السّخاوی بأنها لو کانت زائدة لکان وجودها کالعدم ؛ فکان یخفضه بالفتحة ؛ لأن فیه العلمیة والوزن ، وهذا سهو منه ؛ لأن أل تقتضی أن ینجرّ الاسم بالکسرة ولو کانت زائدة [فیه] ؛ لأنه قد أمن فیه
[شماره صفحه واقعی : 63]
التنوین ، وقیل : أل فیه للمح الأصل ؛ لأن «أوبر» صفة کحسن وحسین وأحمر ، وقیل : للتعریف ، وإن «ابن أوبر» نکرة کابن لبون ؛ فأل فیه مثلها فی قوله :
72- وابن اللّبون إذا مالزّ فی قرن ***لم یستطع صولة البزل القناعیس
قاله المبرد ، ویردّه أنا لم یسمع ابن أوبر إلا ممنوع الصرف.
والثانیة کالواقعة فی قولهم : «ادخلوا الأوّل فالأول» و «جاؤوا الجمّاء الغفیر» وقراءة بعضهم (لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ) بفتح الیاء ؛ لأن الحال
واجبة التنکیر ، فإن قدرت الأذلّ مفعولا مطلقا علی حذف مضاف ، أی خروج الأذل کما قدره الزمخشری لم یحتج إلی دعوی زیادة أل.
[*مدرس افغانی]
تنبیه - کتب الرشید لیلة إلی القاضی أبی یوسف یسأله عن قول القائل :
73- فإن ترفقی یا هند فالرّفق أیمن ***وإن تخرقی یا هند فالخرق أشأم
فأنت طلاق والطّلاق عزیمة***ثلاث ، ومن یخرق أعقّ وأظلم
فقال : ماذا یلزمه إذا رفع الثلاث وإذا نصبها؟ قال أبو یوسف : فقلت : هذه مسألة نحویة فقهیة ، ولا آمن الخطأ إن قلت فیها برأیی ، فأتیت الکسائی وهو فی فراشه ، فسألته ، فقال : إن رفع ثلاثا طلقت واحدة ، لأنه قال «أنت طلاق» ثم أخبر أن الطلاق التام ثلاث ، وإن نصبها طلقت ثلاثا ، لأن معناه أنت طالق ثلاثا ، وما بینهما جملة معترضة ، فکتبت بذلک إلی الرشید ، فأرسل إلیّ بجوائز ، فوجهت بها إلی الکسائی ، انتهی ملخصا.
وأقول : إن الصواب أن کلا من الرفع والنصب محتمل لوقوع الثلاث ولوقوع الواحدة ، أما الرفع فلأن أل فی الطلاق إما لمجاز الجنس کما تقول
[شماره صفحه واقعی : 64]
«زید الرّجل» أی هو الرّجل المعتدّ به ، وإما للعهد الذکری مثلها فی (فَعَصی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ) أی وهذا الطلاق المذکور عزیمة ثلاث ، ولا تکون للجنس الحقیقی ؛ لئلا یلزم الإخبار عن العام بالخاص کما یقال «الحیوان إنسان» وذلک باطل ، إذ لیس کل حیوان إنسانا ، ولا کل طلاق عزیمة ولا ثلاثا ؛ فعلی العهدیة یقع الثلاث ، وعلی الجنسیة یقع واحدة کما قال الکسائی ، وأما النصب فلأنه محتمل لأن یکون علی المفعول المطلق ، وحینئذ یقتضی وقوع الطلاق الثلاث ، إذ المعنی فأنت طالق ثلاثا ، ثم اعترض بینهما بقوله : والطلاق عزیمة ، ولأن یکون حالا
من الضمیر المستتر فی عزیمة ، وحینئذ لا یلزم وقوع الثلاث ، لأن المعنی : والطلاق عزیمة إذا کان ثلاثا ، فإنما یقع ما نواه ، هذا ما یقتضیه معنی هذا اللفظ مع قطع النظر عن شیء آخر ، وأما الذی أراده هذا الشاعر المعین فهو الثلاث لقوله بعد :
فبینی بها إن کنت غیر رفیقة***وما لامرئ بعد الثّلاث مقدّم
مسألة - أجاز الکوفیون وبعض البصریین وکثیر من المتأخرین نیابة أل عن الضمیر المضاف إلیه ، وخرّجوا علی ذلک (فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی) و «مررت برجل حسن الوجه» و «ضرب زید الظّهر والبطن» إذا رفع الوجه والظهر والبطن ، والمانعون یقدرون هی المأوی له ، والوجه منه ، والظهر والبطن منه [فی الأمثلة] وقید ابن مالک الجواز بغیر الصلة. وقال الزمخشری فی (وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها) : إن الأصل أسماء المسمیات ، وقال أبو شامة فی قوله :
74- بدأت ببسم الله فی النّظم أولا
إن الأصل فی نظمی ؛ فجوزا نیابتها عن الظاهر وعن ضمیر الحاضر ، والمعروف من کلامهم إنما هو التمثیل بضمیر الغائب.
[شماره صفحه واقعی : 65]
مسألة - من الغریب أن أل تأتی للاستفهام ، وذلک فی حکایة قطرب «أل فعلت؟» بمعنی هل فعلت ، وهو من إبدال الخفیف ثقیلا کما فی الآل عند سیبویه ، لکن ذلک سهل ؛ لأنه جعل وسیلة إلی الألف التی هی أخف الحروف
صوت
[*مدرس افغانی]
بالفتح والتخفیف - علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرف استفتاح بمنزلة ألا ، وتکثر قبل القسم کقوله :
75- أما والّذی أبکی وأضحک ، والّذی ***أمات وأحیا ، والّذی أمره الأمر [ص 68]
وقد تبدل همزتها هاء أو عینا قبل القسم ، وکلاهما مع ثبوت الألف وحذفها ، أو تحذف الألف مع ترک الإبدال ؛ وإذا وقعت أنّ بعد أما هذه کسرت کما تکسر بعد ألا الاستفتاحیة.
والثانی : أن تکون بمعنی حقّا أو أحقّا ، علی خلاف فی ذلک سیأتی ، وهذه تفتح أنّ بعدها کما تفتح بعد حقا ، وهی حرف عند ابن خروف ، وجعلها مع أنّ ومعمولیها کلاما ترکّب من حرف واسم کما قاله الفارسی فی «یا زید» وقال بعضهم : [هی] اسم بمعنی حقّا ، وقال آخرون : هی کلمتان ، الهمزة للاستفهام. و «ما» اسم بمعنی شیء ، وذلک الشیء حق ، فالمعنی أحقا ، وهذا هو الصواب ، وموضع «ما» النصب علی الظرفیة کما انتصب «حقا» علی ذلک فی نحو قوله :
76- أحقّا أن جیرتنا استقلّوا***[فنیّتنا ونیّتهم فریق]
وهو قول سیبویه ، وهو الصحیح ، بدلیل قوله :
77- أفی الحقّ أنّی مغرم بک هائم ***[وأنّک لا خلّ هواک ولا خمر]
[شماره صفحه واقعی : 66]
فأدخل علیها فی ، وأنّ وصلتها مبتدأ ، والظرف خبره ، وقال المبرد : حقا مصدر لحقّ محذوفا ، وأن وصلتها فاعل.
وزاد المالقی لأما معنی ثالثا ، وهو أن تکون حرف عرض بمنزلة ألا ، فتختص بالفعل ، نحو «أما تقوم» و «أما تقعد» وقد یدّعی فی ذلک أن الهمزة للاستفهام التقریریّ مثلها فی ألم وألا ، وأنّ ما نافیة ، وقد تحذف هذه الهمزة کقوله :
78- ما تری الدّهر قد أباد معدّا***وأباد السّراة من عدنان
بالفتح والتشدید - وقد تبدل میمها الأولی یاء ، استثقالا للتضعیف ، کقول عمر بن أبی ربیعة.
79- رأت رجلا أیما إذا الشّمس عارضت ***فیضحی ، وأیما بالعشیّ فیخصر
وهو حرف شرط وتفصیل وتوکید.
أما أنها شرط فیدل لها لزوم الفاء (1)بعدها ، نحو (فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ، وَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ) الآیة ، ولو کانت الفاء للعطف لم تدخل علی الخبر ، إذ لا یعطف الخبر علی مبتدئه ، ولو کانت زائدة لصح الاستغناء عنها ، ولما لم یصح ذلک وقد امتنع کونها للعطف تعین أنها فاء الجزاء فإن قلت : قد استغنی عنها فی قوله :
80- فأمّا القتال لا قتال لدیکم ***[ولکنّ سیرا فی عراض المواکب]
قلت : هو ضرورة ، کقول عبد الرحمن بن حسّان :
[شماره صفحه واقعی : 67]
1) فی نسخة «فبدلیل لزوم الفاء بعدها»
81- من یفعل الحسنات الله یشکرها***[والشّرّ بالشّر عند الله مثلان]
[ص 98 ، 139 ، 165 ، 236 ، 422 ، 423 ، 517 ، 636 ، 647]
فإن قلت : قد حذفت (1)فی التنزیل فی قوله تعالی (فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَکَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ).
قلت : الأصل : فیقال لهم أکفرتم ، فحذف القول استغناء عنه بالمقول فتبعته الفاء فی الحذف ، وربّ شیء یصح تبعا ولا یصح استقلالا ، کالحاج عن غیره یصلّی عنه رکعتی الطواف ، ولو صلی أحد عن غیره ابتداء لم یصح علی الصحیح ، هذا قول الجمهور.
وزعم بعض المتأخّرین أن فاء جواب «أمّا» لا تحذف فی غیر الضرورة أصلا ، وأن الجواب فی الآیة (فَذُوقُوا الْعَذابَ) والأصل : فیقال لهم ذوقوا ، فحذف القول وانتقلت الفاء إلی المقول ، وأن ما بینهما اعتراض ، وکذا قال فی آیة الجاثیة (وَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا أَفَلَمْ تَکُنْ آیاتِی تُتْلی عَلَیْکُمْ) الآیة ، قال : أصله فیقال لهم ألم تکن آیاتی ، ثم حذف القول وتأخرت الفاء عن الهمزة.
وأما التفصیل فهو غالب أحوالها کما تقدم فی آیة البقرة ، ومن ذلک (أَمَّا السَّفِینَةُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ) (وَأَمَّا الْغُلامُ) (وَأَمَّا الْجِدارُ) الآیات ، وقد یترک تکرارها استغناء بذکر أحد القسمین عن الآخر ، أو بکلام یذکر بعدها فی موضع ذلک القسم ؛ فالأول نحو (یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ) أی وأما الذین کفروا بالله فلهم کذا وکذا ، والثانی نحو (هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ ،
[شماره صفحه واقعی : 68]
1) فی نسخة «فقد حذفت»
فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ) أی وأما غیرهم فیؤمنون به ویکلون معناه إلی ربهم ، ویدل علی ذلک (وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا) أی کلّ من المتشابه والمحکم من عند الله ، والإیمان بهما واجب ، وکأنه قیل : وأما الراسخون فی العلم فیقولون ؛
[*مدرس افغانی]
وهذه الآیة فی أمّا المفتوحة نظیر قولک فی إما المکسورة «إمّا أن تنطق بخیر وإلّا فاسکت» وسیأتی ذلک ، کذا ظهر لی ، وعلی هذا فالوقف علی (إِلَّا اللهُ) وهذا المعنی هو المشار إلیه فی آیة البقرة السابقة فتأملها.
وقد تأتی لغیر تفصیل أصلا ، نحو «أما زید فمنطلق».
وأما التوکید فقلّ من ذکره ، ولم أر من أحکم شرحه غیر الزمخشری ؛ فإنه قال : فائدة أمّا فی الکلام أن تعطیه فضل توکید ، تقول : زید ذاهب ، فإذا قصدت توکید ذلک وأنه لا محالة ذاهب وأنه بصدد الذهاب وأنه منه عزیمة قلت «أمّا زید فذهب» ولذلک قال سیبویه فی تفسیره : مهما یکن من شیء فزید ذاهب ، وهذا التفسیر مدل بفائدتین. بیان کونه توکیدا ، وأنه فی معنی الشرط ، انتهی.
ویفصل بین «أمّا» وبین الفاء بواحد من أمور ستة ، أحدها : المبتدأ کالآیات
السابقة ، والثانی : الخبر ، نحو «أما فی الدار فزید» وزعم الصفار أن الفصل به قلیل ، والثالث : جملة الشرط ، نحو (فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَرَوْحٌ) الآیات ، والرابع : اسم منصوب لفظا أو محلا بالجواب ، نحو (فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ) الآیات والخامس : اسم کذلک معمول لمحذوف یفسره ما بعد الفاء ، نحو «أما زیدا فاضربه» وقراءة بعضهم (وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ) بالنصب ، ویجب تقدیر العامل بعد الفاء وقبل ما دخلت علیه ؛ لأن أما نائبة
[شماره صفحه واقعی : 69]
عن الفعل ؛ فکأنها فعل ، والفعل لا یلی الفعل وأما نحو «زید کان یفعل» ففی کان ضمیر فاصل فی التقدیر ، وأما «لیس خلق الله مثله» ففی لیس أیضا ضمیر [لکنه ضمیر] الشأن والحدیث ، وإذا قیل بأنّ لیس حرف فلا إشکال ، وکذا إذا قیل فعل یشبه الحرف ، ولهذا أهملها بنو تمیم ؛ إذ قالوا «لیس الطّیب إلا المسک» بالرفع. والسادس : ظرف معمول لأما لما فیها من معنی الفعل الذی نابت عنه أو للفعل المحذوف ، نحو «أما الیوم فإنی ذاهب ، وأما فی الدار فإنّ زیدا جالس» ولا یکون العامل ما بعد الفاء ؛ لأن خبر إنّ لا یتقدم علیها فکذلک معموله ، هذا قولی سیبویه والمازنی والجمهور ، وخالفهم المبرد وابن درستویه والفراء ، فجعلوا العامل نفس الخبر ، وتوسّع الفراء فجوزه فی بقیة أخوات إنّ ؛ فإن قلت «أمّا الیوم فأنا جالس» احتمل کون العامل أمّا وکونه الخبر لعدم المانع ، وإن قلت «أما زیدا فإنی ضارب» لم یجز أن یکون العامل واحدا منهما ، وامتنعت المسألة عند الجمهور ؛ لأن أما لا تنصب المفعول ، ومعمول خبر إنّ لا یتقدم علیها ، وأجاز ذلک المبرد ومن وافقه علی تقدیر إعمال الخبر.
تنبیهان - الأول : أنه سمع «أما العبید فذو عبید» بالنصب ، «وأمّا قریشا فأنا أفضلها» وفیه عندی دلیل علی أمور ؛ أحدها : أنه لا یلزم أن یقدر مهما یکن من شیء ، بل یجوز أن یقدر غیره مما یلیق بالمحل ؛ إذ التقدیر هنا مهما ذکرت ، وعلی ذلک یتخرج قولهم «أما العلم فعالم» و «أمّا علما فعالم» فهذا أحسن (1)مما قیل إنه مفعول مطلق ».
معمول لما بعد الفاء ، أو مفعول لأجله إن کان معرفا وحال إن کان منکرا ، والثانی أن أمّا لیست العاملة ؛ إذ لا یعمل الحرف فی المفعول به ، والثالث أنه یجوز «أما زیدا فإنی أکرم» علی تقدیر العمل للمحذوف.
[شماره صفحه واقعی : 70]
1) فی نسخة «فهو أحسن - إلخ».
التنبیه الثانی : أنه لیس من أقسام أمّا التی فی قوله تعالی (أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) ولا التی فی قول الشاعر :
أبا خراشة أمّا أنت ذا نفر***فإنّ قومی لم تأکلهم الضّبع
[ق 44 ص 437 ، 694]
بل هی فیهما کلمتان ؛ فالتی فی الآیة هی أم المنقطعة وما الاستفهامیة ، وأدغمت المیم فی المیم للتماثل ، والتی فی البیت هی أن المصدریة وما المزیدة (1)، والأصل لأن کنت ، فحذف الجار وکان للاختصار ؛ فانفصل الضمیر ؛ لعدم ما یتصل به ، وجیء بما عوضا عن کان ، وأدغمت النون فی المیم للتقارب.
صوت
[*مدرس افغانی]
المکسورة المشددة - قد تفتح همزتها ، وقد تبدل میمها الأولی یاء ، وهی مرکبة عند سیبویه من إن وما ، وقد تحذف ما کقوله :
82- سقته الرّواعد من صیّف ***وإن من خریف فلن یعدما [ص 61]
أی إما من صیف وإما من خریف ، وقال المبرد والأصمعی : إن فی هذا البیت شرطیة ، والفاء فاء الجواب ، والمعنی : وإن سقته من خریف فلن یعدم الریّ ، ولیس بشیء ؛ لأن المراد وصف هذا الوعل بالریّ علی کل حال ، ومع الشرط لا یلزم ذلک ، وقال أبو عبیدة : إن فی البیت زائدة.
وإمّا عاطفة عند أکثرهم ، أعنی إمّا الثانیة فی نحو قولک «جاءنی إما زید وإمّا عمرو» وزعم یونس والفارسیّ وابن کیسان أنها غیر عاطفة کالأولی ،
[شماره صفحه واقعی : 71]
1) فی نسخة «وما الزائدة».
ووافقهم ابن مالک ؛ لملازمتها غالبا الواو العاطفة ، ومن غیر الغالب قوله :
83- یا لیتما أمّنا شالت نعامتها***أیما إلی جنّة أیما إلی نار».
وفیه شاهد ثان ، وهو فتح الهمزة ، وثالث وهو الإبدال ، ونقل ابن عصفور الإجماع علی أن إمّا الثانیة غیر عاطفة کالأولی ، قال : وإنما ذکروها فی باب العطف لمصاحبتها لحرفه ، وزعم بعضهم أن إمّا عطفت الاسم علی الاسم ، والواو عطفت إمّا علی إمّا ، وعطف الحرف علی الحرف غریب ، ولا خلاف أن إمّا الأولی غیر عاطفة ؛ لاعتراضها بین العامل والمعمول فی نحو «قام إمّا زید وإمّا عمرو» وبین أحد معمولی العامل ومعموله الآخر فی نحو «رأیت إمّا زیدا وإمّا عمرا» وبین المبدل منه وبدله نحو قوله تعالی (حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ) فإن ما بعد الأولی بدل مما قبلها.
ولإمّا خمسة معان :
أحدها : الشک ، نحو «جاءنی إمّا زید وإمّا عمرو» إذا لم تعلم الجائی منهما.
والثانی : الإبهام ، نحو (وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللهِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ).
والثالث : التخییر ، نحو (إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً) (إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَإِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقی) ووهم ابن الشّجری ؛ فجعل من ذلک (إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ).
والرابع : الإباحة ، نحو «تعلّم إما فقها وإما نحوا» و «جالس إما الحسن وإما ابن سیرین» ونازع فی ثبوت هذا المعنی لإمّا جماعة مع إثباتهم إیاه لأو.
والخامس : التفصیل ، نحو (إِمَّا شاکِراً وَإِمَّا کَفُوراً) وانتصابهما علی
[شماره صفحه واقعی : 72]
هذا علی الحال المقدّرة ، وأجاز الکوفیون کون إمّا هذه هی إن الشرطیة وما الزائدة ، قال مکی : ولا یجیز البصریون أن یلی الاسم أداة الشرط حتی یکون بعده فعل یفسّره ، نحو (وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ) وردّ علیه ابن الشجری بأنّ المضمر هنا کان ؛ فهو بمنزلة قوله :
84- قد قیل ذلک إن حقّا وإن کذبا***[فما اعتذارک من قول إذا قیلا؟]
وهذه المعانی لأو کما سیأتی ، إلا أن إمّا یبنی الکلام معها من أول الأمر علی ما جیء بها لأجله من شک وغیره ، ولذلک وجب تکرارها فی غیر ندور ، وأو یفتتح الکلام معها علی الجزم ثم یطرأ الشک أو غیره ، ولهذا لم تتکرر.
وقد یستغنی عن إمّا الثانیة بذکر ما یغنی عنها نحو «إما أن تتکلّم بخیر وإلّا فاسکت» وقول المثقّب العبدی :
85- فإمّا أن تکون أخی بصدق ***فأعرف منک غثّی من سمینی (1)
وإلّا فاطّرحنی واتّخذنی ***عدوّا أتّقیک وتتّقینی
وقد یستغنی عن الأولی لفظا کقوله :
سقنه الرّواعد من صیّف [82]
البیت ، وقد تقدم ، وقوله :
86- تلمّ بدار قد تقادم عهدها***وإمّا بأموات ألم حیالها
أی إما بدار ، والفراء یقیسه ؛ فیجیز «زید یقوم وإما یقعد» کما یجوز «أو یقعد».
[شماره صفحه واقعی : 73]
1) فی نسخة «فإمّا أن تکون أخی بحق».
صوت
[*مدرس افغانی]
تنبیه - لیس من أقسام إمّا التی فی قوله تعالی (فَإِمَّا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً) بل هذه إن الشرطیة وما الزائدة.
حرف عطف ، ذکر له المتأخرون معانی انتهت إلی اثنی عشر.
الأول : الشک ، نحو (لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ).
والثانی : الإبهام ، نحو (وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ) الشاهد فی الأولی ، وقول الشاعر :
87- نحن أو أنتم الأولی ألفوا الحق ؛ ***فبعدا للمبطلین وسحقا.
والثالث : التخییر ، وهی الواقعة بعد الطلب ، [و] قبل ما یمتنع فیه الجمع نحو «تزوّج هندا أو أختها» و «خذ من مالی دینارا أو درهما».
فإن قلت : فقد مثل العلماء بآیتی الکفارة والفدیة للتخییر مع إمکان الجمع.
قلت : لا یجوز الجمع بین الإطعام والکسوة والتحریر علی أنّ الجمیع الکفارة (1)ولا بین الصیام والصدقة والنسک علی أنهنّ الفدیة ، بل تقع واحدة منهن کفارة أو فدیة والباقی قربة مستقلة خارجة عن ذلک.
[*مدرس افغانی]
والرابع : الإباحة ، وهی الواقعة بعد الطلب وقبل ما یجوز فیه الجمع ، نحو «جالس العلماء أو الزهّاد» و «تعلم الفقه أو النحو» وإذا دخلت لا الناهیة امتنع فعل الجمیع نحو (وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً) إذ المعنی لا تطع أحدهما ، فأیهما فعله فهو أحدهما ، وتلخیصه أنها تدخل للنّهی عما کان مباحا ، وکذا حکم النهی الداخل علی التخییر ، وفاقا للسیرافی ، وذکر ابن
[شماره صفحه واقعی : 74]
1) فی نسخة «قلت : لا یجوز الجمع بین الإطعام والکسوة والتحریر اللاتی کل منهن کفارة» وکذا فیما بعده ، والذی أثبتناه أظهر.
مالک أن أکثر ورود أو «للاباحة» فی التشبیه نحو (فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) والتقدیر نحو (فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی) فلم یخصها بالمسبوقة بالطلب.
والخامس : الجمع المطلق کالواو ، قاله الکوفیون والأخفش والجرمی ، واحتجوا بقول توبة :
88- وقد زعمت لیلی بأنّی فاجر***لنفسی تقاها أو علیها فجورها
وقیل : أو فیه للابهام ، وقول جریر :
89- جاء الخلافة أو کانت له قدرا***کما أتی ربّه موسی علی قدر
والذی رأیته فی دیوان جریر «إذ کانت» وقوله :
90- وکان سیّان أن لا یسرحوا نعما***أو یسرحوه بها ، واغبرّت السّوح
أی : وکان الشأن أن لا یرعوا الإبل وأن یرعوها سیان لوجود القحط ، وإنما قدرنا «کان» شانیة لئلا یلزم الإخبار عن النکرة بالمعرفة ،
[*مدرس افغانی]
وقول الراجز :
91- إنّ بها أکتل أو رزاما***خویر بین ینقفان الهاما
إذ لم یقل «خویربا» کما تقول «زید أو عمرو لص» ولا تقول لصان ، وأجاب الخلیل عن هذا بأن «خویر بین» بتقدیر «أشتم» لا نعت تابع ، وقول النابغة :
92- قالت : ألا لیتما هذا الحمام لنا***إلی حمامتنا أو نصفه فقد
فحسبوه فالفوه کما ذکرت ***ستّا وستّین لم تنقص ولم تزد (1)
[ص 315 ، 338]
[شماره صفحه واقعی : 75]
1) فی أکثر النسخ «تسعا وتسعین» ولها وجه لا بأس به.
ویقوّیه أنه روی «ونصفه» وقوله :
93- قوم إذا سمعوا الصّریخ رأیتهم ***ما بین ملجم مهره أو سافع
ومن الغریب أن جماعة - منهم ابن مالک - ذکروا مجیء أو بمعنی الواو ، ثم ذکروا أنها تجیء بمعنی «ولا» نحو (وَلا عَلی أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبائِکُمْ) وهذه هی تلک بعینها ، وإنما جاءت «لا» توکیدا للنفی السابق ، ومانعة من توهم تعلیق النفی بالمجموع ، لا بکل واحد ، وذلک مستفاد من دلیل خارج عن اللفظ وهو الإجماع ، ونظیره قولک «لا یحلّ [لک] الزنا والسّرقة» ولو ترکت لا فی التقدیر لم یضر ذلک.
وزعم ابن مالک أیضا أن «أو» التی للاباحة حالّة محلّ الواو ، وهذا أیضا
مردود ؛ لأنه لو قیل «جالس الحسن وابن سیرین» کان المأمور به مجالستهما [معا] ولم یخرج المأمور عن العهدة بمجالسة أحدهما ، هذا هو المعروف من کلام النحویین ، ولکن ذکر الزمخشری عند الکلام علی قوله تعالی : (تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ) أن الواو تأتی للاباحة ، نحو «جالس الحسن وابن سیرین» وأنه إنما جیء بالفذلکة دفعا لتوهم إرادة الإباحة فی (فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ) وقلّده فی ذلک صاحب الإیضاح البیانی ، ولا تعرف هذه المقالة لنحوی.
[*مدرس افغانی]
والسادس : الإضراب کبل ، فعن سیبویه إجازة ذلک بشرطین : تقدم نفی أو نهی ، وإعادة العامل ، نحو «ما قام زید أو ما قام عمرو» و «لا یقم زید أو لا یقم عمرو» ونقله عنه ابن عصفور ، ویؤیده أنه قال فی (وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً) ولو قلت أو لا تطع کفورا انقلب لمعنی ، یعنی أنه یصیر إضرابا عن النهی الأول ونهیا عن الثانی فقط ، وقال الکوفیون وأبو علی وأبو الفتح وابن
[شماره صفحه واقعی : 76]
برهان : تأتی للاضراب مطلقا ، احتجاجا بقول جریر :
94- ماذا تری فی عیال قد برمت بهم ***لم أحص عدّتهم إلّا بعدّاد؟
کانوا ثمانین أو زادوا ثمانیة***لو لا رجاؤک قد قتلت أولادی [ص 301]
وقراءة أبی السّمال (أَوَکُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ) بسکون واو «أو» ، واختلف فی (وَأَرْسَلْناهُ إِلی مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ) فقال الفراء : بل یزیدون ، هکذا جاء فی التفسیر مع صحته فی العربیة. وقال بعض الکوفیین : بمعنی الواو ، وللبصریین فیها أقوال ؛ قیل : للابهام ، وقیل : للتخییر ؛ أی إذا رآهم الرائی تخیر بین أن یقول هم مائة ألف أو یقول هم أکثر ؛ نقله ابن الشجری عن سیبویه ؛ وفی ثبوته عنه نظر ؛ ولا یصح التخییر بین شیئین الواقع أحدهما ؛ وقیل : هی للشک
مصروفا إلی الرائی ، ذکره ابن جنی ، وهذه الأقوال - غیر القول بأنها بمعنی الواو - مقولة فی (وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ) (فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً)
والسابع : التقسیم ، نحو «الکلمة اسم أو فعل أو حرف» ذکره ابن مالک فی منظومته [الصغری] وفی شرح الکبری ، ثم عدل عنه فی التسهیل وشرحه فقال : تأتی للتفریق المجرّد من الشک والإبهام والتخییر ، وأما هذه الثلاثة فإن مع کل منها تفریقا مصحوبا بغیره ، ومثل بنحو (إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً) (وَقالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصاری) قال : وهذا أولی من التعبیر بالتقسیم ؛ لأن استعمال الواو فی التقسیم أجود نحو «الکلمة اسم وفعل وحرف» وقوله :
95- [وننصر مولانا ، ونعلم أنّه] ***کما النّاس مجروم علیه وجارم
[ص 343 و 412]
[شماره صفحه واقعی : 77]
ومن مجیئه بأو قوله :
96- فقالوا : لنا ثنتان ، لا بدّ منهما***صدور رماح أشرعت أو سلاسل
انتهی ، ومجیء الواو فی التقسیم أکثر لا یقتضی أن «أو» لا تأتی له ، بل إثباته الأکثریة للواو یقتضی ثبوته بقلة لأو ، وقد صرح بثبوته فی البیت الثانی ، ولیس فیه دلیل ، لاحتمال أن یکون المعنی لا بد من أحدهما ، فحذف المضاف کما قیل فی (یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ) وغیره عدل عن العبارتین ، فعبّر بالتفصیل ، ومثّله بقوله تعالی (وَقالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصاری) (قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ) إذ المعنی : وقالت الیهود کونوا هودا ، وقالت النصاری کونوا نصاری ، وقال بعضهم : ساحر ، وقال بعضهم : مجنون فأو فیهما لتفصیل الإجمال فی (قالُوا) وتعسّف ابن الشجری فقال فی الآیة الأولی : إنها حذف منها مضاف
وواو وجملتان فعلیّتان ، وتقدیره : وقال بعضهم - یعنی الیهود - کونوا هودا ، وقال بعضهم - یعنی النصاری - کونوا نصاری ، قال : فأقام (أَوْ نَصاری) مقام ذلک کله ، وذلک دلیل علی شرف هذا الحرف ، انتهی.
[*مدرس افغانی]
والثامن : أن تکون بمعنی «إلا» فی الاستثناء ، وهذه ینتصب المضارع بعدها بإضمار أن کقولک «لأقتلنّه أو یسلم» وقوله :
97- وکنت إذا غمزت قناة قوم ***کسرت کعوبها أو تستقیما
وحمل علیه یعض المحققین قوله تعالی : (لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً) فقدر (تَفْرِضُوا) منصوبا بأن مضمرة ، لا مجزوما بالعطف علی (تَمَسُّوهُنَّ) لئلا یصیر المعنی لا جناح علیکم فیما یتعلق بمهور النساء إن طلقتموهن فی مدة انتفاء أحد هذین الأمرین ، مع أنه
[شماره صفحه واقعی : 78]
إذا انتفی الفرض دون المسیس لزم مهر المثل ، وإذا انتفی المسیس دون الفرض لزم نصف المسمّی ، فکیف یصح نفی الجناح عند انتفاء أحد الأمرین؟ ولأن المطلقات المفروض لهنّ قد ذکرن ثانیا بقوله تعالی : (وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ) الآیة ، وترک ذکر الممسوسات لما تقدم من المفهوم ، ولو کان (تَفْرِضُوا) مجزوما لکانت المسوسات والمفروض لهن مستویین فی الذکر ، وإذا قدرت «أو» بمعنی إلا خرجت المفروض لهنّ عن مشارکة الممسوسات فی الذکر.
وأجاب ابن الحاجب عن الأول بمنع کون المعنی مدة انتفاء أحدهما ، بل مدة لم یکن واحد منهما ، وذلک بنفیهما جمیعا ، لأنه نکرة فی سیاق النفی الصریح ، بخلاف الأول ، فإنه لا ینفی إلا أحدهما.
وأجاب بعضهم عن الثانی بأن ذکر المفروض لهن إنما کان لتعیین النصف لهن ، لا لبیان أن لهنّ شیئا فی الجملة.
وقیل : أو بمعنی الواو ، ویؤیده قول المفسرین : إنها نزلت فی رجل أنصاری طلّق امرأته قبل المسیس وقبل الفرض ، وفیها قول آخر سیأتی.
والتاسع : أن تکون بمعنی «إلی» وهی کالتی قبلها فی انتصاب المضارع بعدها بأن مضمرة ، نحو «لألزمنّک أو تقضینی حقی» وقوله :
98- لأستسهلنّ الصّعب أو أدرک المنی ***فما انقادت الآمال إلّا لصابر
ومن قال فی (أَوْ تَفْرِضُوا) إنه منصوب جوّز هذا المعنی فیه ، ویکون غایة لنفی الجناح ، لا لنفی المسیس ، وقیل : أو بمعنی الواو.
والعاشر : التقریب ، نحو «ما أدری أسلّم أو ودّع» قاله الحریری وغیره.
[شماره صفحه واقعی : 79]
الحادی عشر : الشرطیة ، نحو «لأضربنّه عاش أو مات» أی إن عاش بعد الضرب وإن مات ، ومثله «لآتینّک أعطیتنی أو حرمتنی» قاله ابن الشجری.
الثانی عشر : التبعیض ، نحو (وَقالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصاری) نقله ابن الشجری عن بعض الکوفیین ، والذی یظهر لی أنه إنما أراد معنی التفصیل السابق ؛ فإن کل واحد مما قبل «أو» التفصیلیة وما بعدها بعض لما تقدم علیهما من المجمل ، ولم یرد أنها ذکرت لتفید مجرد معنی التبعیض.
تنبیه - التحقیق أن «أو» موضوعة لأحد الشیئین أو الأشیاء ، وهو الذی یقوله المتقدمون ، وقد تخرج إلی معنی بل ، وإلی معنی الواو ، وأما بقیة المعانی فمستفادة من غیرها ، ومن العجب أنهم ذکروا أن من معانی صیغة افعل التخییر والإباحة ، ومثّلوه بنحو «خذ من مالی درهما أو دینارا» أو «جالس الحسن أو ابن سیرین» ثم ذکروا أن أو تفیدهما ، ومثلوا بالمثالین المذکورین لذلک ، ومن البین الفساد هذا المعنی العاشر ، وأو فیه إنما هی للشک علی زعمهم ، وإنما استفید [معنی] التقریب من إثبات اشتباه السّلام بالتودیع ؛ إذ حصول ذلک - مع تباعد ما بین الوقتین - ممتنع أو مستبعد ، وینبغی لمن قال إنها تأتی للشرطیة أن یقول وللعطف لأنه قدّر مکانها وإن ، والحقّ أن الفعل الذی قبلها دالّ علی معنی حرف
الشرط کما قدّره هذا القائل ، وأنّ أو علی بابها ، ولکنها لما عطفت علی ما فیه معنی الشرط دخل المعطوف فی معنی الشرط.
صوت
[*مدرس افغانی]
بفتح الهمزة والتخفیف - علی خمسة أوجه :
أحدها : أن تکون للتنبیه ؛ فتدلّ علی تحقق ما بعدها ، وتدخل علی الجملتین ، نحو (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ) (أَلا یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ) ویقول المعربون فیها : حرف استفتاح ؛ فیبینون مکانها ، ویهملون
[شماره صفحه واقعی : 80]
معناها ، وإفادتها التحقیق من جهة ترکیبها من الهمزة ولا ، وهمزة الاستفهام إذا دخلت علی النفی أفادت التحقیق ، نحو (أَلَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی؟) قال الزمخشری : ولکونها بهذا المنصب من التحقیق لا تکاد تقع الجملة بعدها إلا مصدّرة بنحو ما یتلقی به القسم ، نحو (أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللهِ) وأختها «أما» من مقدّمات الیمین وطلائعه کقوله :
99- أما والّذی لا یعلم الغیب غیره ***ویحیی العظام البیض وهی رمیم
وقوله :
أما والّذی أبکی وأضحک ، والّذی***أمات وأحیا ، والّذی أمره الأمر [75]
والثانی : التوبیخ والإنکار(1)، کقوله :
100- ألا طعان ألا فرسان عادیة***إلّا تجشّؤکم حول التّنانیر [ص 403]
وقوله :
101- ألا ارعواء لمن ولّت شبیبته ***وآذنت بمشیب بعده هرم
والثالث : التمنی ، کقوله :
102- ألا عمر ولّی مستطاع رجوعه ***فیرأب ما أثأت ید الغفلات [ص 439]
ولهذا نصب «یرأب» لأنه جواب تمنّ مقرون بالفاء.
والرابع : الاستفهام عن النفی، کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 81]
1) ظاهر کلامه أن المفید للتوبیخ والإنکار هو «ألا» برمتها ، والذی علیه الأئمّة أن المفید لهما هو الهمزة وحدها ، وأن «لا» باقیة الدلالة علی النفی.
ألا اصطبار لسلمی أم لها جلد***إذا ألاقی الذی لاقاه أمثالی؟ [10]
وفی هذا البیت ردّ علی من أنکر وجود هذا القسم ، وهو الشلوبین.
وهذه الأقسام الثلاثة مختصة بالدخول علی الجملة الاسمیة ، وتعمل عمل «لا» التّبرئة ، ولکن تختصّ التی للتمنی بأنها لا خبر لها لفظا وتقدیرا (1)، وبأنها لا یجوز مراعاة محلّها مع اسمها ، وأنها لا یجوز إلغاؤها ولو تکررت ؛ أما الأول فلأنها بمعنی أتمنی ، وأتمنی لا خبر له ، وأما الآخران فلأنها بمنزلة لیت ، وهذا کله قول سیبویه ومن وافقه ، وعلی هذا فیکون قوله فی البیت «مستطاع رجوعه» مبتدأ وخبر علی التقدیم والتأخیر ، والجملة صفة ثانیة علی اللفظ ، ولا یکون «مستطاع» خبرا أو نعتا علی المحل و «رجوعه» مرفوع به علیهما لما بینا (2).
والخامس : العرض والتحضیض ، ومعناهما : طلب الشیء ، لکن الغرض طلب بلین ، والتحضیض طلب بحثّ ، وتختص ألا هذه بالفعلیة ، نحو (أَلا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللهُ لَکُمْ) (أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ) ومنه عند الخلیل قوله :
103- ألا رجلا جزاه الله خیرا***یدلّ علی محصّلة تبیت
[ص 283 و 689]
والتقدیر عنده «ألا تروننی رجلا هذه صفته» فحذف الفعل مدلولا علیه بالمعنی ، وزعم بعضهم أنه محذوف علی شریطة التفسیر ، أی ألا جزی الله
[شماره صفحه واقعی : 83]
رجلا جزاه خیرا ، ».
وألا علی هذا للتنبیه ، وقال یونس : ألا للتمنی ، ونوّن اسم «لا» للضرورة ، وقول الخلیل أولی ؛ لأنه لا ضرورة فی إضمار الفعل ، بخلاف التنوین ، وإضمار الخلیل أولی من إضمار غیره ؛ لأنه لم یرد أن یدعو لرجل علی هذه الصفة ، وإنما قصده طلبه ، وأما قول ابن الحاجب فی تضعیف هذا القول «إنّ یدلّ صفة لرجل فیلزم الفصل بینهما بالجملة المفسرة وهی أجنبیة» فمردود بقوله تعالی (إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ) ثم الفصل بالجملة لازم وإن لم تقدر مفسرة ، إذ لا تکون صفة ؛ لأنها إنشائیة.
صوت
[*مدرس افغانی]
بالکسر والتشدید - علی أربعة أوجه :
أحدها : أن تکون للاستثناء ، نحو (فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِیلاً) وانتصاب ما بعدها فی هذه الآیة ونحوها بها علی الصحیح ، ونحو (ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ) وارتفاع ما بعدها فی هذه الآیة ونحوها علی أنه بدل بعض من کل عند البصریین ویبعده أنه لا ضمیر معه فی نحو «ما جاءنی أحد إلا زید» کما فی [نحو] «أکلت الرغیف ثلثه» وأنه مخالف للمبدل منه فی النفی والإیجاب ، وعلی أنه معطوف علی المستثنی منه و «إلّا» حرف عطف عند الکوفیین ، وهی عندهم بمنزلة «لا» العاطفة فی أن ما بعدها مخالف لما قبلها ، لکن ذاک منفی بعد إیجاب ، وهذا موجب بعد نفی ، وردّ بقولهم «ما قام إلّا زید» ولیس شیء من أحرف العطف یلی العامل ، وقد یجاب بأنه لیس تالیها فی التقدیر ؛ إذ الأصل «ما قام أحد إلا زید».
الثانی : أن تکون بمنزلة غیر فیوصف بها وبتالیها ، جمع منکر أو شبهه.
فمثال الجمع المنکر (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) فلا یجوز فی إلا هذه أن تکون للاستثناء ، من جهة المعنی ، إذ التقدیر حینئذ لو کان فیهما
[شماره صفحه واقعی : 83]
آلهة لیس فیهم الله لفسدتا ، وذلک یقتضی بمفهومه أنه لو کان فیهما آلهة فیهم الله لم تفسدا ، ولیس ذلک المراد ، ولا من جهة اللفظ ، لأن آلهة جمع منکر فی الإثبات فلا عموم له
فلا یصحّ الاستثناء منه ، فلو قلت «قام رجال إلا زیدا» لم یصح اتفاقا ، وزعم المبرد أن «إلّا» فی هذه الآیة للاستثناء ، وأن ما بعدها بدل ، محتجا بأن «لو» تدل علی الامتناع ، وامتناع الشیء انتفاؤه ، وزعم أن التفریغ بعدها جائز ، وأن نحو «لو کان معنا إلّا زید» أجود کلام ، ویردّه أنهم لا یقولون «لو جاءنی دیّار أکرمته» ولا «لو جاءنی من أحد أکرمته» ولو کانت بمنزلة الثانی لجاز ذلک کما یجوز «ما فیها دیّار» و «ما جاءنی من أحد» ولما لم یجز ذلک دلّ علی أن الصواب قول سیبویه إنّ إلّا وما بعدها صفة.
قال الشلوبین وابن الضائع : ولا یصح المعنی حتی تکون إلا بمعنی غیر ، والتی یراد بها البدل والعوض ، قالا : وهذا هو المعنی فی المثال الذی ذکره سیبویه توطئة للمسألة ، وهو «لو کان معنا رجل إلا زید لغلبنا» أی : رجل مکان زید أو عوضا من زید ، انتهی.
قلت : ولیس کما قالا ، بل الوصف فی المثال وفی الآیة مختلف ، فهو فی المثال مخصّص مثله فی قولک «جاء رجل موصوف بأنه غیر زید» وفی الآیة مؤکّد مثله فی قولک «متعدد موصوف بأنه غیر الواحد» وهکذا الحکم أبدا :
إن طابق ما بعد إلّا موصوفها فالوصف مخصّص له ، وإن خالفه بإفراد أو غیره فالوصف مؤکد ،
[*مدرس افغانی]
ولم أر من أفصح عن هذا ، لکن النحویین قالوا : إذا قیل «له عندی عشرة إلا درهما» فقد أقر له بتسعة ، فإن قال «إلّا درهم» فقد أقر له بعشرة ، وسرّه أن المعنی حینئذ عشرة موصوفة بأنها غیر درهم ، وکلّ عشرة فهی موصوفة بذلک ، فالصفة هنا مؤکدة صالحة للاسقاط مثلها فی (نَفْخَةٌ
[شماره صفحه واقعی : 84]
واحِدَةٌ)(1)وتتخرج الآیة علی ذلک ، إذ المعنی حینئذ لو کان فیهما آلهة لفسدتا ، أی أن الفساد یترتب علی تقدیر تعدّد الآلهة ، وهذا هو المعنی المراد ومثال المعرف الشبیه بالمنکر قوله :
104- أنیخت فألقت بلدة فوق بلدة***قلیل بها الأصوات إلّا بغامها [ص 347]
فإن تعریف «الأصوات» تعریف الجنس.
ومثال شبه الجمع قوله :
105- لو کان غیری سلیمی الدّهر غیّره ***وقع الحوادث إلّا الصّارم الذّکر
فإلّا الصارم : صفة لغیری.
ومقتضی کلام سیبویه أنه لا یشترط کون الموصوف جمعا أو شبهه ، لتمثیله ب- «لو کان معنا رجل إلّا زید لغلبنا» وهو لا یجری «لو» مجری النفی ، کما یقول المبرد.
وتفارق إلا هذه غیرا من وجهین :
أحدهما : أنه لا یجوز حذف موصوفها ، لا یقال «جاءنی إلّا زید» ویقال «جاءنی غیر زید» ونظیرها فی ذلک الجمل والظروف ، فإنها تقع صفات ، ولا یجوز أن تنوب عن موصوفاتها.
والثانی : أنه لا یوصف بها إلا حیث یصح الاستثناء ، فیجوز «عندی درهم إلا دانق» لأنه یجوز إلا دانقا ، ویمتنع «إلا جید» ، لأنه یمتنع إلا جیدا ، ویجوز «درهم غیر جید» قاله جماعات ، وقد یقال : إنه مخالف لقولهم فی (لَوْ
[شماره صفحه واقعی : 85]
1) فی نسخة «مثلها فی (نَعْجَةٌ واحِدَةٌ)» وکلتاهما صحیح.
کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ) الآیة ، ولمثال سیبویه «لو کان معنا رجل إلا زید لغلبنا»
وشرَط ابنُ الحاجب فی وقوع إلا صفة تعذر الاستثناء ، وجعل من الشاذ قوله :
106- وکلّ أخ مفارقه أخوه ***لعمر أبیک إلّا الفرقدان
[ص 568]
والوصف هنا مخصص لا مؤکد ، کما بینت (1)من القاعدة.
والثالث : أن تکون عاطفة بمنزلة الواو فی التشریک فی اللفظ والمعنی ، ذکره الأخفش والفرّاء وأبو عبیدة ، وجعلوا منه قوله تعالی : (لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) (لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ) أی ولا الذین ظلموا ، ولا من ظلم ، وتأولهما الجمهور علی الاستثناء المنقطع.
[*مدرس افغانی]
والرابع : أن تکون زائدة ، قاله الأصمعی وابن جنی ، وحملا علیه قوله :
107- حراجیج ما تنفکّ إلّا مناخة***علی الخسف أو نرمی بها بلدا قفرا
وابن مالک ، [و] حمل علیه قوله :
108- أری الدّهر إلا منجنونا بأهله ***وما صاحب الحاجات إلّا معذّبا
وإنما المحفوظ «وما الدهر» ثم إن صحت روایته فتخرّج علی أن «أری» جواب لقسم مقدر ، وحذفت «لا» کحذفها فی (تَاللهِ تَفْتَؤُا) ودلّ علی ذلک الاستثناء المفرّغ ، وأما بیت ذی الرمة فقیل : غلط منه ، وقیل : من الرواة ، وإن الروایة
[شماره صفحه واقعی : 86]
1) فی نسخة «لما بینت من القاعدة».
«آلا» بالتنوین ، أی شخصا ، وقیل : تنفک تامة بمعنی ما تنفصل عن التعب ، أو ما تخلص منه ، فنفیها نفی ، ومناخة : حال ، وقال جماعة کثیرة : هی ناقصة والخبر «علی الخسف» و «مناخة» حال ، وهذا فاسد ؛ لبقاء الإشکال ؛ إذ لا یقال «جاء زید إلّا راکبا».
تنبیه - لیس من أقسام إلا التی فی نحو (إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللهُ) وإنما هذه کلمتان إن الشرطیة ولا النافیة ، ومن العجب أن ابن مالک علی إمامته ذکرها فی شرح التسهیل من أقسام إلّا.
بالفتح والتشدید - حرف تحضیض مختص بالجمل الفعلیة الخبریة کسائر أدوات التحضیض ، فأما قوله :
109- ونبّئت لیلی أرسلت بشفاعة***إلیّ ، فهلّا نفس لیلی شفیعها
[ص 297 و 337 و 669]
فالتقدیر : فهلا کان هو ، أی الشأن ، وقیل : التقدیر فهلا شفعت نفس لیلی ؛ لأن الإضمار من جنس المذکور أقیس ، وشفعیها علی هذا خبر لمحذوف ، أی هی شفعیها.
تنبیه - لیس من أقسام «ألّا» التی فی قوله تعالی : (وَإِنَّهُ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ) بل هذه کلمتان أن الناصبة ولا النافیة ، أو أن المفسّرة [أو المخففة من الثقیلة (1)] ولا الناهیة ، ولا موضع لها علی هذا ، وعلی الأول فهی بدل من (کِتابٌ) علی أنه بمعنی مکتوب ، وعلی أن الخبر بمعنی الطلب ، بقرینة (وَأْتُونِی) ومثلها (أَلَّا یَسْجُدُوا) فی قراءة التشدید ،
[شماره صفحه واقعی : 87]
1) سقط ما بین هذین المعقوفین من النسخة التی شرح علیها الدسوقی.
ولکن أن فیها الناصبة لیس غیر ، و «لا» فیها محتملة للنفی ؛ فتکون ألا بدلا من (أَعْمالَهُمْ) أو خبرا لمحذوف ، أی : أعمالهم ألا یسجدوا ، وللزیادة فتکون (أَلَّا) مخفوضة بدل من (السَّبِیلِ) أو مختلفا فیها : أمخفوضة هی أم منصوبة ، وذلک علی أن الأصل لئلا واللام متعلقة بیهتدون.
حرف جر ، له ثمانیة معان :
أحدها : انتهاء الغایة الزمانیة ، نحو (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَی اللَّیْلِ) والمکانیة نحو (مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی) وإذا دلّت قرینة علی دخول ما بعدها نحو «قرأت القرآن من أوله إلی آخره» أو خروجه نحو (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَی اللَّیْلِ) ونحو (فَنَظِرَةٌ إِلی مَیْسَرَةٍ) عمل بها ، وإلا فقیل : یدخل إن کان من الجنس ، وقیل : یدخل مطلقا ، وقیل : لا یدخل مطلقا ، وهو الصحیح ؛ لأن
الأکثر مع القرینة عدم الدخول ؛ فیجب الحمل علیه عند التردد.
والثانی : المعیة ، وذلک إذا ضممت شیئا إلی آخر ، وبه قال الکوفیون وجماعة من البصریین فی (مَنْ أَنْصارِی إِلَی اللهِ) وقولهم «الذّود إلی الذّود إبل» والذود : من ثلاثة إلی عشرة [والمعنی إذا جمع القلیل إلی مثله صار کثیرا] ، ولا یجوز «إلی زید مال» ترید مع زید مال.
[*مدرس افغانی]
والثالث : التبیین ، وهی المبینة لفاعلیّة مجرورها بعد ما یفید حبا أو بغضا من فعل تعجب أو اسم تفضیل نحو (رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ).
والرابع : مرادفة اللام نحو (وَالْأَمْرُ إِلَیْکِ) وقیل : لانتهاء الغایة ، أی منته إلیک ، ویقولون «أحمد إلیک الله سبحانه» أی أنهی حمده إلیک.
والخامس : موافقة فی ، ذکره جماعة فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 88]
110- فلا تترکنّی بالوعید کأنّنی ***إلی النّاس مطلیّ به القار أجرب
قال ابن مالک : ویمکن أن یکون منه (لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ) وتأول بعضهم البیت علی تعلق إلی بمحذوف ، أی مطلی بالقار مضافا إلی الناس فحذف وقلب الکلام ، وقال ابن عصفور : هو علی تضمین مطلی معنی مبغّض ، قال : ولو صح مجیء إلی بمعنی فی لجاز «زید إلی الکوفة».
والسادس : الابتداء ، کقوله :
111- تقول وقد عالیت بالکور فوقها : ***أیسقی فلا یروی إلیّ ابن أحمرا؟
أی منی.
والسابع : موافقة عند ، کقوله :
112- أم لا سبیل إلی الشّباب ، وذکره ***أشهی إلیّ من الرّحیق السّلسل؟
والثامن : التوکید ، وهی الزائدة ، أثبت ذلک الفراء ، مستدلا بقراءة بعضهم (أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ) بفتح الواو ، وخرّجت علی تضمین تهوی معنی تمیل ، أو أن الأصل تهوی بالکسر ، فقلبت الکسرة فتحة والیاء ألفا کما یقال فی رضی : رضا ، وفی ناصیة : ناصاة ، قاله ابن مالک ، وفیه نظر ، لأن شرط هذه اللغة تحرک الیاء فی الأصل.
بالکسر والسکون - حرف جواب بمعنی نعم ، فیکون لتصدیق المخبر ولإعلام المستخبر ، ولوعد الطالب ، فتقع بعد «قام زید» و «هل قام زید» و «اضرب زیدا» ونحوهن ، کما تقع نعم بعدهن ، وزعم ابن الحاجب أنها إنما تقع بعد الاستفهام نحو (وَیَسْتَنْبِئُونَکَ أَحَقٌّ هُوَ ، قُلْ إِی وَرَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ) ولا تقع عند الجمیع إلا قبل القسم ، وإذا قیل «إی والله» ثم أسقطت الواو ،
[شماره صفحه واقعی : 89]
جاز سکون الیاء وفتحها وحذفها ، وعلی الأول فیلتقی ساکنان علی غیر حدّهما.
بالفتح والسکون - علی وجهین :
حرف لنداء البعید أو القریب أو المتوسط ، علی خلاف فی ذلک ، قال الشاعر :
113- ألم تسمعی أی عبد فی رونق الضّحی ***بکاء حمامات لهنّ هدیر
وفی الحدیث «أی ربّ» وقد تمدّ ألفها.
وحرف تفسیر ، تقول «عندی عسجد أی ذهب» و «غضنفر أی أسد» وما بعدها عطف بیان علی ما قبلها ، أو بدل ، لا عطف نسق ، خلافا للکوفیین وصاحبنی المستوفی والمفتاح ، لأنا لم نر عاطفا یصلح للسقوط دائما ، ولا عاطفا ملازما لعطف الشیء علی مرادفه ، وتقع تفسیرا للجمل أیضا ، کقوله :
114- وترمیننی بالطّرف ، أی أنت مذنب ***وتقلیننی ، لکنّ إیّاک لا أقلی [ص 400 و 413]
وإذا وقعت بعد تقول وقبل فعل مسند للضمیر حکی الضمیر ، نحو «تقول استکتمته الحدیث أی سألته کتمانه» یقال ذلک بضم التاء ، ولو جئت بإذا مکان أی فتحت التاء فقلت «إذا سألته» لأن إذا ظرف لتقول ، وقد نظم ذلک بعضهم فقال :
115- إذا کنیت بأی فعلا تفسّره ***فضمّ تاءک فیه ضمّ معترف
وإن تکن بإذا یوما تفسّره
ففتحة التّاء أمر غیر مختلف
صوت
[*مدرس افغانی]
بفتح الهمزة وتشدید الیاء - اسم یأتی علی خمسة أوجه :
[شماره صفحه واقعی : 90]
شرطا ، نحو (أَیًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی) (أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ).
واستفهاما ، نحو (أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً) (فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ) وقد تخفف کقوله :
116- تنظّرت نصرا والسّماکین أیهما***علیّ من الغیث استهلّت مواطره
وموصولا ، نحو (لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ) التقدیر : لننزعن الذی هو أشد ، قاله سیبویه ، وخالفه الکوفیون وجماعة من البصریین ؛ لأنهم یرون أن أیا الموصولة معربة دائما کالشرطیة والاستفهامیة ، قال الزجاج : ما تبین لی أن سیبویه غلط إلا فی موضعین هذا أحدهما ، فإنه یسلم أنها تعرب إذا أفردت ، فکیف یقول ببنائها إذا أضیفت؟ وقال الجرمی : خرجت من البصرة فلم أسمع منذ فارقت الخندق إلی مکة أحدا یقول «لأضربنّ أیّهم قائم» بالضم ، اه. وزعم هؤلاء أنها فی الآیة استفهامیة ، وأنها مبتدأ ، وأشدّ خبر ، ثم اختلفوا فی مفعول ننزع ، فقال الخلیل : محذوف ، والتقدیر : لننزعنّ الفریق الذی (1)یقال فیهم أیهم أشد ، وقال یونس : هو الجملة ، وعلّقت ننزع عن العمل کما فی (لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصی) وقال الکسائی
والأخفش : کل شیعة ، ومن زائدة ، وجملة الاستفهام مستأنفة ، وذلک علی قولهما فی جواز زیادة من فی الإیجاب. ویردّ أقوالهم أن التعلیق مختص بأفعال القلوب ، وأنه لا یجوز «لأضربنّ الفاسق» بالرفع بتقدیر الذی یقال فیه هو الفاسق ، وأنه لم یثبت زیادة من فی الإیجاب ، وقول الشاعر :
[شماره صفحه واقعی : 91]
1) فی نسخة «لننزعن الذین یقال فیهم» وما أثبتناه أدق.
117- إذا ما لقیت بنی مالک ***فسلّم علی أیّهم أفضل
[ص 409 و 552]
یروی بضم أیّ ، وحروف الجر لا تعلّق ، ولا یجوز حذف المجرور ودخول الجار علی معمول صلته ، ولا یستأنف ما بعد الجار.
وجوّز الزمخشری وجماعة کونها موصولة مع أن الضمة إعراب ، فقدّروا متعلق النزع من کل شیعة ، وکأنه قیل : لننزعن بعض کل شیعة ، ثم قدر أنه سئل : من هذا البعض؟ فقیل : هو الذی هو أشد ، ثم حذف المبتدآن المکتنفان للموصول ، وفیه تعسّف ظاهر ، ولا أعلمهم استعملوا أیا الموصولة مبتدأ ، وسیأتی ذلک عن ثعلب.
وزعم ابن الطراوة أن أیا مقطوعة عن الإضافة ، فلذلک بنیت ، وأن (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) مبتدأ وخبر ، وهذا باطل برسم الضمیر متّصلا بأیّ ، والإجماع علی أنها إذا لم تضف کانت معربة
وزعم ثعلب أن أیا لا تکون موصولة أصلا ، وقال : لم یسمع «أیهم هو فاضل جاءنی» بتقدیر الذی هو فاضل جاءنی.
[*مدرس افغانی]
والرابع : أن تکون دالة علی معنی الکمال ، فتقع صفة للنکرة نحو «زید رجل أیّ رجل» أی کامل فی صفات الرجال ، وحالا للمعرفة کمررت بعبد الله أیّ رجل.
والخامس : أن تکون وصلة إلی نداء ما فیه أل ، نحو «یا أیّها الرجل» وزعم الأخفش أن أیا لا تکون وصلة ، وأن أیا هذه هی الموصولة (1)
[شماره صفحه واقعی : 92]
1) فی نسخة «وأن أیا هذه موصولة».
حذف صدر صلتها وهو العائد ، والمعنی یا من هو الرجل ، وردّ بأنه لیس لنا عائد یجب حذفه ، ».
ولا موصول التزم کون صلته جملة اسمیة ، وله أن یجیب عنهما بأن «ما» فی قولهم «لا سیّما زید» بالرفع کذلک.
وزاد قسما ، وهو : أن تکون نکرة موصوفة نحو «مررت بأیّ معجب لک» کما یقال : بمن معجب لک ، وهذا غیر مسموع.
ولا تکون «أی» غیر مذکور معها مضاف إلیه البتة إلا فی النداء والحکایة ، یقال «جاءنی رجل» فتقول : أیّ یا هذا ، وجاءنی رجلان ، فتقول : أیان ، وجاءنی رجال ، فتقول : أیّون.
تنبیه - قول أبی الطیب :
118- أیّ یوم سررتنی بوصال ***لم ترعنی ثلاثة بصدود (1)؟ [ص514]
لیست فیه أی موصولة ؛ لأن الموصولة لا تضاف إلا إلی المعرفة ، قال أبو علی فی التذکرة فی قوله :
119- أرأیت أیّ سوالف وخدود***برزت لنا بین اللّوی فزرود؟
لا تکون أی فیه موصولة ؛ لإضافتها إلی نکرة ، انتهی.
ولا شرطیة ؛ لأن المعنی حینئذ : إن سررتنی یوما بوصالک آمنتنی ثلاثة أیام من صدودک ، وهذا عکس المعنی المراد ، وإنما هی للاستفهام الذی یراد به النفی ، کقولک لمن أدعی أنه أکرمک : أیّ یوم أکرمتنی؟ والمعنی ما
[شماره صفحه واقعی : 93]
1) فی نسخة «إلا و روعتنی» بزیادة واو الحال بعد إلا ، والفصیح ترکها.
سررتنی یوما بوصالک إلا روّعتنی(1)ثلاثة بصدودک ، والجملة الأولی مستأنفة قدّم ظرفها ؛ لأن له الصّدر ، والثانیة إما فی موضع جر صفة لوصال علی حذف العائد : أی لم ترعنی بعده ، کما حذف فی قوله تعالی : (وَاتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ) الآیة ، أو نصب حالا من فاعل سررتنی أو مفعوله ، والمعنی : أی یوم سررتنی غیر رائع لی أو غیر مروع منک ، وهی حال مقدّرة مثلها فی (طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ) أو لا محل لها علی أن تکون معطوفة علی الأولی بفاء محذوفة کما قیل فی (وَإِذْ قالَ
مُوسی لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ، قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً؟ قالَ أَعُوذُ بِاللهِ) وکذا فی بقیة الآیة ، وفیه بعد ، والمحققون فی الآیة علی أن الجمل مستأنفة ، بتقدیر : فما قالوا له؟ فما قال لهم؟ ومن روی «ثلاثة» بالرفع لم یجز عنده کون الحال من فاعل سررتنی ، لخلو «ترعنی» من ضمیر ذی الحال.
صوت
[*مدرس افغانی]
علی أربعة أوجه :
أحدها : أن تکون اسما للزمن الماضی ، ولها أربعة استعمالات.
أحدها : أن تکون ظرفا ، وهو الغالب ، نحو (فَقَدْ نَصَرَهُ اللهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا).
والثانی : أن تکون مفعولا به ، نحو (وَاذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ) والغالب علی المذکورة فی أوائل القصص فی التنزیل أن تکون مفعولا به ، بتقدیر «اذکر» نحو (وَإِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ) (وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ) (وَإِذْ فَرَقْنا بِکُمُ الْبَحْرَ) وبعض المعربین یقول فی ذلک : إنه ظرف لا ذکر محذوفا ،
[شماره صفحه واقعی : 94]
1) فی نسخة «إلا و روعتنی» بزیادة واو الحال بعد إلا ، والفصیح ترکها.
وهذا وهم فاحش ، لاقتضائه حینئذ الأمر بالذکر فی ذلک الوقت ، مع أن الأمر للاستقبال ، وذلک الوقت قد مضی قبل تعلق الخطاب بالمکلفین منّا ، وإنما المراد ذکر الوقت نفسه لا الذکر فیه.
والثالث : أن تکون بدلا من المفعول ، نحو (وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ) فإذ : بدل اشتمال من مریم علی حد البدل فی (یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِیهِ).
وقوله تعالی : (اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیاءَ) یحتمل کون إذ فیه ظرفا للنعمة وکونها بدلا منها.
والرابع : أن یکون مضافا إلیها اسم زمان صالح للاستغناء عنه نحو «یومئذ ، وحینئذ» أو غیر صالح له نحو قوله تعالی : (بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا)
وزعم الجمهور أن إذ لا تقع إلا ظرفا أو مضافا إلیها ، وأنها فی نحو (وَاذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً) ظرف لمفعول محذوف ، أی : واذکروا نعمة الله علیکم إذ کنتم
قلیلا ، وفی نحو (إِذِ انْتَبَذَتْ) ظرف لمضاف إلی مفعول محذوف ، أی : واذکر قصة مریم ، ویؤید هذا القول التصریح بالمفعول فی (وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً).
ومن الغریب أن الزمخشری قال فی قراءة بعضهم (لمن من الله علی المؤمنین إذ بعث فیهم رسولا) : إنه یجوز أن یکون التقدیر منّه إذ بعث ، وأن تکون إذ فی محل رفع کإذا فی قولک : أخطب ما یکون الأمیر إذا کان قائما ، أی لمن منّ الله علی المؤمنین وقت بعثه ، انتهی ؛ فمقتضی هذا الوجه أن إذ مبتدأ ، ولا نعلم بذلک قائلا ، ثم تنظیره بالمثال غیر مناسب ؛ لأن الکلام فی إذ لا فی إذا ، وکان حقه أن یقول إذ کان ؛ لأنهم یقدرون فی هذا المثال ونحوه
[شماره صفحه واقعی : 95]
إذ تارة وإذا أخری ، بحسب المعنی المراد ، ثم ظاهره أن المثال یتکلم [به] هکذا ، والمشهور أن حذف الخبر فی ذلک واجب ، وکذلک المشهور أن إذا المقدرة فی المثال فی موضع نصب ، ولکن جوّز عبد القاهر کونها فی موضع رفع ، تمسکا بقول بعضهم : أخطب ما یکون الأمیر یوم الجمعة ، بالرفع ؛ فقاس الزمخشری إذ علی إذا ، والمبتدأ علی الخبر.
والوجه الثانی : أن تکون اسما للزمن المستقبل ، نحو (یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها) والجمهور لا یثبتون هذا القسم ، ویجعلون الآیة من باب (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ) أعنی من تنزیل المستقبل الواجب الوقوع منزلة ما قد وقع ، وقد یحتج لغیرهم بقوله تعالی : (فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ) فإنّ (یَعْلَمُونَ) مستقبل لفظا ومعنی ؛ لدخول حرف التنفیس علیه ، وقد أعمل فی إذ ؛ فیلزم أن یکون بمنزلة إذا.
[*مدرس افغانی]
والثالث : أن تکون للتعلیل ، نحو (وَلَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ) أی : ولن ینفعکم الیوم اشتراککم فی العذاب ؛ لأجل ظلمکم فی الدنیا ، وهل هذه حرف بمنزلة لام العلة أو ظرف والتعلیل مستفاد من قوة الکلام لامن اللفظ ؛ فإنه إذا قیل : ضربته إذ أساء ، وأرید [بإذ] الوقت اقتضی ظاهر الحال أن الإساءة سبب الضرب؟ قولان ، وإنما یرتفع السؤال علی القول الأول ؛ فإنه لو قیل : «لن ینفعکم الیوم وقت ظلمکم الاشتراک فی العذاب» لم یکن التعلیل مستفادا ؛ لاختلاف زمنی الفعلین ، ویبقی إشکال فی الآیة ، وهو أن إذ لا تبدل من الیوم لاختلاف الزمانین ، ولا تکون ظرفا لینفع ؛ لأنه لا یعمل فی ظرفین ، ولا لمشترکون ؛ لأن معمول خبر الأحرف الخمسة لا یتقدم علیها ولأن معمول الصلة لا یتقدم علی الموصول ، ولأن اشتراکهم فی الآخرة لا فی زمن ظلمهم.
[شماره صفحه واقعی : 96]
ومما حملوه علی التعلیل (وَإِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ) (وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَما یَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ) وقوله :
120- فأصبحوا قد أعاد الله نعمتهم ***إذ هم قریش ، وإذ ما مثلهم بشر
[ص 363 و 517 و 600]
وقول الأعشی :
121- إنّ محلّا وإن مرتحلا***وإنّ فی السّفر إذ مضوا مهلا
[ص 239 و 609 و 631]
أی إن لنا حلولا فی الدنیا وإن لنا ارتحالا عنها إلی الآخرة ، وإن فی الجماعة الذین ماتوا قبلنا إمهالا لنا ، لأنهم مضوا قبلنا وبقینا بعدهم ، وإنما یصح ذلک کله علی القول بأن إذ التعلیلیة حرف کما قدمنا.
والجمهور لا یثبتون هذا القسم ، وقال أبو الفتح : راجعت أبا علی مرارا فی قوله تعالی : (وَلَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ) الآیة ، مستشکلا إبدال إذ من الیوم ، فآخر ما تحصّل منه أن الدنیا والآخرة متصلتان ، وأنهما فی حکم الله تعالی سواء ، فکأن الیوم ماض ، أو کأن إذ مستقبلة ، انتهی.
وقیل : المعنی إذ ثبت ظلمکم. وقیل : التقدیر بعد إذ ظلمتم ، وعلیهما أیضا فإذ بدل من الیوم ، ولیس هذا التقدیر مخالفا لما قلناه فی (بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا) ؛ لأن المدّعی هناک أنها لا یستغنی عن معناها کما یجوز الاستغناء عن یوم فی یومئذ ، لأنها لا تحذف لدلیل ، وإذا لم تقدر إذ تعلیلا فیجوز أن تکون أنّ وصلتها تعلیلا ، والفاعل مستتر راجع إلی قولهم (یا لَیْتَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ) أو إلی القرین ، ویشهد لهما قراءة بعضهم (إِنَّکُمْ) بالکسر علی الاستئناف.
[شماره صفحه واقعی : 97]
صوت
[*مدرس افغانی]
والرابع : أن تکون للمفاجأة ، نص علی ذلک سیبویه ، وهی الواقعة بعد بینا أو بینما کقوله :
122- استقدر الله خیرا وارضینّ به ***فبینما العسر إذ دارت میاسیر
وهل هی ظرف مکان أو زمان ، أو حرف بمعنی المفاجأة ، أو حرف توکید ، أو زائد؟ أقوال ، وعلی القول بالظرفیة فقال ابن جنی : عاملها الفعل الذی بعدها ، لانها غیر مضافة إلیه ، وعامل «بینا وبینما» محذوف یفسره الفعل المذکور ، وقال الشلوبین : إذ مضافة إلی الجملة ، فلا یعمل فیها الفعل ولا فی بینا وبینما ، لأن المضاف إلیه لا یعمل فی المضاف ولا فیما قبله ، وإنما عاملها محذوف یدل علیه الکلام ، وإذ بدل منهما ، وقیل : العامل ما یلی بین بناء علی أنها مکفوفة عن الإضافة إلیه کما یعمل تالی اسم الشرط فیه ، وقیل : بین خبر لمحذوف ، وتقدیر قولک «حینما أنا قائم إذ جاء زید» بین أوقات قیامی مجیء زید ، ثم حذف المبتدأ مدلولا علیه بجاء زید ، وقیل : مبتدأ ، وإذ خبره ، والمعنی حین أنا قائم حین جاء زید.
وذکر لإذ معنیان آخران ، أحدهما : التوکید ، وذلک بأن تحمل علی الزیادة ، قاله أبو عبیدة ، وتبعه ابن قتیبة ، وحملا علیه آیات منها (وَإِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ) والثانی : التحقیق کقد ، وحملت علیه الآیة ، ولیس القولان بشیء ، واختار ابن الشّجری أنها تقع زائدة بعد بینا وبینما خاصة ، قال : لأنک إذا قلت «بینما أنا جالس إذ جاء زید» فقدرتها غیر زائدة أعملت فیها الخبر ، وهی مضافة إلی جملة جاء زید ، وهذا الفعل هو الناصب لبین ، فیعمل المضاف إلیه فیما قبل المضاف ، اه. وقد مضی کلام النحویین فی توجیه ذلک ، وعلی القول بالتحقیق فی الآیة ، فالجملة معترضة بین الفعل والفاعل.
[شماره صفحه واقعی : 98]
مسألة - تلزم إذ الإضافة إلی جملة ، إما اسمیة نحو (وَاذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ) أو فعلیة فعلها ماض لفظا ومعنی نحو (وَإِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ) (وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ) (وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ) أو فعلیة فعلها ماض معنی لا لفظا نحو (وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ) (وَإِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا) (وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِ) وقد اجتمعت الثلاثة فی قوله تعالی : (إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللهَ مَعَنا) الأولی ظرف لنصره ، والثانیة بدل منها ، والثالثة قیل بدل ثان وقیل ظرف لثانی اثنین ، وفیهما وفی إبدال الثانیة نظر ، لأن الزمن الثانی والثالث غیر الأول فکیف یبدلان منه؟ ثم لا یعرف أن البدل یتکرر إلا فی بدل الإضراب ، وهو ضعیف لا یحمل علیه التنزیل ، ومعنی (ثانِیَ اثْنَیْنِ) واحد من اثنین ، فکیف یعمل فی الظرف ولیس فیه معنی فعل؟ وقد یجاب بأن تقارب الأزمنة ینزلها منزلة المتحدة ، أشار إلی ذلک أبو الفتح فی المحتسب ، والظرف یتعلق بوهم الفعل وأیسر روائحه.
وقد یحذف أحد شطری الجملة فیظن من لا خبرة له أنها أضیفت إلی المفرد کقوله :
123- هل ترجعنّ لیال قد مضین لنا***والعیش منقلب إذ ذاک أفنانا؟
والتقدیر : إذ ذاک کذلک ، وقال الأخطل :
124- کانت منازل ألّاف عهدتهم ***إذ نحن إذ ذاک دون النّاس إخوانا
ألّاف - بضم الهمزة - جمع آلف بالمد مثل کافر وکفار ، ونحن وذاک مبتدآن حذف خبراهما ، والتقدیر : عهدتهم إخوانا إذ نحن متآلفون ؛ إذ ذاک کائن ، ولا تکون إذ الثانیة خبرا عن نحن ؛ لأنه زمان ونحن اسم عین ، بل هی ظرف
[شماره صفحه واقعی : 99]
للخبر المقدر ، وإذ الأولی ظرف لعهدتهم ، ودون : إما ظرف له أو للخبر المقدر أو لحال من إخوانا محذوفة ، أی متصافین دون الناس ، ولا یمنع ذلک تنکیر صاحب الحال ؛ لتأخره ؛ فهو کقوله :
125- لمیة موحشا طلل ***[یلوح کأنّه خلل [ص 436 و 659]
ولا کونه اسم عین ، لأن دون ظرف مکان لا زمان ، والمشار إلیه بذلک التجاوز المفهوم من الکلام.
[*مدرس افغانی]
وقالت الخنساء :
126- کأن لم یکونوا حمی یتّقی ***إذ النّاس إذ ذاک من عزبزّ
إذ الأولی ظرف لیتقی ، أو لحمی ، أو لیکونوا إن قلنا إن لکان الناقصة مصدرا ، والثانیة ظرف لبزّ ، ومن : مبتدأ موصول لا شرط ، لأن بزّ عامل فی إذ الثانیة ، ولا یعمل ما فی حیز الشرط فیما قبله عند البصریین ، وبز : خبر من ، والجملة خبر الناس ، والعائد محذوف ، أی من عزّ منهم ، کقولهم «السّمن منوان بدرهم» ولا تکون إذ الأولی ظرفا لبزّ ، لأنه جزء الجملة التی أضیفت إذ الأولی إلیها ، ولا یعمل شیء من المضاف إلیه فی المضاف ، ولا إذ الثانیة بدلا من الأولی ، لأنها إنما تکمل بما أضیفت إلیه ، ولا یتبع اسم حتی یکمل ، ولا [تکون] خبرا عن الناس ، لأنها زمان والناس اسم عین ، وذاک : مبتدأ محذوف الخبر ، أی کائن ، وعلی ذلک فقس.
وقد تحذف الجملة کلّها للعلم ، ویعوص عنها التنوین ، وتکسر الذال لالتقاء الساکنین ، نحو (وَیَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ) وزعم الأخفش أن إذ فی ذلک معربة لزوال افتقارها إلی الجملة ، وإن الکسرة إعراب ، لأن الیوم مضاف
[شماره صفحه واقعی : 100]
إلیها ، وردّ بأن بناءها لوضعها علی حرفین ، وبأن الافتقار باق فی المعنی کالموصول تحذف صلته لدلیل ، قال :
127- نحن الأولی فاجمع جمو***عک ثمّ وجّههم إلینا [ص 625]
أی نحن الأولی عرفوا ، وبأن العوض ینزل منزلة المعوض عنه ، فکأنّ المضاف إلیه مذکور ، وبقوله :
128- نهیتک عن طلابک أمّ عمرو***بعافیة وأنت إذ صحیح
فأجاب عن هذا بأن الأصل حینئذ ، ثم حذف المضاف وبقی الجر کقراءة بعضهم (وَاللهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ) أی ثواب الآخرة.
تنبیه - أضیفت «إذ» إلی الجملة الاسمیة ، فاحتملت الظرفیة والتعلیلیّة فی قول المتنبی :
129- أمن ازدیارک فی الدّجی الرّقباء***إذ حیث کنت من الظّلام ضیاء
وشرحه : أنّ أمن فعل ماض ، فهو مفتوح الآخر ، لا مکسوره علی أنه حرف جر کما توهّم شخص ادعی الأدب فی زماننا وأصرّ علی ذلک ، والازدیار أبلغ من الزیارة کما أن الاکتساب أبلغ من الکسب ، لأن الافتعال للتصرف ، والدال بدل عن التاء ، وفی : متعلقة به ، لا بأمن ؛ لأن المعنی أنهم أمنوا دائما أن تزوری فی الدجی ، وإذ : إما تعلیل أو ظرف مبدل من محل فی الدجی ، وضیاء : مبتدأ خبره حیث ، وابتدیء بالنکرة لتقدم خبرها علیها ظرفا ، ولأنها موصوفة فی المعنی ، لأن من الظلام صفة لها فی الأصل ، فلما قدمت علیها صارت حالا منها ، ومن للبدل ، وهی متعلقة بمحذوف ، وکان تامة ،
[شماره صفحه واقعی : 101]
وهی وفاعلها خفض بإضافة حیث ، والمعنی : إذ الضیاء حاصل فی کل موضع حصلت فیه بدلا من الظلام.
: أداة شرط تجزم فعلین ، وهی حرف عند سیبویه بمنزلة إن الشرطیة ، وظرف عند المبرد وابن السراج والفارسی ، وعملها الجزم قلیل ، لا ضرورة ، خلافا لبعضهم.
علی وجهین :
أحدهما : أن تکون للمفاجأة ، فتختص بالجمل الاسمیة ، ولا تحتاج إلی جواب ، ولا تقع فی الابتداء ، ومعناها الحال لا الاستقبال ، نحو «خرجت فإذا الأسد بالباب» ومنه (فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی) (إِذا لَهُمْ مَکْرٌ).
وهی حرف عند الأخفش ، ویرجّحه قولهم «خرجت فإذا إنّ زیدا بالباب» بکسر إن ، لأن إن لا یعمل ما بعدها فیما قبلها ، وظرف مکان عند المبرد ، وظرف زمان عند الزجاج ، واختار الأول ابن مالک ، والثانی ابن عصفور ، والثالث الزمخشریّ ، وزعم أن عاملها فعل مقدر مشتق من لفظ المفاجأة ، قال فی قوله تعالی : (ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً) الآیة : إن التقدیر إذا دعاکم فاجأتم الخروج فی ذلک الوقت ، ولا یعرف هذا لغیره ، وإنما ناصبها عندهم الخبر المذکور فی نحو «خرجت فإذا زید جالس» أو المقدر فی نحو «فإذا الأسد» أی حاضر ، وإذا قدّرت أنها الخبر فعاملها مستقر أو استقر.
ولم یقع الخبر معها فی التنزیل إلا مصرّحا به نحو (فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی) (فَإِذا هِیَ شاخِصَةٌ) (فَإِذا هُمْ خامِدُونَ) (فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ) (فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ).
وإذا قیل «خرجت فإذا الأسد» صح کونها عند المبرد خبرا ، أی
[شماره صفحه واقعی : 102]
فبالحضرة الأسد ، ولم یصح عند الزجاج ، لأن الزمان لا یخبر به عن الجثة ، ولا عند الأخفش لأن الحرف لا یخبر به ولا عنه ، فإن قلت «فإذا القتال» صحت خبریتها عند غیر الأخفش.
وتقول «خرجت فإذا زید جالس» أو «جالسا» فالرفع علی الخبریة ، وإذا
نصب به ، والنصب علی الحالیة والخبر إذا إن قیل بأنها مکان ، وإلا فهو محذوف.
نعم یجوز أن تقدرها خبرا عن الجثة مع قولنا إنها زمان إذا قدرت حذف مضاف کأن تقدر فی نحو «خرجت فإذا الأسد» فإذا حضور الأسد.
مسألة - قالت العرب «قد کنت أظنّ أن العقرب أشدّ لسعة من الزنبور فإذا هو هی» وقالوا أیضا «فإذا هو إیاها» وهذا هو الوجه الذی أنکره سیبویه لمّا سأله الکسائیّ ، وکان من خبرهما أن سیبویه قدم علی البرامکة ، فعزم یحیی بن خالد علی الجمع بینهما ، فجعل لذلک یوما ، فلما حضر سیبویه تقدّم إلیه الفرّاء وخلف ، فسأله خلف عن مسألة فأجاب فیها ، فقال له : أخطأت ، ثم سأله ثانیة وثالثة ، وهو یجیبه ، ویقول له : أخطأت ، فقال [له سیبویه] : هذا سوء أدب ، فأقبل علیه الفرّاء فقال له : إن فی هذا الرجل حدّة وعجلة ، ولکن ما تقول فیمن قال «هؤلاء أبون ومررت بأبین» کیف تقول علی مثال ذلک من وأیت أو أویت ، فأجابه ، فقال : أعد النظر ، فقال : لست أکلمکما حتی یحضر صاحبکما ، فحضر الکسائی فقال له [الکسائی] : تسألنی أو أسألک؟ فقال له سیبویه : سل أنت ، فسأله عن هذا المثال فقال سیبویه «فإذا هو هی» ولا یجوز النصب ، وسأله عن أمثال ذلک نحو «خرجت فإذا عبد الله القائم ، أو القائم» فقال له : کل ذلک بالرفع ، فقال الکسائی : العرب ترفع کلّ ذلک وتنصب ، فقال یحیی : قد اختلفتما ، وأنتما رئیسا بلدیکما ، فمن یحکم بینکما؟ فقال له
[شماره صفحه واقعی : 103]
الکسائی : هذه العرب ببابک ، قد سمع منهم أهل البلدین ، فیحضرون ویسألون ، فقال یحیی وجعفر : أنصفت ، فأحضروا ، فوافقوا الکسائی ، فاستکان سیبویه ، فأمر له یحیی بعشرة آلاف درهم ، فخرج إلی فارس ، فأقام بها حتی مات ، ولم یعد إلی البصرة ، فیقال : إن العرب قد أرشوا علی ذلک ، أو إنهم علموا منزلة الکسائی عند الرشید ، ویقال : إنهم قالوا : القول قول الکسائی ، ولم ینطقوا بالنصب ، وإن سیبویه قال لیحیی : مرهم أن ینطقوا بذلک ، فإنّ ألسنتهم
لا تطوع به ،
[*مدرس افغانی]
ولقد أحسن الإمام الأدیب أبو الحسن حازم بن محمد الأنصاری [القرطاجنّی] إذ قال فی منظومته فی النحو حاکیا هذه الواقعة والمسألة :
والعرب قد تحذف الأخبار بعد إذا***إذا عنت فجأة الأمر الّذی دهما
وربّما نصبوا للحال بعد إذا***وربما رفعوا من بعدها ، ربما
فإن توالی ضمیران اکتسی بهما***وجه الحقیقة من إشکاله غمما
لذاک أعیت علی الأفهام مسألة***أهدت إلی سیبویه الحتف والغمما
قد کانت العقرب العوجاء أحسبها***قدما أشدّ من الزنبور وقع حما
وفی الجواب علیها هل «إذا هو هی»***أو هل «إذا هو إیّاها» قد اختصما
وخطّأ ابن زیاد وابن حمزة فی ***ما قال فیها أبا بشر ، وقد ظلما
وغاظ عمرا علیّ فی حکومته ***یا لیته لم یکن فی أمره حکما
کغیظ عمرو علیّا فی حکومته ***یا لیته لم یکن فی أمره حکما
وفجّع ابن زیاد کلّ منتخب ***من أهله إذ غدا منه یفیض دما
کفجعة ابن زیاد کلّ منتخب ***من أهله إذا غدا منه یفیض دما
وأصبحت بعده الأنقاس باکیة***فی کل طرس کدمع سحّ وانسجما
ولیس یخلو امرؤ من حاسد أضم ***لو لا التنافس فی الدنیا لما أضما
[شماره صفحه واقعی : 104]
والغبن فی العلم أشجی محنة علمت ***وأبرح النّاس شجوا عالم هضما
وقوله «وربما نصبوا - إلخ» أی وربما نصبوا علی الحال بعد أن رفعوا ما بعد إذا علی الابتداء ، فیقولون «فإذا زید جالسا».
وقوله «ربما» فی آخر البیت بالتخفیف توکید لربّما فی أوله بالتشدید.
وغمما فی آخر البیت الثالث بفتح الغین کنایة عن الإشکال والخفاء ، وغمما فی آخر البیت الرابع بضمها جمع غمّة.
وابن زیاد : هو الفراء ، واسمه یحیی ، وابن حمزة هو الکسائی ، واسمه علی ، وأبو بشر : سیبویه ، واسمه عمرو ، وألف «ظلما» للتثنیة إن بنیته للفاعل ، وللاطلاق إن بنیته للمفعول ، وعمرو وعلی الأولان : سیبویه والکسائی ، والآخران : ابن العاص وابن أبی طالب رضی الله عنهما ، وحکما الأول اسم ، والثانی فعل ، أو بالعکس دفعا للایطاء ، وزیاد الأول : والد الفراء ، والثانی زیاد بن أبیه ، وابنه المشار إلیه هو ابن مرجانة المرسل فی قتلة الحسین رضی الله عنه ، وأضم کغضب وزنا ومعنی ، وإعجام الضاد ، والوصف منه أضم کفرح ، وهضم : مبنی للمفعول ، أی لم یوف حقه.
وأما سؤال الفراء فجوابه أن أبون جمع أب ، وأب فعل بفتحتین ، وأصله أبو ،
فإذا بنینا مثله من أوی أو من وأی قلنا أوّی کهوی ، أو قلنا وأی کهوی أیضا ، ثم تجمعه بالواو والنون فتحذف الألف کما تحذف ألف مصطفی ، وتبقی الفتحة دلیلا علیها فتقول : أوون أو وأون رفعا ، وأوین أو وأین جرا ونصبا ، کما تقول فی جمع عصا وقفا اسم رجل عصون وقفون وعصین وقفین ، ولیس هذا مما یخفی علی سیبویه ولا علی أصاغر الطلبة ، ولکنه کما قال أبو عثمان المازنی : دخلت بغداد فألقیت علیّ مسائل فکنت أجیب فیها
[شماره صفحه واقعی : 105]
علی مذهبی ، ویخطئوننی علی مذاهبهم ، اه وهکذا اتفق لسیبویه رحمهالله تعالی.
وأما سؤال الکسائی فجوابه ما قاله سیبویه ، وهو «فإذا هو هی» هذا هو وجه الکلام ، مثل (فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ) (فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ) وأما «فإذا هو إیاها» إن ثبت فخارج عن القیاس واستعمال الفحصاء ، کالجزم بلن والنصب بلم والجر بلعلّ ، وسیبویه وأصحابه لا یلتفتون لمثل ذلک ، وإن تکلم بعض العرب به.
وقد ذکر فی توجیهه أمور :
أحدها لأبی بکر بن الخیاط ، وهو أن «إذا» ظرف فیه معنی وجدت ورأیت ، فجاز له أن ینصب المفعول [کما ینصبه وجدت ورأیت] ، وهو مع ذلک ظرف مخبربه (1)عن الاسم بعده ، انتهی.
وهذا خطأ ، لأن المعانی لا تنصب المفاعیل الصحیحة ، وإنما تعمل فی الظروف والأحوال ، ولأنها تحتاج علی زعمه إلی فاعل وإلی مفعول آخر ، فکان حقها أن تنصب ما یلیها.
والثانی : أن ضمیر النصب استعیر فی مکان ضمیر الرفع ، قاله ابن مالک ، ویشهد له قراءة الحسن (إیاک تعبد) ببناء الفعل للمفعول ، ولکنه لا یتأتّی فیما أجازوه من قولک «فإذا زید القائم» بالنصب ، فینبغی أن یوجّه هذا علی أنه نعت مقطوع ، أو حال علی زیادة أل ، ولیس ذلک مما ینقاس ، ومن جوّز تعریف ».
الحال أو زعم أن إذا تعمل عمل وجدت ، وأنها رفعت عبد الله بناء
[شماره صفحه واقعی : 106]
1) فی نسخة «یخبر به».
علی أن الظرف یعمل وإن لم یعتمد ، فقد أخطأ ، لأن وجد ینصب الاسمین ، ولأن مجیء الحال بلفظ المعرفة قلیل ، وهو قابل للتأویل.
والثالث : أنه مفعول به ، والأصل فإذا هو یساویها ، أو فإذا هو یشابهما ، ثم حذف الفعل فانفصل الضمیر ، وهذا الوجه لابن مالک أیضا ، ونظیره قراءة علی رضی الله عنه (لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ) بالنصب أی نوجد عصبة أو نری عصبة ، وأما قوله تعالی (وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ ما نَعْبُدُهُمْ) إذا قیل : إن التقدیر یقولون ما نعبدهم ، فإنما حسّنه أن إضمار القول مستسهل عندهم.
والرابع : أنه مفعول مطلق ، والأصل : فإذا هو یلسع لسعتها ، ثم حذف الفعل کما تقول «ما زید إلا شرب الإبل» ثم حذف المضاف ، نقله الشلوبین فی حواشی المفصل عن الأعلم ، وقال : هو أشبه ما وجّه به النصب.
[*مدرس افغانی]
الخامس : أنه منصوب علی الحال من الضمیر فی الخبر المحذوف ، والأصل : فإذا هو ثابت مثلها ثم حذف المضاف فانفصل الضمیر وانتصب فی اللفظ علی الحال علی سبیل النیابة ، کما قالوا «قضیّة ولا أبا حسن لها» علی إضمار مثل ، قاله ابن الحاجب فی أمالیه ، وهو وجه غریب ، أعنی انتصاب الضمیر علی الحال ، وهو مبنی علی إجازة الخلیل «له صوت صوت الحمار» بالرفع صفة لصوت ، بتقدیر مثل ، وأما سیبویه فقال : هذا قبیح ضعیف ، وممن قال بالجواز ابن مالک ، قال : إذا کان المضاف إلی معرفة کلمة «مثل» جاز أن تخلفها المعرفة فی التنکیر ، فتقول «مررت برجل زهیر» بالخفض صفة للنکرة ، و «هذا زید زهیرا» بالنصب علی الحال ، ومنه قولهم «تفرّقوا أیادی سبا» و «أیدی سبا» وإنما سکنت إلیاء مع أنهما منصوبان لثقلهما بالترکیب والإعلال کما فی معدیکرب وقال قلا.
[شماره صفحه واقعی : 107]
والثانی من وجهی إذا : أن تکون لغیر مفاجأة ، فالغالب أن تکون ظرفا
للمستقبل مضمنة معنی الشرط ، وتختص بالدخول علی الجملة الفعلیة ، عکس الفجائیة ، وقد اجتمعا فی قوله تعالی (ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ) وقوله تعالی : (فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ) ویکون الفعل بعدها ماضیا کثیرا ، ومضارعا دون ذلک ، وقد اجتمعا فی قول أبی ذؤیب :
130- والنّفس راغبة إذا رغّبتها***وإذا تردّ إلی قلیل تقنع
وإنما دخلت الشرطیة علی الاسم فی نحو (إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ) لأنه فاعل بفعل محذوف علی شریطة التفسیر ، لا مبتدأ خلافا للأخفش ، وأما قوله :
131- إذا باهلیّ تحته حنظلیة***له ولد منها فذاک المذرّع
فالتقدیر : إذا کان باهلی ، وقیل : حنظلیة فاعل باستقر محذوفا ، وباهلی : فاعل بمحذوف یفسره العامل فی حنظلیة ، ویرده أن فیه حذف المفسر ومفسره جمیعا ، ویسهله أن الظرف یدل علی المفسر ، فکأنه لم یحذف.
ولا تعمل إذا الجزم إلا فی ضرورة کقوله :
132- استغن ما أغناک ربّک بالغنی ***وإذا تصبک خصاصة فتجمّل (1)[ص 96 و 698]
قیل : وقد تخرج عن کل من الظرفیة ، والاستقبال ، ومعنی الشرط ، وفی کل من هذه فصل.
[شماره صفحه واقعی : 108]
1) یروی «فتجمل» بالجیم ، وبالحاء المهملة ، وسینشده المؤلف مرة أخری قریبا (ص 96)
زعم أبو الحسن فی (حَتَّی إِذا جاؤُها) أن إذا جرّ بحتی ، وزعم أبو الفتح فی (إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ) الآیة فیمن نصب (خافِضَةٌ رافِعَةٌ) أن إذا الأولی مبتدأ ، والثانیة خبر ، والمنصوبین حالان ، وکذا جملة (لَیْسَ) ومعمولیها ، والمعنی وقت وقوع الواقعة خافضة لقوم رافعة لآخرین هو وقت رجّ الأرض ، وقال قوم فی «أخطب ما یکون الأمیر قائما» : إن الأصل أخطب أوقات أکوان الأمیر إذا کان قائما ، أی وقت قیامه ، ثم حذفت الأوقات ونابت ما المصدریة عنها ، ثم حذف الخبر المرفوع ، وهو إذا ، وتبعها کان التامة وفاعلها فی الحذف ، ثم نابت الحال عن الخبر ، ولو کانت «إذا» علی هذا التقدیر فی موضع نصب لاستحال المعنی کما یستحیل إذا قلت «أخطب أوقات أکوان الأمیر یوم الجمعة» إذا نصبت الیوم ، لأن الزمان لا یکون محلا للزمان.
وقالوا فی قول الحماسیّ :
133- وبعد غد یالهف قلبی من غد***إذا راح أصحابی ولست برائح
إن إذا فی موضع جر بدلا من غد.
وزعم ابن مالک أنها وقعت مفعولا فی قوله علیه الصلاة والسّلام لعائشة
[شماره صفحه واقعی : 109]
رضی الله عنها : «إنّی لأعلم إذا کنت عنّی راضیة وإذا کنت علیّ غضبی».
والجمهور علی أن «إذا» لا تخرج عن الظرفیة ، وأن حتی فی نحو (حَتَّی إِذا جاؤُها) حرف ابتداء دخل علی الجملة بأسرها ، ولا عمل له ، وأما (إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ) فإذا الثانیة بدل من الأولی ، والأولی ظرف ، وجوابها محذوف لفهم المعنی ، وحسّنه طول الکلام ، وتقدیره بعد إذا الثانیة ، أی انقسمتم أقساما (1)،
وکنتم أزواجا ثلاثة ، وأما «إذا» فی البیت فظرف للهف ، وأما التی فی المثال ففی موضع نصب ، لأنا لا نقدر زمانا مضافا إلی ما یکون ، إذ لا موجب لهذا التقدیر ، وأما الحدیث فإذا ظرف لمحذوف ، وهو معمول (2)أعلم ، وتقدیره شأنک ونحوه ، کما تعلق إذ بالحدیث فی (هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ الْمُکْرَمِینَ إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ).
[شماره صفحه واقعی : 110]
صوت
[*مدرس افغانی]
وذلک علی وجهین :
أحدهما : أن تجیء للماضی کما تجیء (1)إذ للمستقبل فی قول بعضهم ، وذلک کقوله تعالی : (وَلا عَلَی الَّذِینَ إِذا ما أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا) (وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها) وقوله :
134- وندمان یزید الکأس طیبا***سقیت إذا تغوّرت النّجوم
والثانی : أن تجیء للحال ، وذلک بعد القسم ، نحو (وَاللَّیْلِ إِذا یَغْشی) (وَالنَّجْمِ إِذا هَوی) قیل : لأنها لو کانت للاستقبال لم تکن ظرفا لفعل القسم ، لأنه إنشاء لا إخبار عن قسم یأتی ، لأن قسم الله سبحانه قدیم ، ولا لکون محذوف هو حال من واللیل والنجم ، لأن الحال والاستقبال متنافیان ، وإذا بطل هذان الوجهان تعین أنه ظرف لأحدهما علی أن المراد به الحال ، اه.
والصحیح انه لا یصح التعلیق بأقسم الإنشائی ، لأن القدیم لا زمان له ، لا حال ولا غیره ، بل هو سابق علی الزمان ، وأنه لا یمتنع التعلیق بکائنا مع
[شماره صفحه واقعی : 111]
1) فی نسخة «کما جاءت»
بقاء إذا علی الاستقبال ، بدلیل صحة مجیء الحال المقدرة باتفاق ، ک- «مررت برجل معه صقر صائدا به غدا» أی مقدرا الصید به غدا ، کذا یقدرون ، وأوضح منه أن یقال : مریدا به الصید غدا ، کما فسر قمتم فی (إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ) بأردتم.
مسألة - فی ناصب إذا مذهبان ، أحدهما : أنه شرطها ، وهو قول المحققین ، فتکون بمنزلة متی وحیثما وأیّان ، وقول أبی البقاء إنه مردود بأن المضاف إلیه لا یعمل فی المضاف غیر وارد ، لأن إذا عند هؤلاء غیر مضافة ، کما یقوله الجمیع إذا جزمت کقوله :
وإذا تصبک خصاصة فتحمل (1) [132]
والثانی : أنه ما فی جوابها من فعل أو شبهه ، وهو قول الأکثرین ، ویرد علیهم أمور :
أحدها : أن الشرط والجزاء عبارة عن جملتین تربط بینهما الأداة ، وعلی قولهم تصیر الجملتان واحدة ، لأن الظرف عندهم من جملة الجواب والمعمول داخل فی جملة عامله.
والثانی : أنه ممتنع فی قول زهیر :
135- بدا لی أنّی لست مدرک ما مضی ***ولا سابقا شیئا إذا کان جائیا
[ص 288 و 460 و 476 و 478 و 551 و 678]
لأن الجواب محذوف ، وتقدیره إذا کان جائیا فلا أسبقه ، ولا یصح أن یقال :
[شماره صفحه واقعی : 112]
1) یروی قوله «فتحمل» بالحاء المهملة ، وبالجیم.
لا أسبق شیئا وقت مجیئه ، لأن الشیء إنما یسبق قبل مجیئه ، وهذا لازم لهم أیضا إن أجابوا بأنها غیر شرطیة وأنها معمولة لما قبلها وهو سابق ، وأما علی القول الأول فهی شرطیة محذوفة الجواب وعاملها إما خبر کان أو نفس کان إن قلنا بدلالتها علی الحدث
والثالث : أنه یلزمهم فی نحو «إذا جئتنی الیوم أکرمتک غدا» أن یعمل أکرمتک فی ظرفین متضادین ، وذلک باطل عقلا ؛ إذ الحدث الواحد المعین لا یقع بتمامه فی زمانین ، وقصدا ؛ إذ المراد وقوع الإکرام فی الغد لا فی الیوم.
فإن قلت : فما ناصب الیوم علی القول الأول؟ وکیف یعمل العامل الواحد فی ظرفی زمان.؟
قلنا : لم یتضادا کما فی الوجه السابق ، وعمل العامل فی ظرفی زمان یجوز إذا کان أحدهما أعمّ من الآخر نحو «آتیک یوم الجمعة سحر» ؛ ولیس بدلا ؛ لجواز «سیر علیه یوم الجمعة سحر» برفع الأول ونصب الثانی ، ونص علیه سیبویه ، وأنشد للفرزدق :
136- متی تردن یوما سفار تجد بها***أدیهم یرمی المستجیز المعوّرا
فیوما یمتنع أن یکون بدلا من متی ؛ لعدم اقترانه بحرف الشرط ، ولهذا یمتنع فی الیوم فی المثال أن یکون بدلا من إذا ، ویمتنع أن یکون ظرفا لتجد ؛ لئلا ینفصل ترد من معموله وهو سفار بالأجنبی ؛ فتعین أنه ظرف ثان لترد.
[*مدرس افغانی]
والرابع : أن الجواب ورد مقرونا بإذا الفجائیة نحو (ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ) وبالحرف الناسخ نحو «إذا جئتنی الیوم فإنّی أکرمک» وکل منهما لا یعمل ما بعده فیما قبله ، وورد أیضا والصالح فیه للعمل
[شماره صفحه واقعی : 113]
صفة کقوله تعالی (فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ) ولا تعمل الصفة فیما قبل الموصوف ، وتخریج بعضهم هذه الآیة علی أن إذا مبتدأ وما بعد الفاء خبر لا یصح إلا علی قول أبی الحسن ومن تابعه فی جواز تصرف إذا وجواز زیادة الفاء فی خبر المبتدأ ؛ لأن عسر الیوم لیس مسببا عن النّقر ، والجید أن تخرج علی حذف الجواب مدلولا علیه بعسیر ، أی عسر الأمر ، وأما قول أبی البقاء إنه یکون مدلولا علیه بذلک فإنه إشارة إلی النقر فمردود ؛ لأدائه إلی اتحاد السبب والمسبب ، وذلک ممتنع ، وأما نحو «فمن کانت هجرته إلی الله ورسوله فهجرته إلی الله ورسوله» فمؤول علی إقامة السبب مقام المسبب ؛ لاشتهار المسبب ، أی فقد استحقّ الثواب العظیم المستقر للمهاجرین.
قال أبو حیان : ورد مقرونا بما النافیة نحو (وَإِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ ما کانَ حُجَّتَهُمْ) الآیة ، وما النافیة لها الصّدر ، انتهی.
ولیس هذا بجواب ، وإلا لاقترن بالفاء ، مثل (وَإِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ) وإنما الجواب محذوف ، أی عمدوا إلی الحجج الباطلة.
وقول بعضهم إنه جواب علی إضمار الفاء مثل (إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ) مردود بأن الفاء لا تحذف إلا ضرورة ، کقوله :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
والوصیة فی الآیة نائب عن فاعل کتب ، وللوالدین : متعلق بها ، لا خبر ، والجواب محذوف ، أی فلیوص.
وقول ابن الحاجب «إنّ إذا هذه غیر شرطیة فلا تحتاج إلی جواب ، وإن عاملها ما بعد ما النافیة کما عمل ما بعد لا فی یوم من قوله تعالی (یَوْمَ یَرَوْنَ
[شماره صفحه واقعی : 114]
الْمَلائِکَةَ لا بُشْری یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ) وإن ذلک من التوسع فی الظرف» مردود بثلاثة أمور :
أحدها : أن مثل هذا التوسع خاص بالشعر کقوله :
137- ونحن عن فضلک ما استغنینا
[ص 269 و 317 و 539 و 694]
والثانی : أن ما لا تقاس علی لا ؛ فإن مالها الصّدر مطلقا بإجماع البصریین ، واختلفوا فی لا ؛ فقیل : لها الصدر مطلقا ، وقیل : لیس لها الصدر مطلقا لتوسطها بین العامل والمعمول فی نحو «إن لا تقم أقم» و «جاء بلا زاد» وقوله :
138- ألا إنّ قرطا علی آلة***ألا إنّنی کیده لا أکید
وقیل : إن وقعت لا فی جواب (1)القسم فلها الصدر ؛ لحلولها محلّ أدوات الصّدر ، وإلا ».
فلا ، وهذا هو الصحیح ، وعلیه اعتمد سیبویه ؛ إذ جعل انتصاب «حبّ العراق» فی قوله :
139- آلیت حبّ العراق الدّهر أطعمه ***[والحبّ یأکله فی القریة السّوس]
[ص 245 و 590 و 600]
علی التوسع وإسقاط الخافض وهو علی ، ولم یجعله من باب «زیدا ضربته» لأن التقدیر لا أطعمه ، ولا هذه لها الصدر فلا یعمل ما بعدها فیما قبلها ، وما لا یعمل لا یفسر فی هذا الباب عاملا.
والثالث : أن «لا» فی الآیة حرف ناسخ مثله فی نحو «لا رجل» والحرف
[شماره صفحه واقعی : 115]
1) فی نسخة «إن وقعت فی صدر جواب القسم فلها الصدر».
الناسخ لا یتقدّمه معمول ما بعده ، ولو لم یکن نافیا ، لا یجوز «زیدا إنّی أضرب» فکیف وهو حرف نفی؟ بل أبلغ من هذا أن العامل الذی بعده مصدر ، وهم یطلقون القول بأن المصدر لا یعمل فیما قبله ، وإنما العامل محذوف ، أی اذکر یوم ، أو یعذبون یوم.
ونظیر ما أورده أبو حیان علی الأکثرین أن یورد علیهم قوله تعالی : (وَقالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلی رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ) فیقال : لا یصح لجدید أن یعمل فی إذا ؛ لأن إنّ ولام الابتداء یمنعان من ذلک لأن لهما الصّدر ، وأیضا فالصفة لا تعمل فیما قبل الموصوف. والجواب أیضا أن الجواب محذوف مدلول علیه بجدید ، أی إذا مزقتم تجددون ؛ لأن الحرف الناسخ لا یکون فی أول الجواب إلا وهو مقرون بالفاء ، نحو (وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللهَ بِهِ عَلِیمٌ) وأما (وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ) فالجملة جواب لقسم محذوف مقدر قبل الشرط ، بدلیل (وَإِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمَّا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ) الآیة ، ولا یسوغ أن یقال : قدرها خالیة من معنی الشرط ، فتستغنی عن جواب ، وتکون معمولة لما قبلها وهو (قالَ) أو (نَدُلُّکُمْ) أو (یُنَبِّئُکُمْ) لأن هذه الأفعال لم تقع فی ذلک الوقت.
[شماره صفحه واقعی : 116]
صوت
ومثاله قوله تعالی (وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ) وقوله تعالی (وَالَّذِینَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ) فإذا فیهما ظرف لخبر المبتدأ بعدها ، ولو کانت شرطیة والجملة الاسمیة جوابا لاقترنت بالفاء مثل (وَإِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ) وقول بعضهم «إنه علی إضمار الفاء» تقدم ردّه ، وقول آخر «إن الضمیر توکید لا مبتدأ ، وإن ما بعده الجواب» ظاهر التعسّف ، وقول آخر «إن جوابها محذوف مدلول علیه بالجملة بعدها» تکلف من غیر ضرورة.
ومن ذلک إذا التی بعد القسم نحو (وَاللَّیْلِ إِذا یَغْشی) (وَالنَّجْمِ إِذا هَوی) إذ لو کانت شرطیة کان ما قبلها جوابا فی المعنی کما فی قولک «آتیک إذا أتیتنی» فیکون التقدیر إذا یغشی اللیل وإذا هوی النجم أقسمت.
وهذا ممتنع ؛ لوجهین :
أحدهما : أن القسم الإنشائی لا یقبل التعلیق ؛ لأن الإنشاء إیقاع ، والمعلّق یحتمل الوقوع وعدمه ، فأما «إن جاءنی فو الله لأکرمنّه» فالجواب فی المعنی فعل الإکرام ؛ لأنه المسبّب عن الشرط ، وإنما دخل القسم بینهما لمجرد التوکید ، ولا یمکن ادعاء مثل ذلک هنا ، لأن جواب واللیل ثابت دائما ،
[شماره صفحه واقعی : 117]
وجواب والنجم ماض مستمر الانتفاء ؛ فلا یمکن تسببهما عن أمر مستقبل وهو فعل الشرط.
والثانی : أن الجواب خبری ، فلا یدل علیه الإنشاء ، لتباین حقیقتهما.
المختص بالقسم ، اسم لا حرف ، خلافا للزجاج والرمانی ، مفرد مشتق من الیمن [وهو البرکة] وهمزته وصل ، لا جمع یمین وهمزته قطع ، خلافا
للکوفیین ، ویردّه جواز کسر همزته ، وفتح میمه ، ولا یجوز مثل ذلک فی الجمع من نحو أفلس وأکلب ، وقول نصیب :
140- فقال فریق القوم لمّا نشدتهم : ***نعم ، وفریق : لیمن الله ما ندری
فحذف ألفها فی الدّرج ، ویلزمه الرفع بالابتداء ، وحذف الخبر ، وإضافته إلی اسم الله سبحانه وتعالی : خلافا لابن درستویه فی إجازة جرّه بحرف القسم ، ولابن مالک فی جواز إضافته إلی الکعبة ولکاف الضمیر ، وجوّز ابن عصفور کونه خبرا والمحذوف مبتدأ ، أی قسمی أیمن الله.
حرف جر لأربعة عشر معنی :
أولها : الإلصاق ، قیل : وهو معنی لا یفارقها ، فلهذا اقتصر علیه سیبویه ، ثم الإلصاق حقیقیّ ک- «أمسکت بزید» إذا قبضت علی شیء من جسمه أو علی ما یحبسه من ید أو ثوب ونحوه ، ولو قلت «أمسکته» احتمل ذلک وأن تکون منعته من التصرف ، ومجازیّ نحو «مررت بزید» أی ألصقت مروری بمکان یقرب من زید ، وعن الأخفش أن المعنی مررت علی زید ،
[شماره صفحه واقعی : 118]
بدلیل (وَإِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ) وأقول : إن کلا من الإلصاق والاستعلاء إنما یکون حقیقیا إذا کان مفضیا إلی نفس المجرور ک- «أمسکت بزید ، وصعدت علی السّطح» فإن أفضی إلی ما یقرب منه فمجاز ک- «مررت بزید» فی تأویل الجماعة ، وکقوله :
141- تشبّ لمقرورین یصطلیانها***وبات علی النّار النّدی والمحلق
[ص 163]
فإذا استوی التقدیران فی المجازیة ، فالأکثر استعمالا أولی بالتخریج علیه ، ک- «مررت بزید ، ومررت علیه» وإن کان قد جاء کما فی (لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ) (یَمُرُّونَ عَلَیْها).
142- ولقد أمرّ علی اللئیم یسبّنی ***[فمضیت ثمّة قلت : لا یعنینی] [ص 429 و 645]
إلا أنّ «مررت به» أکثر ، فکان أولی بتقدیره أصلا ، ویتخرج علی هذا الخلاف خلاف فی المقدّر فی قوله :
143- تمرّون الدّیار ولم تعوجوا***[کلامکم علیّ إذا حرام] [ص 473]
أهو الباء أم علی؟
[*مدرس افغانی]
الثانی : التعدیة ، وتسمّی باء النقل أیضا ، وهی المعاقبة للهمزة فی تصییر الفاعل مفعولا ، وأکثر ما تعدّی الفعل القاصر ، تقول فی ذهب زید : ذهبت بزید ، وأذهبته ، ومنه (ذَهَبَ اللهُ بِنُورِهِمْ) وقرئ (أذهب الله نورهم) وهی بمعنی القراءة المشهورة ، وقول المبرد والسهیلی «إن بین التعدیتین فرقا ، وإنک إذا قلت ذهبت بزید کنت مصاحبا له فی الذهاب» مردود بالآیة ، وأما
[شماره صفحه واقعی : 119]
قوله تعالی : (وَلَوْ شاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ) فیحتمل أن الفاعل ضمیر البرق.
ولأن الهمزة والباء متعاقبتان لم یجز أقمت بزید ، وأما (تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ) فیمن ضم أوله وکسر ثالثه ، فخرج علی زیادة الباء ، أو علی أنها للمصاحبة ؛ فالظرف حال من الفاعل ، أی مصاحبة للدهن ، أو المفعول ، أی تنبت الثمر مصاحبا للدهن ، أو أن أنبت یأتی بمعنی نبت کقول زهیر :
144- رأیت ذوی الحاجات حول بیوتهم ***قطینا لها حتّی إذا أنبت البقل
ومن وردوها مع المتعدّی قوله تعالی : (وَلَوْ لا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) وصککت الحجر بالحجر ، والأصل دفع بعض الناس بعضا ، وصک الحجر الحجر.
الثالث : الاستعانة ، وهی الداخلة علی آلة الفعل ، نحو «کتبت بالقلم» و «نجرت بالقدوم» قیل : ومنه [باء] البسملة ؛ لأن الفعل لا یتأتّی علی الوجه الأکمل إلا بها.
الرابع : السببیة ، نحو (إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخاذِکُمُ الْعِجْلَ) (فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ) ومنه : لقیت بزید الأسد ، أی بسبب لقائی إیاه ، وقوله :
145- قد سقیت آبالهم بالنّار***[والنّار قد تشفی من الأوار]
أی أنها بسبب ما وسمت به من أسماء أصحابها یخلّی بینها وبین الماء.
الخامس : المصاحبة ، نحو (اهْبِطْ بِسَلامٍ) أی معه (وَقَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ) الآیة.
[شماره صفحه واقعی : 120]
وقد اختلف فی الباء من قوله تعالی : (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ) فقیل : للمصاحبة ، والحمد مضاف إلی المفعول ، أی فسبحه حامدا له ، أی نزّهه عما لا یلیق به ، وأثبت له ما یلیق به ، وقیل : للاستعانة ، والحمد مضاف إلی الفاعل ، أی سبّحه بما حمد به نفسه ؛ إذ لیس کل تنزیه بمحمود ، ألا تری أن تسبیح المعتزلة افتضی تعطیل کثیر من الصفات.
واختلف فی «سبحانک اللهمّ وبحمدک» فقیل : جملة واحدة علی أن الواو زائدة ، وقیل : جملتان علی أنها عاطفة ، ومتعلّق الباء محذوف ، أی وبحمدک سبّحتک ، وقال الخطّابی : المعنی وبمعونتک التی هی نعمة توجب علیّ حمدک سبّحتک ، لا بحولی وقوتی ، یرید أنه مما أقیم فیه المسبّب مقام السبب ، وقال ابن الشّجری فی (فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ) : هو کقولک «أجبته بالتّلبیة» أی فتجیبونه بالثناء ؛ إذ الحمد الثناء ، أو الباء للمصاحبة متعلقة بحال محذوفة ، أی معلنین بحمده ، والوجهان فی (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ).
والسادس : الظرفیة نحو (وَلَقَدْ نَصَرَکُمُ اللهُ بِبَدْرٍ) (نَجَّیْناهُمْ بِسَحَرٍ)
والسابع : البدل ، کقول الحماسی :
146- فلیت لی بهم قوما إذا رکبوا***شنّوا الإغارة فرسانا ورکبانا (1)
وانتصاب «الإغارة» علی أنه مفعول لأجله.
والثامن : المقابلة ، وهی الداخلة علی الأعواض ، نحو «اشتریته بألف» و «کافأت إحسانه بضعف» وقولهم «هذا بذاک» ومنه (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) وإنما لم نقدرها باء السببیة کما قالت المعتزلة وکما قال
[شماره صفحه واقعی : 121]
1) انظر الشاهد رقم 20
الجمیع فی «لن یدخل أحدکم الجنّة بعمله» لأن المعطی بعوض قد یعطی مجانا ، وأما المسبب فلا یوجد بدون السبب ، وقد تبین أنه لا تعارض بین الحدیث والآیة ، لاختلاف محملی الباءین جمعا بین الأدلة.
والتاسع : المجاوزة کعن ، فقیل : تختص بالسؤال ، نحو (فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً) بدلیل (یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبائِکُمْ) وقیل : لا تختص به ، بدلیل قوله تعالی : (یَسْعی نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمانِهِمْ) (وَیَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ) وجعل الزمخشری هذه الباء بمنزلتها فی «شققت السّنام بالشّفرة» علی أن الغمام جعل کالآلة التی یشق بها ، قال : ونظیره (السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ) وتأول البصریون (فسئل به خبیر) علی أن الباء للسببیة ، وزعموا أنها لا تکون بمعنی عن أصلا ، وفیه بعد ، لأنه لا یقتضی قولک «سألت بسببه» أن المجرور هو المسئول عنه.
العاشر : الاستعلاء ، نحو (مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ) الآیة ، بدلیل (هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلَّا کَما أَمِنْتُکُمْ عَلی أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ) ونحو (وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغامَزُونَ) بدلیل (وَإِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ) وقد مضی البحث فیه ، وقوله :
147- أربّ یبول الثّعلبان برأسه؟
بدلیل تمامه :
لقد هان من بالت علیه الثّعالب
[*مدرس افغانی]
الحادی عشر : التبعیض ، أثبت ذلک الأصمعیّ والفارسیّ والقتبیّ وابن مالک ، قیل : والکوفیون ، وجعلوا منه (عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللهِ) وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 122]
148- شربن بماء البحر ثم ترفّعت ***متی لجج خضر لهنّ نئیج
[ص 111 و 335]
وقوله :
149- [فلثمت فاها آخذا بقرونها] ***شرب النّزیف ببرد ماء الحشرج
قیل : ومنه (وَامْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ) والظاهر أن الباء فیهن للالصاق ، وقیل : هی فی آیة الوضوء للاستعانة ، وإن فی الکلام حذفا وقلبا ؛ فإنّ «مسح» یتعدّی إلی المزال عنه بنفسه ، وإلی المزیل بالباء ؛ فالأصل امسحوا رؤسکم بالماء ، ونظیره بیت الکتاب :
150- کنواح ریش حمامة نجدیّة***ومسحت باللّثتین عصف الإثمد
یقول : إن لثاتک تضرب إلی سمرة ، فکأنک مسحتها بمسحوق الإثمد ؛ فقلب معمولی مسح ، وقیل فی شربن : إنه ضمن معنی روین ، ویصح ذلک فی (یَشْرَبُ بِها) ونحوه ، وقال الزمخشری فی (یَشْرَبُ بِها) : المعنی یشرب بها الخمر کما تقول «شربت الماء بالعسل».
الثانی عشر : القسم ، وهو أصل أحرفه ؛ ولذلک خصّت بجواز ذکر الفعل
معه نحو «أقسم بالله لتفعلنّ» ودخولها علی الضمیر نحو «بک لأفعلنّ» واستعمالها فی القسم الاستعطافی نحو «بالله هل قام زید» أی أسألک بالله مستحلفا.
الثالث عشر : الغایة ، نحو (وَقَدْ أَحْسَنَ بِی) أی إلیّ ، وقیل : ضمن أحسن معنی لطف.
الرابع عشر : التوکید وهی الزائدة ، وزیادتها فی ستة مواضع.
أحدها : الفاعل ، وزیادتها فیه : واجبة ، وغالبة ، وضرورة.
[شماره صفحه واقعی : 123]
فالواجبة فی نحو «أحسن بزید» فی قول الجمهور : إن الأصل أحسن زید بمعنی ذا حسن ، ثم غیرت صیغة الخبر إلی الطلب ، وزیدت الباء إصلاحا للفظ ، وأما إذا قیل بأنه أمر لفظا ومعنی وإن فیه ضمیر المخاطب مستترا فالباء معدّیة مثلها فی «امرر بزید».
والغالبة فی فاعل کفی ، نحو (کَفی بِاللهِ شَهِیداً) وقال الزجاج : دخلت لتضمن کفی معنی اکتف ، وهو من الحسن بمکان ، ویصححه قولهم «اتّقی الله امرؤ فعل خیرا یثب علیه» أی لیتّق ولیفعل ، بدلیل جزم «یثب» ویوجبه قولهم «کفی بهند» بترک التاء ، فإن احتج بالفاصل فهو مجوز لا موجب ، بدلیل (وما نسقط من ورقة وما تخرج من ثمرة) فإن عورض بقولک «أحسن بهند» فالتاء لا تلحق صیغ الأمر ، وإن کان معناها الخبر ، وقال ابن السراج : الفاعل ضمیر الاکتفاء ، وصحة قوله موقوفة علی جواز تعلق الجار بضمیر المصدر ، وهو قول الفارسی والرمانیّ ، أجازا «مروری بزید حسن وهو بعمرو قبیح» وأجاز الکوفیون إعماله فی الظرف وغیره ، ومنع جمهور البصریین إعماله مطلقا ، قالوا : ومن مجیء فاعل کفی هذه مجردا عن الباء قول سحیم :
151- [عمیرة ودّع إن تجهّزت غازیا] ***کفی الشّیب والإسلام للمرء ناهیا
ووجه ذلک - علی ما اخترناه - أنه لم یستعمل کفی [هنا] بمعنی اکتف.
ولا تزاد الباء فی فاعل کفی التی بمعنی أجزأ وأغنی ، ولا التی بمعنی وقی ، والأولی متعدیة لواحد کقوله :
152- قلیل منک یکفینی ، ولکن ***قلیلک لا یقال له قلیل [ص 675]
والثانیة متعدیة لاثنین کقوله تعالی : (وَکَفَی اللهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتالَ)
[شماره صفحه واقعی : 124]
(فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللهُ) ووقع فی شعر المتنبی زیادة الباء فی فاعل کفی المتعدیة لواحد ، قال :
153- کفی ثعلا فخرا بأنّک منهم ***ودهر لأن أمسیت من أهله أهل
ولم أر من انتقد علیه ذلک ؛ فهذا إما لسهو عن شرط الزیادة ، أو لجعلهم هذه الزیادة من قبیل الضرورة کما سیأتی ، أو لتقدیر الفاعل غیر مجرور بالباء ، وثعل : رهط الممدوح وهم بطن من طییء ، وصرفه للضرورة إذ فیه العدل والعلمیة کعمر ، ودهر : مرفوع عند ابن جنی بتقدیر : ولیفخر دهر ، وأهل : صفة له بمعنی مستحق ، واللام متعلقة بأهل ، وجوز ابن الشجری فی دهر ثلاثة أوجه ، أحدها أن یکون مبتدأ حذف خبره ، أی یفتخر بک ، وصح الابتداء بالنکرة لأنه قد وصف بأهل ، والثانی کونه معطوفا علی فاعل کفی ، أی أنهم فخروا بکونه منهم وفخروا بزمانه لنضارة أیامه ، وهذا وجه لا حذف فیه ، والثالث أن تجره بعد أن ترفع فخرا ، علی تقدیر کونه فاعل کفی والباء متعلقة بفخر ، لا زائدة ، وحینئذ تجر الدهر بالعطف ، وتقدر أهلا خبرا لهو محذوفا ،
[*مدرس افغانی]
وزعم المعری أن الصواب نصب دهر بالعطف علی ثعلا ، أی وکفی دهرا هو أهل لأن أمسیت من أهله أنه أهل لکونک من أهله ، ولا یخفی ما فیه من التعسف وشرحه أنه عطف علی المفعول المتقدم ، وهو ثعلا ، والفاعل المتأخر وهو «أنک منهم» منصوبا ومرفوعا وهما دهرا وأنّ ومعمولاها وما تعلق بخبرها ، ثم حذف المرفوع المعطوف اکتفاء بدلالة المعنی ، وزعم الرّبعی أن النصب بالعطف علی اسم أن وأن «أهل» عطف علی خبرها ، ولا معنی للبیت علی تقدیره.
والضرورة کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 125]
154- ألم یأتیک والأنباء تنمی ***بما لاقت لبون بنی زیاد [ص 387]
وقوله :
155- مهما لی اللّیلة مهما لیه ***أودی بنعلیّ وسربالیه [ص 332]
وقال ابن الضائع فی الأول : إن الباء متعلقة بتنمی ، وإن فاعل یأتی مضمر ، فالمسألة من باب الإعمال.
وقال ابن الحاجب فی الثانی : الباء معدّیة کما تقول «ذهب بنعلی» ولم یتعرض لشرح الفاعل ، وعلام یعود إذا قدر ضمیرا فی «أودی»؟ ویصح أن یکون التقدیر : أودی هو ، أی مود ، أی ذهب ذاهب ، کما جاء فی الحدیث «لا یزنی الزّانی حین یزنی وهو مؤمن ولا یشرب الخمر حین یشربها وهو مؤمن» أی ولا یشرب هو ، أی الشارب ؛ إذ لیس المراد ولا یشرب الزانی.
والثانی مما تزاد فیه الباء : المفعول ، نحو (وَلا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ) (وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ) (فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّماءِ) (وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ) (فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ) أی یمسح السوق مسحا ، ویجوز أن یکون صفة : أی مسحا واقعا بالسوق ، وقوله :
156- [نحن بنوضبة أصحاب الفلج] ***نضرب بالسّیف ونرجو بالفرج
الشاهد فی الثانیة ، فأما الأولی فللاستعانة ، وقوله :
[هنّ الحرائر لاربّات أخمرة]***سود المحاجر لا یقرأن بالسّور [32]
وقیل : ضمن تلقوا معنی تفضوا ، ویرید معنی یهمّ ، ونرجو معنی نطمع ،
[شماره صفحه واقعی : 126]
ویقرأن معنی یرقین ویتبرکن ، وأنه یقال «قرأت بالسورة» علی هذا المعنی ، ولا یقال «قرأت بکتابک» لفوات معنی التبرک فیه ، قاله السهیلی ، وقیل : المراد لا تلقو أنفسکم إلی التهلکة بأیدیکم ، فحذف المفعول به ، والباء للآلة کما فی قولک «کتبت بالقلم» أو المراد بسبب أیدیکم ، کما یقال : لا تفسد أمرک برأیک.
وکثرت زیادتها فی مفعول «عرفت» ونحوه ، وقلت فی مفعول ما یتعدّی إلی اثنین کقوله :
157- تبلت فؤادک فی المنام خریدة***تسقی الضّجیع ببارد بسّام
وقد زیدت فی مفعول کفی المتعدیة لواحد ، ومنه الحدیث «کفی بالمرء إنّما أن یحدّث بکل ما سمع».
وقوله :
158- فکفی بنا فضلا علی من غیرنا***حبّ النّبیّ محمّد إیّانا (1)[ص 328 و 329]
وقیل : إنها هی فی البیت زائدة فی الفاعل ، وحب : بدل اشتمال علی المحل ، وقال المتنبی
159- کفی بحسمی نحولا أنّنی رجل ***لو لا مخاطبتی إیّاک لم ترنی [ص 667]
والثالث : المبتدأ ، وذلک فی قولهم «بحسبک درهم» و «خرجت فإذا بزید» و «کیف بک إذا کان کذا» ومنه عند سیبویه (بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ) وقال أبو
[شماره صفحه واقعی : 127]
1) الروایة برفع (غیرنا) وهو خبر مبتدأ محذوف ، والجملة صلة من ، والتقدیر : الذی هو غیرنا.
الحسن بأیکم متعلق باستقرار محذوف مخبر به عن المفتون ، ثم اختلف ، فقیل : المفتون مصدر بمعنی الفتنة ، وقیل : الباء ظرفیّة ، أی فی أیّ طائفة منکم المفتون.
تنبیه - من الغریب أنها زیدت فیما أصله المبتدأ وهو اسم لیس ، بشرط أن یتأخر إلی موضع الخبر کقراءة بعضهم (لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا) بنصب البر ، وقوله :
160- ألیس عجیبا بأنّ الفتی ***یصاب ببعض الّذی فی یدیه
والرابع : الخبر ، وهو ضربان : غیر موجب فینقاس نحو «لیس زید بقائم» (وَمَا اللهُ بِغافِلٍ) وقولهم «لا خیر بخیر بعده النار» إذا لم تحمل علی الظرفیة ، وموجب فیتوقف علی السماع ، وهو قول الأخفش ومن تابعه ، وجعلوا منه قوله تعالی (جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها) وقول الحماسی :
161- [فلا تطمع ، أبیت اللّعن ، فیها] ***ومنعکها بشیء یستطاع
والأولی تعلیق (بِمِثْلِها) باستقرار محذوف هو الخبر ، وبشیء بمنعکها والمعنی ومنعکها بشیء ما یستطاع ، وقال ابن مالک فی «بحسبک زید» إن زیدا مبتدأ مؤخر ، لأنه معرفة وحسب نکرة.
[*مدرس افغانی]
والخامس : الحال المنفی عاملها ، کقوله :
162- فما رجعت بخائبة رکاب ***حکیم بن المسیّب منتهاها
وقوله :
163- [کائن دعیت إلی بأساء داهمة] ***فما انبعثت بمزءود ولا وکل
ذکر ذلک ابن مالک ، وخالفه أبو حیان ، وخرّج البیتین علی أن التقدیر بحاجة خائبة ، وبشخص مزءود أی مذعور ، ویرید بالمزءود نفسه ، علی حد
[شماره صفحه واقعی : 128]
قولهم «رأیت منه أسدا» وهذا التخریج ظاهر فی البیت الأول دون الثانی ؛ لأن صفات الذم إذا نفیت علی سبیل المبالغة لم ینتف أصلها ؛ ولهذا قیل فی (وَما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ) إن فعّالا لیس للمبالغة بل للنسب کقوله :
164- [ولیس بذی رمح فیطعننی به] ***ولیس بذی سیف ولیس بنبّال
أی وما ربک بذی ظلم ؛ لأنّ الله لا یظلم الناس شیئا ، ولا یقال لقیت منه أسدا أو بحرا أو نحو ذلک إلا عند قصد المبالغة فی الوصف بالإقدام أو الکرم.
والسادس : التوکید بالنفس والعین ، وجعل منه بعضهم قوله تعالی (یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ) وفیه نظر ؛ إذ حق الضمیر المرفوع المتصل المؤکد بالنفس أو بالعین أن یؤکد أولا بالمنفصل نحو «قمتم أنتم أنفسکم» ولأن التوکید هنا ضائع ؛ إذ المأمورات بالتربص لا یذهب الوهم إلی أن المأمور غیرهن ، بخلاف قولک «زارنی الخلیفة نفسه» وإنما ذکر الأنفس هنا لزیادة البعث علی التربص ؛ لإشعاره بما یستنکفن منه من طموح أنفسهن إلی الرجال.
تنبیه - مذهب البصریین أن أحرف الجر لا ینوب بعضها عن بعض بقیاس ، کما أن أحرف الجزم وأحرف النصب کذلک ، وما أوهم ذلک فهو عندهم إما مؤوّل تأویلا یقبله اللفظ ، کما قیل فی (وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ) : إن «فی» لیست بمعنی علی ، ولکن شبه المصلوب لتمکنه من الجذع بالحالّ فی الشیء ، وإما علی تضمین الفعل معنی فعل یتعدی بذلک الحرف ، کما ضمن بعضهم شربن فی قوله: شر بن بماء البحر [148] معنی روین ، وأحسن فی (وَقَدْ أَحْسَنَ بِی) معنی لطف ، وإما علی شذوذ
[شماره صفحه واقعی : 129]
إنابة کلمة عن أخری ، وهذا الأخیر هو محمل الباب کله عند [أکثر] الکوفیین وبعض المتأخرین ، ولا یجعلون ذلک شاذا ومذهبهم أقلّ تعسفا.
علی وجهین : حرف بمعنی نعم ، واسم ، وهی علی وجهین : اسم فعل بمعنی یکفی ، واسم مرادف لحسب ، ویقال علی الأول «بجلنی» وهو نادر ، وعلی الثانی «بجلی» قال :
165- [ألا إنّنی أشربت أسود حالکا] ***ألا بجلی من ذا الشّراب ألا بجل
حرف إضراب ، فإن تلاها جملة کان معنی الإضراب إما الإبطال نحو (وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ ، بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ) أی بل هم عباد ، ونحو (أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ ، بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ) وإما الانتقال من غرض إلی آخر ، ووهم ابن مالک إذ زعم فی شرح کافیته أنها لا تقع فی التنزیل إلا علی هذا الوجه ، ومثاله (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی ، وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی ، بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا) ونحو (وَلَدَیْنا کِتابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا یُظْلَمُونَ ، بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ) وهی فی ذلک کله حرف ابتداء ، لا عاطفة ، علی الصحیح ومن دخولها علی الجملة قوله :
166- بل بلد ملء الفجاج قتمه ***[لا یشتری کتّانه وجهرمه]
إذ التقدیر بل ربّ بلد موصوف بهذا الوصف قطعته ، ووهم بعضهم فزعم أنها تستعمل جارة
وإن تلاها مفرد فهی عاطفة ، ثم إن تقدّمها أمر أو إیجاب «کاضرب زیدا بل عمرا ، وقام زید بل عمرو» فهی تجعل ما قبلها کالمسکوت عنه ؛ فلا یحکم علیه بشیء ، وإثبات الحکم لما بعدها ، وإن تقدّمها نفی أو نهی فهی لتقریر ما قبلها علی حالته ، وجعل ضده لما بعده ، نحو «ما قام زید بل عمرو ، ولا یقم زید بل عمرو» وأجاز المبرد وعبد الوارث
[شماره صفحه واقعی : 130]
أن تکون ناقلة معنی النفی والنهی إلی ما بعدها وعلی قولهما فیصح «ما زید قائما بل قاعدا ، وبل قاعد» ویختلف المعنی ، ومنع الکوفیون أن یعطف بها بعد غیر النفی وشبهه ، قال هشام : محال «ضربت زیدا بل إیاک» اه. ومنعهم ذلک مع سعة روایتهم دلیل علی قلّته.
وتزاد قبلها «لا» لتوکید الإضراب بعد الإیجاب ، کقوله :
167- وجهک البدر ، لا ، بل الشّمس لو لم ***یقض للشّمس کسفة أو أفول
ولتوکید تقریر ما قبلها بعد النفی ، ومنع ابن درستویه زیادتها بعد النفی ، ولیس بشیء ، لقوله :
168- وما هجرتک ، لا ، بل زادنی شغفا***هجر وبعد تراخی لا إلی أجل
صوت
[*مدرس افغانی]
حرف جواب أصلی الألف ، وقال جماعة : الأصل بل ، والألف زائدة ، وبعض هؤلاء یقول : إنها للتأنیث ؛ بدلیل إمالتها. وتختص بالنفی ، وتفید إبطاله. سواء کان مجردا نحو (زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلی وَرَبِّی) أم مقرونا بالاستفهام ، حقیقیا کان نحو «ألیس زید بقائم» فتقول : بلی ، أو توبیخیّا نحو (أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلی) (أَیَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلی) أو تقریر یا نحو (أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ قالُوا بَلی) (أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی) أجروا النفی مع التقریر مجری النفی المجرد فی ردّه ببلی ، ولذلک قال ابن عباس وغیره : لو قالوا نعم لکفروا ، ووجهه أن نعم تصدیق للمخبر بنفی أو إیجاب ولذلک قال جماعة من الفقهاء : لو قال «ألیس لی علیک ألف» فقال «بلی» لزمته ، ولو قال «نعم» لم تلزمه ، وقال آخرون : تلزمه فیهما ، وجروا فی ذلک علی مقتضی العرف لا اللغة ، ونازع السهیلی وغیره فی المحکی عن ابن عباس وغیره فی الآیة مستمسکین بأن
[شماره صفحه واقعی : 131]
الاستفهام التقریریّ خبر موجب ، ولذلک امتنع سیبویه من جعل أم متصلة فی قوله تعالی (أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَیْرٌ) لأنها لا تقع بعد الإیجاب ، وإذا ثبت أنه إیجاب فنعم بعد الإیجاب تصدیق [له] ، انتهی.
ویشکل علیهم أن بلی لا یجاب بها [عن] الإیجاب ، وذلک متفق علیه ، ولکن وقع فی کتب الحدیث ما یقتضی أنها یجاب بها الاستفهام [المجرّد] ؛ ففی صحیح البخاری فی کتاب الإیمان أنه علیه الصلاة والسّلام قال لأصحابه «أترضون أن تکونوا ربع أهل الجنة؟» قالوا : بلی ، وفی صحیح مسلم فی کتاب الهبة «أیسرک أن یکونوا لک فی البر سواء؟» قال : بلی ، قال «فلا إذن» وفیه أیضا أنه قال «أنت الذی لقیتنی بمکة؟» فقال له المجیب : بلی ، ولیس لهؤلاء أن یحتجوا بذلک ؛ لأنه قلیل فلا یتخرج علیه التنزیل.
واعلم أن تسمیة الاستفهام فی الآیة تقریرا عبارة جماعة ، ومرادهم أنه تقریر بما بعد النفی کما مرّ فی صدر الکتاب ، وفی الموضع بحث أوسع من هذا فی باب النون.
ویقال : مید ، بالمیم ، وهو اسم ملازم للإضافة إلی أنّ وصلتها ، وله معنیان :
أحدهما : غیر ، إلا أنه لا یقع مرفوعا ولا مجرورا ، بل منصوبا ، ولا یقع صفة ولا استثناء متصلا ، وإنما یستثنی به فی الانقطاع خاصة ، ومنه الحدیث «نحن الآخرون السابقون ، بید أنهم أوتوا الکتاب من قبلنا» وفی مسند الشافعی رضی الله عنهم «بائد أنهم» وفی الصحاح «بید بمعنی غیر ، یقال : إنه کثیر المال بید أنه بخیل» اه ، وفی المحکم أن هذا المثال حکاه ابن السکیت ، وأن بعضهم فسّرها فیه بمعنی علی ، وأن تفسیرها بغیر أعلی.
[شماره صفحه واقعی : 132]
والثانی : أن تکون بمعنی من أجل ، ومنه الحدیث «أنا أفصح من نطق بالضّاد بید أنّی من قریش واسترضعت فی بنی سعد بن بکر» وقال ابن مالک وغیره : إنها هنا بمعنی غیر ، علی حد قوله :
169- ولا عیب فیهم غیر أنّ سیوفهم ***بهنّ فلول من قراع الکتائب
وأنشد أبو عبیدة علی مجیئها بمعنی من أجل قوله :
170- عمدا فعلت ذاک بید أنّی ***أخاف إن هلکت أن ترنّی
وقوله ترنّی : من الرنین ، وهو الصوت
علی ثلاثة أوجه : اسم لدع ، ومصدر بمعنی الترک ، واسم مرادف لکیف ، وما بعدها منصوب علی الأول ، ومخفوض علی الثانی ، ومرفوع علی الثالث ، وفتحها بناء علی الأول والثالث ، وإعراب علی الثانی ، وقد روی بالأوجه الثلاثة قوله یصف السیوف :
171- تذر الجماجم ضاحیا هاماتها***بله الأکفّ کأنّها لم تخلق
وإنکار أبی علی أن یرتفع ما بعدها مردود بحکایة أبی الحسن وقطرب له ، وإذا قیل «بله الزیدین ، أو المسلمین ، أو أحمد ، أو الهندات» احتملت المصدریة واسم الفعل.
ومن الغریب أن فی البخاری فی تفسیر ألم السجدة : یقول الله تعالی «أعددت لعبادی الصالحین ما لا عین رأت ، ولا أذن سمعت ، ولا خطر علی قلب بشر ذخرا من بله ما اطلعتم علیه» (1).
[شماره صفحه واقعی : 133]
1) انظر صحیح البخاری (6 / 116 السلطانیة) ثم انظر فتح الباری (8 / 396 بولاق)
واستعملت معربة مجرورة بمن خارجة عن المعانی الثلاثة ، وفسّرها بعضهم بغیر ، وهو ظاهر ، وبهذا یتقوّی من یعدّها فی ألفاظ الاستثناء.
محرکة فی أوائل الأسماء ، ومحرکة فی أواخرها ، ومحرکة فی أواخر الأفعال ، ومسکنة فی أواخرها.
فالمحرکة فی أوائل الأسماء حرف جر معناه القسم ، وتختص بالتعجب ، وباسم الله تعالی ، وربما قالوا «تربّی» و «تربّ الکعبة» و «تالرّحمن» قال الزمخشری ق)
فی (وَتَاللهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ) : الباء أصل حروف القسم ، والواو بدل منها ، والتاء بدل من الواو ، وفیها زیادة معنی التعجب ، کأنه تعجب من تسهیل الکید علی یده وتأتّیه مع عتو نمروذ وقهره ، ه
والمحرّکة فی أواخرها حرف خطاب نحو أنت وأنت.
والمحرکة فی أواخر الأفعال ضمیر نحو قمت وقمت وقمت ،
[*مدرس افغانی]
ووهم ابن خروف فقال فی قولهم فی النسب «کنتی» : إن التاء هنا علامة کالواو فی «أکلونی البراغیث» ولم یثبت فی کلامهم أن هذه التاء تکون علامة.
ومن غریب أمر التاء الاسمیة أنها جردب عن الخطاب ، والتزم فیها لفظ التذکیر والإفراد فی «أرأیتکما» و «أرأیتکم» و «أرأیتک» و «أرأیتک» و «أرأیتکنّ» إذ لو قالوا «أرأیتما کما» جمعوا بین خطابین ، وإذا امتنعوا من اجتماعهما فی «یا غلامکم» فلم یقولوه کما قالوا «یا غلامنا» و «یا غلامهم» - مع أن الغلام طار علیه الخطاب بسبب النداء ، وإنه خطاب لاثنین لا لواحد ؛ فهذا أجدر ، وإنما جاز «وا غلامکیه» لأن المندوب لیس بمخاطب فی الحقیقة ، ویأتی تمام القول فی «أرأیتک» فی حرف الکاف إن شاء الله تعالی.
[شماره صفحه واقعی : 134]
والتاء الساکنة فی أواخر الأفعال حرف وضع علامة للتأنیث کقامت ، وزعم الجلولی أنها اسم ، وهو خرق لإجماعهم ، وعلیه فیأتی فی الظاهر بعدها أن یکون بدلا ، أو مبتدأ ، والجملة قبله خبر ، ویردّه أن البدل صالح للاستغناء به عن المبدل منه ، وأن عود الضمیر علی ما هو بدل منه نحو «اللهمّ صلّ علیه الرءوف الرحیم» قلیل ، وأن تقدّم الخبر الواقع جملة قلیل أیضا ، کقوله :
172- إلی ملک ما أمّه من محارب ***أبوه ، ولا کانت کلیب تصاهره
وربما وصلت هذه التاء بثم وربّ ، والأکثر تحریکها معهما بالفتح.
ویقال فیها : فمّ ، کقولهم فی جدث : جدف - حرف عطف یقتضی ثلاثة أمور : التشریک فی الحکم ، والترتیب ، والمهلة ، وفی کل منها خلاف.
فأما التشریک فزعم الأخفش والکوفیون أنه قد یتخلّف ، وذلک بأن تقع زائدة ؛ فلا تکون عاطفة البتة ، وحملوا علی ذلک قوله تعالی : (حَتَّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللهِ إِلَّا إِلَیْهِ ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ) وقول زهیر :
173- أرانی إذا أصبحت أصبحت ذا هوی ***فثمّ إذا أمسیت أمسیت غادیا
وخرّجت الآیة علی تقدیر الجواب ، والبیت علی زیادة الفاء.
وأما الترتیب فخالف قوم فی اقتضائها إیاه ، تمسکا بقوله تعالی : (خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ، ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها) (وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِینٍ ، ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ ، ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ)
[شماره صفحه واقعی : 135]
(ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ، ثُمَّ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ) وقول الشاعر :
174- إنّ من ساد ثم ساد أبوه ***ثمّ قد ساد قبل ذلک جدّه
والجواب عن الآیة الأولی من خمسة أوجه :
أحدها : أن العطف علی محذوف ، أی من نفس واحدة ، أنشأها ، ثم جعل منها زوجها.
الثانی : أن العطف علی (واحِدَةً) علی تویلها بالفعل ، أی من نفس توحّدث ، أی انفردت ، ثم جعل منها زوجها.
الثالث : أن الذّریّة أخرجت من ظهر آدم علیهالسلام کالذّرّ ، ثم خلقت حوّاء من قصیراه.
الرابع : أن خلق حواء من آدم لما لم تجر العادة بمثله جیء بثم إیذانا بترتّبه وتراخیه فی الإعجاب وظهور القدرة ، لا لترتیب الزمان وتراخیه.
الخامس : أن «ثمّ» لترتیب الإخبار لا لترتیب الحکم ، وأنه یقال «بلغنی ما صنعت الیوم ثمّ ما صنعت أمس أعجب» أی ثم أخبرک أن الذی صنعته أمس أعجب.
والأجوبة السابقة أنفع من هذا الجواب ، لأنها تصحّح الترتیب والمهلة ، وهذا یصحح الترتیب فقط ؛ إذ لا تراخی بین الإخبارین ، ولکن الجواب الأخیر أعم ؛ لأنه یصح أن یجاب به عن الآیة الأخیرة والبیت.
[*مدرس افغانی]
وقد أجیب عن الآیة الثانیة أیضا بأنّ (سَوْأَةَ) عطف علی الجملة الأولی ، لا الثانیة.
[شماره صفحه واقعی : 136]
وأجاب ابن عصفور عن البیت بأن المراد أن الجد أتاه السؤدد من قبل الأب ، والأب من قبل الأبن ، کما قال ابن الرومی :
175- قالوا : أبو الصّقر من شیبان ، قلت لهم : ***کلّا لعمری ، ولکن منه شیبان
وکم أب قد علا بابن ذری حسب ***کما علت برسول الله عدنان
وأما المهملة فزعم الفراء أنها [قد] تتخلّف ، بدلیل قولک : «أعجبنی ما صنعت الیوم ثمّ ما صنعت أمس أعجب» لأن ثم فی ذلک لترتیب الإخبار ، ولا تراخی بین الإخبارین ، وجعل منه ابن مالک (ثُمَّ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ) الآیة ، وقد مر البحث فی ذلک ، والظاهر أنها واقعة موقع الفاء فی قوله :
176- کهزّ الرّدینیّ تحت العجاج ***جری فی الأنابیب ثمّ اضطرب
إذ الهزّ متی جری فی أنابیب الرّمح یعقبه الاضطراب ، ولم یتراخ عنه.
مسألة - أجری الکوفیون ثمّ مجری الفاء والواو ، فی جواز نصب المضارع المقرون بها بعد فعل الشرط ، واستدلّ لهم بقراءة الحسن (وَمَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللهِ) بنصب (یُدْرِکُ) وأجراها ابن مالک مجراهما بعد الطلب ؛ فأجاز فی قوله صلّی الله علیه (و آله و) سلّم : «لا یبولنّ أحدکم فی الماء الدّائم الذی لا یجری ثمّ یغتسل منه» ثلاثة أوجه : الرفع بتقدیر ثم هو یغتسل ، وبه جاءت الروایة ، والجزم بالعطف علی موضع فعل النهی ، والنصب قال : بإعطاء ثم حکم واو الجمع ؛ فتوهّم تلمیذه الإمام أبو زکریا النووی رحمهالله أن المراد إعطاؤها حکمها فی إفادة معنی الجمع ، فقال : لا یجوز النصب ؛ لأنه یقتضی أن المنهیّ عنه الجمع بینهما ، دون إفراد أحدهما ، وهذا لم یقله أحد ، بل البول منهیّ عنه ، سواء أراد الاغتسال فیه أو منه أم لا ، انتهی. وإنما أراد ابن مالک إعطاءها حکمها
[شماره صفحه واقعی : 137]
فی النصب ، لا فی المعیة أیضا ، ثم ما أورده إنما جاء من قبل المفهوم ، لا المنطوق ، وقد قام دلیل آخر علی عدم إرادته ، ونظیره إجازة الزجاج والزمخشریّ فی (وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَکْتُمُوا الْحَقَّ) کون (تَکْتُمُوا) مجزوما ، وکونه منصوبا مع أن النصب معناه النهی عن الجمع.
تنبیه - قال الطبری فی قوله تعالی (أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ) : معناه أهنالک ، ولیست ثم التی تأتی للعطف ، انتهی. وهذا وهم ، اشتبه علیه ثمّ المضمومة الثاء بالمفتوحتها.
بالفتح - اسم یشار به إلی المکان البعید ، نحو (وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِینَ) وهو ظرف لا یتصرف ؛ فلذلک غلّط من أعربه مفعولا لرأیت فی قوله تعالی : (وَإِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ) ولا یتقدمه حرف التنبیه [ولا یتأخر عنه کاف الخطاب].
بالکسر علی أصل التقاء الساکنین کأمس ، وبالفتح للتخفیف کأین وکیف - حرف جواب بمعنی نعم ، لا اسم بمعنی حقّا فتکون مصدرا ، ولا بمعنی أبدا فتکون ظرفا ، وإلّا لأعربت ودخلت علیها أل ، ولم تؤکّد أجل بجیر فی قوله :
177- [وقلن علی الفردوس أوّل مشرب] ***أجل جیر إن کانت أبیحت دعاثره
ولا قوبل بها «لا» فی قوله :
178- إذا تقول لا ابنة العجیر***تصدق ، لا إذا تقول جیر
[شماره صفحه واقعی : 138]
وأما قوله :
179- وقائلة : أسیت ، فقلت : جیر***أسیّ إنّنی من ذاک إنّه
فخرج علی وجهین ؛ أحدهما : أن الأصل جیر إنّ ، بتأکید جیر بإنّ التی بمعنی نعم ، ثم حذفت همزة إنّ وخففت. الثانی : أن یکون شبّه آخر النصف بآخر البیت ، فنونه تنوین الترنم ، وهو غیر مختص بالاسم ، ووصل بنیة الوقف.
حرف بمعنی نعم ، حکاه الزجاج فی کتاب الشّجرة ، واسم بمعنی عظیم أو یسیر أو أجل.
فمن الأول قوله :
180- قومی هم قتلوا - أمیم - أخی ***فإذا رمیت یصیبنی سهمی
فلین عفوت لأعفون جللا***ولئن سطوت لأوهنن عظمی
ومن الثانی قول امرئ القیس وقد قتل أبوه :
181- ألا کلّ شیء سواه جلل
ومن الثالث قولهم «فعلت کذا من جلک» وقال جمیل :
182- رسم دار وقفت فی طلله *کدت أقضی الحیاة من جلله (1)
[ص 136]
فقیل : أراد من أجله ، وقیل : أراد من عظمه فی عینی.
[شماره صفحه واقعی : 139]
1) یرویکدت أقضی الغداة من جلله
صوت
[*مدرس افغانی]
علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون فعلا متعدیا متصرفا ؛ تقول «حاشیته» بمعنی استثنیته ، ومنه الحدیث أنه علیه الصلاة والسّلام قال : «أسامة أحبّ النّاس إلیّ» ما حاشی فاطمة ، ما : نافیة ، والمعنی أنه علیه الصلاة والسّلام لم یستثن فاطمة ، وتوهّم ابن مالک أنها ما المصدریة ، وحاشا الاستثنائیة ، بناء علی أنه من کلامه علیه الصلاة والسّلام ، فاستدلّ به علی أنه قد یقال «قام القوم ما حاشا زیدا» کما قال :
183- رأیت النّاس ما حاشا قریشا***فإنّا نحن أفضلهم فعالا
ویردّه أن فی معجم الطبرانی «ما حاشا فاطمة ولا غیرها» ودلیل تصرفه قوله :
184- ولا أری فاعلا فی النّاس یشبهه ***ولا أحاشی من الأقوام من أحد
وتوهّم المبرد أن هذا مضارع حاشا التی یستثنی بها ، وإنما تلک حرف أو فعل جامد لتضمنه معنی الحرف.
الثانی : أن تکون تنزیهیة ، نحو (حاشَ لِلَّهِ) وهی عند المبرد وابن جنی والکوفیین فعل ، قالوا : لتصرفهم فیها بالحذف ، ولإدخالهم إیاها علی الحرف ، وهذان الدلیلان ینفیان الحرفیة ، ولا یثبتان الفعلیة ، قالوا : والمعنی فی الآیة جانب یوسف المعصیة لأجل الله ، ولا یتأتی هذا التأویل فی مثل (حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً) ه*
والصحیح أنها اسم مرداف للبراءة [من کذا] ؛ بدلیل قراءة بعضهم (حاشا لله) بالتنوین ، کما یقال «براءة لله من کذا» وعلی هذا فقراءة ابن مسعود رضی الله عنه (حاش الله) کمعاذ الله لیس جارا ومجرورا
[شماره صفحه واقعی : 140]
کما وهم ابن عطیة ، لأنها إنما تجر فی الاستثناء ، ولتنوینها فی القراءة الأخری ، ولدخولها علی اللام فی قراءة السبعة ، والجار لا یدخل علی الجار ، وإنما ترک التنوین فی قراءتهم لبناء حاشا لشبهها بحاشا الحرفیة ، وزعم بعضهم أنها اسم فعل ماض بمعنی أتبرّأ(1)، أو برئت ، وحامله علی ذلک بناؤها ، ویرده إعرابها فی بعض اللغات.
الثالث : أن تکون للاستثناء ؛ فذهب سیبویه وأکثر البصریین إلی أنها حرف دائما بمنزلة إلا ، لکنها تجرّ المستثنی ، وذهب الجرمیّ والمازنی والمبرد والزجاج والأخفش وأبو زید والفراء وأبو عمرو الشیبانی إلی أنها تستعمل کثیرا حرفا جارا وقلیلا فعلا متعدیا جامدا لتضمنه معنی إلّا ، وسمع «اللهمّ اغفر لی ولمن یسمع حاشا الشّیطان وأبا الأصبغ» وقال :
185- حاشا أبا ثوبان ؛ إنّ به ***ضنّا علی الملحاة والشّتم
ویروی أیضا «حاشا أبی» بالیاء ، ویحتمل أن تکون روایة الألف علی لغة من قال :
إنّ أباها وأبا أباها***[قد بلغا فی المجد غایتاها] [51]
وفاعل حاشا ضمیر مستتر عائد علی مصدر الفعل المتقدم علیها ، أو اسم فاعله ، أو البعض المفهوم من الاسم العام ، فإذا قیل «قام القوم حاشا زیدا» فالمعنی جانب هو - أی قیامهم ، أو القائم منهم ، أو بعضهم - زیدا.
حرف یأتی لأحد ثلاثة معان : انتهاء الغایة ، وهو الغالب ، والتعلیل ، وبمعنی إلّا فی الاستثناء ، وهذا أقلها ، وقلّ من یذکره. ».
وتستعمل علی ثلاثة أوجه :
[شماره صفحه واقعی : 141]
1) لعل الصواب «بمعنی تبرأت».
أحدها : أن تکون حرفا جارا بمنزلة إلی فی المعنی والعمل ، ولکنها تخالفها فی ثلاثة أمور :
أحدها : أن لمخفوضها شرطین ، أحدهما عام ، وهو أن یکون ظاهرا لا مضمرا ، خلافا للکوفیین والمبرد ، فأما قوله :
186- أتت حتّاک تقصد کلّ فجّ ***ترجّی منک أنها لا تخیب
فضرورة ، واختلف فی علة المنع ، فقیل : هی أنّ مجرورها لا یکون إلا بعضا مما قبلها أو کبعض منه ، فلم یمکن عود ضمیر البعض علی الکل ، ویردّه أنه قد یکون ضمیرا حاضرا کما فی البیت فلا یعود علی ما تقدم ، وأنه قد یکون ضمیرا غائبا عائدا علی ما تقدم غیر الکل ، کقولک «زید ضربت القوم حتّاه» وقیل : العلة خشیة التباسها بالعاطفة ، ویرده أنها لو دخلت علیه لقیل فی العاطفة «قاموا حتی أنت ، وأکرمتهم حتی إیاک» بالفصل ؛ لأن الضمیر لا یتصل إلّا بعامله ، وفی الخافضة «حتاک» بالوصل کما فی البیت ، وحینئذ فلا التباس ، ونظیره أنهم یقولون فی توکید الضمیر المنصوب «رأیتک أنت» وفی البدل منه «رأیتک إیّاک» فلم یحصل لبس ، وقیل : لو دخلت علیه قلبت ألفها یاء کما فی إلی ، وهی فرع عن إلی ؛ فلا تحتمل ذلک ،
[*مدرس افغانی]
والشرط الثانی خاص بالمسبوق بذی أجزاء ، وهو أن یکون المجرور آخرا نحو «أکلت السّمکة حتّی رأسها» أو ملاقیا لآخر جزء نحو (سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ) ولا یجوز سرت البارحة حتی ثلثها أو نصفها ، کذا قال المغاربة وغیرهم ، وتوهم ابن مالک أن ذلک لم یقل به إلا الزمخشری ، واعترض علیه بقوله :
[شماره صفحه واقعی : 142]
187- عیّنت لیلة ؛ فما زلت حتی ***نصفها راجیا ؛ فعدت یؤوسا
وهذا لیس محلّ الاشتراط ؛ إذ لم یقل فما زلت فی تلک اللیلة حتی نصفها ، وإن کان المعنی علیه ، ولکنه لم یصرح به.
الثانی : أنها إذا لم یکن معها قرینة تقتضی دخول ما بعدها کما فی قوله :
188- ألقی الصّحیفة کی یخفّف رحله ***والزّاد ، حتّی نعله ألقاها [ص 127 و 130]
أو عدم دخوله کما فی قوله :
189- سقی الحیا الأرض حتّی أمکن عزیت ***لهم ؛ فلا زال عنها الخیر مجدودا
حمل علی الدخول ، ویحکم فی مثل ذلک لما بعد إلی بعدم الدخول ، حملا علی الغالب فی البابین ، هذا هو الصحیح فی البابین ، وزعم الشیخ شهاب الدین القرافی أنه لا خلاف فی وجوب دخول ما بعد حتی ، ولیس کذلک ، بل الخلاف فیها مشهور ، وإنما الاتفاق فی حتی العاطفة ، لا الخافضة ، والفرق أن العاطفة بمعنی الواو.
والثالث : أن کلّا منهما قد ینفرد بمحل لا یصلح للآخر.
فما انفردت به «إلی» أنه یجوز «کتبت إلی زید وأنا إلی عمرو» أی هو غایتی ، کما جاء فی الحدیث «أنا بک وإلیک» و «سرت من البصرة إلی الکوفة» ولا یجوز : حتی زید ، وحتی عمرو ، وحتی الکوفة ، أما الأولان فلأنّ حتی موضوعة لإفادة تقضّی الفعل قبلها شیئا فشیئا إلی الغایة ، وإلی لیست کذلک وأما الثالث فلضعف حتی فی الغایة ؛ فلم یقابلوا بها ابتداء الغایة.
ومما انفردت به «حتی» أنه یجوز وقوع المضارع المنصوب بعدها
[شماره صفحه واقعی : 143]
نحو «سرت حتی أدخلها» [وذلک] بتقدیر حتی أن أدخلها ، وأن المضمرة والفعل فی تأویل مصدر مخفوض
بحتی ، ولا یجوز : سرت إلی أدخلها ، وإنما قلنا إن النصب بعد حتی بأن مضمرة لا بنفسها کما یقول الکوفیون لأن حتی قد ثبت أنها تخفض الأسماء ، وما یعمل فی الأسماء لا یعمل فی الأفعال ، وکذا العکس.
ولحتی الداخلة علی المضارع المنصوب ثلاثة معان : مرادفة إلی نحو (حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنا مُوسی) ومرادفة کی التعلیلیة نحو (وَلا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتَّی یَرُدُّوکُمْ) (هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلی مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ حَتَّی یَنْفَضُّوا) وقولک «أسلم حتّی تدخل الجنّة» ویحتملها (فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللهِ) ومرادفة إلّا فی الاستثناء ، وهذا المعنی ظاهر من قول سیبویه فی تفسیر قولهم «والله لا أفعل إلّا أن تفعل» المعنی حتی أن تفعل ، وصرح به ابن هشام الخضراوی وابن مالک ، ونقله أبو البقاء عن بعضهم فی (وَما یُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّی یَقُولا) والظاهر فی هذه الآیة [خلافه ، و] أن المراد معنی الغایة ، نعم هو ظاهر فیما أنشده ابن مالک فی قوله :
190- لیس العطاء من الفضول سماحة***حتّی تجود وما لدیک قلیل
وفی قوله :
191- والله لا یذهب شیخی باطلا***حتّی أبیر مالکا وکاهلا
لأن ما بعدهما لیس غایة لما قبلهما ولا مسببا عنه ،
[*مدرس افغانی]
وجعل ابن هشام من ذلک الحدیث «کلّ مولود یولد علی الفطرة حتّی یکون أبواه هما اللّدان یهوّدانه أو ینصّرانه» إذ زمن المیلاد لا یتطاول فتکون حتی فیه للغایة ، ولا کونه یولد علی الفطرة علته الیهودیة والنصرانیة فتکون فیه للتعلیل ، ولک أن تخرجه علی أن فیه حذفا ، أی یولد علی الفطرة ویستمر علی ذلک حتی یکون.
[شماره صفحه واقعی : 144]
ولا ینتصب الفعل بعد «حتّی» إلا إذا کان مستقبلا ، ثم إن کان استقباله بالنظر إلی زمن التکلم فالنصب واجب ، نحو (لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عاکِفِینَ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنا مُوسی) وإن کان بالنسبة إلی ما قبلها خاصة فالوجهان ، نحو (وَزُلْزِلُوا حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ) الآیة ؛ فإن قولهم إنما هو مستقبل بالنظر إلی الزلزال ، لا بالنظر إلی زمن فصّ ذلک علینا.
وکذلک لا یرتفع الفعل بعد «حتی» إلا إذا کان حالا ، ثم إن کانت حالیته بالنسبة إلی زمن التکلم فالرفع واجب ، کقولک «سرت حتّی أدخلها» إذا قلت ذلک وأنت فی حالة الدخول ، وإن کانت حالیته لیست حقیقیة - بل کانت محکیة - رفع ، وجاز نصبه إذا لم تقدر الحکایة نحو (وَزُلْزِلُوا حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ) قراءة نافع بالرفع بتقدیر حتی حالتهم حینئذ أن الرسول والذین آمنوا معه یقولون کذا وکذا.
واعلم أنه لا یرتفع الفعل بعد حتی إلا بثلاثة شروط : أحدها أن یکون حالا أو مؤولا بالحال کما مثلنا ، والثانی أن یکون مسببا عما قبلها. فلا یجوز «سرت حتّی تطلع الشمس» ولا «ما سرت حتی أدخلها ، وهل سرت حتی تدخلها» أما الأول فلأن طلوع الشمس لا یتسبب عن السیر ، وأما الثانی فلأن الدخول لا یتسبب عن عدم السیر ، وأما الثالث فلأن السبب لم یتحقق وجوده ، ویجوز «أیّهم سار حتّی یدخلها» و «متی سرت حتّی تدخلها» لأن السیر محقق ، وإنما الشک فی عین الفاعل وفی عین الزمان ، وأجاز الأخفش الرفع بعد النفی علی أن یکون أصل الکلام إیجابا ثم أدخلت أداة النفی علی الکلام بأسره ، لا علی ما قبل حتی خاصة ، ولو عرضت هذه المسألة بهذا المعنی علی سیبویه لم یمنع الرفع فیها ، وإنما منعه إذا کان النفی مسلطا علی السبب خاصة ، وکل أحد یمنع ذلک ، والثالث أن یکون فضلة ، فلا یصح فی نحو «سیری حتی أدخلها» لئلا یبقی المبتدأ بلا خبر ،
ولا فی نحو «کان سیری حتی أدخلها» إن قدرت کان ناقصة ، فإن قدرتها تامة أو قلت «سیری أمس
[شماره صفحه واقعی : 145]
حتی أدخلها» جاز الرفع ، إلا إن علّقت أمس بنفس السیر ، لا باستقرار محذوف.
الثانی من أوجه حتی : أن تکون عاطفة بمنزلة الواو ، إلا أن بینهما فرقا من ثلاثة أوجه :
أحدها : أن لمعطوف حتی ثلاثة شروط ، أحدها أن یکون ظاهرا لا مضمرا کما أن ذلک شرط مجرورها ، ذکره ابن هشام الخضراوی ، ولم أقف علیه لغیره ، والثانی أن یکون إما بعضا من جمع قبلها ک- «قدم الحاجّ حتّی المشاة» أو جزأ من کل نحو «أکلت السّمکة حتّی رأسها» أو کجزء نحو أعجبتنی الجاریة حتّی حدیثها ویمتنع أن تقول «حتّی ولدها» والذی یضبط لک ذلک أنها تدخل حیث یصح دخول الاستثناء ، وتمتنع حیث یمتنع ، ولهذا لا یجوز «ضربت الرجلین حتی أفضلهما» وإنما جاز حتّی نعله ألقاها [188] لأن إلقاء الصحیفة والزاد فی معنی ألقی ما یثقله ، والثالث : أن یکون غایة لما قبلها إما فی زیادة أو نقص ، فالأول نحو «مات الناس حتی الأنبیاء» والثانی نحو «زارک الناس حتّی الحجّامون» وقد اجتمعا فی قوله :
192- قهرناکم حتّی الکماة فأنتم ***تهابوننا حتّی بنینا الأصاغرا
[*مدرس افغانی]
الفرق الثانی : أنها لا تعطف الجمل ، وذلک لأن شرط معطوفها أن یکون جزأ مما قبلها أو کجزء منه ، کما قدمناه ، ولا یتأتی ذلک إلا فی المفردات ، هذا هو الصحیح ، وزعم ابن السیّد فی قول مریء القیس :
193- سریت بهم حتّی تکلّ مطیّهم ***[وحتّی الجیاد ما یقدن بأرسان] [ص 130]
فیمن رفع «تکل» أن جملة «تکل مطیهم» معطوفة بحتی علی سریت بهم
الثالث : أنها إذا عطفت علی مجرور أعید الخافض ، فرقا بینها وبین
[شماره صفحه واقعی : 146]
الجارة ، فنقول «مررت بالقوم حتی بزید» ذکر ذلک ابن الخباز وأطلقه ، وقیده ابن مالک بأن لا یتعین کونها للعطف نحو «عجبت من القوم حتّی بنیهم» وقوله :
194- جود یمناک فاض فی الخلق حتّی ***بائس دان بالإساءة دینا
وهو حسن ، وردّه أبو حیان ، وقال فی المثال : هی جارة ، إذ لا یشترط فی تالی الجارة أن یکون بعضا أو کبعض ، بخلاف العاطفة ، ولهذا منعوا «أعجبتنی الجاریة حتی ولدها» قال : وهی فی البیت محتملة ، انتهی. وأقول : إن شرط الجارة التالیة ما یفهم الجمع أن یکون مجرورها بعضا أو کبعض ، وقد ذکر ذلک ابن مالک فی باب حروف الجر ، وأقره أبو حیان علیه ، ولا یلزم من امتناع «أعجبتنی الجاریة حتی ابنها» امتناع «عجبت من القوم حتی بنیهم» لأن اسم القوم یشمل أبناءهم ، واسم الجاریة لا یشمل ابنها ، ویظهر لی أن الذی لحظه ابن مالک أن الموضع الذی یصحّ أن تحل فیه إلی محل حتی العاطفة فهی فیه محتملة للجارة ، فیحتاج حینئذ إلی إعادة الجار عند قصد العطف نحو «اعتکفت فی الشّهر حتی فی آخره» بخلاف المثال والبیت السابقین ، وزعم ابن عصفور أن إعادة الجار مع حتی أحسن ، ولم یجعلها واجبة.
تنبیه - العطف بحتی قلیل ، وأهل الکوفة ینکرونه البتة ، ویحملون نحو «جاء القوم حتی أبوک ، ورأیتهم حتی أباک ، ومررت بهم حتی أبیک» علی أن حتی فیه ابتدائیة ، وأن ما بعدها علی إضمار عامل.
[*مدرس افغانی]
الثالث من أوجه حتی : أن تکون حرف ابتداء ، أی حرفا تبتدأ بعده الجمل ، أی تستأنف ؛ فیدخل علی الجملة الاسمیة ، کقول جریر :
[شماره صفحه واقعی : 147]
195- فما زالت القتلی تمجّ دماءها***بدجلة حتّی ماء دجلة أشکل [ص 386]
وقال الفروزق :
196- فواعجبا حتّی کلیب تسبّنی ***کأنّ أباها نهشل أو مجاشع
ولا بد من تقدیر محذوف قبل حتی فی هذا البیت یکون ما بعد حتی غایة له ، أی فواعجبا یسبنی الناس حتی کلیب تسبنی ، وعلی الفعلیة التی فعلها مضارع کقراءة نافع رحمهالله (حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ) برفع یقول ، وکقول حسان :
197- یغشون حتّی ما تهرّ کلابهم ***لا یسألون عن السّواد المقبل [ص 691]
وعلی الفعلیة التی فعلها ماض نحو (حَتَّی عَفَوْا وَقالُوا) وزعم ابن مالک أن حتی هذه جارة ، وأنّ بعدها أن مضمرة ، ولا أعرف له فی ذلک سلفا ، وفیه تکلف إضمار من غیر ضرورة ، وکذا قال فی حتی الداخلة علی إذا فی نحو (حَتَّی إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ) إنها الجارة ، وإن إذا فی موضع جربها. وهذه المقالة سبقه إلیها الأخفش وغیره ، والجمهور علی خلافها وأنها حرف ابتداء ، و [أن] إذا فی موضع نصب بشرطها أو جوابها ، والجواب فی الآیة محذوف ، أی امتحنتم ، أو انقسمتم قسمین ، بدلیل (مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیا ، وَمِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ) ونظیره حذف جواب لمّا فی قوله تعالی (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) أی انقسموا قسمین فمنهم مقتصد ومنهم غیر ذلک ، وأما قول ابن مالک إن (فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) هو الجواب فمبنی علی صحة مجیء جواب لمّا مقرونا بالفاء ، ولم یثبت ، وزعم بعضهم أن الجواب فی
[شماره صفحه واقعی : 148]
الآیة الأولی مذکور وهو (عَصَیْتُمْ) أو (صَرَفَکُمْ) وهذا مبنی علی زیادة الواو وثم ، ولم یثبت ذلک.
وقد دخلت «حتی» الابتدائیة علی الجملتین الاسمیة والفعلیة فی قوله :
سریت بهم حتّی تکلّ مطیّهم ***وحتّی الجیاد ما یقدن بأرسان [193]
فیمن رواه برفع تکل ، والمعنی حتی کلّت ، ولکنه جاء [بلفظ المضارع] علی حکایة الحال الماضیة کقولک «رأیت زیدا أمس وهو راکب» وأما من نصب فهی حتی الجارة کما قدمنا ، ولا بد علی النصب من تقدیر زمن مضاف إلی تکلّ ، أی إلی زمان کلال مطیهم
[*مدرس افغانی]
وقد یکون الموضع صالحا لأقسام «حتی» الثلاثة ، کقولک «أکلت السّمکة حتّی رأسها» فلک أن تخفض علی معنی إلی ، وأن تنصب علی معنی الواو ، وأن ترفع علی الابتداء ، وقد روی بالأوجه الثلاثة قوله :
198- عممتهم بالنّدی حتّی غواتهم ***فکنت مالک ذی غیّ وذی رشد
[ص 611]
وقوله :
[ألقی الصحیفة کی یخفف رحله ***والزّاد] حتّی نعله ألقاها [188]
إلّا أن بینهما فرقا من وجهین :
أحدهما : أن الرفع فی البیت الأول شاذ ، لکون الخبر غیر مذکور ، ففی الرفع تهیئة العامل للعمل وقطعه عنه ، وهذا قول البصریین ، وأوجبوا إذا قلت «حتی رأسها» بالرفع أن تقول «مأکول».
[شماره صفحه واقعی : 149]
والثانی : أن النصب فی البیت الثانی من وجهین ، أحدهما : العطف ، والثانی إضمار العامل علی شریطة التفسیر ، وفی البیت الأول من وجه واحد.
وإذا قلت «قام القوم حتی زید قام» جاز الرفع والخفض دون النصب (1)، وکان لک فی الرفع أوجه ، أحدها : الابتداء ، والثانی العطف ، والثالث إضمار الفعل ، اء
والجملة التی بعدها خبر علی الأول ، ومؤکدة علی الثانی ، کما أنها کذلک مع الخفض ، وأما علی الثالث فتکون الجملة مفسّرة ، وزعم بعض المغاربة أنه لا یجوز «ضربت القوم حتی زید ضربته» بالخفض ، ولا بالعطف ، بل بالرفع أو بالنصب بإضمار فعل ، لأنه یمتنع جعل «ضربته» توکیدا لضربت القوم ، قال : وإنما جاز الخفض فی حتی نعله [188] لأن ضمیر «ألقاها» للصحیفة ، ولا یجوز علی هذا الوجه أن یقدر أنه للنعل.
ولا محل للجملة الواقعة بعد حتی الابتدائیة ، خلافا للزجاج وابن درستویه ، زعما أنها فی محل جر بحتی ، ویرده أن حروف الجر لا تعلّق عن العمل ، وإنما تدخل علی المفردات أو ما فی تأویل المفردات ، وأنهم إذا أوقعوا بعدها إنّ کسروها فقالوا «مرض زید حتی إنهم لا یرجونه» والقاعدة أن حرف الجر إذا دخل علی أنّ فتحت همزتها نحو (ذلِکَ بِأَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ)
وطییء تقول : حوث ، وفی الثاء فیهما : الضمّ تشبیها بالغایات ؛ لأن الإضافة إلی الجملة کلا إضافة ؛ لأن أثرها - وهو الجر - لا یظهر ، والکسر علی أصل التقاء الساکنین ، والفتح للتخفیف.
[شماره صفحه واقعی : 150]
1) لم یجز النصب لأن الناصب بعد حتی هو أن مضمرة ، وأن المصدریة لا تدخل علی الأسماء
ومن العرب من یعرب حیث ، وقراءة من قرأ (مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ) بالکسر تحتملها وتحتمل لغة البناء علی الکسر.
وهی للمکان اتفاقا ، قال الأخفش : وقد ترد للزمان ، والغالب کونها فی محل نصب علی الظرفیة أو خفض بمن ، وقد تخفض بغیرها کقوله :
199- [فشدّ ولم ینظر بیوتا کثیرة] *لدی حیث ألقت رحلها أمّ قشعم (1)
وقد تقع [حیث] مفعولا به وفاقا للفارسی ، وحمل علیه (اللهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ) إذ المعنی أنه تعالی یعلم نفس المکان المستحقّ لوضع الرسالة فیه ، لا شیئا فی المکان ة*
وناصبها یعلم محذوفا مدلولا علیه بأعلم ، لا بأعلم نفسه ؛ لأن أفعل التفضیل لا ینصب للمفعول به ، فإن أولته بعالم جاز أن ینصبه فی رأی بعضهم ، ولم تقع اسما لأنّ ، خلافا لابن مالک ، ولا دلیل له فی قوله :
200- إن حیث استقرّ من أنت راعی***ه حمّی فیه عزّة وأمان
لجواز تقدیر حیث خبرا ، وحمی اسما ، فإن قیل : یؤدی إلی جعل المکان حالا فی المکان ، قلنا : هو نظیر قولک «إنّ فی مکّة دار زید» ونظیره فی الزمان «إنّ فی یوم الجمعة ساعة الإجابة».
[*مدرس افغانی]
وتلزم حیث الإضافة إلی جملة ، اسمیة کانت أو فعلیة ، وإضافتها إلی الفعلیة أکثر ، ومن ثمّ رجح النصب فی نحو «جلست حیث زید أراه» وندرت إضافتها إلی المفرد کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 151]
1) ویرویفشد ولم تفزع بیوت کثیرة
201- [ونطعنهم تحت الکلی بعد ضربهم ***ببیض المواضی] حیث لیّ العمائم
[أنشده ابن مالک] والکسائی یقیسه ، ویمکن أن یخرج علیه قول الفقهاء «من حیث أن کذا». وأندر من ذلک إضافتها إلی جملة محذوفة کقوله :
202- إذا ریدة من حیث ما نفحت له ***أتاه بریّاها خلیل یواصله (1)
أی إذا ریدة نفحت له من حیث هبّت ، وذلک لأن ریدة فاعل بمحذوف یفسره نفحت ، فلو کان نفحت مضافا إلیه حیث لزم بطلان التفسیر ؛ إذ المضاف إلیه لا یعمل فیما قبل المضاف ، وما لا یعمل لا یفسر عاملا ، قال أبو الفتح فی کتاب التمام : ومن أضاف حیث إلی المفرد أعربها ، انتهی ، ورأیت بخط الضابطین :
203- أما تری حیث سهیل طالعا***[نجما یضئ کالشّهاب لامعا]
بفتح الثاء من حیث وخفض سهیل ، وحیث بالضم وسهیل بالرفع ، أی موجود ، فحذف الخبر.
وإذا اتّصلت بها «ما» الکافة ضمّنت معنی الشرط وجزمت الفعلین کقوله :
204- حیثما تستقم یقدّر لک الله ***نجاحا فی غابر الأزمان
وهذا البیت دلیل عندی علی مجیئها للزمان.
[شماره صفحه واقعی : 152]
1) ریدة : أی ریح لینة الهبوب ، و «ما» زائدة ، ونفحت : فاحت
علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرفا جار للمستثنی ، ثم قیل : موضعها نصب عن تمام الکلام ، وقیل : تتعلق بما قبلها من فعل أو شبهه علی قاعدة أحرف الجر ، والصواب عندی الأول ؛ لأنها لا تعدّی الأفعال إلی الأسماء ، أی لا توصّل معناها إلیها ، بل تزیل معناها عنها ؛ فأشبهت فی عدم التعدیة الحروف الزائدة ، ولأنها بمنزلة إلا وهی غیر متعلقة.
والثانی : أن تکون فعلا متعدیا ناصبا له ، وفاعلها علی الحد المذکور فی فاعل حاشا (1)، والجملة مستأنفة أو حالیة ، علی خلاف فی ذلک ، وتقول «قاموا خلا زیدا» وإن شئت خفضت إلا فی نحو قول لبید :
205- ألا کلّ شیء ما خلا الله باطل ***[وکلّ نعیم - لا محالة - زائل [ص 96]
وذلک لأن «ما» [فی] هذه مصدریة ؛ فدخولها یعین الفعلیة ، وموضع ما خلا نصب فقال السیرافی : علی الحال کما یقع المصدر الصریح فی نحو «أرسلها العراک» وقیل : علی الظرف لنیابتها وصلتها عن الوقت (2)؛ فمعنی «قاموا ما خلا زیدا» علی الأول : قاموا خالین عن زید ، وعلی الثانی : قاموا وقت خلوهم عن زید ، وهذا الخلاف المذکور فی محلها خافضة وناصبة ثابت فی حاشا وعدا ، وقال ابن خروف : علی الاستثناء کانتصاب غیر فی «قاموا غیر زید» وزعم الجرمی والربعی والکسائی والفارسی وابن جنی أنه قد یجوز
[شماره صفحه واقعی : 153]
الجر علی تقدیر ما زائدة ، فإن قالوا ذلک بالقیاس ففاسد ؛ لأن مالا تزاد قبل الجار والمجرور ، بل بعده ، نحو (عَمَّا قَلِیلٍ) (فَبِما رَحْمَةٍ) وإن قالوه بالسماع فهو من الشذوذ بحیث لا یقاس علیه.
حرف جر ، خلافا للکوفیین فی دعوی اسمیته ، وقولهم إنه أخبر عنه فی قوله :
إن یقتلوک فإنّ قتلک لم یکن ***عارا علیک ، وربّ قتل عار [31]
ممنوع ، بل «عار» خبر لمحذوف ، والجملة صفة للمجرور ، أو خبر للمجرور ؛ إذ هو فی موضع مبتدأ کما سیأتی.
ولیس معناها التقلیل دائما ، خلافا للأکثرین ، ولا التکثیر دائما ، خلافا لابن درستویه وجماعة ، بل ترد للتکثیر کثیرا وللتقلیل قلیلا.
فمن الأول (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ) وفی الحدیث «یا ربّ کاسیة فی الدّنیا عاریة یوم القیامة» وسمع أعرابی یقول بعد انقضاء رمضان «یا ربّ صائمه لن یصومه ، ویا ربّ قائمه لن یقومه» وهو مما تمسک به الکسائی علی إعمال اسم الفاعل المجرد بمعنی الماضی. وقال الشاعر :
206- فیا ربّ یوم قد لهوت ولیلة***بآنسة کأنّها خطّ تمثال [ص 587]
[شماره صفحه واقعی : 154]
وقال آخر :
207- ربّما أوفیت فی علم ***ترفعن ثوبی شمالات [ص 137 و 309]
ووجه الدلیل أن الآیة والحدیث والمثال مسوقة للتخویف ، والبیتین مسوقان للافتخار ، ولا یناسب واحدا منهما التقلیل.
ومن الثانی قول أبی طالب [فی النبی صلّی الله علیه (و آله و) سلّم] :
208- وأبیض یستسقی الغمام بوجهه ***ثمال الیتامی عصمة للأرامل [ص 136]
وقول الآخر :
209- ألا ربّ مولود ولیس له أب ***وذی ولد لم یلده أبوان
وذی شامة غرّاء فی حرّ وجهه ***مجلّلة لا تنقضی لأوان
ویکمل فی تسع وخمس شبابه ***ویهرم فی سبع معا وثمان
أراد عیسی وآدم علیهماالسلام والقمر ، ونظیر ربّ فی إفادة التکثیر «کم» الخبریة ، وفی إفادته تارة وإفادة التقلیل أخری «قد» ، علی ما سیأتی إن شاء الله تعالی فی حرف القاف ، وصیغ التصغیر ، تقول : حجیر ورجیل ، فتکون للتقلیل ، وقال :
210- فویق جبیل شامخ لن تناله ***بقنّته حتّی تکلّ وتعملا
وقال لبید :
[وکل أناس سوف تدخل بینهم] ***دویهیة تصفرّ منها الأنامل [62]
إلا أن الغالب فی قد والتصغیر إفادتهما التقلیل ، وربّ بالعکس.
[شماره صفحه واقعی : 155]
وتنفرد رب بوجوب تصدیرها ، ووجوب تنکیر مجرورها ، ونعته إن کان ظاهرا ، وإفراده ، وتذکیره ، وتمییزه بما یطابق المعنی إن کان ضمیرا ، وغلبة حذف معدّاها ، ومضیه ، وإعمالها محذوفة بعد الفاء کثیرا ، وبعد الواو أکثر ، وبعد بل قلیلا ، وبدونهنّ أقل ، کقوله :
211- فمثلک حبلی قد طرقت ومرضع ***[فألهیتها عن ذی تمائم محول] [ص 161]
وقوله :
وأبیض یستسقی الغمام بوجهه [208]
وقوله :
212- بل بلد ذی ضعد وآکام
وقوله :
رسم دار وقفت فی طلله [182]
وبأنها زائدة فی الإعراب دون المعنی ؛ فمحلّ مجرورها فی نحو «رب رجل صالح عندی» رفع علی الابتدائیة ، وفی نحو «ربّ رجل صالح لقیت» نصب علی المفعولیة ، وفی نحو «ربّ رجل صالح لقیته» رفع أو نصب ، کما فی قولک «هذا لقیته» ویجوز مراعاة محله کثیرا وإن لم یجز نحو «مررت بزید وعمرا» إلا قلیلا ، قال
213- وسنّ کسنّیق سناء وسنّما***ذعرت بمدلاح الهجیر نهوض (1)
فعطف «سنّما» علی محل سنّ ، والمعنی ذعرت بهذا الفرس ثورا وبقرة
[شماره صفحه واقعی : 156]
1) ذعرت : أخفت ، ومدلاح الهجیر : أراد به فرسا کثیر العرق فی وقت الهاجرة.
عظیمة ، وسنیق : اسم جبل بعینه ، وسناء : ارتفاعا.
وزعم الزجاج وموافقوه أن مجرورها لا یکون إلا فی محل نصب ، والصواب ما قدمناه.
وإذا زیدت «ما» بعدها فالغالب أن تکفها عن العمل ، وأن تهیّئها للدخول علی الجمل الفعلیة ، وأن یکون الفعل ماضیا لفظا ومعنی ، کقوله :
ربّما أوفیت فی علم ***ترفعن ثوبی شمالات [207]
ومن إعمالها قوله :
214- ربّما ضربة بسیف صقیل ***بین بصری وطعنة نجلاء [ص 312]
ومن دخولها علی [الجملة] الاسمیة قول أبی دواد :
215- ربّما الجامل المؤبّل فیهم ***وعناجیج بینهنّ المهار [ص 310]
وقیل : لا تدخل المکفوفة علی الاسمیة أصلا ، وإن «ما» فی البیت نکرة موصوفة ، والجامل : خبر لهو محذوفا ، والجملة صفة لما.
ومن دخولها علی الفعل المستقبل قوله تعالی : (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا) وقیل : هو مؤول بالماضی ، علی حد قوله تعالی : (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ) وفیه تکلف ؛ لافتضائه أن الفعل المستقبل عبّر به عن ماض متجوز به عن المستقبل ، والدلیل علی صحة استقبال ما بعدها قوله :
216- فإن أهلک فربّ فتی سیبکی ***علیّ مهذّب رخص البنان
[شماره صفحه واقعی : 157]
وقوله :
217- یا ربّ قائلة غدا***یا لهف أمّ معاویه
وفی ربّ ست عشرة لغة : ضم الراء ، وفتحها ، وکلاهما مع التشدید والتخفیف ، والأوجه الأربعة مع تاء التأنیث ساکنة أو محرکة ومع التجرد منها : فهذه اثنتا عشرة ، والضم والفتح مع إسکان الباء ، وضم الحرفین مع التشدید ومع التخفیف.
حرف یختصّ بالمضارع ، ویخلّصه للاستقبال ، وینزل منه منزلة الجزء ؛ ولهذا لم یعمل فیه مع اختصاصه به ، ولیس مقتطعا من «سوف» خلافا للکوفیین ، ولا مدّة الاستقبال معه أضیق منها مع سوف خلافا للبصریین ، ومعنی قول المعربین فیها «حرف تنفیس» حرف توسیع ، وذلک أنها نقلت (1)المضارع من الزمن الضیق - وهو الحال - إلی الزمن الواسع وهو الاستقبال ، وأوضح من عبارتهم قول الزمخشری وغیره «حرف استقبال» وزعم بعضهم أنها قد تأتی للاستمرار لا للاستقبال ، ذکر ذلک فی قوله تعالی : (سَتَجِدُونَ آخَرِینَ) الآیة ، واستدلّ علیه بقوله تعالی : (سَیَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ) مدعیا أن ذلک إنما نزل بعد قولهم (ما وَلَّاهُمْ) قال : فجاءت السین إعلاما بالاستمرار لا بالاستقبال ، انتهی. وهذا الذی قاله لا یعرفه النحویّون ، وما استند إلیه من أنها نزلت بعد قولهم (ما وَلَّاهُمْ) غیر موافق علیه ، قال الزمخشری : فإن قلت : أی فائدة فی الإخبار بقولهم قبل
[شماره صفحه واقعی : 158]
1) فی عدة نسخ «تقلب»
وقوعه؟ قلت : فائدته أن المفاجأة للمکروه أشدّ ، والعلم به قبل وقوعه أبعد عن الاضطراب إذا وقع ، انتهی. ثم لو سلّم فالاستمرار إنما استفید من المضارع ، کما تقول «فلان یقری الضیف ویصنع الجمیل» ترید أن ذلک دأبه ، والسین مفیدة للاستقبال ؛ إذ الاستمرار إنما یکون فی المستقبل ، وزعم الزمخشری أنها إذا دخلت علی فعل محبوب أو مکروه أفادت أنه واقع لا محالة ، ولم أر من فهم وجه ذلک ، ووجهه أنها تفید الوعد بحصول الفعل ؛ فدخولها غلی ما یفید الوعد أو الوعید مقتض لتوکیده وتثبیت معناه ، وقد أومأ إلی ذلک فی سورة البقرة فقال فی (فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللهُ) : ومعنی السین أن ذلک کائن لا محالة وإن تأخّر إلی حین ، وصرح به فی سورة براءة فقال فی (أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللهُ) : السین مفیدة وجود الرحمة لا محالة ؛ فهی تؤکد الوعد کما تؤکد الوعید إذا قلت «سأنتقم منک».
مرادفة للسین ، أو أوسع منها ، علی الخلاف (1)، وکأن القائل بذلک نظر إلی أنّ کثرة الحروف تدل علی کثرة المعنی ، ولیس بمطّرد ، ویقال فیها «سف» بحذف الوسط ، و «سو» بحذف الأخیر ، و «سی» بحذفه وقلب الوسط یاء مبالغة فی التخفیف ، حکاها صاحب المحکم.
وتنفرد عن السین بدخول اللام علیها نحو (وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی) وبأنها قد تفصل بالفعل الملغی ، کقوله :
وما أدری وسوف إخال أدری ***أقوم آل حصن أم نساء؟ [51]
[شماره صفحه واقعی : 159]
1) یرید خلاف البصریین الذین یقولون : إن المدة مع سوف أوسع منها مع السین ، والکوفیین الذین یقولون : إنهما مترادفان ولیست المدة مع سوف أوسع ، بل هما مستویان.
صوت
[*مدرس افغانی]
من «لا سیّما» - اسم بمنزلة مثل وزنا ومعنی ، وعینه فی الأصل واو ، وتثنیته سیّان ، وتستغنی حینئذ عن الإضافة کما استغنت عنها مثل فی قوله :
والشّرّ بالشرّ عند الله مثلان [81]
واستغنوا بتثنیته عن تثنیة سواء ، فلم یقولوا سواآن إلا شاذا کقوله :
218- فیا ربّ إن لم تقسم الحبّ بیننا***سواءین فاجعلنی علی حبّها جلدا
وتشدید یائه ودخول «لا» علیه ودخول الواو علی «لا» واجب ، قال ثعلب : من استعمله علی خلاف ما جاء فی قوله :
219- [ألا ربّ یوم صالح لک منهما] ***ولا سیما یوم بدارة جلجل [ص 313 و 421]
فهو مخطئ ، وذکر غیره أنه قد یخفّف ، وقد تحذف الواو ، کقوله :
220- فه بالعقود وبالأیمان ، لا سیما***عقد وفاء به من أعظم القرب
وهی عند الفارسی نصب علی الحال ؛ فإذا قیل «قاموا لا سیما زید» فالناصب قام ، ولو کان کما ذکر لامتنع دخول الواو ، ولوجب تکرار «لا» کما تقول «رأیت زیدا لا مثل عمرو ولا مثل خالد» وعند غیره هو اسم للا التبرئة ، ویجوز فی الاسم الذی بعدها الجرّ والرفع مطلقا ، والنصب أیضا إذا کان نکرة ، وقد روی بهن ولا سیّما یوم [219] والجر أرجحها ، وهو علی الإضافة ، وما زائدة بینهما مثلها فی (أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ) والرفع علی أنه خبر لمضمر محذوف ، وما موصولة أو نکرة موصوفة بالجملة ، والتقدیر : ولا مثل الذی هو یوم ، أو لا مثل شیء هو یوم ، ویضعفه فی نحو «ولا سیّما زید» حذف العائد
[شماره صفحه واقعی : 160]
المرفوع مع عدم الطّول ، وإطلاق «ما» علی من یعقل ، وعلی الوجهین ففتحة سیّ إعراب ؛ لأنه مضاف ، والنصب علی التمییز کما یقع التمییز بعد مثل فی نحو (وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً) وما کافة عن الإضافة ، والفتحة بناء مثلها فی «لا رجل» وأما انتصاب المعرفة نحو «ولا سیما زیدا» فمنعه الجمهور ، وقال ابن الدهّان : لا أعرف له وجها ، ووجّهه بعضهم بأن ما کافة ، وأن لا سیما نزلت منزلة إلا فی الاستثناء ، وردّ بأن المستثنی مخرج ، وما بعدها داخل من باب أولی ، وأجیب بأنه مخرج مما أفهمه الکلام السابق من مساواته لما قبلها ، وعلی هذا فیکون استثناء منقطعا.
تکون بمعنی مستو [ویوصف به المکان بمعنی أنه نصف بین مکانین](1)
والأفصح فیه حینئذ أن یقصر مع الکسر (2)نحو (مَکاناً سُویً) وهو أحد الصفات التی جاءت علی فعل کقولهم «ماء روی» و «قوم عدّی» وقد تمدّ مع الفتح نحو «مررت برجل سواء والعدم».
وبمعنی الوسط ، وبمعنی التام ؛ فتمدّ فیهما مع الفتح ، نحو قوله تعالی (فِی سَواءِ الْجَحِیمِ) ، وقولک «لهذا درهم سواء».
وبمعنی القصد ؛ فتقصر مع الکسر ، وهو أغرب معانیها ، کقوله :
221- فلأصرفنّ سوی حذیفة مدحتی ***لفتی العشیّ وفارس الأحزاب
ذکره ابن الشجری.
وبمعنی مکان أو غیر ، علی خلاف فی ذلک ؛ فتمد مع الفتح وتقصر مع الضم ویجوز الوجهان مع الکسر ، وتقع هذه صفة واستثناء کما تقع غیر ، وهو
[شماره صفحه واقعی : 161]
عند الزجاجی وابن مالک کغیر فی المعنی والتصرف ؛ فتقول «جاءنی سواک» بالرفع علی الفاعلیة ، و «رأیت سواک» بالنصب علی المفعولیة ؛ و «ما جاءنی أحد سواک» بالنصب والرفع وهو الأرجح ، وعند سیبویه والجمهور أنها ظرف مکان ملازم للنصب ، لا یخرج عن ذلک إلا فی الضرورة ، وعند الکوفیین وجماعة أنها ترد بالوجهین ، وردّ علی من نفی ظرفیتها بوقوعها صلة ، قالوا «جاء الذی سواک» وأجیب بأنه علی تقدیر سوی خبرا لهو محذوفا أو حالا لثبت مضمرا کما قالوا «لا أفعله ما أنّ حراء مکانه» ولا یمنع الخبریة قولهم «سواءک» بالمد والفتح ؛ لجواز أن یقال : إنها بنیت لإضافتها إلی المبنی کما فی غیر.
[*مدرس افغانی]
تنبیه : یخبر بسواء التی بمعنی مستوعن الواحد فما فوقه ، نحو (لَیْسُوا سَواءً) لأنها فی الأصل مصدر بمعنی الاستواء ، وقد أجیز فی قوله تعالی (سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ) کونها خبرا عما قبلها أو عما بعدها أو مبتدأ وما بعدها فاعل علی الأول ومبتدأ علی الثانی وخبر علی الثالث ، وأبطل ابن عمرون الأول بأن الاستفهام لا یعمل فیه ما قبله ، والثانی بأن المبتدأ المشتمل علی الاستفهام واجب التقدیم ؛ فیقال له : وکذا الخبر ، فإن أجاب بأنه مثل «زید أین هو» منعناه وقلنا له : بل مثل «کیف زید» لأن (أَأَنْذَرْتَهُمْ) إذا لم یقدّر بالمفرد لم یکن خبرا ؛ لعدم تحمله ضمیر سواء ، وأما شبهته فجوابها أن الاستفهام هنا لیس علی حقیقته ، فإن أجاب بأنه کذلک فی نحو «علمت أزید قائم» وقد أبقی علیه استحقاق الصّدریة بدلیل التعلیق ، قلنا : بل الاستفهام مراد هنا ؛ إذ المعنی علمت ما یجاب به قول المستفهم أزید قائم ، وأما فی الآیة ونحوها فلا استفهام البتة ؛ لا من قبل المتکلم ولا غیره.
[شماره صفحه واقعی : 162]
مثل خلا ، فیما ذکرناه من القسمین (1)، وفی حکمها مع «ما» والخلاف فی ذلک ، ولم یحفظ سیبویه فیها إلا الفعلیة.
علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرفا ، وخالف فی ذلک جماعة ؛ فزعموا أنها لا تکون إلا اسما ، ونسبوه لسیبویه ، ولنا أمران :
أحدهما قوله :
222- تحنّ فتبدی ما نها من صبابة***وأخفی الذی لو لا الأسی لقضانی [ص 577]
أی لقضی علیّ ، فحذفت «علی» وجعل مجرورها مفعولا ، وقد حمل الأخفش علی ذلک (وَلکِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا) أی علی سر ، أی نکاح ، وکذلک (لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ) أی علی صراطک.
والثانی : أنهم یقولون «نزلت علی الذی نزلت» أی علیه کما جاء (وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ) أی منه.
ولها تسعة معان :
أحدها : الاستعلاء ، إما علی المجرور وهو الغالب نحو (وَعَلَیْها وَعَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ) أو علی ما یقرب منه نحو (أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً) وقوله :
وبات علی النّار النّدی والمحلّق [141]
[شماره صفحه واقعی : 163]
1) انظر قول المؤلف فی ذلک (ص 133)
وقد یکون الاستعلاء معنویا نحو (وَلَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ) ونحو (فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ).
الثانی : المصاحبة کمع نحو (وَآتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ) (وَإِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ).
الثالث : المجاوزة کعن کقوله :
223- إذا رضیت علیّ بنو قشیر***لعمر الله أعجبنی رضاها [ص 677]
أی عنّی ، ویحتمل أن «رضی» ضمّن معنی عطف ، وقال الکسائی : حمل علی نقیضه وهو سخط ، وقال :
224- فی لیلة لا نری بها أحدا***یحکی علینا إلّا کواکبها
[ص 563 و 678]
أی عنّا ، وقد یقال : ضمن یحکی معنی ینمّ.
الرابع : التعلیل کاللام ، نحو (وَلِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلی ما هَداکُمْ) أی لهدایته إیاکم ، وقوله :
225- علام تقول الرّمح یثقل عاتقی ***إذا أنا لم أطعن إذا الخیل کرّت (1)
الخامس : الظرفیة کفی نحو (وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلی حِینِ غَفْلَةٍ) ونحو (وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّیاطِینُ عَلی مُلْکِ سُلَیْمانَ) أی : [فی] زمن ملکه ، ویحتمل أنّ (تَتْلُوا) مضمن معنی تتقول ؛ فیکون بمنزلة (وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ).
[شماره صفحه واقعی : 164]
1) «تقول» فی هذا البیت بمعنی تظن ، فینتصب بها المبتدأ والخبر.
السادس : موافقة من نحو (إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ).
السابع : موافقة الباء نحو (حَقِیقٌ عَلی أَنْ لا أَقُولَ) وقد قرأ أبیّ بالباء.
وقالوا : ارکب علی اسم الله.
الثامن : أن تکون زائدة : للتعویض ، أو غیره.
فالأول کقوله :
226- إنّ الکریم وأبیک یعتمل ***إن لم یجد یوما علی من یتّکل
أی : من یتکل علیه ، فحذف «علیه» وزاد علی قبل الموصول تعویضا له ، قاله ابن جنی ، وقیل : المراد إن لم یجد یوما شیئا ، ثم ابتدأ مستفهما فقال : علی من یتکل؟ وکذا قیل فی قوله :
227- ولا یؤاتیک فیما ناب من حدث ***إلّا أخو ثقة ، فانظر بمن تثق [ص 170]
إن الأصل فانظر لنفسک ، ثم استأنف الاستفهام ، وابن جنی یقول فی ذلک أیضا : إن الأصل فانظر من تثق به ، فحذف الباء ومجرورها ، وزاد الباء عوضا ، وقیل : بل تم الکلام عند قوله فانظر ، ثم ابتدأ مستفهما ، فقال : بمن تثق؟
والثانی قول حمید بن ثور :
228- أبی الله إلّا أنّ سرحة مالک ***علی کلّ أفنان العضاه تروق
قاله ابن مالک ، وفیه نظر ؛ لأن «راقه الشیء» بمعنی أعجبه ، ولا معنی له هنا ، وإنما المراد تعلو وترتفع.
[*مدرس افغانی]
التاسع : أن تکون للاستدراک والإضراب ، کقولک : فلان لا یدخل الجنة لسوء صنیعه علی أنه لا ییأس من رحمة الله تعالی ، وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 165]
229- فو الله لا أنسی قتیلا رزئته ***بجانب قوسی ما بقیت علی الأرض
علی أنّها تعفو الکلوم ، وإنّما***نوکّل بالأدنی وإن جلّ ما یمضی
أی علی أن العادة نسیان المصائب البعیدة العهد ، وقوله :
230- بکلّ تداوینا فلم یشف ما بنا***علی أنّ قرب الدّار خیر من البعد
ثم قال :
علی أنّ قرب الدّار لیس بنافع***إذا کان من تهواه لیس بذی ودّ
أبطل بعلی الأولی عموم قوله «لم یشف ما بنا» فقال : بلی إن فیه شفاء مّا ، ثم أبطل بالثانیة قوله «علی أن قرب الدار خیر من البعد».
وتعلّق علی هذه بما قبلها [عند من قال به] کتعلق حاشا بما قبلها عند من قال به ؛ لأنها أوصلت معناه إلی ما بعدها علی وجه الإضراب والإخراج ، أو هی خبر لمبتدأ محذوف ، أی والتحقیق علی کذا ، وهذا الوجه اختاره ابن الحاجب ، قال : ودل علی ذلک أن الجملة الأولی وقعت علی غیر التحقیق ، ثم جیء بما هو التحقیق فیها.
والثانی : من وجهی علی : أن تکون اسما بمعنی فوق ، وذلک إذا دخلت علیها من ، کقوله :
231- غدت من علیه بعد ما تمّ ظمؤها***[تصلّ وعن قیض بزیزاء مجهل]
[ص 532]
وزاد الأخفش موضعا آخر ، وهو أن یکون مجرورها وفاعل متعلقها ضمیرین لمسمی واحد ، نحو قوله تعالی (أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ) وقول الشاعر :
[شماره صفحه واقعی : 166]
232- هوّن علیک ، فإنّ الأمور***بکفّ الإله مقادیرها
[ص 487 و 532]
لأنه لا یتعدی فعل المضمر المتصل إلی ضمیره المتصل فی غیر باب ظن وفقد وعدم ، لا یقال «ضربتنی» ولا «فرحت بی».
وفیه نظر ؛ لأنها لو کانت اسما فی هذه المواضع لصحّ حلول فوق محلّها ، ولأنها لو لزمت اسمیتها لما ذکر لزم الحکم باسمیة إلی فی نحو (فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ) (وَاضْمُمْ إِلَیْکَ) (وَهُزِّی إِلَیْکِ) وهذا کله یتخرج إما علی التعلق بمحذوف کما قیل فی اللام فی «سقیا لک» وإما علی حذف مضاف ، أی : هوّن علی نفسک ، واضمم إلی نفسک ، وقد خرّج ابن مالک علی هذا قوله :
233- وما أصاحب من قوم فأذکرهم ***إلّا یزیدهم حبّا إلیّ هم
فادّعی أن الأصل : یزیدون أنفسهم ، ثم صار یزیدونهم ، ثم فصل ضمیر الفاعل للضرورة وأخّر عن ضمیر المفعول ، وحامله علی ذلک ظنه أن الضمیرین لمسمی واحد ، ولیس کذلک ، فإن مراده أنه ما یصاحب قوما فیذکر قومه لهم إلا ویزید هؤلاء القوم قومه حبا إلیه ؛ لما یسمعه من ثنائهم علیهم ، والقصیدة فی حماسة أبی تمام ، ولا یحسن تخریج ذلک علی ظاهره ، کما قیل فی قوله :
234- قد بتّ أحرسنی وحدی ، ویمنعنی ***صوت السّباع به یضبحن والهام
لأن ذلک شعر ؛ فقد یستسهل فیه مثل هذا ، ولا علی قول ابن الأنباری إن إلی قد ترد اسما ؛ فیقال «انصرفت من إلیک» کما یقال «غدوت من علیک» لأنه إن کان ثابتا ففی غایة الشذوذ ، ولا علی قول ابن عصفور إن إلیک فی (وَاضْمُمْ إ
[شماره صفحه واقعی : 167]
ِلَیْکَ) إغراء ، والمعنی خذ جناحک ، أی عصاک ؛ لأن إلی لا تکون بمعنی خذ عند البصریین ، ولأن الجناح لیس بمعنی العصا إلا عند الفراء وشذوذ من المفسرین.
صوت
[*مدرس افغانی]
علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون حرف جر (1)، وجمیع ما ذکر لها عشرة معان :
أحدها : المجاوزة ، ولم یذکر البصریون سواه ، نحو «سافرت عن البلد» و «رغبت عن کذا» و «رمیت السهم عن القوس» وذکر لها فی هذا المثال معنی غیر (2)هذا ، وسیأتی.
الثانی : البدل ، نحو (وَاتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً) وفی الحدیث «صومی عن أمّک».
الثالث : الاستعلاء ، نحو (فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ) وقول ذی الأصبع :
235- لاه ابن عمّک ، لا أفضلت فی حسب ***عنّی ، ولا أنت دیّانی فتخزونی
أی لله در ابن عمک لا أفضلت فی حسب علی ولا أنت مالکی فتسوسنی ، وذلک لأن المعروف أن یقال «أفضلت علیه» قیل : ومنه قوله تعالی (إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی) أی قدّمته علیه ، وقیل : هی علی بابها ، وتعلقها بحال محذوفة ، أی منصرفا عن ذکر ربی ، وحکی الرّمانی عن أبی عبیدة أنّ أحببت من «أحبّ البعیر إحبابا» إذا برک فلم یثر ؛ فعن متعلقة به
[شماره صفحه واقعی : 168]
باعتبار معناه التضمنی ، وهی علی حقیقتها ، أی إنی تثبطت عن ذکر ربی ، وعلی هذا فحبّ الخیر مفعول لأجله.
الرابع : التعلیل ، نحو (وَما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ) ونحو (وَما نَحْنُ بِتارِکِی آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِکَ) ویجوز أن یکون حالا من ضمیر (بِتارِکِی) أی ما نترکها صادرین عن قولک ، وهو رأی الزمخشری ، وقال فی (فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها) : إن کان الضمیر للشجرة فالمعنی حملهما علی الزلة بسببها ، وحقیقته أصدر الزلة عنها ، ومثله (وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی) وإن کان للجنة فالمعنی نحّاهما عنها.
الخامس : مرادفة بعد ، نحو (عَمَّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نادِمِینَ) (یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ) بدلیل أنّ فی مکان آخر (مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) ونحو (لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ) أی حالة بعد حالة ، وقال :
236- ومنهل وردته عن منهل
السادس : الظرفیة کقوله :
237- وآس سراة الحیّ حیث لقیتهم ***ولا تک عن حمل الرباعة وانیا
الرباعة : نجوم الحمالة ، قیل : لأن ونی لا یتعدّی إلا بفی ، بدلیل (وَلا تَنِیا فِی ذِکْرِی) والظاهر أن معنی «ونی عن کذا» جاوزه ولم یدخل فیه ، وونی فیه دخل فیه وفتر.
السابع : مرادفة من ، نحو (وَهُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ) الشاهد فی الاولی (أُولئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا) بدلیل (فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ) (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا).
[شماره صفحه واقعی : 169]
الثامن : مرادفة الباء ، نحو (وَما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی) والظاهر أنها علی حقیقتها ، وأن المعنی وما یصدر قوله عن هوی.
التاسع : الاستعانة ، قاله ابن مالک ، ومثّله برمیت عن القوس ؛ لأنهم یقولون أیضا : رمیت بالقوس ، حکاهما الفراء ، وفیه رد علی الحریری فی إنکاره أن یقال ذلک ، إلا إذا کانت القوس هی المرمیة ، وحکی أیضا «رمیت علی القوس».
العاشر : أن تکون زائدة للتعویض من أخری محذوفة ، کقوله :
238- أتجزع إن نفس أتاها حمامها***فهلّا الّتی عن بین جنبیک تدفع
قال ابن جنی : أراد فهلا تدفع عن التی بین جنبیک ، فحذفت عن من أول الموصول ، وزیدت بعده.
الوجه الثانی : أن تکون حرفا مصدریا ، وذلک أن بنی تمیم یقولون فی نحو أعجبنی أن تفعل : عن تفعل ، قال ذو الرمة :
239- أعن ترسّمت من خرقاء منزلة***ماء الصّبابة من عینیک مسجوم (1)
یقال «ترسّمت الدار (2)» أی تأملتها ، وسجم الدمع : سال ، وسجمته العین : أسالته ، وکذا یفعلون فی أنّ المشددة ؛ فیقولون : أشهد عنّ محمدا رسول الله ، وتسمی عنعنة تمیم.
[*مدرس افغانی]
الثالث : أن تکون اسما بمعنی جانب ، وذلک یتعین فی ثلاثة مواضع :
أحدها : أن یدخل علیها من ، وهو کثیر کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 170]
240- فلقد أرانی للرّماح دریئة***من عن یمینی تارة وأمامی (3)
[ص 532]
ویحتمله عندی (ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ) فتقدر معطوفة علی مجرور من ، لا علی من ومجرورها ، ومن الداخلة علی عن زائدة عند ابن مالک ، ولابتداء الغایة عند غیره ، قالوا : فإذا قیل «قعدت عن یمینه» فالمعنی فی جانب یمینه ، وذلک محتمل للملاصقة ولخلافها ، فإن جئت بمن تعین کون القعود ملاصقا لأول الناحیة.
والثانی : أن یدخل علیها علی ، وذلک نادر ، والمحفوظ منه بیت واحد ، وهو قوله :
241- علی عن یمینی مرّت الطّیر سنّحا***[وکیف سنوح والیمین قطیع؟]
الثالث : أن یکون مجرورها وفاعل متعلّقها ضمیرین لمسمّی واحد ، قاله الأخفش ، وذلک کقول امرئ القیس :
242- ودع عنک نهبا صیح فی حجراته ***[ولکن حدیث ما حدیث الرّواحل (1)]
[ص 532]
وقول أبی نواس :
243- دع عنک لومی فإنّ اللّوم إغراء***[وداونی بالّتی کانت هی الدّاء]
وذلک لئلا یؤدی إلی تعدی فعل المضمر المتصل إلی ضمیره المتصل ، وقد تقدم الجواب عن هذا ، ومما یدل علی أنها لیست هنا اسما أنه لا یصحّ حلول الجانب محلّها.
[شماره صفحه واقعی : 171]
1) ویروی «ولکن حدیثا».
ظرف لاستغراق المستقبل مثل «أبدا» ، إلا أنه مختص بالنفی ، وهو معرب إن أضیف ، کقولهم «لا أفعله عوض العائضین» مبنی إن لم یضف ، وبناؤه إما علی الضم کقبل ، أو علی الکسر کأمس ، أو علی الفتح کأین ، وسمی الزمان عوضا لأنه کلما مضی جزء منه عوضه جزء آخر ، وقیل : بل لأن الدهر فی زعمهم یسلب ویعوض ، واختلف فی قول الأعشیء :
244- رضیعی لبان ثدی أمّ ، تحالفا***بأسحم داج عوض لا نتفرّق
[ص 209 و 591] ».
فقیل : ظرف لنتفرق ، وقال ابن الکلبی : قسم ، وهو اسم صنم کان لبکر بن وائل ، بدلیل قوله :
245- حلفت بمائرات حول عوض ***وأنصاب ترکن لدی السّعیر
والسعیر : اسم لصنم کان لعنزة ، انتهی. ولو کان کما زعم لم یتجه بناؤه فی البیت.
فعل مطلقا ، لا حرف مطلقا خلافا لابن السراج وثعلب ، ولا حین یتصل بالضمیر المنصوب کقوله :
246- یا أبتا علّک أو عساکا [ص 699]
خلافا لسیبویه ، حکاه عنه السیرافی ، ومعناه التّرجّی فی المحبوب والإشفاق فی المکروه ، وقد اجتمعا فی قوله تعالی (وَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ).
وتستعمل علی أوجه :
أحدها - أن یقال «عسی زید أن یقوم» واختلف فی إعرابه علی أقوال :
[شماره صفحه واقعی : 172]
أحدها - وهو قول الجمهور - أنه مثل کان زید یقوم ، واستشکل بأن الخبر فی تأویل المصدر ، والمخبر عنه ذات ، ولا یکون الحدث عین الذات ، وأجیب بأمور ؛ أحدها : أنه علی تقدیر مضاف : إما قبل الاسم ، أی عسی أمر زید القیام ، أو قبل الخبر ، أی عسی زید صاحب القیام ، ومثله (وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ) أی ولکن صاحب البر من آمن بالله ، أو ولکن البرّ برّ من آمن بالله ، والثانی أنه من باب «زید عدل ، وصوم» ومثله (وَما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری) والثالث أنّ أن زائدة لا مصدریة ، ولیس بشیء ؛ لأنها قد نصبت ، ولأنها لا تسقط إلا قلیلا.
[*مدرس افغانی]
والقول الثانی : أنها فعل متعد بمنزلة قارب معنی وعملا ، أو قاصر بمنزلة قرب من أن یفعل ، وحذف الجارّ توسعا ، وهذا مذهب سیبویه والمبرد
والثالث : أنها فعل قاصر بمنزلة قرب ، وأن یفعل (1): بدل اشتمال من فاعلها ، وهو مذهب الکوفیین ، ویردّه أنه حینئذ یکون بدلا لازما تتوقّف علیه فائدة الکلام ، ولیس هذا شأن البدل.
والرابع : أنها فعل ناقص کما یقول الجمهور ، وأن والفعل بدل اشتمال کما یقول الکوفیون ، وأن هذا البدل سدّ مسدّ الجزأین کما سد مسد المفعولین فی قراءة حمزة رحمهالله (ولا تحسبن الذین کفروا أنما نملی لهم خیر) بالخطاب ، واختاره ابن مالک
الاستعمال الثانی : أن تسند إلی أن والفعل ؛ فتکون فعلا تاما ، هذا هو المفهوم من کلامهم ، وقال ابن مالک : عندی أنها ناقصة أبدا ، ولکن سدّت أن
[شماره صفحه واقعی : 173]
1) فی نسخة «وأن والفعل - إلخ».
وصلتها فی هذه الحالة مسدّ الجزأین کما فی (أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا) إذ لم یقل أحد إن حسب خرجت فی ذلک عن أصلها.
الثالث والرابع والخامس : أن یأتی بعدها المضارع المجرد ، أو المقرون بالسین ، أو الاسم المفرد نحو «عسی زید یقوم ، وعسی زید سیقوم ، وعسی زید قائما» والأول قلیل کقوله :
247- عسی الکرب الذی أمسیت فیه ***یکون وراءه فرج قریب
[ص 579]
والثالث أقلّ کقوله :
248- أکثرت فی اللّوم ملحّا دائما***لا تکثرن إنّی عسیت صائما
وقولهم فی المثل «عسی الغویر أبؤسا» کذا قالوا ، والصواب أنهما مما حذف فیه الخبر : أی یکون أبؤسا ، وأکون صائما ، لأن فی ذلک إبقاء لها علی الاستعمال الأصلی ، ولأن المرجو کونه صائما ، لانفس الصائم. ».
والثانی نادر جدا کقوله :
249- عسی طیّیء من طییء بعد هذه ***ستطفئ غلّات الکلی والجوانح
وعسی فیهنّ فعل ناقص بلا إشکال.
والسادس : أن یقال «عسای ، وعساک ، وعساه» وهو قلیل ، وفیه ثلاثة مذاهب : أحدها : أنها أجریت مجری لعل فی نصب الاسم ورفع الخبر ، کما أجریت لعل مجراها فی اقتران خبرها بأن ، قاله سیبویه ، والثانی : أنها باقیة علی عملها عمل کان ولکن استعیر ضمیر النصب مکان ضمیر الرفع ، قاله الأخفش ، ویرده أمران ؛ أحدهما : أن إنابة ضمیر عن ضمیر إنما ثبت فی المنفصل ، نحو «ما أنا کأنت ، ولا أنت کأنا» وأما قوله :
250- یا ابن الزّبیر طالما عصیکا***[وطالما عنّیتغا إلیکا]
[شماره صفحه واقعی : 174]
فالکاف بدل من التاء بدلا تصریفیا ، لا من إنابة ضمیر عن ضمیر کما ظن ابن مالک ، والثانی : أن الخبر قد ظهر مرفوعا فی قوله :
251- فقلت عاها نار کأس وعلّها***تشکّی فآتی نحوها فاعودها
والثالث : أنها باقیة علی إعمالها عمل کان ، ولکن قلب الکلام ، فجعل المخبر عنه خبرا وبالعکس ، قاله المبرد والفارسی ، وردّ باستلزامه فی نحو قوله :
یا أبتا علّک أو عساک [246]
الاقتصار علی فعل ومنصوبه ، ولهما أن یجیبا بأن المنصوب هنا مرفوع فی المعنی ؛ إذ مدّعاهما أن الإعراب قلب والمعنی بحاله.
السابع : «عسی زید قائم» حکاه ثعلب ، ویتخرج هذا علی أنها ناقصة ، وأن اسمها ضمیر الشأن ، والجملة الاسمیة الخبر.
تنبیه - إذا قیل «زید عسی أن یقوم» احتمل نقصان عسی علی تقدیر تحملها الضمیر ، وتمامها علی تقدیر خلوها منه ، وإذا قلت «عسی أن یقوم زید» احتمل الوجهین أیضا ، ولکن یکون الإضمار فی یقوم لا فی عسی ، اللهم إلا أن تقدر العاملین تنازعا زیدا ؛ فیحتمل الإضمار فی عسی علی إعمال الثانی ؛ فإذا قلت «عسی أن یضرب زید عمرا» فلا یجوز کون زید اسم عسی ؛ لئلا یلزم الفصل بین صلة أن ومعمولها وهو عمرا بالأجنبی وهو زید ، ونظیر هذا المثال قوله تعالی : (عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً).
صوت
[*مدرس افغانی]
بلام خفیفة - اسم بمعنی فوق ، التزموا فیه أمرین ؛ أحدهما ، استعماله مجرورا بمن ، والثانی : استعماله غیر مضاف ، فلا یقال «أخذته من
[شماره صفحه واقعی : 175]
عل السطح» کما یقال «من علوه ، ومن فوقه» وقد وهم فی هذا جماعة منهم الجوهری وابن مالک ، وأما قوله :
252- یا ربّ یوم لی لا أظلّله ***أرمض من تحت وأضحی من عله
فالهاء للسکت ، بدلیل أنه مبنی ، ولا وجه لبنائه لو کان مضافا.
ومتی أرید به المعرفة کان مبنیا علی الضم تشبیها له بالغایات کما فی هذا البیت ؛ إذ المراد فوقیة نفسه ، لا فوقیة مطلقة ، والمعنی أنه تصیبه الرّمضاء من تحته وحرّ الشمس من فوقه.
ومثله قول الآخر یصف فرسا :
253- أقبّ من تحت عریض من عل
ومتی أرید به النکرة کان معربا کقوله :
254- [مکرّ مفرّ مقبل مدبر معا] ***کجلود صخر حله السّیل من عل
إذ المراد تشبیه الفرس فی سرعته بجلمود انحط من مکان ما عال ، لا من علو مخصوص.
بلام مشددة مفتوحة أو مکسورة : لغة فی لعلّ ، وهی أصلها عند من زعم زیادة اللام ، قال :
255- لا تهین الفقیر علّک أن ***ترکع یوما والدّهر قد رفعه
[ص 642]
وهما بمنزلة عسی فی المعنی ، وبمنزلة أنّ المشددة فی العمل ، وعقیل تخفض بهما ، وتجیز فی لامهما الفتح تخفیفا والکسر علی أصل التقاء الساکنین ، ویصح النصب فی جوابهما عند الکوفیین تمسکا بقراءة حفص
[شماره صفحه واقعی : 176]
(لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ) بالنصب ، وقوله :
256- علّ صروف الدّهر أو دولاتها***تدلننا اللّمّة من لمّاتها
فتستریح النّفس من زفراتها
وسیأتی البحث فی ذلک.
وذکر ابن مالک فی شرح العمدة أن الفعل قد یجزم بلعلّ (1)عند سقوط الفاء ، وأنشد :
257- لعلّ التفاتا منک نحوی مقدّر***یمل بک من بعد القساوة للرّحم
وهو غریب.
: اسم للحضور الحّسیّ ، نحو (فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ) والمعنوی نحو (قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ) وللقرب کذلک نحو (عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی) ونحو (وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیارِ) وکسر فائها أکثر من ضمها وفتحها ، ولا تقع إلا ظرفا أو مجرورة بمن ، وقول العامة «ذهبت إلی عنده» لحن وقول بعض المولدین :
258- کلّ عند لک عندی ***لا یساوی نصف عند
قال الحریری : لحن ، ولیس کذلک ، بل کلّ کلمة ذکرت مرادا بها لفظها فسائغ أن تتصرف تصرف الأسماء وأن تعرب ویحکی أصلها.
تنبیهان - الأول : قولنا «عند اسم للحضور» موافق لعبارة ابن مالک ، والصواب اسم لمکان الحضور ؛ فإنها ظرف لا مصدر ، وتأتی أیضا لزمانه نحو «الصّبر عند الصّدمة الأولی» وجئتک عند طلوع الشّمس.
[شماره صفحه واقعی : 177]
1) فی نسخة «قد یجزم بعد لعل» وهی خیر مما أثبتناه فی الأصل.
صوت
[*مدرس افغانی]
الثانی : تعاقب عند کلمتان : لدی مطلقا ، نحو (لَدَی الْحَناجِرِ) (لَدَی الْبابِ) (وَما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ ، وَما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ) ولدن إذا کان المحل محل ابتداء غایة نحو «جئت من لدنه» وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً) ولو جیء بعند فیهما أو بلدن لصح ، ولکن ترک دفعا للتکرار ، وإنما حسن تکرار لدی فی (وَما کُنْتَ لَدَیْهِمْ) لتباعد ما بینهما ، ولا تصلح لدن هنا ؛ لأنه لیس محلّ ابتداء.
ویفترقن من وجه ثان ، وهو أن لدن لا تکون إلا فضلة ، بخلافهما ، بدلیل (ولدینا کتاب ینطق بالحق وعندنا کتاب حفیظ).
وثالث ، وهو أن جرّها بمن أکثر من نصبها ، حتی إنها لم تجیء فی التنزیل منصوبة ، وجرّ عند کثیر ، وجرّ لدی ممتنع.
ورابع ، وهو أنهما معربان ، وهی مبنیة فی لغة الأکثرین.
وخامس ، وهو أنها قد تضاف للجملة کقوله :
259- [صریع غوان راقهنّ ورقنه] ***لدن شبّ حتّی شاب سود الذّوائب
وسادس ، وهو أنها قد لا تضاف ، وذلک أنهم حکوا فی غدوة الواقعة بعدها الجرّ بالإضافة ، والنصب علی التمییز ، والرفع بإضمار «کان» تامة.
ثم أعلم أن «عند» أمکن من لدی من وجهین :
أحدهما : أنها تکون ظرفا للأعیان والمعانی ، تقول «هذا القول عندی صواب ، وعند فلان علم به» ویمتنع ذلک فی لدی ، ذکره ابن الشجری فی أمالیه ومبرمان فی حواشیه.
[شماره صفحه واقعی : 178]
والثانی : أنک تقول «عندی مال» وإن کان غائبا ، ولا تقول «لدیّ مال» إلا إذا کان حاضرا ، قاله الحریری وأبو هلال العسکری وابن الشجری ، وزعم المعری أنه لا فرق بین لدی وعند ، وقول غیره أولی.
وقد أغنانی هذا البحث عن عقد فصل للدن وللدی فی باب اللّام.
: اسم ملازم للإضافة فی المعنی ، ویجوز أن یقطع عنها لفظا إن فهم المعنی وتقدّمت علیها کلمة لیس ، وقولهم «لا غیر» لحن ، ویقال «قبضت عشرة لیس غیرها» برفع غیر علی حذف الخبر ، أی مقبوضا ، وبنصبها علی إضمار الاسم ، أی لیس المقبوض غیرها ، و «لیس غیر» بالفتح من غیر تنوین علی إضمار الاسم أیضا وحذف المضاف إلیه لفظا ونیة ثبوته کقراءة بعضهم (لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ) بالکسر من غیر تنوین ، أی من قبل الغلب ومن بعده ، و «لیس غیر» بالضم من غیر تنوین ، فقال المبرد والمتأخرون : إنها ضمة بناء ، لا إعراب ، وإن غیر شبهت بالغایات کقبل وبعد ؛ فعلی هذا یحتمل أن یکون
اسما وأن یکون خبرا ، وقال الأخفش : ضمة إعراب لا بناء ؛ لأنه لیس باسم زمان کقبل وبعد ولا مکان کفوق وتحت ، وإنما هو بمنزلة کل وبعض ؛ وعلی هذا فهو الاسم ، وحذف الخبر ، وقال ابن خروف : یحتمل الوجهین ، و «لیس غیرا» بالفتح والتنوین ، و «لیس غیر» بالضم والتنوین : وعلیهما فالحرکة إعرابیة ؛ لأن التنوین إما للتسکین فلا یلحق إلا المعربات ، وإما للتعویض فکأنّ المضاف إلیه مذکور.
ولا تتعرف «غیر» بالإضافة ؛ لشدة إبهامها ، وتستعمل غیر المضافة لفظا علی وجهین :
[شماره صفحه واقعی : 179]
أحدهما - وهو الأصل - : أن تکون صفة للنکرة نحو (نَعْمَلْ صالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ) أو لمعرفة قریبة منها نحو (صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ) الآیة ؛ لأن المعرّف الجنسیّ قریب من النکرة ، ولأن غیرا إذا وقعت بین ضدین ضعف إبهامها ، حتی زعم ابن السراج أنها حینئذ تتعرف ، ویردّه الآیة الأولی.
والثانی : أن تکون استثناء ؛ فتعرب بإعراب الاسم التالی «إلا» فی ذلک الکلام ؛ فتقول «جاء القوم غیر زید» بالنصب ، و «ما جاءنی أحد غیر زید» بالنصب والرفع ، وقال تعالی (لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ) یقرأ برفع غیر : إما علی أنه صفة للقاعدون لأنهم جنس ، وإما علی أنه استثناء وأبدل علی حد (ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ) ویؤیده قراءة النصب وأن حسن الوصف فی (غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ) إنما کان لاجتماع أمرین الجنسیة والوقوع بین الضدین ، والثانی مفقود هنا ، ولهذا لم یقرأ بالخفض صفة للمؤمنین إلا خارج السبع ، لأنه لا وجه لها إلا الوصف ، وقریء (ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ) بالجر صفة علی اللفظ ، وبالرفع علی الموضع ، وبالنصب علی الاستثناء ، وهی شاذة ، وتحتمل (1)قراءة الرفع الاستثناء علی أنه إیدال علی المحل مثل «لا إله إلّا الله».
وانتصاب «غیر» فی الاستثناء عن تمام الکلام عند المغاربة کانتصاب الاسم بعد إلّا عندهم ، واختاره ابن عصفور ، وعلی الحالیة عند الفارسیّ ، واختاره ابن مالک ، وعلی التشبیه بظرف المکان عند جماعة ، واختاره ابن الباذش.
ویجوز بناؤها علی الفتح إذا أضیفت إلی مبنی کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 180]
1) فی نسخة «ویحتمل علی قراءة الرفع الاستثناء - إلخ».
260- لم یمنع الشّرب منها غیر أن نطقت ***حمامة فی غصون ذات أوقال
[ص 57]
وقوله :
261- لذ بقیس حین یأبی غیره ***تلفه بحرا مفیضا خیره
وذلک فی البیت الأول أقوی ؛ لأنه انضمّ فیه إلی الإبهام والإضافة لمبنی تضمن غیر معنی إلا.
[*مدرس افغانی]
تنبیهان - الأول : من مشکل التراکیب التی وقعت فیها کلمة غیر قول الحکمیّ (1):
262- غیر مأسوف علی زمن ***ینقضی بالهمّ والحزن
[ص 676]
وفیه ثلاثة أوجه :
أحدها : أن غیر مبتدأ لا خبر له ، بل لما أضیف إلیه مرفوع یغنی عن الخبر ، وذلک لأنه فی معنی النفی ، والوصف بعده مخفوض لفظا وهو فی قوة المرفوع بالابتداء ، فکأنه قیل : ما مأسوف علی زمن ینقضی مصاحبا للهم والحزن ؛ فهو نظیر «ما مضروب الزیدان» ، والنائب عن الفاعل الظرف ، قاله ابن الشجری وتبعه ابن مالک.
والثانی : أن غیر خبر مقدم ، والأصل زمن ینقضی بالهم والحزن غیر مأسوف علیه ، ثم قدّمت غیر وما بعدها ، ثم حذف «زمن» دون صفته ، فعاد الضمیر المجرور بعلی علی غیر مذکور ، فأتی بالاسم الظاهر مکانه ، قاله ابن جنی ، وتبعه ابن الحاجب.
[شماره صفحه واقعی : 181]
1) هو أبو نواس.
فإن قیل : فیه حذف الموصوف مع أن الصفة غیر مفردة وهو فی مثل هذا ممتنع.
قلنا : فی النثر ، وهذا شعر فیجوز فیه ، کقوله :
263- أنا ابن جلا وطلّاع الثّنایا***[متی أضع العمامة تعرفونی]
[ص 334 و 626]
أی أنا ابن رجلا جلا الأمور ، وقوله :
264- مالک عندی غیر سوط وحجر***وغیر کبداء شدیدة الوتر]
ترمی بکفّی کان من أرمی البشر
أی بکفّی رجل کان
والثالث : أنه خبر لمحذوف ، ومأسوف : مصدر جاء علی مفعول کالمعسور والمیسور ، والمراد به اسم الفاعل ، والمعنی أنا غیر آسف علی زمن هذه صفته قاله ابن الخشاب ، وهو ظاهر التعسّف.
التنبیه الثانی : من مشکل أبیات المعانی قول حسان :
265- أتانا فلم نعدل سواه بغیره ***نبیّ بدا فی ظلمة اللّیل هادیا
فیقال : سواه هو غیره؟ فکأنه قال لم نعدل غیره بغیره.
والجواب أن الهاء فی «بغیره» للسّوی ، فکأنه قال : لم نعدل سواه بغیر السوی ، وغیر السوی (1)هو نفسه علیه الصلاة والسّلام ، فالمعنی فلم نعدل سواه به.
[شماره صفحه واقعی : 182]
1) فی نسخة «وغیر سواه هو نفسه - إلخ».
حرف مهمل خلافا لبعض الکوفیین فی قولهم : إنها ناصبة فی نحو «ما تأتینا فتحدّثنا» والمبرد فی قوله : إنها خافضة فی نحو :
فمثلک حبلی قد رقت ومرضع
[فألهیتها عن ذی تمائم محول] [211]
فیمن جر «مثلا» والمعطوف ، والصحیح أن النصب بأن مضمرة کما سیأتی وأن الجر بربّ مضمرة کما مر.
وترد علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون عاطفة ، وتفید ثلاثة أمور :
أحدها : للترتیب ، وهو نوعان : معنوی کما فی «قام زید فعمرو» وذکری وهو عطف مفصّل علی مجمل ، نحو (فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِیهِ) ونحو (فَقَدْ سَأَلُوا مُوسی أَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ فَقالُوا أَرِنَا اللهَ جَهْرَةً) ونحو (وَنادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی) الآیة ، ونحو «توضّأ فغسل وجهه ویدیه ومسح رأسه ورجلیه» وقال الفراء : إنها لا تفید الترتیب مطلقا ، وهذا - مع قوله إن الواو تفید الترتیب - غریب ، واحتجّ بقوله تعالی : (أَهْلَکْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَیاتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ) وأجیب بأن المعنی أردنا إهلاکها أو بأنها للترتیب الذکری ، وقال الجرمی : لا تفید الفاء الترتیب فی البقاع ولا فی الأمطار ، بدلیل قوله :
266- [قفا نبک من ذکری حبیب ومنزل ***بسقط اللوی] بین الدّخول فحومل [ص 356]
وقولهم «مطرنا مکان کذا فمکان کذا» وإن کان وقوع المطر فیهما فی وقت واحد.
[شماره صفحه واقعی : 183]
الأمر الثانی : التعقیب ، وهو فی کل شیء بحسبه ، ألا تری أنه یقال «تزوج فلان فولد له» إذا لم یکن بینهما إلا مدّة الحمل ، وإن کانت متطاولة ، و «دخلت البصرة فبغداد» إذا لم تقم فی البصرة ولا بین البلدین ، وقال الله تعالی : (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً) وقیل : الفاء فی هذه الآیة للسببیة ، وفاء السببیة لا تستلزم التّعقیب ، بدلیل صحة قولک «إن یسلم فهو یدخل الجنة» ومعلوم ما بینهما من المهلة ، وقیل : تقع الفاء تارة بمعنی ثمّ ، ومنه الآیة ، وقوله تعالی (ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً) فالفاءات فی فخلقنا العلقة مضغة ، وفی فخلقنا المضغة ، وفی فکسونا بمعنی ثمّ ؛ لتراخی معطوفاتها ، وتارة بمعنی الواو ، کقوله
بین الدّخول فحومل [266]
[*مدرس افغانی]
وزعم الأصمعیّ أن الصواب روایته بالواو ؛ لأنه لا یجوز «جلست بین زید فعمرو» وأجیب بأن التقدیر : بین مواضع الدخول فمواضع حومل ، کما یجوز «جلست بین العلماء فالزهّاد» وقال بعض البغدادیین : الأصل «ما بین» فحذف «ما» دون بین ، کما عکس ذلک من قال :
267- *یا أحسن النّاس ما قرنا إلی قدم *(1)
یا أحسن الناس ما قرنا إلی قدم***ولا حبال محب واصل تصل
أصله ما بین قرن ؛ فحذف بین وأقام قرتا مقامها ، ومثله (ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها) قال : والفاء نائبة عن إلی ، ویحتاج علی هذا القول إلی أن یقال :
[شماره صفحه واقعی : 184]
1) جعل ابن الملا هذا الشاهد صدر بیت ؛ وروی عجزه هکذا :
وصحت إضافة بین إلی الدخول لاشتماله علی مواضع ، أو لأن التقدیر بین مواضع الدخول ، وکون الفاء للغایة بمنزلة إلی غریب ، وقد یستأنس له عندی بمجیء عکسه فی نحو قوله :
268- وأنت الّتی حبّبت شغبا إلی بدا***إلیّ ، وأوطانی بلاد سواهما
إذ المعنی شغبا فبدا ، وهما موضعان ، ویدل علی إرادة الترتیب قوله بعده :
حللت بهذا حلّة ، ثمّ حلّة***بهذا ، فطاب الوادیان کلاهما
وهذا معنی غریب ، لأنی لم أر من ذکره.
والأمر الثالث : السببیة ، وذلک غالب فی العاطفة جملة أو صفة ؛ فالأول نحو (فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ) ونحو (فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ) والثانی نحو (لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ) وقد تجیء فی ذلک لمجرد الترتیب نحو (فَراغَ إِلی أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ) ونحو (لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ) ونحو (فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَها) ونحو (فَالزَّاجِراتِ زَجْراً ، فَالتَّالِیاتِ ذِکْراً)
وقال الزمخشری : للفاء مع الصفات ثلاثة أحوال :
أحدها : أن تدل علی ترتیب معانیها فی الوجود ، کقوله :
269- یا لهف زیّابة للحارث فال***صّابح فالغانم فالآیب
أی الذی صبح فغنم فآب.
والثانی : أن تدل علی ترتیبها فی التفاوت من بعض الوجوه ، نحو قولک : «خذ الأکمل فالأفضل ، واعمل الأحسن فالأجمل».
[شماره صفحه واقعی : 185]
والثالث : أن تدل علی ترتیب موصوفاتها فی ذلک نحو «رحم الله المحلّقین فالمقصّرین» اه.
البیت لابن زیّابة ، یقول : یا لهف أبی علی الحارث إذ صبح قومی بالغارة فغنم فآب سلیما أن لا أکون لقیته فقتلته ، وذلک لأنه یرید یا لهف نفسی.
والثانی : من أوجه الفاء : أن تکون رابطة للجواب ، وذلک حیث لا یصلح لأن یکون شرطا ، وهو منحصر فی ست مسائل :
إحداها : أن یکون الجواب جملة اسمیة نحو (وَإِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ) ونحو (إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُکَ ، وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ)
الثانیة : أن تکون فعلیة کالاسمیة ، وهی التی فعلها جامد ، نحو (إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مالاً وَوَلَداً فَعَسی رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ) (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ) (وَمَنْ یَکُنِ الشَّیْطانُ لَهُ قَرِیناً فَساءَ قَرِیناً) (وَمَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللهِ فِی شَیْءٍ).
الثالثة : أن یکون فعلها إنشائیا ، نحو (إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللهُ) ونحو (فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ) ونحو (قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ) فیه أمران : الاسمیة والإنشائیة ، ونحو «إن قام زید فو الله لأقومنّ» ونحو «إن لم یتب زید فیا خسره رجلا».
والرابعة : أن یکون فعلها ماضیا لفظا ومعنی ، إما حقیقة نحو (إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) ونحو (إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْکاذِبِینَ ، وَإِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِینَ) وقد هنا
[شماره صفحه واقعی : 186]
مقدرة ، وإما مجازا نحو (وَمَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ) نزل هذا الفعل لتحقق وقوعه منزلة ما وقع.
الخامسة أن تقترن بحرف استقبال نحو (مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ) ونحو (وَما یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ)
[*مدرس افغانی]
السادسة : أن تقترن بحرف له الصّدر ، کقوله :
270- فإن أهلک فذی لهب لظاه ***علیّ تکاد تلتهب التهابا
لما عرفت من أن ربّ مقدرة ، وأنها لها الصّدر ، وإنما دخلت فی نحو (وَمَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللهُ مِنْهُ) لتقدیر الفعل خبرا لمحذوف ؛ فالجملة اسمیة.
وقد مر أن إذا الفجائیة قد تنوب عن الفاء نحو (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ) وأن الفاء قد تحذف للضرورة کقوله :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
وعن المبرد أنه منع ذلک حتی فی الشعر ، وزعم أن الروایة :
من یفعل الخیر فالرّحمن یشکره
وعن الأخفش أن ذلک واقع فی النثر الفصیح ، وأن منه قوله تعالی : (إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ) وتقدم تأویله.
وقال ابن مالک : یجوز فی النثر نادرا ، ومنه حدیث اللّقطة «فإن جاء صاحبها وإلا استمتع بها».
تنبیه - کما تربط الفاء الجواب بشرطه کذلک تربط شبه الجواب بشبه الشرط ، وذلک فی نحو «الذی یأتینی فله درهم» وبدخولها فهم ما أراده المتکلم من ترتّب لزوم الدرهم فی الإتیان ، ولو لم تدخل احتمل ذلک وغیره.
[شماره صفحه واقعی : 187]
وهذه الفاء بمنزلة لام التوطئة فی نحو (لَئِنْ أُخْرِجُوا لا یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ) فی إیذانها بما أراده المتکلم من معنی القسم ، وقد قریء بالإثبات والحذف قوله تعالی : (وَما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ).
الثالث : أن تکون زائدة دخولها فی الکلام کخروجها ، وهذا لا یثبته سیبویه ، وأجاز الأخفش زیادتها فی الخبر مطلقا ، وحکی «أخوک فوجد» وقید الفراء والأعلم وجماعة الجواز بکون الخبر أمرا أو نهیا ؛ فالأمر کقوله :
271- وقائلة : خولان فانکح فتاتهم ***[وأکرومة الحیّین خلو کماهیا] [ص 483]
وقوله :
272- أرواح مودع أم بکور***أنت فانظر لأیّ ذاک تصیر
وحمل علیه الزجاج (هذا فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ) والنهی نحو «زید فلا تضربه» وقال ابن برهان : تزاد الفاء عند أصحابنا جمیعا کقوله :
273- [لا تجزعی إن منفس أهلکته](1)***فإذا هلکت فعند ذلک فاجزعی [ص 403]
انتهی ، وتأول المانعون قوله «خولان فانکح» علی أن التقدیر هذه خولان ، وقوله «أنت فانظر» علی أن التقدیر : انظر فانظر ، ثم حذف انظر الأول وحده فبرز ضمیره ، فقیل : أنت فانظر ، والبیت الثالث ضرورة ، وأما الآیة فالخبر (حَمِیمٌ) وما بینهما معترض ، أو هذا منصوب بمحذوف یفسره فلیذوقوه مثل (وَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ) وعلی هذا فحمیم بتقدیر : هو حمیم.
[شماره صفحه واقعی : 188]
1) ویروی «إن منفسا أهلکته».
ومن زیادتها قوله :
274- لمّا اتّقی بید عظیم جرمها***فترکت ضاحی جلدها یتذبذب
لأن الفاء لا تدخل فی جواب لما ، خلافا لابن مالک ، وأما قوله تعالی (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) فالجواب محذوف ، أی انقسموا قسمین فمنهم مقتصد ومنهم غیر ذلک ، وأما قوله تعالی (وَلَمَّا جاءَهُمْ کِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَکانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا ، فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ) فقیل : جواب لما الأولی لما الثانیة وجوابها ، وهذا مردود لاقترانه بالفاء ، وقیل (کَفَرُوا بِهِ) جواب لهما ؛ لأن الثانیة تکریر للأولی ، وقیل : جواب الأولی محذوف : أی أنکروه.
مسألة - الفاء فی نحو (بَلِ اللهَ فَاعْبُدْ) جواب لأمّا مقدرة عند بعضهم ، وفیه إجحاف ، وزائدة عند الفارسی ، وفیه بعد ، وعاطفة عند غیره ، والأصل تنبّه ».
فاعبد الله ، ثم حذف تنبه ، وقدم المنصوب علی الفاء إصلاحا للفظ کیلا تقع الفاء صدرا ، کما قال الجمیع فی [الفاء فی] نحو «أمّا زیدا فاضرب» إذ الأصل مهما یکن من شیء فاضرب زیدا ، وقد مضی شرحه فی حرف الهمزة.
مسألة - الفاء فی نحو «خرجت فإذا الأسد» زائدة لازمة عند الفارسی والمازنی وجماعة ، وعاطفة عند مبرمان وأبی الفتح ، وللسببیة المحضة کفاء الجواب عند أبی إسحاق ، ویجب عندی أن یحمل علی ذلک مثل (إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّکَ) ونحو «ائتنی فإنی أکرمک» ، إذ لا یعطف الإنشاء علی الخبر ولا العکس ، ولا یحسن إسقاطها لیسهل دعوی زیادتها.
[*مدرس افغانی]
مسألة - (أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ) قدر أنهم قالوا بعد الاستفهام : لا ، فقیل لهم : فهذا کرهتموه ، یعنی والغیبة مثله فاکرهوها ،
[شماره صفحه واقعی : 189]
ثم حذف المبتدأ وهو هذا ، وقال الفارسی : التقدیر فکما کرهتموه فاکرهوا الغیبة ، وضعفه ابن الشجری بأن فیه حذف الموصول - وهو ما المصدریة - دون صلتها ، وذلک ردیء ، وجملة (وَاتَّقُوا اللهَ) عطف علی (وَلا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً) علی التقدیر الأول ، وعلی «فاکرهوا الغیبة» علی تقدیر الفارسی ، وبعد فعندی أن ابن الشجری لم یتأمل کلام الفارسی ، فإنه قال : کأنهم قالوا فی الجواب لا فقیل لهم فکرهتموه فاکرهوا الغیبة واتقوا الله ، فاتقوا عطف علی فاکرهوا ، وإن لم یذکر کما فی (اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ) والمعنی فکما کرهتموه فاکرهوا الغیبة وإن لم تکن کما مذکورة ، کما أن «ما تأتینا فتحدّثنا» معناه فکیف تحدثنا وإن لم تکن کیف مذکورة ، اه. وهذا یقتضی أن کما لیست محذوفة ، بل أن المعنی یعطیها ؛ فهو تفسیر معنی ، لا تفسیر إعراب.
تنبیه - قیل : الفاء تکون للاستئناف ، کقوله :
275- ألم تسأل الرّبع القوا ، فینطق ***[وهل تخبرنک الیوم بیداء سملق]
أی فهو ینطق ، لأنها لو کانب للعطف لجزم ما بعدها ، ولو کانت للسببیة لنصب ، ومثله (فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) بالرفع ، أی فهو یکون حینئذ ، وقوله :
276- الشّعر صعب وطویل سلّمه ***إذا ارتقی فیه الّذی لا یعلمه
زلّت به إلی الحضیض قدمه***یرید أن یعربه فیعجمه
أی فهو یعجمه ، ولا یجوز نصبه بالعطف ، لأنه لا یرید أن یعجمه.
والتحقیق أن الفاء فی ذلک کله للعطف ، وأن المعتمد بالعطف الجملة ، لا الفعل ، والمعطوف علیه فی هذا الشّعر قوله یرید ، وإنما یقدر النحویون کلمة هو لیبینوا أن الفعل لیس المعتمد بالعطف.
[شماره صفحه واقعی : 190]
: حرف جر ، له عشرة معان :
أحدها : الظرفیة ، وهی إما مکانیة أو زمانیة ، وقد اجتمعتا فی قوله تعالی (الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ فِی بِضْعِ سِنِینَ) أو مجازیّة نحو (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ) ومن المکانیة «أدخلت الخاتم فی أصبعی ، والقلنسوة فی رأسی» إلا أن فیهما قلبا.
الثانی : المصاحبة نحو (ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ) أی معهم ، وقیل : التقدیر ادخلوا فی جملة أمم ، فحذف المضاف (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ).
والثالث : التعلیل نحو (فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ) (لَمَسَّکُمْ فِیما أَفَضْتُمْ) وفی الحدیث «أن امرأة دخلت النار فی هرّة حبستها».
الرابع : الاستعلاء نحو (وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ). وقال :
277- هم صلبوا العبدیّ فی جذع نخلة***[فلا عطست شیبان إلّا بأجدعا]
وقال آخر :
278- بطل کأنّ ثیابه فی سرحة***[یحذی نعال السّبت لیس بتوأم]
والخامس : مرادفة الباء کقوله :
279- ویرکب یوم الرّوع منّا فوارس ***بصیرون فی طعن الأباهر والکلی
ولیس منه قوله تعالی (یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ) خلافا لزاعمه ، بل هی للسببیة (1)، أی یکثرکم بسبب هذا الجعل ، والأظهر قول الزمخشری إنها للظرفیة المجازیة ، قال : جعل هذا التدبیر کالمنبع أو المعدن للبث والتکثیر مثل (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ).
[شماره صفحه واقعی : 191]
1) فی نسخة «للتعلیل».
السادس : مرادفة إلی نحو (فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْواهِهِمْ).
السابع : مرادفة من کقوله :
280- ألا عم صباحا أیّها الطّلل البالی ***وهل یعمن من کان فی العصر الخالی؟
وهل یعمن من کان أحدث عهده***ثلاثین شهرا فی ثلاثة أحوال؟
وقال ابن جنی : التقدیر فی عقب ثلاثة أحوال ، ولا دلیل علی هذا المضاف ، وهذا نظیر إجازته «جلست زیدا» بتقدیر «جلوس زید» مع احتماله لأن یکون أصله إلی زید ، وقیل : الأحوال جمع حال لا حول ، أی فی ثلاث حالات : نزول المطر ، وتعاقب الریاح ، ومرور الدهور ، وقیل : یرید أن أحدث عهده خمس سنین ونصف ؛ ففی بمعنی مع.
[*مدرس افغانی]
الثامن : المقایسة - وهی الداخلة بین مفضول سابق وفاضل لاحق - نحو (فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِیلٌ)
التاسع : التعویض ، وهی الزائدة عوضا من [فی] أخری محذوفة کقولک «ضربت فیمن رغبت» أصله : ضربت من رغبت فیه ، أجازه ابن مالک وحده بالقیاس علی نحو قوله فانظر بمن تثق [227] علی حمله علی ظاهره ، وفیه نظر.
العاشر : التوکید ، وهی الزائدة لغیر التعویض ، أجازه الفارسی فی الضرورة ، وأنشد :
281- أنا أبو سعد إذا اللیل دجا***یخال فی سواده یرندجا
وأجازه بعضهم فی قوله تعالی : (وَقالَ ارْکَبُوا فِیها)
[شماره صفحه واقعی : 192]
علی وجهین : حرفیة وستأتی ، واسمیة ، وهی علی وجهین : اسم فعل وسیأتی ، واسم مرادف لحسب ، وهذه تستعمل علی وجهین : مبنیة وهو الغالب لشبهها بقد الحرفیة فی لفظها ولکثیر من الحروف فی وضعها ، ویقال فی هذا «قد زید درهم» بالسکون ، و «قدنی» بالنون ، حرصا علی بقاء السکون لأنه الأصل فیما یبنون ، ومعربة وهو قلیل ، یقال : قد زید درهم ، بالرفع ، کما یقال : حسبه درهم ، بالرفع ، و «قدی درهم» بغیر نون کما یقال : حسبی ، والمستعملة اسم فعل مرادفة لیکفی ، یقال : قد زیدا درهم ، وقدنی درهم ، کما یقال : یکفی زیدا درهم ، ویکفینی درهم.
وقوله :
282- قدنی من نصر الخبیببن قدی ***[لیس الإمام بالشّحیح الملحد]
تحتمل قد الأولی أن تکون مرادفة لحسب علی لغة البناء ، وأن تکون
اسم فعل ، وأما الثانیة فتحتمل الأول وهو واضح ، والثانی علی أن النون حذفت للضرورة کقوله :
283- [عددت قومی کعدید الطّیس] ***إذ ذهب القوم الکرام لیسی [ص 344]
ویحتمل أنها اسم فعل لم یذکر مفعوله فالیاء للإطلاق ، والکسرة للساکنین وأما الحرفیة فمختصة بالفعل المتصرف الخبری المثبت المجرد من جازم وناصب وحرف تنفیس ، وهی معه کالجزء ؛ فلا تفصل منه بشیء ، اللهم إلا بالقسم کقوله :
284- أخالد قد والله أوطأت عشوة***وما قائل المعروف فینا یعنّف [ص 393]
[شماره صفحه واقعی : 193]
وقول آخر :
285- فقد والله بیّن لی عنائی ***بوشک فراقهم صرد یصیح
وسمع «قد لعمری بتّ ساهرا» و «قد والله أحسنت».
وقد یحذف [الفعل] بعدها لدلیل کقول النابغة :
286- أفد الترحّل ، غیر أنّ رکابنا***لمّا تزل برحالنا ، وکأن قد [ص 342]
أی وکأن قد زالت.
ولها خمسة معان :
أحدها : التوقع ، وذلک مع المضارع واضح کقولک «قد یقدم الغائب الیوم» إذا کنت تتوقّع قدومه.
وأما مع الماضی فأثبته الأکثرون ، قال الخلیل : یقال «قد فعل» لقوم ینتظرون الخبر ، ومنه قول المؤذن : قد قامت الصلاة ؛ لأن الجماعة منتظرون لذلک ،
وقال بعضهم : تقول «قد رکب الأمیر» لمن ینتظر رکوبه ، وفی التنزیل (قَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ) لأنها کانت تتوقّع إجابة الله سبحانه وتعالی لدعائها.
وأنکر بعضهم کونها للتوقع مع الماضی ، وقال : التوقّع انتظار الوقوع ، والماضی قد وقع.
وقد تبین بما ذکرنا أن مراد المثبتین لذلک أنها تدلّ علی أن الفعل الماضی کان قبل الإخبار به متوقّعا ، لا أنه الآن متوقع ، والذی یظهر لی قول ثالث ، وهو أنها لا تفید التوقع أصلا ، أما فی المضارع فلأن قولک «یقدم الغائب» یفید التوقع بدون قد ؛ إذا الظاهر من حال المخبر عن مستقبل أنه
[شماره صفحه واقعی : 194]
متوقّع له ، وأما فی الماضی فلأنه لو صح إثبات التوقع لها بمعنی أنها تدخل علی ما هو متوقع لصحّ أن یقال فی «لا رجل» بالفتح إن لا للاستفهام لأنها لا تدخل إلا جوابا لمن قال : هل من رجل ، ونحوه ، فالذی بعد «لا» مستفهم عنه من جهة شخص آخر ، کما أن الماضی بعد قد متوقّع کذلک ، وعبارة ابن مالک فی ذلک حسنة ، فإنه قال : إنها تدخل علی ماض متوقع ، ولم یقل إنها تفید التوقع ، ولم یتعرض للتوقع فی الداخلة علی المضارع البتة ، وهذا هو الحق.
الثانی : تقریب الماضی من الحال ، تقول «قام زید» فیحتمل الماضی القریب والماضی البعید ، فإن قلت «قد قام» اختصّ بالقریب.
وانبنی علی إفادتها ذلک أحکام :
[*مدرس افغانی]
أحدها : أنها لا تدخل علی لیس وعسی ونعم وبئس لأنّهنّ للحال ؛ فلا معنی لذکر ما یقرّب ما هو حاصل ، ولذلک علة أخری ، وهی أن صیغهنّ لا یفدن الزمان ، ولا یتصرفن ؛ فأشبهن الاسم ، وأما قول عدیّ :
287- لو لا الحیاء وأنّ رأسی قد عسی ***فیه المشیب لزرت أمّ القاسم
فعسی هنا بمعنی اشتدّ ، ولیست عسی الجامدة
الثانی : وجوب دخولها عند البصریین إلا الأخفش علی الماضی الواقع حالا إما ظاهرة نحو (وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِیارِنا وَأَبْنائِنا) أو مقدّرة نحو (هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَیْنا) ونحو (أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) وخالفهم الکوفیون والأخفش ؛ فقالوا : لا تحتاج لذلک ؛ لکثرة وقوعها حالا بدون قد ، والأصل عدم التقدیر ، لا سیما فیما کثر استعماله.
الثالث : ذکره ابن عصفور ، وهو أن القسم إذا أجیب بماض متصرف مثبت فإن کان قریبا من الحال جیء باللام وقد جمیعا نحو (تَاللهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللهُ
[شماره صفحه واقعی : 195]
عَلَیْنا) وإن کان بعیدا جیء باللام وحدها کقوله :
288- حلفت لها بالله حلفة فاجر***لناموا ؛ فما إن من حدیث ولاصالی [ص 626]
اه ، والظاهر فی الآیة والبیت عکس ما قال ؛ إذ المراد فی الآیة لقد فضلک الله علینا بالصبر وسیرة المحسنین ، وذلک محکوم له به فی الأزل ، وهو متصف به مذعقل ، والمراد فی البیت أنهم ناموا قبل مجیئه.
ومقتضی کلام الزمخشری أنها فی نحو «والله لقد کان کذا» للتوقع لا للتقریب ؛ فإنه قال فی تفسیر قوله تعالی : (لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً) فی سورة الأعراف فإن قلت : فما بالهم لا یکادون ینطقون بهذه اللام إلا مع قد ، وقلّ عنهم نحو قوله حلفت لها بالله - البیت قلت : لأن الجملة القسمیة لا تساق إلا تأکیدا للجملة المقسم علیها التی هی جوابها ؛ فکانت مظنّة لمعنی التوقع الذی هو معنی قد عند استماع المخاطب کلمة القسم ، ومقتضی کلام ابن مالک أنها مع الماضی إنما تفید التقریب کما ذکره ابن عصفور ، وأن من شرط دخولها کون الفعل متوقعا کما قدمنا ؛ فإنه قال تسهیله : وتدخل علی فعل ماض متوقّع لا یشبه الحرف لقربه من الحال اه.
الرابع : دخول لام الابتداء فی نحو «إنّ زیدا لقد قام» وذلک لأن الأصل دخولها علی الاسم نحو «إنّ زیدا لقائم» وإنما دخلت علی المضارع لشبهه بالاسم نحو (وَإِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ) فإذا قرب الماضی من الحال أشبه المضارع الذی هو شبیه بالاسم ؛ فجاز دخولها علیه.
المعنی الثالث : التقلیل ، وهو ضربان : تقلیل وقوع الفعل نحو «قد
[شماره صفحه واقعی : 196]
یصدق الکذوب» و «قد یجود البخیل (1)» وتقلیل متعلقه نحو قوله تعالی : (قَدْ یَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ) أی ما هم علیه هو أقل معلوماته سبحانه ، وزعم بعضهم أنها فی هذه الأمثلة ونحوها للتحقیق ، وأن التقلیل فی المثالین الأولین لم یستفد من قد ، بل من قولک : البخیل یجود ، والکذوب یصدق ، فإنه إن لم یحمل علی أن صدور ذلک منهما قلیل کان فاسدا ، إذ آخر الکلام یناقض أوله.
الرابع ، التکثیر ، قاله سیبویه فی قول الهذلی :
289- قد أترک القرن مصفرّا أنامله ***[کأنّ أثوابه مجّت بفرصاد]
وقال الزمخشری فی (قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ) أی ربما نری ، ومعناه تکثیر الرؤیة ، ثم استشهد بالبیت ، واستشهد جماعة علی ذلک ببیت العروص :
290- قد أشهد الغارة الشّعواء تحملنی ***جرداء معروقة اللّحیین سرحوب
الخامس : التحقیق ، نحو (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها) وقد مضی أن بعضهم حمل علیه قوله تعالی (قَدْ یَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ) قال الزمخشری : دخلت لتوکید العلم ، ویرجع ذلک إلی توکید الوعید ، وقال غیره فی (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا) قد فی الجملة الفعلیة المجاب بها القسم مثل إنّ واللام فی الجملة الاسمیة المجاب بها فی إفادة التوکید ، وقد مضی نقل القول بالتقلیل فی الأولی والتقریب والتوقع فی مثل الثانیة ، ولکنّ القول بالتحقیق فیهما أظهر.
والسادس : النفی ، حکی ابن سیده «قد کنت فی خیر فتعرفه» بنصب تعرف ، وهذا غریب ، وإلیه أشار فی التسهیل بقوله : وربما نفی بقد فنصب الجواب بعدها ، اه. ومحمله عندی علی خلاف ما ذکر ، وهو أن یکون
[شماره صفحه واقعی : 197]
1) فی نسخة «قد یعثر الجواد» بدل «قد یجود البخیل».
کقولک للکذوب : هو رجل صادق ، ثم جاء النصب بعدها نظرا إلی المعنی ، وإن کانا إنما حکما بالنفی لثبوت النصب فغیر مستقیم ، لمجیء قوله :
291- [سأترک منزلی لبنی تمیم] ***وألحق بالحجاز فأستریحا
وقراءة بعضهم (بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ).
مسألة - قیل : یجوز النصب علی الاشتغال فی نحو «خرجت فإذا زید یضربه عمرو» مطلقا ، وقیل : یمتنع مطلقا ، وهو الظاهر ؛ لأن إذا الفجائیة لا یلیها إلا الجمل الاسمیة ، وقال أبو الحسن وتبعه ابن عصفور : یجوز فی نحو «فإذا زید قد ضربه عمرو» ویمتنع بدون قد ، ووجهه عندی أن التزام الاسمیه مع إذا هذه إنما کان للفرق بینها وبین الشرطیة المختصة بالفعلیة ، فإذا اقترنت بقد حصل (1)الفرق بذلک ؛ إذ لا تقترن الشرطیة بها.
صوت
[*مدرس افغانی]
علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون ظرف زمان لاستغراق ما مضی ، وهذه بفتح القاف وتشدید الطاء مضمومة فی أفصح اللغات ، وتختص بالنفی ، یقال «ما فعلته قط» والعامة یقولون : لا أفعله قطّ ، وهو لحن ، واشتقاقه من قططته ، أی قطعته ، فمعنی ما فعلته قطّ ما فعلته فیما انقطع من عمری ؛ لأن الماضی منقطع عن الحال والاستقبال ، وبنیت لتضمنها معنی مذ وإلی ؛ إذ المعنی مذ أن خلقت [أو مذ خلقت] إلی الآن ، وعلی حرکة لئلا یلتقی ساکنان ، وکانت
[شماره صفحه واقعی : 198]
1) فی نسخة «یحصل الفرق».
الضمة تشبیها بالغایات ، وقد تکسر علی أصل التقاء الساکنین ، وقد تتبع قافه طاءه فی الضم ، وقد تخفف طاؤه مع ضمها أو إسکانها.
والثانی : أن تکون بمعنی حسب ، وهذه مفتوحة القاف ساکنة الطاء ، یقال «قطی ، وقطک ، وقط زید درهم» کما یقال : حسبی ، وحسبک ، وحسب زید درهم ، إلا أنها مبنیة لأنها موضوعة علی حرفین ، وحسب معربة.
والثالث : أن تکون اسم فعل بمعنی یکفی ، فیقال : قطنی - بنون الوقایة - کما یقال : یکفینی.
وتجوز نون الوقایة علی الوجه الثانی ، حفظا للبناء علی السکون ، کما یجوز فی لدن ومن وعن کذلک.
جارة ، وغیرها ، والجارة حرف و اسم.
والحرف له خمسة معان :
أحدها : التشبیه ، نحو «زید کالأسد».
والثانی : التعلیل ، أثبت ذلک قوم ، ونفاه الأکثرون ، وقیّد بعضهم جوازه بأن تکون الکاف مکفوفة بما ، کحکایة سیبویه «کما أنه لا یعلم فتجاوز الله عنه» والحق جوازه فی المجرّدة من ما ، نحو (وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ) أی أعجب لعدم فلاحهم ، وفی المقرونة بما الزائدة کما فی المثال ، وبما المصدریة نحو (کَما أَرْسَلْنا فِیکُمْ) - الآیة) قال الأخفش : أی لأجل إرسالی فیکم رسولا منکم فاذکرونی ، وهو ظاهر فی قوله تعالی : (وَاذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ) وأجاب بعضهم بأنه من وضع الخاص موضع العام ؛ إذ الذکر والهدایة یشترکان فی أمر واحد وهو
الإحسان ؛ فهذا فی الأصل بمنزلة
[شماره صفحه واقعی : 199]
(وَأَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللهُ إِلَیْکَ) والکاف للتشبیه ، ثم عدل عن ذلک للاعلام بخصوصیة المطلوب ، وما ذکرناه فی الآیتین من أنّ ما مصدریة قاله جماعة ، وهو الظاهر ، وزعم الزمخشری وابن عطیة وغیرهما أنها کافة ، وفیه إخراج الکاف عما ثبت لها من عمل الجر لغیر مقتض.
واختلف فی نحو قوله :
292- وطرفک إمّا جئتنا فاحبسنّه ***کما یحسبوا أنّ الهوی حیث تنظر
فقال الفارسی : الأصل کیما فحذف الیاء ، وقال ابن مالک : هذا تکلف ، بل هی کاف التعلیل وما الکافة ، ونصب الفعل بها لشبهها بکی فی المعنی ، وزعم أبو محمد الأسود فی کتابه المسمی «نزهة الأدیب» أن أبا علی حرّف هذا البیت ، وأن الصواب فیه :
إذا جئت فامنح طرف عینیک غیرنا
لکی یحسبوا ، البیت ...
والثالث : الاستعلاء ، ذکره الأخفش والکوفیون ، وأن بعضهم قیل له : کیف أصبحت؟ فقال : کخیر ، أمرا علی خیر ، وقیل : المعنی بخیر ، ولم یثبت مجیء الکاف بمعنی الباء ، وقیل هی للتشبیه علی حذف مضاف ، أی کصاحب خیر.
وقیل فی «کن کما أنت» : إن المعنی علی ما أنت علیه ، والنحویین فی هذا المثال أعاریب :
أحدها : هذا ، وهو أن ما موصولة ، وأنت : مبتدأ حذف خبره.
والثانی : أنها موصولة ، وأنت خبر حذف مبتدؤه ، أی کالذی هو أنت ، وقد قیل بذلک فی قوله تعالی (اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ) أی کالذی هو لهم آلهة.
والثالث : أن ما زائدة ملغاة ، والکاف أیضا جارة کما فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 200]
وننصر مولانا ونعلم أنّه ***کما النّاس مجروم علیه وجارم [95]
وأنت : ضمیر مرفوع أنیب عن المجرور ، کما فی قولهم : ما أنا کأنت ، والمعنی کن فیما یستقبل مماثلا لنفسک فیما مضی.
والرابع : أن ما کافة ، وأنت : مبتدأ حذف خبره ، أی علیه أو کائن ، وقد قیل فی (کَما لَهُمْ آلِهَةٌ) : إن ما کافة ، وزعم صاحب المستوفی أن الکاف لا تکفّ بما ، وردّ علیه بقوله :
293- وأعلم أنّنی وأبا حمید***کما النّشوان والرّجل الحلیم (1)
وقوله :
294- أخ ماجد لم یخزنی یوم مشهد***کما سیف عمرو لم تخنه مضاربه
[ص 310]
وإنما یصحّ الاستدال بهما إذا لم یثبت أنّ «ما» المصدریة توصل بالجملة الاسمیة.
الخامس : أن ما کافة أیضا ، وأنت : فاعل ، والأصل کما کنت ، ثم حذف کان فانفصل الضمیر ، وهذا بعید ، بل الظاهر أن ما علی هذا التقدیر مصدریة.
[*مدرس افغانی]
تنبیه - تقع «کما» بعد الجمل کثیرا صفة فی المعنی ؛ فتکون نعتا لصدر أو حالا ، ویحتملهما قوله تعالی (کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ) فإن قدّرته نعتا
[شماره صفحه واقعی : 201]
1) الکاف لا عمل لها ، والنشوان : مبتدأ ، والرجل معطوف علیه ، وخبر هذا المبتدأ محذوف ، والجملة خبر أن.
لمصدر فهو إما معمول لنعیده ، أی نعید أول خلق إعادة مثل ما بدأناه ، أو لنطوی ، أی نفعل هذا الفعل العظیم کفعلنا هذا الفعل ، وإن قدرته حالا فذو الحال مفعول نعیده ، أی نعیده مماثلا للذی بدأنا ، وتقع کلمة «کذلک» أیضا کذلک.
فإن قلت : فکیف اجتمعت مع مثل فی قوله تعالی (وَقالَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ لَوْ لا یُکَلِّمُنَا اللهُ أَوْ تَأْتِینا آیَةٌ ، کَذلِکَ قالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ) ومثل فی المعنی نعت لمصدر (قالَ) المحذوف ، [أی] کما أن کذلک نعت له ، ولا یتعدّی
عامل واحد لمتعلقین بمعنی واحد ، لا تقول : ضربت زیدا عمرا ، ولا یکون «مثل» تأکیدا لکذلک ، لأنه أبین منه ، کما لا یکون زید من قولک «هذا زید یفعل کذا» توکیدا لهذا لذلک ، ولا خبرا لمحذوف بتقدیر : الأمر کذلک ؛ لما یؤدّی إلیه من عدم ارتباط ما بعده بما قبله.
قلت : مثل بدل من کذلک ، أو بیان ، أو نصب بیعلمون ، أی لا یعلمون اعتقاد الیهود والنصاری ، فمثل بمنزلتها فی «مثلک لا یفعل کذا» أو نصب بقال (1)، أو الکاف مبتدأ والعائد محذوف ، أی قاله ، وردّ ابن الشجری ذلک علی مکی بأن قال : قد استوفی معموله وهو مثل ، ولیس بشیء ؛ لأن مثل حینئذ مفعول مطلق أو مفعول به لیعلمون ، والضمیر المقدّر مفعول به لقال.
والمعنی الرابع : المبادرة ، وذلک إذا اتصلت بما فی نحو «سلّم کما تدخل» و «صلّ کما یدخل الوقت» ذکره ابن الخبّاز فی النهایة ، وأبو سعید السیرافی ، وغیرهما ، وهو غریب جداً.
[شماره صفحه واقعی : 202]
1) قال : المراد لفظ قال الأول ، أی وقال الذین لا یعلمون مثل قول الیهود ، ویکون قوله کذلک معمولا لقال الثانی علی هذا
والخامس : التوکید ، وهی الزائدة نحو (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) قال الأکثرون : التقدیر لیس شیء مثله ؛ إذ لو لم تقدّر زائدة صار المعنی لیس شیء مثل مثله ؛ فیلزم المحال. وهو إثبات المثل ، وإنما زیدت لتوکید نفی المثل ؛ لأن زیادة الحرف بمنزلة إعادة الجملة ثانیا ، قاله ابن جنی ، ولأنهم إذا بالغوا فی نفی الفعل عن أحد قالوا : «مثلک لا یفعل کذا» ومرادهم إنما هو النفی عن ذاته ، ولکنهم إذا نفوه عمن هو علی أخصّ أوصافه فقد نفوه عنه.
وقیل : الکاف فی الآیة غیر زائدة ، ثم اختلف ؛ فقیل : الزائد مثل ، کما زیدت فی (فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ) قالوا : وإنما زیدت هنا لتفصل الکاف من الضمیر ، اه.
والقول بزیادة الحرف أولی من القول بزیادة الاسم ، بل زیادة الاسم لم تثبت ، وأما (بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ) فقد یشهد للقائل بزیادة «مثل» فیها قراءة ابن عبّاس (بما آمنتم به) وقد تؤوّلت قراءة الجماعة علی زیادة الباء فی [المفعول] المطلق أی إیمانا مثل إیمانکم به ، أی بالله سبحانه ، أو بمحمد علیه الصلاة والسّلام ، أو بالقرآن ، وقیل : مثل للقرآن ، وما للتوراة ، أی فإن آمنوا بکتابکم کما آمنتم بکتابهم ، وفی الآیة الأولی قول ثالث ، وهو أن الکاف ومثلا لا رائد منهما ، ثم اختلف ، فقیل : مثل بمعنی الذات ، وقیل : بمعنی الصفة ، وقیل : الکاف اسم مؤکد بمثل ، کما عکس ذلک من قال :
295- [ولعبت طیر بهم أبابیل] ***فصیّروا مثل کعصف مأکول
[*مدرس افغانی]
وأما الکاف الاسمیة الجارة فمرادفة لمثل ، ولا تقع کذلک عند سیبویه والمحققین إلا فی الضرورة ، کقوله :
296- [بیض ثلاث کنعاج جمّ] ***یضحکن عن کالبرد المنهمّ
[شماره صفحه واقعی : 203]
وقال کثیر منهم الأخفش والفارسی : یجوز فی الاختیار ، فجوزوا فی نحو «زید کالأسد» أن تکون الکاف فی موضع رفع ، والأسد مخفوضا بالإضافة.
ویقع مثل هذا فی کتب المعربین کثیرا ، قال الزمخشری فی (فَأَنْفُخُ فِیهِ) : إن الضمیر راجع للکاف من (کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ) أی فأنفخ فی ذلک الشیء المماثل فیصیر کسائر الطیور ، انتهی.
ووقع مثل ذلک فی کلام غیره ، ولو کان کما زعموا لسمع فی الکلام مثل «مررت بکالأسد».
وتتعین الحرفیة فی موضعین (1)؛ أحدهما : أن تکون زائدة ، خلافا لمن أجاز زیادة الأسماء ، والثانی : أن تقع هی ومخفوضها صلة کقوله :
297- ما یرتجی وما یخاف جمعا***فهو الذی کاللّیث والغیث معا
خلافا لابن مالک فی إجازته أن یکون مضافا ومضافا إلیه علی إضمار مبتدأ ، کما فی قراءة بعضهم (تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ) وهذا تخریج للفصیح علی الشاذ ، وأما قوله :
298- [لم یبق من آی بها یحلّین ***غیر رماد وخطام کنفین
وغیر ودّ جازل أو ودّین] ***وصالیات ککما یؤثفین
فیحتمل أن الکافین حرفان أکد أولهما بثانیهما کما قال :
299- [فلا والله لا یلفی لمابی ***ولا للمابهم أبدا دواء [ص 183 و 353]
[شماره صفحه واقعی : 204]
1) إنما تتعین فی الموضع الأول عند الذین لا یجیزون زیادة الاسم ، وتتعین فی الثانی لأنها لو کانت اسما لما صلح لأن یکون صلة ، لأنه حینئذ مفرد ، والصلة لا تکون إلا جملة
وأن یکونا اسمین أکد أیضا أولهما بثانیهما ، وأن تکون الأولی حرفا والثانیة اسما.
وأما الکاف غیر الجارة فنوعان : مضمر منصوب أو مجرور نحو (ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ) وحرف معنی لا محل له ومعناه الخطاب ، وهی اللاحقة لاسم الإشارة نحو «ذلک ، وتلک» وللضمیر المنفصل المنصوب فی قولهم «إیاک ، وإیاکما» ونحوهما ، هذا هو الصحیح ، ولبعض أسماء الأفعال نحو «حیهلک ، ورویدک ، والنّجاءک» ولأرأیت بمعنی أخبرنی نحو (أَرَأَیْتَکَ هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ) فالتاء فاعل ، والکاف حرف خطاب هذا هو الصحیح ، وهو قول سیبویه ، وعکس ذلک الفراء فقال : التاء حرف خطاب ، والکاف فاعل ، لکونها المطابقة للمسند إلیه ، ویردّه صحة الاستغناء عن الکاف ، وأنها لم تقع قطّ مرفوعة ، وقال الکسائی : التاء فاعل ، والکاف مفعول ، ویلزمه أن یصح الاقتصار علی المنصوب فی نحو «أرأیتک زیدا ما صنع» لأنه المفعول الثانی ، ولکن الفائدة لا یتم عنده ، وأما (أرأیتک هذا الّذی کرّمت علیّ) فالمفعول الثانی محذوف ، أی لم کرّمته علی وأنا خیر منه؟ وقد تلحق ألفاظا أخر شذوذا ، وحمل علی ذلک الفارسیّ قوله :
300- لسان السّوء تهدیها إلینا***وحنت ، وما حسبتک أن تحینا
لئلا یلزم الإخبار عن اسم العین بالمصدر ، وقیل : یحتمل کون أن وصلتها بدلا من الکاف سادا مسد المفعولین کقراءة حمزة (ولا تحسبن الذین کفروا أنما نملی لهم) بالخطاب.
صوت
[*مدرس افغانی]
علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون اسما مختصرا من کیف کقوله :
301- کی تجنحون إلی سلم وما ثئرت ***قتلاکم ، ولظی الهیجاء تضطرم؟ [ص 229]
[شماره صفحه واقعی : 205]
أراد کیف ، فحذف الفاء کما قال بعضهم «سو أفعل» یرید سوف.
الثانی : أن تکون بمنزلة لام التعلیل معنی وعملا وهی الداخلة علی ما الاستفهامیة فی قولهم فی السؤال عن العلة «کیمه» بمعنی لمه ، وعلی «ما» المصدریة فی قوله :
302- إذا أنت لم تنفع فضرّ ، فإنّما***یرجّی الفتی کیما یضرّ وینفع
وقیل : ما کافة ، وعلی «أن» المصدریة مضمرة نحو «جئتک کی تکرمنی» إذا قدرت النّصب بأن.
الثالث : أن تکون بمنزلة أن المصدریة معنی وعملا ، وذلک فی نحو (لِکَیْلا تَأْسَوْا) ویؤیده صحة حلول أن محلّها ، ولأنها لو کانت حرف تعلیل لم یدخل علیها حرف تعلیل ، ومن ذلک «جئتک کی تکرمنی» وقوله تعالی (کَیْ لا یَکُونَ دُولَةً) إذا قدرت اللام قبلها ، فإن لم تقدر فهی تعلیلیة جارة ، ویجب حینئذ إضمار أن بعدها ، ومثله فی الاحتمالین قوله :
303- أردت لکیما أن تطیر بقربتی ***[فتترکها شنّا ببیداء بلقع]
فکی إما تعلیلیة مؤکّدة للام ، أو مصدریة مؤکّدة بأن ، ولا تظهر أن بعد کی إلا فی الضرورة کقوله :
304- فقالت : أکلّ النّاس أصبحت مانحا***لسانک کیما أن تغرّ وتخدعا؟
وعن الأخفش أن کی جارة دائما ، وأن النصب بعدها بأن ظاهرة أو مضمرة ، ویردّه نحو (لِکَیْلا تَأْسَوْا) فإن زعم أن کی تأکید للام کقوله :
ولا للما بهم أبدا دواء [299]
ردّ بأن الفصیح المقیس لا یخرّج علی الشاذ ، وعن الکوفیین أنها ناصبة دائما ، ویرده قولهم «کیمه» کما یقولون لمه ، وقول حاتم :
[شماره صفحه واقعی : 206]
305- وأوقدت ناری کی لیبصر ضوؤها***وأخرجت کلبی وهو فی البیت داخله
لأن لام الجر لا تفصل بین الفعل وناصبه ، وأجابوا عن الأول بأن الأصل «کی یفعل ما ذا» ویلزمهم کثرة الحذف ، وإخراج ما الاستفهامیة عن الصّدر ، وحذف ألفها فی غیر الجر ، وحذف الفعل المنصوب مع بقاء عامل النصب ، وکل ذلک لم یثبت ، نعم وقع فی صحیح البخاری فی تفسیر (وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ) «فیذهب کیما فیعود ظهره طبقا واحدا» أی کیما یسجد ، وهو غریب جدا لا یحتمل القیاس علیه.
تنبیه - إذا قیل «جئت لتکرمنی» بالنصب فالنصب بأن مضمرة ، وجوّز أبو سعید کون المضمر کی ، والأول أولی ؛ لأنّ أن أمکن فی عمل النصب من غیرها ؛ فهی أقوی علی التجوز فیها بأن تعمل مضمرة.
علی وجهین : خبریة بمعنی کثیر ، واستفهامیة بمعنی أی عدد.
ویشترکان فی خمسة أمور : الاسمیة ، والإبهام ، والافتقار إلی التمییز ، والبناء ، ولزوم التصدیر ، وأما قول بعضهم فی (أَلَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ
أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ) : أبدلت أنّ وصلتها من کم فمردود ، بأن عامل البدل هو عامل المبدل منه ، فإن قدر عامل المبدل منه یروا فکم لها الصّدر فلا یعمل فیها ما قبلها ، وإن قدر أهلکنا فلا تسلط له فی المعنی علی البدل ، والصواب أن کم مفعول لأهلکنا ، والجملة إما معمولة لیروا علی أنه علّق عن العمل فی اللفظ ، وأنّ وصلتها مفعول لأجله ، وإما معترضة بین یروا وما سدّ مسدّ مفعولیه وهو أنّ وصلتها ، وکذلک قول ابن عصفور فی (أَوَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا) : إن کم فاعل مردود بأن کم لها الصدر ، وقوله إن ذلک جاء علی لغة ردیئة حکاها الأخفش عن بعضهم أنه یقول «ملکت کم عبید»
[شماره صفحه واقعی : 207]
فیخرجها عن الصدریة خطأ عظیم ؛ إذ خرّج کلام الله سبحانه علی هذه اللغة ، وإنما الفاعل ضمیر اسم الله سبحانه ، أو ضمیر العلم أو الهدی المدلول علیه بالفعل ، أو جملة (أَهْلَکْنا) علی القول بأن الفاعل یکون جملة إما مطلقا أو بشرط کونها مقترنة بما یعلق عن العمل والفعل قلبی نحو «ظهر لی أقام زید» وجوز أبو البقاء کونه ضمیر الإهلاک المفهوم من الجملة ، ولیس هذا من المواطن التی یعود الضمیر فیها علی المتأخر.
[*مدرس افغانی]
ویفترقان فی خمسة أمور :
أحدها : أن الکلام مع الخبریة محتمل للتصدیق والتکذیب ، بخلافه مع الاستفهامیة.
الثانی : أن المتکلم بالخبریة لا یستدعی من مخاطبه جوابا لأنه مخبر ، والمتکلم بالاستفهامیة یستدعیه لأنه مستخبر.
الثالث : أن الاسم المبدل من الخبریة لا یقترن بالهمزة ، بخلاف المبدل من الاستفهامیة ، یقال فی الخبریة «کم عبید لی خمسون بل ستون» وفی الاستفهامیة «کم مالک أعشرون أم ثلاثون».
الرابع : أن تمییزکم الخبریة مفرد أو مجموع ، تقول «کم عبد ملکت» و «کم عبید ملکت» قال :
306- کم ملوک باد ملکهم ***ونعیم سوقة بادوا
وقال الفرزدق :
307- کم عمّة لک یا جریر وخالة***فدعاء قد حلبت علیّ عشاری
ولا یکون تمییز الاستفهامیة إلا مفردا ، خلافا للکوفیین.
[شماره صفحه واقعی : 208]
الخامس : أن تمییز الخبریة واجب الخفض ، وتمییز الاستفهامیة منصوب ، ولا یجوز جره مطلقا خلافا للفراء والزجاج وابن السراج وآخرین ، بل یشترط أن تجرکم بحرف جر ؛ فحینئذ یجوز فی التمییز وجهان : النصب وهو الکثیر ، والجر خلافا لبعضهم ، وهو بمن مضمرة وجوبا ، لا بالإضافة خلافا للزجاج.
وتلخص أن فی جر تمییزها أقوالا : الجواز ، والمنع ، والتفصیل فإن جرّت هی بحرف جر نحو «بکم درهم اشتریت» جاز ، وإلا فلا.
وزعم قوم أن لغة تمیم جواز نصب تمییزکم الخبریة إذا کان الخبر مفردا ، وروی قول الفرزدق :
کم عمّة لک یا جریر وخالة***فدعاء قد حلبت علیّ عشاری [307]
بالخفض علی قیاس تمییز الخبریة ، وبالنصب علی اللغة التمیمیة ، أو علی تقدیرها استفهامیة استفهام تهکم ، أی أخبرنی بعدد عماتک وخالاتک اللّاتی کن یخدمننی فقد نسیته ، وعلیهما فکم : مبتدأ خبره «قد حلبت» وأفرد الضمیر حملا علی لفظ کم ، وبالرفع علی أنه مبتدأ وإن کان نکرة لکونه قد وصف بلک وبفدعاء محذوفة مدلول علیها بالمذکورة ؛ إذ لیس المراد تخصیص الخالة بوصفها بالفدع کما حذف «لک» من صفة خالة استدلالا علیها بلک الأولی ، والخبر «قد حلبت» ولا بد من تقدیر قد حلبت أخری ؛ لأن المخبر عنه فی هذا الوجه متعدد لفظا ومعنی ، ونظیره «زینب وهند قامت» وکم علی هذا الوجه : ظرف أو مصدر ، والتمییز محذوف ، أی کم وقت أو حلبة.
: اسم مرکب من کاف التشبیه وأیّ المنونة ، ولذلک جاز الوقف
[شماره صفحه واقعی : 209]
علیها بالنون ؛ لأن التنوین لما دخل فی الترکیب أشبه النون الأصلیة ، ولهذا رسم فی المصحف نونا ، ومن وقف علیها یحذفه اعتبر حکمه فی الأصل وهو الحذف فی الوقف.
وتوافق کأی کم فی خمسة أمور : الإبهام ، والافتقار إلی التمییز ، والبناء ، ولزوم التصدیر ، وإفادة التکثیر تارة وهو الغالب ، نحو (وَکَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ) والاستفهام أخری ، وهو نادر ولم یثبته إلا ابن قتیبة وابن عصفور وابن مالک ، واستدل علیه بقول أبی بن کعب لابن مسعود رضی الله عنهما «کأیّ تقرأ سورة الأحزاب آیة» فقال : ثلاثا وسبعین.
وتخالفها فی خمسة أمور :
أحدها : أنها مرکبة ، وکم بسیطة علی الصحیح ، خلافا لمن زعم أنها مرکبة من الکاف وما الاستفهامیة ، ثم حذفت ألفها لدخول الجار ، وسکنت میمها للتخفیف لثقل الکلمة بالترکیب.
والثانی : أن ممیزها مجرور بمن غالبا ، حتی زعم ابن عصفور لزوم ذلک ، ویردّه قول سیبویه «وکأی رجلا رأیت» زعم ذلک یونس ، و «کأی قد أتانا رجلا» إلا أن أکثر العرب لا یتکلمون به إلا مع من ، انتهی. ومن الغالب قوله تعالی (وَکَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ) و (کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ) و (کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ) ومن النصب قوله :
308- اطرد الیأس بالرّجا ؛ فکأیّ ***آلما حمّ یسره بعد عسر
وقوله :
309- وکائن لنا فضلا علیکم ومنّة***قدیما ، ولا تدرون ما منّ منعم
[شماره صفحه واقعی : 210]
والثالث : أنها لا تقع استفهامیّة (1)عند الجمهور ، وقد مضی.
والرابع : أنها لا تقع مجرورة ، خلافا لابن قتیبة وابن عصفور ، أجازا «بکأیّ تبیع هذا الثوب».
والخامس : أن خبرها لا یقع مفردا.
ترد علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون کلمتین باقیتین علی أصلهما ، وهما کاف التشبیه وذا الإشاریة کقولک «رأیت زیدا فاضلا ورأیت عمرا کذا» وقوله :
310- وأسلمنی الزّمان کذا***فلا طرب ولا أنس
وتدخل علیها ها التنبیه کقوله تعالی (أَهکَذا عَرْشُکِ)
الثانی : أن تکون کلمة واحدة مرکبة من کلمتین مکنیابها عن غیر عدد کقول أئمة اللغة «قیل لبعضهم : أما بمکان کذا وکذا وجذ؟ فقال : بلی وجاذا» فنصب بإضمار أعرف ، وکما جاء فی الحدیث «أنه یقال للعبد یوم القیامة : أتذکر یوم کذا وکذا؟ فعلت فیه کذا وکذا».
الثالث : أن تکون کلمة واحدة مرکبة مکنیا بها عن العدد فتوافق کأی فی أربعة أمور : الترکیب ، والبناء ، والإبهام ، والافتقار إلی التمییز.
وتخالفها فی ثلاثة أمور :
أحدها : أنها لیس لها الصّدر ، تقول «قبضت کذا وکذا درهما»
الثانی : أن تمییزها واجب النصب ؛ فلا یجوز جره بمن اتفاقا ، ولا بالإضافة ، سد خلافا للکوفیین ، أجازوا فی غیر تکرار ولا عطف أن یقال «کذا
[شماره صفحه واقعی : 211]
1) فی نسخة «لا تقع إلا استفهامیة» وهو فاسد
ثوب ، وکذا أثواب» قیاسا علی العدد الصریح ، ولهذا قال فقهاؤهم : إنه یلزم بقول القائل «له عندی کذا درهم» مائة ، وبقوله «کذا دراهم» ثلاثة ، وبقوله «کذا کذا درهما» أحد عشر ، وبقوله «کذا درهما» عشرون ، وبقوله «کذا وکذا درهما» أحد وعشرون ، حملا علی المحقّق من نظائرهن من العدد الصریح ووافقهم علی هذه التفاصیل - غیر مسألتی الإضافة - المبرد والأخفش وابن کیسان والسیرافی وابن عصفور ، ووهم ابن السّید فنقل اتفاق النحویین علی إجازة ما أجازه المبرد ومن ذکر معه.
الثالث : أنها لا تستعمل غالبا إلا معطوفا علیها ، کقوله :
311- عد النّفس نعمی بعد بؤساک ذاکرا***کذا وکذا لطفا به نسی الجهد
وزعم ابن خروف أنهم لم یقولوا «کذا درهما» ولا «کذا کذا درهما» وذکر ابن مالک أنه مسموع ولکنه قلیل.
صوت
[*مدرس افغانی]
مرکبة عند ثعلب من کاف التشبیه ولا النافیة ، قال وإنما شدّدت لامها لتقویة المعنی ، ولدفع توهم بقاء معنی الکلمتین ، وعند غیره هی بسیطة.
وهی عند سیبویه والخلیل والمبرد والزجاج وأکثر البصریین حرف معناه الرّدع والزّجر ، لا معنی لها عندهم إلا ذلک ، حتی إنهم یجیزون أبدا الوقف علیها ، والابتداء بما بعدها ، وحتی قال جماعة منهم ، متی سمعت کلّا فی سورة فاحکم بأنها مکیة ؛ لأن فیها معنی التهدید والوعید ، وأکثر ما نزل ذلک بمکة ؛ لأن أکثر العتو کان بها ، وفیه نظر ؛ لأن لزوم المکیة إنما یکون عن اختصاص العتو بها ، لا عن غلبته ، ثم لا تمتنع الإشارة إلی عتو سابق ، ثم لا یظهر معنی الزبر فی کلّا المسبوقة بنحو (فِی أَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ) (یَوْمَ ی
[شماره صفحه واقعی : 212]
َقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ) (ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ) وقولهم : المعنی انته عن ترک الإیمان بالتصویر فی أی صورة ما شاء الله ، وبالبعث ، وعن العجلة بالقرآن ، تعسّف ؛ إذ لم یتقدم فی الأولین حکایة نفی ذلک عن أحد ، ولطول الفصل فی الثالثة بین کلّا وذکر العجلة ، وأیضا فإن أول ما نزل خمس آیات من أول سورة العلق ثم نزل (کَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی) فجاءت فی افتتاح الکلام ، والوارد منها فی التنزیل ثلاثة وثلاثون موضعا کلّها فی النصف الأخیر.
ورأی الکسائی وأبو حاتم ومن وافقهما أنّ معنی الرّدع والزّجر لیس مستمرا فیها ، فزادوا فیها معنی ثانیا یصح علیه أن یوقف دونها ویبتدأ بها ، ثم اختلفوا فی تعیین ذلک المعنی علی ثلاثة أقوال ، أحدها للکسائی ومتابعیه ، قالوا : تکون بمعنی حقّا ، والثانی لأبی حاتم ومتابعیه ، قالوا : تکون بمعنی ألا الاستفتاحیة ، والثالث للنّضر بن شمیل والفراء ومن وافقهما ، قالوا : تکون حرف جواب بمنزلة إی ونعم ، وحملوا علیه (کَلَّا وَالْقَمَرِ) فقالوا : معناه إی والقمر.
وقول أبی حاتم عندی أولی من قولهما ؛ لأنه أکثر اطرادا ؛ فإنّ قول النّضر لا یتأتی فی آیتی المؤمنین والشعراء علی ما سیأتی ، وقول الکسائی لا یتأتی فی نحو (کَلَّا إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ) ، (کَلَّا إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ) ، (کَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ) لأن أنّ تکسر بعد ألا الاستفتاحیة ، ولا تکسر بعد حقا ولا بعد ما کان بمعناها ، ولأن تفسیر حرف بحرف أولی من تفسیر حرف باسم ، وأما قول مکی إن کلّا علی رأی الکسائی اسم إذا کانت بمعنی حقا فبعید ؛ لأن اشتراک اللفظ بین الاسمیة والحرفیة قلیل ، ومخالف للأصل ، ومحوج لتکلف دعوی علة لبنائها ، وإلا فلم لا نوّنت؟
[شماره صفحه واقعی : 213]
وإذا صلح الموضع للردع ولغیره جاز الوقف علیها والابتداء بها علی اختلاف التقدیرین ، والأرجح حملها علی الردع لأنه الغالب فیها ، وذلک نحو (أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً ؛ کَلَّا سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ) (وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا ، کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ).
وقد تتعین للردع أو الاستفتاح نحو (رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ ، کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ) لأنّها لو کانت بمعنی حقا لما کسرت همزة إنّ ، ولو کانت بمعنی نعم لکانت للوعد بالرجوع لأنها بعد الطلب کما یقال «أکرم فلانا» فتقول «نعم» ونحو (قالَ أَصْحابُ مُوسی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ ، قالَ کَلَّا إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ) وذلک لکسر إن ، ولأن نعم بعد الخبر للتصدیق.
وقد یمتنع کونها للزجر نحو (وَما هِیَ إِلَّا ذِکْری لِلْبَشَرِ ، کَلَّا وَالْقَمَرِ) إذ لیس قبلها ما یصح ردّه وقول الطبری وجماعة إنه لما نزل فی عدد خزنة جهنم (عَلَیْها تِسْعَةَ عَشَرَ) قال بعضهم : اکفونی اثنین وأنا أکفیکم سبعة عشر ؛ فنزل (کَلَّا) زجرا له قول متعسف ؛ لأن الآیة لم تتضمن ذلک.
تنبیه - قریء (کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ) بالتنوین ، إما علی أنه مصدر کلّ إذا أعیا ، أی کلّوا فی دعواهم وانقطعوا ، أو من الکل وهو الثقل ، أی حملوا کلّا ، وجوز الزمخشری کونه حرف الردع ونوّن کما فی (السَّلاسِلُ) وردّه أبو حیان بأن ذلک إنما صحّ فی (السَّلاسِلُ) لأنه اسم أصله التنوین فرجع به إلی أصله للتناسب ، أو علی لغة من یصرف مالا ینصرف مطلقا ، أو بشرط کونه مفاعل أو مفاعیل ، اه.
[شماره صفحه واقعی : 214]
ولیس التوجیه منحصرا عند الزمخشری فی ذلک ، بل جوز کون التنوین بدلا من حرف الإطلاق المزید فی رأس الآیة ، ثم إنه وصل بنیة الوقف ، وجزم بهذا الوجه فی (قَوارِیرَا) وفی قراءة بعضهم (وَاللَّیْلِ إِذا یَسْرِ) بالتنوین ، وهذه القراءة مصحّحة لتأویله فی کلا ، إذ الفعل لیس أصله التنوین.
صوت
[*مدرس افغانی]
حرف مرکب عند أکثرهم ، حتی ادّعی ابن هشام وابن الخباز الإجماع علیه ، ولیس کذلک ، قالوا : والأصل فی «کأنّ زیدا أسد» إن زیدا کأسد ، ثم قدّم حرف التشبیه اهتماما به ، ففتحت همزة أنّ لدخول الجار علیه ، ثم قال الزجاج وابن جنی : ما بعد الکاف جرّ بها.
قال ابن جنی : وهی حرف لا یتعلق بشیء ، لمفارقته الموضع الذمی تتعلق فیه بالاستقرار ، ولا یقدر له عامل غیره ، لتمام الکلام بدونه ، ولا هو زائد ، لإفادته التشبیه.
ولیس قوله بأبعد من قول أبی الحسن : إن کاف التشبیه لا تتعلق دائما.
ولما رأی الزجاج أن الجارّ غیر الزائد حقّه التعلق قدّر الکاف هنا اسما بمنزلة مثل ، فلزمه أن یقدر له موضعا ، فقدّره مبتدأ ، فاضطر إلی أن قدّر له خبرا لم ینطق به قطّ ، ولا المعنی مفتقر إلیه ، فقال : معنی «کأنّ زیدا أخوک» مثل أخوّة زید إیاک کائن.
وقال الأکثرون : لا موضع لأنّ وما بعدها ، لأن الکاف وأنّ صارا بالترکیب کلمة واحدة ، وفیه نظر ، لأن ذاک فی الترکیب الوضعی ، لا فی الترکیب الطاریء فی حال الترکیب الإسنادی.
والمخلّص عندی من الإشکال أن یدّعی أنها بسیطة ، وهو قول بعضهم.
وفی شرح الإیضاح لابن الخباز : ذهب جماعة إلی أن فتح همزتها لطول الحرف بالترکیب ، لا لانها معمولة للکاف کما قال أبو الفتح ، وإلا لکان الکلام غیر تام ، والإجماع علی أنه تامّ ، اه وقد مضی أن الزجاج یراه ناقصا.
[شماره صفحه واقعی : 215]
وذکروا لکأنّ أربعة معان :
أحدها - وهو الغالب علیها ، والمتفق علیه - التشبیه ، وهذا المعنی أطلقه الجمهور
لکأنّ ، وزعم جماعة منهم ابن السیّد البطلیوسیّ أنه لا یکون إلا إذا کان خبرها اسما جامدا نحو «کأنّ زیدا أسد» بخلاف «کأنّ زیدا قائم ، أو فی الدار ، أو عندک ، أو یقوم» فإنها فی ذلک کله للظّنّ.
والثانی : الشک والظن ، وذلک فیما ذکرنا ، وحمل ابن الأنباری علیه «کأنّک بالشتاء مقبل» أی أظنه مقبلا.
والثالث : التحقیق ، ذکره الکوفیون والزجاجی ، وأنشدوا علیه :
312- فأصبح بطن مکّة مقشعرّا***کأنّ الأرض لیس بها هشام
أی لأن الأرض ؛ إذ لا یکون تشبیها ، لأنه لیس فی الأرض حقیقة.
فإن قیل : فإذا کانت للتحقیق فمن أین جاء معنی التعلیل؟
قلت : من جهة أن الکلام معها فی المعنی جواب عن سؤال عن العلّة مقدر ؛ ومثله (اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ).
وأجیب بأمور ، أحدها : أن المراد بالظرفیة الکون فی بطنها ، لا الکون علی ظهرها ، فالمعنی أنه کان ینبغی أن لا یقشعر بطن مکة مع دفن هشام فیه ، لأنه لها کالغیث.
الثانی : أنه یحتمل أن هشاما قد خلف من یسدّ مسدّه ، فکانه لم یمت.
الثالث : أن الکاف للتعلیل ، وأنّ للتوکید ، فهما کلمتان لا کلمة ، ونظیره (وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ) أی أعجب لعدم فلاح الکافرین.
والرابع : التقریب ، قاله الکوفیون ، وحملوا علیه «کأنک بالشتاء مقبل ،
[شماره صفحه واقعی : 216]
وکأنک بالفرج آت ، وکأنک بالدنیا لم تکن وبالآخرة لم تزل» وقول الحریری (1):
313- کأنّی بک تنحّط***[إلی اللّحد وتنغّط]
وقد اختلف فی إعراب ذلک ؛ فقال الفارسی : الکاف حرف خطاب ، والباء زائدة فی اسم کأنّ ، وقال بعضهم : الکاف اسم کأن ، وفی المثال الأول حذف مضاف ، أی کأن زمانک مقبل بالشتاء ، ولا حذف فی «کأنک بالدنیا لم تکن» بل الجملة الفعلیة خبر ، والباء بمعنی فی ، وهی متعلقة بتکن ، وفاعل تکن ضمیر المخاطب ، وقال ابن عصفور : الکاف والیاء فی کأنک وکأنّی زائدتان کافّتان لکأنّ عن العمل کما تکفها ما ، والباء زائدة فی المبتدأ ، وقال ابن عمرون : المتصل بکأنّ اسمها ، والظرف خبرها ، والجملة بعده حال ، بدلیل قولهم «کأنّک بالشّمس وقد طلعت» بالواو ، وروایة بعضهم «ولم تکن ، ولم تزل» بالواو ، وهذه الحال متممة لمعنی الکلام کالحال فی قوله تعالی (فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ) وکحتی وما بعدها فی قولک «ما زلت بزید حتی فعل» وقال المطرزی : الأصل کأنی أبصرک تنحط ، وکأنی أبصر الدنیا لم تکن ، ثم حذف الفعل وزیدت الباء.
[*مدرس افغانی]
مسألة - زعم قوم أن کأنّ قد تنصب الجزأین ، وأنشدوا :
314- کأنّ أذنیه إذا تشوّفا***قادمة أو قلما محرّفا
فقیل : الخبر محذوف ، أی یحکیان ، وقیل : إنما الروایة «تخال أذنیه» وقیل : الروایة «قادمتا أو قلما محرّفا» بألفات غیر منونة ، علی أن الأسماء مثنّاة ، وحذفت النون للضرورة ، وقیل : أخطأ قائله ، وهو أبو نخیلة ، وقد أنشده
[شماره صفحه واقعی : 217]
1) فی المقامة الحادیة عشرة (الساویة)
بحضرة الرشید فلحّنه أبو عمرو والأصمعی ، وهذا وهم ؛ فإن أبا عمرو توفی قبل الرشید.
: اسم موضوع لاستغراق أفراد المنکّر ، نحو (کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ) والمعرف المجموع نحو (وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً) وأجزاء المفرد المعرف نحو «کلّ زید حسن» فإذا قلت «أکلت کلّ رغیف لزید» کانت لعموم الأفراد ، فإن أضفت الرغیف إلی زید صارت لعموم أجزاء فرد واحد.
ومن هنا وجب فی قراءة غیر أبی عمرو وابن ذکوان کذلک یطبع الله
عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ) بترک تنوین (قَلْبِ) تقدیر کل بعد قلب لیعم أفراد القلوب کما عم أجزاء القلب.
وترد کل - باعتبار کل واحد مما قبلها وما بعدها - علی ثلاثة أوجه.
فأما أوجهها باعتبار ما قبلها ؛
فأحدها : أن تکون نعتا لنکرة أو معرفة ؛ فتدل علی کماله ، وتجب إضافتها إلی اسم ظاهر یماثله لفظا ومعنی ، نحو «أطعمنا شاة کلّ شاة» وقوله :
315- وإنّ الّذی حانت بفلج دماؤهم ***هم القوم کلّ القوم یا أمّ خالد [ص 552]
والثانی : أن تکون توکیدا لمعرفة ، قال الأخفش والکوفیون : أو لنکرة محدودة ، وعلیهما ففائدتها العموم ، وتجب إضافتها إلی اسم مضمر راجع إلی المؤکد نحو (فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ) قال ابن مالک : وقد یخلفه الظاهر کقوله :
316- کم قد ذکرتک لو أجزی بذکرکم ***یا أشبه النّاس کلّ النّاس بالقمر
وخالفه أبو حیان ، وزعم أن «کل» فی البیت نعت مثلها فی «أطعمنا شاة
[شماره صفحه واقعی : 218]
کل شاة» ولیست توکیدا ، ولیس قوله بشیء ؛ لأن التی ینعت بها دالة علی الکمال ، لا علی عموم الأفراد.
ومن توکید النکرة بها قوله :
317- نلبث حولا کاملا کلّه ***لا نلتقی إلّا علی منهج
وأجاز الفراء والزمخشری أن نقطع کل المؤکد بها عن الإضافة لفظا تمسکا بقراءة بعضهم (إنا کلا فیها) وخرّجها ابن مالک علی أن «کلا» حال من ضمیر الظرف وفیه ضعف من وجهین : تقدیم الحال علی عامله الظرف ، وقطع کل عن الإضافة لفظا
وتقدیرا لتصیر نکرة فیصح کونه حالا ، والأجود أن تقدر کلا بدلا من اسم إنّ ، وإنما جاز إبدال الظاهر من ضمیر الحاضر بدل کل لأنه مفید للاحاطة مثل «قمتم ثلاثتکم».
والثالث : أن لا تکون تابعة ، بل تالیة للعوامل ؛ فتقع مضافة إلی الظاهر نحو (کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ) وغیر مضافة نحو (وَکُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ) وأما أوجهها الثلاثة التی باعتبار ما بعدها فقد مضت الإشارة إلیها.
الأول : أن تضاف إلی الظاهر ، وحکمها أن یعمل فیها جمیع العوامل نحو «أکرمت کلّ بنی تمیم».
والثانی : أن تضاف إلی ضمیر محذوف ، ومقتضی کلام النحویین أن حکمها کالتی قبلها ، ووجهه أنهما سیان فی امتناع التأکید بهما ، وفی تذکرة أبی الفتح أن تقدیم کل فی قوله تعالی (کُلًّا هَدَیْنا) أحسن من تأخیرها ؛ لأن التقدیر کلهم ، فلو أخرت لباشرت العامل مع أنها فی المعنی منزّلة منزلة ما لا
[شماره صفحه واقعی : 219]
یباشره ، فلما قدمت أشبهت المرتفعة بالابتداء فی أن کلا منهما لم یسبقها عامل فی اللفظ.
الثالث : أن تضاف إلی ضمیر ملفوظ به ، وحکمها أن لا یعمل فیها غالبا إلا الابتداء ، نحو (إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ) فیمن رفع کلا ، ونحو (وَکُلُّهُمْ آتِیهِ) لأن الابتداء عامل معنوی ، ومن القلیل قوله :
318- [یمید إذا مادت علیه دلاؤهم] ***فیصدر عنه کلّها وهو ناهل
ولا یجب أن یکون منه قول علی رضی الله عنه :
319- فلمّا تبیّنّا الهدی کان کلّنا***علی طاعة الرّحمن والحقّ والنّقی
حل الأولی تقدیر کان شأنیة.
[*مدرس افغانی]
فصل
واعلم أن لفظ «کل» حکمه الإفراد والتذکیر ، وأن معناها بحسب ما تضاف إلیه ؛ فإن کانت مضافة إلی منکر وجب مراعاة معناها ؛ فلذلک جاء الضمیر مفردا مذکرا فی نحو (وَکُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ) (وَکُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ) وقول أبی بکر وکعب ولبید رضی الله عنهم :
320- کلّ امریء مصبّح فی أهله ***والموت أدنی من شراک نعله
321- کلّ ابن أنثی وإن طالت سلامته ***یوما علی آلة حدباء محمول
ألا کلّ شیء ما خلا الله باطل***وکلّ نعیم لا محالة زائل [205]
وقول السموأل :
322- إذا المرء لم یدنس من الّلؤم عرضه ***فکلّ رداء یرتدیه جمیل
[شماره صفحه واقعی : 220]
ومفردا مؤنثا فی قوله تعالی (کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ) (کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ) ومثنی فی قول الفرزدق :
323- وکلّ رفیقی کلّ رحل - وإن هما***تعاطی القنا قوماهما - أخوان
وهذا البیت من المشکلات لفظا ومعنی وإعرابا ، فلنشرحه.
قوله «کل رحل» کل هذه زائدة ، وعکسه حذفها فی قوله تعالی (عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ) فیمن أضاف ، ورحل : بالحاء المهملة ، وتعاطی : أصله «نعاطیا» فحذف لامه للضرورة ، وعکسه إثبات اللام للضرورة فیمن قال :
324- لها متنتان خظاتا [کما***أکبّ علی ساعدیه النّمر]
إذا قیل : إن خظاتا فعل وفاعل ، أو الألف من «تعاطی» لام الفعل ، ووحّد الضمیر لأن الرفیقین لیس باثنین معینین ، بل هما کثیر کقوله تعالی (وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا) ثم حمل علی اللفظ ، إذ قال «هما أخوان» کما قیل (فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما) وجملة «هما أخوان» خبر کل ، وقوله «قوما» إمّا بدل من القنا لأن قومهما من سببهما إذ معناها تقاومهما ، فحذفت الزوائد ، فهو بدل اشتمال ، أو مفعول لأجله ، أی تعاطیا القنا لمقاومة کل منهما الآخر ، أو مفعول مطلق من باب (صُنْعَ اللهِ) لأن تعاطی القنا یدل علی تقاومهما.
ومعنی البیت أن کل الرفقاء فی السفر إذا استقروا رفیقین رفیقین فهما کالأخوین لاجتماعهما فی السفر والصحبة ، وإن تعاطی کل واحد منهما مغالبة الآخر.
ومجموعا مذکرا فی قوله تعالی : (کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ) وقول لبید :
[شماره صفحه واقعی : 221]
وکلّ أناس سوف تدخل بینهمّ ***دویهیة تصفرّ منها الأنامل [62]
ومؤنثا فی قول الآخر :
325- وکلّ مصیبات الزّمان وجدتها***سوی فرقة الأحباب هیّنة الخطب
ویروی :
وکل مصیبات تصیب فإنها
وعلی هذا فالبیت مما نحن فیه.
وهذا الذی ذکرناه - من وجوب مراعاة المعنی مع النکرة - نصّ علیه ابن مالک ، وردّه أبو حیان بقول عنترة :
326- جادت علیه کلّ عین ثرّة***فترکن کلّ حدیقة کالدّرهم
فقال «ترکن» ولم یقل ترکت ؛ فدل علی جواز «کلّ رجل قائم ، وقائمون»
والذی یظهر لی خلاف قولهما ، وأن المضافة إلی المفرد إن أرید نسبة الحکم إلی کل واحد وجب الإفراد نحو «کلّ رجل یشبعه رغیف» أو إلی المجموع وجب الجمع کبیت عنترة ؛ فإنّ المراد أن کل فرد من الأعین جاد ، وأن مجموع الأعین ترکن ، وعلی هذا فتقول «جاد علیّ کلّ محسن فأغنانی» أو «فأغنونی» بحسب المعنی الذی تریده.
[*مدرس افغانی]
وربما جمع الضمیر مع إرادة الحکم علی کل واحد ، کقوله :
327- من کلّ کوماء کثیرات الوبر
وعلیه أجاز ابن عصفور فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 222]
328- وما کلّ ذی لبّ بمؤتیک نصحه ***وما کلّ مؤت نصحه بلبیب
أن یکون «مؤتیک» جمعا حذفت نونه للاضافة ، ویحتمل ذلک قول فاطمة الخزاعیة تبکی إخوتها :
329- إخوتی لا تبعدوا أبدا***وبلی والله قد بعدوا
کلّ ما حیّ وإن أمروا***وارد الحوض الّذی وردوا
وذلک فی قولها «أمروا» فأما قولها «وردوا» فالضمیر لإخوتها ، هذا إن حملت الحیّ علی نقیض المیت وهو ظاهر ، فإن حملته علی مرادف القبیلة فالجمع فی «أمروا» واجب
مثله فی (کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ) ولیس من ذلک (وَهَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ) لأن القرآن لا یخرّج علی الشاذ ، وإنما الجمع باعتبار معنی الأمة ، ونظیره الجمع فی قوله تعالی (أُمَّةٌ قائِمَةٌ یَتْلُونَ) ومثل ذلک فی قوله تعالی (وَعَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ) فلیس الضامر مفردا فی المعنی لأنه قسیم الجمع وهو (فَرِجالاً) بل هو اسم جمع کالجامل والباقر ، أو صفة لجمع محذوف أی کل نوع ضامر ونظیره (وَلا تَکُونُوا أَوَّلَ کافِرٍ بِهِ) فإن (کافِرٍ) نعت لمحذوف مفرد لفظا مجموع معنی أی أول فریق کافر ، ولو لا ذلک لم بقل (کافِرٍ) بالإفراد.
وأشکل من الآیتین قوله تعالی (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ لا یَسَّمَّعُونَ) ولو ظفر بها أبو حیان لم یعدل إلی الاعتراض ببیت عنترة.
والجواب عنها أن جملة (لا یَسَّمَّعُونَ) مستأنفة أخبربها عن حال المسترقین ، لا صفة لکل شیطان ، ولا حال منه ؛ إذ لا معنی للحفظ من شیطان لا یسمع ، وحینئذ فلا یلزم عود الضمیر إلی کل ، ولا إلی ما أضیفت إلیه ، وإنما هو عائد إلی الجمع المستفاد من الکلام.
[شماره صفحه واقعی : 223]
وإن کانت «کل» مضافة إلی معرفة فقالوا : یجوز مراعاة لفظها ومراعاة معناها ، نحو «کلهم قائم ، أو قائمون» وقد اجتمعتا فی قوله تعالی (إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً ، لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا ، وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً) والصواب أن الضمیر لا یعود إلیها من خبرها إلا مفردا مذکرا علی لفظها نحو (وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ) الآیة ، وقوله تعالی فیما یحکیه عنه نبیه علیه الصلاة والسّلام «یا عبادی کلّکم جائع إلّا من أطعمته» الحدیث وقوله علیه الصلاة والسّلام «کلّ النّاس یغدو فبائع نفسه فمعتقها أو موبقها» و «کلّکم راع ، وکلّکم مسئول عن رعیّته» «وکلّنا لک عبد»
[*مدرس افغانی]
ومن ذلک (إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً) وفی الآیة حذف مضاف ، وإضمار لما دلّ علیه المعنی لا اللفظ ، أی أن کل أفعال هذه الجوارح کان المکلف مسؤلا عنه ، وإنما قدّرنا المضاف لأن السؤال عن أفعال الحواس ، لا عن أنفسها ، وإنما لم یقدر ضمیر (کانَ) راجعا لکل لئلا یخلو (مَسْؤُلاً) عن ضمیر فیکون حینئذ مسندا إلی (عَنْهُ) کما توهّم بعضهم ، ویردّه أن الفاعل ونائبه لا یتقدمان علی عاملهما ، وأما (لَقَدْ أَحْصاهُمْ) فجملة أجیب بها القسم ، ولیست خبرا عن کل ، وضمیرها راجع لمن ، لا لکل ، ومن معناها الجمع.
فإن قطعت عن الإضافة لفظا ؛ فقال أبو حیان : یجوز مراعاة اللفظ نحو (کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ) (فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ) ومراعاة المعنی نحو (وَکُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ) والصواب أن المقدر یکون مفردا نکرة ؛ فیجب الإفراد کما لو صرح بالمفرد ، ویکون جمعا معرفا فیجب الجمع ، وإن کانت المعرفة لو ذکرت لوجب الإفراد ، ولکن فعل ذلک تنبیها علی حال المحذوف فیهما ؛ فالأول نحو (کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ) (کُلٌّ آمَنَ بِاللهِ) (کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ
[شماره صفحه واقعی : 224]
وَتَسْبِیحَهُ) إذ التقدیر کل أحد ، والثانی نحو (کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ) (کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ) (وَکُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِینَ) (وَکُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ) أی کلهم.
مسألتان - الأولی ، قال البیانیون : إذا وقعت «کل» فی حیّز النفی کان النفی موجها إلی الشمول خاصة ، وأفاد بمفهومه ثبوت الفعل لبعض الأفراد ، کقولک «ما جاء کلّ القوم ، ولم آخذ کلّ لدراهم ، وکل الدراهم لم آخذ» وقوله :
330- ما کلّ رأی الفتی یدعو إلی رشد
وقوله :
331- ما کلّ ما یتمنّی المرء یدرکه ***[تأتی الرّیاح بما لا تشتهی السّفن]
وإن وقع النفی فی حیزها اقتضی السّلب عن کل فرد ، کقوله علیه الصلاة والسّلام - لما قال له ذو الیدین : أنسیت أم قصرت الصلاة - : «کلّ ذلک لم یکن» وقول أبی النجم :
332- قد أصبحت أمّ الخیار تدّعی ***علیّ ذنبا کلّه لم أصنع
[ص 498 و 611 و 633]
وقد یشکل علی قولهم فی القسم الأول قوله تعالی : (وَاللهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ)
وقد صرح الشلوبین وابن مالک فی بیت أبی النجم بأنه لا فرق فی المعنی بین رفع کل ونصبه ، وردّ الشلوبین علی ابن أبی العافیة إذ زعم أن بینهما فرقا ، والحق ما قاله البیانیون ، والجواب عن الآیة أن دلالة المفهوم إنما یعوّل علیها عند عدم المعارض ، وهو هنا موجود ؛ إذ دلّ الدلیل علی تحریم الاختیال والفخر مطلقا.
[شماره صفحه واقعی : 225]
الثانیة - کل فی نحو (کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا) منصوبة علی الظرفیة باتفاق ، وناصبها الفعل الذی هو جواب فی المعنی مثل (قالُوا) فی الآیة ، وجاءتها الظرفیة من جهة ما فإنها محتملة لوجهین :
أحدهما : أن تکون حرفا مصدریا والجملة بعده صلة له ؛ فلا محل لها ، والأصل کل رزق ، ثم عبر عن معنی المصدر بما والفعل ، ثم أنیبا عن الزمان ، أی کلّ وقت رزق ، کما أنیب عنه المصدر الصریح فی «جئتک خفوق النّجم» :
والثانی : أن تکون اسما نکرة بمعنی وقت ؛ فلا تحتج علی هذا إلی تقدیر وقت ، والجملة بعده فی موضع خفض علی الصفة ؛ فتحتاج إلی تقدیر عائد منها ، أی کل وقت رزقوا فیه.
ولهذا الوجه مبعد ، وهو ادعاء حذف الصفة وجوبا ، حیث لم یرد مصرّحا به فی شیء من أمثلة هذا الترکیب ، ومن هنا ضعف قول أبی الحسن فی نحو «أعجبنی ما قمت» : إن ما اسم ، والأصل ما قمته ، أی القیام الذی قمته ، وقوله فی «یا أیها الرجل» : إن أیّا موصولة والمعنی یا من هو الرجل ، فإن هذین العائدین لم یلفظ بهما قط ، وهو مبعد عندی أیضا لقول سیبویه فی نحو «سرت طویلا ، وضربت زیدا کثیرا» : إن طویلا وکثیرا حالان من ضمیر المصدر محذوفا ، أی سرته وضربته ، أی السیر والضرب ، لأن هذا العائد لم یتلفظ به قط.
[*مدرس افغانی]
فإن قلت : فقد قالوا «ولا سیّما زید» بالرفع ، ولم یقولوا قط «ولا سیما هو زید».
قلت : هی کلمة واحدة شذّوا فیها بالتزام الحذف ، ویؤنسک بذلک أن
[شماره صفحه واقعی : 226]
فیها شذوذین آخرین : إطلاق «ما» علی الواحد ممن یعقل ، وحذف العائد المرفوع بالابتداء مع قصر الصلة.
وللوجه الأول مقربان : کثرة مجیء الماضی بعدها نحو (کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ) (کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ) (وَکُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ) (وَإِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا) وأنّ ما المصدریة التوقیتیة شرط من حیث المعنی ، فمن هنا احتیج إلی جملتین إحداهما مرتبة علی الأخری ، ولا یجوز أن تکون شرطیة مثلها فی «ما تفعل أفعل» لأمرین : أن تلک عامة فلا تدخل علیها أداة العموم ، وأنها لا ترد بمعنی الزمان علی الأصح.
وإذا قلت : «کلّما استدعیتک فإن زرتنی فعبدی حرّ» فکل منصوبة أیضا علی الظرفیة ، ولکنّ ناصبها محذوف مدلول علیه بحرّ المذکور فی الجواب ولیس العامل المذکور لوقوعه بعد الفاء وإن ، ولما أشکل ذلک علی ابن عصفور قال وقلده الابّدیّ : إن کلا فی ذلک مرفوعة بالابتداء ، وإن جملتی الشرط والجواب خبرها ، وإن الفاء دخلت فی الخبر کما دخلت فی نحو «کلّ رجل یأتینی فله درهم» وقدّرا فی الکلام حذف ضمیرین ، أی کلما استدعیتک فیه فإن زرتنی فعبدی حر بعده ؛ لترتبط الصفة بموصوفها والخبر بمبتدئه.
قال أبو حیان : وقولهما مدفوع بأنه لم یسمع «کل» فی ذلک إلا منصوبة ، ثم تلا الآیات المذکورة ، وأنشد قوله :
333- وقولی کلّما جشأت وجاشت ***مکانک تحمدی أو تستریحی
ولیس هذا مما البحث فیه ؛ لأنه لیس فیه ما یمنع من العمل.
: مفردان لفظا ، مثّنیان معنی ، مضافان أبدا لفظا ومعنی إلی
[شماره صفحه واقعی : 227]
کلمة واحدة معرفة دالة علی اثنین ، إما بالحقیقة والتنصیص نحو (کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ) ونحو (أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما) وإما بالحقیقة والاشتراک نحو «کلانا» فإن «نا» مشترکة بین الاثنین والجماعة ، أو بالمجاز کقوله :
334- إنّ للخیر وللشّرّ مدی ***وکلا ذلک وجه وقبل
فإن «ذلک» حقیقة فی الواحد ، وأشیر بها إلی المثنی علی معنی : وکلا ما ذکر ، علی حدها فی قوله تعالی : (لا فارِضٌ وَلا بِکْرٌ عَوانٌ بَیْنَ ذلِکَ) وقولنا کلمة واحدة احتراز من قوله :
335- کلا أخی وخلیلی واجدی عضدا***[وساعدا عند إلمام الملمّات]
فإنه ضرورة نادرة ، وأجاز ابن الأنباری إضافتها إلی المفرد بشرط تکریرها نحو «کلای وکلاک محسنان» وأجاز الکوفیون إضافتها إلی النکرة المختصة نحو «کلا رجلین عندک محسنان» فإن رجلین قد تخصّصا بوصفهما بالظرف ، وحکوا «کلتا جاریتین عندک مقطوعة یدها» أی تارکة للغزل.
ویجوز مراعاة لفظ کلا وکلتا فی الإفراد نحو (کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَها) ومراعاة معناهما ، وهو قلیل ، وقد اجتمعا فی قوله :
336- کلاهما حین جدّ السّیر بینهما***قد أقلعا ، وکلا أنفیهما رابی
ومثّل أبو حیان لذلک بقول الأسود بن یعفر :
337- إنّ المنیّة والحتوف کلاهما***یوفی المنیّة یرقبان سوادی
ولیس بمتعین ؛ لجواز کون «یرقبان» خبرا عن المنیة والحتوف ، ویکون ما بینهما إما خبرا أول أو اعتراضا ، ثم الصواب فی إنشاده «کلاهما یوفی المخارم» ؛ إذ لا یقال إن المنیة توفی نفسها.
وقد سئلت قدیما عن قول القائل «زید وعمرو کلاهما قائم ، أو کلاهما
[شماره صفحه واقعی : 228]
قائمان» أیهما الصواب؟ فکتبت : إن قدّر کلاهما توکیدا قیل : قائمان ؛ لأنه خبر عن زید وعمرو ، وإن قدر مبتدأ فالوجهان ، والمختار الإفراد ، وعلی هذا فإذا قیل «إنّ زیدا وعمرا» فإن قیل «کلیهما» قیل «قائمان» أو «کلاهما» فالوجهان ، ویتعین مراعاة اللفظ فی نحو «کلاهما محب لصاحبه» لأن معناه کل منهما ، وقوله :
338- کلانا غنیّ عن أخیه حیاته ***ونحن إذا متنا أشدّ تغانیا
: ویقال فیها «کی» کما یقال فی سوف : سو ، قال :
کی تجنحون إلی سلم وما ثئرت
قتلاکم ولظی الهیجاء تضطرم [302]
وهو اسم ؛ لدخول الجار علیه بلا تأویل فی قولهم «علی کیف تبیع الأحمرین» (1)ولإبدال الاسم الصریح منه نحو «کیف أنت؟ أصحیح أم سقیم؟» وللاخبار به مع مباشرته الفعل فی نحو «کیف کنت؟» فبالإخبار به انتفت الحرفیة وبمباشرة الفعل انتفت الفعلیة.
وتستعمل علی وجهین :
أحدهما : أن تکون شرطا ؛ فتقتضی فعلین متفقی اللفظ والمعنی غیر مجزومین نحو «کیف تصنع أصنع» ولا یجوز «کیف تجلس أذهب» باتفاق ، ولا «کیف تجلس أجلس» بالجزم عند البصریین إلا قطربا ؛ لمخالفتها لأدوات الشرط بوجوب موافقة جوابها لشرطها کما مر ، وقیل : یجوز مطلقا ، وإلیه ذهب
[شماره صفحه واقعی : 229]
1) الأحمران : الخمر واللحم ، والأحامرة : هما والخلوق.
قطرب والکوفیون ، وقیل : یجوز بشرط اقترانها بما ، قالوا : ومن ورودها شرطا (یُنْفِقُ کَیْفَ یَشاءُ) (یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحامِ کَیْفَ یَشاءُ) (فَیَبْسُطُهُ فِی السَّماءِ کَیْفَ یَشاءُ) وجوابها فی ذلک کله محذوف لدلالة ما قبلها ، وهذا یشکل علی إطلاقهم أن جوابها یجب مماثلته لشرطها.
[*مدرس افغانی]
والثانی ، وهو الغالب فیها : أن تکون استفهاما ، إما حقیقیا نحو «کیف زید» أو غیره نحو (کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللهِ) الآیة ؛ فإنه أخرج مخرج التعجب.
وتقع خبرا قبل ما لا یستغنی ، نحو «کیف أنت» و «کیف کنت» ومنه «کیف ظننت زیدا» و «کیف أعلمته فرسک» لأن ثانی مفعولی ظن وثالث مفعولات أعلم خبران فی الأصل ، وحالا قبل ما یستعنی ، نحو «کیف جاء زید؟» أی علی أی حالة جاء زید ، وعندی أنها تأتی فی هذا النوع مفعولا مطلقا أیضا ، وأن منه (کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ) إذ المعنی أیّ فعل فعل ربک ، ولا یتجه فیه أن یکون حالا من الفاعل ، ومثله (فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ) أی فکیف إذا جئنا من کل أمة بشهید یصنعون ، ثم حذف عاملها مؤخرا عنها وعن إذا ، کذا قیل ، والأظهر أن یقدر بین کیف وإذا ، وتقدر إذا خالیة عن معنی الشرط ، وأما (کَیْفَ وَإِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ) فالمعنی کیف یکون لهم عهد وحالهم کذا وکذا ، فکیف : حال من عهد ، إما علی أنّ یکون تامة أو ناقصة وقلنا بدلالتها علی الحدث ، وجملة الشرط حال من ضمیر الجمع.
وعن سیبویه أن کیف ظرف ، وعن السیرافی والأخفش أنها اسم غیر ظرف ، وبنوا (1)علی هذا الخلاف أمورا :
[شماره صفحه واقعی : 230]
1) فی نسخة «ورتبوا علی هذا الخلاف».
أحدها : أن موضعها عند سیبویه نصب دائما ، وعندهما رفع مع المبتدأ ، نصب مع غیره.
الثانی : أن تقدیرها عند سیبویه : فی أی حال ، أو علی أی حال ، وعندهما تقدیرها فی نحو «کیف زید» أصحیح زید ، ونحوه ، وفی نحو «کیف جاء زید» أراکبا جاء زید ، ونحوه.
والثالث : أن الجواب المطابق عند سیبویه أن یقال «علی خیر» ونحوه ، ولهذا قال رؤبة - وقد قیل له : کیف أصبحت - «خیر عافاک الله» أی علی خیر ، فحذف الجار وأبقی عمله ، فإن أجیب علی المعنی دون اللفظ قیل : صحیح ، أو سقیم. وعندهما علی العکس ، وقال ابن مالک ما معناه : لم یقل أحد إن کیف ظرف ؛ إذ لیست زمانا ولا مکانا ، ولکنها لما کانت تفسّر بقولک علی أی حال لکونها سؤالا عن الأحوال العامة سمیت ظرفا ؛ لأنها فی تأویل الجار والمجرور ، واسم الظرف یطلق علیهما مجازا ، اه. وهو حسن ، ویؤیده الإجماع علی أنه یقال فی البدل : کیف أنت؟ أصحیح أم سقیم ، بالرفع ، ولا یبدل المرفوع من المنصوب.».
تنبیه - قوله تعالی (أَفَلا یَنْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ) لا تکون کیف بدلا من الإبل ؛ لأن دخول الجار علی کیف شاذ ، علی أنه لم یسمع فی إلی ، بل فی علی ، ولأن إلی متعلقة بما قبلها ؛ فیلزم أن یعمل فی الاستفهام فعل متقدم علیه ، ولأن الجملة التی بعدها تصیر حینئذ غیر مرتبطة ، وإنما هی منصوبة بما بعدها علی الحال ، وفعل النظر معلق ، وهی وما بعدها بدل من الإبل بدل اشتمال ، والمعنی إلی الإبل کیفیّة خلقها ، ومثله (أَلَمْ تَرَ إِلی رَبِّکَ
[شماره صفحه واقعی : 231]
کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ) ومثلهما فی إبدال جملة فیها کیف من اسم مفرد قوله :
339- إلی الله أشکو بالمدینة حاجة***وبالشّام أخری کیف یلتقیان
[ص 426]
أی أشکو هاتین الحاجتین تعذّر التقائهما.
مسألة - زعم قوم أن کیف تأتی عاطفة ، وممن زعم ذلک عیسی بن موهب ، ذکره فی کتاب العلل ، وأنشد علیه :
340- إذا قلّ مال المرء لانت قناته ***وهان علی الأدنی فکیف الأباعد
وهذا خطأ ؛ لاقترانها بالفاء ، وإنما هی [هنا] اسم مرفوع المحل علی الخبریة ، ثم یحتمل أن الأباعد مجرور بإضافة مبتدأ محذوف ، أی فکیف حال الأباعد ، فحذف المبتدأ علی حد قراءة ابن جماز (وَاللهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ)(1)أو بتقدیر : فکیف الهوان علی الأباعد ، فحذف المبتدأ والجار ، أو بالعطف بالفاء ثم أقحمت کیف بین العاطف والمعطوف لإفادة الأولویة بالحکم.
ثلاثة أقسام : عاملة للجر ، وعاملة للجزم ، وغیر عاملة.
ولیس فی القسمة أن تکون عاملة للنصب ، خلافا للکوفیین ، وسیأتی.
فالعاملة للجر مکسورة مع کل ظاهر ، نحو لزید ، ولعمرو ، إلا مع المستغاث المباشر
[شماره صفحه واقعی : 232]
1) تقدیر الآیة علی هذه القراءة : والله یرید ثواب الآخرة ، فحذف المضاف وبقی المضاف إلیه علی جره.
لیا فمفتوحة نحو «یا لله» وأما قراءة بعضهم (الْحَمْدُ لِلَّهِ) بضمها فهو عارض للاتباع ، ومفتوحة مع کل مضمر نحو لنا ، ولکم ، ولهم ، إلا مع یاء المتکلم فمکسورة.
وإذا قیل «یالک ، ویالی» احتمل کل منهما أن یکون مستغاثا به وأن یکون مستغاثا من أجله ، وقد أجازهما ابن جنی فی قوله :
341- فیا شوق ما أبقی ، ویا لی من النّوی ***[ویا دمع ما أجری ویا قلب ما أصبی] [ص 219]
وأوجب ابن عصفور فی «یالی» أن یکون مستغاثا من أجله ؛ لأنه لو کان مستغاثا به لکان التقدیر یا أدعو لی ، وذلک غیر جائز فی غیر باب ظننت وفقدت وعدمت ، وهذا لازم له ، لا لابن جنی ، لما سأذکره بعد.
ومن العرب من یفتح اللام الداخلة علی الفعل ویقرأ (وَما کانَ اللهُ لِیُعَذِّبَهُمْ).
وللام الجارة اثنان وعشرون معنی :
أحدها : الاستحقاق ، وهی الواقعة بین معنی وذات ، نحو (الْحَمْدُ لِلَّهِ) والعزة لله ، والملک لله ، والأمر لله ، ونحو (وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ) و (لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ) ومنه «للکافرین النار» أی عذابها.
والثانی : الاختصاص (1)نحو «الجنة للمؤمنین ، وهذا الحصیر للمسجد ، والمنبر للخطیب ، والسرج للدابة ، والقمیص للعبد» ونحو (إِنَّ لَهُ أَباً) (فَإِنْ کانَ لَهُ إِخْوَةٌ) وقولک : هذا الشعر لحبیب ، وقولک : أدوم لک ما تدوم لی.
[شماره صفحه واقعی : 233]
1) لام الاختصاص : هی الداخلة بین اسمین یدل کل منهما علی الذات ، والداخلة علیه لا یملک الآخر ، وسواء أکان یملک غیره أم کان ممن لا یملک أصلا.
والثالث : الملک ، نحو (لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَما فِی الْأَرْضِ) وبعضهم یستغنی بذکر الاختصاص عن ذکر المعنیین الآخرین ، ویمثل له بالأمثلة المذکورة ونحوها ،
ویرجّحه أن فیه تقلیلا للاشتراک ، وأنه إذا قیل «هذا المال لزید والمسجد» لزم القول بأنها للاختصاص مع کون زید قابلا للملک ، لئلا یلزم استعمال المشترک فی معنییه دفعة ، وأکثرهم یمنعه.
الرابع : التملیک ، نحو «وهبت لزید دینارا».
الخامس : شبه التملیک ، نحو (جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً).
السادس : التعلیل ، کقوله :
342- ویوم عقرت للعذاری مطیّتی ***[فیا عجبا من کورها المتحمّل]
وقوله تعالی (لِإِیلافِ قُرَیْشٍ) وتعلقها بفلیعبدوا ، وقیل : بما قبله ، أی فجعلهم کعصف مأکول لإیلاف قریش ، ورجّح بأنهما فی مصحف أبیّ سورة واحدة ، وضعف بأن (فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ) إنما کان لکفرهم وجرأتهم علی البیت ، وقیل : متعلقة بمحذوف تقدیره اعجبوا ، وکقوله تعالی (وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ) أی وإنه من أجل حب المال لبخیل ، وقراءة حمزة (وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ) الآیة ، أی لأجل إیتائی إیاکم (1)بعض الکتاب والحکمة ثم لمجیء محمد صلّی الله علیه (و آله و) سلّم مصدّقا لما معکم لتؤمنن به ، فما : مصدریة فیهما ، واللام تعلیلیة ، وتعلّقت بالجواب المؤخر علی الاتساع فی الظرف ، کما قال الأعشی :
[رضیعی لبان ثدی أمّ تحالفا***بأسحم داج] عوض لا نتفرّق [244]
[شماره صفحه واقعی : 234]
1) فی نسخة «لأجل إیتائی إلیکم».
ویجوز کون «ما» موصولا اسمیا.
فإن قلت : فأین العائد فی (ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ)؟».
قلت : إن (ما معکم) هو نفس (لَما آتَیْتُکُمْ) فکأنه قیل : مصدق له ؛ وقد یضعف هذا لقلته نحو قوله :
343- [فیا ربّ أنت الله فی کلّ موطن] ***وأنت الّذی فی رحمة الله أطمع
[ص 504 و 546]
وقد یرجح بأن الثوانی یتسامح فیها کثیرا ، وأما قراءة الباقین [بالفتح] فاللام لام التّوطئة ، وما شرطیة ، أو اللام للابتداء ، وما : موصولة ، أی الذی آتیتکموه ، وهی مفعولة علی الأول ، ومبتدأ علی الثانی.
ومن ذلک قراءة حمزة والکسائی (وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا) بکسر اللام ، ومنها اللام الثانیة فی نحو «یا لزید لعمرو» وتعلقها بمحذوف ، وهو فعل من جملة مستقلة ، أی أدعوک لعمرو ، أو اسم هو حال من المنادی ، أی مدعوّا لعمرو ، قولان ، ولم یطّلع ابن عصفور علی الثانی فنقل الإجماع علی الأول.
ومنها اللام الداخلة لفظا علی المضارع فی نحو (وَأَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ) وانتصاب الفعل بعدها بأن مضمرة بعینها وفاقا للجمهور ، لا بأن مضمرة أو بکی المصدریة مضمرة خلافا للسیرافی وابن کیسان ، ولا باللام بطریق الأصالة خلافا لأکثر الکوفیین ، ولا بها لنیابتها عن أن خلافا لثعلب ، ولک إظهار أن ؛ فتقول «جئتک لأن تکرمنی» بل قد یجب ، وذلک إذا اقترن الفعل بلا نحو (لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ) ؛) لئلّا یحصل الثقل بالتقاء المثلین.
[شماره صفحه واقعی : 235]
فرع - أجاز أبو الحسن أن یتلقّی القسم بلام کی ، وجعل منه (یَحْلِفُونَ بِاللهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ) فقال : المعنی لیرضنّکم ،
قال أبو علی : وهذا عندی أولی من أن یکون متعلقا بیحلفون والمقسم علیه محذوف ، وأنشد أبو الحسن :
344- إذا قلت قدنی قال بالله حلفة***لتغنی عنّی ذا إنائک أجمعا [ص 409]
والجماعة یأبون هذا ؛ لأن القسم إنما یجاب بالجملة ، ویروون البیت لتغننّ بفتح اللام ونون التوکید ، وذلک علی لغة فزارة فی حذف آخر الفعل لأجل النون إن کان یاء تلی کسرة کقوله :
345- وابکنّ عیشا تقضّی بعد جدّته ***[طابت أصائله فی ذلک البلد]
وقدروا الجواب محذوفا واللام متعلقة به ، أی لیکونن کذا لیرضوکم ، ولتشربنّ لتغنی عنی.
السابع : توکید النفی ، وهی الداخلة فی اللفظ علی الفعل مسبوقة بما کان أو بلم یکن ناقصین مسندتین لما أسند إلیه الفعل المقرون باللام ، نحو (وَما کانَ اللهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ) (لَمْ یَکُنِ اللهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ) ویسمیها أکثرهم لام الجحود لملازمتها للجحد أی النفی ، قال النحاس : والصواب تسمیتها لام النفی ؛ لأن الجحد فی اللغة إنکار ما تعرفه ، لا مطلق الإنکار ، اه.
ووجه التوکید فیها عند الکوفیین أن أصل «ما کان لیفعل» ما کان یفعل ثم أدخلت اللام زیادة لتقویة النفی ، کما أدخلت الباء فی «ما زید بقائم» لذلک ، فعندهم أنها حرف زائد مؤکد ، غیر جار ، ولکنه ناصب ، ولو کان جارا
[شماره صفحه واقعی : 236]
لم یتعلق عندهم بشیء لزیادته ، فکیف به وهو غیر جار؟ ووجهه عند البصریین أن الأصل ما کان قاصدا للفعل ، ونفی القصد أبلغ من نفیه ، ولهذا کان قوله :
346- یا عاذلاتی لا تردن ملامتی ***إنّ العواذل لسن لی بأمیر
أبلغ من «لا تلمننی» لأنه نهی عن السبب ، وعلی هذا فهی عندهم حرف جر معدّ متعلق بخبر کان المحذوف ، والنصب بأن مضمرة وجوبا.
وزعم کثیر من الناس فی قوله تعالی (وَإِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ) فی قراءة غیر الکسائی بکسر اللام الأولی وفتح الثانیة أنها لام الجحود (1).
وفیه نظر ؛ لأن النافی علی هذا غیر ماولم ، ولاختلاف فاعلی کان وتزول ، والذی یظهر لی أنها لام کی ، وأنّ إن شرطیة ، أی وعند الله جزاء مکرهم وهو مکر أعظم منه وإن کان مکرهم لشدته معدا لأجل زوال الأمور العظام المشبهة فی عظمها بالجبال ، کما تقول : أنا أشجع من فلان وإن کان معدّا للنوازل.
وقد تحذف کان قبل لام الجحود کقوله :
347- فما جمع لیغلب جمع قومی ***مقاومة ، ولا فرد لفرد
أی فما کان جمع ، وقول أبی الدرداء رضی الله عنه فی الرکعتین بعد العصر. «ما أنا لأدعهما».
والثامن : موافقة إلی ، نحو قوله تعالی (بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی لَها) (کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی) (وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ).
[شماره صفحه واقعی : 237]
1) «أنها لام الجحود» فی تأویل مصدر مفعول زعم.
والتاسع : موافقة «علی» فی الاستعلاء الحقیقی نحو (وَیَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ) (دَعانا لِجَنْبِهِ) (وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ) وقوله :
348- [ضممت إلیه بالسّنان قمیصه] ***فخرّ صریعا للیدین وللفم
والمجازی نحو (وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها) ونحو قوله علیه الصلاة والسّلام لعائشة رضی الله تعالی عنها «اشترطی لهم الولاء» وقال النحاس : المعنی من أجلهم ، قال : ولا نعرف فی العربیة لهم بمعنی علیهم.
والعاشر : موافقة «فی» نحو (وَنَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ) (لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ) وقولهم «مضی لسبیله» قیل : ومنه (یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی) أی فی حیاتی ، وقیل : للتعلیل ، أی لأجل حیاتی فی الآخرة.
والحادی عشر : أن تکون بمعنی «عند» کقولهم «کتبته لخمس خلون» وجعل منه ابن جنی قراءة الجحدری (بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ) بکسر اللام وتخفیف المیم.
والثانی عشر : موافقة «بعد» نحو (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ) وفی الحدیث «صوموا لرؤیته ، وأفطروا لرؤیته» وقال :
349- فلمّا تفرّقنا کانّی ومالکا***لطول اجتماع لم نبت لیلة معا
والثالث عشر : موافقة «مع» ، قاله بعضهم ، وأنشد علیه هذا البیت (1).
والرابع عشر : موافقة «من» نحو «سمعت له صراخا» وقول جریر :
350- لنا الفضل فی الدّنیا وأنفک راغم ***ونحن لکم یوم القیامة أفضل
[شماره صفحه واقعی : 238]
1) یرید بیت متمم بن نویرة الذی هو الشاهد رقم 349.
والخامس عشر : التبلیغ ، وهی الجارة لاسم السامع لقول أو ما فی معناه ، نحو «قلت له ، وأذنت له ، وفسّرت له».
[*مدرس افغانی]
والسادس عشر : موافقة عن ، نحو قوله تعالی : (وَقالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کانَ خَیْراً ما سَبَقُونا إِلَیْهِ) قاله ابن الحاجب ، وقال ابن مالک وغیره : هی لام التعلیل ، وقیل : لام التبلیغ والتفت عن الخطاب إلی الغیبة ، أو یکون اسم المقول لهم محذوفا ، أی قالوا لطائفة من المؤمنین لما سمعوا بإسلام طائفة أخری ، وحیث دخلت اللام علی غیر المقول له فالتأویل علی بعض ما ذکرناه ، نحو (قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا) (وَلا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللهُ خَیْراً) وقوله :
351- کضرائر الحسناء قلن لوجهها***حسدا وبغضا : إنّه لذمیم (1)
السابع عشر : الصیرورة ، وتسمی لام العاقبة ولام المآل ، نحو (فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً) وقوله :
352- فللموت تغذو الوالدات سخالها***کما لخراب الدّور تبنی المساکن
وقوله :
353- فإن یکن الموت أفناهم ***فللموت ما تلد الوالده
ویحتمله (رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِینَةً وَأَمْوالاً فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ) ویحتمل أنها لام الدعاء ؛ فیکون الفعل مجزوما لا منصوبا ، ومثله فی الدعاء (وَلا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا ضَلالاً) ویؤیده أن فی آخر الآیة (رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلی قُلُوبِهِمْ فَلا یُؤْمِنُوا)
[شماره صفحه واقعی : 239]
1) الأفضل فی الروایة «لدمیم» أن تکون بالدال المهملة ، أی مطلی بالدمام.
وأنکر البصریون ومن تابعهم لام العاقبة ، قال الزمخشری : والتحقیق أنها لام العلة ، وأن التعلیل فیها وارد علی طریق المجاز دون الحقیقة ، وبیانه أنه لم یکن داعیهم إلی الالتقاط أن یکون لهم عدوا وحزنا ، بل المحبة والتبنی ، غیر أن ذلک لما کان نتیجة التقاطهم له وثمرته شبّه بالداعی الذی یفعل الفعل لأجله ؛ فاللام مستعارة لما یشبه التعلیل کما استعیر الأسد لمن یشبه الأسد.
الثامن عشر : القسم والتعجب معا ، وتختص باسم الله تعالی کقوله :
354- لله یبقی علی الأیّام ذو حید***[بمشمخرّ به الظّیّان والآس]
التاسع عشر : التعجب المجرد عن القسم ، وتستعمل فی النداء کقولهم «یا للماء» ، و «یا للعشب» إذا تعجبوا من کثرتهما ، وقوله :
355- فیالک من لیل کأنّ نجومه ***بکلّ مغار الفتل شدّت بیذبل
وقولهم «یا لک رجلا عالما» وفی غیره کقولهم «لله درّه فارسا ، ولله أنت» وقوله :
356- شباب وشیب وافتقار وثروة***فلله هذا الدّهر کیف تردّدا
المتمم عشرین : التعدیة ، ذکره ابن مالک فی الکافیة ، ومثّل له فی شرحها بقوله تعالی : (فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا) وفی الخلاصة ، ومثّل له ابنه بالآیة وبقولک «قلت له افعل کذا» ولم یذکره فی التسهیل ولا فی شرحه ، بل فی شرحه أن اللام فی الآیة لشبه التملیک ، وأنها فی المثال للتبلیغ ، والأولی عندی أن یمثل للتعدیة بنحو «ما أضرب زیدا لعمرو ، وما أحبّه لبکر».
[شماره صفحه واقعی : 240]
الحادی والعشرون : التوکید ، وهی اللام الزائدة ، وهی أنواع :
منها اللام المعترضة بین الفعل المتعدّی ومفعوله کقوله :
357- ومن یک ذا عظم صلیب رجابه ***لیکسر عود الدّهر فالدهر کاسره
وقوله :
358- وملکت ما بین العراق ویثرب ***ملکا أجار لمسلم ومعاهد
ولیس منه (رَدِفَ لَکُمْ) خلافا للمبرد ومن وافقه ، بل ضمن ردف معنی اقترب فهو مثل (اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ).واختلف فی اللام من نحو (یُرِیدُ اللهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ) (وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِینَ) وقول الشاعر :
359- أرید لأنسی ذکرها ؛ فکأنّما***تمثّل لی لیلی بکلّ سبیل
فقیل : زائدة ، وقیل : للتعلیل ، ثم اختلف هؤلاء ؛ فقیل : المفعول محذوف ، أی یرید الله التبیین لیبیّن لکم ویهدیکم : أی لیجمع لکم بین الأمرین ، وأمرنا بما أمرنا به لنسلم ، وأرید السلو لأنسی ، وقال الخلیل وسیبویه ومن تابعهما : الفعل فی ذلک کله مقدر بمصدر مرفوع بالابتداء ، واللام وما بعدها خبر ، أی إرادة الله للتبیین ، وأمرنا للاسلام ، وعلی هذا فلا مفعول للفعل.
ومنها اللام المسماة بالمقحمة ، وهی المعترضة بین المتضایفین ، وذلک فی قولهم «بابؤس للحرب» والأصل یا بؤس الحرب ، فأقحمت تقویة للاختصاص ، قال :
360- یا بؤس للحرب الّتی ***وضعت أراهط فاستراحوا
[شماره صفحه واقعی : 241]
وهل انجرار ما بعدها بها أو بالمضاف؟ قولان ، أرجحهما الأول ؛ لأن اللام أقرب ، ولأن الجار لا یعلّق.
ومن ذلک قولهم «لا أبا لزید ، ولا أخاله ، ولا غلامی له» علی قول سیبویه إن اسم لا مضاف لما بعد اللام ، وأما علی قول من جعل اللام وما بعدها صفة وجعل الاسم شبیها بالمضاف لأن الصفة من تمام الموصوف ، وعلی قول من جعلهما خبرا وجعل أبا وأخا علی لغة من قال :
إنّ أباها وأبا أباها***[قد بلغا فی المجد غایتاها] [50]
وقولهم «مکره أخاک لا بطل» وجعل حذف النون علی وجه الشذوذ کقوله :
36- بیضک ثنتا وبیضی مائتا (1)
فاللام للاختصاص ، وهی متعلقة باستقرار محذوف.
ومنها اللام المسماة لام التقویة ، وهی المزیدة لتقویة عامل ضعف : إما بتأخّره نحو «هدی ورحمة للذین هم لربّهم یرهبون» ونحو («إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیا تَعْبُرُونَ) أو بکونه فرعا فی العمل نحو (مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ) (فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ) (نَزَّاعَةً لِلشَّوی) ونحو : ضربی لزید حسن ، وأنا ضارب لعمرو ، قیل : ومنه (إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَلِزَوْجِکَ) وقوله :
362- إذا ما صنعت الزّاد فالتمسی له ***أکیلا ، فإنّی لست آکله وحدی
[شماره صفحه واقعی : 242]
1) کذا فی جمیع الأصول ، ولا یتم وزن الرجز إلا أن یکون بیضک ثنتان وبیضی مائتا بثبوت النون فی (ثنتان) وحذفها فی (مائتا)
وفیه نظر ؛ لأن عدوا وأکیلا - وإن کانا بمعنی معاد ومؤاکل - لا ینضبان المفعول ، لأنهما موضوعان للثبوت ، ولیسا مجاریین للفعل فی التحرک والسکون ، ولا محوّلان عما هو مجار له ، لأن التحویل إنما هو ثابت فی الصیغ التی یراد بها المبالغة ، وإنما اللام فی البیت للتعلیل ، وهی متعلقة بالتمسی ، وفی الآیة متعلقة بمستقر محذوف صفة لعدو ، وهی للاختصاص.
وقد اجتمع التأخر والفرعیة فی (وَکُنَّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدِینَ) وأما قوله تعالی (نَذِیراً لِلْبَشَرِ) فإن کان النذیر بمعنی المنذر فهو مثل (فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ) وإن کان بمعنی الإنذار فاللام مثلها فی «سقیا لزید» وسیأتی.
قال ابن مالک : ولا تزاد لام التقویة مع عامل یتعدّی لاثنین ، لأنها إن زیدت فی مفعولیه فلا یتعدّی فعل إلی اثنین بحرف واحد ، وإن زیدت فی أحدهما لزم ترجیح من غیر مرجح ، وهذا الأخیر ممنوع ، لأنه إذا تقدم أحدهما دون الآخر وزیدت اللام فی المقدم لم یلزم ذلک ، وقد قال الفارسی فی قراءة من قرأ (وَلِکُلٍ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیها) بإضافة کل : إنه من هذا ، وإن المعنی الله مولّ کلّ ذی وجهة وجهته ، والضمیر علی هذا للتولیة ، وإنما لم یجعل کلا والضمیر مفعولین ویستغنی عن حذف ذی ووجهته لئلا یتعدّی العامل إلی الضمیر وظاهره معا ؛ ولهذا قالوا فی الهاء من قوله :
363- هذا سراقة للقرآن یدرسه ***یقطّع اللّیل تسبیحا وقرآنا
إن الهاء مفعول مطلق لا ضمیر القرآن ، وقد دخلت اللام علی أحد المفعولین مع تأخرهما فی قول لیلی :
364- أحجّاج لا تعطی العصاة مناهم.***ولا الله یعطی للعصاة مناها
[*مدرس افغانی]
وهو شاذ ، لقوة العامل.
[شماره صفحه واقعی : 243]
ومنها لام المستغاث عند المبرد ، واختاره ابن خروف ، بدلیل صحة إسقاطها ، وقال جماعة : غیر زائدة ، ثم اختلفوا ؛ فقال ابن جنی : متعلقة بحرف النداء لما فیه من معنی الفعل ، وردّ بأن معنی الحرف لا یعمل فی المجرور ، وفیه نظر ؛ لأنه قد عمل فی الحال نحو قوله :
365- کأنّ قلوب الطیر رطبا ویابسا***لدی وکرها العنّاب والحشف البالی
[ص 392 و 439]
وقال الأکثرون : متعلقة بفعل النداء المحذوف ، واختاره ابن الضائع وابن عصفور ، ونسباه لسیبویه ، واعترض بأنه متعدّ بنفسه ، فأجاب ابن أبی الربیع بأنه ضمن معنی الالتجاء فی نحو «یا لزید» والتعجب فی نحو «یا للدواهی» وأجاب ابن عصفور وجماعة بأنه ضعف بالتزام الحذف فقوی تعدیه باللام ، واقتصر علی إیراد هذا الجواب أبو حیان ، وفیه نظر ؛ لأن اللام المقویة زائدة کما تقدم ، وهؤلاء لا یقولون بالزیادة.
فإن قلت : وأیضا فإن اللام لا تدخل فی نحو «زیدا ضربته» مع أن الناصب ملتزم الحذف.
قلت : لما ذکر فی اللفظ ما هو عوض منه کان بمنزلة ما لم یحذف.
فإن قلت : وکذلک حرف النداء عوض من فعل النداء.
قلت : إنما هو کالعوض ، ولو کان عوضا البتة لم یجز حذفه (1)، ثم إنه لیس بلفظ المحذوف ؛ فلم ینزّل منزلته من کل وجه.
[شماره صفحه واقعی : 244]
1) یرید لو کان حرف النداء عوضا من الفعل قطعا لم یکن لیجوز حذف حرف النداء ؛ لأن الفعل محذوف ، فیکون حذفه أیضا من باب حذف العوض والمعوض منه.
وزعم الکوفیون أن اللام فی المستغاث بقیة اسم وهو آل ، والأصل یا آل زید ، ثم حذفت همزة آل للتخفیف ، وإحدی الألفین لالتقاء الساکنین ، واستدلّوا بقوله :
366- فخیر نحن عند النّاس منکم ***اذا الدّاعی المثوّب قال یالا [ص 445]
فإن الجار لا یقتصر علیه ، وأجیب بأن الأصل : یا قوم لا فرار ، أو لا نفرّ ، فحذف ما بعد لا النافیة ، أو الأصل یا لفلان ثم حذف ما بعد الحرف کما یقال «ألاتا» فیقال «ألافا» یریدون : ألا تفعلون ، وألا فافعلوا.
تنبیه - إذا قیل «یا لزید» بفتح اللام فهو مستغاث ، فإن کسرت فهو مستغاث لأجله ، والمستغاث محذوف ، فإن قیل «یا لک» احتمل الوجهین ، فإن قیل «یالی» فکذلک عند ابن جنی ، أجازهما فی قوله :
فیا شوق ما أبقی ، ویالی من النّوی ***ویا دمع ما أجری ، ویا قلب ما أصبی [341]
وقال بن عصفور : الصواب أنه مستغاث لأجله ؛ لأن لام المستغاث متعلقة بدعو ؛
فیلزم تعدّی فعل المضمر المتصل إلی ضمیره المتصل ، وهذا لا یلزم ابن جنی ؛ لأنه یری تعلق اللام بیا کما تقدم ، ویا لا تتحمل ضمیرا کما لا تتحمله ها إذا عملت فی الحال فی نحو (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) نعم هو لازم لابن عصفور ؛ لقوله فی «یا لزید لعمرو» إن لام لعمرو متعلقة بفعل محذوف تقدیره أدعوک لعمرو ، وینبغی له هنا أن یرجع إلی قول ابن الباذش إن تعلّقها باسم محذوف تقدیر مدعو لعمرو ، وإنما ادّعیا وجوب التقدیر لأن العامل الواحد لا یصل بحرف واحد مرتین ، وأجاب ابن الضائع بأنهما
[شماره صفحه واقعی : 245]
مختلفان معنی نحو «وهبت لک دینارا لترضی».
تنبیه - زادوا اللام فی بعض المفاعیل المستغنیة عنها کما تقدم ، وعکسوا ذلک فحذفوها من بعض المفاعیل المفتقرة إلیها کقوله تعالی (تَبْغُونَها عِوَجاً) (وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ) (وَإِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ) وقالوا «وهبتک دینارا ، وصدتک ظبیا ، وجنیتک ثمرة» قال :
ولقد جنیتک أکمؤا وعساقلا
[ولقد نهیتک عن بنات الأوبر] [71]
وقال :
367- فتولّی غلامهم ثم نادی : ***أظلیما أصیدکم أم حمارا
وقال :
368- إذا قالت حذام فانصتوها***[فإنّ القول ما قالت حذام]
فی روایة جماعة ، والمشهور «فصدّقوها».
الثانی والعشرون : التبیین ، ولم یوفّوها حقها من الشرح ، وأقول : هی ثلاثة أقسام :
أحدها : ما تبیّن المفعول من الفاعل ، وهذه تتعلق بمذکور ، وضابطها : أن تقع بعد فعل تعجب أو اسم تفضیل مفهمین حبّا أو بغضا ، تقول «ما أحبّنی ، وما أبغضنی» فإن قلت «لفلان» فأنت فاعل الحب والبغض وهو مفعولهما ، وإن قلت «إلی فلان» فالأمر بالعکس ، هذا شرح ما قاله ابن مالک ، ویلزمه أن یذکر هذا المعنی فی معانی «إلی» أیضا لما بینا ، وقد مضی فی موضعه.
الثانی والثالث : ما یبین فاعلیة غیر ملتبسة بمفعولیة ، وما یبین مفعولیة غیر ملتبسة بفاعلیة ، ومصحوب کل منهما إما غیر معلوم مما قبلها ، أو معلوم
[شماره صفحه واقعی : 246]
لکن استؤنف بیانه تقویة للبیان وتوکیدا له ، واللام فی ذلک کله متعلقة بمحذوف.
مثال المبینة للمفعولیة «سقیا لزید ، وجدعا له» فهذه اللام لیست متعلقة بالمصدرین ، ولا بفعلیهما المقدّرین ؛ لأنهما متعدیان ، ولا هی مقویة للعامل لضعفه بالفرعیة إن قدّر أنه المصدر أو بالتزام الحذف إن قدّر أنه الفعل ؛ لأن لام التقویة صالحة للسقوط ، وهذه لا تسقط ، لا یقال «سقیا زیدا» ولا «جدعا إیاه» خلافا لابن الحاجب ذکره فی شرح المفصل ، ولا هی ومخفوضها صفة للمصدر فتتعلق بالاستقرار ؛ لأن الفعل لا یوصف فکذا ما أقیم مقامه ، وإنما هی لام مبینة للمدعوّ له أو علیه إن لم یکن معلوما من سیاق أو غیره ، أو مؤکدة للبیان إن کان معلوما ، ولیس تقدیر المحذوف «أعنی» کما زعم ابن عصفور ؛ لأنه یتعدی بنفسه ، بل التقدیر : إرادتی لزید.
[*مدرس افغانی]
ویبتنی علی أن هذه اللام لیست متعلقة بالمصدر أنه لا یجوز فی «زید سقیا له» أن ینصب زید بعامل محذوف علی شریطة التفسیر ، ولو قلنا إن المصدر الحالّ محل فعل دون حرف مصدری یجوز تقدیم معموله علیه ؛ فتقول «زیدا ضربا» لأن الضمیر فی المثال لیس معمولا له ، ولا هو من جملته ، وأما تجویز بعضهم فی قوله تعالی (وَالَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ) کون الذین فی موضع نصب علی الاشتغال فوهم.
وقال ابن مالک فی شرح باب النعت من کتاب التسهیل : اللام فی «سقیالک» متعلقة بالمصدر ، وهی للتبیین ، وفی هذا تهافت ، لأنهم إذا أطلقوا القول بأن اللام للتبیین فإنما یریدون بها أنها متعلقة بمحذوف استؤنف للتبیین.
[شماره صفحه واقعی : 247]
ومثال المبینة للفاعلیة «تبّا لزید ، وویحا له» فإنهما فی معنی خسرو هلک ، فإن رفعتهما بالابتداء ؛ فاللام ومجرورها خبر ، ومحلّهما الرفع ، ولا تبیین ؛ لعدم تمام الکلام.
فإن قلت «تبّا له وویح» فنصبت الأول ورفعت الثانی لم یجز ؛ لتخالف الدلیل والمدلول علیه ، إذ اللام فی الأول للتبیین ، واللام المحذوفة لغیره
واختلف فی قوله تعالی : (أَیَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذا مِتُّمْ وَکُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ؟ هَیْهاتَ هَیْهاتَ لِما تُوعَدُونَ) فقیل : اللام زائدة ، و «ما» فاعل ، وقیل : الفاعل ضمیر مستتر راجع إلی البعث أو الإخراج فاللام للتبیین ، وقیل : هیهات مبتدأ بمعنی البعد والجار والمجرور خبر.
وأما قوله تعالی : (وَقالَتْ هَیْتَ لَکَ) فیمن قرأ بهاء مفتوحة ویاء ساکنة وتاء مفتوحة أو مکسورة أو مضمومة ، فهیت : اسم فعل ، ثم قیل : مسماه فعل ماض أی تهیأت ، فاللام متعلقة به کما تتعلق بمسمّاه لو صرح به ، وقیل : مسماه فعل أمر بمعنی أقبل أو تعال ؛ فاللام للتبیین ، أی إرادتی لک ، أو أقول لک ، وأما من قرأ (هئت) مثل جئت فهو فعل بمعنی تهیأت ، واللام متعلقة به ، وأما من قرأ کذلک ولکن جعل التاء ضمیر المخاطب فاللام للتبیین مثلها مع اسم الفعل ، ومعنی تهیئه تیسر انفرادها به ، لا أنه قصدها ؛ بدلیل (وَراوَدَتْهُ) فلا وجه لإنکار الفارسی هذه القراءة مع ثبوتها واتجاهها ، ویحتمل أنها أصل قراءة هشام (هَیْتَ) بکسر الهاء وبالیاء وبفتح التاء ، وتکون علی إبدال الهمزة.
تنبیه - الظاهر أن «لها» من قول المتنبی :
369- لو لا مفارقة الأحباب ما وجدت ***لها المنایا إلی أرواحنا سبلا
[شماره صفحه واقعی : 248]
جار ومجرور متعلق بوجدت ، لکن فیه تعدّی فعل الظاهر إلی ضمیره المتصل کقولک «ضربه زید» وذلک ممتنع ؛ فینبغی أن یقدر صفة فی الأصل لسبلا فلما قدّم علیه صار حالا منه ، کما أن قوله «إلی أرواحنا» کذلک ؛ إذ المعنی سبلا مسلوکة إلی أرواحنا ؛ ولک فی «لها» وجه غریب ، وهو أن تقدره جمعا للهاة کحصاة وحصی ، ویکون «لها» فاعلا بوجدت ، والمنایا مضافا إلیه ، ویکون إثبات اللهوات للمنایا استعارة ، شبهت بشیء یبتلع الناس ، ویکون أقام اللها مقام الأفواه لمجاورة اللهوات للفم وأما اللام العاملة للجزم فهی اللام الموضوعة للطلب ، وحرکتها الکسر ، وسلیم تفتحها ، وإسکانها بعد الفاء والواو أکثر من تحریکها ، نحو (فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی) وقد تسکن بعد ثمّ نحو (ثُمَّ لْیَقْضُوا) فی قراءة الکوفیین وقالون والبزی ، وفی ذلک رد علی من قال : إنه خاص بالشعر.
ولا فرق فی اقتضاء اللام الطلبیة للجزم بین کون الطلب أمرا ، نحو (لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ) أو دعاء نحو (لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ) أو التماسا کقولک لمن یساویک «لیفعل فلان کذا» إذا لم ترد الاستعلاء علیه ، وکذا لو أخرجت عن الطلب إلی غیره ، کالتی یراد بها وبمصحوبها الخبر نحو (مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا) (اتَّبِعُوا سَبِیلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطایاکُمْ) أی فیمد ونحمل ، أو التهدید نحو (وَمَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ) وهذا هو معنی الأمر فی (اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ) وأما (لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ وَلِیَتَمَتَّعُوا) فیحتمل اللامان منه التعلیل ، فیکون ما بعدها منصوبا ، والتهدید فیکون مجزوما ، ویتعین الثانی فی اللام الثانیة فی قراءة من سکنها ، فیترجح بذلک أن تکون اللام الأولی کذلک ، ویؤیده أن بعدهما (فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ) وأما (وَلْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ) فیمن قرأ بسکون اللام فهی لام الطلب ؛ لأنه یقرأ بسکون المیم ، ومن کسر
[شماره صفحه واقعی : 249]
اللام - وهو حمزة - فهی لام التعلیل ؛ لأنه یفتح المیم ، وهذا التعلیل إما معطوف علی تعلیل آخر متصیّد من المعنی لأن قوله تعالی : (وَآتَیْناهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَنُورٌ) معناه وآتیناه الإنجیل للهدی والنور ، ومثله (إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ وَحِفْظاً) لأن المعنی إنا خلقنا الکواکب فی السماء زینة وحفظا ، وإما متعلق بفعل مقدر مؤخّر ، أی لیحکم أهل الإنجیل بما أنزل الله أنزله ، ومثله (وَخَلَقَ اللهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزی کُلُّ نَفْسٍ) أی وللجزاء خلقهما ، وقوله سبحانه : (وَکَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ) أی وأریناه ذلک ، وقوله تعالی : (هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنَّاسِ) أی وخلقناه من غیر أب.
[*مدرس افغانی]
وإذا کان مرفوع فعل الطلب فاعلا مخاطبا استغنی عن اللام بصیغة افعل غالبا ، نحو قم واقعد ؛ وتجب اللام إن انتفت الفاعلیة ، نحو «لتعن بحاجتی» أو الخطاب نحو «لیقم زید» أو کلاهما نحو «لیعن زید بحاجتی» ودخول اللام علی فعل المتکلم قلیل ، سواء أکان المتکلم مفردا ، نحو قوله علیه الصلاة والسّلام :
«قوموا فلاصلّ لکم» أو معه غیره کقوله تعالی : (وَقالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطایاکُمْ) وأقلّ منه دخولها فی فعل الفاعل المخاطب کقراءة جماعة (فبذلک فلتفرحوا) وفی الحدیث «لتأخذوا مصافّکم».
وقد تحذف اللام فی الشعر ویبقی عملها کقوله :
370- فلا تستطل منّی بقائی ومدّتی ***ولکن یکن للخیر منک نصیب
وقوله :
371- محمّد تفد نفسک کلّ نفس ***إذا ما خفت من شیء تبالا [ص 737]
[شماره صفحه واقعی : 250]
أی لیکن ولتفد ، والتّبال : الوبال ، أبدلت الواو المفتوحة تاء مثل تقوی.
ومنع المبرد حذف اللام وإبقاء عملها حتی فی الشعر ، وقال فی البیت الثانی : إنه لا یعرف قائله ، مع احتماله لأن یکون دعاء بلفظ الخبر نحو «یغفر الله لک» و «یرحمک الله» وحذفت الیاء تخفیفا ، واجتزیء عنها بالکسرة کقوله :
372- [فطرت بمنصلی فی یعملات] ***دوامی الاید یخبطن السریحا
قال : وأما قوله :
373- علی مثل أصحاب البعوضة فاخمشی ***لک الویل حرّ الوجه أو یبک من بکی
فهو علی قبحه جائز ؛ لأنه عطف علی المعنی إذ اخمشی ولتخمشی بمعنی واحد.
وهذا الذی منعه المبرد فی الشعر أجازه الکسائی فی الکلام ، لکن بشرط تقدم قل ، وجعل منه (قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاةَ) أی لیقیموها ، ووافقه ابن مالک فی شرح الکافیة ، وزاد علیه أن ذلک یقع فی النثر قلیلا بعد القول الخبری کقوله :
374- قلت لبوّاب لدیه دارها***تأذن فإنّی حمؤها وجارها (1)
أی لتأذن ، فحذف اللام وکسر حرف المضارعة ، قال : ولیس الحذف بضرورة لتمکنه من أن یقول : إیذن ، اه.
[شماره صفحه واقعی : 251]
1) کسر ما قبل الهمزة الساکنة یجیز قلبها یاء ، ولذلک یقع فی بعض الأصول «تیذن» ولیس ذلک بواجب ما لم یکن المکسور همزة أخری نحو إیمان وإیذن.
قیل : وهذا تخلص من ضرورة لضرورة وهی إثبات همزة الوصل فی الوصل ، ولیس کذلک ؛ لأنهما بیتان لا بیت مصرّع ؛ فالهمزة فی أول البیت لافی حشوه ، بخلافها فی نحو قوله :
375- لا نسب الیوم ولا خلّة***اتّسع الخرق علی الرّاقع [ص 600]
[*مدرس افغانی]
والجمهور علی أن الجزم فی الآیة مثله فی قولک «ائتنی أکرمک». وقد اختلف فی ذلک علی ثلاثة أقوال :
أحدها للخلیل وسیبویه ، أنه بنفس الطّلب ، لما تضمنه من معنی إن الشرطیة کما أن أسماء الشرط إنما جزمت لذلک
والثانی للسیرافی والفارسی ، أنه بالطلب لنیابته مناب الجازم الذی هو الشرط المقدر ، کما أن النصب بضربا فی قولک «ضربا زیدا» لنیابته عن اضرب ، لا لتضمنه معناه.
والثالث للجمهور ، أنه بشرط مقدّر بعد الطلب.
وهذا أرجح من الأول ؛ لأن الحذف والتضمین وإن اشترکا فی أنهما خلاف الأصل ، لکن فی التضمین تغییر معنی الأصل ، ولا کذلک الحذف ، وأیضا فإن تضمین الفعل معنی الحرف إما غیر واقع أو غیر کثیر.
ومن الثانی ؛ لأن نائب الشیء یؤدّی معناه ، والطلب لا یؤدّی معنی الشرط.
وأبطل ابن مالک بالآیة أن یکون الجزم فی جواب شرط مقدّر ؛ لأن تقدیره یستلزم أن لا یتخلف أحد من المقول له ذلک عن الامتثال ، ولکن
[شماره صفحه واقعی : 252]
التخلف واقع (1).
وأجاب ابنه بأن الحکم مسند إلیهم علی سبیل الإجمال ، لا إلی کل فرد ؛ فیحتمل أن الأصل یقم أکثرهم ، ثم حذف المضاف وأنیب عنه المضاف إلیه فارتفع واتصل بالفعل ، وباحتمال أنه لیس المراد بالعباد الموصوفین بالإیمان مطلقا ، بل المخلصین منهم ، وکل مؤمن مخلص قال له الرسول أقم الصلاة أقامها.
وقال المبرد : التقدیر قل لهم أقیموا یقیموا ، والجزم فی جواب أقیموا المقدر ، لا فی جواب قل.
ویردّه أن الجواب لا بد أن یخالف المجاب : إما فی الفعل والفاعل نحو «ائتنی أکرمک» أو فی الفعل نحو «أسلم تدخل الجنة» أو فی الفاعل نحو «قم أقم» ولا یجوز أن یتوافقا فیهما ، وأیضا فإن الأمر المقدّر للمواجهة ، ویقیموا للغیبة (2).
وقیل : یقیموا مبنی ؛ لحلوله محل أقیموا وهو مبنی ، ولیس بشیء.
وزعم الکوفیون وأبو الحسن أن لام الطلب حذفت حذفا مستمرا فی نحو قم واقعد ، وأن الأصل لنقم ولتقعد ، فحذفت اللام للتخفیف ، وتبعها حرف المضارعة.
[شماره صفحه واقعی : 253]
1) الآیة هی قوله تعالی (قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا) والجزم علی الوجه الذی رده ابن مالک یقتضی أن تقدیر الکلام : إن تقل لهم ذلک یقیموا الصلاة.
2) الأمر المقدر هو أقیموا ، وهو للمواجهة کما هو ظاهر ، والجواب المذکور هو یقیموا ، وهو للغیبة ، ولا یصلح أن یکون جوابا لذلک المقدر ؛ إذ لو أرید جوابه مقیل تقیموا ، إذ لا تجاب المواجهة بالغیبة والفاعل واحد.
وبقولهم أقول ؛ لأن الأمر معنی حقّه أن یؤدی بالحرف ، ولأنه أخو النهی ولم یدلّ علیه إلا بالجرف ، ولأن الفعل إنما وضع لتقیید الحدث بالزمان المحصل ، وکونه أمرا أو خبرا خارج عن مقصوده ، ولأنهم قد نطقوا بذلک الأصل کقوله :
376- لنقم أنت یا ابن خیر قریش ***[کی لتقضی حوائج المسلمیا] [ص 552]
وکقراءة جماعة (فبذلک فلتفرحوا) وفی الحدیث «لتأخذوا مصافّکم» ولأنک تقول : اغز واخش وارم ، واضربا واضربوا واضربی ، کما تقول فی الجزم ، ولأن البناء لم یعهد کونه بالحذف ، ولأن المحققین علی أن أفعال الإنشاء مجردة عن الزمان کبعت وأقسمت وقبلت ، وأجابوا عن کونها مع ذلک أفعالا بأن تجرّدها عارض لها عند نقلها عن الخبر ، ولا یمکنهم إدعاء ذلک فی نحو قم ، لأنه لیس له حالة غیر هذه ، وحینئذ فتشکل فعلیّته ، فإذا ادعی أن أصله «لتقم» کان الدال علی الإنشاء اللام لا الفعل.
وأما اللام غیر العاملة فسبع :
إحداها : لام الابتداء ، وفائدتها أمران : توکید مضمون الجملة ، ولهذا زحلقوها فی باب إنّ عن صدر الجملة کراهیة ابتداء الکلام بمؤکدین ، وتخلیص المضارع للحال ، کذا قال الأکثرون ، واعترض ابن مالک الثانی بقوله تعالی : (وَإِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ) (إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ) فإن الذهاب کان مستقبلا ، فلو کان الحزن حالا لزم تقدّم الفعل فی الوجود علی فاعله مع أنه أثره ، والجواب أن الحکم واقع فی ذلک الیوم لا محالة ، فنزل منزلة الحاضر المشاهد ، وأن التقدیر قصد أن تذهبوا ، والقصد حال ، وتقدیر أبی حیان قصدکم أن تذهبوا مردود بأنه یقتضی حذف الفاعل ،
[شماره صفحه واقعی : 254]
لأن (أَنْ تَذْهَبُوا) علی تقدیره منصوب.
وتدخل باتفاق فی موضعین ، أحدهما : المبتدأ نحو (لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً)
[*مدرس افغانی]
والثانی بعد إنّ ، وتدخل فی هذا الباب علی ثلاثة باتفاق : الاسم ، نحو (إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ) والمضارع لشبهه به نحو (وَإِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ) والظرف نحو (وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ) وعلی ثلاثة باختلاف ، أحدها : الماضی الجامد نحو «إنّ زیدا لعسی أن یقوم» أو «لنعم الرجل» قاله أبو الحسن ، ووجهه أن الجامد یشبه الاسم ، وخالفه الجمهور ، والثانی : الماضی المقرون بقد ، قاله الجمهور ، ووجهه أن قد تقرب الماضی من الحال فیشبه المضارع المشبه للاسم ، وخالف فی ذلک خطاب ومحمد بن مسعود الغزنی ، وقالا : إذا قیل «إنّ زیدا لقد قام» فهو جواب لقسم مقدر ، والثالث : الماضی المتصرف المجرد من قد ، أجازه الکسائی وهشام علی إضمار قد ، ومنعه الجمهور ، وقالوا : إنما هذه لام القسم ، فمتی تقدّم فعل القلب فتحت همزة أن ک- «علمت أنّ زیدا لقام» والصواب عندهما الکسر.
واختلف فی دخولها فی غیر باب إن علی شیئین : أحدهما خبر المبتدأ المتقدم نحو «لقائم زید» فمقتضی کلام جماعة [من النحویین] الجواز ، و [إن کان] فی أمالی ابن الحاجب : لام الابتداء یجب معها المبتدأ ، الثانی : الفعل نحو «لیقوم زید» فأجاز ذلک ابن مالک والمالقی وغیرهما ، زاد المالقی «الماضی الجامد» نحو (لَبِئْسَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ) وبعضهم المتصرف المقرون بقد نحو (وَلَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللهَ مِنْ قَبْلُ) (لَقَدْ کانَ فِی یُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آیاتٌ) والمشهور أن هذه لام القسم ، وقال أبو حیان فی (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ) : هی لام الابتداء مفیدة لمعنی التوکید ، ویجوز أن یکون قبلها قسم مقدر وأن لا یکون ، اه.
[شماره صفحه واقعی : 255]
ونص جماعة علی منع ذلک کله ، قال ابن الخباز فی شرح الإیضاح : لا تدخل لام الابتداء علی الجمل الفعلیة إلا فی باب إنّ ، اه.
وهو مقتضی ما قدمناه عن ابن الحاجب ، وهو أیضا قول الزمخشری ، قال فی تفسیر (وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ) : لام الابتداء لا تدخل إلا علی المبتدأ والخبر ، وقال فی (فَلا أُقْسِمُ) : هی لام الابتداء دخلت علی مبتدأ محذوف ، ولم یقدرها لام القسم ؛ لأنها عنده ملازمة للنون ، وکذا زعم فی (وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ) أن المبتدأ مقدر ، أی ولأنت سوف یعطیک ربک.
وقال ابن الحاجب : اللام فی ذلک لام التوکید ، وأما قول بعضهم إنها لام الابتداء وإن المبتدأ مقدر بعدها ففاسد من جهات ؛ إحداها : أن اللام مع الابتداء کقد مع الفعل وإنّ مع الاسم ، فکما لا یحذف الفعل والاسم ویبقیان بعد حذفهما کذلک اللام بعد حذف الاسم ، والثانیة : أنه إذا قدر المبتدأ فی نحو «لسوف یقوم زید» یصیر التقدیر لزید سوف یقوم زید ، ولا یخفی ما فیه من الضعف ، والثالثة : أنه یلزم إضمار لا یحتاج إلیه الکلام ، اه.
وفی الوجهین الأخیرین نظر ؛ لأن تکرار الظاهر إنما یقبح إذا صرح بهما ، ولأن النحویین قدّروا مبتدأ بعد الواو فی نحو «قمت وأصکّ عینه» وبعد الفاء فی نحو (وَمَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللهُ مِنْهُ) وبعد اللام فی نحو (لاقسم بیوم القیامة) وکل ذلک تقدیرلأصل الصناعة دون المعنی ، فکذلک هنا.
وأما الأول فقد قال جماعة فی (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) : إن التقدیر لهما ساحران فحذف المبتدأ وبقیت اللام ، ولأنه یجوز علی الصحیح نحو «لقائم زید».
وإنما یضعف قول الزمخشری أن فیه تکلّفین لغیر ضرورة ، وهما تقدیر
[شماره صفحه واقعی : 256]
محذوف وخلع اللام عن معنی الحال ؛ لئلا یجتمع دلیلا الحال والاستقبال ، وقد صرح بذلک فی تفسیر (لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیًّا) ونظّره بخلع اللام عن التعریف وإخلاصها للتعویض فی «یالله» وقوله إن لام القسم مع المضارع لا تفارق النون ممنوع ، بل تارة تجب اللام وتمتنع النون ، وذلک مع التنفیس کالآیة ، ومع تقدیم المعمول بین اللام والفعل نحو (وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللهِ تُحْشَرُونَ) ومع کون الفعل للحال نحو (لأقسم) وإنما قدر البصریون هنا مبتدأ لأنهم لا یجیزون لمن قصد الحال أن یقسم إلا علی الجملة الاسمیة ، وتارة یمتنعان ، وذلک مع الفعل المنفی نحو (تَاللهِ تَفْتَؤُا) وتارة بجباز ، وذلک فیما بقی نحو (وَتَاللهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ).
[*مدرس افغانی]
مسألة - للام الابتداء الصّدریة ، ولهذا علّقت العامل فی «علمت لزید منطلق» ومنعت من النصب علی الاشتغال فی نحو «زید لأنا أکرمه» ومن أن یتقدم علیها الخبر فی نحو «لزید قائم» والمبتدأ فی نحو «لقائم زید» فأما قوله :
377- أمّ الحلیس لعجوز شهربه ***[ترضی من اللّحم بعظم الرّقبه] [ص 233]
فقیل : اللام زائدة ، وقیل : للابتداء والتقدیر لهی عجوز ، ولیس لها الصّدریة فی باب إن لأنها [فیه] مؤخّرة من تقدیم ، ولهذا تسمی اللام المزحلقة ، والمزحلقة أیضا ، وذلک لأن أصل «إنّ زیدا لقائم» «لإن زیدا قائم» فکرهوا افتتاح الکلام بتوکیدین فأخّروا اللام دون إن لئلا یتقدم معمول الحرف علیه ، وإنما لم ندّع أن الأصل «إنّ لزیدا قائم» لئلا یحول ماله الصدر بین العامل والمعمول ، ولأنهم قد نطقوا باللام مقدمة علی إنّ فی نحو قوله :
378- [ألا یا سنابرق علی قلل الحمی] ***لهنّک من برق علیّ کریم
[شماره صفحه واقعی : 257]
ولاعتبارهم حکم صدریّتها فیما قبل إن دون ما بعدها ، دلیل الأول أنها تمنع من تسلط فعل القلب علی أن ومعمولیها ، ولذلک کسرت فی نحو (وَاللهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ) بل قد أثّرت هذا المنع مع حذفها فی قول الهذلی :
379- فغبرت بعدهم بعیش ناصب ***وإخال إنّی لاحق مستتبع
الأصل إنی للاحق ، فحذفت اللام بعد ما علّقت إخال ، وبقی الکسر بعد حذفها کما کان مع وجودها ، فهو مما نسخ لفظه وبقی حکمه. ودلیل الثانی أن عمل إن یتخطاها ، تقول «إنّ فی الدار لزیدا» و «إنّ زیدا لقائم» وکذلک یتخطاها عمل العامل بعدها نحو «إنّ زیدا طعامک لآکل» ووهم بدر الدین ابن ابن مالک ، فمنع من ذلک ، والوارد منه فی التنزیل کثیر نحو (إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ)
تنبیه - «إنّ زیدا لقام ، أو لیقومنّ» اللام جواب قسم مقدّر ، لا لام الابتداء ، فإذا دخلت علیها «علمت» مثلا فتحت همزتها ، فإن قلت «لقدم قام زید» فقالوا : هی لام الابتداء ، وحینئذ یجب کسر الهمزة ، وعندی أن الأمرین محتملان.
فصل
وإذا خففت إنّ نحو (وَإِنْ کانَتْ لَکَبِیرَةً) (إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ) فاللام عند سیبویه والأکثرین لام الابتداء أفادت - مع إفادتها توکید النسبة وتخلیص المضارع للحال - الفرق بین إن المخففة من الثقیلة وإن النافیة ؛ ولهذا صارت لازمة بعد أن کانت جائزة ، اللهم إلا أن یدل دلیل علی قصد الإثبات کقراءة أبی رجاء (وَإِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا) بکسر اللام أی للّذی ، وکقوله :
[شماره صفحه واقعی : 258]
380- إن کنت قاضی نحبی یوم بینکم ***لو لم تمنّوا بوعد غیر تودیع (1)
ویجب ترکها مع نفی الخبر کقوله :
381- إن الحقّ لا یخفی علی ذی بصیرة***وإن هو لم یعدم خلاف معاند
وزعم أبو علی وأبو الفتح وجماعة أنها لام غیر لام الابتداء ، اجتلبت للفرق ، قال أبو الفتح : قال لی أبو علی : ظننت أن فلانا نحوی محسن ، حتی سمعته یقول : إن اللام التی تصحب إن الخفیفة هی لام الابتداء ، فقلت له : أکثر نحویّی بغداد علی هذا ، اه. وحجة أبی علی دخولها علی الماضی المتصرف نحو «إن زید لقام» وعلی منصوب الفعل المؤخر عن ناصبه فی نحو (وَإِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ) وکلاهما لا یجوز مع المشددة.
وزعم الکوفیون أن اللام فی ذلک کله بمعنی إلا ، وأن إن قبلها نافیة ، واستدلوا علی مجیء اللام للاستثناء بقوله :
382- أمسی أبان ذلیلا بعد عزّته ***وما أبان لمن أعلاج سودان [ص 233]
وعلی قولهم یقال «قد علمنا إن کنت لمؤمنا» بکسر الهمزة ؛ لأن النافیة مکسورة دائما ، وکذا علی قول سیبویه لأن لام الابتداء تعلق العامل عن العمل ، وأما علی قول أبی علی وأبی الفتح فتفتح.
القسم الثانی : اللام الزائدة ، وهی الداخلة فی خبر المبتدأ فی نحو قوله :
أم الحلیس لعجوز شهر به [477]
وقیل : الأصل لهی عجوز ، وفی خبر أنّ المفتوحة کقراءة سعید بن جبیر
[شماره صفحه واقعی : 259]
1) المحفوظ فی شواهد النحاة لو لم تمنوا بوعد غیر مکذوب
(إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعامَ) بفتح الهمزة ، وفی خبر لکن فی قوله :
383- ولکنّنی من حبّها لعمید [ص 292]
ولیس دخول اللام مقیسا بعد أنّ المفتوحة خلافا للمبرد ، ولا بعد لکن خلافا للکوفیین ، ولا اللام بعدهما لام الابتداء خلافا له ولهم ، وقیل : اللامان للابتداء علی أن الأصل «ولکن إنّنی» فحذفت همزة إنّ للتخفیف ، ونون لکن لذلک لثقل اجتماع الأمثال ، وعلی أن ما فی (1)قوله :
وما أبان لمن أعلاج سودان [382]
استفهام ، وتم الکلام عند «أبان» ثم ابتدیء لمن أعلاج ، أی بتقدیر لهو من أعلاج ، وقیل : هی لام زیدت فی خبر ما النافیة ، وهذا المعنی عکس المعنی علی القولین السابقین :
ومما زیدت فیه أیضا خبر زال فی قوله.
384- وما زلت من لیلی لدن أن عرفتها***لکالهائم المقصی بکلّ مراد
وفی المفعول الثانی لأری فی قوله بعضهم «أراک لشاتمی» ونحو ذلک. قیل : وفی مفعول یدعو من قوله تعالی (یَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ) وهذا مردود ؛ لأن زیادة هذه اللام فی غایة الشذوذ فلا یلیق تخریج التنزیل علیه ،
[*مدرس افغانی]
ومجموع ما قیل فی اللام فی هذه الآیة قولان : أحدهما هذا ، وهو أنها زائدة ، وقد بینا فساده ، والثانی أنها لام الابتداء ، وهو الصحیح ، ثم اختلف هؤلاء ؛ فقیل : إنها مقدمة من تأخیر ، والأصل یدعو من لضرّه أقرب من نفعه ، فمن : مفعول ، وضره أقرب : مبتدأ وخبر ، والجملة صلة لمن ، وهذا بعید ؛
[شماره صفحه واقعی : 260]
1) هذا الکلام عطف علی قوله «علی أن الأصل» و «ما» بمعنی الذی ، أی وعلی أن الذی فی قوله ، أو مقصود لفظها ، أی وعلی أن لفظ ما فی قوله ، وخبر «أن» هو قوله «استفهام» الواقع بعد إنشاد الشاهد.
لأن لام الابتداء لم یعهد فیها التقدّم عن موضعها ، وقیل : إنها فی موضعها ، وإن من مبتدأ ، ولبئس المولی خبرها (1)؛ لأن التقدیر لبئس المولی هو ، وهو الصحیح ، ثم اختلف هؤلاء فی مطلوب یدعو علی أربعة أقوال ، أحدها : أنها لا مطلوب لها ؛ وأن الوقف علیها ، وأنها [إنما] جاءت توکیدا لیدعو فی قوله (یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللهِ ما لا یَضُرُّهُ وَما لا یَنْفَعُهُ) وفی هذا القول دعوی خلاف الأصل مرتین ؛ إذ الأصل عدم التوکید ، والأصل أن لا یفصل المؤکد من توکیده ولا سیما فی التوکید اللفظی ، والثانی أن مطلوبه مقدّم علیه ، وهو (ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ) علی أن ذلک موصول ، وما بعده صلة وعائد ، والتقدیر یدعو الذی هو الضلال البعید ، وهذا الإعراب لا یستقیم عند البصریین ؛ لأن «ذا» لا تکون عندهم موصولة إلا إذا وقعت بعد ما أو من الاستفهامیتین والثالث : أن مطلوبه محذوف ، والأصل یدعوه ، والجملة حال ، والمعنی ذلک هو الضلال البعید مدعوا ، والرابع : أن مطلوبه الجملة بعده ، ثم اختلف هؤلاء علی قولین ؛ أحدهما : أن یدعو بمعنی یقول ، والقول یقع علی الجمل ، والثانی : أن یدعو ملموح فیه معنی فعل من أفعال القلوب ، ثم اختلف هؤلاء علی قولین ، أحدهما : أن معناه یظن ؛ لأن أصل [یدعو] معناه یسمّی ، فکأنه قال : یسمی من ضره أقرب من نفعه إلها ، ولا یصدر ذلک عن یقین اعتقاد ، فکأنه قیل : یظن ، وعلی هذا القول فالمفعول الثانی محذوف کما قدرنا ، والثانی : أن معناه یزعم ؛ لأن الزعم قول مع اعتقاد.
ومن أمثلة اللام الزائدة قولک «لئن قام زید أقم ، أو فأنا أقوم» أو «أنت ظالم لئن فعلت» فکل ذلک خاص بالشعر ، وسیأتی توجیهه والاستشهاد علیه.
[شماره صفحه واقعی : 261]
1) فی نسخة «ولبئس المولی خبره».
الثالث : لام الجواب ، وهی ثلاثة أقسام : لام جواب لو نحو (لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا) (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) ولام جواب لو لا نحو (وَلَوْ لا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ) ولام جواب القسم نحو ».
(تَاللهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللهُ عَلَیْنا) (وَتَاللهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ) وزعم أبو الفتح أن اللام بعد «لو» و «لو لا» و «لوما» لام جواب قسم مقدر ، وفیه تعسّف ، نعم الأولی فی (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ خَیْرٌ) أن تکون اللام لام جواب قسم مقدر ، بدلیل کون الجملة اسمیة ، وأما القول بأنها لام جواب لو وأن الاسمیة استعیرت مکان الفعلیة کما فی قوله :
385- وقد جعلت قلوص بنی سهیل ***من الأکوار مرتعها قریب
ففیه تعسف ، وهذا الموضع مما یدل عندی علی ضعف قول أبی الفتح ؛ إذ لو کانت اللام بعد لو أبدا فی جواب قسم مقدر لکثر مجیء [الجواب بعد لو جملة اسمیة] نحو «لو جاءنی لأنا أکرمه» کما یکثر ذلک فی باب القسم
الرابع : اللام الداخلة علی أداة شرط للایذان بأن الجواب بعدها مبنیّ علی قسم قبلها ، لا علی الشرط ، ومن ثمّ تسمی اللام المؤذنة ، وتسمی الموطئة أیضا ؛ لأنها وطّأت الجواب للقسم ، أی مهّدته له ، نحو (لَئِنْ أُخْرِجُوا لا یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ ، وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا یَنْصُرُونَهُمْ ، وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ) وأکثر ما تدخل علی إن ، وقد تدخل علی غیرها کقوله :
386- لمتی صلحت لیقضین لک صالح ***ولتجزینّ إذا جزیت جمیلا
وعلی هذا فالأحسن فی قوله تعالی (لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ) أن لا تکون موطّئة وما شرطیة ، بل للابتداء وما موصولة ؛ لأنه حمل علی الأکثر.
[شماره صفحه واقعی : 262]
وأغرب ما دخلت علیه إذ ، وذلک لشبهها بإن ، وأنشد أبو الفتح :
387- غضبت علیّ لأن شربت بجزّة***فلاذ غضبت لأشربن بخروف
وهو نظیر دخول الفاء فی (فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِکَ عِنْدَ اللهِ هُمُ الْکاذِبُونَ) شبهت إذ إن فدخلت الفاء بعدها کما تدخل فی جواب الشرط ، وقد تحذف مع کون القسم مقدرا قبل الشرط نحو (وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ) وقول بعضهم لیس هنا قسم مقدر وإن الجملة الاسمیة جواب الشرط علی إضمار الفاء کقوله :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
مردود ؛ لأن ذلک خاص بالشعر ، وکقوله تعالی (وَإِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمَّا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ) فهذا لا یکون إلا جوابا للقسم ، ولیست موطئة فی قوله :
388- لئن کانت الدّنیا علیّ کما أری ***تباریح من لیلی فللموت أروح
وقوله :
389- لئن کان ما حدّثته الیوم صادقا***أصم فی نهار القیظ للشّمس بادیا
وقوله :
390- ألمم بزینب إنّ البین قد أفدا***قلّ الثّواء لئن کان الرّحیل غدا
بل هی فی ذلک کله زائدة کما تقدمت الإشارة إلیه ؛ أما الأولان فلأن الشرط قد أجیب بالجملة المقرونة بالفاء فی البیت الأول وبالفعل المجزوم فی البیت الثانی ، فلو کانت اللام للتوطئة لم یجب إلا القسم ، هذا هو الصحیح ، وخالف فی ذلک الفراء ، فزعم أن الشرط قد یجاب مع تقدم القسم علیه ، وأما الثالث فلأن الجواب قد حذف مدلولا علیه بما قبل إن ، فلو کان ممّ قسم مقدر لزم الإجحاف بحذف جوابین.
[شماره صفحه واقعی : 263]
الخامس : لام أل کالرجل والحارث ، وقد مضی شرحها.
السادس : اللام اللاحقة لأسماء الإشارة للدلالة علی البعد أو علی توکیده ، علی خلاف فی ذلک ، وأصلها السکون کما فی «تلک» وإنما کسرت فی «ذلک» لالتقاء الساکنین.
السابع : لام التعجب غیر الجارة نحو «لظرف زید ، ولکرم عمرو» بمعنی ما أظرفه وما أکرمه ، ذکره ابن خالویه فی کتابه المسمی بالجمل ، وعندی أنها إما لام الابتداء دخلت علی الماضی لشبهه لجموده بالاسم ، وإما لام جواب قسم مقدر.
: علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون نافیة ، وهذه علی خمسة أوجه :
أحدها : أن تکون عاملة عمل إنّ ، وذلک إن أرید بها نفی الجنس علی سبیل التنصیص ، وتسمی حینئذ تبرئة ، وإنما یظهر نصب اسمها إذا کان خافضا نحو «لا صاحب جود ممقوت» وقول أبی الطیب :
391- فلا ثوب مجد غیر ثوب ابن أحمد***علی أحد إلّا بلؤم مرقّع
أو رافعا نحو «لا حسنا فعله مذموم» أو ناصبا نحو «لا طالعا جبلا حاضر» ومنه «لا خیرا من زید عندنا» وقول أبی الطیب :
392- قفا قلیلا بها علیّ ؛ فلا***أقلّ من نظرة أزوّدها
ویجوز رفع «أقل» علی أن تکون عاملة عمل لیس.
[*مدرس افغانی]
وتخالف لا هذه إنّ من سبعة أوجه :
أحدها : أنها لا تعمل إلا فی النکرات.
الثانی : أن اسمها إذا لم یکن عاملا فإنه یبنی ، قیل : لتضمنه معنی مِن
[شماره صفحه واقعی : 264]
الاستغراقیة ، وقیل : لترکیبه مع لا ترکیب خمسة عشر ، وبناؤه علی ما ینصب به لو کان معربا ، فیبنی علی الفتح فی نحو «لا رجل ، ولا رجال» ومنه (لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ) (قالُوا لا ضَیْرَ) (یا أَهْلَ یَثْرِبَ لا مُقامَ لَکُمْ) وعلی الیاء فی نحو «لا رجلین» و «لا قائمین» وعن المبرد أن هذا معرب لبعده بالتثنیة والجمع عن مشابهة الحرف ، ولو صح هذا للزم الإعراب فی «یا زیدان ، ویا زیدون» ولا قائل به ، وعلی الکسرة فی نحو «لا مسلمات» وکان القیاس وجوبها ولکنه جاء بالفتح ، وهو الأرجح ، لأنها الحرکة التی یستحقها المرکب ، وفیه ردّ علی السیرافی والزجاج إذ زعما أن اسم لا غیر العامل معرب ، وأن ترک تنوینه للتخفیف.
ومثل لا رجل عند الفراء «لا جرم» نحو (لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ) والمعنی عنده لا بدّ من کذا ، أو لا محالة فی کذا ، فحذفت من أوفی ، وقال قطرب : لا ردّ لما قبلها ، أی لیس الأمر کما وصفوا ، ثم ابتدیء ما بعده ، وجرم : فعل ، لا اسم ، ومعناه وجب وما بعده فاعل ، وقال قوم : لا زائدة ، وجرم وما بعدها فعل وفاعل کما قال قطرب ، وردّه الفراء بأن «لا» لا تزاد فی أول الکلام ؛ وسیأتی البحث فی ذلک.
والثالث : أن ارتفاع خبرها عند إفراد اسمها نحو «لا رجل قائم» مما کان مرفوعا به قبل دخولها ، لا بها ، وهذا القول لسیبویه ، وخالفه الأخفش والأکثرون ولا خلاف بین البصریین فی أن ارتفاعه بها إذا کان اسما عاملا.
الرابع : أن خبرها لا یتقدم علی اسمها ولو کان ظرفا أو مجرورا.
الخامس : أنه یجوز مراعاة محلها مع اسمها قبل مضی الخبر وبعده ؛ فیجوز رفع النعت والمعطوف علیه نحو «لا رجل ظریف فیها ، ولا رجل وامرأة فیها».
[شماره صفحه واقعی : 265]
السادس : أنه یجوز إلغاؤها إذا تکررت ، نحو «لا حول ولا قوّة إلّا بالله» ولک فتح الاسمین ، ورفعهما ، والمغایرة بینهما ، بخلاف نحو قوله :
إنّ محلّا وإنّ مرتحلا***وإن فی السّفر إذ مضوا مهلا [121]
فلا محید عن النصب.
والسابع : أنه یکثر حذف خبرها إذا علم ، نحو (قالُوا لا ضَیْرَ) (فَلا فَوْتَ) وتمیم لا تذکره حینئذ.
الثانی : أن تکون عاملة عمل لیس ، کقوله :
393- من صدّ عن نیرانها***فأنا ابن قیس لا براح [ص 631]
وإنما لم یقدروها مهملة والرفع بالابتداء لأنها حینئذ واجبة التکرار ، وفیه نظر ، لجواز ترکه فی الشعر.
و «لا» هذه تخالف لیس من ثلاث جهات :
إحداها : أن عملها قلیل ، حتّی ادّعی أنه لیس بموجود.
الثانیة : أن ذکر خبرها قلیل ، حتی إن الزجاج لم یظفر به فادّعی أنها تعمل فی الاسم خاصة ، وأنّ خبرها مرفوع ، ویرده قوله :
394- تعزّ فلا شیء علی الأرض باقیا***ولا وزر ممّا قضی الله واقیا [ص 240]
وأما قوله :
395- نصرتک إذ لا صاحب غیر خاذل ***فبوّثت حصنا بالکماة حصینا
[شماره صفحه واقعی : 266]
فلا دلیل فیه کما توهّم بعضهم ؛ لاحتمال أن یکون الخبر محذوفا و «غیر» استثناء».
الثالثة : أنها لا تعمل إلا فی النکرات ، خلافا لابن جنی وابن الشجری ، وعلی ظاهر قولهما جاء قول النابغة :
396- وحلّت سواد القلب لا أنا باغیا***سواها ، ولا عن حبّها متراخیا
وعلیه بنی المتنبی قوله :
397- إذا الجود لم یرزق خلاصا من الأذی ***فلا الحمد مکسوبا ولا المال باقیا
تنبیه - إذا قیل «لا رجل فی الدار» بالفتح تعین کونها نافیة للجنس ویقال فی توکیده «بل امرأة (1)» وإن قیل بالرفع تعین کونها عاملة عمل لیس ، وأمتنع أن تکون مهملة ، وإلا تکررت کما سیأتی ، واحتمل أن تکون لنفی الجنس وأن تکون لنفی الوحدة ، ویقال فی توکیده علی الأول «بل امرأة» وعلی الثانی «بل رجلان ، أو رجال».
وغلط کثیر من الناس ؛ فزعموا أن العاملة عمل لیس لا تکون إلا نافیة للوحدة لا غیر ، ویرد علیهم نحو قوله :
تعزّ فلا شیء علی الأرض باقیا
البیت ... [394]
وإذا قیل «لا رجل ولا امرأة فی الدار» برفعهما احتمل کون لا الأولی عاملة فی الأصل عمل إنّ ثم ألغیت لتکرارها ، فیکون ما بعدها مرفوعا بالابتداء ، وأن تکون عاملة عمل لیس ، فیکون ما بعدها مرفوعا بها ، وعلی
[شماره صفحه واقعی : 267]
1) المراد توکید المعنی الذی دل علیه قولک «لا رجل» ووجهه أن «بل» تفید تقریر فی الذی قبلها وتثبت ضده لما بعدها ، وهذا التقریر هو مراده بالتوکید.
الوجهین فالظرف خبر عن الاسمین إن قدرت لا الثانیة تکرارا للأولی وما بعدها معطوفا ، فإن قدرت الأولی مهملة والثانیة عاملة عمل لیس أو بالعکس فالظرف خبر عن أحدهما ، وخبر الآخر محذوف کما فی قولک «زید وعمرو قائم» ولا یکون خبرا عنهما ، لئلا یلزم محذوران : کون الخبر الواحد مرفوعا ومنصوبا ، وتوارد عاملین علی معمول واحد.
وإذا قیل «ما فیها من زیت ولا مصابیح» بالفتح - احتمل کون الفتحة بناء مثلها فی «لا رجال» وکونها علامة لتخفض بالعطف ولا مهملة ، فإن قلته بالرفع احتمل کون لا عاملة عمل لیس ، وکونها مهملة والرفع بالعطف علی المحل.
[*مدرس افغانی]
فأما قوله تعالی (وَما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَلا فِی السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَلا أَکْبَرَ) فظاهر الأمر جواز کون أصغر وأکبر معطوفین علی لفظ مثقال أو علی محله ، وجواز کون لامع الفتح تبرئة ، ومع الرفع مهملة أو عاملة عمل لیس ، ویقوّی العطف أنه لم یقرأ فی سورة سبأ فی قوله سبحانه وتعالی (عالِمِ الْغَیْبِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ) الآیة إلا بالرفع لما لم یوحد الخفض فی لفظ مثقال ، ولکن یشکل علیه أنه یفید ثبوت العزوب عند ثبوت الکتاب ، کما أنک إذا قلت «ما مررت برجل إلا فی الدّار» کان إخبارا بثبوت مرورک برجل فی الدار ، وإذا امتنع هذا تعیّن [أن] الوقف علی (فِی السَّماءِ) وأن ما بعدها مستأنف ، وإذا ثبت ذلک فی سورة یونس قلنا به فی سورة سبأ وأن الوقف علی (الْأَرْضِ) وأنه إنما لم یجیء فیه الفتح اتباعا للنقل ، وجوز بعضهم العطف فیهما علی أن لا یکون معنی یعزب یخفی ، بل یخرج إلی الوجود.
[شماره صفحه واقعی : 268]
الوجه الثالث : أن تکون عاطفة ، ولها ثلاثة شروط ، أحدها : أن یتقدمها إثبات کجاء زید لا عمرو ، أو أمر کاضرب زیدا لا عمرا ، قال سیبویه : أو نداء نحو یا ابن أخی لا ابن عمی ، وزعم ابن سعدان أن هذا لیس من کلامهم. الثانی : أن لا تقترن بعاطف ، فإذا قیل «جاءنی زید لا بل عمرو» فالعاطف بل ، ولا ردّ لما قبلها ، ولیست عاطفة ، وإذا قلت «ما جاءنی زید ولا عمرو» فالعاطف الواو ، ولا توکید للنفی ، وفی هذا المثال مانع آخر من العطف بلا ، وهو تقدم النفی ، وقد اجتمعا أیضا فی (وَلَا الضَّالِّینَ) والثالث : أن یتعاند متعاطفاها ، فلا یجوز «جاءنی رجل لا زید» لأنه یصدق علی زید اسم الرجل ، بخلاف «جاءنی رجل لا امرأة» ولا یمتنع العطف بها علی معمول الفعل الماضی خلافا للزجاجی ، أجاز «یقوم زید لا عمرو» ومنع «قام زید لا عمرو» وما منعه مسموع ، فمنعه مدفوع ، قال امرؤ القیس :
398- کأن دثارا حلّقت بلبونه ***عقاب تنوفی لا عقاب القواعل
دثار : اسم راع ، وحلقت : ذهبت ، واللّبون : نوق ذوات لبن ، وتنوفی : جبل عال ، والقواعل : جبال صغار ، وقوله إن العامل مقدّر بعد العاطف ، ولا یقال «لا قام عمرو» إلا علی الدعاء مردود بأنه لو توقفت صحة العطف علی صحة تقدیر العامل بعد العاطف لامتنع «لیس زید قائما ولا قاعدا».
الوجه الرابع : أن تکون جوابا مناقضا لنعم ، وهذه تحذف الجمل بعدها کثیرا ، یقال «أجاءک زید؟» فتقول «لا» والأصل : لا لم یجیء.
والخامس : أن تکون علی غیر ذلک ، فإن کان ما بعدها جملة اسمیة صدرها معرفة أو نکرة ولم تعمل فیها ، أو فعلا ماضیا لفظا وتقدیرا ، وجب تکرارها.
[شماره صفحه واقعی : 269]
مثال المعرفة (لَا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ ، وَلَا اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ) وإنما لم تکرر فی «لا نولک أن تفعل» لأنه بمعنی لا ینبغی لک ، فحملوه علی ما هو بمعناه ، کما فتحوا فی «یذر» حملا علی «یدع (1)» لأنهما بمعنی ، ولو لا أن الأصل فی یذر الکسر لما حذفت الواو کما لم تحذف فی یوجل ومثال النکرة التی لم تعمل فیها لا (لا فِیها غَوْلٌ وَلا هُمْ عَنْها یُنْزَفُونَ) فالتکرار هنا واجب ، بخلافه فی (لا لَغْوٌ فِیها وَلا تَأْثِیمٌ).
ومثال الفعل الماضی (فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّی) وفی الحدیث «فإنّ المنبتّ لا أرضا قطع ولا ظهرا أبقی» وقول الهذلی : کیف أغرم من لا شرب ولا أکل ، ولا نطق ولا استهلّ ، وإنما ترک التکرار فی «لا شلّت یداک» و «لا فضّ الله فاک» وقوله :
399- [ألا یا اسلمی یا دارمیّ علی البلی] ***ولا زال منهلّا بجرعائک القطر
وقوله :
400- لا بارک الله فی الغوانی هل ***یصبحن إلّا لهنّ مطّلب؟
لأن المراد الدعاء ، فالفعل مستقبل فی المعنی ، ومثله فی عدم وجوب التکرار بعدم قصد المضی إلا أنه لیس دعاء قولک «والله لا فعلت کذا» وقول الشاعر :
401- حسب المحبّین فی الدّنیا عذابهم ***تالله لا عذّبتهم بعدها سقر
[شماره صفحه واقعی : 270]
1) أصل الدال فی «یدع مکسورة» ، بدلیل حذف الواو ، وفتحت الدال لأجل حرف الحلق وهو العین ، ومثله یهب ، وحمل «یذر» علی یدع لأن معناهما واحد.
وشذ ترک التکرار فی قوله :
402- لاهمّ إنّ الحارث بن جبله ***زنی علی أبیه ثمّ قتله
وکان فی جاراته لا عهد له ***وأیّ أمر سیّء لا فعله
زنی : بتخفیف النون ، کذا رواه یعقوب ، وأصله زنا بالهمز بمعنی سیّی وروی
بتشدیدها ، والأصل زنی بامرأة أبیه ، فحذف المضاف وأناب علی عن الباء ، وقال أبو خراش الهذلی وهو یطوف بالبیت :
403- إن تغفر اللهمّ تغفر جمّا***وأیّ عبد لک لا ألمّا
وأما قوله سبحانه وتعالی (فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ) فإن لا فیه مکررة فی المعنی ؛ لأن المعنی فلا فکّ رقبة ولا أطعم مسکینا ؛ لأن ذلک تفسیر للعقبة ، قاله الزمخشری. وقال الزجاج : إنما جاز لأن (ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا) معطوف علیه وداخل فی النفی فکأنه قیل : فلا اقتحم ولا آمن ، انتهی. ولو صح لجاز «لا أکل زید وشرب» وقال بعضهم : لا دعائیة ، دعاء علیه أن لا یفعل خیرا ، وقال آخر : تحضیض ، والأصل فألا اقتحم ، ثم حذفت الهمزة ، وهو ضعیف.
وکذلک یجب تکرارها إذا دخلت علی مفرد خبر أو صفة أو حال نحو «زید لا شاعر ولا کاتب» و «جاء زید لا ضاحکا ولا باکیا» ونحو (إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِکْرٌ) (وَظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ لا بارِدٍ وَلا کَرِیمٍ) (وَفاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ) (مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لا شَرْقِیَّةٍ وَلا غَرْبِیَّةٍ).
وإن کان ما دخلت علیه فعلا مضارعا لم یجب تکرارها نحو (لا یُحِبُّ اللهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ) (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً) وإذا لم یجب أن تکرر فی «لا نولک أن تفعل» لکون الاسم المعرفة فی تأویل المضارع فأن لا یجب فی المضارع أحقّ.
[شماره صفحه واقعی : 271]
ویتخلّص المضارع بها للاستقبال عند الأکثرین ، وخالفهم ابن مالک ؛ لصحة قولک «جاء زید لا یتکلم» بالاتفاق ، مع الاتفاق علی أن الجملة الحالیة لا تصدّر بدلیل استقبال.
[*مدرس افغانی]
تنبیه - من أقسام «لا» النافیة المعترضة بین الخافض والمخفوض ، نحو «جئت بلا زاد» و «غضبت من لا شیء» وعن الکوفیین أنها اسم ، وأن الجار دخل علیها نفسها ، وأن ما بعدها خفض بالإضافة ، وغیرهم یراها حرفا ، ویسمیها زائده کما یسمون کان فی نحو «زید کان فاضل» زائدة وإن کانت مفیدة لمعنی وهو المضی والانقطاع ؛ فعلم أنهم قد یریدون بالزائد المعترض بین شیئین متطالبین وإن لم یصحّ أصل المعنی بإسقاطه کما فی مسألة لا فی نحو «غضبت من لا شیء» وکذلک إذا کان یفوت بفواته معنی کما فی مسألة کان ، وکذلک لا المقترنة بالعاطف فی نحو «ما جاءنی زید ولا عمرو» ویسمونها زائدة ، ولیست بزائدة البتة ، ألا تری أنه إذا قیل «ما جاءنی زید وعمرو» احتمل أن المراد نفی مجیء کل منهما علی کل حال ، وأن یراد نفی اجتماعهما فی وقت المجیء ؛ فإذا جیء بلا صار الکلام نصّا فی المعنی الأول ، نعم هی فی قوله سبحانه (وَما یَسْتَوِی الْأَحْیاءُ وَلَا الْأَمْواتُ) لمجرد التوکید ، وکذا إذا قیل «لا یستوی زید ولا عمرو».
تنبیه - اعتراض لا بین الجار والمجرور فی نحو «غضبت من لا شیء» وبین الناصب والمنصوب فی نحو (لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ) وبین الجازم والمجزوم فی نحو (إِلَّا تَفْعَلُوهُ) وتقدّم معمول ما بعدها علیها فی نحو (یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها) الآیة دلیل علی أنها لیس لها الصّدر ، بخلاف ما ، اللهم إلا أن تقع فی جواب القسم ؛ فإن الحروف التی یتلقّی بها القسم کلها لها الصّدر ، ولهذا قال سیبویه فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 272]
آلیت حبّ العراق الدّهر أطعمه ***[والحبّ یأکله فی القریة السّوس] [139]
إن التقدیر علی حب العراق ؛ فحذف الخافض ونصب ما بعده بوصول الفعل إلیه ، ولم یجعله من باب «زیدا ضربته» لأن التقدیر لا أطعمه ، وهذه الجملة جواب لآلیت فإن معناه حلفت ، وقیل : لها الصدر مطلقا ، وقیل : لا مطلقا ، والصواب الأول
الثانی من أوجه «لا» أن تکون موضوعة لطلب التّرک ، وتختص بالدخول علی المضارع ، وتقتضی جزمه واستقباله ، سواء کان المطلوب منه مخاطبا نحو (لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ) أو غائبا نحو (لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ) أو متکلما نحو «لا أرینّک ههنا» وقوله :
404- لا أعرفن ربربا حورا مدامعها***[مردّفات علی أعجاز أکوار]
وهذا النوع مما أقیم فیه المسبب مقام السبب ، والأصل لا تکن ههنا فأراک ، ومثله فی الأمر (وَلْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً) أی وأغلظوا علیهم لیجدوا ذلک ، وإنما عدل إلی الأمر بالوجدان تنبیها علی أنه المقصود بالذات (1)، وأما الإغلاظ فلم یقصد لذاته ، بل لیجدوه ، وعکسه (لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ) أی لا تفتتنوا بفتنة الشیطان.
واختلف فی لا من قوله تعالی (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً) علی قولین ؛ أحدهما : أنها ناهیة ، فتکون من هذا ، والأصل لا تتعرضوا للفتنة فتصیبکم ، ثم عدل عن النهی عن التعرض إلی النهی عن الإصابة لأن الإصابة مسببة عن التعرض ، وأسند هذا المسبب إلی فاعله ،
[شماره صفحه واقعی : 273]
1) فی نسخة «المقصود لذاته».
وعلی هذا فالإصابة خاصة بالمتعرضین وتوکید الفعل بالنون واضح لاقترانه بحرف الطلب مثل (وَلا تَحْسَبَنَّ اللهَ غافِلاً) ولکن وقوع الطلب صفة للنکرة ممتنع ؛ فوجب إضمار القول ، أی واتقوا فتنة مقولا فیها ذلک ، کما قیل فی قوله :
405- حتّی إذا جنّ الظّلام واختلط***[جاؤا بمذق هل رأیت الذّئب قط]
[ص 585]
الثانی : أنها نافیة ، واختلف القائلون بذلک علی قولین ؛ أحدهما : أن الجملة صفة لفتنة ، ولا حاجة إلی إضمار قول ؛ لأن الجملة خبریة ، وعلی هذا فیکون دخول النون شاذا ، مثله فی قوله : ».
406- فلا الجارة الدّنیا بها تلحینّها***[ولا الضّیف عنها إن أناح محوّل]
بل هو فی الآیة أسهل ؛ لعدم الفصل ، وهو فیهما سماعی ، والذی جوزه تشبیه لا النافیة بلا الناهیة ، وعلی هذا الوجه تکون الإصابة عامة للظالم وغیره ، لا خاصة بالظالمین کما ذکره للزمخشری ؛ لأنها قد وصفت بأنها لا تصیب الظالمین خاصة ، فکیف تکون مع هذا خاصة بهم؟
[*مدرس افغانی]
والثانی أن الفعل جواب الأمر ، وعلی هذا فیکون التوکید أیضا خارجا عن القیاس شاذا ، وممن ذکر هذا الوجه الزمخشری ، وهو فاسد ؛ لأن المعنی حینئذ فإنکم إن تتقوها لا تصیب الذین ظلموا منکم خاصة ، وقوله إن التقدیر إن أصابتکم لا تصیب الظالم خاصة مردود ؛ لأن الشرط إنما یقدر من جنس الأمر ، لا من جنس الجواب ، ألا تری أنک تقدر فی «ائتنی أکرمک» إن تأتنی أکرمک ، نعم یصح الجواب فی قوله (ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ) الآیة ؛ إذ یصح : إن تدخلوا لا یحطمنکم ، ویصح أیضا النهی علی حد «لا أرینّک ههنا» وأما الوصف فیأتی مکانه هنا أن تکون الجملة حالا ، أی ادخلوها غیر محطومین ، والتوکید بالنون
[شماره صفحه واقعی : 274]
علی هذا الوجه وعلی الوجه الأول سماعی ، وعلی النهی قیاسی.
ولا فرق فی اقتضاء لا الطلبیة للجزم بین کونها مفیدة للنهی سواء کان للتحریم کما تقدم ، أو للتنزیه نحو (وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ) وکونها للدعاء کقوله تعالی (رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا) وقول الشاعر :
407- یقولون لا تبعدوهم یدفنوننی ***وأین مکان البعد إلّا مکانیا؟
وقول الآخر :
408- فلا تشلل ید فتکت بعمرو***فإنّک لن تذلّ ولن تضاما
ویحتمل النهی والدعاء قول الفرزدق :
409- إذا ما خرجنا من دمشق فلا نعد***لها أبدا ما دام فیها الجراضم
أی العظیم البطن ، وکونها للالتماس کقولک لنظیرک غیر مستعل علیه
«لا تفعل کذا» وکذا الحکم إذا خرجت عن الطلب إلی غیره کالتهدید فی قولک لولدک أو عبدک «لا تطعنی».
ولیس أصل «لا» التی یجزم الفعل بعدها لام الأمر فزیدت علیها ألف خلافا لبعضهم ، ولا هی النافیة والجزم بلام [أمر] مقدرة خلافا للسهیلی.
والثالث : لا الزائدة الداخلة فی الکلام لمجرد تقویته وتوکیده ، نحو (ما مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ) (ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ) ویوضحه الآیة الأخری (ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ) ومنه (لِئَلَّا یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتابِ) أی لیعلموا ، وقوله :
410- وتلحیننی فی اللهو أن لا أحبّه ***وللهو داع دائب غیر غافل (1)
[شماره صفحه واقعی : 275]
1) وقع البیت رقم 410 فی النسخة التی شرح علیها الدسوقی متأخرا عن 411
وقوله :
411- أبی جوده لا البخل واستعجلت به ***نعم من فتی لا یمنع الجود قاتله
وذلک فی روایة من نصب البخل ؛ فأما من خفض فلا حینئذ اسم مضاف ؛ لأنه أرید به اللفظ. وشرح هذا المعنی أن کلمة «لا» تکون للبخل ، وتکون للکرم ، وذلک أنها إذا وقعت بعد قول القائل أعطنی أو هل تعطینی کانت للبخل ، فإن وقعت بعد قوله أتمنعنی عطاءک أو أتحرمنی نوالک کانت للکرم ، وقیل : هی غیر زائدة أیضا فی روایة النصب ، وذلک علی أن تجعل اسما مفعولا ، والبخل بدلا منها ، قاله الزجاج ، وقال آخر : لا مفعول به ، والبخل مفعول لأجله ، أی کراهیة البخل مثل (یُبَیِّنُ اللهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا) أی کراهیة أن تضلوا ، وقال أبو علی فی الحجة : قال أبو الحسن : فسّرته العرب أبی جوده البخل ، وجعلوا لا حشوا ، اه.
وکما اختلف فی لا فی هذا البیت أنافیة أم زائدة کذلک اختلف فیها فی مواضع من التنزیل ؛ أحدها : قوله تعالی (لا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیامَةِ) فقیل : هی نافیة ، واختلف هؤلاء فی منفیها علی قولین ؛ أحدهما : أنه شیء تقدم ، وهو ما حکی عنهم کثیرا من إنکار البعث ، فقیل لهم : لیس الأمر کذلک ثم استؤنف القسم ، قالوا : وإنما صح ذلک لأن القرآن کله کالسورة الواحدة ، ولهذا یذکر الشیء فی سورة وجوابه فی سورة أخری ، نحو (وَقالُوا یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ) وجوابه (ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ) والثانی : أن منفیها أقسم ، وذلک علی أن یکون إخبارا لا إنشاء ، واختاره الزمخشری ، قال : والمعنی فی ذلک أنه لا یقسم بالشیء إلا إعظاما له ؛ بدلیل (فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ) فکأنه قیل : إن إعظامه بالإقسام به کلا إعظام ، أی أنه یستحق إعظاما فوق ذلک ، وقیل : هی زائدة. واختلف
[شماره صفحه واقعی : 276]
هؤلاء فی فائدتها علی قولین ؛ أحدهما : أنها زیدت توطئة وتمهیدا لنفی الجواب ، والتقدیر لا أقسم بیوم القیامة لا یترکون سدی ، ومثله (فَلا وَرَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ) ، وقوله :
412- فلا وأبیک ابنة العامریّ ***لا یدّعی القوم أنّی أفرّ
ورد بقوله تعالی : (لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ) الآیات ؛ فإن جوابه مثبت وهو (لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ) ومثله (فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ) الآیة ، والثانی : أنها زیدت لمجرد التوکید وتقویة الکلام ، کما فی (لِئَلَّا یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتابِ) ورد بأنها لا تزاد لذلک صدرا ، بل حشوا ، کما أن زیادة ما وکان کذلک نحو (فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ) (أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ) ونحو «زید کان فاضل» وذلک لأن زیادة الشیء تفید اطراحه ، وکونه أول الکلام یفید الاعتناء به ، قالوا : ولهذا نقول بزیادتها فی نحو (فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ) (فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ) لوقوعها بین الفاء ومعطوفها ، بخلاف هذه ، وأجاب أبو علی مما تقدم من أن القرآن کالسورة الواحدة.
[*مدرس افغانی]
الموضع الثانی : قوله تعالی (قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً) فقیل : إن لا نافیة ، وقیل : ناهیة ، وقیل : زائدة ، والجمیع محتمل.
وحاصل القول فی الآیة أن (ما) خبریة بمعنی الذی منصوبة بأتل ، و (حَرَّمَ رَبُّکُمْ) صلة ، و (عَلَیْکُمْ) متعلقة بحرّم ، هذا هو الظاهر ، وأجاز الزجّاج کون (ما) استفهامیة منصوبة بحرّم ، والجملة محکیة بأتل ؛ لأنه بمعنی أقول ، ویجوز أن یعلّق علیکم بأتل ، ومن رجح إعمال أول المتنازعین - وهم الکوفیون - رجّحه علی تعلقه بحرّم ، وفی أن وما بعدها أوجه :
[شماره صفحه واقعی : 277]
أحدها : أن یکونا فی موضع نصب بدلا من (ما) ، وذلک علی أنها موصولة لا استفهامیة ؛ إذ لم یقترن البدل بهمزة الاستفهام.
الثانی : أن یکونا فی موضع رفع خبرا لهو محذوفا.
أجازهما بعض المعربین. وعلیهما فلا زائدة ، قاله ابن الشجری ، والصواب أنها نافیة علی الأول ، وزائدة علی الثانی.
والثالث : أن یکون الأصل أبین لکم ذلک لئلا تشرکوا ، وذلک لأنهم إذا حرّم علیهم رؤساؤهم ما أحلّه الله سبحانه وتعالی فأطاعوهم أشرکوا ؛ لأنهم جعلوا غیر الله بمنزلته.
والرابع : أن الأصل أوصیکم بأن لا تشرکوا ، بدلیل أنّ (وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) معناه وأوصیکم بالوالدین ، وأن فی آخر الآیة (ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ) وعلی هذین الوجهین فحذفت الجملة وحرف الجر.
والخامس : أن التقدیر أتل علیکم أن لا تشرکوا ، فحذف مدلولا علیه بما تقدم ، وأجاز هذه الأوجه الثلاثة الزجاج.
والسادس : أن الکلام تمّ عند (حَرَّمَ رَبُّکُمْ) ثم ابتدیء : علیکم أن لا تشرکوا ، وأن تحسنوا بالوالدین إحسانا ، وأن لا تقتلوا ، ولا تقربوا ؛ فعلیکم علی هذا اسم فعل بمعنی الزموا.
و «أن» فی الأوجه الستة مصدریة ، و «لا» فی الأوجه الأربعة الأخیرة نافیة.
والسابع : أن «أن» مفسرة بمعنی أی ، ولا : ناهیة ، والفعل مجزوم لا
[شماره صفحه واقعی : 278]
منصوب ، وکأنه قیل : أقول لکم لا تشرکوا به شیئا ، وأحسنوا بالوالدین إحسانا ، وهذان الوجهان الأخیران أجازهما ابن الشجری.
الموضع الثالث : قوله سبحانه وتعالی : (وَما یُشْعِرُکُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا یُؤْمِنُونَ) فیمن فتح الهمزة ؛ فقال قوم منهم الخلیل والفارسی : لا زائدة ، وإلا لکان عذرا للکفار ، وردّه الزجاج بأنها نافیة فی قراءة الکسر ، فیجب ذلک فی قراءة الفتح ، وقیل : نافیة ، واختلف القائلون بذلک ، فقال النحاس : حذف المعطوف ، أی أو أنهم یؤمنون ، وقال الخلیل فی قول [له] آخر : أنّ بمعنی لعلّ مثل «ائت السّوق أنّک تشتری لنا شیئا» ورجّحه الزجاج وقال : إنهم أجمعوا علیه ، وردّه الفارسی فقال : التوقع الذی فی لعلّ ینافیه الحکم بعدم إیمانهم ، یعنی فی قراءة الکسر ، وهذا نظیر ما رجّح به الزجاج کون لا غیر زائدة ، وقد انتصروا لقول الخلیل بأن قالوا : یؤیده أن (یُشْعِرُکُمْ) و (یدریکم) بمعنی ، وکثیرا ما تأتی لعلّ بعد فعل الدّرایة نحو (وَما یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکَّی) وأن فی مصحف أبیّ (وما أدراکم لعلها) وقال قوم : أنّ مؤکدة ، والکلام فیمن حکم بکفرهم وبئس من إیمانهم ، والآیة عذر للمؤمنین ، أی أنکم معذورون لأنکم لا تعلمون ما سبق لهم من القضاء (1)من أنهم لا یؤمنون حینئذ ، ونظیره (إِنَّ الَّذِینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ کُلُّ آیَةٍ) وقیل : التقدیر لأنهم ، واللام متعلقة بمحذوف ، أی لأنهم لا یؤمنون امتنعنا من الإتیان بها ، ونظیره (وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیاتِ إِلَّا أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ) واختاره الفارسی.
واعلم أن مفعول (یُشْعِرُکُمْ) الثانی - علی هذا القول ، وعلی القول بأنها
[شماره صفحه واقعی : 279]
1) فی نسخة «ما سیق لهم به القضاء - إلخ».
بمعنی لعل - محذوف ، أی إیمانهم ، وعلی بقیة الأقوال أنّ وصلتها.
الموضع الرابع : (وَحَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ) فقیل : لا زائدة ، والمعنی ممتنع علی أهل قریة قدرنا إهلاکهم أنهم یرجعون عن الکفر إلی قیام الساعة ، وعلی هذا فحرام خبر مقدم وجوبا ؛ لأن المخبر عنه أن وصلتها ، ومثله (وَآیَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ) لا مبتدأ وأن وصلتها فاعل أغنی عن الخبر کما جوزه أبو البقاء ؛ لأنه لیس بوصف صریح ، ولأنه لم یعتمد علی نفی ولا استفهام ، وقیل : لا نافیة ، والإعراب إمّا علی ما تقدم ، والمعنی ممتنع علیهم أنهم لا یرجعون إلی الآخرة ، وإما علی أن حرام مبتدأ حذف خبره ، أی قبول أعمالهم ، وابتدیء بالنکرة لتقییدها بالمعمول ، وإما علی أنه خبر لمبتدأ محذوف ، أی والعمل الصالح حرام علیهم ، وعلی الوجهین فأنّهم لا یرجعون تعلیل علی إضمار اللام ، والمعنی لا یرجعون عما هم فیه ، ودلیل المحذوف ما تقدم من قوله تعالی : (فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ) ویؤیدهما تمام الکلام قبل مجیء أن فی قراءة بعضهم بالکسر.
الموضع الخامس : (ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللهُ الْکِتابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللهِ ، وَلکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَبِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ، وَلا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَالنَّبِیِّینَ أَرْباباً) قریء فی السبعة برفع (یَأْمُرَکُمْ) ونصبه ، فمن رفعه قطعه عما قبله ، وفاعله ضمیره تعالی أو ضمیر الرسول ، ویؤید الاستئناف قراءة بعضهم (ولن یأمرکم) و (لا) علی هذه القراءة نافیة لا غیر ، ومن نصبه فهو معطوف علی (یُؤْتِیَهُ) کما أن (یَقُولَ) کذلک ، و (لا) علی هذه زائدة مؤکّدة لمعنی النفی السابق ،
[*مدرس افغانی]
وقیل : علی (یَقُولَ) ولم یذکر الزمخشری غیره ، ثم جوز فی (لا) وجهین ، أحدهما : الزیادة ، فالمعنی ما کان لبشر أن ینصبه الله للدعاء إلی
[شماره صفحه واقعی : 280]
عبادته وترک الأنداد ، ثم یأمر الناس بأن یکونوا عبادا له ویأمرکم أن تتخذوا الملائکة والنبیین أربابا ، والثانی : أن تکون غیر زائدة ، ووجّهه بأن النبیّ علیه الصلاة والسّلام کان ینهی قریشا عن عباده الملائکة ، وأهل الکتاب عن عبادة عزیز وعیسی ، فلما قالوا له : أنتخذک ربا؟ قیل لهم : ما کان لبشر أن یستنبئه الله ثم یأمر الناس بعبادته وینهاهم عن عبادة الملائکة والأنبیاء ، هذا ملخص کلامه ، وإنما فسر لا یأمر بینهی لأنها حالته علیه الصلاة والسّلام ، وإلا فانتفاء الأمر أعمّ من النهی والسکوت ، والمراد الأول وهی الحالة التی یکون بها البشر متناقضا ؛ لأن نهیه عن عبادتهم لکونهم مخلوقین لا یستحقون أن یعبدوا ، وهو شریکهم فی کونه مخلوقا ، فکیف یأمرهم بعبادته؟ والخطاب فی (وَلا یَأْمُرَکُمْ) علی القراءتین التفات.
تنبیه - قرأ جماعة (واتقوا فتنة لتصیبن الذین ظلموا) وخرجها أبو الفتح علی حذف ألف (لا) تخفیفا ، کما قالوا «أم والله» ولم یجمع بین القراءتین بأن تقدر لا فی قراءة الجماعة زائدة ؛ لأن التوکید بالنون یأبی ذلک.
: اختلف فیها فی أمرین :
أحدهما : فی حقیقتها ، وفی ذلک ثلاثة مذاهب :
أحدها : أنها کلمة واحدة فعل ماض ، ثم اختلف هؤلاء علی قولین ؛ أحدهما : أنها فی الأصل بمعنی نقص من قوله تعالی (لا یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمالِکُمْ شَیْئاً) فإنه یقال : لات یلیت ، کما یقال : ألت بألت ، وقد قریء بهما ، ثم استعملت للنفی کما أن قلّ کذلک ، قاله أبو ذر الخشنی. والثانی : أن أصلها لیس بکسر الیاء ، فقلبت الیاء ألفا لتحرکها وانفتاح ما قبلها ، وأبدلت السین تاء.
[شماره صفحه واقعی : 281]
والمذهب الثانی : أنها کلمتان : لا النافیة ، والتاء لتأنیث اللفظة کما فی قمّت وربّت ، وإنما وجب تحریکها لالتقاء الساکنین ، قاله الجمهور.
والثالث : أنها کلمة وبعض کلمة ، وذلک أنها لا النافیة والتاء زائدة فی أول الحین ، قاله أبو عبیدة وان الطراوة.
واستدل أبو عبیدة بأنه وجدها فی الإمام - وهو مصحف عثمان رضی الله عنه - مخلطة بحین فی الخط ، ولا دلیل فیه ، فکم فی خط المصحف من أشیاء خارجة عن القیاس؟.
ویشهد للجمهور أنه یوقف علیها بالتاء والهاء ، وأنها رسمت منفصلة عن الحین ، وأن التاء قد تکسر علی أصل حرکة التقاء الساکنین ، وهو معنی قول الزمخشری «وقریء بالکسر علی البناء کجیر» اه ، ولو کانت فعلا ماضیا لم یکن للکسر وجه.
الأمر الثانی : فی عملها ، وفی ذلک أیضا ثلاثة مذاهب :
أحدها : أنها لا تعمل شیئا ؛ فإن ولیها مرفوع فمبتدأ حذف خبره ، أو منصوب فمفعول لفعل محذوف ، وهذا قول للأخفش ، والتقدیر عنده فی الآیة لا أری حین مناص ، وعلی قراءة الرفع ولا حین مناص کائن لهم.
والثانی : أنها تعمل عمل إنّ ؛ فتنصب الاسم وترفع الخبر ، وهذا قول آخر للأخفش.
والثالث : أنها تعمل عمل لیس ، وهو قول الجمهور.
وعلی کل قول فلا یذکر بعدها إلا أحد المعمولین ، والغالب أن یکون المحذوف هو المرفوع.
[شماره صفحه واقعی : 282]
واختلف فی معمولها ؛ فنص الفراء علی أنها لا تعمل إلا فی لفظة الحین ، وهو ظاهر قول سیبویه ، وذهب الفارسی وجماعة إلی أنها تعمل فی الحین وفیما رادفه ، قال الزمخشری : زیدت التاء علی لا ، وخصّت بنفی الأحیان.
تنبیه - قریء (وَلاتَ حِینَ مَناصٍ) بخفض الحین ، فزعم الفراء أن لات تستعمل حرفا جارا لأسماء الزمان خاصة کما أن مذ ومنذ کذلک ، وأنشد :
413- طلبوا صلحا ولات أوان ***[فأجبنا أن لات حین بقاء] [ص 681]
وأجیب عن البیت بجوابین ، أحدهما : أنه علی إضمار من الاستغراقیة ، ونظیره فی بقاء عمل الجار مع حذفه وزیادته قوله :
ألا رجل جزاه الله خیرا***[یدلّ علی محصّلة تبیت] [103]
فیمن رواه بجر رجل ، والثانی : أن الأصل «ولات أوان صلح» ثم بنی المضاف لقطعه عن الإضافة ، وکان بناؤه علی الکسر لشبهه بنزال وزنا ، أو لأنه قدر بناؤه علی السکون ثم کسر علی أصل التقاء الساکنین کأمس ، وجیر ، ونوّن للضرورة ، وقال لزمخشری : للتعویض کیومئذ ، ولو کان کما زعم لأعرب لأن العوض ینزل منزلة المعوض منه ، وعن القراءة بالجواب الأول وهو واضح ، وبالثانی وتوجیهه أن الأصل (حین مناصهم) ثم نزل قطع المضاف إلیه من مناص منزلة قطعه من حین لاتحاد المضاف والمضاف إلیه ، قاله الزمخشری ، وجعل التنوین عوضا عن المضاف إلیه ، ثم بنی الحین لإضافته إلی غیر متمکن ، اه والأولی
[شماره صفحه واقعی : 283]
أن یقال : إن التنزیل المذکور اقتضی بتاء الحین ابتداء ، وإن المناص معرب وإن کان قد قطع عن الإضافة بالحقیقة لکنه لیس بزمان ؛ فهو ککل وبعض.
علی خمسة أوجه :
أحدها : لو المستعملة فی نحو «لو جاءنی لأکرمته» وهذه تفید ثلاثة أمور :
أحدها : الشرطیة ، أعنی عقد السببیة والمسببیّة بین الجملتین بعدها.
والثانی : تقیید الشرطیة بالزمن الماضی ، وبهذا الوجه وما یذکر بعده فارقت إن ، فإنّ تلک لعقد السببیة والمسببیة فی المستقبل ، ولهذا قالوا : الشرط بإن سابق علی الشرط باو ، وذلک لأن الزمن المستقبل سابق علی الزمن الماضی ، عکس ما یتوهم المبتدئون ، ألا تری أنک تقول «إن جئتنی غدا أکرمتک» فإذا انقضی الغد ولم یجیء قلت «لو جئتنی [أمس] أکرمتک».
[*مدرس افغانی]
الثالث الامتناع ، وقد اختلف النحاة فی إفادتها له ، وکیفیة إفادتها إیاه علی ثلاثة أقوال :
أحدها : أنها لا تفیده بوجه ، وهو قول الشّلوبین ، زعم أنها لا تدل علی امتناع الشرط ، ولا علی امتناع الجواب ، بل علی التعلیق فی الماضی ، کما دلت إن علی التعلیق فی المستقبل ، ولم تدلّ بالإجماع علی امتناع ولا ثبوت ، وتبعه علی هذا القول ابن هشام الخضراوی.
وهذا الذی قالاه کانکار الضروریات ؛ إذ فهم الامتناع منها کالبدیهی ، فإنّ کل من سمع «لو فعل» فهم عدم وقوع الفعل من غیر تردد ، ولهذا یصح فی کل موضع استعملت فیه أن تعقبه بحرف الاستدراک داخلا علی فعل الشرط منفیا لفظا أو معنی ، تقول «لو جاءنی أکرمته ، ولکنه لم یجیء» ومنه قوله :
[شماره صفحه واقعی : 284]
414- ولو أنّ ما أسعی لأدنی معیشة***کفانی - ولم أطلب قلیل - من المال [ص 508]
ولکنّما أسعی لمجد مؤثّل
وقد یدرک المجد المؤثّل أمثالی [ص 269]
وقوله :
415- فلو کان حمد یخلد النّاس لم تمت ***ولکنّ حمد النّاس لیس بمخلد
ومنه قوله تعالی (وَلَوْ شِئْنا لَآتَیْنا کُلَّ نَفْسٍ هُداها ، وَلکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ) أی : ولکن لم أشأ ذلک فحق القول منی ، وقوله تعالی :
(وَلَوْ أَراکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَلکِنَّ اللهَ سَلَّمَ) أی فلم یریکموهم کذلک ، وقول الحماسی :
لو کنت من مازن لم تستبح إبلی ***بنو اللّقیطة من ذهل بن شیبانا [20]
ثم قال :
لکنّ قومی وإن کانوا ذوی عدد***لیسوا من الشرّ فی شیء وإن هانا
إذ المعنی لکننی لست من مازن ، بل من قوم لیسوا فی شیء من الشر وإن هان وإن کانوا ذوی عدد.
فهذه المواضع ونحوها بمنزلة قوله تعالی (وَما کَفَرَ سُلَیْمانُ وَلکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا) (فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلکِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ) (وَما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلکِنَّ اللهَ رَمی).
والثانی : أنها تفید امتناع الشرط وامتناع الجواب جمیعا ، وهذا هو القول الجاری علی ألسنة المعربین ، ونص علیه جماعة من النحویین ، وهو باطل
[شماره صفحه واقعی : 285]
بمواضع کثیرة ، منها قوله تعالی (وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ وَکَلَّمَهُمُ الْمَوْتی وَحَشَرْنا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْءٍ قُبُلاً ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا) (وَلَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللهِ) وقول عمر رضی الله عنه «نعم العبد صهیب ، لو لم یخف الله لم یعصه» وبیانه أن کل شیء امتنع ثبت نقیضه ، فإذا امتنع ما قام ثبت قام ، وبالعکس ، وعلی هذا فیلزم علی هذا القول فی الآیة الأولی ثبوت إیمانهم مع عدم نزول الملائکة وتکلیم الموتی لهم وحشر کل شیء علیهم ، وفی الثانیة نفاد الکلمات مع عدم کون کل ما فی الأرض من شجرة أقلاما تکتب الکلمات وکون البحر الأعظم بمنزلة الدواة وکون السبعة الأبحر مملوءة مدادا وهی تمد ذلک البحر ، ویلزم فی الأثر ثبوت المعصیة مع ثبوت الخوف ، وکلّ ذلک عکس المراد.
[*مدرس افغانی]
والثالث : أنها تفید امتناع الشرط خاصة ، ولا دلالة لها علی امتناع الجواب ولا علی ثبوته ، ولکنه إن کان مساویا للشرط فی العموم کما فی قولک «لو کانت الشّمس طالعة کان النّهار موجودا» لزم انتفاؤه ؛ لأنه یلزم من انتفاء السبب المساوی انتفاء مسببه ، وإن کان أعم کما فی قولک «لو کانت الشّمس طالعة کان الضّوء موجودا» فلا یلزم انتفاؤه ، وإنما یلزم انتفاء القدر المساوی منه للشرط ، وهذا قول المحققین.
ویتلخص علی هذا أن یقال : إن «لو» تدل علی ثلاثة أمور : عقد السببیة والمسببیة ، وکونهما فی الماضی ، وامتناع السبب ، ثم تارة یعقل بین الجزأین ارتباط مناسب وتارة لا یعقل.
فالنوع الأول علی ثلاثة أقسام : ما یوجب فیه الشرع أو العقل انحصار مسببیة الثانی فی سببیة الأول نحو (وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها) ونحو «لو کانت الشّمس طالعة
[شماره صفحه واقعی : 286]
کان النّهار موجودا» وهذا یلزم فیه من امتناع الأول امتناع الثانی قطعا وما وجب أحدهما فیه عدم الانحصار المذکور نحو «لو نام لانتقض وضوءه» ونحو «لو کانت الشّمس طالعة کان الضّوء موجودا» وهذا لا یلزم فیه من امتناع الأول امتناع الثانی کما قدمنا ، وما یجوّز فیه العقل ذلک نحو «لو جاءنی أکرمته» فإن العقل یجوز انحصار سبب الإکرام فی المجیء ، ویرجحه أن ذلک هو الظاهر من ترتیب الثانی علی الأول ، وأنه المتبادر إلی الذهن ، واستصحاب الأصل ، وهذا النوع یدل فیه العقل علی انتفاء المسبب المساوی لانتفاء السبب ، لا علی الانتفاء مطلقا ، ویدل الاستعمال والعرف علی الانتفاء المطلق.
والنوع الثانی قسمان ؛ أحدهما : ما یراد فیه تقریر الجواب وجد الشرط أو فقد ، ولکنه مع فقده أولی ، وذلک کالأثر عن عمر ؛ فإنه یدلّ علی تقریر عدم العصیان علی کل حال ، وعلی أن انتفاء المعصیة مع ثبوت الخوف أولی ، وإنما لم تدل علی انتفاء الجواب لأمرین ؛ أحدهما : أن دلالتها علی ذلک إنما هو من باب مفهوم المخالفة ، وفی هذا الأثر دلّ مفهوم الموافقة علی عدم المعصیة ، لأنه إذا انتفت المعصیة عند عدم الخوف فعند الخوف أولی ، وإذا تعارض هذان المفهومان قدّم مفهوم الموافقة ، الثانی : أنه لما فقدت المناسبة انتفت العلیّة ، فلم یجعل عدم الخوف علة عدم المعصیة ، فعلمنا أن عدم المعصیة معلل بأمر آخر ، وهو الحیاء والمهابة والإجلال والإعظام ، وذلک مستمرّ مع الخوف ، فیکون عدم المعصیة عند عدم الخوف مستندا إلی ذلک السبب وحده ، وعند الخوف مستندا إلیه فقط أو إلیه وإلی الخوف معا ، وعلی ذلک تتخرج آیة لقمان ؛ لأن العقل یجزم بأن الکلمات إذا لم تنفد مع کثرة هذه الأمور فلأن لا تنفد مع قلتها وعدم بعضها أولی ، وکذا (وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَکُمْ) لأن عدم الاستجابة عند عدم السماع أولی ، وکذا (وَلَوْ
[شماره صفحه واقعی : 287]
أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا) فإن التولی عند عدم الإسماع أولی ، وکذا (لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفاقِ) فإن الإمساک عند عدم ذلک أولی.
[*مدرس افغانی]
والثانی : أن یکون الجواب مقررا علی کل حال من غیر تعرض لأولویة نحو (وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا) فهذا وأمثاله یعرف ثبوته بعلة أخری مستمرة علی التقدیرین ، والمقصود فی هذا القسم تحقیق ثبوت الثانی ، وأما الامتناع فی الأول فإنه وإن کان حاصلا لکنه لیس المقصود.
وقد اتضح أن أفسد تفسیر للوقول من قال : حرف امتناع لامتناع ، وأن العبارة الجیدة قول سیبویه رحمهالله : حرف لما کان سیقع لوقوع غیره ، وقول ابن مالک : حرف یدل علی انتفاء تال ، ویلزم لثبوته ثبوت تالیه ، ولکن قد یقال : إن فی عبارة سیبویه إشکالا ونقضا.
فأما الإشکال فإن اللام من قوله «لوقوع غیره» فی الظاهر لام التعلیل ، وذلک فاسد ، فإن عدم نفاد الکلمات لیس معللا بأن ما فی الأرض من شجرة أقلام وما بعده ، بل بأن صفاته سبحانه لا نهایة لها ، والإمساک خشیة الإشفاق لیس معللا بملکهم خزائن رحمة الله ، بل بما طبعوا علیه من الشّحّ ، وکذا التولّی وعدم الاستجابة لیس معللین بالسماع ، بل بما هم علیه من العتو والضلال ، وعدم معصیة صهیب لیست معللة بعدم الخوف بل بالمهابة ، والجواب أن تقدر اللام للتوقیت ، مثلها فی (لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ) أی أن الثانی یثبت عند ثبوت الأول.
وأما النقض فلأنها لا تدلّ علی أنها دالة علی امتناع شرطها ، والجواب أنه مفهوم من قوله «ما کان سیقع» فإنه دلیل علی أنه لم یقع.
[شماره صفحه واقعی : 288]
نعم فی عبارة ابن مالک نقص ؛ فإنها لا تفید أن اقتضاءها للامتناع فی الماضی ، فإذا قیل «لو حرف یقتضی فی الماضی امتناع ما یلیه واستلزامه لتالیه» کان ذلک أجود العبارات.
تنبیهان : الأول - اشتهر بین الناس السؤال عن معنی الأثر المروی عن عمر رضی الله عنه ، وقد وقع مثله فی حدیث رسول الله صلّی الله علیه (و آله و) سلّم وفی کلام الصدیق رضی الله عنه ؛ وقلّ من یتنبه لهما ؛ فالأول قوله علیه الصلاة والسّلام فی بنت أبی سلمة «إنها لو لم تکن ربیبتی فی حجری ما حلّت لی ، إنّها لابنة أخی من الرّضاعة» فإن حلّها له علیه الصلاة والسّلام منتف [عنه] من جهتین : کونها ربیبته فی حجره ، وکونها ابنة أخیه من الرضاعة ، کما أن معصیة صهیب منتفیة من جهتی المخافة والإجلال ،
[*مدرس افغانی]
والثانی قوله رضی الله عنه لما طول فی صلاة الصبح وقیل له کادت الشمس تطلع «لو طلعت ما وجدتنا غافلین» لأن الواقع عدم غفلتهم وعدم طلوعها ، وکل منهما یقتضی أنها لم تجدهم غافلین ؛ أما الأول فواضح ، وأما الثانی فلأنها إذا لم تطلع لم تجدهم البتة لا غافلین ولا ذاکرین.
الثانی - لهجت الطلبة بالسؤال عن قوله تعالی (وَلَوْ عَلِمَ اللهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ) وتوجیهه أن الجملتین یترکب منهما قیاس ، وحینئذ فینتح : لو علم الله فیهم خیرا لتولوا ، وهذا مستحیل ، والجواب من ثلاثة أوجه اثنان یرجعان إلی نفی کونه قیاسا وذلک بإثبات اختلاف الوسط ، أحدهما : أن التقدیر لأسمعهم إسماعا نافعا ، ولو أسمعهم إسماعا غیر نافع لتولوا ، والثانی أن تقدرو لو أسمعهم علی تقدیر عدم علم الخیر فیهم ، والثالث بتقدیر کونه قیاسا متحد الوسط صحیح الإنتاج ، والتقدیر : ولو علم الله فیهم خیرا وقتا ما لتولوا بعد ذلک الوقت.
[شماره صفحه واقعی : 289]
الثانی من أقسام لو : أن تکون حرف شرط فی المستقبل ، إلا أنها لا تجزم ، کقوله :
416- ولو تلتقی أصداؤنا بعد موتنا***ومن دون رمسینا من الأرض سبسب
لظلّ صدی صوتی وإن کنت رمّة***لصوت صدی لیلی یهشّ ویطرب
وقول توبة :
417- ولو أنّ لیلی الأخیلیّة سلمت ***علیّ ودونی جندل وصفائح
لسلّمت تسلیم البشاشة ، أوزقا***إلیها صدّی من جانب القبر صائح
وقوله :
418- لا یلفک الرّاجیک إلّا مظهرا***خلق الکرام ، ولو تکون عدیما
وقوله تعالی : (وَلْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ) أی ولیخش الذین إن شارفوا وقاربوا أن یترکوا ، وإنما أوّلنا الترک بمشارفة الترک لأن الخطاب للأوصیاء ، وإنما یتوجّه إلیهم قبل الترک ؛ لأنهم بعده أموات ، ومثله (لا یُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِیمَ) أی حتی یشارفوا رؤیته ویقاربوها ؛ لأن بعده
(فَیَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا یَشْعُرُونَ) وإذا رأوه ثم جاءهم لم یکن مجیئه لهم بغتة وهم لا یشعرون ، ویحتمل أن تحمل الرؤیة علی حقیقتها ، وذلک علی أن یکونوا یرونه فلا یظنونه عذابا مثل (وَإِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ) أو یعتقدونه عذابا ، ولا یظنونه واقعا بهم ، وعلیهما فیکون أخذه لهم بغتة بعد رؤیته ، ومن ذلک (کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ) أی إذا قارب حضوره (وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ) لأن بلوغ الأجل انقضاء العدة ، وإنما الإمساک قبله.
[*مدرس افغانی]
وأنکر ابن الحاجّ فی نقده علی المقرب مجیء لو للتعلیق فی
[شماره صفحه واقعی : 290]
المستقبل ، قال : ولهذا لا تقول «لو یقوم زید فعمرو منطلق» کما تقول ذلک مع إن.
وکذلک أنکره بدر الدین بن مالک ؛ وزعم أن إنکار ذلک قول أکثر المحققین ، قال : وغایة ما فی أدلة من أثبت ذلک أن ما جعل شرطا للو مستقبل فی نفسه ، أو مقید بمستقبل ، وذلک لا ینافی امتناعه فیما مضی لامتناع غیره ، ولا یحوج إلی إخراج «لو» عما عهد فیها من المضی ، اه.
وفی کلامه نظر فی مواضع :
أحدها : نقله عن أکثر المحققین ؛ فإنا لا نعرف من کلامهم إنکار ذلک ، بل کثیر منهم ساکت عنه ، وجماعة منهم من أثبتوه.
والثانی : أن قوله «وذلک لا ینافی - إلی آخره» مقتضاه أن الشرط یمتنع لامتناع الجواب ، والذی قرّره هو وغیره من مثبتی الامتناع فیهما أن الجواب هو الممتنع لامتناع الشرط ، ولم نر أحدا صرّح بخلاف ذلک ، إلا ابن الحاجب وابن الخباز.
فأما ابن الحاجب فإنه قال فی أمالیه : ظاهر کلامهم أن الجواب امتنع لامتناع الشرط ؛ لأنهم یذکرونها مع لو لا ؛ فیقولون : لو لا حرف امتناع لوجود ، والممتنع مع لو لا هو الثانی قطعا ؛ فکذا یکون قولهم فی لو ، وغیر هذا القول أولی ؛ لأن انتفاء السبب لا یدل علی انتفاء مسببه ؛ لجواز أن یکون ثم أسباب أخر. ویدل علی هذا (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) فإنها مسوقة لنفی التعدد فی الآلهة بامتناع الفساد ، لا أن امتناع الفساد لامتناع الآلهة ، لأنه خلاف المفهوم من سیاق أمثال هذه الآیة ، ولأنه لا یلزم من انتفاء الآلهة انتفاء الفساد ؛ ولجواز وقوع ذلک وإن لم یکن تعدّد فی الآلهة ؛ لأن المراد بالفساد
[شماره صفحه واقعی : 291]
فساد نظام العالم عن حالته ، وذلک جائز أن یفعله الإله الواحد سبحانه ، اه.
وهذا الذی قاله خلاف المتبادر فی مثل «لو جئتنی أکرمتک» وخلاف ما فسروا به عبارتهم ، إلا بدر الدین ؛ فإن المعنی انقلب علیه ، لتصریحه أولا بخلافه ، وإلا ابن الخباز ؛ فإنه من ابن الحاجب أخذ ، وعلی کلامه اعتمد ، وسیأتی البحث معه.
وقوله : «المقصود نفی التعدد لانتفاء الفساد» مسلّم ، ولکن ذلک اعتراض علی من قال : إن لو حرف امتناع لامتناع ، وقد بینا فساده.
فإن قال : إنه علی تفسیری لا اعتراض علیهم.
قلنا : فما تصنع ب- «لو جئتنی لأکرمتک» و (لَوْ عَلِمَ اللهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ) فإنّ المراد نفی الإکرام والإسماع لانتفاء المجیء وعلم الخیر فیهم ، لا العکس.
وأما ابن الخباز فإنه قال فی شرح الدرة وقد تلا قوله تعالی : (وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها) : یقول النحویون : إن التقدیر لم نشأ فلم نرفعه ، والصواب لم نرفعه فلم نشأ ؛
لأن نفی اللازم یوجب نفی الملزوم ، ووجود الملزوم یوجب وجود اللازم ، فیلزم من وجود المشیئة وجود الرفع ، ومن نفی الرفع نفی المشیئة ، اه.
والجواب أن الملزوم هنا مشیئة الرفع لا مطلق المشیئة ، وهی مساویة للرفع ، أی متی وجدت وجد ، ومتی انتفت انتفی ، وإذا کان اللازم والملزوم بهذه الحیثیة لزم من نفی کل منهما انتفاء الآخر.
الاعتراض الثالث علی کلام بدر الدین : أن ما قاله من التأویل ممکن
[شماره صفحه واقعی : 292]
فی بعض المواضع دون بعض ، فمما أمکن فیه قوله تعالی : (وَلْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا) الآیة ، إذ لا یستحیل أن یقال : لو شارفت فیما مضی أنک تخلف ذرّیّة ضعافا لخفت علیهم ، لکنک لم تشارف ذلک فیما مضی ، ومما لا یمکن ذلک فیه قوله تعالی : (وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ کُنَّا صادِقِینَ) ونحو ذلک.
وکون لو بمعنی «إن» قاله کثیر من النحویین فی نحو (وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ کُنَّا صادِقِینَ) (لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ) (قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَالطَّیِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ) (وَلَوْ أَعْجَبَتْکُمْ) (وَلَوْ أَعْجَبَکُمْ) (وَلَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ) ونحو «أعطوا السائل ولو جاء علی فرس» وقوله :
419- قوم إذا حاربوا شدّوا مآزرهم ***دون النّساء ولو باتت بأطهار
وأما نحو (وَلَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ) (أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ) وقول کعب رضی الله عنه :
420- [لقد أقوم مقاما] لو یقوم به ***أری وأسمع ما لو یسمع الفیل
فمن القسم الأول ، لا من هذا القسم ، لأن المضارع فی ذلک مراد به المضی ، وتحریر (1)ذلک أن تعلم أن خاصیة «لو» فرض ما لیس بواقع واقعا ، ومن ثم انتفی ».
شرطها فی الماضی والحال لما ثبت من کون متعلقها غیر واقع ، وخاصیة إن تعلیق أمر بأمر مستقبل محتمل ، ولا دلالة لها علی حکم شرطها فی الماضی والحال ؛ فعلی هذا قوله «ولو باتت بأطهار» یتعین فیه معنی إن ؛ لأنه خبر عن أمر مستقبل محتمل ، أما استقباله فلأن جوابه محذوف دل علیه شدّوا ، وشدّوا مستقبل ؛ لأنه جواب إذا ، وأما احتماله فظاهر ، ولا یمکن جعلها
[شماره صفحه واقعی : 293]
1) فی نسخة «وتقریر ذلک».
امتناعیة ، للاستقبال والاحتمال ، ولأن المقصود تحقق ثبوت الطهر لا امتناعه ، وأما قوله [416] «ولو تلتقی - البیت» وقوله [417] «ولو أن لیلی - البیت» فیحتمل أن لو فیهما بمعنی إن ، علی أنّ المراد مجرد الإخبار بوجود ذلک عند وجود هذه الأمور فی المستقبل ، ویحتمل أنها علی بابها وأن المقصود فرض هذه الأمور واقعة والحکم علیها مع العلم بعدم وقوعها.
والحاصل أن الشرط متی کان مستقبلا محتملا ، ولیس المقصود فرضه الآن أو فیما مضی ؛ فهی بمعنی إن ، ومتی کان ماضیا أو حالا أو مستقبلا ، ولکن قصد فرضه الآن أو فیما مضی ؛ فهی الامتناعیة.
[*مدرس افغانی]
والثالث : أن تکون حرفا مصدریا بمنزلة أن إلا أنها لا تنصب ، وأکثر وقوع هذه بعد ودّ أو یودّ ، نحو (وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ) (یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ) ومن وقوعها بدونهما قول قتیلة :
421- ما کان ضرّک لو مننت ، وربّما***منّ الفتی وهو المغیظ المحنق
وقوله الأعشی :
422- وربّما فات قوما جلّ أمرهم ***من التّأنّی ، وکان الحزم لو عجلوا
وقول امرئ القیس :
423- تجاوزت أحراسا علیها ومعشرا***علی حراصا لو یسرّون مقتلی [ص 522]
وأکثرهم لم یثبت ورود لو مصدریة ، والذی أثبته الفراء وأبو علی وأبو البقاء والتبریزی وابن مالک.
ویقول المانعون فی نحو (یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ) : إنها شرطیة ، وإن مفعول یؤد وجواب لو محذوفان ، والتقدیر : یود أحدهم التعمیر لو
[شماره صفحه واقعی : 294]
یعمر ألف سنة لسرّه ذلک ، ولا خفاء بما فی ذلک من التکلف.
ویشهد للمثبتین قراءة بعضهم (ودوا لو یدهن فیدهنوا) بحذف النون ، فعطف یدهنوا بالنصب علی یدهن لما کان معناه أن تدهن.
ویشکل علیهم دخولها علی أنّ فی نحو (وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَبَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً).
وجوابه أن لو إنما دخلت علی فعل محذوف مقدر بعد لو تقدیره تود لو ثبت أن بینها.
وأورد ابن مالک السؤال فی (فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً) وأجاب بما ذکرنا ، وبأن هذا من باب توکید اللفظ بمرادفه نحو (فِجاجاً سُبُلاً) والسؤال فی الآیة مدفوع من أصله ، لأن لو فیها لیست مصدریة ، وفی الجواب الثانی نظر ، لأن توکید الموصول قبل مجیء صلته شاذ کقراءة زید بن علی (وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ) بفتح المیم.
والرابع : أن تکون للتمنی نحو «لو تأتینی فتحدّثنی» قیل : ومنه (فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً) أی فلیت لنا کرة ، ولهذا نصب (فَنَکُونَ) فی جوابها کما انتصب (فَأَفُوزَ) فی جواب لیت فی (یا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ) ولا دلیل فی هذا ، لجواز أن یکون النصب فی (فَنَکُونَ)(1)) مثله فی (إِلَّا وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً) وقول میسون :
424- ولبس عباءة وتقرّ عینی ***أحبّ إلیّ من لبس الشّفوف
[ص 283 و 361 و 479 و 551]
[شماره صفحه واقعی : 295]
1) فی نسخة «لجواز أن یکون النصب فی فأفور».
واختلف فی «لو» هذه ؛ فقال ابن الضائع وابن هشام : هی قسم برأسها لا تحتاج إلی جواب کجواب الشرط ، ولکن قد یؤتی لها بجواب منصوب کجواب لیت ، وقال بعضهم : هی لو الشرطیة أشربت معنی التمنی ، بدلیل أنهم جمعوا لها بین جوابین : جواب منصوب بعد الفاء ، وجواب باللام کقوله :
425- فلو نبش المقابر عن کلیب ***فیخبر بالذّنائب أیّ زیر
بیوم الشّعثمین لقرّ عینا***وکیف لقاء من تحت القبور؟
وقال ابن مالک : هی لو المصدریة أغنت عن فعل التمنی ، وذلک أنه أورد قول الزمخشری «وقد تجیء لو فی معنی التمنی فی نحو لو تأتینی فتحدثنی» فقال : إن أراد أن الأصل «وددت لو تأتینی فتحدثنی» فحذف فعل التمنی لدلالة لو علیه فأشبهت لیت فی الإشعار بمعنی التمنی فکان لها جواب کجوابها فصحیح ، أو أنها حرف وضع للتمنی کلیت فممنوع ؛ لاستلزامه منع الجمع بینها وبین فعل التمنی کما لا یجمع بینه وبین لیت ، اه.
[*مدرس افغانی]
الخامس : أن تکون للعرض نحو «لو تنزل عندنا فتصیب خیرا» ذکره فی التسهیل.
وذکر ابن هشام اللّخمی وغیره لها معنی آخر ، وهو التقلیل نحو «تصدّقوا ولو بظلف محرق» وقوله تعالی (وَلَوْ عَلی أَنْفُسِکُمْ) وفیه نظر. ».
وهنا مسائل : إحداها ، أن «لو» خاصة بالفعل ، وقد یلیها اسم مرفوع معمول لمحذوف یفسره ما بعده ، أو اسم منصوب کذلک ، أو خبر لکان محذوفة ، أو اسم هو فی الظاهر مبتدأ وما بعده خبر ؛ فالأول کقولهم «لو ذات
[شماره صفحه واقعی : 296]
سوار لطمتنی» وقول عمر رضی الله عنه «لو غیرک قالها یا أبا عبیدة» وقوله :
426- لو غیرکم علق الزّبیر بحبله ***أدّی الجوار إلی بنی العوّام
والثانی نحو «لو زیدا رأیته أکرمته» والثالث نحو «التمس ولو خاتما من حدید ، واضرب ولو زیدا ، وألا ماء ولو باردا» وقوله :
427- لا یأمن الدّهر ذو بغی ولو ملکا***جنوده ضاق عنها السّهل والجبل
واختلف فی (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ) فقیل : من الأول ، والأصل : لو تملکون تملکون ، فحذف الفعل الأول فانفصل الضمیر ، وقیل : من الثالث ، أی لو کنتم تملکون ، وردّ بأن المعهود بعد لو حذف کان ومرفوعها معا ؛ فقیل : الأصل لو کنتم أنتم تملکون فحذفا ، وفیه نظر ؛ للجمع بین الحذف والتوکید.
والرابع نحو قوله :
428- لو بغیر الماء حلقی شرق ***کنت کالغصّان بالماء اعتصار
وقوله :
429- لو فی طهیّة أحلام لما عرضوا***دون الّذی أنا أرمیه ویرمینی
واختلف فیه ؛ فقیل : محمول علی ظاهره وإن الجملة الاسمیة ولیتها شذوذا کما قیل فی قوله :
[ونبّئت لیلی أرسلت بشفاعة***إلیّ] فهلا نفس لیلی شفیعها [109]
وقال الفارسی : هو من النوع الأول ، والأصل لو شرق حلقی هو شرق ، فحذف الفعل أولا والمبتدأ آخرا ، وقال المتنبی :
[شماره صفحه واقعی : 297]
430- ولو قلم ألقیت فی شقّ رأسه ***من السّقم ما غیّرت من خطّ کاتب
فقیل : لحن ؛ لأنه لا یمکن أن یقدر ولو ألقی قلم ، وأقول : روی بنصب قلم ورفعه ، وهما صحیحان ، والنصب أوجه بتقدیر : ولو لابست قلما ، کما یقدر فی نحو «زیدا حبست علیه» والرفع بتقدیر فعل دل علیه المعنی ، أی ولو حصل قلم ، أی ولو لوبس قلم ، کما قالوا فی قوله :
431- إذا ابن أبی موسی بلالا بلغته ***[فقام بفأس بین وصلیک جازر]
فیمن رفع ابنا : إن التقدیر إذا بلغ ، وعلی الرفع فیکون ألقیت صفة لقلم ، ومن الأولی تعلیلیة علی کل حال متعلقة بألقیت ، لا بغیرت ؛ لوقوعه فی حیز ما النافیة ، وقد تعلّق بغیرت ؛ لأن مثل ذلک یجوز فی الشعر کقوله :
ونحن عن فضلک ما استغنینا [137]
[*مدرس افغانی]
المسألة الثانیة : تقع «أنّ» بعدها کثیرا نحو (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا) (وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا) (وَلَوْ أَنَّا کَتَبْنا عَلَیْهِمْ) (وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما یُوعَظُونَ بِهِ) وقوله :
ولو أنّ ما أسعی لأذنی معیشة***[کفانی ولم أطلب قلیل من المال] [414]
وموضعها عند الجمیع رفع ، فقال سیبویه : بالابتداء ولا تحتاج إلی خبر ؛ لاشتمال صلتها علی المسند والمسند إلیه ، واختصت من بین سائر ما یؤول بالاسم بالوقوع بعد لو ، کما اختصت غدوة بالنصب بعد لدن ، والحین بالنصب بعد لات ، وقیل : علی الابتداء والخبر محذوف ، ثم قیل : یقدر مقدما ، أی ولو ثابت إیمانهم ، علی حد (وَآیَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا) وقال ابن عصفور : بل یقدر هنا مؤخرا ، ویشهد له أنه یأتی مؤخرا بعد أما کقوله :
432- عندی اصطبار ، وأمّا أنّنی جزع ***یوم النّوی فلوجد کاد یبرینی
[شماره صفحه واقعی : 298]
وذلک لأن لعل لا تقع هنا ؛ فلا تشتبه أنّ المؤکدة إذا قدمت بالتی بمعنی لعل ، فالأولی حینئذ أن یقدر مؤخرا علی الأصل ، أی ولو إیمانهم ثابت.
وذهب المبرد والزجاج والکوفیون إلی أنه علی الفاعلیة ، والفعل مقدر بعدها ، أی ولو ثبت أنهم آمنوا ، ورجّح بأن فیه إبقاء لو علی الاختصاص بالفعل.
قال الزمخشری : ویجب کون خبر أنّ فعلا لیکون عوضا من الفعل المحذوف ، وردّه ابن الحاجب وغیره بقوله تعالی (وَلَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ) وقالوا : إنما ذاک فی الخبر المشتق لا الجامد کالذی فی الآیة وفی قوله :
433- ما أطیب العیش لو أنّ الفتی حجر***تنبو الحوادث عنه وهو ملموم
وقوله :
434- ولو أنها عصفورة لحسبتها***مسوّمة تدعو عبیدا وأزنما
ورد ابن مالک قول هؤلاء بأنه قد جاء اسما مشتقا کقوله :
435- لو أنّ حیّا مدرک الفلاح ***أدرکه ملاعب الرّماح
وقد وجدت آیة فی التنزیل وقع فیها الخبر اسما مشتقا ، ولم یتنبه لها الزمخشری ، کما لم یتنبه لآیة لقمان ، ولا ابن الحاجب وإلا لما منع من ذلک ، ولا ابن مالک وإلا لما استدل بالشعر ، وهی قوله تعالی : (یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بادُونَ فِی الْأَعْرابِ) ووجدت آیة الخبر فیها ظرف [لغو] وهی (لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِکْراً مِنَ الْأَوَّلِینَ).
المسألة الثالثة : لغلبة دخول «لو» علی الماضی لم تجزم ، ولو أرید بها معنی إن الشرطیة ، وزعم بعضهم أن الجزم بها مطرد علی لغة ، وأجازه جماعة
[شماره صفحه واقعی : 299]
فی الشعر منهم ابن الشجری کقوله :
436- لو یشأ طار به ذو میعة***لاحق الآطال نهد ذو خصل [ص 698]
وقوله :
437- تامت فؤادک لو یحزنک ما صنعت ***إحدی نساء بنی ذهل بن شیبانا
وقد خرج هذا علی أن ضمة الإعراب سکنت تخفیفا کقراءة أبی عمرو (وَیَنْصُرْکُمْ) و(یُشْعِرُکُمْ) و(یَأْمُرُکُمْ) والأول علی لغة من یقول شایشا بألف ، ثم أبدلت همزة ساکنة ؛ کما قیل العألم والخأتم ، وهو توجیه قراءة ابن ذکوان (مِنْسَأَتَهُ) بهمزة ساکنة ؛ فإن الأصل (مِنْسَأَتَهُ) بهمزة مفتوحة مفعلة من نسأه إذا أخّره ، ثم أبدلت الهمزة ألفا ثم الألف همزة ساکنة.
[*مدرس افغانی]
المسألة الرابعة : جواب لو إما مضارع منفی بلم نحو «لو لم یخف الله لم یعصه» أو ماض مثبت ، أو منفی بما ، والغالب علی المثبت دخول اللام علیه نحو (لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً) ومن تجرده منها (لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً) والغالب علی المنفی تجرده منها نحو (وَلَوْ شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ) ومن اقترانه بها قوله :
438- ولو نعطی الخیار لما افترقنا***ولکن لا خیار مع اللّیالی
ونظیره فی الشذوذ اقتران جواب القسم المنفی بما بها کقوله :
439- أما والّذی لو شاء لم یخلق النّوی ***لئن غبت عن عینی لما غبت عن قلبی
وقد ورد جواب «لو» الماضی مقرونا بقد وهو غریب کقول جریر :
[شماره صفحه واقعی : 300]
440- لو شئت قد نقع الفؤاد بشربة***تدع الحوائم لا یجدن غلیلا
ونظیره فی الشذوذ اقتران جواب لو لا بها کقول جریر أیضا :
لو لا رجاؤک قد قتّلت أولادی [94]
قیل : وقد یکون جواب لو جملة اسمیة مقرونة باللام أو بالفاء ، کقوله تعالی (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ خَیْرٌ) وقیل : هی جواب لقسم مقدر ، وقول الشاعر :
441- قالت سلامة : لم یکن لک عادة***أن تترک الأعداء حتّی تعذرا
لو کان قتل یا سلام فراحة***لکن فررت مخافة أن أوسرا
: علی أربعة أوجه :
أحدها : أن تدخل علی [جملتین] اسمیة ففعلیة لربط امتناع الثانیة بوجود الأولی نحو : «لو لا زید لأکرمتک» أی لو لا زید موجود ، فأما قوله علیه الصلاة والسّلام : «لو لا أن أشقّ علی أمّتی لأمرتهم بالسّواک عند کلّ صلاة» فالتقدیر لو لا مخافة أن أشق علی أمتی لأمرتهم ، أی أمر إیجاب ، وإلّا لا نعکس معناها ؛ إذ الممتنع المشقة ، والموجود الأمر.
ولیس المرفوع بعد لو لا م فاعلا بفعل محذوف ، ولا بلو لا لنیابتها عنه ، ولا بها أصالة ، خلافا لزاعمی ذلک ، بل رفعه بالابتداء ، ثم قال أکثرهم : یجب کون الخبر کونا مطلقا محذوفا ، فإذا أرید الکون المقید لم یجز أن تقول «لو لا زید قائم» ولا أن تحذفه ، بل تجعل مصدره هو المبتدأ ؛ فتقول «لو لا قیام زید لأتیتک» أو تدخل أنّ علی المبتدأ فتقول «لو لا أنّ زیدا قائم» وتصیر أنّ وصلتها مبتدأ محذوف الخبر وجوبا ، أو مبتدأ لا خبر له ، أو فاعلا بثبت محذوفا ، علی الخلاف السابق فی فصل «لو».
وذهب الرمانی وابن الشجری والشلوبین وابن مالک إلی أنه یکون کونا مطلقا
[شماره صفحه واقعی : 301]
کالوجود والحصول فیجب حذفه ، وکونا مقیدا کالقیام والقعود فیجب ذکره إن لم یعلم نحو «لو لا قومک حدیثو عهد بالإسلام لهدمت الکعبة» ویجوز الأمران إن علم ، وزعم ابن الشجری أن من ذکره (وَلَوْ لا فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ) وهذا غیر متعین ؛ لجواز تعلق الظرف بالفضل ، ولحّن جماعة ممن أطلق وجوب حذف الخبر المعریّ فی قوله فی وصف سیف :
442- یذیب الرّعب منه کلّ عضب ***فلولا الغمد یمسکه لسالا [ص 542]
ولیس یجید ؛ لاحتمال تقدیر «یمسکه» بدل اشتمال علی أن الأصل أن یمسکه ، ثم حذفت أن وارتفع الفعل ، أو تقدیر یمسکه جملة معترضة ، وقیل : یحتمل أنه حال من الخبر المحذوف ، وهذا مردود بنقل الأخفش أنهم لا یذکرون الحال بعدها ؛ لأنه خبر فی المعنی ، وعلی الإبدال والاعتراض والحال عند من قال به یتخرج أیضا قول تلک المرأة :
443- فو الله لو لا الله تخشی عواقبه ***لزعزع من هذا السّر جوانبه
وزعم ابن الطراوة أن جواب لو لا أبدا هو خبر المبتدأ ، ویرده أنه لا رابط بینهما.
وإذا ولی لو لا مضمر فحقّه أن یکون ضمیر رفع ، نحو (لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ) وسمع قلیلا «لولای ، ولولاک ، ولولاه» خلافا للمبرد.
[ثم] قال سیبویه والجمهور : هی جارة للضمیر مختصة به ، کما اختصت حتی والکاف بالظاهر ، ولا تتعلق لو لا بشیء ، وموضع المجرور بها رفع بالابتداء ، والخبر محذوف.
وقال الأخفش : الضمیر مبتدأ ، ولو لا غیر جارة ، ولکنهم أنابوا الضمیر
[شماره صفحه واقعی : 302]
المخفوض عن المرفوع ، کما عکسوا ؛ إذ قالوا «ما أنا کأنت ، ولا أنت کأنا» وقد أسلفنا أن النیابة إنما وقعت فی الضمائر المنفصلة لشبهها فی استقلالها بالأسماء الظاهرة ؛ فإذا عطف علیه اسم ظاهر نحو «لولاک وزید» تعین رفعه ، لأنها لا تخفض الظاهر.
[*مدرس افغانی]
الثانی : أن تکون للتحضیص والعرض فتختص بالمضارع أو ما فی تأویله نحو «لو لا تستغفرون الله» ونحو (لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ) والفرق بینهما أن التحضیص طلب بحثّ وإزعاح ، والعرض طلب بلین وتأدب.
والثالث : أن تکون للتوبیخ والتندیم فتختص بالماضی نحو (لَوْ لا جاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ) (فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ قُرْباناً آلِهَةً) ومنه (وَلَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهذا) إلا أن الفعل أخّر ، وقوله :
444- تعدّون عقر النّیب أفضل مجدکم ***بنی ضوطری لو لا الکمیّ المقنّعا
إلا أن الفعل أضمر ، أی لو لا عددتم ، وقول النحویین «لو لا تعدون» مردود ؛
إذ لم یرد أن یحضّهم علی أن یعدّوا فی المستقبل ، بل المراد توبیخهم علی ترک عدّه فی الماضی ، وإنما قال «تعدون» علی حکایة الحال ؛ فإن کان مراد النحویین مثل ذلک فحسن.
وقد فصلت من الفعل بإذ وإذا معمولین له ، وبجملة شرطیة معترضة ؛ فالأول نحو (وَلَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ) (فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا) والثانی والثالث نحو (فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَأَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ وَلکِنْ لا تُبْصِرُونَ) (فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ تَرْجِعُونَها) المعنی فهلّا ترجعون الروح إذا بلغت الحلقوم إن کنتم غیر مدینین ، وحالتکم
[شماره صفحه واقعی : 303]
أنکم تشاهدون ذلک ، ونحن أقرب إلی المحتضر منکم بعلمنا ، أو بالملائکة ، ولکنکم لا تشاهدون ذلک ، ولو لا الثانیة تکرار للأولی.
الرابع : الاستفهام ، نحو (لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ) (لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ) قاله الهروی ، وأکثرهم لا یذکره ، والظاهر أن الأولی للعرض ، وأن الثانیة مثل (لَوْ لا جاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ).
وذکر الهروی أنها تکون نافیة بمنزلة لم ، وجعل منه (فَلَوْ لا کانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِیمانُها إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ) والظاهر أن المعنی علی التوبیخ ، أی فهلا کانت قریة واحدة من القری المهلکة تابت عن الکفر قبل مجیء العذاب فنفعها ذلک ، وهو تفسیر الأخفش والکسائی والفراء وعلی بن عیسی والنحاس ، ویؤیده قراءة أبیّ وعبد الله (فهلا کانت) ویلزم من هذا المعنی النفی ؛ لأن التوبیخ یقتضی عدم الوقوع ، وقد یتوهم أن الزمخشری قائل بأنها للنفی لقوله : «والاستثناء منقطع بمعنی لکن ، ویجوز کونه متصلا والجملة فی معنی النفی ، کأنه قیل : ما آمنت» ولعله إنما أراد ما ذکرنا ، ولهذا قال «والجملة فی معنی النفی «ولم یقل «ولو لا للنفی» وکذا قال فی (فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا) : معناه نفی التضرع ، ولکنه جیء بلو لا لیفاد أنهم لم یکن لهم عذر فی ترک التضرع إلا عنادهم وقسوة قلوبهم وإعجابهم بأعمالهم التی زیّنها الشیطان لهم ، اه-
فإن احتجّ محتج للهروی بأنه قریء بنصب (قَوْمَ) علی أصل الاستثناء ، ورفعه علی الإبدال ، فالجواب أنّ الإبدال یقع بعد ما فیه رائحة النفی ، کقوله :
445- [وبالصّریمة منهم منزل خلق] ***عاف تغیّر إلّا النّؤی والوتد
[شماره صفحه واقعی : 304]
فرفع لما کان تغیر بمعنی لم یبق علی حاله ، وأدقّ من هذه قراءة بعضهم (فشربوا منه إلا قلیل منهم) لما کان شربوا منه فی معنی فلم یکونوا منه ، بدلیل (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی) ویوضح لک ذلک أن البدل فی غیر الموجب أرجح من النصب ، وقد أجمعت السبعة علی النصب فی (إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ) فدل علی أن الکلام موجب ، ولکن فیه رائحة غیر الإیجاب ، کما فی قوله :
عاف تغیّر إلّا النّؤی والوتد [445]
تنبیه - لیس من أقسام «لو لا» الواقعة فی نحو قوله :
446- ألا زعمت أسماء أن لا أحبّها***فقلت : بلی لو لا ینازعنی شغلی
لأن هذه کلمتان بمنزلة قولک «لو لم» والجواب محذوف ، أی لو لم ینازعنی شغلی لزرتک ، وقیل : بل هی لو لا الامتناعیّة ، والفعل بعدها علی إضمار «أن» علی حد قولهم «تسمع بالمعیدیّ خیر من أن تراه».
: بمنزلة لو لا ، تقول : لو ما زید لأکرمتک ، وفی التنزیل (لَوْ ما تَأْتِینا بِالْمَلائِکَةِ) وزعم المالقی أنها لم تأت إلا للتحضیض ، ویرده قول الشاعر :
447- لو ما الإصاخة للوشاة لکان لی ***من بعد سخطک فی رضاک رجاء
: حرف جزم لنفی المضارع وقلبه ماضیا ، نحو (لَمْ یَلِدْ وَلَمْ
[شماره صفحه واقعی : 305]
یُولَدْ) الآیة. وقد یرفع الفعل [المضارع] بعدها ، کقوله :
448- لو لا فوارس من نعم وأسرتهم ***یوم الصّلیفاء لم یوفون بالجار [ص 339]
فقیل : ضرورة ، وقال ابن مالک : لغة.
وزعم اللحیانی أن بعض العرب ینصب بها کقراءة بعضهم (أَلَمْ نَشْرَحْ) وقوله :
449- فی أیّ یومیّ من الموت أفرّ***أیوم لم یقدر أم یوم قدر
وخرجا علی أن الأصل «نشرحن» و «یقدرن» ثم حذفت نون التوکید الخفیفة وبقیت الفتحة دلیلا علیها ، وفی هذا شذوذان : توکید المنفی بلم ، وحذف النون لغیر وقف ولا ساکنین ، وقال أبو الفتح : الأصل یقدر بالسکون ، ثم لما تجاورت الهمزة المفتوحة والراء الساکنة - وقد أجرت العرب الساکن المجاور للمحرک مجری المحرک ، والمحرک مجری الساکن ، إعطاء للجار حکم مجاوره - أبدلوا الهمزة المحرکة ألفا ، کما تبدل الهمزة الساکنة بعد الفتحة ، یعنی ولزم حینئذ فتح ما قبلها ؛ إذ لا تقع الألف إلا بعد فتحة ، قال : وعلی ذلک قولهم : المراة ، والکماة ، بالألف ، وعلیه خرج أبو علی قول عبد یغوث :
450- [وتضحک منّی شیخة عبشمیّة] ***کأن لم ترا قبلی أسیرا یمانیا
[ص 278]
فقال : أصله ترأی - بهمزة بعدها ألف - کما قال سراقة البارقی :
451- أری عینیّ ما لم ترأیاه ***[کلانا عالم بالتّرهات]
ثم حذفت الألف للجازم ، ثم أبدلت الهمزة ألفا لما ذکرنا ، وأقیس من تخریجهما أن یقال فی قوله «أیوم لم یقدر» : نقلت حرکة همزة أم إلی راء
[شماره صفحه واقعی : 306]
یقدر ، ثم أبدلت الهمزة
الساکنة ألفا ، ثم الألف همزة متحرکة لالتقاء الساکنین ، وکانت الحرکة فتحة إتباعا لفتحة الراء ، کما فی (وَلَا الضَّالِّینَ) فیمن همزه ، وکذلک القول فی «المراة والکماة» وقوله :
کأن لم ترا قبلی أسیرا یمانیا [450]
ولکن لم تحرک الألف فیهنّ لعدم التقاء الساکنین.
وقد تفصل من مجزومها فی الضرورة بالظرف کقوله :
452- فذاک ولم - إذا نحن امترینا - ***تکن فی النّاس یدرکک المراء
وقوله :
453- فأضحت مغانیها قفارا رسومها***کأن لم - سوی أهل من الوحش - تؤهل
وقد یلیها الاسم معمولا لفعل محذوف یفسره ما بعده کقوله :
454- ظننت فقیرا ذا غنی ثمّ نلته ***فلم ذا رجاء ألقه غیر واهب
: علی ثلاثة أوجه :
[*مدرس افغانی]
أحدها : أنها تختص بالمضارع فتجزمه وتنفیه وتقلبه ماضیا کلم ، إلا أنها تفارقها فی خمسة أمور :
أحدها : أنها لا تقترون بأداة شرط ، لا یقال «إن لمّا تقم» وفی التنزیل (وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ) (وَإِنْ لَمْ یَنْتَهُوا).
الثانی : أن منفیها مستمر النفی إلی الحال کقوله :
455- فإن کنت مأکولا فکن خیرا آکل ***وإلّا فأدرکنی ولمّا أمزّق
[شماره صفحه واقعی : 307]
ومنفی لم یحتمل الاتصال نحو (وَلَمْ أَکُنْ بِدُعائِکَ رَبِّ شَقِیًّا) والانقطاع مثل (لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً) ولهذا جاز «لم یکن ثم کان» ولم یجز «لما یکن ثم کان» بل یقال «لما یکن وقد یکون» ومثّل ابن مالک للنفی المنقطع بقوله :
456- وکنت إذ کنت إلهی وحدکا***لم یک شیء یا إلاهی قبلکا
وتبعه ابنه فیما کتب علی التسهیل ، وذلک وهم فاحش.
ولامتداد النفی بعد لما لم یجز اقترانها بحرف التعقیب ، بخلاف لم ، تقول قمت فلم تقم ، لأن معناه وما قمت عقیب قیامی ، ولا یجوز «قمت فلما تقم» لأن معناه وما قمت إلی الآن.
الثالث : أن منفی لما لا یکون إلا قریبا من الحال ، ولا یشترط ذلک فی منفی لم ، تقول : لم یکن زید فی العام الماضی مقیما ، ولا یجوز «لما یکن» وقال ابن مالک : لا یشترط کون منفی لما قریبا من الحال مثل «عصی إبلیس ربّه ولمّا یندم» بل ذلک غالب لا لازم.
الرابع : أن منفی لما متوقّع ثبوته ، بخلاف منفی لم ، ألا تری أن معنی (بَلْ لَمَّا یَذُوقُوا عَذابِ) أنهم لم یذوقوه إلی الآن وأن ذوقهم له متوقّع ، قال الزمخشری فی (وَلَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ) : ما فی لما من معنی التوقع دالّ علی أن هؤلاء قد آمنوا فیما بعد ، اه. ولهذا أجازوا «لم یقض ما لا یکون» ومنعوه فی لما.
وهذا الفرق بالنسبة إلی المستقبل ، فأما بالنسبة إلی الماضی فهما سیّان فی نفی المتوقع وغیره ، مثال المتوقع أن تقول : ما لی قمت ولم تقم ، أو ولما تقم ، ومثال غیر المتوقع أن تقول ابتداء : لم تقم ، أو لما تقم.
[شماره صفحه واقعی : 308]
الخامس : أن منفی لما جائز الحذف لدلیل ، کقوله :
457- فجئت قبورهم بدأ ولمّا***فنادیت القبور فلم یجبنه
أی ولما أکن بدأ قبل ذلک ، أی سیدا ، ولا یجوز «وصلت إلی بغداد ولم» ترید ولم أدخلها ، فأما قوله :
458- احفظ ودیعتک الّتی استودعتها***یوم الأعازب إن وصلت وإن لم
فضرورة.
وعلة هذه الأحکام کلها أن لم لنفی فعل ، ولما لنفی قد فعل.
الثانی من أوجه لما : أن تختصّ بالماضی ؛ فتقتضی جملتین وجدت ثانیتهما عند وجود أولاهما ، نحو «لما جاءنی أکرمته» ویقال فیها : حرف وجود لوجود ، وبعضهم یقول : حرف وجوب لوجوب ، وزعم ابن السراج وتبعه الفارسی وتبعهما ابن جنی وتبعهم جماعة أنها ظرف بمعنی حین ، وقال ابن مالک : بمعنی إذ ، وهو حسن ؛ لأنها مختصة بالماضی وبالإضافة إلی الجملة.
وردّ ابن خروف علی مدّعی الاسمیة بجواز أن یقال : لما أکرمتنی أمس أکرمتک الیوم ، لأنها إذا قدّرت ظرفا کان عاملها الجواب ، والواقع فی الیوم لا یکون فی الأمس.
والجواب أن هذا مثل (إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ) والشرط لا یکون إلا مستقبلا ، ولکن المعنی إن ثبت أنی کنت قلته ، وکذا هنا. المعنی لما ثبت الیوم إکرامک لی أمس أکرمتک.
ویکون جوابها فعلا ماضیا اتفاقا ، وجملة اسمیة مقرونة بإذا الفجائیة أو بالفاء عند ابن مالک ، وفعلا مضارعا عند ابن عصفور ، دلیل الأول (فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ
أَعْرَضْتُمْ) والثانی (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ)
[شماره صفحه واقعی : 309]
والثالث (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) والرابع (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِیمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْری یُجادِلُنا) وهو مؤول یجادلنا ، وقیل فی آیة الفاء : إن الجواب محذوف ، أی انقسموا قسمین فمنهم مقتصد ، وفی آیة المضارع إن الجواب (جاءَتْهُ الْبُشْری) علی زیادة الواو ، أو محذوف ، أی أقبل یجادلنا.
ومن مشکل لمّا هذه قول الشاعر :
459- أقول لعبد الله لمّا سقاؤنا***ونحن بوادی عبد شمس وهاشم
فیقال : أین فعلاها؟ والجواب أن «سقاؤنا» فاعل بفعل محذوف یفسره وهی بمعنی سقط ، والجواب محذوف تقدیره قلت ، بدلیل قوله أقول ، وقوله «شم» أمر من قولک «شمت البرق» إذا نظرت إلیه ، والمعنی لما سقط سقاؤنا قلت لعبد الله شمه.
[*مدرس افغانی]
والثالث : أن تکون حرف استثناء ؛ فتدخل علی الجملة الاسمیة ، نحو (إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ) فیمن شدد المیم ، وعلی الماضی لفظا لا معنی نحو «أنشدک الله لمّا فعلت» أی ما أسألک إلا فعلک ، قال :
460- قالت له : بالله یا ذا البردین ***لمّا غنثت نفسا أو اثنین
وفیه رد لقول الجوهری : إنّ لما بمعنی إلا غیر معروف فی اللغة.
وتأتی لما مرکبة من کلمات ، ومن کلمتین.
فأما المرکبة من کلمات فکما تقدم فی (وَإِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ) فی قراءة ابن عامر وحمزة وحفص بتشدید نون إنّ ومیم لمّا ، فیمن قال : الأصل لمن ما فأبدلت النون میما وأدغمت ، فلما کثرت المیمات حذفت الأولی ، وهذا القول ضعیف ؛ لأن حذف مثل هذه المیم استثقالا لم یثبت ،
[شماره صفحه واقعی : 310]
وأضعف منه قول آخر : إن الأصل لمّا بالتنوین بمعنی جمعا ، ثم حذف التنوین إجراء للوصل مجری الوقف ، لأن استعمال لما فی هذا المعنی بعید ، وحذف التنوین من المنصرف فی الوصل أبعد ؛ وأضعف من هذا قول آخر : إنه فعلی من اللّمم ، وهو بمعناه ؛ ولکنه منع الصرف لألف التأنیث ، ولم یثبت استعمال هذه اللفظة ، وإذا کان فعلی فهلّا کتب بالیاء ، وهلّا أماله من قاعدته الإمالة ، واختار ابن الحاجب أنها لمّا الجازمة حذف فعلها ، والتقدیر : لمّا یهملوا ، أو لما یترکوا ؛ لدلالة ما تقدم من قوله تعالی (فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَسَعِیدٌ) ثم ذکر الأشقیاء والسعداء ومجازاتهم ، قال : ولا أعرف وجها أشبه من هذا ، وإن کانت النفوس تستبعده من جهة أن مثله لم یقع فی التنزیل ، والحقّ أن لا یستبعد لذلک ، اه. وفی تقدیره نظر ، والأولی عندی أن یقدر «لمّا یوفّوا أعمالهم» أی أنهم إلی الآن لم یوفّوها وسیوفّونها ، ووجه رجحانه أمران ؛ أحدهما : أن بعده (لَیُوَفِّیَنَّهُمْ) وهو دلیل علی أن التوفیة لم تقع بعد وأنها ستقع ، والثانی : أن منفیّ لمّا متوقع الثبوت کما قدمنا ، والإهمال غیر متوقع الثبوت.
[*مدرس افغانی]
وأما قراءة أبی بکر بتخفیف (إِنَّ) وتشدید (فَلَمَّا) فتحتمل وجهین ؛ أحدهما : أن تکون مخففة من الثقیلة ، ویأتی فی لما تلک الأوجه ، والثانی : أن تکون أن نافیة ، و(کُلا) مفعول بإضمار أری ، ولما بمعنی إلّا.
وأما قراءة النحویین بتشدید النون وتخفیف المیم وقراءة الحرمیین بتخفیفهما فإنّ فی الأولی علی أصلها من التشدید ووجوب الإعمال ، وفی الثانیة مخففة من الثقیلة ، وأعملت علی أحد الوجهین ، واللام من لما فیهما لام الابتداء ، وقیل : أو هی فی قراءة التخفیف الفارقة بین إن النافیة والمخففة من الثقیلة ، ولیس کذلک ؛ لأن تلک إنما تکون عند تخفیف إن وإهمالها ، وما
[شماره صفحه واقعی : 311]
زائدة للفصل بین اللامین کما زیدت الألف للفصل بین الهمزتین فی نحو (أَأَنْذَرْتَهُمْ) وبین النونات فی نحو «اضربنانّ یا نسوة» قیل : ولیست موصولة بجملة القسم لأنها إنشائیة ، ولیس کذلک ؛ لأن الصلة فی المعنی جملة الجواب ، وإنما جملة القسم مسوقة لمجرد التوکید ، ویشهد لذلک قوله تعالی (وَإِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ) لا یقال : لعل من نکرة أی لفریق لیبطئن ؛ لأنها حینئذ تکون موصوفة ، وجملة الصفة کجملة الصلة فی اشتراط الخبریة.
وأما المرکبة من کلمتین فکقوله :
461- لمّا رأیت أبا یزید مقاتلا***أدع القتال وأشهد الهیجاء [ص 529 و 694]
وهو لغز ، یقال فیه : أین جواب لما؟ وبم انتصب أدع؟ وجواب الأول أن الأصل «لن ما» ثم أدغمت النون فی المیم للتقارب ، ووصلا خطا للالغاز ، وإنما حقهما أن یکتبا منفصلین ، ونظیره فی الإلغاز قوله :
462- عافت الماء فی الشّتاء ، فقلنا***برّدیه تصادفیه سخینا
فیقال : کیف یکون التبرید سببا لمصادفته سخینا؟ وجوابه أن الأصل «بل ردیه» ثم کتب علی لفظه للالغاز ، وعن الثانی أن انتصابه بلن ، وما الظرفیة وصلتها ظرف له فاصل بینه وبین لن للضرورة ، فیسأل حینئذ : کیف یجتمع قوله لن أدع القتال مع قوله لن أشهد الهیجاء؟ فیجاب بأن أشهد لیس معطوفا علی أدع ، بل نصبه بأن مضمرة ، وأن والفعل عطف علی القتال ، أی لن أدع القتال وشهود الهیجاء علی حد قول میسون :
ولبس عباءة وتقرّ عینی [425]
: حرف نصب ونفی واستقبال ، ولیس أصله وأصل لم لا فأبدلت
[شماره صفحه واقعی : 312]
الألف نونا فی لن ومیما فی لم خلافا للفراء ؛ لأن المعروف إنما هو إبدال النون ألفا لا العکس نحو (لَنَسْفَعاً) و(لَیَکُوناً) ولا أصل لن «لا أن» فحذفت الهمزة تخفیفا والألف للساکین خلافا للخلیل والکسائی ، بدلیل جواز تقدیم معمول معمولها علیها نحو «زیدا لن أضرب» خلافا للأخفش الصغیر ، وامتناع نحو «زیدا یعجبنی أن تضرب» خلافا للفراء ، ولأن الموصول وصلته مفرد ، ولن أفعل کلام تام ، وقول المبرد إنه مبتدأ حذف خبره أی لا الفعل واقع مردود بأنه لم ینطق به مع أنه لم یسد شیء مسدّه ، بخلاف نحو «لو لا زید لأکرمتک»
[*مدرس افغانی]
وبأن الکلام تام بدون المقدر ، وبأنّ لا الداخلة علی الجملة الاسمیة واجبة التکرار إذا لم تعمل ، ولا التفات له فی دعوی عدم وجوب ذلک ؛ فإن الاستقراء یشهد بذلک.
ولا تفید لن توکید النفی خلافا للزمخشری فی کشافه ، ولا تأبیده خلافا له فی أنموذجه ، وکلاهما دعوی بلا دلیل ، قیل : ولو کانت للتأیید لم یقید منفیها بالیوم فی (فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا) ولکان ذکر الأبد فی (وَلَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً) تکرارا ، والأصل عدمه.
وتأتی للدعاء کما أتت لا لذلک وفاقا لجماعة منهم ابن عصفور ، والحجة فی قوله :
463- لن تزالوا کذلکم ***ثمّ لازلت لکم خالدا خلود الجبال
وأما قوله تعالی (قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ) فقیل : لیس منه ؛ لأن فعل الدعاء لا یسند إلی المتکلم ، بل إلی المخاطب أو الغائب ، نحو «یا ربّ لا عذّبت فلانا» ونحو «لا عذّب الله عمرا» اه ویرده قوله :
[شماره صفحه واقعی : 313]
ثم لا زلت لکم خالدا خلود الجبال [463]
وتلقّی القسم بها وبلم نادر حدا ، کقول أبی طالب :
464- والله لن یصلوا إلیک بجمعهم ***حتّی أوسّد فی التّراب دفینا [ص 618]
وقیل لبعضهم : ألک بنون؟ فقال : نعم ، وخالقهم لم تقم عن مثلهم منجبة ، ویحتمل هذا أن یکون علی حذف الجواب ، أی إنّ لی لبنین ، ثم استأنف جملة النفی.
وزعم بعضهم أنها قد تجزم کقوله :
465- [أیادی سبایا عزّما کنت بعدکم] ***فلن یحل للعینین بعدک منظر
وقوله :
466- لن یخب الآن من رجائک من ***حرّک من دون بابک الحلقه
[ص 698]
والأول محتمل للاجتزاء بالفتحة عن الألف للضرورة.
: حرف تمنّ یتعلق بالمستحیل غالبا ، کقوله :
467- فیالیت الشّباب یعود یوما***فأخبره بما فعل المشیب
وبالممکن قلیلا.
وحکمه أن ینصب الاسم ویرفع الخبر ، قال الفراء وبعض أصحابه : وقد ینصبهما کقوله :
468- یا لیت أیّام الصّبا رواجعا
وبنی علی ذلک ابن المعتز قوله :
[شماره صفحه واقعی : 314]
469- مرّت بنا سحرا طیر ، فقلت لها : ***طوباک ، یا لیتنی إیّاک ، طوباک
والأول عندنا محمول علی حذف الخبر ، وتقدیره أقبلت ، لا تکون ، خلافا للکسائی لعدم تقدم إن ولو الشرطیتین ، ویصح بیت ابن المعتز علی إنابة ضمیر النصب عن ضمیر الرفع.
وتقترن بها ما الحرفیة فلا تزیلها عن الاختصاص بالأسماء ، لا یقال «لیتما قام زید» خلافا لابن أبی الربیع وطاهر القزوینی ، ویجوز حینئذ إعمالها لبقاء الاختصاص ، وإهمالها حملا علی أخواتها ، ورووا بالوجهین قول النابغة :
قالت : ألا لیتما هذا الحمام لنا***إلی حمامتنا أو نصفه فقد [92]
ویحتمل أن الرفع علی أن «ما» موصولة ، وأن الإشارة خبر لهو محذوفا ، أی لیت الذی هو هذا الحمام لنا ؛ فلا یدلّ حینئذ علی الإهمال ، ولکنه احتمال مرجوح ، لأن حذف العائد المرفوع بالابتداء فی صلة غیر أیّ مع عدم طول الصلة قلیل ، ویجوز «لیتما زیدا ألقاه» علی الإعمال ، ویمتنع علی إضمار فعل علی شریطة التفسیر.
صوت
[*مدرس افغانی]
: حرف ینصب الاسم ویرفع الخبر ، قال بعض أصحاب الفراء : وقد ینصبهما ، وزعم یونس أن ذلک لغة لبعض العرب وحکی «لعل أباک منطلقا» وتأویله عندنا علی إضمار یوجد ، وعند الکسائی علی إضمار یکون.
وقد مر أن عقیلا یخفضون بها المبتدأ کقوله :
470- [فقلت : ادع أخری وارفع الصّوت جهرة] ***لعلّ أبی المغوار منک قریب [ص 441]
وزعم الفارسی أنه لا دلیل فی ذلک ؛ لأنه یحتمل أن الأصل «لعله لأبی
[شماره صفحه واقعی : 315]
المغوار منک جواب قریب» فحذف موصوف قریب ، وضمیر الشأن ، ولام لعل الثانیة تخفیفا ، وأدغم الأولی فی لام الجر ، ومن ثم کانت مکسورة ، ومن فتح فهو علی لغة من یقول «المال لزید» بالفتح ، وهذا تکلف کثیر ، ولم یثبت تخفیف لعل ، ثم هو محجوج بنقل الأئمّة أن الجر بلعل لغة قوم بأعیانهم.
واعلم أن مجرور لعل فی موضع رفع بالابتداء لتنزیل لعل منزلة الجار الزائد نحو «بحسبک درهم» بجامع ما بینهما من عدم التعلق بعامل ، وقوله «قریب» هو خبر ذلک المبتدأ ، ومثله «لولای لکان کذا» علی قول سیبویه إن لو لا جارة ،
وقولک «ربّ رجل یقول ذلک» ونحوه قوله :
471- [فکیف إذا مررت بدار قوم] ***وجیران لنا کانوا کرام
علی قول سیبویه إن «کان» زائدة ، وقول الجمهور إن الزائد لا یعمل شیئا ، فقیل : الأصل «هم لنا» ثم وصل الضمیر بکان الزائدة إصلاحا للفظ ؛ لئلا یقع الضمیر المرفوع المنفصل إلی جانب الفعل ، وقیل : بل الضمیر توکید للمستتر فی لنا علی أن لنا صفة لجیران ، ثم وصل لما ذکر ، وقیل : بل هو معمول لکان بالحقیقة ، فقیل : علی أنها ناقصة ولنا الخبر ، وقیل : بل علی أنها زائدة وأنها تعمل فی الفاعل کما یعمل فیه العامل الملغی نحو «زید ظننت عالم».
وتتصل بلعل «ما» الحرفیة فتکفها عن العمل ؛ لزوال اختصاصها حینئذ ، بدلیل قوله :
472- [أعد نظرا یا عبد قیس] لعلّما***أضاءت لک النّار الحمار المقیّدا
[ص 288]
وجوّز قوم إعمالها حینئذ حملا علی لیت ؛ لاشتراکهما فی أنهما یغیّران معنی
[شماره صفحه واقعی : 316]
الابتداء ، وکذا قالوا فی کأنّ ، وبعضهم خصّ لعلّ بذلک ، لأشدّیّة التشابه لأنها ولیت للانشاء ، وأما کأن فللخبر.
قیل : وأوّل لحن سمع بالبصرة «لعلّ لها عذر وأنت تلوم» وهذا محتمل لتقدیر ضمیر الشأن کما تقدم فی «إنّ من أشدّ النّاس عذابا یوم القیامة المصوّرون».
وفیها عشر لغات مشهورة ، ولهما معان :
أحدها : التوقع ، وهو : ترجّی المحبوب والإشفاق من المکروه ، نحو «لعل الحبیب قادم (1)، ولعل الرقیب حاصل» وتختص بالممکن ، وقول فرعون (لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ) إنما قاله جهلا أو مخرقة وإفکا.».
الثانی : التعلیل ، أثبته جماعة منهم الأخفش والکسائی ، وحملوا علیه (فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی) ومن لم یثبت ذلک یحمله علی الرجاء ، ویصرفه للمخاطبین ، أی اذهبا علی رجائکما.
[*مدرس افغانی]
الثالث : الاستفهام ، أثبته الکوفیون ، ولهذا علّق بها الفعل فی نحو (لا تَدْرِی لَعَلَّ اللهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً) ونحو (وَما یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکَّی) قال الزمخشری : وقد أشرتها معنی لیت من قرأ (فَاطَّلَعَ) اه. وفی الآیة بحث سیجیء.
ویقترن خبرها بأن کثیرا حملا علی عسی کقوله :
473- لعلّک یوما أن تلمّ ملمّة***[علیک من الّلائی یدعنک أجدعا]
وبحرف التنفیس قلیلا کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 317]
1) فی نسخة «الحبیب یقدم».
474- فقولا لها قولا رقیقا لعلّها***سترحمنی من زفرة وعویل
وخرج بعضهم نصب (فَاطَّلَعَ) علی تقدیر أن مع أبلغ کما خفص المعطوف من بیت زهیر :
بدا لی أنّی لست مدرک ما مضی ***ولا سابق شیئا إذا کان جائیا [135]
علی تقدیر الباء مع مدرک.
ولا یمتنع کون خبرها فعلا ماضیا خلافا للحریری ، وفی الحدیث «وما یدریک لعلّ الله اطلع علی أهل بدر فقال : اعملوا ما شئتم فقد غفرت لکم» وقال الشاعر :
475- وبدّلت قرحا دامیا بعد صحّة***لعلّ منایانا تحوّلن أبؤسا
وأنشد سیبویه :
أعد نظرا یا عبد قیس لعلّما***أضاءت لک النّار الحمار المقیّد [472]
فإن اعترض بأن لعل هنا مکفوفة بما ، فالجواب أن شبهة المانع أن لعل للاستقبال فلا تدخل علی الماضی ، ولا فرق علی هذا بین کون الماضی معمولا لها أو معمولا لما فی حیّزها ، ومما یوضح بطلان قوله ثبوت ذلک فی خبر لیت وهی بمنزلة لعل نحو (یا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذا وَکُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا) (یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً) (یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی) (یا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ).
تنبیه - من مشکل باب لیت وغیره قول یزید بن الحکم :
476- فلیت کفافا کان خیرک کلّه ***وشرّک عنّی ما ارتوی الماء مرتوی
وإشکاله من أوجه ، أحدها : عدم ارتباط خبر لیت باسمها ؛ إذ الظاهر أن
[شماره صفحه واقعی : 318]
کفافا اسم لیت ، وأنّ کان تامة ، وأنها وفاعلها الخبر ، ولا ضمیر فی هذه الجملة. والثانی : تعلیقه عن بمرتو. والثالث : إیقاعه الماء فاعلا بارتوی ، وإنما یقال : ارتوی الشارب.
والجواب عن الأول أن کفافا إنما هو خبر لکان مقدم علیها وهو بمعنی کافّ ، واسم لیت محذوف للضرورة ، أی فلیتک أو فلیته : أی فلیت الشأن ، ومثله قوله :
477- فلیت دفعت الهمّ عنّی ساعة***[فبتنا علی ما خیّلت ناعمی بال]
وخیرک : اسم کان ، وکله : توکید له ، والجملة خبر لیت ، وأما «وشرک» فیروی بالرفع عطفا علی «خیرک» فخبره إما محذوف تقدیره کفافا ، فمرتو : فاعل بارتوی ، وإما مرتو علی أنه سکن للضرورة کقوله :
478- ولو أنّ واش بالیمامة داره ***وداری بأعلی حضرموت اهتدی لیا
وروی بالنصب : إما علی أنه اسم للیت محذوفة ، وسهل حذفها تقدم ذکرها ، کما سهل ذلک حذف کل وبقاء الخفض فی قوله :
479- أکلّ امریء تحسبین امرأ***ونار توقّد بالّلیل نارا
وإما علی العطف علی اسم لیت المذکورة إن قدر ضمیر المخاطب ، فأما ضمیر الشأن فلا یعطف علیه لو ذکر فکیف وهو محذوف ، ومرتوی علی الوجهین مرفوع : إما لأنه خبر لیت المحذوفة ، او لأنه عطف علی خبر لیت المذکورة.
وعن الثانی بأنه ضمن مرتو معنی کافّ ؛ لأن المرتوی یکفّ عن الشرب ، کما جاء (فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) لأن یخالفون فی معنی یعدلون ویخرجون ، وإن علّقته بکفافا محذوفا علی وجه مرّ ذکره فلا إشکال.
[شماره صفحه واقعی : 319]
وعن الثالث أنه إما علی حذف مضاف أی شارب الماء ، وإما علی جعل الماء مرتویا مجازا کما جعل صادیا فی قوله :
480- وجبت هجیرا یترک الماء صادیا
ویروی «الماء» بالنصب علی تقدیر من کما فی قوله تعالی : (وَاخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً) ففاعل ارتوی علی هذا مرتو ، کما تقول : ما شرب الماء شارب.
صوت
[*مدرس افغانی]
مشددة النون - حرف ینصب الاسم ویرفع الخبر ، وفی معناها ثلاثة أقوال :
أحدها ، وهو المشهور : أنه واحد ، وهو الاستدراک ، وفسّر بأن تنسب لما بعدها حکما مخالفا لحکم ما قبلها ، ولذلک لا بد أن یتقدمها کلام مناقض لما بعدها نحو «ما هذا ساکنا لکنه متحرک» أو ضد له نحو «ما هذا أبیض لکنه أسود» قیل : أو خلاف نحو «ما زید قائما ، لکنه شارب» وقیل : لا یجوز ذلک.
والثانی : أنها ترد تارة للاستدراک وتارة للتوکید ، قاله جماعة منهم صاحب
البسیط ، وفسروا الاستدراک برفع ما یتوهّم ثبوته نحو «ما زید شجاعا ، لکنه کریم» لأن الشجاعة والکرم لا یکادان یفترقان ؛ فنفی أحدهما یوهم انتفاء الآخر ، و «ما قام زید ، لکنّ عمرا قام» وذلک إذا کان بین الرجلین تلابس أو تماثل فی الطریقة ، ومثلوا للتوکید بنحو «لو جاءنی أکرمته لکنه لم یجیء» فأکدت ما أفادته لو من الامتناع.
والثالث : أنها للتوکید دائما مثل إنّ ، ویصحب التوکید معنی الاستدراک ، وهو قول ابن عصفور ، قال فی المقرب : إنّ وأنّ ولکنّ ، ومعناها التوکید ، ولم یزد علی ذلک ، وقال فی الشرح : معنی لکن التوکید ، وتعطی مع ذلک الاستدراک ، اه.
[شماره صفحه واقعی : 320]
والبصریون علی أنها بسیطة ، وقال الفراء : أصلها لکن أنّ ، فطرحت الهمزة للتخفیف ، ونون لکن للساکنین ، کقوله :
481- [فلست بآتیه ولا أستطیعه] ***ولاک اسقنی إن کان ماؤک ذا فضل (1)
وقال باقی الکوفیین : مرکبة من : لا ، وإنّ ، والکاف الزائدة لا التشبیهیة ، وحذفت الهمزة تخفیفا
وقد یحذف اسمها کقوله :
482- فلو کنت ضبّیّا عرفت قرابتی ***ولکنّ زنجیّ عظیم المشافر
أی ولکنّک زنجی ، وعلیه بیت المتنبی :
483- وما کنت ممّن یدخل العشق قلبه ***ولکنّ من یبصر جفونک یعشق [ص 605]
وبیت الکتاب :
484- ولکنّ من لا یلق أمرا ینوبه ***بعدّته ینزل به وهو أعزل
ولا یکون الاسم فیهما من ؛ لأن الشرط لا یعمل فیه ما قبله
ولا تدخل اللام فی خبرها خلافا للکوفیین ، احتجوا بقوله :
ولکنّنی من حبّها لعمید [383]
ولا یعرف له قائل ، ولا تتمة ، ولا نظیر ، ثم هو محمول علی زیادة اللام ، أو علی أن الأصل «لکن أننی» ثم حذفت الهمزة تخفیفا ونون لکن للساکنین.
ساکنة النون - ضربان : مخففة من الثقیلة ، وهی حرف
[شماره صفحه واقعی : 321]
1) أصله «ولکن اسقنی» والأصل أن یتخلص من التقاء الساکنین بکسر نون لکن ، فلما لم یتیسر ذلک له حذف أول الساکنین ، وهو نون لکن.
ابتداء ، لا یعمل خلافا للأخفش ویونس ؛ لدخولها بعد التخفیف علی الجملتین ، وخفیفة بأصل الوضع ، فإن ولیها کلام فهی حرف ابتداء لمجرد إفادة الاستدراک ، ولیست عاطفة ، ویجوز أن تستعمل بالواو ، نحو (وَلکِنْ کانُوا هُمُ الظَّالِمِینَ) وبدونها نحو قول زهیر :
485- إنّ ابن ورقاء لا تخشی بوادره ***لکن وقائعه فی الحرب تنتظر
وزعم ابن أبی الربیع أنها حین اقترانها بالواو عاطفة جملة علی جملة ، وأنه ظاهر قول سیبویه ، وإن ولیها مفرد فهی عاطفة بشرطین ؛ أحدهما : أن یتقدمها نفی أو نهی ، نحو «ما قام زید لکن عمرو ، ولا یقم زید لکن عمرو» فإن قلت «قام زید» ثم جئت بلکن جعلتها حرف ابتداء فجئت بالجملة فقلت «لکن عمرو لم یقم» وأجاز الکوفیون «لکن عمرو» علی العطف ، ولیس بمسموع. الشرط الثانی : أن لا تقترن بالواو ، قاله الفارسی وأکثر النحویین ، وقال قوم : لا تستعمل مع المفرد إلا بالواو.
واختلف فی نحو «ما قام زید ولکن عمرو» علی أربعة أقوال ؛ أحدها
لیونس : إن لکن غیر عاطفة ، والواو عاطفة مفردا علی مفرد ، الثانی لابن مالک : إن لکن غیر عاطفة والواو عاطفة لجملة حذف بعضها علی جملة صرح بجمیعها ، قال : فالتقدیر فی نحو «ما قام زید ولکن عمرو» ولکن قام عمرو ، وفی (وَلکِنْ رَسُولَ اللهِ) ولکن کان رسول الله ، وعلة ذلک أن الواو لا تعطف مفردا علی مفرد مخالف له فی الإیجاب والسلب ، بخلاف الجملتین المتعاطفتین فیجوز تخالفهما فیه : نحو «قام زید ولم یقم عمرو» والثالث لابن عصفور : إن لکن عاطفة ، والواو زائدة لازمة. والرابع لابن کیسان : إن لکن عاطفة ، والواو زائدة غیر لازمة.
[شماره صفحه واقعی : 322]
وسمع «ما مررت برجل صالح ولکن طالح» بالخفض ، فقیل : علی العطف ، وقیل : بجار مقدر ، أی لکن مررت بطالح ، وجاز إبقاء عمل الجار بعد حذفه لقوّة الدلالة علیه بتقدم ذکره.
صوت
[*مدرس افغانی]
: کلمة دالة علی نفی الحال ، وتنفی غیره بالقرینة ، نحو «لیس خلق الله مثله» وقول الأعشی :
486- له نافلات ما یغبّ نوالها***ولیس عطاء الیوم مانعه غدا
وهی فعل لا یتصرف ، وزنه فعل بالکسر ، ثم التزم تخفیفه (1)، ولم نقدره فعل بالفتح لأنه لا یخفف ، ولا فعل بالضم لأنه لم یوجد فی یائی العین إلا فی هیؤ ، وسمع «لست» بضم اللام ؛ فیکون علی هذه اللغة کهیؤ.
وزعم ابن السراج أنه حرف بمنزلة ما ، وتابعه الفارسی فی الحلبیات وابن شقیر وجماعة ، والصواب الأول ، بدلیل لست ولستما ولستنّ ولیسا ولیسوا ولیست ولسن.
وتلازم رفع الاسم ونصب الخبر ، وقیل : قد تخرج عن ذلک فی مواضع :
أحدها : أن تکون حرفا ناصبا للمستثنی بمنزلة إلا نحو «أتونی لیس زیدا» والصحیح أنها الناسخة ، وأن اسمها ضمیر راجع للبعض المفهوم مما تقدم ، واستتاره واجب ؛ فلا یلیها فی اللفظ إلا المنصوب ، وهذه المسألة کانت سبب قراءة سیبویه للنحو (2)، وذلک أنه جاء إلی حمّاد بن سلمة لکتابة الحدیث ، فاستملی منه قوله صلّی الله علیه (و آله و) سلّم «لیس من أصحابی أحد إلا ولو شئت لأخذت
[شماره صفحه واقعی : 323]
علیه لیس أبا الدّوداء» فقال سیبویه : لیس أبو الدرداء ، فصاح به حماد : لحنت یا سیبویه ، إنما هذا استثناء ، فقال سیبویه : والله لأطلبنّ علما لا یلحننی معه أحد ، ثم مضی ولزم الخلیل وغیره.
والثانی : أن یقترن الخبر بعدها بإلّا نحو «لیس الطّیب إلا المسک» بالرفع ، فإن بنی تمیم یرفعونه حملا لها علی ما فی الإهمال عند انتقاض النفی ، کما حمل أهل الحجاز ما علی لیس فی الإعمال عند استیفاء شروطها ، حکی ذلک عنهم أبو عمرو بن العلاء ، فبلغ ذلک عیسی بن عمر الثقفی ، فجاءه فقال [له] : یا أبا عمرو ما شیء بلغنی عنک؟ ثم ذکر ذلک له ، فقال له أبو عمرو : نمت وأدلج الناس ، لیس فی الأرض تمیمیّ إلا وهو یرفع ، ولا حجازی إلا وهو ینصب ، ثم قال للیزیدی ولخلف الأحمر : اذهبا إلی أبی مهدی فلقناه الرفع فإنه لا یرفع ، وإلی المنتجع التمیمی فلقناه النصب فإنه لا ینصب ، فأتیاهما وجهدا بکل منهما أن یرجع عن لغته فلم یفعل ، فأخبرا أبا عمرو وعنده عیسی ، فقال له عیسی : بهذا فقت الناس.
وخرّج الفارسیّ ذلک علی أوحه :
أحدها : أن فی «لیس» ضمیر الشأن ، ولو کان کما زعم لدخلت إلا علی أول الجملة الاسمیة الواقعة خبرا فقیل : لیس إلا الطیب المسک ، کما قال :
487- ألا لیس إلّا ما قضی الله کائن ***وما یستطیع المرء نفعا ولا ضرّا
وأجاب بأن إلّا قد توضع فی غیر موضعها مثل (إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا) وقوله :
288- وما اغترّه الشّیب إلّا اغترارا
أی إن نحن إلا نظن ظنا ، وما اغتره اغترارا إلا الشیب ؛ لأن الاستثناء المفرغ لا یکون فی المفعول المطلق التوکیدی ؛ لعدم الفائدة فیه. وأجیب بأن
[شماره صفحه واقعی : 324]
المصدر فی الآیة والبیت نوعیّ علی حذف الصفة ، أی إلا ظنا ضعیفا وإلا اغترارا عظیما.
والثانی : أن الطیب اسمها ، وأن خبرها محذوف ، أی فی الوجود ، وأن المسک بدل من اسمها.
الثالث : أنه کذلک ، ولکن «إلا المسک» نعت للاسم ؛ لأن تعریفه تعریف الجنس [فهو نکرة معنی] أی لیس طیب غیر المسک طیبا.
ولأبی نزار الملقب بملک النحاة توجیه آخر ، وهو أن الطیب اسمها ، والمسک مبتدأ حذف خبره ، والجملة خبر لیس ، والتقدیر : إلا المسک أفخره.
وما تقدم من نقل أبی عمرو أن ذلک لغة تمیم یردّ هذه التأویلات.
وزعم بعضهم عن قائل ذلک أنه قدرها حرفا ، وأن من ذلک قولهم «لیس خلق الله مثله» وقوله :
489- هی الشّفاء لدائی لو ظفرت بها***ولیس منها شفاء النّفس مبذول
ولا دلیل فیهما : لجواز کون لیس فیهما شانیة.
الموضع الثالث : أن تدخل علی الجملة الفعلیة ، أو علی المبتدأ والخبر مرفوعین کما مثلنا ، وقد أجبنا عن ذلک.
الرابع : أن تکون حرفا عاطفا ، أثبت ذلک الکوفیون أو البغدادیون ، علی خلاف بین النّقلة ، واستدلوا بنحو قوله :
490- أین المفرّ والإله الطّالب ***والأشرم المغلوب لیس الغالب
وخرج علی أن «الغالب» اسمها والخبر محذوف ؛ قال ابن مالک : وهو فی الأصل ضمیر متصل عائد علی الأشرم ، أی لیسه الغالب ، کما تقول
[شماره صفحه واقعی : 325]
«الصدیق کانه زید» ثم حذف لاتصاله. ومقتضی کلامه أنه لو لا تقدیره متصلا لم یجز حذفه ، وفیه نظر.
صوت
[*مدرس افغانی]
: تأتی علی وجهین : اسمیة ، وحرفیة ، وکل منهما ثلاثة أقسام.
فأما أوجه الاسمیة.
فأحدها : أن تکون معرفة ، وهی نوعان : ناقصة ، وهی الموصولة ، نحو (ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللهِ باقٍ) وتامة ، وهی نوعان : عامة أی مقدرة بقولک الشیء ، وهی التی لم یتقدّمها اسم تکون هی وعاملها صفة له فی المعنی نحو (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِیَ) أی فنعم الشیء هی ، والأصل فنعم الشیء إبداؤها ؛ لأن الکلام فی الإبداء لا فی الصدقات ، ثم حذف المضاف وأنیب عنه المضاف إلیه ، فانفصل وارتفع وخاصة هی التی تقدمها ذلک ، وتقدر من لفظ ذلک الاسم نحو «غسلته غسلا نعمّا» و «دققته دقا نعمّا» أی نعم الغسل ونعم الدق ، وأکثرهم لا یثبت مجیء ما معرفة تامة ، وأثبته جماعة منهم ابن خروف ونقله عن سیبویه.
والثانی : أن تکون نکرة مجردة عن معنی الحرف ، وهی أیضا نوعان : ناقصة ، وتامة.
فالناقصة هی الموصوفة ، وتقدر بقولک شیء کقولهم «مررت بما معجب لک» أی بشیء معجب لک ، وقوله :
491- لما نافع یسعی اللبیب ؛ فلا تکن ***لشیء بعید نفعه الدّهر ساعیا
وقول الآخر :
492- ربّما تکره النّفوس من الأم***ر له فرجة کحلّ العقال
أی رب شیء تکرهه النفوس ، فحذف العائد من الصفة إلی الموصوف.
[شماره صفحه واقعی : 326]
ویجوز أن تکون ما کافة ، والمفعول المحذوف اسما ظاهرا ، أی قد تکره النفوس من الأمر شیئا ، أی وصفا فیه ، أو الأصل : أمرا من الأمور (1)، وفی هذا إنابة المفرد عن الجمع ، وفیه وفی الأول إنابة الصفة غیر المفردة عن الموصوف ؛ إذ الجملة بعده صفة له ، وقد قیل فی (إِنَّ اللهَ نِعِمَّا یَعِظُکُمْ بِهِ) : إن المعنی نعم هو شیئا یعظکم به ، فما نکرة تامة تمییز ، والجملة صفة ، والفاعل مستتر ، وقیل : ما معرفة موصولة فاعل ، والجملة صلة ، وقیل غیر ذلک ، وقال سیبویه فی (هذا ما لَدَیَّ عَتِیدٌ) : المراد شیء لدی عتبد ، أی معدّ أی لجهنم بإغوائی إیاه ، أو حاضر ، والتفسیر الأول رأی الزمخشری ، وفیه أن «ما» حینئذ للشخص العاقل ، وإن قدرت «ما» موصولة فعتید بدل منها ، أو خبر ثان ، أو خبر لمحذوف.
والتامة تقع فی ثلاثة أبواب :
أحدها : التعجب ، نحو «ما أحسن زیدا» المعنی شیء حسّن زیدا ، جزم بذلک جمیع البصریین ، إلا الأخفش فجوزه ، وجوز أن تکون معرفة موصولة والجملة بعدها صلة لا محل لها ، وأن تکون نکرة موصوفة والجملة بعدها فی موضع رفع نعتا لها ، وعلیهما فخبر المبتدأ محذوف وجوبا ، وتقدیره شیء عظیم ونحوه. ».
الثانی : باب نعم وبئس ، نحو «غسلته غسلا نعمّا ، ودققته دقّا نعمّا» أی نعم شیئا ، فما : نصب علی التمییز عند جماعة من المتأخرین منهم الزمخشری ، وظاهر کلام سیبویه أنها معرفة تامة کامر.
والثالث : قولهم إذا أرادوا المبالغة فی الإخبار عن أحد بالإکثار من فعل کالکتابة «إنّ زیدا ممّا أن یکتب» أی أنه من أمر کتابة ، أی أنه مخلوق من أمر
[شماره صفحه واقعی : 327]
1) فی نسخة «من الأمور أمرا».
وذلک الأمر هو الکتابة ، فما بمعنی شیء ، وأن وصلتها فی موضع خفض بدل منها ، والمعنی بمنزلته فی (خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ) جعل لکثرة عجلته کأنه خلق منها ، وزعم السیرافی وابن خروف وتبعهما ابن مالک ونقله عن سیبویه أنها معرفة تامة بمعنی الشیء أو الأمر ، وأن وصلتها مبتدأ ، والظرف خبره ، والجملة خبر لإنّ ، ولا یتحصل للکلام معنی طائل علی هذا التقدیر.
والثالث : أن تکون نکرة مضمنة معنی الحرف ، وهی نوعان :
أحدهما : الاستفهامیة ، ومعناها أی شیء ، نحو (ما هِیَ) (ما لَوْنُها) (وَما تِلْکَ بِیَمِینِکَ) (قالَ مُوسی ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ) وذلک علی قراءة أبی عمرو (آلسحر) بمد الألف ، فما : مبتدأ ، والجملة بعدها خبر ، وآلسحر : إما بدل من ما ، ولهذا قرن بالاستفهام ، وکأنه قیل : آلسحر جئتم به ، وإما بتقدیر أهو السحر ، أو آلسحر هو ، وأما من قرأ (السِّحْرُ) علی الخبر فما موصولة ، والسحر خبرها ، ویقویه قراءة عبد الله (ما جئتم به سحر).
ویجب حذف ألف ما الاستفهامیة إذا جرّت وإبقاء الفتحة دلیلا علیها ، نحو فیم وإلام وعلام [وبم] وقال :
493- فتلک ولاة السّوء قد طال مکثهم ***فحتّام حتّام العفاء المطوّل؟
وربما تبعت الفتحة الألف فی الحذف ، وهو مخصوص بالشعر ، کقوله :
494- یا أبا الأسود لم خلفتنی ***لهموم طارقات وذکر
وعلة حذف الألف الفرق بین الاستفهام والخبر ؛ فلهذا حذفت فی نحو (فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْراها) (فَناظِرَةٌ بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ) (لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ) وثبتت فی (لَمَسَّکُمْ فِیما أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذابٌ عَظِیمٌ) (یُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ) (ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ) وکما لا تحذف الألف فی
[شماره صفحه واقعی : 328]
الخبر لا تثبت فی الاستفهام ، وأما قراءة عکرمة وعیسی (عما یتساءلون) فنادر ، وأما قول حسان :
495- علی ما قام یشتمنی لئیم ***کخنزیر تمرّغ فی دمان
فضرورة ، والدمان کالرماد وزنا ومعنی ، ویروی «فی رماد» فلذلک رجحته علی تفسیر ابن الشجری له بالسرجین ، ومثله قول الآخر :
496- إنّا قتلنا بقتلانا سراتکم ***أهل اللّواء ففیما یکثر القیل
ولا یجوز حمل القراءة المتواترة علی ذلک لضعفه ؛ فلهذا ردّ الکسائی قول المفسرین فی (بِما غَفَرَ لِی رَبِّی) إنها استفهامیة ، وإنما هی مصدریة ،
[*مدرس افغانی]
والعجب من الزمخشری إذ جوز کونها استفهامیة مع رده علی من قال فی (فَبِما أَغْوَیْتَنِی) إن المعنی بأی شیء أغویتنی بأن إثبات الألف قلیل شاذ ، وأجاز هو وغیره أن تکون بمعنی الذی ، وهو بعید ؛ لأن الذی غفر له هو الذنوب ، ویبعد إرادة الاطلاع علیها ، وإن غفرت ، وقال جماعة منهم الإمام فخر الدین فی (فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ) إنها للاستفهام التعجبی ، أی فبأی رحمة ، ویردّه ثبوت الألف ، وأن خفض رحمة حینئذ لایتجه ؛ لأنها لا تکون بدلا من ما ؛ إذ المبدل من اسم الاستفهام یجب اقترانه بهمزة الاستفهام نحو «ما صنعت أخیرا أم شرّا» ولأن ما النکرة الواقعة فی غیر الاستفهام والشرط لا تستغنی عن الوصف ، إلا فی بابی التعجب ونعم وبئس ، وإلا فی نحو قولهم «إنّی ممّا أن أفعل» علی خلاف فیهن ، وقد مرّ ، ولا عطف بیان ؛ لهذا ؛ ولأن ما الاستفهامیة لا توصف ، وما لا یوصف کالضمیر لا یعطف علیه عطف بیان ، ولا مضافا إلیه ؛ لأن أسماء الاستفهام وأسماء الشرط والموصولات لا یضاف منها غیر أیّ
[شماره صفحه واقعی : 329]
باتفاق ، وکم فی الاستفهام عند الزجاج فی نحو «بکم درهم اشتریت» والصحیح أن جره بمن محذوفة.
وإذا رکبت ما الاستفهامیة مع ذا لم تحذف ألفها نحو «لماذا جئت» لأن ألفها قد صارت حشوا.
«وهذا فصل عقدته [فی] لماذا»
اعلم أنها تأتی فی العربیة علی أوجه :
أحدها : أن تکون ما استفهامیة وذا إشارة نحو «ما ذا التّوانی؟» و «ما ذا الوقوف؟».
والثانی : أن تکون ما استفهامیة وذا موصولة ، کقول لبید :
497- ألا تسألان المرء ما ذا یحاول ***أنحبّ فیقضی أم ضلال وباطل؟
فما مبتدأ ، بدلیل إبداله المرفوع منها ، وذا : موصول ، بدلیل افتقاره للجملة بعده ، وهو أرجح الوجهین فی (وَیَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ) فیمن رفع العفو ، أی الذی ینفقونه العفو ؛ إذا الأصل أن تجاب الاسمیة بالاسمیة والفعلیة بالفعلیة.
الثالث : أن یکون «ماذا» کله استفهاما علی الترکیب کقولک «لماذا جئت؟» وقوله :
498- یا خزر تغلب ما ذا بال نسوتکم ***[لا یستفقن إلی الدّیرین تحنانا؟]
وهو أرجح الوجهین فی الآیة فی قراءة غیر أبی عمرو (قُلِ الْعَفْوَ) بالنصب ، أی ینفقون العفو.
[شماره صفحه واقعی : 330]
الرابع : أن یکون «ماذا» کله اسم جنس بمعنی شیء ، أو موصولا بمعنی الذی ، علی خلاف فی تخریج قول الشاعر :
499- دعی ما ذا علمت سأتّقیه ***ولکن بالمغیّب نبّئینی [ص 302]
فالجمهور علی أن «ماذا» کله مفعول دعی ، ثم اختلف فقال السیرافی وابن خروف : ما موصول بمعنی الذی ، وقال الفارسی : نکرة بمعنی شیء ، قال : لأن الترکیب ثبت فی الأجناس دون الموصولات.
وقال ابن عصفور : لا تکون ما ذا مفعولا لدعی ؛ لأن الاستفهام له الصدر ، ولا لعلمت ؛ لأنه لم یرد أن یستفهم عن معلومها ما هو ، ولا لمحذوف یفسره سأتقیه ؛ لأن علمت حینئذ لا محل لها ، بل ما اسم استفهام مبتدأ ، وذا موصول خبر ، وعلمت صلة ، وعلّق دعی عن العمل بالاستفهام ، انتهی.
ونقول : إذا قدرت «ماذا» بمعنی الذی أو بمعنی شیء لم یمتنع کونها مفعول دعی ، وقوله «لم یرد أن یستفهم عن معلومها» لازم له إذا جعل ما ذا مبتدأ وخبرا ، ودعواه تعلیق دعی مردودة بأنها لیست من أفعال القلوب ، فإن قال : إنما أردت أنه قدر الوقف علی دعی فاستأنف ما بعده ردّه قول الشاعر «ولکن» فإنها لا بد أن یخالف ما بعدها ما قبلها ، والمخالف هنا دعی ، فالمعنی دعی کذا ، ولکن افعلی کذا ، وعلی هذا فلا یصح استئناف ما بعد دعی ؛ لأنه لا یقال : من فی الدار فإننی أکرمه ولکن أخبرنی عن کذا.
الخامس : أن تکون ما زائدة وذا للاشارة کقوله :
500- أنورا سرع ما ذا یا فروق ***[وحبل الوصل منتکث حذیق]
أنورا بالنون أی أنفارا ، سرع : أصله بضم الراء فخفف ، یقال : سرع ذا
[شماره صفحه واقعی : 331]
خروجا ، أی أسرع هذا فی الخروج ، قال الفارسی : یجوز کون ذا فاعل سرع ، وما زائدة ، ویجوز کون ما ذا کله اسما کما فی قوله :
دعی ما ذا علمت سأتّقیه [499]
السادس : أن تکون ما استفهاما وذا زائدة ، أجازه جماعة منهم ابن مالک فی نحو «ماذا صنعت» وعلی هذا التقدیر فینبغی وجوب حذف الألف فی نحو «لم ذا جئت» والتحقیق أن الأسماء لا تزاد.
النوع الثانی : الشرطیة ، وهی نوعان : غیر زمانیة نحو (وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللهُ) (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) وقد جوزت فی (وَما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللهِ) علی أن الأصل وما یکن ، ثم حذف فعل الشرط کقوله :
501- إن العقل فی أموالنا لا نصق بها***ذراعا ، وإن صبرا فنصبر للصّبر
أی إن یکن العقل وإن نحبس حبسا ، والأرجح فی الآیة أنها موصولة ، وأن الفاء داخلة علی الخبر ، لا شرطیة والفاء داخلة علی الجواب.
وزمانیة ، أثبت ذلک الفارسی وأبو البقاء وأبو شامة وابن بری وابن مالک ، وهو ظاهر فی قوله تعالی : (فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ) أی استقیموا لهم مدة استقامتهم لکم ، ومحتمل فی (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ)
إلا أن ما هذه مبتدأ لا ظرفیة ، والهاء من به راجعه إلیها ،
[*مدرس افغانی]
ویجوز فیها الموصولیة وفآتوهن الخبر ، والعائد محذوف أی لأجله ، وقال :
502- فما تک یا ابن عبد الله فینا***فلا ظلما نخاف ولا افتقارا
[شماره صفحه واقعی : 332]
استدل به ابن مالک علی مجیئها للزمان ، ولیس بقاطع ؛ لاحتماله للمصدر أی للمفعول المطلق ، فالمعنی : أیّ کون تکن فینا طویلا أو قصیرا.
وأما أوجه الحرفیة.
فأحدها : أن تکون نافیة ، فإن دخلت علی الجملة الاسمیة أعملها الحجازیون والتهامیون والنجدیون عمل لیس بشروط معروفة نحو (ما هذا بَشَراً) (ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ) وعن عاصم أنه رفع أمهاتهم علی التمیمیة ، وندر ترکیبها مع النکرة تشبیها لها بلا کقوله :
503- وما بأس لوردّت علینا تحیّة***قلیل علی من یعرف الحقّ عابها
وإن دخلت علی الفعلیة لم تعمل نحو (وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللهِ) فأما (وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ) (وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ) فما فیهما شرطیة ، بدلیل الفاء فی الأولی والجزم فی الثانیة ، وإذا نفت المضارع تخلّص عند الجمهور للحال ، وردّ علیهم ابن مالک بنحو (قُلْ ما یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ) وأجیب بأن شرط کونه للحال انتفاء قرینة خلافه.
والثانی : أن تکون مصدریة ، وهی نوعان : زمانیة ، وغیرها.
فعیر الزمانیة نحو (عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ) (وَدُّوا ما عَنِتُّمْ) (ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ) (فَذُوقُوا بِما نَسِیتُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا) (لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ) (لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا) ولیست هذه بمعنی الذی ؛ لأن الذی سقاه لهم الغنم ، وإنما الأجر علی السّقی الذی هو فعله ، لا علی الغنم ، فإن ذهبت تقدر أجر السقی الذی سقیته لنا فذلک تکلف لا محوج إلیه ، ومنه (بِما کانُوا یَکْذِبُونَ) (آمِنُوا کَما آمَنَ النَّاسُ) وکذا حیث اقترنت بکاف التشبیه بین فعلین متماثلین.
وفی هذه الآیات ردّ
[شماره صفحه واقعی : 333]
لقول السهیلی : إن الفعل بعد «ما» هذه لا یکون خاصا ؛ فتقول «أعجبنی ما تفعل» ولا یجوز «أعجبنی ما تخرج».
والزمانیة نحو (ما دُمْتُ حَیًّا) أصله مدّة دوامی حیّا ، فحذف الظرف وخلفته «ما» وصلتها کما جاء فی المصدر الصریح نحو «جئتک صلاة العصر» و «آتیک قدوم الحاج» ومنه (إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ) (فَاتَّقُوا اللهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ) وقوله :
504- أجارتنا إنّ الخطوب تنوب ***وإنّی مقیم ما أقام عسیب
ولو کان معنی کونها زمانیة أنها تدل علی الزمان بذاتها لا بالنیابة لکانت اسما ولم تکن مصدریة کما قال ابن السکیت وتبعه ابن الشجری فی قوله :
505- منّا الّذی هو ما إن طرّ شاربه ***والعانسون ومنّا المرد والشّیب
معناه حین طرّ ، قلت : وزیدت إن بعدها لشبهها فی اللفظ بما النافیة کقوله :
ورجّ الفتی للخیر ما إن رأیته ***علی السّنّ خیرا لا یزال یزید [27]
وبعد فالأولی فی البیت تقدیر ما نافیة ؛ لأن زیادة إن حینئذ قیاسیة ، ولأن فیه سلامة من الإخبار بالزمان عن الجثة ، ومن إثبات معنی واستعمال لما لم یثبتا له - وهما کونها للزمان مجردة ، وکونها مضافة - وکأن الذی صرفهما عن هذا الوجه مع ظهوره أن ذکر المرد بعد ذلک لا یحسن ؛ إذ الذی لم ینبت شاربه أمرد ، والبیت عندی فاسد التقسیم بغیر هذا ، ألا تری أن العانسین - وهم الذین لم یتزوجوا - لا یناسبون بقیة الأقسام ، وإنما العرب محمیّون من الخطأ فی الألفاظ دون المعانی. وفی البیت
[شماره صفحه واقعی : 334]
العیب - شذوذان : إطلاق العانس علی المذکر ، وإنما الأشهر استعماله فی المؤنث ، وجمع الصفة بالواو والنون مع کونها غیر قابلة للتاء ولا دالة علی المفاضلة.
[*مدرس افغانی]
وإنما عدلت عن قولهم ظرفیة إلی قولی زمانیة لیشمل نحو (کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ) فإن الزمان المقدر هنا مخفوض ، أی کل وقت إضاءة ، والمخفوض لا یسمی ظرفا.
ولا تشارک «ما» فی النیابة عن الزمان أن ، خلافا لابن جنی ، وحمل علیه قوله :
506- وتالله ما إن شهلة أمّ واحد***بأوجد منّی أن یهان صغیرها
وتبعه الزمخشری ، وحمل علیه قوله تعالی (أَنْ آتاهُ اللهُ الْمُلْکَ) (إِلَّا أَنْ یَصَّدَّقُوا) (أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللهُ) ومعنی التعلیل فی البیت والآیات ممکن ، وهو متفق علیه ؛ فلا معدل عنه.
وزعم ابن خروف أن «ما» المصدریة حرف باتفاق ، وردّ علی من نقل فیها خلافا ، والصواب مع ناقل الخلاف ، فقد صرح الأخفش وأبو بکر باسمیتها ، ویرجحه أن فیه تخلصا من دعوی اشتراک لا داعی إلیه ؛ فإن «ما» الموصولة الاسمیة ثابتة باتفاق ، وهی موضوعة لما لا یعقل ، والأحداث من جملة ما لا یعقل ، فإذا قیل «أعجبنی ما قمت» قلنا : التقدیر أعجبنی الذی قمته ، وهو یعطی معنی قولهم : أعجبنی قیامک ، ویردّ ذلک أن نحو «جلست ما جلس زید» ترید به المکان ممتنع مع أنه مما لا یعقل ، وأنه یستلزم أن یسمع کثیرا «أعجبنی ما قمته» لأنه عندهما الأصل ، وذلک غیر مسموع ، قیل : ولا ممکن ؛ لأن قام غیر متعد ؛ وهذا خطأ بین ؛ لأن الهاء المقدرة مفعول مطلق لا مفعول به ، وقال ابن الشجری : أفسد النحویون تقدیر الأخفش بقوله تعالی
[شماره صفحه واقعی : 335]
(وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ)
فقالوا : إن کان الضمیر المحذوف للنبی علیهالسلام أو للقرآن صح المعنی وخلت الصلة عن عائد ، أو للتکذیب فسد المعنی ، لأنهم إذا کذبوا التکذیب بالقرآن أو النبی کانوا مؤمنین ، اه. وهذا سهو منه ومنهم ؛ لأن کذبوا لیس واقعا علی التکذیب ، بل مؤکّد به ؛ لأنه مفعول مطلق ، لا مفعول به ، والمفعول به محذوف أیضا ، أی بما کانوا یکذبون النبی أو القرآن تکذیبا ، ونظیره (وَکَذَّبُوا بِآیاتِنا کِذَّاباً) ولأبی البقاء فی هذه لآیة أوهام متعددة ؛ فإنه قال : ما مصدریة صلتها یکذبون ، ویکذبون خبر کان ، ولا عائد علی ما ، ولو قیل باسمیتها ، فتضمنت مقالته الفصل بین ما الحرفیة وصلتها بکان ، وکون یکذبون فی موضع نصب لأنه قدره خبر کان ، وکونه لا موضع له لأنه قدره صلة ما ، واستغناء الموصول الاسمی عن عائد ، وللزمخشری غلطة عکس هذه الأخیرة ؛ فإنه جوز مصدریة ما فی (وَاتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ) مع أنه قد عاد علیها الضمیر.
وندر وصلها بالفعل الجامد فی قوله :
507- ألیس أمیری فی الأمور بأنتما***بما لستما أهل الخیانة والغدر
وبهذا البیت رجح القول بحرفیتها ؛ إذ لا یتأتی هنا تقدیر الضمیر.
الوجه الثالث : أن تکون زائدة ، وهی نوعان : کافة ، وغیر کافة.
والکافة ثلاثة أنواع :
أحدها : الکافة عن عمل الرفع ، ولا تتصل إلا بثلاثة أفعال : قلّ ، وکثر ، وطال ، وعلة ذلک شبههن بربّ ، ولا یدخلن حینئذ إلا علی جملة فعلیة صرّح بفعلها کقوله :
508- قلّما یبرح اللّبیب إلی ما***یورث المجد داعیا أو مجیبا
[شماره صفحه واقعی : 336]
فأما قول المرار :
509- صددت فأطولت الصّدود ، وقلّما***وصال علی طول الصّدود یدوم [ص 582 و 590]
فقال سیبویه : ضرورة ، فقیل : وجه الضرورة أن حقها أن یلیها الفعل صریحا والشاعر أولاها فعلا مقدرا ، وأن «وصال» مرتفع بیدوم محذوفا مفسّرا بالمذکور وقیل : وجهها أنه قدّم الفاعل ، ورده ابن السیّد بأن البصریین لا یجیزون تقدیم الفاعل فی شعر ولا نثر ، وقیل : وجهها أنه أناب الجملة الاسمیة عن الفعلیة کقوله :
فهلّا نفس لیلی شفیعها [109]
وزعم المبرد أن «ما» زائدة ، ووصال : فاعل لا مبتدأ ، وزعم بعضهم أن ما مع هذه الأفعال مصدریة لا کافة.
والثانی : الکافّة عن عمل النصب والرفع وهی المتّصلة بإنّ وأخواتها ، نحو (إِنَّمَا اللهُ إِلهٌ واحِدٌ) (کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ) وتسمی المتلوة بفعل مهیّئة ، وزعم ابن درستویه وبعض الکوفیین أن «ما» مع هذه الحروف اسم مبهم بمنزلة ضمیر الشأن فی التفخیم ، والإبهام ، وفی أن الجملة بعده مفسرة له ، ومخبر بها عنه ، ویردّه أنها لا تصلح للابتداء بها ، ولا لدخول ناسخ غیر إنّ وأخواتها ،
[*مدرس افغانی]
وردّه ابن الخباز فی شرح الإیضاح بامتناع «إنما أین زید» مع صحة تفسیر ضمیر الشأن بجملة الاستفهام ، وهذا سهو منه ؛ إذ لا یفسر ضمیر الشأن بالجمل غیر الخبریة ، اللهم إلا مع أن المخفّفة من الثقیلة فإنه قد یفسر بالدعاء ، نحو «أما أن جزاک الله خیرا» وقراءة بعض السبعة (وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللهِ عَلَیْها) علی أنا لا نسلم أن اسم أن المخففة یتعین کونه ضمیر شأن ؛ إذ یجوز هنا أن یقدر ضمیر المخاطب فی الأول والغائبة فی الثانی ، وقد
[شماره صفحه واقعی : 337]
قال سیبویه فی قوله تعالی (أَنْ یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا) إن التقدیر أنک قد صدقت ، وأما (إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ) (وَأَنَّ ما یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ) (إِنَّما عِنْدَ اللهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ) (أَیَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ) (وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ) فما فی ذلک کله اسم باتفاق ، والحرف عامل ، وأما (إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ) فمن نصب المیتة فما : کافة ، ومن رفعها - وهو أبو رجاء العطاردی - فما : اسم موصول ، والعائد محذوف ، وکذلک (إِنَّما صَنَعُوا کَیْدُ ساحِرٍ) فمن رفع کید فإن عاملة وما موصولة والعائد محذوف ، لکنه محتمل للاسمی والحرفی ، أی إن الذی صنعوه ، أو إن صنعهم. ومن نصب - وهو ابن مسعود والربیع بن خیثم - فما کافة ، وجزم النحویون بأن ما کافة فی (إِنَّما یَخْشَی اللهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ) ولا یمتنع أن تکون بمعنی الذی ، والعلماء خبر ، والعائد مستتر فی یخشی.
وأطلقت «ما» علی جماعة العقلاء ، کما فی قوله تعالی (أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ) (فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ) وأما قول النابغة :
قالت ألا لیتما هذا الحمام لنا [92]
فمن نصب الحمام وهو الأرجح عند النحویین فی نحو «لیتما زیدا قائم» فما : زائدة غیر کافّة ، وهذا : اسمها ، ولنا : الخبر ، قال سیبویه : وقد کان رؤبة بن العجاج ینشده رفعا ، اه. فعلی هذا یحتمل أن تکون ما کافة ، وهذا مبتدأ ، ویحتمل أن تکون موصولة وهذا خبر لمحذوف ، أی لیت الذی هو هذا الحمام لنا ، وهو ضعیف ؛ لحذف الضمیر المرفوع فی صلة غیر أی مع عدم الطول ، وسهل ذلک لتضمنه إبقاء الإعمال.
وزعم جماعة من الأصولیین والبیانیین أن «ما» الکافة التی مع إنّ نافیة ،
[شماره صفحه واقعی : 338]
وأن ذلک سبب إفادتها للحصر ، قالوا : لأن إنّ للإثبات وما للنفی ، فلا یجوز أن یتوجّها معا إلی شیء واحد ؛ لأنه تناقض ، ولا أن یحکم بتوجه النفی للمذکور بعدها ؛ لأنه
خلاف الواقع باتفاق ، فتعین صرفه لغیر المذکور وصرف الإثبات للمذکور ، فجاء الحصر.
وهذا البحث مبنی علی مقدمتین باطلتین بإجماع النحویین ، إذ لیست إنّ للاثبات ، وإنما هی لتوکید الکلام إثباتا کان مثل «إنّ زیدا قائم» أو نفیا مثل «إنّ زیدا لیس بقائم» ومنه (إِنَّ اللهَ لا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئاً) ولیست «ما» للنفی ، بل هی بمنزلتها فی أخواتها لیتما ولعلما ولکنما وکأنما ، وبعضهم ینسب القول بأنها نافیة للفارسی فی کتاب الشیرازیات ، ولم یقل ذلک الفارسی لا فی الشیرازیات ولا فی غیرها ، ولا قاله نحوی غیره ، وإنما قال الفارسیّ فی الشیرازیات : إن العرب عاملوا إنما معاملة النفی وإلا فی فصل الضمیر کقول الفرزدق :
510- [أنا الذّائد الحامی الذّمار] وإنّما***یدافع عن أحسانهم أنا أو مثلی
فهذا کقول الآخر :
511- قد علمت سلمی وجاراتها***ما قطّر الفارس إلا أنا
وقول أبی حیان : لا یجوز فصل الضمیر المحصور بإنما ، وإن الفصل فی البیت الأول ضرورة واستدلاله بقوله تعالی (قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ) (إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَحُزْنِی إِلَی اللهِ) (وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ) وهم ، لأن الحصر فیهن فی جانب الظرف لا الفاعل ، ألا تری أن المعنی ما أعظکم إلا بواحدة ، وکذا الباقی.
والثالث : الکافة عن عمل الجر ، وتتصل بأحرف وظروف.
فالأحرف أحدها ربّ ، وأکثر ما تدخل حینئذ علی الماضی کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 339]
ربّما أوفیت فی علم ***ترفعن ثوبی شمالات [207]
لأن التکثیر والتقلیل إنما یکونان فیما عرف حدّه ، والمستقبل مجهول ، ومن ثمّ قال الرمانی فی (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا) إنما جاز لأن المستقبل معلوم عند الله تعالی
کالماضی ، وقیل : هو علی حکایة حال ماضیة مجازا مثل (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ) وقیل : التقدیر ربما کان یود ، وتکون کان هذه شانیة ، ولیس حذف کان بدون إن ولو الشرطیتین سهلا ، ثم الخبر حینئذ وهو یودّ مخرّج علی حکایة الحال الماضیة فلا حاجة إلی تقدیر کان.
ولا یمتنع دخولها علی الجملة الاسمیة ، خلافا للفارسی ، ولهذا قال فی قول أبی دؤاد :
ربما الجامل المؤبّل فیهم ***[وعناجیج بینهنّ المهار] [215]
ما : نکرة موصوفة بجملة حذف مبتدؤها ، أی رب شیء هو الجامل.
الثانی : الکاف ، نحو «کن کما أنت» وقوله :
کما سیف عمرو لم تخنه مضاربه [294]
قیل : ومنه (اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ) وقیل : ما موصولة ، والتقدیر کالذی هو آلهة لهم ، وقیل : لا تکف الکاف بما ، وإنّ ما فی ذلک مصدریة موصولة بالجملة الاسمیة.
الثالث : الباء کقوله :
512- فلئن صرت لا تحیر جوابا***لبما قد تری وأنت خطیب
ذکره ابن مالک ، وأن ما الکافة أحدثت مع الباء معنی التقلیل ، کما
[شماره صفحه واقعی : 340]
أحدثت مع الکاف معنی التعلیل فی نحو (وَاذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ) والظاهر أن الباء والکاف للتعلیل ، وأن «ما» معهما مصدریة ، وقد سلّم أن کلا من الکاف والباء یأتی للتعلیل مع عدم «ما» کقوله تعالی (فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ) (وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ) وأن التقدیر أعجب لعدم فلاح الکافرین ؛ ثم المناسب فی البیت معنی التکثیر لا التقلیل.
الرابع : من ، کقول أبی حیّة :
513- وإنّا لممّا نضرب الکبش ضربة***[علی رأسه تلقی اللّسان من الفم] [ص 322]
قاله ابن الشجری ، والظاهر أن «ما» مصدریة ، وأن المعنی مثله فی (خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ) وقوله :
514- [ألا أصبحت أسماء جاذمة الحبل] ***وضنّت علینا ، والضّنین من البخل
فجعل الإنسان والبخیل مخلوقین من العجل والبخل مبالغة.
[*مدرس افغانی]
وأما الظروف فأحدها «بعد» کقوله :
515- أعلاقة أمّ الولیّد بعد ما***أفنان رأسک کالثّغام المخلس
المخلس - بکسر اللام - المختلط رطبه بیابسه.
وقیل : «ما» مصدریة ، وهو الظاهر ؛ لأن فیه إبقاء بعد علی أصلها من الإضافة ، ولأنها لو لم تکن مضافة لنونت.
والثانی «بین» کقوله :
516- بینما نحن بالأراک معا***إذ أتی راکب علی جملة
وقیل : «ما» زائدة ، وبین مضافة إلی الجملة ، وقیل : زائدة ، وبین مضافة إلی زمن محذوف مضاف إلی الجملة ، أی بین أوقات نحن بالأراک ، والأقوال
[شماره صفحه واقعی : 341]
الثلاثة تجری فی «بین» مع الألف فی نحو قوله :
517- فبینا نسوس النّاس والأمر أمرنا***إذا نحن فیهم سوقة لیس ننصف (1)
[ص 427]
والثالث والرابع «حیث ، وإذ» ویضمنان حینئذ معنی إن الشرطیة فیجزمان فعلین.
وغیر الکافة نوعان : عوض ، وغیر عوض.
فالعوض فی موضعین :
أحدهما : فی نحو قولهم «أمّا أنت منطلقا انطلقت» والأصل : انطلقت لأن کنت منطلقا ، فقدم المفعول له للاختصاص ، وحذف الجار وکان للاختصار ، وجیء بما للتعویض ، وأدغمت النون للتقارب ، والعمل عند الفارسی وابن جنی لما ، لا لکان.
والثانی : فی نحو قولهم «أفعل هذا إمّا لا» وأصله : إن کنت لا تفعل غیره.
وغیر العوض تقع بعد الرافع کقولک «شتّان ما زید وعمرو» وقول مهلهل :
518- لو بأبانین جاء یخطبها***زمّل ما أنف خاب بدم
وقد مضی البحث فی قوله :
أنورا سرع ما ذا یا فروق [500]
وأن التقدیر أنفارا سرع هذا ، وبعد الناصب الرافع نحو «لیتما زیدا قائم» وبعد الجازم نحو (وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ) (أَیًّا ما تَدْعُوا) (أَیْنَما تَکُونُوا) وقول الأعشی :
[شماره صفحه واقعی : 342]
1) حفظی «إذا نحن فیهم سوقة نتنصف» یرید أنهم صاروا محکومین بعد أن کانوا حاکمین وصاروا یطلبون النصفة والعدل بعد أن کان ذلک یطلب منهم.
519- متی ما تناخی عند باب ابن هاشم ***تراحی وتلقی من فواضله ندا
وبعد الخافض حرفا کان نحو (فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ) (عَمَّا قَلِیلٍ) (مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ) وقوله :
ربما ضربة بسیف صقیل ***بین بصری وطعنة نجلاء [207]
وقوله :
وننصر مولانا ونعلم أنه ***کما النّاس مجروم علیه وجارم [95]
أو اسما کقوله تعالی (أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ) وقول الشاعر :
520- نام الخلیّ ، وما أحسّ رقادی ***والهمّ محتضر لدیّ وسادی
من غیر ما سقم ، ولکن شفّنی ***همّ أراه قد أصاب فؤادی
وقوله :
ولا سیّما یوم بدارة جلجل [219]
أی ولا مثل یوم ، وقوله «بدارة» صفة لیوم ، وخبر لا محذوف. ومن رفع «یوم» فالتقدیر ولا مثل الذی هو یوم ، وحسّن حذف العائد طول الصلة بصفة یوم ، ثم إن المشهور أن ما مخفوضة ، وخبر لا محذوف ، وقال الأخفش : ما خبر للا ، ویلزمه قطع سیّ عن الإضافة من غیر عوض ، قیل : وکون خبر لا معرفة ، وجوابه أنه قد یقدر ما نکرة موصوفة ، أو یکون قد رجع إلی قول سیبویه فی «لا رجل قائم» إن ارتفاع الخبر بما کان مرتفعا به ، لا بلا النافیة ،
[*مدرس افغانی]
وفی الهیتیات للفارسی «إذا قیل : قاموا لا سیما زید ، فلا مهملة ، وسی حال ، أی قاموا غیر مماثلین لزید فی القیام» ویردّه صحة دخول الواو ، وهی لا تدخل
[شماره صفحه واقعی : 343]
علی الحال المفردة ، وعدم تکرار لا ، وذلک واجب مع الحال المفردة ، وأما من نصبه فهو تمییز ، ثم قیل : ما نکرة تامة مخفوضة بالإضافة ، فکأنه قیل : ولا مثل شیء ، ثم جیء بالتمییز ، وقال الفارسی : ما حرف کافّ لسی عن الإضافة ، فأشبهت الإضافة فی «علی التّمرة مثلها زیدا» وإذا قلت : لا سیما زید ، جاز جرّ «زید» ورفعه ، وامتنع نصبه.
وزیدت قبل الخافض کما فی قول بعضهم «ما خلا زید ، وما عدا عمرو» بالخفض ، وهو نادر.
وتزاد بعد أداة الشرط ، جازمة کانت نحو (أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ) (وَإِمَّا تَخافَنَّ) أو غیر جازمة نحو (حَتَّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ) وبین المتبوع وتابعه فی نحو (مَثَلاً ما بَعُوضَةً) قال الزجاج : ما حرف زائد للتوکید عند جمیع البصریین ، اه ، ویؤیده سقوطها فی قراءة ابن مسعود وبعوضة بدل ، وقیل : ما اسم نکرة صفة لمثلا أو بدل منه ، وبعوضة عطف بیان علی ما ، وقرأ رؤبة برفع بعوضة ، والأکثرون علی أن ما موصولة ، أی الذی هو بعوضة ، وذلک عند البصریین والکوفیین علی حذف العائد مع عدم طول الصلة وهو شاذ عند البصریین قیاس عند الکوفیین ، واختار الزمخشری کون ما استفهامیة مبتدأ ، وبعوضة خبرها ، والمعنی أی شیء البعوضة فما فوقها فی الحقارة.
وزادها الأعشی مرتین فی قوله :
521- إمّا ترینا حفاة لا نعال لنا***إنّا کذلک ما نحفی وننتعل
وأمیة بن أبی الصّلت ثلاث مرات فی قوله :
522- سلع مّا ، ومثله عشر ما***عائل ما ، وعالت البیقورا
وهذا البیت قال عیسی بن عمر : لا أدری ما معناه ، ولا رأیت أحدا
[شماره صفحه واقعی : 344]
یعرفه ، وقال غیره : کانوا إذا أرادوا الاستسقاء فی سنة الجدب عقدوا فی أذناب البقر وبین عراقیبها السّلع بفتحتین والعشر بضمة ففتحة ، وهما ضربان من الشجر ، ثم أوقدوا فیها النار وصعدوا بها الجبال ، ورفعوا أصواتهم بالدعاء قال :
523- أجاعل أنت بیقورا مسلّعة***ذریعة لک بین الله والمطر
ومعنی «عالت البیقورا» أن السنة أثقلت البقر بما حمّلتها من السّلع والعشر.
«وهذا فصل عقدته للتدریب فی (ما)»
قوله تعالی (ما أَغْنی عَنْهُ مالُهُ وَما کَسَبَ) تحتمل ما الأولی النافیة أی لم یغن والاستفهامیة فتکون مفعولا مطلقا ، والتقدیر أیّ إغناء أغنی عنه ماله ، ویضعف کونه مبتدأ بحذف المفعول المضمر حینئذ ، إذ تقدیره أیّ إغناء أغناه عنه ماله ، وهو نظیر «زید ضربت» إلا أن الهاء المحذوفة فی الآیة مفعول مطلق ، وفی المثال مفعول به ، وأما ما الثانیة فموصول اسمی أو حرفی ، أی والذی کسبه ، أو وکسبه ، وقد یضعف الاسمی بأنه إذا قدّر والذی کسبه لزم التکرار لتقدم ذکر المال ، ویجاب بأنه یجوز أن یراد به الولد ؛ ففی الحدیث «أحقّ ما أکل الرّجل من کسبه وإنّ ولده من کسبه» والآیة حینئذ نظیر (لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ) وأما (وَما یُغْنِی عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّی) (ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ) فما فیهما محتملة للاستفهامیة وللنافیة ، ویرجحها تعینها فی (فَما أَغْنی عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ)
[*مدرس افغانی]
والأرجح فی (وَما أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ) أنها موصولة عطف علی السحر ، وقیل : نافیة فالوقف علی السحر ، والأرجح فی (لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ) أنها النافیة بدلیل (وَما أَرْسَلْنا إِلَیْهِمْ
[شماره صفحه واقعی : 345]
قَبْلَکَ مِنْ نَذِیرٍ) وتحتمل الموصولة والأظهر فی (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ) المصدریة ، وقیل : موصولة ، قال ابن الشجری : ففیه خمسة حذوف ؛ والأصل بما تؤمر بالصدع به ، فحذفت الباء فصار بالصّدعه فحذفت أل لامتناع جمعها مع الإضافة فصار بصدعه ، ثم حذف المضاف کما فی (وَسْئَلِ الْقَرْیَةَ) فصار به ، ثم حذف الجار کما قال عمرو بن معد یکرب :
524- أمرتک الخیر فافعل ما أمرت به ***[فقد ترکتک ذا مال وذ انشب] [ص 566]
فصار تؤمره ، ثم حذفت الهاء کما حذفت فی (أَهذَا الَّذِی بَعَثَ اللهُ رَسُولاً) وهذا تقریر ابن جنی.
وأما (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) فما شرطیة ، ولهذا جزمت ، ومحلها النصب بننسخ وانتصابها إما علی أنها مفعول به مثل (أَیًّا ما تَدْعُوا) فالتقدیر أی شیء ننسخ ، لا أی آیة ننسخ ؛ لأن ذلک لا یجتمع مع (مِنْ آیَةٍ) وإما علی أنها مفعول مطلق ؛ فالتقدیر : أی نسخ ننسخ ، فآیة مفعول ننسخ ، ومن زائدة ، وردّ هذا أبو البقاء بأن «ما» المصدریة لا تعمل ، وهذا سهو منه ، فإنه نفسه نقل عن صاحب هذا الوجه أن ما مصدر بمعنی أنها مفعول مطلق ، ولم ینقل عنه أنها مصدریة.
وأما قوله : تعالی (مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ) فما محتملة للموصوفة أی شیئا لم نمکنه لکم ، فحذف العائد ، وللمصدریة الظرفیة ، أی أن مدة تمکنهم أطول ، وانتصابها فی الأول علی المصدر ، وقیل : علی المفعول به علی تضمین مکنا معنی أعطینا ، وفیه تکلف.
وأما قوله تعالی (فَقَلِیلاً ما یُؤْمِنُونَ) فما محتملة لثلاثة أوجه ، أحدها :
[شماره صفحه واقعی : 346]
الزیادة ، فتکون إما لمجرد تقویة الکلام مثلها فی (فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ) فتکون حرفا باتفاق ، وقلیلا فی معنی النفی مثلها فی قوله :
قلیل بها الأصوات إلّا بغامها [104]
وإما لإفادة التقلیل مثلها فی «أکلت أکلامّا» وعلی هذا فیکون تقلیلا بعد تقلیل ، ویکون التقلیل علی معناه ، ویزعم قوم أن «ما» هذه اسم کما قدمناه فی (مَثَلاً ما بَعُوضَةً) والوجه الثانی : النفی ، وقلیلا : نعت لمصدر محذوف ، أو لظرف محذوف ، أی إیمانا قلیلا أو زمنا قلیلا ، أجاز ذلک بعضهم ، ویرده أمران : أحدهما أن ما النافیة لها الصدر فلا یعمل ما بعدها فیما قبلها ، ویسهل ذلک شیئا ما علی تقدیر قلیلا نعتا للظرف ؛ لأنهم یتّسعون فی الظرف ، وقد قال :
ونحن عن فضلک ما استغنینا [137]
والثانی : أنهم لا یجمعون بین مجازین ، ولهذا لم یجیزوا «دخلت الأمر» لئلا یجمعوا بین حذف فی وتعلیق الدخول باسم المعنی ، بخلاف «دخلت فی الأمر» و «دخلت الدار» واستقبحوا «سیر علیه طویل» لئلا یجمعوا بین جعل الحدث أو الزمان مسیرا وبین حذف الموصوف ، بخلاف «سیر علیه طویلا» و «سیر علیه سیر طویل ، أو زمن طویل».
والثالث : أن تکون مصدریة ، وهی وصلتها فاعل بقلیلا ، وقلیلا حال معمول لمحذوف دل علیه المعنی ، أی لعنهم الله ، فأخروا قلیلا إیمانهم ، أجازه ابن الحاجب ، ورجح معناه علی غیره.
وقوله تعالی (وَمِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ) ما إما زائدة ، فمن متعلقة بفرطتم ، وإما مصدریة فقیل : موضعها هی وصلتها رفع بالابتداء ، وخبره من
[شماره صفحه واقعی : 347]
قبل ، وردّ بأن الغایات لا تقع أخبارا ولا صلات ولا صفات ولا أحوالا ، نصّ علی ذلک سیبویه وجماعة من المحققین ، ویشکل علیهم (کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلُ) وقیل : نصب عطفا علی أنّ وصلتها ، أی ألم تعلموا أخذ أبیکم الموثق وتفریطکم ، ویلزم علی هذا الإعراب الفصل بین العاطف والمعطوف بالظرف وهو ممتنع ، فإن قیل : قد جاء (وَجَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا) (رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَفِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً) قلنا : لیس هذا من ذلک کما توهم ابن مالک ، بل المعطوف شیئان علی شیئین.
[*مدرس افغانی]
وقوله تعالی (لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ) ما ظرفیة ، وقیل : بدل من النساء ، وهو بعید ، وتقول «اصنع ما صنعت» فما موصولة أو شرطیة ، وعلی هذا فتحتاج إلی تقدیر جواب ، فإن قلت «اصنع ما تصنع» أمتنعت الشرطیة ؛ لأن شرط حذف الجواب مضیّ فعل الشرط.
وتقول «ما أحسن ما کان زید» فما الثانیة مصدریة ، وکان زید صلتها ، والجملة مفعول ، ویجوز عند من جوز إطلاق ما علی آحاد من یعلم أن تقدرها بمعنی الذی ، وتقدر کان ناقصة رافعة لضمیرها وتنصب زیدا علی الخبریة ، ویجوز علی قوله أیضا أن تکون بمعنی الذی مع رفع زید ، علی أن یکون الخبر ضمیر ما ، ثم حذف ، والمعنی ما أحسن الذی کانه زید ، إلا أن حذف خبر کان ضعیف.
ومما یسأل عنه قول الشاعر فی صفة فرس صافن : أی ثان فی وقوفه إحدی قوائمه :
525- ألف الصّفون فما یزال کأنّه ***ممّا یقوم علی الثّلاث کسیرا
فیقال : کان الظاهر رفع کسیرا خبرا لکأنّ.
[شماره صفحه واقعی : 348]
والجواب أنه خبر لیزال ، ومعناه کاسر : أی ثان ، کرحیم وقدیر ، لا مکسور ضد الصحیح کجریح وقتیل ، وما مصدریة ، وهی وصلتها خبر کأنّ ، أی ألف القیام علی الثلاث فلا یزال ثانیا إحدی قوائمه حتی کأنّه مخلوق من قیامه علی الثلاث ، وقیل : ما بمعنی الذی وضمیر یقوم عائد إلیها ، وکسیرا حال من الضمیر ، وهو بمعنی مکسور ؛ وکأنّ ومعمولاها خبر یزال ، أی کأنه من الجنس الذی یقوم علی الثلاث ، والمعنی الأول أولی.
: تأتی علی خمسة عشر وجها :
أحدها : ابتداء الغایة ، وهو الغالب علیها ، حتی ادعی جماعة أن سائر معانیها راجعة إلیه ، وتقع لهذا المعنی فی غیر الزمان ، نحو (مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ) (إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ) قال الکوفیون والأخفش والمبرد وابن درستویه : وفی الزمان أیضا ؛
بدلیل (مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ) وفی الحدیث «فمطرنا من الجمعة إلی الجمعة» وقال النابغة :
526- تخیّرن من أزمان یوم حلیمة***إلی الیوم ، قد جرّبن کلّ التّجارب
وقیل : التقدیر من مضیّ أزمان یوم حلیمة ، ومن تأسیس أول یوم ، وردّه السهیلی بأنه لو قیل هکذا لاحتیج إلی تقدیر الزمان.
الثانی : التبعیض ، نحو (مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللهُ) وعلامتها إمکان سد بعض مسدها ، کقراءة ابن مسعود (حتی تنفقوا بعض ما تحبون)
الثالث : بیان الجنس ، وکثیرا ما تقع بعد ما ومهما ، وهما بها أولی ؛ لإفراط إبهامهما نحو (ما یَفْتَحِ اللهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِکَ لَها) (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) (مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ) وهی ومخفوضها فی ذلک فی موضع نصب علی الحال ، ومن وقوعها بعد غیرهما (یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ
[شماره صفحه واقعی : 349]
وَیَلْبَسُونَ ثِیاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ) الشاهد فی غیر الأولی فإن تلک للابتداء ، وقیل : زائدة ، ونحو (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ) وأنکر مجیء من لبیان الجنس قوم ، وقالوا : هی فی (مِنْ ذَهَبٍ) و(مِنْ سُنْدُسٍ) للتبعیض ، وفی (مِنَ الْأَوْثانِ) للابتداء ، والمعنی فاجتنبوا من الأوثان الرجس وهو عبادتها ، وهذا تکلف. وفی کتاب المصاحف لابن الأنباری أن بعض الزنادقة تمسّک بقوله تعالی (وَعَدَ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً) فی الطعن علی بعض الصحابة ، والحق أن من فیها للتبیین لا للتبعیض ، أی الذین آمنوا هم هؤلاء ومثله (الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ) وکلهم محسن ومتّق (وَإِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمَّا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ) فالمقول فیهم ذلک کلهم کفار.
[*مدرس افغانی]
الرابع : التعلیل ، نحو (مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا) وقوله :
527- وذلک من نبإ جاءنی ***[وخبّرته عن أبی الأسود]
وقول الفرزدق فی علی بن الحسین :
528- یغضی حیاء ویغضی من مهابته ***[فما یکلّم إلّا حین یبتسم]
الخامس : البدل ، نحو (أَرَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ) (لَجَعَلْنا مِنْکُمْ مَلائِکَةً فِی الْأَرْضِ یَخْلُفُونَ) لأن الملائکة لا تکون من الإنس (لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللهِ شَیْئاً) أی بدل طاعة الله ، أو بدل رحمة الله «ولا ینفع ذا الجدّ منک الجدّ» أی لا ینفع ذا الحظ من الدنیا حظه بذلک ، أی بدل طاعتک أو بدل حظک ، أی بدل حظه منک ، وقیل : ضمن ینفع معنی یمنع ، ومتی علّقت من بالجد انعکس المعنی ، وأما (فَلَیْسَ مِنَ اللهِ فِی شَیْءٍ) فلیس من هذا خلافا لبعضهم ، بل من للبیان أو للابتداء ،
[شماره صفحه واقعی : 350]
والمعنی فلیس فی شیء من ولایة الله ، وقال ابن مالک فی قول أبی نخیلة :
529- [جاریة لم تأکل المرققا] ***ولم تذق من البقول الفستقا
المراد بدل البقول ، وقال غیره : توهم الشاعر أن الفستق من البقول ، وقال الجوهری : الروایة «النقول» بالنون ، ومن علیهما للتبعیض ، والمعنی علی قول الجوهری أنها تأکل البقول إلا الفستق ، وإنما المراد أنها لا تأکل إلا البقول ؛ لأنها بدویّة ، وقال الآخر یصف عامل الزکاة بالجور :
530- أخذوا المخلض من الفصیل غلبّة***ظلما ، ویکتب للأمیر أفیلا
أی بدل الفصیل ، والأفیل : الصغیر ؛ لأنه یأفل بین الإبل : أی یغیب ، وانتصاب أفیلا علی الحکایة ؛ لأنهم یکتبون «أدی فلان أفیلا» وأنکر قوم مجیء من للبدل فقالوا : التقدیر فی (أَرَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ) أی بدلا منها ؛ فالمفید للبدلیة متعلّقها المحذوف ، وأما هی فللابتداء ، وکذا الباقی.
السادس : مرادفة عن ، نحو (فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللهِ) (یا وَیْلَنا قَدْ کُنَّا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذا) وقیل : هی فی هذه الآیة للابتداء ، لتفید أن ما بعد ذلک من العذاب أشدّ ، وکأنّ هذا القائل یعلق معناها (1)بویل ، مثل (فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ) ولا یصح کونه تعلیقا صناعیا للفصل بالخبر (2)، وقیل : هی فیهما للإبتداء ، أو هی فی الأول للتعلیل ، أی من أجل ذکر الله ؛ لأنه إذا ذکر قست قلوبهم.
وزعم ابن مالک أن من فی نحو «زید أفضل من عمرو» للمجاوزة ، وکأنه
[شماره صفحه واقعی : 351]
قیل : جاوز زید عمرا فی الفضل ، قال : وهو أولی من قول سیبویه وغیره إنها لابتداء الارتفاع فی نحو «أفضل منه» وابتداء الانحطاط فی نحو «شرّ منه» إذ لا یقع بعدها إلی ، اه.
وقد یقال : ولو کانت للمجاوزة لصح فی موضعها عن.
[*مدرس افغانی]
السابع : مرادفة الباء ، نحو (یَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِیٍّ) قاله یونس ، والظاهر أنها للابتداء.
الثامن : مرادفة فی ، نحو (أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ) (إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ) والظاهر أنها فی الأولی لبیان الجنس مثلها فی (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ).
التاسع : موافقة عند ، نحو (لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللهِ شَیْئاً) قاله أبو عبیدة ، وقد مضی القول بأنها فی ذلک للبدل.
العاشر : مرادفة ربما ، وذلک إذا اتصلت بما کقوله :
وإنّا لممّا نضرب الکبش ضربة***علی رأسه تلقی اللّسان من الفم [513]
قاله السیرافی وابن خروف وابن طاهر والأعلم ، وخرّجوا علیه قول سیبویه : واعلم أنهم مما یحذفون کذا ، والظاهر أن من فیهما ابتدائیة وما مصدریة ، وأنهم جعلوا کأنهم خلقوا من الضرب والحذف مثل (خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ).
الحادی عشر : مرادفة علی ، نحو (وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ) وقیل : علی
[شماره صفحه واقعی : 352]
التضمین ، أی منعناه منهم بالنصر (1).
الثانی عشر : الفصل ، وهی الداخلة علی ثانی المتضادین نحو (وَاللهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ) (حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ) قاله ابن مالک ، وفیه نظر ؛ لأن الفصل مستفاد من العامل ، فإنّ مازو میّز بمعنی فصل ، والعلم صفة توجب التمییز ، والظاهر أن من فی الآیتین للابتداء ، أو بمعنی عن.
الثالث عشر : الغایة ، قال سیبویه «وتقول رأیته من ذلک الموضع» فجعلته غایة لرؤیتک ، أی محلا للابتداء والانتهاء ، قال «وکذا أخذته من زید» وزعم ابن مالک أنها فی هذه للمجاوزة ، والظاهر عندی أنها للابتداء ؛ لأن الأخذ ابتدیء من عنده وانتهی إلیک.
الرابع عشر : التنصیص علی العموم ، وهی الزائدة فی نحو «ما جاءنی من رجل» فإنه قبل دخولها یحتمل فی الجنس ونفی الوحدة ؛ ولهذا یصح أن یقال «بل رجلان» ویمتنع ذلک بعد دخول من.
الخامس عشر : توکید العموم ، وهی الزائدة فی نحو «ما جاءنی من أحد ، أو من دیّار» فإن أحدا ودیارا صیغتا عموم.
وشرط زیادتها فی النوعین ثلاثة أمور :
أحدها : تقدم نفی أو نهی أو استفهام بهل ، نحو (وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها) (ما تَری فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ) (فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَری مِنْ فُطُورٍ) وتقول «لا یقم من أحد» وزاد الفارسی الشّرط کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 353]
1) حاصل هذا الکلام أن من فی الآیة متعلقة بنصر البتة ؛ فإن کان نصر باقیا علی معناه کانت من بمعنی علی ؛ لأن نصر یتعدی بعلی لا بمن ، وإن ضمن نصر معنی منع کانت من باقیة علی معناها ؛ لأن منع یتعدی بمن.
531- ومهما تکن عند امریء من خلیقة***وإن خالها تخفی علی النّاس تعلم [ص 330]
وسیأتی فصل مهما.
والثانی : تنکیر مجرورها.
والثالث : کونه فاعلا ، أو مفعولا به ، أو مبتدأ.
تنبیهات - أحدها : قد اجتمعت زیادتها فی المنصوب والمرفوع فی قوله تعالی : (مَا اتَّخَذَ اللهُ مِنْ وَلَدٍ وَما کانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ) ولک أن تقدر کان تامة ؛ لأن مرفوعها فاعل ، وناقصة (1)؛ لأن مرفوعها شبیه بالفاعل وأصله المبتدأ.
[*مدرس افغانی]
الثانی : تقیید المفعول بقولنا به هی عبارة ابن مالک ، فتخرج بقیة المفاعیل ، وکأن وجه منع زیادتها فی المفعول معه والمفعول لأجله والمفعول فیه أنهن فی المعنی بمنزلة المجرور بمع وباللام وبفی ، ولا تجامعهن من ، ولکن لا یظهر للمنع فی المفعول المطلق وجه ، وقد خرّج علیه أبو البقاء (ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْءٍ) فقال : من زائدة ، وشیء فی موضع المصدر ، أی تفریطا ، مثل (لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً) والمعنی تفریطا وضرا ، قال : ولا یکون مفعولا به ؛ لأن فرّط إنما یتعدی إلیه بفی ، وقد عدی بها إلی الکتاب ، قال : وعلی هذا فلا حجّة فی الآیة لمن ظن أن الکتاب یحتوی علی ذکر کل شیء صریحا ، قلت : وکذا لا حجة فیها لو کان شیء مفعولا به ؛ لأن المراد بالکتاب اللوح المحفوظ ، کما فی قوله تعالی : (وَلا رَطْبٍ وَلا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ) وهو رأی الزمخشری ، والسیاق یقتضیه.
الثالث : القیاس أنها لا تزاد فی ثانی مفعولی ظن ، ولا ثالث مفعولات
[شماره صفحه واقعی : 354]
1) یرید أنک إن قدرت کان تامة فمرفوعها فاعل ، وإن قدرتها ناقصة فمرفوعها أصله مبتدأ ؛ فقد وجد الشرط الثالث علی الوجهین.
أعلم ؛ لأنهما فی الأصل خبر ، وشذت قراءة بعضهم (ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ) ببناء نتخذ للمفعول ، وحملها ابن مالک علی شذوذ زیادة من فی الحال (1)، ویظهر لی فساده فی المعنی ؛ لأنک إذا قلت «ما کان لک أن تتخذ زیدا فی حالة کونه خاذلا لک» فأنت مثبت لخذلانه ناه عن اتخاذه ، وعلی هذا فیلزم أن الملائکة أثبتوا لأنفسهم الولایة.
الرابع : أکثرهم أهمل هذا الشرط الثالث ؛ فیلزمهم زیادتها فی الخبر ، فی نحو «ما زید قائما» والتمییز فی نحو «ما طاب زید نفسا» والحال فی نحو «ما جاء أحد راکبا» وهم لا یجیزون ذلک.
وأما قول أبی البقاء فی (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) : إنه یجوز کون (آیَةٍ) حالا ومن زائدة کما جاءت آیة حالا فی (هذِهِ ناقَةُ اللهِ لَکُمْ آیَةً) والمعنی أی شیء ننسخ قلیلا أو کثیرا ؛ ففیه تخریج التنزیل علی شیء إن ثبت فهو شاذ ، أعنی زیادة من فی الحال ، وتقدیر ما لیس بمشتق ومنتقل ولا یظهر فیه معنی الحال حالا ، والتنظیر بما لا یناسب ؛ فإن (آیَةً) فی (هذِهِ ناقَةُ اللهِ لَکُمْ آیَةً) بمعنی علامة لا واحدة الآی ، وتفسیر اللفظ بما لا یحتمله ، وهو قوله قلیلا أو کثیرا ، وإنما ذلک مستفاد من اسم الشرط لعمومه لا من آیة.
ولم یشترط الأخفش واحدا من الشرطین الأولین ، واستدل بنحو (وَلَقَدْ جاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ) (لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ) (یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ) (نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 355]
1) أصل العبارة قبل بناء الفعل للمجهول : یتخذنا الناس أولیاء ، فحذف الفاعل وهو الناس ، وبنی الفعل للمجهول وأسند للضمیر ، وابن مالک یعتبر اتخذ متعدیة لواحد فیجعل انتصاب أولیاء علی الحالیة ، وغیره یعتبر اتخذ متعدیة لاثنین فیجعل نصب أولیاء علی أنه مفعول ثان.
ولم یشترط الکوفیون الأول ، واستدلوا بقولهم «قد کان من مطر» وبقول عمر بن أبی ربیعة :
532- وینمی لها حبّها عندنا***فما قال من کاشح لم یضر
[*مدرس افغانی]
وخرّج الکسائی علی زیادتها «إنّ من أشدّ الناس عذابا یوم القیامة المصورون» وابن جنی قراءة بعضهم (لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ) بتشدید لما ، وقال : أصله لمن ما ، ثم أدغم ، ثم حذفت میم من (1).
وجوّز الزمخشری فی (وَما أَنْزَلْنا عَلی قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَما کُنَّا مُنْزِلِینَ) الآیة کون المعنی ومن الّذی کنا منزلین ، فجوز زیادتها مع المعرفة (2)
وقال الفارسی فی (وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِیها مِنْ بَرَدٍ) : یجوز کون من ومن الأخیرتین زائدتین ؛ فجوز الزیادة فی الإیجاب.
وقال المخالفون : التقدیر قد کان هو أی کائن من جنس المطر ، وفما قال هو أی قائل من جنس الکاشح ، وإنه من أشد الناس أی إن الشأن ، ولقد جاءک هو أی جاء من الخبر کائنا من نبأ المرسلین ، أو ولقد جاءک نبأ من نبأ المرسلین ثم حذف الموصوف ، وهذا ضعیف فی العربیة ؛ لأن الصفة غیر مفردة ؛ فلا یحسن تخریج التنزیل علیه.
واختلف فی «من» الداخلة علی قبل وبعد ؛ فقال الجمهور : لابتداء
[شماره صفحه واقعی : 356]
1) من التی قال ابن جنی بزیادتها فی الآیة الکریمة هی الداخلة علی کتاب والتقدیر عنده : لمن جملة ما آتیتکم کتاب وحکمة.
2) من الداخلة علی جند زائدة ، وهی مستکملة لشروط زیادتها ، والکلام فی من مقدرة الدخول علی (ما) التی جعلها بمعنی الذی وجعلها معطوفة علی جند وهی فی (وَما کُنَّا مُنْزِلِینَ) فصار التقدیر : ومن الذی کنا منزلین ، فزیدت من وهی داخلة علی معرفة.
الغایة ، وردّ بأنها لا تدخل عندهم علی الزمان کما مر ، وأجیب بأنهما غیر متأصّلین فی الظرفیة وإنما هما فی الأصل صفتان للزمان ؛ إذ معنی «جئت قبلک» جئت زمنا قبل زمن مجیئک ؛ فلهذا سهل ذلک فیهما ، وزعم ابن مالک أنها زائدة ، وذلک مبنی علی قول الأخفش فی عدم الاشتراط لزیادتها.
مسألة - (کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ) من الأولی للابتداء والثانیة للتعلیل ، وتعلقها بأرادوا أو بیخرجوا ، أو للابتداء فالغمّ بدل اشتمال ، وأعید الخافض ، وحذف الضمیر ، أی من غم فیها.
مسألة - (مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها) من الأولی للابتداء ، والثانیة إما کذلک فالمجرور بدل بعض وأعید الجار ، وإما لبیان الجنس فالظرف حال والمنبت محذوف ، أی مما تنبته کائنا من هذا الجنس.
مسألة - (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ) من الأولی مثلها فی «زید أفضل من عمرو» ومن الثانیة للابتداء علی أنها متعلقة باستقرار مقدر ، أو بالاستقرار الذی تعلقت به عند ، أی شهادة حاصلة عنده مما أخبر الله به ، قیل : أو بمعنی عن ، علی أنها متعلقة بکتم علی جعل کتمانه عن الأداء الذی أوجبه الله کتمانه عن الله ، وسیأتی أن (کَتَمَ) لا یتعدی بمن.
مسألة - (لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ) من للابتداء ، والظرف صفة لشهوة ، أی شهوة مبتدأة من دونهن ، قیل : أو للمقابلة ک- «خذ هذا من دون هذا» أی اجعله عوضا منه ، وهذا یرجع إلی معنی البدل الذی تقدم ، ویردّه أنه لا یصح التصریح به ولا بالعوض مکانها هنا (1).
[شماره صفحه واقعی : 357]
1) وجه عدم صحة التصریح بالمقابلة وبالعوض مکان من فی هذه الآیة الکریمة أن لفظ(الْمُفْسِدُونَ) یمنع من التصریح بأحدهما ، وقد علم أن من لا تکون للعوض إلا إذا صح التصریح به مکانها.
مسألة - (ما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَلَا الْمُشْرِکِینَ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْرٍ مِنْ رَبِّکُمْ) الآیة. فیها من ثلاث مرات ؛ الأولی للتبیین لأن الکافرین نوعان کتابیون ومشرکون ، والثانیة زائدة ، والثالثة لابتداء الغایة
مسألة - (لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ) (وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکَذِّبُ) الأولی منهما للابتداء ، والثانیة للتبیین.
مسألة - (نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ) من فیهما للابتداء ، ومجرور الثانیة بدل من مجرور الأولی بدل اشتمال لأن الشجرة کانت نابتة بالشاطیء.
صوت
[*مدرس افغانی]
: علی خمسة أوجه :
شرطیة نحو (مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ).
واستفهامیة نحو (مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا؟) (فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی؟).
وإذا قیل «من یفعل هذا إلا زید؟» فهی من الاستفهامیّة أشربت معنی النفی ، ومنه (وَمَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللهُ) ولا یتقید جواز ذلک بأن یتقدمها الواو ، خلافا لابن مالک ، بدلیل (مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ).
وإذا قیل «من ذا لقیت؟» فمن : مبتدأ وذا : خبر موصول ، والعائد محذوف ، ویجوز علی قول الکوفیین فی زیادة الأسماء کون ذا زائدة ، ومن مفعولا ، وظاهر کلام جماعة أنه یجوز فی «من ذا لقیت» أن تکون من وذا مرکبتین کما فی قولک «ماذا صنعت» ومنع ذلک أبو البقاء فی مواضع من إعرابه وثعلب فی أمالیة وغیرهما ، وخصوا جواز ذلک بماذا ؛ لأن «ما» أکثر إبهاما ، فحسن أن تجعل مع غیرها کشیء واحد ؛ لیکون ذلک أظهر لمعناها ، ولأن الترکیب خلاف الأصل ، وإنما دل علیه الدلیل مع «ما» وهو قولهم «لما
[شماره صفحه واقعی : 358]
جئت» بإثبات الألف
وموصولة [فی] نحو (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَمَنْ فِی الْأَرْضِ).
ونکرة موصوفة ، ولهذا دخلت علیها ربّ فی قوله :
533- ربّ من أنضجت غیظا قلبه ***قد تمنّی لی موتا لم یطع
ووصفت بالنکرة فی نحو قولهم «مررت بمن معجب لک» وقال حسان رضی الله عنه :
فکفی بنا فضلا علی من غیرنا***حبّ النّبیّ محمد إیّانا [158]
ویروی برفع غیر ؛ فیحتمل أن من علی حالها ، ویحتمل الموصولیة ، وعلیهما فالتقدیر : علی من هو غیرنا ، والجملة صفة أو صلة ، وقال الفرزدق :
534- إنّی وإیّاک إذ حلّت بأرحلنا***کمن بوادیه بعد المحل ممطور
أی کشخص ممطور بوادیه.
وزعم الکسائی أنها لا تکون نکرة إلا فی موضع یخص النکرات ، وردّ بهذین البیتین ، فخرجهما علی الزیادة ، وذلک شیء لم یثبت کما سیأتی.
وقال تعالی (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللهِ) فجزم جماعة بأنها موصوفة وهو بعید ، لقلة استعمالها ، وآخرون بأنها موصولة ، وقال الزمخشری : إن قدرت أل فی الناس للعهد فموصولة مثل (وَمِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ) أو للجنس فموصوفة مثل (مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ) ویحتاج لتأمل.
تنبیهان : الأول - تقول «من یکرمنی أکرمه» فتحتمل [من] الأوجه الأربعة ، فإن قدرتها شرطیة جزمت الفعلین ، أو موصوفة رفعتهما ، أو استفهامیة رفعت الأولی وجزمت الثانی ؛ لأنه جواب بغیر الفاء ، ومن فیهن مبتدأ ، وخبر
[شماره صفحه واقعی : 359]
الاستفهامیة الجملة الأولی ، والموصولة أو الموصوفة الجملة الثانیة ، والشرطیة الأولی أو الثانیة علی خلاف فی ذلک ، وتقول «من زارنی زرته» فلا تحسن الاستفهامیة (1)، ویحسن ما عداها.
الثانی - زید فی أقسام من قسمان آخران ؛ أحدهما أن تأتی نکرة تامة ، وذلک عند أبی علی ، قاله فی قوله :
535- [ونعم مز کأمن ضافت مذاهبه] ***ونعم من هو فی سرّ وإعلان [ص 435 و 437]
فزعم أن الفاعل مستتر ، ومن تمییز ، وقوله «هو» مخصوص بالمدح ، فهو مبتدأ خبره ما قبله أو خبر لمبتدأ محذوف ، وقال غیره : من موصول فاعل ، وقوله «هو» مبتدأ خبره هو آخر محذوف علی حد قوله :
536- [أنا أبو النّجم] وشعری شعری ***[لله درّی ما أجنّ صدری] [ص 437 و 657]
والظرف متعلق بالمحذوف ؛ لأن فیه معنی الفعل ، أی ونعم من هو الثابت فی حالی السر والعلانیة.
قلت : ویحتاج إلی تقدیر هو ثالث یکون مخصوصا بالمدح.
الثانی : التوکید ، وذلک فیما زعم الکسائی [من] أنها ترد زائدة کما ، وذلک سهل علی قاعدة الکوفیین فی أن الأسماء تزاد ، وأنشد علیه :
فکفی بنا فضلا علی من غیرنا [158]
فیمن خفض غیرنا ، وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 360]
1) لا تحسن الاستفهامیة لکون ما بعدها ماضیا ، ولکنها - مع ذلک - تصح
537- یا شاة من قنص لمن حلّت له ***حرمت علیّ ، ولیتها لم تحرم
فیمن رواه بمن دون ما ، وهو خلاف المشهور ، وقوله :
538- آل الزبیر سنام المجد ، قد علمت ***ذاک القبائل والأثرون من عددا (1)
ولنا أنها فی الأولین نکرة موصوفة ، أی علی قوم غیرنا ، ویا شاه : إنسان قنص ، وهذا من الوصف بالمصدر للمبالغة ، وعددا : إما صفة لمن علی أنه اسم وضع موضع المصدر ، وهو العدّ : أی والأثرون قوما ذوی عد ، أی قوما معدودین ، وإما معمول لیعد محذوفا صلة أو صفة لمن ، ومن بدل من الأثرون.
صوت
[*مدرس افغانی]
: اسم ؛ لعود الضمیر إلیها فی (مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها) وقال الزمخشری وغیره : عاد علیها ضمیر (بِهِ) وضمیر (بِها) حملا علی اللفظ وعلی المعنی ، اه. والأولی أن یعود ضمیر (بِها) لآیة ، وزعم السهیلی أنها تأتی حرفا ، بدلیل قول زهیر :
ومهما تکن عند امرئ من خلیقة***وإن خالها تخفی علی الناس تعلم [531]
قال : فهی هنا حرف بمنزلة إن ، بدلیل أنها لا محل لها ، وتبعه ابن یسعون ، واستدل بقوله :
[شماره صفحه واقعی : 361]
1) علمت فی هذا الموضع بمعنی عرفت فتحتاج إلی مفعول واحد وهو قوله «ذاک» ولیس لک أن تعتبرها من أفعال الیقین فتکون محتاجة إلی مفعولین ، ووجه عدم صحة ذلک أن الشاعر لم یذکر إلا مفعولا واحدا ، وأنت خبیر أن حذف المفعول الثانی من مفعولی ظن وأخواتها لغیر دلیل لا یجوز ، وهو الذی یسمونه الحذف اقتصارا.
539- قد أوبیت کلّ ماء فهی ضاویة***مهما تصب أفقا من بارق تشم (1)
قال : إذ لا تکون مبتدأ لعدم الرابط من الخبر وهو فعل الشرط ، ولا مفعولا لاستیفاء فعل الشرط مفعوله ، ولا سبیل إلی غیرهما ، فتعین أنها لا موضع لها.
والجواب أنها فی الأول إما خبر تکن ، وخلیقة اسمها ، ومن زائدة ، لأن الشرط غیر موجب عند أبی علی ، وإما مبتدأ ، واسم تکن ضمیر راجع إلیها ، والظرف خبر ، وأنت ضمیرها لأنها الخلیقة فی المعنی ، ومثله «ما جاءت حاجتک» فیمن نصب حاجتک ، ومن خلیقة تفسیر للضمیر ، کقوله :
540- [فتوضح فالمقراة لم یعف رسمها] ***لما نسجتها من جنوب وشمال
وفی الثانی مفعول تصب ، وأفقا : ظرف ، ومن بارق : تفسیر لمهما أو متعلق بتصب ، فمعناها التبعیض ، والمعنی : أی شیء تصب فی أفق من البوارق تشم.
وقال بعضهم : مهما ظرف زمان ، والمعنی أی وقت تصب بارقا من أفق ، فقلب الکلام ، أو فی أفق بارقا ، فزاد من ، واستعمل أفقا ظرفا ، انتهی ، وسیأتی أن مهما لا تستعمل ظرفا.
وهی بسیطة ، لا مرکبة من مه وما الشرطیة ، ولا من ما الشرطیة وما الزائدة. ثم أبدلت الهاء من الألف الأولی دفعا للتکرار ، خلافا لزاعمی ذلک.
ولها ثلاثة معان :
[شماره صفحه واقعی : 362]
1) أو بیت : فعل ماض مبنی للمجهول وزانه أکرمت ومعناه منعت ؛ وضاویة : هزیلة من العطش ، والبارق : السحاب ذو البرق ، وتشم : تنظر ، من شام البرق یشیمه - بوزن باعه یبیعه - أی نظر إلیه لیعرف أین بمطر.
أحدها : ما لا یعقل غیر الزمان مع تضمن معنی الشرط ، ومنه الآیة ، ولهذا فسرت بقوله تعالی (مِنْ آیَةٍ) وهی فیها إما مبتدأ أو منصوبة علی الاشتغال ، فیقدر لها عامل متعدّ کما فی «زیدا مررت به» متأخرا عنها ، لأن لها الصدر ، أی مهما تحضرنا تأتنا به.
الثانی : الزمان والشرط ؛ فتکون ظرفا لفعل الشرط ، ذکره ابن مالک ، وزعم أن النحویین أهملوه ، وأنشد لحاتم :
541- وإنّک مهما تعط بطنک سؤله ***وفرجک نالا منتهی الذّمّ أجمعا
وأبیاتا أخر ، ولا دلیل فی ذلک ، لجواز کونها للمصدر بمعنی أیّ إعطاء کثیرا أو قلیلا وهذه المقالة سبق إلیها ابن مالک غیره ، وشدد الزمخشری الإنکار علی من قال بها (1)
فقال : هذه الکلمة فی عداد الکلمات التی یحرفها من لا ید له فی علم العربیة ، فیضعها فی غیر موضعها ، ویظنها بمعنی متی ، ویقول «مهما جئتنی أعطیتک» وهذا من وضعه ، ولیس من کلام واضع العربیة ، ثم یذهب فیفسر بها الآیة فیلحد فی آیات الله ، انتهی. والقول بذلک فی الآیة ممتنع ، ولو صح ثبوته فی غیرها ؛ لتفسیرها بمن آیة.
الثالث : الاستفهام ، ذکره جماعة منهم ابن مالک ، واستدلوا علیه بقوله :
مهما لی اللّیلة مهما لیه ***أودی بنعلیّ وسربالیه [155]
فزعموا أن مهما مبتدأ ، ولی الخبر ، وأعیدت الجملة توکیدا ، وأودی :
[شماره صفحه واقعی : 363]
1) أراد المؤلف بهذا أن ینکر علی ابن مالک شیئین ؛ الأول ادعاؤه أن النحویین أهملوا هذا المعنی من معانی مهما ؛ فذکر أن غیر ابن مالک سبقه إلی ذکر هذه المقالة ، والثانی : أن هذا المعنی الذی ادعاه لمهما غیر صحیح ، وإن یقول به من لا بد له فی العربیة
بمعنی هلک ، ونعلی : فاعل ، والباء زائدة مثلها فی (کَفی بِاللهِ شَهِیداً) ولا دلیل فی البیت ؛ لاحتمال أن التقدیر مه اسم فعل بمعنی اکفف ثم استأنف استفهاما بما وحدها.
تنبیه - من المشکل قول الشاطبی رحمهالله :
542- ومهما تصلها أو بدأت براءة
ونقول فیه : لا یجوز فی مهما أن تکون مفعولا به لتصل لاستیفائه مفعوله ، ولا مبتدأ لعدم الرابط ، فإن قیل : قدّر مهما واقعة علی براءة ؛ فیکون ضمیر تصلها راجعا إلی براءة ، وحینئذ فمهما مبتدأ أو مفعول لمحذوف یفسره تصل ، قلنا : اسم الشرط عام ، وبراءة اسم خاص فضمیرها کذلک ، فلا یرجع إلی العام ، وبالوجه الذی بطل به ابتدائیة مهما یبطل کونها مشتغلا عنها العامل بالضمیر.
وهذه بخلافها فی قوله :
543- ومهما تصلها مع أواخر سورة
فإنها هناک واقعة علی البسملة التی فی أول کل سورة ؛ فهی عامة ؛ فیصحّ فیها الابتداء أو النصب بفعل یفسره تصل ، أی وأی بسملة تصل تصلها ، والظرفیة بمعنی وأیّ وقت تصل البسملة ، علی القول بجواز ظرفیتها.
وأما هنا فیتعین کونها ظرفا لتصل بتقدیر وأی وقت تصل براءة ، أو مفعولا به حذف عامله أی ومهما تفعل ، ویکون تصل وبدأت بدل تفصیل من ذلک الفعل ، وأما ضمیر تصلها فلک أن تعیده علی اسم مظهر قبله محذوفا ، أی ومهما تفعل فی براءة تصلها أو بدأت بها ، وحذف بها ، ولما خفی المعنی بحذف مرجع الضمیر ذکر براءة بیانا له. إما علی أنه بدل منه ، أو علی إضمار
[شماره صفحه واقعی : 364]
أعنی ، ولک أن تعیده علی ما بعده وهو براءة : إما علی أنه بدل منه مثل «رأیته زیدا» فمفعول بدأت محذوف ، أو علی أن الفعلین تنازعاها فأعمل الثانی متّسعا فیه بإسقاط الباء ، وأضمر الفضلة فی الأول ، علی حد قوله :
544- إذا کنت ترضیه ویرضیک صاحب ***جهارا فکن فی الغیب أحفظ للودّ
: اسم ؛ بدلیل التنوین فی قولک «معا» ودخول الجار فی حکایة سیبویه «ذهبت من معه (1)» وقراءة بعضهم (هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ) وتسکین عینه لغة غنم وربیعة ، لا ضرورة خلافا لسیبویه ، واسمیتها حینئذ باقیة ، وقول النحاس «إنها حینئذ حرف بالإجماع» مردود.
وتستعمل مضافة ؛ فتکون ظرفا ، ولها حینئذ ثلاثة معان :
أحدها : موضع الاجتماع ؛ ولهذا یخبر بها عن الذوات نحو (وَاللهُ مَعَکُمْ)
والثانی : زمانه ، نحو «جئتک مع العصر».
والثالث : مرادفة عند ، وعلیه القراءة وحکایة سیبویه السابقتین.
ومفردة ؛ فتنون ، وتکون حالا. وقد جاءت ظرفا مخبرا به فی نحو قوله :
545- أفیقوا بنی حرب وأهواؤنا معا***[وأرماحنا موصولة لم تقضّب]
[شماره صفحه واقعی : 365]
1) التنوین یدل علی اسمیة «مع» فی موضعین ؛ الأول أن تکون اسما لموضع الاجتماع ، والثانی أن تکون اسما لزمان الاجتماع ، وقبول دخول من علیها یدل علی اسمیتها فی موضع واحد ، وهو أن یکون اسما مرادفا لعند ، وهی لا تخرج عن هذه المواضع الثلاثة.
وقیل : هی حال ، والخبر محذوف ، وهی فی الإفراد بمعنی جمیعا عند ابن مالک ، وهو خلاف قول ثعلب : «إذا قلت «جاآ جمیعا» احتمل أن فعلهما فی وقت واحد أو فی وقتین ، وإذا قلت «جاآ معا» فالوقت واحد» اه. وفیه نظر ، وقد عادل بینهما من قال :
546- کنت ویحیی کیدی واحد***نرمی جمیعا ونرامی معا
وتستعمل معا للجماعة کما تستعمل للاثنین ، قال :
547- إذا حنّت الأولی سجعن لها معا
وقالت الخنساء :
548- وأفنی رجالی فبادوا معا***فأصبح قلبی بهم مستفزّا
: علی خمسة أوجه : اسم استفهام ، نحو (مَتی نَصْرُ اللهِ) واسم شرط ، کقوله :
[أنا ابن جلا وطلّاع الثّنایا] ***متی أضع العمامة تعرفونی [263]
واسم مرادف للوسط ، وحرف بمعنی من أو فی ، وذلک فی لغة هذیل یقولون «أخرجها متی کمّه» أی منه ، وقال ساعدة :
549- أخیل برقا متی حاب له زجل ***إذا یفتّر من توماضه حلجا(1)
أی من سحاب حاب ، أی ثقیل المشی له تصویت ، واختلف فی قول بعضهم : «وضعته متی کمی» فقال ابن سیده : بمعنی فی ، وقال غیره : بمعنی
[شماره صفحه واقعی : 366]
1) أخیل - بضم الهمزة وکسر الخاء - مضارع أخال البرق ، وأخیله - علی الأصل - ومعناه شام سحابه ، ومتی : بمعنی من ، والحابی معناه الدانی ، وفسره المؤلف بالثقیل ، ولیس بذاک ، والزجل - بوزن جمل - الصوت ، ویفتر : یضعف ، والتوماض : اللمع الخفیف من البرق ، وحلج : أمطر.
وسط ، وکذلک اختلف فی قول أبی ذؤیب یصف السحاب :
شربن بماء البحر ثمّ ترفّعت ***متی لجج خضر لهنّ نثیج [148]
فقیل : بمعنی من ، وقال ابن سیده : بمعنی وسط.
صوت
[*مدرس افغانی]
: لهما ثلاث حالات :
إحداها : أن یلیهما اسم مجرور ، فقیل : هما اسمان مضافان ، والصحیح أنهما حرفا جر : بمعنی من إن کان الزمان ماضیا ، وبمعنی فی إن کان حاضرا ، وبمعنی من وإلی جمیعا إن کان معدودا نحو «ما رأیته مذ یوم الخمیس ، أو مذ یومنا ، أو عامنا ، أو مذ ثلاثة أیام» وأکثر العرب علی وجوب جرهما للحاضر ، وعلی ترجیح جر منذ للماضی علی رفعه ، وترجیح رفع مذ للماضی علی جره ، ومن الکثیر فی منذ قوله :
550- [قفا نبک من ذکری حبیب وعرفان]***وربع عفت آثاره منذ أزمان
ومن القلیل فی مذ قوله :
551- [لمن الدّیار بقنّة الحجر] ***أقوین مذ حجج ومذ دهر
والحالة الثانیة : أن یلیهما اسم مرفوع ، نحو «مذ یوم الخمیس ، ومنذ یومان» فقال المبرد وابن السراج والفارسی : مبتدآن ، وما بعدهما خبر ، ومعناهما الأمد إن کان الزمان حاضرا أو معدودا ، وأول المدة إن کان ماضیا ، وقال الأخفش والزجاج والزجاجی : ظرفان مخبر بهما عما بعدهما ، ومعناهما بین وبین مضافین ؛ فمعنی «ما لقیته مذ یومان» بینی وبین لقائه یومان ، ولا خفاء بما فیه من التعسّف ، وقال أکثر الکوفیین : ظرفان مضافان لجملة حذف فعلها ، وبقی
[شماره صفحه واقعی : 367]
فاعلها ، والأصل : مذ کان یومان ، واختاره السهیلی وابن مالک ، وقال بعض الکوفیین : خبر لمحذوف ، أی ما رأیته من الزمان الذی هو یومان ، بناء علی أن مذ مرکبة من کلمتین من وذو الطائیة.
الحالة الثالثة : أن یلیهما الجمل الفعلیة أو الاسمیة ، کقوله :
552- ما زال مذ عقدت یداه إزاره ***[فسما فأدرک خمسة الأشبار]
وقوله :
553- وما زلت أبغی المال مذ أنا یافع ***[ولیدا وکهلا حین شبت وأمردا]
والمشهور أنهما حینئذ ظرفان مضافان ، فقیل : إلی الجملة ، وقیل : إلی زمن مضاف إلی الجملة ، وقیل : مبتدآن ؛ فیجب تقدیر زمان مضاف للجملة یکون هو الخبر.
وأصل مذ منذ ، بدلیل رجوعهم إلی ضم ذال مذ عند ملاقاة الساکن ، نحو «مذ الیوم» ولو لا أن الأصل الضم لکسروا ، ولأن بعضهم یقول «مذ زمن طویل» فیضم مع عدم الساکن ، وقال ابن ملکون : هما أصلان ، لأنه لا یتصرّف فی الحرف ولا شبهه ، ویردّه تخفیفهم إنّ وکأنّ ولکنّ وربّ وقطّ ، وقال المالقی : إذا کانت مذ اسما فأصلها منذ ، أو حرفا فهی أصل.
قد تم - بحمد الله تعالی وتوفیقه وتیسیره - الجزء الأول من کتاب «مغنی اللبیب ،
عن کتب الأعاریب» لأنحی النحاة العلامة ابن هشام ، الأنصاری ، المصری.
ویلیه - إن شاء الله تعالی - الجزء الثانی ، مفتتحا بحرف النون من باب الحروف
نسأل الله جلت قدرته أن یعین علی إکماله بمنه وفضله
[شماره صفحه واقعی : 368]
[شماره صفحه واقعی : 369]
[شماره صفحه واقعی : 370]
[شماره صفحه واقعی : 371]
[شماره صفحه واقعی : 372]
[شماره صفحه واقعی : 373]
[شماره صفحه واقعی : 374]
[شماره صفحه واقعی : 375]
[شماره صفحه واقعی : 376]
[شماره صفحه واقعی : 377]
[شماره صفحه واقعی : 378]
[شماره صفحه واقعی : 379]
[شماره صفحه واقعی : 380]
[شماره صفحه واقعی : 381]
[شماره صفحه واقعی : 382]
[شماره صفحه واقعی : 383]
[شماره صفحه واقعی : 384]
[شماره صفحه واقعی : 385]
تمت فهرس الموضوعات الواردة فی الجزء الأول من کتاب «مغنی اللبیب ، عن کتب الأعاریب» لابن هشام الأنصاری
والحمدلله الواحد القهّار، و صلاته و سلامه علی نبیه المختار و علی آله و صحبه الأبرار الأطهار
[شماره صفحه واقعی : 386]
[شماره صفحه واقعی : 387]
[شماره صفحه واقعی : 388]
[شماره صفحه واقعی : 389]
[شماره صفحه واقعی : 390]
بسم الله الرحمن الرحیم
تأتی علی أربعة أوجه :
أحدها : نون التوکید ، وهی خفیفة وثقیلة ، وقد اجتمعتا فی قوله تعالی : (لَیُسْجَنَنَّ وَلَیَکُوناً) وهما أصلان عند البصریین ، وقال الکوفیون : الثقیلة أصل ، ومعناهما التوکید ، قال الخلیل : والتوکید بالثقیلة أبلغ ، ویختصان بالفعل ، وأما قوله :
554- [أریت إن جاءت به أماودا***مرجّلا ویلبس البرودا]
أقائلنّ أحضروا الشّهودا
فضرورة سوّغها شبه الوصف بالفعل.
ویؤکد بهما صیغ الأمر مطلقا ، ولو کان دعائیا کقوله :
555- فأنزلن سکینة علینا***[وثبّت الأقدام إن لاقینا]
إلا أفعل فی التعجب ؛ لأن معناه کمعنی الفعل الماضی ، وشذ قوله :
556- [ومستبدل من بعد غضبی صریمة] ***فأحربه بطول فقر وأحریا
ولا یؤکد بهما الماضی مطلقا ، وشذّ قوله :
[شماره صفحه واقعی : 391]
557- دامنّ سعدک لو رحمت متیّما***لولاک لم یک للصّبابة جانحا
والذی سهّله أنه بمعنی أفعل ، وأما المضارع فإن کان حالا لم یؤکد بهما ، وإن کان مستقبلا أکد بهما وجوبا فی نحو قوله تعالی (وَتَاللهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ) وقریبا من الوجوب بعد إمّا فی نحو (وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ) (وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ) وذکر ابن جنی أنه قریء (فَإِمَّا تَرَیِنَّ) بیاء ساکنة بعدها نون الرفع علی حد قوله :
یوم الصّلیفاء لم یوفون بالجار [448]
ففیها شذوذان : ترک نون التوکید ، وإثبات نون الرفع مع الجازم. وجوازا کثیرا بعد الطلب نحو (وَلا تَحْسَبَنَّ اللهَ غافِلاً) وقلیلا فی مواضع کقولهم :
558- [إذا مات منهم سیّد سرق ابنه] ***ومن عضة ما ینبتنّ شکیرها
الثانی : التنوین ، وهو نون زائدة ساکنة تلحق الآخر لغیر توکید ؛ فخرج نون حسن لأنها أصل ، ونون ضیفن للطفیلیّ لأنها متحرکة ، ونون منکسر وانکسر لأنها غیر آخر ، ونون (لَنَسْفَعاً) لأنها للتوکید.
وأقسامه خمسة :
1- تنوین التمکین ، وهو : اللاحق للاسم المعرب المنصرف إعلاما ببقائه علی أصله وأنه لم یشبه الحرف فیبنی ، ولا الفعل فیمنع الصرف ، ویسمی تنوین الأمکنیة أیضا ، وتنوین الصرف ، وذلک کزید ورجل ورجال.
2- وتنوین التنکیر ، وهو : اللاحق لبعض الأسماء المبنیّة فرقا بین معرفتها ونکرتها ، ویقع فی باب اسم الفعل بالسماع کصه ومه وإبه ، وفی العلَم
[شماره صفحه واقعی : 392]
المختوم بویه بقیاس نحو «جاءنی سیبویه وسیبویه آخر».
وأما تنوین رجل ونحوه من المعربات فتنوین تمکین ، لا تنوین تنکیر ، کما قد یتوهم بعض الطلبة ، ولهذا لو سمیت به رجلا بقی ذلک التنوین بعینه مع زوال التنکیر.
3- وتنوین المقابلة ، وهو : اللاحق لنحو «مسلمات» جعل فی مقابلة النون فی «مسلمین» وقیل : هو عوض عن الفتحة نصبا ، ولو کان کذلک لم یوجد فی الرفع والجر ، ثم الفتحة قد عوّض عنها الکسرة ، فما هذا العوض الثانی؟ وقیل : هو تنوین التمکین ، ویرده ثبوته مع التسمیة به کعرفات کما تبقی نون مسلمین مسمی به ، وتنوین التمکین لا یجامع العلّتین ، ولهذا لو سمّی بمسلمة أو عرفة زال تنوینهما ، وزعم الزمخشری أن عرفات مصروف ، لأن تاءه لیست للتأنیث ، وإنما هی والألف للجمع ، قال : ولا یصح أن یقدّر فیه تاء غیرها ، لأن هذه التاء لاختصاصها بجمع المؤنث تأبی ذلک ، کما لا تقدر التاء فی بنت مع أن التاء المذکورة مبدلة من الواو ، ولکن اختصاصها بالمؤنث یأبی ذلک ، وقال ابن مالک : اعتبار تاء نحو عرفات فی منع الصرف أولی من اعتبار تاء نحو عرفة ومسلمة ، لأنها لتأنیث معه جمعیة ، ولأنها علامة لا تتغیر فی وصل ولا وقف.
[*مدرس افغانی]
4- وتنوین العوض ، وهو : اللاحق عوضا من حرف أصلی ، أو زائد ، أو مضاف إلیه : مفردا ، أو جملة.
فالأول کجوار وغواش ، فإنه عوض من الیاء وفاقا لسیبویه والجمهور ، لا عوض لمن ضمة الیاء وفتحتها النائبة عن الکسرة خلافا للمبرد ، إذ لو صح لعوض عن حرکات نحو حبلی ، ولا هو تنوین التمکین
[شماره صفحه واقعی : 393]
والاسم منصرف خلافا للأخفش ، وقوله لما حذفت الیاء التحق الجمع بأوزان الآحاد کسلام وکلام فصرف مردود ، لأن حذفها عارض للتخفیف ، وهی منویّة ، بدلیل أن الحرف الذی بقی أخیرا لم یحرک بحسب العوامل ، وقد وافق علی أنه لو سمی یکتف امرأة ثم سکن تخفیفا لم یجز صرفه کما جاز صرف هند ، وأنه إذا قیل فی جیأل علما لرجل جیل بالنقل لم ینصرف انصراف قدم علما لرجل ، لأن حرکة تاء کتف وهمزة جیل منویّا الثبوت ، ولهذا لم تقلب یاء جیل ألفا لتحرکها وانفتاح ما قبلها.
والثانی : کجندل ، فإن تنوینه عوض من ألف جنادل ، قاله ابن مالک ، والذی یظهر خلافه ، وأنه تنوین الصرف ، ولهذا یجر بالکسرة ، ولیس ذهاب الألف التی هی علم الجمعیة کذهاب الیاء من نحو جوار وغواش.
والثالث : تنوین کلّ وبعض إذا قطعتا عن الإضافة نحو (وَکُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ) (فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ) وقبل : هو تنوین التمکین ، رجع لزوال الإضافة التی کانت تعارضه.
والرابع : اللاحق لإذ فی نحو (وَانْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ) والأصل فهی یوم إذ انشقت واهیة ، ثم حذفت الجملة المضاف إلیها للعلم بها ، وجیء بالتنوین عوضا عنها ، وکسرت الذال للساکنین. وقال الأخفش : التنوین تنوین التمکین والکسرة إعراب المضاف إلیه.
5- وتنوین الترنم ، وهو : اللاحق للقوافی المطلقة بدلا من حرف الإطلاق ، وهو الألف والواو والیاء ، وذلک فی إنشاد بنی تمیم ، وظاهر قولهم أنه [تنوین] محصّل للترنم وقد صرح بذلک ابن یعیش کما سیأتی ، والذی صرح به سیبویه وغیره من المحققین أنه جیء به لقطع الترنم ، وأن الترنم
[شماره صفحه واقعی : 394]
وهو التّغنّی یحصل بأحرف الإطلاق لقبولها لمد الصوت فیها ، فإذا أنشدوا ولم یترنموا جاءوا بالنون فی مکانها ولا یختص هذا التنوین بالاسم ، بدلیل قوله :
559- [أقلّی اللّوم عاذل والعتابن] ***وقولی إن أصبت لقد أصابن
وقوله :
[أفد التّرحّل غیر أنّ رکابنا] ***لما تزل برحالنا وکأن قدن [286]
وزاد الأخفش والعروضیون تنوینا سادسا ، وسموه الغالی ، وهو : اللاحق لآخر القوافی المقیدة ، کقول رؤبة :
560- وقاتم الأعماق خاوی المخترقن ***[مشتبه الأعلام لمّاع الخفقن]
[ص 361]
وسمی غالیا لتجاوزه حدّ الوزن ، ویسمّی الأخفش الحرکة التی قبله غلوا ، وفائدته الفرق بین الوقف والوصل ، وجعله ابن یعیش من نوع تنوین الترنم ، زاعما أن الترنم یحصل بالنون نفسها ، لأنها حرف أغنّ ، قال : وإنما سمی المغنی مغنیا ، لأنه یغنّن صوته : أی یجعل فیه غنّة ، والأصل عنده مغنن بثلاث نونات فأبدلت الأخیرة یاء تخفیفا ، وأنکر الزجاج والسیرافی ثبوت هذا التنوین البتة ؛ لأنه یکسر الوزن ، وقالا : لعل الشاعر کان یزید «إن» فی آخر کل بیت ، فضعف صوته بالهمزة ، فتوهم السامع أن النون تنوین ، واختار هذا القول ابن مالک ، وزعم أبو الحجاج ابن معزوز أن ظاهر کلام سیبویه فی المسمی تنوین الترنم أنه نون عوض من المدة ، ولیس بتنوین ، وزعم ابن مالک فی التحفة أن تسمیة اللاحق للقوافی المطلقة
[شماره صفحه واقعی : 395]
والقوافی المقیدة تنوینا مجاز ، وإنما هو نون أخری زائدة ، ولهذا لا یختص بالاسم ، ویجامع الألف واللام ، ویثبت فی الوقف.
وزاد بعضهم تنوینا سابعا ، وهو تنوین الضرورة ، وهو : اللاحق لما لا ینصرف کقوله :
561- ویوم دخلت الخدر خدر عنیزة***[فقالت : لک الویلات ؛ إنّک مرجلی]
وللمنادی المضموم کقوله :
562- سلام الله یا مطر علیها***[ولیس علیک یا مطر السّلام]
وبقوله أقول فی الثانی دون الأول ؛ لأن الأول تنوین التمکین ؛ لأن الضرورة أباحت الصرف ، وأما الثانی فلیس تنوین تمکین ، لأن الاسم مبنی علی الضم.
وثامنا ، وهو التنوین الشّاذّ ، کقول بعضهم «هؤلاء قومک» حکاه أبو زید ، وفائدته مجرد تکثیر اللفظ ، کما قیل فی ألف قبعثری ، وقال ابن مالک : الصحیح أن هذا نون زیدت فی آخر الاسم کنون ضیفن ، ولیس بتنوین ، وفیما قاله نظر ؛ لأن الذی حکاه سمّاه تنوینا ؛ فهذا دلیل منه علی أنه سمعه فی الوصل دون الوقف ، ونون ضیفن لیست کذلک.
وذکر ابن الخباز فی شرح الجزولیة أن أقسام التنوین عشرة ، وجعل کلا من تنوین المنادی وتنوین صرف ما لا ینصرف قسما برأسه ، قال : والعاشر تنوین الحکایة ، مثل أن تسمی رجلا بعاقلة لبیبة ؛ فإنک تحکی اللفظ المسمی به ، وهذا اعتراف منه بأنه تنوین الصرف ؛ لأن الذی کان قبل التسمیة حکی (1)بعدها.
[شماره صفحه واقعی : 396]
1) فی نسخة «یحکی بعدها»
الثالث : نون الإناث ، وهی اسم فی نحو «النّسوة یذهبن» خلافا للمازنی ، وحرف فی نحو «یذهبن النّسوة» فی لغة من قال «أکلونی البراغیث» خلافا لمن زعم أنها اسم وما بعدها بدل منها ، أو مبتدأ مؤخر والجملة قبله خبره.
الرابع : نون الوقایة ، وتسمی نون العماد أیضا ، وتلحق قبل یاء المتکلم المنتصبة بواحد من ثلاثة :
أحدها : الفعل ، متصرفا کان نحو «أکرمنی» أو جامدا نحو «عسانی ، وقاموا ما خلانی وما عدانی وحاشانی» إن قدّرت فعلا ، وأما قوله :
[عددت قومی کعدید الطّیس] ***إذ ذهب القوم الکرام لیسی [283]
فضرورة ، ونحو (تأمروننی) یجوز فیه الفک ، والإدغام ، والنطق بنون واحدة ، وقد قریء بهن فی السبعة ، وعلی الأخیرة فقیل : النون الباقیة نون الرفع ، وقیل : نون الوقایة ، وهو الصحیح.
الثانی : اسم الفعل نحو «دراکنی» و «تراکنی» و «علیکنی» بمعنی أدرکنی واترکنی والزمنی.
الثالث : الحرف نحو «إنّنی» وهی جائزة الحذف مع إنّ وأنّ ولکنّ وکأنّ ، وغالبة الحذف مع لعلّ ، وقلیلته مع لیت.
وتلحق أیضا قبل الیاء المخفوضة بمن وعن إلا فی الضرورة ، وقبل المضاف إلیها لدن أو قد أو قط إلا فی القلیل (1)من الکلام ، وقد تلحق فی غیر ذلک شذوذا کقولهم «بجلنی» بمعنی حسبی.
وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 397]
1) فی نسخة «إلا فی قلیل الکلام».
563- [وما أدری وظنّی کلّ ظنّ] ***أمسلمنی إلی قومی شراحی
یرید شراحیل ، وزعم هشام أن الذی فی «أمسلمنی» ونحوه تنوین لا نون ، وبنی ذلک علی قوله فی ضاربنی إن الیاء منصوبة ، ویرده قول الشاعر :
564- ولیس الموافینی لیرفد خائبا***[فإنّ له أضعاف ما کان أمّلا]
وفی الحدیث «غیر الدّجّال أخوفنی علیکم» والتنوین لا یجامع الألف واللام ولا اسم التفضیل لکونه غیر منصرف ، وما لا ینصرف لا تنوین فیه ، وفی الصحاح أنه یقال «بجلی» ولا یقال «بجلنی» ولیس کذلک.
صوت
[*مدرس افغانی]
بفتح العین ، وکنانة تکسرها ، وبها قرأ الکسائی ، وبعضهم یبدلها حاء ، وبها قرأ ابن مسعود ، وبعضهم یکسر النون إتباعا لکسرة العین تنزیلا لها منزلة الفعل فی قولهم نعم وشهد بکسرتین ، کما نزّلت بلی منزلة الفس فی الإمالة ، والفارسیّ لم یطلع علی هذه القراءة وأجازها بالقیاس
وهی حرف تصدیق ووعدو إعلام ؛ فالأول بعد الخبر کقام زید ، وما قام زید. والثانی بعد افعل ولا تفعل وما فی معناهما نحو هلّا تفعل وهلّا لم تفعل ، وبعد الاستفهام فی نحو هل تعطینی ، ویحتمل أن تفسر فی هذا بالمعنی الثالث والثالث بعد الاستفهام فی نحو هل جاءک زید ، ونحو (فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا) (قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً) وقول صاحب المقرب «إنها بعد الاستفهام للوعد» غیر مطرد ؛ لما بیناه قبل.
قیل : وتأتی للتوکید إذا وقعت صدرا نحو «نعم هذه أطلالهم» والحق أنها فی ذلک حرف إعلام ؛ وأنها جواب لسؤال مقدّر ، ولم یذکر سیبویه
[شماره صفحه واقعی : 398]
معنی الإعلام البتة ، بل قال : وأما نعم فعدة وتصدیق ، وأما بلی فیوجب بها بعد النفی ، وکأنه رأی أنه إذا قیل «هل قام زید» فقیل نعم فهی لتصدیق ما بعد الاستفهام ، والأولی ما ذکرناه من أنها للاعلام ؛ إذ لا یصح أن تقول لقائل ذلک : صدقت ؛ لأنه إنشاء لا خبر.
واعلم أنه إذا قیل «قام زید» فتصدیقه نعم ، وتکذیبه لا ، ویمتنع دخول بلی لعدم النفی. وإذا قیل «ما قام زید» فتصدیقه نعم ، وتکذیبه بلی ، ومنه (زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلی وَرَبِّی) ویمتنع دخول لا ؛ لأنها لنفی الإثبات لا لنفی النفی. وإذا قیل «أقام زید» فهو مثل قام زید ، أعنی أنک تقول إن أثبتّ القیام : نعم ، وإن نفیته : لا ، ویمتنع دخول بلی ، وإذا قیل «ألم یقم زید» فهو مثل لم یقم زید ، فتقول إذا أثبتّ القیام : بلی ، ویمنع دخول لا ، وإن نفیته قلت : نعم ، قال الله تعالی (أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ قالُوا بَلی) (أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی) (أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی) وعن ابن عباس رضی الله تعالی عنهما أنه لو قیل نعم فی جواب (أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ) لکان کفرا.
والحاصل أن «بلی» لا تأتی إلا بعد نفی ، وأن «لا» لا تأتی إلا بعد إیجاب ، وأن «نعم» تأتی بعدهما ، وإنما جاز (بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی) مع أنه لم یتقدم أداة نفی لأن (لَوْ أَنَّ اللهَ هَدانِی) یدلّ علی نفی هدایته ، ومعنی الجواب حینئذ بلی قد هدیتک بمجیء الآیات ، أی قد أرشدتک لذلک (1)، مثل (وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ).
وقال سیبویه ، فی باب النعت ، فی مناظرة جرت بینه وبین بعض
[شماره صفحه واقعی : 399]
1) فی نسخة «قد أرشدتک بذلک» وکلاهما صحیح ، ولکل وجه.
النحویین : فیقال له : ألست تقول کذا وکذا ، فإنه لا یجد بدا من أن یقول : نعم ، فیقال له : أفلست تفعل کذا؟ فإنه قائل : نعم ، فزعم ابن الطراوة أن ذلک لحن.
وقال جماعة من المتقدمین والمتأخرین منهم الشلوبین : إذا کان قبل النفی استفهام فإن کان علی حقیقته فجوابه کجواب النفی المجرد ، وإن کان مرادا به التقریر فالأکثر أن یحاب بما یجاب به النفی رعیا للفظه ،
[*مدرس افغانی]
ویجوز عند أمن اللبس أن یجاب بما یجاب به الإیجاب رعیا لمعناه ، ألا تری أنه لا یجوز بعده دخول أحد ، ولا الاستثناء المفرغ ، لا یقال : ألیس أحد فی الدار ، ولا ألیس فی الدار إلا زید ، وعلی ذلک قول الأنصار رضی الله تعالی عنهم للنبی صلّی الله علیه و (آله و) سلّم - وقد قال لهم : ألستم ترون لهم ذلک - نعم ، وقول جحدر :
565- ألیس اللّیل یجمع أمّ عمرو***وإیّانا ؛ فذاک بنا تدانی
نعم ، وأری الهلال کما تراه ***ویعلوها النّهار کما علانی
وعلی ذلک جری کلام سیبویه ، والمخطّیء مخطیء.
وقال ابن عصفور : أجرت العرب التقریر فی الجواب مجری النفی المحض وإن کان إیجابا فی المعنی ، فإذا قیل «ألم أعطک درهما» قیل فی تصدیقه : نعم ، وفی تکذیبه : بلی ، وذلک لأن المقرّر قد یوافقک فیما تدعیه وقد یخالفک ، فإذا قال نعم لم یعلم هل أراد نعم لم تعطنی علی اللفظ أو نعم أعطیتنی علی المعنی ؛ فلذلک أجابوه علی اللفظ ، ولم یلتفتوا إلی المعنی ، وأما نعم فی بیت جحدر فجواب لغیر مذکور ، وهو ما قدّره فی اعتقاده من أن اللیل یجمعه وأم عمرو ، وجاز ذلک لأمن اللبس ؛ لعلمه أن
[شماره صفحه واقعی : 400]
کل أحد یعلم أن اللیل یجمعه وأم عمرو ، أو هو جواب لقوله «وأری الهلال - البیت» وقدمه علیه. قلت : أو لقوله : «فذاک بنا تدانی» وهو أحسن. وأما قول الأنصار فجاز لزوال اللّبس ؛ لأنه قد علم أنهم یریدون نعم نعرف لهم ذلک ، وعلی هذا یحمل استعمال سیبویه لها بعد التقریر ، اه.
ویتحرر علی هذا أنه لو أجیب (أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ) بنعم لم یکف فی الإقرار ؛ لأن الله سبحانه وتعالی أوجب فی الإقرار بما یتعلق بالربوبیة العبارة التی لا تحتمل غیر المعنی المراد من المقرّ ؛ ولهذا لا یدخل فی الإسلام بقوله «لا إله إلّا الله» برفع إله ؛ لاحتماله لنفی الوحدة فقط ، ولعل ابن عباس رضی الله عنهما إنما قال إنهم لو قالوا نعم لم یکن إقرارا کافیا ، وجوز الشلوبین أن یکون مراده أنهم لو قالوا نعم جوابا للملفوظ به علی ما هو الأفصح لکان کفرا ؛ إذ الأصل تطابق الجواب والسؤال لفظا ، وفیه حظر ؛ لأن التکفیر لا یکون بالاحتمال.
علی خمسة أوجه :
أحدها : أن تکون ضمیرا للغائب ، وتستعمل فی موضعی الجر والنصب ، نحو (قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ یُحاوِرُهُ).
والثانی : أن تکون حرفا للغیبة ، وهی الهاء فی «إیاه» فالحقّ (1)أنها حرف لمجرد معنی الغیبة ، وأن الضمیر «إیّا» وحدها.
والثالث : هاء السکت ، وهی اللاحقة لبیان حرکة أو حرف نحو
[شماره صفحه واقعی : 401]
1) فی نسخة «والتحقیق أنها - إلخ»
(ما هِیَهْ) ونحو «هاهناه ، ووا زیداه» وأصلها أن یوقف علیها ، وربما وصلت بنیة الوقف.
والرابع : المبدلة من همزة الاستفهام کقوله :
566- وأتی صواحبها فقلن : هذا الذی ***منح المودّة غیرنا وجفانا؟
والتحقیق أن لا تعدّ هذه ؛ لأنها لیست بأصلیة ، علی أن بعضهم زعم أن الأصل «هذا» فحذفت الألف.
والخامس : هاء التأنیث ، نحو «رحمه» فی الوقف ، وهو قول الکوفیین ، زعموا أنها الأصل ، وأن التاء فی الوصل بدل منها ، وعکس ذلک البصریون ، والتحقیق أن لا تعدّ ولو قلنا بقول الکوفیین ؛ لأنها جزء کلمة لا کلمة.
علی ثلاثة أوجه :
أحدها : أن تکون اسما لفعل ، وهو خذ ، ویجوز مدّ ألفها ، ویستعملان بکاف الخطاب وبدونها ، ویجوز فی الممدودة أن یستغنی عن الکاف بتصریف همزتها تصاریف الکاف ؛ فیقال «هاء» للمذکر بالفتح و «هاء» للمؤنث بالکسر ، و «هاؤما» و «هاؤنّ» و «هاؤم» ومنه (هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ).
والثانی : أن تکون ضمیرا للمؤنث ، فتستعمل مجرورة الموضع ومنصوبته نحو (فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها).
والثالث : أن تکون للتنبیه ، فتدخل علی أربعة ؛ أحدها : الإشارة غیر المختصة بالبعید نحو «هذا» بخلاف ثمّ وهنّا بالتشدید وهنالک. والثانی : ضمیر الرفع المخبر عنه باسم إشارة نحو (ها أَنْتُمْ أُولاءِ) وقیل : إنما کانت
[شماره صفحه واقعی : 402]
داخلة علی الإشارة فقدمت ، فرد بنحو (ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ) فأجیب بأنها أعیدت توکیدا ، والثالث : نعت أیّ فی النداء نحو «یا أیها الرّجل» وهی فی هذا واجبة للتنبیه علی أنه المقصود بالنداء ، قیل : وللتعویض عما تضاف إلیه أیّ ، ویجوز فی هذه فی لغة بنی أسد أن تحذف ألفها ، وأن تضم هاؤها إتباعا ، وعلیه قراءة ابن عامر (أیه المؤمنون) (أیه الثقلان) (أیه الساحر) بضم الهاء فی الوصل ، والرابع : اسم الله تعالی فی القسم عند حذف الحرف ، یقال «ها الله» بقطع الهمزة ووصلها ، وکلاهما مع إثبات ألف «ها» وحذفها.
صوت
[*مدرس افغانی]
: حرف موضوع لطلب التصدیق الإیجابی ، دون التصور ، ودون التصدیق السلبی ، فیمتنع نحو «هل زیدا ضربت» لأن تقدیم الاسم یشعر بحصول التصدیق بنفس النسبة ، ونحو «هل زید قائم أم عمرو» إذا أرید بأم المتصلة ، و «هل لم یقم زید» ونظیرها فی الاختصاص بطلب التصدیق أم المنقطعة ، وعکسهما أم المتصلة ، وجمیع أسماء الاستفهام فإنهن لطلب التصور لا غیر ، وأعمّ من الجمیع الهمزة فإنها مشترکة بین الطلبین.
وتفترق هل من الهمزة من عشرة أوجه :
أحدها : اختصاصها بالتصدیق.
والثانی : اختصاصها بالإیجاب ، تقول «هل زید قائم» ویمتنع «هل لم یقم» بخلاف الهمزة ، نحو (أَلَمْ نَشْرَحْ) (أَلَنْ یَکْفِیَکُمْ) (أَلَیْسَ اللهُ بِکافٍ عَبْدَهُ) وقال :
ألا طعان ألا فرسان عادیة [100]
[شماره صفحه واقعی : 403]
والثالث : تخصیصها المضارع بالاستقبال ، نحو «هل تسافر؟» بخلاف الهمزة نحو «أتظنه قائما» وأما قول ابن سیده فی شرح الجمل : لا یکون الفعل المستفهم عنه إلا مستقبلا ؛ فسهو ، قال الله سبحانه وتعالی (فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا) وقال زهیر :
567- فمن مبلغ الأحلاف عنّی رسالة***وذبیان هل أقسمتم کلّ مقسم
والرابع والخامس والسادس : أنها لا تدخل علی الشّرط ، ولا علی إنّ ، ولا علی اسم بعده فعل ، فی الاختیار ، بخلاف الهمزة ، بدلیل (أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ) (أَإِنْ ذُکِّرْتُمْ ، بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ) (أَإِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ) (أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ).
والسابع والثامن : أنها تقع بعد العاطف ، لا قبله وبعد أم نحو (فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ) وفی الحدیث «وهل ترک لنا عقیل من رباع» وقال :
568- لیت شعری هل ثمّ هل آتینهم ***أو یحولنّ دون ذاک حمام؟
وقال تعالی (قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَالْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَالنُّورُ)
التاسع : أنه یراد بالاستفهام بها النفی ؛ ولذلک دخلت علی الخبر بعدها إلا فی نحو (هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ) والباء فی قوله :
569- [یقول إذا اقلولی علیها وأقردت] : ***ألا هل أخو عیش لذیذ بدائم؟
وصح العطف فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 404]
570- وإنّ شفائی عبرة مهراقة***وهل عند رسم دارس من معوّل [ص 483]
إذ لا یعطف الإنشاء علی الخبر.
فإن قلت : قد مر لک فی صدر الکتاب أن الهمزة تأتی لمثل ذلک مثل (أَفَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ) ألا تری أن الواقع أنه سبحانه لم یصفهم بذلک؟.
قلت : إنما مر أنها للانکار علی مدّعی ذلک ، ویلزم من ذلک الانتفاء ، لا أنها للنفی ابتداء ، ولهذا لا یجوز «أقام إلا زید» کما یجوز «هل قام إلا زید» (فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ) (هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ) وقد یکون الإنکار مقتضیا لوقوع الفعل ، علی العکس من هذا ، وذلک إذا کان بمعنی ما کان ینبغی لک أن تفعل ، نحو أتضرب زیدا وهو أخوک؟
ویتلخص أن الإنکار علی ثلاثة أوجه : إنکار علی من ادعی وقوع الشیء ، ویلزم من هذا النفی وإنکار علی من أوقع الشیء ، ویختصان بالهمزة وإنکار لوقوع الشیء ، وهذا هو معنی النفی ، وهو الذی تنفرد به هل عن الهمزة.
[*مدرس افغانی]
والعاشر : أنها تأتی بمعنی قد ، وذلک مع الفعل ، وبذلک فسّر قوله تعالی (هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ) جماعة منهم ابن عباس رضی الله عنهما والکسائی والفراء والمبرد قال فی مقتضبه : هل للاستفهام نحو هل جاء زید ، وقد تکون بمنزلة قد نحو قوله جل اسمه (هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ) اه. وبالغ الزمخشری فزعم أنها أبدا بمعنی قد ، وأن
[شماره صفحه واقعی : 405]
الاستفهام إنما هو مستفاد من همزة مقدرة معها ، ونقله فی المفصل عن سیبویه ، فقال : وعند سیبویه أن هل بمعنی قد ، إلا أنهم ترکوا الألف قبلها ؛ لأنها لا تقع إلا فی الاستفهام ، وقد جاء دخولها علیها فی قوله :
571- سائل فوارس یربوع بشدّتنا***أهل رأونا بسفح القاع ذی الأکم
اه ولو کان کما زعم لم تدخل إلا علی الفعل کقد ، وثبت فی کتاب سیبویه رحمهالله ما نقله عنه ، ذکره فی باب أم المتصلة ، ولکن فیه أیضا ما قد یخالفه ؛ فإنه قال فی باب عدّة ما یکون علیه الکلم ما نصه : وهل هی للاستفهام ، ولم یزد علی ذلک. وقال الزمخشری فی کشافه (هَلْ أَتی) أی قد أتی ، علی معنی التقریر والتقریب جمیعا ، أی أتی علی الإنسان قبل زمان قریب طائفة من الزمان الطویل الممتد لم یکن فیه شیئا مذکورا ، بل شیئا منسیا نطفة فی الأصلاب ، والمراد بالإنسان الجنس بدلیل (إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ) ه. وفسرها غیره بقد خاصة ، ولم یحملوا قد علی معنی التقریب ، بل علی معنی التحقیق ، وقال بعضهم : معناها التوقع ، وکأنه قیل لقوم یتوقعون الخبر عما أتی علی الإنسان وهو آدم علیه الصلاة والسّلام ، قال : والحین زمن کونه طینا ، وفی تسهیل ابن مالک أنه یتعین مرادفة هل لقد إذا دخلت علیها الهمزة یعنی کما فی البیت ، ومفهومه أنها لا تتعین لذلک إذا لم تدخل علیها ، بل قد تأتی لذلک کما فی الآیة ، وقد لا تأتی له ، وقد عکس قوم ما قاله الزمخشری ، فزعموا أن هل لا تأتی بمعنی قد أصلا.
وهذا هو الصواب عندی ؛ إذ لا متمسک لمن أثبت ذلک إلا أحد ثلاثة أمور :
[شماره صفحه واقعی : 406]
أحدها : تفسیر ابن عباس رضی الله عنهما ، ولعله إنما أراد أن الاستفهام فی الآیة للتقریر ، ولیس باستفهام حقیقی ، وقد صرح بذلک جماعة من المفسرین ، فقال بعضهم : هل هنا للاستفهام التقریری ، والمقرّر به من أنکر البحث ، وقد علم أنهم یقولون : نعم قد مضی دهر طویل لا إنسان فیه ، فیقال لهم : فالذی أحدث الناس بعد أن لم یکونوا کیف یمتنع علیه إحیاؤهم بعد موتهم؟ وهو معنی قوله تعالی : (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولی فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ) أی فهلا تذکرون فتعلمون أنّه من أنشأ شیئا بعد أن لم یکن قادر علی إعادته بعد عدمه؟ انتهی. وقال آخر مثل ذلک ، إلا أنه فسر الحین بزمن التصویر فی الرحم ، فقال : المعنی ألم یأت علی الناس حین من الدهر کانوا فیه نطفا ثم علقا ثم مضغا إلی أن صاروا شیئا مذکورا. وکذا قال الزّجاج ، إلا أنه حمل الإنسان علی آدم علیه الصلاة والسّلام ، فقال : المعنی ألم یأت علی الانسان حین من الدهر کان فیه ترابا وطینا إلی أن نفخ فیه الروح؟ اه. وقال بعضهم : لا تکون هل للاستفهام التقریری ، وإنما ذلک من خصائص الهمزة ، ولیس کما قال ، وذکر جماعة من النحویین أن هل تکون بمنزلة إنّ فی إفادة التوکید والتحقیق ، وحملوا علی ذلک (هَلْ فِی ذلِکَ قَسَمٌ لِذِی حِجْرٍ) وقدّروه جوابا للقسم ، وهو بعید.
والدلیل الثانی : قول سیبویه الذی شافه العرب وفهم مقاصدهم ، وقد مضی أن سیبویه لم یقل ذلک.
والثالث : دخول الهمزة علیها فی البیت ، والحرف لا یدخل علی مثله فی المعنی ، وقد رأیت عن السیرافی أن الروایة الصحیحة «أم هل» وأم هذه منقطعة بمعنی بل ؛ فلا دلیل ، وبتقدیر ثبوت تلک الروایة فالبیت شاذّ ؛
[شماره صفحه واقعی : 407]
فیمکن تخریجه علی أنه من الجمع بین حرفین لمعنی (1)واحد علی سبیل التوکید ، کقوله :
ولا للما بهم أبدا دواء [299]
بل الذی فی ذلک البیت أسهل ؛ لاختلاف اللفظین ، وکون أحدهما علی حرفین فهو کقوله :
572- فأصبح لا یسألنه عن بما به ***أصعّد فی علو الهوی أم تصوّبا
وفروعه : تکون أسماء وهو الغالب ، وأحرفا فی نحو «زید هو الفاضل» إذا أعرب فصلا وقلنا : لا موضع له من الإعراب ، وقیل : هی مع القول بذلک أسماء کما قال الأخفش فی نحو صه ونزال : أسماء لا محل لها ، وکما فی الألف واللام فی نحو «الضّارب» إذا قدرناهما اسما.
صوت
[*مدرس افغانی]
انتهی مجموع ما ذکر من أقسامها إلی أحد عشر :
الأول : العاطفة ، ومعناها مطلق الجمع ؛ فنعطف الشیء علی مصاحبه نحو (فَأَنْجَیْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِینَةِ) وعلی سابقه نحو (وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِیمَ) وعلی لاحقه نحو (کَذلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ) ، وقد اجتمع هذان فی (وَمِنْکَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْراهِیمَ وَمُوسی وَعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ) فعلی هذا إذا قیل «قام زید وعمرو» احتمل ثلاثة معان ، قال ابن مالک : وکونها للمعیة راجح ، وللترتیب کثیر ، ولعکسه قلیل ، اه. ویجوز أن یکون بین متعاطفیها تقارب أو تراخ نحو (إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجاعِلُوهُ مِنَ
[شماره صفحه واقعی : 408]
1) فی نسخة «بمعنی واحد».
الْمُرْسَلِینَ) فإن الرد بعید إلقائه فی الیم والإرسال علی رأس أربعین سنة ، وقول بعضهم «إن معناها الجمع المطلق» غیر سدید ؛ لتقیید الجمع بقید الإطلاق ، وإنما هی للجمع لا بقید ، وقول السیرافی «إن النحویین واللغویین أجمعوا علی أنها لا تفید الترتیب» مردود ، بل قال بإفادتها إیاه قطرب والرّبعیّ والفراء وثعلب وأبو عمرو الزاهد وهشام والشافعی ، ونقل الإمام فی البرهان عن بعض الحنفیة أنها للمعیة.
وتنفرد عن سائر أحرف العطف بخمسة عشر حکما :
أحدها : احتمال معطوفها للمعانی الثلاثة السابقة.
والثانی : اقترانها بإمّا نحو (إِمَّا شاکِراً وَإِمَّا کَفُوراً).
والثالث : اقترانها بلا إن سبقت بنفی ولم تقصد المعبة نحو «ما قام زید ولا عمرو» ولتفید أن الفعل منفیّ عنهما فی حالتی الاجتماع والافتراق ، ومنه (وَما أَمْوالُکُمْ وَلا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی) والعطف حینئذ من عطف الجمل عند بعضهم علی إضمار العامل ، والمشهور أنه من عطف المفردات ، وإذا فقد أحد الشرطین امتنع دخولها ؛ فلا یجوز نحو «قام زید ولا عمرو» وإنما جاز (وَلَا الضَّالِّینَ) لأن فی (غَیْرِ) معنی النفی ، وإنما جاز قوله :
573- فاذهب فأیّ فتی فی النّاس أحرزه ***من حتفه ظلم دعج ولا حیل
لأن المعنی لا فتی أحرزه ، مثل (فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ) ، ولا یجوز «ما اختصم زید ولا عمرو» لأنه للمعیة لا غیر ، وأما (وَما یَسْتَوِی الْأَعْمی وَالْبَصِیرُ ، وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ ، وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ ، وَما
[شماره صفحه واقعی : 409]
یَسْتَوِی الْأَحْیاءُ وَلَا الْأَمْواتُ) فلا الثانیة والرابعة والخامسة زوائد لأمن اللبس.
والرابع : اقترانها بلکن نحو (وَلکِنْ رَسُولَ اللهِ).
والخامس : عطف المفرد السببی علی الأجنبی عند الاحتیاج إلی الرّبط ک- «مررت برجل قائم زید وأخوه» ونحو «زید قائم عمرو وغلامه» وقولک فی باب الاشتغال «زیدا ضربت عمرا وأخاه».
[*مدرس افغانی]
والسادس : عطف العقد علی السیف (النیّف) ، نحو أحد وعشرون.
والسابع : عطف الصفات.
574- بکیت ، وما بکا رجل حزین؟ ***علی ربعین مسلوب وبالی
والثامن : عطف ما حقّه التثنیة أو الجمع نحو قول الفرزدق :
575- إنّ الرّزیّة لا رزیّة مثلها***فقدان مثل محمّد ومحمّد
وقول أبی نواس :
576- أقمنا بها یوما ویوما وثالثا***ویوما له یوم الترحّل خامس
وهذا البیت یتساءل عنه أهل الأدب ، فیقولون : کم أقاموا؟ والجواب : ثمانیة لأن یوما الأخیر رابع ، وقد وصف بأن یوم الترحل خامس له ، وحینئذ فیکون یوم الترحل هو الثامن بالنسبة إلی أول یوم.
التاسع : عطف ما لا یستغنی عنه کاختصم زید وعمرو ، واشترک زید وعمرو.
وهذا من أقوی الأدلة علی عدم إفادتها الترتیب ، ومن ذلک : جلست بین زید وعمرو ، ولهذا کان الأصمعی یقول الصواب :
[شماره صفحه واقعی : 410]
[قفا نبک من ذکری حبیب ومنزل ***بسقط اللّوی] بین الدّخول وحومل [266]
لا فحومل ، وأجیب بأن التقدیر : بین نواحی الدخول ، فهو کقولک : «جلست بین الزّیدین فالعمرین» أو بأن الدّخول مشتمل علی أماکن
وتشارکها فی هذا الحکم أم المتصلة فی نحو «سواء أقمت أم قعدت» فإنها عاطفة ما لا یستغنی عنه.
والعاشر والحادی عشر : عطف العام علی الخاص ، وبالعکس ؛ فالأول نحو (رَبِّ اغْفِرْ لِی وَلِوالِدَیَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِناتِ) والثانی نحو (وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَمِنْکَ وَمِنْ نُوحٍ) الآیة.
ویشارکها فی هذا الحکم الأخیر حتی ک- «مات الناس حتی (1)العلماء وقدم الحجّاج حتی المشاة» ؛ فإنها عاطفة خاصا علی عام.
والثانی عشر : عطف عامل حذف وبقی معموله علی عامل آخر مذکور یجمعهما معنی واحد ، کقوله :
577- [إذا ما الغانیات برزن یوما] ***وزجّجن الحواجب والعیونا
أی وکحّلن العیون ، والجامع بینهما التحسین ، ولو لا هذا التقیید لورد «اشتریته بدرهم فصاعدا» إذ التقدیر فذهب الثمن صاعدا.
والثالث عشر : عطف الشیء علی مرادفه نحو (إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَحُزْنِی إِلَی اللهِ) ونحو (أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ) ونحو
[شماره صفحه واقعی : 411]
1) فی نسخة «حتی الأنبیاء» وهو المشهور فی أمثلة النحاة.
(عِوَجاً وَلا أَمْتاً) وقوله علیه الصلاة والسّلام «لیلنی منکم ذوو الأحلام والنّهی» وقول الشاعر :
578- [وقدّدت الأدیم لراهشیه] ***وألفی قولها کذبا ومینا
وزعم بعضهم أن الروایة «کذبا مبینا» فلا عطف ولا تأکید ، ولک أن تقدر الأحلام فی الحدیث جمع حلم بضمتین فالمعنی لیلنی البالغون العقلاء ، وزعم ابن مالک أن ذلک قد یأتی فی أو ، وأن منه (وَمَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً).
والرابع عشر : عطف المقدّم علی متبوعه للضرورة کقوله :
579- ألا یا نخلة من ذات عرق ***علیک ورحمة الله السّلام [ص 659]
والخامس عشر : عطف المخفوض علی الجوار کقوله تعالی (وَامْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ) فیمن خفض الأرجل ، وفیه بحث سیأتی.
[*مدرس افغانی]
تنبیه - زعم قوم أن الواو قد تخرج عن إفادة مطلق الجمع ، وذلک علی أوجه :
أحدها : أن تستعمل بمعنی أو ، وذلک علی ثلاثة أقسام ؛ أحدها : أن تکون بمعناها فی التقسیم کقولک «الکلمة اسم وفعل وحرف» وقوله :
کما النّاس مجروم علیه وجارم [95]
وممن ذکر ذلک ابن مالک فی التحفة ، والصواب أنها فی ذلک علی معناها الأصلی ؛ إذ الأنواع مجتمعة فی الدخول تحت الجنس ، ولو کانت «أو» هی الأصل فی التقسیم لکان استعمالها فیه أکثر من استعمال الواو.
[شماره صفحه واقعی : 412]
والثانی : أن تکون بمعنی (1)أو فی الإباحة ، قاله الزمخشری ، وزعم أنه یقال «جالس الحسن وابن سیرین» أی أحدهما ، وأنه لهذا قیل (تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ) بعد ذکر ثلاثة وسبعة ، لئلا یتوهم إرادة الإباحة ، والمعروف من کلام النحویین أنه لو قیل «جالس الحسن وابن سیرین» کان أمرا بمجالسة کل منهما ، وجعلوا ذلک فرقا بین العطف بالواو والعطف بأو.
والثالث : أن تکون بمعناها فی التخییر ، قاله بعضهم فی قوله :
580- وقالوا : نأت فاختر لها الصّبر والبکا***فقلت : البکا أشفی إذا لغلیلی
قال : معناه أو البکاء ، إذ لا یجتمع مع الصبر. ونقول : یحتمل أن [یکون] الأصل فاختر من الصبر والبکاء ، أی أحدهما ، ثم حذف من کما فی (وَاخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ) ویؤیده أن أبا علی القالی رواه بمن ، وقال الشاطبی رحمهالله فی باب البسملة «وصل واسکتا» فقال شارحو کلامه : المراد التخییر ، ثم قال محققوهم : لیس ذلک من قبل الواو ، بل من جهة أن المعنی وصل إن شئت واسکتن إن شئت ، وقال أبو شامة : وزعم بعضهم أن الواو تأتی للتخییر مجازا.
والثانی : أن تکون بمعنی باء الجر کقولهم «أنت أعلم ومالک» و «بعت الشّاء شاة ودرهما» قاله جماعة ، وهو ظاهر.
والثالث : أن تکون بمعنی لام التعلیل ، قاله الخارزنجیّ ، وحمل علیه الواوات الداخلة علی الأفعال المنصوبة فی قوله تعالی (أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِما کَسَبُوا وَیَعْفُ عَنْ کَثِیرٍ وَیَعْلَمَ الَّذِینَ) (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ) (یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَلا نُکَذِّبَ
[شماره صفحه واقعی : 413]
1) فی نسخة «أن تکون بمعناها»
بِآیاتِ رَبِّنا وَنَکُونَ) والصواب أن الواو فیهن للمعیة کما سیأتی.
والثانی والثالث من أقسام الواو : واوان یرتفع ما بعدهما.
إحداهما : واو الاستئناف نحو (لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَنُقِرُّ فِی الْأَرْحامِ ما نَشاءُ) ونحو «لا تأکل السمک وتشرب اللبن» فیمن رفع ، ونحو (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَیَذَرُهُمْ) فیمن رفع أیضا ، ونحو (وَاتَّقُوا اللهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللهُ) إذ لو کانت واو العطف لانتصب (نُقِرُّ) ولانتصب أو انجزم «تشرب» ولجزم (یذر) کما قرأ الآخرون ، وللزم عطف الخبر علی الأمر ، وقال الشاعر :
581- علی الحکم المأتیّ یوما إذا قضی ***قضیّته أن لا یجور ویقصد
وهذا متعین للاستئناف ؛ لأن العطف یجعله شریکا فی النفی ،
[*مدرس افغانی]
فیلزم التناقض وکذلک قولهم «دعنی ولا أعود» لأنه لو نصب کان المعنی لیجتمع ترکک لعقوبتی وترکی لما تهانی عنه ، وهذا باطل (1)؛ لأن طلبه لترک العقوبة إنما هو فی الحال فإذا تقیّد ترک المنهی عنه بالحال لم یحصل غرض المؤدب ، ولو جزم فإما بالعطف ولم یتقدم جازم ، أو بلا علی أن تقدر ناهیة ، ویرده أن المقتضی لترک التأدیب إنما هو الخبر عن نفی العود ، لا نهیه نفسه عن العود ، إذ لا تناقض بین النهی عن العود وبین العود بخلاف العود والإخبار بعدمه ، ویوضحه أنک تقول «أنا أنهاه وهو یفعل» ولا تقول «أنا لا أفعل وأنا أفعل معا».
والثانیة : واو الحال الداخلة علی الجملة الاسمیة ، نحو «جاء زید والشّمس طالعة» وتسمی واو الابتداء ، ویقدرها سیبویه والأقدمون بإذ ، ولا
[شماره صفحه واقعی : 414]
1) فی نسخة «وهو باطل».
یریدون أنها بمعناها ؛
إذ لا یرادف الحرف الاسم ، بل إنها وما بعدها قید للفعل السابق کما أن إذ کذلک ، ولم یقدرها بإذا لأنها لا تدخل علی الجمل الاسمیة ، ووهم أبو البقاء فی قوله تعالی (وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ) فقال : الواو للحال ، وقیل : بمعنی إذ ، وسبقه إلی ذلک مکی ، وزاد علیه فقال : الواو للابتداء ، وقیل : للحال ، وقیل : بمعنی إذ ، اه. والثلاثة بمعنی واحد ؛ فإن أراد بالابتداء الاستئناف فقولهما سواء.
ومن أمثلتها داخلة علی الجملة الفعلیة قوله :
582- بأیدی رجال لم یشیموا سیوفهم ***ولم تکثر القتلی بها حین سلّت [ص 411]
ولو قدرتها عاطفة (1)لا نقلب المدح ذما.
وإذا سبقت بجملة حالیة احتملت - عند من یجیز تعدد الحال - العاطفة والابتدائیة نحو (اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ).
[*مدرس افغانی]
الرابع والخامس : واوان ینتصب ما بعدهما ، وهما واو المفعول معه کسرت والنّیل ، ولیس النصب بها خلافا للجرجانی ، ولم یأت فی التنزیل بیقین ، فأما قوله تعالی (فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَشُرَکاءَکُمْ) فی قراءة السبعة (فَأَجْمِعُوا) بقطع الهمزة و (شُرَکاءَکُمْ) بالنصب ، فتحتمل الواو فیه ذلک ، وأن تکون عاطفة مفردا علی مفرد بتقدیر مضاف أی وأمر شرکائکم ، أو جملة علی جملة بتقدیر فعل أی واجمعوا شرکاءکم بوصل الهمزة ، وموجب التقدیر فی الوجهین أن «أجمع» لا یتعلق بالذوات ، بل بالمعانی ، کقولک :
[شماره صفحه واقعی : 415]
1) فی نسخة «ولو قدرت عاطفة».
أجمعوا علی قول کذا ، بخلاف جمع فإنه مشترک ؛ بدلیل (فَجَمَعَ کَیْدَهُ) (الَّذِی جَمَعَ مالاً وَعَدَّدَهُ) ویقرأ (فَأَجْمِعُوا) بالوصل فلا إشکال ، ویقرأ برفع الشرکاء عطفا علی الواو للفصل بالمفعول.
والواو الداخلة علی المضارع المنصوب لعطفه علی اسم صریح أو مؤول ؛ فالأول کقوله :
ولبس عباءة وتقرّ عینی ***أحبّ إلیّ من لبس الشفوف [424]
والثانی شرطه أن یتقدم الواو نفی أو طلب ، وسمی الکوفیون هذه الواو واو الصّرف ، ولیس النصب بها خلافا لهم ، ومثالها (وَلَمَّا یَعْلَمِ اللهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ) وقوله :
583- لا تنه عن خلق وتأتی مثله ***[عار علیک إذا فعلت عظیم]
والحق أن هذه واو العطف کما سیأتی.
السادس والسابع : واوان ینجرّ ما بعدهما.
إحداهما : واو القسم ، ولا تدخل إلا علی مظهر ، ولا تتعلّق إلا بمحذوف ، نحو (وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ) فإن تلتها واو أخری نحو (وَالتِّینِ وَالزَّیْتُونِ) فالتالیة واو العطف ، وإلا لاحتاج کل من الاسمین إلی جواب.
الثانیة : واو ربّ کقوله :
584- ولیل کموج البحر أرخی سدوله ***[علیّ بأنواع الهموم لیبتلی]
ولا تدخل إلا علی منکّر ، ولا تتعلق إلا بمؤخر ، والصحیح أنها واو العطف ، وأن الجرّ بربّ محذوفة خلافا للکوفیین والمبرد ، وحجتهم افتتاح
[شماره صفحه واقعی : 416]
القصائد بها کقول رؤبة :
وقاتم الأعماق خاوی المخترق [560]
وأجیب بجواز تقدیر العطف علی شیء فی نفس المتکلم ، ویوضح کونها عاطفة أن واو العطف لا تدخل علیها کما تدخل علی واو القسم ، قال :
585- ووالله لو لا تمره ما حببته ***[ولا کان أدنی من عبید ومشرق](1)
والثامن : واو دخولها کخروجها ، وهی الزائدة ، أثبتها الکوفیون والأخفش. وجماعة ، وحمل علی ذلک (حَتَّی إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها) بدلیل الآیة الأخری ، وقیل : هی عاطفة ، والزائدة الواو فی (وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها) وقیل : هما عاطفتان ، والجواب محذوف أی کان کیت وکیت ، وکذا البحث فی (فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ وَنادَیْناهُ) الأولی أو الثانیة زائدة علی القول الأول ، أو هما عاطفتان والجواب محذوف علی القول الثانی ، والزیادة ظاهرة فی قوله :
586- فما بال من أسعی لأجبر عظمه ***حفاظا وینوی من سفاهته کسری
وقوله :
587- ولقد رمقتک فی المجالس کلّها***فإذا وأنت تعین من یبغینی
[*مدرس افغانی]
والتاسع : واو الثمانیة ، ذکرها جماعة من الأدباء کالحریری ، ومن النحویین الضعفاء کابن خالویه ، ومن المفسرین کالثعلبی ، وزعموا أن
[شماره صفحه واقعی : 417]
1) یروی فی صدر هذا البیت «فأقسم لو لا تمره - إلخ».
العرب إذا عدّوا قالوا ستة ، سبعة ، وثمانیة ، إیذانا بأن السبعة عدد تام ، وأن ما بعدها عدد مستأنف
واستدلوا علی ذلک بآیات :
إحداها (سَیَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ) إلی قوله سبحانه (سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ) وقیل : هی فی ذلک لعطف جملة علی جملة ؛ إذ التقدیر هم سبعة ، ثم قیل : الجمیع کلامهم ، وقیل : العطف من کلام الله تعالی ، والمعنی نعم هم سبعة وثامنهم کلبهم ، وإن هذا تصدیق لهذه المقالة کما أن (رَجْماً بِالْغَیْبِ) تکذیب لتلک المقالة ، ویؤیده قول ابن عباس رضی الله عنهما : حین جاءت الواو انقطعت العدّة ، أی لم تبق عدة عادّ یلتفت إلیها.
فإن قلت : إذا کان المراد التصدیق فما وجه مجیء (قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما یَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِیلٌ)؟.
قلت : وجه الجملة الأولی توکید صحة التصدیق بإثبات علم المصدق ، ووجه الثانیة الإشارة إلی أن القائلین تلک المقالة الصادقة قلیل ، أو أن الذی قالها منهم عن یقین قلیل ، أو لما کان التصدیق فی الآیة خفیا لا یستخرجه إلا مثل ابن عباس قیل ذلک ، ولهذا کان یقول : أنا من ذلک القلیل ، هم سبعة وثامنهم کلبهم.
وقیل : هی واو الحال وعلی هذا فیقدر المبتدأ اسم إشارة أی هؤلاء سبعة ؛ لیکون فی الکلام ما یعمل فی الحال ، ویرد ذلک أن حذف عامل الحال إذا کان معنویا ممتنع ، ولهذا ردوا علی المبرد قوله فی بیت الفرزدق :
[فأصبحوا قد أعاد الله نعمتهم ***إذ هم قریش] وإذ ما مثلهم بشر [120]
[شماره صفحه واقعی : 418]
إن مثلهم حال ناصبها خبر محذوف ، أی وإذ ما فی الوجود بشر مماثلا لهم.
الثانیة : آیة الزمر ؛ إذ قیل (فُتِحَتْ) فی آیة النار لأن أبوابها سبعة ، (وَفُتِحَتْ) فی آیة الجنة إذ أبوابها ثمانیة ، وأقول : لو کان لواو الثمانیة حقیقة لم تکن الآیة منها ؛ إذ لیس فیها ذکر عدد ألبتة ، وإنما فیها ذکر الأبواب ، وهی جمع لا یدل علی عدد خاص ، ثم الواو لبست داخلة علیه ، بل علی جملة هو فیها ، وقد مرّ أن الواو فی (وَفُتِحَتْ) مقحمة عند قوم وعاطفة عند آخرین ، وقیل : هی واو الحال ، أی جاؤها مفتّحة أبوابها کما صرّح بمفتحة حالا فی (جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ) وهذا قول المبرد والفارسی وجماعة ، قیل : وإنما فتحت لهم قبل مجیئهم إکراما لهم عن أن یقفوا حتی تفتح لهم.
الثالثة : (وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ) فإنه الوصف الثامن ، والظاهر أن العطف فی هذا الوصف بخصوصه إنما کان من جهة أن الأمر والنهی من حیث هما أمر ونهی متقابلان ، بخلاف بقیة الصفات ، أو لأن الآمر بالمعروف ناه عن المنکر ، وهو ترک المعروف ، والناهی عن المنکر آمر بالمعروف ؛ فأشیر إلی الاعتداد بکل منهما (1)وأنه لا یکتفی فیه بما یحصل فی ضمن الآخر ، وذهب أبو البقاء علی إمامته فی هذه الآیة مذهب الضعفاء فقال : إنما دخلت [الواو] فی الصفة الثامنة إیذانا بأن السبعة عندهم عدد تام ؛ ولذلک قالوا : سبع فی ثمانیة ، أی سبع أذرع فی ثمانیة أشبار ، وإنما دخلت الواو علی ذلک لأن وضعها علی مغایرة ما بعدها لما قبلها.
[شماره صفحه واقعی : 419]
1) فی نسخة «بکل من الوصفین»
الرابعة : (وَأَبْکاراً) فی آیة التحریم ، ذکرها القاضی الفاضل ، وتبجح باستخراجها ، وقد سبقه إلی ذکرها الثعلبی ، والصواب أن هذه الواو وقعت بین صفتین هما تقسیم لمن اشتمل علی جمیع الصفات السابقة ، فلا یصح إسقاطها ، إذ لا تجتمع الثیوبة والبکارة ، وواو الثمانیة عند القائل بها صالحة للسقوط ، وأما قول الثعلبی إن منها الواو فی قوله تعالی : (سَبْعَ لَیالٍ وَثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً) فسهو بیّن ، وإنما هذه واو العطف ، وهی واجبة الذکر ، ثم إن (أَبْکاراً) صفة تاسعة لا ثامنة ؛ إذ أول الصفات (خَیْراً مِنْکُنَّ) لا (مُسْلِماتٍ) ؛ فإن أجاب بأن مسلمات وما بعده تفصیل لخیرا منکن فلهذا لم تعدّ قسیمة لها ، قلنا : وکذلک (ثَیِّباتٍ وَأَبْکاراً) تفصیل للصفات السابقة فلا نعدّهما معهن.
[*مدرس افغانی]
والعاشرة : الواو الداخلة علی الجملة الموصوف بها لتأکید لصوقها بموصوفها وإفادتها أن اتصافه بها أمر ثابت ، وهذه الواو أثبتها الزمخشری ومن قلّده ، وحملوا علی ذلک مواضع لواو فیها کلّها واو الحال نحو (وَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ) الآیة (سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ) (أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ وَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها) (وَما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا وَلَها کِتابٌ مَعْلُومٌ) والمسوغ لمجیء الحال من النکرة فی هذه الآیة أمران ؛ أحدهما خاص بها ، وهو تقدم النفی ، والثانی عام فی بقیة الآیات وهو امتناع الوصفیّة ؛ إذ الحال متی امتنع کونها صفة جاز مجیئها من النکرة ، ولهذا جاءت منها عند تقدمها علیها نحو «فی الدّار قائما رجل» وعند جمودها نحو «هذا خاتم حدیدا ، ومررت بماء قعدة رجل» ومانع الوصفیة فی هذه الآیة أمران ؛ أحدهما خاص بها ، وهو اقتران الجملة بإلّا ؛ إذ لا یجوز التفریغ فی الصفات ، لا تقول «ما مررت بأحد إلا قائم» نص علی ذلک أبو علی
[شماره صفحه واقعی : 420]
وغیره ، والثانی عام فی بقیة الآیات ، وهو اقترانها بالواو.
والحادی عشر : واو ضمیر الذکور ، نحو «الرّجال قاموا» وهی اسم ، وقال الأخفش والمازنی : حرف ، والفاعل مستتر ، وقد تستعمل لغیر العقلاء إذا نزلوا منزلتهم ، نحو قوله تعالی : (یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ) وذلک لتوجبه الخطاب إلیهم ، وشذّ قوله :
588- شربت بها والدّیک یدعو صباحه ***إذا ما بنو نعش دنوا فتصوّبوا
والذی جرأه علی ذلک قوله «بنو» لا بنات ، والذی سوّغ ذلک أن ما فیه من تغییر نظم الواحد شبّهه بجمع التکسیر ، فسهل مجیئه لغیر العاقل ، ولهذا جاز تأنیث فعله نحو (إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ) مع امتناع «قامت الزیدون».
الثانی عشر : واو علامة المذکرین فی لغة طیء أو أزد شنوأة أو بلحارث ، ومنه الحدیث «یتعاقبون فیکم ملائکة باللیل وملائکة بالنّهار» وقوله :
589- یلوموننی فی اشتراء النخیل أهلی فکلّهم ألوم ***وهی عند سیبویه حرف دال علی الجماعة کما أن التاء فی «قالت» حرف دال علی التأنیث ، وقیل : هی اسم مرفوع علی الفاعلیة ، ثم قیل : إن ما بعدها بدل منها ، وقیل : مبتدأ والجملة خبر مقدم ، وکذا الخلاف فی نحو «قاما أخواک» و «قمن نسوتک» وقد تستعمل لغیر العقلاء إذا نزلوا منزلتهم ، قال أبو سعید : نحو «أکلونی البراغیث» إذ وصفت بالأکل لا بالقرص ، وهذا سهو منه ؛ فإن الأکل من صفات الحیوانات عاقلة وغیر عاقلة ،
[*مدرس افغانی]
وقال ابن الشجری : عندی أن الأکل هنا بمعنی العدوان والظلم کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 421]
590- أکلت بنیک أکل الضّبّ حتّی ***وجدت مرارة الکلأ الوبیل
أی ظلمتهم ، وشبه الأکل المعنوی بالحقیقی ، والأحسن فی الضب فی البیت أن لا یکون فی موضع نصب علی حذف الفاعل أی مثل أکلک الضبّ ، بل فی موضع رفع علی حذف المفعول : أی مثل أکل الضّب أولاده ؛ لأن ذلک أدخل فی التشبیه ، وعلی هذا فیحتمل الأکل الثانی أن یکون معنویا ؛ لأن الضب ظالم الأولاده بأکله إیاهم ، وفی المثل (1)«أعقّ من ضبّ» وقد حمل بعضهم علی هذه اللغة (ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ) (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا) وحملها علی غیر هذه اللغة أولی لضعفها ، وقد جوّز فی (الَّذِینَ ظَلَمُوا) أن یکون بدلا من الواو فی (وَأَسَرُّوا) أو مبتدأ خبره إما (وَأَسَرُّوا) أو قول محذوف عامل فی جملة الاستفهام ، أی یقولون هل هذا ، وأن یکون خبرا لمحذوف : أی هم الذین ، أو فاعلا بأسروا والواو علامة کما قدمنا ، أو بیقول محذوفا ، أو بدلا من واو (اسْتَمَعُوهُ) وأن یکون منصوبا علی البدل من مفعول (یَأْتِیهِمْ) أو علی إضمار أذمّ أو أعنی ، وأن یکون مجرورا علی البدل من (الناس) فی (اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ) أو من الهاء والمیم فی (لاهِیَةً قُلُوبُهُمْ) فهذه أحد عشر وجها ، وأما الآیة الأولی فإذا قدرت الواوان فیها علامتین فالعاملان قد تنازعا الظاهر ؛ فیجب حینئذ أن تقدر فی أحدهما ضمیرا مستترا راجعا إلیه ، وهذا من غرائب العربیة ، أعنی وجوب استتار الضمیر فی فعل الغائبین ، ویجوز کون (کَثِیرٌ) مبتدأ وما قبله خبرا ، وکونه بدلا من الواو الأولی مثل «اللهمّ صلّ علیه الرؤوف الرحیم» فالواو الثانیة حینئذ عائدة علی متقدم رتبة ، ولا یجوز العکس ، لأن الأولی حینئذ لا مفسّر لها.
[شماره صفحه واقعی : 422]
1) فی نسخة «ففی المثل».
ومنع أبو حیان أن یقال علی هذه اللغة «جاءونی من جاءک» لأنها لم تسمع إلا مع ما لفظه جمع ، وأقول : إذا کان سبب دخولها بیان أنّ الفاعل الآتی جمع کان لحاقها هنا أولی ، لأن الجمعیة خفیة
وقد أوجب الجمیع علامة التأنیث فی «قامت هند» کما أوجبوها فی «قامت امرأة» وأجازوها فی «غلت القدر ، وانکسرت القوس» کما أجازوها فی «طلعت الشّمس ، ونفعت الموعظة».
وجوز الزمخشری فی (لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً) کون (مَنِ) فاعلا والواو علامة.
وإذا قیل «جاؤا زید وعمرو وبکر» لم یجز عند ابن هشام (1)أن یکون من هذه اللغة ، وکذا تقول فی «جاآ زید وعمرو» وقول غیره أولی ، لما بینا من أن المراد بیان المعنی ، وقد ردّ علیه بقوله :
591- [تولی قتال المارقین بنفسه] ***وقد أسلماه مبعد وحمیم [ص 371]
ولیس بشیء ؛ لأنه إنما یمنع التخریج لا الترکیب ، ویجب القطع بامتناعها فی نحو «قام زید أو عمرو» لأن القائم واحد ، بخلاف «قام أخواک أو غلاماک» لأنه اثنان ، وکذلک تمتنع فی «قام أخواک أو زید»
[*مدرس افغانی]
وأما قوله تعالی : (إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما) فمن زعم أنه من ذلک فهو غالط ، بل الألف ضمیر الوالدین فی (وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) وأحدهما أو کلاهما بتقدیر یبلغه أحدهما أو کلاهما ، أو أحدهما بدل بعض ، وما بعده بإضمار فعل ، ولا یکون معطوفا ، لأن بدل الکل لا یعطف علی بدل
[شماره صفحه واقعی : 423]
1) هو ابن هشام الحضراوی.
البعض ، لا تقول «أعجبنی زید وجهه وأخوک» علی أن الأخ هو زید ، لأنک لا تعطف المبین علی المخصص.
فإن قلت «قام أخواک وزید» جاز «قاموا» بالواو ، إن قدّرته من عطف المفردات ، و «قاما» بالألف إن قدرته من عطف الجمل ، کما قال السهیلی فی (لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ) إن التقدیر ولا یأخذه نوم.
والثالث عشر : واو الإنکار ، نحو «آلرجلوه» بعد قول القائل قام الرجل والصواب أن لا تعدّ هذه ، لأنها إشباع للحرکة بدلیل «آلرّجلاه» فی النصب و «آلرّجلیه» فی الجر ، ونظیرها الواو فی «منو» فی الحکایة ، وفی «أنظور» من قوله :
592- [وأنّنی حیثما یثنی الهوی بصری] ***من حوثما سلکوا أدنو فأنظور
وواو القوافی کقوله :
593- [متی کان الخیام بذی طلوح] ***سقیت الغیث أیّتها الخیامو
الرابع عشر : واو التذکر ، کقول من أراد أن یقول «یقوم زید» فنسی زید ، فأراد مدّ الصوت لیتذکر ، إذ لم یرد قطع الکلام «یقومو» والصواب أن هذه کالتی قبلها.
الخامس عشر : الواو المبدلة من همزة الاستفهام المضموم ما قبلها کقراءة قنبل (وَإِلَیْهِ النُّشُورُ أَأَمِنْتُمْ) (قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ) والصواب أن لا تعدّ هذه أیضا ، لأنها مبدلة ، ولو صح عدّها لصحّ عدّ الواو من أحرف الاستفهام (1).
[شماره صفحه واقعی : 424]
1) ولیست الواو من أحرف الاستفهام قطعا ، وإذا بطل کونها من أحرف الاستفهام یبطل عد الواو المبسلة من حرف الاستفهام.
علی وجهین :
أحدهما : أن تکون حرف نداء مختصا بباب النّدبة ، نحو «وازبداه» وأجاز بعضهم استعماله فی النداء الحقیقی :
والثانی : أن تکون اسما لأعجب ، کقوله :
594- وا ، بأبی أنت وفوک الأشنب ***کأنما ذرّ علیه الزّرنب
أو زنجبیل ، وهو عندی أطیب
وقد یقال «واها» کقوله :
595- واها لسلمی ثمّ واها واها***[هی المنی لو أنّنا نلناها]
وَ وَیْ کقوله :
596- وی ، کأن من یکن له کسب یحبب ، ***ومن یفتقر یعش عیش ضرّ
وقد تلحق هذه کاف الخطاب کقوله :
597- ولقد شفی نفسی وأبرأ سقمها***قیل الفوارس : ویک عنتر ، أقدم
وقال الکسائی : أصل ویک ویلک فالکاف ضمیر مجرور ، وأما (وَیْکَأَنَّ اللهَ) فقال أبو الحسن : وی اسم فعل ، والکاف حرف خطاب ، وأنّ علی إضمار اللام ، والمعنی أعجب لأن الله ، وقال الخلیل : وی وحدها کما قال وی کأن من یکن البیت [596] ، وکأن للتحقیق ، کما قال :
598- کأنّنی حین أمسی لا تکلّمنی ***متیّم یشتهی ما لیس موجود
أی إننی حین أمسی علی هذه الحالة.
[شماره صفحه واقعی : 425]
والمراد [به] هنا الحرف الهاوی الممتنع الابتداء به ؛ لکونه لا یقبل الحرکة ، فأما الذی یراد به الهمزة فقد مر فی صدر الکتاب.
وابن جنی یری أن هذا الحرف اسمه «لا» وأنه الحرف الذی یذکر قبل الیاء عند عدّ الحروف ، وأنه لما لم یمکن أن یتلفظ به فی أول اسمه کما فعل فی أخواته إذ قیل صاد جیم توصّل إلیه باللّام کما توصل إلی اللفظ بلام التعریف بالألف حین قیل فی الابتداء «الغلام» لیتقارضا ، وأن قول المعلمین لام ألف خطأ لأن کلّا من اللام والألف قد مضی ذکره ، ولیس الغرض بیان کیفیة ترکیب الحروف ، بل سرد أسماء الحروف البسائط.
ثم اعترض علی نفسه بقول أبی النجم :
599- أقبلت من عند زیاد کالخرف ***تخطّ رجلای بخطّ مختلف
تکتّبان فی الطّریق لام ألف
وأجاب بأنه لعله تلقاه من أفواه العامة ؛ لأن الخط لیس له تعلق بالفصاحة وقد ذکر للألف تسعة أوجه :
أحدها : أن تکون للانکار ، نحو «أعمراه» لمن قال : رأیت عمرا (1).
والثانی : أن تکون للتذکر کرأیت الرّجلا.
وقد مضی أن التحقیق أن لا یعدّ هذان.
الثالث : أن تکون ضمیر الاثنین نحو «الزیدان قاما» وقال المازنی : هی حرف ، والضمیر مستتر.
[شماره صفحه واقعی : 426]
1) فی نسخة «لقیت عمرا» والخطب هین.
الرابع : أن تکون علامة الاثنین کقوله :
600- ألفیتا عیناک عند القفا***[أولی فأولی لک ذا واقیه]
وقوله :
وقد أسلماه مبعد وحمیم [591]
وعلیه قول المتنبی :
601- ورمی ، وما رمتا یداه ، فصابنی ***سهم یعذّب ، والسّهام تریح
الخامس : الألف الکافة کقوله :
فبینا نسوس النّاس والأمر أمرنا
إذا نحن فیهم سوقة لیس ننصف [517]
وقیل : الألف بعض ما الکافة ، وقیل : إشباع ، وبین مضافة إلی الجملة ، ویؤیده أنها قد أضیفت إلی المفرد فی قوله :
602- بینا تعانقه الکماة وروغه ***یوما أتیح له جریء سلفع [ص 522]
السادس : أن تکون فاصلة بین الهمزتین نحو (أَأَنْذَرْتَهُمْ) ودخولها جائز ، لا واجب ، ولا فرق بین کون الهمزة الثانیة مسهلة أو محققة.
السابع : أن تکون فاصلة بین النونین نون النسوة ونون التوکید نحو «اضربنانّ» وهذه واجبة.
الثامن : أن تکون لمدّ الصوت بالمنادی المستغاث ، أو المتعجّب
[شماره صفحه واقعی : 427]
منه ، أو المندوب ، کقوله :
603- یا یزیدا لآمل نیل عزّ***وغنی بعد فاقة و هوان
وقوله :
604- یا عجبا لهذه الفلیقه ***هل تذهبنّ القوباء الرّیقه
وقوله :
605- حمّلت امرا عظیما فاصطبرت له ***وقمت فیه بأمر الله یا عمرا
التاسع : أن تکون بدلا من نون ساکنة ، وهی إما نون التوکید أو تنوین المنصوب ، فالأول نحو (لَنَسْفَعاً) - (وَلَیَکُوناً) وقوله :
606- [وإیّاک والمیتات لا تقربنّها] ***ولا تعبد الشّیطان ، والله فاعبدا
ویحتمل أن تکون هذه النون من باب «یا حرسیّ اضربا عنقه».
والثانی کرأیت زیدا ، فی لغة غیر ربیعة.
ولا یجوز أن تعدّ الألف المبدلة من نون إذن ، ولا ألف التکثیر کألف قبعثری ، ولا ألف التأنیث کألف حبلی ، ولا ألف الإلحاق کألف أرطی ، ولا ألف الإطلاق کالألف فی قوله :
607- [ما هاج أشواقا وشجوا قد شجا] ***من طلل کالأتحمیّ أنهجا
ولا ألف التثنیة کالزیدان ، ولا ألف الإشباع الواقعة فی الحکایة نحو «منا» أو فی غیرها فی الضرورة کقوله :
608- أعوذ بالله من العقراب ***[الشّائلات عقد الأذناب]
[شماره صفحه واقعی : 428]
ولا الألف التی تبین بها الحرکة فی الوقف وهی ألف «أنا» عند البصریین ، ولا ألف التصغیر نحو ذیّا واللّذیّا ، لما قدمنا.
تأتی علی ثلاثة أوجه ، وذلک أنها تکون ضمیرا للمؤنثة نحو «تقومین ، وقومی» وقال الأخفش والمازنی : هی حرف تأنیث والفاعل مستتر ، وحرف إنکار نحو «أزید نیه» وحرف تذکار نحو قدی ، وقد تقدم البحث فیهما ، والصواب أن لا یعدّا کما لا تعدّ یاء التصغیر ، ویاء المضارعة ، ویاء الإطلاق ، ویاء الإشباع ، ونحوهنّ ، لأنهن أجزاء للکلمات ، لا کلمات.
: حرف موضوع لنداء البعید حقیقة أو حکما ، وقد ینادی بها القریب توکیدا ، وقیل : هی مشترکة بین القریب والبعید ، وقیل : بینهما وبین المتوسط ، وهی أکثر أحرف النداء استعمالا ؛ ولهذا لا یقدّر عند الحذف سواها نحو (یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا) ولا ینادی اسم الله عزوجل ، ولاسم المستغاث ، وأیّها وأیتها ، إلا بها ، ولا المندوب إلا بها أو بوا ، ولیس نصب المنادی بها ، ولا بأخواتها أحرفا ، ولا بهنّ أسماء لأدعو متحملة لضمیر الفاعل ، خلافا لزاعمی ذلک ، بل بأدعو محذوفا لزوما ، وقول ابن الطراوة : النداء إنشاء ، وأدعو خبر ، سهو منه ، بل أدعو المقدر إنشاء کبعت وأقسمت.
وإذا ولی «یا» ما لیس بمنادی کالفعل فی (ألا یا اسجدوا) وقوله :
609- ألا یا اسقیانی بعد غارة سنجال ***وقبل منایا عادیات وأوجال
والحرف فی نحو (یا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ) «یا ربّ کاسیة فی الدّنیا عاریة یوم القیامة» والجملة الاسمیة کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 429]
610- یا لعنة الله والأقوام کلهم ***والصّالحین علی سمعان من جار
فقیل : هی للنداء والمنادی محذوف ، وقیل : هی لمجرد التنبیه ، لئلا یلزم الإجحاف بحذف الجملة کلها ، وقال ابن مالک : إن ولیها دعاء کهذا البیت أو أمر نحو (ألا یا اسجدوا) فهی للنداء ، لکثرة وقوع النداء قبلهما نحو (یا آدَمُ اسْکُنْ) (یا نُوحُ اهْبِطْ) ونحو (یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ) وإلّا فهی للتنبیه ، والله أعلم.
[شماره صفحه واقعی : 430]
الکلام : هو القول المفید بالقصد.
والمراد بالمفید : ما دل علی معنی یحسن السکوت علیه.
والجملة عبارة عن الفعل وفاعله ک- «قام زید» والمبتدأ وخبره ک- «زید قائم» وما کان بمنزلة أحدهما نحو «ضرب اللّصّ» و «أقائم الزّیدان» و «کان زید قائما» و «ظننته قائما».
وبهذا یظهر لک أنهما لیسا بمترادفین کما یتوهمه کثیر من الناس ، وهو ظاهر قول صاحب المفصل ، فإنه بعد أن فرغ من حد الکلام قال : ویسمی جملة ، والصواب أنها أعمّ منه ، إذ شرطه الإفادة ، بخلافها ، ولهذا تسمعهم یقولون : جملة الشرط ، جملة الجواب ، جملة الصلة ، وکل ذلک لیس مفیدا ، فلیس بکلام.
وبهذا التقریر یتضح لک صحة قول ابن مالک فی قوله تعالی (ثُمَّ بَدَّلْنا مَکانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّی عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا یَشْعُرُونَ ، وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا
[شماره صفحه واقعی : 431]
عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ ، وَلکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ ، أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا بَیاتاً وَهُمْ نائِمُونَ) إن الزمخشری حکم بجواز الاعتراض بسبع جمل ، إذ زعم أن (أَفَأَمِنَ) معطوف علی (فَأَخَذْناهُمْ) وردّ علیه من ظن أن الجملة والکلام مترادفان فقال : إنما اعترض بأربع جمل ، وزعم أن من عند (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری) إلی (وَالْأَرْضِ) جملة ، لأن الفائدة إنما تتم بمجموعه.
وبعد ، ففی القولین نظر.
أما قول ابن مالک فلأنه کان من حقه أن یعدها ثمان جمل ، إحداها (وَهُمْ لا یَشْعُرُونَ) وأربعة فی حیز لو - وهی (آمنوا ، واتقوا ، وفتحنا) والمرکبة من أنّ وصلتها مع ثبت مقدرا أو مع ثابت مقدرا ، علی الخلاف فی أنها فعلیة أو اسمیة ، والسادسة (وَلکِنْ کَذَّبُوا) والسابعة (فَأَخَذْناهُمْ) والثامنة (بِما کانُوا یَکْسِبُونَ).
فإن قلت : لعله بنی ذلک علی ما اختاره ونقله عن سیبویه من کون أن وصلتها مبتدأ لا خبر له ، وذلک لطوله وجریان الإسناد فی ضمنه.
قلت : إنما مراده أن یبین ما لزم علی إعراب الزمخشری ، والزمخشری یری أن أنّ وصلتها هنا فاعل بثبت.
واما قول المعترض فلأنه کان من حقه أن یعدها ثلاث جمل ، وذلک لأنه لا یعدّ (وَهُمْ لا یَشْعُرُونَ) جملة ؛ لأنها حال مرتبطة بعاملها ، ولیست مستقلة برأسها ، وبعدّ لو وما فی حیزها جملة واحدة : إما فعلیة إن قدّر ولو ثبت أن أهل القری آمنوا واتقوا ، أو اسمیة إن قدر ولو أن إیمانهم وتقواهم ثابتان ، ویعدّ (وَلکِنْ کَذَّبُوا) جملة ، و (فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ) کله
[شماره صفحه واقعی : 432]
جملة ، وهذا هو التحقیق ، ولا ینافی ذلک ما قدمناه فی تفسیر الجملة ، لأن الکلام هنا لیس فی مطلق الجملة ، بل فی الجملة بقید کونها جملة اعتراض ، وتلک لا تکون إلا کلاما تاما.
فالأسمیة هی : التی صدرها اسم ، کزید قائم ، وهیهات العقیق ، وقائم الزیدان ، عند من جوزه وهو الأخفش والکوفیون.
والفعلیة هی : التی صدرها فعل ، کقام زید ، وضرب اللص ، وکان زید قائما ، وظننته قائما ، ویقوم زید ، وقم.
والظرفیة هی : المصدّرة بظرف أو مجرور ، نحو : أعندک زید ، وأفی الدار زید ، إذا قدرت زیدا فاعلا بالظرف والجار والمجرور ، لا بالاستقرار المحذوف ، ولا مبتدأ مخبرا عنه بهما ، ومثّل الزمخشریّ لذلک بفی الدار من قولک «زید فی الدار» وهو مبنی علی أن الاستقرار المقدر فعل لا اسم ، وعلی أنه حذف وحده وانتقل الضمیر إلی الظرف بعد أن عمل فیه.
وزاد الزمخشری وغیره الجملة الشرطیة ، والصواب أنها من قبیل الفعلیة لما سیأتی.
تنبیه - مرادنا بصدر الجملة المسند أو المسند إلیه ، فلا عبرة بما تقدم علیهما من الحروف ؛ فالجملة من نحو «أقائم الزیدان ، وأزید أخوک ، ولعل أباک منطلق ، وما زید قائما» اسمیة ، ومن نحو «أقام زید ، وإن قام زید ، وقد قام زید ، وهلّا قمت» فعلیة.
[شماره صفحه واقعی : 433]
والمعتبر أیضا ما هو صدر فی الأصل ، فالجملة من نحو «کیف جاء زید» ومن نحو (فَأَیَّ آیاتِ اللهِ تُنْکِرُونَ) ومن نحو (فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقاً تَقْتُلُونَ) و (خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ یَخْرُجُونَ) فعلیة ، لأن هذه الأسماء فی نیة التأخیر وکذا الجملة فی نحو «یا عبد الله» ونحو (وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ) (وَالْأَنْعامَ خَلَقَها) (وَاللَّیْلِ إِذا یَغْشی) [فعلیة] لأن صدورها فی الأصل أفعال ، والتقدیر : أدعو زیدا ، وإن استجارک أحد ، وخلق الأنعام ، وأقسم واللیل.
لاحتماله الاسمیة والفعلیة ، لاختلاف التقدیر ، أو لاختلاف النحویین
ولذلک أمثلة :
أحدها : صدر الکلام من نحو «إذا قام زید فأنا أکرمه» وهذا مبنی علی الخلاف السابق فی عامل إذا ، فإن قلنا جوابها فصدر الکلام جملة اسمیة ، وإذا مقدّمة من تأخیر ، وما بعد إذا متمّم لها ؛ لأنه مضاف إلیه ، ونظیر ذلک قولک «یوم یسافر زید أنا مسافر» وعکسه قوله :
611- فبینا نحن نرقبه أتانا***[معلّق وفضة وزناد راع]
إذا قدّرت ألف بینا زائدة وبین مضافة للجملة الاسمیة ؛ فإن صدر الکلام جملة فعلیة ، والظرف مضاف إلی جملة اسمیة ، وإن قلنا العامل فی إذا فعل الشرط ، وإذا غیر مضافة ؛ فصدر الکلام جملة فعلیة قدّم ظرفها کما فی قولک «متی تقم فأنا أقوم».
[شماره صفحه واقعی : 434]
الثانی : نحو «أفی الدّار زید ، وأعندک عمرو» فإنا إن قدرنا المرفوع مبتدأ أو مرفوعا بمبتدأ محذوف تقدیره کائن أو مستقر ؛ فالجملة اسمیة ذات خبر فی الأولی وذات فاعل مغن عن الخبر فی الثانیة ، وإن قدرناه فاعلا باستقرّ ففعلیة ، أو بالظرف فظرفیة.
الثالث : نحو «یومان» فی نحو «ما رأیته مذ یومان» فإن تقدیره عند الأخفش ولزجاج : بینی وبین لقائه یومان ، وعند أبی بکر وأبی علی : أمد انتفاء الرؤیة یومان ، وعلیهما فالجملة اسمیة لا محل لها ، ومنذ خبر علی الأول ومبتدأ علی الثانی ، وقال الکسائی وجماعة : المعنی منذ کان یومان ، فمنذ ظرف لما قبلها ، وما بعدها جملة فعلیة فعلها ماض حذف فعلها ، وهی فی محل خفض ، وقال آخرون : المعنی من الزمن الذی هو یومان ، ومنذ مرکبة من حرف الابتداء وذو الطائیة واقعة علی الزمن ، وما بعدها جملة اسمیة حذف مبتدؤها ، ولا محل لها لأنها صلة.
الرابع : «ماذا صنعت» فإنه یحتمل معنیین ؛ أحدهما : ما الذی صنعته؟ فالجملة اسمیة قدّم خبرها عند الأخفش ومبتدؤها عند سیبویه ، والثانی : أیّ شیء صنعت ، فهی فعلیة قدّم مفعولها ، فإن قلت «ماذا صنعته» فعلی التقدیر الأول الجملة بحالها ، وعلی الثانی تحتمل الاسمیة بأن تقدر «ماذا» مبتدأ ، و «صنعته» الخبر ، والفعلیة بأن تقدره مفعولا لفعل محذوف علی شریطة التفسیر ، ویکون تقدیره بعد ما ذا ؛ لأن الاستفهام له الصّدر.
الخامس : نحو (أَبَشَرٌ یَهْدُونَنا) فالأرجح تقدیر بشر فاعلا لیهدی محذوفا ، والجملة فعلیة ، ویجوز تقدیره مبتدأ ، وتقدیر الاسمیة فی (أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ) أرجح منه فی (أَبَشَرٌ یَهْدُونَنا) لمعادلتها للاسمیة ، وهی (أَمْ
[شماره صفحه واقعی : 435]
نَحْنُ الْخالِقُونَ) وتقدیر الفعلیة فی قوله :
فقلت : أهی سرت أم عادنی حلم؟ [53]
أکثر رجحانا من تقدیرها فی (أَبَشَرٌ یَهْدُونَنا) لمعادلتها الفعلیة.
السادس : نحو «قاما أخواک» فإن الألف إن قدرت حرف تثنیة کما أن التاء حرف تأنیث فی «قامت هند» أو اسما وأخواک بدل منها فالجملة فعلیة ، وإن قدرت اسما وما بعدها مبتدأ فالجملة اسمیة قدم خبرها.
السابع : نحو «نعم الرّجل زید» فإن قدر «نعم الرجل» خبرا عن زید فاسمیة ، کما فی «زید نعم الرّجل» وإن قدر زید خبرا لمبتدأ محذوف فجملتان فعلیة واسمیة.
الثامن : جملة البسملة ، فإن قدر ابتدائی باسم الله فاسمیة ، وهو قول البصریین ، أو أبدأ باسم الله ففعلیة ، وهو قول الکوفیین ، وهو المشهور فی التفاسیر والأعاریب ، ولم یذکر الزمخشری غیره ، إلا أنه یقدر الفعل مؤخرا ومناسبا لما جعلت البسملة مبتدأ له ؛ فیقدر باسم الله أقرأ ، باسم الله أحلّ ، باسم الله أرتحل ، ویؤیده الحدیث «باسمک ربّی وضعت جنبی».
التاسع : قولهم «ما جاءت حاجتک» فإنه یروی برفع حاجتک فالجملة فعلیة ، وبنصبها فالجملة اسمیة ، وذلک لأن جاء بمعنی صار ؛ فعلی الأول «ما» خبرها ، و «حاجتک» اسمها ، وعلی الثانی ما مبتدأ واسمها ضمیر ما ، وأنّث حملا علی معنی ما ، وحاجتک خبرها.
ونظیر ما هذه ما فی قولک «ما أنت وموسی» فإنها أیضا تحتمل الرفع
[شماره صفحه واقعی : 436]
والنصب ، إلا أن الرفع علی الابتدائیة أو الخبریة ، علی خلاف بین سیبویه والأخفش ، وذلک إذا قدرت موسی عطفا علی أنت ، والنصب علی الخبریة أو المفعولیة ، وذلک إذا قدرته مفعولا معه ؛ إذ لا بد من تقدیر فعل حینئذ ، أی ما تکون ، أو ما تصنع.
ونظیر ما هذه فی [هذین] الوجهین علی اختلاف التقدیرین کیف فی نحو «کیف أنت وموسی» إلا أنها لا تکون مبتدأ ولا مفعولا به ؛ فلیس للرفع إلا توجیه واحد ، وأما النصب فیجوز کونه علی الخبریة أو الحالیة.
العاشر : الجملة المعطوفة من نحو «قعد عمرو وزید قام» فالأرجح الفعلیة للتناسب ، وذلک لازم عند من یوجب توافق الجملتین المتعاطفتین.
ومما یترجح فیه الفعلیة نحو «موسی أکرمه» ونحو «زید لیقم ، وعمرو لا یذهب» بالجزم ؛ لأن وقوع الجملة الطلبیة خبرا قلیل ، وأما نحو «زید قام» فالجملة اسمیة لا غیر ؛ لعدم ما یطلب الفعل. هذا قول الجمهور ، وجوز المبرد وابن العریف وابن مالک فعلیتها علی الاضمار والتفسیر ، والکوفیون علی التقدیم والتأخیر فإن قلت : «زید قام وعمرو قعد عنده» فالأولی اسمیة عند الجمهور ، والثانیة محتملة لهما علی السواء عند الجمیع.
الکبری هی : الاسمیة التی خبرها جملة نحو «زید قام أبوه ، وزید أبوه قائم» والصغری هی : المبنیة علی المبتدأ ، کالجملة المخبر بها فی المثالین.
[شماره صفحه واقعی : 437]
وقد تکون الجملة صغری وکبری باعتبارین ، نحو «زید أبوه غلامه منطلق» فمجموع هذا الکلام جملة کبری لا غیر ، و «غلامه منطلق» صغری لا غیر ؛ لأنها خبر ، و «أبوه غلامه منطلق» کبری باعتبار «غلامه منطلق» وصغری باعتبار جملة الکلام ، ومثله (لکِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّی) إذ الأصل لکن أنا هو الله ربی ، ففیها أیضا ثلاث مبتدآت إذا لم یقدر (هُوَ) ضمیرا له سبحانه ولفظ الجلالة بدل منه أو عطف بیان علیه کما جزم به ابن الحاجب ، بل قدر ضمیر الشأن وهو الظاهر ، ثم حذفت همزة أنا حذفا اعتباطیا ، وقیل : حذفا قیاسیا بأن نقلت حرکتها ثم حذفت ، ثم أدغمت نون لکن فی نون أنا.
تنبیهان - الأول : ما فسّرت به الجملة الکبری هو مقتضی کلامهم ، وقد یقال : کما تکون مصدّرة بالمبتدأ تکون مصدرة بالفعل نحو «ظننت زیدا یقوم أبوه».
الثانی : إنما قلت صغری وکبری موافقة لهم ، وإنما الوجه استعمال فعلی أفعل بأل أو بالإضافة ؛ ولذلک لحن من قال :
612- کأنّ صغری وکبری من فقاقعها***حصباء درّ علی أرض من الذّهب
وقول بعضهم إن من زائدة وإنهما مضافان علی حد قوله :
613- [یا من رأی عارضا أسرّ به] ***بین ذراعی وجبهة الأسد
یردّه أن الصحیح أن «من» لا تقحم فی الإیجاب ، ولا مع تعریف المجرور ، ولکن ربما استعمل أفعل التفضیل الذی لم یرد به المفاضلة مطابقا مع کونه مجردا قال :
614- إذا غاب عنکم أسود العین کنتم ***کراما ، وأنتم ما أقام ألائم
[شماره صفحه واقعی : 438]
أی لئام ، فعلی هذا یتخرج البیت ، وقول النحویین [جملة] صغری وکبری وکذلک قول العروضیین : فاصلة صغری ، وفاصلة کبری.
وقد یحتمل الکلام الکبری وغیرها. ولهذا النوع أمثله :
أحدها : نحو (أَنَا آتِیکَ بِهِ) إذ یحتمل (آتِیکَ) أن یکون فعلا مضارعا ومفعولا ، وأن یکون اسم فاعل ومضافا إلیه مثل (وَإِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذابٌ) (وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً) ویؤیده أن أصل الخبر الإفراد ، وأن حمزة یمیل الألف من (آتِیکَ) وذلک ممتنع علی تقدیر انقلابها من الهمزة.
الثانی : نحو «زید فی الدّار» إذ یحتمل تقدیر استقر وتقدیر مستقر.
الثالث : نحو «إنما أنت سیرا» إذ یحتمل تقدیر تسیر وتقدیر سائر ، وینبغی أن یجری هنا الخلاف الذی فی المسألة قبلها.
الرابع : «زید قائم أبوه» إذ یحتمل أن یقدر أبوه مبتدأ ، وأن یقدر فاعلا بقائم.
تنبیه - یتعین فی قوله :
ألا عمر ونّی مستطاع رجوعه [102]
تقدیر رجوعه مبتدأ ومستطاع خبره والجملة فی محل نصب علی أنها صفة لا فی محل رفع علی أنها خبر ، لأن «ألا» التی للتمنی لا خیر لها عند سیبویه لا لفظا ولا تقدیرا ، فإذا قیل «ألا ماء» کان ذلک کلاما مؤلفا من حرف واسم ، وإنما تمّ الکلام بذلک حملا علی معناه وهو أتمنی ماء ، وکذلک یمتنع تقدیر مستطاع خبرا ورجوعه فاعلا لما ذکرنا ، ویمتنع أیضا
[شماره صفحه واقعی : 439]
تقدیر مستطاع صفة علی المحل ، أو تقدیر «مستطاع رجوعه» جملة فی موضع رفع علی أنها صفة علی المحل إجراء لألا مجری لیت فی امتناع مراعاة محل اسمها ، وهذا أیضا قول سیبویه فی الوجهین ، وخالفه فی المسألتین المازنی والمبرد.
ذات الوجهین : هی اسمیة الصّدر فعلیة العجز ، نحو «زید یقوم أبوه» کذا قالوا ، وینبغی أن یراد (1)عکس ذلک فی نحو «ظننت زیدا أبوه قائم» بناء علی ما قدمنا.
وذات الوجه نحو «زید أبوه قائم» ومثله علی ما قدمنا نحو «ظننت زیدا یقوم أبوه».
وهی سبع ، وبدأنا بها لأنها لم تحلّ محلّ المفرد ، وذلک هو الأصل فی الجمل.
فالأولی : الابتدائیة ، وتسمی أیضا المستأنفة ، وهو أوضح ، لأن
[شماره صفحه واقعی : 440]
1) فی عدة نسخ «یزاد» بالزای ، وهی صحیحة ، والمقصود واحد.
الجملة الابتدائیة تطلق أیضا علی الجملة المصدّرة بالمبتدأ ، ولو کان لها محل ، ثم الجمل المستأنفة نوعان :
أحدهما : الجملة المفتتح بها النطق ، کقولک ابتداء «زید قائم» ومنه الجمل المفتتح بها السّور.
والثانی : الجملة المنقطعة عما قبلها نحو «مات فلان ، رحمهالله» وقوله تعالی (قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً ، إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فِی الْأَرْضِ) ومنه جملة العامل الملغی لتأخره نحو «زید قائم أظن» فأما العامل الملغی لتوسّطه نحو «زید أظن قائم» فجملته أیضا لا محل لها ، إلا أنها من باب جمل الاعتراض.
ویخص البیانیون الاستئناف بما کان جوابا لسؤال مقدر نحو قوله تعالی (هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ الْمُکْرَمِینَ إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ) فإن جملة القول الثانیة جواب لسؤال مقدر تقدیره : فماذا قال لهم؟ ولهذا فصلت عن الأولی فلم تعطف علیها ، وفی قوله تعالی (سَلامٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ) جملتان حذف خبر الأولی ومبتدأ الثانیة ، إذ التقدیر سلام علیکم ، أنتم قوم منکرون ، ومثله فی استئناف جملة القول الثانیة (وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ) وقد استؤنفت جملتا القول فی قوله تعالی (وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ) ومن الاستئناف البیانی أیضا قوله :
615- زعم العواذل أنّنی فی غمرة***صدقوا ، ولکن غمرتی لا تنجلی
فإن قوله «صدقوا» جواب لسؤال [مقدر] تقدیره : أصدقوا أم کذبوا؟
[شماره صفحه واقعی : 441]
ومثله قوله تعالی (یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ) فیمن فتح باء (یُسَبِّحُ)
تنبیهات - الأول : من الاستئناف ما قد یخفی ، وله أمثلة کثیرة.
أحدها : (لا یَسَّمَّعُونَ) من قوله تعالی (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی) فإن الذی یتبادر إلی الذهن أنه صفة لکل شیطان أو حال منه ، وکلاهما باطل ، إذ لا معنی للحفظ من شیطان لا یسّمّع ، وإنما هی للاستئناف النحوی ، ولا یکون استئنافا بیانیا لفساد المعنی أیضا ، وقیل : یحتمل أن الأصل «لئلا یسمعوا» ثم حذفت اللام کما فی «جئتک أن تکرمنی» ثم حذفت أن فارتفع الفعل کما فی قوله :
616- ألا أیّهذا الزّاجری أحضر الوغی ***[وأن أشهد اللّذّات هل أنت مخلدی] [ص641]
فیمن رفع «أحضر» واستضعف الزمخشری الجمع بین الحذفین.
فإن قلت : اجعلها حالا مقدرة ، أی وحفظا من کل شیطان مارد مقدّرا عدم سماعه ، أی بعد الحفظ.
قلت : الذی یقدّر وجود معنی الحال هو صاحبها ، کالممرور به فی قولک «مررت برجل معه صقر صائدا به غدا» أی مقدرا حال المرور به أن یصید به غدا ، والشیاطین لا یقدرون عدم السماع ولا یریدونه.
الثانی : (إِنَّا نَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَما یُعْلِنُونَ) بعد قوله تعالی (فَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ) فإنه [ربما [یتبادر إلی الذهن أنه محکی بالقول ، ولیس کذلک ، لأن ذلک لیس مقولا لهم.
[شماره صفحه واقعی : 442]
الثالث : (فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً) بعد قوله تعالی (فَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ) وهی کالتی قبلها ، وفی جمال القراء للسخاوی أن الوقف علی قولهم فی الآیتین واجب ، والصواب أنه لیس فی جمیع القرآن وقف واجب.
الرابع : (ثُمَّ یُعِیدُهُ) بعد (أَوَلَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللهُ الْخَلْقَ) لأن إعادة الخلق لم تقع بعد فیقرروا برؤیتها ، ویؤید الاستئناف فیه قوله تعالی علی عقب ذلک (قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ).
الخامس : زعم أبو حاتم أن من ذلک (تُثِیرُ الْأَرْضَ) فقال : الوقف علی (ذَلُولٌ) جید ، ثم یبتدیء (تُثِیرُ الْأَرْضَ) علی الاستئناف ، وردّه أبو البقاء بأن (وَلا) إنما تعطف علی النفی ، وبأنها لو أثارت الأرض کانت ذلولا. ویردّ اعتراضه الأول صحة «مررت برجل یصلی ولا یلتفت» والثانی أن أبا حاتم زعم أن ذلک من عجائب هذه البقرة ، وإنما وجه الرد أن الخبر لم یأت بأن ذلک من عجائبها ، وبأنهم إنما کلفوا بأمر موجود ، لا بأمر خارق للعادة ، وبأنه کان یجب تکرار «لا» فی «ذلول» إذ لا یقال «مررت برجل لا شاعر» حتی تقول «ولا کاتب» لا یقال قد تکررت بقوله تعالی (وَلا تَسْقِی الْحَرْثَ) لأن ذلک واقع بعد الاستئناف علی زعمه.
التنبیه الثانی : قد یحتمل اللفظ الاستئناف وغیره ، وهو نوعان :
أحدهما : ما إذا حمل علی الاستئناف احتیج إلی تقدیر جزء یکون معه کلاما نحو «زید» من قولک «نعم الرجل زید».
والثانی : ما لا یحتاج فیه إلی ذلک ، لکونه جملة تامة ، وذلک کثیر جدا نحو الجملة المنفیة وما بعدها فی قوله تعالی : (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا
[شماره صفحه واقعی : 443]
تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً ، وَدُّوا ما عَنِتُّمْ ، قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ) قال الزمخشری : الأحسن والأبلغ أن تکون مستأنفات علی وجه التعلیل للنهی عن اتخاذهم بطانة من دون المسلمین ، ویجوز أن یکون لا یألونکم وقد بدت صفتین ، أی بطانة غیر ما نعتکم فسادا بادیة بغضاؤهم. ومنع الواحدیّ هذا الوجه ، لعدم حرف العطف بین الجملتین ، وزعم أنه لا یقال «لا تتخذ صاحبا یؤذیک أحب مفارقتک» والذی یظهر أن الصفة تتعدد بغیر عاطف وإن کانت جملة کما فی الخبر نحو (الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ) وحصل للامام فخر الدین فی تفسیر هذه الآیة سهو ، فإنه سأل ما الحکمة فی تقدیم «من دونکم» علی «بطانة» وأجاب بأن محطّ النهی هو «من دونکم» لا بطانة ، فلذلک قدم الأهم ، ولیست التلاوة کما ذکر ، ونظیر هذا أن أبا حیان فسر فی سورة الأنبیاء کلمة (زُبُراً) بعد قوله تعالی. (فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً) وإنما هی فی سورة المؤمنین ، وترک تفسیرها هناک ، وتبعه علی هذا السهو رجلان لخصا من تفسیره إعرابا.
التنبیه الثالث : من الجمل ما جری فیه خلاف ، هل هو مستأنف أم لا؟ وله أمثلة :
أحدها : «أقوم» من نحو قولک «إن قام زید أقوم» وذلک لأن المبرد یری أنه علی إضمار الفاء ، وسیبویه یری أنه مؤخر من تقدیم ، وأن الأصل أقوم إن قام زید ، وأن جواب الشرط محذوف ، ویؤیده التزامهم فی مثل ذلک کون الشرط ماضیا.
وینبنی علی هذا مسألتان :
[شماره صفحه واقعی : 444]
إحداهما : أنه هل یجور «زیدا إن أتانی أکرمه» بنصب زیدا؟ فسیبویه یجیزه کما یجیز «زیدا أکرمه إن أتانی» والقیاس أن المبرد یمنعه ، لأنه فی سیاق أداة الشرط فلا یعمل فیما تقدم علی الشرط ، فلا یفسر عاملا فیه.
والثانیة : أنه إذا جیء بعد هذا الفعل المرفوع بفعل معطوف ، هل یجزم أم لا؟ فعلی قول سیبویه لا یجوز الجزم ، وعلی قول المبرد ینبغی أن یجوز الرفع بالعطف علی لفظ الفعل والجزم بالعطف علی محل (1)الفاء المقدرة وما بعدها.
الثانی (2): مذ ومنذ وما بعدهما فی نحو «ما رأیته مذ یومان» فقال السیرافی : فی موضع نصب علی الحال ، ولیس بشیء ، لعدم الرابط ، وقال الجمهور : مستأنفة جوابا لسؤال تقدیره عند من قدّر مذ مبتدأ : ما أمد ذلک ، وعند من قدرها خبرا : ما بینک وبین لقائه.
الثالث : جملة أفعال الاستثناء لیس ولا یکون وخلا وعدا وحاشا ، فقال السیرافی : حال ، إذ المعنی قام القوم خالین عن زید ، وجوز الاستئناف ، وأوجبه ابن عصفور ، فإن قلت «جاءنی رجال لیسوا زیدا» فالجملة صفة ، ولا یمتنع عندی أن یقال «جاءنی لیسوا زیدا» علی الحال.
الرابع : الجملة بعد حتی الابتدائیة کقوله :
حتّی ماء دجلة أشکل [195]
[شماره صفحه واقعی : 445]
فقال الجمهور : مستأنفة ، وعن الزجاج وابن درستویه أنها فی موضع جر بحتی ، وقد تقدم.
الجملة الثانیة : المعترضة بین شیئین لإفادة الکلام تقویة وتسدیدا أو تحسینا ، وقد وقعت فی مواضع.
أحدها : بین الفعل ومرفوعه کقوله :
617- شجاک أظنّ ربع الظّاعنینا***[ولم تعبأ بعذل العاذلینا]
ویروی بنصب ربع علی أنه مفعول أول ، و «شجاک» مفعوله الثانی ، وفیه ضمیر مستتر راجع إلیه ، وقوله :
618- وقد أدرکتنی والحوادث جمّة***أسنّة قوم لا ضعاف ولا عزل
وهو الظاهر فی قوله :
ألم یأتیک والأنباء تنمی
بما لاقت لبون بنی زیاد [154]
علی أن الباء زائدة فی الفاعل ، ویحتمل أنّ یأتی وتنمی تنازعا ما فأعمل الثانی وأضمر الفاعل فی الأول ؛ فلا اعتراض ولا زیادة ، ولکنّ المعنی علی الأول أوجه ؛ إذ الأنباء من شأنها أن تنمی بهذا وبغیره
الثانی : بینه وبین مفعوله کقوله :
629- وبدّلت والدّهر ذو تبدّل ***هیفا دبورا بالصّبا والشّمأل
والثالث : بین المبتدأ وخبره کقوله :
620- وفیهنّ والأیّام یعثرن بالفتی ***نوادب لا یمسللنه ونوائح
[شماره صفحه واقعی : 446]
ومنه الاعتراض بجملة الفعل الملغی فی نحو «زید أظنّ قائم» وبجملة الاختصاص فی نحو قوله علیه الصلاة والسّلام : «نحن معاشر الأنبیاء لا نورث» وقول الشاعر
621- نحن بنات طارق ***نمشی علی النّمارق
وأما الاعتراض بکان الزائدة فی نحو قوله «أو نبیّ کان موسی» فالصحیح أنها لا فاعل لها ، فلا جملة.
والرابع : بین ما أصله المبتدأ والخبر کقوله :
622- وإنّی لرام نظرة قبل الّتی ***لعلّی - وإن شطّت نواها - أزورها
[ص 391 و 585]
وذلک علی تقدیر أزورها خبر لعل ، وتقدیر الصلة محذوفة ، أی التی أقول لعلی ، وکقوله :
623- لعلّک والموعود حقّ لقاؤه ***بدا لک فی تلک القلوص بداء
وقوله :
624- یا لیت شعری والمنی لا تنفع ***هل أغدون یوما وأمری مجمع
إذا قیل بأن جملة الاستفهام خبر علی تأویل شعری بمشعوری ، لتکون الجملة نفس المبتدأ فلا تحتاج إلی رابط ، وأما إذا قیل بأن الخبر محذوف أی موجود ، أو إن لیت لا خبر لها ههنا إذ المعنی لیتنی أشعر ، فالاعتراض بین الشعر ومعموله الذی علق عنه بالاستفهام ، وقول الحماسی :
625- إنّ الثّمانین وبلغتها***قد أحوجت سمعی إلی ترجمان
[ص 456]
[شماره صفحه واقعی : 447]
وقول ابن هرمة :
626- إنّ سلیمی والله بکلؤها***ضنّت بشیء ما کان یرزؤها [ص 396]
وقول رؤیة :
627- إنّی وأسطار سطرن سطرا***لقائل یا نصر نصر نصرا
[ص 396 و 457]
وقول کثیر :
328- وإنی وتهیامی بعزّة بعد ما***تخلّیت ممّا بیننا وتخلّت
لکالمرتجی ظلّ الغمامة کلما***تبوّأ منها للمقیل اضمحلّت
قال أبو علی : تهیامی بعزة جملة معترضة بین اسم إن وخبرها ، وقال أبو الفتح : یجوز أن تکون الواو للقسم کقولک «إنّی وحبّک لضنین بک» فتکون الباء متعلقة بالتّهیام لا بخبر محذوف.
الخامس : بین الشرط وجوابه ، نحو (وَإِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ وَاللهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ) ونحو (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ) ونحو (إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللهُ أَوْلی بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوی) قاله جماعة منهم ابن مالک ، والظاهر أن الجواب (فَاللهُ أَوْلی بِهِما (1)) ولا یردّ ذلک تثنیة الضمیر کما توهموا لأن أو هنا للتنویع ، وحکمها حکم الواو فی وجوب المطابقة ، نص علیه الأبدی ، وهو الحق ، أما قول ابن عصفور إن تثنیة الضمیر فی الآیة شاذة فباطل کبطلان قوله مثل ذلک فی إفراد الضمیر
[شماره صفحه واقعی : 448]
1) التحقیق أن الجواب محذوف ، والتقدیر : إن یکن المشهود علیه غنیا أو فقیرا فلا تکتموا الشهادة رأفة به لأن الله أولی - إلخ.
فی (وَاللهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ) وفی ذلک ثلاثة أوجه :
أحدها : أن (أَحَقُّ) خبر عنهما ؛ وسهّل إفراد الضمیر أمران : معنوی وهو أن إرضاء الله سبحانه إرضاء لرسوله علیه الصلاة والسّلام ، وبالعکس (إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللهَ) ولفظی وهو تقدیم إفراد أحق ، ووجه ذلک أن اسم التفضیل المجرد من أل والإضافة واجب الإفراد نحو (لَیُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ) (قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَأَبْناؤُکُمْ وَإِخْوانُکُمْ وَأَزْواجُکُمْ وَعَشِیرَتُکُمْ) إلی قوله (أَحَبَّ إِلَیْکُمْ).
والثانی : أن (أَحَقُّ) خبر عن اسم الله سبحانه ، وحذف مثله خبرا عن اسمه علیه الصلاة والسّلام ، أو بالعکس.
والثالث : أن (أَنْ یُرْضُوهُ) لیس فی موضع جر أو نصب بتقدیر بأن یرضوه ، بل فی موضع رفع بدلا عن أحد الاسمین ، وحذف من الآخر مثل ذلک ، والمعنی وإرضاء الله وإرضاء رسوله أحقّ من إرضاء غیرهما.
والسادس : بین القسم وجوابه کقوله :
629- لعمری وما عمری علیّ بهیّن ***لقد نطقت بطلا علیّ الأقارع
وقوله تعالی : (قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ) الأصل أقسم بالحق لأملأن وأقول الحق ، فانتصب الحق الأول - بعد إسقاط الخافض - بأقسم محذوفا ، والحق الثانی بأقول ، واعترض بجملة «أفول الحق» وقدم معمولها للاختصاص ، وقریء برفعهما بتقدیر فالحقّ قسمی والحقّ أقوله ، وبجرهما علی تقدیر واو القسم فی الأول والثانی توکیدا کقولک «والله والله لأفعلنّ» ، وقال الزمخشری : جر الثانی علی أن المعنی وأقول والحق ، أی هذا اللفظ ، فأعمل القول فی لفظ واو القسم مع مجرورها علی سبیل الحکایة ، قال :
[شماره صفحه واقعی : 449]
وهو وجه حسن دقیق جائز فی الرفع والنصب ، اه. وقریء برفع الأول ونصب الثانی ، قیل : أی فالحق قسمی أو فالحق منی أو فالحق أنا ، والأول أولی ، ومن ذلک قوله تعالی (فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ) الآیة.
والسابع : بین الموصوف وصفته کالآیة فإن فیها اعتراضین : اعتراضا بین الموصوف وهو (قسم) وصفته وهو (عَظِیمٌ) بجملة (لَوْ تَعْلَمُونَ) ، واعتراضا بین (أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ) وجوابه وهو (إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ) بالکلام الذی بینهما ، وأما قول ابن عطیة لیس فیها إلا اعتراض واحد وهو (لَوْ تَعْلَمُونَ) لأن (وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ) توکید لا اعتراض فمردود ؛ لأن التوکید والاعتراض لا یتنافیان ، وقد مضی ذلک فی حد جملة الاعتراض.
والثامن : بین الموصول وصلته کقوله :
630- ذاک الذی وأبیک یعرف مالکا***[والحقّ یدمغ ترّهات الباطل]
ویحتمله قوله :
وإنّی لرام نظرة قبل الّتی ***لعلّی وإن شطّت نواها أزورها [622]
وذلک علی أن تقدر الصلة «أزورها» وتقدر خبر لعل محذوفا ، أی لعلی أفعل ذلک.
والتاسع : بین أجزاء الصلة نحو (وَالَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئاتِ جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) الآیات ؛ فإن جملة (وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) معطوفة علی (کَسَبُوا السَّیِّئاتِ) فهی من الصلة ، وما بینهما اعتراض بیّن به قدر جزائهم ، وجملة (ما لَهُمْ مِنَ اللهِ مِنْ عاصِمٍ) خبر ، قاله ابن عصفور ، وهو بعید ؛ لأن الظاهر أن (تَرْهَقُهُمْ) لم یؤت به لتعریف الذین فیعطف علی صلته ، بل
[شماره صفحه واقعی : 450]
جیء به للاعلام بما یصیبهم جزاء علی کسهم السیئات ، ثم إنه لیس بمتعین ؛ لجواز أن یکون الخبر (جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها) فلا یکون فی الآیة اعتراض ، ویجوز أن یکون الخبر جملة النفی کما ذکر ، وما قبلها جملتان معترضتان ، وأن یکون الخبر (کَأَنَّما أُغْشِیَتْ) فالاعتراض بثلاث جمل ، أو (أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ) فالاعتراض بأربع جمل ، ویحتمل - وهو الأظهر - أن (الَّذِینَ) لیس مبتدأ ، بل معطوف علی الذین الأولی ، أی للذین أحسنوا الحسنی وزیادة ، والذین کسبوا السیئات جزاء سیئة بمثلها ؛ فمثلها هنا فی مقابلة الزیادة هناک ، ونظیرها فی المعنی قوله تعالی (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزَی الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئاتِ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ) وفی اللفظ قولهم «فی الدّار زید والحجرة عمرو» وذلک من العطف علی معمولی عاملین مختلفین عند الأخفش ، وعلی إضمار الجار عند سیبویه والمحققین ، ومما یرجح هذا الوجه أن الظاهر أن الباء فی (بِمِثْلِها) متعلقه بالجزاء ؛ فإذا کان جزاء سیئة مبتدأ احتیج إلی تقدیر الخبر ، أی واقع ، قاله أبو البقاء ، أو لهم ، قاله الحوفی ، وهو أحسن ؛ لإغنائه عن تقدیر رابط بین هذه الجملة ومبتدئها وهو (الَّذِینَ) وعلی ما اخترناه یکون جزاء عطفا علی الحسنی ؛ فلا یحتاج إلی تقدیر آخر ، وأما قول أبی الحسن وابن کیسان إن بمثلها هو الخبر ، وإن الباء زیدت فی الخبر کما زیدت فی المبتدأ فی «بحسبک درهم» فمردود عند الجمهور ، وقد یؤنس قولهما بقوله (وَجَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها).
والعاشر : بین المتضایفین کقولهم «هذا غلام والله زید» و «لا أخا فاعلم لزید» وقیل : الأخ هو الاسم والظرف الخبر ، وإن الأخ حینئذ جاء علی لغة القصر ، کقوله «مکره أخاک لا بطل» فهو کقولهم «لا عصا لک».
[شماره صفحه واقعی : 451]
الحادی عشر : بین الجار والمجرور کقوله «اشتریته بأری ألف درهم».
الثانی عشر : بین الحرف الناسخ وما دخل علیه کقوله :
631- کأنّ وقد أتی حول کمیل ***أثافیها حمامات مثول
کذا قال قوم ، ویمکن أن تکون هذه الجملة حالیة تقدمت علی صاحبها ، وهو اسم کأن ، علی حد الحال فی قوله :
کأنّ قلوب الطّیر رطبا ویابسا***لدی وکرها العنّاب والحشف البالی [365]
الثالث عشر : بین الحرف وتوکیده کقوله :
632- لبت وهل ینفع شیئا لیت ***لیت شبابا بوع فاشتریت
الرابع عشر : بین حرف التنفیس والفعل کقوله :
وما أدری وسوف إخال أدری ***أقوم آل حصن أم نساء [51]
وهذا الاعتراض فی أثناء اعتراض آخر ، فإن سوف وما یعدها اعتراض بین أدری وجملة الاستفهام.
الخامس عشر : بین قد والفعل کقوله :
أخالد قد والله أوطأت عشوة [284]
السادس عشر : بین حرف النفی ومنفیه کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 452]
633- ولا أراها تزال ظالمة***[تحدث لی نکبة وتنکؤها]
وقوله :
634- فلا وأبی دهماء زالت عزیزة***[علی قومها مادام للزّند قادح]
السابع عشر : بین جملتین مستقلتین نحو (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ ، إِنَّ اللهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ ، نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ) فإن (نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ) تفسیر لقوله تعالی (مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ) أی أن المأتیّ الذی أمرکم الله به هو مکان الحرث ، ودلالة علی أن الغرض الأصلی فی الإتیان طلب النسل لا محض الشّهوة ، وقد تضمنت هذه الآیة الاعتراض بأکثر من جملة ، ومثلها فی ذلک قوله تعالی (وَوَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَفِصالُهُ فِی عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَلِوالِدَیْکَ) وقوله تعالی (رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثی وَاللهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثی وَإِنِّی سَمَّیْتُها مَرْیَمَ) فیمن قرأ بسکون تاء (وَضَعَتْ) إذ الجملتان المصدّرتان بإنی من قولها علیهاالسلام ، وما بینها اعتراض ، والمعنی : ولیس الذکر الذی طلبته کالأنثی التی وهبت لها ، وقال الزمخشری :
هنا جملتان معترضتان کقوله تعالی (وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ) انتهی ، وفی التنظیر نظر ، لأن الذی فی الآیة الثانیة اعتراضان کل منهما بجملة لا اعتراض واحد بجملتین.
وقد یعترض بأکثر من جملتین کقوله تعالی (أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَیُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ وَاللهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِکُمْ وَکَفی بِاللهِ وَلِیًّا وَکَفی بِاللهِ نَصِیراً مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ) إن قدّر (مِنَ الَّذِینَ هادُوا) بیانا للذین أوتوا وتخصیصا لهم إذا کان اللفظ
[شماره صفحه واقعی : 453]
عاما فی الیهود والنصاری والمراد الیهود ، أو بیانا لأعدائکم ، والمعترض به علی هذا التقدیر جملتان ، وعلی التقدیر الأول ثلاث جمل ، وهی والله أعلم وکفی بالله مرتین ، وأما یشترون ویریدون فجملتا تفسیر لمقدر ، إذ المعنی ألم تر إلی قصة الذی أوتوا ، وإن علقت من بنصیرا مثل (وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ) أو بخبر محذوف علی أن (یُحَرِّفُونَ) صفة لمبتدأ محذوف ، أی قوم یحرفون کقولهم «منّا ظعن ومنّا أقام» أی منا فریق فلا اعتراض البتة ، وقد مر أن الزمخشریّ أجاز فی سورة الأعراف الاعتراض بسبع جمل علی ما ذکر ابن مالک.
وزعم أبو علی أنه لا یعترض بأکثر من جملة ، وذلک لأنه قال فی قول الشاعر :
635- أرانی ولا کفران لله أیّة***لنفسی قد طالبت غیر منیل
إن أیة وهی مصدر «أویت له» إذا رحمته ورفقت به لا ینتصب بأویت محذوفة ، لئلا یلزم الاعتراض بجملتین ، قال : وإنما انتصابه باسم «لا» أی ولا أکفر الله رحمة منی لنفسی ، ولزمه من هذا ترک تنوین الاسم المطول ، وهو قول البغدادیین أجازوا «لا طالع جبلا» أجروه فی ذلک مجری المضاف کما أجری مجراه فی الإعراب ، وعلی قولهم یتخرج الحدیث «لا مانع لما أعطیت ولا معطی لما منعت» وأما علی قول البصریین فیجب تنوینه ، ولکن الروایة إنما جاءت بغیر تنوین.
وقد اعترض ابن مالک قول أبی علی بقوله تعالی (وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ بِالْبَیِّناتِ وَالزُّبُرِ) وبقول زهیر :
[شماره صفحه واقعی : 454]
636- لعمری والخطوب مغیّرات ***وفی طول المعاشرة التّقالی
لقد بالیت مظعن أم أوفی ***ولکن أمّ أوفی لا تبالی
وقد یجاب عن الآیة بأن جملة الأمر دلیل الجواب عند الأکثرین ونفسه عند قوم : فهی مع جملة الشرط کالجملة الواحدة ، وبأنه یجب أن یقدر للباء متعلق محذوف ، أی أرسلناهم بالبینات ، لأنه لا یستثنی بأداة واحدة شیئان ، ولا یعمل ما قبل إلا فیما بعدها إلا إذا کان مستثنی نحو «ما قام إلا زید» أو مستثنی منه نحو «ما قام إلا زیدا أحد» أو تابعا له نحو «ما قام أحد إلا زیدا فاضل».
مسألة - کثیرا ما تشتبه المعترضة بالحالیة ، ویمیزها منها أمور :
أحدها : أنها تکون غیر خبریة کالأمریّة فی (وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ ، قُلْ إِنَّ الْهُدی هُدَی اللهِ ، أَنْ یُؤْتی أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِیتُمْ) کذا مثل ابن مالک وغیره ، بناء علی أنّ (أَنْ یُؤْتی أَحَدٌ) متعلق بتؤمنوا ، وأن المعنی ولا تظهروا تصدیقکم بأن أحدا یؤتی من کتب الله مثل ما أوتیتم ، وبأن ذلک الأحد یحاجّونکم عند الله یوم القیامة بالحق فیغلبونکم ، إلا لأهل دینکم لأن ذلک لا یغیر اعتقادهم بخلاف المسلمین ، فإن ذلک یزیدهم ثباتا ، وبخلاف المشرکین ، فإن ذلک یدعوهم إلی الإسلام ، ومعنی الاعتراض حینئذ أن الهدی بید الله ، فإذا قدّره لأحد لم یضره مکرهم.
والآیة محتملة لغیر ذلک ، وهی أن یکون الکلام قد تم عند الاستثناء ، والمراد ولا تظهروا الإیمان الکاذب الذی توقعونه وجه النهار وتنقضونه آخره إلا لمن کان منکم کعبد الله بن سلام ثم أسلم ، وذلک لأن إسلامهم کان أغیظ لهم ورجوعهم إلی الکفر کان عندهم أقرب ، وعلی هذا ف- (أَنْ یُؤْتی) من کلام الله
[شماره صفحه واقعی : 455]
تعالی ، وهو متعلق بمحذوف مؤخر ، أی لکراهیة أن یؤتی أحد دبّرتم هذا الکید ، وهذا الوجه أرجح لوجهین :
أحدهما : أنه الموافق لقراءة ابن کثیر (أأن یؤتی) بهمزتین ، أی لکراهیة أن یؤتی قلتم ذلک.
والثانی : أنّ فی الوجه الأول عمل ما قبل إلا فیما بعدها ، مع أنه لیس من المسائل الثلاث المذکورة آنفا.
وکالدّعائیة فی قوله :
إنّ الثّمانین وبلّغتها***قد أحوجت سمعی إلی ترجمان [625]
وقوله :
إنّ سلیمی والله یکلؤها***ضنّت بشیء ما کان یرزؤها [626]
وکالقسمیّة فی قوله :
إنّی وأسطار سطرن سطرا [627] البیت [ص 457]
وکالتنزیهیة فی قوله تعالی (وَیَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ ، سُبْحانَهُ ، وَلَهُمْ ما یَشْتَهُونَ) کذا مثل بعضهم.
وکالاستفهامیة فی قوله تعالی (فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ ، وَمَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللهُ وَلَمْ یُصِرُّوا) کذا مثل ابن مالک.
[شماره صفحه واقعی : 456]
فأما الأولی فلا دلیل فیها إذا قدر لهم خبرا ، وما مبتدأ ، والواو للاستئناف لا عاطفة جملة علی جملة ، وقدّر الکلام تهدیدا کقولک لعبدک : لک عندی ما تختار ، ترید بذلک إیعاده أو التهکم به ، بل إذا قدر (لَهُمْ) معطوفا علی (لِلَّهِ) وما معطوفة علی البنات ، وذلک ممتنع فی الظاهر ؛ إذ لا یتعدّی فعل الضمیر المتصل إلی ضمیره المتصل إلا فی باب ظن وفقد وعدم نحو (فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ) فیمن ضم الباء ، ونحو (أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی) ولا یجوز مثل «زید ضربه» ترید ضرب نفسه ، وإنما یصح فی الآیة العطف المذکور إذا قدر أن الأصل ولأنفسهم ثم حذف المضاف ، وذلک تکلف ، ومن العجب أن الفراء والزمخشری والحوفی قدروا العطف المذکور ولم یقدروا المضاف المحذوف ، ولا یصح العطف إلا به.
وأما الثانیة فنصّ هو وغیره علی أن الاستفهام فیها بمعنی النفی ، فالجملة خبریة.
وقد فهم مما أوردته من أن المعترضة تقع طلبیة أن الحالیة لا تقع إلا خبریة ، وذلک بالإجماع ، وأما قول بعضهم فی قول القائل :
637- اطلب ولا تضجر من مطلب ***[فآفة الطّالب أن یضجرا]
[ص 586]
إن الواو للحال ، وإن لا ناهیة ؛ فخطأ ، وإنما هی عاطفة إما مصدرا یسبک من أن والفعل علی مصدر متوهم من الأمر السابق ، أی لیکن منک طلب وعدم ضجر ، أو جملة علی جملة ، وعلی الأول ففتحة تضجر إعراب ، ولا نافیة ، والعطف مثله فی قولک «ائتنی ولا أجفوک» بالنصب وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 457]
638- فقلت ادعی وأدعو إنّ أندی ***لصوت أن ینادی داعیان
وعلی الثانی فالفتحة للترکیب ، والأصل ولا تضجرن بنون التوکید الخفیفة فحذفت للضرورة ، ولا ناهیة ، والعطف مثله فی قوله تعالی (وَاعْبُدُوا اللهَ وَلا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً).
الثانی : أنه یجوز تصدیرها بدلیل استقبال کالتنفیس فی قوله :
وما أدری وسوف إخال أدری [51]
وأما قول الحوفی فی (إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ) : إن الجملة حالیة فمردود ، وکلن فی (وَلَنْ تَفْعَلُوا) وکالشرط فی (فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ) (قالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا) (وَلا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ) (إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ) (فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً) (فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ تَرْجِعُونَها) وإنما جاز «لأضربنه إن ذهب وإن مکث» ؛ لأن المعنی لأضربنه علی کل حال ؛ إذ لا یصح أن یشترط وجود الشیء وعدمه لشیء واحد.
والثالث : أنه یجوز اقترانها بالفاء کقوله :
639- واعلم فعلم المرء ینفعه ***أن سوف یأتی کلّ ما قدرا
وکجملة (فَاللهُ أَوْلی بِهِما) فی قول وقد مضی ، وکجملة (فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ) الفاصلة بین (فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً) وبین الجواب وهو (فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ) والفاصلة بین (وَمِنْ دُونِهِما
[شماره صفحه واقعی : 458]
جَنَّتانِ) وبین (فِیهِنَّ خَیْراتٌ حِسانٌ) وبین صفتیهما ، وهی (مُدْهامَّتانِ) فی الأولی (حُورٌ مَقْصُوراتٌ) فی الثانیة ، ویحتملان تقدیر مبتدأ ؛ فتکون الجملة إما صفة وإما مستأنفة.
الرابع : أنه یجوز اقترانها بالواو مع تصدیرها بالمضارع المثبت کقول المتنبی :
640- یا حادیی عیرها ، وأحسبنی ***أوجد میتا قبیل أفقدها
قفا قلیلا بها علیّ ؛ فلا***أقلّ من نظرة أزوّدها
قوله «أفقدها» علی إضمار أن ، وقوله «أقل» یروی بالرفع والنصب.
تنبیه - للبیانیین فی الاعتراض اصطلاحات مخالفة لاصطلاح النحویین ، ولزمخشریّ یستعمل بعضها کقوله فی قوله تعالی : (وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) : یجوز أن یکون حالا من فاعل (نَعْبُدُ) أو من مفعوله ؛ لاشتمالها علی ضمیریهما ، وأن تکون معطوفة علی (نَعْبُدُ) وأن تکون اعتراضیة مؤکدة ، أی من حالنا أنا مخلصون له التوحید ، ویردّ علیه مثل ذلک من لا یعرف هذا العلم کأبی حیان توهّما منه أنه لا اعتراض إلا ما یقوله النحوی وهو الاعتراض بین شیئین متطالبین.
الجملة الثالثة : لتفسیریة ، وهی الفضلة الکاشفة لحقیقة ما تلیه ، وسأذکر لها أمثلة توضحها :
أحدها : (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا : هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ) فجملة الاستفهام مفسرة للنجوی ، وهل هنا للنفی ، ویجوز أن تکون بدلا منها إن قلنا إن ما فیه معنی القول یعمل فی الجمل ، وهو قول الکوفیین ، وأن تکون معمولة لقول محذوف ، وهو حال مثل (وَالْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ
[شماره صفحه واقعی : 459]
مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ).
الثانی : (إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) فخلقه وما بعده تفسیر لمثل آدم ، لا باعتبار ما یعطیه ظاهر لفظ الجملة من کونه قدّر جسدا من طین ثم کوّن ، بل باعتبار المعنی ، أی إن شأن عیسی کشأن آدم فی الخروج عن مستمرّ العادة وهو التولد بین أبوین.
والثالث : (هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ) فجملة تؤمنون تفسیر للتجارة ، وقیل : مستأنفة معناها الطلب ، أی آمنوا ، بدلیل (فَیَغْفِرُ) بالجزم کقولهم «اتقی الله امرؤ فعل خیرا یثب علیه» أی لیتق الله ولیفعل یثب ، وعلی الأول فالجزم فی جواب الاستفهام ، تنزیلا للسبب وهو الدلالة منزلة المسبب وهو الامتثال.
الرابع : (وَلَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا) وجوّز أبو البقاء کونها حالیة علی إضمار قد ، والحال لا تأتی من المضاف إلیه فی مثل هذا.
الخامس : (حَتَّی إِذا جاؤُکَ یُجادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا) إن قدّرت «إذا» غیر شرطیة فجملة القول تفسیر لیجادلونک ، وإلا فهی جواب إذا ، وعلیهما فیجادلونک حال.
تنبیه - المفسرة ثلاثة أقسام : مجردة من حرف التفسیر کما فی الأمثلة السابقة ، ومقرونة بأی کقوله :
وترمیننی بالطّرف أی أنت مذنب ***[وتقلیننی لکنّ إیّاک لا أقلی] [114]
[شماره صفحه واقعی : 460]
ومقرونة بأن (فَأَوْحَیْنا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ) وقولک «کتبت إلیه أن افعل» إن لم تقدر الباء قبل أن.
السادس : (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) فجملة لیسجننه قیل : هی مفسرة للضمیر فی بدا الراجع إلی البداء المفهوم منه ، والتحقیق أنها جواب لقسم مقدّر ، وأن المفسر مجموع الجملتین ، ولا یمنع من ذلک کون القسم إنشاء ؛ لأن المفسر هنا إنما هو المعنی المتحصل من الجواب ، وهو خبری لا إنشائی ، وذلک المعنی هو سجنه علیه الصلاة والسّلام ؛ فهذا هو البداء الذی بدالهم.
ثم اعلم أنه لا یمتنع کون الجملة الإنشائیة مفسّرة بنفسها ، ویقع ذلک فی موضعین :
أحدهما : أن یکون المفسّر إنشاء أیضا ، نحو «أحسن إلی زید أعطه ألف دینار».
والثانی : أن یکون مفردا مؤدّیا معنی جملة نحو (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا) الآیة.
وإنما قلنا فیما مضی إن الاستفهام مراد به النفی تفسیرا لما اقتضاه المعنی وأوجبته الصناعة لأجل الاستثناء المفرغ ، لا أن التفسیر أوجب ذلک ، ونظیره «بلغنی عن زید کلام والله لأفعلنّ کذا».
ویجوز أن یکون (لَیَسْجُنُنَّهُ) جوابا لبدا ؛ لأن أفعال القلوب لإفادتها التحقیق تجاب بما یجاب به القسم ، قال :
641- ولقد علمت لتأتینّ منیّتی ***[إنّ المنایا لا تطیش سهامها] [ص 468]
[شماره صفحه واقعی : 461]
وقال الکوفیون : الجملة فاعل ، ثم قال هشام وثعلب وجماعة : یجوز ذلک فی کل جملة نحو «یعجبنی تقوم» وقال الفراء وجماعة : جوازه مشروط بکون المسند إلیها قلبیا ، وباقترانها بأداة معلّقة نحو «ظهر لی أقام زید ، وعلم هل قعد عمرو» وفیه نظر ؛ لأن أداة التعلیق بأن تکون مانعة أشبه من أن تکون مجوزة ، وکیف تعلق الفعل عما هو منه کالجزء؟ وبعد فعندی أن المسألة صحیحة ، ولکن مع الاستفهام خاصة دون سائر المعلقات ، وعلی أن الإسناد إلی مضاف محذوف لا إلی الجملة الأخری ، ألا تری أن المعنی ظهر لی جواب أقام زید ، أی جواب قول القائل ذلک؟ وکذلک فی «علم أقعد عمرو» وذلک لا بدّ من تقدیره دفعا للتناقض ؛ إذ ظهور الشیء والعلم به منافیان للاستفهام المقتضی للجهل به.
فإن قلت : لیس هذا مما تصح فیه الإضافة إلی الجمل.
قلت : قد مضی [لنا] عن قریب أن الجملة التی یراد بها اللفظ یحکم لها بحکم المفردات.
السابع : (وَإِذا قِیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ) زعم ابن عصفور أن البصریین یقدرون نائب الفاعل [فی قیل] ضمیر المصدر ، وجملة النهی مفسرة لذلک الضمیر ، وقیل : الظرف نائب [عن] الفاعل ؛ فالجملة فی محل نصب ، ویردّ بأنه لا تتم الفائدة بالظرف ، وبعدمه فی (وَإِذا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ) والصواب أن النائب الجملة ؛ لأنها کانت قبل حذف الفاعل منصوبة بالقول ؛ فکیف انقلبت مفسرة؟ والمفعول به متعین للنیابة ، وقولهم الجملة لا تکون فاعلا ولا نائبا عنه جوابه أن التی یراد بها لفظها یحکم لها بحکم المفردات ؛ ولهذا تقع مبتدأ نحو «لا حول ولا قوّة إلّا بالله کنز من کنوز الجنة» وفی المثل «زعموا مطیّة الکذب» ومن هنا لم یحتج الخبر إلی رابط
[شماره صفحه واقعی : 462]
فی نحو «قولی لا إله إلا الله» کما لا یحتاج إلیه الخبر المفرد الجامد.
الثامن : (وَعَدَ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِیمٌ) لأن وعد یتعدی لاثنین ، ولیس الثانی هنا (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ) ؛ لأن ثانی مفعولی کسا لا یکون جملة ، بل هو محذوف ، والجملة مفسرة له ، وتقدیره خیرا عظیما أو الجنة ، وعلی الثانی فوجه التفسیر إقامة السبب مقام المسبب ؛ إذ الجنة مسببة عن استقرار الغفران والأجر.
وقولی فی الضابط «الفضلة» احترزت به عن الجملة المفسرة لضمیر الشأن ؛ فإنها کاشفة لحقیقة المعنی المراد به ، ولها موضع بالإجماع ؛ لأنها خبر فی الحال أو فی الأصل ، وعن الجملة المفسرة فی باب الاشتغال [فی نحو «زیدا ضربته»] فقد قیل : إنها تکون ذات محل کما سیأتی ، وهذا القید أهملوه ولا بد منه.
مسألة - قولنا إن الجملة المفسرة لا محل لها خالف فیه الشلوبین ، فزعم أنها بحسب ما تفسره ؛ فهی فی نحو «زیدا ضربته» لا محل لها ، وفی نحو (إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خلقناه بقدر) ونحو «زید الخبز یأکله» بنصب الخبز - فی محل رفع ، ولهذا یظهر الرفع إذا قلت آکله ، وقال :
642- فمن نحن نؤمنه یبت وهو آمن ***[ومن لا نجره یمس منّا مفزّعا]
فظهر الجزم ، وکأن الجملة المفسرة عند عطف بیان أو بدل ، ولم یثبت الجمهور وقوع البیان والبدل جملة ، وقد بینت أن جملة الاشتغال لیست من الجمل التی تسمی فی الاصطلاح جملة مفسرة وإن حصل فیها تفسیر ، ولم یثبت جواز حذف المعطوف علیه عطف البیان ، واختلف فی المبدل منه ، وفی البغدادیات لأبی علی أن الجزم فی ذلک بأداة شرط
[شماره صفحه واقعی : 463]
مقدرة ؛ فإنه قال ما ملخصه : إن الفعل المحذوف والفعل المذکور فی نحو قوله :
لا تجزعی إن منفسا أهلکته [273]
مجزومان فی التقدیر ، وإنّ انجزام الثانی لیس علی البدلیة ؛ إذ لم یثبت حذف المبدل منه ، بل علی تکریر إن ، أی إن أهلکت منفسا إن أهلکته ، وساغ إضمار إن وإن لم یجز إضمار لام الأمر إلا ضرورة لاتّساعهم فیها ، بدلیل إیلائهم إیاها الاسم ، ولأن تقدمها مقو للدلالة علیها ، ولهذا أجاز سیبویه «بمن تمرر أمرر» ومنع «من تضرب أنزل» لعدم دلیل علی المحذوف ، وهو علیه ، حتی تقول «علیه» وقال فیمن قال «مررت برجل صالح إن لا صالح فطالح» بالخفض : إنه أسهل من إضمار ربّ بعد الواو ، ورب شیء یکون ضعیفا ثم یحسن للضرورة کما فی «ضرب غلامه زیدا» فإنه ضعیف جدا ، وحسن فی نحو «ضربونی وضربت قومک» واستغنی بجواب الأولی عن جواب الثانیة کما استغنی فی نحو «أزیدا ظننته قائما» بثانی مفعولی ظننت المذکورة عن ثانی مفعولی ظننت المقدرة.
الجملة الرابعة : المجاب بها القسم نحو (وَالْقُرْآنِ الْحَکِیمِ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ) ونحو (وَتَاللهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ) ومنه (لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ) (وَلَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللهَ مِنْ قَبْلُ) یقدر لذلک ولما أشبهه القسم.
ومما یحتمل جواب القسم (وَإِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها) وذلک بأن تقدر الواو عاطفة علی (ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ) فإنه وما قبله أجوبة لقوله تعالی : (فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّیاطِینَ) وهذا مراد ابن عطیة من قوله : هو قسم ،
[شماره صفحه واقعی : 464]
والواو تقتضیه ، أی هو جواب قسم والواو هی المحصلة لذلک لأنها عاطفة (1)، وتوهم أبو حیان علیه مالا یتوهم علی صغار الطلمة ، وهو أن الواو حرف قسم ، فردّ علیه بأنه یلزم منه حذف المجرور وبقاء الجار وحذف القسم مع کون الجواب منفیا بإن.
تنبیه - من أمثلة جواب القسم ما یخفی نحو (أَمْ لَکُمْ أَیْمانٌ عَلَیْنا بالِغَةٌ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ إِنَّ لَکُمْ لَما تَحْکُمُونَ) (وَإِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ) (وَإِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ) وذلک لأن أخذ المیثاق بمعنی الاستحلاف ، قاله کثیرون منهم الزجاج ، ویوضحه (وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) وقال الکسائی والفراء ومن وافقهما : التقدیر بأن لا تعبدوا إلا الله ، وبأن لا تسفکوا ، ثم حذف الجار ، ثم أن فارتفع الفعل ، وجوز الفراء أن یکون الأصل النهی ، ثم أخرج مخرج الخبر ، ویؤیده أن بعده (وَقُولُوا) (وَأَقِیمُوا) (وَآتُوا).
ومما یحتمل الجواب وغیره قول الفرزدق :
643- تعشّ فإن عاهدتنی لا تخوننی ***نکن مثل من یا ذئب یصطحبان
فجملة النفی إما جواب لعاهدتنی. کما قال :
644- أری محرزا عاهدته لیوافقن ***فکان کمن أغریته بخلاف
فلا محل لها ، أو حال من الفاعل أو المفعول أو کلیهما فمحلها النصب ، والمعنی شاهد للجوابیة ، وقد یحتج للحالیة بقوله أیضا :
645- ألم ترنی عاهدت ربّی ، وإنّنی ***لبین رتاج قائما ومقام
[شماره صفحه واقعی : 465]
1) فی نسخة «عطفت».
علی حلفة لا أشتم الدّهر مسلما***ولا خارجا من فیّ زور کلام
وذلک أنه عطف «خارجا» علی محل جملة «لا أشتم» فکأنه قال «حلفت غیر شاتم ولا خارجا» والذی علیه المحققون أن «خارجا» مفعول مطلق ، والأصل ولا یخرج خروجا ، ثم حذف الفعل وأناب الوصف عن المصدر ، کما عکس فی قوله تعالی (إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً) لأن المراد أنه حلف بین باب الکعبة وبین مقام إبراهیم أنه لا یشتم مسلما فی المستقبل ولا یتکلم بزور ، لا أنه حلف فی حال اتصافه بهذین الوصفین علی شیء آخر.
مسألة - قال ثعلب : لا تقع جملة القسم خبرا ، فقیل فی تعلیله : لأن نحو «لأفعلنّ» لا محل له ، فإذا بنی علی مبتدأ فقیل «زید لیفعلن» صار له موضع ، ولیس بشیء ؛ لأنه إنما منع وقوع الخبر جملة قسمیة ، لا جملة هی جواب القسم ، ومراده أن القسم وجوابه لا یکونان خبرا ؛ إذ لا تنفکّ إحداهما عن الأخری ، وجملتا القسم والجواب یمکن أن یکون لهما محل من الإعراب کقولک : «قال زید أقسم لأفعلنّ» وإنما المانع عنده إما کون جملة القسم لا ضمیر فیها فلا تکون خبرا ؛ لأن الجملتین ههنا لیستا کجملتی الشرط والجزاء ؛ لأن الجملة الثانیة لیست معمولة لشیء من الجملة الأولی ، ولهذا منع بعضهم وقوعها صلة ، وإما کون الجملة - أعنی جملة القسم - إنشائیة ، والجملة الواقعة خبرا لا بد من احتمالها للصدق والکذب ، ولهذا منع قوم من الکوفیین - منهم ابن الأنباری - أن یقال : «زید اضربه ، وزید هل جاءک!».
وبعد فعندی أن کلا من التعلیلین ملغی.
[شماره صفحه واقعی : 466]
أما الأول فلأن الجملتین مرتبطتان ارتباطا صارتا به کالجملة [الواحدة] وإن لم یکن بینهما عمل ، وزعم ابن عصفور أن السماع قد جاء بوصل الموصول بالجملة القسمیة وجوابها ، وذلک قوله تعالی : (وَإِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ) قال : فما موصولة لا زائدة ، وإلا لزم دخول اللام علی اللام ، انتهی. ولیس بشیء ؛ لأن امتناع دخول اللام علی اللام إنما هو لأمر لفظی ، وهو ثقل التکرار ، والفاصل یزیله ولو کان زائدا ، ولهذا اکتفی بالألف فاصلة بین النونات فی «اذهبنانّ» وبین الهمزتین فی (أَأَنْذَرْتَهُمْ) وإن کانت زائدة ، وکان الجید أن یستدلّ بقوله تعالی : (وَإِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ) فإن قیل : تحتمل من الموصوفیة ، أی لفریقا لیبطئن ، قلنا : وکذا ما فی الآیة ، أی لقوم لیوفینهم ، ثم إنه لا یقع صفة إلا ما یقع صلة ، فالاستدلال ثابت وإن قدرت صفة ؛ فإن قیل : فما وجهه والجملة الأولی إنشائیة؟ قلت : جاز لأنها غیر مقصودة ، وإنما المقصود جملة الجواب ، وهی خبریة ، ولم یؤت بجملة القسم إلا لمجرد التوکید ، لا للتأسیس.
وأما الثانی فلأن الخبر الذی شرطه احتمال الصدق والکذب الخبر الذی هو قسیم الإنشاء ، لا خبر المبتدأ ، للاتفاق علی أن أصله الإفراد ، واحتمال الصدق والکذب إنما هو من صفات الکلام ، وعلی جواز «أین زید؟ وکیف عمرو؟» وزعم ابن مالک أن السماع ورد بما منعه ثعلب وهو قوله تعالی : (وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصَّالِحِینَ) (وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ) (وَالَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ) وقوله :
646- جشأت فقلت : اللّذ خشیت لیأتین ***[وإذا أتاک فلات حین مناص]
[شماره صفحه واقعی : 467]
وعندی لما استدل به تأویل لطیف ، وهو أن المبتدأ فی ذلک کله ضمن معنی الشرط ، وخبره منزل منزلة الجواب ؛ فإذا قدر قبله قسم کان الجواب له ، وکان خبر المبتدأ المشبه لجواب الشرط محذوفا ؛ للاستغناء بجواب القسم المقدر قبله ، ونظیره فی الاستغناء بجواب القسم المقدر قبل الشرط المجرد من لام التوطئة نحو (وَإِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمَّا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ) التقدیر : والله لیمس لئن لم ینتهوا یمسّنّ.
تنبیه - وقع لمکی وأبی البقاء وهم فی جملة الجواب فأعرباها إعرابا یقتضی أن لها موضعا.
فأما مکی فقال فی قوله تعالی (کتب ربکم علی نفسه الرحمة لیجمعنکم) إن لیجمعنکم بدل من الرحمة ، وقد سبقه إلی هذا الإعراب غیره ، ولکنه زعم أن اللام بمعنی أن المصدریة وأن من ذلک (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) أی أن یسجنوه ، ولم یثبت مجیء اللام مصدریة ، وخلط مکی فأجاز البدلیة مع قوله إن اللام لام جواب القسم ، والصواب أنها لام الجواب ، وأنها منقطعة مما قبلها إن قدر قسم أو متصلة به اتصال الجواب بالقسم إن أجری «بدا» مجری أقسم کما أجری علم فی قوله :
ولقد علمت لتأتینّ منیّتی [641]
وأما أبو البقاء فإنه قال فی قوله (لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ - الآیة) من فتح اللام ففی ما وجهان :
أحدهما : أنها موصولة مبتدأ ، والخبر إما (مِنْ کِتابٍ) أی للذی
[شماره صفحه واقعی : 468]
آتیتکموه من الکتاب ، أو (لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ) ، واللام جواب القسم ؛ لأن أخذ المیثاق قسم ، و (جاءَکُمْ) عطف علی (آتَیْتُکُمْ) ، والأصل ثم جاءکم به ، فحذف عائد ما ، أو الأصل مصدّق له ، ثم ناب الظاهر عن المضمر ، أو العائد ضمیر «استقر» الدی تعلقت به مع.
والثانی : أنها شرطیة ، واللام موطئة ، وموضع «ما» نصب بآتیت ، والمفعول الثانی ضمیر المخاطب ، و (مِنْ کِتابٍ) مثل من آیة فی (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) اه. ملخصا ، وفیه أمور :
أحدها : أن إجازته کون (مِنْ کِتابٍ) خبرا فیه الإخبار عن الموصول قبل کمال صلته ؛ لأن (ثُمَّ جاءَکُمْ) عطف علی الصلة.
الثانی : أن تجویزه کون (لَتُؤْمِنُنَّ) خبرا مع تقدیره إیاه جوابا لأخذ المیثاق یقتضی أن له موضعا ، وأنه لا موضع له ، وإنما کان حقه أن یقدره جوابا لقسم محذوف ، ویقدر الجملتین خبرا ، وقد یقال : إنما أراد بقوله «اللام جواب القسم لأن أخذ المیثاق قسم» أن أخذ المیثاق دال علی جملة قسم مقدرة ، ومجموع الجملتین الخبر ، وإنّما سمّی (لَتُؤْمِنُنَّ) خبرا ؛ لأنه الدال علی المقصود بالأصالة ، لا أنه وحده هو الخبر بالحقیقة وأنه لا قسم مقدر ، بل أخذ الله میثاق النبیین هو جملة القسم ، وقد یقال : لو أراد هذا لم یحصر الدلیل فیما ذکره ؛ للاتفاق علی أن وجود المضارع مفتتحا بلام مفتوحة مختتما بنون موکدة دلیل قاطع علی القسم ، وإن لم یذکر معه أخذ المیثاق أو نحوه.
والثالث : أن تجویزه کون العائد ضمیر استقر یفتضی عود ضمیر مفرد إلی شیئین معا ؛ فإنه عائد إلی الموصول.
[شماره صفحه واقعی : 469]
والرابع : أنه جوز حذف العائد المجرور مع أن الموصول غیر مجرور ، فإن قیل : اکتفی بکلمة به الثانیة فیکون کقوله :
647- ولو أنّ ما عالجت لین فؤادها***فقسا استلین به للان الجندل
قلنا : قد جوز علی هذا الوجه عود به المذکورة إلی الرسول ، لا إلی ما.
والخامس : أنه سمی ضمیر (آتَیْتُکُمْ) مفعولا ثانیا ، وإنما هو مفعول أول.
مسألة - زعم الأخفش فی قوله :
إذا قال : قدنی ، قال : بالله حلفة***لتغنی عنّی ذا إنائک أجمعا [344]
أنّ «لتغنی» جواب القسم ، وکذا قال فی (وَلِتَصْغی إِلَیْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ) لأن قبله (وَکَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا) الآیة ، ولیس فیه ما یکون (وَلِتَصْغی) معطوفا علیه ، والصواب خلاف قوله ؛ لأن الجواب لا یکون إلا جملة ، ولام کی وما بعدها فی تأویل المفرد ، وأما ما استدل به فمتعلّق اللام فیه محذوف ، أی لتشربنّ لتغنی عنی ، وفعلنا ذلک لتصغی
الجملة الخامسة : الواقعة جوابا لشرط غیر جازم مطلقا ، أو جازم ولم تقترن بالفاء ولا بإذا الفجائیة ؛ فالأول جواب لو ولو لا ولمّا وکیف ، والثانی نحو «إن تقم أقم ، وإن قمت قمت» أما الأول فلظهور الجزم فی لفظ الفعل ، وأما الثانی فلأن المحکوم لموضعه بالجزم الفعل ، لا الجملة بأسرها.
[شماره صفحه واقعی : 470]
الجملة السادسة : الواقعة صلة لاسم أو حرف ؛ فالأول نحو «جاء الّذی قام أبوه» فالذی فی موضع رفع ، والصلة لا محل لها ، وبلغنی عن بعضهم أنه کان یلقّن أصحابه أن یقولوا : إن الموصول وصلته فی موضع کذا ، محتجا بأنهما ککلمة واحدة ، والحق ما قدمت لک ؛ بدلیل ظهور الإعراب فی نفس الموصول فی نحو «لیقم أیّهم فی الدّار ، ولألزمنّ أیّهم عندک ، وامرر بأیّهم هو أفضل» وفی التنزیل (رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا) وقریء (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) بالنصب ، وروی
فسلّم علی أیّهم أفضل [117]
بالخفض ، وقال الطائی :
648- [فإمّا کرام موسرون لقیتهم] ***فحسبی من ذی عندهم ما کفانیا
وقال العقیلی :
649- نحن الّذون صبّحوا الصّباحا***[یوم النّخیل غارة ملحاحا]
وقال الهذلی :
650- هم اللّاؤن فکّوا الغلّ عنّی
والثانی نحو «أعجبنی أن قمت ، أو ما قمت» إذا قلنا بحرفیة ما المصدریة ، وفی هذا النوع یقال : الموصول وصلته فی موضع کذا ؛ لأن الموصول حرف فلا إعراب له لا لفظا ولا محلا ، وأما قول أبی البقاء فی (بِما کانُوا یَکْذِبُونَ) : إن ما مصدریة وصلتها (یَکْذِبُونَ) وحکمه مع ذلک بأن یکذبون فی موضع نصب خبرا لکان ، فظاهره متناقض ، ولعل مراده أن
[شماره صفحه واقعی : 471]
المصدر إنما ینسبک من ما ویکذبون ، لا منها ومن کان ، بناء علی قول أبی العباس وأبی بکر وأبی علی وأبی الفتح وآخرین : إن کان الناقصة لا مصدر لها.
الجملة السابعة : التابعة لما لا محل له نحو «قام زید ولم یقم عمرو» إذا قدرت الواو عاطفة ، لا واو الحال.
وهی أیضا سبع :
الجملة الأولی : الواقعة خبرا ، وموضعها رفع فی بابی المبتدأ وإنّ ، ونصب فی بابی کان وکاد ، واختلف فی نحو «زید اضربه ، وعمرو هل جاءک» فقیل : محل الجملة التی بعد المبتدأ رفع علی الخبریة ، وهو صحیح ، وقیل : نصب بقول مضمر هو الخبر ، بناء علی أن الجملة الإنشائیة لا تکون خبرا ، وقد مر إبطاله.
الجملة الثانیة : الواقعة حالا ، وموضعها نصب ، نحو (وَلا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ) ونحو (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری) (قالُوا أَنُؤْمِنُ لَکَ وَاتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ) ومنه (ما یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ یَلْعَبُونَ) فجملة استمعوه حال من مفعول یأتیهم ، أو من فاعله ، وقریء (محدثا) لأن الذکر محتص بصفته مع أنه قد سبق بالنفی ؛ فالحالان علی الأول - وهو أن یکون استمعوه حالا من مفعول یأتیهم - مثلهما فی قولک «ما لقی الزّیدین عمرو مصعدا إلّا منحدرین» وعلی الثانی - وهو أن یکون جملة
[شماره صفحه واقعی : 472]
استمعوه حالا من فاعل یأتیهم - مثلهما فی قولک «ما لقی الزّیدین عمرو راکبا إلا ضاحکا» وأما (وَهُمْ یَلْعَبُونَ) فحال من فاعل (اسْتَمَعُوهُ) فالحالان متداخلتان ، ولاهیة حال من فاعل (یَلْعَبُونَ) وهذا من التداخل أیضا ، أو من فاعل (اسْتَمَعُوهُ) فیکون من التعدد لا من التداخل.
ومن مثل الحالیة أیضا قوله علیه الصلاة والسّلام «أقرب ما یکون العبد من ربّه وهو ساجد» وهو من أقوی الأدلّة علی أن انتصاب «قائما» فی «ضربی زیدا قائما» علی الحال ، لا علی أنه خبر لکان محذوفة ؛ إذ لا یقترن الخبر بالواو ، وقولک «ما تکلم فلان إلّا قال خیرا» ، کما تقول «ما تکلم إلا قائلا خیرا» ، وهو استثناء مفرغ من أحول عامة محذوفة ، وقول الفرزدق :
بأیدی رجال لم یشیموا سیوفهم
ولم تکثر القتلی بها حین سلّت [582]
لأن تقدیر العطف مفسد للمعنی ، وقول کعب رضی الله عنه :
651- [شجّت بذی شبم من ماء محنیة] ***صاف بأبطح أضحی وهو مشمول
وأضحی تامة.
الجملة الثالثة : الواقعة مفعولا ، ومحلها النصب إن لم تنب عن فاعل ، وهذه النیابة مختصة بباب القول نحو (ثُمَّ یُقالُ هذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ) لما قدمناه من أن الجملة التی یراد بها لفظها تنزل منزلة الأسماء المفردة.
قیل : وتقع أیضا فی الجملة المقرونة بمعلّق ، نحو «علم أقام زید»
[شماره صفحه واقعی : 473]
وأجاز هؤلاء وقوع هذه فاعلا ، وحملوا علیه (وَتَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنا بِهِمْ) (أَوَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا) (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) والصواب خلاف ذلک ، وعلی قول هؤلاء فیزاد فی الجمل التی لها محل الجملة الواقعة فاعلا.
فإن قلت : وینبغی زیادتها علی ما قدمت اختیاره من جواز ذلک مع الفعل القلبی المعلق بالاستفهام فقط نحو «ظهر لی أقام زید».
قلت : إنما أجزت ذلک علی أن المسند إلیه مضاف محذوف ، لا الجملة.
وتقع الجملة مفعولا فی ثلاثة أبواب.
أحدها : باب الحکایة بالقول أو مرادفه ؛ فالأول نحو (قالَ إِنِّی عَبْدُ اللهِ) وهل هی مفعول به أو مفعول مطلق نوعیّ کالقرفصاء فی «قعد القرفصاء» إذ هی دالة علی نوع خاص من القول؟ فیه مذهبان ، ثانیهما اختیار ابن الحاجب ، قال : والذی غرّ الأکثرین أنهم ظنوا أن تعلق الجملة بالقول کتعلقها بعلم فی «علمت لزید منطلق» ولیس کذلک ؛ لأن الجملة نفس القول والعلم غیر المعلوم فافترقا ، اه. والصواب قول الجمهور ؛ إذ یصح أن یخبر عن الجملة بأنها مقولة کما یخبر عن زید من «ضربت زیدا» بأنه مضروب ، بخلاف القرفصاء فی المثال فلا یصح أن یخبر عنها بأنها مقعودة ؛ لأنها نفس القعود ، وأما تسمیة النحویین الکلام قولا فکتسمینهم إیاه لفظا ، وإنما الحقیقة أنه مقول وملفوظ.
والثانی : نوعان : ما معه حرف التفسیر کقوله :
وترمیننی بالطّرف أی أنت مذنب ***وتقلیننی ، لکنّ إیّاک لا أقلی [114]
[شماره صفحه واقعی : 474]
وقولک «کتبت إلیه أن افعل» إذا لم تقدر باء الجر ، والجملة فی هذا النوع مفسرة للفعل فلا موضع لها. وما لیس معه حرف التفسیر ، نحو (وَوَصَّی بِها إِبْراهِیمُ بَنِیهِ وَیَعْقُوبُ یا بَنِیَّ إِنَّ اللهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ) ونحو (وَنادی نُوحٌ ابْنَهُ وَکانَ فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا) وقراءة بعضهم (فَدَعا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ) بکسر الهمزة ، وقوله :
652- رجلان من مکّة أخبرانا***إنّا رأینا رجلا عریانا
روی بکسر «إنّ» فهذه الجمل فی محل نصب اتفاقا ، ثم قال البصریون : النصب بقول مقدر ، وقال الکوفیون : بالفعل المذکور ، ویشهد للبصریین التصریح بالقول فی نحو (وَنادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی) ونحو (إِذْ نادی رَبَّهُ نِداءً خَفِیًّا قالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی) وقول أبی البقاء فی قوله تعالی (یُوصِیکُمُ اللهُ فِی أَوْلادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ) إن الجملة الثانیة فی موضع نصب بیوصی ، قال : لأن المعنی یفرض لکم أو یشرع لکم فی أمر أولادکم ، وإنما یصح هذا علی قول الکوفیین ، وقال الزمخشری : إن الجملة الأولی إجمال ، والثانیة تفصیل لها ، وهذا یقتضی أنها عنده مفسرة ولا محل لها ، وهو الظاهر.
تنبیهات - الأول : من الجمل المحکیة ما قد یخفی ؛ فمن ذلک فی المحکیة بعد القول (فَحَقَّ عَلَیْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ) والأصل إنکم لذائقون عذابی ، ثم عدل إلی التکلم ؛ لأنهم تکلموا بذلک عن أنفسهم ، کما قال :
653- ألم تر أنّی یوم جوّ سویقة***بکیت فنادتنی هنیدة مالیا
والأصل مالک ، ومنه فی المحکیة بعد ما فیه معنی القول (أَمْ لَکُمْ
[شماره صفحه واقعی : 475]
کِتابٌ فِیهِ تَدْرُسُونَ ، إِنَّ لَکُمْ فِیهِ لَما تَخَیَّرُونَ) أی تدرسون فیه هذا اللفظ ، أو تدرسون فیه قولنا هذا الکلام ، وذلک إما علی أن یکونوا خوطبوا بذلک فی الکتاب علی زعمهم ، أو الأصل إن لهم لما یتخیرون ، ثم عدل إلی الخطاب عند مواجهتهم ، وقد قیل فی قوله تعالی (یَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ) إن یدعو فی معنی یقول مثلها فی قول عنترة :
654- یدعون عنتر والرّماح کأنّها***أشطان بئر فی لبان الأدهم
فیمن رواه «عنتر» بالضم علی النداء ، وإن (الرَّحْمنِ) مبتدأ ، و (لَبِئْسَ الْمَوْلی) خبره ، وما بینهما جملة اسمیة صلة ، وجملة (الرَّحْمنِ) وخبرها محکیة بیدعو ، أی أن الکافر یقول ذلک فی یوم القیامة ، وقیل : من مبتدأ حذف خبره : أی إلهه ، وإن ذلک حکایة لما یقول فی الدنیا ، وعلی هذا فالأصل یقول : الوثن إلهه ، ثم عبر عن الوثن بمن ضرّه أقرب من نفعه ، تشنیعا علی الکافر.
الثانی : قد یقع بعد القول ما یحتمل الحکایة وغیرها نحو «أتقول موسی فی الدّار» فلک أن تقدر موسی مفعولا أول وفی الدار مفعولا ثانیا علی إجراء القول مجری الظن ، ولک أن تقدرهما مبتدأ وخبرا علی الحکایة کما فی قوله تعالی : (أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِیمَ وَإِسْماعِیلَ وَإِسْحاقَ) الآیة ، ألا تری أن القول قد استوفی شروط إجرائه مجری الظن ومع هذا جیء بالجملة بعده محکیة.
الثالث : قد یقع بعد القول جملة محکیة ولا عمل للقول فیها ، وذلک نحو «أوّل قولی إنّی أحمد الله» إذا کسرت إنّ ؛ لأن المعنی أول قولی هذا اللفظ ، فالجملة خبر لا مفعول ، خلافا لأبی علی ، زعم أنها فی موضع
[شماره صفحه واقعی : 476]
نصب بالقول ، فبقی المبتدأ بلا خبر فقدر موجود أو ثابت ، وهذا المقدّر یستغنی عنه ، بل هو مفسد للمعنی ؛ لأن «أول قولی إنی أحمد الله» باعتبار الکلمات إن وباعتبار الحروف الهمزة ، فیفید الکلام علی تقدیره الإخبار بأن ذلک الأول ثابت ، ویقتضی بمفهومه أن بقیة الکلام غیر ثابت ، اللهم إلا أن یقدر أول زائدا ، والبصریون لا یجیزونه ، وتبع الزمخشری أبا علی فی التقدیر المذکور ، والصواب خلاف قولهما ، فإن فتحت فالمعنی حمد الله ، یعنی بأی عبارة کانت.
الرابع : قد تقع الجملة بعد القول غیر محکیة به ، وهی نوعان :
محکیة بقول آخر محذوف کقوله تعالی (فَما ذا تَأْمُرُونَ) بعد (قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِیمٌ) لأن قولهم تم عند قوله (مِنْ أَرْضِکُمْ) ثم التقدیر : فقال فرعون ، بدلیل (قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ) وقول الشاعر :
655- قالت له وهو بعیش ضنک ***لا تکثری لومی وخلّی عنک
التقدیر قالت له : أتذکر قولک لی إذ ألومک فی الإسراف فی الإنفاق ، لا تکثری لومی ، فحذف المحکیة بالمذکور ، وأثبت المحکیة بالمحذوف.
وغیر محکیّة ، وهی نوعان : دالة علی المحکیة ، کقولک «قال زید لعمرو فی حاتم أتظنّ حاتما بخیلا» فحذف المقول ، وهو «حاتم بخیل» مدلولا علیه بجملة الإنکار التی هی من کلامک دونه ، ولیس من ذلک قوله تعالی : (قالَ مُوسی أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَکُمْ أَسِحْرٌ هذا) وإن کان الأصل والله أعلم أتقولون للحق لما جاءکم هذا سحر ، ثم حذفت مقالتهم مدلولا
[شماره صفحه واقعی : 477]
علیها بجملة الإنکار ؛ لأن جملة الإنکار هنا محکیة بالقول الأول ، وإن لم تکن محکیة بالقول الثانی ، وغیر دالة علیه نحو (وَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً) ، وقد مر البحث فیها.
الخامس : قد یوصل بالمحکیة غیر محکی ، وهو الذی یسمیه المحدّثون مدرجا ، ومنه (وَکَذلِکَ یَفْعَلُونَ) بعد حکایة قولها ، وهذه الجملة ونحوها مستأنفة لا یقدر لها قول.
الباب الثانی من الأبواب التی تقع فیها الجملة مفعولا : باب ظن وأعلم ؛ فإنها تقع مفعولا ثانیا لظن وثالثا لأعلم ، وذلک لأن أصلهما الخبر ، ووقوعه جملة سائغ کما مر ، وقد اجتمع وقوع خبری کان وإن والثانی من مفعولی باب ظن جملة فی قول أبی ذؤیب :
656- فإن تزغمینی کنت أجهل فیکم ***فإنّی شربت الحلم بعدک بالجهل
الباب الثالث : باب التعلیق ، وذلک غیر مختص بباب ظن ، بل هو جائز فی کل فعل قلبی ، ولهذا انقسمت هذه الجملة إلی ثلاثة أقسام :
أحدها : أن تکون فی موضع مفعول مقید بالجار ، نحو (أَوَلَمْ یَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ) (فَلْیَنْظُرْ أَیُّها أَزْکی طَعاماً) (یَسْئَلُونَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ) لأنه یقال : فکرت فیه ، وسألت عنه ، ونظرت فیه ، ولکن علقت هنا بالاستفهام عن الوصول فی اللفظ إلی المفعول ، وهی من حیث المعنی طالبة له علی معنی ذلک الحرف.
وزعم ابن عصفور أنه لا یعلّق فعل غیر علم وظنّ حتی یضمن معناهما ، وعلی هذا فتکون هذه الجملة سادة مسد المفعولین.
[شماره صفحه واقعی : 478]
واختلف فی قوله تعالی : (إِذْ یُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ) فقیل : التقدیر ینظرون أیهم یکفل مریم ، وقیل : یتعرّفون ، وقیل یقولون ، فالجملة علی التقدیر الأول مما نحن فیه ، وعلی الثانی فی موضع المفعول به المسرّح ، أی غیر مقید بالجار ، وعلی الثالث لیست من باب التعلیق البتة.
والثانی : أن تکون فی موضع المفعول المسرح ، نحو «عرفت من أبوک» وذلک لأنک تقول : عرفت زیدا ، وکذا «علمت من أبوک» إذا أردت علم بمعنی عرف ، ومنه قول بعضهم «أما تری أیّ برق ههنا» لأن رأی البصریة وسائر أفعال الحواسّ إنما تتعدّی لواحد بلا خلاف ، إلا «سمع» المعلقة باسم عین نحو «سمعت زیدا یقرأ» فقیل : [سمع] متعدیة لاثنین ثانیهما الجملة ، وقیل : إلی واحد والجملة حال ، فإن علقت بمسموع فمتعدیة لواحد اتفاقا ، نحو (یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ).
ولیس من الباب (ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ) خلافا لیونس ، لأن «ننزع» لیس بفعل قلبی ، بل أی موصولة لا استفهامیة ، وهی المفعول ، وضمّتها بناء لا إعراب ، وأشد : خبر لهو محذوفا ، والجملة صلة.
والثالث : أن تکون فی موضع المفعولین ، نحو (وَلَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذاباً) (لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصی) ومنه (وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ) لأن أیا مفعول مطلق لینقلبون ، لا مفعول به لیعلم ، لأن الاستفهام لا یعمل فیه ما قبله ، ومجموع الجملة الفعلیة فی محل نصب بفعل العلم.
ومما یوهمون فی إنشاده وإعرابه :
[شماره صفحه واقعی : 479]
657- ستعلم لیلی أیّ دین تداینت ***وأیّ غریم للتّقاضی غریمها [ص 515]
والصواب فیه نصب «أی» الأولی علی حد انتصابها فی (أَیَّ مُنْقَلَبٍ) إلا أنها مفعول به ، لا مفعول مطلق ، ورفع «أی» الثانیة مبتدأ ، وما بعدها الخبر ، والعلم معلق عن الجملتین المتعاطفتین الفعلیة والاسمیة.
واختلف فی نحو «عرفت زیدا من هو» فقیل : جملة الاستفهام حال ، وردّ بأن الجمل الإنشائیة لا تکون حالا ، وقیل : مفعول ثان علی تضمین عرف معنی علم ، وردّ بأن التضمین لا ینقاس ، وهذا الترکیب مقیس ، وقیل : بدل من المنصوب ، ثم اختلف ؛ فقیل : بدل اشتمال ، وقیل : بدل کل ، والأصل عرفت شأن زید ، وعلی القول بأن عرف بمعنی علم فهل یقال : إن الفعل معلّق أم لا؟ قال جماعة من المغاربة : إذا قلت «علمت زیدا لأبوه قائم» أو «ما أبوه قائم» فالعامل معلق عن الجملة ، وهو عامل فی محلها النصب علی أنها مفعول ثان ، وخالف فی ذلک بعضهم ؛ لأن الجملة حکمها فی مثل هذا أن تکون فی موضع نصب ، وأن لا یؤثر العامل فی لفظها وإن لم یوجد معلق ، وذلک نحو «علمت زیدا أبوه قائم» واضطرب فی ذلک کلام الزمخشری فقال فی قوله تعالی (لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً) فی سورة هود : إنما جاز تعلیق فعل البلوی لما فی الاختبار من معنی العلم ؛ لأنه طریق إلیه ، فهو ملابس له ، کما تقول «انظر أیّهم أحسن وجها ، واستمسع أیّهم أحسن صوتا» لأن النظر والاستماع من طرق العلم ، اه. ولم أقف علی تعلیق النظر البصری والاستماع إلا من جهته ، وقال فی تفسیر الآیة فی سورة الملک : ولا یسمی هذا تعلیقا ، وإنما التعلیق أن یوقع بعد العامل ما یسدّ مسدّ منصوبه جمیعا ک- «علمت أیهما عمرو» ألا تری أنه لا یفترق
[شماره صفحه واقعی : 480]
الحال - بعد تقدم أحد المنصوبین - بین مجیء ماله الصّدر وغیره؟ ولو کان تعلیقا لافترقا کما افترقا فی «علمت زیدا منطلقا ، وعلمت أزید منطلق».
تنبیه - فائدة الحکم علی محل الجملة فی التعلیق بالنصب ظهور ذلک فی التابع ؛ فتقول «عرفت من زید وغیر ذلک من أموره» واستدل ابن عصفور بقول کثیر :
658- وما کنت أدری قبل عزّة ما البکی ***ولا موجعات القلب حتّی تولّت
بنصب «موجعات» ولک أن تدعی أن البکی مفعول ، وأن «ما» زائدة ، أو أن الأصل «ولا أدری موجعات» فیکون من عطف الجمل ، أو أن الواو للحال وموجعات اسم لا ، أی وما کنت أدری قبل عزة والحال أنه لا موجعات للقلب موجودة ما البکاء ، ورأیت بخط الإمام بهاء الدین بن النحاس رحمهالله : أقمت مدة أقول : القیاس جواز العطف علی محل الجملة المعلق عنها بالنصب ، ثم رأیته منصوصا ، اه. وممن نص علیه ابن مالک ، ولا وجه للتوقف فیه مع قولهم : إن المعلق عامل فی المحل.
الجملة الرابعة : المضاف إلیها ، ومحلها الجر ، ولا یضاف إلی الجملة إلا ثمانیة :
أحدها : أسماء الزمان ، ظروفا کانت أو أسماء ، نحو (وَالسَّلامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ) ونحو (وَأَنْذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذابُ) ونحو (لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاقِ یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ) ونحو (هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ) ألا تری أن الیوم ظرف فی الأولی ، ومفعول ثان فی الثانیة ، وبدل منه فی الثالثة ، وخبر فی الرابعة ، ویمکن فی الثالثة أن یکون ظرفا لیخفی من قوله تعالی (لا یَخْفی عَلَی اللهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ).
ومن أسماء الزمان ثلاثة إضافتها إلی الجملة واجبة : إذ باتفاق ، وإذا
[شماره صفحه واقعی : 481]
عند الجمهور ولمّا عند من قال باسمیتها ، وزعم سیبویه أن اسم الزمان المبهم إن کان مستقبلا فهو کإذا فی اختصاصه بالجمل الفعلیة ، وإن کان ماضیا فهو کإذ فی الإضافة إلی الجملتین فتقول «آتیک زمن یقدم الحاج» ولا یجوز «زمن الحاجّ قادم» وتقول «أتیتک زمن قدم الحاجّ ، وزمن الحاجّ قادم» ورد علیه دعوی اختصاص المستقبل بالفعلیة بقوله تعالی (یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ) وبقول الشاعر :
659- وکن لی شفیعا یوم لا ذو شفاعة***بمغن فتیلا عن سواد بن قارب
[ص 582]
وأجاب ابن عصفور عن الآیة بأنه إنما یشترط حمل الزمان المستقبل علی إذا إذا کان ظرفا ، وهی فی الآیة بدل من المفعول به لا ظرف ، ولا یأتی (1)هذا الجواب فی البیت ، والجواب الشامل لهما أن یوم القیامة لما کان محقق الوقوع جعل کالماضی ؛ فحمل علی إذ ، لا علی إذا ، علی حد (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ).
الثانی : حیث ، وتختص بذلک عن سائر أسماء المکان ، وإضافتها إلی الجملة لازمة ، ولا یشترط لذلک کونها ظرفا ، وزعم المهدویّ شارح الدّریدیة - ولیس بالمهدوی المفسر المقریء - أن حیث فی قوله :
660- ثمّت راح فی الملبّین إلی ***حیث تحجّی المأزمان ومنی
لما خرجت عن الظرفیة بدخول إلی علیها خرجت عن الإضافة إلی الجمل ، وصارت الجملة بعدها صفة لها ، وتکلف تقدیر رابط لها ، وهو فیه ، ولیس بشیء ؛ لما قدمنا فی أسماء الزمان.
[شماره صفحه واقعی : 482]
1) فی نسخة «ولا یتأتی».
الثالث : آیة بمعنی علامة ، فإنها تضاف جوازا إلی الجملة الفعلیة المتصرف فعلها مثبتا أو منفیا بما ، کقوله :
661- بآیة یقدمون الخیل شعثا***[کأنّ علی سنابکها مداما] [ص 638]
وقوله :
662- [ألکنی إلی قومی السّلام رسالة] ***بآیة ما کانوا ضعافا ولا عزلا [ص 421]
وهذا قول سیبویه ، زعم أبو الفتح أنها إنما تضاف إلی المفرد نحو (آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التَّابُوتُ) وقال الأصل بآیة ما یقدمون ، أی بآیة إقدامکم کما قال :
663- [ألا من مبلغ عنّی تمیما] ***بآیة ما تحبّون الطّعاما [ص 638] اه
وفیه حذف موصول حرفی غیر أن وبفاء صلته ، ثم هو غیر متأتّ فی قوله :
بآیة ما کانوا ضعافا ولا عزلا [662]
الرابع : ذو فی قولهم «اذهب بذی تسلم» والباء فی ذلک ظرفیة ، وذی صفة لزمن محذوف ، ثم قال الأکثرون : هی بمعنی صاحب ؛ فالموصوف نکرة ، أی اذهب فی وقت صاحب سلامة ، أی فی وقت هو مظنّة السلامة ، وقیل : بمعنی الذی فالموصوف معرفة ، والجملة صلة فلا محل
[شماره صفحه واقعی : 483]
لها ، والأصل : اذهب فی الوقت الذی تسلم فیه ، ویضعفه أن استعمال ذی موصولة مختص بطیئ ، ولم ینقل اختصاص هذا الاستعمال بهم ، وأن الغالب علیها فی لغتهم البناء ، ولم یسمع هنا إلا الإعراب وأن حذف العائد المجرور هو والموصول بحرف متحد المعنی مشروط باتحاد المتعلق نحو (وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ) والمتعلق هنا مختلف ، وأن هذا العائد لم یذکر فی وقت ، وبهذا الأخیر یضعف قول الأخفش فی (یا أَیُّهَا النَّاسُ) إن أیا موصولة والناس خبر لمحذوف ، والجملة صلة وعائد ، أی یا من هم الناس ، علی أنه قد حذف العائد حذفا لازما فی نحو ولا سیّما یوم [219] فیمن رفع ، أی لا مثل الذی هو یوم ، ولم یسمع فی نظائره ذکر العائد ، ولکنه نادر ؛ فلا یحسن الحمل علیه.
والخامس ، والسادس : لدن وریث ، فإنهما یضافان جوازا إلی الجملة الفعلیة التی فعلها متصرف ، ویشترط کونه مثبتا ، بخلافه مع آیة.
فأما لدن فهی اسم لمبدأ الغایة ، زمانیة کانت أو مکانیة ، ومن شواهدها قوله :
664- لزمنا لدن سألتمونا وفاقکم ***فلا یک منکم للخلاف جنوح
وأما ریث فهی مصدر راث إذا أبطأ ، وعوملت معاملة أسماء الزمان فی الإضافة إلی الجملة ، کما عوملت المصادر معاملة أسماء الزمان فی التوقیت کقولک «جئتک صلاة العصر» قال :
665- خلیلیّ رفقا ریث أقضی لبانة***من العرصات المذکرات عهودا
وزعم ابن مالک فی کافیته وشرحها أن الفعل بعدهما علی إضمار أن ، والأول قوله فی التسهل وشرحه ، وقد یعذر فی ریث ؛ لأنها لیست
[شماره صفحه واقعی : 484]
زمانا ، بخلاف لدن ، وقد یجاب بأنها لما کانت لمبدأ الغایات مطلقا لم تخلص للوقت ، وفی الغرة لابن الدهان أن سیبویه لا یری جواز إضافتها إلی الجملة ، ولهذا قال فی قوله :
666- من لد شولا [فإلی إتلائها]
إن تقدیره من لد أن کانت شولا ، ولم یقدر من لد کانت.
والسابع والثامن : قول وقائل کقوله :
667- قول یا للرّجال ینهض منّا***مسرعین الکهول والشّبّانا
وقوله :
668- وأجبت قائل کیف أنت بصالح ***حتّی مللت وملّنی عوّادی
والجملة الخامسة : الواقعة بعد الفاء أو إذا جوابا لشرط جازم ؛ لأنها لم تصدّر بمفرد یقبل الجزم لفظا کما فی قولک «إن تقم أقم» ومحلا کما فی قولک «إن جئتنی أکرمتک» مثال المقرونة بالفاء (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَیَذَرُهُمْ) ولهذا قریء بجزم یذر عطفا علی المحل ، ومثال المقرونة بإذا (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ) والفاء المقدرة کالموجودة کقوله :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
ومنه عند المبرد نحو «إن قمت أقوم» وقول زهیر :
669- وإن أتاه خلیل یوم مسغبة***یقول لا غائب مالی ولا حرم
وهذا أحد الوجهین عند سیبویه ، والوجه الآخر أنه علی التقدیم
[شماره صفحه واقعی : 485]
والتأخیر ؛ فیکون دلیل الجواب لا عینه ، وحینئذ فلا یجزم ما عطف علیه ، ویجوز أن یفسر ناصبا لما قبل الأداة ، نحو «زیدا إن أتانی أکرمه» ومنع المبرد تقدیر التقدیم ، محتجا بأنّ الشیء إذا حلّ فی موضعه لا ینوی به غیره ، وإلا لجاز «ضرب غلامه زیدا» وإذا خلا الجواب الذی لم یحزم لفظه من الفاء وإذا نحو «إن قام زید قام عمرو» فمحل الجزم محکوم به للفعل لا للجملة ، وکذا القول فی فعل الشرط ، قیل : ولهذا جاز نحو «إن قام ویقعدا أخواک» علی إعمال الأول ، ولو کان محل الجزم للجملة بأسرها لزم العطف علی الجملة قبل أن تکمل.
تنبیه - قرأ غیر أبی عمرو (لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَکُنْ) بالجزم ، فقیل : عطف علی ما قبله علی تقدیر إسقاط الفاء ؛ وجزم (أصدق) ویسمّی العطف علی المعنی ، ویقال له فی غیر القرآن العطف علی التوهم ، وقیل : عطف علی محل الفاء وما بعدها وهو (أصدق) ومحله الجزم ؛ لأنه جواب التحضیض ، ویجزم بإن مقدرة وإنه کالعطف علی (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَیَذَرُهُمْ) بالجزم ، وعلی هذا فیضاف إلی الضابط المذکور أن یقال : أو جواب طلب ، ولا تقید هذه المسألة بالفاء ؛ لأنهم أنشدوا علی ذلک قوله :
670- فأبلونی بلیّتکم لعلی ***أصالحکم وأستدرج نویّا (1)[ص477]
وقال أبو علی : عطف «أستدرج» علی محل الفاء الداخلة فی التقدیر
[شماره صفحه واقعی : 486]
1) أبلونی : أعطونی ، والبلیة : الناقة یربطونها علی قبر صاحبها حتی تموت ، ونوبا أی نوای ، قلب الألف یاء وأدغمها فی باء المتکلم علی لغة هذیل. ومعناه الجهة التی ینوبها
علی لعلی وما بعدها ، قلت : فکأن هذا [هنا] بمنزلة :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
فی باب الشرط ، وبعد فالتحقیق أن العطف فی الباب من العطف علی المعنی ؛ لأن المنصوب بعد الفاء فی تأویل الاسم ، فکیف یکون هو والفاء فی محل الجزم؟ وسأوضح ذلک فی باب أقسام العطف.
الجملة السادسة : التابعة لمفرد ، وهی ثلاثة أنواع :
أحدها : المنعوت بها ؛ فهی فی موضع رفع فی نحو (مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ) ونصب فی نحو (وَاتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ) وجر فی نحو (رَبَّنا إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فِیهِ) ومن مثل المنصوبة المحل (رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَکُونُ لَنا عِیداً) (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ) الآیة ؛ فجملة (تَکُونُ لَنا عِیداً) صفة لمائدة ، وجملة (تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ) صفة لصدقة ، ویحتمل أن الأولی حال من ضمیر مائدة المستتر فی (مِنَ السَّماءِ) علی تقدیره صفة لها لا متعلقا بأنزل ، أو من (مائِدَةً) علی هذا التقدیر ؛ لأنها قد وصفت ، وأن الثانیة حال من ضمیر (خُذْ) ونحو (فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی) أی ولیا وارثا ، وذلک فیمن رفع (یَرِثُ) وأما من جزمه فهو جواب للدعاء ، ومثل ذلک (فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی) قریء برفع یصدق وجزمه.
والثانی : المعطوفة بالحرف نحو «زید منطلق وأبوه ذاهب» إن قدرت الواو عاطفة علی الخبر ؛ فلو قدرت العطف علی الجملة فلا موضع لها ، أو قدرت الواو واو الحال فلا تبعیة والمحل نصب.
[شماره صفحه واقعی : 487]
وقال أبو البقاء فی قوله تعالی (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً) : الأصل فهی تصبح ، والضمیر للقصة ، و (تصبح) خبره ، أو (تصیح) بمعنی أصبحت ، وهو معطوف علی (أَنْزَلَ) فلا محل له إذا ، اه.
وفیه إشکالان : أحدهما أنه لا محوج فی الظاهر لتقدیر ضمیر القصة ، والثانی تقدیره الفعل المعطوف علی الفعل المخبر به لا محل له.
وجواب الأول أنه قد یکون قدّر الکلام مستأنفا ، والنحویون یقدرون فی مثل ذلک مبتدأ کما قالوا فی «وتشرب اللّبن» فیمن رفع : إن التقدیر : وأنت تشرب اللبن ، وذلک إما لقصدهم إیضاح الاستئناف ، أو لأنه لا یستأنف إلا علی هذا التقدیر ، وإلا لزم العطف الذی هو مقتضی الظاهر.
وجواب الثانی أن الفاء نزّلت الجملتین منزلة الجملة الواحدة ، ولهذا اکتفی فیهما بضمیر واحد ، وحینئذ فالخبر مجموعهما کما فی جملتی الشرط والجزاء الواقعتین خبرا ، والمحل لذلک المجموع ، وأما کل منهما فجزء الخبر ؛ فلا محل له ، فافهمه فإنه بدیع.
ویجب علی هذا أن یدعی أن الفاء فی ذلک وفی نظائره من نحو «زید یطیر الذّباب فیغضب» قد أخلصت لمعنی السببیة ، وأخرجت عن العطف ، کما أن الفاء کذلک فی جواب الشرط ، وفی نحو «أحسن إلیک فلان فأحسن إلیه» ویکون ذکر أبی البقاء للعطف تجوزا أو سهوا.
ومما یلحق بهذا البحث أنه إذا قیل : «قال زید عبد الله منطلق وعمرو مقیم» فلیست الجملة الأولی فی محل نصب والثانیة تابعة لها ، بل الجملتان معا فی موضع نصب ، ولا محل لواحدة منهما ؛ لأن المقول
[شماره صفحه واقعی : 488]
مجموعهما ، وکل منهما جزء للمقول ، کما أن جزأی الجملة الواحدة لا محل لواحد منهما باعتبار القول ، فتأمله.
الثالث : المبدلة کقوله تعالی : (ما یُقالُ لَکَ إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِیمٍ) فإنّ وما عملت فیه بدل من ما وصلتها ، وجاز إسناد یقال إلی الجملة کما جاز فی (وَإِذا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لا رَیْبَ فِیها) هذا کله إن کان المعنی ما یقول الله لک إلا ما قد قیل ، فأما إن کان المعنی ما یقول لک کفار قومک من الکلمات المؤذیة إلا مثل ما قد قال الکفار الماضون لأنبیائهم ، وهو الوجه الذی بدأ به الزمخشری ، فالجملة استئناف.
ومن ذلک (وَأَسَرُّوا النَّجْوی) ثم قال الله تعالی : (هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ) قال الزمخشری : هذا فی موضع نصب بدلا من النجوی ، ویحتمل التفسیر : وقال ابن جنی فی قوله :
إلی الله أشکو بالمدینة حاجة***وبالشّام أخری کیف ینتقیان؟ [339]
جملة الاستفهام بدل من حاجة وأخری ، أی إلی الله أشکو حاجتیّ (1)تعذّر التقائهما
الجملة السابعة : التابعة لجملة لها محل ، ویقع ذلک فی بابی النّسق والبدل خاصة.
فالأول نحو «زید قام أبوه وقعد أخوه» إذا لم تقدر الواو للحال ، ولا قدرت العطف علی الجملة الکبری.
[شماره صفحه واقعی : 489]
1) فی نسخة «أشکو حاجتین».
والثانی شرطه کون الثانیة أوفی من الأولی بتأدیة المعنی المراد ، نحو (وَاتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِینَ وَجَنَّاتٍ وَعُیُونٍ) فإن دلالة الثانیة علی نعم الله مفصلة ، بخلاف الأولی ، وقوله :
671- أقول له ارحل لا تقیمنّ عندنا***[وإلا فکن فی السّرّ والجهر مسلما] [ص 456]
فإن دلالة الثانیة علی ما أراده من إظهار الکراهیة لإقامته بالمطابقة ، بخلاف الأولی.
قیل : ومن ذلک قوله :
672- ذکرتک والخطّیّ یخطر بیننا***وقد نهلت منّا المثقّفة السّمر
فإنه أبدل «وقد نهلت» من قوله «والخطی یخطر بیننا» بدل اشتمال ، اه.
ولیس متعینا ؛ لجواز کونه من باب النسق ، علی أن تقدر الواو للعطف ، ویجوز أن تقدر واو الحال ، وتکون الجملة حالا ، إما من فاعل ذکرتک علی المذهب الصحیح فی جواز ترادف الأحوال ، وإما من فاعل یخطر فتکون الحالان متداخلتین ، والرابط علی هذا الواو ، وإعادة صاحب الحال بمعناه ، فإن المثقفة السّمر هی الرماح.
ومن غریب هذا الباب قولک «قلت لهم قوموا أولکم وآخرکم» زعم ابن مالک أن التقدیر : لیقم أولکم وآخرکم ، وأنه من باب بدل الجملة من الجملة لا المفرد من المفرد ، کما قال فی العطف فی نحو (اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ) و (لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَکاناً سُویً) و (لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ).
[شماره صفحه واقعی : 490]
تنبیه - هذا الذی ذکرته - من انحصار الجمل التی لها محل فی سبع - جار علی ما قرّروا ، والحق أنها تسع ، والذی أهملوه : الجملة المستثناة ، والجملة المسند إلیها.
أما الأولی فنحو (لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ إِلَّا مَنْ تَوَلَّی وَکَفَرَ فَیُعَذِّبُهُ اللهُ) قال ابن خروف : من مبتدأ ، ویعذبه الله الخبر ، والجملة فی موضع نصب علی الاستثناء المنقطع ، وقال الفراء فی قراءة بعضهم (فشربوا منه إلا قلیل منهم) : إن (قلیل) مبتدأ حذف خبره أی لم یشربوا ، وقال جماعة فی (إِلَّا امْرَأَتَکَ) بالرفع : إنه مبتدأ والجملة بعده خبر ، ولیس من ذلک نحو «ما مررت بأحد إلّا زید خبر منه» لأن الجملة هنا حال من أحد باتفاق ، أو صفة له عند الأخفش ، وکل منهما قد مضی ذکره ، وکذلک الجملة فی (إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعامَ) فإنها حال ، وفی نحو «ما علمت زیدا إلا یفعل الخیر» فإنها مفعول ، وکل ذلک قد ذکر.
وأما الثانیة فنحو (سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ) الآیة إذا أعرب سواء خبرا ، وأنذرتهم مبتدأ ، ونحو «تسمع بالمعیدیّ خیر من أن تراه» إذا لم تقدر الأصل أن تسمع ، بل یقدر تسمع قائما مقام السماع کما أن الجملة بعد الظرف فی نحو (وَیَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ) وفی نحو (أَأَنْذَرْتَهُمْ) فی تأویل المصدر ، وإن لم یکن معها (1)حرف سابک واختلف فی الفاعل ونائبه هل یکونان جملة أم لا ؛ فالمشهور المنع مطلقا ، وأجازه هشام وثعلب مطلقا نحو «یعجبنی قام زید» وفصّل الفراء وجماعة ونسبوه لسیبویه فقالوا : إن کان الفعل قلبیا ووجد معلّق عن العمل
[شماره صفحه واقعی : 491]
1) فی نسخة «معهما» بالتثنیة - ولها وجه.
نحو «ظهر لی أقام زید» صح ، وإلا فلا ، وحملوا علیه (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتَّی حِینٍ) ومنعوا «یعجبنی یقوم زید» وأجازهما هشام وثعلب ، واحتجا بقوله :
673- وما راعنی إلّا یسیر بشرطة***[وعهدی به قینا یسیر بکیر]
ومنع الأکثرون ذلک کله ، وأولوا ما ورد مما یوهمه ، فقالوا : فی بدا ضمیر البداء ، وتسمع ویسیر علی إضمار أن.
وأما قوله تعالی (وَإِذا قِیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ) وقوله علیه الصلاة والسّلام «لا حول ولا قوة إلّا بالله کنز من کنوز الجنة» وقول العرب «زعموا مطیة الکذب» فلیس من باب الإسناد إلی الجملة ؛ لما بینا فی غیر هذا الموضع.
یقول المعربون علی سبیل التقریب : الجمل بعد النکرات صفات ، وبعد المعارف أحوال.
وشرح المسألة مستوفاة أن یقال : الجمل الخبریة التی لم یستلزمها ما قبلها : إن کانت مرتبطة بنکرة محضة فهی صفة لها ، أو بمعرفة محضة فهی حال عنها ، أو بغیر المحضة منهما فهی محتملة لهما ، وکل ذلک بشرط وجود المقتضی وانتفاء المانع.
مثال النوع الأول - وهو الواقع صفة لا غیر لوقوعه بعد النکرات المحضة - قوله تعالی (حَتَّی تُنَزِّلَ عَلَیْنا کِتاباً نَقْرَؤُهُ) (لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللهُ
[شماره صفحه واقعی : 492]
مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ) (مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ) ومنه (حَتَّی إِذا أَتَیا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها) وإنما أعید ذکر الأهل لأنه لو قیل استطعماهم مع أن المراد وصف القریة لزم خلو الصفة من ضمیر الموصوف ، ولو قیل استطعماها کان مجازا ، ولهذا کان هذا الوجه أولی من أن تقدر الجملة جوابا لإذا ؛ لأن تکرار الظاهر یعری حینئذ عن هذا المعنی ، وأیضا فلأنّ الجواب فی قصة الغلام (قالَ أَقَتَلْتَ) لا قوله (فقتله) لأن الماضی المقرون بقد لا یکون جوابا ؛ فلیکن (قالَ) فی هذه الآیة أیضا جوابا.
ومثال النوع الثانی - وهو الواقع حالا لا غیر لوقوعه بعد المعارف المحضة - (وَلا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ) (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری).
ومثال النوع النوع الثالث - وهو المحتمل لهما بعد النکرة - (وَهذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ) فلک أن تقدر الجملة صفة للنکرة وهو الظاهر ، ولک أن تقدرها حالا منها لأنها قد تخصصت بالوصف وذلک یقربها من المعرفة ، حتی إن أبا الحسن أجاز وصفها بالمعرفة فقال فی قوله تعالی (فَآخَرانِ یَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیانِ) إن الأولیان صفة لآخران لوصفه بیقومان ، ولک أن تقدرها حالا من المعرفة وهو الضمیر فی (مُبارَکٌ) إلا أنه قد یضعف من حیث المعنی وجها الحال ؛ أما الأول فلأن الإشارة إلیه لم تقع فی حالة الإنزال کما وقعت الإشارة إلی البعل فی حالة الشیخوخة فی (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) وأما الثانی فلاقتضائه تقیید البرکة بحالة الإنزال ، وتقول «ما فیها أحد یقرأ» فیجوز الوجهان أیضا ؛ لزوال الإبهام عن النکرة بعمومها (1).
[شماره صفحه واقعی : 493]
1) فی نسخة «لعمومها».
ومثال النوع الرابع - وهو المحتمل لهما بعد المعرفة - (کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً) فإن المعرف الجنسی یقرب فی المعنی من النکرة ؛ فیصح تقدیر (یَحْمِلُ) حالا أو وصفا ومثله (وَآیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ) وقوله :
ولقد أمرّ علی اللئیم یسبّنی [142]
وقد اشتمل الضابط المذکور علی قیود :
أحدها : کون الجملة خبریة ، واحترزت بذلک من نحو «هذا عبد بعتکه» ترید بالجملة الإنشاء ، و «هذا عبدی بعتکه» کذلک ؛ فإن الجملتین مستأنفتان ، لأن الإنشاء لا یکون نعتا ولا حالا ، ویجوز أن یکونا خبرین آخرین إلا عند من منع تعدد الخبر مطلقا ، وهو اختیار ابن عصفور ، وعند من منع تعدده مختلفا بالإفراد والجملة ، وهو أبو علی ، وعند من منع وقوع الإنشاء خبرا ، وهم طائفة من الکوفیین.
ومن الجمل ما یحتمل الإنشائیة والخبریة فیختلف الحکم باختلاف التقدیر ، وله أمثلة :
منها : قوله تعالی (قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِینَ یَخافُونَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِمَا) فإن جملة (أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِمَا) تحتمل الدّعاء فتکون معترضة ، والإخبار فتکون صفة ثانیة ، ویضعف من حیث المعنی أن تکون حالا ، ولا یضعف فی الصناعة لوصفها بالظرف.
ومنها : قوله تعالی (أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) فذهب الجمهور إلی أن (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) جملة خبریة ، ثم اختلفوا فقال
[شماره صفحه واقعی : 494]
جماعة منهم الأخفش : هی حال من فاعل جاء علی إضمار قد ، ویؤیده قراءة الحسن (حصرة صدورهم) وقال آخرون : هی صفة ؛ لئلا یحتاج إلی إضمار قد ، ثم اختلفوا فقیل : الموصوف منصوب محذوف ، أی قوما حصرت صدورهم ، ورأوا أن إضمار الاسم أسهل من إضمار حرف المعنی ، وقیل : مخفوض مذکور وهم قوم المتقدم ذکرهم ؛ فلا إضمار البتة ، وما بینهما اعتراض ، ویؤیده أنه قریء بإسقاط (أَوْ) وعلی ذلک فیکون (جاؤُکُمْ) صفة لقوم ، ویکون (حَصِرَتْ) صفة ثانیة ، وقیل : بدل اشتمال من (جاؤُکُمْ) لأن المجیء مشتمل علی الحصر ، وفیه بعد ، لأن الحصر من صفة الجائین ، وقال أبو العباس المبرد : الجملة إنشائیة معناها الدعاء ، مثل (غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ) فهی مستأنفة ، ورد بأن الدعاء علیهم بضیق قلوبهم عن قتال قومهم لا یتجه.
ومن ذلک قوله تعالی : (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً) فإنه یجوز أن تقدر لا ناهیة ونافیة ، وعلی الأول فهی مقولة القول محذوف هو الصفة ، أی فتنة مقولا فیها ذلک ، ویرجحه أن توکید الفعل بالنون بعد لا الناهیة قیاس نحو (وَلا تَحْسَبَنَّ اللهَ غافِلاً) وعلی الثانی فهی صفة لفتنة ، ویرجحه سلامته من تقدیر.
القید الثانی : صلاحیتها للاستغناء عنها ، وخرج بذلک جملة الصلة ، وجملة الخبر ، والجملة المحکیة بالقول ، فإنها لا یستغنی عنها ، بمعنی أن معقولیة القول متوقفة علیها وأشباه ذلک.
القید الثالث : وجود المقتضی ، واحترزت بذلک عن نحو (فَعَلُوهُ) من قوله تعالی (وَکُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ) فإنه صفة لکل أو لشیء ، ولا یصح أن یکون حالا من کل مع جواز الوجهین فی نحو «أکوم کل رجل جاءک» لعدم ما یعمل فی الحال ، ولا یکون خبرا ، لأنهم لم یفعلوا کل
[شماره صفحه واقعی : 495]
شیء ، ونظیره قوله تعالی (لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللهِ سَبَقَ) یتعین کون (سَبَقَ) صفة ثانیة ، لا حالا من الکتاب ، لأن الابتداء لا یعمل فی الحال ، ولا من الضمیر المستتر فی الخبر المحذوف ، لأن أبا الحسن حکی أن الحال لا یذکر بعد لو لا کما لا یذکر الخبر ، ولا یکون خبرا ، لما أشرنا إلیه ، ولا ینقض الأول بقوله «لو لا رأسک مدهونا» ولا الثانی بقول الزبیر رضی الله عنه :
674- ولو لا بنوها حولها لخبطتها***[کخبطة عصفور ولم أتلعثم]
لندورهما ، وأما قول ابن الشجری فی (وَلَوْ لا فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ) : إن علیکم خبر ، فمردود ، بل هو متعلق بالمبتدأ ، والخبر محذوف.
القید الرابع : انتفاء المانع ، والمانع أربعة أنواع ، أحدها : ما یمنع حالیة کانت متعینة لو لا وجوده ، ویتعین حینئذ الاستئناف نحو «زارنی زید سأکافئه» أو «لن أنسی له ذلک» فإن الجملة بعد المعرفة المحضة حال ، ولکن السین ولن مانعان ، لأن الحالیة لا تصدّر بدلیل استقبال ، وأما قول بعضهم فی (وَقالَ إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ) : إن (سَیَهْدِینِ) حال کما تقول «سأذهب مهدیا» فسهو. والثانی : ما یمنع وصفیة کانت متعینة لو لا وجود المانع ، ویمتنع فیه الاستئناف ، لأن المعنی علی تقیید المتقدم ، فتتعین الحالیة بعد أن کانت ممتنعة ، وذلک نحو (وَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ) (أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ وَهِیَ خاوِیَةٌ) وقوله :
675- مضی زمن والنّاس یستشفعون بی ***[فهل لی إلی لیلی الغداة شفیع]
والمعارض فیهن الواو ، فإنها لا تعترض بین الموصوف وصفته ،
[شماره صفحه واقعی : 496]
خلافا للزمخشری ومن وافقه. والثالث : ما یمنعهما معا ، نحو (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ لا یَسَّمَّعُونَ) وقد مضی البحث فیها ، والرابع : ما یمنع أحدهما دون الآخر ولو لا المانع لکانا جائزین ، وذلک نحو «ما جاءنی أحد إلا قال خیرا» فإن جملة القول کانت قبل وجود إلا محتمله للوصفیة والحالیة ، ولما جاءت إلا امتنعت الوصفیة. ومثله : (وَما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ) وأما (وَما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا وَلَها کِتابٌ مَعْلُومٌ) فللوصفیة مانعان الواو وإلا ، ولم یر الزمخشری وأبو البقاء واحدا منهما مانعا ، وکلام النحویین بخلاف ذلک ، وقال الأخفش : لا تفصل إلا بین الموصوف وصفته ، فإن قلت «ما جاءنی رجل إلا راکب» فالتقدیر إلا رجل راکب ، یعنی أن راکبا صفة لبدل محذوف ، قال وفیه قبح ، لجعلک الصفة کالاسم ، یعنی فی إیلائک إیاها العامل ، وقال الفارسی : لا یجوز «ما مررت بأحد إلا قائم» فإن قلت «إلا قائما» جاز ، ومثل ذلک قوله :
676- وقائله تخشی علیّ : أظنّه ***سیودی به ترحاله وجعائله (1)
فإن جملة «تخشی علیّ» حال من الضمیر فی قائلة ، ولا یجوز أن یکون صفة لها ؛ لأن اسم الفاعل لا یوصف قبل العمل ، والله أعلم.
[شماره صفحه واقعی : 497]
1) قرأ الدسوقی «أظنه» بوزن أعزة ، وجعله جمع ظن ، کما قرأ «سیردی به» ولیس بشیء
[شماره صفحه واقعی : 498]
لا بدّ من تعلقهما بالفعل ، أو ما یشبهه ، أو ما أوّل بما یشبهه ، أو ما یشیر إلی معناه ؛ فإن لم یکن شیء من هذه الأربعة موجودا قدّر ، کما سیأتی.
وزعم الکوفیون وابنا طاهر وخروف أنه لا تقدیر فی نحو «زید عندک» وعمرو فی الدار» ثم اختلفوا ؛ فقال ابنا طاهر وخروف : الناصب المبتدأ ، وزعما أنه یرفع الخبر إذا کان عینه نحو «زید أخوک» وینصبه إذا کان غیره ، وأن ذلک مذهب سیبویه ، وقال الکوفیون : الناصب أمر معنوی ، وهو کونهما مخالفین للمبتدأ.
ولا معوّل علی هذین المذهبین.
مثال التعلق بالفعل وما یشبهه (1)قوله تعالی (أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ) وقول ابن درید :
677- واشتعل المبیضّ فی مسودّه ***مثل اشتعال النار فی جزل الغضا [ص 751]
[شماره صفحه واقعی : 499]
1) فی نسخة «بالفعل وشبهه».
وقد تقدر «فی» الأولی متعلقة بالمبیض ؛ فیکون تعلق الجارین بالاسم ، ولکن تعلق الثانی بالاشتعال یرجح تعلق الأول بفعله ؛ لأنه أتم لمعنی التشبیه ، وقد یجوز تعلق «فی» الثانیة بکون محذوف حالا من النار ، ویبعده أن الأصل عدم الحذف. ومثال التعلق بما أول بمشبه الفعل قوله تعالی (وَهُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَفِی الْأَرْضِ إِلهٌ) أی وهو الذی هو إله فی السماء ؛ ففی متعلقة بإله ، وهو اسم غیر صفة ، بدلیل أنه یوصف فتقول «إله واحد» ولا یوصف به لا یقال «شیء إله» وإنما صح التعلق به لتأوله بمعبود ، وإله خبر لهو محذوفا ، ولا یجوز تقدیر إله مبتدأ مخبرا عنه بالظرف أو فاعلا بالظرف ؛ لأن الصلة حینئذ خالیة من العائد ، ولا یحسن تقدیر الظرف صلة وإله بدلا من الضمیر المستتر فیه ، وتقدیر (وَفِی الْأَرْضِ إِلهٌ) معطوفا کذلک ، لتضمنه الإبدال من ضمیر العائد مرتین ، وفیه بعد ، حتی قیل بامتناعه ، ولأن الحمل علی الوجه البعید ینبغی أن یکون سببه التخلص به من محذور ، فأما أن یکون هو موقعا فیما یحتاج (1)إلی تأویلین فلا ، ولا یجوز علی هذا الوجه أن یکون (وَفِی الْأَرْضِ إِلهٌ) مبتدأ وخبرا ، لئلا یلزم فساد المعنی إن استؤنف ، وخلو الصلة من عائد إن عطف.
ومن ذلک أیضا قوله :
678- وإنّ لسانی شهدة یشتفی بها***وهوّ علی من صبّه الله علقم
أصله «علقم علیه» فعلی المحذوفة متعلقة بصبه ، والمذکورة متعلقة بعلقم ، لتأوله بصعب ، أو شاق ، أو شدید. ومن هنا کان الحذف شاذا ،
[شماره صفحه واقعی : 500]
1) فی نسخة «موقعا فیما یحوج - إلخ.
لاختلاف متعلقی جار الموصول وجار العائد.
ومثال التعلق بما فیه رائحته قوله :
679- أنا أبو المنهال بعض الأحیان [ص 514]
وقوله :
680- أنا ابن ماویّة إذ جدّ النّقر***[وجاءت الخیل أثافیّ زمر]
فتعلق بعض وإذ بالاسمین العلمین ، لا لتأولهما باسم یشبه الفعل ، بل لما فیهما من معنی قولک الشجاع أو الجواد. وتقول «فلان حاتم فی قومه» فتعلق الظرف بما فی حاتم من معنی (1)الجود ، ومن هنا ردّ علی الکسائی فی استدلاله علی إعمال اسم الفاعل المصغر بقول بعضهم «أظننی مرتحلا وسویّرا فرسخا» وعلی سیبویه فی استدلاله علی إعمال فعیل بقوله :
681- حتّی شآها کلیل موهنا عمل ***[باتت طرابا وبات اللّیل لم ینم]
وذلک أن «فرسخا» ظرف مکان و «موهنا» ظرف زمان ، والظرف یعمل فیه روائح الفعل ، بخلاف المفعول به ، ویوضح کون الموهن لیس مفعولا به أن کلیلا من کلّ ، وفعله لا یعدّی ، واعتذر عن سیبویه بأن کلیلا بمعنی مکل ، وکأن البرق یکلّ الوقت بدوامه فیه ، کما یقال «أتعبت یومک» أو بأنه إنما استشهد به علی أن فاعلا یعدل إلی فعیل للمبالغة ، ولم یستدل به علی الإعمال ، وهذا أقرب ، فإن فی الأول حمل الکلام علی المجاز مع إمکان حمله علی الحقیقة ، وقال ابن مالک فی قول الشاعر :
ونعم من هو فی سرّ وإعلان [535]
[شماره صفحه واقعی : 501]
1) العبارة الدقیقة «فتعلق الظرف بحاتم لما فیه من معنی الجواد».
یجوز کون من موصولة فاعلة بنعم ، وهو : مبتدأ خبره هو أخری مقدرة ، وفی : متعلقة بالمقدرة ، لأن فیها معنی الفعل ، أی الذی هو مشهور ، انتهی : والأولی أن یکون المعنی الذی هو ملازم لحالة واحدة فی سر وإعلان ، وقدّر أبو علی من هذه تمییزا ، والفاعل مستتر ، وقد أجیز فی قوله تعالی : (وَهُوَ اللهُ فِی السَّماواتِ وَفِی الْأَرْضِ) تعلقه باسم الله تعالی وإن کان علما ، علی معنی وهو المعبود ، وهو المسمی بهذا الاسم ، وأجیز تعلقه بیعلم ، وبسرکم وجهرکم ، وبخبر محذوف قدره الزمخشری بعالم ، ورد الثانی بأن فیه تقدیم معمول المصدر وتنازع عاملین فی متقدم ، ولیس بشی ، لأن المصدر هنا لیس مقدرا بحرف مصدری وصلته ، ولأنه قد جاء نحو (بِالْمُؤْمِنِینَ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ) والظرف متعلق بأحد الوصفین قطعا ، فکذا هنا ، وردّ أبو حیان الثالث بأن «فی» لا تدل علی عالم ونحوه من الأکوان الخاصة ، وکذا ردّ علی تقدیرهم (فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ) مستقبلات لعدتهن ، ولیس بشیء ، لأن الدلیل ما جری فی الکلام من ذکر العلم ، فإن بعده (یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَجَهْرَکُمْ) ولیس الدلیل حرف الجر ، ویقال له : إذا کنت تجیز الحذف للدلیل المعنوی مع عدم ما یسد مسده فکیف تمنعه مع وجود ما یسد؟ وإنما اشترطوا الکون المطلق لوجوب الحذف ، لا لجوازه.
ومثال التعلق بالمحذوف (وَإِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً) بتقدیر وأرسلنا ولم یتقدم ذکر الإرسال ، ولکن ذکر النبی والمرسل إلیهم یدل علی ذلک ، ومثله (فِی تِسْعِ آیاتٍ إِلی فِرْعَوْنَ) ففی وإلی متعلقان باذهب محذوفا (وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) أی وأحسنوا بالوالدین إحسانا مثل (وَقَدْ أَحْسَنَ بِی) أو وصیناهم بالوالدین إحسانا مثل (وَوَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً) ومنه باء البسملة.
[شماره صفحه واقعی : 502]
من زعم أنه لا یدلّ علی الحدث منع من ذلک ، وهم المبرد فالفارسی فابن جنی فالجرجانی فابن برهان ثم الشلوبین ، والصحیح أنها کلها دالة علیه إلا لیس.
واستدل لمثبتی ذلک التعلق بقوله تعالی : (أَکانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنا) فإن اللام لا تتعلق بعجبا ؛ لأنه مصدر مؤخر ، ولا بأوحینا لفساد المعنی ، ولأنه صلة لأن ، وقد مضی عن قریب أن المصدر الذی لیس فی تقدیر حرف موصول ولا صلته لا یمتنع التقدیم علیه ، ویجوز أیضا أن تکون متعلقة بمحذوف هو حال من عجبا علی حد قوله :
لمیّة موحشا طلل ***[یلوح کأنّه خلل] [125]
زعم الفارسی فی قوله :
ونعم مزکأ من ضاقت مذاهبه ***ونعم من هو فی سرّ وإعلان [535]
أن من نکرة تامة تمییز لفاعل نعم مستترا ، کما قال هو وطائفة فی «ما» من نحو (فَنِعِمَّا هِیَ) إن الظرف متعلق بنعم ، وزعم ابن مالک أنها موصولة فاعل ، وأن هو مبتدأ خبره هو أخری مقدرة علی حد *شعری
[شماره صفحه واقعی : 503]
شعری* [536] وإن الظرف متعلق بهو المحذوفة لتضمنها معنی الفعل ، أی ونعم الذی هو باق علی وده فی سره وإعلانه ، وإن المخصوص محذوف ، أی بشر بن مروان ، وعندی أن یقدر المخصوص هو ؛ لتقدم ذکر بشر فی البیت قبله ، وهو :
682- وکیف أرهب أمرا أو أراع به ***وقد زکأت إلی بشر بن مروان؟
فیبقی التقدیر حینئذ هو هو هو.
المشهور منع ذلک مطلقا ، وقیل بجوازه مطلقا ، وفصّل بعضهم فقال : إن کان نائبا عن فعل حذف جاز ذلک علی طریق (1)النّیابة لا الأصالة ، وإلا فلا ، وهو قول أبی علی وأبی الفتح ، زعما فی نحو «یا لزید» أن اللام متعلقة بیا ، بل قالا فی «یا عبد الله» إن النصب ییا ، وهو نظیر قولهما فی قوله :
أبا خراشة أمّا أنت ذا نفر [44]
إن «ما» الزائدة هی الرافعة الناصبة ، لا کان المحذوفة. وأما الذین قالوا بالجواز مطلقا فقال بعضهم فی قول کعب بن زهیر رضی الله تعالی عنه :
[شماره صفحه واقعی : 504]
1) فی نسخة «علی» سبیل النیابة.
683- وما سعاد غداة البین إذ رحلوا***إلّا أغنّ غضیض الطّرف مکحول
غداة البین : ظرف للنفی ، أی انتفی کونها فی هذا الوقت إلا کأغنّ.
وقال ابن الحاجب فی (وَلَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ) إذ بدل من الیوم ، والیوم إما ظرف للنفع المنفی ، وإما لما فی لن من معنی النفی ، أی انتفی فی هذا الیوم النفع ، فالمنفی نفع مطلق ، وعلی الأول نفع مقید بالیوم. وقال أیضا : إذا قلت «ما ضربته للتأدیب» فإن قصدت نفی ضرب معلل بالتأدیب فاللام متعلقة بالفعل ، والمنفی ضرب مخصوص ، وللتأدیب : تعلیل للضرب المنفی ، وإن قصدت نفی الضرب کل حال فاللام متعلقة بالنفی والتعلیل له ، أی أن انتفاء الضرب کان لأجل التأدیب ؛ لأنه قد یؤدّب بعض الناس بترک الضرب ، ومثله فی التعلق بحرف النفی «ما أکرمت المسیء لتأدیبه ، وما أهنت المحسن لمکافأته» ، إذ لو علق هذا بالفعل فسد المعنی المراد ، ومن ذلک قوله تعالی (ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ) الباء متعلقة بالنفی ، إذ لو علقت بمجنون لأفاد نفی جنون خاص ، وهو الجنون الذی یکون من نعمة الله تعالی ، ولیس فی الوجود جنون هو نعمة ، ولا المراد نفی جنون خاص ، اه ملخصا.
وهو کلام بدیع ، إلا أن جمهور النحویین لا یوافقون علی صحة التعلق بالحرف ، فینبغی علی قولهم أن یقدر أن التعلق بفعل دل علیه النافی ، أی انتفی ذلک بنعمة ربک.
وقد ذکرت فی شرحی لقصیدة کعب رضی الله تعالی عنه أن المختار تعلق الظرف بمعنی التشبیه الذی تضمنه البیت ، وذلک علی أن الأصل : وما کسعاد إلا ظبی أغنّ ، علی التشبیه المعکوس للمبالغة ، لئلا یکون الظرف
[شماره صفحه واقعی : 505]
متقدما فی التقدیر علی اللفظ الحامل لمعنی التشبیه ، وهذا الوجه هو اختیار ابن عمرون ، وإذا جاز لحرف التشبیه أن یعمل فی الحال فی نحو قوله :
کأنّ قلوب الطّیر رطبا ویابسا***لدی وکرها العنّاب والحشف البالی [365]
مع أن الحال شبیهة بالمفعول به ، فعمله فی الظرف أجدر.
فإن قلت : لا یلزم من صحة إعمال المذکور [صحة] إعمال المقدر ، لأنه أضعف.
قلت : قد قالوا «زید زهیر شعرا وخاتم جودا» وقیل فی المنصوب فیهما : إنه حال أو تمییز ، وهو الظاهر ، وأیا کان فالحجة قائمة [به] ، وقد جاء أبلغ من ذلک ، وهو إعماله فی الحالین ، وذلک فی قوله :
684- تعیّرنا أنّنا عالة***ونحن صعالیک أنتم ملوکا
إذ المعنی تعیرنا أننا فقراء ، ونحن فی حال صعلکتنا مثلکم فی حال ملککم.
فإن قلت : قد أوجبت فی بیت کعب بن زهیر رضی الله عنه أن یکون من عکس التشبیه لئلا یتقدم الحال علی عاملها المعنوی ، فما الذی سوّغ تقدم صعالیک هنا علیه؟
قلت : سوّغه الذی سوغ تقدم بسرا فی «هذا بسرا أطیب منه رطبا» وإن کان معمول اسم التفضیل لا یتقدم علیه فی نحو «لهوأ کفؤهم ناصرا» وهو خشیة اختلاط المعنی ، إلا أن هذا مطّرد ثمّ لقوة التفضیل. ونادر هنا لضعف حرف التشبیه.
[شماره صفحه واقعی : 506]
وهذا الذی ذکرته فی البیت أجود ما قیل فیه ، وفیه قولان آخران ، أحدهما : ذکره السخاوی فی کتابه سفر السعادة ، وهو أن عالة من «عالنی الشیء» إذا أثقلنی ، و «ملوکا» مفعول : أی أننا نثقل الملوک بطرح کلّنا علیهم ، ونحن أنتم أی مثلکم فی هذا الأمر ، فالإخبار هنا مثله فی (وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ) والثانی قاله الحریری وقد سئل عن البیت ، وهو أن التقدیر : إناعالة صعالیک نحن وأنتم ، وقد خطیء فی ذلک ، وقیل : إنه کلام لا معنی له ، ولیس کذلک ، بل هو متجه علی بعد فیه ، وهو أن یکون صعالیک مفعول عالة ؛ أی إنا نعول صعالیک ، ویکون نحن توکیدا لضمیر عالة ، وأنتم توکید لضمیر مستتر فی صعالیک ، وحصل فی البیت تقدیم وتأخیر للضرورة ، ولم یتعرض لقوله «ملوکا» وکأنه عنده حال من ضمیر عالة ، والأولی علی قوله أن یکون صعالیک حالا من محذوف ، أی نعولکم صعالیک ویکون الحالان بمنزلتهما فی «لقیته مصعدا منحدرا» فإنهم نصوا علی أنه یکون الأول للثانی والثانی للأول ؛ لأن فصلا أسهل من فصلین ، ویکون أنتم توکیدا للمحذوف ؛ لا لضمیر صعالیک لأنه ضمیر غیبة ، وإنما جوزناه أولا لأن الصعالیک هم المخاطبون ، فیحتمل کونه راعی المعنی.
یستثنی من قولنا «لا بد لحرف الجر من متعلق» ستة أمور :
أحدها : الحرف الزائد کالباء ومن فی (کَفی بِاللهِ شَهِیداً) (هَلْ مِنْ خالِقٍ غَیْرُ اللهِ) وذلک لأن معنی التعلق الارتباط المعنوی ، والأصل أن أفعالا قصرت عن الوصول إلی الأسماء فأعینت علی ذلک بحروف الجر ، والزائد
[شماره صفحه واقعی : 507]
إنما دخل فی الکلام تقویة له وتوکیدا ، ولم یدخل للربط.
وقول الحوفی إن الباء فی (أَلَیْسَ اللهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ) متعلقة وهم ، نعم یصح فی اللام المقویة أن یقال إنها متعلقة بالعامل المقوّی نحو (مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ) و (فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ) و (إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیا تَعْبُرُونَ) لأن التحقیق أنها لیست زائدة محضة ، بل لما تخیل فی العامل من الضعف الذی نزله منزلة القاصر ، ولا معدیة محضة لاطراد صحة إسقاطها ؛ فلها منزلة بین المنزلتین.
الثانی : لعلّ فی لغة عقیل ؛ لأنها بمنزلة الحرف الزائد ، ألا تری أن مجرورها فی موضع رفع علی الابتداء ، بدلیل ارتفاع ما بعده علی الخیریة ، قال :
لعلّ أبی المغوار منک قریب [470]
ولأنها لم تدخل لتوصیل عامل ، بل لإفادة معنی التوقّع ، کما دخلت «لیت» لإفادة معنی التمنی ، ثم إنهم جروا بها منبهة علی أن الأصل فی الحروف المختصة بالاسم أن تعمل الإعراب المختص به کحروف الجر.
الثالث : «لولا» فیمن قال «لولای ، ولولاک ، ولولاه» علی قول سیبویه : إن لو لا جارة للضمیر ؛ فإنها أیضا بمنزلة لعل فی أن ما بعدها مرفوع المحلّ بالابتداء ؛ فإن لو لا الامتناعیة تستدعی جملتین کسائر أدوات التعلیق. وزعم أبو الحسن أن لو لا غیر جارة ، وأن الضمیر بعدها مرفوع ، ولکنهم استعاروا ضمیر الجر مکان ضمیر الرفع ، کما عکسوا فی قولهم «ما أنا کأنت» وهذا کقوله فی «عسای» ویردّهما أن نیابة ضمیر عن ضمیر یخالفه فی الإعراب
[شماره صفحه واقعی : 508]
إنما تثبت [فی الکلام] فی المنفصل ، وإنما جاءت النیابة فی المتصل بثلاثة شروط : کون المنوب عنه منفصلا ، وتوافقهما فی الإعراب ، وکون ذلک فی الضرورة ، کقوله :
685- [وما نبالی إذا ما کنت جارتنا] ***أن لا یجاورنا إلّاک دیّار
وعلیه خرّج أبو الفتح قوله :
686- نحن بفرس الودیّ أعلمنا***منّا برکض الجیاد فی السّدف
فادعی أن «نا» مرفوع مؤکّد للضمیر فی أعلم ، وهو نائب عن نحن ؛ لیتخلّص بذلک من الجمع بین إضافة أفعل وکونه بمن ، وهذا البیت أشکل علی أبی علی حتی جعله من تخلیط الأعراب.
والرابع : «رُبّ» فی نحو «ربّ رجل صالح لقیته ، أو لقیت» ؛ لأن مجرورها مفعول فی الثانی ، ومبتدأ فی الأول ، أو مفعول علی حد «زیدا ضربته» ویقدر الناصب بعد المجرور لا قبل الجار ؛ لأن ربّ لها الصّدر من بین حروف الجر ، وإنما دخلت فی المثالین لإفادة التکثیر أو التقلیل ، لا لتعدیة عامل. هذا قول الرمانی وابن طاهر. وقال الجمهور : هی فیهما حرف جر معد ، فإن قالوا إنها عدّت العامل المذکور فخطأ ؛ لأنه یتعدی بنفسه ، ولاستیفائه معموله فی المثال الأول ، وإن قالوا عدّت محذوفا تقدیره حصل أو نحوه کما صرح به جماعة ففیه تقدیر لما معنی الکلام مستغن عنه ولم یلفظ به فی وقت.
الخامس : کاف التشبیه ، قاله الأخفش وابن عصفور ، مستدلین بأنه إذا قیل «زید کعمرو» فإن کان المتعلق استقر فالکاف لا تدل علیه ، بخلاف
[شماره صفحه واقعی : 509]
نحو فی من «زید فی الدار» وإن کان فعلا مناسبا للکاف - وهو أشبه - فهو متعد بنفسه لا بالحرف.
والحق أن جمیع الحروف الجارة الواقعة فی موضع الخبر ونحوه تدل علی الاستقرار.
السادس : حرف الاستثناء ، وهو خلا وعدا وحاشا ، إذا خفضن ؛ فإنهن لتنحیة الفعل عما دخلن علیه ، کما أن إلّا کذلک ، وذلک عکس معنی التعدیة الذی هو إیصال معنی الفعل إلی الاسم ، ولو صح أن یقال إنها متعلقة لصح ذلک فی إلا ، وإنما خفض بهن المستثنی ولم ینصب کالمستثنی بإلا لئلا یزول الفرق بینهن أفعالا وأحرفا.
حکمهما بعدهما حکم الجمل ؛ فهما صفتان فی نحو «رأیت طائرا فوق غصن ، أو علی غصن» ؛ لأنهما بعد نکرة محضة ، وحالان فی نحو «رأیت الهلال بین السّحاب ، أو فی الأفق» لأنهما بعد معرفة محضة ، ومحتملان لهما فی نحو «یعجبنی الزّهر فی أکمامه ، والثمر علی أغصانه» ؛ لأن المعرّف الجنسیّ کالنکرة ، وفی نحو «هذا ثمر یانع علی أغصانه» لأن النکرة الموصوفة کالمعرفة.
إذا وقع بعدهما مرفوع ؛ فإن تقدّمهما نفی أو استفهام أو موصوف أو موصول أو صاحب خبر أو حال نحو «ما فی الدار أحد» و «أفی الدار زید»
[شماره صفحه واقعی : 510]
و «مررت برجل معه صقر» و «جاء الذی فی الدار أبوه» و «زید عندک أخوه» و «مررت بزید علیه جبة» ففی المرفوع ثلاثة مذاهب :
أحدها : أن الأرجح کونه مبتدأ مخبرا عنه بالظرف أو المجرور ، ویجوز کونه فاعلا.
والثانی : أنّ الأرجح کونه فاعلا ، واختاره ابن مالک ، وتوجیهه أن الأصل عدم التقدیم والتأخیر.
والثالث : أنه یجب کونه فاعلا ، نقله ابن هشام عن الأکثرین.
وحیث أعرب فاعلا فهل عامله الفعل المحذوف أو الظرف أو المجرور لنیابتهما عن استقر وقربهما من الفعل لاعتمادها! فیه خلاف ، والمذهب المختار الثانی ، لدلیلین : أحدهما امتناع تقدیم الحال فی نحو «زید فی الدار جالسا» ولو کان العامل الفعل لم یمتنع ، ولقوله :
687- [فإن یک جثمانی بأرض سواکم] ***فإنّ فؤادی عندک الدّهر أجمع
فأکّد الضمیر المستتر فی الظرف ، والضمیر لا یستتر إلا فی عامله ، ولا یصح أن یکون توکیدا لضمیر محذوف مع الاستقرار ، لأن التوکید والحذف متنافیان ، ولا لاسم إنّ علی محله من الرفع بالابتداء ؛ لأن الطالب للمحل قد زال.
واختار ابن مالک المذهب الأول ، مع اعترافه بأن الضمیر مستتر فی الظرف وهذا تناقض ، فإن الضمیر لا یستکنّ إلا فی عامله.
وإن لم یعتمد الظرف أو المجرور نحو «فی الدار - أو عندک - زید» فالجمهور یوجبون الابتداء ، والأخفش والکوفیون یجیزون الوجهین ، لأن
[شماره صفحه واقعی : 511]
الاعتماد عندهم لیس بشرط ، ولذا یجیزون فی نحو «قائم زید» أن یکون قائم مبتدأ وزید فاعلا وغیرهم یوجب کونهما علی التقدیم والتأخیر.
تنبیهات - الأول : یحتمل قول المتنبی یذکر دار المحبوب :
688- ظلت بها تنطوی علی کبد***نضیجة فوق خلبها یدها
أن تکون الید فیه فاعلة بنضیجة ، أو بالظرف ، أو بالابتداء ، والأول أبلغ ، لأنه أشد للحرارة ، والخلب : زیادة الکبد ، أو حجاب القلب ، أو ما بین الکبد والقلب ، وأضاف الید إلی الکبد للملابسة بینهما ؛ فإنهما فی الشخص.
ولا خلاف فی تعین الابتداء فی نحو «فی داره زید» لئلا یعود الضمیر علی متأخر لفظا ورتبة.
فإن قلت «فی داره قیام زید» لم یجزها الکوفیون ألبتة ، أما علی الفاعلیة فلما قدمنا ، وأما علی الابتدائیة فلأن الضمیر لم یعد علی المبتدأ ، بل علی ما ضیف إلیه المبتدأ ، والمستحق للتقدیم إنما هو المبتدأ ، وأجازه البصریون علی أن یکون المرفوع مبتدأ لا فاعلا ، کقولهم «فی أکفانه درج المیت» وقوله :
689- بمسعاته هلک الفتی أو نجاته
وإذا کان الاسم فی نیة التقدیم کان ما هو من تمامه کذلک.
والأرجح تعین الابتدائیة فی نحو «هل أفضل منک زید» لأن اسم التفضیل لا یرفع الفاعل الظاهر عند الأکثر علی هذا الحد ، وتجوز الفاعلیة فی لغة قلیلة.
[شماره صفحه واقعی : 512]
ومن المشکل قوله :
فخیر نحن عند النّاس منکم ***[إذا المثوّب قال یالا] [366]
لأن قوله «نحن» إن قدر فاعلا لزم إعمال الوصف غیر معتمد ، ولم یثبت ، وعمل أفعل فی الظاهر فی غیر مسألة الکحل وهو ضعیف ، وإن قدر مبتدأ لزم الفصل به وهو أجنبی بین أفعل ومن ، وخرّجه أبو علی - وتبعه ابن خروف - علی أن الوصف خبر لنحن محذوفة ، وقدر نحن المذکورة توکیدا للضمیر فی أفعل.
وهو ثمانیة :
أحدها : أن یقعا صفة نحو (أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ).
الثانی : أن یقعا حالا نحو (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ) وأما قوله سبحانه وتعالی : (فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ) فزعم ابن عطیة أن (مُسْتَقِرًّا) هو المتعلّق الذی یقدر فی أمثاله قد ظهر ، والصواب ما قاله أبو البقاء وغیره من أن هذا الاستقرار معناه عدم التحرک ، لا مطلق الوجود والحصول ، فهو کون خاص.
الثالث : أن یقعا صلة نحو (وَلَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَهُ لا یَسْتَکْبِرُونَ).
الرابع : أن یقعا خبرا ، نحو «زید عندک ، أو فی الدار» وربما ظهر فی الضرورة کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 513]
690- لک العزّ إن مولاک عزّ ، وإن یهن ***فأنت لدی بحبوبة الهون کان
وفی شرح ابن یعیش : متعلق الظرف الواقع خبرا ، صرح ابن جنی بجواز إظهاره ، وعندی أنه إذا حذف ونقل ضمیره إلی الظرف لم یجز إظهاره ؛ لأنه قد صار أصلا مرفوضا ، فأما إن ذکرته أولا فقلت «زید استقر عندک» فلا یمنع مانع منه ، اه. وهو غریب.
الخامس : أن یرفعا الاسم الظاهر نحو (أَفِی اللهِ شَکٌّ) ونحو (أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِیهِ ظُلُماتٌ) ونحو «أعندک زید».
والسادس : أن یستعمل المتعلق محذوفا فی مثل أو شبهه ، کقولهم لمن ذکر أمرا قد تقادم عهده «حینئذ الآن» أصله : کان ذلک حینئذ واسمع الآن ، وقولهم للمعرس «بالرّفاء والبنین» بإضمار أعرست.
والسابع : أن یکون المتعلق محذوفا علی شریطة التفسیر نحو «أیوم الجمعة صمت فیه» ونحو «بزید مررت به» عند من أجازه مستدلا بقراءة بعضهم (وللظالمین أعد لهم) والأکثرون یوجبون فی [مثل] ذلک إسقاط الجار ، وأن یرفع الاسم بالابتداء أو ینصب بإضمار جاوزت أو نحوه ، وبالوجهین قریء فی الآیة ، والنصب قراءة الجماعة ، ویرجحها العطف علی الجملة الفعلیة ، وهل الأولی أن یقدر المحذوف مضارعا ، أی ویعذب ، لمناسبة یدخل ، أو ماضیا ، أی وعذب ، لمناسبة المفسر؟ فیه نظر. والرفع بالابتداء ، وأما القراءة بالجر فمن توکید الحرف بإعادته داخلا علی ضمیر ما دخل علیه المؤکّد ، مثل «إنّ زیدا إنّه فاضل» ولا یکون الجار والمجرور توکیدا للجار والمجرور ؛ لأن الضمیر لا یؤکد الظاهر ؛ لأن الظاهر أقوی ، ولا یکون المجرور بدلا من المجرور بإعادة الجار ؛ لأن العرب لم تبدل
[شماره صفحه واقعی : 514]
مضمرا من مظهر ، لا یقولون «قام زید هو» وإنما جور ذلک بعض النحویین بالقیاس.
والثامن : القسم بغیر الباء نحو (وَاللَّیْلِ إِذا یَغْشی) (وَتَاللهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ) وقولهم «لله لا یؤخر الأجل» ولو صرح بالفعل فی نحو ذلک لوجبت الباء.
لا خلاف فی تعیین الفعل فی باب (1)القسم والصّلة ؛ لأن القسم والصلة لا یکونان إلا جملتین.
قال ابن یعیش : وإنما لم یجز فی الصلة أن یقال إن نحو «جاء الذی فی الدار» بتقدیر مستقر علی أنه خبر لمحذوف علی حد قراءة بعضهم (تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ) بالرفع ؛ لقلة ذاک واطراد هذا ، اه.
وکذلک یجب فی الصفة فی نحو «رجل فی الدار فله درهم» لأن الفاء تجوز فی نحو «رجل یأتینی فله درهم» وتمتنع فی نحو «رجل صالح فله درهم» فأما قوله :
691- کلّ أمر مباعد أو مدان ***فمنوط بحکمة التعالی
فنادر.
واختلف فی الخبر والصفة والحال ؛ فمن قدّر الفعل - وهم الأکثرون -
[شماره صفحه واقعی : 515]
1) فی نسخة «فی بابی - إلخ»
فلأنه الأصل فی العمل ، ومن قدّر الوصف فلأن الأصل فی الخبر والحال والنعت الإفراد ، ولأن الفعل فی ذلک لا بد من تقدیره بالوصف ، قالوا : ولأن تقلیل المقدر أولی ، ولیس بشیء ؛ لأن الحق أنا لم نحذف الضمیر ، بل نقلناه إلی الظرف ؛ فالمحذوف فعل أو وصف ، وکلاهما مفرد.
وأما فی الاشتغال فیقدر بحسب المفسر ؛ فیقدر الفعل فی نحو «أیوم الجمعة تعتکف فیه» والوصف فی نحو «أیوم الجمعة أنت معتکف فیه».
والحق عندی أنه لا یترجح تقدیره اسما ولا فعلا ، بل بحسب المعنی کما سأبینه.
أما فی القسم فتقدیره أقسم ، وأما فی الاشتغال فتقدیره کالمنطوق به نحو «یوم الجمعة صمت فیه».
وأعلم أنهم ذکروا فی باب الاشتغال أنه یجب أن لا یقدر مثل المذکور إذا حصل مانع صناعی کما فی «زیدا مررت به» أو معنوی کما فی «زیدا ضربت أخاه» إذ تقدیر المذکور یقتضی فی الأول تعدی القاصر بنفسه ، وفی الثانی خلاف الواقع ؛ إذ الضرب لم یقع بزید ؛ فوجب أن یقدر جاوزت فی الأول ، وأهنت فی الثانی ، ولیس المانعان مع کل متعد بالحرف ، ولا مع کل سببی ، ألا تری أنه لا مانع فی نحو «زیدا شکرت له» لأن شکر یتعدی بالجار وبنفسه ، وکذلک الظرف نحو «یوم الجمعة صمت فیه» لأن العامل لا یتعدّی إلی ضمیر الظرف بنفسه ، مع أنه یتعدی إلی ظاهره بنفسه ، وکذلک لا مانع فی نحو «زیدا أهنت أخاه» لأن إهانة أخیه إهانة له ، بخلاف الضرب.
[شماره صفحه واقعی : 516]
وأما فی المثل فیقدّر بحسب (1)المعنی ، وأما فی البواقی نحو «زید فی الدّار» فیقدر کونا مطلقا وهو کائن أو مستقر أو مضارعهما إن أرید الحال أو الاستقبال نحو «الصوم الیوم» أو «فی الیوم» و «الجزاء غدا» أو «فی الغد» ویقدر کان أو استقر أو وصفهما إن أرید المضی ، هذا هو الصواب ، وقد أغفلوه مع قولهم فی نحو «ضربی زیدا قائما» : إن التقدیر إذ کان إن أرید المضی أو إذا کان إن أرید المستقبل ، ولا فرق ، وإذا جهلت المعنی فقدر الوصف فإنه صالح فی الأزمنة کلها ، وإن کانت حقیقته الحال ، وقال الزمخشری فی قوله تعالی (أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النَّارِ) إنهم جعلوا فی النار الآن لتحقق الموعود به ، ولا یلزم ما ذکره ؛ لأنه لا یمتنع تقدیر المستقبل ، ولکن ما ذکره أبلغ وأحسن.
ولا یجوز تقدیر الکون الخاص کقائم وجالس إلا لدلیل ، ویکون الحذف حینئذ جائزا لا واجبا ، ولا ینتقل ضمیر من المحذوف إلی الظرف والمجرور ، وتوهم ما جماعة امتناع حذف الکون الخاص ، یبطله أنا متفقون علی جواز حذف الخبر عند وجود الدلیل ، وعدم وجود معمول ، فکیف یکون وجود المعمول مانعا من الحذف مع أنه إما أن یکون هو الدلیل أو مقویا للدلیل؟ واشتراط النحویین الکون المطلق إنما هو لوجوب الحذف ، لا لجواره.
ومما یتخرج علی ذلک قولهم «من لی بکذا» أی من یتکفّل لی به؟ وقوله تعالی : (فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ) أی مستقبلات لعدتهن ، کذا فسره جماعة من السلف ، وعلیه عوّل الزمخشری ، وردّه أبو حیان توهما منه أن الخاص لا یحذف ، وقال : الصواب أن اللام للتوقیت ، وأن الأصل لاستقبال
[شماره صفحه واقعی : 517]
1) انظر الأمر السادس فی ص 446 فقد ذکر المثل وشبهه ومثالا لکل منهما
عدتهن ، فحذف المضاف ، اه. وقد بینا فساد تلک الشبهة ، ومما یتخرّج علی التعلق بالکون الخاص قوله تعالی : (الْحُرُّ بِالْحُرِّ ، وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ ، وَالْأُنْثی بِالْأُنْثی) التقدیر مقتول أو یقتل ، لا کائن ، اللهم إلا أن تقدر مع ذلک مضافین ؛ أی قتل الحر کائن بقتل الحر ، وفیه تکلف تقدیر ثلاثة الکون والمضافان ، بل تقدیر خمسة ؛ لأن کلا من المصدرین لا بد له من فاعل ، ومما یبعد ذلک أیضا أنک لا تعلم معنی المضاف الذی تقدره مع المبتدأ إلا بعد تمام الکلام ، وإنما حسن الحذف أن یعلم عند موضع تقدیره نحو (وَسْئَلِ الْقَرْیَةَ) ونظیر هذه الآیة قوله تعالی (أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) الآیة ، أی أن النفس مقتولة بالنفس ، والعین مفقوءة بالعین ، والأنف مجدوع بالأنف ، والأذن مصلومة بالاذن ، والسن مقلوعة بالسن ، هذا هو الأحسن ، وکذلک الأرجح فی قوله تعالی (الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ) أن یقدر یجریان ، فإن قدرت الکون قدرت مضافا ، أی جریان الشمس والقمر کائن بحسبان ، وقال ابن مالک فی قوله تعالی (قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللهُ) : إن الظرف لیس متعلقا بالاستقرار ؛ لاستلزامه إما الجمع بین الحقیقة والمجاز ؛ فإن الظرفیة المستفادة من (فِی) حقیقة بالنسبة إلی غیر الله سبحانه وتعالی ومجاز بالنسبة إلیه تعالی ، وإما حمل قراءة السبعة علی لغة مرجوحة ، وهی إبدال المستثنی المنقطع کما زعم الزمخشری ؛ فإنه زعم أن الاستثناء منقطع ، والمخلّص من هذین المحذورین أن یقدر : قل لا یعلم من یذکر فی السموات والأرض ، ومن جوز اجتماع الحقیقة والمجاز فی کلمة واحدة واحتج بقولهم «القلم أحد اللّسانین» ونحوه لم یحتج إلی ذلک ، وفی الآیة وجه آخر ، وهو أن یقدر من مفعولا به ، والغیب بدل اشتمال ، والله فاعل ، والاستثناء مفرغ.
[شماره صفحه واقعی : 518]
الأصل أن یقدر مقدّما علیهما کسائر العوامل مع معمولاتها ، وقد یعرض ما یقتضی ترجیح تقدیره مؤخرا ، وما یقتضی إیجابه.
فالأول ، نحو «فی النار زید» لأن المحذوف هو الخبر ، وأصله أن یتأخر عن المبتدأ.
والثانی نحو «إنّ فی الدار زیدا» لأنّ إنّ لا یلیها مرفوعها.
ویلزم من قدّر المتعلق فعلا أن یقدره متأخرا (1)فی جمیع المسائل ؛ لأن الخبر إذا کان فعلا لا یتقدم علی المبتدأ.
تنبیه - ردّ جماعة منهم ابن مالک علی من قدّر الفعل بنحو قوله تعالی : (إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیاتِنا) وقولک «أمّا فی الدّار فزید» لأن «إذا» الفجائیة لا یلیها الفعل ، و «أمّا» لا یقع بعدها فعل إلا مقرونا بحرف الشرط نحو (فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ) ، وهذا علی ما بیناه غیر وارد ؛ لأن الفعل یقدر مؤخرا. ».
[شماره صفحه واقعی : 519]
1) فی نسخة أن یقدره مؤخرا».
[شماره صفحه واقعی : 520]
صوت
[*مدرس افغانی]
و یقبح بالمعرب جهلها ، وعدم معرفتها علی وجهها.
فمن ذلک ما یعرف به المبتدأ من الخبر.
یجب الحکم بابتدائیة المقدّم من الاسمین فی ثلاث مسائل :
إحداها : أن یکونا معرفتین ، تساوت رتبتهما نحو «الله ربنا» أو اختلفت نحو «زید الفاضل ، والفاضل زید» هذا هو المشهور ، وقیل : یجوز تقدیر کل منهما مبتدأ وخبرا مطلقا ، وقیل : المشتق خبر وإن تقدم نحو «القائم زید».
والتحقیق أن المبتدأ ما کان أعرف کزید فی المثال ، أو کان هو المعلوم عند المخاطب کأن یقول : من القائم؟ فتقول «زید القائم» فإن علمهما وجهل النسبة فالمقدّم المبتدأ.
الثانیة : أن یکونا نکرتین صالحتین للابتداء بهما نحو «أفضل منک أفضل منی».
[شماره صفحه واقعی : 521]
الثالثة : أن یکونا مختلفین تعریفا وتنکیرا ولأول هو المعرفة «کزید قائم» وأما إن کان هو النکرة فإن لم یکن له ما یسوّغ الابتداء به فهو خبر اتفاقا نحو «خزّ ثوبک» و «ذهب خاتمک» وإن کان له مسوغ فکذلک عند الجمهور ، وأما سیبویه فیجعله المبتدأ نحو «کم مالک» و «خیر منک زید» و «حسبنا الله» ووجهه أن الأصل عدم التقدیم والتأخیر ، وأنهما شبیهان بمعرفتین تأخّر الأخصّ منهما نحو «الفاضل أنت» ویتّجه عندی جواز الوجهین إعمالا للدلیلین ، ویشهد لابتدائیة النکرة قوله تعالی (فَإِنَّ حَسْبَکَ اللهُ) (إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ) وقولهم «إنّ قریبا منک زید» وقولهم «بحسبک زید» والباء لا تدخل فی الخبر فی الإیجاب ، ولخبریتها قولهم «ما جاءت حاجتک» بالرفع ، والأصل ما حاجتک ، فدخل الناسخ بعد تقدیر لمعرفة مبتدأ ، ولو لا هذا التقدیر لم یدخل ؛ إذ لا یعمل فی الاستفهام ما قبله ، وأما من نصب فالأصل ما هی حاجتک ، بمعنی أیّ حاجة هی حاجتک ، ثم دخل الناسخ علی الضمیر فاستتر فیه ، ونظیره أن تقول «زید هو الفاضل» وتقدر هو مبتدأ ثانیا لا فصلا ولا تابعا ؛ فیجوز لک حینئذ أن تدخل علیه کان فتقول «زید کان الفاضل».
ویجب الحکم بابتدائیة المؤخر فی نحو «أبو حنیفة أبو یوسف». و
692- بنونا بنو أبنائنا [وبناتنا***بنوهنّ أبناء الرّجال الأباعد]
رعیا للمعنی ، ویضعف (1)أن تقدر الأول مبتدأ بناء علی أنه من التشبیه المعکوس للمبالغة ؛ لأن ذلک نادر الوقوع ، ومخالف للأصول ، اللهم إلا أن یقتضی المقام المبالغة ، والله أعلم.
[شماره صفحه واقعی : 522]
1) فی نسخة «ویضعفه - إلخ».
صوت
[*مدرس افغانی]
اعلم أن لهما ثلاث حالات :
احداها : أن یکونا معرفتین ، فإن کان المخاطب یعلم أحدهما دون الآخر فالمعلوم الاسم والمجهول الخبر ؛ فیقال «کان زید أخا عمرو» لمن علم زیدا وجهل أخوّته لعمرو ، و «کان أخو عمرو زیدا» لمن یعلم أخا لعمرو ویجهل أن اسمه زید ، وإن کان یعلمهما ویجهل انتساب أحدهما إلی الآخر فإن کان أحدهما أعرف فالمختار جعله الاسم ، فتقول «کان زید القائم» لمن کان قد سمع بزید وسمع برجل قائم ، فعرف کلا منهما بقلبه ، ولم یعلم أن أحدهما هو الآخر ، ویجوز قلیلا «کان القائم زیدا». وإن لم یکن أحدهما أعرف فأنت مخیر نحو «کان زید أخا عمرو» وکان أخو عمرو زیدا» ویستثنی من مختلفی الرتبة نحو «هذا» فإنه یتعین للاسمیة لمکان التنبیه المتصل به ؛ فیقال «کان هذا أخاک ، وکان هذا زیدا» إلا مع الضمیر ، فإن الأفصح فی باب المبتدأ أن تجعله المبتدأ وتدخل التنبیه علیه ؛ فتقول «ها أنذا» ولا یتأتی ذلک فی باب الناسخ ؛ لأن الضمیر متصل بالعامل ؛ فلا یتأتی دخول التنبیه علیه ، علی أنه سمع قلیلا فی باب المبتدأ «هذا أنا».
واعلم أنهم حکموا لأن وأن المقدرتین بمصدر معرف بحکم الضمیر ؛ لأنه لا یوصف کما أن الضمیر کذلک ؛ فلهذا قرأت السبعة (ما کانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا) (فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا) والرفع ضعیف کضعف الإخبار بالضمیر عما دونه فی التعریف.
الحالة الثانیة : أن یکونا نکرتین ؛ فإن کان لکل منهما مسوّغ للإخبار
[شماره صفحه واقعی : 523]
عنها فأنت مخیر فیما تجعله منهما الاسم وما تجعله الخبر ؛ فتقول «کان خیر من زید شرّا من عمرو» أو تعکس ، وإن کان المسوغ لإحداهما فقط جعلتها الاسم نحو «کان خیر من زید امرأة».
الحالة الثالثة : أن یکونا مختلفین ، فتجعل المعرفة الاسم والنکرة الخبر ، نحو «کان زید قائما» ولا یعکس إلا فی الضرورة کقوله :
693- [قفی قبل التّفرّق یا ضباعا] ***ولا یک موقف منک الوداعا
وقوله :
694- [کأنّ سبیئة من بیت رأس] ***یکون مزاجها عسل وماء [ص 695]
وأما قراءة ابن عامر (أولم تکن لهم آیة أن یعلمه) بتأنیث تکن ورفع آیة ، فإن قدرت تکن تامة فاللام متعلقة بها وآیة فاعلها ، و (أَنْ یَعْلَمَهُ) بدل من آیة ، أو خبر لمحذوف أی هی أن یعلمه ، وإن قدرتها ناقصة فاسمها ضمیر القصة ، و (أَنْ یَعْلَمَهُ) مبتدأ ، وآیة خبره ، والجملة خبر کان ، أو آیة اسمها ،ولهم خبرها ، و (أَنْ یَعْلَمَهُ) بدل أو خبر لمحذوف ، وأما تجویز الزجاج کون آیة اسمها و (أَنْ یَعْلَمَهُ) خبرها فردّوه لما ذکرنا ، واعتذر له بأن النکرة قد تخصصت بلهم.
وأکثر ما یشتبه ذلک إذا کان أحدهما اسما ناقصا والآخر اسما تاما.
وطریق معرفة ذلک أن تجعل فی موضع التام إن کان مرفوعا ضمیر
[شماره صفحه واقعی : 524]
المتکلم المرفوع ، وإن کان منصوبا ضمیره المنصوب ، وتبدل من الناقص اسما بمعناه فی العقل وعدمه ، فإن صحت المسألة بعد ذلک فهی صحیحة قبله ، وإلا فهی فاسدة ، فلا یجوز «أعجب زید ما کره عمرو» إن أوقعت «ما» علی ما لا یعقل ، فإنه لا یجوز «أعجبت الثّوب» ویجوز النصب ، لأنه یجوز «أعجبنی الثوب» فإن أوقعت «ما» علی أنواع من یعقل جاز ، لأنه یجوز «أعجبت النّساء» وإن کان الاسم الناقص من أو الذی جاز الوجهان أیضا.
فروع - تقول «أمکن المسافر السّفر» بنصب المسافر ، لأنک تقول «أمکننی السفر» ولا تقول «أمکنت السّفر» وتقول «ما دعا زیدا إلی الخروج» و «ما کره زید من الخروج» بنصب زید فی الأولی مفعولا والفاعل ضمیر «ما» مستترا ، وبرفعه فی الثانیة فاعلا والمفعول ضمیر ما محذوفا ، لأنک تقول «ما دعانی إلی الخروج» و «ما کرهت منه» ویمتنع العکس ، لأنه لا یجوز «دعوت الثوب إلی الخروج» و «کره من الخروج» (1)وتقول «زید فی رزق عمرو عشرون دینارا» برفع العشرین لا غیر ، فإن قدمت عمرا فقلت «عمرو زید فی رزقه عشرون» جاز رفع العشرین ونصبه ، وعلی الرفع فالفعل خال من الضمیر ، فیجب توحیده مع المثنی والمجموع ، ویجب ذکر الجار والمجرور لأجل الضمیر الراجع إلی ها المبتدأ ، وعلی النصب فالفعل متحمل للضمیر ؛ فیبرز فی التثنیة ، والجمع ، ولا یجب ذکر الجار والمجرور.
وذلک ثمانیة أمور :
[شماره صفحه واقعی : 526]
1) الأولی أن یقول «وکرهنی الثوب من الخروج» تطبیقا للقاعدة التی أصلها
أحدها : أن العطف لا یکون مضمرا ولا تابعا لمضمر ؛ لأنه فی الجوامد نظیر النعت فی المشتق ، وأما إجازة الزمخشری فی (أَنِ اعْبُدُوا اللهَ) أن یکون بیانا للهاء من قوله تعالی (إِلَّا ما أَمَرْتَنِی بِهِ) فقد مضی ردّه ، نعم أجاز الکسائی أن ینعت الضمیر بنعت مدح أو ذم أو ترحم ،
[*مدرس افغانی]
فالأول نحو «لا إله إلّا هو الرّحمن الرّحیم» ونحو (قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُیُوبِ) وقولهم «اللهمّ صلّ علیه الرّؤوف الرّحیم» والثانی نحو «مررت به الخبیث» والثالث نحو قوله :
695- [قد أصبحت بقرقری کوانسا] ***فلا تلمه أن ینام البائسا [ص 492]
وقال الزمخشری فی (جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ) : إن (الْبَیْتَ الْحَرامَ) عطف بیان علی جهة المدح کما فی الصفة ، لا علی جهة التوضیح ؛ فعلی هذا لا یمتنع مثل ذلک فی عطف البیان علی قول الکسائی.
وأما البدل فیکون تابعا للمضمر بالاتفاق نحو (وَنَرِثُهُ ما یَقُولُ) (ما أَنْسانِیهُ إِلَّا الشَّیْطانُ أَنْ أَذْکُرَهُ) وإنما امتنع الزمخشری من تجویز کون (أَنِ اعْبُدُوا اللهَ) بدلا من الهاء فی (بِهِ) توهما منه أن ذلک یخل بعائد الموصول ، وقد مضی ردّه.
وأجاز النحویون أن یکون البدل مضمرا تابعا لمضمر ک- «رأیته إیاه» أو لظاهر ک- «رأیت زیدا إیاه» وخالفهم ابن مالک فقال : إن الثانی لم یسمع ، وإن الصواب فی الأول قول الکوفیین إنه توکید کما فی «قمت أنت».
[شماره صفحه واقعی : 526]
الثانی : أن البیان لا یخالف متبوعه فی تعریفه وتنکیره ، وأما قول الزمخشری :
إن (مَقامِ إِبْراهِیمَ) عطف علی (آیاتٍ بَیِّناتٍ) فسهو ، وکذا قال فی (إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا) : إن (أَنْ تَقُومُوا) عطف علی (واحدة) ولا یختلف فی جواز ذلک فی البدل ، نحو (إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ صِراطِ اللهِ) ونحو (بِالنَّاصِیَةِ ناصِیَةٍ کاذِبَةٍ).
الثالث : أنه لا یکون جملة ، بخلاف البدل نحو (ما یُقالُ لَکَ إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِیمٍ) ونحو (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ) وهو أصحّ الأقوال فی «عرفت زیدا أبو من هو» وقال :
696- لقد أذهلتنی أمّ عمرو بکلمة***أتصبر یوم البین أم لست تصبر؟
الرابع : أنه لا یکون تابعا لجملة ، بخلاف البدل ، نحو (اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ اتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْئَلُکُمْ أَجْراً) ونحو (أَمَدَّکُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِینَ) وقوله :
أقول له ارحل لا تقیمنّ عندنا [671]
الخامس : أنه لا یکون فعلا تابعا لفعل ، بخلاف البدل ، نحو قوله تعالی (وَمَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ یَلْقَ أَثاماً یُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ).
السادس : أنه لا یکون بلفظ الأول ، ویجوز ذلک فی البدل بشرط أن یکون مع الثانی زیادة بیان کقراءة یعقوب (وَتَری کُلَّ أُمَّةٍ جاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعی إِلی کِتابِهَا) بنصب کل الثانیة ؛ فإنها قد اتصل بها ذکر سبب الجثو ، وکقول الحماسی :
[شماره صفحه واقعی : 527]
697- روبد بنی شیبان بعض وعیدکم ***تلاقوا غدا خیلی علی سفوان
تلاقوا جیادا لا تحید عن الوغی ***إذا ما غدت فی المأزق المتدانی
تلاقوهم فتعرفوا کیف صبرهم ***علی ما جنت فیهم ید الحدثان
وهذا الفرق إنما هو علی ما ذهب إلیه ابن الطراوة من أن عطف البیان لا یکون من لفظ الأول ، وتبعه علی ذلک ابن مالک وابنه ، وحجتهم أن الشیء لا یبین نفسه ، وفیه نظر من أوجه ، أحدها : أنه یقتضی أن البدل لیس مبینا للمبدل منه ، ولیس کذلک ، ولهذا منع سیبویه «مررت بی المسکین ، وبک المسکین» دون «به المسکین» وإنما یفارق البدل عطف البیان فی أنه بمنزلة جمله استؤنفت للتبیین ، والعطف تبیین بالمفرد المحض. والثانی : أن اللفظ المکرر إذا اتصل به ما لم یتصل بالأول کما قدمنا اتّجه کون الثانی بیانا بما فیه من زیادة الفائدة ، وعلی ذلک أجازوا الوجهین فی نحو قوله :
698- یا زید زید الیعملات الذّبّل ***[تطاول اللّیل علیک فانزل]
[ص 621 و 622]
و ...
699- یا تیم تیم عدیّ [لا أبالکم ***لا یلقینّکم فی سوأة عمر]
إذا ضممت المنادی فهما. والثالث : أن البیان یتصور مع کون المکرر مجردا ، وذلک فی مثل قولک «یا زید زید» إذا قلته وبحضرتک اثنان اسم کل منهما زید ، فإنک لما تذکر الأول یتوهم کل منهما أنه المقصود ، فإذا کررته تکرر خطابک لأحدهما وإقبالک علیه فظهر المراد ، وعلی هذا یتخرج قول النحویین فی قول رؤبة :
[شماره صفحه واقعی : 528]
لقائل یا نصر نصر نصرا [627]
إن الثانی والثالث عطفان علی اللفظ وعلی المحل ، وخرّجه هؤلاء علی التوکید اللفظی فیهما أو فی الأول فقط ، فالثانی إما مصدر دعائی مثل «سقیالک» أو مفعول به بتقدیر علیک ، علی أن المراد إغراء نصر بن سیّار بحاجب له اسمه نصر علی ما نقل أبو عبیدة ، وقیل : لو قدّر أحدهما توکیدا لضمّا بغیر تنوین کالمؤکد.
السابع : أنه لیس فی نیة إحلاله محل الأول ، بخلاف البدل ، ولهذا امتنع البدل وتعین البیان فی نحو «یا زید الحارث»
[*مدرس افغانی]
وفی نحو «یا سعید کرز» بالرفع أو «کرزا» بالنصب ، بخلاف «یا سعید کرز» بالضم فإنه بالعکس ، وفی نحو «أنا الضارب الرجل زید» وفی نحو «زید أفضل النّاس الرجال والنساء ، أو النساء والرجال» وفی نحو «یا أیها الرجل غلام زید» وفی نحو «أیّ الرجلین زید وعمرو جاءک» وفی نحو «جاءنی کلا أخویک زید وعمرو».
الثامن : أنه لیس فی التقدیر من جملة أخری. بخلاف البدل ، ولهذا امتنع أیضا البدل وتعین البیان فی نحو قولک «هند قام عمرو أخوها» ونحو «مررت برجل قام عمرو أخوه» ونحوه «زید ضربت عمرا أخاه».
وذلک أحد عشر أمرا :
أحدها : أنه یصاغ من المتعدّی والقاصر کضارب وقائم ومستخرج
[شماره صفحه واقعی : 529]
ومستکبر ، وهی لا تصاغ إلا من القاصر کحسن وجمیل.
الثانی : أنه یکون للأزمنة الثلاثة ، وهی لا تکون إلا للحاضر ، أی الماضی المتصل بالزمن الحاضر.
الثالث : أنه لا یکون إلا مجاریا للمضارع فی حرکاته وسکناته کضارب ویضرب ومنطلق وینطلق ، ومنه یقوم وقائم ، لأن الأصل یقوم ، بسکون القاف وضم الواو ، ثم نقلوا ، وأما توافق أعیان الحرکات فغیر معتبر ، بدلیل ذاهب ویذهب وقاتل ویقتل ، ولهذا قال ابن الخشاب : وهو وزن عروضی لا نصر بفی ، وهی تکون مجاریة له کمنطلق اللسان ومطمئن النفس وطاهر العرض وغیر مجاریة وهو الغالب نحو ظریف وجمیل ، وقول جماعة «إنها لا تکون إلا غیر مجاریة» مردود باتفاقهم علی أن منها قوله :
700- من صدیق أو أخی ثقة***أو عدوّ شاحط دارا
الرابع : أن منصوبه یجوز أن یتقدم علیه نحو «زید عمرا ضارب» ولا یجوز «زید وجهه حسن».
الخامس : أن معموله یکون سببیا وأجنبیا نحو «زید ضارب غلامه وعمرا» ولا یکون معمولها إلا سببیا تقول «زید حسن وجهه» أو «الوجه» ویمتنع «زید حسن عمرا».
السادس : أنه لا یخالف فعله فی العمل ، وهی تخالفه ، فإنها تنصب مع قصور فعلها ، تقول «زید حسن وجهه» ویمتنع «زید حسن وجهه» بالنصب ، خلافا لبعضهم ، فأما الحدیث «أن امرأة کانت تهراق الدماء» فالدماء تمییز علی زیادة أل ، قال ابن مالک : أو مفعول علی أن الأصل تهریق ثم قلبت الکسرة فتحة والیاء ألفا کقولهم جاراة وناصاة وبقا ، وهذا
[شماره صفحه واقعی : 530]
مردود ، لأن شرط ذلک تحرک الیاء کجاریة وناصیة وبقی.
السابع : أنه یجوز حذفه وبقاء معموله ، ولهذا أجازوا «أنا زید ضاربه» و «هذا ضارب زید وعمرا» بخفض زید ونصب عمرو بإضمار فعل أو وصف منون ، وأما العطف علی محل المخفوض فممتنع عند من شرط وجود المحرز کما سیأتی ، ولا یجوز «مررت برجل حسن الوجه والفعل» بخفض الوجه ونصب الفعل ولا «مررت برجل وجهه حسنه» بنصب الوجه وخفض الصفة ، لأنهما لا تعمل محذوفة ، ولأن معمولها لا یتقدمها ، وما لا یعمل لا یفسر عاملا.
الثامن : أنه لا یقبح حذف موصوف اسم الفاعل وإضافته إلی مضاف إلی ضمیره. نحو «مررت بقاتل أبیه» وبقبح «مررت بحسن وجهه».
التاسع : أنه یفصل مرفوعه ومنصوبه ، ک- «زید ضارب فی الدّار أبوه عمرا» ویمتنع عند الجمهور «زید حسن فی الحرب وجهه» رفعت أو نصبت.
العاشر : أنه یجوز إتباع معموله بجمیع التوابع ، ولا یتبع معمولها بصفة ، قاله الزجاج ومتأخرو المغاربة ، ویشکل علیهم الحدیث فی صفة الدجال «أعور عینه الیمنی».
الحادی عشر : أنه یجوز إتباع مجروره علی المحل عند من لا یشترط المحرز ، ویحتمل أن یکون منه (وَجَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَالشَّمْسَ) ولا یجوز «هو حسن الوجه والبدن» بجر الوجه ونصب البدن ، خلافا للفراء ، أجاز «هو قویّ الرّجل والید» برفع المعطوف ، وأجاز البغدادیون إتباع
[شماره صفحه واقعی : 531]
المنصوب بمجرور فی البابین کقوله :
701- فظلّ طهاة اللّحم ما بین منضج ***صفیف شواء أو قدیر معجّل [ص 474]
التقدیر : المطبوخ فی القدر ، وهو عندهم عطف علی صفیف ، وخرّج علی أن الأصل «أو طابخ قدیر» ثم حذف المضاف وأبقی جر المضاف إلیه کقراءة بعضهم (وَاللهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ) بالخفض ، أو أنه عطف علی صفیف ولکن خفض علی الجوار ، أو علی توهم أن الصفیف مجرور بالإضافة کما قال :
ولا سابق شیئا إذا کان جائیا [135]
اعلم أنهما قد اجتمعا فی خمسة ، وافترقا فی سبعة.
فأوجه الاتفاق أنهما اسمان ، نکرتان ، فضلتان ، منصوبتان ، رافعتان للابهام.
وأما أوجه الافتراق فأحدها : أن الحال یکون جملة ک- «جاء زید یضحک» وظرفا نحو «رأیت الهلال بین السّحاب» وجارا ومجرورا نحو (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ) والتمییز لا یکون إلا اسما.
والثانی : أن الحال قد یتوقّف معنی الکلام علیها کقوله تعالی : (وَلا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً) (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری)
[*مدرس افغانی]
وقال :
702- إنّما المیت من یعیش کئیبا***کاسفا باله قلیل الرّجاء
[شماره صفحه واقعی : 532]
بخلاف التمییز.
والثالث : أن الحال مبینة للهیئات ، والتمییز مبین للذوات.
والرابع : أن الحال یتعدد کقوله :
703- علیّ إذا ما زرت لیلی بخفیة***زیارة بیت الله رجلان حافیا
بخلاف التمییز ، ولذلک کان خطأ قول بعضهم فی :
704- تبارک رحمانا رحیما ومؤثلا
إنهما تمییزان ، والصواب أن رحمانا بإضمار أخصّ أو أمدح ، ورحیما حال منه ، لا نعت له ؛ لأن الحق قول الأعلم وابن مالک : إن الرحمن لیس بصفة بل علم ، وبهذا أیضا یبطل کونه تمییزا ، وقول قوم إنه حال.
وأما قول الزمخشری : إذا قلت «الله رحمن» أتصرفه أم لا ، وقول ابن الحاجب : إنه اختلف فی صرفه ، فخارج عن کلام العرب من وجهین ؛ لأنه لم یستعمل صفة ولا مجردا من أل ، وإنما حذفت فی البیت للضرورة ، وینبنی علی علمیته أنه فی البسملة ونحوها بدل لا نعت ، وأن الرحیم بعده نعت له ، لا نعت لاسم الله سبحانه وتعالی ؛ إذ لا یتقدم البدل علی النعت ، وأن السؤال الذی سأله الزمخشری وغیره لم قدم الرحمن مع أن عادتهم تقدیم غیر الأبلغ کقولهم : عالم تحریر ، وجواد فیّاض ، غیر متجه.
ومما یوضح لک أنه غیر صفة مجیئه کثیرا غیر تابع نحو (الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ) (قُلِ ادْعُوا اللهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ) (وَإِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ).
[شماره صفحه واقعی : 533]
والخامس : أن الحال تتقدم علی عاملها إذا کان فعلا متصرفا ، أو وصفا یشبهه نحو (خاشعا أبصارهم یخرجون (1)) وقوله :
705- [عدس ما لعیّاد علیک إمارة***نجوت] وهذا تحملین طلیق
أی وهذا طلیق محمولا لک ، ولا یجوز ذلک فی التمییز علی الصحیح ، فأما استدلال ابن مالک علی الجواز بقوله :
706- رددت بمثل السیّد نهد مقلّص ***کمیش إذا عطفاه ماء تحلّبا
وقوله :
707- إذا المرء عینا قرّ بالعیش مثریا***ولم یعن بالإحسان کان مذمّما
فسهو ؛ لأن عطفاه والمرء مرفوعان بمحذوف یفسره المذکور ، والناصب للتمییز هو المحذوف ، وأما قوله :
708- [ضیّعت حزمی فی إبعادی الأملا] ***وما ارعویت وشیبا رأسی اشتعلای.
وقوله :
709- أنفسا تطیب بنیل المنی ***وداعی المنون ینادی جهارا
فضرورتان.
السادس : أن حق الحال الاشتقاق ، وحق التمییز الجمود ، وقد یتعا کسان فتقع الحال جامدة نحو «هذا مالک ذهبا» (وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً) ویقع التمییز مشتقا نحو «لله درّه فارسا» وقولک «کرم زید ضیفا» إذا أردت الثناء علی ضیف زید بالکرم ، فإن کان زید هو الضیف احتمل الحال
[شماره صفحه واقعی : 534]
1) هذه قراءة أبی عمرو وحمزة والکسائی.
والتمییز ، والأحسن عند قصد التمییز إدخال من علیه ، واختلف لی المنصوب بعد «حبذا» فقال الأخفش والفارسی والرّبعی : حال مطلقا ، وأبو عمرو بن العلاء : تمییز مطلقا ، وقیل : الجامد تمییز والمشتق حال ، وقیل : الجامد تمییز والمشتق إن أرید تقیید المدح به کقوله.
710- یا حبّذا المال مبذولا بلا سرف
فحال ، وإلا فتمییز نحو «حبّذا راکبا زید».
السابع : أن الحال تکون مؤکدة لعاملها نحو (وَلَّی مُدْبِراً) (فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً) (وَلا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ) ولا یقع التمییز کذلک ، فأما (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً) فشهرا : مؤکد لما فهم من (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ) وأما بالنسبة إلی عامله وهو اثنا عشر فمبین ، وأما ما اختاره المبرد ومن وافقه من «نعم الرّجل رجلا زید» فمردود ، وأما قوله :
711- تزوّد مثل زاد أبیک فینا***فنعم الزّاد زاد أبیک زادا
فالصحیح أن «زادا» معمول لتزود : إما مفعول مطلق إن أرید به التزود ، أو مفعول به إن أرید به الشیء الذی یتزوده من أفعال البر ، وعلیهما فمثل نعت له تقدم فصار حالا ، وأما قوله :
[*مدرس افغانی]
712- نعم الفتاة فتاة هند لو بذلت ***ردّ التّحیّة نطقا أو بإیماء
ففتاة : حال مؤکدة.
تنقسم باعتبارات :
[شماره صفحه واقعی : 535]
الأول : انقسامها باعتبار انتقال معناها ولزومه إلی قسمین : منتقلة وهو الغالب ، وملازمة ، وذلک واجب فی ثلاث مسائل :
إحداها : الجامدة غیر المؤولة بالمشتق ، نحو «هذا مالک ذهبا» و «هذه جبّتک خزّا» بخلاف نحو «بعته یدا بید» فإنه بمعنی متقابضین ، وهو وصف منتقل ، وإنما لم یؤول فی الأول ، لأنها مستعملة فی معناها الوضعی ، بخلافها فی الثانی ، وکثیر یتوهم أن الحال الجامدة لا تکون إلا مؤوّلة بالمشتق ، ولیس کذلک.
الثانیة : المؤکدة نحو (وَلَّی مُدْبِراً) قالوا : ومنه (هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً) لأن الحق لا یکون إلا مصدقا ، والصواب أنه یکون مصدقا ومکذبا ، وغیرهما ، نعم إذا قیل (هو الحق صادقا) فهی مؤکدة.
الثالثة : التی دلّ عاملها علی تجدّد صاحبها ، نحو (وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً) ونحو «خلق الله الزّرافة یدیها أطول من رجلیها» الحال أطول ، ویدیها :
بدل بعض ، قال ابن مالک بدر الدین : ومنه (وَهُوَ الَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ الْکِتابَ مُفَصَّلاً) وهذا سهو منه ؛ لأن الکتاب قدیم.
وتقع الملازمة فی غیر ذلک بالسماع ، ومنه (قائِماً بِالْقِسْطِ) إذا أعرب حالا ، وقول جماعة إنها مؤکدة وهم ؛ لأن معناها غیر مستفاد مما قبلها.
[*مدرس افغانی]
الثانی : انقسامها - بحسب قصدها لذاتها وللتّوطئة بها - إلی قسمین : مقصودة وهو الغالب ، وموطّئة وهی الجامدة الموصوفة نحو (فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیًّا) فإنما ذکر بشرا توطئة لذکر سویا ، وتقول «جاءنی زید رجلا محسنا».
[شماره صفحه واقعی : 536]
الثالث : انقسامها - بحسب الزمان - إلی ثلاثة : مقارنة ، وهو الغالب ، نحو (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) ومقدّرة ، وهی المستقبلة کمررت برجل معه صقر صائدا به غدا ، أی مقدّرا ذلک ، ومنه (فَادْخُلُوها خالِدِینَ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَمُقَصِّرِینَ) ومحکیة ، وهی الماضیة نحو «جاء زید أمس راکبا».
الرابع : انقسامها - بحسب التبیین والتوکید - إلی قسمین : مبیّنة ، وهو الغالب ، وتسمی مؤسّسة أیضا ، ومؤکّدة ، وهی التی یستفاد معناها بدونها ، وهی ثلاثة : مؤکدة لعاملها نحو (وَلَّی مُدْبِراً) ومؤکدة لصاحبها نحو «جاء القوم طرّا» ونحو (لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً) ومؤکدة لمضمون الجملة نحو «زید أبوک عطوفا» وأهمل النحویون المؤکدة لصاحبها ، ومثّل ابن مالک وولده بتلک الأمثلة للمؤکدة لعاملها ، وهو سهو.
ومما یشکل قولهم فی نحو «جاء زید والشمس طالعة» : إن الجملة الاسمیة حال ، مع أنها لا تنحل إلی مفرد ، ولا تبین هیئة فاعل ولا مفعول ، ولا هی حال مؤکدة ، فقال ابن جنی : تأویلها جاء زید طالعة الشمس عند مجیئه ، یعنی فهی کالحال والنعت السببین «کمررت بالدار قائما سکّانها ، وبرجل قائم غلمانه» وقال ابن عمرون : هی مؤولة بقولک مبکّرا ، ونحوه ، وقال صدر الأفاضل تلمیذ الزمخشری : إنما الجملة مفعول معه ، وأثبت مجیء المفعول معه جملة ، وقال الزمخشری فی تفسیر قوله تعالی (وَالْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ) فی قراءة من رفع البحر : هو کقوله :
713- وقد أغتدی والطّیر فی وکناتها***[بمنجرد قید الأوابد هیکل]
و «جئت والجیش مصطفّ» ونحوهما من الأحوال التی حکمها حکم
[شماره صفحه واقعی : 537]
الظرف ، فلذلک عریت عن ضمیر ذی الحال ، ویجوز أن یقدر «وبحرها» أی وبحر الأرض.
اعلم أنها إن دخل علیها جار أو مضاف فمحلّها الجرّ نحو (عَمَّ یَتَساءَلُونَ) ونحو «صبیحة أیّ یوم سفرک» و «غلام من جاءک» وإلّا فإن وقعت علی زمان نحو (أَیَّانَ یُبْعَثُونَ) أو مکان نحو (فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ) أو حدث نحو (أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ) فهی منصوبة مفعولا فیه ومفعولا مطلقا ، وإلا فإن وقع بعدها اسم نکرة نحو «من أب لک» فهی مبتدأ ، أو اسم معرفة نحو «من زید» فهی خبر أو مبتدأ علی الخلاف السابق ، ولا یقع هذان النوعان فی أسماء الشرط ، وإلّا فإن وقع بعدها فعل قاصر فهی مبتدأة نحو «من قام» ونحو «من یقم أقم معه» والأصحّ أن الخبر فعل الشرط لا فعل الجواب ، وإن وقع بعدها فعل متعدّ فإن کان واقعا علیها فهی مفعول به نحو (فَأَیَّ آیاتِ اللهِ تُنْکِرُونَ) ونحو (أَیًّا ما تَدْعُوا) ونحو (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ) وإن کان واقعا علی ضمیرها نحو «من رأیته» أو متعلقها نحو «من رأیت أخاه» فهی مبتدأة أو منصوبة بمحذوف مقدر بعدها یفسره المذکور.
تنبیه - وإذا وقع اسم الشرط مبتدأ فهل خبره فعل الشرط وحده لأنه اسم تام ، وفعل الشرط مشتمل علی ضمیره ، فقولک «من یقم» لو لم یکن فیه معنی الشرط لکان بمنزلة قولک «کل من النّاس یقوم» أو فعل الجواب لأن الفائدة به تمت ، ولالتزامهم عود ضمیر منه إلیه علی الأصح ، ولأن نظیره وهو الخبر فی قولک «الذی یأتینی فله درهم» أو مجموعهما لأن
[شماره صفحه واقعی : 538]
قولک «من یقم أقم معه» بمنزلة قولک «کل من الناس إن یقم أقم معه»؟ والصحیح الأول ، وإنما توقفت الفائدة علی الجواب من حیث التعلق فقط ، لا من حیث الخبریة.
لم یعوّل المتقدمون فی ضابط ذلک إلا علی حصول الفائدة ، ورأی المتأخرون أنه لیس کلّ أحد یهتدی إلی مواطن الفائدة ، فتتبّعوها ، فمن مقل مخل ، ومن مکثر مورد ما لا یصلح أو معدّد لأمور متداخلة ، والذی یظهر لی أنها منحصرة فی عشرة أمور :
[*مدرس افغانی]
أحدها : أن تکون موصوفة لفظا أو تقدیرا أو معنی ؛ فالأول نحو (وَأَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ) وقولک «رجل صالح جاءنی» ومن ذلک قولهم «ضعیف عاذ بقرملة» إذ الأصل : رجل ضعیف ، فالمبتدأ فی الحقیقة هو المحذوف ، وهو موصوف ، والنحویون یقولون : یبتدأ بالنکرة إذا کانت موصوفة أو خلفا من موصوف ، والصواب ما بینت. ولیست کل صفة تحصّل الفائدة ؛ فلو قلت «رجل من الناس جاءنی» لم یجز ، والثانی نحو قولهم : «السّمن منوان بدرهم» أی منوان منه ، وقولهم : «شرّ أهرّ ذا ناب». و ...
714- قدر أحلّک ذا المجاز [وقد أری ***وأبیّ مالک ذو المجاز بدار]
إذ المعنی شر أیّ شر ، وقدر لا یغالب ، والثالث نحو «رجیل جاءنی» لأنه فی معنی رجل صغیر وقولهم «ما أحسن زیدا» لأنه فی معنی شیء عظیم حسّن زیدا ، ولیس فی هذین النوعین صفة مقدرة فیکونان من القسم الثانی.
[شماره صفحه واقعی : 539]
والثانی : أن تکون عاملة : إما رفعا نحو «قائم الزّیدان» عند من أجازه ، أو نصبا نحو «أمر بمعروف صدقة» و «أفضل منک جاءنی» إذ الظرف منصوب المحل بالمصدر والوصف ، أو جرا نحو «غلام امرأة جاءنی» و «خمس صلوات کتبهنّ الله» وشرط هذه : أن یکون المضاف إلیه نکرة کما مثلنا ، أو معرفة والمضاف مما لا یتعرف بالإضافة نحو «مثلک لا یبخل» و «غیرک لا یجود» وأما ما عدا ذلک فإن المضاف إلیه فیه معرفة لا نکرة.
والثالث : العطف بشرط کون المعطوف أو المعطوف علیه مما یسوغ الابتداء به نحو (طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ) أی أمثل من غیرهما ، ونحو (قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ یَتْبَعُها أَذیً) وکثیر منهم أطلق العطف وأهمل الشرط ، منهم ابن مالک ، ولیس من أمثلة المسألة ما أنشده من قوله :
715- عندی اصطبار وشکوی عند قاتلتی ***فهل بأعجب من هذا امرؤ سمعا؟
إذ یحتمل أن الواو هنا للحال ، وسیأتی أن ذلک مسوغ ، وإن سلّم العطف فثمّ صفة مقدرة یقتضیها المقام ، أی وشکوی عظیمة ، علی أنا لا نحتاج إلی شیء من هذا کله ؛ فإن الخبر هنا ظرف مختص ، وهذا بمجرده مسوّغ کما قدمنا ، وکأنه توهم أن التسویغ مشروط بتقدمه علی النکرة ، وقد أسلفنا أن التقدیم إنما کان لدفع توهم الصفة ، وإنما لم یجب هنا لحصول الاختصاص بدونه ، وهو ما قدّمناه من الصفة المقدرة ، أو الوقوع بعد واو الحال ؛ فلذلک جاز تأخر الظرف کما فی قوله تعالی (وَأَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ).
فإن قلت : لعل الواو للعطف ، ولا صفة مقدرة : فیکون العطف هو المسوغ.
[شماره صفحه واقعی : 540]
قلت : لا یسوغ ذلک ؛ لأن المسوغ عطف النکرة ، والمعطوف فی البیت الجملة لا النکرة.
فإن قیل : یحتمل أنّ الواو عطف اسما وظرفا علی مثلیهما ، فیکون من عطف المفردات.
قلنا : یلزم العطف علی معمولی عاملین مختلفین ؛ إذ الاصطبار معمول للابتداء ، والظرف معمول للاستقرار.
فإن قیل : قدّر لکل من الظرفین استقرارا ، واجعل التعاطف بین الاستقرارین لا بین الظرفین.
قلنا : الاستقرار الأول خبر ، وهو معمول للمبتدأ نفسه عند سیبویه ، واختاره ابن مالک ؛ فرجع الأمر إلی العطف علی معمولی عاملین.
والرابع : أن یکون خبرها ظرفا أو مجرورا ، قال ابن مالک : أو جملة ، نحو (وَلَدَیْنا مَزِیدٌ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتابٌ) و «قصدک غلامه رجل» وشرط الخبر فیهنّ الاختصاص ، فلو قیل «فی دار رجل» لم یجز ؛ لأن الوقت لا یخلو عن أن یکون فیه رجل ما فی دار ما ؛ فلا فائدة فی الإخبار بذلک ، قالوا : والتقدیم ، فلا یجوز «رجل فی الدار» وأقول : إنما وجب التقدیم هنا لدفع توهم الصفة ، واشتراطه هنا یوهم أن له مدخلا فی التخصیص ، وقد ذکروا المسألة فیما یجب فیه تقدیم الخبر ، وذاک موضعها.
والخامس : أن تکون عامة : إما بذاتها کأسماء الشرط وأسماء الاستفهام ، أو بغیرها نحو «ما رجل فی الدار» و «هل رجل فی الدار؟» و (أَإِلهٌ مَعَ اللهِ) وفی شرح منظومة ابن الحاجب له أن الاستفهام المسوغ للابتداء
[شماره صفحه واقعی : 541]
هو الهمزة المعادلة بأم نحو «أرجل فی الدّار أم امرأة؟» کما مثل به فی الکافیة ، ولیس کما قال.
والسادس : أن تکون مرادا بها صاحب الحقیقة من حیث هی ، نحو «رجل خیر من امرأة» و «تمرة خیر من جرادة».
والسابع : أن تکون فی معنی الفعل ، وهذا شامل لنحو «عجب لزید» وضبطوه بأن یراد بها التعجب ، ولنحو : (سَلامٌ عَلی إِلْ یاسِینَ) و (وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ) وضبطوه بأن یراد بها الدعاء ، ولنحو «قائم الزّیدان» عند من جوزها ، وعلی هذا ففی نحو «ما قائم الزیدان» مسوّغان کما فی قوله تعالی (وَعِنْدَنا کِتابٌ حَفِیظٌ) مسوغان ، وأما منع الجمهور لنحو «قائم الزیدان» فلیس لأنه لا مسوغ فیه للابتداء ،
[*مدرس افغانی]
بل إما لفوات شرط العمل وهو الاعتماد ، أو لفوات شرط الاکتفاء بالفاعل عن الخبر وهو تقدم النفی أو الاستفهام ، وهذا أظهر لوجهین ؛ أحدهما : أنه لا یکفی مطلق الاعتماد ؛ فلا یجوز فی نحو «زید قائم أبوه» کون قائم مبتدأ وإن وجد الاعتماد علی المخبر عنه ، والثانی : أن اشتراط الاعتماد وکون الوصف بمعنی الحال أو الاستقبال إنما هو للعمل فی المنصوب ، لا لمطلق العمل بدلیلین : أحدهما أنه یصح «زید قائم أبوه أمس» والثانی : أنهم لم یشترطوا لصحة نحو «أقائم الزّیدان» کون الوصف بمعنی الحال أو الاستقبال.
والثامن : أن یکون ثبوت ذلک الخبر للنکرة من خوارق العادة نحو «شجرة سجدت» و «بقرة تکلّمت» إذ وقوع ذلک من أفراد هذا الجنس غیر معتاد ؛ ففی الإخبار به عنها فائدة ، بخلاف نحو «رجل مات» ونحوه.
والتاسع : أن تقع بعد إذا الفجائیة نحو «خرجت فإذا أسد» أو «رجل
[شماره صفحه واقعی : 542]
بالباب» ، إذ لا توجب العادة أن لا یخلو الحال من أن یفاجئک عند خروجک أسد أو رجل.
والعاشر : أن تقع فی أول جملة حالیة کقوله :
716- سرینا ونجم قد أضاء ؛ فمذ بدا***محیّاک أخفی ضوءه کلّ شارق
وعلة الجواز ما ذکرناه فی المسألة قبلها ، ومن ذلک قوله :
717- الذّئب یطرقها فی الدّهر واحدة***وکلّ یوم ترانی مدیة بیدی
وبهذا یعلم أن اشتراط النحویین وقوع النکرة بعد واو الحال لیس بلازم.
ونظیر هذا الموضع قول ابن عصفور فی شرح الجمل : تکسر إنّ إذا وقعت بعد واو الحال ، وإنما الضابط أن تقع فی أول جملة حالیة ، بدلیل قوله تعالی : (وَما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعامَ) ومن روی «مدیة» بالنصب فمفعول لحال محذوفة ، أی حاملا أو ممسکا ، ولا یحسن أن یکون بدلا من الیاء ، ومثّل ابن مالک بقوله تعالی : (وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ) وقول الشاعر :
718- عرضنا فسلّمنا فسلّم کارها***علینا ، وتبریح من الوجد خانقه
ولا دلیل فیهما ؛ لأن النکرة موصوفة بصفة مذکورة فی البیت ومقدرة فی الآیة ، أی : وطائفة من غیرکم ، بدلیل (یَغْشی طائِفَةً مِنْکُمْ).
ومما ذکروا من المسوغات : أن تکون النکرة محصورة نحو «إنما فی الدار رجل» أو للتفصیل نحو «الناس رجلان رجل أکرمته ورجل أهنته» وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 543]
719- فأقبلت زحفا علی الرّکبنین ***فثوب نسیت وثوب أجرّ [ص 633]
وقولهم «شهر ثری وشهر تری وشهر مرعی» أو بعد فاء الجزاء نحو «إن مضی عیر فعیر فی الرّباط»
وفیهن نظر ؛ أما الأولی فلأن الابتداء فیها بالنکرة صحیح قبل مجیء إنما ، وأما الثانیة فلاحتمال رجل الأول للبدلیة والثانی عطف علیه ، کقوله :
720- وکنت کذی رجلین رجل صحیحة***ورجل رمی فیها الزّمان فشلّت
ویسمی بدل التفصیل ، ولاحتمال شهر الأول الخبریة ، والتقدیر : أشهر الأرض الممطورة شهر ذو ثری ، أی ذو تراب ند ، وشهر تری فیه الزرع ، وشهر ذو مرعی ، ولاحتمال نسیت وأجرّ للوصفیّة والخبر محذوف ، أی فمنها ثوب نسیته ومنها ثوب أجره ، ویحتمل أنهما خبران وثم صفتان مقدرتان ، أی فثوب لی نسیته وثوب لی أجره ، وإنما نسی ثوبه لشغل قلبه کما قال :
721- [ومثلک بیضاء العوارض طفلة] ***لعوب تنسّینی إذا قمت سربالی
وإنما جر الآخر لیعفی الأثر عن القافة ، ولهذا زحف علی رکبتیه ، وأما الثالثة فلأن المعنی فعیر آخر ، ثم حذفت الصفة ، ورأیت فی کلام محمد بن حبیب.
[شماره صفحه واقعی : 544]
وهی ثلاثة :
أحدها : العطف علی اللفظ ، وهو الأصل نحو «لیس زید بقائم ولا قاعد» بالخفض ، وشرطه إمکان توجّه العامل إلی المعطوف ، فلا یجوز فی نحو «ما جاءنی من امرأة ولا زید» إلا الرفع عطفا علی الموضع ، لأن من الزائدة لا تعمل فی المعارف وقد یمتنع العطف علی اللفظ وعلی المحل جمیعا ، نحو «ما زید قائما لکن - أو بل - قاعد» لأن فی العطف علی اللفظ إعمال «ما» فی الموجب ، وفی العطف علی المحل اعتبار الابتداء مع زواله بدخول الناسخ ، والصواب الرفع علی إضمار مبتدأ.
والثانی : العطف علی المحل ، «نحو لیس زید بقائم ولا قاعدا» بالنصب ، وله عند المحققین ثلاثة شروط :
أحدها : إمان ظهوره فی الفصیح ، ألا تری أنه یجوز فی «لیس زید بقائم» و «ما جاءنی من امرأة» أن تسقط الباء فتنصب ؛ ومن فترفع ، فعلی هذا فلا یجوز «مررت بزید وعمرا» خلافا لابن جنی ، لأنه لا یجوز «مررت زیدا» وأما قوله :
نمرّون الدّیار ولم تعوجوا***[کلامکم علیّ إذن حرام] [143]
فضرورة ، ولا تختص مراعاة الموضع بأن یکون العامل فی اللفظ زائدا کما مثلنا ، بدلیل قوله :
[شماره صفحه واقعی : 545]
722- فإن لم تجد من دون عدنان والدا***ودون معدّ فلتزعک العواذل (1)
وأجاز الفارسی فی قوله تعالی : (وَأُتْبِعُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیامَةِ) أن یکون (یَوْمَ الْقِیامَةِ) عطفا علی محل هذه [لأن محله النصب].
الثانی : أن یکون الموضع بحق الأصالة ؛ فلا یجوز «هذا ضارب زیدا وأخیه» لأن الوصف المستوفی لشروط العمل الأصل إعماله لا إضافته لالتحاقه بالفعل ، وأجازه البغدادیون تمسکا بقوله :
[فظلّ طهاة اللّحم ما بین] منضج ***صفیف شواء أو قدیر معجّل [701]
وقد مر جوابه.
والثالث : وجود المحرز ، أی الطالب لذلک المحل ، وابتنی علی هذا امتناع مسائل :
إحداها : «إن زیدا وعمرو قائمان» وذلک لأن الطالب لرفع زید هو الابتداء والابتداء هو التجرد ، والتجرد قد زال بدخول إنّ.
والثانیة : «إنّ زیدا قائم وعمرو» إذا قدرت عمرا معطوفا علی المحل ، لا مبتدأ ، وأجاز هذه بعض البصریین ، لأنهم لم یشترطوا المحرز ، وإنما منعوا الأولی لمانع آخر ، وهو توارد عاملین إن والابتداء علی معمول واحد وهو الخبر ، وأجازهما الکوفیون ؛
[*مدرس افغانی]
لأنهم لا یشترطون المحرز ، ولأن إنّ لم تعمل عندهم فی الخبر شیئا ، بل هو مرفوع بما کان مرفوعا به قبل
[شماره صفحه واقعی : 546]
1) دون معد : منصوب ، وهو معطوف علی محل «من دون عدنان» وظهر النصب فی المعطوف لأن العامل وهو وجد کما یتعدی إلی ثانی مفعولیه بمن یتعدی إلیه بنفسه.
دخولها ، ولکن شرط الفراء لصحة الرفع قبل مجیء الخبر خفاء إعراب الاسم ، لئلا یتنافر اللفظ ، ولم یشترطه الکسائی ، کما أنه لیس لشرط بالاتفاق فی سائر مواضع العطف علی اللفظ ، وحجتهما قوله تعالی : (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ) الآیة ، وقولهم «إنّک وزید ذاهبان» وأجیب عن الآیة بأمرین ، أحدهما : أن خبر إن محذوف أی مأجورون أو آمنون أو فرحون ، والصابئون مبتدأ ، وما بعده الخبر ، ویشهد له قوله :
723- خلیلیّ هل طبّ ؛ فإنّی وأنتما***وإن لم تبوحا بالهوی دنفان؟ [ص 622]
ویضعفه أنه حذف من الأول لدلالة الثانی علیه ، وإنما الکثیر العکس ، والثانی : أن الخبر المذکور لإنّ ، وخبر (الصَّابِئُونَ) محذوف ، أی کذلک ، ویشهد له قوله :
724- فمن یک أمسی بالمدینة رحله ***فإنّی وقیّار بها لغریب [ص 622]
إذ لا تدخل اللام فی خبر المبتدأ حتی یقدّم ، نحو «لقائم زید» ویضعفه تقدیم الجملة المعطوفة علی بعض الجملة المعطوف علیها ، وعن المثال بأمرین : أحدهما أنه عطف علی توهم عدم ذکر إن ، والثانی أنه تابع لمبتدأ محذوف ، أی إنک أنت وزید ذاهبان ، وعلیهما خرج قولهم «إنّهم أجمعون ذاهبون».
المسألة الثالثة : «هذا ضارب زید وعمرا» بالنصب.
المسألة الرابعة : «أعجبنی ضرب زید وعمرو» بالرفع أو «وعمرا» بالنصب ،
[شماره صفحه واقعی : 547]
منعهما الحذّاق ؛ لأن الاسم المشبه للفعل لا یعمل فی اللفظ حتی یکون بأل أو منونا أو مضافا ، وأجازهما قوم تمسکا بظاهر قوله تعالی (وَجَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً) وقول الشاعر :
725- [هویت ثناء مستطابا مجدّدا] ***فلا تخل من تمهید مجد وسوددا
وأجیب بأن ذلک علی إضمار عامل یدل علیه المذکور ، أی وجعل الشمس ، ومهدت سوددا ، أو یکون سوددا مفعولا معه ، ویشهد للتقدیر فی الآیة أن الوصف فیها بمعنی الماضی ، والماضی المجرد من أل لا یعمل النصب ، ویوضح لک مضیّة قوله تعالی (وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ) الآیة ، وجوز الزمخشریّ کون (الشَّمْسَ) معطوفا علی محل اللیل ، وزعم مع ذلک أن الجعل مراد عنه فعل مستمر فی الأزمنة لا فی الزمن الماضی بخصوصیته مع نصه فی (مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ) علی أنه إذا حمل علی الزمن المستمر کان بمنزلته إذا حمل علی الماضی فی أن إضافته محضة ، وأما قوله :
726- قد کنت داینت بها حسّانا***مخافة الإفلاس واللّیّانا
فیجوز أن یکون «اللّیّانا» مفعولا معه ، وأن یکون معطوفا علی «مخافة» علی حذف مضاف ، أی ومخافة اللیان ، ولو لم یقدر المضاف لم یصح ؛ لأن اللیان فعل لغیر المتکلم ، إذ المراد أنه داین حسان خشیة من إفلاس غیره ومطله ، ولا بدّ فی المفعول له من موافقته لعامله فی الفاعل.
ومن الغریب قول أبی حیان : إن من شرط العطف علی الموضع أن یکون للمعطوف علیه لفظ وموضع ؛ فجعل صورة المسألة شرطا لها ، ثم إنه أسقط الشرط الأول الذی ذکرناه ، ولا بدّ منه.
[شماره صفحه واقعی : 548]
والثالث : العطف علی التوهم نحو «لیس زید قائما ولا قاعد» بالخفض علی توهم دخول الباء فی الخبر ، وشرط جوازه صحة دخول ذلک العامل المتوهم ، وشرط حسنه کثرة دخوله هناک ، ولهذا حسن قول زهیر :
بدا لی أنّی لست مدرک ما مضی ***ولا سابق شیئا إذا کان جائیا [135]
وقول الآخر :
727- ما الحازم الشّهم مقداما ولا بطل ***إن لم یکن للهوی بالحقّ غلاما
ولم یحسن قول الآخر :
728- وما کنت ذا نیرب فیهم ***ولا منمش فیهم منمل
لقلة دخول الباء علی خبر کان ، بخلاف خبری لیس وما ، والنّیرب : النمیمة ، والمنمل : الکثیر المیمة ، والمنمش : المفسد ذات البین.
وکما وقع هذا العطف فی المجرور وقع فی أخیه المجزوم ، ووقع أیضا فی المرفوع اسما ، وفی المنصوب اسما وفعلا ، وفی المرکبات.
فأما المجزوم فقال به الخلیل وسیبویه فی قراءة غیر أبی عمرو (لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَکُنْ)
[*مدرس افغانی]
فإن معنی لو لا أخرتنی فأصدق ومعنی إن أخرتنی أصّدّق واحد ، وقال السیرافی والفارسی : هو عطف علی محل فأصدق کقول الجمیع فی قراءة الأخوین (مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَیَذَرُهُمْ) بالجزم ، ویردّه أنهما یسلمان أن الجزم فی نحو «ائتنی أکرمک» بإضمار الشرط ، فلیست الفاء هنا وما بعدها فی موضع حزم ؛ لأن ما بعد الفاء منصوب بأن مضمرة ، وأن والفعل فی تأویل مصدر معطوف علی مصدر
[شماره صفحه واقعی : 549]
متوهم مما تقدم ، فکیف تکون الفاء مع ذلک فی موضع الجزم؟ ولیس بین المفردین المتعاطفین شرط مقدر ، ویأتی القولان فی قول الهذلی :
فأبلونی بلیّتکم لعلّی ***أصالحکم وأستدرج نویّا [670]
أی نوای ، وکذلک اختلف فی نحو «قام القوم غیر زید وعمرا» بالنصب ، والصواب أنه علی التوهم ، وأنه مذهب سیبویه ، لقوله لأن «غیر زید» فی موضع «إلا زیدا» ومعناه ، فشبهوه بقولهم :
729- [معاوی إنّنا بشر فأسجح ***فلسنا بالجبال ولا الحدیدا
وقد استنبط من ضعف فهمه من إنشاد هذا البیت هنا أنه یراه عطفا علی المحل ولو أراد ذلک لم یقل إنهم شبهوه به.
رجع القول إلی المجزوم - وقال به الفارسی فی قراءة قنبل : (إنه من یتق ویصبر فإن الله) بإثبات الیاء فی (یتقی) وجزم (یصبر) فزعم أن من موصلة ، فلهذا ثبتت یاء یتقی ، وأنها ضمنت معنی الشرط ، ولذلک دخلت الفاء فی الخبر ، وإنما جزم (یَصْبِرْ) علی توهم معنی من ، وقیل : بل وصل (یَصْبِرْ) بنیة الوقف کقراءة نافع (ومحیای ومماتی) بسکون یاء (محیای) وصلا ، وقیل : بل سکن لتوالی الحرکات فی کلمتین کما فی (یَأْمُرُکُمْ) و (یُشْعِرُکُمْ) وقیل : من شرطیة ، وهذه الیاء إشباع ، ولام الفعل حذفت للجازم ، أو هذه الیاء لام الفعل ، واکتفی بحذف الحرکة المقدرة.
وأما المرفوع فقال سیبویه : واعلم أن ناسا من العرب یغلطون فیقولون «إنهم أجمعین ذاهبون ، وإنک وزید ذاهبان» وذلک علی أن معناه معنی الابتداء ، فیری أنه قال هم ، کما قال :
[شماره صفحه واقعی : 550]
بدا لی أنّی لست مدرک ما مضی البیت اه [135]
[*مدرس افغانی]
ومراده بالغلط ما عبر عنه غیره بالتوهم ، وذلک ظاهر من کلامه ، ویوضحه إنشاده البیت ، وتوهم ابن مالک أنه أراد بالغلط الخطأ فاعترض علیه بأنا متی جوّزنا ذلک علیهم زالت الثقة بکلامهم ، وامتنع أن نثبت شیئا نادرا لإمکان أن یقال فی کل نادر : إن قائله غلط.
وأما المنصوب اسما فقال الزمخشری فی قوله تعالی (وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یَعْقُوبَ) فیمن فتح الباء. کأنه قیل : ووهبنا له إسحاق ومن وراء إسحاق یعقوب ، علی طریقة قوله :
730- مشائیم لیسوا مصلحین عشیرة***ولا ناعب إلّا ببین غرابها [ص 553]
اه ، وقیل : علی إضمار وهبنا ، أی ومن وراء إسحاق وهبنا یعقوب ، بدلیل (فَبَشَّرْناها) لأن البشارة من الله تعالی بالشیء فی معنی الهبة ، وقیل : هو مجرور عطفا علی بإسحاق ، أو منصوب عطفا علی محله ، ویردّ الأول أنه لا یجوز الفصل بین العاطف والمعطوف علی المجرور کمررت بزید والیوم عمرو ، وقال بعضهم فی قوله تعالی (وَحِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ) إنه عطف علی معنی (إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا) وهو إنا خلقنا الکواکب فی السماء الدنیا زینة للسماء کما قال تعالی (وَلَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً) ویحتمل أن یکون مفعولا لأجله ، أو مفعولا مطلقا ، وعلیهما فالعامل محذوف : أی وحفظا من کل شیطان زیناها بالکواکب ، أو وحفظناها حفظا.
[شماره صفحه واقعی : 551]
وأما المنصوب فعلا فکقراءة بعضهم (ودوا لو تدهن فیدهنوا) حملا علی معنی ودوا أن تدهن ، وقیل فی قراءة حفص (لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ) بالنصب : إنه عطف علی معنی لعلی أبلغ ، وهو لعلی أن أبلغ ، فإن خبر لعل یقترن بأن کثیرا ، نحو الحدیث «فلعلّ بعضکم أن یکون ألحن بحجّته من بعض» ویحتمل أنه عطف علی الأسباب علی حد :
للبس عباءة وتقرّ عینی [424]
ومع هذین الاحتمالین فیندفع قول الکوفی : إن هذه القراءة حجة علی جواز النصب فی جواب الترجّی حملا له علی التمنی.
وأما فی المرکبات فقد قیل فی قوله تعالی : (وَمِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ وَلِیُذِیقَکُمْ) إنه علی تقدیر لیبشرکم ولیذیقکم ، ویحتمل أن التقدیر : ولیذیقکم ولیکون کذا وکذا أرسلها ، وقیل فی قوله تعالی (أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ) إنه علی معنی أرأیت کالذی حاجّ أو کالذی مر ، ویجوز أن یکون علی اضمار فعل ، أی أو رأیت مثل الذی ، فحذف لدلالة (أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ) علیه ؛ لأن کلیهما تعجب ، وهذا التأویل هنا وفیما تقدم أولی ؛ لأن اضمار الفعل لدلالة المعنی علیه أسهل من العطف علی المعنی ، وقیل : الکاف زائدة ، أی ألم تر إلی الذی حاج أو الذی مر ، وقیل : الکاف [اسم] بمعنی مثل معطوف علی الذی ، أی ألم تنظر إلی الذی حاجّ أو إلی مثل الذی مر.
تنبیه - من العطف علی المعنی علی قول البصریین نحو «لألزمنّک
[شماره صفحه واقعی : 552]
او تقضینی حقّی» إذ النصب عندهم بإضمار أن ، وأن والفعل فی تأویل مصدر معطوف علی مصدر متوهم ، أن لیکوننّ لزوم منی أو قضاء منک لحقی ، ومنه (تقاتلونهم أو یسلموا) فی قراءة أبیّ بحذف النون ، وأما قراءة الجمهور بالنون فبالعطف علی لفظ تقاتلونهم ، أو علی القطع بتقدیر أو هم یسلمون ، ومثله «ما تأتینا فتحدّثنا» بالنصب ، أی ما یکون منک إتیان فحدیث ، ومعنی هذا نفی الإتیان فینتفی الحدیث ، أی ما تأتینا فکیف تحدثنا ، أو نفی الحدیث فقط حتّی کأنه قیل : ما تأتینا محدثا ، أی بل غیر محدث ، وعلی المعنی الأول جاء قوله سبحانه وتعالی (لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا) أی فکیف یموتون ، ویمتنع أن یکون علی الثانی ؛ إذ یمتنع أن یقضی علیهم ولا یموتون ، ویجوز رفعه فیکون إما عطفا علی تأتینا ؛ فیکون کل منهما داخلا علیه حرف النفی ، أو علی القطع فیکون موجبا ، وذلک واضح فی نحو «ما تأتینا فتجهل أمرنا» و «لم تقرأ فتنسی» لأن المراد إثبات جهله ونسیانه ، ولأنه لو عطف لجزم تنسی وفی قوله :
731- غیر أنّا لم یأتنا بیقین ***فنرجّی ونکثر التّأمیلا
اذ المعنی أنه لم یأت بالیقین فنحن نرجو خلاف ما أتی به لانتفاء الیقین عما أتی به ، ولو جزمه أو نصبه لفسد معناه ؛ لأنه یصیر منفیا علی حدته کالأول إذا جزم ، ومنفیا علی الجمع إذا نصب ، وإنما المراد إثباته ، وأما إجازتهم ذلک فی المثال السابق فمشکلة ؛ لأن الحدیث لا یمکن مع عدم الإتیان ،
[*مدرس افغانی]
وقد یوجه قولهم بأن یکون معناه ما تأتینا فی المستقبل فأنت تحدثنا الآن ، عوضا عن ذلک ، وللاستئناف وجه آخر ، وهو أن یکون علی معنی السببیة وانتفاء الثانی لانتفاء الأول ، وهو أحد وجهی النصب ، وهو قلیل ، وعلیه قوله :
[شماره صفحه واقعی : 553]
732- فلقد ترکت صبیّة مرحومة***لم تدر ما جزع علیک فتجزع
أی لو عرفت الجزع لجزعت ، ولکنها لم تعرفه فلم تجزع ، وقرأ عیسی بن عمر (فیموتون) عطفا علی (یُقْضی) ، وأجاز ابن خروف فیه الاستئناف علی معنی السببیة کما قدمنا فی البیت ، وقرأ السبعة (وَلا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ) وقد کان النصب ممکنا مثله فی (فَیَمُوتُوا) ولکن عدل عنه لتناسب الفواصل ، والمشهور فی توجیهه أنه لم یقصد إلی معنی السببیة ، بل إلی مجرد العطف علی الفعل وإدخاله معه فی سلک النفی ؛ لأن المراد بلا یؤذن لهم نفی الإذن فی الاعتذار ، وقد نهوا عنه فی قوله تعالی (لا تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ) فلا یتأتی العذر (1)منهم بعد ذلک ، وزعم ابن مالک بدر الدین أنه مستأنف بتقدیر : فهم یعتذرون ، وهو مشکل علی مذهب الجماعة ؛ لاقتضائه ثبوت الاعتذار مع انتفاء الإذن کما فی قولک «ما تؤذینا فنحبّک» بالرفع ، ولصحة الاستئناف یحمل ثبوت الاعتذار مع مجیء (لا تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ) علی اختلاف المواقف ، کما جاء (فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ) (وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ) ، وإلیه ذهب ابن الحاجب ؛ فیکون بمنزلة «ما تأتینا فتجهل أمورنا» ویردّه أن الفاء غیر العاطفة للسببیة ، ولا یتسبب الاعتذار فی وقت عن نفی الإذن فیه فی وقت آخر ، وقد صح الاستئناف بوجه آخر یکون الاعتذار معه منفیا ، وهو ما قدمناه ونقلناه عن ابن خروف من أن المستأنف قد یکون علی معنی السببیة ، وقد صرح به هنا الأعلم ، وأنه فی المعنی مثل (لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا) ورده ابن عصفور بأن الإذن فی الاعتذار قد یحصل ولا یحصل اعتذار ، بخلاف الفضاء علیهم ؛ فإنه یتسبب عنه الموت جزما ، وردّ علیه ابن الضائع بأن النصب علی معنی السببیة فی
[شماره صفحه واقعی : 554]
1) فی نسخة «فلا یأتی العذر - إلخ».
«ما تأتینا فتحدثنا» جائز بإجماع ، مع أنه قد یحصل الإتیان ولا یحصل التحدیث ، والذی أقول : إن مجیء الرفع بهذا المعنی قلیل جدا ؛ فلا یحسن حمل التنزیل علیه.
تنبیه - «لا تأکل سمکا وتشرب لبنا» إن جزمت فالعطف علی اللفظ والنهی عن کل منهما ، وإن نصبت فالعطف عند البصریین علی المعنی والنهی عند الجمیع عن الجمع ، أی لا یکن منک أکل سمک مع شرب لبن ، وإن رفعت فالمشهور أنه نهی عن الأول وإباحة للثانی ، وأن المعنی : ولک شرب اللبن ، وتوجیهه أنه مستأنف ، فلم یتوجه إلیه حرف النهی ، وقال بدر الدین ابن مالک : إن معناه کمعنی وجه النصب ، ولکنه علی تقدیر لا تأکل (1)السمک وأنت تشرب اللبن ، اه. وکأنه قدّر الواو للحال ، وفیه بعد ؛ لدخولها فی اللفظ علی المضارع المثبت ، ثم هو مخالف لقولهم ؛ إذ جعلوا لکل من أوجه الإعراب معنی.
منعه البیانیون ، وابن مالک فی شرح باب المفعول معه من کتاب التسهیل ، وابن عصفور فی شرح الإیضاح ، ونقله عن الأکثرین ، وأجازه الصفار - بالفاء - تلمیذ ابن عصفور ، وجماعة ، مستدلین بقوله تعالی : (وَبَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ) فی سورة البقرة ، (وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ) فی سورة الصف ، قال أبو حیان : وأجاز سیبویه «جاءنی زید ومن عمرو العاقلان» علی أن یکون العاملان خبرا لمحذوف ، ویؤیده قوله :
[شماره صفحه واقعی : 555]
1) فی نسخة «ولکنه علی طریق لا تأکل السمک - إلخ».
وإنّ شفائی عبرة مهراقة***وهل عند رسم دارس من معوّل؟ [570]
وقوله :
733- تناغی غزالا عند باب ابن عامر***وکحّل أماقیک الحسان بإثمد
واستدل الصفار بهذا البیت ، وقوله :
وقائلة خولان فانکح فتاتهم ***[وأکرومة الحیّین خلو کما هیا] [271]
فإن تقدیره عند سیبویه : هذه خولان :
وأقول : أما آیة البقرة فقال الزمخشری : لیس المعتمد بالعطف الأمر حتی یطلب له مشاکل ، بل المراد عطف جملة ثواب المؤمنین علی جملة عذاب الکافرین ، کقولک «زید یعاقب بالقید وبشّر فلانا بالإطلاق» وجوز عطفه علی (فَاتَّقُوا) وأنمّ من کلامه فی الجواب الأول أن یقال : المعتمد بالعطف جملة الثواب کما ذکر ، ویزاد علیه فیقال : والکلام منظور فیه إلی المعنی الحاصل منه ، وکأنه قیل : والذین آمنوا وعملوا الصالحات لهم جنات فبشرهم بذلک ، وأما الجواب الثانی ففیه نظر ؛ لأنه لا یصح أن یکون جوابا للشرط ؛ إذ لیس الأمر بالتبشیر مشروطا بعجز الکافرین عن الإتیان بمثل القرآن ، ویجاب بأنه قد علم أنهم غیر المؤمنین ، فکأنه قیل : فإن لم یفعلوا فبشر غیرهم بالجنات ، ومعنی هذا فبشر هؤلاء المعاندین بأنه لا حظّ لهم من الجنة.
وقال فی آیة الصف : إن العطف علی (تُؤْمِنُونَ) لأنه بمعنی آمنوا ، ولا
[شماره صفحه واقعی : 556]
یقدح فی ذلک أن المخاطب بتؤمنون المؤمنون ، وببشّر النبی علیه الصلاة والسّلام ، ولا أن یقال فی (تُؤْمِنُونَ) : إنه تفسیر للتجارة لا طلب ، وإن (یَغْفِرْ لَکُمْ) جواب الاستفهام تنزیلا لسبب السبب منزله السبب کما مر فی بحث الجمل المفسرة ؛ لأن تخالف الفاعلین لا یقدح ، تقول «قوموا واقعد یا زید» ولأن (فَتُؤْمِنُونَ) لا یتعین للتفسیر ، سلمنا ، ولکن یحتمل أنه تفسیر مع کونه أمرا ، وذلک بأن یکون معنی الکلام السابق اتجروا تجارة تنجیکم من عذاب ألیم کما کان (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) فی معنی انتهوا ، أو بأن یکون تفسیرا فی المعنی دون الصناعة ؛ لأن الأمر قد یساق لإفادة المعنی الذی یتحصّل من المفسرة ، یقول : هل أدلک علی سبب نجاتک؟ آمن بالله ، کما تقول : هو أن تؤمن بالله ، وحینئذ فیمتنع العطف ؛ لعدم دخول التبشیر فی معنی التفسیر.
وقال السکاکی : الأمران معطوفان علی قل مقدرة قبل (یا أَیُّهَا) ، وحذف القول کثیر ، وقیل : معطوفان علی أمر محذوف تقدیره فی الأولی فأنذر ، وفی الثانیة فأبشر ، کما قال الزمخشری فی (وَاهْجُرْنِی مَلِیًّا) : إن التقدیر فاحذرنی واهجرنی ، لدلالة (لَأَرْجُمَنَّکَ) علی التهدید.
وأما وهل عند رسم دارس من معوّل [570] فهل فیه نافیة ، مثلها (هَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ) :
وأما هذه خولان [271] فمعناه تنبه لخولان ، أو الفاء لمجرد السببیة مثلها فی جواب الشرط ، وإذ قد استدلا بذلک فهلا استدلّا بقوله تعالی (إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ) ونحوه فی التنزیل کثیر.
وأما وکحّل أماقیک [733] فیتوقف علی النظر فیما قبله من
[شماره صفحه واقعی : 557]
الأبیات ، وقد یکون معطوفا علی أمر مقدر یدلّ علیه المعنی ، أی فافعل کذا وکحل ، کما قیل فی (وَاهْجُرْنِی مَلِیًّا).
وأما ما نقله أبو حیان عن سیبویه فغلط علیه ، وإنما قال : واعلم أنه لا یجوز «من عبد الله وهذا زید الرجلین الصالحین» رفعت أو نصبت ؛ لأنک لا تثنی إلا علی من أثبتّه وعلمته ، ولا یجوز أن تخلط من تعلم ومن لا تعلم فتجعلهما بمنزلة واحدة ، وقال الصفار : لما منعها سیبویه من جهة النعت علم أنّ زوال النعت یصحّحها ؛ فتصرّف أبو حیان فی کلام الصفار فوهم فیه ، ولا حجة فیما ذکر الصفار ؛ إذ قد یکون للشیء مانعان ویقتصر علی ذکر أحدهما ؛ لأنه الذی اقتضاه المقام. والله أعلم.
فیه ثلاثة أقوال :
أحدها : الجواز مطلقا ، وهو المفهوم من قول النحویین فی باب الاشتغال فی مثل «قام زید وعمرا أکرمته» إن نصب عمرا أرجح ؛ لأن تناسب الجملتین المتعاطفتین أولی من تخالفهما.
والثانی : المنع مطلقا ، حکی عن ابن جنی أنه قال فی قوله :
734- عاضها الله غلاما بعد ما***شابت الأصداغ والضّرس نقد
إن الضرس فاعل بمحذوف یفسره المذکور ، ولیس بمبتدأ ، ویلزمه إیجاب النصب فی مسألة الاشتغال السابقة ، إلا إن قال : أقدر الواو للاستئناف.
[شماره صفحه واقعی : 558]
صوت
[*مدرس افغانی]
والثالث : لأبی علی ، أنه یجوز فی الواو فقط ، نقله عنه أبو الفتح فی سر الصناعة ، وبنی علیه منع کون الفاء فی «خرجت فإذا الأسد حاضر» عاطفة.
وأضعف الثلاثة القول الثانی ، وقد لهج به الرازی فی تفسیره ، وذکر فی کتابه فی مناقب الشافعی رضی الله عنه أن مجلسا جمعه وجماعة من الحنفیة ، وأنهم زعموا أن قول الشافعی «یحلّ أکل متروک التسمیة» مردود بقوله تعالی (وَلا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللهِ عَلَیْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ) فقال : فقلت لهم : لا دلیل فیها ، بل هی حجة للشافعی ، وذلک لأن الواو لیست للعطف ؛ لتخالف الجملتین بالاسمیة والفعلیة ، ولا للاستئناف ؛ لأن أصل الواو أن تربط ما بعدها بما قبلها ، فبقی أن تکون للحال ؛ فتکون جملة الحال مقیدة للنهی ، والمعنی لا تأکلوا منه فی حالة کونه فسقا ، ومفهومه جواز الأکل إذا لم یکن فسقا ، والفسق قد فسره الله تعالی بقوله (أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللهِ بِهِ) فالمعنی لا تأکلوا منه إذا سمی علیه غیر الله ، ومفهومه کلوا منه إذا لم یسم علیه غیر الله ، اه ملخصا موضحا. ولو أبطل العطف لتخالف الجملتین بالإنشاء والخبر لکان صوابا.
وقولهم «علی عاملین» فیه تجوز ، أجمعوا علی جواز العطف علی معمولی عامل واحد ، نحو «إن زیدا ذاهب وعمرا جالس» وعلی معمولات عامل نحو «أعلم زید عمرا بکرا جالسا ، وأبو بکر خالدا سعیدا منطلقا»
[شماره صفحه واقعی : 559]
وعلی منع العطف علی معمولی أکثر من عاملین نحو «إنّ زیدا ضارب أبوه لعمرو ، وأخاک غلامه بکر» وأما معمولا عاملین ، فإن لم یکن أحدهما جارا فقال ابن مالک : هو ممتنع إجماعا نحو «کان آکلا طعامک عمرو وتمرک بکر» ولیس کذلک ، بل نقل الفارسیّ الجواز مطلقا عن جماعة ، وقیل : إن منهم الأخفش ، وإن کان أحدهما جارا فإن کان الجارّ مؤخرا نحو «زید فی الدار والحجرة عمرو ، أو وعمرو الحجرة» فنقل المهدویّ أنه ممتنع إجماعا ، ولیس کذلک ، بل هو جائز عند من ذکرنا ، وإن کان الجار مقدما نحو «فی الدار زید والحجرة عمرو» فالمشهور عن سیبویه المنع ، وبه قال المبرد وابن السراج وهشام ، وعن الأخفش الإجازة ، وبه قال الکسائی والفراء والزجاج ، وفصّل قوم - منهم الأعلم - فقالوا : إن ولی المخفوض العاطف کالمثال جاز ، لأنه کذا سمع ، ولأن فیه تعادل المتعاطفات ، وإلا امتنع نحو «فی الدار زید وعمرو الحجرة».
وقد جاءت مواضع یدلّ ظاهرها علی خلاف قول سیبویه ، کقوله تعالی (إِنَّ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآیاتٍ لِلْمُؤْمِنِینَ ، وَفِی خَلْقِکُمْ وَما یَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آیاتٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ ، وَاخْتِلافِ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ وَما أَنْزَلَ اللهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَتَصْرِیفِ الرِّیاحِ آیاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ) آیات الأولی منصوبة إجماعا ؛ لأنها اسم إن ، والثانیة والثالثة قرأهما الأخوان بالنصب ، والباقون بالرفع ، وقد استدل بالقراءتین فی (آیاتٌ) الثالثة علی المسألة ، أما الرفع فعلی نیابة الواو مناب الابتداء وفی ، وأما النصب فعلی نیابتها مناب إنّ وفی.
وأجیب بثلاثة أوجه :
[شماره صفحه واقعی : 560]
أحدها : أن فی مقدرة ؛ فالعمل لها ،
[*مدرس افغانی]
ویؤیده أن فی حرف عبد الله التصریح بقی ، وعلی هذا الواو نائبة مناب عامل واحد ، وهو الابتداء أو إنّ.
والثانی : أن انتصاب (آیاتٌ) علی التوکید للأولی ، ورفعها علی تقدیر مبتدأ ، أی هی آیات ، وعلیهما فلیست فی مقدرة.
والثالث : یخصّ قراءة النصب ، وهو أنه لی إضمار إنّ وفی ، ذکره الشاطبی وغیره ، وإضمار إنّ بعید.
ومما یشکل علی مذهب سیبویه قوله :
هوّن علیک ؛ فإنّ الأمور***بکفّ الإله مقادیرها
[232]
فلیس بآتیک منهیّها***ولا قاصر عنک مأمورها
لأن «قاصر» عطف علی مجرور الباء ، فإن کان مأمورها عطفا علی مرفوع لیس لزم العطف علی معمولی عاملین ، وإن کان فاعلا بقاصر لزم عدم الارتباط بالمخبر عنه ؛ إذ التقدیر حینئذ فلیس منهیا بقاصر عنک مأمورها.
وقد أجیب عن الثانی بأنه لما کان الضمیر فی مأمورها عائدا علی الأمور کان کالعائد علی المنهیّات ؛ لدخولها فی الأمور.
واعلم أن الزمخشریّ ممن منع العطف المذکور ، ولهذا اتجه له أن یسأل فی قوله تعالی (وَالشَّمْسِ وَضُحاها وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها) الآیات ، فقال : فإن قلت : نصب إذا معضل ؛ لأنک إن جعلت الواوات عاطفة وقعت فی العطف علی عاملین ، یعنی أنّ إذا عطف علی إذا المنصوبة بأقسم ، والمخفوضات عطف علی الشمس المخفوضة بواو القسم ، قال : وإن
[شماره صفحه واقعی : 561]
جعلتهن للقسم وقعت فیما اتفق الخلیل وسیبویه علی استکراهه ، یعنی أنهما استکرها ذلک لئلا یحتاج کل قسم إلی جواب یخصه ، ثم أجاب بأن فعل القسم لما کان لا یذکر مع واو القسم بخلاف الباء صارت کأنها هی الناصبة الخافضة فکان العطف علی معمولی عامل.
قال ابن الحاجب : وهذه قوة منه ، واستنباط لمعنی دقیق ، ثم اعترض علیه بقوله تعالی (فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ وَاللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ وَالصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ) فإن الجار هنا الباء ، وقد صرح معه بفعل القسم ؛ فلا تنزل الباء منزلة الناصبة الخافضة ، اه.
وبعد ، فالحق جواز العطف علی معمولی عاملین فی نحو «فی الدّار زید والحجرة عمرو» ولا إشکال حینئذ فی الآیة.
وأخذ ابن الخباز جواب الزمخشریّ فجعله قولا مستقلا فقال فی کتاب النهایة : وقیل إذا کان أحد العاملین محذوفا فهو کالمعدوم ، ولهذا جاز العطف فی نحو (وَاللَّیْلِ إِذا یَغْشی وَالنَّهارِ إِذا تَجَلَّی) وما أظنه وقف فی ذلک علی کلام غیر الزمخشری فینبغی له أن یقید الحذف بالوجوب.
وهی سبعة :
أحدها : أن یکون الضمیر مرفوعا بنعم أو بئس ، ولا یفسر إلا بالتمییز ، نحو «نعم رجلا زید ، وبئس رجلا عمرو» ویلتحق بهما فعل الذی
[شماره صفحه واقعی : 562]
یراد به المدح والذم نحو (ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ) و (کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ) و «ظرف رجلا زید» وعن الفراء والکسائی أن المخصوص هو الفاعل ، ولا ضمیر فی الفعل ، ویرده «نعم رجلا کان زید» ولا یدخل الناسخ علی الفاعل ، وأنه قد یحذف نحو (بِئْسَ لِلظَّالِمِینَ بَدَلاً).
الثانی : أن یکون مرفوعا بأول المتنازعین المعمل ثانیهما نحو قوله :
735- جفونی ولم أجف الأخلاء ؛ إنّنی ***لغیر جمیل من خلیلی مهمل
والکوفیون یمنعون من ذلک ، فقال الکسائی : یحذف الفاعل ، وقال الفراء : یضمر ویؤخر عن المفسر ، فإن استوی العاملان فی طلب الرفع وکان العطف بالواو نحو «قام وقعد أخواک» فهو عنده فاعل بهما.
الثالث : أن یکون مخبرا عنه فیفسره خبره نحو (إِنْ هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا) قال الزمخشری : هذا ضمیر لا یعلم ما یعنی به إلا بما یتلوه ، وأصله إن الحیاة إلا حیاتنا الدنیا ، ثم وضع هی موضع الحیاة لأن الخبر یدل علیها ویبیّنها ، قال : ومنه :
736- هی النّفس تحمل ما حمّلت
و «هی العرب تقول ما شاءت» قال ابن مالک : وهذا من جید کلامه ، ولکن فی تمثیله بهی النفس وهی العرب ضعف ؛ لإمکان جعل النفس والعرب بدلین وتحمل وتقول خبرین ، وفی کلام ابن مالک أیضا ضعف ؛ لإمکان وجه ثالث فی المثالین لم یذکره ، وهو کون هی ضمیر القصة ، فإن أراد الزمخشری أن المثالین یمکن حملهما علی ذلک لا أنه متعین فیهما فالضعف فی کلام ابن مالک وحده.
[شماره صفحه واقعی : 563]
الرابع : ضمیر الشأن والقصة نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ) ونحو (فَإِذا هِیَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِینَ کَفَرُوا) والکوفی یسمیه ضمیر المجهول.
وهذا الضمیر مخالف للقیاس من خمسة أوجه :
أحدها : عوده علی ما بعده لزوما ؛ إذ لا یجوز للجملة المفسرة له أن تتقدم هی ولا شیء منها علیه ، وقد غلط یوسف ابن السیرافی ؛ إذ قال فی قوله :
737- أسکران کان ابن المراغة إذ هجا***تمیما بجوّ الشّام أم متساکر
فیمن رفع سکران وابن المراغة : إن کان شانیة ، وابن المراغة سکران : مبتدأ وخبر ، والجملة خبر کان. والصواب أن کان زائدة ، والأشهر فی إنشاده نصب سکران ورفع ابن المراغة ؛ فارتفاع متساکر علی أنه خبر لهو محذوفا ، ویروی بالعکس ؛ فاسم کان مستتر فیها.
والثانی : أن مفسره لا یکون إلا جملة ، ولا یشارکه فی هذا ضمیر ،
[*مدرس افغانی]
وأجاز الکوفیون والأخفش تفسیره بمفرد له مرفوع نحو «کان قائما زید ، وظننته قائما عمرو» وهذا إن سمع خرج علی أن المرفوع مبتدأ ، واسم کان وضمیر ظننته راجعان إلیه ؛ لأنه فی نیة التقدیم ، ویجوز کون المرفوع بعد کان اسما لها ، وأجاز الکوفیون «إنه قام» و «إنه ضرب» علی حذف المرفوع والتفسیر بالفعل مبنیا للفاعل أو للمفعول ، وفیه فسادان : التفسیر بالمفرد ، وحذف مرفوع الفعل.
والثالث : أنه لا یتبع بتابع ؛ فلا یؤکد ، ولا یعطف علیه ، ولا یبدل منه.
والرابع : أنه لا یعمل فیه إلا الابتداء أو أحد نواسخه.
[شماره صفحه واقعی : 564]
والخامس : أنه ملازم للإفراد ، فلا یثنّی ولا یجمع ، وإن فسر بحدیثین أو أحادیث.
وإذا تقرر هذا علم أنه لا ینبغی الحمل علیه إذا أمکن غیره ، ومن ثمّ ضعف قول الزمخشری فی (إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ) إن اسم إن ضمیر الشأن ، والأولی کونه ضمیر الشیطان ، ویؤیده أنه قریء (وَقَبِیلُهُ) بالنصب ، وضمیر الشأن لا یعطف علیه ، وقول کثیر من النحویین إن اسم أنّ المفتوحة المخففة ضمیر شأن ، والأولی أن یعاد علی غیره إذا أمکن ، ویؤیده قول سیبویه فی (أَنْ یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا) إن تقدیره أنک ، وفی «کتبت إلیه أن لا یفعل» إنه یجزم علی النهی ، وینصب علی معنی لئلا ، ویرفع علی أنک.
الخامس (1): أن یجر برب مفسّرا بتمییز ، وحکمه حکم ضمیر نعم وبئس فی وجوب کون مفسره تمییزا وکونه هو مفردا ، وقال :
738- ربّه فتیة دعوت إلی ما***یورث المجد دائبا فأجابوا
ولکنه یلزم أیضا التذکیر ، فیقال «ربّه امرأة» لا ربّها ، ویقال «نعمت امرأة هند» وأجاز الکوفیون مطابقته للتمییز فی التأنیث والتثنیة والجمع ، ولیس بمسموع.
وعندی أن الزمخشری یفسر الضمیر بالتمییز فی غیر بابی نعم وربّ ، وذلک أنه قال فی تفسیر (فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ) الضمیر فی (فَسَوَّاهُنَّ) ضمیر مبهم ، وسبع سموات تفسیره ، کقولهم «ربه رجلا» وقیل : راجع إلی السماء ، والسماء فی معنی الجنس ، وقیل : جمع سماءة ، والوجه العربی
[شماره صفحه واقعی : 565]
1) الخامس من المواضع التی یعود فیها الضمیر علی متأخر لفظا ورتبة.
هو الأول ، اه. وتؤول علی أن مراده أن سبع سموات بدل ، وظاهر تشبیهه بربه رجلا یأباه.
السادس : أن یکون مبدلا منه الظاهر المفسر له ، ک- «ضربته زیدا» قال ابن عصفور : أجازه الأخفش ومنعه سیبویه ، وقال ابن کیسان : هو جائز بإجماع ، نقله عنه ابن مالک ، ومما خرجوا علی ذلک قولهم «اللهمّ صلّ علیه الرّؤوف الرّحیم» وقال الکسائی : هو نعت ، والجماعة یأبون نعت الضمیر ، وقوله :
قد أصبحت بقرقری کوانسا***فلا تلمه أن ینام البائسا [695]
وقال سیبویه : هو بإضمار أذمّ ، وقولهم «قاما أخواک ، وقاموا إخوتک ، وقمن نسوتک» وقیل : علی التقدیم والتأخیر ، وقیل : الألف والواو والنون أحرف کالتاء فی «قامت هند» وهو المختار.
والسابع : أن یکون متصلا بفاعل مقدم ، ومفسره مفعول مؤخر ک- «ضرب غلامه زیدا» أجازه الأخفش وأبو الفتح وأبو عبد الله الطّوال من الکوفیین ، ومن شواهده قول حسان :
739- ولو أنّ مجدا أخلد الدّهر واحدا***من النّاس أبقی مجده الدّهر مطعما
وقوله :
740- کسا حلمه ذا الحلم أثواب سودد***ورقّی نداه ذا النّدی فی ذری المجد
والجمهور یوجبون فی ذلک فی النثر تقدیم المفعول ، نحو (وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ) ویمتنع بالإجماع نحو «صاحبها فی الدار» لاتصال
[شماره صفحه واقعی : 566]
الضمیر بغیر الفاعل ، ونحو «ضرب غلامها عبد هند» لتفسیره بغیر المفعول ، والواجب فیهما تقدیم الخبر والمفعول ولا خلاف فی جواز نحو «ضرب غلامه زید»
[*مدرس افغانی]
وقال الزمخشری فی (لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا) الآیة فی قراءة أبی عمرو فلا یحسبنهم بالغیبة وضم آخر الفعل : إن الفعل : مسند للذین یفرحون واقعا علی ضمیرهم محذوفا ، والأصل لا یحسبنّهم الذین یفرحون بمفازة ، أی لا یحسبنّ أنفسهم الذین یفرحون فائزین ، و (فلا یحسبنهم) توکید ، وکذا قال فی قراءة هشام (ولا یحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله أمواتا) بالغیبة : إن التقدیر ولا یحسبنهم ، والذین فاعل ، ورده أبو حیان باستلزامه عود الضمیر علی المؤخر ، وهذا غریب جدا ؛ فإن هذا المؤخر مقدم فی الرتبة ؛ ووقع له نظیر هذا فی قول القائل : مررت برجل ذاهبة فرسه مکسورا سرجها ، فقال : تقدیم الحال هنا علی عاملها وهو ذاهبة ممتنع ، لأن فیه تقدیم الضمیر علی مفسره ، ولا شک أنه لو قدم لکان کقولک «غلامه ضرب زید» ووقع لابن مالک سهو فی هذا المثال من وجه غیر هذا ، وهو أنه منع من التقدیم لکون العامل صفة ، ولا خلاف فی جواز تقدیم معمول الصفة علیها بدون الموصوف ، ومن الغریب أن أبا حیان صاحب هذه المقالة وقع له أنه منع من التقدیم لکون العامل صفة ، ولا خلاف فی جواز تقدیم معمول الصفة علیها بدون الموصوف ، ومن الغریب أن أبا حیان صاحب هذه المقالة وقع له أنه منع عود الضمیر إلی ما تقدم لفظا ، وأجاز عوده إلی ما تأخر لفظا ورتبة ، أما الأول فإنه منع فی قوله تعالی : (وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ) کون ما شرطیة ، لأن (تَوَدُّ) حینئذ یکون دلیل الجواب ، لا جوابا ، لکونه مرفوعا ، فیکون فی نیة التقدیم ، فیکون حینئذ الضمیر فی (بَیِّنَةٍ) عائدا علی ما تأخر لفظا ورتبة ، وهذا عجیب ، لأن الضمیر الآن عائد علی متقدم لفظا ، ولو قدم (تَوَدُّ) لغیر الترکیب ، ویلزمه أن یمنع «ضرب زیدا غلامه» لأن زیدا فی نیة التأخیر ، وقد استشعر ورود ذلک ،
[شماره صفحه واقعی : 567]
وفرق بینهما بما لا معوّل علیه ، وأما الثانی فإنه قال فی قوله تعالی : (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) إن فاعل بدا عائد علی السّجن المفهوم من لیسجننه
والکلام فیه فی أربع مسائل :
الأولی : فی شروطه ، وهی ستة ، وذلک أنه یشترط فیما قبله أمران :
أحدهما : کونه مبتدأ فی الحال أو فی الأصل ، نحو (أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) الآیة (کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ) (تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ هُوَ خَیْراً) (إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ مالاً وَوَلَداً) وأجاز الأخفش وقوعه بین الحال وصاحبها کجاء زید هو ضاحکا ، وجعل منه (هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ) فیمن نصب (أَطْهَرُ) ، ولحن أبو عمرو من قرأ بذلک ، وقد خرّجت علی أن (هؤُلاءِ بَناتِی) جملة ، و (هُنَّ) إما توکید لضمیر مستتر فی الخبر ، أو مبتدأ ولکم الخبر ؛ وعلیهما فأطهر حال ، وفیهما نظر ، أما الأول فلأن بناتی جامد غیر مؤول بالمشتق ، فلا یتحمل ضمیرا عند البصریین ، وأما الثانی فلأن الحال لا یتقدم علی عاملها الظرفی عند أکثرهم.
والثانی : کونه معرفة کما مثلنا ، وأجاز الفراء وهشام ومن تابعهما من الکوفیین کونه نکرة نحو «ما ظننت أحدا هو القائم» و «کان رجل هو القائم» وحملوا علیه (أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ) فقدروا (أَرْبی) منصوبا.
[شماره صفحه واقعی : 568]
ویشترط فیما بعده أمران : کونه خبرا لمبتدأ فی الحال أو فی الأصل ، وکونه معرفة أو کالمعرفة فی أنه لا یقبل أل کما تقدم فی خیرا وأقل ، وشرط الذی کالمعرفة : أن یکون اسما کما مثلنا ، وخالف فی ذلک الجرجانی فألحق المضارع بالاسم لتشابههما وجعل منه (إِنَّهُ هُوَ یُبْدِئُ وَیُعِیدُ) وهو عند غیره توکید ، أو مبتدأ ، وتبع الجرجانیّ أبو البقاء ، فأجاز الفصل فی (وَمَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ) وابن الخباز فقال فی شرح الإیضاح : لا فرق بین کون امتناع أل لعارض کأفعل من والمضاف کمثلک وغلام زید ، أو لذاته کالفعل المضارع ، اه ، وهو قول السهیلی ، قال فی قوله تعالی (وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَأَبْکی ، وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْیا ، وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَالْأُنْثی) : وإنما أتی بضمیر الفصل فی الأولین دون الثالث ، لأن بعض الجهال قد یثبت هذه الأفعال لغیر الله کقول نمرود : أنا أحیی وأمیت ، وأما الثالث فلم یدّعه أحد من الناس ، اه.
وقد یستدل لقوله الجرجانی بقوله تعالی : (وَیَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ وَیَهْدِی) فعطف (یَهْدِی) علی (الْحَقَّ) الواقع خبرا بعد الفصل ، اه.
ویشترط له فی نفسه أمران :
أحدهما : أن یکون بصیغة المرفوع ، فیمتنع «زید إیّاه الفاضل ، وأنت إیاک العالم» وأما «إنک إیاک الفاضل» فجائز علی البدل عند البصریین ، وعلی التوکید عند الکوفیین.
والثانی : أن یطابق ما قبله ، فلا یجوز «کنت هو الفاضل» فأما قول جریر بن الخطفی.
[شماره صفحه واقعی : 569]
741- وکائن بالأباطح من صدیق ***یرانی لو أصبت هو المصابا
وکان قیاسه «یرانی أنا» مثل (إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ) فقیل : لیس هو فصلا وإنما هو توکید للفاعل ، وقیل : بل هو فصل ، فقیل : لما کان صدیقه بمنزلة نفسه حتی کان إذا أصیب کأن صدیقه هو قد أصیب فجعل ضمیر الصدیق بمنزلة ضمیره ، لأنه نفسه فی المعنی ، وقیل : هو علی تقدیر مضاف إلی الیاء ، أی یری مصابی ، والمصاب حینئذ مصدر کقولهم «جبر الله مصابک» أی مصیبتک ، أی یری مصابی هو المصاب العظیم ،
[*مدرس افغانی]
ومثله فی حذف الصفة (الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ) أی الواضح ، وإلا لکفروا بمفهوم الظرف (فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً) أی نافعا ، لأن أعمالهم توزن ، بدلیل (وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ) الآیة ، وأجازوا «سیر بزید سیر» بتقدیر الصفة ، أی واحد ، وإلا لم یفد ، وزعم ابن الحاجب أن الإنشاد «لو أصیب» بإسناد الفعل إلی ضمیر الصدیق ، وإنّ «هو» توکید له ، أو لضمیر یری ، قال : إذ لا یقول عاقل یرانی مصلتا إذا أصابتنی مصیبة ، اه. وعلی ما قدمناه من تقدیر الصفة لا یتجه الاعتراض ، ویروی «یراه» أی یری نفسه ، و «تراه» بالخطاب ، ولا إشکال حینئذ ولا تقدیر ، والمصاب حینئذ مفعول لا مصدر ، ولم یطلع علی هاتین الروایتین بعضهم فقال : ولو أنه قال یراه لکان حسنا ، أی یری الصدیق نفسه مصابا إذا أصبت.
المسألة الثانیة : فی فائدته ، وهی ثلاثة أمور :
أحدها لفظی ، وهو الإعلام من أول الأمر بأن ما بعده خبر لا تابع ، ولهذا سمی فصلا ، لأنه فصل بین الخبر والتابع ، وعمادا ، لأنه یعتمد علیه معنی الکلام ، وأکثر النحویین یقتصر علی ذکر هذه الفائدة ، وذکر التابع
[شماره صفحه واقعی : 570]
أولی من ذکر أکثرهم الصفة ، لوقوع الفصل فی نحو (کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ) والضمائر لا توصف.
والثانی معنوی ، وهو التوکید ، ذکره جماعة ، وبنوا علیه أنه لا یجامع التوکید فلا یقال «زید نفسه هو الفاضل» وعلی ذلک سماه بعض الکوفیین دعامة ، لأنه یدعم به الکلام ، أی یقوی ویؤکد.
والثالث معنوی أیضا ، وهو الاختصاص ، وکثیر من البیانیین یقتصر علیه ، وذکر الزمخشری الثلاثة فی تفسیر (وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) فقال : فائدته الدلالة علی أن الوارد بعده خبر لا صفة ، والتوکید ، وإیجاب أن فائدة المسند ثابتة للمسند إلیه دون غیره.
المسألة الثالثة : فی محله.
زعم البصریون أنه لا محل له ، ثم قال أکثرهم : إنه حرف ، فلا إشکال ، وقال الخلیل : اسم ، ونظیره علی هذا القول أسماء الأفعال فیمن یراها غیر معمولة لشیء ، وأل الموصولة (1)، وقال الکوفیون : له محل ، ثم قال الکسائی : محلّه بحسب ما بعده ، وقال الفراء : بحسب ما قبله ؛ فمحله بین المبتدأ والخبر رفع ، وبین معمولی ظن نصب ، وبین معمولی کان رفع عند الفراء ، ونصب عند الکسائی.
وبین معمولی إنّ بالعکس.
المسألة الرابعة : فیما یحتمل من الأوجه.
یحتمل فی نحو (کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ) ونحو (إِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغالِبِینَ) الفصلیة والتوکید ، دون الابتداء لانتصاب ما بعده ، وفی نحو
[شماره صفحه واقعی : 571]
1) غیر أن إعراب أل الموصولة ظهر فیما بعدها بسبب کونها علی صورة الحرف.
(وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) ونحو «زید هو العالم ، وإنّ عمرا هو الفاضل» الفصلیة والابتداء ، دون التوکید لدخول اللام فی الأولی ولکون ما قبله ظاهرا فی الثانیة ، والثالثة. ولا یؤکّد الظاهر بالمضمر لأنه ضعیف والظاهر قوی ، ووهم أبو البقاء ؛ فأجاز فی (إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ) التوکید ، وقد یرید أنه توکید لضمیر مستتر فی (شانِئَکَ) لا لنفس شانئک ، ویحتمل الثلاثة فی نحو «أنت أنت الفاضل» ونحو (إِنَّکَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ) ومن أجاز إبدال الضمیر من الظاهر أجاز فی نحو «إنّ زیدا هو الفاضل» البدلیة ، ووهم أبو البقاء ؛ فأجاز فی (تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ هُوَ خَیْراً) کونه بدلا من الضمیر المنصوب.
ومن مسائل الکتاب «قد جرّبتک فسکنت أنت أنت» الضمیران مبتدأ وخبر ، والجملة خبر کان ، ولو قدّرت الأول فصلا أو توکیدا لقلت «أنت إیاک».
والضمیر فی قوله تعالی : (أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ) مبتدأ : لأن ظهور ما قبله یمنع التوکید ، وتنکیره یمنع الفصل.
وفی الحدیث «کلّ مولود یولد علی الفطرة حتّی یکون أبواه هما اللّذان یهودّانه أو ینصّرانه» إن قدّر فی «یکون» ضمیر لکل فأبواه مبتدأ ، وقوله «هما» إما مبتدأ ثان وخبره للذان والجملة خبر أبواه ، وإما فصل ، وإما بدل من أبواه إذا أجزنا (1)إبدال الضمیر من الظاهر ، واللذان خبر أبواه ، وإن قدّر «یکون» خالیا من الضمیر فأبواه اسم یکون ، و «هما» مبتدأ أو فصل أو بدل ، وعلی الأول فاللذان بالألف ، وعلی الأخیرین هو بالیاء.
[شماره صفحه واقعی : 572]
1) فی نسخة «إذا جوزنا»
وهی عشرة :
أحدها الضمیر ، وهو الأصل ، ولهذا یربط به مذکورا کزید ضربته ، ومحذوفا مرفوعا نحو (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) إن قدر لهما ساحران (1)، ومنصوبا کقراءة ابن عامر فی سورة الحدید (وَکُلًّا وَعَدَ اللهُ الْحُسْنی) ولم یقرأ بذلک فی سورة النساء ، بل قرأ بنصب (کل) کالجماعة ، لأن قبله جملة فعلیة وهی (فَضَّلَ اللهُ الْمُجاهِدِینَ) فساوی بین الجملتین فی الفعلیة ، بل بین الجمل ؛ لأن بعده (وَفَضَّلَ اللهُ الْمُجاهِدِینَ) وهذا مما أغفلوه ، أعنی الترجیح باعتبار ما یعطف علی الجملة ، فإنهم ذکروا رجحان النصب علی الرفع فی باب الاشتغال فی نحو «قام زید وعمرا أکرمته» للتناسب ، ولم یذکروا مثل ذلک فی نحو «زید ضربته وأکرمت عمرا» ولا فرق بینهما ، وقول أبی النجم :
[قد أصبحت أمّ الخیار تدّعی ***علی ذنبا] کلّه لم أصنع [332]
[*مدرس افغانی]
ولو نصب «کل» علی التوکید لم یصح ؛ لأن «ذنبا» نکرة ، أو علی المفعولیة کان فاسدا معنی ، لما بیناه فی فصل کل ، وضعیفا صناعة ، لأن حق کل متصلة بالضمیر أن لا تستعمل إلا توکیدا أو مبتدأ نحو (إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ) قریء بالنصب والرفع وقراءة (2)جماعة (أَفَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ)
[شماره صفحه واقعی : 573]
بالرفع ، ومجرورا نحو «السّمن منوان بدرهم» أی منه ، وقول امرأة «زوجی المسّ مسّ أرنب والرّیح ریح زرنب» إذا لم نقل إن أل نائبة عن الضمیر ، وقوله تعالی (وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ) أی إن ذلک منه ، ولا بدّ من هذا التقدیر ، سواء أقدّرنا اللام للابتداء ومن موصولة أو شرطیة أم قدرنا اللام موطئة ومن شرطیة ، أما علی الأول فلأن الجملة خبر ، وأما علی الثانی فلأنه لا بد فی جواب اسم الشرط المرتفع بالابتداء من أن یشتمل علی ضمیر ، سواء قلنا إنه الخبر أو إن الخبر فعل الشرط وهو الصحیح ، وأما الثالث فلأنها جواب القسم فی اللفظ ، وجواب الشرط فی المعنی ، وقول أبی البقاء والحوفی «إن الجملة جواب الشرط» مردود ؛ لأنها اسمیة ، وقولهما «إنها علی إضمار الفاء» مردود ؛ لاختصاص ذلک بالشعر ، ویجب علی قولهما أن تکون اللام للابتداء ، لا للتوطئة.
تنبیه - قد یوجد الضمیر فی اللفظ ولا یحصل الرّبط ، وذلک فی ثلاث مسائل :
أحدها : أن یکون معطوفا بغیر الواو ، نحو «زید قام عمرو فهو» أو «ثم هو».
والثانیة : أن یعاد العامل ، نحو «زید قام عمرو وقام هو».
والثالثة : أن یکون بدلا نحو «حسن الجاریة الجاریة أعجبتنی هو» فهو : بدل اشتمال من الضمیر المستتر العائد علی الجاریة ، وهو فی التقدیر کأنه من جملة أخری ، وقیاس قول من جعل العامل فی البدل نفس العامل فی المبدل منه أن تصحّ المسألة ، ونحو ذلک مسألة الاشتغال ؛ فیجوز النصب والرفع فی نحو «زید ضربت عمرا وأباه» ویمتنع الرفع والنصب مع الفاء وثم
[شماره صفحه واقعی : 574]
ومع التصریح بالعامل ، وإذا أبدلت «أخاه» ونحوه من عمرو لم یجوزا ،
[*مدرس افغانی]
علی ما مر من الاختلاف فی عامل البدل ، فإن قدرته بیانا جاز باتفاق [أو بدلا لم یجز (1)] ویجوز بالاتفاق «زید ضربت رجلا یحبه» رفعت زیدا أو نصبته ؛ لأن الصفة والموصوف کالشیء الواحد.
الثانی : الإشارة ، نحو (وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَاسْتَکْبَرُوا عَنْها أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً) ویحتمله (وَلِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ) وخص ابن الحاج المسألة بکون المبتدأ موصولا أو موصوفا والإشارة إشارة البعید ؛ فیمتنع نحو «زید قام هذا» لمانعین ، و «زید قام ذلک» لمانع ، والحجة علیه فی الآیة الثالثة ، ولا حجة علیه فی الرابعة ؛ لاحتمال کون (ذلِکَ) فیها بدلا أو بیانا ، وجوز الفارسی کونه صفة ، وتبعه جماعة منهم أبو البقاء ، وردّه الحوفی بأن الصفة لا تکون أعرف من الموصوف.
الثالث : إعادة المبتدأ بلفظه ، وأکثر وقوع ذلک فی مقام التهویل والتفخیم ، نحو (الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ وَأَصْحابُ الْیَمِینِ ما أَصْحابُ الْیَمِینِ) وقال :
742- لا أری الموت یسبق الموت شیء***نغّص الموت ذا الغنی والفقیرا
والرابع : إعادته بمعناه ، نحو «زید جاءنی أبو عبد الله» إذا کان أبو عبد الله کنیة له ، أجازه أبو الحسن مستدلا بنحو قوله تعالی : (وَالَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ) وأجیب بمنع
[شماره صفحه واقعی : 575]
1) سقطت هذه الجملة من النسخة التی شرح علیها الدسوقی ، وفی ذکرها نوع تکرار.
کون الذین مبتدأ ، بل [هو] مجرور بالعطف علی (الَّذِینَ یَتَّقُونَ) ولئن سلّم فالرابط العموم ؛ لأن المصلحین أعم من المذکورین ، أو ضمیر محذوف ، أی منهم ، وقال الحوفی : الخبر محذوف ، أی مأجورون ؛ والجملة دلیله.
والخامس : عموم یشمل المبتدأ نحو «زید نعم الرّجل» وقوله :
743- [ألا لیت شعری هل إلی أمّ جحدر***سبیل؟] فأمّا الصّبر عنها فلا صبرا
کذا قالوا ، ویلزمهم أن یجیزوا «زید مات الناس ، وعمرو کلّ الناس یموتون ، وخالد لا رجل فی الدار» أما المثال فقیل : الرابط إعادة المبتدأ بمعناه بناء علی قول أبی الحسن فی صحة تلک المسألة ، وعلی القول بأن أل فی فاعلی نعم وبئس للعهد لا للجنس ، وأما البیت فالرابط فیه إعادة المبتدأ بلفظه ، ولیس العموم فیه مرادا ؛ إذ المراد أنه لا صبر له عنها ؛ لأنه لا صبر له عن شیء.
والسادس : أن یعطف بفاء السببیة جملة ذات ضمیر علی جملة خالیة منه أو بالعکس ، نحو (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً) وقوله :
744- وإنسان عینی یحسر الماء تارة***فیبدو ، وتارات یحمّ فیغرق
کذا قالوا ، والبیت محتمل لأن یکون أصله یحسر الماء عنه ، أی ینکشف عنه ، وفی المسألة تحقیق تقدم فی موضعه.
والسابع : العطف بالواو ، أجازه هشام وحده نحو «زید قامت هند وأکرمها» ونحو «زید قام وقعدت هند» بناء علی أن الواو للجمع ؛ فالجملتان کالجملة کمسألة الفاء ، وإنما الواو للجمع فی المفردات لا فی الجمل ؛
[شماره صفحه واقعی : 576]
بدلیل جواز «هذان قائم وقاعد» دون «هذان یقوم وقعد».
والثامن : شرط یشتمل علی ضمیر مدلول علی جوابه بالخبر ، نحو «زید یقوم عمرو إن قام».
التاسع : أل النائبة عن الضمیر ، وهو قول الکوفیین وطائفة من البصریین ، ومنه (وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی) الأصل مأواه ، وقال المانعون : التقدیر هی المأوی له.
والعاشر : کون الجملة نفس المبتدأ فی المعنی ، نحو «هجّیری أبی بکر لا إله إلّا الله» ومن هذا أخبار ضمیر الشأن والقصّة ، نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ) ونحو (فَإِذا هِیَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِینَ کَفَرُوا).
تنبیه - الرابط فی قوله تعالی (وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْواجاً یَتَرَبَّصْنَ) إما النون علی أن الأصل وأزواج الذین ، وإما کلمة هم مخفوضة محذوفة هی وما أضیف إلیه علی التدریج ، وتقدیرهما إما قبل یتربّصن ، أی أزواجهم یتربصن ، وهو قول الأخفش ، وإما بعده ، أی یتربصن بعدهم ، وهو قول الفراء ، وقال الکسائی - وتبعه ابن مالک - الأصل یتربّص أزواجهم ، ثم جیء بالضمیر مکان الأزواج لتقدم ذکرهن فامتنع ذکر الضمیر ؛ لأن النون لا تضاف لکونها ضمیرا ، وحصل الربط بالضمیر القائم مقام الظاهر المضاف للضمیر.
[شماره صفحه واقعی : 577]
(1) وهی أحد عشر :
أحدها : الجملة المخبر بها ، وقد مضت ، ومن ثمّ کان مردودا قول ابن الطراوة فی «لو لا زید لأکرمتک» : إن لأکرمتک هو الخبر ، وقول ابن عطیة فی (فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ) إن لأملأن خبر الحق الأول فیمن قرأه بالرفع ، وقوله إن التقدیر أن أملأ مردود ؛ لأن أن تصیر الجملة مفردا ، وجواب القسم لا یکون مفردا ، بل الخبر فیهما محذوف ، أی لو لا زید موجود ، والحق قسمی ، کما فی «لعمرک لأفعلنّ».
والثانی : الجملة الموصوف بها ، ولا یربطها إلا الضمیر : إما مذکورا نحو (حَتَّی تُنَزِّلَ عَلَیْنا کِتاباً نَقْرَؤُهُ) أو مقدرا إما مرفوعا کقوله :
[*مدرس افغانی]
إن یقتلوک فإنّ قتلک لم یکن ***عارا علیک ، وربّ قتل عار [31]
أی هو عار ، أو منصوبا کقوله :
745- [حمیت حمی تهامة بعد نجد] ***وما شیء حمیت بمستباح
[ص 612 و 633]
أی حمیته ، أو مجرورا نحو (وَاتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً ، وَلا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ ، وَلا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ ، وَلا هُمْ یُنْصَرُونَ) فإنه علی تقدیر فیه أربع مرات ، وقراءة الأعمش (فسبحان الله حینا تمسون
[شماره صفحه واقعی : 578]
1) فی نسخة «تحتاج إلی رابط».
وحینا تصبحون) علی تقدیر فیه مرتین ، وهل حذف الجار والمجرور معا أو حذف الجار وحده فانتصب الضمیر واتصل بالفعل کما قال :
746- ویوما شهدناه سلیما وعامرا***[قلیلا سوی الطّعن النّهال نوافله]
أی شهدنا فیه ، ثم حذف منصوبا؟ قولان : الأول عن سیبویه ، والثانی عن أبی الحسن ، وفی أمالی ابن الشّجری قال الکسائی : لا یجوز أن یکون المحذوف إلا الهاء ، أی أن الجار حذف أولا ، ثم حذف الضمیر ، وقال آخر : لا یکون المحذوف إلا فیه ، وقال أکثر النحویین منهم سیبویه والأخفش : یجوز الأمران ، والأقیس عندی الأول ، اه. وهو مخالف لما نقل غیره ، وزعم أبو حیان أن الأولی أن لا یقدر فی الآیة الأولی ضمیر ، بل یقدر أن الأصل یوما یوم لا تجزی ، بإبدال یوم الثانی من الأول ، ثم حذف المضاف ، ولا یعلم أن مضافا إلی جملة حذف ، ثم إن ادعی أن الجملة باقیة علی محلها من الجر فشاذ ، أو أنها أنیبت عن المضاف ، تکون الجملة مفعولا فی مثل هذا الموضع.
الثالث : الجملة الموصول بها الأسماء ، ولا یربطها غالبا إلا الضمیر : إما مذکورا نحو (الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ) ونحو (وَما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ) (وَفِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ) ونحو (یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ) وإما مقدرا نحو (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) ونحو (وما عملت أیدیهم) (وَفِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ) ونحو (وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ) والحذف من الصلة أقوی منه من الصفة ، ومن الصفة أقوی منه من الخبر.
وقد یربطها ظاهر یخلف الضمیر کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 579]
فیا ربّ لیلی أنت فی کلّ موطن (1)
وأنت الّذی فی رحمة الله أطمع [343]
وهو قلیل ، قالوا وتقدیره وأنت الذی فی رحمته ، وقد کان یمکنهم أن یقدروا فی رحمتک ، کقوله :
747- وأنت الّذین أخلفتنی ما وعدتنی ***[وأشمتّ بی من کان فیک یلوم]
وکأنهم کرهوا بناء قلیل علی قلیل ؛ إذ الغالب «أنت الّذی فعل» وقولهم «فعلت» قلیل. ولکنه مع هذا مقیس ، وأما «أنت الّذی قام زید» فقلیل غیر مقیس ، وعلی هذا فقول الزمخشری فی قوله تعالی : (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ) إنه یجوز کون العطف بثم علی الجملة الفعلیة ضعیف ؛ لأنه یلزمه أن یکون من هذا القلیل ، فیکون الأصل کفروا به ؛ لأن المعطوف علی الصلة صلة ؛ فلا بد من رابط ، وأما إذا قدر العطف علی الحمد لله وما بعده فلا إشکال.
الرابع : الواقعة حالا ، ورابطها إما الواو والضمیر نحو (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری) أو الواو فقط نحو (لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ) ونحو «جاء زید والشمس طالعة» أو الضمیر فقط نحو (تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) وزعم أبو الفتح فی الصورة الثانیة أنه لا بد من تقدیر الضمیر ، أی طالعة وقت مجیئه ، وزعم الزمخشری فی الثالثة أنها شاذة نادرة ، ولیس کذلک ؛ لورودها فی مواضع من التنزیل نحو (اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ) (فنبذوه وراء ظهورهم کانهم لا یعلمون) (وَاللهُ
[شماره صفحه واقعی : 580]
1) وفی روایة فیا رب أنت الله فی کل موطن
یَحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ) (وَما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعامَ) (وَیَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) وقد یخلو منهما لفظا فیقدر الضمیر نحو «مررت بالبر قفیز بدرهم» أو الواو کقوله یصف غائصا لطلب اللؤلؤ انتصف النهار وهو غائص وصاحبه لا یدری ما حاله :
748- نصف النّهار الماء غامره ***ورفیقه بالغیب لا یدری [ص 636]
الخامس : المفسرة لعامل الاسم المشتغل عنه نحو «زیدا ضربته ، أو ضربت أخاه ، أو عمرا وأخاه ، أو عمرا أخاه» إذا قدرت الأخ بیانا ، فإن قدرته بدلا لم یصحّ نصب الاسم علی الاشتغال ، ولا رفعه علی الابتداء ، وکذا لو عطفت بغیر الواو ، وقوله تعالی (وَالَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ) الذین : مبتدأ ، وتعسا : مصدر لفعل محذوف هو الخبر ، ولا یکون الذین منصوبا بمحذوف یفسره تعسا کما تقول «زیدا ضربا إیاه» وکذا لا یجوز «زیدا جدعا له» ولا «عمرا سقیا له» خلافا لجماعة منهم أبو حیان ؛ لأن اللام متعلقة بمحذوف ، لا بالمصدر لأنه لا یتعدی بالحرف ، ولیست لام التقویة لأنها لازمة ، ولام التقویة غیر لازمة ، وقوله تعالی (سَلْ بَنِی إِسْرائِیلَ کَمْ آتَیْناهُمْ مِنْ آیَةٍ) إن قدرت (الرَّحْمنِ) زائدة فکم مبتدأ أو مفعول لآتینا مقدرا بعده ، وإن قدرتها بیانا لکم کما هی بیان لما فی (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) لم یجز واحد من الوجهین ، لعدم الراجع حینئذ إلی کم ، وإنما هی مفعول ثان مقدم ، مثل «أعشرین درهما أعطیتک» وجوّز الزمخشری فی کم الخبریة والاستفهامیة ، ولم یذکر النحویون أن کم الخبریة تعلّق العامل عن العمل ، وجوّز بعضهم زیادة من کما قدمنا ، وإنما تزاد بعد الاستفهام بهل خاصة ، وقد یکون
[شماره صفحه واقعی : 581]
تجویزه ذلک علی قول من لا یشترط کون الکلام غیر موجب مطلقا ، أو علی قول من یشترطه فی غیر باب التمییز ، ویری أنها فی «رطل من زیت ، وخاتم من حدید» زائدة ، لا مبینة للجنس.
السادس والسابع : بدلا البعض والاشتمال ، ولا یربطهما إلا الضمیر : ملفوظا نحو (ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ) (یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِیهِ) أو مقدرا نحو (مَنِ اسْتَطاعَ) أی منهم ، ونحو (قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ) أی فیه ، وقیل : إن أل خلف عن الضمیر ، أی ناره ، وقال الأعشی :
749- لقد کان فی حول ثواء ثویته ***تقضّی لبانات ویسأم سائم
أی ثوبته فیه ، فالهاء من «ثویته» مفعول مطلق ، وهی ضمیر الثّواء ، لأن الجملة صفته ، والهاء رابط الصفة ، والضمیر المقدر رابط للبدل - وهو ثواء - بالمبدل منه وهو حول ، وزعم ابن سیده أنه یجوز کون الهاء من ثویته للحول علی الاتساع فی ضمیر الظرف بحذف کلمه فی ، ولیس بشی ، لخلو الصفة حینئذ من ضمیر الموصوف ، ولاشتراط الرابط فی بدل البعض وجب فی نحو قولک «مررت بثلاثة زید وعمرو» القطع بتقدیر منهم ، لأنه لو اتبع لکان بدل بعض من غیر ضمیر.
تنبیه - إنما لم یحتج بدل الکل إلی رابط لأنه نفس المبدل منه فی المعنی ، کما أن الجملة التی هی نفس المبتدأ لا تحتاج إلی رابط لذلک.
الثامن : معمول الصفة المشبهة ، ولا یربطه أیضا إلا الضمیر : إما ملفوظا به نحو «زید حسن وجهه» أو «وجها منه» أو مقدرا نحو «زید حسن وجها» أی منه ، واختلف فی نحو «زید حسن الوجه» بالرفع ؛ فقیل : التقدیر
[شماره صفحه واقعی : 582]
منه ، وقیل : أل خلف عن الضمیر ، وقال تعالی (وَإِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ) جنات بدل أو بیان ، والثانی یمنعه البصریین ؛ لأنه لا یجوز عندهم أن یقع عطف البیان فی النکرات ، وقول الزمخشری إنه معرفة لأن عدنا علم علی الإقامة بدلیل (جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ) لو صح تعینت البدلیة بالاتفاق ، إذ لا تبین المعرفة النکرة ، ولکن قوله ممنوع ، وإنما عدن مصدر عدن ، فهو نکرة ، والتی فی الآیة بدل لا نعت ، و (مُفَتَّحَةً) حال من جنات لاختصاصها بالإضافة ، أو صفة لها ، لا صفة لحسن ؛ لأنه مذکر ، ولأن البدل لا یتقدم علی النعت ، و (الْأَبْوابُ) مفعول ما لم یسمّ فاعله أو بدل من ضمیر مستتر ، والأول أولی ؛ لضعف مثل «مررت بامرأة حسنة الوجه» وعلیهما فلا بد من تقدیر أن الأصل الأبواب منها أو أبوابها ، ونابت أل عن الضمیر ، وهذا البدل بدل بعض لا اشتمال خلافا للزمخشری.
التاسع : جواب اسم الشرط المرفوع بالابتداء ، ولا یربطه أیضا إلا الضمیر : إما مذکورا نحو (فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ) أو مقدرا أو منوبا عنه نحو (فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِی الْحَجِّ) أی منه ، أو الأصل فی حجه ،
[*مدرس افغانی]
وأما قوله تعالی (بَلی مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ وَاتَّقی فَإِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ) (وَمَنْ یَتَوَلَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ) وقول الشاعر :
750- فمن تکن الحضارة أعجبته ***فأیّ رجال بادیة ترانا؟
فقال الزمخشری فی الآیة الأولی : إن الرابط عموم المتقین ، والظاهر أنه لا عموم فیها ، وأن المتقین مساوون لمن تقدم ذکره ، وإنما الجواب فی
[شماره صفحه واقعی : 583]
الآیتین والبیت محذوف وتقدیره فی الآیة الأولی : یحبه الله ، وفی الثانیة : یغلب ، وفی البیت : فلسنا علی صفته.
العاشر : العاملان فی باب التنازع ، فلا بد من ارتباطهما إما بعاطف کما فی «قام وقعد أخواک» أو عمل أوّلهما فی ثانیهما نحو (وَأَنَّهُ کانَ یَقُولُ سَفِیهُنا عَلَی اللهِ شَطَطاً وَأَنَّهُمْ ظَنُّوا کَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللهُ أَحَداً) أو کون ثانیهما جوابا للأول ، إما جوابیة الشرط نحو (تَعالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللهِ) ونحو (آتُونِی أُفْرِغْ عَلَیْهِ قِطْراً) أو جوابیة السؤال نحو (یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ) أو نحو ذلک من أوجه الارتباط ، ولا یجوز «قام قعد زید» ولذلک بطل قول الکوفیین إن من التنازع قول أمریء القیس :
کفانی - ولم أطلب - قلیل من المال [414]
وإنه حجة علی رجحان اختیار إعمال الأول ، لأن الشاعر فصیح وقد ارتکبه مع لزوم حذف مفعول الثانی وترک إعمال الثانی مع تمکنه منه وسلامته من الحذف والصواب أنه لیس من التنازع فی شیء ، لاختلاف مطلوبی العاملین ، فإن کفانی طالب للقلیل ، وأطلب طالب للملک محذوفا للدلیل ، ولیس طالبا للقلیل ، لئلا یلزم فساد المعنی ، وذلک لأن التنازع یوجب تقدیر قوله ولم أطلب معطوفا علی کفانی ، وحینئذ یلزم کونه مثبتا ، لأنه حینئذ داخل فی حیز الامتناع المفهوم من لو ، وإذا امتنع النفی جاء الإثبات ، فیکون قد أثبت طلبه للقلیل بعد ما نفاه بقوله :
ولو أن ما أسعی لأدنی معیشة
[شماره صفحه واقعی : 584]
صوت
[*مدرس افغانی]
وإنما لم یجز أن یقدر مستأنفا لأنه لا ارتباط حینئذ بینه وبین کفانی ؛ فلا تنازع بینهما.
فإن قلت : لم لا یجوز التنازع علی تقدیر الواو للحال ، فإنک إذا قلت «لو دعوته لأجابنی غیر متوان» أفادت لو انتفاء الدعاء والإجابة دون انتفاء عدم التوانی حتی یلزم إثبات التوانی؟
قلت : أجاز ذلک قوم منهم ابن الحاجب فی شرح المفصل ووجّه به قول الفارسی والکوفیین إن البیت من التنازع وإعمال الأول ، وفیه نظر ؛ لأن المعنی حینئذ لو ثبت أنی أسعی لأدنی معیشة لکفانی القلیل فی حالة أنی غیر طالب له ؛ فیکون انتفاء کفایة القلیل المقیدة بعدم طلبه موقوفا علی طلبه له ؛ فیتوقف عدم الشیء علی وجوده.
ولهذه القاعدة أیضا بطن قول بعضهم فی (فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ) إن فاعل تبین ضمیر راجع إلی المصدر المفهوم من أن وصلتها بناء علی أن تبین وأعلم قد تنازعاه کما فی «ضربنی وضربت زیدا» ؛ إذ لا ارتباط بین تبین وأعلم ، علی أنه لو صح لم یحسن حمل التنزیل علیه ؛ لضعف الإضمار قبل الذکر فی باب التنازع ، حتی إن الکوفیین لا یجیزونه البتة ، وضعف حذف مفعول العامل الثانی إذا أهمل ک- «ضربنی وضربت زید» حتی إن البصریین لا یجیزونه إلا فی الضرورة.
والصواب أن مفعول أطلب «الملک» محذوفا کما قدمنا ، وأن فاعل تبین ضمیر مستتر : إما للمصدر ، أی فلما تبین له تبین کما قالوا فی (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) أو لشیء دل علیه الکلام ، أی فلما تبین له الأمر أو ما أشکل علیه ، ونظیره «إذا کان غدا فأتنی» أی إذا کان
[شماره صفحه واقعی : 585]
هو ، أی ما نحن علیه من سلامة.
الحادی عشر : ألفاظ التوکید الأول ، وإنما یربطها الضمیر الملفوظ به نحو «جاء زید نفسه ، والزیدان کلاهما ، والقوم کلّهم» ومن ثمّ کان مردودا قول الهروی فی الذخائر تقول «جاء القوم جمیعا» علی الحال ، و «جمیع» علی التوکید ، وقول بعض من عاصرناه فی قوله تعالی : (هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً) : إن جمیعا توکید لما ، ولو کان کذا لقیل جمیعه ، ثم التوکید بجمیع قلیل ، فلا یحمل علیه التنزیل ، والصواب أنه حال ، وقول الفراء والزمخشری فی قراءة بعضهم (إنا کلا فیها) : إن کلا توکید ، والصواب أنها بدل ، وإبدال الظاهر من ضمیر الحاضر بدل کلّ جائز إذا کان مفیدا للإحاطة ، نحو «قمتم ثلاثتکم» وبدل الکل لا یحتاج إلی ضمیر ، ویجوز لکل أن تلی العوامل إذا لم تتصل بالضمیر ، نحو «جاءنی کلّ القوم» فیجوز مجیئها بدلا ، بخلاف «جاءنی کلهم» فلا یجوز إلا فی الضرورة ، فهذا أحسن ما قیل فی هذه القراءة ، وخرّجها ابن مالک علی أن کلا حال ، وفیه ضعفان : تنکیر کل بقطعها عن الإضافة لفظا ومعنی ، وهو نادر ، کقول بعضهم «مررت بهم کلّا» أی جمیعا ، وتقدیم الحال علی عاملها الظرفی.
واحترزت بذکر الأول عن أجمع وأخواته ، فإنها إنما تؤکد بعد کل ، نحو (فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 586]
وهی عشرة :
أحدها : التعریف ، نحو «غلام زید» (1).
الثانی : التخصیص ، نحو «علام امرأة» (2)والمراد بالتخصیص الذی لم یبلغ درجة التعریف ؛ فإن «غلام رجل» أخصّ من غلام ، ولکنه لم یتمیز بعینه کما یتمیز «غلام زید».
الثالث : التخفیف ، ک- «ضارب زید ، وضاربا عمرو ، وضاربو بکر» إذا أردت الحال أو الاستقبال ؛ فإن الأصل فیهن أن یعملن النصب ، ولکن الخفض أخفّ (3)منه ؛ إذ لا تنوین معه ولا نون ، ویدلّ علی أن هذه الإضافة لا تفید التعریف قولک «الضاربا زید ، والضاربو زید» ولا یجتمع علی الاسم تعریفان ، وقوله تعالی : (هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ) ولا توصف النکرة بالمعرفة ، وقوله تعالی : (ثانِیَ عِطْفِهِ) وقول أبی کبیر :
751- فأتت به حوش الفؤاد مبطّنا***[سهدا إذا ما نام لیل الهوجل]
ولا تنتصب المعرفة علی الحال ، وقول جریر :
752- یا ربّ غابطنا لو کان یطلبکم ***[لاقی مباعدة منکم وحرمانا]
ولا تدخل ربّ علی المعارف ، وفی التحفة أن ابن مالک ردّ علی ابن الحاجب فی قوله «ولا تفید إلا تخفیفا» فقال : بل تفید أیضا التخصص ،
[شماره صفحه واقعی : 587]
فإن «ضارب زید» أخصّ من «ضارب» وهذا سهو ؛ فإن «ضارب زید» أصله «ضارب زیدا» بالنصب ، ولیس أصله ضاربا فقط ؛ فالتخصیص حاصل بالمعمول قبل أن تأنی الإضافة.
فإن لم یکن الوصف بمعنی الحال والاستقبال ؛ فإضافته محضة تفید التعریف والتخصیص ؛ لأنها لیست فی تقدیر الانفصال.
وعلی هذا صحّ وصف اسم الله تعالی بمالک یوم الدین ، قال الزمخشری : أرید باسم الفاعل هنا : إما الماضی ، کقولک «هو مالک عبیده أمس» أی مالک الأمور یوم الدین علی حد (وَنادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ) ولهذا قرأ أبو حنیفة (ملک یوم الدین) وإما الزمان المستمر کقولک «هو مالک العبید» فإنه بمنزلة قولک مولی العبید ، اه ملخصا.
[*مدرس افغانی]
وهو حسن ، إلا أنه نقض هذا المعنی الثانی عند ما تکلم علی قوله تعالی : (وَجَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ) فقال : قریء بجر الشمس والقمر عطفا علی اللیل ، وبنصبهما بإضمار جعل أو عطفا علی محل اللیل ، لأن اسم الفاعل هنا لیس فی معنی المضی فتکون إضافته حقیقیة ، بل هو دال علی جعل مستمر فی الأزمنة المختلفة ، ومثله (فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوی) و (فالِقُ الْإِصْباحِ) کما تقول «زید قادر عالم» ولا تقصد زمانا دون زمان ، اه.
وحاصله أن إضافة الوصف إنما تکون حقیقیة إذا کان بمعنی الماضی ، وأنه إذا کان لإفادة حدث مستمر فی الأزمنة کانت إضافته غیر حقیقیة ، وکان عاملا ، ولیس الأمر کذلک.
الرابع : إزالة القبح أو التجوز ، ک- «مررت بالرجل الحسنِ الوجهِ»
[شماره صفحه واقعی : 588]
فإن الوجه إن رفع قبح الکلام ، لخلو الصفة لفظا عن ضمیر الموصوف ، وإن نصب حصل التجوز بإجرائک الوصف القاصر مجری المتعدی.
الخامس : تذکیر المؤنث کقوله :
753- إنارة العقل مکسوف بطوع هوی ***وعقل عاصی الهوی یزداد تنویرا
ویحتمل أن یکون منه (إِنَّ رَحْمَتَ اللهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ) ویبعده (لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ) فذکّر الوصف حیث لا إضافة ، ولکن ذکر الفراء أنهم التزموا التذکیر فی «قریب» إذا لم یرد قرب النسب ، قصدا للفرق ، وأما قول الجوهری «إن التذکیر لکون التأنیث مجازیا» فوهم ، لوجوب التأنیث فی نحو «الشّمس طالعة ، والموعظة نافعة» وإنما یفترق حکم المجازی والحقیقی الظاهرین ، لا المضمرین.
السادس : تأنیث المذکر ، کقولهم «قطعت بعض أصابعه» وقریء (تلتفطه بعض السیارة) ویحتمل أن یکون منه (فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها) (وَکُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها) أی من الشّفا ، ویحتمل أن الضمیر للنار ، وفیه بعد ، لأنهم ما کانوا فی النار حتی ینفذوا منها ، وأن الأصل فله عشر حسنات أمثالها ؛ فالمعدود فی الحقیقة الموصوف ، وهو مؤنث ، وقال :
754- طول اللّیالی أسرعت فی نقضی ***نقضن کلی ونقضن بعضی
وقال :
755- وما حبّ الدّیار شغفن قلبی ***[ولکن حبّ من سکن الدّیارا]
[شماره صفحه واقعی : 589]
وأنشد سیبویه :
756- وتشرق بالقول الّذی قد أذعته ***کما شرقت صدر القناة من الدّم
وإلی هذا البیت یشیر ابن حزم الظاهریّ فی قوله :
757- تجنّب صدیقا مثل ما ، واحذر الّذی ***یکون کعمرو بین عرب وأعجم
فإنّ صدیق السّوء یزری ، وشاهدی ***(کما شرقت صدر القناة من الدّم)
ومراده بما الکنایة عن الرجل الناقص کنقص ما الموصولة ، وبعمرو الکنایة عن الرجل المرید أخذ ما لیس له کأخذ عمرو الواو فی الخط.
وشرط هذه المسألة والتی قبلها صلاحیة المضاف للاستغناء عنه ؛ فلا یجوز «أمة زید جاء» ولا «غلام هند ذهبت» ومن ثمّ ردّ ابن مالک فی التوضیح قول أبی الفتح فی توجیهه قراءة أبی العالیة (لا تنفع نفسا إیمانها) بتأنیث الفعل : إنه من باب «قطعت بعض أصابعه» لأن المضاف لو سقط هنا لقیل نفسا لا تنفع بتقدیم المفعول لیرجع إلیه الضمیر المستتر المرفوع الذی ناب عن الإیمان فی الفاعلیة ، ویلزم من ذلک تعدّی فعل المضمر المتصل إلی ظاهره نحو قولک «زید ظلم» ترید أنه ظلم نفسه ، وذلک لا یجوز.
السابع : الظرفیة ، نحو (تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ) وقوله :
أنا أبو المنهال بعض الأحیان [679]
وقال المتنبی :
[شماره صفحه واقعی : 590]
أیّ یوم سررتنی بوصال ***لم تسؤنی ثلاثة بصدود [118]
وأی فی البیت استفهامیة یراد بها النفی ، لا شرطیة ؛ لأنه لو قیل مکان ذلک «إن سررتنی» انعکس المعنی ، لا یقال : یدلّ علی أنها شرطیة أن الجملة المنفیة إن استؤنفت ولم تربط بالأولی فسد المعنی لأنا نقول : الرّبط حاصل بتقدیرها صفة لوصال ، والرابط محذوف ، أی لم ترعنی بعده ، ثم حذفا دفعة أو علی التدریج ، أو حالا من تاء المخاطب ، والرابط فاعلها ، وهی حال مقدرة ، أو معطوفة بفاء محذوفة فلا موضع لها ، أی ما سررتنی غیر مقدر أنک تروعنی ، ومن روی ثلاثة بالرفع فالحالیة ممتنعة ؛ لعدم الرابط.
الثامن : المصدریة ، نحو (وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ) فأیّ : مفعول مطلق ناصبه ینقلبون ، ویعلم : معلقة عن العمل بالاستفهام ، وقال :
ستعلم لیلی أیّ دین تداینت ***وأیّ غریم للتّقاضی غریمها [657]
أیّ الأولی واجبة النصب بما بعدها کما فی الآیة ، إلا أنها [هنا] مفعول به ، کقولک «تداینت مالا» لا مفعول مطلق ؛ لأنها لم تضف لمصدر ، والثانیة واجبة الرفع بالابتداء مثلها فی (لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصی) (وَلَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذاباً).
[*مدرس افغانی]
التاسع : وجوب التصدیر ؛ ولهذا وجب تقدیم المبتدأ فی نحو «غلام من عندک» والخبر فی نحو «صبیحه أیّ یوم سفرک» والمفعول فی نحو
[شماره صفحه واقعی : 591]
«غلام أیّهم أکرمت» ومن ومجرورها فی نحو «من غلام أیّهم أنت أفضل» ووجب الرفع فی نحو «علمت أبو من زید» وإلی هذا یشیر قول بعض الفضلاء :
758- علیک بأرباب الصّدور ؛ فمن غدا***مضافا لأرباب الصّدور تصدّرا
وإیّاک أن ترضی صحابة ناقص ***فتنحطّ قدرا من علاک وتحقرا
فرفع أبو من ثم خفض مزمّل ***یبیّن قولی مغریا ومحذّرا
والإشارة بقوله «ثم خفض مزمّل» إلی قول امریء القیس :
759- کأنّ أبانا فی عرانین وبله ***کبیر أناس فی بجاد مزمّل [ص 683]
وذلک أن «مزمّلا» صفة لکبیر ، فکان حقه الرفع ، ولکنه خفض لمجاورته المخفوض (1).
والعاشر : الإعراب ، نحو «هذه خمسة عشر زید» فیمن أعربه ، والأکثر البناء.
والحادی عشر : البناء ، وذلک فی ثلاثة أبواب :
أحدهما : أن یکون المضاف مبهما کغیر ومثل ودون ، وقد استدل علی ذلک بأمور : منها قوله تعالی : (وَحِیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ ما یَشْتَهُونَ) (ومنّا دون ذلک قاله الأخفش ، وخولف ، وأجیب عن الأول بأن نائب الفاعل ضمیر المصدر ، أی وحیل هو ، أی الحول ، کما فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 592]
1) فی نسخة «لمجاورته للمخفوض» وکلتاهما صحیحة.
760- وقالت : متی یبخل علیک ویعتلل ***یسؤک ، وإن یکشف غرامک تدرب (1)
أی ویعتلل هو ، أی الاعتلال ، ولا بدّ عندی من تقدیر «علیک» مدلولا علیها بالمذکورة ، وتکون حالا من المضمر ؛ لیتقید بها فتفید ما لم یفده الفعل ، وعن الثانی بأنه [علی] حذف الموصوف ، أی ومنا قوم دون ذلک کقولهم «منّا ظعن ومنّا أقام» أی منا فریق ظعن ومنا [فریق] أقام ، ومنها قوله تعالی : (لَقَدْ تَقَطَّعَ بَیْنَکُمْ) فیمن فتح بینا ، قاله الأخفش ، ویؤیده قراءة الرفع ، وقیل : بین ظرف ، والفاعل ضمیر مستتر راجع إلی مصدر الفعل ، أی لقد وقع النقطع ، أو إلی الوصل ؛ لأن (وَما نَری مَعَکُمْ شُفَعاءَکُمُ) یدل علی التهاجر ، وهو یستلزم عدم التواصل ، أو إلی (ما کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) علی أن الفعلین تنازعاه ، ویؤید التأویل قوله :
761- أهمّ بأمر الحزم لو أستطیعه ***وقد حیل بین العیر والنّزوان
بفتح «بین» مع إضافته لمعرب ، ومنها قوله تعالی : (إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ) فیمن فتح مثلا ، وقراءة بعض السلف (أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ ما أَصابَ) بالفتح ، وقول الفرزدق :
إذ هم قریش وإذ ما مثلهم بشر [120]
وزعم ابن مالک أن ذلک لا یکون فی «مثل» لمخالفتها للمبهمات ؛ فإنها تثنی وتجمع کقوله تعالی : (إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ) وقول الشاعر :
والشّرّ بالشر عند الله مثلان [81]
[شماره صفحه واقعی : 593]
1) فی نسخة «تذرب» بذال معجمة وفسرها الأمیر بقوله «أی یحتد لسانک وینطق».
وزعم أن «حقا» اسم فاعل من حقّ یحق ، وأصله حاقّ فقصر ، کما قیل برّ وسرّ ونمّ ؛ ففیه ضمیر مستتر ، ومثل : حال منه ، وأن فاعل یصیبکم ضمیره تعالی لتقدمه فی (وَما تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللهِ) ومثل : مصدر ، وأما بیت الفرزدق ففیه أجوبة مشهورة ، ومنها قوله :
لم یمنع الشّرب منها غیر أن نطقت ***حمامة فی غصون ذات أو قال [260]
فغیر : فاعل لیمنع وقد جاء مفتوحا ، ولا یأتی فیه بحث ابن مالک ؛ لأن قولهم «غیران وأغیار» لیس بعربی.
ولو کان المضاف غیر مبهم لم یبن ، وأما قول الجرجانی وموافقیه إن «غلامی» ونحوه مبنی فمردود ، ویلزمهم بناء «غلامک ، وغلامه» ولا قائل بذلک.
الباب الثانی : أن یکون المضاف زمانا مبهما ، والمضاف إلیه «إذ» نحو (وَمِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ) و (مِنْ عَذابِ یَوْمِئِذٍ) یقرآن بجر یوم وفتحه.
الثالث : أن یکون زمانا مبهما والمضاف إلیه فعل مبنی ، بناء أصلیا کان بناء کقوله :
762- علی حین عاتبت المشیب علی الصّبا***وقلت : ألمّا أصح والشّیب وازع؟
أو بناء عارضا کقوله.
763- لأجتذبن منهنّ قلبی تحلّما***علی حین یستصبین کلّ حلیم
رویا بالفتح ، وهو أرجح من الإعراب عند ابن مالک ، ومرجوح عند ابن عصفور.
[شماره صفحه واقعی : 594]
فإن کان المضاف إلیه فعلا معربا أو جملة اسمیة ، فقال البصریون : یجب الإعراب ، والصحیح جواز البناء ، ومنه قراءة نافع (هذا یَوْمُ یَنْفَعُ الصَّادِقِینَ) بفتح یوم ، وقراءة غیر أبی عمرو وابن کثیر (یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ) بالفتح ، وقال :
764- إذا قلت هذا حین أسلو یهیجنی ***نسیم الصّبا من حیث یطّلع الفجر
وقال آخر :
765- ألم تعلمی - یا عمرک الله - أنّنی ***کریم علی حین الکرام قلیل
وأنّی لا أخزی إذا قیل : مملق ***سخیّ ، وأخزی أن یقال : بخیل
رویا بالفتح.
ویحکی أن ابن الأخضر سئل بحضرة ابن الأبرش عن وجه النصب فی قول النابغة :
766- أتانی - أبیت اللّعن - أنّک لمتنی ***وتلک الّتی تستکّ منها المسامع
مقالة أن قد قلت : سوف أناله ، ***وذلک من تلقاء مثلک رائع
فقال :
767- [إذا کنت فی قوم فصاحب خیارهم] ***ولا تصحب الأردی فتردی مع الرّدی
[*مدرس افغانی]
فقیل له : الجواب ، فقال ابن الأبرش : قد أجاب ، یرید أنه لما أضیف إلی المبنی اکتسب منه البناء ؛ فهو مفتوح لا منصوب ، ومحله الرفع بدلا من «أنک لمتنی» وقد روی بالرفع ، وهذا الجواب عندی غیر جید ، لعدم إبهام المضاف ، ولو صحّ لصح البناء فی نحو «غلامک ، وفرسه» ونحو هذا مما لا قائل به ، وقد مضی أن ابن مالک منع البناء فی «مثل» مع إبهامها
[شماره صفحه واقعی : 595]
لکونها تثنی وتجمع ، فما ظنک بهذا؟ وإنما هو منصوب علی إسقاط الباء ، أو بإضمار أعنی أو علی المصدریة ، وفی البیت إشکال لو سأل السائل عنه لکان أولی ، وهو إضافة «مقالة» إلی «أن قد قلت» فإنه فی التقدیر : مقالة قولک ، ولا یضاف الشیء إلی نفسه ، وجوابه أن الأصل مقالة فحذف التنوین للضرورة لا للاضافة ، وأن وصلتها بدل من مقالة ، أو من «أنک لمتنی» أو خبر لمحذوف ، وقد یکون الشاعر إنما قاله «مقالة ان» بإثبات التنوین ونقل حرکة الهمزة ، فأنشده الناس بتحقیقها ، فاضطروا إلی حذف التنوین ، ویروی «ملامة» وهو مصدر للمتنی المذکورة ، أو لأخری محذوفة.
وهی عشرون :
أحدها : کونه علی فعل بالضم کظرف وشرف ، لأنه وقف علی أفعال السجایا وما أشبهها مما یقوم بفاعله ولا یتجاوزه ، ولهذا یتحوّل المتعدّی قاصرا إذا حوّل وزنه إلی فعل لغرض المبالغة والتعجب ، نحو ضرب الرجل وفهم بمعنی ما أضربه وأفهمه ، وسمع «رحبتکم الطّاعة» و «أن بشرا طلع الیمن» ولا ثالث لهما ، ووجههما أنهما ضمّنا معنی وسع وبلغ.
والثانی والثالث : کونه علی فعل بالفتح أو فعل بالکسر ووصفهما علی فعیل ، نحو ذلّ وقوی.
والرابع : کونه علی أفعل بمعنی صار ذا کذا نحو «أغدّ البعیر ، وأحصد الزرع» إذا صارا (1)ذوی غدّة وحصاد.
[شماره صفحه واقعی : 596]
1) فی نسخة «أی صارا - إلخ».
والخامس : کونه علی افعللّ کافشعرّ واشمأزّ.
السادس : کونه علی افوعلّ کاکوهدّ الفرخ إذا ارتعد.
السابع : کونه علی افعنلل بأصالة اللامین کاحرنجم بمعنی اجتمع.
الثامن : کونه علی افعنلل بزیادة أحد اللامین کاقعنس الجمل إذا أبی أن ینقاد.
التاسع : کونه علی افعنلی کاحر نبی الدیک إذا انتفش ، وشذ قوله :
768- قد جعل النّعاس یغرندینی ***أطرده عنّی ویسرندینی
ولا ثالث لهما ، ویغرندینی - بالغین المعجمة - یعلونی ویغلبنی ، وبمعناه یسرندینی.
العاشر : کونه علی استفعل وهو دال علی التحوّل کاستحجر الطین ، وقولهم «إن البغاث بأرضنا یستنسر».
الحادی عشر : کونه علی وزن انفعل نحو انطلق وانکسر.
الثانی عشر : کونه مطاوعا لمتعد إلی واحد نحو کسرته فانکسر وأزعجته فانزعج.
فإن قلت : قد مضی عدّ انفعل.
قلت : نعم لکن تلک علامة لفظیة وهذه معنویة ، وأیضا فالمطاوع لا یلزم وزن انفعل ، تقول : ضاعفت الحسنات فتضاعفت ، وعلمته فتعلّم ، وثلمته فتثلم ، وأصله أن المطاوع ینقص عن المطاوع درجة کألبسته الثوب فلبسه ، وأقمته فأقام ، وزعم ابن بری أن الفعل ومطاوعه قد یتفقان فی التعدّی لاثنین نحو استخبرته الخبر فأخبرنی الخبر ، واستفهمته الحدیث
[شماره صفحه واقعی : 597]
فأفهمنی الحدیث ، واستعطیته درهما فأعطانی درهما ، وفی التعدی لواحد نحو استفتیته فأفتانی ، واستنصحته فنصحنی ، والصواب ما قدمته لک ، وهو قول النحویین ،
[*مدرس افغانی]
وما ذکره لیس من باب المطاوعة ، بل من باب الطلب والإجابة (1)، وإنما حقیقة المطاوعة أن یدل أحد الفعلین علی تأثیر ویدل الآخر علی قبول فاعله لذلک التأثیر.
الثالث عشر : أن یکون رباعیا مزیدا فیه نحو تدحرج واحرنجم واقشعرّ واطمأنّ.
الرابع عشر : أن یضمّن معنی فعل قاصر ، نحو قوله تعالی (وَلا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ) (فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) (أَذاعُوا بِهِ) (وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی) (لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی) وقولهم «سمع الله لمن حمده» وقوله :
769- [وإن تعتذر بالمحل من ذی ضروعها***إلی الضّیف] یجرح فی عراقیها نصلی
فإنها ضمّنت معنی ولا تنب ویخرجون ، وتحدثوا ، وبارک ، ولا یصغون ، واستجاب ، وبعث أو یفسد.
والستة الباقیة أن یدل علی سجیة کلؤم وجبن وشجع ، أو علی عرض کفرح وبطر وأشر وحزن وکسل ، أو علی نظافة کطهر ووضؤ ، أو دنس کنجس ورجس وأجنب ، أو علی لون کاحمرّ واخضرّ وأدم واحمارّ واسوادّ ، أو حلیة کدعج وکحل وشنب وسمن وهزل.
تنبیه : فی فصیح ثعلب فی باب المشدّد : فلان یتعهّد ضیعته ، قال
[شماره صفحه واقعی : 598]
1) فی نسخة «والإباحة»
ابن درستویه : ولا یجوز عنده یثعاهد ؛ لأنه لا یکون عند أصحابه إلا من اثنین ، ولا یکون متعدّیا ، ویرده قوله :
تجاوزت أحراسا إلیها ومعشرا [423]
وأجاز الخلیل یتعاهد ، وهو قلیل ، وسأل الحکم بن قنبر أبا زید عنها فمنعها ، وسأل یونس فأجازها ، فجمع بینهما ، وکان عنده ستة من فصحاء العرب ، فسئلوا عنها فامتنعوا من یتعاهد ، فقال یونس : یا أبا زید کم من علم استفدناه کنت أنت سببه ، ونقل ابن عصفور عن ابن السّید أنه قال فی قول أبی ذؤیب :
بینا تعانقه الکماة وروغه ***یوما أتیح له جریء سلفع [602]
إن من رواه بجر التعانق مخطئ ؛ لأن تفاعل لا یتعدی ، ثم رد علیه بأنه إن کان قبل دخول التاء متعدیا إلی اثنین فإنه یبقی بعد دخولها متعدیا إلی واحد ، نحو عاطیته الدراهم وتعاطینا الدراهم ، وإن کان متعدیا إلی واحد فإنه یصیر قاصرا ، نحو تضارب زید وعمرو ، إلا قلیلا نحو جاوزت زیدا وتجاوزته ، وعانقته وتعانقته ، اه وإنما ذکر ابن السید أن تعانق لا یتعدی ، ولم یذکر أن تفاعل لا یکون متعدیا ، وأیضا فلم یخصّ الرد بروایة الجر ، ولا معنی لذلک.
[شماره صفحه واقعی : 599]
وهی سبعة :
أحدها : همزة أفعل نحو (أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ) (رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَأَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ) (وَاللهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ، ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیها وَیُخْرِجُکُمْ إِخْراجاً) وقد ینقل المتعدّی إلی واحد بالهمزة إلی التعدی إلی اثنین نحو «ألبست زیدا ثوبا ، وأعطیته دینارا» ولم ینقل متعد إلی اثنین بالهمزة إلی التعدی إلی ثلاثة إلا فی «رأی ، وعلم» وقاسه الأخفش فی أخواتهما الثلاثة القلبیة نحو ظن وحسب وزعم ، وقیل : النقل بالهمزة کله سماعی ، وقیل : قیاسی فی القاصر والمتعدی إلی واحد ، والحقّ أنه قیاسی فی القاصر ، سماعی فی غیره ، وهو ظاهر مذهب سیبویه.
الثانی : ألف المفاعلة ، تقول فی جلس زید ومشی وسار «جالست زیدا ، وما اشیته ، وسایرته».
الثالث : صوغه علی فعلت بالفتح افعل بالضم لإفادة الغلبة ، تقول «کرمت زیدا» بالفتح - أی غلبته الکرم.
الرابع : صوغه علی استفعل للطلب أو النسبة إلی الشیء ک- «استخرجت المال ، واستحسنت زیدا ، واستقبحت الظلم» وقد ینقل ذو المفعول الواحد إلی اثنین ، نحو «استکتبته الکتاب ، واستغفرت الله الذنب» ، وإنما جاز «استغفرت الله من الذنب» لتضمنه معنی استتبت ، ولو استعمل علی أصله لم یجز فیه ذلک ، وهذا قول ابن الطراوة وابن عصفور ، وأما قول أکثرهم إن استغفر من باب اختار فمردود.
[شماره صفحه واقعی : 600]
الخامس : تضعیف العین ، تقول فی فرح زید «فرّحته» ومنه (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها) (هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ) وزعم أبو علی أن التضعیف فی هذا للمبالغة لا للتعدیة ؛ لقولهم «سرت زیدا» وقوله :
770- [فلا تجزعن من سیرة أنت سرتها] ***فأوّل راض سنّة من یسیرها
وفیه نظر ؛ لأن «سرته» قلیل ، وسیّرته کثیر ، بل قیل : إنه لا یجوز «سرته» وإنه فی البیت علی إسقاط الباء توسعا ، وقد اجتمعت التعدیة بالباء والتضعیف فی قوله تعالی (نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِیلَ مِنْ قَبْلُ هُدیً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ) وزعم الزمخشری أن بین التعدیتین فرقا ؛ فقال : لما نزّل القرآن منجما والکتابان جملة واحدة جیء بنزّل فی الأول وأنزل فی الثانی ، وإنما قال هو فی خطبة الکشاف «الحمد لله الذی أنزل القرآن کلاما مؤلفا منظما ، ونزّله بحسب المصالح منجما» لأنه أراد بالأول أنزله من اللوح المحفوظ إلی السماء الدنیا وهو الإنزال المذکور فی (إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ) وفی قوله تعالی (شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ) وأما قول القفال : إن المعنی الذی أنزل فی وجوب صومه أو الذی أنزل فی شأنه فتکلّف لا داعی إلیه ، وبالثانی تنزیله من السماء الدنیا إلی رسول الله صلّی الله علیه و (آله و) سلّم نجوما فی ثلاث وعشرین سنة.
ویشکل علی الزمخشری قوله تعالی (وَقالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً) فقرن نزل بجملة واحدة ، وقوله تعالی (وَقَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللهِ یُکْفَرُ بِها) وذلک إشارة إلی قوله تعالی (وَإِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا) الآیة ، وهی آیة واحدة.
[شماره صفحه واقعی : 601]
والنقل بالتضعیف سماعی فی القاصر کما مثلنا ، وفی المتعدی لواحد نحو «علّمته الحساب ، وفهّمته المسالة» ولم یسمع فی المتعدی لاثنین ، وزعم الحریری أنه یجوز فی علم المتعدیة لاثنین أن ینقل بالتضعیف إلی ثلاثة ، ولا یشهد له سماع ولا قیاس ، وظاهر قول سیبویه أنه سماعی مطلقا ، وقیل : قیاسی فی القاصر والمتعدی إلی واحد.
[*مدرس افغانی]
السادس : التضمین ؛ فلذلک عدی رحب وطلع إلی مفعول لمّا تضمنا معنی وسع وبلغ ، وقالوا : فرقت زیدا ، و (سَفِهَ نَفْسَهُ) لتضمنهما معنی خاف وامتهن أو أهلک.
ویختص التضمین عن غیره من المعدّیات بأنه قد ینقل الفعل [إلی] أکثر من درجة ، ولذلک عدی ألوت بقصر الهمزة بمعنی قصرت إلی مفعولین بعد ما کان قاصرا ، وذلک فی قولهم «لا آلوک نصحا ، ولا آلوک جهدا» لما ضمن معنی لا أمنعک ، ومنه قوله تعالی (لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً) وعدی أخبر وخبّر وحدّت وأنبأ ونبّأ إلی ثلاثة لما ضمنت معنی أعلم وأری بعد ما کانت متعدیة إلی واحد بنفسها وإلی آخر بالجار ، نحو (أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ ، فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ) (نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ).
السابع : إسقاط الجار توسعا نحو (وَلکِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا) أی علی سر ، أی نکاح (أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ) أی عن أمره (وَاقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ) أی علیه ، وقول الزجاج إنه ظرف ردّه الفارسیّ بأنه مختص بالمکان الذی یرصد فیه ؛ فلیس مبهما ، وقوله :
کما عسل الطّریق الثّعلب [3]
[شماره صفحه واقعی : 602]
أی فی الطریق ، وقول ابن الطراوة إنه ظرف مردود أیضا بأنه غیر مبهم ، وقوله إنه اسم لکل ما یقبل الاستطراق فهو مبهم لصلاحیته لکل موضع منازع فیه ، بل هو اسم لما هو مستطرق.
ولا یحذف الجار قیاسا إلا مع أنّ وأن ، وأهمل النحویون هنا ذکر کی مع تجویزهم فی نحو «جئت کی تکرمنی» أن تکون کی مصدریة واللام مقدرة والمعنی لکی تکرمنی ، وأجازوا أیضا کونها تعلیلیة وأن مضمرة بعدها ، ولا یحذف مع کی إلا لام العلة ؛ لأنها لا یدخل علیها جار غیرها ، بخلاف أختیها ، قال الله تعالی (وَبَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ) (شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ) أی بأن لهم ، وبأنه (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ) أی فی أن ، أو عن ، علی خلاف فی ذلک بین المفسرین ، ومما یحتملهما قوله :
771- ویرغب أن یبنی المعالی خالد***ویرغب أن یرضی صنیع الألائم
أنشده ابن السیّد ، فإن قدر «فی» أولا و «عن» ثانیا فمدح ، وإن عکس فذم ، ولا یجوز أن یقدّر فیهما معا فی أو عن ؛ للتناقض.
ومحل أنّ وأن وصلتهما بعد حذف الجار نصب عند الخلیل وأکثر النحویین حملا علی الغالب فیما ظهر فیه الإعراب مما حذف منه ، وجوّز سیبویه أن یکون المحلّ جرا ، فقال بعد ما حکی قول الخلیل : ولو قال إنسان إنه جر لکان قولا قویا ، وله نظائر نحو قولهم «لاه أبوک» وأما نقل جماعة منهم ابن مالک أن الخلیل یری أن الموضع جر وأن سیبویه یری أنه نصب فسهو.
ومما یشهد لمدعی الجر قوله تعالی (وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ
[شماره صفحه واقعی : 603]
اللهِ أَحَداً) (إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ) أصلهما لا تدعوا مع الله أحدا لأن المساجد لله ، وفاعبدون لأن هذه.
ولا یجوز تقدیم منصوب الفعل علیه إذا کان أنّ وصلتها ، لا تقول «أنک فاضل عرفت» وقوله :
772- وما زرت لیلی أن تکون حبیبة***إلیّ ، ولا دین بها أنا طالبه
رووه بخفض «دین» عطفا علی محل «أن تکون» ؛ إذ أصله لأن تکون ، وقد یجاب بأنه عطف علی توهّم دخول اللام ، وقد یعترض بأنّ الحمل علی العطف علی المحل أظهر من الحمل علی العطف علی التوهم ، ویجاب بأن القواعد لا تثبت بالمحتملات.
وهنا معدّ ثامن ذکره الکوفیون ، وهو تحویل حرکة العین ، یقال : کسی زید ، بوزن فرح ، فیکون قاصرا ، قال :
773- وأن یعرین إن کسی الجواری ***فتنبو العین عن کرم عجاف (1)
فإذا فتحت السین صار بمعنی ستر وغطّی ، وتعدّی إلی واحد ، کقوله :
774- وأرکب فی الرّوع خیفانة***کسا وجهها سعف منتشر
أو بمعنی أعطی کسوه وهو الغالب ، فیتعدی إلی اثنین ، نحو کسوت زیدا جبّة ، قالوا : وکذلک شترت عینه بکسر التاء قاصر بمعنی انقلب جفنها ، وشتر الله عینه بفتحها متعد [بمعنی] قلبها ، وهذا عندنا من باب المطاوعة ، یقال : شتره فشتر کما یقال ثرمه فثرم وثلمه فثلم ، ومنه کسوته الثوب فکسیه ، ومنه البیت ، ولکن حذف فیه المفعول.
[شماره صفحه واقعی : 604]
1) عن کرم - بالراء کما فی اللسان وکامل المبرد - أی ذوات کرم.
صوت
[*عرفانیان]
و هی عشرة :
و کثیرا ما تزلّ الأقدام بسبب ذلک.
وأول واجب علی المعرب أن یفهم معنی ما یعربه ، مفردا أو مرکبا ، ولهذا لا یجوز إعراب فواتح السور علی القول بأنها من المتشابه الذی استأثر الله تعالی بعلمه.
ولقد حکی لی أن بعض مشایح الإقراء أعرب لتلمیذ له بیت المفصّل.
775- لا یبعد الله التلبّب وال***غارات إذ قال الخمیس : نعم
فقال : نعم حرف جواب ، ثم طلبا محل الشاهد فی البیت ، فلم یجداه ، فظهر لی حینئذ حسن لغة کنانة فی نعم الجوابیة وهی نعم بکسر
[شماره صفحه واقعی : 605]
العین ، وإنما نعم هنا واحد الأنعام ، وهو خبر لمحذوف ، أی هذه نعم ، وهو محل الشاهد.
وسألنی أبو حیّان - وقد عرض اجتماعنا - علام عطف «بحقلّد» من قول زهیر :
776- تقیّ نقیّ لم یکثر غنیمة***بنهکة ذی قربی ولا بحقلّد
فقلت : حتی أعرف ما الحقلّد ، فنظرناه فإذا هو سیء الخلق ، فقلت : هو معطوف علی شیء متوهم ؛ إذ المعنی لیس بمکثر غنیمة ، فاستعظم ذلک.
[*عرفانیان]
وقال الشلوبین : حکی لی أن نحویا من کبار طلبة الجزولی سئل عن إعراب (کَلالَةً) من قوله تعالی (وَإِنْ کانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ) فقال : أخبرونی ما الکلالة ، فقالوا له : الورثة إذا لم یکن فیهم أب فماعلا ولا ابن فما سفل ، فقال : فهی إذا تمییز ، وتوجیه قوله أن یکون الأصل : وإن کان رجل یرثه کلالة ، ثم حذف الفاعل وبنی الفعل للمفعول فارتفع الضمیر واستتر ، ثم جیء بکلالة تمییزا ، ولقد أصاب هذا النحویّ فی سؤاله ، وأخطأ فی جوابه ؛ فإن التمییز بالفاعل بعد حذفه نقض للغرض الذی حذف لأجله ، وتراجع عما بنیت الجملة علیه من طیّ ذکر الفاعل فیها ؛ ولهذا لا یوجد فی کلامهم مثل ضرب أخوک رجلا ، وأما قراءة من قرأ (یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ) بفتح الباء - فالذی سوّغ فیها أن یذکر الفاعل بعد ما حذف أنه إنما ذکر فی جملة أخری غیر التی حذف فیها.
وکإعراب هذا المعرب کلالة تمییزا قول بعضهم فی هذا البیت :
[شماره صفحه واقعی : 606]
777- یبسط للأضیاف وجها رحبا***بسط ذراعیه لعظم کلبا
إن الأصل کما بسط کلب ذراعیه ، ثم جیء بالمصدر وأسند للمفعول فرفع ، ثم أضیف إلیه ، ثم جیء بالفاعل تمییزا.
والصواب فی الآیة أنّ (کَلالَةً) بتقدیر مضاف ، أی ذا کلالة ، وهو إمّا حال من ضمیر (یُورَثُ) فکان ناقصة ، ویورث خبر ، أو تامة فیورث صفة ، وإما خبر فیورث صفة ، ومن فسّر الکلالة بالمیت الذی لم یترک ولدا ولا والدا فهی أیضا حال أو خبر ، ولکن لا یحتاج إلی تقدیر مضاف ، ومن فسّرها بالقرابة فهی مفعول لأجله.
أما البیت فتخریجه علی القلب ، وأصله کما بسط ذراعاه کلبا ، ثم جیء بالمصدر وأضیف للفاعل المقلوب عن المفعول ، وانتصب کلبا علی المفعول المقلوب عن الفاعل.
[*عرفانیان]
وها أنا مورد بعون الله أمثلة متی بنی فیها علی ظاهر اللفظ ولم ینظر فی موجب المعنی حصل الفساد ، وبعض هذه الأمثلة وقع للمعربین فیه وهم بهذا السبب ، وستری ذلک معینا.
فأحدها : قوله تعالی : (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوالِنا ما نَشؤُا) فإنّه یتبادر إلی الذهن عطف (أَنْ نَفْعَلَ) علی (أَنْ نَتْرُکَ) ، وذلک باطل ؛ لأنه لم یأمرهم أن یفعلوا فی أموالهم ما یشاؤن ، وإنما هو عطف علی ما ؛ فهو معمول للتّرک ، والمعنی أن نترک أن نفعل ، نعم من قرأ تفعل وتشاء - بالتاء لا بالنون - فالعطف علی (أَنْ نَتْرُکَ).
وموجب الوهم المذکور أن المعرب یری أن والفعل مرتین ، وبینهما حرف العطف.
ونظیر هذا سواء أن یتوهم فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 607]
لن ما رأیت (1)أبا یزید مقاتلا***أدع القتال وأشهد الهیجاء [461]
أن الفعلین متعاطفان ، حین یری فعلین مضارعین منصوبین ، وقد بینت فی فصل لمّا أن ذلک خطأ ، وأنّ «أدع» منصوب بلن ، وأشهد معطوف علی القتال.
الثانی : قوله تعالی : (وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوالِیَ مِنْ وَرائِی) فإن المتبادر تعلّق من بخفت ، وهو فاسد فی المعنی ، والصواب تعلقه بالموالی ؛ لما فیه من معنی الولایة ، أی خفت ولایتهم من بعدی وسوء خلافتهم ، أو بمحذوف هو حال من الموالی أو مضاف إلیهم ، أی کائنین من ورائی ، أو فعل الموالی من ورائی ، وأما من قرأ (خفت) بفتح الخاء وتشدید الفاء وکسر التاء فمن متعلقة بالفعل المذکور.
[*عرفانیان]
الثالث : قوله تعالی (وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلی أَجَلِهِ) فإن المتبادر تعلّق إلی بتکتبوه ، وهو فاسد ؛ لاقتضائه استمرار الکتابة إلی أجل الدّین ، وإنما هو حال ، أی مستقرا فی الذمة إلی أجله.
ونظیره قوله تعالی : (فَأَماتَهُ اللهُ مِائَةَ عامٍ) فإن المتبادر انتصاب مائة بأماته ، وذلک ممتنع مع بقائه علی معناه الوضعی ، لأن الإمانة سلب الحیاة وهی لا تمتد ، والصواب أن یضمّن أماته معنی ألبثه ، فکأنه قیل فألبثه الله بالموت مائة عام ، وحینئذ یتعلق به الظرف بما فیه من المعنی العارض له بالتضمین ، أی معنی اللبث لا معنی الإلباث ؛ لأنه کالإماتة فی عدم
[شماره صفحه واقعی : 608]
1) کتبت فی فصل لما (ص 283) «لما رأیت - إلخ» لقصد الإلغاز ؛ لیسأل «أین جواب لما» کما قال المؤلف هناک ، وحقیقته أن یکتب کما هنا.
الامتداد ؛ فلو صح ذلک لعلّقناه بما فیه من معناه الوضعی ، ویصیر هذا التعلق بمنزلته فی قوله تعالی (قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ ، قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ).
[*عرفانیان]
وفائدة التضمین : أن یدلّ بکلمة واحدة علی معنی کلمتین ، یدلک علی ذلک أسماء الشرط والاستفهام.
ونظیره أیضا قوله علیه الصلاة والسّلام : «کلّ مولود یولد علی الفطرة حتّی یکون أبواه هما اللّذان یهوّدانه وینصرانه» لا یجوز أن یعلق حتی بیولد ؛ لأن الولادة لا تستمر إلی هذه الغایة ، بل الذی یستمر إلیها کونه علی الفطرة ؛ فالصواب تعلیقها بما تعلقت به علی ، وأن علی متعلقة بکائن محذوف منصوب علی الحال من الضمیر فی بولد ، ویولد خبر کل.
الرابع : قول الشاعر :
778- ترکت بنا لوحا ، ولو شئت جادنا***بعید الکری ثلج بکرمان ناصح
فإن المتبادر تعلّق بعید الکری بجاد ، والصواب تعلیقه بما فی ثلج من معنی بارد ، إذ المراد وصفها بأن ریقها یوجد عقب الکری باردا ، فما الظن به فی غیر ذلک الوقت؟ لا أنه یتمنّی أن تجود له [به بعید] الکری دون ما عداه من الأوقات ، واللّوح - بفتح اللام - العطش.
الخامس : قوله تعالی (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ) فإن المتبادر تعلق مع ببلغ ، قال الزمخشری : أن فلما بلغ أن یسعی مع أبیه فی أشغاله وحوائجه ، قال : ولا یتعلق مع ببلغ ؛ لاقتضائه أنهما [بلغا] معا حد السعی ، ولا بالسعی ؛ لأن صلة المصدر لا تتقدم علیه ، وإنما هی متعلقة بمحذوف علی أن یکون بیانا ، کأنه قیل : فلما بلغ الحدّ الذی یقدر فیه علی السعی ،
[شماره صفحه واقعی : 609]
فقیل : مع من؟ فقیل : مع أعطف الناس علیه وهو أبوه ، أی أنه لم یستحکم قوته بحیث یسعی مع غیر مشفق.
[*عرفانیان]
السادس : قوله تعالی (اللهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ) فإن المتبادر أن حیث ظرف مکان ؛ لأنه المعروف فی استعمالها ، ویردّه أن المراد أنه تعالی یعلم المکان المستحقّ للرسالة ، لا أن علمه فی المکان ؛ فهو مفعول به ، لا مفعول فیه ، وحینئذ لا ینتصب بأعلم إلا علی قول بعضهم بشرط تأویله بعالم ، والصواب انتصابه بیعلم (1)محذوفا دلّ علیه أعلم.
السابع : قوله تعالی (فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ) فإن المتبادر تعلّق إلی بصرهنّ ، وهذا لا یصح إذا فسّر صرهنّ بقطّعهن ، وإنما تعلقه بخذ ، وأما إن فسر بأملهنّ فالتعلق به ، وعلی الوجهین یجب تقدیر مضاف ، أی إلی نفسک ؛ لأنه لا یتعدی فعل المضمر المتصل إلی ضمیره المتصل إلا فی باب ظن نحو (أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ) فیمن ضم الباء ، ویجب تقدیر هذا المضاف فی نحو (وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهْبِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ) وقوله :
هوّن علیک فإنّ الأمور***بکفّ الإله مقادیرها [232]
وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 610]
1) ارجع إلی مبحث حیث فی ص 131.
ودع عنک نهبا صیح فی حجرانه [242]
قوله «حجراته» بفتحتین أی نواحیه ، وقول ابن عصفور إن عن وعلی فی ذلک اسمان کما فی قوله :
غدت من علیه بعد ما تمّ ظمؤها [231]
وقوله :
فلقد أرانی للرّماح دریئة***من عن یمینی مرّة وأمامی [240]
دفعا للمحذور المذکور وهم ؛ لأن معنی علی الاسمیة فوق ، ومعنی عن الاسمیة جانب ، ولا یتأتیان هنا ، ولأن ذلک لا یتأتی مع إلی ؛ لأنها لا تکون اسما.
الثامن : قوله تعالی (یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ) فإن المتبادر تعلق من بأغنیاء لمجاورته له ، ویفسده أنهم متی ظنّهم ظانّ قد استغنوا من تعففهم علم أنهم فقراء من المال ؛ فلا یکون جاهلا بحالهم ، وإنما هی متعلقة بیحسب ، وهی للتعلیل.
[*عرفانیان]
التاسع : قوله تعالی (أَلَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی إِذْ قالُوا) فإن المتبادر تعلق إذ بفعل الرؤیة ، ویفسده أنه لم ینته علمه أو نظره إلیهم فی ذلک الوقت ، وإنما العامل مضاف محذوف ، أی ألم تر إلی قصتهم أو خبرهم ، إذ التعجب إنما هو من ذلک ، لا من ذواتهم.
[شماره صفحه واقعی : 611]
العاشر : قوله تعالی (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی ، وَمَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً) فإن المتبادر تعلق الاستثناء بالجملة الثانیة ،
[*عرفانیان]
وذلک فاسد ، لاقتضائه أن من اغترف غرفة بیده لیس منه ، ولیس کذلک ، بل ذلک مباح لهم ، وإنما هو مستثنی من الأولی ، ووهم أبو البقاء فی تجویزه کونه مستثنی من الثانیة ، وإنما سهل الفصل بالجملة الثانیة لأنها مفهومة من الأولی المفصولة ، لأنه إذا ذکر أن الشارب لیس منه اقتضی مفهومه أن من لم یطعمه منه ، فکان الفصل به کلا فصل.
الحادی عشر : قوله تعالی (فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ) فإن المتبادر تعلق إلی باغسلوا ، وقد ردّه بعضهم بأن ما قبل الغایة لا بدّ أن یتکرر قبل الوصول إلیها ، تقول «ضربته إلی أن مات» ویمتنع «قتلته إلی أن مات» وغسل الید لا یتکرر قبل الوصول إلی المرفق ، لأن الید شاملة لرؤوس الأنامل والمناکب وما بینهما ، قال : فالصواب تعلق إلی بأسقطوا محذوفا ، ویستفاد من ذلک دخول المرافق فی الغسل ، لأن الإسقاط قام الإجماع علی أنه لیس من الأنامل ، بل من المناکب ، وقد انتهی إلی المرافق ، والغالب أن ما بعد إلی بکون غیر داخل ، بخلاف حتی ، وإذا لم یدخل فی الإسقاط بقی داخلا فی المأمور بغسله ، وقال بعضهم : الأیدی فی عرف الشرع اسم للأکفّ فقط ، بدلیل آیة السرقة ، وقد صح الخبر باقتصاره صلّی الله علیه و (آله و) سلّم فی التیمم علی مسح الکفین ، فکان ذلک تفسیرا للمراد بالأیدی فی آیة التیمم. قال : وعلی هذا فإلی غایة للغسل ، لا للاسقاط ، قلت : وهذا إن سلّم فلا بد من تقدیر محذوف أیضا ، أی ومدّوا الغسل إلی المرافق ، إذ لا یکون غسل ما وراء الکف غایة لغسل الکف.
[شماره صفحه واقعی : 612]
الثانی عشر : قول ابن درید :
779- إنّ امرأ القیس جری إلی مدی ***فاعتاقه حمامه دون المدی
فإن المتبادر تعلق إلی بجری ، ولو کان کذلک لکان الجری قد انتهی إلی ذلک المدی ، وذلک مناقض لقوله :
فاعتاقه حمامه دون المدی
وإنما «إلی مدی» متعلق بکون خاصّ منصوب علی الحال ، أی طالبا إلی مدی ،
[*عرفانیان]
ونظیره قوله أیضا یصف الحاج :
780- ینوی الّتی فضّلها ربّ العلی ***لمّا دحا تربتها علی البنی
فإن قوله «علی البنی» متعلق بأبعد الفعلین ، وهو فضّل ، لا بأقربهما وهو دحا بمعنی بسط ، لفساد المعنی.
الثالث عشر : ما حکاه بعضهم من أنه سمع شیخا یعرب لتلمیذه (قَیِّماً) من قوله تعالی (وَلَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَیِّماً) صفة لعوجا ، قال : فقلت له : یا هذا کیف یکون العوج قیما؟ وترّحمت علی من وقف من القرّاء علی ألف التنوین فی (عِوَجاً) وقفة لطیفة دفعا لهذا التوهم ، وإنما (قَیِّماً) حال : إما من اسم محذوف هو وعامله ، أی أنزله قیما ؛ وإمّا من الکتاب ، وجملة النفی معطوفة علی الأول ومعترضة علی الثانی ، قالوا : ولا تکون معطوفة ؛ لئلا یلزم العطف علی الصلة قبل کمالها ، وإما من الضمیر المجرور باللام إذا أعید إلی الکتاب لا إلی مجرور علی ، أو جملة النفی وقیما حالان من الکتاب ، علی أن الحال یتعدّد ، وقیاس قول الفارسی فی
[شماره صفحه واقعی : 613]
الخبر إنه لا یتعدد مختلفا بالإفراد والجملة أن یکون الحال کذلک ، لا یقال : قد صح ذلک فی النعت نحو (وَهذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ) بل قد ثبت فی الحال فی نحو (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکاری) ثم قال سبحانه (وَلا جُنُباً) لأن الحال بالخبر أشبه ومن ثمّ اختلف فی تعددهما ، واتفق علی تعدد النعت ، وأما (جُنُباً) فعطف علی الحال ، لا حال ، وقیل : المنفیة حال ، و (قَیِّماً) بدل منها ، عکس «عرفت زیدا أبو من هو».
الرابع عشر : قول بعضهم فی (أَحْوی) إنه صفة لغثاء ، وهذا لیس بصحیح علی الإطلاق ، بل إذا فسر الأحوی بالأسود من الجفاف والیبس ، وأما إذا فسر بالأسود من شدة الخضرة لکثرة الریّ کما فسّر (مُدْهامَّتانِ) فجعله صفة لغثاء کجعل قیما صفة لعوجا ، وإنما الواجب أن تکون حالا من المرعی وأخر لتناسب الفواصل.
الخامس عشر : قول بعضهم فی قوله تعالی (فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراکِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِیَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ) فیمن رفع (جَنَّاتٍ) إنه عطف علی قنوان ، وهذا یقتضی أن جنات الأعناب تخرج من طلع النخل ، وإنما هو مبتدأ بتقدیر : وهناک جنات ، أو ولهم جنات ، ونظیره قراءة من قرأ (وَحُورٌ عِینٌ) بالرفع بعد قوله تعالی (یُطافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ) أی ولهم حور ، وأما قراءة السبعة (وَجَنَّاتٍ) بالنصب فبا لعطف علی (نَباتَ کُلِّ شَیْءٍ) وهو من باب (وَمَلائِکَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِیلَ وَمِیکالَ).
[*عرفانیان]
السادس عشر : قول ابن السیّد فی قوله تعالی (مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً) إن (مَنْ) فاعل بالمصدر ، ویردّه أن المعنی حینئذ ولله علی الناس أن
[شماره صفحه واقعی : 614]
یحجّ المستطیع ؛ فیلزم تأثیم جمیع الناس إذا تخلف مستطیع عن الحج ، وفیه مع فساد المعنی ضعف من جهة الصناعة ؛ لأن الإتیان بالفاعل بعد إضافة المصدر إلی المفعول شاذ ، حتی قیل : إنه ضرورة کقوله :
781- أفنی تلادی وما جمّعت من نشب ***قرع القواقیز أفواه الأباریق
فیمن رواه برفع أفواه ، والحق جواز ذلک فی النثر ، إلا أنه قلیل ، ودلیل الجواز هذا البیت ، فإنه روی بالرفع مع التمکن من النصب وهی الروایة الأخری ، وذلک علی أن القواقیز الفاعل ، والأفواه مفعول ، وصح الوجهان لأن کلا منهما قارع ومقروع ،
[*عرفانیان]
ومن مجیئه فی النثر الحدیث «وحجّ البیت من استطاع إلیه سبیلا» ولا یتأتی فیه ذلک الإشکال ؛ لأنه لیس فیه ذکر الوجوب علی الناس ، والمشهور فی (مَنْ) فی الآیة أنها بدل من الناس بدل بعض ، وجوز الکسائی کونها مبتدأ ، فإن کانت موصولة فخبرها محذوف ، أو شرطیة فالمحذوف جوابها ، والتقدیر علیهما : من استطاع فلیحج ؛ وعلیهن فالعموم مخصّص إما بالبدل أو بالجملة.
السابع عشر : قول الزمخشری فی قوله تعالی (یا وَیْلَتی أَعَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِیَ سَوْأَةَ أَخِی) إن انتصاب (أواری) فی جواب الاستفهام ، ووجه فساده أن جواب الشیء مسبّب عنه ، والمواراة لا تتسبب عن العجز وإنما انتصابه بالعطف علی (أَکُونَ) ومن هنا امتنع نصب (تصبح) فی قوله تعالی (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً) لأن إصباح الأرض مخضرة لا یتسبّب عن رؤیة إنزال المطر ، بل عن الإنزال نفسه ، وقیل : إنما لم ینصب لأن (أَلَمْ تَرَ) فی معنی قد رأیت ، أی أنه استفهام تقریری مثل (أَلَمْ نَشْرَحْ) وقیل : النصب جائز کما فی قوله
[شماره صفحه واقعی : 615]
تعالی (أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ) ولکن قصد هنا إلی العطف علی (أُنْزِلَ) علی تأویل تصبح بأصبحت ، والصواب القول الأول ، ولیس (أَلَمْ تَرَ) مثل (أَفَلَمْ یَسِیرُوا) لما بیناه.
الثامن عشر : قول بعضهم فی (فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللهِ قُرْباناً آلِهَةً) إن الأصل اتخذوهم قربانا ، وإن الضمیر وقربانا مفعولان ، وآلهة بدل من قربانا ، وقال الزمخشری : إن ذلک فاسد فی المعنی ، وإن الصواب أن آلهة هو المفعول الثانی ، وأن قربانا حال ، ولم یبین وجه فساد المعنی ؛ ووجهه أنهم إذا ذمّوا علی اتخاذهم قربانا من دون الله اقتضی مفهومه الحثّ علی أن یتّخذوا الله سبحانه قربانا ، کما أنک إذا قلت «أتتّخذ فلانا معلّما دونی؟» کنت آمرا له أن یتخذک معلما له دونه ، والله تعالی یتقرب إلیه بغیره ، ولا یتقرب به إلی غیره ، سبحانه.
[*عرفانیان]
التاسع عشر : قول المبرد فی قوله تعالی (أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) إن جملة (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) جملة دعائیة ، وردّه الفارسیّ بأنه لا یدعی علیهم بأن تحصر صدورهم عن قتال قومهم ، ولک أن تجیب بأن المراد الدعاء علیهم بأن یسلبوا أهلیّة القتال حتی لا یستطیعوا أن یقاتلوا أحدا البتة.
المتمم العشرین : قول أبی الحسن فی قوله تعالی (وَلَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِینَ) فیمن نون مائة إنه یجوز کون سنین منصوبا بدلا من ثلاث ، أو مجرورا بدلا من مائة ، والثانی مردود ، فإنه إذا أقیم مقام مائة فسد المعنی.
الحادی والعشرون : قول المبرد فی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ
[شماره صفحه واقعی : 616]
لَفَسَدَتا) : إن اسم الله تعالی بدل من آلهة ، ویردّه أن البدل فی باب الاستثناء مستثنی موجب له الحکم ، أما الأول فلأن الاستثناء إخراج ، و «ما قام أحد إلا زید» مفید لإخراج زید ، وأما الثانی فلأنه کلما صدق «ما قام أحد إلا زید» صدق «قام زید» واسم الله تعالی هنا لیس بمستثنی ولا موجب له الحکم ؛ أما الأول فلأن الجمع المنکّر لا عموم له فیستثنی منه ، ولأن المعنی حینئذ لو کان فیهما آلهة مستثنی منهم الله لفسدتا ، وذلک یقتضی أنه لو کان فیهما آلهة فیهم الله لم یفسدا ، وإنما المراد أن الفساد یترتّب علی تقدیر التعدد مطلقا ، وأما أنه لیس بموجب له الحکم فلأنه لو قیل لو کان فیهما الله لفسدتا لم یستقم. وهذا البحث یأتی فی مثال سیبویه «لو کان معنا رجل إلا زید لغلبنا» لأن رجلا لیس بعام فیستثنی منه ، ولأنه لو قیل لو کان معنا جماعة مستثنی منهم زید لغلبنا اقتضی أنه لو کان معهم جماعة فیهم زید لم یغلبوا ، وهذا وإن کان معنی صحیحا إلا أن المراد إنما هو أن زیدا وحده کاف.
فإن قیل : لا نسلم أن الجمع فی الآیة والمفرد فی المثال غیر عامین ؛ لأنهما واقعان فی سیاق لو ، وهی للامتناع ، والامتناع انتفاء.
قلت : لو صح ذلک لصح أن یقال لو کان فیهما من أحد ، ولو جاءنی دیّار ولو جاءنی فأکرمه بالنصب لکان کذا وکذا ، واللازم ممتنع.
[*عرفانیان]
الثانی والعشرون : قول أبی الحسن الأخفش فی «کلّمته فاه إلی فیّ» إن انتصاب فاه علی إسقاط الخافض ، أی من فیه ، وردّه المبرد فقال : إنما یتکلم الإنسان من فی نفسه لا من فی غیره ، وقد یکون أبو الحسن إنما قال ذلک فی «کلمنی فاه إلی فیّ» أو قاله فی ذلک وحمله علی القلب لفهم
[شماره صفحه واقعی : 617]
المعنی ؛ فلا یرد علیه سؤال أبی العباس ، فلنعدل إلی مثال غیر هذا.
حکی عن الیزیدی أنه قال فی قول العرجیّ :
782- أظلوم إنّ مصابکم رجلا***ردّ السّلام تحیّة ظلم
[ص 673]
إن الصواب رجل بالرفع خبر لإنّ ، وعلی هذا الإعراب یفسد المعنی المراد فی البیت ، ولا یتحصل له معنی ألبتة ، وله حکایة مشهورة بین أهل الأدب.
رووا عن أبی عثمان المازنی أن بعض أهل الذمّة بذل له مائة دینار علی أن یقرئه کتاب سیبویه ، فامتنع من ذلک مع ما کان به من شدّة احتیاج ، فلامه تلمیذه المبرد ، فأجابه بأن الکتاب مشتمل علی ثلثمائة وکذا وکذا آیة من کتاب الله تعالی ، فلا ینبغی تمکین ذمیّ من قراءتها ، ثمّ قدّر أن غنّت جاریة بحضرة الواثق بهذا البیت ، فاختلف الحاضرون فی نصب رجل ورفعه ، وأصرّت الجاریة علی النصب ، وزعمت أنها قرأته علی أبی عثمان کذلک ، فأمر الواثق بإشخاصه من البصرة ، فلما حضر أوجب النصب ، وشرحه بأن مصابکم بمعنی إصابتکم ، ورجلا مفعوله ، وظلم الخبر ، ولهذا لا یتم المعنی بدونه ، قال : فأخذ الیزیدیّ فی معارضتی ، فقلت له : هو کقولک «إن ضربک زیدا ظلم» فاستحسنه الواثق ، ثم أمر له بألف دینار ، وردّه مکرما ، فقال للمبرد : ترکنا لله مائة دینار فعوضنا ألفا.
صوت
[*عرفانیان]
و ها أنا مورد لک أمثلة من ذلک.
أحدها : قول بعضهم فی (وَثَمُودَ فَما أَبْقی) إن ثمودا مفعول
[شماره صفحه واقعی : 618]
مقدم ، وهذا ممتنع ، لأن لما النافیة الصّدر ، فلا یعمل ما بعدها فیما قبلها ، وإنما هو معطوف علی (عاداً) أو هو بتقدیر وأهلک ثمودا ، وإنما جاء :
ونحن عن فضلک ما استغنینا [137]
لأنه شعر ، مع أن المعمول ظرف ، وأما قراءة عمرو بن فائد (مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ) بتنوین شر ، فما بدل من شر ، بتقدیر مضاف ، أی من شر شر ما خلق ، وحذف الثانی لدلالة الأول.
الثانی : قول بعضهم فی إذ من قوله تعالی (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنادَوْنَ لَمَقْتُ اللهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمانِ فَتَکْفُرُونَ) إنها ظرف للمقت الأول ، أو للثانی ، وکلاهما ممنوع ، أما امتناع تعلیقه بالثانی فلفساد المعنی ، لأنهم لم یمقتوا أنفسهم ذلک الوقت ، وإنما یمقتونها فی الآخرة.
ونظیره قول من زعم فی (یَوْمَ تَجِدُ) إنه ظرف لیحذرکم ، حکاه مکی ، قال : وفیه نظر ، والصواب الجزم بأنه خطأ ، لأن التحذیر فی الدنیا لا فی الآخرة ، ولا یکون مفعولا به لیحذرکم کما فی (وَأَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ) لأن یحذر قد استوفی مفعولیه ، وإنما هو نصب بمحذوف تقدیره اذکروا أو احذروا.
وأما امتناع تعلیقه بالأول - وهو رأی جماعة منهم الزمخشری - فلاستلزامه الفصل بین المصدر ومعموله بالأجنبی ، ولهذا قالوا فی قوله :
783- وهنّ وقوف ینتظرن قضاءه ***بضاحی غداة أمره وهو ضامز
إن الباء متعلقة بقضائه ، لا بوقوف ولا بینتظرن ، لئلا یفصل بین قضائه وأمره بالأجنبی ، ولا حاجة إلی تقدیر ابن الشجری وغیره أمره معمولا لقضی محذوفا لوجود ما یعمل ،
[*عرفانیان]
ونظیر ما لزم الزمخشریّ هنا ما لزمه إذ علق
[شماره صفحه واقعی : 619]
(یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ) بالرجع من قوله تعالی (إِنَّهُ عَلی رَجْعِهِ لَقادِرٌ) وإذ علق أیاما بالصیام من قوله تعالی (کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ) فإن فی الأولی الفصل بخبر إنّ وهو لقادر ، وفی الثانی الفصل بمعمول کتب وهو کما کتب.
فإن قیل : لعله یقدر (کَما کُتِبَ) صفة للصیام ، فلا یکون متعلقا بکتب.
قلنا : یلزم محذور آخر ، وهو إتباع المصدر قبل أن یکمل معموله ، ونظیر اللازم له علی هذا التقدیر ما لزمه إذ قال فی قوله تعالی (وَصَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللهِ وَکُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ) : إن المسجد عطف علی سبیل الله ، وإنه حینئذ من جملة معمول المصدر ، وقد عطف (کُفْرٌ) علی المصدر قبل مجیئه.
والصواب أن الظروف الثلاثة متعلقة بمحذوف ، أی مقتکم إذ تدعون ، وصوموا أیاما ، ویرجعه یوم تبلی السرائر ، ولا ینتصب یوم بقادر ، لأن قدرته تعالی لا تتقید بذلک الیوم ولا بغیره ، ونظیره فی التعلق بمحذوف (یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَةَ لا بُشْری یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ) ألا تری أن الیوم لو علّق ببشری لم یصح من وجهین : أنه مصدر ، وأنه اسم للا ،
[*عرفانیان]
وأما (أَلا یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ) فعلی الخلاف فی جواز تقدم منصوب لیس علیها.
والصواب أن خفض (الْمَسْجِدِ) بباء محذوفة لدلالة ما قبلها علیها ، لا بالعطف ، ومجموع الجار والمجرور عطف علی (بِهِ) ، ولا یکون خفض المسجد بالعطف علی الهاء ، لأنه لا یعطف علی الضمیر المخفوض إلا بإعادة الخافض.
[شماره صفحه واقعی : 620]
ومن أمثلة ذلک قول المتنبی :
784- وفاؤکما کالرّبع أشجاه طاسمه ***بأن تسعدا والدّمع أشفاه ساجمه
وقد سأل أبو الفتح المتنبی عنه ، فأعرب «وفاؤکما کالربع» مبتدأ وخبره ، وعلق الباء بوفاؤکما ، فقال له : کیف تخبر عن اسم لم یتم؟ فأنشده قول الشاعر :
785- لسنا کمن جعلت إیاد دارها***تکریت تمنع حبّها أن یحصدا
أی أن «إباد» بدل من من قبل مجیء معمول جعلت وهو دارها ، والصواب تعلیق دارها وبأن تسعدا بمحذوف ،
[*عرفانیان]
أی جعلت ووفیتما ، ومعنی البیت وفاؤکما یا صاحبیّ بما وعدتمانی به من الإسعاد بالبکاء عند ربع الأحبة إنما یسلینی إذا کان یدمع ساجم ، أی هامل ، کما أن الربع إنما یکون أبعث علی الحزن إذا کان دارسا.
الثالث : تعلیق جماعة الظروف من قوله تعالی : (لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللهِ لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ) ومن قوله علیه الصلاة والسّلام : «لا مانع لما أعطیت ، ولا معطی لما منعت» باسم لا ، وذلک باطل عند البصریین ، لأن اسم لا حینئذ مطول ، فیجب نصبه وتنوینه ، وإنما التعلیق فی ذلک بمحذوف إلا عند البغدادیین ، وقد مضی.
والرابع ، وهو عکس ذلک : تعلیق بعضهم الظرف من قوله تعالی : (وَلَوْ لا فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ) بمحذوف : أی کائن علیکم ، وذلک ممتنع عند الجمهور ، وإنما هو متعلق بالمذکور وهو الفضل ، لأن خبر المبتدأ بعد لو لا واجب الحذف ، ولهذا لحن المعری فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 621]
فلو لا الغمد یمسکه لسالا [442]
الخامس : قول بعضهم فی (وَمِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ) : إن الظرف کان صفة لأمة ، ثم قدم علیها فانتصب علی الحال ، وهذا یلزم منه الفصل بین العاطف والمعطوف بالحال ، وأبو علی لا یجیزه بالظرف ، فما الظن بالحال التی هی شبیهة بالمفعول به؟ ومثله قول أبی حیان فی (فَاذْکُرُوا اللهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً) إن (أَشَدَّ) حال کان فی الأصل صفة لذکرا.
السادس : قول الحوفی : إن الباء من قوله تعالی (فَناظِرَةٌ بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ) متعلقة بناظرة ، ویردّه أن الاستفهام له الصّدر ، ومثله قول ابن عطیة فی (قاتَلَهُمُ اللهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ) : إنّ أنی ظرف لقاتلهم الله ،
[*عرفانیان]
وأیضا فیلزم کون یؤفکون لا موقع لها حینئذ ، والصواب تعلقهما بما بعدهما.
ونظیرهما قول المفسرین فی (ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ) : إن المعنی إذا أنتم تخرجون من الأرض ، فعلّقوا ما قبل إذا بما بعدها ، حکی ذلک عنهم أبو حاتم فی کتاب الوقف والابتداء ، وهذا لا یصح فی العربیة.
وقول بعضهم فی (مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا) : إن ملعونین حال من معمول ثقفوا أو أخذوا ، ویردّه أن الشرط له الصّدر. والصواب أنه منصوب علی الذم ، وأما قول أبی البقاء إنه حال من فاعل (یُجاوِرُونَکَ) فمردود ، لأن الصحیح أنه لا یستثنی بأداة واحدة دون عطف شیئان.
وقول آخر فی (وَکانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ) : إن فی متعلقة بزاهدین
[شماره صفحه واقعی : 622]
المذکور ، وهذا ممتنع إذا قدرت أل موصولة وهو الظاهر ، لأن معمول الصلة لا یتقدم علی الموصول ، فیجب حینئذ تعلقها بأعنی محذوفة ، أو بزاهدین محذوفا مدلولا علیه بالمذکور ، أو بالکون المحذوف الذی تعلق به من الزاهدین ، وأما إن قدرت أل للتعریف فواضح.
[*عرفانیان]
السابع : قول بعضهم فی بیت المتنبی یخاطب الشیب :
786- ابعد بعدت بیاضا لا بیاض له ***لأنت أسود فی عینی من الظّلم
إن من متعلقة بأسود ، وهذا یقتضی کونه اسم تفضیل ، وذلک ممتنع فی الألوان ، والصحیح أن «من الظلم» صفة لأسود ، أی أسود کائن من جملة الظلم ، وکذا قوله :
787- یلقاک مرتدیا بأحمر من دم ***ذهبت بخضرته الطّلی والأکبد «من دم» إما تعلیل ، أی أجمر من أجل التباسه بالدم ، أو صفة کأن السیف لکثرة التباسه بالدم صار دما.
الثامن : قول بعضهم فی «سقیا لک» إن اللام متعلقة بسقیا ، ولو کان کذا لقیل سقیا إیاک ، فإن سقی یتعدی بنفسه.
فإن قیل : اللام للتقویة مثل (مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ).
فلام التقویة لا تلزم ، ومن هنا امتنع فی (وَالَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ) کون الذین نصبا علی الاشتغال ، لأن لهم لیس متعلقا بالمصدر.
التاسع : قول الزمخشری فی (وَمِنْ آیاتِهِ مَنامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهارِ وَابْتِغاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ) : إنه من اللف والنشر ، وإن المعنی منامکم وابتغاؤکم من فضله باللیل والنهار ، وهذا یقتضی أن یکون النهار معمولا للابتغاء مع
[شماره صفحه واقعی : 623]
تقدیمه علیه ، وعطفه علی معمول منامکم وهو باللیل ، وهذا لا یجوز فی الشعر ، فکیف فی أفصح الکلام؟
وزعم عصریّ فی تفسیر له علی سورتی البقرة وآل عمران فی قوله تعالی : (یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ) أن (مِنَ) متعلقة بحذر أو بالموت ، وفیهما تقدیم معمول المصدر ، وفی الثانی أیضا تقدیم معمول المضاف إلیه علی المضاف ، وحامله علی ذلک أنه لو علّقه بیجعلون وهو فی موضع المفعول له لزم تعدد المفعول له من غیر عطف ؛ إذ کان حذر الموت مفعولا له ، وقد أجیب بأن الأول تعلیل للجعل مطلقا ، والثانی تعلیل له مقیدا بالأول ، والمطلق والمقید غیران ، فالمعلل متعدد فی المعنی ، وإن اتحد فی اللفظ ، والصواب أن یحمل علی أن المنام فی الزمانین والابتغاء فیهما.
[*عرفانیان]
العاشر : قول بعضهم فی (قَلِیلاً ما تُؤْمِنُونَ) : إن ما بمعنی من ، ولو کان کذلک لرفع قلیل علی أنه خبر.
الحادی عشر : قول بعضهم فی (وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ یُعَمَّرَ) : إن هو ضمیر الشأن ، وأن یعمر : مبتدأ ، وبمزحزحه : خبر ، ولو کان کذلک لم یدخل الباء فی الخبر.
ونظیره قول آخر فی حدیث بدء الوحی «ما أنا بقاری» : إن ما استفهامیة مفعولة لقاریء ، ودخول الباء فی الخبر یأبی ذلک.
الثانی عشر : قول الزمخشری فی (أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ) فیمن رفع یدرک : إنه یجوز کون الشرط متصلا بما قبله ، أی ولا تظلمون فتیلا أینما تکونوا ؛ یعنی فیکون الجواب محذوفا مدلولا علیه بما قبله ، ثم
[شماره صفحه واقعی : 624]
یبتدیء (یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ) وهذا مردود بأن سیبویه وغیره من الأئمة نصّوا علی أنه لا یحذف الجواب إلا وفعل الشرط ماض ، تقول «أنت ظالم إن فعلت» ولا تقول «أنت ظالم إن تفعل» إلا فی الشعر ، وأما قول أبی بکر فی کتاب الأصول : إنه یقال «آتیک إن تأتنی» فنقله من کتب الکوفیین ، وهم یجیزون ذلک ، لا علی الحذف ، بل علی أنّ المتقدم هو الجواب ، وهو خطأ عند أصحابنا ، لأن الشرط له الصّدر.
الثالث عشر : قول بعضهم فی (بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالاً) : إن (أَعْمالاً) مفعول به ، ورده ابن خروف بأن خسر لا یتعدّی کنقیضه ربح ، ووافقه الصفار مستدلا بقوله تعالی : (کَرَّةٌ خاسِرَةٌ) إذ لم یرد أنها خسرت شیئا ، وثلاثتهم ساهون ، لأن اسم التفضیل لا ینصب المفعول به ، ولأن خسر متعد ، ففی التنزیل (الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ) (خَسِرَ الدُّنْیا وَالْآخِرَةَ) وأما خاسرة فکأنه علی النسب أی ذات خسر ، وربح أیضا یتعدّی فیقال : ربح دینارا ، وقال سیبویه : أعمالا مشبه بالمفعول به ، ویردّه أن اسم التفضیل لا یشبه باسم الفاعل ، لأنه لا تلحقه علامات الفروع إلا بشرط ، والصواب أنه تمییز.
صوت
[*عرفانیان]
و ذلک إنما یقع عن جهل أو غ فلة ، فلنذکر منه أمثلة.
أحدها : قول أبی عبیدة فی (کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ) إن الکاف حرف قسم ، وإن المعنی : الأنفال لله والرسول والذی أخرجک ، وقد شنع ابن الشجری علی مکی فی حکایته هذا القول وسکوته عنه قال : ولو أن قائلا قال «کالله لأفعلنّ» لاستحق أن یبصق فی وجهه.
[شماره صفحه واقعی : 625]
ویبطل هذه المقالة أربعة أمور ، أن الکاف لم تجیء بمعنی واو القسم ، وإطلاق «ما» علی الله سبحانه وتعالی ، وربط الموصول بالظاهر وهو فاعل أخرج وباب ذلک الشعر کقوله :
[فیاربّ أنت الله فی کلّ موطن]***[وأنت الّذی فی رحمة الله أطمع] [343]
ووصله بأول السورة مع تباعد ما بینهما.
وقد یجاب عن الثانی بأنه قد جاء نحو (وَالسَّماءِ وَما بَناها) وعنه أنه قال : الجواب (یُجادِلُونَکَ) ویردّه عدم توکیده ، وفی الآیة أقوال أخر ، ثانیها : أن الکاف مبتدأ ، وخبره فاتقوا الله ، ویفسده اقترانه بالفاء ، وخلوّه من رابط وتباعد ما بینهما ، وثالثها أنها نعت مصدر محذوف ، أی یجادلونک فی الحق الذی هو إخراجک من بیتک جدالا مثل جدال إخراجک ، وهذا فیه تشبیه الشیء بنفسه ورابعها - وهو أقرب مما قبله - أنها نعت مصدر أیضا ، ولکن التقدیر قل الأنفال ثابتة لله والرسول مع کراهیتهم ثبوتا مثل ثبوت إخراج ربک إیاک من بیتک وهم کارهون ، وخامسها - وهو أقرب من الرابع - : أنها نعت لحقا ، أی أولئک هم المؤمنون حقا کما أخرجک ، والذی سهّل هذا تقاربهما ، ووصف الإخراج بالحق فی الآیة ، وسادسها - وهو أقرب من الخامس - أنها خبر لمحذوف ، أی هذه الحال کحال إخراجک ، أی أن حالهم فی کراهیة ما رأیت من تنفیلک الغزاة مثل حالهم فی کراهیة خروجک من بیتک للحرب ، وفی الآیة أقوال أخر منتشرة.
[*عرفانیان]
المثال الثانی : قول ابن مهران فی کتاب الشواذ فیمن قرأ (إن البقر
[شماره صفحه واقعی : 626]
تشابهت) بتشدید التاء : إن العرب تزید تاء علی التاء الزائدة فی أول الماضی ، وأنشد :
788- تتقطعت بی دونک الأسباب
ولا حقیقة لهذا البیت ولا لهذه القاعدة ، وإنما أصل القراءة (إن البقرة) بتاء الوحدة ، ثم أدغمت فی تاء تشابهت ، فهو إدغام من کلمتین.
الثالث : قول بعضهم فی (وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللهِ) : إنّ الأصل وما لنا وأن لا نقاتل ، أی ما لنا وترک القتال ، کما تقول «مالک وزیدا» ولم یثبت فی العربیة حذف واو المفعول معه.
الرابع : قول محمد بن مسعود الزکی فی کتابه البدیع - وهو کتاب خالف فیه أقوال النحویین فی أمور کثیرة - : إن الذی وأن المصدریّة یتقارضان ، فیقع الذی مصدریة کقوله :
789- أتقرح أکباد المحبّین کالّذی ***أری کبدی من حبّ میّة یقرح؟
وتقع أن بمعنی الذی کقولهم «زید أعقل من أن یکذب» أی من الذی یکذب ، اه.
فأما وقوع الذی مصدریة فقال به یونس والفراء والفارسیّ ، وارتضاه ابن خروف وابن مالک ، وجعلوا منه (ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللهُ عِبادَهُ) (وَخُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا).
وأما عکسه فلم أعرف له قائلا ، والذی جرّأه علیه إشکال هذا الکلام ، فإن ظاهره تفضیل زید فی العقل علی الکذب ، وهذا لا معنی له ، ونظائر هذا الترکیب کثیرة مشهورة الاستعمال ، وقلّ من یتنبه لإشکالها ، وظهر لی فیها
[شماره صفحه واقعی : 627]
توجیهان ، أحدهما : أن یکون فی الکلام تأویل علی تأویل ، فیؤول أن والفعل بالمصدر ، ویؤوّل المصدر بالوصف ، فیؤول إلی المعنی الذی أراده ولکن بتوجیه یقبله العلماء ، ألا تری أنه قیل فی قوله تعالی (وَما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری) إن التقدیر : ما کان افتراء. ومعنی هذا ما کان مفتری. وقال أبو الحسن فی قوله تعالی (ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا) : إن المعنی ثم یعودون للقول ، والقول فی تأویل المقول : أی یعودون للمقول فیهن لفظ الظهار ، وذلک هو الموافق لقول جمهور العلماء : إنّ العود الموجب للکفارة العود إلی المرأة لا العود إلی القول نفسه کما یقول أهل الظاهر ، وبعد فهذا الوجه عندی ضعیف ؛ لأن التفضیل علی الناقص لا فضل فیه ، وعلیه قوله :
790- إذ أنت فضّلت امرأ ذا براعة***علی ناقص کان المدیح من النّقص
[*عرفانیان]
التوجیه الثانی : أن «أعقل» ضمن معنی أبعد فمعنی المثال زید أبعد الناس من الکذب لفضله من غیره ، فمن المذکورة لیست الجارة للمفضول ، بل متعلقة بأفعل ، لما تضمنه من معنی البعد ، لا لما فیه من المعنی الوضعی ، والمفضل علیه متروک أبدا مع أفضل هذا لقصد التعمیم ، ولو لا خشیة الإسهاب لأوردت لک أمثلة کثیرة من هذا الباب لتقف منها علی العجب العجاب.
فإن کان لم یظهر له إلا ذاک فله عذر ، وإن ذکر الجمیع فإن قصد بیان المحتمل أو تدریب الطالب فحسن ، إلا فی ألفاظ التنزیل فلا یجوز أن یخرج إلا علی ما یغلب علی الظن إرادته ، فإن لم یغلب شیء فلیذکر الأوجه المحتملة من غیر تعسّف ، وإن أراد مجرد
[شماره صفحه واقعی : 628]
الإغراب علی الناس وتکثیر الأوجه فصعب شدید ، وسأضرب لک أمثله مما خرّجوه علی الأمور المستبعدة لتجتنبها وأمثالها.
أحدها : قول جماعة فی (وَقِیلِهِ) إنه عطف علی لفظ (السَّاعَةُ) فیمن خفض ، وعلی محلها فیمن نصب ، مع ما بینهما من التباعد ، وأبعد منه قول أبی عمرو فی قوله تعالی (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ) إن خبره (أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ) وأبعد من هذا قول الکوفیین والزجاج فی قوله تعالی (ص وَالْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ) : إن جوابه (إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ) وقول بعضهم فی (ثُمَّ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ) : إنه عطف علی (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ) وقول الزمخشری فی (وَکُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ) فیمن جر (مُسْتَقِرٌّ) : إن کلا عطف علی (السَّاعَةُ) وأبعد منه قوله فی (وَفِی مُوسی إِذْ أَرْسَلْناهُ) : إنه عطف علی (وَفِی الْأَرْضِ آیاتٌ) وأبعد من هذا قوله فی (فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّکَ الْبَناتُ) : إنه عطف علی (فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً) قال : هو معطوف علی مثله فی أول السورة وإن تباعدت بینهما المسافة ، انتهی.
والصواب خلاف ذلک کله.
[*عرفانیان]
فأما (وَقِیلِهِ) فیمن خفض ، فقیل : الواو للقسم وما بعده الجواب ، واختاره الزمخشری ، وأما من نصب ، فقیل : عطف علی (سِرَّهُمْ) أو علی مفعول محذوف معمول لیکتبون أو لیعلمون ، أی یکتبون ذلک ، أو یعلمون الحق ، أو أنه مصدر لقال محذوفا ، أو نصب علی إسقاط حرف القسم ، واختاره الزمخشری.
وأما (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ) فقیل : الذین بدل من الذین فی (إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ) والخبر (لا یَخْفَوْنَ) واختاره الزمخشری ، وقیل : مبتدأ خبره مذکور ، ولکن حذف رابطه ، ثم اختلف فی تعیینه ؛ فقیل : هو (ما یُقالُ لَکَ)
[شماره صفحه واقعی : 629]
أی فی شأنهم ، وقیل : هو (لَمَّا جاءَهُمْ) أی کفروا به ، وقیل (لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ) أی لا یأتیه منهم ، وهو بعید ؛ لأن الظاهر أن (لا یَأْتِیهِ) من جملة خبر إنه.
وأما (ص وَالْقُرْآنِ) الآیة ؛ فقیل : الجواب محذوف ، أی إنه لمعجز ، بدلیل الثناء علیه بقوله (ذِی الذِّکْرِ) أو (إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ) بدلیل (وَعَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ) أو ما الأمر کما زعموا ، بدلیل (وَقالَ الْکافِرُونَ هذا ساحِرٌ کَذَّابٌ) وقیل : مذکور ، فقال الأخفش (إِنْ کُلٌّ إِلَّا کَذَّبَ الرُّسُلَ) وقال الفراء وثعلب (أَحْرَصَ) لأن معناها صدق الله ، ویردّه أن الجواب لا یتقدم ، فإن أرید أنه دلیل الجواب فقریب ، وقیل (کَمْ أَهْلَکْنا) الآیة ، وحذفت اللام للطول.
وأما (ثُمَّ آتَیْنا) فعطف علی (ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ) وثم لترتیب الأخبار ، لا لترتیب الزمان ، أی ثم أخبرکم بأنا آتینا موسی الکتاب.
وأما (وَکُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ) فمبتدأ حذف خبره ، أی وکل أمر مستقر عند الله واقع ، أو ذکر ، وهو (حِکْمَةٌ بالِغَةٌ) وما بینهما اعتراض ، وقول بعضهم الخبر (مُسْتَقِرٌّ) وخفض علی الجوار حمل علی ما لم یثبت فی الخبر.
وأما (وَفِی مُوسی) فعطف علی (فِیها) من (وَتَرَکْنا فِیها آیَةً لِلَّذِینَ یَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِیمَ).
الثانی : قول بعضهم فی (فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما) إن الوقف علی (فَلا جُناحَ) : إنّ ما بعده إغراء لیفید صریحا مطلوبیّة التطوف بالصفا والمروة ؛ ویردّه أن إغراء الغائب ضعیف ، کقول بعضهم وقد بلغه أن إنسانا یهدّده «علیه رجلا لیسنی» أی لیلزم [غیری] ، والذی فسّرت به عائشة رضی
[شماره صفحه واقعی : 630]
الله عنها خلاف ذلک ، وقصتها مع عروة بن الزبیر رضی الله تعالی عنهم فی ذلک مسطورة فی صحیح البخاری ثم الإیجاب لا بتوقّف علی کون (عَلَیْهِ) إغراء ، بل کلمة علی تقتضی ذلک مطلقا.
وأما قول بعضهم فی (قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً) : إن الوقف قبل (عَلَیْکُمْ) وإن (عَلَیْکُمْ) إغراء فحسن ،
[*عرفانیان]
وبه یتخلص من إشکال ظاهر فی الآیة محوج للتأویل.
الثالث : قول بعضهم فی (إِنَّما یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ) إن (أَهْلَ) منصوب علی الاختصاص ، وهذا ضعیف ؛ لوقوعه بعد ضمیر الخطاب مثل «بک الله نرجو الفضل» وإنما الأکثر أن یقع بعد ضمیر التکلم کالحدیث «نحن معاشر الأنبیاء لا نورث» والصواب أنه منادی.
الرابع : قول الزمخشری فی (فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً) إنه یجوز کون (تَجْعَلُوا) منصوبا فی جواب الترجی أعنی (لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ) علی حد النصب فی قراءة حفص (فَاطَّلَعَ) وهذا لا یجیزه بصری ، ویتأولون قراءة حفص : إما علی أنه جواب للأمر وهو (ابْنِ لِی صَرْحاً) أو علی العطف علی الأسباب ، علی حد قوله :
ولبس عباءة وتقرّ عینی [424]
أو علی معنی ما یقع موقع أبلغ ، وهو أنّ أبلغ ، علی حد قوله ولا سابق شیئا [135] ثم إن ثبت قول الفراء إن جواب الترجّی منصوب کجواب التمنی فهو قلیل ، فکیف تخرج علیه القراءة المجمع علیها
[*عرفانیان]
وهذا کتخریجه قوله تعالی (قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ
[شماره صفحه واقعی : 631]
الْغَیْبَ إِلَّا اللهُ) علی أن الاستثناء منقطع ، وأنه جاء علی البدل الواقع فی اللغة التمیمیة ، وقد مضی البحث فیها.
ونظیر هذا علی العکس قول الکرمانی فی (وَمَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ) إن (مَنْ) نصب علی الاستثناء و (نَفْسَهُ) توکید ، فحمل قراءة السبعة علی النصب فی مثل «ما قام أحد إلا زیدا» کما حمل الزمخشری قراءتهم علی البدل فی مثل «ما فیها أحد إلا حمار» وإنما تأتی قراءة الجماعة علی أفصح الوجهین ، ألا تری إلی إجماعهم علی الرفع فی (وَلَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ) وأن أکثرهم قرأ به فی (ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ) وأنه لم یقرأ أحد بالبدل فی (وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزی إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلی) لأنه منقطع؟. وقد قیل :
إن بعضهم قرأ به فی (ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ) وإجماع الجماعة علی خلافة.
ونظیر حمل الکرمانی النفس علی التوکید فی موضع لم یحسن فیه ذلک قول بعضهم فی قوله تعالی (وَالْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ) إن الباء زائدة ، و (بِأَنْفُسِهِنَّ) توکید للنون ، وإنما لغة الأکثرین فی توکید الضمیر المرفوع المتصل بالنفس أو العین أن یکون بعد التوکید بالمنفصل نحو «قمتم أنتم أنفسکم».
الخامس : قول بعضهم فی (لِتَسْتَوُوا عَلی ظُهُورِهِ) : إن اللام للأمر ، والفعل مجزوم ، والصواب أنها لام العلة والفعل منصوب ؛ لضعف أمر المخاطب باللام کقوله :
لتقم أنت یا ابن خیر قریش***فلتقضی حوائج المسلمینا [376]
[شماره صفحه واقعی : 632]
صوت
[*عرفانیان]
السادس : قول التبریزی فی قراءة یحیی بن یعمر (تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ) بالرفع : إن أصله أحسنوا ، فحذفت الواو اجتزاء عنها بالضمة ، کما قال :
791- إذا ما شاء ضرّوا من أرادوا***ولا یألوهم أحد ضرارا
واجتماع حذف الواو وإطلاق الذی علی الجماعة کقوله :
وإنّ الّذی حانت بفلج دماؤهم [315]
لیس بالسهل ، والأولی قول الجماعة : إنه بتقدیر مبتدأ ، أی هو أحسن ، وقد جاءت منه مواضع ، حتی إن أهل الکوفة یقیسونه ، والاتفاق علی أنه قیاس مع أیّ کقوله :
فسلّم علی أیّهم أفضل [117]
وأما قول بعضهم فی قراءة ابن محیصن (لِمَنْ أَرادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضاعَةَ) : إن الأصل أن یتمّوا بالجمع فحسن ؛ لأن الجمع علی معنی من مثل (وَمِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ) ولکن أظهر منه قول الجماعة : إنه قد جاء علی إهمال أن الناصبة حملا علی أختها ما المصدریة.
السابع : قول بعضهم فی قوله تعالی (وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً) فیمن قرأ بتشدید الراء وضمها : إنه علی حد قوله :
792- [یا أقرع بن حابس یا أقرع] ***إنّک إن یصرع أخوک تصرع
فخرج القراءة المتواترة علی شیء لا یجوز إلا فی الشعر ، والصواب
[شماره صفحه واقعی : 633]
أنه مجزوم ، وأن الضمة إتباع کالضمة فی قولک لم یشدّ ولم یردّ وقوله تعالی (عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ) إذا قدر (لا یَضُرُّکُمْ) جوابا لاسم الفعل ، فإن قدر استئنافا فالضمة إعراب ،
[*عرفانیان]
بل قد امتنع الزمخشری من تخریج التنزیل علی رفع الجواب مع مضی فعل الشرط فقال فی قوله تعالی (وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ) : لا یجوز أن تکون ما شرطیة لرفع تود ، هذا مع تصریحه فی المفصل بجواز الوجهین فی نحو «إن قام زید أقوم» ولکنه لما رأی الرفع مرجو حالم یستسهل تخریج القراءة المتفق علیها علیه ، یوضح لک هذا أنه جوز ذلک فی قراءة شاذة مع کون فعل الشرط مضارعا ، وذلک علی تأویله بالماضی ، فقال قریء (أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ) برفع یدرک ؛ فقیل : هو علی حذف الفاء ، ویجوز أن یقال : إنه محمول علی ما یقع موقعه ، وهو أینما کنتم ، کما حمل ولا ناعب [فی قوله] :
[مشائیم لیسوا مصلحین عشیرة***ولا ناعب إلّا ببین غرابها] [730]
علی ما یقع موقع «لیسوا مصلحین» وهو لیسوا بمصلحین ، وقد یری کثیر من الناس قول الزمخشری فی هذه المواضع متناقضا ، والصواب ما بینت لک ، قال : ویجوز أن یتصل بقوله (وَلا تُظْلَمُونَ) اه ، وقد مضی ردّه.
[*عرفانیان]
الثامن : قول ابن حبیب : إن (بِسْمِ اللهِ) خبر ، و (الْحَمْدُ) مبتدأ ، ولله حال ، والصواب أن (الْحَمْدُ لِلَّهِ) مبتدأ وخبر ، وبسم الله علی ما تقدم فی إعرابها.
[شماره صفحه واقعی : 634]
التاسع : قول بعضهم إن أصل بسم کسر السین أو ضمها علی لغة من قال سم أو سم ، ثم سکنت السین ؛ لئلا یتوالی کسرات ، أو لئلا یخرجوا من کسر إلی ضم ، والأولی قول الجماعة إن السکون أصل ، وهی لغة الأکثرین ، وهم الذین یبتدئون اسما بهمز الوصل.
العاشر : قول بعضهم فی الرحیم من البسملة : إنه وصل بنیة الوقف فالتقی ساکنان المیم ولام الحمد فکسرت المیم لالتقائهما ، وممن جوز ذلک ابن عطیة ، ونظیر هذا قول جماعة منهم المبرد إن حرکة راء «أکبر» من قول المؤذن «الله أکبر ، الله أکبر» فتحة ، وإنه وصل بنیة الوقف ، ثم اختلفوا ، فقیل : هی حرکة الساکنین ، وإنما لم یکسروا حفظا لتفخیم اللام کما فی (الم اللهُ) وقیل : هی حرکة الهمزة نقلت ، وکل هذا خروج عن الظاهر لغیر داع ، والصواب أن کسرة المیم إعرابیة ، وأن حرکة الراء ضمة إعرابیة ، ولیس لهمزة الوصل ثبوت فی الدّرج فتنقل حرکتها إلا فی ندور.
الحادی عشر : قول الجماعة فی قوله تعالی (تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ) : إن فیه حذف مضافین ، والمعنی علمت ضعفاء الجن أن لو کان رؤساؤهم ، وهذا معنی حسن ، إلا أن فیه دعوی حذف مضافین لم یظهر الدلیل علیهما ؛ والأولی أنّ (تَبَیَّنَ) بمعنی وضح ؛ وأن وصلتها بدل اشتمال من الجن ، أی وضح للناس أن الجن لو کانوا إلخ.
[*عرفانیان]
الثانی عشر : قول بعضهم فی (عَیْناً فِیها تُسَمَّی) : إن الوقف علی (تُسَمَّی) هنا ، أی عینا مسماة معروفة ، وإن (سَلْسَبِیلاً) جملة أمریة أی : اسأل طریقا موصّلة إلیها ، ودون هذا فی البعد قول آخر : إنه علم مرکب
[شماره صفحه واقعی : 635]
کتأبّط شرا ، والأظهر أنه اسم مفرد مبالغة فی السلسال ، کما أن السلسال مبالغة فی السّلس ، ثم یحتمل أنه نکرة ، ویحتمل أنه علم منقول وصرف لأنه اسم لماء ، وتقدم ذکر العین لا یوجب تأنیثه کما تقول «هذه واسط» بالصّرف ، ویبعد أن یقال : صرف للتناسب ک- (قَوارِیرَا) لاتفاقهم علی صرفه.
الثالث عشر : قول مکی وغیره فی قوله تعالی (وَلا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا) : إن زهرة حال من الهاء فی به ، أو من ما ، وإن التنوین حذف للساکنین مثل قوله :
793- [فألفیته غیر مستعتب] ***ولا ذاکر الله إلّا قلیلا [ص 644]
وإن جر الحیاة علی أنه بدل من ما ، والصواب أن (زَهْرَةَ) مفعول بتقدیر جعلنا لهم أو آتیناهم ، ودلیل ذلک ذکر التمتیع ، أو بتقدیر أذمّ ؛ لأن المقام یقتضیه ، أو بتقدیر أعنی بیانا لما أو للضمیر ، أو بدل من أزواج ، إما بتقدیر ذوی زهرة ، أو علی أنهم جعلوا نفس الزهرة مجازا للمبالغة ، وقال الفراء : هو تمییز لما أو للهاء ، وهذا علی مذهب الکوفیین فی تعریف التمییز ، وقیل : بدل من ما ، وردّ بأن (لِنَفْتِنَهُمْ) من صلة (مَتَّعْنا) فیلزم الفصل بین أبعاض الصّلة بأجنبی ، وبأن الموصول لا یتبع قبل کمال صلته ، وبأنه لا یقال «مررت بزید أخاک» علی البدل ؛ لأن العامل فی المبدل منه لا یتوجّه إلیه بنفسه ، وقیل : من الهاء ، وفیه ما ذکر ، وزیادة الإبدال من العائد ، وبعضهم یمنعه بناء علی أن المبدل منه فی نیة الطّرح فیبقی الموصول بلا عائد فی التقدیر ، وقد مر أن الزمخشری منع فی (أَنِ اعْبُدُوا اللهَ) أن یکون
[شماره صفحه واقعی : 636]
بدلا من الهاء فی (أَمَرْتَنِی بِهِ) ورددناه علیه ، ولو لزم إعطاء منویّ الطّرح حکم المطروح لزم إعطاء منویّ التأخیر حکم المؤخر ، فکان یمتنع «ضرب زیدا غلامه» ویرد ذلک قوله تعالی : (وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ) والإجماع علی جوازه.
[*عرفانیان]
تنبیه - وقد یکون الموضع لا یتخرّج إلا علی وجه مرجوح ؛ فلا حرج علی مخرجه ، کقراءة ابن عامر وعاصم (وکذلک نجی المؤمنین) فقیل : الفعل ماض مبنی للمفعول ، وفیه ضعف من جهات : إسکان آخر الماضی ، وإنابة ضمیر المصدر مع أنه مفهوم من الفعل ، وإنابة غیر المفعول به مع وجوده ، وقیل : مضارع أصله ننجی بسکون ثانیه ، وفیه ضعف ؛ لأن النون عند الجیم تخفی ولا تدغم ، وقد زعم قوم أنها أدغمت فیها قلیلا وأن منه أترجّ وإجّاصة وإجّانة ، وقیل : مضارع وأصله ننجّی بفتح ثانیة وتشدید ثالثة ثم حذفت النون الثانیة ، ویضعفه أنه لا یجوز فی مضارع نبّأت ونقبت ونزّلت ونحوهن إذا ابتدأت بالنون أن تحذف النون الثانیة إلا فی ندور کقراءة بعضهم (وَنُزِّلَ الْمَلائِکَةُ تَنْزِیلاً).
و لنورد مسائل من ذلک لیتمرن بها الطالب مرتبة علی الأبواب لیسهل کشفها.
[*عرفانیان]
صوت
مسألة - یجوز فی الضمیر المنفصل من نحو (إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ) ثلاثة أوجه : الفصل وهو أرجحها ، والابتداء وهو أضعفها ، ویختصّ
[شماره صفحه واقعی : 637]
بلغة تمیم ، والتوکید.
مسألة - یجوز فی الاسم المفتتح به من نحو قوله «هذا أکرمته» الابتداء والمفعولیة ، ومثله «کم رجل لقیته» و «من أکرمته» لکن فی هاتین یقدر الفعل مؤخرا ، ومثلهما «ربّ رجل صالح لقیته».
مسألة - یجوز فی المرفوع من نحو «أفی الله شکّ» و «ما فی الدّار زید» الابتدائیة والفاعلیة ، وهی أرجح لأن الأصل عدم التقدیم والتأخیر ، ومثله کلمتا (غُرَفٌ) فی سورة الزمر (1)؛ لأن الظرف الأول معتمد علی المخبر عنه ، والثانی علی الموصوف ؛ إذ الغرف الأولی موصوفة بما بعدها ، وکذا «نار» فی قول الخنساء :
794- [وإنّ صخرا لتأتمّ الهداة به] ***کأنّه علم فی رأسه نار
[*عرفانیان]
ومثله الاسم التالی للوصف فی نحو «زید قائم أبوه» و «أقائم زید» لما ذکرنا ، ولأن الأب إذا قدر فاعلا کان خبر زید مفردا ، وهو الأصل فی الخبر ، ومثله (ظُلُماتٌ) من قوله تعالی (أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِیهِ ظُلُماتٌ) لأن الأصل فی الصفة الإفراد ، فإن قلت «أقائم أنت» فکذلک عند البصریین ، وأوجب الکوفیون فی ذلک الابتدائیة ، ووافقهم ابن الحاجب ، ووهم إذ نقل فی أمالیه الإجماع علی ذلک ، وحجتهم أن المضمر المرتفع بالفعل لا یجاوره منفصلا عنه ، لا یقال «قام أنا» والواجب أنه إنما انفصل مع الوصف لئلا یجهل معناه ؛ لأنه یکون معه مستترا ، بخلافه مع الفعل فإنه یکون بارزا کقمت أو قمت ، ولأن طلب الوصف لمعموله دون طلب الفعل ؛ فلذلک احتمل معه الفصل ، ولأن المرفوع بالوصف سدّ فی اللفظ مسدّ
[شماره صفحه واقعی : 638]
1) الآیة هی (لکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ).
واجب الفصل وهو الخبر ، بخلاف فاعل الفعل ، ومما یقطع به علی بطلان مذهبهم قوله تعالی (أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی) وقول الشاعر :
795- خلیلیّ ما واف بعهدی أنتما***[إذا لم تکونا لی علی من أقاطع]
فإن القول بأن الضمیر مبتدأ کما زعم الزمخشری فی الآیة مؤدّ إلی فصل العامل من معموله بالأجنبی ، والقول بذلک فی البیت مؤدّ إلی الإخبار عن الاثنین بالواحد ،
[*عرفانیان]
ویجوز فی نحو «ما فی الدار زید» وجه ثالث عند ابن عصفور ، ونقله عن أکثر البصریین ، وهو أن یکون المرفوع اسما لما الحجازیة ، والظرف فی موضع نصب علی الخبریة ، والمشهور وجوب بطلان العمل عند تقدم الخبر ولو ظرفا.
مسألة - یجوز فی نحو «أخوه» من قولک «زید ضرب فی الدار أخوه» أن یکون فاعلا بالظرف ؛ لاعتماده علی ذی الحال وهو ضمیر زید المقدر فی ضرب ، وأن یکون نائبا عن فاعل ضرب علی تقدیره خالیا من الضمیر ، وأن یکون مبتدأ خبره الظرف والجملة حال ، والفراء والزمخشری یریان هذا الوجه شاذا ردیئا ؛ لخلو الجملة الاسمیة الحالیة من الواو ، ویوجبان الفاعلیة فی نحو «جاء زید علیه جبّة» ولیس کما زعما ، والأوجه الثلاثة فی قوله تعالی (وَکَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ) قیل : وإذا قریء بتشدید قتل لزم ارتفاع ربیون بالفعل ، یعنی لأن التکثیر لا ینصرف إلی الواحد ، ولیس بشیء ؛ لأن النبی هنا متعدد لا واحد ، بدلیل کأین ، وإنما أفرد الضمیر بحسب لفظها.
[*عرفانیان]
مسألة - «زید نعم الرجل» یتعین فی زید الابتداء ، و «نعم الرجل زید» قیل : کذلک ، وعلیهما فالرابط العموم ، أو إعادة المبتدأ بمعناه ، علی
[شماره صفحه واقعی : 639]
الخلاف فی الألف واللام أللجنس هی أم للعهد ، وقیل : یجوز أیضا أن یکون خبرا لمحذوف وجوبا ، أی الممدوح زید ، وقال ابن عصفور : یجوز فیه وجه ثالث وهو أن یکون مبتدأ حذف خبره وجوبا ، أی زید الممدوح ، وردّ بأنه لم یسدّ شیء مسدّه.
مسألة - «حبذا زید» یحتمل زید - علی القول بأن حبّ فعل وذا فاعل - أن یکون مبتدأ مخبرا عنه بحبذا ، والرابط الإشارة ، وأن یکون خبرا لمحذوف ، ویجوز علی قول ابن عصفور السابق أن یکون مبتدأ حذف خبره ، ولم یقل به هنا ؛ لأنه یری أن حبذا اسم ، وقیل : بدل من ذا ، ویرده أنه لا یحل محل الأول وأنه لا یجوز الاستغناء عنه ، وقیل : عطف بیان ، ویرده قوله :
796- وحبّذا نفحات من یمانیة***[تأتیک من قبل الرّیّان أحیانا]
ولا تبیّن المعرفة بالنکرة باتفاق ، وإذا قیل حبذا اسم للمحبوب فهو مبتدأ وزید خبر ، أو بالعکس عند من یجیز فی قولک «زید الفاضل» وجهین وإذا قیل بأن حبذا کله فعل فزید فاعل ، وهذا أضعف ما قیل ؛ لجواز حذف المخصوص کقوله :
797- ألا حبّذا - لو لا الحیاء - وربّما***منحت الهوی ما لیس بالمتقارب
والفاعل لا یحذف.
مسألة - یجوز فی نحو (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ) ابتدائیة کل منهما وخبریة الآخر ، أی شأنی صبر جمیل ، أو صبر جمیل أمثل من غیره.
[شماره صفحه واقعی : 640]
صوت
[*عرفانیان]
مسألة - یجوز فی کان من نحو (إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ) ونحو «زید کان له مال» نقصان کان ، وتمامها ، وزیادتها وهو أضعفها ، قال ابن عصفور : باب زیادتها الشّعر ، والظرف متعلق بها علی التمام ، وباستقرار محذوف مرفوع علی الزیادة ، ومنصوب علی النقصان ، إلا أن قدرت الناقصة شانیة فالاستقرار مرفوع لأنه خبر المبتدأ.
مسألة - (فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ مَکْرِهِمْ) یحتمل فی کان الأوجه الثلاثة ، إلا أن الناقصة لا تکون شانیة ؛ لأجل الاستفهام ، ولتقدم الخبر ، وکیف : حال علی التمام ، وخبر لکان علی النقصان ، وللمبتدأ علی الزیادة.
مسألة - (وَما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللهُ إِلَّا وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً) تحتمل کان الأوجه الثلاثة ؛ فعلی الناقصة الخبر إما لبشر ، و وحیا استثناء مفرغ من الأحوال ؛ فمعناه موحیا أو موحی ، أو من وراء حجاب ، بتقدیر : أو موصّلا ذلک من وراء حجاب ، وأو یرسل بتقدیر أو إرسالا ، أی أو ذا إرسال ، وإما وحیا والتفریغ فی الأخبار ، أی ما کان تکلیمهم إلا إیحاء أو إیصالا من وراء حجاب أو إرسالا ، وجعل ذلک تکلیما علی حذف مضاف ، ولبشر علی هذا تبیین ، وعلی التمام والزیادة فالتفریغ فی الأحوال المقدرة فی الضمیر المستتر فی لبشر.
[*عرفانیان]
مسألة - «أین کان زید قائما» یحتمل الأوجه الثلاثة ، وعلی النقصان فالخبر إما قائما وأین ظرف له ، أو أین فیتعلق بمحذوف وقائما حال ، وعلی
[شماره صفحه واقعی : 641]
الزیادة والتمام فقائما حال ، وأین ظرف له ، ویجوز کونه ظرفا لکان إن قدرت تامة.
مسألة - یجوز فی نحو «زید عسی أن یقوم» نقصان عسی فاسمها مستتر ، وتمامها فأن والفعل مرفوع المحل بها.
مسألة - یجوز الوجهان فی «عسی أن یقوم زید» فعلی النقصان زید اسمها وفی یقوم ضمیره ، وعلی التمام لا إضمار ، وکل شیء فی محله ، ویتعین التمام فی نحو «عسی أن یقوم زید فی الدار» و (عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً) لئلا یلزم فصل صلة أن من معمولها بالأجنبی وهو اسم عسی.
مسألة - (وَما رَبُّکَ بِغافِلٍ) تحتمل ما الحجازیة والتمیمیة ، وأوجب الفارسیّ والزمخشریّ الحجازیة ظنا أن المقتضی لزیادة الباء نصب الخبر ، وإنما المقتضی نفیه ؛ لامتناع الباء فی «کان زید قائما» وجوازها فی :
798- [وإن مدّت الأیدی إلی الزّاد] لم أکن ***بأعجلهم ؛ [إذ أجشع القوم أعجل]
وفی «ما إن زید بقائم».
[*عرفانیان]
مسألة - «لا رجل ولا امرأة فی الدار» إن رفعت الاسمین فهما مبتدآن علی الأرجح ، أو اسمان للا الحجازیة ، فإن قلت «لا زید ولا عمرو فی الدار» تعین الأول ؛ لأن لا إنما تعمل فی النکرات ، فإن قلت «لا رجل فی الدار» تعین الثانی ؛ لأن لا إذا لم تتکرر یجب أن تعمل ، ونحو (فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِی الْحَجِّ) إن فتحت الثلاثة فالظرف خبر للجمیع عند سیبویه ، ولواحد عند غیره ، ویقدر للآخرین ظرفان ، لأن لا المرکبة عند غیره
[شماره صفحه واقعی : 642]
عاملة فی الخبر ، ولا یتوارد عاملان علی معمول واحد ، فکیف عوامل؟ وإن رفعت الأولین فإن قدرت لا معهما حجازیة تعین عند الجمیع إضمار خبرین إن قدرت لا الثانیة کالأولی وخبرا واحدا إن قدرتها مؤکدة لها وقدرت الرفع بالعطف ، وإنما وجب التقدیر فی الوجهین لاختلاف خبری الحجازیة والتبرئة بالنصب والرفع ؛ فلا یکون خبر واحد لهما ، وإن قدرت الرفع بالابتداء فیهما - علی أنهما مهملتان - قدرت عند غیر سیبویه خبرا واحدا للأولین أو للثالث کما تقدر فی «زید وعمرو قائم» خبرا للأول أو للثانی ، ولم یحتج لذلک عند سیبویه (1).
ما یحتمل المصدریة والمفعولیة - من ذلک نحو (وَلا تُظْلَمُونَ فَتِیلاً) (وَلا یُظْلَمُونَ نَقِیراً) أی ظلما مّا أو خیرا مّا ، أی لا تنقصونه مثل (وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً) ومن ذلک (ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً) أی نقصا أو خیرا ، وأما (وَلا تَضُرُّوهُ شَیْئاً) فمصدر ؛ لاستیفاء ضرّ مفعوله ، وأما (فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ) فشیء قبل ارتفاعه مصدر أیضا ، لا مفعول به ؛ لأن عفا لا یتعدّی.
[*عرفانیان]
ما یحتمل المصدریة والظرفیة والحالیة - من ذلک «سرت طویلا» أی سیرا طویلا ، أو زمنا طویلا ، أو سرته (2)طویلا ، ومنه (وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ
[شماره صفحه واقعی : 643]
لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ) أی إزلافا غیر بعید ، أو زمنا غیر بعید أو أزلفته الجنة - أی الإزلاف - فی حالة کونه غیر بعید ، إلا أن هذه الحال مؤکدة ، وقد یجعل حالا من الجنة فالأصل غیر بعیدة ، وهی أیضا حال مؤکدة ، ویکون التذکیر علی هذا مثله فی (لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ).
ما یحتمل المصدریة والحالیة - «جاء زید رکضا» أی یرکض رکضا ، أو عامله «جاء» علی حد «قعدت جلوسا» أو التقدیر جاء راکضا ، وهو قول سیبویه ، ویؤیده قوله تعالی (ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً ، قالَتا : أَتَیْنا طائِعِینَ) فجاءت الحال فی موضع المصدر السابق ذکره.
ما یحتمل المصدریة والحالیة والمفعول لأجله - من ذلک (یُرِیکُمُ الْبَرْقَل خَوْفاً وَطَمَعاً) أی فتخافون خوفا وتطمعون طمعا ، وابن مالک یمنع حذف عامل المصدر المؤکد إلا فیما استثنی ، أو خائفین وطامعین ، أو لأجل الخوف والطمع ، فإن قلنا «لا یشترط اتحاد فاعلی الفعل والمصدر المعلّل» وهو اختیار ابن خروف فواضح ، وإن قیل باشتراطه فوجهه أنّ (یُرِیکُمْ) بمعنی یجعلکم ترون ، والتعلیل باعتبار الرؤیة لا الإراءة ، أو الأصل إخافة وإطماعا ، وحذفت الزوائد.
وتقول «جاء زید رغبة» أی یرغب رغبة ، أو مجیء رغبة ، أو راغبا ، أو للرغبة ، وابن مالک یمنع الأول ؛ لما مر ، وابن الحاجب یمنع الثانی ؛ لأنه یؤدی إلی إخراج الأبواب عن حقائقها ، إذ یصح فی «ضربته یوم الجمعة» أن یقدر ضرب یوم الجمعة ، قلت : وهو حذف بلا دلیل ؛ إذ لم تدع إلیه ضرورة ، وقال المتنبی :
799- أیلی الهوی أسفا یوم النّوی بدنی ***[وفرّق الهجر بین الجفن والوسن]
[شماره صفحه واقعی : 644]
صوت
[*عرفانیان]
والتقدیر آسف أسنا ، ثم اعترض بذلک بین الفاعل والمفعول به ، أو إبلاء أسف ، أو لأجل الأسف ؛ فمن لم یشترط اتحاد الفاعل فلا إشکال ، وأما من اشترطه فهو علی إسقاط لام العلة توسّعا ، کما فی قوله تعالی : (یَبْغُونَها عِوَجاً) أو الاتحاد موجود تقدیرا : إما علی أن الفعل المعلّل مطاوع أبلی محذوفا ، أی فبلیت أسفا ، ولا تقدر فبلی بدنی ؛ لأن الاختلاف حاصل ؛ إذ الأسف فعل النفس لا البدن ، أو لأن الهوی لما حصل بتسببه کان کأنه قال : أبلیت بالهوی بدنی.
ما یحتمل المفعول به والمفعول معه - نحو «أکرمتک وزیدا» یجوز کونه عطفا علی المفعول وکونه مفعولا معه ، ونحو «أکرمتک وهذا» یحتملهما وکونه معطوفا علی الفاعل ؛ لحصول الفصل بالمفعول ، وقد أجیز فی «حسبک وزیدا درهم» کون «زید» مفعولا معه ، وکونه مفعولا به بإضمار یحسب ، وهو الصحیح ، لأنه لا یعمل فی المفعول معه إلا ما کان من جنس ما یعمل فی المفعول به ، ویجوز جره :
فقیل : بالعطف ، وقیل : بإضمار حسب أخری وهو الصواب ، ورفعه بتقدیر حسب فحذفت وخلفها المضاف إلیه ، ورووا بالأوجه الثلاثة قوله :
800- إذا کانت الهیجاء وانشقّت العصا***فحسبک والضّحّاک سیف مهنّد
صوت
[*عرفانیان]
یجوز فی نحو «ما ضربت أحدا إلّا زیدا» کون زید بدلا من المستثنی منه ، أرجحها ، وکونه منصوبا علی الاستثناء ، وکون إلا وما بعدها نعتا ، وهو
[شماره صفحه واقعی : 645]
أضعفها ، ومثله «لیس زید شیئا إلّا شیئا لا یعبأ به» فإن جئت بما مکان لیس بطل کونه بدلا ، لأنها لا تعمل فی الموجب.
مسألة - یجوز فی نحو «قام القوم حاشاک ، وحاشاه» کون الضمیر منصوبا ، وکونه مجرورا ، فإن قلت «حاشای» تعین الجر ، أو «حاشانی» تعین النصب ، وکذا القول فی خلا وعدا.
مسألة - یجوز فی نحو «ما أحد یقول ذلک إلّا زید» کون زید بدلا من أحد وهو المختار ، وکونه بدلا من ضمیره ، وأن ینصب علی الاستثناء ، فارتفاعه من وجهین ، وانتصابه من وجه ، فإن قلت «ما رأیت أحدا یقول ذلک إلا زید» فبالعکس ، ومن مجیئه مرفوعا قوله :
فی لیلة لا نری بها أحدا***یحکی علینا إلّا کواکبها [224]
و «علی» هنا بمعنی عن ، أو ضمّن یحکی معنی ینمّ أو یشنع.
ما یحتمل الحالیة والتمییز - من ذلک «کرم زید ضیفا» إن قدرت أن الضیف غیر زید فهو تمییز محول عن الفاعل ، یمتنع أن تدخل علیه من ، وإن قدّر نفسه احتمل الحال والتمییز ، وعند قصد التمییز فالأحسن إدخال من ، ومن ذلک «هذا خاتم حدیدا» والأرجح التمییز للسلامة به من جمود الحال ، ولزومها ، أی عدم انتقالها ، ووقوعها من نکرة ، وخیر منهما الخفض بالإضافة.
من الحال ما یحتمل کونه من الفاعل وکونه من المفعول - نحو «ضربت زیدا ضاحکا» ونحو (وَقاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً) وتجویز الزمخشری
[شماره صفحه واقعی : 646]
الوجهین فی (ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً) وهم لأن کافة مختص بمن یعقل ، ووهمه فی قوله تعالی (وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ) إذ قدّر (کَافَّةً) نعتا لمصدر محذوف - أی إرسالة کافة - أشدّ ، لأنه أضاف إلی استعماله فیما لا یعقل إخراجه عما التزم فیه من الحالیة ، ووهمه فی خطبة المفصل إذ قال «محیط بکافّة الأبواب» أشدّ وأشدّ لإخراجه إیاه عن النصب ألبتة.
من الحال ما یحتمل باعتبار عامله وجهین - نحو (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) یحتمل أن عامله معنی التنبیه أو معنی الإشارة ، وعلی الأول فیجوز «قائما ذا زید» قال :
801- ها بیّنا ذا صریح النّصح فاصغ له ***[وطع فطاعة مهد نصحه رشد]
[ص 659]
وعلی الثانی یمتنع ، وأما التقدیم علیهما معا فیمتنع علی کل تقدیر.
من الحال ما یحتمل التعدّد والتداخل - نحو «جاء زید راکبا ضاحکا» فالتعدد علی أن یکون عاملهما جاء ، وصاحبهما زید ، والتداخل علی أن الأولی من زید وعاملها جاء والثانیة من ضمیر الأولی وهی العامل ، وذلک واجب عند من منع تعد : الحال ، وأما «لقیته مصعدا منحدرا» فمن التعدد ، لکن مع اختلاف الصاحب ، ویستحیل التداخل ، ویجب کون الأولی من المفعول والثانیة من الفاعل تقلیلا للفصل ، ولا یحمل علی العکس إلا بدلیل کقوله :
802- خرجت بها أمشی تجرّ وراءنا***[علی أثرینا ذیل مرط مرحّل]
ومن الأول قوله :
803- عهدت سعاد ذات هوی معنّی ***فزدت ، وعاد سلوانا هواها
[شماره صفحه واقعی : 647]
مسألة - «ما تأتینا فتحدثنا» لک رفع تحدث علی العطف فیکون شریکا فی النفی ، أو الاستئناف فتکون مثبتا ، أی فأنت تحدثنا الآن بدلا عن ذلک ، ونصبه بإضمار أن ، وله معنیان : نفی السبب فینتفی المسبب ، ونفی الثانی فقط ؛ فإن جئت بلن مکان ما ؛ فللنصب وجهان : إضمار أن والعطف ، وللرفع وجه وهو القطع ، وإن جئت بلم فللنصب وجه وهو إضمار أن ، وللرفع وجه وهو الاستئناف ولک الجزم بالعطف ، فإن قلت «ما أنت آت فتحدثنا» فلا جزم ولا رفع بالعطف ؛ لعدم تقدم الفعل ، وإنما هو علی القطع.
مسألة - «هل تأتینی فأکرمک» الرفع علی وجهین ، والنصب علی الإضمار ، و «هل زید أخوک فتکرمه» لا یرفع علی العطف ، بل علی الاستئناف ، و «هل لک التفات إلیه فتکرمه» الرفع علی الاستئناف ، والنصب إما علی الجواب أو علی العطف علی التفات ، وإضمار أن واجب علی الأول وجائز علی الثانی ، وکالمثال سواء (فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَکُونَ) إن سلّم کون «لو» للتمنی.
مسألة - «لیتنی أجد مالا فأنفق منه» الرفع علی وجهین ، والنصب علی إضمار أن ، و «لیت لی مالا فأنفق منه» یمتنع الرفع علی العطف.
مسألة - «لیقم زید فنکرمه» الرفع علی القطع ، والجزم بالعطف ، والنصب علی الإضمار.
مسألة - نحو (أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا) یحتمل الجزم بالعطف والنصب علی الإضمار ، مثل (أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ) ونحو : (وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ) یحتمل (تَتَّقُوا) الجزم بالعطف ، وهو
[شماره صفحه واقعی : 648]
الراجح ، والنصب بإضمار أن علی حد قوله :
804- ومن یقترب منّا ویخضع نؤوه ***[ولا یخش ظلما ما أقام ولا هضما
مسألة - یجوز فی نحو «ماذا صنعت ، وما ذا صنعته» ما مضی شرحه (1)وقوله تعالی : (ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ) ماذا : مفعول مطلق ، لا مفعول به ؛ لأن أجاب لا یتعدّی إلی الثانی بنفسه ، بل بالباء ، وإسقاط الجار لیس بقیاس ، ولا یکون «ماذا» مبتدأ وخبرا ، لان التقدیر حینئذ : ما الذی أجبتم به ، ثم حذف العائد المجرور من غیر شرط حذفه ، والأکثر فی نحو «من ذا لقیت» کون ذا للإشارة خبرا ، ولقیت : جملة حالیة ، وبقلّ کون ذا موصولة ، ولقیت صلة ، وبعضهم لا یخیزه ، ومن الکثیر (مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ) إذ لا یدخل موصول علی موصول إلا شاذا کقراءة زید بن علی (وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ) بفتح المیم واللام.
مسألة - (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ) ما مصدریة ، أی بالأمر ، أو موصول اسمی أی بالذی تؤمره ، علی حد قولهم أمرتک الخیر [524] وأما من قال «أمرتک بکذا» وهو الأکثر فیشکل ؛ لأن شرط حذف العائد المجرور بالحرف أن یکون الموصول مخفوضا بمثله معنی ومتعلقا نحو (وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ) أی منه ، وقد یقال : إن (اصدع) بمعنی اؤمر ، وأما (فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا) فی الأعراف فیحتمل أن یکون الأصل بما کذبوه فلا إشکال ، أو بما کذبوا به ویؤیده التصریح به فی سورة یونس ، وإنما جاز مع اختلاف المتعلق ، لأن (ما کانوا لیؤمنوا) بمنزلة
[شماره صفحه واقعی : 649]
1) فیه ستة أوجه تقدم ذکرها ، وانظر فصلا عقده المؤلف فی «ماذا» ص 300
کذبوا فی المعنی ، وأما (ذلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللهُ عِبادَهُ) فقیل : الذی مصدریة أی ذلک تبشیر الله ، وقیل : الأصل یبشر به ، ثم حذف الجار توسعا فانتصب الضمیر ثم حذف.
مسألة - یجوز فی نحو (تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ) کون الذی موصولا اسمیا فیحتاج إلی تقدیر عائد ، أی زیادة علی العلم الذی أحسنه ، وکونه موصولا حرفیا ، فلا یحتاج لعائد ، أی تماما علی إحسانه ، وکونه نکرة موصوفة فلا یحتاج إلی صلة ، ویکون أحسن حینئذ اسم تفضیل ، لا فعلا ماضیا ، وفتحته إعراب لا بناء ، وهی علامة الجر ، وهذان الوجهان کوفیان ، وبعض البصریین یوافق [علی] الثانی.
مسألة - نحو «أعجبنی ما صنعت» یجوز فیه کون ما بمعنی الذی ، وکونها نکرة موصوفة ، وعلیهما فالعائد محذوف ، وکونها مصدریة فلا عائد ، ونحو (حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) یحتمل الموصولة والموصوفة ، دون المصدریة ، لأن المعانی لا ینفق منها ، وکذا (وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ) فإن ذهبت الی تأویل (مِمَّا تُحِبُّونَ) و (ما رزقناهم) بالحب والرزق وتأویل هذین بالمحبوب والمرزوق فقد تعسّفت من غیر محوج إلی ذلک ، وقال أبو حیان : لم یثبت مجیء ما نکرة موصوفة ؛ ولا دلیل فی «مررت بما معجب لک» لاحتمال الزیادة ، ولو ثبت نحو «سرّنی ما معجب لک» لثبت ذلک ، انتهی. ولا أعلمهم زادوا ما بعد الباء إلا ومعناها السببیة ، نحو (فَبِما نَقْضِهِمْ مِیثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ) (فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ).
مسألة - إذا قلت : «أعجبنی من جاءک» احتمل کون من موصولة أو موصوفة ، وقد جوزوا فی (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ) وضعف أبو البقاء الموصولة ،
[شماره صفحه واقعی : 650]
لأنها تتناول قوما بأعیانهم ، والمعنی علی الإبهام ، وأحیب بأنها نزلت فی عبد الله بن أبیّ وأصحابه.
مسألة - نحو (آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِینَ رَبِّ مُوسی وَهارُونَ) یحتمل بدل الکل من الکل ، وعطف البیان ، ومثله (نَعْبُدُ إِلهَکَ وَإِلهَ آبائِکَ إِبْراهِیمَ وَإِسْماعِیلَ وَإِسْحاقَ) (فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ) فیمن فتح الهمزة ، ویحتمل هذا تقدیر مبتدأ أیضا ، أی هی أنّا دمرناهم.
مسألة - نحو (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی) یجوز فیه کون (الْأَعْلَی) صفة للاسم أو صفة للرب ، وأما نحو «جاءنی غلام زید الظریف» فالصفة للمضاف ، ولا تکون للمضاف إلیه إلا بدلیل ، لأن المضاف إلیه إنما جیء به لغرض التخصیص ، ولم یؤت به لذاته ، وعکسه :
805- وکلّ فتی یتّقی فائز
فالصفة للمضاف إلیه ، لأن المضاف إنما جیء به لقصد التعمیم ، لا للحکم علیه ولذلک ضعف قوله :
وکلّ أخ مفارقه أخوه *** لعمر أبیک إلّا الفرقدان [106]
مسألة - نحو (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ) و «مررت بالرجل الذی فعل» یجوز فی الموصول أن یکون تابعا أو بإضمار أعنی أو أمدح أو هو ،
[شماره صفحه واقعی : 651]
وعلی التبعیة فهو نعت لا بدل إلا إذا تعذر ، نحو (وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِی جَمَعَ مالاً) لأن النکرة لا توصف بالمعرفة.
مسألة - نحو «زید کعمرو» تحتمل الکاف فیه عند المعربین الحرفیة فتتعلق باستقرار ، وقیل : لا تتعلق ، والاسمیة فتکون مرفوعة المحل وما یعدها جرّ بالإضافة ولا تقدیر بالاتفاق ، ونحو «جاء الّذی کزید» یتعین الحرفیة ؛ لأن الوصل بالمتضایفین ممتنع.
مسألة - «زید علی السّطح» یحتمل علی الوجهین (1)، وعلیهما فهی متعلقة باستقرار محذوف.
مسألة - قیل فی نحو (وَالضُّحی وَاللَّیْلِ) : إن الواو تحتمل العاطفة والقسمیة ، والصواب الأول ، وإلا لاحتاج کل إلی الجواب ، ومما یوضحه مجیء «الفاء فی أوائل سورتی المرسلات والنازعات.
مسألة - نحو (یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ) فیمن فتح الباء یحتمل کون النائب عن الفاعل الظرف الأول - وهو الأولی - أو الثانی أو الثالث ، ونحو (ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری) النائب الظرف أو الوصف ، وفی هذا
[شماره صفحه واقعی : 652]
1) الوجهان هما أن تکون علی حرف جر للاستعلاء ، واسما ظرفا بمعنی فوق.
ضعف ؛ لضعف قولهم «سیر علیه طویل».
مسألة - «تجلّی الشّمس» یحتمل کون تجلی ماضیا ترکت التاء من آخره لمجازیة التأنیث ، وکونه مضارعا أصله تتجلّی ثم حذفت إحدی التاءین علی حد قوله تعالی : (ناراً تَلَظَّی) ولا یجوز فی هذا کونه ماضیا ، وإلا لقیل تلظّت ؛ لأن التأنیث واجب مع المجازی إذا کان ضمیرا متصلا ، وبما ذکرنا من الوجهین فی المثال الأول تعلم فساد قول من استدل علی جواز نحو «قام هند» فی الشعر بقوله :
806- تمنّی ابنتای أن یعیش أبوهما***[وهل أنا إلّا من ربیعة أو مضر]
[ص 670]
لجواز أن یکون أصله تتمنّی.
فإن العرب یشترطون فی باب شیئا ویشترطون فی آخر نقیض ذلک الشیء علی ما اقتضته حکمة لغتهم وصحیح أقیستهم ؛ فإذا لم یتأمل المعرب اختلطت علیه الأبواب والشرائط.
فلنورد أنواعا من ذلک مشیرین إلی بعض ما وقع فیه الوهم للمعربین :
ومن الوهم فی الأول قول الزمخشری فی (مَلِکِ النَّاسِ ، إِلهِ النَّاسِ) إنهما عطفا بیان ، والصواب أنهما نعتان ، وقد یجاب بأنهما أجریا مجری
[شماره صفحه واقعی : 653]
الجوامد ؛ إذ یستعملان غیر جاریین علی موصوف وتجری علیهما الصفات ، نحو قولنا «إله واحد ، وملک عظیم».
ومن الخطأ فی الثانی قول کثیر من النحویین فی نحو «مررت بهذا الرّجل» إن الرجل نعت ، قال ابن مالک : أکثر المتأخرین یقلد بعضهم بعضا فی ذلک ، والحامل لهم علیه توهمهم أن عطف البیان لا یکون إلّا أخصّ من متبوعه ، ولیس کذلک ؛ فإنه فی الجوامد بمنزلة النعت فی المشتق ، ولا یمتنع کون المنعوت أخصّ من النعت ، وقد هدی ابن السیّد إلی الحق فی المسألة فجعل ذلک عطفا لا نعتا ، وکذا ابن جنی ، اه. قلت : وکذا الزجاج والسهیلی ، قال السهیلی : وأما تسمیة سیبویه له نعتا فتسامح ، کما سمی التوکید وعطف البیان صفة ، وزعم ابن عصفور أن النحویین أجازوا فی ذلک الصفة والبیان ، ثم استشکله بأن البیان أعرف من المبین وهو جامد ، والنعت دون المنعوت أو مساو له وهو مشتق أو فی تأویله ، فکیف یجتمع فی الشیء أن یکون بیانا ونعتا؟ وأجاب بأنه إذا قدر نعتا فاللام فیه للعهد والاسم مؤول بقولک الحاضر أو المشار إلیه ، وإذا قدر بیانا فاللام لتعریف الحضور ؛ فیساوی الإشارة بذلک ویزید بإفادته الجنس المعین فکان أخص ، قال : وهذا معنی قول سیبویه ، اه. وفیما قاله نظر ؛ لأن الذی یؤوله النحویون بالحاضر والمشار إلیه إنما هو اسم الإشارة نفسه إذا وقع نعتا «کمررت بزید هذا» فأما نعت اسم الإشارة فلیس ذلک معناه ، وإنما هو معنی ما قبله ، فکیف یجعل معنی ما قبله تفسیرا له؟
وقال الزمخشری فی (ذلِکُمُ اللهُ رَبُّکُمْ) : یجوز کون اسم الله تعالی صفة للإشارة أو بیانا ، وربکم الخبر ، فجوز فی الشیء الواحد البیان والصفة ، وجوز کون العلم نعتا ، وإنما العلم ینعت ولا ینعت به ، وجوز
[شماره صفحه واقعی : 654]
نعت الإشارة بما لیس معرفا بلام الجنس ، وذلک مما أجمعوا علی بطلانه.
التنکیر للحال و التمییز ، و أفعل من ، ونعت النکرة.
ومن الوهم فی الأول قول جماعة فی (صدید من ماء صدید) وفی طعام مساکین من (کَفَّارَةٌ طَعامُ مَساکِینَ) فیمن نون کفارة : إنهما عطفا بیان ، وهذا إنما هو معترض علی قول البصریین ومن وافقهم ؛ فیجب عندهم فی ذلک أن یکون بدلا ، وأما الکوفیون فیرون أن عطف البیان فی الجوامد کالنعت فی المشتقّات ، فیکون فی المعارف والنکرات ، وقول بعضهم فی «ناقع» من قول النابغة :
807- [فبتّ کأنی ساورتنی ضئیلة] ***من الرّقش فی أنیابها السّمّ ناقع
إنه نعت للسم ، والصواب أنه خبر للسم ، والظرف متعلق به ، أو خبر ثان.
ولیس من ذلک قول الزمخشری فی (شَدِیدُ الْعِقابِ) : إنه یجوز کونه صفة لاسم الله تعالی فی أوائل سورة المؤمن ، وإن کان من باب الصفة المشبهة ، وإضافتها لا تکون إلا فی تقدیر الانفصال ، ألا تری أن (شَدِیدُ الْعِقابِ) معناه شدید عقابه ، ولهذا قالوا : کل شیء إضافته غیر محضة فإنه یجوز أن تصیر إضافته محضة ، إلا الصفة المشبهة ؛ لأنه جعله (1)علی تقدیر أل ، وجعل سبب حذفها إرادة الازدواج ، وأجاز وصفیّته أیضا أبو البقاء ، لکن علی أن شدیدا بمعنی مشدد کما أن الأذین فی معنی المؤذّن ، فأخرجه بالتأویل من باب الصفة المشبهة إلی باب اسم الفاعل ، والذی قدّمه
[شماره صفحه واقعی : 655]
1) هذا تعلیل لقوله «ولیس من ذلک قول الزمخشری».
الزمخشریّ أنه وجمیع ما قبله أبدال ، أما أنه بدل فلتنکیره ، وکذا المضافان قبله وإن کانا من باب اسم الفاعل ؛ لأن المراد بهما المستقبل ، وأما البواقی فللتناسب ، وردّ علی الزجاج فی جعله (شَدِیدُ الْعِقابِ) بدلا وما قبله صفات ، وقال : فی جعله بدلا وحده من بین الصفات نبوّ ظاهر.
ومن ذلک (1)قول الجاحظ فی بیت الأعشی :
808- ولست بالأکثر منهم حصی ***[وإنّما العزّة للکاثر]
إنه یبطل قول النحویین «لا تجتمع أل ومن فی اسم التفضیل» فجعل کلا من أل ومن معتدا به جاریا علی ظاهره ، والصواب أن تقدر أل زائدة ، أو معرفة ومن متعلقة بأکثر منکرا محذوفا مبدلا من المذکور أو بالمذکور علی أنها بمنزلتها فی قولک «أنت منهم الفارس البطل» أی أنت من بینهم ، وقول بعضهم «إنها متعلقة بلیس» قد یردّ بأنها لا تدل علی الحدث عند من قال فی أخواتها إنها تدل علیه ، ولأن فیه فصلا بین أفعل وتمییزه بالأجنبی ، وقد یجاب بأن الظرف یتعلق بالوهم ، وفی لیس رائحة قولک انتفی ، وبأن فصل التمییز قد جاء فی الضرورة فی قوله :
809- علی أنّنی بعد ما قد مضی ***ثلاثون للهجر حولا کمیلا
وأفعل أقوی فی العمل من ثلاثون.
ومن الوهم فی الثانی قول مکی فی قراءة ابن أبی عبلة (فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ) بالنصب : إن (قَلْبُهُ) تمییز ، والصواب أنه مشبه بالمفعول به کحسن وجهه ، أو بدل من اسم إنّ وقول الخلیل والأخفش والمازنی فی «إیای ،
[شماره صفحه واقعی : 656]
1) هذا من الوهم فی الثانی وهو ما یشترط فیه التنکیر ، ولیس علی ما یقتضیه ظاهر صنیع المؤلف.
وإیّاک ، وإیّاه» : إن إیا ضمیر أضیف إلی ضمیر ؛ فحکموا للضمیر بالحکم الذی لا یکون إلا للنکرات وهو الإضافة ، وقول بعضهم فی «لا إله إلا الله» إن اسم الله تعالی خبر لا التبرئة ویردّه أنها لا تعمل إلا فی نکرة منفیّة ، واسم الله تعالی معرفة موجبة ، نعم یصح أن یقال : إنه خبر للامع اسمها فإنهما فی موضع رفع بالابتداء عند سیبویه ، وزعم أن المرکبة لا تعمل فی الخبر ؛ لضعفها بالترکیب عن أن تعمل فیما تباعد منها وهو الخبر ، کذا قال ابن مالک. والذی عندی أن سیبویه یری أن المرکبة لا تعمل فی الاسم أیضا ؛ لأن جزء الشیء لا یعمل فیه ، وأما «لا رجل ظریفا» بالنصب فإنه عند سیبویه مثل «یا زید الفاضل» بالرفع ، وکذا البحث فی «لا إله إلا هو» للتعریف والإیجاب أیضا ، وفی «لا إله إلا إله واحد» للإیجاب ، وإذا قیل «لا مستحقا للعبادة إلا إله واحد ، أو إلا الله» لم یتجه الاعتذار المتقدم ؛ لأن لا فی ذلک عاملة فی الاسم والخبر لعدم التّرکیب ، وزعم الأکثرون أن المرتفع بعد «إلا» فی ذلک کله بدل من محل اسم لا ، کما فی قولک «ما جاءنی من أحد إلّا زید» ویشکل علی ذلک أن البدل لا یصلح هنا لحلوله محل الأول ، وقد یجاب بأنه بدل من الاسم مع لا ، فإنهما کالشیء الواحد ، ویصح أن یخلفهما ، ولکن یذکر الخبر حینئذ فیقال «الله موجود» وقیل : هو بدل من ضمیر الخبر المحذوف ، ولم یتکلم الزمخشری فی کشّافه علی المسألة اکتفاء بتألیف مفرد له فیها ، وزعم فیه أن الأصل «الله إله» المعرفة مبتدأ ، والنکرة خبر ، علی القاعدة ، ثم قدّم الخبر ، ثم أدخل النفی علی الخبر والإیجاب علی المبتدأ ، ورکبت لا مع الخبر ، فیقال له : فما تقول فی نحو «لا طالعا جبلا إلا زید» لم انتصب خبر المبتدأ؟ فإن قال : إن لا عاملة عمل لیس ، فذلک ممتنع ؛ لتقدم الخبر ، ولانتقاض النفی ، ولتعریف أحد
[شماره صفحه واقعی : 657]
الجزأین ، فأما قوله «یجب کون المعرفة المبتدأ» فقد مر أن الإخبار عن النکرة المخصّصة المقدمة بالمعرفة جائز نحو (إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ).
ومن ذلک قول الفارسی فی «مررت برجل ما شئت من رجل» : إن ما مصدریة ، وإنها وصلتها صفة لرجل ، وتبعه علی ذلک صاحب الترشیح ، قال : ومثله قوله تعالی (فِی أَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ) أی فی أی صورة مشیئته أی یشاؤها ، وقول أبی البقاء فی (تَعالَوْا إِلی کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَبَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللهَ) : إنّ أن وصلتها بدل من سواء ، وبدل الصفة صفة ، والحرف المصدری وصلته فی نحو ذلک معرفة ، فلا یقع صفة للنکرة. وقول بعضهم فی (وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِی جَمَعَ) : إنّ الذی صفة.
والصواب أن «ما» فی المثال شرطیة حذف جوابها ، أی فهو کذلک ، والصفة الجملتان معا.
وأما الآیة الأولی فقال أبو البقاء : ما شرطیة أو زائدة ، وعلیهما فالجملة صفة لصورة ، والعائد محذوف ، أی علیها ، وفی متعلقة برکبک ، اه کلامه.
وکان حقه إذ علّق فی برکبک وقال الجملة صفة أن یقطع بأن ما زائدة ، إذ لا یتعلق الشرط الجازم بجوابه ، ولا تکون جملة الشرط وحدها صفة ، والصواب أن یقال : إن قدرت ما زائدة فالصفة جملة شاء وحدها ، والتقدیر شاءها ، وفی متعلقة برکبک ، أو باستقرار محذوف هو حال من مفعوله ، أو بعدّلک ، أی وضعک فی صورة أی صورة ، وإن قدرت ما شرطیة فالصفة مجموع الجملتین ، والعائد محذوف أیضا ، وتقدیره علیها ، وتکون
[شماره صفحه واقعی : 658]
فی حینئذ متعلقة بعدّلک ، أی عدّلک فی صورة أی صورة ، ثم استؤنف ما بعده.
والصواب فی الآیة الثانیة أنها علی تقدیر مبتدأ.
وفی الثالثة أن (الَّذِی) بدل ، أو صفة مقطوعة بتقدیر هو أو أذم أو أعنی.
هذا هو الصواب ، خلافا لمن أجاز وصف النکرة بالمعرفة مطلقا ، ولمن أجازه بشرط وصف النکرة أولا بنکرة ، وهو قول الأخفش ، زعم أن (الْأَوْلَیانِ) صفة لآخران فی (فَآخَرانِ یَقُومانِ مَقامَهُما) الآیة ، لوصفهما بیقومان ، وکذا قال بعضهم فی قوله تعالی (وَاللهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ).
ومن ذلک قول الزمخشری فی (إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ) : إن (أَنْ تَقُومُوا) عطف بیان علی واحدة ، وفی (مَقامِ إِبْراهِیمَ) : انه عطف بیان علی (آیاتٍ بَیِّناتٍ) مع اتفاق النحویین علی أن البیان والمبین لا یتخالفان تعریفا وتنکیرا ، وقد یکون عبّر عن البدل بعطف البیان لتآخیهما ، ویؤیده فی قوله (أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ) : إن (مِنْ وُجْدِکُمْ) عطف بیان لقوله تعالی (مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ) وتفسیر له ، قال : ومن : تبعیضیة حذف مبعضها ، أی أسکنوهن مکانا من مساکنکم مما تطیقون ، اه. وإنما یرید البدل ، لأن الخافض لا یعاد إلا معه ، وهذا إمام الصناعة سیبویه یسمی التوکید صفة وعطف البیان صفة کما مر.
کمنع الصرف اشترطوا له تعریف العلمیة أو شبهه ، کما فی أجمع ، وکنعت
[شماره صفحه واقعی : 659]
الإشارة وأیّ فی النداء ، اشترطوا لهما تعریف اللام الجنسیة ، وکذا تعریف فاعلی نعم وبئس ، ولکنها تکون مباشرة له أو لما أضیف إلیه ، بخلاف ما تقدم فشرطها المباشرة له.
ومن الوهم فی ذلک قول الزمخشری فی قراءة ابن أبن عبلة (إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ) بنصب تخاصم : إنه صفة للاشارة ، وقد مضی أن جماعة من المحققین اشترطوا فی نعت الإشارة الاشتقاق کما اشترطوه فی غیره من النعوت ، ولا یکون التخاصم أیضا عطف بیان ، لأن البیان یشبه الصفة ، فکما لا توصف الإشارة إلا بما فیه أل کذلک ما یعطف علیها ، ولهذا منع أبو الفتح فی (وهذا بعلی شیخ) فی قراءة ابن مسعود برفع شیخ کون (بَعْلِی) عطف بیان ، وأوجب کونه خبرا ، وشیخ : إما خبر ثان ، أو خبر لمحذوف ، أو بدل من بعلی ، أو بعلی بدل وشیخ الخبر ، ونظیر منع أبی الفتح ما ذکرنا منع ابن السیّد فی کتاب المسائل والأجوبة وابن مالک فی التسهیل کون عطف البیان تابعا للمضمر ، لامتناع ذلک فی النعت ، ولکن أجاز سیبویه «یا هذان زید وعمرو» علی عطف البیان ، وتبعه الزیادی ، فأجاز «مررت بهذین الطویل والقصیر» علی البیان ، وأجازه علی البدل أیضا ، ولم یجزه علی النعت ، لأن نعت الإشارة لا یکون إلا طبقها فی اللفظ ، وممن نص علی منع النعت فی هذا سیبویه والمبرد والزجاج ، وهو مقتضی القیاس. ومنع سیبویه فیها مخالف لإجازته فی النداء.
والاختصاص فی بعضها کالمبتدآت وأصحاب الأحوال.
ومن الوهم فی الأول قول الزمخشری فی (فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ) وفی
[شماره صفحه واقعی : 660]
(سَنُعِیدُها سِیرَتَهَا الْأُولی) وقول ابن الطراوة فی قوله :
کما عسل الطّریق الثّعلب [3]
وقول جماعة فی «دخلت الدار ، أو المسجد ، أو السّوق» إن هذه المنصوبات ظروف ، وإنما یکون ظرفا مکانیا ما کان مبهما ، ویعرف بکونه صالحا لکل بقعة کمکان وناحیة وجهة وجانب وأمام وخلف.
والصواب أن هذه المواضع علی إسقاط الجار توسعا ، والجار المقدر «إلی» فی (سَنُعِیدُها سِیرَتَهَا الْأُولی) و «فی» فی البیت ، وفی أو إلی فی الباقی ، ویحتمل أن (استبقوا) ضمّن معنی تبادروا ، وقد أجیز الوجهان فی (فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ) ویحتمل (سِیرَتَهَا) أن یکون بدلا من ضمیر المفعول بدل اشتمال ، أی سنعیدها طریقتها.
ومن ذلک قول الزجاج فی (وَاقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ) إن کلا ظرف ، وردّه أبو علی فی الأغفال بما ذکرنا ، وأجاب أبو حیان بأن (اقْعُدُوا) لیس علی حقیقته ، بل معناه ارصدوهم کل مرصد ، ویصح ارصدوهم کل مرصد ، فکذا یصح قعدت کل مرصد ، قال : ویجوز قعدت مجلس زید ، کما یجوز قعدت مقعده ، اه.
وهذا مخالف لکلامهم ، إذ اشترطوا توافق مادتی الظرف وعامله ، ولم یکتفوا بالتوافق المعنوی کما فی المصدر ، والفرق أن انتصاب هذا النوع علی الظرفیة علی خلاف القیاس لکونه مختصا ، فینبغی أن لا یتجاوز به محل السماع ، وأما نحو «قعدت جلوسا» فلا دافع له من القیاس ، وقیل :
[شماره صفحه واقعی : 661]
التقدیر [اقعدوا لهم] علی کل مرصد ، فحذفت علی ، کما قال :
وأخفی الّذی لو لا الأسی لقضانی [222]
أی لقضی علیّ ، وقیاس الزجاج أن یقول فی (لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ) مثل قوله فی (وَاقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ) والصواب فی الموضعین أنهما علی تقدیر علی ، کقولهم «ضرب زید الظّهر والبطن» فیمن نصبهما ، أو أنّ لأقعدنّ واقعدوا ضمنا معنی لألزمنّ والزموا.
ومن الوهم فی الثانی قول الحوفی فی (ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ) : إن (بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ) جملة مخبر بها عن ظلمات ، وظلمات غیر مختص : فالصواب قول الجماعة إنه خبر لمحذوف ، أی تلک ظلمات ؛ نعم إن قدر أن المعنی ظلمات أیّ ظلمات بمعنی ظلمات عظام أو متکاثفة وترکت الصفة لدلالة المقام علیها کما قال
810- له حاجب فی کلّ أمر یشینه ***[ولیس له عن طالب العرف حاجب]
صحّ ، وقول الفارسی فی (وَرَهْبانِیَّةً ابْتَدَعُوها) : إنه من باب «زیدا ضربته» واعترضه ابن الشجری بأن المنصوب فی هذا الباب شرطه أن یکون مختصا لیصح رفعه بالابتداء ، والمشهور أنه عطف علی ما قبله ، وابتدعوها : صفة ، ولا بد من تقدیر مضاف ، أی وحبّ رهبانیة ، وإنما لم یحمل أبو علی الآیة علی ذلک لاعتزاله ، فقال : لأن ما یبتدعونه لا یخلقه الله عزوجل ، وقد یتخیّل ورود اعتراض ابن الشجری علی أبی البقاء فی تجویزه فی (وَأُخْری تُحِبُّونَها) کونه کزیدا ضربته ، ویجاب بأن الأصل «وصفة أخری» ویجوز کون (تُحِبُّونَها) صفة ، والخبر إما نصر ، وإما محذوف ، أی ولکم نعمة
[شماره صفحه واقعی : 662]
أخری ، ونصر : بدل أو خبر لمحذوف ، وقول ابن [ابن] مالک بدر الدین فی قول الحماسی :
811- فارسا ما غادروه ملحما***[غیر زمّیل ولا نکس وکل]
إنه من باب الاشتغال کقول أبی علی فی الآیة ، والظاهر أنه نصب علی المدح لما قدمنا ، وما فی البیت زائدة ؛ ولهذا أمکن أن یدّعی أنه من باب الاشتغال.
فمن الأول مجرور لو لا ومجرور وحد ، ولا یختصّان بضمیر خطاب ولا غیره ، تقول : لولای ، ولولاک ، ولولاه ، ووحدی ، ووحدک ، ووحده ، ومجرور لبّی وسعدی وحنانی ، ویشترط لهن ضمیر الخطاب ، وشذ نحو قوله :
812- [دعونی] فیالبّیّ إذ هدرت لهم ***[شقاشق أقوام فأسکتها هدری]
وقول آخر :
813- [إنّک لو دعوتنی ودونی ***زوراء ذات مترع بیون]
لقلت لبّیه لمن یدعونی
کما شذت إضافتها إلی الظاهر فی قوله :
814- [دعوت لما نابنی مسورا] ***فلبّی فلبّی یدی مسور
ومن ذلک مرفوع خبر کاد وأخواتها إلا عسی ؛ فتقول : کاد زید یموت ولا تقول : یموت أبوه ، ویجوز «عسی زید أن یقوم ، أو یقوم أبوه» فیرفع
[شماره صفحه واقعی : 663]
السببیّ ، ولا یجوز رفعه الأجنبیّ نحو «عسی زید أن یقوم عمرو عنده».
ومن ذلک مرفوع اسم التفضیل فی غیر مسألة الکحل ، وهذا شرطه مع الإضمار الاستتار ، وکذا مرفوع نحو قم وأقوم ونقوم وتقوم.
ومن الثانی تأکید الاسم المظهر ، والنعت ، والمنعوت ، وعطف البیان ، والمبین
ومن الوهم فی الأول قول بعضهم فی «لولای وموسی» : إن موسی یحتمل الجر ، وهذا خطأ ؛ لأنه لا یعطف علی الضمیر المجرور إلا بإعادة الجار ، ولأن لو لا لا تجر الظاهر ؛ فلو أعیدت لم تعمل الجر ، فکیف ولم تعد؟ هذه مسألة یحاجی بها فیقال ضمیر مجرور لا یصح أن یعطف علیه اسم مجرور أعدت الجار أم لم تعده ، وقولی «مجرور» لأنه یصح أن تعطف علیه اسما مرفوعا ؛ لأن «لو لا» محکوم لها بحکم الحروف الزائدة ، والزائد لا یقدح فی کون الاسم مجردا من العوامل اللفظیة ؛ فکذا ما أشبه الزائد ؛ وقول جماعة فی قول هدبة :
عسی الکرب الّذی أمسیت فیه ***یکون وراءه فرج قریب [247]
إن فرجا اسم کان ، والصواب أنه مبتدأ خبره الظرف ؛ والجملة خبر کان ، واسمها ضمیر الکرب ، وأما قوله :
815- وقد جعلت إذا ما قمت یثقلنی ***ثوبی ؛ فأنهض نهض الشّارب الثّمل
فتوبی : بدل اشتمال من تاء جعلت ، لا فاعل یثقلنی.
ومن الوهم فی الثانی قول أبی البقاء فی (إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ) :
[شماره صفحه واقعی : 664]
إنه یجوز کون هو توکیدا وقد مضی ، وقول الزمخشری فی قوله تعالی (ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللهَ) إذا قدرت أن مصدریة ، وأنها وصلتها عطف بیان علی الهاء ، وقول النحویین فی نحو (اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ) إن العطف علی الضمیر المستتر ، وقد ردّ ذلک ابن مالک وجعله من عطف الجمل ، والأصل ولیسکن زوجک ، وکذا قال فی (لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ) : إن التقدیر ولا تخلفه أنت ؛ لأنّ مرفوع فعل الأمر لا یکون ظاهرا ، ومرفوع الفعل المضارع ذی النون لا یکون غیر ضمیر المتکلم ، وجوز فی قوله :
816- نطوّف ما نطوّف ثمّ نأوی ***ذوو الأموال منّا والعدیم
إلی حفر أسافلهنّ جوف ***وأعلاهنّ صفّاح مقیم
کون ذوو فاعلا بفعل غیبة محذوف ، أی یأوی ذوو الأموال ، وکونه وما بعده توکیدا علی حد «ضرب زید الظّهر والبطن».
تنبیه - من العوامل ما یعمل فی الظاهر وفی المضمر بشرط استتاره وهو نعم وبئس ، تقول «نعم الرّجلان الزّیدان ، ونعم رجلین الزّیدان» ولا یقال «نعمّا» إلا فی لغیّة ، أو بشرط إفراده وتذکیره وهو «ربّ» فی الأصح.
فمن الأول الفاعل ونائبه وهو الصحیح ، فأما (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ) (وَإِذا قِیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ) فقد مرّ البحث فیهما.
ومن الثانی خبر أنّ المفتوحة إذا خففت ، وخبر القول المحکی نحو
[شماره صفحه واقعی : 665]
«قولی لا إله إلّا الله» وخرج بذکر المحکی قولک «قولی حقّ» وکذلک خبر ضمیر الشأن ، وعلی هذا فقوله تعالی (وَمَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ) إذا قدر ضمیر إنه للشأن لزم کون آثم خبرا مقدما وقلبه مبتدأ مؤخرا ، وإذا قدر راجعا إلی اسم الشرط جاز ذلک ، وأن یکون آثم الخبر وقلبه فاعل به ، وخبر أفعال المقاربة.
ومن الوهم قول بعضهم فی (فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ) إن (مَسْحاً) خبر طفق ، والصواب أنه مصدر لخبر محذوف أی یمسح مسحا ، وجواب الشرط ، وجواب القسم (1)ومن الوهم قول الکسائی وأبی حاتم فی نحو (یَحْلِفُونَ بِاللهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ) إن اللام وما بعدها جواب ، وقد مر البحث فی ذلک ، وقول بدر الدین ابن مالک فی قوله تعالی (أَفَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً) إن جواب الشرط محذوف ، وإن تقدیره : ذهبت نفسک علیهم حسرة ، بدلیل (فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ) أو کمن هداه الله ، بدلیل (فَإِنَّ اللهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ لة وَیَهْدِی مَنْ یَشاءُ) ، والتقدیر الثانی باطل : ویجب علیه کون من موصولة ، وقد یتوهم أنّ مثل هذا قول صاحب اللوامح - وهو أبو الفضل الرازی - فإنه قال فی قوله تعالی : (أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ) لا بد من إضمار جملة معادلة ، والتقدیر کمن لا یخلق - اه. وإنما هذا مبنی علی تسمیة جماعة منهم الزمخشری فی مفصّلة الظرف من نحو «زید فی الدار» جملة ظرفیة ؛ لکونه عندهم خلفا عن جملة مقدرة ، ولا یعتذر بمثل هذا عن ابن مالک ؛ فإن الظرف لا یکون جوابا ، وإن قلنا إنه جملة.
[شماره صفحه واقعی : 666]
1) هذا معطوف علی قوله «خبر أن» فی قوله فیما مضی «ومن الثانی خبر أن المفتوحة - إلخ» یعنی أن جواب الشرط وجواب القسم مما اشترطوا فیه أن یکون جملة
ومن الأول جملة الشرط غیر لو لا وجملة جواب لو ولو لا ولو ما ، والجملتان بعد لما ، والجمل التالیة أحرف التحضیض ، وجملة أخبار أفعال المقاربة ، وخبر أن المفتوحة بعد لو عند الزمخشری ومتابعیه نحو (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا).
ومن الثانی الجملة بعد «إذا» الفجائیة ، و «لیتما» علی الصحیح فیهما.
ومن الوهم فی الأول أن یقول من لا یذهب إلی قول الأخفش والکوفیین فی نحو (وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ) (وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ) و (إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ) : إن المرفوع مبتدأ ، وذلک خطأ ؛ لأنه خلاف قول من اعتمد علیهم ، وإنما قاله سهوا ، واما إذا قال ذلک الأخفش أو الکوفی فلا یعدّ ذلک الإعراب خطأ ؛ لأن هذا مذهب ذهبوا إلیه ولم یقولوه سهوا عن قاعدة ، نعم الصواب خلاف قولهم فی أصل المسألة ، وأجازوا أن یکون المرفوع محمولا علی إضمار فعل کما یقول الجمهور ، وأجاز الکوفیون وجها ثالثا ، وهو أن یکون فاعلا بالفعل المذکور علی التقدیم والتأخیر ، مستدلین علی جواز ذلک بنحو قول الزباء :
817- ما للجمال مشیها وئیدا***[أجندلا یحملن أم حدیدا]
فیمن رفع «مشیها» وذلک عند الجماعة مبتدأ حذف خبره وبقی معمول الخبر ، أی مشیها یکون وئیدا أو یوجد وئیدا ، ولا یکون بدل بعض من الضمیر المستتر فی الظرف کما کان فیمن جره بدل اشتمال من الجمال ؛
[شماره صفحه واقعی : 667]
لأنه عائد علی «ما» الاستفهامیة ، ومتی أبدل اسم من اسم استفهام وجب اقتران البدل بهمزة الاستفهام ، فکذلک حکم ضمیر الاستفهام ، ولأنه لا ضمیر فیه راجع إلی المبدل منه.
ومن ذلک قول بعضهم فی بیت الکتاب :
[صددت فأطولت الصّدود] وقلّما***وصال علی طول الصّدود یدوم [509]
إن «وصال» مبتدأ ، والصواب أنه فاعل بیدوم محذوفا مفسرا بالمذکور ، وقول آخر فی نحو «آتیک یوم زیدا تلقاه» : إنه یجوز فی زید الرفع بالابتداء ، وذلک خطأ عند سیبویه ؛ لأن الزمن المبهم المستقبل یحمل علی إذا فی أنه لا یضاف إلی الجملة الاسمیة ، وأما قوله تعالی (یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ) فقد مضی أن الزمن هنا محمول علی إذ ، لا علی إذا ، وأنه لتحققه نزّل منزلة الماضی ، وأما جواب ابن عصفور عن سیبویه بأنه إنما یوجب ذلک فی الظروف ، والیوم هنا بدل من المفعول به وهو (یَوْمَ التَّلاقِ) فی قوله تعالی (لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاقِ) فمردود ، وإنما ذلک فی اسم الزمان ظرفا کان أو غیره ، ثم هذا الجواب لا یتأتی له فی قوله :
وکن لی شفیعا یوم لا ذو شفاعة***بمغن فتیلا عن سواد بن قارب [659]
ومن الوهم أیضا قول بعضهم فی قوله تعالی : (فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ) بعد ما جزم بأنّ (مِنَ) شرطیة : إنه یجوز کون الجملة الاسمیة معطوفة علی (کانَ) وما بعدها ، ویرده أن جملة الشرط لا تکون اسمیة ، فکذا المعطوف علیها ، علی أنه لو قدّر من موصولة لم یصح قوله أیضا ؛ لأن الفاء لا تدخل فی الخبر إذا کانت الصلة جملة اسمیة ؛
[شماره صفحه واقعی : 668]
لعدم شبهه حینئذ باسم الشرط ، وقول ابن طاهر فی قوله :
818- فإن لا مال أعطیه فإنّی ***صدیق من غدوّ أو رواح
وقول آخرین فی قول الشاعر :
ونبّئت لیلی أرسلت بشفاعة***إلیّ ، فهلّا نفس لیلی شفیعها [109]
إن ما بعد إن لا وهلّا جملة اسمیة نابت عن الجملة الفعلیة ، والصواب أن التقدیر فی الأولی فإن أکن ، وفی الثانیة فهلّا کان ، أی الأمر والشأن ، والجملة الاسمیة فیهما خبر.
ومن ذلک قول جماعة منهم الزمخشری فی (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ خَیْرٌ) : إن الجملة الاسمیة جواب لو ، والأولی أن یقدر الجواب محذوفا ، أی لکان خیرا لهم ، أو أن یقدر «لو» بمنزلة لیت فی إفادة التمنی ؛ فلا تحتاج إلی جواب.
ومن ذلک قول جماعة منهم ابن مالک فی قوله تعالی : (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) : إن الجملة جواب لما ، والظاهر أن الجواب جملة فعلیة محذوفة ، أی انقسموا قسمین فمنهم مقتصد ومنهم غیر ذلک ، ویؤید هذا أن جواب لما لا یقترن بالفاء.
ومن الوهم فی الثانی تجویز کثیر من النحویین الاشتغال فی نحو «خرجت فإذا زید یضربه عمرو» ومن العجب أن ابن الحاجب أجاز ذلک فی کافیته مع قوله فیها فی بحث الظروف : وقد تکون للمفاجأة فیلزم المبتدأ بعدها ، وأجاز ابن أبی الربیع فی «لیتما زیدا أضربه» أن یکون انتصاب «زیدا» علی الاشتغال کالنصب فی «إنما زیدا أضربه» والصواب أن انتصابه
[شماره صفحه واقعی : 669]
بلیت ؛ لأنه لم یسمع نحو «لیتما قام زید» کما سمع «إنما قام زید».
تنبیه - اعترض الرازی علی الزمخشری فی قوله تعالی : (وَالَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللهِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ) : إن الجملة معطوفة علی (وَیُنَجِّی اللهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا) بأن الاسمیة لا تعطف علی الفعلیة ، وقد مر أن تخالف الجملتین فی الاسمیة والفعلیة لا یمنع التعاطف ، وقال بعض المتأخرین فی تجویز أبی البقاء فی قوله تعالی : (مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللهُ) : إنه یجوز کون الجملة الاسمیة بدلا من (فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ) : هذا مردود ، لأن الاسمیة لا تبدّل من الفعلیة ، اه. ولم یقم دلیل علی امتناع ذلک.
فالأول کثیر کالصلة ، والصفة ، والحال ، والجملة الواقعة خبرا لکان ، أو خبرا لإن أو لضمیر الشأن ، قیل : أو خبرا للمبتدأ ، أو جوابا للقسم غیر الاستعطافی.
ومن الثانی جواب القسم الاستعطافی کقوله :
819- بربّک هل ضممت إلیک لیلی ***[قبیل الصّبح أو قبّلت فاها؟]
وقوله :
820- بعیشک یا سلمی ارحمی ذا صبابة***[أبی غیر ما یرضیک فی السّرّ والجهر]
وما ورد علی خلاف ما ذکر مؤوّل ، فمن الأول قوله :
وإنّی لراج نظرة قبل الّتی***لعلّی - وإن شطّت نواها - أزورها [622]
[شماره صفحه واقعی : 670]
وتخریجه علی إضمار القول ، أی قبل التی أقول لعلی ، أو علی أن الصلة أزورها وخبر لعل محذوف ، والجملة معترضة ، أی لعلّی أفعل ذلک ، وقوله :
جاؤا بمذق هل رأیت الذّئب قطّ [405]
وقوله :
821- فإنّما أنت أخ لا نعدمه
وتخریجهما علی إضمار القول ، أی أخ مقول فیه لا جعلنا الله نعدمه ، وبمذق مقول عند رؤیته ذلک ، وقول أبی الدرداء رضی الله عنه «وجدت النّاس اخبر تقله» أی صادفت الناس مقولا فیهم ذلک ، وقوله :
822- وکونی بالمکارم ذکّرینی ***ودلّی دلّ ماجدة صناع
والجملة فی هذا مؤولة بالجملة الخبریة ، أی وکونی تذکریننی ، مثل قوله تعالی : (قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا) أی فیمد ، وقوله :
823- إنّ الّذین قتلتم أمس سیّدهم ***لا تحسبوا لیلهم عن لیلکم ناما
وقوله :
824- إنّی إذا ما القوم کانوا أنجیه ***واضطرب القوم اضطراب الأرشیه
هناک أوصینی ولا توصی بیه
وینبغی أن یستثنی من منع ذلک فی خبری إنّ وضمیر الشأن خبر أن المفتوحة إذا خففت ؛ فإنه یجوز أن یکون جملة دعائیة کقوله تعالی :
[شماره صفحه واقعی : 671]
(وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللهِ عَلَیْها) فی قراءة من قرأ أن بالتخفیف وغضب بالفعل والله فاعل ، وقولهم «أما أن جزاک الله خیرا» فیمن فتح الهمزة ، وإذا لم نلتزم قول الجمهور فی وجوب کون اسم [أن] هذه ضمیر شأن فلا استثناء بالنسبة إلی ضمیر الشأن ، إذ یمکن أن یقدر والخامسة أنها ، وأما أنّک ، وأما (نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ) فیجوز کون أن تفسیریة.
ومن الوهم فی هذا الباب قول بعضهم فی قوله تعالی : (وَانْظُرْ إِلَی الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها) : إن جملة الاستفهام حال من العظام ، والصواب أن کیف وحدها حال من مفعول ننشز ، وأن الجملة بدل من العظام ، ولا یلزم من جواز کون الحال المفردة استفهاما جواز ذلک فی الجملة ؛ لأن الحال کالخبر وقد جاز بالاتفاق نحو «کیف زید» واختلف فی نحو «زید کیف هو» وقول آخرین إن جملة الاستفهام حال فی نحو «عرفت زیدا أبو من هو» وقد مر.
واعلم أن النظر البصریّ یعلّق فعله کالنظر القلبی ، قال تعالی : (فَلْیَنْظُرْ أَیُّها أَزْکی طَعاماً) ، وقال سبحانه وتعالی : (انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ).
ومن ذلک قول الأمین المحلی فیما رأیت بخطه : إن الجملة التی بعد الواو من قوله :
اطلب ولا تضجر من مطلب ***[فآفة الطّالب أن یضجرا] [637]
حالیة ، وإن «لا» ناهیة ، والصواب أن الواو للعطف ، ثم الأصح أن الفتحة إعراب مثلها فی «لا تأکل السمک وتشرب للبن» لا بناء لأجل نون
[شماره صفحه واقعی : 672]
توکید خفیفة محذوفة.
فمن الأول مجرور ربّ إذا کان ظاهرا ، وأیّ فی النداء ، والجماء فی قولهم «جاؤا الجمّاء الغفیر» وما وطّیء به من خبر أو صفة أو حال ، نحو «زید رجل صالح ، ومررت بزید الرجل الصالح» ومنه (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ) (وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ) إلی قوله تعالی (قُرْآناً عَرَبِیًّا) وقول الشاعر :
825- أأکرم من لیلی علیّ فتبتغی ***به الجاه أم کنت امرا لا أطیعها؟
ومن ثمّ أبطل أبو علی کون الظرف من قول الأعشی :
826- ربّ رفد هرقته ذلک الیو***م وأسری من معشر أقیال
متعلقا بأسری ؛ لئلا یخلو ما عطف علی مجرور ربّ من صفة ، قال : وأما قوله
فیا ربّ یوم قد لهوت ولیلة***بآنسة کأنّها خطّ تمثال [206]
فعلی أن صفة الثانی محذوفة مدلول علیها بصفة الأول ، ولا یتأتی ذلک هنا ، وقد یجوز ذلک هنا ؛ لأن الإراقة إتلاف ، فقد تجعل دلیلا علیه.
ومن الثانی فاعلا نعم وبئس والأسماء المتوغلة فی شبه الحرف إلا من وما النکرتین فإنهما یوصفان نحو «مررت بمن معجب لک ، وبما معجب لک» وألحق بهما الأخفش أیا نحو «مررت بأیّ معجب لک» وهو قویّ فی القیاس ؛ لأنها معربة ؛ ومن ذلک الضمیر ، وجوز الکسائی نعته إن کان
[شماره صفحه واقعی : 673]
لغائب والنعت لغیر التوضیح ، نحو (قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُیُوبِ) ونحو (لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ) فقدر (عَلَّامُ) نعتا للضمیر المستتر فی (یَقْذِفُ بِالْحَقِّ) و (الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) نعتین لهو ، وأجاز غیر الفارسی وابن السراج نعت فاعلی نعم وبئس تمسکا بقوله :
827- نعم الفتی المرّی أنت إذا هم ***حضروا لدی الحجرات نار الموقد
وحمله الفارسی وابن السراج علی البدل ، وقال ابن مالک : یمتنع نعته إذا قصد بالنعت التخصیص مع إقامة الفاعل مقام الجنس ؛ لأن تخصیصه حینئذ مناف لذلک القصد ، فأما إذا تؤول بالجامع لأکمل الخصال فلا مانع من نعته حینئذ ؛ لإمکان أن ینوی فی النعت ما نوی فی المنعوت ، وعلی هذا یحمل البیت ، اه. وقال الزمخشری وأبو البقاء فی (وَکَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ) : إن الجملة بعدکم صفة لها ، والصواب أنها صفة لقرن ، وجمع الضمیر حملا علی معناه ، کما جمع وصف جمیع فی نحو (وَإِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ).
کالعامل من وصف ومصدر ، فإنه لا یوصف قبل العمل ویوصف بعده ، وکالموصول فإنه لا یوصف قبل تمام صلته ویوصف بعد تمامها ، وتعمیمهم الجواز فی البعض ، وذلک هو الغالب.
ومن الوهم فی الأول قول بعضهم فی قول الحطیئة :
828- أزمعت یأسا مبینا من نوالکم ***ولن تری طاردا للحرّ کالیاس
إن «من» متعلقة بیأسا ، والصواب أن تعلها بیئست محذوفا ، لأن المصدر لا یوصف قبل أن یأتی معموله.
[شماره صفحه واقعی : 674]
وقال أبو البقاء فی (وَلَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً) : لا یکون یبتغون نعتا لآمّین ؛ لأن اسم الفاعل إذا وصف لم یعمل فی الاختیار ، بل هو حال من آمّین ، اه. وهذا قول ضعیف ، والصحیح جواز الوصف بعد العمل
نحو «کان قائما زید» ومنع ذلک فی البعض نحو «إنّ زیدا قائم».
ومن الوهم فی هذا قول المبرد فی قولهم «إنّ من أفضلهم کان زیدا» إنه لا یجب أن یحمل علی زیادة کان کما قال سیبویه ، بل یجوز أن تقدر کان ناقصة واسمها ضمیر زید ، لأنه متقدم رتبة ، إذ هو اسم إنّ ، ومن أفضلهم : خبر کان ، وکان ومعمولاها خبر إنّ ، فلزمه تقدیم خبر إن علی اسمها مع أنه لیس ظرفا ولا مجرورا ، وهذا لا یجیزه أحد.
کالاستفهام والشرط وکم الخبریة نحو (فَأَیَّ آیاتِ اللهِ تُنْکِرُونَ) (وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ) (أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ) ولهذا قدر ضمیر الشأن فی قوله :
إنّ من یدخل الکنبسة یوما***یلق فیها جآذرا وظباء [48]
ولبعضها أن یتأخر : إما لذاته کالفاعل ونائبه ومشبهه ، أو لضعف الفعل کمفعول التعجب نحو «ما أحسن زیدا» أو لعارض معنوی أو لفظی وذلک کالمفعول فی نحو «ضرب موسی عیسی» فإن تقدیمه یوهم أنه مبتدأ وأن الفعل مسند إلی ضمیره ، وکالمفعول الذی هو أی الموصولة نحو
[شماره صفحه واقعی : 675]
«سأکرم أیّهم جاءنی» کأنهم قصدوا الفرق بینها وبین أیّ الشرطیة والاستفهامیة ، والمفعول الذی هو أنّ وصلتها نحو «عرفت أنّک فاضل» کرهوا الابتداء بأنّ المفتوحة لئلا یلتبس بأن التی بمعنی لعلّ ، وإذا کان المبتدأ الذی أصله التقدیم یجب تأخره إذا کان أنّ وصلتها نحو (وَآیَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ) فأن یجب تأخّر المفعول الذی أصله التأخیر نحو (وَلا تَخافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ) أحقّ وأولی ، وکمعمول عامل اقترن بلام الابتداء أو القسم ، أو حرف الاستثناء ، أو ما النافیة ، أولا فی جواب القسم.
ومن الوهم الأول قول ابن عصفور فی (أَوَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا) : إن کم فاعل یهد ، فإن قلت : خرجه علی لغة حکاها الأخفش ، وهی أن بعض العرب لا یلتزم صدریة کم الخبریة ، قلت : قد اعترف برداءتها ، فتخریج التنزیل علیها بعد ذلک رداءة ، والصواب أن الفاعل مستتر راجع إلی الله سبحانه وتعالی ، أی أو لم یبین الله لهم ، أو إلی الهدی ، والأول قول أبی البقاء ، والثانی قول الزجاج ، وقال الزمخشری : الفاعل الجملة ، وقد مر أن الفاعل لا یکون جملة ، وکم مفعول أهلکنا ، والجملة مفعول یهد ، وهو معلّق عنها ، وکم الخبریة تعلق خلافا لأکثرهم.
ومن الوهم فی الثانی قول بعضهم فی بیت الکتاب :
[صددت فأطولت الصّدود] وقلّما***وصال علی طول الصّدود یدوم [509]
إن «وصال» فاعل بیدوم ، وفی بیت الکتاب أیضا :
829- [فإنّک لا تبالی بعد حول ***أظبی کان أمّک أم حمار
[شماره صفحه واقعی : 676]
إن «ظبی» اسم کان ، والصواب أن «وصال» فاعل یدوم محذوفا مدلولا علیه بالمذکور ، وأن «ظبی» اسم لکان محذوفة مفسّرة بکان المذکورة ، أو مبتدأ ، والأول أولی ؛ لأن همزة الاستفهام بالجمل الفعلیة أولی منها بالاسمیة ، وعلیهما فاسم کان ضمیر راجع إلیه ، وقول سیبویه «إنه أخبر عن النکرة بالمعرفة» واضح علی الأول ؛ لأن ظبیا المذکور اسم کان ، وخبره «أمّک» وأما علی الثانی فخبر ظبی إنما هو الجملة ، والجمل نکرات ، ولکن یکون محل الاستشهاد قوله «کان أمک» علی أن ضمیر النکرة عنده نکرة لا علی أن الاسم مقدم.
وقول بعضهم فی قوله تعالی (إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً) : إن (عَنْهُ) مرفوع المحل بمسؤلا ، والصواب أن اسم کان ضمیر المکلف وإن لم یجر له ذکر ، وأن المرفوع بمسؤلا مستتر فیه راجع إلیه أیضا ، وأن (عَنْهُ) فی موضع نصب.
وقول بعضهم فی قوله :
آلیت حبّ العراق الدّهر أطعمه [139]
إنه من باب الاشتغال ، لا علی إسقاط علی کما قال سیبویه ، وذلک مردود : لأن «أطعمه» بتقدیر لا أطعمه.
وقول الفراء فی (وَإِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ) فیمن خفف إن : إنه أیضا من باب الاشتغال مع قوله إن اللام بمعنی إلا ، وإن نافیة ولا یجوز بالإجماع أن یعمل ما بعد إلا فیما قبلها ، علی أن هنا مانعا آخر وهو لام القسم ، وأما قوله تعالی (وَیَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ
[شماره صفحه واقعی : 677]
حَیًّا) فإن إذا ظرف لأخرج ، وإنما جاز تقدیم الظرف علی لام القسم لتوسّعهم فی الظرف ، ومنه قوله :
رضیعی لبان ثدی أمّ تحالفا***بأسحم داج عوض لا نتفرّق [244]
أی لا نتفرق أبدا ، ولا النافیة لها الصّدر فی جواب القسم ، وقیل : العامل محذوف ، أی أئذا ما مت أبعث لسوف أخرج.
فمن الأول الفاعل ، ونائبه ، والجار الباقی عمله ، إلا فی مواضع نحو قولهم «الله لأفعلنّ» و «بکم درهم اشتریت» أی والله ، وبکم من درهم.
ومن الثانی أحد معمولی «لات».
ومن الوهم فی الأول قول ابن مالک فی أفعال الاستثناء نحو «قاموا لیس زیدا ، ولا یکون زیدا ، وما خلا زیدا» : إن مرفوعهن محذوف ، وهو کلمة بعض مضافة إلی ضمیر من تقدم ، والصواب أنه مضمر عائد إما علی البعض المفهوم من الجمع السابق کما عاد الضمیر من قوله تعالی (فَإِنْ کُنَّ نِساءً) علی البنات المفهومة من الأولاد (یُوصِیکُمُ اللهُ فِی أَوْلادِکُمْ) وإما علی اسم الفاعل المفهوم من الفعل ، أی لا یکون هو - أی القائم - زیدا ، کما جاء «لا یزنی الزّانی حین یزنی وهو مؤمن ، ولا یشرب الخمر حین یشربها وهو مؤمن» وإما علی المصدر المفهوم من الفعل ، وذلک فی غیر لیس ولا یکون ، تقول «قاموا خلا زیدا» أی جانب هو - أی قیامهم - زیدا.
[شماره صفحه واقعی : 678]
ومن ذلک قول کثیر من المعربین والمفسرین فی فواتح السور : إنه یجوز کونها فی موضع جر بإسقاط حرف القسم.
وهذا مردود بأن ذلک مختص عند البصریین باسم الله سبحانه وتعالی ، وبأنه لا أجوبة للقسم فی سورة البقرة وآل عمران ویونس وهود ونحوهنّ ، ولا یصحّ أن یقال : قدّر (ذلِکَ الْکِتابُ) فی البقرة ، و (اللهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ) فی آل عمران جوابا ، وحذفت اللام من الجملة الاسمیة کحذفها فی قوله.
830- وربّ السّموات العلی وبروجها***والأرض وما فیها المقدّر کائن
وقول ابن مسعود «والله الذی لا إله غیره هذا مقام الذی أنزلت علیه سورة البقرة» لأن ذلک - علی قلّته - مخصوص باستطالة القسم.
ومن الوهم فی الثانی قول ابن عصفور فی قوله :
831- حنّت نوار ولات هنّا حنّت ***[وبدا الّذی کانت نوار أجنّت]
إن هنّا اسم لات ، وحنّت خبرها بتقدیر مضاف ، أی وقت حنت ، فاقتضی إعرابه الجمع بین معمولیها ، وإخراج هنّا عن الظرفیة ، وإعمال لات فی معرفة ظاهرة وفی غیر الزمان وهو الجملة النائبة عن المضاف ، وحذف المضاف إلی الجملة ، والأولی قول الفارسی إن «لات» مهملة ، وهنّا خبر مقدم ، وحنت مبتدأ مؤخر بتقدیر أن مثل «تسمع بالمعیدیّ خیر من أن تراه».
وذلک کثیر ، وقد أفرد بالتصنیف ، وعکسه ، وهو غریب جدا ، وذلک بدلا الغلط والنسیان زعم بعض القدماء أنه لا یجوز فی الشعر ، لأنه یقع غالبا عن تروّ وفکر.
[شماره صفحه واقعی : 679]
فالأول قد مضی مشروحا. والثانی الجملة المضاف إلیها نحو «یوم قام زید» فأما قوله :
832- وتسخن لیلة لا یستطیع ***نباحا بها الکلب إلّا هریرا
وقوله :
833- مضت سنة لعام ولدت فیه ***وعشر بعد ذاک وحجّتان
فنادر ، وهذا الحکم خفی علی أکثر النحویین ، والصواب فی مثل قولک «أعجبنی یوم ولدت فیه» تنوین الیوم ، وجعل الجملة بعده صفة له ، وکذلک «أجمع» وما یتصرف منه فی باب التوکید ، یجب تحریده من ضمیر المؤکد ، وأما قولهم «جاء القوم بأجمعهم» فهو بضم المیم لا بفتحها ، وهو جمع لقولک جمع ، علی حد قولهم فلس وأفلس ، والمعنی جاءوا بجماعتهم ، ولو کان توکیدا لکانت الباء فیه زائدة مثلها فی قوله :
834- هذا وجدّکم الصّغار بعینه ***[لا أمّ لی إن کان ذاک ولا أب]
فکان یصح إسقاطها.
کقبل وبعد وغیر ، ولبناء بعضها أن تکون مضافة ، وذلک أیّ الموصولة ؛ فإنها لا تبنی إلا إذا أضیفت وکان صدر صلتها ضمیرا محذوفا نحو (أَیُّهُمْ أَشَدُّ).
ومن الوهم فی ذلک قول ابن الطراوة (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) مبتدأ وخبر ، وأیّ مبنیة مقطوعة عن الإضافة ، وهذا مخالف لرسم المصحف ولإجماع النحویین.
[شماره صفحه واقعی : 680]
فی نظیر ذلک الموضع بخلافه ، وله أمثلة :
أحدها : قول الزمخشری فی (مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ) إنه عطف علی (فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوی) ولم یجعله معطوفا علی (یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ) ؛ لأن عطف الاسم علی الاسم أولی ، ولکن مجیء قوله تعالی (یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ) بالفعل فیهما یدلّ علی خلاف ذلک.
الثانی : قول مکی وغیره فی قوله تعالی (ما ذا أَرادَ اللهُ بِهذا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً) : إن جملة (یُضِلُّ) صفة لمثلا أو مستأنفة ، والصواب الثانی ؛ لقوله تعالی فی سورة المدثر (ما ذا أَرادَ اللهُ بِهذا مَثَلاً کَذلِکَ یُضِلُّ اللهُ مَنْ یَشاءُ).
الثالث : قول بعضهم فی (ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ) : إن الوقف هنا علی (رَیْبَ) ویبتدیء (فِیهِ هُدیً) ویدل علی خلاف ذلک قوله تعالی فی سورة السجدة (الم تَنْزِیلُ الْکِتابِ لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ).
الرابع : قول بعضهم فی (وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ) : إن الرابط الإشارة ، وإن الصابر والغافر جعلا من عزم الأمور مبالغة ، والصواب أن الإشارة للصبر والغفران ، بدلیل (وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ) ولم یقل إنکم.
الخامس : قولهم فی (أَیْنَ شُرَکائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) : إن التقدیر تزعمونهم شرکاء ، والأولی أن یقدر تزعمون أنهم شرکاء ، بدلیل (وَما نَری مَعَکُمْ شُفَعاءَکُمُ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِیکُمْ شُرَکاءُ) ولأن الغالب علی «زعم»
[شماره صفحه واقعی : 681]
أن لا یقع علی المفعولین صریحا ، بل علی أنّ وصلتها ، ولم یقع فی التنزیل إلا کذلک.
ومثله فی هذا الحکم «تعلم» کقوله :
835- تعلّم رسول الله أنّک مدرکی ***[وأنّ وعیدا منک کالأخذ بالید]
ومن القلیل فیهما قوله :
836- زعمتنی شیخا ولست بشیخ ***[إنّما الشیخ من یدبّ دبیبا]
وقوله :
837- تعلّم شفاء النّفس قهر عدوّها***[فبالغ بلطف فی التّحیّل والمکر]
وعکسهما فی ذلک هب بمعنی ظن ؛ فالغالب تعدّیه إلی صریح المفعولین کقوله :
838- فقلت : أجرنی أبا خالد ، ***وإلّا فهبنی امرأ هالکا
ووقوعه علی أنّ وصلتها نادر ، حتی زعم الحریری أن قول الخواص «هب أنّ زیدا قائم» لحن ، وذهل عن قول القائل «هب أنّ أبانا کان حمارا» ونحوه.
السادس : قولهم فی (سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ) إن (لا یُؤْمِنُونَ) مستأنف ، أو خبر لإنّ ، وما بینهما اعتراض ، والأولی الأول ؛ بدلیل (وَسَواءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ).
السابع : قولهم فی نحو (وَما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ) (وَمَا اللهُ بِغافِلٍ) : إن المجرور فی موضع نصب أو رفع علی الحجازیة والتمیمیة ، والصواب
[شماره صفحه واقعی : 682]
الأول ؛ لأن الخبر بعد «ما» لم یجیء فی التنزیل مجردا من الباء إلا وهو منصوب نحو (ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ) (ما هذا بَشَراً).
الثامن : قول بعضهم فی (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللهُ) : إن اسم الله سبحانه وتعالی مبتدأ أو فاعل ، أی الله حلقهم أو خلقهم الله. والصواب الحمل علی الثانی ؛ بدلیل (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ).
التاسع : قول أبی البقاء فی (أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی تَقْوی) إن الظرف حال أی علی قصد تقوی ، أو مفعول أسس ، وهذا الوجه هو المعتمد علیه عندی ؛ لتعینه فی (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی).
تنبیه - وقد یحتمل الموضع أکثر من وجه ، ویوجد ما یرجح کلا منها ؛ فینظر فی أولاها کقوله تعالی (فَاجْعَلْ بَیْنَنا وَبَیْنَکَ مَوْعِداً) فإنّ الموعد محتمل للمصدر ، ویشهد له (لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ) وللزمان ویشهد له (قالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ) وللمکان ویشهد له (مَکاناً سُویً) وإذا أعرب (مَکاناً) بدلا منه لا ظرفا لتخلفه تعین ذلک.
و هذا أصعب من الذی قبله ، وله أمثلة :
أحدها : قول بعضهم فی (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) : إنها إنّ واسمها ، أی إن القصة ، وذان : مبتدأ ، وهذا یدفعه رسم إنّ منفصلة ، وهذان متصلة.
والثانی : قول الأخفش وتبعه أبو البقاء فی (وَلَا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَهُمْ
[شماره صفحه واقعی : 683]
کُفَّارٌ) : إن اللام للابتداء ، والّذین : مبتدأ ، والجملة بعده خبره ، ویدفعه أن الرسم (وَلَا) وذلک یقتضی أنه مجرور بالعطف علی (الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ) لا مرفوع بالابتداء ، والذی حملهما علی الخروج عن ذلک الظاهر أن من الواضح أن المیت علی الکفر لا توبة له لفوات زمن التکلیف ویمکن أن یدّعی لهما أن الألف [فی لا] زائدة کالألف فی (لا اذبحنه) ، فإنها زائدة فی لرسم ، وکذا فی (لا أوضعوا) والجواب أن هذه الجملة لم تذکر لیفاد معناها بمجرده ، بل لیسوی بینها وبین ما قبلها ، أی أنه لا فرق فی عدم الانتفاع بالتوبة بین من أخّرها إلی حضور الموت وبین من مات علی الکفر ، کما نفی الإثم عن المتأخر فی (فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ) مع أن حکمه معلوم ؛ لأنه آخذ بالعزیمة ، بخلاف المتعجل فإنه آخذ بالرخصة ، علی معنی یستوی فی عدم الإثم من یتعجل ومن لم یتعجل ، وحمل الرسم علی خلاف الأصل مع إمکانه غیر سدید.
والثالث : قول ابن الطراوة فی (أَیُّهُمْ أَشَدُّ) هم أشد : مبتدأ وخبر ، وأی مضافة لمحذوف ، ویدفعه رسم أیهم متصلة ، وأن أیا إذا لم تضف أعربت باتفاق.
والرابع : قول بعضهم فی (وَإِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ) : إن هم الأولی ضمیر رفع مؤکد للواو ، والثانیة کذلک أو مبتدأ وما بعده خبره ، والصواب أن هم مفعول فیهما ؛ لرسم الواو بغیر ألف بعدها ، ولأن الحدیث فی الفعل لا فی الفاعل ؛ إذ المعنی إذا أخذوا من الناس استوفوا ، وإذا أعطوهم أخسروا ، وإذا جعلت الضمیر للمطففین صار معناه إذا أخذوا استوفوا وإذا تولّوا الکیل أو الوزن هم علی الخصوص أخسروا ، وهو کلام
[شماره صفحه واقعی : 684]
متنافر ، لأن الحدیث فی الفعل لا فی المباشر.
الخامس : قول مکی وغیره فی قوله تعالی (ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ ، جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها) إن جنات بدل من الفضل ، والأولی أنه مبتدأ ؛ لقراءة بعضهم بالنصب علی حد «زیدا ضربته».
السادس : قول کثیر من النحویین فی قوله تعالی (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ) : إنه دلیل علی جواز استثناء الأکثر من الأقل ، والصواب أن المراد بالعباد المخلصون لا عموم المملوکین ، وأن الاستثناء منقطع ؛ بدلیل سقوطه فی آیة سبحان (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ ، وَکَفی بِرَبِّکَ وَکِیلاً) ونظیره المثال الآتی.
السابع : قول الزمخشری فی (وَلا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَکَ) : إن من نصب قدّر الاستثناء من (فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ) ومن رفع قدّره من (وَلا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ) ویردّ باستلزامه تناقض القراءتین ؛ فإن المرأة تکون مسری بها علی قراءة الرفع ، وغیر مسرّی بها علی قراءة النصب ، وفیه نظر ؛ لأن إخراجها من جملة النهی لا یدل علی أنها مسری بها ، بل علی أنها معهم ، وقد روی أنها تبعتهم ، وأنها التفتت فرأت العذاب فصاحت فأصابها حجر فقتلها ، وبعد فقول الزمخشری فی الآیة خلاف الظاهر ، وقد سبقه غیره إلیه ، والذی حملهم علی ذلک أن النصب قراءة الأکثرین ، فاذ قدّر الاستثناء من (أَحَدٌ) کانت قراءتهم علی الوجه المرجوح ، وقد التزم بعضهم جواز مجیء قراءة الأکثر علی ذلک ، مستدلا بقوله تعالی (إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ) فإن النصب فیها عند سیبویه علی حد قولهم «زیدا ضربته» ولم یر خوف إلباس المفسر بالصفة مرجحا کما رآه بعض المتأخرین وذلک لأنه یری
[شماره صفحه واقعی : 685]
فی نحو «خفت» بالکسر و «طلت» بالضم ، أنه محتمل لفعلی الفاعل والمفعول ، ولا خلاف أن نحو «تضارّ» محتمل لهما ، وأن نحو «مختار» محتمل لوصفهما ، وکذلک نحو «مشتری» فی النسب ، وقال الزجاج فی (فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْواهُمْ) : إن النحویین یجیزون کون الأول اسما والثانی خبرا والعکس ، وممن ذکر الجواز فیهما الزمخشری ، قال ابن الحاج : وکذا نحو «ضرب موسی عیسی» کل من الاسمین محتمل للفاعلیة والمفعولیة ، والذی التزم فاعلیة الأول إنما هو بعض المتأخرین ، والإلباس واقع فی العربیة ، بدلیل أسماء الأجناس والمشترکات.
والذی أجزم به أن قراءة الأکثرین لا تکون مرجوحة ، وأن الاستثناء فی الآیة من جملة الأمر علی القراءتین ، بدلیل سقوط (وَلا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ) فی قراءة ابن مسعود ، وأن الاستثناء منقطع بدلیل سقوطه فی آیة الحجر ، ولأن المراد بالأهل المؤمنون وإن لم یکونوا من أهل بیته ، لا أهل بیته وإن لم یکونوا مؤمنین ، ویؤیده ما جاء فی ابن نوح علیهالسلام (یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ) ووجه الرفع أنه علی الابتداء ، وما بعده الخبر ، والمستثنی الجملة ونظیره (لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ ، إِلَّا مَنْ تَوَلَّی وَکَفَرَ ، فَیُعَذِّبُهُ اللهُ) واختار أبو شامة ما اخترته من أن الاستثناء منقطع ، ولکنه قال : وجاء النصب علی اللغة الحجازیة والرفع علی التمیمیة ، وهذا یدل علی أنه جعل الاستثناء من جملة النهی وما قدمته أولی ؛ لضعف اللغة التمیمیة ، ولما قدمت من سقوط جملة النهی فی قراءة ابن مسعود حکاها أبو عبیدة وغیره.
[شماره صفحه واقعی : 686]
ولذلک أمثلة :
أحدها : نحو «زید أحصی ذهنا ، وعمرو أحصی مالا» فإن الأول علی أن أحصی اسم تفضیل ، والمنصوب تمییز مثل «أحسن وجها» والثانی علی أن أحصی فعل ماض ، والمنصوب مفعول مثل (أَحْصی کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً).
ومن الوهم قول بعضهم فی (أَحْصی لِما لَبِثُوا أَمَداً) : إنه من الأول ، فإن الأمد لیس محصیا بل محصی ، وشرط التمییز المنصوب بعد أفعل کونه فاعلا فی المعنی ک- «زید أکثر مالا» بخلاف «مال زید أکثر مال».
الثانی : نحو «زید کاتب شاعر» فإن الثانی خبر أو صفة للخبر ، ونحو «زید رجل صالح» فإن الثانی صفة لا غیر ، لأن الأول لا یکون خبرا علی انفراده لعدم الفائدة ومثلهما «زید عالم یفعل الخیر وزید رجل یفعل الخیر» وزعم الفارسی أن الخیر لا یتعدد مختلفا بالإفراد والجملة ؛ فیتعین عنده کون الجملة الفعلیّة صفة فیهما ، والمشهور فیهما الجواز ؛ کما أن ذلک جائز فی الصفات ، وعلیه قول بعضهم فی (فَإِذا هُمْ فَرِیقانِ یَخْتَصِمُونَ) : إن یختصمون خبر ثان أو صفة ، ویحتمل الحالیة أیضا ، أی فإذا هم مفترقون مختصمین ، وأوجب الفارسیّ فی (کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ) کون خاسئین خبرا ثانیا ؛ لأن جمع المذکر السالم لا یکون صفة لما لا یعقل.
الثالث : «رأیت زیدا فقیها ، ورأیت الهلال طالعا» فإن رأی فی الأول علمیة ، وفقیها مفعول ثان ، وفی الثانی بصریة ، وطالعا حال ، وتقول : «ترکت زیدا عالما» فإن فسرت ترکت بصیّرت فعالما مفعول ثان ، أو بخلفت فحال ، وإذا حمل قوله تعالی : (وَتَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ) علی
[شماره صفحه واقعی : 687]
الأول فالظرف ولا یبصرون مفعول ثان ، وتکرر کما یتکرر الخبر ، أو الظرف مفعول ثان والجملة بعده حال ، أو بالعکس ، وإن حمل علی الثانی فحالان.
الرابع : (اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ) إن فتحت الغین فمفعول مطلق ، أو ضممتها فمفعول به ، ومثلهما «حسوت حسوة ، وحسوة».
کقول مکی فی (لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذی کَالَّذِی) الآیة إن الکاف نعت لمصدر محذوف ، أی إبطالا کالذی ، ویلزمه أن یقدر إبطالا کإبطال إنفاق الذی ینفق ، والوجه أن یکون (کَالَّذِی) حالا من الواو ، أی لا تبطلوا صدقاتکم مشبهین الذی ینفق ، فهذا الوجه لا حذف فیه.
وقول بعض العصریین فی قول ابن الحاجب «الکلمة لفظ» أصله الکلمة هی لفظ ، ومثله قول ابن عصفور فی شرح الجمل : إنه یجوز فی «زید هو الفاضل» أن یحذف ، مع قوله وقول غیره : إنه لا یجوز حذف العائد فی نحو «جاء الّذی هو فی الدّار» لأنه لا دلیل حینئذ علی المحذوف ، وردّه علی من قال فی بیت الفرزدق :
فأصبحوا قد أعاد الله نعمتهم ***إذ هم قریش وإذ ما مثلهم بشر [120]
إن بشر مبتدأ ، ومثلهم : نعت لمکان محذوف خبره ، أی وإذ ما بشر
[شماره صفحه واقعی : 688]
مکانا مثل مکانهم ، بأنّ مثلا لا یختصّ بالمکان ؛ فلا دلیل حینئذ ، وکقول الزمخشری فی قوله :
لا نسب الیوم ولا خلة***[اتّسع الخرق علی الرّاقع] [375]
إن النصب بإضمار فعل ، أی ولا أری ، وإنما النصب مثله فی «لا حول ولا قوّة» وقول الخلیل فی قوله :
ألا رجلا جزاه الله خیرا***[یدلّ علی محصّلة تبیت] [103]
إن التقدیر «ألا ترونی رجلا» مع إمکان أن یکون من باب الاشتغال ، وهو أولی من تقدیر فعل غیر مذکور ، وقد یجاب عن هذا بثلاثة أمور :
أحدها : أن رجلا نکرة ، وشرط المنصوب علی الاشتغال أن یکون قابلا للرفع بالابتداء ، ویجاب بأن النکرة هنا موصوفة بقوله :
یدلّ علی محصّلة تبیت
الثانی : أن نصبه علی الاشتغال یستلزم الفصل بالجملة المفسرة بین الموصوف والصفة ، ویجاب بأن ذلک جائز کقوله تعالی (إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ).
الثالث : أن طلب رجل هذه صفته أهم من الدعاء له ؛ فکان الحمل علیه أولی.
وأما قول سیبویه فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 689]
الیت حبّ العراق الدّهر أطعمه ***[والحبّ یأکله فی القریة السّوس] [139]
إن أصله آلیت علی حب العراق ، مع إمکان جعله علی الاشتغال وهو قیاسی ، بخلاف حذف الجار ، فجوابه أن «أطعمه» بتقدیر لا أطعمه ، ولا النافیة فی جواب القسم لها الصّدر ؛ لحلولها محل أدوات الصدور ، کلام الابتداء وما النافیة ، وماله الصدر لا یعمل ما بعده فیما قبله ، وما لا یعمل لا یفسر عاملا.
وإنما قال فی (قُلِ اللهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) : إنه علی تقدیر «یا» ، ولم یجعله صفة علی المحل ؛ لأن عنده أن اسم الله سبحانه وتعالی لما اتصل به المیم المعوضة عن حرف النداء أشبه الأصوات ؛ فلم یجز نعته.
وإنما قال فی قوله :
839- اعتاد قلبک من سلمی عوائده ***وهاج أحزانک المکنونة الطّلل
ربع قواه أذاع المعصرات به ***وکل حیران سار ماؤه خضل
إن التقدیر : هو ربع ، ولم یجعله علی البدل من الطلل ؛ لأن الربع أکثر منه ، فکیف یبدل الأکثر من الأقل؟ ولئلا یصیر الشعر معیبا لتعلق أحد البیتین بالآخر ؛ إذ البدل تابع للمبدل منه ، ویسمّی ذلک علماء القوافی تضمینا ، ولأن أسماء الدیار قد کثر فیها أن تحمل علی عامل مضمر ، یقال : دارمیة ، ودیار الأحباب ، رفعا بإضمار هی ، ونصبا بإضمار اذکر ، فهذا موضع ألف فیه الحذف.
وإنما قال الأخفش فی «ما أحسن زیدا» إن الخبر محذوف بناء علی
[شماره صفحه واقعی : 690]
أن «ما» معرفة موصولة أو نکرة موصوفة ، وما بعدها صلة أو صفة ، مع أنه إذا قدر «ما» نکرة تامة والجملة بعدها خبرا - کما قال سیبویه - لم یحتج إلی تقدیر خبر ؛ لأنه رأی أن «ما» التامة غیر ثابتة أو غیر فاشیة ، وحذف الخبر فاش ؛ فترجّح عنده الحمل علیه.
وإنما أجاز کثیر من النحویین فی نحو قولک «نعم الرجل زید» کون زید خبرا لمحذوف مع إمکان تقدیره مبتدأ والجملة قبله خبرا ؛ لأن نعم وبئس موضوعان للمدح والذم العامّین ؛ فناسب مقامهما الإطناب بتکثیر الجمل ، ولهذا یجیزون فی نحو (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ) أن یکون (الَّذِینَ) نصبا بتقدیر أمدح ، أو رفعا بتقدیرهم ، مع إمکان کونه صفة تابعة ، علی أن التحقیق الجزم بأن المخصوص مبتدأ وما قبله خبر ، وهو اختیار ابن خروف وابن الباذش ، وهو ظاهر قول سیبویه : وأما (1)قولهم «نعم الرّجل عبد الله» فهو بمنزلة «ذهب أخوه عبد الله ، مع قوله : وإذا قال «عبد الله نعم الرجل» فهو بمنزلة «عبد الله ذهب أخوه» فسوّی بین تأخیر المخصوص وتقدیمه ، والذی غرّ أکثر النحویین أنه قال : کأنه قال «نعم الرجل» فقیل له : من هو؟ فقال : عبد الله ، ویرد علیهم أنه قال أیضا : وإذا قال «عبد الله» فکأنه قیل له : ما شأنه؟ فقال : نعم الرجل ، فقال مثل ذلک مع تقدم المخصوص ، وإنما أراد أنّ تعلق المخصوص بالکلام تعلق لازم ؛ فلا تحصل الفائدة إلا بالمجموع قدّمت أو أخرت ، وجوز ابن عصفور فی المخصوص المؤخّر أن یکون مبتدأ حذف خبره ، ویردّه أن الخبر لا یحذف وجوبا إلّا إن سدّ شیء مسدّه ، وذلک وارد علی الأخفش فی «ما أحسن زیدا».
[شماره صفحه واقعی : 691]
1) قوله «وأما قولهم نعم الرجل عبد الله» هذا نص کلام سیبویه.
وأما قول الزمخشری فی قول الله عزوجل : (قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَشِفاءٌ وَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ) : إنه یجوز أن یکون تقدیره : هو فی آذانهم وقر ؛ فحذف المبتدأ ، أو فی آذانهم منه وقر ، والجملة خبر الذین ، مع إمکان أن یکون لا حذف فیه ؛ فوجهه أنه لما رأی ما قبل هذه الجملة وما بعدها حدیثا فی القرآن قدّر ما بینهما کذلک ، ولا یمکن أن یکون حدیثا فی القرآن إلا علی ذلک ، اللهم إلا أن یقدر عطف الذین علی الذین ، ووقر علی هدی ؛ فیلزم العطف علی معمولی عاملین ، وسیبویه لا یجیزه ، وعلیه فیکون (فِی آذانِهِمْ) نعتا لوقر قدم علیه فصار حالا.
وأما قول الفارسی فی «أوّل ما أقول إنّی أحمد الله» فیمن کسر الهمزة : إن الخبر محذوف تقدیره ثابت ؛ فقد خولف فیه ، وجعلت الجملة خبرا ، ولم یذکر سیبویه المسألة ، وذکرها أبو بکر فی أصوله ، وقال : الکسر علی الحکایة ، فتوهم الفارسی أنه أراد الحکایة بالقول المذکور ، فقدر الجملة منصوبة المحل ، فبقی له المبتدأ بلا خبر فقدّره ، وإنما أراد أبو بکر أنه حکی لنا اللفظ الذی یفتتح به قوله.
-وإذ قد انجرّ بنا القول إلی ذکر الحذف فلنوجه القول إلیه ؛ فإنه من المهمات ؛ فنقول :
ذکر شروطه-وهی ثمانیة :
کقولک لمن رفع سوطا «زیدا» بإضمار اضرب ، ومنه (قالُوا سَلاماً) أی سلّمنا سلاما ، أو مقالیّ کقولک لمن قال : من أضرب؟ «زیدا» ومنه (وإذا قیل لهم ما ذا أنزل ربکم؟ قالوا : خیرا)
[شماره صفحه واقعی : 692]
وإنما یحتاج إلی ذلک إذا کان المحذوف الجملة بأسرها کما مثلنا ، أو أحد رکنیها نحو (قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ) أی سلام علیکم أنتم قوم منکرون ، فحذف خبر الأولی ومبتدأ الثانیة ، أو لفظا (1)یفید معنی فیها هی مبنیة علیه نحو (تَاللهِ تَفْتَؤُا) أی لا تفتؤ ، وأما إذا کان المحذوف فضلة فلا یشترط لحذفه وجدان الدلیل ، ولکن یشترط أن لا یکون فی حذفه ضرر معنوی کما فی قولک «ما ضربت إلّا زیدا» أو صناعی کما فی قولک «زید ضربته» وقولک «ضربنی وضربته زید» وسیأتی شرحه.
ولاشتراط الدلیل فیما تقدم امتنع حذف الموصوف فی نحو «رأیت رجلا أبیض» بخلاف نحو «رأیت رجلا کاتبا» وحذف المضاف فی نحو «جاءنی غلام زید» بخلاف نحو (وَجاءَ رَبُّکَ) وحذف العائد فی نحو «جاء الذی هو فی الدار» بخلاف نحو (لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ) وحذف المبتدأ إذا کان ضمیر الشأن ؛ لأن ما بعده جملة تامة مستغنیة عنه ، ومن ثم جاز حذفه فی باب إنّ نحو «إنّ بک زید مأخوذ» لأن عدم المنصوب دلیل علیه ، وحذف الجار فی نحو «رغبت فی أن تفعل» أو «عن أن تفعل» بخلاف «عجبت من أن تفعل» وأما (وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ) فإنّما حذف الجار فیها لقرینة ، وإنما اختلف العلماء فی المقدّر من الحرفین فی الآیة لاختلافهم فی سبب نزولها ؛ فالخلاف فی الحقیقة فی القرینة.
وکان مردودا قول أبی الفتح : إنه یجوز «جلست زیدا» بتقدیر مضاف ، أی جلوس زید ؛ لاحتمال أن المقدر کلمة إلی ، وقول جماعة : إن بنی تمیم لا یثبتون خبر لا التبرئة ، وإنما ذلک عند وجود الدلیل ، وأما نحو «لا أحد أغیر من الله» وقولک مبتدئا من غیر قرینة «لا رجل یفعل کذا»
[شماره صفحه واقعی : 693]
1) هذا معطوف علی قوله «الجملة» فی قوله «إذا کان المحذوف الجملة بأسرها»
فإثبات الخبر فیه إجماع ، وقول الأکثرین : إن الخبر بعد لو لا واجب الحذف ، وإنما ذلک إذا کان کونا مطلقا نحو «لو لا زید لکان کذا» یرید لو لا زید موجود أو نحوه ، وأما الأکوان الخاصة التی لا دلیل علیها لو حذفت فواجبة الذکر ، نحو «لو لا زید سالمنا ما سلم» ونحو قوله علیه الصلاة والسّلام : «لو لا قومک حدیثو عهد بالإسلام لأسّست البیت علی قواعد إبراهیم» وقال الجمهور : لا یجوز «لا تدن من الأسد یأکلک» بالجزم ؛ لأن الشرط المقدر إن قدر مثبتا - أی فإن تدن -لم یناسب فعل النهی الذی جعل دلیلا علیه ، وإن قدر منفیا - أی فلا تدن - فسد المعنی ، بخلاف «لا تدن من الأسد تسلم» فإن الشرط المقدر منفی ، وذلک صحیح فی المعنی والصناعة ، ولک أن تجیب عن الجمهور بأن الخبر إذا کان مجهولا وجب أن یجعل نفس المخبر عنه عند الجمیع فی باب لو لا ، وعند تمیم فی باب لا ، فیقال «لو لا قیام زید» و «لا قیام» أی موجود ، ولا یقال «لو لا زید» ولا «لا رجل» ویراد قائم ؛ لئلا یلزم المحذور المذکور ، وأما «لو لا قومک حدیثو عهد» فلعله مما یروی بالمعنی ، وعن الکسائی فی إجازته الجزم بأنه یقدّر الشرط مثبتا مدلولا علیه بالمعنی لا باللفظ ؛ ترجیحا للقرینة المعنویة علی القرینة اللفظیة ، وهذا وجه حسن إذا کان المعنی مفهوما.
أحدهما : أن دلیل الحذف نوعان ؛ أحدهما : غیر صناعی ، وینقسم إلی حالیّ ومقالیّ کما تقدم ، والثانی : صناعی ، وهذا یختص بمعرفته النحویون ؛ لأنه إنما عرف من جهة الصناعة ، وذلک کقولهم فی قوله تعالی (لا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیامَةِ) إن التقدیر : لأنا أقسم ؛ وذلک لأن فعل الحال لا یقسم علیه فی قول البصریین ؛ وفی «قمت وأصکّ عینه» إن التقدیر : وأنا أصک ، لأن واو الحال لا تدخل علی المضارع المثبت الخالی
[شماره صفحه واقعی : 694]
من قد ؛ وفی «إنها لإبل أم شاء» إن التقدیر : أم هی شاء ؛ لأن أم المنقطعة لا تعطف إلا الجمل ؛ وفی قوله :
840- إنّ من لام فی بنی بنت حسّا***ن ألمه وأعصه فی الخطوب
إن التقدیر : إنه أی الشأن ، لأن [اسم] الشرط لا یعمل فیه ما قبله ، ومثله قول المتنبی :
وما کنت ممّن یدخل العشق قلبه ***ولکنّ من یبصر جفونک یعشق [483]
وفی (وَلکِنْ رَسُولَ اللهِ) إن التقدیر : ولکن کان رسول الله ، لأن ما بعد لکن لیس معطوفا بها لدخول الواو علیها ، ولا بالواو لأنه مثبت وما قبلها منفی ، ولا یعطف بالواو مفرد علی مفرد إلا وهو شریکه فی النفی والإثبات ، فإذا قدر ما بعد الواو جملة صح تخالفهما کما تقول «ما قام زید وقام عمرو» وزعم سیبویه فی قوله :
841- ولست بحلّال التّلاع مخافة***ولکن متی یسترفد القوم أرفد (1)
أن التقدیر : ولکن أنا ، ووجّهوه بأن لکن تشبه الفعل فلا تدخل علیه وبیان کونها داخلة علیه أن «متی» منصوبة بفعل الشرط ، فالفعل مقدّم فی الرتبة علیه. وردّه الفارسی بأن المشبه بالفعل هو لکن المشددة لا المخففة ، ولهذا لم تعمل المخففة لعدم اختصاصها بالأسماء ، وقیل : إنما یحتاج إلی التقدیر إذا دخلت علیها الواو ، لأنها حینئذ تخلص لمعناها ، وتخرج عن العطف.
[شماره صفحه واقعی : 695]
1) وقع فی جمیع النسخ المطبوعة «ولست بحلال التلال - إلخ».
التنبیه الثانی - شرط الدلیل اللفظی أن یکون طبق المحذوف ، فلا یجوز «زید ضارب وعمرو» أی ضارب ، وترید بضارب المحذوف معنی یخالف المذکور : بأن یقدر أحدهما بمعنی السفر من قوله تعالی (وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ) والآخر بمعنی الإیلام المعروف ، ومن ثمّ أجمعوا علی جواز «زید قائم وعمرو ، وإن زیدا قائم وعمرو» وعلی منع «لیت یدا قائم وعمرو» وکذا فی لعلّ وکأنّ ، لأن الخبر المذکور متمنّی أو مترجّی أو مشبه به ، والخبر المحذوف لیس کذلک ، لأنه خبر المبتدأ.
فإن قلت : فکیف تصنع بقوله تعالی (إِنَّ اللهَ وَمَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ) فی قراءة من رفع. وذلک محمول عند البصریین علی الحذف من الأول لدلالة الثانی ، أی إن الله یصلی وملائکته یصلون. ولیس عطفا علی الموضع ویصلون خبرا عنهما ، لئلا یتوارد عاملان علی معمول واحد ، والصلاة المذکورة بمعنی الاستغفار ، والمحذفة بمعنی الرحمة ، وقال الفراء فی قوله تعالی (أَیَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلی قادِرِینَ) إن التقدیر : بلی لیحسبنا قادرین ، والحسبان المذکور بمعنی الظن ، والمحذوف بمعنی العلم ؛ إذ التردد فی الادعاء کفر ، فلا یکون مأمورا به ، وقال بعض العلماء فی بیت الکتاب :
842- لن تراها - ولو تأمّلت - إلا***ولها فی مفارق الرّأس طیبا
إن تری المقدرة الناصبة لطیبا قلبیّة لا بصریة ، لئلا یقتضی کون الموصوفة مکشوفة الرأس ، وإنما تمدح النساء بالخفر والتصوّن ، لا بالتبذّل ، مع أن رأی المذکورة بصریة؟؟.
قلت : الصواب عندی أن الصلاة لغة بمعنی واحد ، وهو العطف ، ثم
[شماره صفحه واقعی : 696]
العطف بالنسبة إلی الله سبحانه وتعالی الرحمة وإلی الملائکة الاستغفار وإلی الآدمیین دعاء بعضهم لبعض ، وأما قول الجماعة فبعید من جهات ، إحداها : اقتضاؤه الاشتراک والأصل عدمه لما فیه من الإلباس ، حتی إن قوما نفوه ، ثم المثبتون له یقولون : متی عارضه غیره مما یخالف الأصل کالمجاز قدّم علیه ، الثانیة : أنا لا نعرف فی العربیة فعلا واحدا یختلف معناه باختلاف المسند إلیه إذا کان الإسناد حقیقیا ، والثالثة : أن الرحمة فعلها متعدّ والصلاة فعلها قاصر ، ولا یحسن تفسیر القاصر بالمتعدی ، والرابعة : أنه لو قیل مکان «صلی علیه» دعا علیه انعکس المعنی ، وحقّ المترادفین صحة حلول کل منهما محلّ الآخر.
وأما آیة القیامة فالصواب فیها قول سیبویه إن (قادِرِینَ) حال ، أی بلی نجمعها قادرین ، لأن فعل الجمع أقرب من فعل الحسبان ، ولأن بلی إیجاب للمنفی وهو فی الآیة فعل الجمع ، ولو سلم قول الفراء فلا یسلم أن الحسبان فی الآیة ظن ، بل اعتقاد وجزم ، وذلک لإفراط کفرهم.
وأما قول المعرب فی البیت فمردود ، وأحوال الناس فی اللباس والاحتشام مختلفة ، فحال أهل المدر یخالف حال أهل الوبر ، وحال أهل الوبر مختلف ، وبهذا أجاب الزمخشریّ عن إرسال شعیب علیه الصلاة والسّلام ابنتیه لسقی الماشیة ، وقال : العادات فی مثل ذلک متباینة ، وأحوال العرب خلاف أحوال العجم.
فلا یحذف الفاعل ولا نائبه ولا مشبهه ، وقد مضی الردّ علی ابن مالک فی مرفوع أفعال الاستثناء ، وقال الکسائی وهشام والسهیلی فی نحو «ضربنی وضربت زیدا» : إن الفاعل محذوف لا مضمر ، وقال ابن عطیة فی (بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ
[شماره صفحه واقعی : 697]
کَذَّبُوا) : إن التقدیر بئس المثل مثل القوم ، فإن أراد أن الفاعل لفظ المثل محذوفا فمردود ، وإن أراد تفسیر المعنی وأن فی بئس ضمیر المثل مستترا فأین تفسیره ، وهذا لازم للزمخشری فإنه قال فی تقدیره : بئس مثلا! وقد نص سیبویه علی أن تمییز فاعل نعم وبئس لا یحذف ، والصواب أن (مَثَلُ الْقَوْمِ) فاعل ، وحذف المخصوص ، أی مثل هؤلاء ، أو مضاف : أی مثل الذین کذبوا ، ولا خلاف فی جواز حذف الفاعل مع فعله نحو (قالُوا خَیْراً) و «یا عبد الله» و «زیدا ضربته».
و هذا الشرط أول من ذکره الأخفش ، منع فی نحو «الذی رأیت زید» أن یؤکد العائد المحذوف بقولک «نفسه» ، لأن المؤکد مرید للطول ، والحاذف مرید للاختصار ، وتبعه الفارسی ، فرد فی کتاب الأغفال قول الزجاج فی (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ) إن التقدیر : إن هذان لهما ساحران ، فقال : الحذف والتوکید باللام متنافیان ، وتبع أبا علی أبو الفتح ، فقال فی الخصائص : لا یجوز «الّذی ضربت نفسه زید» کما لا یجوز إدغام نحو اقعنسس ، لما فیهما جمیعا من نقض الغرض [وهو الإلحاق باحرنجم] وتبعهم ابن مالک فقال : لا یجوز حذف عامل المصدر المؤکّد ک- «ضربت ضربا» لأن المقصود به تقویة عامله وتقریر معناه ، والحذف مناف لذلک ، وهؤلاء کلهم مخالفون للخلیل وسیبویه أیضا ؛ فإن سیبویه سأل الخلیل عن نحو «مررت بزید وأتانی أخوه أنفسهما» کیف ینطق بالتوکید؟ فأجابه بأنه یرفع بتقدیر : هما صاحبای أنفسهما ، وینصب بتقدیر : أعنیهما أنفسهما ، ووافقهما علی ذلک جماعة ، واستدلوا بقول العرب :
إنّ محلّا وإن مرتجلا***[وإنّ فی السّفر إذ مضوا مهلا] [121]
[شماره صفحه واقعی : 698]
و «إنّ مالا وإنّ ولدا» فحذفوا الخبر مع أنه مؤکد بإنّ ، وفیه نظر : فإن المؤکّد نسبة الخبر إلی الاسم ، لا نفس الخبر ، وقال الصفار : إنما فرّ الأخفش من حذف العائد فی نحو «الذی رأیته نفسه زید» لأن المقتضی للحذف الطول ، ولهذا لا یحذف فی نحو «الذی هو قائم زید» فإذا فروا من الطول فکیف یؤکدون؟ وأما حذف الشیء لدلیل وتوکیده فلا تنافی بینهما ؛ لأن المحذوف لدلیل کالثابت ، ولبدر الدین بن مالک مع والده فی المسألة بحث أجاد فیه.
فلا یحذف اسم الفعل دون معموله ؛ لأنه اختصار للفعل ، وأما قول سیبویه فی «زیدا فاقتله» وفی «شأنک والحجّ» وقوله :
843- یا أیّها المائح ، دلوی دونکا***[إنّی رأیت النّاس یحمدونکا]
[ص 618]
إن التقدیر : علیک زیدا ، وعلیک الحج ، ودونک دلوی ، فقالوا : إنما أراد تفسیر المعنی لا الإعراب ، وإنما التقدیر خذ دلوی ، والزم زیدا ، والزم الحج ، ویجوز فی دلوی أن یکون مبتدأ ودونک خبره.
فلا یحذف الجار والجازم والناصب للفعل ، إلا فی مواضع قویت فیها الدلالة وکثر فیها استعمال تلک العوامل ، ولا یجوز القیاس علیها.
فلا تحذف ما فی «أمّا أنت منطلقا انطلقت» ولا کلمة لا من قولهم «افعل هذا إمّا لا» ولا التاء من عدّة وإقامة واستقامة ؛ فأما قوله تعالی (وَأَقامَ الصَّلاةَ) فمما یجب الوقوف عنده ، ومن هنا لم یحذف خبر کان لأنه عوض أو کالعوض من مصدرها ،
[شماره صفحه واقعی : 699]
ومن ثمّ لا یجتمعان ، ومن هنا قال ابن مالک : إن العرب لم تقدر أحرف النداء عوضا من أدعو وأنادی ؛ لإجازتهم حذفها.
ولا إلی إعمال العامل الضعیف مع إمکان إعمال العامل القوی ، وللأمر الأول منع البصریون حذف المفعول الثانی من نحو «ضربنی وضربته زید» لئلا یتسلّط علی زید ثم یقطع عنه برفعه بالفعل الأول ، ولاجتماع الأمرین امتنع عند البصریین أیضا حذف المفعول فی نحو «زید ضربته» لأن فی حذفه تسلیط ضرب علی العمل فی زید مع قطعه عنه ، وإعمال الابتداء مع التمکن من إعمال الفعل ، ثم حملوا علی ذلک «زید ما ضربته ، أو هل ضربته» فمنعوا الحذف وإن لم یؤدّ إلی ذلک ، وکذلک منعوا رفع رأسها فی «أکلت السمکة حتّی رأسها» إلا أن یذکر الخبر ، فتقول : مأکول ، ولاجتماعهما مع الإلباس منع الجمیع تقدیم الخبر فی نحو «زید قام» ولانتفاء الأمرین جاز عند البصریین وهشام تقدیم معمول الخبر علی المبتدأ فی نحو «زید ضرب عمرا» وإن لم یجز تقدیم الخبر ، فأجاروا «زیدا أجله أحرز» وقال البصریون فی قوله :
844- [قنافذ هدّاجون حول بیوتهم] ***بما کان إیّاهم عطیّة عوّدا
إن عطیة مبتدأ ، وإیاهم مفعول عوّد ، والجملة خبر کان ، واسمها ضمیر الشأن ، وقد خفیت هذه النکتة علی ابن عصفور فقال : هربوا من محذور - وهو أن یفصلوا بین کان واسمها بمعمول خبرها - فوقعوا فی محذور آخر ، وهو تقدیم معمول الخبر حیث لا یتقدم خبر المبتدأ ، وقد بینا أن امتناع تقدیم الخبر فی ذلک لمعنی مفقود فی تقدیم معموله ، وهذا
[شماره صفحه واقعی : 700]
بخلاف علّة امتناع تقدیم المفعول علی ما النافیة فی نحو «ما ضربت زیدا» فإنه لنفس العلة المقتضیة لامتناع تقدیم الفعل علیها ، وهو وقوع ما النافیة [فیه] حشوا.
ربما خولف مقتضی هذین الشرطین أو أحدهما فی ضرورة أو قلیل من الکلام.
فالأول کقوله :
845- وخالد یحمد ساداتنا***[بالحقّ ، لا یحمد بالباطل]
وقوله :
[قد أصبحت أمّ الخیار تدّعی ***علیّ ذنبا] کلّه لم أصنع [332]
وقیل : هو فی صیغ العموم أسهل ، ومنه قراءة ابن عامر (وکل وعد الله الحسنی).
والثانی کقوله :
846- بعکاظ یعشی النّاظرین ***إذا هم لمحوا شعاعه
فإن فیه تهیئة «لمحوا» للعمل فی «شعاعه» مع قطعه عن ذلک بإعمال «یعشی» فیه ، ولیس فیه إعمال ضعیف دون قوی ، وذکر ابن مالک فی قوله :
عممتهم بالنّدی حتّی غواتهم ***فکنت مالک ذی غیّ وذی رشد [198]
إنه یروی «غواتهم» بالأوجه الثلاثة ؛ فإن ثبتت روایة الرفع فهو من
[شماره صفحه واقعی : 701]
الوارد فی النوع الأول فی الشذوذ ؛ إذ لا ضرورة تمنع من الجر والنصب ، وقد رویا.
جرت عادة النحویین أن یقولوا : یحذف المفعول اختصارا واقتصارا ، ویریدون بالاختصار الحذف لدلیل ، وبالاقتصار الحذف لغیر دلیل ، ویمثلونه بنحو (کُلُوا وَاشْرَبُوا) أی أوقعوا هذین الفعلین ، وقول العرب فیما یتعدی إلی اثنین «من یسمع یخل» أی تکن منه خیلة.
والتحقیق أن یقال : إنه تارة یتعلق الغرض بالإعلام بمجرد وقوع الفعل من غیر تعیین من أوقعه أو من أوقع علیه ؛ فیجاء بمصدره مسندا إلی فعل کون عام ؛ فیقال : حصل حریق أو نهب.
وتارة یتعلق بالإعلام بمجرد إیقاع الفاعل للفعل ؛ فیقتصر علیهما ، ولا یذکر المفعول ، ولا ینوی ؛ إذ المنویّ کالثابت ، ولا یسمی محذوفا ؛ لأن الفعل ینزل لهذا القصد منزلة ما لا مفعول له ، ومنه (رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَیُمِیتُ) (هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ) (وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا) (وَإِذا رَأَیْتَ ثَمَّ) إذ المعنی ربی الذی یفعل الإحیاء والإماتة ، وهل یستوی من یتّصف بالعلم ومن ینتفی عنه العلم ، وأوقعوا الأکل والشرب ، وذروا الإسراف ، وإذا حصلت منک رؤیة هنالک ، ومنه علی الأصح (وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ) الآیة ، ألا تری أنه علیه الصلاة والسّلام إنما رحمهما إذ کانتا علی صفة الذّیاد وقومهما علی السقی ، لا لکون مذودهما غنما ومسقیهم إبلا ، وکذلک المقصود من قولهما (نَسْقِی) السقی ، لا المسقی ، ومن لم یتأمل قدّر : یسقون إبلهم ، وتذودان غنمهما ولا نسقی غنمنا.
[شماره صفحه واقعی : 702]
وتارة یقصد إسناد الفعل إلی فاعله وتعلیقه بمفعوله ؛ فیذکران نحو (لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا) (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنی) وقولک «ما أحسن زیدا» وهذا النوع إذا لم یذکر مفعوله قیل : محذوف ، نحو (ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَما قَلی) وقد یکون فی اللفظ ما یستدعیه فیحصل الجزم بوجوب تقدیره ، نحو (أَهذَا الَّذِی بَعَثَ اللهُ رَسُولاً) (وَکُلًّا وَعَدَ اللهُ الْحُسْنی) و :
[حمیت حمی تهامة بعد نجد]***وما شیء حمیت بمستباح [745]
القیاس أن یقدر الشیء فی مکانه الأصلی ، لئلا یخالف الأصل من وجهین : الحذف ، ووضع الشیء فی غیر محله.
فیجب أن یقدر المفسر فی نحو «زیدا رأیته» مقدما علیه ، وجوز البیانیون تقدیره مؤخّرا عنه ، وقالوا : لأنه یفید الاختصاص حینئذ ، ولیس کما توهموا ، وإنما یرتکب ذلک عند تعذر الأصل ، أو عند اقتضاء أمر معنوی لذلک.
فالأول نحو «أیّهم رأیته» إذ لا یعمل فی الاستفهام ما قبله ، ونحو (وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ) فیمن نصب ، إذ لا یلی «أمّا» فعل ، وکنا قدّمنا فی نحو «فی الدار زید» أن متعلق الظرف یقدر مؤخرا عن زید ؛ لأنه فی الحقیقة الخبر ، وأصل الخبر أن یتأخر عن المبتدأ ، ثم ظهر لنا أنه یحتمل تقدیره مقدما لمعارضة أصل آخر ، وهو أنه عامل فی الظرف ، وأصل العامل أن یتقدم علی المعمول ، اللهم إلا أن یقدر المتعلق فعلا فیجب التأخیر ، لأن الخبر الفعلی لا یتقدم علی المبتدأ فی مثل هذا ،
[شماره صفحه واقعی : 703]
وإذا قلت «إنّ خلفک زیدا» وجب تأخیر المتعلق ، فعلا کان أو اسما ، لأن مرفوع إنّ لا یسبق منصوبها وإذا قلت «کان خلفک زید» جاز الوجهان ، ولو قدرته فعلا ، لأن خبر کان یتقدم مع کونه فعلا علی الصحیح ، إذ لا تلتبس الجملة الاسمیة بالفعلیة.
والثانی نحو متعلق باء البسملة الشریفة ، فإن الزمخشری قدّره مؤخّرا عنها ، لأن قریشا کانت تقول : باسم اللات والعزّی نفعل کذا ، فیؤخرون أفعالهم عن ذکر ما اتخذوه معبودا لهم تفخیما لشأنه بالتقدیم ، فوجب علی الموحّد أن یعتقد ذلک فی اسم الله تعالی فإنه الحقیق بذلک ، ثم اعترض ب- (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ) وأجاب بأنها أول سورة أنزلت ، فکان تقدیم الأمر بالقراءة فیها أهمّ ، وأجاب عنه السکاکی بتقدیرها متعلقة باقرأ الثانی. واعترضه بعض العصریین باستلزامه الفصل بین المؤکد وتأکیده بمعمول المؤکد. وهذا سهو منه ، إذ لا توکید هنا ، بل أمر أولا بإیجاد القراءة ، وثانیا بقراءة مقیدة ، ونظیره (الَّذِی خَلَقَ ، خَلَقَ الْإِنْسانَ) ومثل هذا لا یسمیه أحد توکیدا. ثم هذا الإشکال لازم له علی قوله إن الباء متعلقة باقرأ الأول لأن تقیید الثانی إذا منع من کونه توکیدا فکذا تقیید الأول ، ثم لو سلم ففصل الموصوف من صفته بمعمول الصفة جائز باتفاق ، ک- «مررت برجل عمرا ضارب» فکذا فی التوکید ، وقد جاء الفصل بین المؤکد والمؤکد فی (وَلا یَحْزَنَّ وَیَرْضَیْنَ بِما آتَیْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ) مع أنهما مفردان ، والجمل أحمل للفصل ، وقال الراجز :
847- [یا لیتنی کنت صبیّا مرضعا***تحملنی الذلفاء حولا أکتعا
إذا بکیت قبّلتنی أربعا] ***إذا ظللت الدّهر أبکی أجمعا
تنبیه - ذکروا أنه إذا اعترض شرط علی آخر نحو «إن أکلت إن شربت فأنت طالق» فإن الجواب المذکور للسابق منهما ، وجواب الثانی
[شماره صفحه واقعی : 704]
محذوف مدلول علیه بالشرط الأول وجوابه ، کما قالوا فی الجواب المتأخر عن الشرط والقسم (1)، ولهذا قال محققوا الفقهاء فی المثال المذکور : إنها لا تطلق حتی تقدم المؤخر وتؤخر المقدم ، وذلک لأن التقدیر حینئذ إن شربت فإن أکلت فأنت طالق ، وهذا کله حسن ، ولکنهم جعلوا منه قوله تعالی : (وَلا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کانَ اللهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ) وفیه نظر ؛ إذ لم یتوال شرطان وبعدها جواب کما فی المثال ، وکما فی قول الشاعر :
848- إن تستغیثوا بنا إن تذعروا تجدوا***منّا معاقل عزّ زانها کرم
وقول ابن درید :
849- فإن عثرت بعدها إن وألت ***نفسی من هاتا فقولا لالعال.
إذ الآیة الکریمة لم یذکر فیها جواب ، وإنما تقدم علی الشرطین ما هو جواب فی المعنی للشرط الأول ؛ فینبغی أن یقدّر إلی جانبه ، ویکون الأصل : إن أردت أن أنصح لکم فلا ینفعکم نصحی إن کان الله یرید أن یغویکم ، وأما أن یقدّر الجواب بعدهما ثم یقدر بعد ذلک مقدما إلی جانب الشرط الأول فلا وجه له ، والله أعلم.
ینبغی تقلیله ما أمکن ، لتقلّ مخالفة الأصل.
ولذلک کان تقدیر الأخفش فی «ضربی زیدا قائما» ضربه قائما ، أولی
[شماره صفحه واقعی : 705]
1) فی نسخة «عن القسم والشرط» والخطب فی ذلک سهل.
من تقدیر باقی البصریین : حاصل إذا کان - أو إذ کان - قائما ، لأنه قدّر اثنین وقدروا خمسة ، ولأن التقدیر من اللفظ أولی.
وکان تقدیره فی «أنت منّی فرسخان» بعدک منی فرسخان ، أولی من تقدیر الفارسی : أنت منی ذو مسافة فرسخین ؛ لأنه قدر مضافا لا یحتاج معه إلی تقدیر شیء آخر یتعلق به الظرف ، والفارسیّ قدر شیئین یحتاج معهما إلی تقدیر ثالث.
وضعف قول بعضهم فی (وَأُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ) إن التقدیر : حبّ عبادة العجل ، والأولی تقدیر الحب فقط.
وضعف قول الفارسی ومن وافقه فی (وَاللَّائِی یَئِسْنَ) الآیة : إن الأصل : واللاء لم یحضن فعدّتهن ثلاثة أشهر ، والأولی أن یکون الأصل : واللاء لم یحضن کذلک.
وکذلک ینبغی أن یقدر فی نحو «زید صنع بعمرو جمیلا وبخالد سوأ وبکر» أی کذلک ، ولا یقدر عین المذکور ؛ تقلیلا للمحذوف ، ولأن الأصل فی الخبر الإفراد ، ولأنه لو صرّح بالخبر لم یحسن إعادة ذلک المتقدم لثقل التکرار.
ولک أن لا تقدر فی الآیة شیئا البتة ؛ وذلک بأن تجعل الموصول معطوفا علی الموصول ، فیکون الخبر المذکور لهما معا ، وکذا تصنع فی نحو «زید فی الدّار وعمرو» ، ولا یتأتی ذلک فی المثال السابق ، لأن إفراد فاعل الفعل یأباه ، نعم لک أن تسلم فیه من الحذف ، بأن تقدر العطف علی ضمیر الفعل لحصول الفصل بینهما.
[شماره صفحه واقعی : 706]
فإن قلت : لو صح ما ذکرته فی الآیة والمثال السابق لصح «زید قائمان وعمرو» بتقدیر : زید وعمرو قائمان.
قلت : إن سلّم منعه فلقبح اللفظ ، وهو منتف فیما نحن بصدده ، ولکن یشهد للجواز قوله :
850- ولست مقرّا للرّجال ظلامة***أبی ذاک عمّی الأکرمان وخالیا
وقد جوزوا فی «أنت أعلم وزید» کون زید مبتدأ حذف خبره ، وکونه عطفا علی أنت ؛ فیکون خبرا عنهما.
إذا استدعی الکلام تقدیر أسماء متضایقة ، أو موصوفة (1)وصفة مضافة ؛ أو جار ومجرور مضمر عائد علی ما یحتاج إلی الرابط ، فلا تقدر أن ذلک حذف دفعة واحدة ، بل علی التدریج.
فالأول نحو (کَالَّذِی یُغْشی عَلَیْهِ) أی کدوران عین الذی.
والثانی کقوله :
851- إذا قامتا تضوّع المسک منهما***نسیم الصّبا جاءت بریّا القرنفل
أی تضوّعا مثل تضوّع نسیم الصبا
والثالث کقوله تعالی : (وَاتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً) أی لا تجزی فیه ، ثم حذفت فی فصار لا تجزیه ، ثم حذف الضمیر منصوبا
[شماره صفحه واقعی : 707]
1) فی نسخة «أو موصوف وصفة مضافة» وکلمة «موصوفة» معطوفة بأو علی کلمة «متضایفة».
لا مخفوضا ، هذا قول الأخفش ، وعن سیبویه أنهما حذفا دفعة [واحدة] ونقل ابن الشجری القول الأول عن الکسائی ، واختاره ، قال : والثانی قول نحوی آخر ، وقال أکثر أهل العربیة منهم سیبویه والأخفش : یجوز الأمران ، اه. وهو نقل غریب.
فیقدر فی «ضربی زیدا قائما» ضربه قائما ، فإنه من لفظ المبتدأ وأقل تقدیرا ، دون «إذ کان ، أو إذا کان» ویقدر «اضرب» دون أهن فی «زیدا اضربه».
فإن منع من تقدیر المذکور معنی أو صناعة قدّر ما لا مانع له.
فالأول نحو «زیدا اضرب أخاه» یقدر فیه أهن دون اضرب ، فإن قلت «زیدا أهن أخاه» قدرت أهن.
والثانی نحو «زیدا امرر به» تقدر فیه جاوز دون امور ، لأنه لا یتعدّی بنفسه ، نعم إن کان العامل مما یتعدّی تارة بنفسه وتارة بالجار نحو نصح فی قولک «زیدا نصحت له» جاز أن یقدر نصحت زیدا ؛ بل هو أولی من تقدیر غیر الملفوظ به.
ومما لا یقدر فیه مثل المذکور لمانع صناعی قوله :
یا أیّها المائح دلوی دونکا***[إنّی رأیت النّاس یحمدونکا] [843]
إذا قدر دلوی منصوبا فالمقدر خذ ، لا دونک ، وقد مضی ، وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 708]
852- [أکرّ وأحمی للحقیقة منهم] ***وأضرب منّا بالسّیوف القوانسا
الناصب فیه للقوانس فعل محذوف ، لا اسم تفضیل محذوف ، لأنا فررنا بالتقدیر من إعمال اسم التفضیل المذکور فی المفعول ، فکیف یعمل فیه المقدر؟ وقولک «هذا معطی زید أمس درهما» التقدیر أعطاه ، ولا یقدر اسم فاعل ، لأنک إنما فررت بالتقدیر من إعمال اسم الفاعل الماضی المجرد من أل ، وقال بعضهم فی قوله تعالی (لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلی ما جاءَنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَالَّذِی فَطَرَنا) : إن لواو للقسم ، فعلی هذا دلیل الجواب المحذوف جملة النفی السابقة ، ویجب أن یقدر : والذی فطرنا لا نؤثرک ، لأن القسم لا یجاب بلن إلا فی الضرورة کقول أبی طالب :
والله لن یصلوا إلیک بجمعهم ***حتّی أوسّد فی التّراب دفینا [464]
وقال الفارسی ومتابعوه فی (وَاللَّائِی لَمْ یَحِضْنَ) التقدیر : فعدتهن ثلاثة أشهر ، وهذا لا یحسن وإن کان ممکنا ، لأنه لو صرّح به اقتضت الفصاحة أن یقال : کذلک ، ولا تعاد الجملة الثانیة.
قال الواسطی : الأولی کون المحذوف المبتدأ ، لأن الخبر محطّ الفائدة
وقال العبدی : الأولی کونه الخبر ؛ لأن التجوز فی أواخر الجملة أسهل ، نقل القولین ابن إیاز.
[شماره صفحه واقعی : 709]
ومثال المسألة (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ) أی : شأنی صبر جمیل ، أو صبر جمیل أمثل من غیره ، ومثله (طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ) أی الذی یطلب منکم طاعة معلومة لا یرتاب فیها ، لا إیمان باللسان لا یواطئه القلب ، أو طاعتکم معروفة ، أی عرف أنها بالقول دون الفعل ، أو طاعة معروفة أمثل بکم من هذه الأیمان الکاذبة.
ولو عرض ما یوجب التعیین عمل به ، کما فی «نعم الرّجل زید» علی القول بأنهما جملتان ؛ إذ لا یحذف الخبر وجوبا إلا إذا سدّ شیء مسدّه ، ومثله «حبّذا زید» إذا حمل علی الحذف ، وجزم کثیر من النحویین فی نحو «عمرک لأفعلنّ» و «أیمن الله لأفعلنّ» بأن المحذوف الخبر ، وجوز ابن عصفور کونه المبتدأ ، ولذلک لم یعدّه فیما یجب فیه حذف الخبر ؛ لعدم تعینه عنده لذلک ، قال : والتقدیر إمّا قسمی أیمن الله ، أو أیمن الله قسم لی ، اه. ولو قدرت أیمن الله قسمی ، لم یمتنع ؛ إذ المعرفة المتأخرة عن معرفة یجب کونها الخبر علی الصّحیح.
لأن المبتدأ عین الخبر ؛ فالمحذوف عین الثابت ؛ فیکون الحذف کلا حذف ، فأما الفعل فإنه غیر الفاعل.
اللهم إلا أن یعتضد الأول بروایة أخری فی ذلک الموضع ، أو بموضع آخر یشبهه ، أو بموضع آت علی طریقته.
[شماره صفحه واقعی : 710]
فالأول کقراءة شعبة (یُسَبِّحُ لَهُ فِیها) بفتح الباء ، وکقراءة ابن کثیر (کَذلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ ، اللهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ) بفتح الحاء ، وکقراءة بعضهم (وَکَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثِیرٍ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ ، شُرَکاؤُهُمْ) ببناء زیّن للمفعول ، ورفع الفتل والشرکاء ، وکقوله :
853- لیبک یزید ، ضارع لخصومه ***[ومختبط ممّا تطیح الطّوائح](1)
فیمن رواه مبنیا للمفعول ، فإن التقدیر : یسبّحه رجال ، ویوحیه الله ، وزیّنه شرکاؤهم ، ویبکیه ضارع ، ولا تقدر هذه المرفوعات مبتدآت حذفت أخبارها ؛ لأن هذه الأسماء قد ثبتت فاعلیتها فی روایة من بنی الفعل فیهن للفاعل.
والثانی کقوله تعالی : (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللهُ) فلا یقدر لیقولن الله خلقهم ، بل خلقهم الله ؛ لمجیء ذلک فی شبه هذا الموضع ، وهو : (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ) وفی مواضع آتیة علی طریقته نحو (قالَتْ : مَنْ أَنْبَأَکَ هذا؟ قالَ : نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ) (قالَ : مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَهِیَ رَمِیمٌ؟ قُلْ : یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها).
وفیه مسائل :
[شماره صفحه واقعی : 711]
1) من العلماء من قال فی هذا البیت : إن «یزید» منادی بحرف نداء محذوف أی لیبک ضارع یا یزید.
إحداها : نون الوقایة فی نحو (أَتُحاجُّونِّی) و (تَأْمُرُونِّی) فیمن قرأ بنون واحدة وهو قول أبی العباس وأبی سعید وأبی علی وأبی الفتح وأکثر المتأخرین ، وقال سیبویه واختاره ابن مالک : إن المحذوف الأولی.
الثانیة : نون الوقایة مع نون الإناث فی نحو قوله :
854- [تراه کالثّغام یعلّ مسکا] ***یسوء الفالیات إذا فلینی
هذا هو الصحیح ، وفی البسیط أنه مجمع علیه ؛ لأن نون الفاعل لا یلیق بها الحذف ، ولکن فی التسهیل أن المحذوف الأولی ، وأنه مذهب سیبویه.
الثالثة : تاء الماضی مع تاء المضارع فی نحو (ناراً تَلَظَّی) وقال أبو البقاء فی قوله تعالی (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ) یضعف کون (تَوَلَّوْا) فعلا مضارعا ؛ لأن أحرف المضارعة لا تحذف ، اه. وهذا فاسد؟ لأن المحذوف الثانیة ، وهو قول الجمهور ، والمخالف فی ذلک هشام الکوفی ، ثم إن التنزیل مشتمل علی مواضع کثیرة من ذلک لا شک فیها نحو (ناراً تَلَظَّی) (وَلَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ).
الرابعة : نحو مقول ومبیع ، المحذوف منهما واو مفعول ، والباقی عین الکلمة ، خلافا للاخفش.
الخامسة : نحو إقامة واستقامة ، المحذوف منهما ألف الإفعال والاستفعال والباقی عین الکلمة ، خلافا للأخفش أیضا.
السادسة : نحو :
[شماره صفحه واقعی : 712]
یا زید زید الیعملات الذّبّل ***[تطاول اللّیل علیک فانزل] [698]
بفتحهما ، و :
855- [یا من رأی عارضا أسرّبه] ***بین ذراعی وجبهة الأسد
وهذا هو الصحیح ، خلافا للمبرد.
السابعة : نحو «زید وعمرو قائم» ومذهب سیبویه أن الحذف فیه من الأول لسلامته من الفصل ، ولأن فیه إعطاء الخبر للمجاور ، مع أن مذهبه فی نحو یا زید زید الیعملات [698]
أن الحذف من الثانی ، قال ابن الحاجب : إنما اعترض بالمضاف الثانی بین المتضایفین لیبقی المضاف إلیه المذکور فی اللفظ عوضا مما ذهب ، وأما هنا فلو کان قائم خبرا عن الأول لوقع فی موضعه ، إذ لا ضرورة تدعو إلی تأخیره ؛ إذ کان الخبر یحذف بلا عوض نحو «زید قائم وعمرو» من غیر قبح فی ذلک ، اه. وقیل أیضا : کل من المبتدأین عامل فی الخبر ؛ فالأولی إعمال الثانی لقربه ، ویلزم من هذا التعلیل أن یقال بذلک فی مسألة الإضافة
تنبیه - الخلاف إنما هو عند التردد ، وإلا فلا تردّد فی أن الحذف من الأول فی قوله
856- نحن بما عندنا ، وأنت بما***عندک راض ، والرّأی مختلف
[شماره صفحه واقعی : 713]
وقوله :
خلیلیّ هل طبّ؟ فانّی وأنتما***وإن لم تبوحا بالهوی دنفان [723]
ومن الثانی فی قوله تعالی (قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ) إذ لو کان الجواب للثانی لجزم ، فقلنا بذلک فی نحو «إن أکلت إن شربت فأنت طالق» وفی (فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَرَوْحٌ) ونحو (وَلَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ) ثم قال تعالی (لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا) وانبنی علی ذلک المثال أنها لا تطلق حتی تؤخر المقدم وتقدم المؤخر ، إذ التقدیر : إن أکلت فأنت طالق إن شربت ، وجواب الثانی فی هذا الکلام من حیث المعنی هو الشرط الأول وجوابه ، کما أن الجواب من حیث المعنی فی «أنت ظالم إن فعلت» ما تقدم علی اسم الشرط ، بل قال جماعة : إنه الجواب فی الصناعة أیضا.
ومن ذلک قوله :
[فمن یک أمسی بالمدینة رحله] ***فإنّی وقیّار بها لغریب [724]
وقد تکلّف بعضهم فی البیت الأول ؛ فزعم أن «نحن» للمعظم نفسه ، وأنّ «راض» خبر عنه ، ولا یحفظ مثل «نحن قائم» بل یجب فی الخبر المطابقة نحو (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ ، وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) وأما (قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ) فأفرد ثم جمع لأن غیر المبتدأ والخبر لا یجب لهما من التطابق ما یجب لهما.
[شماره صفحه واقعی : 714]
(وَجاءَ رَبُّکَ) (فَأَتَی اللهُ بُنْیانَهُمْ) أی أمره ، لاستحالة الحقیقی ، فأما (ذَهَبَ اللهُ بِنُورِهِمْ) فالباء للتعدیة ، أی أذهب الله نورهم.
ومن ذلک ما نسب فیه حکم شرعی إلی ذات ، لأن الطلب لا یتعلق إلا بالأفعال نحو (حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهاتُکُمْ) أی استمتاعهن (حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ) أی أکلها (حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ) أی تناولها ، لا أکلها ، لیتناول شرب ألبان الإبل (حُرِّمَتْ ظُهُورُها) أی منافعها ، لیتناول الرکوب والتحمیل ، ومثله (وَأُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعامُ).
ومن ذلک ما علق فیه الطلب بما قد وقع نحو (أَوْفُوا بِالْعُقُودِ) (وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللهِ) فإنهما قولان قد وقعا فلا یتصور فیهما نقض ولا وفاء ، وإنما المراد الوفاء بمقتضاهما ، ومنه (فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ) إذ الذوات لا یتعلق بها لوم ، والتقدیر فی حبه ، بدلیل (قَدْ شَغَفَها حُبًّا) أو فی مراودته ، بدلیل (تُراوِدُ فَتاها) وهو أولی لأنه فعلها بخلاف الحب (وَسْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتِی کُنَّا فِیها وَالْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنا فِیها) أی أهل القریة وأهل العیر (وَإِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً) أی وإلی أهل مدین بدلیل (أَخاهُمْ) وقد ظهر فی (وَما کُنْتَ ثاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ) وأما (وَکَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها فَجاءَها بَأْسُنا) فقدر النحویون الأهل بعد من وأهلکنا وجاء ، وخالفهم الزمخشری فی الأولین ، لأن القریة تهلک ، ووافقهم فی (فَجاءَ) لأجل (أَوْ هُمْ قائِلُونَ) (إِذاً لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الْحَیاةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ) أی ضعف عذاب الحیاة وضعف عذاب الممات (لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللهَ) أی رحمته (یَخافُونَ رَبَّهُمْ)
[شماره صفحه واقعی : 715]
أی عذابه ، بدلیل (وَیَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَیَخافُونَ عَذابَهُ) (یُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا) أی یضاهی قولهم قول الذین کفروا ، وقال الأعشی :
857- ألم تغتمض عیناک لیلة أرمدا***[وبتّ کما بات السّلیم مسهّدا]
فحذف المضاف إلی لیلة والمضاف إلیه لیلة وأقام صفته مقامه ، أی اغتماض لیلة رجل أرمد ، وعکسه نیابة المصدر عن الزمان «جئتک طلوع الشّمس» أی وقت طلوعها ، فناب المصدر عن الزمان ، ولیس من ذلک «جئتک مقدم الحاج» خلافا للزمخشری ، بل المقدم اسم لزمن القدوم.
تنبیه - إذا احتاج الکلام إلی حذف مضاف یمکن تقدیره مع أول الجزءین ومع ثانیهما فتقدیره مع الثانی أولی ، نحو (الْحَجُّ أَشْهُرٌ) ونحو (وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ) فیکون التقدیر : الحجّ حجّ أشهر ، والبر برّ من آمن ، أولی من أن یقدر : أشهر الحج أشهر ، وذا البر من آمن ، لأنک فی الأول قدرت عند الحاجة إلی التقدیر ، ولأن الحذف من آخر الجملة أولی.
یکثر فی یاء المتکلم مضافا إلیها المنادی نحو (رَبِّ اغْفِرْ لِی) وفی الغایات نحو (لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ) أی من قبل الغلب ومن بعده ، وفی أیّ وکلّ وبعض وغیر بعد لیس ، وربما جاء فی غیرهن ، نحو (فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ) فیمن ضم ولم ینون ، أی فلا خوف شیء علیهم ، وسمع «سلام علیکم» فیحتمل ذلک ، أی سلام الله ، أو إضمار أل.
[شماره صفحه واقعی : 716]
(فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ) أی فإن تعظیمها من أفعال ذوی تقوی القلوب (قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ) أی من أثر حافر فرس الرسول (کَالَّذِی یُغْشی عَلَیْهِ) أی کدوران عین الذی ، وقال رؤبة (1):
858- [فأدرک إرقال العرادة ظلعها] ***وقد جعلتنی من حزیمة إصبعای.
أی ذا مسافة إصبع
(فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ) أی فکان مقدار مسافة قربه مثل قاب قوسین ؛ فحذف ثلاثة من اسم کان ، وواحد من خبرها ، کذا قدره الزمخشری.
تنبیه - للقاب معنیان : القدر ، وما بین مقبض القوس وطرفیها ، وعلی تفسیر الذی فی الآیة بالثانی فقیل : هی علی القلب ، والتقدیر قابی قوس ، ولو أرید هذا لأغنی عنه ذکر القوس.
ذهب الکوفیون والأخفش إلی إجازته ، وتبعهم ابن مالک ، وشرط فی بعض کتبه کونه معطوفا علی موصول آخر ، ومن حجتهم (آمنوا بالذی أنزل إلینا وأنزل إلیکم) وقول حسان :
[شماره صفحه واقعی : 717]
1) البیت لیس لرؤبة ، وإنما هو للکلبة الیربوعی.
859- أمن یهجو رسول الله منکم ***ویمدحه وینصره سواء؟
وقول آخر :
860- ما الّذی دأبه احتیاط وحزم ***وهواه أطاع یستویان
أی والذی أنزل ، ومن یمدحه ، والذی أطاع هواه.
یجوز قلیلا لدلالة صلة أخری ، کقوله :
861- وعند الّذی واللّات عدنک إحنة***علیک ؛ فلا یغررک کید العوائد
أی الذی عادک ، أو دلالة غیرها کقوله :
نحن الأولی فاجمع جمو***عک ثمّ وجّههم إلینا [127]
أی نحن الأولی عرفوا بالشجاعة ، وقال :
862- بعد اللّتیّا واللّتیّا والّتی ***إذا علتها أنفس تردّت
فقیل : یقدّر مع اللّتیّا فیهما نظیر الجملة الشرطیة المذکورة ، وقیل : یقدّر اللتیا دقّت واللّتیّا دقت ؛ لأن التصغیر یقتضی ذلک ، وصلة الثالثة الجملة الشرطیة ، وقیل : یقدر مع اللتیا فیهما : عظمت ، لا دقت ، وإنه تصغیر تعظیم کقوله :
[وکلّ أناس سوف تدخل بینهم] ***دویهیة تصفرّ منها الأنامل [63]
[شماره صفحه واقعی : 718]
قوله تعالی (وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ) أی حور قاصرات (وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ ، أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ) أی دروعا سابغات (فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَلْیَبْکُوا کَثِیراً) أی ضحکا قلیلا وبکاء کثیرا ، کذا قیل ، وفیه بحث سیأتی (وَذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ) أی دین الملة القیمة (وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ) أی ولدار الساعة الآخرة ، قاله المبرد ، وقال ابن الشجری : الحیاة الآخرة ، بدلیل (وَمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ) ومنه (حَبَّ الْحَصِیدِ) أی حب النبت الحصید ، وقال سحیم :
أنا ابن جلا وطلّاع الثّنایا***[متی أضع العمامة تعرفونی] [263]
قیل : تقدیره أنا ابن رجل جلا الأمور ، وقیل : جلا علم محکی علی أنه منقول من نحو قولک «زید جلا» فیکون جملة ، لا من قولک جلا زید ، ونظیره قوله :
863- نبّئت أخوالی بنی یزید***ظلما علینا لهم فدید
فیزید : منقول من نحو قولک «المال یزید» لا من قولک یزید المال ، وإلا لأعرب غیر منصرف ، فکان یفتح ؛ لأنه مضاف إلیه.
واختلف فی المقدر مع الجملة فی نحو «منّا ظعن ومنّا أقام» فأصحابنا یقدرون موصوفا : أی فریق ، والکوفیون یقدرون موصولا ، أی الذی أو من ، وما قدرناه أقیس ؛ لأن اتصال الموصول بصلته أشدّ من اتصال الموصوف بصفته لتلازمهما ، ومثله «ما منهما مات حتّی لقیته» نقدره بأحد ، ویقدرونه بمن (وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ) أی إلا إنسان ، أو
[شماره صفحه واقعی : 719]
إلا من ، وحکی الفراء عن بعض قدمائهم أن الجملة القسمیة لا تکون صلة ، وردّه بقوله تعالی (وَإِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ).
(یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً) أی صالحة ، بدلیل أنه قریء کذلک ، وأن تعبیبها لا یخرجها عن کونها سفینة ؛ فلا فائدة فیه حینئذ (تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ) أی سلطت علیه بدلیل (ما تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ) الآیة (قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ) أی الواضح ، وإلا لکان مفهومه کفرا (وَما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِها) وقال :
864- [وقد کنت فی الحرب ذا تدرإ***فلم أعط شیئا ولم أمنع
وقال :
865- [ولیس لعیشنا هذا مهاه] ***ولیست دارنا هاتا بدار
أی من أختها السابقة ، وبدار طائلة ، ولم أعط شیئا طائلا ؛ دفعا للتناقض فیهن (قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لَسْتُمْ عَلی شَیْءٍ) أی نافع (إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا) أی ضعیفا.
ویجب أن یتبعه العاطف نحو (لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ) أی ومن أنفق من بعده ، دلیل التقدیر أن الاستواء إنما یکون
[شماره صفحه واقعی : 720]
بین شیئین ودلیل المقدر (أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا) (لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ) (وَالَّذِینَ آمَنُوا بِاللهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) أی بین أحد وأحد منهم ، وقیل : أحد فیهما لیس بمعنی واحد مثله فی (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ) بل هو الموضوع للعموم ، وهمزته أصلیة لا مبدلة من الواو ؛ فلا تقدیر ، وردّ بأنه یقتضی حینئذ أن المعرّض بهم وهم الکافرون فرّقوا بین کل الرسل ، وإنما فرقوا بین محمد علیه الصلاة والسّلام وبین غیره فی النبوة ، وفی لزوم هذا نظر ، والذی یظهر لی وجه التقدیر ، وأن المقدر بین أحد وبین الله ، بدلیل (وَیُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ) ونحو (سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ) أی والبرد ، وقد یکون اکتفی عن هذا بقوله سبحانه وتعالی فی أول السورة (لَکُمْ فِیها دِفْءٌ) (وَلَهُ ما سَکَنَ) أی وما تحرک ، وإذا فسر سکن باستقرّ لم یحتج إلی هذا (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ) أی فإن أحصرتم فحللتم (فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ) أی فحلق ففدیة (لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً) أی إیمانها وکسبها ، والآیة من اللفّ والنشر وبهذا التقدیر تندفع شبهة المعتزلة کالزمخشری وغیره ؛ إذ قالوا : سوّی الله تعالی بین عدم الإیمان وبین الإیمان الذی لم یقترن بالعمل الصالح فی عدم الانتفاع به ، وهذا التأویل ذکره ابن عطیة وابن الحاجب.
ومن القلیل حذف «أم» ومعطوفها کقوله :
[دعانی إلیها القلب إنّی لأمره ***مطیع] فما أدری أرشد طلابها [5]
أی أم غی ، وقد مرّ البحث فیه.
[شماره صفحه واقعی : 721]
(اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ) أی فضرب فانفجرت ، وزعم ابن عصفور أن الفاء فی (فَانْفَجَرَتْ) هی فاء فضرب ، وأن فاء (فَانْفَجَرَتْ) حذفت ؛ لیکون علی المحذوف دلیل ببقاء بعضه ، ولیس بشیء ؛ لأن لفظ الفاءین واحد ، فکیف یحصل الدلیل؟ وجوّز الزمخشری ومن تبعه أن تکون فاء الجواب ، أی : فإن ضربت فقد انفجرت ، ویردّه أن ذلک یقتضی تقدم الانفجار علی الضرب مثل (إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ) إلا إن قیل : المراد فقد حکمنا بترتّب الانفجار علی ضربک ، وقیل فی (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ) : إن أم متصلة ، والتقدیر : أعلمتم أن الجنة حفّت بالمکاره أم حسبتم.
قیل فی (وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ) وفی (کَما أَرْسَلْنا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ) : إن الکذب بدل من مفعول تصف المحذوف ، أی لما تصفه ، وکذلک فی (رَسُولاً) بناء علی أن ما فی (کَما) موصول اسمیّ ، ویردّه أن فیه إطلاق «ما» علی الواحد من أولی العلم ، والظاهر أن ما کافة ، وأظهر منه أنها مصدریة ؛ لإبقاء الکاف حینئذ علی عمل الجر ، وقیل فی (الْکَذِبَ) إنه مفعول إما لتقولوا والجملتان بعده بدل منه ، أی لا تقولوا الکذب لما تصفه ألسنتکم من البهائم بالحل أو الحرمة ، وإما لمحذوف ، أی فتقولون الکذب ، وإما لتصف علی أن ما مصدریة والجملتان محکیتا القول ،
[شماره صفحه واقعی : 722]
أی لا تحللوا وتحرموا لمجرد قول تنطق به ألسنتکم ، وقریء بالجر بدلا من (مِمَّا) علی أنها اسم ، وبالرفع وضم الکاف والذال جمعا لکذوب صفة للفاعل ، وقد مر أنه قیل فی «لا إله إلّا الله» : إن اسم الله تعالی بدل من ضمیر الخبر المحذوف.
قد مرّ أن سیبویه والخلیل أجازاه ، أن أبا الحسن ومن تبعه منعوه (1).
یکثر ذلک فی جواب الاستفهام نحو (وَما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ؟ نارُ اللهِ) أی هی نار الله (وَما أَدْراکَ ما هِیَهْ؟ نارٌ حامِیَةٌ) (ما أَصْحابُ الْیَمِینِ؟ فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ) الآیتین (هل أنبئکم بشر من ذلکم؟ النار).
وبعد فاء الجواب نحو (مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ ، وَمَنْ أَساءَ فَعَلَیْها) أی فعمله لنفسه وإساءته علیها (وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ) أی فهم إخوانکم (فَإِنْ لَمْ یُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ) (وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ) (فَإِنْ لَمْ یَکُونا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ) أی فالشاهد ، وقرأ ابن مسعود (إن تعذبهم فعبادک).
وبعد القول نحو (وَقالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ) (إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ
[شماره صفحه واقعی : 723]
1) انظر الشرط الثالث من شروط الحذف فی (ص 608).
مَجْنُونٌ) (سَیَقُولُونَ ثَلاثَةٌ) الآیات (بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ).
وبعد ما الخبر صفة له فی المعنی نحو (التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ) ونحو (صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ).
ووقع فی غیر ذلک أیضا نحو (لا یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِیلٌ) (وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ) (لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ ، بَلاغٌ) أی هذا بلاغ ، وقد صرح به فی (هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ) (سُورَةٌ أَنْزَلْناها) أی هذه سورة ، ومثله قول العلماء «باب کذا» وسیبویه یصرح به.
(وَطَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَطَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ ، وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ) أی حل لکم (أُکُلُها دائِمٌ ، وَظِلُّها) أی دائم ، وأما (أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللهُ) فلا حاجة إلی دعوی الحذف کما قیل ؛ لصحة کون اعلم خیرا عنهما ، وأما «أنت أعلم ومالک» فمشکل لأنه إن عطف علی أنت لزم کون أعلم خبرا عنهما ، أو علی أعلم لزم کونه شریکه فی الخبریة ، أو علی ضمیر أعلم لزم أیضا نسبة العلم إلیه والعطف علی الضمیر المرفوع المتصل من غیر توکید ولا فصل ، وإعمال أفعل فی الظاهر ، وإن قدر مبتدأ حذف خبره لزم کون المحذوف أعلم ، والوجه فیه أن الأصل بمالک ، ثم أنیبت الواو مناب الباء قصدا للتشاکل اللفظی ، لا للاشتراک المعنوی ، کما قصد بالعطف فی نحو (وَأَرْجُلَکُمْ) فیمن خفض علی القول بأن الخفض للجوار ، ونظیره «بعت
[شماره صفحه واقعی : 724]
الشّاة شاة ودرهما» والأصل شاة بدرهم ، وقالوا «النّاس مجزیّون بأعمالهم ، إن خیر فخیر» أی إن کان فی عملهم خیر ، فحذفت کان وخبرها ، وقال :
866- لهفی علیک للهفة من خائف ***یبغی جوارک حین لیس مجیر
أی لیس له ، وقالوا «من تأتّی أصاب أو کاد ، ومن استعجل أخطأ أو کاد» وقالوا «إنّ مالا وإنّ ولدا» وقال الأعشی :
إنّ محلا وإنّ مرتحلا***[وإنّ فی السّفر إذ مضوا مهلا] [121]
أی إن لنا حلولا فی الدنیا وإلا لنا ارتحالا عنها ، وقد مر البحث فی (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللهِ) (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ) مستوفی ، وقال تعالی (قالُوا لا ضَیْرَ) أی علینا (وَلَوْ تَری إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ) أی لهم ، وقال الحماسی :
من صدّ عن نیرانها***فأنا ابن قیس لا براح [393]
وقد کثر حذف خبر «لا» هذه حتی قیل : إنه لا یذکر ، وقال آخر :
867- إذا قیل سیروا إنّ لیلی لعلّها***جری دون لیلی مائل القرن أعضب (1)
أی لعلها قریبة.
یکثر بعد الفاء نحو (فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ) (فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ) (فَمَا
[شماره صفحه واقعی : 725]
1) خبر إن هو کلمة لعلها مع خبرها المحذوف ، وقوله «جری» هو جواب إذا.
اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ) (فَنَظِرَةٌ إِلی مَیْسَرَةٍ) أی فالواجب کذا ، أو فعلیه کذا ، أو فعلیکم کذا.
ویأتی فی غیره نحو (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ) أی أمری ، أو أمثل ، ومثله (طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ) أی أمرنا أو أمثل ، ویدل للأول قوله :
868- فقالت : علی اسم الله ، أمرک طاعة***[وإن کنت قد کلفت ما لم أعوّد]
وقد مرّ تجویز ابن عصفور الوجهین فی «لعمرک لأفعلنّ ، وأیمن الله لأفعلنّ» وغیره جزم بأن ذلک من حذف الخبر ، وفی «نعم الرّجل زید» وغیره جزم بأنه إذا جعل علی الحذف کان من حذف المبتدأ.
یطّرد حذفه مفسّرا نحو (وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ) (إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ) (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ) والأصل : لو تملکون تملکون ، فلما حذف الفعل انفصل الضمیر ، قاله الزمخشری وأبو البقاء وأهل البیان ، وعن البصریین أنه لا یجوز «لو زید قام» إلا فی الشعر أو الندور نحو «لو ذات سوار لطّمتنی» وقیل : الأصل لو کنتم ، فحذفت کان دون اسمها ، وقیل : لو کنتم أنتم ، فحذفا مثل «التمس ولو خاتما من حدید» وبقی التوکید.
ویکثر فی جواب الاستفهام نحو (لَیَقُولُنَّ اللهُ) أی لیقولن خلقهن الله (وإذا قیل لهم ما ذا أنزل ربکم قالوا خیرا).
[شماره صفحه واقعی : 726]
وأکثر من ذلک کله حذف القول ، نحو (وَالْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ) حتی قال أبو علی : حذف القول من حدیث البحر قل ولا حرج.
ویأتی حذف الفعل فی غیر ذلک نحو (انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ) أی وأتوا خیرا ، وقال الکسائی : یکن الانتهاء خیرا ، وقال الفراء : الکلام جملة واحدة ، وخیرا : نعت لمصدر محذوف ، أی انتهاءا خیرا (وَالَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أی واعتقدوا الإیمان من قبل هجرتهم. وقال :
869- علفتها تبنا وماءا باردا***[حتّی شتت همّالة عیناها]
فقیل : التقدیر وسقیتها ، وقیل : لا حذف ، بل ضمن علفتها معنی أنلتها وأعطیتها وألزموا صحة نحو «علفتها ماءا باردا وتبنا» فالتزموه محتجّین بقول طرفة :
870- أعمرو بن هند ما تری رأی صرمة] ***لها سبب ترعی به الماء والشّجر
وقالوا «الحمد لله أهل الحمد» بإضمار أمدح ، وفی التنزیل (وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ) بإضمار أذم ، ونظائره کثیرة ، وقالوا «أمّا أنت منطلقا انطلقت» أی لأن کنت منطلقا انطلقت ، وقالوا «لا أکلّمه ما أنّ حراء مکانه ، وما أنّ فی السّماء نجما» أی ما ثبت ، ویروی «نجم» بالرفع ، فأنّ : فعل ماض بمعنی عرض ، وأصله عنّ.
یکثر بعد «لو شئت» نحو (فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ) أی فلو
[شماره صفحه واقعی : 727]
شاء هدایتکم ، وبعد نفی العلم ونحوه ، نحو (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلکِنْ لا یَعْلَمُونَ) أی أنهم سفهاء (وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ وَلکِنْ لا تُبْصِرُونَ) وعائدا علی الموصول نحو (أَهذَا الَّذِی بَعَثَ اللهُ رَسُولاً) وحذف عائد الموصوف دون ذلک کقوله :
[حمیت حمی تهامة بعد نجد] ***وما شیء حمیت بمستباح [145]
وعائد المخبر عنه دونهما کقوله :
علیّ ذنبا کلّه لم أصنع [332]
وقوله :
فثوب لبست وثوب أجرّ (1) [719]
وجاء فی غیر ذلک ، نحو (فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ شَهْرَیْنِ) (فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً) أی فمن لم یجد الرقبة ، فمن لم یستطع الصوم.
ومن غریبه حذف المقول وبقاء القول نحو (قالَ مُوسی أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَکُمْ) أی هو سحر ، بدلیل (أَسِحْرٌ هذا) ویکثر حذفه فی الفواصل نحو (وَما قَلی) (وَلا تَخْشی) ویجوز حذف مفعولی أعطی نحو (فَأَمَّا مَنْ أَعْطی) وثانیهما فقط نحو : (وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ) ، وأولهما فقط ،
[شماره صفحه واقعی : 728]
1) رواه المؤلف فیما مضی (ص 472) «فثوب نسیت» وشرحه وذکر له نظیرا فی المعنی.
خلافا للسهیلیّ ، نحو (حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ).
أکثر ما یرد ذلک إذا کان قولا أغنی عنه المقول نحو (وَالْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ) أی قائلین ذلک ، ومثله (وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْماعِیلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا) ویحتمل أن الواو للحال وأن القول المحذوف خبر ، أی وإسماعیل یقول ، کما أن القول حذف خبرا للموصول فی (وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا) ویحتمل أن الخبر هنا (إِنَّ اللهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ) فالقول المحذوف نصب [علی الحال] أو رفع خبرا أول ، أو لا موضع له ؛ لأنه بدل من الصلة ، هذا کله إن کان (الَّذِینَ) للکفار ، والعائد الواو ، فإن کان للمعبودین عیسی والملائکة والأصنام والعائد محذوف - أی اتخذوهم - فالخبر (إِنَّ اللهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ) وجملة القول حال أو بدل.
نحو «کم صمت» أی کم یوما ، وقال تعالی (عَلَیْها تِسْعَةَ عَشَرَ) (إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ) وهو شاذ فی باب نعم نحو «من توضّأ یوم الجمعة فیها ونعمت» أی فبالرخصة أخذ ونعمت رخصة.
وذلک بعد إلا وغیر المسبوقین بلیس ، یقال : قبضت عشرة لیس إلا ،
[شماره صفحه واقعی : 729]
أو لیس غیر ، وقد تقدم ، وأجاز بعضهم ذلک بعد لم یکن ، ولیس بمسموع.
بابه الشعر کقول الحطیئة :
871- إنّ امرأ رهطه بالشّام منزله ***برمل یبرین جارا شدّ ما اغتربا
أی ومنزله برمل یبرین ، کذا قالوا ، ولک أن تقول : الجملة الثانیة صفة ثانیة ، لا معطوفة ، وحکی أبو زید «أکلت خبزا لحما تمرا» فقیل : علی حذف الواو ، وقیل : علی بدل الإضراب ، وحکی أبو الحسن «أعطه درهما درهمین ثلاثة» وخرج علی إضمار أو ، ویحتمل البدل المذکور ، وقد خرج علی ذلک آیات ؛ إحداها (وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ) أی ووجوه ، عطف علی (وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ) ، والثانیة (إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللهِ الْإِسْلامُ) فیمن فتح الهمزة ، أی وأنّ الدّین ، عطف علی (أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ) وببعده أن فیه فصلا بین المتعاطفین المرفوعین بالمنصوب ، وبین المنصوبین بالمرفوع ، وقیل : بدل من أن الأولی وصلتها ، أو من القسط ، أو معمول للحکیم علی أن أصله الحاکم ثم حول للمبالغة ، والثالثة (وَلا عَلَی الَّذِینَ إِذا ما أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ) أی وقلت ، وقیل : بل هو الجواب ، و (تُوَلُّوا) جواب سؤال مقدر ، کأنه قیل : فما حالهم إذ ذاک؟ وقیل : (تُوَلُّوا) حال علی إضمار قد ، وأجاز الزمخشری أن یکون (قُلْتَ) استئنافا ، أی إذا ما أتوک لتحملهم تولوا ، ثم قدر أنه قیل : لم تولوا باکین؟ فقیل : (قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ) ثم وسط بین الشرط والجزاء.
[شماره صفحه واقعی : 730]
هو مختصّ بالضرورة ، کقوله :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
وقد مر أن أبا الحسن خرّج علیه (إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ).
تقدم فی قوله :
نصف النّهار الماء غامره [ورفیقه بالغیب لا یدری] [748] أی انتصف النهار والحال أن الماء غامر هذا الغائص.
زعم البصریون أن الفعل الماضی الواقع حالا لا بد معه من «قد» ظاهرة نحو (وَما لَکُمْ أَلَّا تَأْکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللهِ عَلَیْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَکُمْ) أو مضمرة نحو (أَنُؤْمِنُ لَکَ وَاتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ) (أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) وخالفهم الکوفیون ، واشترطوا ذلک فی الماضی الواقع خبرا لکان کقوله علیه الصلاة والسّلام لبعض أصحابه «ألیس قد صلّیت معنا» ،
[شماره صفحه واقعی : 731]
وقول الشاعر :
872- وکنّا حسبنا کلّ بیضاء شحمة***عشیّة لاقینا جذاما وحمیرا
وخالفهم البصریون. وأجاز بعضهم «إن زیدا لقام» علی إضمار قد ، وقال الجمیع : حقّ الماضی المثبت المجاب به القسم أن یقرن باللام وقد نحو (تَاللهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللهُ عَلَیْنا) وقیل فی (قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ) إنه جواب للقسم علی إضمار اللام وقد جمیعا للطول ، وقال :
حلفت لها بالله حلفة فاجر***لناموا ، فما إن من حدیث ولا صال [288]
فأضمر «قد» وأما (وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِیحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ یَکْفُرُونَ) فزعم قوم أنه من ذلک ، وهو سهو ، لأن ظلّوا مستقبل ، لأنه مرتب علی الشرط وساد مسد جوابه ؛ فلا سبیل فیه إلی قد ؛ إذ المعنی لیظلّنّ ، ولکن النون لا تدخل علی الماضی.
حکی الأخفش «لا رجل وامرأة» بالفتح ، وأصله ولا امرأة ، فحذفت لا وبقی البناء للترکیب بحاله.
یطرد ذلک فی جواب القسم إذا کان المنفی مضارعا نحو (تَاللهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ) وقوله :
[شماره صفحه واقعی : 732]
873- فقلت : یمین الله أبرح قاعدا***[ولو قطعوا رأسی لدیک وأوصالی]
وبقل مع الماضی کقوله :
874- فإن شئت آلیت بین المقا***م والرّکن والحجر الأسود
نسیتک مادام عقلی معی ***أمدّ به أمد السّرمد
ویسهله تقدم لا علی القسم کقوله :
875- فلا والله نادی الحیّ قومی ***[طوال الدّهر ما دعی الهدیل]
وسمع بدون القسم کقوله :
876- وقولی إذا ما أطلقوا عن بعیرهم : ***یلاقونه حتّی یؤوب المنخّل
وقد قیل به فی (یُبَیِّنُ اللهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا) أی لئلا ، وقیل : المحذوف مضاف ، أی کراهة أن تضلوا.
ذکر ابن معطی ذلک فی جواب القسم ، فقال فی ألفیته :
وإن أتی الجواب منفیّا بلا***أو ما کقولی والسّما ما فعلا
فإنّه یجوز حذف الحرف ***إن أمن الإلباس حال الحذف
قال ابن الخباز : وما رأیت فی کتب النحو إلّا حذف لا ، وقال لی شیخنا : لا یجوز حذف ما ، لأن التصرف فی لا أکثر من التصرف فی ما ، انتهی.
وأنشد ابن مالک :
[شماره صفحه واقعی : 733]
877- فو الله ما نلتم وما نیل منکم ***بمعتدل وفق ولا متقارب
وقال : أصله ما ما نلتم ، ثم فی بعض کتبه قدر المحذوف «ما» النافیة ، وفی بعضها قدره ما الموصولة.
قاله أبو الفتح فی قوله :
بآیة یقدمون الخیل شعثا***[کأنّ علی سنابکها مداما [661]
والصواب أن آیة مضافة إلی الجملة کما مر ، وعکسه قول سیبویه فی قوله :
[ألا من مبلغ عنّی تمیما] ***بآیة ما تحبّون الطعاما [663]
إن ما زائدة ، والصواب أنها مصدریة.
أجازه السیرا فی نحو «جئت لتکرمنی» وإنما یقدر الجمهور هنا «أن» بعینها ، لأنها أمّ الباب ؛ فهی أولی بالتجوز.
[شماره صفحه واقعی : 734]
لا أعلم أن أحدا أجازه ، إلا أن السهیلی قال فی قوله تعالی (وَلا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ) الآیة : لا یتعلق الاستثناء بفاعل إذ لم ینه عن أن یصل إلا أن یشاء الله بقوله ذلک ، ولا بالنهی ، لأنک إذا قلت أنت منهیّ عن أن تقوم إلا أن یشاء الله فلست بمنهی ، فقد سلّطته علی أن یقوم ویقول : شاء الله ذلک ، وتأویل ذلک أن الأصل إلا قائلا إلا أن یشاء الله ، وحذف القول کثیر ، اه فتضمن کلامه حذف أداة الاستثناء والمستثنی جمیعا ، والصواب أن الاستثناء مفرّغ ، وأن المستثنی مصدر أو حال ، أی إلا قولا مصحوبا بأن یشاء الله ، أو إلا متلبسا بأن یشاء الله ، وقد علم أنه لا یکون القول مصحوبا بذلک إلا مع حرف الاستثناء ، فطوی ذکره لذلک ، وعلیهما فالباء محذوفة من أن ، وقال بعضهم : یجوز أن یکون (أَنْ یَشاءَ اللهُ) کلمة تأیید ، أی لا تقولّنه أبدا ، کما قیل فی (وَما یَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِیها إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللهُ رَبُّنا) ؛ لأن عودهم فی ملتهم مما لا یشاؤه الله سبحانه. وجوّز الزمخشری أن یکون المعنی ولا تقولن ذلک إلا أن یشاء الله أن تقوله بأن یأذن لک فیه ، ولما قاله مبعد ، وهو أن ذلک معلوم فی کل أمر ونهی ، ومبطل ، وهو أنه یقتضی النهی عن قول إنی فاعل ذلک غدا مطلقا ، وبهذا یردّ أیضا قول من زعم أن الاستثناء منقطع ، وقول من زعم أن (إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللهُ) کنایة عن التأیید.
(وَإِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمَّا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ) (وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ
[شماره صفحه واقعی : 735]
لَمُشْرِکُونَ) (وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ) بخلاف (وَإِلَّا تَغْفِرْ لِی وَتَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ).
یکثر ویطّرد مع أنّ وأن نحو (یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا) أی بأن ، ومثله (بَلِ اللهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ) (وَالَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی) (وَنَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنا رَبُّنا) (وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ) أی : ولأن المساجد لله (أَیَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذا مِتُّمْ) أی بأنکم.
وجاء فی غیرهما نحو : (قَدَّرْناهُ مَنازِلَ) أی قدر ناله (وَیَبْغُونَها عِوَجاً) أی یبغون لها (إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ) أی یخوفکم بأولیائه.
وقد یحذف مع بقاء الجر کقول رؤبة - وقد قیل له کیف أصبحت - «خیر عافاک الله» وقولهم «بکم درهم اشتریت» ویقال فی القسم «الله لأفعلنّ».
هو مطرد فی موضع معروفة ، وشاذ فی غیرها نحو «خذ اللص قبل یأخذک» و «مره یحفرها» و «لا بدّ من تتبعها» وقال به سیبوه فی قوله :
878- [فلم أر مثلها خباسة واجد] ***ونهنهت نفسی بعد ما کدت أفعله
وقال المبرد : الأصل أفعلها ، ثم حذفت الألف ونقلت حرکة الهاء
[شماره صفحه واقعی : 736]
إلی ما قبلها ، وهذا أولی من قول سیبویه ، لأنه أضمر أن فی موضع حقها أن لا تدخل فیه صریحا وهو خبر کاد ، واعتد بها مع ذلک بإبقاء عملها.
وإذا رفع الفعل بعد إضمار أن سهل الأمر ، ومع ذلک فلا ینقاس ، ومنه (قُلْ أَفَغَیْرَ اللهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ) (وَمِنْ آیاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ) و «تسمع بالمعیدیّ خیر من أن تراه» وهو الأشهر فی بیت طرفة :
ألا أیّها ذا الزّاجری أحضر الوغی ***وأن أشهد اللّذّات هل أنت مخلدی؟ [616]
وقریء (أعبد) بالنصب کما روی «أحضر» کذلک ، وانتصاب (غَیْرِ) فی الآیة علی القراءتین لا یکون بأعبد ؛ لأن الصلة لا تعمل فیما قبل الموصول ، بل بتأمرونی ، و (أَنْ أَعْبُدَ) بدل اشتمال منه ، أی تأمرونی بغیر الله عبادته.
هو مطرد عند بعضهم فی نحو «قل له یفعل» وجعل منه (قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاةَ) (وَقُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا) وقیل : هو جواب لشرط محذوف ، أو جواب للطلب ، والحقّ أن حذفها مختص بالشعر کقوله :
محمّد تفد نفسک کلّ نفس ***[إذا ما خفت من أمر تبالا] [371]
نحو (أَیُّهَ الثَّقَلانِ) (یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا) (أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ
[شماره صفحه واقعی : 737]
عِبادَ اللهِ) وشذ فی اسمی الجنس والإشارة فی نحو «أصبح لیل» وقوله :
879- [إذا هملت عینی لها قال صاحبی]: ***بمثلک هذا لوعة وغرام
ولحن بعضهم المتنبی فی قوله :
880- هذی برزت لنا فهجت رسیسا***[ثمّ انثنیت وما شفیت رسیسا]
وأجیب بأن «هذی» مفعول مطلق : أی برزت هذه البررة ، وردّه ابن مالک بأنه لا یشار إلی المصدر إلا منعوتا بالمصدر المشار إلیه کضربته ذلک الضرب ، ویرده بیت أنشده هو ، وهو قوله :
881- یا عمرو إنّک قد مللت صحابتی ***وصحابتیک إخال ذاک قلیل
قد ذکر فی أول الباب الأول من هذا الکتاب.
یجوز فی نحو «لأفعلن» فی الضرورة کقوله :
882- فلا وأبی لنأتیها جمیعا***ولو کانت بها عرب وروم
ویجب حذف الخفیفة إذا لقیها ساکن نحو «اضرب الغلام» بفتح الباء ، والأصل اضربن ، وقوله :
لا تهین الفقیر علّک أن ***ترکع یوما والدّهر قد رفعه [255]
[شماره صفحه واقعی : 738]
وإذا وقف علیها تالیة ضمة أو کسرة ویعاد حینئذ ما کان حذف لأجلها ، فیقال فی «اضربن یا قوم» : اضربوا ، وفی «اضربن یا هند» : اضربی ، قیل : وحذفها فی غیر ذلک ضرورة کقوله :
883- اضرب عنک الهموم طارقها***ضربک بالسّیف قونس الفرس
وقیل : ربما جاء فی النثر ، وخرّج بعضهم علیه قراءة من قرأ (أَلَمْ نَشْرَحْ) بالفتح ،وقیل : إن بعضهم ینصب بلم ویجزم بلن ، ولک أن تقول : لعل المحذوف فیهما الشدیدة ؛ فیجاب بأن تقلیل الحذف والحمل علی ما ثبت حذفه أولی.
یحذفان للإضافة نحو (تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ) و (إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ) ولشبه الإضافة نحو «لا غلامی لزید» و «لا مکرمی لعمرو» إذا لم تقدر اللام مقحمة ، ولتقصیر الصلة نحو «الضّاربا زیدا ، والضّاربو عمرا» وللام الساکنة قلیلا نحو (لَذائِقُوا الْعَذابِ) فیمن قرأه بالنصب ، وللضرورة نحو قوله :
884- هما خطّتا : إمّا إسار ومنّة ، ***وإمّا دم ، والقتل بالحرّ أجدر
[ص 699]
فیمن رواه برفع «إسار ومنة» وأمامن خفض فبالإضافة ، وفصل بین المتضایفین بإمّا ؛ فلم ینفکّ البیت عن ضرورة ، واختلف فی قوله :
885- [ربّ حیّ عرندس ذی طلال] ***لا یزالون ضاربین القباب
فقیل : الأصل : ضاربین ضاربی القباب ، وقیل للقباب ، کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 739]
أشارت کلیب بالأکفّ الأصابع [2]
وقیل : ضاربین معرب إعراب مساکین ، فنصبه بالفتحة ، لا بالیاء.
یحذف لزوما لدخول أل نحو «الرّجل» وللإضافة نحو «غلامک» ولشبهها نحو «لا مال لزید» إذا لم تقدر اللام مقحمة ؛ فإن قدرت فهو مضاف ، ولمانع الصرف نحو «فاطمة» وللوقف فی غیر النصب ، وللاتصال بالضمیر نحو «ضاربک» فیمن قال إنه غیر مضاف ، فأما قوله :
[وما أدری وظنّی کلّ ظنّی] ***أمسلمنی إلی قوم شراحی [563]
فضرورة ، خلافا لهشام ، ثم هو نون وقایة لا تنوین کقوله :
ولیس الموافینی لیرفد خائبا***[فإنّ له أضعاف ما کان أمّلا] [564]
إذ لا یجتمع التنوین مع ال ، ولکون الاسم علما موصوفا بما اتصل به وأضیف إلی علم ، من ابن وابنة اتفاقا ، أو بنت عند قوم من العرب ، فأما قوله :
886- جاریة من قیس بن ثعلبه ***[کریمة أخوالها والعصبه]
فضرورة ، ویحذف لالتقاء الساکنین قلیلا کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 740]
فألفیته غیر مستعتب ***ولا ذاکر الله إلّا قلیلا [793]
وإنما آثر ذلک علی حذفه للإضافة لإرادة تماثل المتعاطفین فی التنکیر ، وقریء (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ اللهُ الصَّمَدُ) (وَلَا اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ) بترک تنوین أحد وسابق وینصب النهار.
واختلف لم ترک التنوین (1)فی نحو «قبضت عشرة لیس غیر» فقیل : لأنه مبنی کقبل وبعد ، وقیل : لنیة الإضافة وإن الضمة إعراب وغیر متعینة لأنها اسم لیس ، لا محتملة لذلک وللخبریة ، ویرده أن هذا الترکیب مطرد ، ولا یحذف تنوین مضاف لعیر مذکور باطراد ، إلا إن أشبه فی اللفظ المضاف نحو «قطع الله ید ورجل من قالها» فإن الأول مضاف للمذکور ، والثانی لمجاورته له مع أنه المضاف إلیه فی المعنی کأنه مضاف إلیه لفظا.
تحذف للاضافة المعنویة ، وللنداء نحو «یا رحمن» إلا من اسم الله تعالی ، والجمل المحکیة ، قیل : والاسم المشبه به نحو «یا الخلیفة هیبة» وسمع «سلام علیکم» بغیر تنوین ؛ فقیل : علی إضمار أل ، ویحتمل عندی کونه علی تقدیر المضاف إلیه ، والأصل سلام الله علیکم ، وقال الخلیل فی «ما یحسن بالرّجل خیر منک أن یفعل کذا» هو علی نیة أل فی خبر ، ویرده أنه لا تجامع من الجارة للمفضول ، وقال الأخفش : اللام زائدة ، ولیس هذا
[شماره صفحه واقعی : 741]
1) فی نسخة «لم ترک تنوین غیر فی نحو - إلخ».
بقیاس ، والترکیب قیاسی ، وقال ابن مالک : خیر بدل ، وإبدال المشتق ضعیف ، وأولی عندی أن یخرج علی قوله :
ولقد أمرّ علی اللّئیم یسبّنی ***[فمضیت ثمّت قلت لا یعنینی] [142]
وذلک ثلاثة : حذف لام جواب لو نحو (لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً) وحذف لام لقد ، یحسن مع طول الکلام نحو (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها) وحذف لام لأفعلنّ یختص بالضرورة کقول عامر بن الطّفیل :
887- وقتیل مرّة أثأرنّ ؛ فإنّه ***فرغ ، وإنّ أخاکم لم یثأر
کثیر جدا ، وهو لازم مع غیر الباء من حروف القسم ، وحیث قیل «لأفعلنّ» أو «لقد فعل» أو «لئن فعل» ولم یتقدم جملة قسم فثمّ جملة قسم مقدرة ، نحو (لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً) الآیة (وَلَقَدْ صَدَقَکُمُ اللهُ وَعْدَهُ) (لَئِنْ أُخْرِجُوا لا یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ) واختلف فی نحو «لزید قائم» ونحو «إنّ زیدا قائم ، أو لقائم» هل یجب کونه جوابا لقسم أولا؟
یجب إذا تقدم علیه أو اکتنفه ما یغنی عن الجواب ؛ فالأول نحو «زید قائم
[شماره صفحه واقعی : 742]
والله» ومنه «إن جاءنی زید والله أکرمته» والثانی نحو «زید والله قائم» فإن قلت «زید والله إنه قائم ، أو لقائم» احتمل کون المتأخر عنه خبرا عن المتقدم علیه ، واحتمل کونه جوابا وجملة القسم وجوابه الخبر.
ویجوز فی غیر ذلک ، نحو (وَالنَّازِعاتِ غَرْقاً) الآیات ، أی لتبعثنّ ، بدلیل ما بعده ، وهذا المقدر هو العامل فی (یَوْمَ تَرْجُفُ) أو عامله اذکر ، وقیل : الجواب (إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً) وهو بعید لبعده ، ومثله (ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِیدِ) أی لنهلکن ، بدلیل (کَمْ أَهْلَکْنا) أو إنک لمنذر ، بدلیل (بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ) وقیل : الجواب مذکور ؛ فقال الأخفش (لَقَدْ عَلِمْنَا) وحذفت اللام للطول مثل (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها) وقال ابن کیسان (ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ) الآیة ، الکوفیون (بَلْ عَجِبُوا) والمعنی لقد عجبوا ، بعضهم (إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری) ومثله (ص وَالْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ) أی إنه لمعجز ، أو (إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ) أو ما الأمر کما یزعمون ، وقیل : مذکور ؛ فقال الکوفیون والزجاج (إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ) وفیه بعد ، الأخفش (إِنْ کُلٌّ إِلَّا کَذَّبَ الرُّسُلَ) الفراء وثعلب (أَحْرَصَ) لأن معناها صدق الله ، ویرده أن الجواب لا یتقدم ، وقیل : (کَمْ أَهْلَکْنا) وحذفت اللام للطول.
هو مطّرد بعد الطلب نحو (فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللهُ) أی فإن تتبعونی یحببکم الله (فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ) (رَبَّنا أَخِّرْنا إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ).
وجاء بدونه نحو (إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ) أی فإن لم
[شماره صفحه واقعی : 743]
یتأت إخلاص العبادة لی فی هذه البلدة فإیای فاعبدون فی غیرها (أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ فَاللهُ هُوَ الْوَلِیُّ) أی إن أرادوا أولیاء بحق فالله هو الولی (أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْکِتابُ لَکُنَّا أَهْدی مِنْهُمْ ، فَقَدْ جاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَهُدیً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللهِ) أی إن صدقتم فیما کنتم تعدون به من أنفسکم فقد جاءکم بینة وإن کذبتم فلا أحد أکذب منکم فمن أظلم ، وإنما جعلت هذه الآیة من حذف جملة الشرط فقط - وهی من حذفها وحذف جملة الجواب - لأنه قد ذکر فی اللفظ جملة قائمة مقام الجواب ، وذلک یسمی جوابا تجوزا کما سیأتی ، وجعل منه الزمخشری وتبعه ابن مالک بدر الدین (فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ) أی إن افتخرتم بقتلهم فلم تقتلوهم ، ویرده أن الجواب المنفی بلم لا تدخل علیه الفاء.
وجعل منه أبو البقاء (فَذلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ) أی إن أردت معرفته فذلک ، وهو حسن.
وحذف جملة الشرط بدون الأداة کثیر کقوله :
888- فطلقها فلست لها بکفء***وإلّا بعل مفرقک الحسام
أی وإلا تطلقها.
وذلک واجب إن تقدم علیه أو اکتنفه ما یدلّ علی الجواب : فالأول نحو «هو ظالم إن فعل» والثانی نحو «هو إن فعل ظالم» (وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ) ومنه «والله إن جاءنی زید لأکرمنه» وقول ابن معطی :
[شماره صفحه واقعی : 744]
اللّفظ إن یفد هو الکلام
إما من ذلک ففیه ضرورة ، وهو حذف الجواب مع کون الشرط مضارعا ، وإما الجواب الجملة الاسمیة وجملتا الشرط والجواب خبر ففیه ضرورة أیضا ، وهی حذف الفاء کقوله :
من یفعل الحسنات الله یشکرها [81]
ووهم ابن الخباز إذ قطع بهذا الوجه ، ویجوز حذف الجواب فی غیر ذلک نحو (فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ) الآیة ، أی فافعل (وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ) الآیة ، أی لما آمنوا به ، بدلیل (وَهُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ) والنحویون یقدرون : لکان هذا القرآن ، وما قدرته أظهر (لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ) أی لارتدعتم وما ألهاکم التکاثر (وَلَوِ افْتَدی بِهِ) أی ما تقبّل منه (وَلَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ) أی لأدرککم (وَإِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ وَما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ) أی أعرضوا ، بدلیل ما بعده (أَإِنْ ذُکِّرْتُمْ) أی تطیرتم (وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً) أی لنفد (وَلَوْ تَری إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ) أی لرأیت أمرا فظیعا (وَلَوْ لا فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللهَ تَوَّابٌ حَکِیمٌ) أی لهلکتم (قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللهِ وَکَفَرْتُمْ بِهِ) قال الزمخشری : تقدیره ألستم ظالمین ، بدلیل (إِنَّ اللهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ) ویرده أن جملة الاستفهام لا تکون جوابا إلا بالفاء مؤخرة عن الهمزة نحو «إن جئتک أفما تحسن إلیّ» ومقدمة علی غیرها نحو «فهل تحسن إلی».
تنبیه - التحقیق أن من حذف الجواب مثل (مَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ اللهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللهِ لَآتٍ) لأن الجواب مسبّب عن الشرط ، وأجل الله آت سواء
[شماره صفحه واقعی : 745]
أوجد الرجاء أم لم یوجد ، وإنما الأصل فلیبادر بالعمل فإن أجل الله لآت ، ومثله (وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ) أی فاعلم أنه غنی عن جهرک (فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ) (وَإِنْ یُکَذِّبُوکَ) أی فتصبّر (فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ) (إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ) أی فاصبروا (فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ) (وَمَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ) أی یفعل الفواحش والمنکرات (فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْکَرِ) (وَمَنْ یَتَوَلَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا) أی یغلب (فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ) (وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ) أی فلا تؤذوهم بقول ولا فعل ؛ فإن الله یسمع ذلک ویعلمه (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أی فلا لوم علیّ (فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ).
یقع ذلک باطراد فی مواضع :
أحدها : بعد حرف الجواب ، یقال : أقام زید؟ فتقول : نعم ، وألم یقم زید؟ فتقول : نعم ، إن صدّقت النفی ، وبلی ، إن أبطلته ، ومن ذلک قوله :
889- قالوا : أخفت؟ فقلت : إنّ ، وخیفتی ***ما إن تزال منوطة برجائی
فإن إنّ هنا بمعنی نعم ، وأما قوله :
ویقلن : شیب قد علا***ک وقد کبرت فقلت : إنّه [49]
فلا یلزم کونه من ذلک ، خلافا لأکثرهم ؛ لجواز أن لا تکون الهاء للسکت ، بل اسما لإنّ علی أنها المؤکدة والخبر محذوف ، أی إنه کذلک.
[شماره صفحه واقعی : 746]
الثانی : بعد نعم وبئس إذا حذف المخصوص ، وقیل : إن الکلام جملتان نحو (إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ).
والثالث : بعد حروف النداء فی مثل (یا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ) إذا قیل : إنه علی حذف المنادی ، أی یا هؤلاء.
الرابع : بعد إن الشرطیة کقوله :
890- قالت بنات العمّ یا سلمی وإن ***کان فقیرا معدما؟ قالت : وإن
أی : وإن کان کذلک رضیته.
الخامس : فی قولهم «افعل هذا إمّا لا» أی إن کنت لا تفعل غیره فافعله.
فی غیر ما ذکر ، أنشد أبو الحسن :
891- إن یکن طبّک الدّلال فلو فی ***سالف الدّهر والسّنین الخوالی
أی إن کان عادتک الدلال فلو کان هذا فیما مضی لاحتملناه منک ، وقالوا فی قوله تعالی (فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها ، کَذلِکَ یُحْیِ اللهُ الْمَوْتی) : إن التقدیر فضربوه فحیی فقلنا : کذلک یحیی الله ، وفی قوله تعالی (أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ) الآیة : إن التقدیر : فأرسلون إلی یوسف لأستعبره الرؤیا فأرسلوه فأتاه وقال له یا یوسف ؛ وفی قوله تعالی (فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَدَمَّرْناهُمْ) إن التقدیر فأتیاهم فأبلغاهم الرسالة فکذبوهما فدمرناهم.
[شماره صفحه واقعی : 747]
تنبیه - الحذف الذی یلزم النحویّ النظر فیه هو ما اقتضته الصناعة ، وذلک بأن یجد خبرا بدون مبتدأ أو بالعکس ، أو شرطا بدون جزاء أو بالعکس ، أو معطوفا بدون معطوف علیه ، أو معمولا بدون عامل ، نحو (لَیَقُولُنَّ اللهُ) ونحو (قالُوا خَیْراً) ونحو «خیر عافاک الله» وأما قولهم فی نحو (سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ) إن التقدیر : والبرد ، ونحو (وَتِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرائِیلَ) إن التقدیر ولم تعبدنی ، ففضول فی فن النحو ، وإنما ذلک للمفسر ، وکذا قولهم : یحذف الفاعل لعظمته وحقارة المفعول أو بالعکس أو للجهل به أو للخوف علیه أو منه أو نحو ذلک ، فإنه تطفل منهم علی صناعة البیان ، ولم أذکر بعض ذلک فی کتابی جریا علی عادتهم ، وأنشد متمثلا :
892- وهل أنا إلّا من غزّیة : إن غوت ***غویت ، وإن ترشد غزیّة أرشد
بل لأنی وضعت الکتاب لإفادة متعاطی التفسیر والعربیة جمیعا ، وأما قولهم فی «راکب النّاقة طلیحان» إنه علی حذف عاطف ومعطوف ، أی والناقة ، فلازم لهم ؛ لیطابق الخبر المخبر عنه ، وقیل : هو علی حذف مضاف ، أی أحد طلیحین ، وهذا لا یتأتی فی نحو «غلام زید ضربتهما».
[شماره صفحه واقعی : 748]
وهی کثیرة ، والذی یحضرنی الآن منها عشرون موضعا.
أحدها : قولهم فی لو «إنها حرف امتناع لامتناع» وقد بیّنا الصواب فی ذلک فی فصل لو ، وبسطنا القول فیه بما لم نسبق إلیه.
والثانی : قولهم فی إذا غیر الفجائیة «إنها ظرف لما یستقبل من الزمان وفیها معنی الشرط غالبا» وذلک معیب من جهات :
إحداها : أنهم یذکرونه فی کل موضع ، وإنما ذلک تفسیر للأداة من حیث هی ، وعلی المعرب أن یبین فی کل موضع : هل هی متضمنة لمعنی الشرط أم لا؟
وأحسن مما قالوه أن یقال ، إذا أرید تفسیرها من حیث هی : ظرف مستقبل خافض لشرطه منصوب بجوابه صالح لغیر ذلک.
والثانیة : أن العبارة التی تلقی للمتدرّبین یطلب فیها الإیجاز لتخف علی الألسنة ؛ إذ الحاجة داعیة إلی تکرارها ، وکان أخصر من قولهم لما یستقبل من الزمان أن یقولوا : مستقبل.
والثالثة : أن المراد أنها ظرف موضوع للمستقبل ، والعبارة موهمة أنها
[شماره صفحه واقعی : 749]
محل للمستقبل ، کما تقول : الیوم ظرف للسفر ؛ فإن الزمان قد یجعل ظرفا للزمان مجازا کما تقول : کتبته فی یوم الخمیس فی عام کذا ، فإن الثانی حال من الأول ، فهو ظرف له علی الاتساع ، ولا یکون بدلا منه ؛ إذ لا یبدل الأکثر من الأقل علی الأصح ، ولو قالوا «ظرف مستقبل» لسلموا من الإسهاب والإیهام المذکورین.
والرابعة : أن قولهم «غالبا» راجع إلی قولهم «فیه معنی الشرط» کذا یفسرونه ، وذلک یقتضی أن کونه ظرفا وکونه للزمان وکونه للمستقبل لا یتخلّفن ، وقد بینا فی بحث إذا أن الأمر بخلاف ذلک.
الثالث : قولهم «النعت یتبع المنعوت فی أربعة من عشرة» وإنما ذلک فی النعت الحقیقی ، فأما السببی فإنما یتبع فی اثنین من خمسة : واحد من أوجه الإعراب ، وواحد من التعریف والتنکیر ، وأما الإفراد والتذکیر وأضدادهما فهو فیها کالفعل تقول : مررت برجلین قائم أبواهما ، وبرجال قائم آباؤهم ، وبرجل قائمة أمّه وبامرأة قائم أوها ، وإنما یقول : قائمین أبواهما ، وقائمین آباؤهم ، من یقول أکلونی البراغیث ، وفی التنزیل (رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها) غیر أن الصفة الرافعة للجمع یجوز فیها فی الفصیح أن تفرد ، وأن تکسّر ، وهو أرجح علی الأصح کقوله :
893- بکرت علیه بکرة فوجدته ***قعودا علیه بالصّریم عواذله
وصح الاستشهاد بالبیت لأن هذا الحکم ثابت أیضا للخبر والحال.
والرابع : قولهم فی نحو (وَکُلا مِنْها رَغَداً) «إن رغدا نعت مصدر محذوف» ومثله (وَاذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً) وقول ابن درید :
[شماره صفحه واقعی : 751]
واشتعل المبیضّ فی مسودّه ***مثل اشتعال النّار فی جزل الغضا [677]
أی أکلا رغدا ، وذکرا کثیرا ، واشتعالا مثل اشتعال النار.
قیل : ومذهب سیبویه والمحققین خلاف ذلک ، وأن المنصوب حال من ضمیر مصدر الفعل ، والأصل فکلاه ، واشتعله ، أی فکلا الأکل واشتعل الاشتعال ودلیل ذلک قولهم «سیر علیه طویلا» ولا یقولون طویل ، ولو کان نعتا للمصدر لجاز ، وبدلیل أنه لا یحذف الموصوف إلا والصفة خاصة بجنسه ، تقول «رأیت کاتبا» ولا تقول : رأیت طویلا ، لأن الکتابة خاصة بجنس الإنسان دون الطول
وعندی فیما احتجوا به نظر ؛ أما الأول فلجواز أن المانع من الرفع کراهیة اجتماع مجازین : حذف الموصوف ، وتصییر الصفة مفعولا علی السّعة ؛ ولهذا یقولون «دخلت الدّار» بحذف فی توسعا ، ومنعوا «دخلت الأمر» لأن تعلق الدخول بالمعانی مجاز ، وإسقاط الخافض مجاز ، وتوضیحه أنهم یفعلون ذلک فی صفة الأحیان ؛ فیقولون : سیر علیه زمن طویل ، فإذا حذفوا الزمان قالوا : طویلا ، بالنصب لما ذکرنا ، وأما الثانی فلأن التحقیق أن حذف الموصوف إنما یتوقف علی وجدان الدلیل ، لا علی الاختصاص ، بدلیل (وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ) أی دروعا سابغات ، ومما یقدح فی قولهم مجیء نحو قولهم «اشتمل الصّمّاء» أی الشملة الصماء ، والحالیة متعذّرة لتعریفه.
والخامس : قولهم «الفاء جواب الشرط» والصواب أن یقال : رابطة لجواب الشرط ، وإنما جواب الشرط الجملة
[شماره صفحه واقعی : 751]
والسادس : قولهم «العطف علی عاملین» والصواب علی معمولی عاملین.
والسابع : قولهم «بل حرف إضراب» والصواب حرف استدراک وإضراب ؛ فإنها بعد النفی والنهی بمنزلة لکن سواء.
والثامن : قولهم فی نحو «ائتنی أکرمک» : إن الفعل مجزوم فی جواب الأمر ، والصحیح أنه جواب لشرط مقدر ، وقد یکون إنما أرادوا تقریب المسافة علی المتعلمین.
والتاسع : قولهم فی المضارع فی مثل «یقوم زید» : فعل مضارع مرفوع لخلوه من ناصب وجازم ، والصواب أن یقال : مرفوع لحلوله محل الاسم ، وهو قول البصریین ، وکأن حاملهم علی ما فعلوا إرادة التقریب ، وإلا فما بالهم یبحثون علی تصحیح قول البصریین فی ذلک ، ثم إذا أعربوا أو عربوا قالوا خلاف ذلک؟.
والعاشر : قولهم «امتنع نحو سکران من الصرف للصفة والزیادة ، ونحو عثمان للعلمیة والزیادة» وإنما هذا قول الکوفیین ، فأما البصریون فمذهبهم أن المانع الزیادة المشبهة لألفی التأنیث ، ولهذا قال الجرجانی : وینبغی أن تعدّموا مع الصرف ثمانیة لا تسعة ، وإنما شرطت العلمیة أو الصفة لأن الشبه لا یتقوم إلا بأحدهما ، ویلزم الکوفیین أن یمنعوا صرف نحو عفریت - علما - فإن أجابوا بأن المعتبر هو زیادتان بأعیانهما ، سألناهم عن علة الاختصاص ؛ فلا یجدون مصرفا عن التعلیل بمشابهة ألفی التأنیث ؛ فیرجعون إلی ما اعتبره البصریون.
والحادی عشر : قولهم فی نحو قوله تعالی (فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ
[شماره صفحه واقعی : 752]
مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَثُلاثَ وَرُباعَ) «إن الواو نائبة عن أو» ولا یعرف ذلک فی اللغة ، وإنما یقوله بعض ضعفاء المعربین والمفسرین ، وأما الآیة فقال أبو طاهر حمزة بن الحسین الإصفهانی فی کتابه المسمی ب- «الرسالة المعربة عن شرف الإعراب» القول فیها بأن الواو بمعنی أو عجز عن درک الحق ، فاعلموا أن الأعداد التی تجمع قسمان : قسم یؤتی به لیضم بعضه إلی بعض وهو الأعداد الأصول ، نحو (ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ ، تِلْکَ عَشَرَةٌ کامِلَةٌ) (ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً) وقسم یؤتی به لا لیضم بعضه إلی بعض ، وإنما یراد به الانفراد ، لا الاجتماع ، وهو الأعداد المعدولة کهذه الآیة وآیة سورة فاطر ، وقال : أی منهم جماعة ذوو جناحین جناحین وجماعة ذوو ثلاثة ثلاثة وجماعة ذوو أربعة أربعة ؛ فکل جنس مفرد بعدد ، وقال الشاعر :
894- ولکنّما أهلی بواد أنیسه ***ذئاب تبغّی النّاس مثنی وموحدا
ولم یقولوا ثلاث وخماس ویریدون ثمانیة کما قال تعالی (ثَلاثَةِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ) وللجهل بمواقع هذه الألفاظ استعملها المتنبی فی غیر موضع التقسیم ، فقال :
أحاد أم سداس فی أحاد***لییلتنا المنوطة بالتّنادی [60]
وقال الزمخشری : فإن قلت الذی أطلق للناکح فی الجمع أن یجمع بین اثنین أو ثلاث أو أربع ، فما معنی التکریر فی مثنی وثلاث ورباع؟ قلت : الخطاب للجمیع ؛ فوجب التکریر لیصیب کل ناکح یرید الجمع ما أراده من العدد الذی أطلق له ، کما تقول للجماعة : اقتسموا هذا المال
[شماره صفحه واقعی : 753]
درهمین درهمین وثلاثة ثلاثة وأربعة أربعة ، ولو أفردت لم یکن له معنی. فإن قلت : لم جاء العطف بالواو دون أو؟ قلت : کما جاء بها فی المثال المذکور ، ولو جئت فیه بأو لأعلمت أنه لا یسوغ لهم أن یقتسموه إلا علی أحد أنواع هذه القسمة ، ولیس لهم أن یجمعوا بینها فیجعلوا بعض القسمة علی تثنیة وبعضها علی تثلیث وبعضها علی تربیع ، وذهب معنی تجویز الجمع بین أنواع القسمة الذی دلّت علیه الواو ، وتحریره أن الواو دلّت علی إطلاق أن یأخذ الناکحون من أرادوا نکاحها من النساء علی طریق الجمع ، إن شاؤوا مختلفین فی تلک الأعداد وإن شاؤا متفقین فیها ، محظورا علیهم ماوراء ذلک.
وأبلغ من هذه المقالة فی الفساد قول من أثبت واو الثمانیة ، وجعل منها (سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ) وقد مضی فی باب الواو أن ذلک لا حقیقة له ، واختلف فیها هنا فقیل : عاطفة خبر هو جملة علی خبر مفرد ، والأصل هم سبعة وثامنهم کلبهم ، وقیل : للاستئناف ، والوقف علی سبعة ، وإن فی الکلام تقریرا لکونهم سبعة ، وکأنه لما قیل سبعة قیل : نعم وثامنهم کلبهم ، واتصل الکلامان ، ونظیره (إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً) الآیة ، فإن (وَکَذلِکَ یَفْعَلُونَ) لیس من کلامها ، ویؤیده أنه قد جاء فی المقالتین الأولیین (رَجْماً بِالْغَیْبِ) ولم یجیء مثله فی هذه المقالة ؛ فدل علی مخالفتها لهما فتکون صدقا ، ولا یرد ذلک بقوله تعالی (ما یَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِیلٌ) لأنه یمکن أن یکون المراد ما یعلم عدّتهم أوقصتهم قبل أن نتلوها علیک إلا قلیل من أهل الکتاب الذین عرفوه من الکتب ، وکلام الزمخشری یقتضی أن القلیل هم الذین قالوا سبعة ؛ فیندفع الإشکال أیضا ، ولکنه خلاف الظاهر ، وقیل : هی واو الحال ، أو الواو الداخلة علی الجملة الموصوف بها لتأکید لصوق الاسم
[شماره صفحه واقعی : 754]
بالصفة کمررت برجل ومعه سیف ، فأما الواو الأولی فلا حقیقة لها ، وأما واو الحال فأین عامل الحال إن قدرت هم ثلاثة أو هؤلاء ثلاثة ، فإن قیل علی التقدیر الثانی : هو من باب (وَهذا بَعْلِی شَیْخاً) قلنا : العامل المعنوی لا یحذف.
الثانی عشر : قولهم «المؤنث المجازیّ یجوز معه التذکیر والتأنیث» وهذا یتداوله الفقهاء فی محاورانهم ، والصواب تقییده بالمسند إلی المؤنث المجازی ، وبکون المسند فعلا أو شبهه ، وبکون المؤنث ظاهرا ، وذلک نحو «طلع الشّمس ، ویطلع الشّمس ، وأطالع الشّمس» ولا یجوز : هذا الشمس ، ولا هو الشمس ، ولا الشمس هذا ، أو هو ، ولا یجوز فی غیر ضرورة «الشّمس طلع» خلافا لابن کیسان ، واحتج بقوله :
895- [فلا مزنة ودقت ودقها] ***ولا أرض أبقل إبقالها [ص 670]
قال : ولیس بضرورة لتمکنه من أن یکون «أبقلت ابقالها» بالنقل ، وردّ بأنا لا نسلم أن هذا الشاعر ممن لغته تخفیف الهمزة بنقل أو غیره.
الثالث عشر : قولهم «ینوب بعض حروف الجر عن بعض» وهذا أیضا مما یتداولونه ویستدلون به ، وتصحیحه بإدخال قد علی قولهم ینوب ، وحینئذ فیتعذر استدلالهم به ، إذ کل موضع ادعوا فیه ذلک یقال لهم فیه : لا نسلم أن هذا مما وقعت فیه النیابة ، ولو صح قولهم لجاز أن یقال : مررت فی زید ، ودخلت من عمرو ، وکتبت إلی القلم ، علی أن البصریین ومن تابعهم یرون فی الأماکن التی ادعیت فیها النیابة أن الحرف باق علی معناه ، وأن العامل ضمن معنی عامل یتعدی بذلک الحرف ؛ لأن التجوز فی الفعل
[شماره صفحه واقعی : 755]
أسهل منه فی الحرف.
الرابع عشر : قولهم «إن النکرة إذا أعیدت نکرة کانت غیر الأولی ، وإذا أعیدت معرفة أو أعیدت المعرفة معرفة أو نکرة کان الثانی عین الأول» وحملوا علی ذلک ما روی «لن یغلب عشر یسرین» قال الزجاج : ذکر العسر مع الألف واللام ثم ثنی ذکره ؛ فصار المعنی إن مع الیسر یسرین ، اه. ویشهد للصورتین الأولیین أنک تقول : اشتریت فرسا ثم بعت فرسا ، فیکون الثانی غیر الأول ، ولو قلت. ثم بعت الفرس ، لکان الثانی عین الأول ، وللرابع قول الحماسی :
896- صفحنا عن بنی ذهل ***وقلنا : القوم إخوان
عسی الأیّام أن یرجعن ***قوما کالّذی کانوا
ویشکل علی ذلک أمور ثلاثة :
أحدها : أن الظاهر فی آیة (أَلَمْ نَشْرَحْ) أن الجملة الثانیة تکرار للجملة الأولی ، کما تقول «إنّ لزید دارا إن لزید دارا» وعلی هذا فالثانیة عین الأولی.
والثانی : أن ابن مسعود قال : لو کان العسر فی جحر لطلبه الیسر حتی یدخل علیه ، إنه لن یغلب عسر یسرین ، مع أن الآیة فی قراءته وفی مصحفه مرة واحدة ؛ فدلّ علی ما ادعیناه من التأکید ، وعلی أنه لم یستفد تکرر الیسر من تکرره ، بل هو من غیر ذلک کأن یکون فهمه مما فی التنکیر من التفخیم فتأوله بیسر الدارین
والثالث : أن فی التنزیل آیات تردّ هذه الأحکام الأربعة ، فیشکل علی الأول قوله تعالی (اللهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ) الآیة ، (وَهُوَ الَّذِی
[شماره صفحه واقعی : 756]
فِی السَّماءِ إِلهٌ ، وَفِی الْأَرْضِ إِلهٌ) والله إله واحد سبحانه وتعالی ، وعلی الثانی قوله تعالی (فَلا جُناحَ عَلَیْهِما أَنْ یُصْلِحا بَیْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَیْرٌ) فالصلح الأول خاص ، وهو الصلح بین الزوجین ، والثانی عام ، ولهذا یستدل بها علی استحباب کل صلح جائز ، ومثله (زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ) والشیء لا یکون فوق نفسه ، وعلی الثالث قوله تعالی (قُلِ اللهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ) فإن الملک الأول عام ، والثانی خاص (هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ) فإن الأول العمل والثانی الثواب (وَکَتَبْنا عَلَیْهِمْ فِیها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) فإن الأولی القاتلة والثانیة المقتولة ، وکذلک بقیة الآیة. وعلی الرابع (یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتاباً مِنَ السَّماءِ) وقوله :
897- [بلاد بها کنّا وکنّا من أهلها] ***إذ النّاس ناس والزّمان زمان (1)
إذ الناس ناس والبلاد بلاد
ورأیته بالقافیة التی رواها المؤلف فی رسالة للبدیع الهمذانی أثرها صاحب الیتیمة 4 / 271 وذکر البدیع أنه لرجل من عاد ، وفیه «وکنا نحبها»
فإن الثانی لو ساوی الأول فی مفهومه لم یکن فی الإخبار به عنه فائدة ، وإنما هذا من باب قوله :
أنا أبو النّجم وشعری شعری [536]
أی وشعری لم یتغیر عن حالته.
فإذا ادّعی أن القاعدة فیهن إنما هی مستمرة مع عدم القرینة ، فأمّا إن وجدت قرینة فالتعویل علیها ؛ سهل الأمر.
[شماره صفحه واقعی : 757]
1) المحفوظ :
وفی الکشاف «فإن قلت : ما معنی لن یغلب عسر یسرین؟ قلت : هذا حمل علی الظاهر ، وبناء علی قوة الرجاء ، وأن وعد الله لا یحمل إلا علی أبلغ ما یحتمله اللفظ ، والقول فیه أن الجملة الثانیة یحتمل أن تکون تکریرا للأولی کتکریر (فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ) لتقریر معناها فی النفوس (1)وکتکریر المفرد فی نحو جاء زید زید ، وأن تکون الأولی عدة بأن العسر مردوف بالیسر لا محالة ، والثانیة عدة مستأنفة بأن العسر متبوع بالیسر لا محالة ؛ فهما یسران علی تقدیر الاستئناف وإنما کان العسر واحدا لأن اللام إن کانت فیه للعهد فی العسر الذی کانوا فیه فهو هو ؛ لأن حکمه حکم زید فی قولک «إنّ مع زید مالا إن مع زید مالا» وإن کانت للجنس الذی یعلمه کلّ أحد فهو هو أیضا ، وأما الیسر فمنکّر متناول لبعض الجنس ، فإذا کان الکلام الثانی مستأنفا فقد تناول بعضا آخر ، ویکون الأول ما تیسر لهم من الفتوح فی زمنه علیه الصلاة والسّلام ، والثانی ما تیسر فی أیام الخلفاء ، ویحتمل أن المراد بهما یسر الدنیا ویسر الآخرة مثل (هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ) وهما الظّفر والثواب» اه ملخصا.
وقال بعضهم : الحقّ أن فی تعریف الأول ما یوجب الاتحاد ، وفی التنکیر یقع الاحتمال ، والقرینة تعین ، وبیانها هنا أنه علیه الصلاة والسّلام کان هو وأصحابه فی عسر الدنیا ؛ فوسّع الله علیهم بالفتوح والغنائم ، ثم وعد علیه الصلاة والسّلام بأن الآخرة خیر له من الأولی ، فالتقدیر : إن مع العسر فی الدنیا یسرا فی الدنیا وإن مع العسر فی الدّنیا یسرا فی الآخرة ؛ للقطع بأنه لا عسر علیه فی الآخرة ، فتحققنا اتحاد العسر ، وتیقّنا أن له یسرا فی الدنیا ویسرا فی الآخرة.
[شماره صفحه واقعی : 758]
1) فی نسخة «فی النفس».
الخامس عشر : قولهم «یجب أن یکون العامل فی الحال هو العامل فی صاحبها» وهذا مشهور فی کتبهم وعلی ألسنتهم ، ولیس بلازم عند سیبویه ، ویشهد لذلک أمور :
أحدها : قولک «أعجبنی وجه زید متبسما ، وصوته قارئا» فإن صاحب الحال معمول للمضاف أو لجار مقدر ، والحال منصوبة بالفعل.
والثانی قوله :
لمّیة موحشا طلل ***[یلوح کأنّه خلل] [125]
فإن صاحب الحال عند سیبویه النکرة ، وهو عنده مرفوع بالابتداء ، ولیس فاعلا کما یقول الأخفش والکوفیون ، والناصب للحال الاستقرار الذی تعلق به الظرف.
والثالث : (وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً) فإن (أُمَّةً) حال من معمول إن وهو (أُمَّتُکُمْ) وناصب الحال حرف التنبیه أو اسم الإشارة ، ومثله (وَأَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً) وقال :
ها بیّنا ذا صریح النّصح فاصغ له***[وطع فطاعة مهد نصحه رشد] [801]
العامل حرف التنبیه ، ولک أن تقول : لا نسلم أن صاحب الحال طلل ، بل ضمیره المستتر فی الظرف ؛ لأن الحال حینئذ حال من المعرفة ، وأما جواب ابن خروف بأن الظرف إنما یتحمل الضمیر إذا تأخر عن المبتدأ فمخالف لإطلاقهم ولقول أبی الفتح فی :
[شماره صفحه واقعی : 759]
[ألا یا نخلة من ذات عرق] ***علیک ورحمة الله السّلام [579]
إنّ الأولی حمله علی العطف علی ضمیر الظرف ، لا علی تقدیم المعطوف علی المعطوف علیه ، وقد اعترض علیه بأنه تخلّص عن ضرورة بأخری ، وهی العطف مع عدم الفصل ، ولم یعترض بعدم الضمیر ، وجوابه أن عدم الفصل أسهل ، لوروده فی النثر ک- «مررت برجل سواء والعدم» حتی قیل : إنه قیاس ، وأما جواب ابن مالک بأن الحمل علی طلل أولی لأنه ظاهر ، فإنما یصح لو ساوی الظاهر الضمیر فی التعریف ، وأما البواقی فاتّحاد العامل فیها موجود تقدیرا ؛ إذ المعنی أشیر إلی أمتکم وإلی صراطی ، وتنبه لصریح النصح بینا ، وأما مسألتا المضاف إلیه فصلاحیة المضاف فیهما للسقوط جعل المضاف إلیه کأنه معمول فعل ، وعلی هذا فالشرط فی المسألة اتحاد العامل تحقیقا أو تقدیرا.
السادس عشر : قولهم «یغلّب المؤنث علی المذکر فی مسألتین ؛ إحداهما ضبعان فی تثنیة ضبع للمؤنث ، وضبعان للمذکر ؛ إذ لم یقولوا ضبعانان ، والثانیة : التأریخ ؛ فإنهم أرّخوا باللیالی دون الأیام» ذکر ذلک الجرجانی وجماعة ، وهو سهو ، فإن حقیقة التغلیب : أن یجتمع شیئان فیجری حکم أحدهما علی الآخر ، ولا یجتمع اللیل والنهار ، ولا هنا تعبیر عن شیئین بلفظ أحدهما علی الآخر ، وإنما أرّخت العرب باللیالی لسبقها ؛ إذ کانت أشهرهم قمریة ، والقمر إنما یطلع لیلا ، وإنما المسألة الصحیحة قولک : کتبته لثلاث بین یوم ولیلة ، وضابطها : أن یکون معنا عدد ممیز بمذکر ومؤنث ، وکلاهما مما لا یعقل ، وفصلا من العدد بکلمة بین ، قال :
898- فطافت ثلاثا بین یوم ولیلة
[شماره صفحه واقعی : 760]
السابع عشر : قولهم فی نحو (خَلَقَ اللهُ السَّماواتِ) إن السموات مفعول به ، والصواب أنه مفعول مطلق : لأن المفعول المطلق ما یقع علیه اسم المفعول بلا قید ، نحو قولک «ضربت ضربا» والمفعول به ما لا یقع علیه ذلک إلا مقیدا بقولک به کضربت زیدا ، وأنت لو قلت السّموات مفعول کما تقول الضّرب مفعول کان صحیحا ، ولو قلت السموات مفعول به کما تقول زید مفعول به لم یصح.
وقد یعارض هذا بأن یصاغ لنحو السموات فی المثال اسم مفعول تام ، فیقال : فالسموات مخلوقة ، وذلک مختص بالمفعول به.
إیضاح آخر : المفعول به ما کان موجودا قبل الفعل الذی عمل فیه ، ثم أوقع الفاعل به فعلا ، والمفعول المطلق ما کان الفعل العامل فیه هو فعل إیجاده ، والذی غرّ أکثر النحویین فی هذه المسألة أنهم یمثلون المفعول المطلق بأفعال العباد ، وهم إنما یجری علی أیدیهم إنشاء الأفعال لا الذوات (1)، فتوهّموا أن المفعول المطلق لا یکون إلا حدثا ، ولو مثلوا بأفعال الله تعالی لظهر لهم أنه لا یختص بذلک ؛ لأن الله تعالی موجد للأفعال والذوات (2)جمیعا ، لا موجد لهما فی الحقیقة سواه سبحانه وتعالی ، وممن قال بهذا الذی ذکرته الجرجانی وابن الحاجب فی أمالیه.
وکذا البحث فی «أنشأت کتابا» و «عمل فلان خیرا» و (آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ).
وزعم ابن الحاجب فی شرح المفصل وغیره أن المفعول المطلق
[شماره صفحه واقعی : 761]
یکون جملة ، وجعل من ذلک نحو «قال زید عمرو منطلق» وقد مضی ردّه ، وزعم أیضا فی «أنبأت زیدا عمرا فاضلا» أن الأول مفعول به ، والثانی والثالث مفعول مطلق ؛ لأنهما نفس النبأ ، قال : بخلاف الثانی والثالث فی «أعلمت زیدا عمرا فاضلا» فإنهما متعلقا العلم ، لا نفسه ، وهذا خطأ ؛ بل هما أیضا منبأ بهما ، لا نفس النبأ ، وهذا الذی قاله لم یقله أحد ، ولا یقتضیه النظر الصحیح.
الثامن عشر : قولهم فی کاد : إثباتها نفی ، ونفیها إثبات ، فإذا قیل «کاد یفعل» فمعناه أنه لم یفعل ، وإذا قیل «لم یکد یفعل» فمعناه أنه فعله ، دلیل الأول (وَإِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ) وقوله :
899- کادت النّفس أن تفیض علیه ***[إذ غدا حشو ریطة وبرود]
ودلیل الثانی (وَما کادُوا یَفْعَلُونَ) وقد اشتهر ذلک بینهم حتی جعله المعرّیّ لغزا فقال :
أنحویّ هذا العصر ما هی لفظة***جرت فی لسانی جرهم وثمود
إذا استعملت فی صورة الجحد أثبتت ***وإن أثبتت قامت مقام جحود
والصواب أن حکمها حکم سائر الأفعال فی أن نفیها نفی وإثباتها إثبات ، وبیانه : أن معناها المقاربة ، ولا شک أن معنی «کاد یفعل» قارب الفعل ، وأن معنی «ما کاد یفعل» ما قارب الفعل ؛ فخبرها منفی دائما ، أما إذا کانت منفیة فواضح ، لأنه إذا انتفت مقاربة الفعل انتفی عقلا حصول ذلک الفعل ، ودلیله (إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها) ولهذا کان أبلغ من أن یقال «لم یرها» لأن من لم یرقد یقارب الرؤیة ، وأما إذا کانت المقاربة مثبتة فلأن الإخبار بقرب الشیء یقتضی عرفا عدم حصوله ، وإلا لکان الإخبار
[شماره صفحه واقعی : 762]
حینئذ بحصوله ، لا بمقاربة حصوله ؛ إذ لا یحسن فی العرف أن یقال لمن صلی : قارب الصلاة ، وإن کان ما صلی حتی قارب الصلاة ، ولا فرق فیما ذکرنا بین کاد ویکاد ، فإن أورد علی ذلک (وَما کادُوا یَفْعَلُونَ) مع أنهم قد فعلوا ؛ إذ المراد بالفعل الذبح ، وقد قال تعالی (فَذَبَحُوها) فالجواب أنه إخبار عن حالهم فی أول الأمر ؛ فإنهم کانوا أولا بعداء من ذبحها ، بدلیل ما یتلی علینا من تعنتهم وتکرر سؤالهم ، ولما کثر استعمال مثل هذا فیمن انتفت عنه مقاربة الفعل أولا ثم فعله بعد ذلک توهّم من توهم أن هذا الفعل بعینه هو الدالّ علی حصول ذلک الفعل بعینه ، ولیس کذلک ، وإنما فهم حصول الفعل من دلیل آخر کما فهم فی الآیة من قوله تعالی : (فَذَبَحُوها).
التاسع عشر : قولهم فی السین وسوف : حرف تنفیس ، والأحسن حرف استقبال ؛ لأنه أوضح ، ومعنی التنفیس التوسیع ؛ فإن هذا الحرف ینقل الفعل عن الزمن الضیق - وهو الحال - إلی الزمن الواسع وهو الاستقبال.
وههنا تنبیهان - أحدهما : أن الزمخشری قال فی (أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللهُ) : إن السین مفیدة وجود الرحمة لا محالة ، فهی مؤکدة للوعد ، واعترضه بعض الفضلاء بأن وجود الرحمة مستفاد من الفعل ، لامن السین ، وبأن الوجوب المشار إلیه بقوله لا محالة لا إشعار للسین به ، وأجیب بأن السین موضوعة للدّلالة علی الوقوع مع التأخر ، فإن کان (1)المقام لیس مقام تأخر لکونه بشارة تمحّضت لإفادة الوقوع ، وبتحقق الوقوع یصل إلی درجة الوجوب.
[شماره صفحه واقعی : 763]
1) فی نسخة «فإذا کان - إلخ».
الثانی : قال بعضهم فی (سَتَجِدُونَ آخَرِینَ) : السین للاستمرار ، لا للاستقبال مثل (سَیَقُولُ السُّفَهاءُ) فإنها نزلت بعد قولهم : (ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ) الآیة ، ولکن دخلت السین إشعارا بالاستمرار ، اه.
والحق أنها للاستقبال ، وأنّ (یَقُولُ) بمعنی یستمر علی القول ، وذلک مستقبل ؛ فهذا فی المضارع نظیر (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا) فی الأمر ، هذا إن سلم أن قولهم سابق علی النزول ، وهو خلاف المفهوم من کلام الزمخشری ؛ فإنه سأل : ما الحکمة فی الإعلام بذلک قبل وقوعه؟ تمام العشرین : قولهم فی نحو «جلست أمام زید» : إن زیدا مخفوض بالظرف ، والصواب أن یقال : مخفوض بالإضافة ؛ فإنه لا مدخل فی الخفض لخصوصیة کون المضاف ظرفا.
خاتمة - ینبغی للمعرب أن یتخیر من العبارات أوجزها وأجمعها للمعنی المراد ؛ فیقول فی نحو ضرب : فعل ماض لم یسم فاعله ، ولا یقول : مبنی لما لم یسم فاعله ، لطول ذلک وخفائه ، وأن یقول فی المرفوع به : نائب عن الفاعل ، ولا یقول مفعول ما لم یسم فاعله ، لذلک ولصدق هذه العبارة علی المنصوب (1)من نحو «أعطی زید دینارا» ألا تری أنه مفعول لأعطی ، وأعطی لم یسمّ فاعله؟ وأما النائب عن الفاعل فلا یصدق إلا علی المرفوع ، وأن یقول فی قد : حرف لتقلیل زمن الماضی وحدث الآنی ولتحقیق حدثهما ، وفی أما : حرف شرط وتفصیل وتوکید ، وفی لم : حرف جزم لنفی المضارع وقلبه ماضیا ، ویزید فی لمّا الجازمة متصلا نفیه متوقعا ثبوته ، وفی الواو : حرف عطف لمجرد الجمع ، أو لمطلق الجمع ، ولا
[شماره صفحه واقعی : 764]
1) فی نسخة «ولصدق هذه العبارة بالمنصوب - إلخ».
یقول : للجمع المطلق ، وفی حتی : حرف عطف للجمع والغایة ، وفی ثم : حرف عطف للترتیب والمهلة ، وفی الفاء : حرف عطف للترتیب والتعقیب ، وإذا اختصرت فیهن فقل : عاطف ومعطوف ، وناصب ومنصوب ، وجازم ومجزوم ، کما تقول : جار ومجرور.
[شماره صفحه واقعی : 765]
[شماره صفحه واقعی : 766]
والمخاطب بمعظم هذا الباب المبتدئون
اعلم أن اللفظ المعبّر عنه إن کان حرفا واحدا عبر عنه باسمه الخاص به أو المشترک فیقال فی المتصل بالفعل من نحو «ضربت» : التاء فاعل ، أو الضمیر فاعل ، ولا یقال ت فاعل ، کما بلغنی عن بعض المعلمین ؛ إذ لا یکون اسم [ظاهر] هکذا فأما الکاف الاسمیة فإنها ملازمة للاضافة ، فاعتمدت علی المضاف إلیه ، ولهذا إذا تکلمت علی إعرابها جئت باسمها فقلت فی [نحو] قوله :
900- وما هداک إلی أرض کعالمها
الکاف فاعل ، ولا تقول ک- فاعل ؛ لزوال ما تعتمد علیه ، ویجوز فی نحو «م الله» و «ق نفسک» و «ش الثّوب» و «ل هذا الأمر» أن تنطق بلفظها فتقول : م مبتدأ ، وذلک علی القول بأنها بعض أیمن ، وتقول : ق فعل أمر ؛ لأن الحذف فیهن عارض ، فاعتبر فیهن الأصل ، وتقول : الباء حرف جر ، والواو حرف عطف ، ولا تنطق بلفظهما.
وإن کان اللفظ علی حرفین نطق به ؛ فقیل : قد حرف تحقیق ، وهل
[شماره صفحه واقعی : 767]
حرف استفهام ، ونا فاعل أو مفعول ، والأحسن أن تعبر عنه بقولک : الضمیر ؛ لئلا تنطق بالمتصل مستقلا ، ولا یجوز أن تنطق باسم شیء من ذلک کراهیة الإطالة ، وعلی هذا فقولهم «أل» أقیس من قولهم : الألف واللام ، وقد استعمل التعبیر بهما الخلیل وسیبویه.
وإن کان أکثر من ذلک نطق به أیضا ؛ فقیل : سوف حرف استقبال ، وضرب فعل ماض ، وضرب هذا اسم ؛ ولهذا أخبر عنها بقولک فعل ماض ، وإنما فتحت علی الحکایة ، یدلّک علی ما ذکرنا أن الفعل ما دلّ علی حدث وزمان ، وضرب هنا لا تدل علی ذلک ، وأن الفعل لا یخلو عن الفاعل فی حالة الترکیب ، وهذا لا یصح أن یکون له فاعل ، ومما یوضّح لک ذلک أنک تقول فی زید من «ضرب زید» زید مرفوع بضرب ، أو فاعل بضرب ؛ فتدخل الجار علیه ، وقال لی بعضهم : لا دلیل فی ذلک ؛ لأن المعنی بکلمة ضرب ، فقلت له : وکیف وقع ضرب مضافا إلیه مع أنه فی ذلک لیس باسم فی زعمک؟ فإن قلت : فإذا کان اسما فکیف أخبرت عنه بأنه فعل؟ قلت : هو نظیر الإخبار فی قولک «زید قائم» ألا تری أنک أخبرت عن زید باعتبار مسماه ، لا باعتبار لفظه؟ وکذلک أخبرت عن ضرب باعتبار مسمّاه ، وهو ضرب الدالّ (1)علی الحدث والزمان ، فهذا فی أنه لفظ مسماه لفظ کأسماء السّور وأسماء حروف المعجم ، ومن هنا قلت : حرف التعریف أل ، فقطعت الهمزة ، وذلک لأنک لما نقلت اللفظ من الحرفیة إلی الاسمیة أجریت علیه قیاس همزات الأسماء ، کما أنک إذا سمیت باضرب قطعت همزته ، وأما قول ابن مالک : إن الإسناد اللفظی یکون فی الأسماء والأفعال والحروف ، وإن الذی یختص به الاسم هو الإسناد المعنوی ؛ فلا تحقیق فیه.
[شماره صفحه واقعی : 768]
1) فی نسخة «وهو ضرب الذی یدل علی الحدث والزمان».
وقال لی بعضهم : کیف تتوهّم أن ابن مالک اشتبه علیه الأمر فی الاسم والفعل والحرف؟ فقلت : کیف توهّم ابن مالک أن النحویین کافة غلطوا فی قولهم : إن الفعل یحبر به ولا یخبر عنه ، وإن الحرف لا یخبر به ولا عنه ، وممن قلد ابن مالک فی هذا الوهم أبو حیان.
ولا بد للمتکلم علی الاسم أن یذکر ما یقتضی وجه إعرابه کقولک : مبتدأ ، خبر ، فاعل ، مضاف إلیه ؛ وأما قول کثیر من المعربین مضاف أو موصول أو اسم إشارة فلیس بشیء ؛ لأن هذه الأشیاء لا تستحقّ إعرابا مخصوصا ، فالاقتصار فی الکلام علیها علی هذا القدر لا یعلم به موقعها من الإعراب ، وإن کان المبحوث فیه مفعولا عین نوعه ؛ فقیل : مفعول مطلق ، أو مفعول به ، أو لأجله ، أو معه ، أو فیه ، وجری اصطلاحهم علی أنه إذا قیل مفعول وأطلق لم یرد إلا المفعول به ، لما کان أکثر المفاعیل دورا فی الکلام خففوا اسمه ؛ وإنما کان حق ذلک أن لا یصدق إلا علی المفعول المطلق ، ولکنهم لا یطلقون علی ذلک اسم المفعول إلا مقیدا بقید الإطلاق ، وإن عین المفعول فیه - فقیل : ظرف زمان أو مکان - فحسن ولا بد من بیان متعلقه کما فی الجار والمجرور الذی له متعلق ، وإن کان المفعول به متعددا عینت کل واحد فقلت : مفعول أول ، أو ثان ، أو ثالث.
وینبغی أن تعین للمبتدیء نوع الفعل ؛ فتقول : فعل ماض ، أو فعل مضارع أو فعل أمر ، وتقول فی نحو تلظّی : فعل مضارع أصله تتلظّی ؛ وتقول فی الماضی : مبنی علی الفتح ، وفی الأمر : مبنی علی ما یجزم به مضارعه ، وفی نحو (یَتَرَبَّصْنَ) مبنی علی السکون لاتصاله بنون الإناث ، وفی نحو (لَیُنْبَذَنَّ) : مبنی علی الفتح لمباشرته لنون التوکید ، وتقول فی المضارع المعرب : مرفوع لحلوله محل الاسم ، وتقول : منصوب بکذا ، أو
[شماره صفحه واقعی : 769]
بإضمار أن ، ومجزوم بکذا ، ویبین علامة الرفع والنصب والجزم ، وإن کان الفعل ناقصا نصّ علیه فقال مثلا : کان فعل ماض ناقص یرفع الاسم وینصب الخبر ، وإن کان المعرب حالّا فی غیر محله عین ذلک : فقیل فی قائم مثلا من نحو «قائم زید» : خبر مقدم ، لیعلم أنه فارق موضعه الأصلیّ ، ولیتطلب مبتدأه ، وفی نحو (وَلَوْ تَری إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ) : الذین مفعول مقدّم ، لیتطلب فاعله ، وإن کان الخبر مثلا غیر مقصود لذاته قیل : خبر موطّئ ؛ لیعلم أن المقصود ما بعده کقوله تعالی (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) وقوله :
کفی بجسمی نحولا أنّنی رجل ***لو لا مخاطبتی إیّاک لم ترنی [159]
ولهذا أعید الضمیر بعد قوم ورجل إلی ما قبلهما ، لا إلیهما ، ومثله الحال الموطّئة فی نحو (إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا).
وإن کان المبحوث فیه حرفا بین نوعه ومعناه وعمله إن کان عاملا ، فقال مثلا :
إنّ حرف توکید تنصب الاسم وترفع الخبر ، لن : حرف نفی ونصب واستقبال ، أن : حرف مصدریّ ینصب الفعل المضارع ، لم : حرف نفی یجزم المضارع ویقلبه ماضیا ، ثم بعد الکلام علی المفردات یتکلم عن الجمل (1)، ألها محلّ من الإعراب أم لا؟
[شماره صفحه واقعی : 770]
1) فی نسخة «یتکلم علی الجمل».
و مثاله أنه إذا سمع أنّ أل من علامات الاسم ، وأن أحرف نأیت من علامات المضارع ، وأن تاء الخطاب من علامات الماضی ، وأن الواو والفاء من أحرف العطف ، وأن الباء واللام من أحرف الجر ، وأن فعل ما لم یسمّ فاعله مضموم الأول ، سبق وهمه إلی أن ألفیت وألهبت اسمان ، وأن أکرمت وتعلمت مضارعان ، وأن وعظ وفسخ عاطفان ومعطوفان ، وأن نحو بیت وبین ولهو ولعب کل منهما جار ومجرور ، وأن نحو أدحرج مبنیّ لما لم یسمّ فاعله ، وقد سمعت من یعرب (أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ) مبتدأ وخبرا ، فظنهما مثل قولک «المنطلق زید». ونظیر هذا الوهم قراءة کثیر من العوام (نارٌ حامِیَةٌ أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ) بحذف الألف کما تحذف أول السورة فی الوصل فیقال (لخبیر القارعة) وذکر [لی] عن رجل کبیر من الفقهاء ممن یقرأ علم العربیة أنه استشکل قول الشریف المرتضی :
901- أتبیت ریّان الجفون من الکری ***وأبیت منک بلیلة الملسوع
وقال : کیف ضمّ التاء من تبیت وهی للمخاطب لا للمتکلم؟ وفتحها من أبیت وهو للمتکلم لا للمخاطب ، فبینت للحاکی أن الفعلین مضارعان ، وأن التاء فیهما لام الکلمة ، وأن الخطاب فی الأول مستفاد من تاء المضارعة ، والتکلم فی الثانی مستفاد من الهمزة ، والأول مرفوع لحلوله محل الاسم ، والثانی منصوب بأن مضمرة بعد واو المصاحبة علی حد قول الحطیئة :
902- ألم أک جارکم ویکون بینی ***وبینکم المودّة والإخاء؟
وحکی العسکری فی کتاب التصحیف أنه قیل لبعضهم : ما فعل
[شماره صفحه واقعی : 771]
أبوک بحماره؟ فقال : باعه ، فقیل له : لم قلت باعه؟ قال : فلم قلت أنت بحماره؟ فقال : أنا جررته بالباء ، فقال : فلم تجرّ باؤک وبائی لا تجر؟
ومثله من القیاس الفاسد ما حکاه أبو بکر التاریخی فی کتاب «أخبار النحویین» أن رجلا قال لسمّاک بالبصرة : بکم هذه السّمکة؟ فقال : بدرهمان ، فضحک الرجل ، فقال السماک : أنت أحمق ، سمعت سیبویه یقول : ثمنها درهمان.
وقلت یوما : ترد الجملة الاسمیة الحالیة بغیر واو فی فصیح الکلام ، خلافا للزمخشری ، کقوله تعالی : (وَیَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) فقال بعض من حضر : هذه الواو فی أولها.
وقلت یوما : الفقهاء یلحنون فی قولهم «البایع» بغیر همز ، فقال قائل : فقد قال الله تعالی (فَبایِعْهُنَّ).
وقال الطبری فی قوله تعالی (أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ) : إن ثم بمعنی هنالک.
وقال جماعة من المعربین فی قوله تعالی (وَکَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ) فی قراءة ابن عامر وأبی بکر بنون واحدة : إن الفعل ماض ، ولو کان کذلک لکان آخره مفتوحا ، والمؤمنین مرفوعا.
فإن قیل : سکنت الیاء للتخفیف کقوله :
903- هو الخلیفة فارضوا ما رصی لکم
وأقیم ضمیر المصدر مقام الفاعل.
قلنا : الإسکان ضرورة ، وإقامة غیر المفعول به مقامه مع وجوده
[شماره صفحه واقعی : 772]
ممتنعة ، بل إقامة ضمیر المصدر ممتنعة ، ولو کان وحده ؛ لأنه مبهم.
ومما یشتبه نحو (تُوَلُّوا) بعد الجازم والناصب ، والقرائن تبین ؛ فهو فی نحو (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللهُ) ماض ، وفی نحو (وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ) (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْهِ ما حُمِّلَ وَعَلَیْکُمْ ما حُمِّلْتُمْ) مضارع ، وقوله تعالی : (وَتَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوی وَلا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ) الأول أمر ، والثانی مضارع ؛ لأن النهی لا یدخل علی الأمر ، و (تَلَظَّی) فی (فَأَنْذَرْتُکُمْ ناراً تَلَظَّی) مضارع ، وإلا لقیل : تلظّت ، وکذا تمنّی من قوله :
تمنّی ابنتای أن یعیش أبوهما***[وهل أنا إلّا من ربیعة أو مضر]؟ [806]
ووهم ابن مالک فجعله ماضیا من باب.
[فلا مزنة ودقت ودقها] ***ولا أرض أبقل إبقالها [895]
وهذا حمل علی الضرورة من غیر ضرورة.
ومما یلتبس علی المبتدیء أن یقول فی نحو «مررت بقاض» إن الکسرة علامة الجر ، حتی إن بعضهم یستشکل قوله تعالی (لا یَنْکِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ) وقد سألنی بعضهم عن ذلک فقال : کیف عطف المرفوع علی المجرور؟ فقلت : فهلا استشکلت ورود الفاعل مجرورا ، وبینت له أن الأصل زانی بیاء مضمومة ، ثم حذفت الضمة للاستثقال ، ثم حذفت الیاء لالتقائها ساکنة هی والتنوین ؛ فیقال فیه : فاعل ، وعلامة رفعه ضمة مقدرة علی الیاء المحذوفة ، ویقال فی نحو «مررت بقاض» : جار ومجرور ، وعلامة جره کسرة مقدرة علی الیاء المحذوفة ، وفی نحو (وَالْفَجْرِ وَلَیالٍ عَشْرٍ)
[شماره صفحه واقعی : 773]
والفجر جار ومجرور ، ولیال عاطف ومعطوف ، وعلامة جرّه فتحه مقدرة علی الیاء المحذوفة ، وإنما قدرت الفتحة مع خفتها لنیابتها عن الکسرة ، ونائب الثفیل ثقیل ؛ ولهذا حذفت الواو فی یهب کما حذفت فی یعد ، ولم تحذف فی یوجل ، لأن فتحته لیست نائبة عن الکسرة ، لأن ماضیه وجل بالکسر فقیاس مضارعه الفتح ، وماضیهما فعل بالفتح فقیاس مضارعهما الکسر ، وقد جاء یعد علی ذلک ، وأما یهب فإن الفتحة فیه عارضة لحرف الحلق.
ومن هنا أیضا قال أبو الحسن فی یا غلاما : یا غلام ، بحذف الألف وإن کانت أخف الحروف ، لأن أصلها الیاء.
ومن ذلک أن یبادر فی نحو المصطفین والأعلین إلی الحکم بأنه مثنی ، والصوب أن ینظر أولا فی نونه ، فإن وجدها مفتوحة کما فی قوله تعالی (وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیارِ) حکم بأنه جمع ، وفی الآیة دلیل ثان ، وهو وصفه بالجمع ، وثالث وهو دخول من التبعیضیة علیه بعد (وَإِنَّهُمْ) ومحال أن یکون الجمع من الاثنین ، وقال الأحنف [بن قیس] :
904- تحلّم عن الأدنین واستبق ودّهم ***ولن تستطیع الحلم حتّی تحلّما
ومن ذلک أن یعرب الیاء والکاف والهاء فی نحو «غلامی أکرمنی ، وغلامک أکرمک ، وغلامه أکرمه» إعرابا واحدا ، أو بعکس الصواب ، فلیعلم أنهن إذا اتصلن بالفعل کن مفعولات ، وإن اتصلن بالاسم کن مضافا إلیهن ، ویستثنی من الأول ، نحو «أرأیتک زیدا ما صنع ، وأبصرک زیدا» فإن الکاف فیهما حرف خطاب ، ومن الثانی نوعان : نوع لا محل فیه لهذه الألفاظ ، وذلک نحو قولهم «ذلک ، وتلک ، وإیّای ، وإیّاک ، وإیّاه» فإنهن أحرف تکلم وخطاب وغیبة ، ونوع هی فیه فی محل نصب ، وذلک نحو «الضّاربک ،
[شماره صفحه واقعی : 774]
والضّاربه» علی قول سیبویه ؛ لأنه لا یضاف الوصف الذی بأل إلی عار منها ، ونحو قولهم «لا عهد لی بألأم قفا منه ولا أوضعه» بفتح العین ، فالهاء فی موضع نصب کالهاء فی «الضاربه» إلا أن ذلک مفعول ، وهذا مشبه بالمفعول ؛ لأن اسم التفضیل لا ینصب المفعول إجماعا ، ولیست مضافا إلیها وإلا لخفض «أوضع» بالکسرة ، وعلی ذلک فإذا قلت «مررت برجل أبیض الوجه لا أحمره» فإن فتحت الراء فالهاء منصوبة المحل ، وإن کسرتها فهی مجرورته ومن ذلک قوله :
905- [فإن یکن النّکاح أحلّ شیء] ***فإنّ نکاحها مطر حرام
فیمن رواه بجر مطر ؛ فالضمیر منصوب علی المفعولیة ، وهو فاصل بین المتضایفین
تنبیه - إذا قلت «رویدک زید» فإن قدرت رویدا اسم فعل فالکاف حرف خطاب ، وإن قدرته مصدرا فهو اسم مضاف إلیه ، ومحله الرفع ؛ لأنه فاعل.
أن یجری لسانه علی عبارة (1)اعتادها فیستعملها فی غیر محلها
کأن یقول فی «کنت ، وکانوا» فی الناقصة : فعل وفاعل ؛ لما ألف من قول ذلک فی نحو فعلت وفعلوا ، وأما تسمیة الأقدمین الاسم فاعلا والخبر مفعولا فهو اصطلاح غیر مألوف ، وهو مجاز ، کتسمیتهم الصورة الجمیلة دمیة ، والمبتدیء إنما یقوله علی سبیل الغلط ؛ فلذلک یعاب علیه.
[شماره صفحه واقعی : 775]
1) فی نسخة «إلی عبارة».
کأن یعرب فعلا ولا یتطلب فاعله ، أو مبتدأ ولا یتعرض لخبره ، بل ربما مر به فأعربه بما لا یستحقه ونسی ما تقدم له.
فإن قلت : فهل من ذلک قول الزمخشری فی قوله تعالی (وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ) الآیة : قد أهمتهم : صفة لطائفة ، ویظنون : صفة أخری ، أو حال بمعنی قد أهمتهم أنفسهم ظانین ، أو استئناف علی وجه البیان للجملة قبلها ، ویقولون : بدل من یظنون ، فکأنه نسی المبتدأ ؛ فلم یجعل شیئا من هذه الجملة خبرا له.
قلت : لعله رأی أن خبره محذوف ، أی ومعکم طائفة صفتهم کیت وکیت ، والظاهر أن الجملة الأولی خبر ، وأن الذی سوّغ الابتداء بالنکرة صفة مقدرة ، أی وطائفة من غیرکم ، مثل «السّمن منوان بدرهم» أی منه ، أو اعتماده علی واو الحال کما جاء فی الحدیث «دخل علیه الصّلاة والسّلام وبرمة علی النّار».
وسألت کثیرا من الطلبة عن إعراب «أحقّ ما سأل العبد مولاه» فیقولون : مولاه مفعول ، فیبقی لهم المبتدأ بلا خبر ، والصواب أنه الخبر ، والمفعول العائد المحذوف : أی سأله ، وعلی هذا فیقال : أحقّ ما سأل العبد ربّه ، بالرفع ، وعکسه «إنّ مصابک المولی قبیح» یذهب الوهم فیه إلی أن المولی خبر ، بناء علی أن المصاب اسم مفعول ، وإنما هو مفعول ، والمصاب مصدر بمعنی الإصابة ، بدلیل مجیء الخبر بعده ، ومن هنا أخطأ من قال فی مجلس الواثق بالله فی قوله :
أظلوم إنّ مصابکم رجلا***أهدی السّلام تحیّة ظلم [782]
[شماره صفحه واقعی : 776]
إنه برفع رجل ، وقد مضت الحکایة.
فإذا اتصل به شیء آخر تغیر إعرابه ؛ فینبغی التحرز فی ذلک.
من ذلک «ما أنت ، وما شأنک» فإنهما مبتدأ وخبر ، إذا لم تأت بعدهما بنحو قولک «وزیدا» فإن جئت به فأنت مرفوع بفعل محذوف ، والأصل : ما تصنع ، أو ما تکون ، فلما حذف الفعل برز الضمیر وانفصل ، وارتفاعه بالفاعلیة ، أو علی أنه اسم لکان ، وشأنک بتقدیر ما یکون ، وما فیهما فی موضع نصب خبرا لیکون ، أو مفعولا لتصنع. ومثل ذلک «کیف أنت وزیدا» إلا أنک إذا قدرت تصنع کان «کیف» حالا ؛ إذ لا تقع مفعولا به.
وکذلک یختلف إعراب الشیء باعتبار المحل الذی یحل فیه ، وسألت طالبا : ما حقیقة کان إذا ذکرت فی قولک «ما أحسن زیدا؟» فقال : زائدة ، بناء منه علی أن المثال المسئول عنه «ما کان أحسن زیدا» ولیس فی السؤال تعیین ذلک ، والصواب الاستفصال ؛ فإنها فی هذا الموضع زائدة کما ذکر ، ولیس لها اسم ولا خبر ؛ لأنها [قد] جرت مجری الحروف ، کما أن قلّ فی «قلّما یقوم زید» لما استعملت استعمال ما النافیة لم تحتج لفاعل ، هذا قول الفارسی والمحققین ، وعند أبی سعید [هی] تامة وفاعلها ضمیر الکون ، وعند بعضهم هی ناقصة ، واسمها ضمیر ما ، والجملة بعدها خبرها. وإن ذکرت بعد فعل التعجب وجب الإتیان قبلها بما المصدریة وقیل «ما أحسن ما کان زید» وکان تامة ، وأجاز بعضهم أنها ناقصة علی تقدیر ما اسما موصولا ، وأن ینصب زید علی أنه الخبر ، أی ما أحسن الذی کان زیدا ، وردّ بأن «ما أحسن زیدا» مغن عنه.
[شماره صفحه واقعی : 777]
[شماره صفحه واقعی : 778]
و هی إحدی عشرة قاعدة :
قد یعطی الشیء حکم ما أشبهه : فی معناه ، أو فی لفظه ، أو فیهما.
فأما الأول فله صور کثیرة :
إحداها : دخول الباء فی خبر أنّ فی قوله تعالی (أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ) لأنه فی معنی أو لیس الله بقادر ، وللذی سهل ذلک التقدیر تباعد ما بینهما ، ولهذا لم تدخل فی (أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ).
ومثله إدخال الباء فی (کَفی بِاللهِ شَهِیداً) لما دخله من معنی اکتف بالله شهیدا ، بخلاف قوله :
قلیل منک یکفینی ، ولکن ***[قلیلک لا یقال له قلیل] [152]
وفی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 779]
[هنّ الحرائر لا ربّات أخمرة] ***سود المحاجر لا یقرأن بالسّور [32]
لما دخله من معنی لا یتقربن بقراءة السور ، ولهذا قال السهیلی : لا یجوز أن تقول «وصل إلیّ کتابک فقرأت به» علی حد قوله :
لا یقرأن بالسّور
لأنه عار عن معنی التقرب.
والثانیة : جواز حذف خبر المبتدأ فی نحو «إنّ زیدا قائم وعمرو» اکتفاء بخبر إن ، لما کان «إن زیدا قائم» فی معنی زید قائم ؛ ولهذا لم یجز «لیت زیدا قائم وعمرو».
والثالثة : جواز «أنا زیدا غیر ضارب» لما کان فی معنی أنا زیدا لا أضرب ، ولو لا ذلک لم یجز ؛ إذ لا یتقدم المضاف إلیه علی المضاف. فکذا لا یتقدم معموله ، لا تقول «أنا زیدا أوّل ضارب ، أو مثل ضارب» ودلیل المسألة قوله تعالی (وَهُوَ فِی الْخِصامِ غَیْرُ مُبِینٍ) وقول الشاعر :
906- فتی هو حقّا غبر ملغ تولّه ***ولا تتّخذ یوما سواه خلیلا (1)
وقوله :
907- إنّ امرأ خصّنی یوما مودّته ***علی التّنائی لعندی غیر مکفور
ویحتمل أن یکون منه (فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ ، عَلَی الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ) ویحتمل تعلق (عَلَی) بعسیر ، أو بمحذوف هو نعت له ، أو حال من ضمیره.
[شماره صفحه واقعی : 780]
1) «حقا» مفعول به لملغ ، أی غیر ملغ حقا.
ولو قلت «جاءنی غیر ضارب زیدا» لم یجز التقدیم ؛ لأن النافی هنا لا یحل مکان غیره.
والرابعة : جواز «غیر قائم الزّیدان» لما کان فی معنی ما قائم الزیدان ، ولو لا ذلک لم یجز ؛ لأن المبتدأ إما أن یکون ذا خبر أو ذا مرفوع یغنی عن الخبر ، ودلیل المسألة قوله :
908- غیر لاه عداک فاطّرح اللهو***ولا تغترر بعارض سلم
وهو أحسن ما قیل فی بیت أبی نواس :
غیر مأسوف علی زمن***ینقضی بالهمّ والحزن [262]
والخامسة : إعطاؤهم «ضارب زید الآن أو غدا» حکم «ضارب زیدا» فی التنکیر ؛ لأنه فی معناه ، ولهذا وصفوا به النکرة ، ونصبوه علی الحال ، وخفضوه بربّ ، وأدخلوا علیه أل ، وأجاز بعضهم تقدیم حال مجروره علیه نحو «هذا ملتوتا شارب السّویق» کما یتقدم علیه حال منصوبه ، ولا یجوز شیء من ذلک إذا أرید المضیّ ؛ لأنه حینئذ لیس فی معنی الناصب.
والسادسة : وقع الاستثناء المفرّغ فی الإیجاب فی نحو (وَإِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ) (وَیَأْبَی اللهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ) لما کان المعنی وإنها لا تسهل إلا علی الخاشعین ، ولا یرید الله إلا أن یتم نوره.
السابعة : العطف بولا بعد الإیجاب فی نحو :
909- [فما سوّدتنی عامر عن وراثة] ***أبی الله أن اسمو بأمّ ولا أب
لما کان معناه قال الله لی : لا تسم بأم ولا أب.
الثامنة : زیادة لا فی قوله تعالی (ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ) قال ابن
[شماره صفحه واقعی : 781]
السید : المانع من الشیء آمر للممنوع أن لا یفعل ، فکأنه قیل : ما الذی قال لک لا تسجد ، والأقرب عندی أن یقدر فی الأول لم یرد الله لی ، وفی الثانی ما الذی أمرک ، یوضّحه فی هذا أن الناهیة لا نصاحب الناصبة ، بخلاف النافیة.
التاسعة : تعدّی رضی بعلی فی قوله :
إذا رضیت علیّ بنو قشیّر***[لعمر الله أعجبنی رضاها] [223]
لما کان رضی عنه بمعنی أقبل علیه بوجه ودّه ، وقال الکسائی : إنما جاز هذا حملا علی نقیضه وهو سخط.
العاشرة : رفع المستثنی علی إبداله من الموجب فی قراءة بعضهم (فشربوا منه إلا قلیل) لما کان معناه فلم یکونوا منه ، بدلیل (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی) وقیل : إلا وما بعدها صفة ، فقیل : إن الضمیر یوصف فی هذا الباب ، وقیل : مرادهم بالصفة عطف البیان ، وهذا لا یخلص من الاعتراض إن کان لازما ؛ لأن عطف البیان کالنعت فلا یتبع الضمیر ، وقیل : قلیل مبتدأ حذف خبره ، أی لم یشربوا.
الحادیة عشرة : تذکیر الإشارة فی قوله تعالی (فَذانِکَ بُرْهانانِ) مع أن المشار إلیه الید والعصا وهما مؤنثان ، ولکن المبتدأ عین الخبر فی المعنی والبرهان مذکر ، ومثله (ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا) فیمن نصب الفتنة وأنّث الفعل.
الثانیة عشرة : قولهم «علمت زید من هو» برفع زید جوازا ؛ لأنه نفس من فی المعنی.
[شماره صفحه واقعی : 782]
الثالثة عشرة : قولهم «إنّ أحدا لا یقول ذلک» فأوقع أحدا فی الإثبات لأنه نفس الضمیر المستتر فی یقول ، والضمیر فی سیاق النفی فکان أحد کذلک ، وقال :
فی لیلة لا تری بها أحدا***یحکی علینا إلّا کواکبها [224]
فرفع کواکبها بدلا من ضمیر یحکی ؛ لأنه راجع إلی «أحدا» ، وهو واقع فی سیاق غیر الإیجاب ؛ فکان الضمیر کذلک.
وهذا الباب واسع ، ولقد حکی أبو عمرو بن العلاء أنه سمع شخصا من أهل الیمن یقول : فلان لغوب أتته کتابی فاحتقرها ، فقال له : کیف قلت أتته کتابی؟ فقال : ألیس الکتاب فی معنی الصحیفة؟.
وقال أبو عبیدة لرؤبة بن العجاج لما أنشد :
910- فیها خطوط من سواد وبلق ***کأنّه فی الجلد تولیع البهق
إن أردت الخطوط فقل : کأنها ، أو السواد والبلق فقل : کأنهما ، فقال : أردت ذلک ویلک.
وقالوا «مررت برجل أبی عشرة نفسه ، وبقوم عرب کلّهم ، وبقاع عرفج کلّه» برفع التوکید فیهنّ ، فرفعوا الفاعل بالأسماء الجامدة ، وأکدوه لما لحظوا فیها المعنی ؛ إذ کان العرب بمعنی الفصحاء ، والعرفح بمعنی الخشن ، والأب بمعنی الولد.
تنبیهان - الأول : أنه وقع فی کلامهم أبلغ مما ذکرنا من تنزیلهم لفظا موجودا منزلة لفظ آخر لکونه بمعناه ، وهو تنزیلهم اللفظ [المعدوم] الصالح للوجود بمنزلة الموجود کما فی قوله :
[شماره صفحه واقعی : 783]
بدالی أنّی لست مدرک ما مضی ***ولا سابق شیئا إذا کان جائیا [135]
وقد مضی ذلک.
والثانی : أنه لیس بلازم أن یعطی الشیء حکم ما هو فی معناه ، ألا تری أن المصدر قد لا یعطی حکم أنّ أو أن وصلتهما ، وبالعکس ، دلیل الأول أنهم لم یعطوه حکمهما فی جواز حذف الجار ، ولا فی سدّهما مسدّ جزءی الإسناد ، ثم إنهم شرکوا بین أنّ وأن فی هذه المسألة فی باب ظن ، وخصّوا أن الخفیفة وصلتها بسدها مسدهما فی باب عسی ، وخصوا الشدیدة بذلک فی باب لو ، ودلیل الثانی أنهما لا یعطیان حکمه فی النیابة عن ظرف الزمان ، تقول : عجبت من قیامک ، وعجبت أن تقوم ، وأنک قائم ، ولا یجوز : عجبت قیامک ، وشذ قوله :
911- فإیّاک إیّاک المراء فإنّه ***إلی الشّرّ دعّاء وللشّرّ جالب
فأجری المصدر مجری أن یفعل فی حذف الجار ، وتقول «حسبت أنه قائم ، أو أن قام» ولا تقول «حسبت قیامک» حتی تذکر الخبر ، وتقول «عسی أن تقوم» ویمتنع : عسی أنک قائم ، ومثلها فی ذلک لعل ، وتقول : لو أنّک تقوم ، ولا تقول لو أن تقوم ، وتقول : جئتک صلاة العصر ، ولا یجوز «جئتک أن تصلی العصر» خلافا لابن جنی والزمخشری.
والثانی - وهو ما أعطی حکم الشیء المشبه له فی لفظه دون معناه - له صور کثیرة أیضا :
أحدها : زیادة إن بعد ما المصدریة الظرفیة ؛ وبعد ما التی بمعنی الذی ؛ لأنهما بلفظ ما النافیة کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 784]
ورجّ الفتی للخیر ما إن رأیته ***علی السّنّ خیرا لا یزال یزید [27]
وقوله :
یرجّی المرء ما إن لا یراه ***وتعرض دون أدناه الخطوب [26]
فهذان محمولان علی نحو قوله :
912- ما إن رأیت ولا سمعت بمثله ***کالیوم هانیء أینق جرب
الثانیة : دخول لام الابتداء علی ما النافیة ، حملا لها فی اللفظ علی ما الموصولة الواقعة مبتدأ ، کقوله :
913- لما أغفلت شکرک فاصطنعنی ***فکیف ومن عطائک جلّ مالی؟
فهذا محمول فی اللفظ علی نحو قولک «لما تصنعه حسن».
الثالثة : توکید المضارع بالنون بعد لا النافیة حملا لها فی اللفظ علی لا الناهیة نحو (ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ وَجُنُودُهُ) ونحو (وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً) فهذا محمول فی اللفظ علی نحو (وَلا تَحْسَبَنَّ اللهَ غافِلاً) ومن أوّلها علی النهی لم یحتج إلی هذا.
الرابعة : حذف الفاعل فی نحو قوله تعالی (أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ) لما کان «أحسن بزید» مشبها فی اللفظ لقولک «امرر بزید».
الخامسة : دخول لام الابتداء بعد إنّ التی بمعنی نعم ، لشبهها فی اللفظ بإنّ المؤکدة ، قاله بعضهم فی قراءة من قرأ (إِنْ هذانِ لَساحِرانِ)
[شماره صفحه واقعی : 785]
وقد مضی البحث فیها.
السادسة : قولهم «الّلهمّ اغفر لنا أیّتها العصابة» بضم أیة ورفع صفتها کما یقال «یا أیّتها العصابة» وإنما [کان] حقهما وجوب النصب کقولهم «نحن العرب أقری النّاس للضّیف» ولکنها لما کانت فی اللفظ بمنزلة المستعملة فی النداء أعطیت حکمها وإن انتفی موجب البناء ، وأما «نحن العرب» فی المثال فإنه لا یکون منادی ؛ لکونه بأل ، فأعطی الحکم الذی یستحقه فی نفسه ، وأما نحو «نحن معاشر الأنبیاء لا ورث» فواجب النصب ، سواء اعتبر حاله أو حال ما یشبهه وهو المنادی.
السابعة : بناء باب حذام فی لغة الحجاز علی الکسر ، تشبیها لها بدراک ونزال ، وذلک مشهور فی المعارف ، وربما جاء فی غیرها ، وعلیه وجّه قوله :
914- یا لیت حظّی من جداک الصّافی ***والفضل أن تترکنی کفاف
فالأصل کفافا ، فهو حال ، أو ترک کفاف ، فمصدر ، ومنه عند أبی حاتم قوله :
915- جاءت لتصرعنی ، فقلت لها : اقصری ***إنّی امرؤ صرعی علیک حرام
ولیس کذلک ؛ إذ لیس لفعله فاعل أو فاعلة ، فالأولی قول الفارسی إن أصله «حرامیّ» کقوله :
[أطربا وأنت قنّسریّ] ***والدّهر بالإنسان دوّاریّ [12]
ثم خفف ، ولو أقوی (1)لکان أولی ، وأما قوله :
[شماره صفحه واقعی : 786]
1) أقوی : أی خالف بین حرکات الروی ؛ فرفع حرام لکونه خبر المبتدأ.
طلبوا صلحنا ولات أوان ***فأجبنا أن لیس حین یقاء [413]
فعلة بنائه قطعه عن الإضافة ، ولکن علة کسره وکونه لم یسلک به فی الضم مسلک قبل وبعد شبهه بنزال.
الثامنة : بناء حاشا فی (وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ) لشبهها فی اللفظ بحاشا الحرفیة ، والدلیل علی اسمیتها قراءة بعضهم (حاشا) بالتنوین علی إعرابها کما تقول «تنزیها لله» وإنما قلنا إنها لیست حرفا لدخولها علی الحرف ، ولا فعلا إذ لیس بعدها اسم منصوب بها ، وزعم بعضهم أنها فعل حذف مفعوله ، أی جانب یوسف المعصیة لأجل الله وهذا التأویل لا یتأتی فی کل موضع ، یقال لک : أتفعل کذا؟ أو أفعلت کذا؟ فنقول «حاشا لله» فإنما هذه بمعنی تبرأت لله براءة من هذا الفعل ، ومن نوّنها أعربها علی إلغاء هذا الشبه ، کما أن بنی تمیم أعربوا باب حذام لذلک.
التاسعة : قول بعض الصحابة رضی الله تعالی عنهم «قصرنا الصلاة مع رسول الله صلّی الله علیه و (آله و) سلّم أکثر ما کنّا قطّ وآمنه» فأوقع قطّ بعد ما المصدریة کما تقع بعد ما النافیة.
العاشرة : إعطاء الحرف حکم مقاربه فی المخرج حتی أدغم فیه ، نحو (خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ) و (لَکَ قُصُوراً) وحتی اجتمعا رویّین کقوله :
916- بنیّ إنّ البرّ شیء هیّن ***المنطق الطّیّب والطّعیّم
وقول أبی جهل :
ما تنقم الحرب العوان منّی ***بازل عامین حدیث سنّی
[شماره صفحه واقعی : 787]
لمثل هذا ولدتنی أمّی [58]
وقول آخر :
917- إذا رکبت فاجعلونی وسطا***إنّی کبیر لا أطیق العنّدا (1)
ویسمی ذلک إکفاء.
والثالث - وهو ما أعطی حکم الشیء لمشابهته له لفظا ومعنی - نحو اسم التفضیل وأفعل فی التعجب ؛ فإنهم منعوا أفعل التفضیل أن یرفع الظاهر لشبهه بأفعل فی التعجب وزنا وأصلا وإفادة للمبالغة ، وأجازوا تصغیر أفعل فی التعجب لشبهه بأفعل التفضیل فیما ذکرنا ، قال :
918- یا ما أمیلح غزلانا شدنّ لنا***[من هؤلیّائکنّ الضّال والسّمر]
ولم یسمع ذلک إلا فی أحسن وأملح ، ذکره الجوهری ، ولکن النحویین مع هذا قاسوه ، ولم یحک ابن مالک اقتیاسه إلا عن ابن کیسان ، ولیس کذلک ، قال أبو بکر بن الأنباری : ولا یقال إلا لمن صغر سنه.
أن الشیء یعطی حکم الشیء إذا جاوره کقول بعضهم «هذا جحر ضبّ خرب» بالجر ، والأکثر الرفع ، وقال :
[کأنّ أبانا فی عرانین وبله] ***کبیر أناس فی بجاد مزمّل [759]
[شماره صفحه واقعی : 788]
1) العند : جمع عاند - بوزن راکع ورکع - وهو الذی یحید عن الطریق.
وقیل به فی (وَحُورٌ عِینٌ) فیمن جرهما ، فإن العطف علی (وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ) لا علی (بِأَکْوابٍ وَأَبارِیقَ) إذ لیس المعنی أن الولدان یطوفون علیهم بالحور ، وقیل : العطف علی (جَنَّاتٍ) وکأنه قیل : المقربون فی جنات وفاکهة ولحم طیر وحور ، وقیل : علی (أکواب) باعتبار المعنی ؛ إذ معنی (یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ بِأَکْوابٍ) ینعمون بأکواب ، وقیل فی (وَأَرْجُلَکُمْ) بالخفض : إنه عطف علی (بِأَیْدِیکُمْ) لا علی (رُؤُسَکُمْ) ؛ إذ الأرجل مغسولة لا ممسوحة ، ولکنه خفض لمجاورة (رُؤُسَکُمْ) والذی علیه المحققون أن خفض الجوار یکون فی النعت قلیلا کما مثلنا ، وفی التوکید نادرا کقوله :
919- یا صاح بلّغ ذوی الزّوجات کلّهم ***أن لیس وصل إذا انحلّت عری الذّنب
قال الفراء : أنشدنیه أبو الجراح بخفض کلهم ، فقلت له : هلا قلت کلّهم - یعنی بالنصب - فقال : هو خیر من الذی (1)قلته أنا ، ثم استنشدته إیاه ، فأنشدنیه بالخفض ، ولا یکون فی النسق ؛ لأن العاطف یمنع من التجاور ، وقال الزمخشری : لما کانت الأرجل من بین الأعضاء الثلاثة المغسولة تغسل بصبّ الماء علیها کانت مظنة الإسراف المذموم شرعا ، فعطف (2)علی الممسوح لا لتمسح ، ولکن لینبه علی وجوب الاقتصاد فی صبّ الماء علیها ، وقیل (إِلَی الْکَعْبَیْنِ) فجیء بالغایة إماطة لظن من یظن أنها ممسوحة ؛ لأن المسح لم تضرب له غایة فی الشریعة ، انتهی.
تنبیه - أنکر السیرافی وابن جنی الخفض علی الجوار ، وتأولا قولهم «خرب» بالجز علی أنه صفة لضب.
[شماره صفحه واقعی : 789]
ثم قال السیرافی : الإصل خرب الجحر منه ، بتنوین خرب ورفع الجحر ، ثم حذف الضمیر للعلم به ، وحوّل الإسناد إلی ضمیر الضب ، وخفض الجحر کما تقول «مررت برجل حسن الوجه» بالإضافة ، والأصل حسن الوجه منه ، ثم أتی بضمیر الجحر مکانه لتقدم ذکره فاستتر.
وقال ابن جنی : الأصل خرب جحره ، ثم أنیب المضاف إلیه عن المضاف فارتفع واستتر.
ویلزمهما استتار الضمیر مع جریان الصفة علی غیر من هی له ، وذلک لا یجوز عند البصریین وإن أمن اللبس ، وقول السیرافی إن هذا مثل «مررت برجل قائم أبواه لا قاعدین» مردود ؛ لأن ذلک إنما یجوز فی الوصف الثانی دون الأول علی ما سیأتی.
ومن ذلک قولهم «هنأنی ومرأنی» والأصل أمرأنی ، وقولهم «هو رجس نجس» بکسر النون وسکون الجیم ، والأصل نجس بفتحة فکسرة ، کذا قالوا ، وإنما یتم هذا أن لو کانوا لا یقولون هذا نجس بفتحة فکسرة ، وحینئذ فیکون محل الاستشهاد إنما هو الالتزام للتناسب ، وأما إذا لم یلتزم فهذا جائز بدون تقدم رجس ؛ إذ یقال فعل بکسرة فسکون فی کل فعل بفتحة فکسرة ، نحو : کتف ولبن ونبق ، وقولهم «أخذه ما قدم وما حدث» بضم دال حدث ، وقراءة جماعة (سَلاسِلَ وَأَغْلالاً) بصرف سلاسل ، وفی الحدیث «ارجعن مأزورات غیر مأجورات» والأصل موزورات بالواو لأنه من الوزر ، وقراءة أبی حبة (یُوقِنُونَ) بالهمزة ، وقوله :
920- أحبّ المؤقدین إلیّ مؤسی ***وجعدة ؛ إذ أضاءهما الوقود
بهمز «المؤقدین و مؤسی» علی إعطاء الواو المجاورة للضمة حکم
[شماره صفحه واقعی : 790]
الواو المضمومة ، فهمزت کما قیل فی وجوه : أجوه : وفی وقّتت : أقّتت ، ومن ذلک قولهم فی صوّم : صیّم ، حملا علی قولهم فی عصوّ عصیّ ، وکان أبو علی ینشد فی مثل ذلک :
921- قد یؤخذ الجار بجرم الجار
قد یشربون لفظا معنی لفظ فیعطونه حکمه ، ویسمی ذلک تضمینا.
وفائدته : أن تؤدی کلمة مؤدی کلمتین ؛ قال الزمخشری : ألا تری کیف رجع معنی (وَلا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ) إلی قولک : ولا تقتحم عیناک مجاوزین إلی غیرهم (وَلا تَأْکُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلی أَمْوالِکُمْ) أی ولا تضموها إلیها آکلین ، اه.
ومن مثل ذلک أیضا قوله تعالی (الرَّفَثُ إِلی نِسائِکُمْ) ضمن الرفث معنی الإفضاء ، فعدی بإلی مثل (وَقَدْ أَفْضی بَعْضُکُمْ إِلی بَعْضٍ) وإنما أصل الرفث أن یتعدی بالباء ، یقال : أرفث فلان بامرأته ، وقوله تعالی (وَما یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ) أی فلن تحرموه ، أی فلن تحرموا ثوابه ، ولهذا عدّی إلی اثنین لا إلی واحد ، وقوله تعالی (وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّکاحِ) أی لا تنووا ، ولهذا عدی بنفسه لا بعلی ، وقوله تعالی (لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی) أی لا یصغون. وقولهم «سمع الله لمن حمده» أی استجاب ، فعدی یسمع فی الأول بإلی وفی الثانی باللام ، وإنما أصله أن یتعدی بنفسه مثل (یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ) وقوله تعالی (وَاللهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ
[شماره صفحه واقعی : 791]
الْمُصْلِحِ) أی یمیز ، ولهذا عدی بمن لا بنفسه ، وقوله تعالی (لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ) أی یمتنعون من وطء نسائهم بالحلف ؛ فلهذا عدی بمن ، ولما خفی التضمین علی بعضهم فی الآیة ، ورأی أنه لا یقال «حلف من کذا» بل حلف علیه - قال : من متعلقة بمعنی للذین ، کما تقول لی منک مبرّة ، قال وأما قول الفقهاء «آلی من امرأته» فغلط أوقعهم فیه عدم فهم المتعلق فی الآیة ، وقال أبو کبیر الهذلی :
922- حملت به فی لیلة مزءودة***کرها ، وعقد نطاقها لم یحلل
وقال قبله :
923- ممّن حملن به وهنّ عواقد***حبک النّطاق فشبّ غیر مهبّل
مزءودة أی مذعورة ، ویروی بالجر صفة للیلة مثل (وَاللَّیْلِ إِذا یَسْرِ) وبالنصب حالا من المرأة ، ولیس بقویّ ، مع أنه الحقیقة ؛ لأن ذکر اللیلة حینئذ لا کبیر فائدة فیه. والشاهد فیهما أنه ضمن حمل معنی علق ، ولو لا ذلک لعدی بنفسه مثل (حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً) ، وقال الفرزدق :
924- کیف ترانی قالبا مجنّی ***قد قتل الله زیادا عنّی
أی صرفه عنی بالقتل.
وهو کثیر ، قال أبو الفتح فی کتاب التمام : أحسب لو جمع ما جاء منه لجاء عنه کتاب یکون مئین أوراقا.
أنهم یعلبون علی الشیء ما لغیره ، لتناسب بینهما ، أو اختلاط.
فلهذا قالوا «الأبوین» فی الأب والأم ، ومنه (وَلِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ واحِدٍ
[شماره صفحه واقعی : 792]
مِنْهُمَا السُّدُسُ) وفی الأب والخالة ، ومنه (وَرَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ) و «المشرقین ، والمغربین» ومثله «الخافقان» فی المشرق والمغرب ، وإنما الخافق المغرب ، ثم إنما سمی خافقا مجازا ، وإنما هو مخفوق فیه ؛ و «القمرین» فی الشمس والقمر ؛ قال المتنبی :
925- واستقبلت قمر السّماء بوجهها***فأرتنی القمرین فی وقت معا
أی الشمس وهو وجهها وقمر السماء. وقال التبریزی : یجوز أنه أراد قمرا وقمرا ؛ لأنه لا یجتمع قمران فی لیلة کما أنه لا تجتمع الشمس والقمر ، اه. وما ذکرناه أمدح ، و «القمران» فی العرف الشمس والقمر ؛ وقیل : إن منه قول الفرزدق :
926- أخذنا بآفاق السّماء علیکم ***لنا قمراها والنّجوم الطوالع
وقیل : إنما أراد محمدا والخلیل علیهما الصلاة والسّلام ؛ لأن نسبه راجع إلیهما بوجه ، وإن المراد بالنجوم الصحابة ، وقالوا «العمرین» فی أبی بکر وعمر ، وقیل : المراد عمر بن الخطاب وعمر بن عبد العزیز ، فلا تغلیب ، ویردّ بأنه قیل لعثمان رضی الله عنه : نسألک سیرة العمرین ؛ قال : نعم ؛ قال قتادة : أعتق العمران فمن بینهما من الخلفاء أمهات الأولاد ، وهذا المراد به عمر وعمر ؛ وقالوا «العجّاجین» فی رؤبة والعجاج ؛ و «المروتین» فی الصّفا والمروة.
ولأجل الأختلاط أطلقت من علی ما لا یعقل فی نحو (فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی بَطْنِهِ ، وَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی رِجْلَیْنِ ، وَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی أَرْبَعٍ) فإن الاختلاط حاصل فی العموم السابق فی قوله تعالی (کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ) وفی (مَنْ یَمْشِی عَلی رِجْلَیْنِ) اختلاط آخر فی عبارة التفصیل ؛ فإنه
[شماره صفحه واقعی : 793]
یعم الإنسان والطائر ؛ واسم المخاطبین علی الغائبین فی قوله تعالی (اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ) لأن «لعلّ» متعلقة بخلقکم لا باعبدوا ؛ وللذکرین علی المؤنث حتی عدّت منهم فی (وَکانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ) والملائکة علی أبلیس حتی استثنی منهم فی (فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ) قال الزمخشری : والاستثناء متصل ؛ لأنه واحد من بین أظهر الألوف من الملائکة ؛ فغلبوا علیه فی (فَسَجَدُوا) ثم استثنی منهم استثناء أحدهم ؛ ثم قال : ویجوز أن یکون منقطعا.
ومن التغلیب (أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا) بعد (لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنا) فإنه علیه الصلاة والسّلام لم یکن فی ملتهم قط ؛ بخلاف الذین آمنوا معه ومثله (جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ) فإن الخطاب فیه شامل للعقلاء والأنعام ؛ فغلب المخاطبون والعاقلون علی الغائبین والأنعام ؛ ومعنی (یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ) یبثکم ویکثرکم فی هذا التدبیر ؛ وهو أن جعل للناس وللأنعام أزواجا حتی حصل بینهم التوالد ؛ فجعل هذا التدبیر کالمنبع والمعدن للبثّ والتکثیر ؛ فلذا جیء بفی دون الباء ؛ ونظیره (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ) وزعم جماعة أن منه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا) ونحو (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) وإنما هذا من مراعاة المعنی ؛ الأول من مراعاة اللفظ.
أنهم یعبرون بالفعل عن أمور :
[شماره صفحه واقعی : 794]
أحدها : وقوعه ؛ وهو الأصل.
والثانی : مشارفته ؛ نحو (وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ) أی فشارفن انقضاء العدة (وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِیَّةً لِأَزْواجِهِمْ) أی والذین یشارفون الموت وترک الأزواج یوصون وصیة (وَلْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً) أی لو شارفوا أن یترکوا ، وقد مضت فی فصل لو ونظائرها ؛ ومما لم یتقدم ذکره قوله :
927- إلی ملک کاد الجبال لفقده ***تزول ، وزال الرّاسیات من الصّخر
الثالث : إرادته ؛ وأکثر ما یکون ذلک بعد أداة الشرط نحو (فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ) (إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا) (إِذا قَضی أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ) (وَإِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ) (وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ) (إِذا تَناجَیْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ) (إِذا ناجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا - الآیة) (إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ) وفی الصحیح «إذا أتی أحدکم الجمعة فلیغتسل».
ومنه فی غیره (فَأَخْرَجْنا مَنْ کانَ فِیها مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ، فَما وَجَدْنا فِیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ) أی فأردنا الإخراج (وَلَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) لأن ثم للترتیب ؛ ولا یمکن هنا مع الحمل علی الظاهر ؛ فإذا حمل خلقنا وصورنا علی إرادة الخلق والتصویر لم یشکل. وقیل : هما علی حذف مضافین ؛ أی خلقنا أباکم ثم صورنا أباکم. ومثله (وَکَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها فَجاءَها بَأْسُنا) أی أردنا إهلاکها (ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی) أی أراد الدنو من محمد علیه الصلاة والسّلام ، فتدلّی فتعلّق فی الهواء ، وهذا أولی من قول من ادعی لقلب فی
[شماره صفحه واقعی : 795]
هاتین الآیتین وأن التقدیر : وکم من قریة جاءها بأسنا فأهلکناه ، ثم تدلی فدنی ، وقال :
928- فارقنا قبل أن نفارقه ***لمّا قضی من جماعنا وطرا
أی أراد فراقنا.
وفی کلامهم عکس هذا ؛ وهو التعبیر بإرادة الفعل عن إیجاده ، نحو (وَیُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ) بدلیل أنه قوبل بقوله سبحانه وتعالی (وَلَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ).
والرابع : القدرة عامه ، نحو (وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ) أی قادرین علی الإعادة ، وأصل ذلک أن الفعل یسبّب عن الإرادة والقدرة ، وهم یقیمون سبب مقام المسبب وبالعکس ؛ فالأول نحو (وَنَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ) أی ونعلم أخبارکم ؛ لأن الابتلاء الاختبار ، وبالاختبار یحصل العلم ، وقوله تعالی (هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ) الآیة فی قراءة غیر الکسائی یستطیع بالغبة وربک بالرفع ، معناه هل یفعل ربک ؛ فعبر عن الفعل بالاستطاعة لأنها شرطه ، أی هل ینزل علینا ربک مائدة إن دعوته. ومثله (فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ) أی لن نؤاخذه ، فعبر عن المؤاخذة بشرطها ، وهو القدرة علیها. وأما قراءة الکسائی (1)فتقدیرها هل تستطیع سؤال ربک ، فحذف المضاف ، أو هل تطلب طاعة ربک فی إنزال المائدة أی استجابته ، ومن الثانی (فَاتَّقُوا النَّارَ) أی [فاتقوا] العناد الموجب للنار.
[شماره صفحه واقعی : 796]
1) قرأ الکسائی (هل تستطیع ربک) بتاء المضارعة وبنصب ربک.
أنهم یعبرون عن الماضی والآتی کما یعبرون عن الشیء الحاضر قصدا لإحضاره فی الذهن حتی کأنه مشاهد حالة الإخبار ، نحو (وَإِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ) لأن لام الابتداء للحال ، ونحو (هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ) إذ لیس المراد تقریب الرجلین من النبی صلّی الله علیه و (آله و) سلّم ، کما نقول : هذا کتابک فخذه ، وإنما الإشارة کانت إلیهما فی ذلک الوقت هکذا فحکیت ، ومثله (وَاللهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحاباً) قصد بقوله سبحانه وتعالی (فَتُثِیرُ) إحضار تلک الصورة البدیعة الدالة علی القدرة الباهرة من إثارة السحاب ، تبدو أولا قطعا ثم تتضامّ متقلبة بین أطوار حتی تصیر رکاما. ومنه (ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) أی فکان (وَمَنْ یُشْرِکْ بِاللهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ) (وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ) إلی قوله تعالی : (وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ) ومنه عند الجمهور (وَکَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصِیدِ) أی یبسط ذراعیه ، بدلیل (وَنُقَلِّبُهُمْ) ولم یقل وقلبناهم ، وبهذا التقریر یندفع قول الکسائی وهشام : إن اسم الفاعل الذی بمعنی الماضی یعمل ، ومثله (وَاللهُ مُخْرِجٌ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ) إلا أن هذا علی حکایة حال کانت مستقبلة وقت التدارؤ ، وفی الآیة الأولی حکیت الحال الماضیة ، ومثلها قوله :
929- جاریة فی رمضان الماصی ***تقطّع الحدیث بالإیماض
ولو لا حکایة الحال فی قول حسان :
یغشون حتّی لا تهرّ کلابهم ***[لا یسألون عن السّواد المقبل] [197]
[شماره صفحه واقعی : 797]
لم یصح الرفع ؛ لأنه لا یرفع إلا وهو للحال ، ومنه قوله تعالی : (حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ) بالرفع.
أن اللفظ قد یکون علی تقدیر ، وذلک المقدّر علی تقدیر آخر ، نحو قوله تعالی : (وَما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری مِنْ دُونِ اللهِ) فإن یفتری مؤول بالافتراء ، والافتراء مؤول بمفتری ، وقال :
930- لعمرک ما الفتیان أن تنبت اللّحی ***ولکنّما الفتیان کلّ فتی ندی
وقالوا «عسی زید أن یقوم» فقیل : هو علی ذلک ، وقیل : علی حذف مضاف ، أی عسی أمر زید ، أو عسی زید صاحب القیام ، وقیل : أن زائدة ، ویرده عدم صلاحیتها للسقوط فی الأکثر ، وأنها قد عملت ، والزائد لا یعمل ، خلافا لأبی الحسن ؛ وأما قول أبی الفتح فی بیت الحماسة :
931- حتّی یکون عزیزا فی نفوسهم ***أو أن یبین جمیعا وهو مختار
یجوز کون أن زائدة ؛ فلأن النصب هنا یکون بالعطف لا بأن ؛ وقیل فی (ثُمَّ یَعُودُونَ لِما قالُوا) إن (لِما قالُوا) بمعنی القول ، والقول بتأویل المقول ، أی یعودون للمقول فیهن لفظ الظهار وهنّ الزوجات ، وقال أبو البقاء فی (حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) : یجوز عند أبی علی کون ما مصدریة ، والمصدر فی تأویل اسم المفعول ، اه. وهذا یقتضی أن غیر أبی علی لا یجیز ذلک. وقال السیرافی : إذا قیل : «قاموا ما خلا زیدا ، وما عدا زیدا» فما مصدریة ، وهی وصلتها حال ، وفیه معنی الاستثناء ، قال ابن مالک : فوقعت الحال معرفة لتأولها بالنکرة ، اه. والتأویل خالین عن زید ، ومتجاوزین زیدا ، وأما قول ابن خروف والشلوبین «إن ما وصلتها نصب علی
[شماره صفحه واقعی : 798]
الاستثناء» فغلط ؛ لأن معنی الاستثناء قائم بما بعدهما لابهما ، والمنصوب علی معنی لا یلیق ذلک المعنی بعیره.
کثیرا ما یغتفر فی الثّوانی ما لا یغتفر فی الأوائل ؛ فمن ذلک «کلّ شاة وسخلتها بدرهم» و
932- أیّ فتی هیجاء أنت وجارها
و «ربّ رجل وأخیه» (إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ) ولا یجوز : کل سخلتها ، ولا أی جارها ، ولا ربّ أخیه ، ولا یجوز «إن یقم زید قام عمرو» فی الأصح ، إلا فی الشعر کقوله :
933- ان یسمعوا سبّة طاروا بها فرحا***عنّی ، وما یسمعوا من صالح دفنوا
إذ لا تضاف کلّ وأیّ إلی معرفة مفردة ، کما أن اسم التفضیل کذلک ، ولا تجرّ ربّ إلا النکرات ، ولا یکون فی النثر فعل الشرط مضارعا والجواب ماضیا ، وقال الشاعر :
934- إن ترکبوا فرکوب الخیل عادتنا***أو تنزلون فإنّا معشر نزل
فقال یونس : أراد أو أنتم تنزلون ، فعطف الجملة الاسمیة علی جملة الشرط ، وجعل سیبویه ذلک من العطف علی التوهم ؛ قال : فکأنه قال : أترکبون فذلک عادتنا أو تنزلون فنحن معروفون بذلک ، ویقولون : مررت برجل قائم أبواه لا قاعدین ویمتنع قائمین لا قاعد أبواه ، علی إعمال الثانی وربط الأول بالمعنی.
[شماره صفحه واقعی : 799]
أنهم یتّسعون فی الظرف والمجرور ما لا یتسعون فی غیرهما ؛ فلذلک فصلوا بهما الفعل الناقص من معموله نحو «کان فی الدّار - أو عندک - زید جالسا» وفعل التعجب من المتعجّب منه نحو «ما أحسن فی الهیجاء لقاء زید ، وما أثبت عند الحرب زیدا» وبین الحرف الناسخ ومنسوخه نحو قوله :
935- فلا تلحنی فیها فإنّ بحبّها***أخاک مصاب القلب جمّ بلابله
وبین الاستفهام والقول الجاری مجری الظن کقوله
936- أبعد بعد تقول الدّار جامعة***[شملی بهم أم تقول البعد محتوما]
وبین المضاف وحرف الجر ومجرورهما ، وبین إذن ولن ومنصوبهما نحو «هذا غلام والله زید ، واشتریته بو الله درهم» وقوله :
937- إذن والله نرمیهم بحرب ***[تشیب الطّفل من قبل المشیب]
وقوله :
لن ما رأیت أبا یزید مقاتلا***أدع القتال وأشهد الهیجاء [461]
وقدموهما خبرین علی الاسم فی باب إنّ نحو (إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً) ومعمولین للخبر فی باب ما نحو «ما فی الدار زید جالسا» وقوله :
938- [بأهبة حزم لذ وإن کنت آمنا] ***فما کلّ حین من تؤاتی مؤاتیا
فإن کان المعمول غیرهما بطل عملها کقوله :
939- [وقالوا : تعرّفها المنازل من منّی] ***وما کل من وافی منی أنا عارف
[شماره صفحه واقعی : 800]
ومعمولین لصلة أل نحو (وَکانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ) فی قول ، وعلی الفعل المنفی بما فی نحو قوله :
ونحن عن فضلک ما استغنینا [137]
وقیل : وعلی إن معمولا لخبرها فی نحو أما بعد فإنی أفعل کذا وکذا ، وقوله :
أبا خراشة أمّا أنت ذا نفر***فإنّ قومی لم تأکلهم الضّبع [44]
وعلی العامل المعنوی فی نحو قولهم «أکلّ یوم لک ثوب».
وأقول : أما مسألة أما فاعلم أنه إذا تلاها ظرف ، ولم یل الفاء ما یمتنع تقدم معموله علیه نحو «أمّا فی الدّار - أو عندک - فزید جالس» جاز کونه معمولا لأما أو لما بعد الفاء ، فإن تلا الفاء ما لا یتقدم معموله علیه نحو «أما زیدا - أو الیوم - فإنی صارب» فالعامل فیه عند المازنی أما فتصحّ مسألة الظرف فقط ؛ لأن الحروف لا تنصب المفعول به ، وعند المبرد تجوز مسألة الظرف من وجهین ، ومسألة المفعول به
من جهة إعمال ما بعد الفاء ، واحتج بأن «أما» وضعت علی أن ما بعد فاء جوابها یتقدم بعضه فاصلا بینها وبین أما ، وجوّزه بعضهم فی الظرف دون المفعول به ، وأما قوله أمّا أنت ذا نفر [44] فلیس المعنی علی تعلّقه بما بعد الفاء ، بل هو متعلق تعلق المفعول لاجله بفعل محذوف ؛ والتقدیر : ألهذا فخرت علی؟ وأما المسألة الأخیرة فمن أجاز «زید جالسا فی الدار» لم یکن ذلک مختصا عنده بالظرف.
[شماره صفحه واقعی : 801]
من فنون کلامهم القلب. وأکثر وقوعه فی الشعر ، کقول حسان رضی الله تعالی عنه :
کأنّ سبیئة من بیت رأس***یکون مزاجها عسل وماء [694]
فیمن نصب المزاج ؛ فجعل المعرفة الخبر والنکرة الاسم ، وتأوّله الفارسی علی أن انتصاب المزاج علی الظرفیة المجازیة ، والأولی رفع المزاج ونصب العسل ، وقد روی کذلک أیضا ؛ فارتفاع ماء بتقدیر وخالطها ماء ، ویری برفعهن علی إضمار الشأن ، وأما قول ابن أسد إنّ کان زائدة فخطأ ؛ لأنها لا تزاد بلفظ المضارع بقیاس ، ولا ضرورة تدعو إلی ذلک هنا ، وقول رؤبة :
940- ومهمه مغبرّة أرجاؤه ***کأنّ لون أرضه سماؤه
أی کأن لون سمائه لغبرتها لون أرضه ، فعکس التشبیه مبالغة ، وحذف المضاف ، وقال آخر :
941- فإن أنت لاقیت فی نجدة***فلا تتهیّبک أن تقدما
أی تنهیّبها ، وقال ابن مقبل :
942- ولا تهیّبنی الموماة أرکبها***إذا تجاوبت الأصداء بالسّحر
أی ولا أتهیبها ، وقال کعب :
943- کأنّ أوب ذراعیها إذا عرقت ***وقد تلفّع بالقور العساقیل
[شماره صفحه واقعی : 802]
القور : جمع قارة ، وهی الجبل الصغیر ، والعساقیل : اسم لأوائل السراب ، ولا واحد له ، والتلفع : الاشتمال. وقال عروة بن الورد :
944- فدیت بنفسه نفسی ومالی ***وما آلوک إلّا ما أطیق
وقال القطامی :
945- فلمّا أن جری سمن علیها***کما طیّنت بالفدن السّیاعا
الفدن : القصر ، والسّیاع : الطین ، ومنه فی الکلام «أدخلت القلنسوة فی رأسی» و «عرضت الناقة علی الحوض» و «عرضتها علی الماء» قاله الجوهری وجماعة منهم السکاکی والزمخشری ، وجعل منه (وَیَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النَّارِ) وفی کتاب التوسعة لیعقوب بن إسحاق السکیت : إن «عرضت الحوض علی الناقة» مقلوب ، وقال آخر : لا قلب فی واحد منهما ، واختاره أبو حیان ، وردّ علی قول الزمخشری فی الآیة ، وزعم بعضهم فی قول المتنبی :
946- وعذلت أهل العشق حتّی ذقته ***فعجبت کیف یموت من لا یعشق
أن أصله کیف لا یموت من یعشق ، والصواب خلافه ، وأن المراد أنه صار یری أن لا سبب للموت سوی العشق ، ویقال : إذا طلعت الجوزاء انتصب العود فی الحرباء ، أی انتصب الحرباء فی العود. وقال ثعلب فی قوله تعالی (ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ) : إن المعنی اسلکوا فیه سلسلة ، وقیل : إن منه (وَکَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها فَجاءَها بَأْسُنا) (ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی) وقد مضی تأویلهما ونقل الجوهری فی (فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ) أن أصله قابی قوس ، فقلبت التثنیة بالإفراد ، وهو حسن إن فسّر القلب بما بین مقبض القوس وسیتها أی طرفها ، ولها طرفان ، فله قابان ؛
[شماره صفحه واقعی : 803]
ونظیر هذا إنشاد ابن الأعرابی :
947- إذا أحسن ابن العمّ بعد إساءة***فلست لشرّی فعله بحمول
أی فلست لشر فعلیه.
قیل : ومن القلب (اذْهَبْ بِکِتابِی هذا) الآیة ؛ وأجیب بأن المعنی ثم تولّ عنهم إلی مکان یقرب منهم ؛ لیکون ما یقولونه بمسمع منک فانظر ما ذا یرجعون ، وقیل فی (فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ) : إن المعنی فعمیتم عنها (1)، وفی (حَقِیقٌ عَلی أَنْ لا أَقُولَ) الآیة فیمن جرّ بعلی بعد أن وصلتها علی أن المعنی حقیق علیّ ، بإدخالها علی یاء المتکلم کما قرأ نافع ؛ وقیل : ضمن حقیق معنی حریص ؛ وفی (ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ) : إن المعنی لتنوء العصبة بها أی تنهض بها متثاقلة ، وقیل الباء للتعدیة کالهمزة ، أی لتنیء العصبة ؛ أی تجعلها تنهض متثاقلة.
من ملح کلامهم تقارض اللفظین فی الأحکام ، ولذلک أمثلة :
أحدها : إعطاء «غیر» حکم إلا فی الاستثناء بها نحو (لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ) فیمن نصب غیر ، وإعطاء «إلا» بحکم غیر فی الوصف بها نحو (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا).
والثانی : إعطاء أن المصدریة حکم «ما» المصدریة فی الإهمال کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 804]
1) الصواب أن یقال «فعموا عنها» أو تتلی آیة هود(فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ) لیکون المعنی «فعمیتم عنها»
أن تقرآن علی أسماء ویحکما***منّی السّلام وأن لا تشعرا أحدا [35]
الشاهد فی «أن» الأولی ، ولیست مخففة من الثقیلة ، بدلیل أن المعطوفة علیها ، وإعمال «ما» حملا علی أن کما روی من قوله علیه الصلاة والسّلام «کما تکونوا یولّی علیکم» ذکره ابن الحاجب ، والمعروف فی الروایة کما تکونون.
والثالث : إعطاء إن الشرطیة حکم لو فی الإهمال کما روی فی الحدیث «فإن لا تراه فإنّه یراک» وإعطاء لو حکم إن فی الجزم کقوله :
لو یشأ طار بها ذومیعة***[لاحق الآطال نهد ذو خصل] [436]
ذکر الثانی ابن الشجری ، وخرّجه غیره علی أنه [جاء] علی لغة من یقول شایشا - بالألف - ثم أبدلت الألف همزة علی حد قول بعضهم العألم والخأتم - بالهمزة - ویؤیده أنه لا یجوز مجیء إن الشرطیة فی هذا الموضع ؛ لأنه إخبار عما مضی ، فالمعنی لو شاء ، وبهذا یقدح أیضا فی تخریج الحدیث السابق علی ما ذکر ، وهو تخریج ابن مالک ، والظاهر أنه یتخرج علی إجراء المعتل مجری الصحیح کقراءة قنبل (إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَیَصْبِرْ فَإِنَّ اللهَ) بإثبات یاء یتقی وجزم یصبر.
والرابع : إعطاء إذا حکم متی فی الجزم بها کقوله :
[استغن ما أغناک ربّک بالغنی]***وإذا تصبک خصاصة فتحمّل [132]
[شماره صفحه واقعی : 805]
وإهمال متی حکما لها بحکم إذا ، کقول عائشة رضی الله عنها «وأنه متی یقوم مقامک لا یسمع الناس».
والخامس : إعطاء لم حکم لن فی عمل النصب ، ذکره بعضهم مستشهدا بقراءة بعضهم (أَلَمْ نَشْرَحْ) بفتح الحاء ، وفیه نظر ؛ إذ لا تحل لن هنا ، وإنما یصح - أو یحسن - حمل الشیء علی ما یحل محله کما قدمنا ، وقیل : أصله «نشرحن» ثم حذفت النون الخفیفة وبقی الفتح دلیلا علیها ، وفی هذا شذوذان : توکید المنفی بلم مع أنه کالفعل الماضی فی المعنی ، وحذف النون لغیر مقتض مع أن المؤکد لا یلیق به الحذف ، وإعطاء لن حکم لم فی الجزم کقوله :
لن یخب الآن من رجائک من***حرّک من دون بابک الحلقه [466]
الروایة بکسر الباء.
والسادس : إعطاء ما النافیة حکم لیس فی الإعمال ، وهی لغة أهل الحجاز نحو (ما هذا بَشَراً) وإعطاء لیس حکم ما فی الإهمال عند انتقاض النفی بإلّا کقولهم «لیس الطّیب إلّا المسک» وهی لغة بنی تمیم.
والسابع : إعطاء عسی حکم لعل فی العمل کقوله :
[تقول بنتی قد أنی أناکا]***یا أبتا علّک أو عساکا [246]
وإعطاء لعل حکم عسی فی اقتران خبرها بأن ، ومنه الحدیث «فلعلّ بعضکم أن یکون ألحن بحجّته من بعض».
[شماره صفحه واقعی : 806]
والثامن : إعطاء الفاعل إعراب المفعول وعکسه عند أمن اللبس ، کقولهم : خرق الثّوب المسمار ، وکسر الزجاج الحجر ، وقال الشاعر :
948- مثل القنافد هدّاجون قد بلغت ***نجران أو بلغت سوآتهم هجر
وسمع أیضا نصبهما کقوله :
949- قد سالم الحیّات منه القدما***[الأفعوان والشّجاع الشجعما]
فی روایة من نصب الحیات ، وقیل : القدما تثنیة حذفت نونه للضرورة کقوله :
هما خطّتا إمّا إسار ومنّة***[وإمّا دم ، والقتل بالحرّ أجدر] [884]
فیمن رواه برفع إسار ومنة ، وسمع أیضا رفعهما کقوله :
950- إنّ من صاد عقمقا لمشوم ***کیف من صاد عقعقان وبوم
والتاسع : إعطاء «الحسن الوجه» حکم «الضارب الرجل» فی النصب ، وإعطاء «الضارب الرجل» حکم «الحسن الوجه» فی الجر.
والعاشر : إعطاء أفعل فی التعجب حکم أفعل التفضیل ، فی جواز التصغیر ، وإعطاء أفعل التفضیل حکم أفعل فی التعجب فی أنه لا یرفع الظاهر ، وقد مر ذلک.
ولو ذکرت أحرف الجر ودخول بعضها علی بعض فی معناه لجاء من ذلک أمثلة کثیرة.
[شماره صفحه واقعی : 807]
وهذا آخر ما تیسر إیراده فی هذا التألیف ، وأسأل الله الذی منّ علیّ بإنشائه وإتمامه فی البلد الحرام ، فی شهر ذی القعدة الحرام ، ویسّر علیّ إتمام ما ألحقت به من الزوائد فی شهر رجب الحرام : أن یحرّم وجهی علی النار ، وأن یتجاوز عما تحمّلته من الأوزار ، وأن یوقظنی من رفدة الغفلة قبل الفرت ، وأن یلطف بی عند معالجة سکرات الموت ، وأن یفعل ذلک بأهلی وأحبابی ، وجمیع المسلمین ، وأن یهدی أشرف صلواته وأزکی تحیاته إلی أشرف العالمین ، وإمام العاملین : محمد نبی الرّحمة ، الکاشف فی یوم الحشر بشفاعته الغمّة ، وعلی آله الهادین ، وأصحابه الذین شادوا لنا قواعد الإسلام ، ومهّدوا الدین ، وأن یسلم تسلیما کثیرا إلی یوم الدین ، والحمد لله رب العالمین ، اللهم صل وسلّم وبارک علی حبیبنا محمد عدد الرمل والدقیق وعدد الموج الدقیق ، وسلم تسلیما.
تنبیه
قد وضعنا رقما متتابعا للشواهد الشعریة ، فإذا تکرر البیت وضعنا فی المرة الأولی فی آخره رقم الصفحة أو الصفحات التی یتکرر فیها ، ووضعنا فی آخره فی کل مرة بعد الأولی رقمه الذی استحقه أول مرة ، فإذا رأیت بیتا وضع فی أوله رقم فاعلم أنه لم یتقدم ذکره ، وإذا رأیت فی آخره رقما مسبوقا بحرف ص فاعلم أنه سیأتی فی الصفحة أو الصفحات المذکورة أرقامها ، وإذا رأیت فی آخره رقما غیر مسبوق بهذا الحرف فاعلم أنه قد سبق ذکره بهذا الرقم.
[شماره صفحه واقعی : 808]
من کتاب مغنی اللبیب لابن هشام
[شماره صفحه واقعی : 809]
[شماره صفحه واقعی : 810]
[شماره صفحه واقعی : 811]
[شماره صفحه واقعی : 812]
[شماره صفحه واقعی : 813]
[شماره صفحه واقعی : 814]
[شماره صفحه واقعی : 815]
[شماره صفحه واقعی : 816]
[شماره صفحه واقعی : 817]
[شماره صفحه واقعی : 818]
تم فهرس الموضوعات الواردة فی الجزء الثانی من کتاب «مغنی اللبیب، عن کتب الأعاریب» لابن هشام الأنصاری والحمدلله الذی بنعمته تتم الصالحات، و صلواته و أزکی تسلیماته علی أشرف الکائنات، و علی آله و صحبه و عشرته الذین نالوا باتباعه أعلی الدرجات.
[شماره صفحه واقعی : 819]
[شماره صفحه واقعی : 820]
الواردة فی کتاب «مغنی اللبیب، عن کتب الأعاریب» لابن هشام
[شماره صفحه واقعی : 821]
[شماره صفحه واقعی : 822]
[شماره صفحه واقعی : 823]
[شماره صفحه واقعی : 824]
[شماره صفحه واقعی : 825]
[شماره صفحه واقعی : 826]
[شماره صفحه واقعی : 827]
[شماره صفحه واقعی : 828]
[شماره صفحه واقعی : 829]
[شماره صفحه واقعی : 830]
[شماره صفحه واقعی : 831]
[شماره صفحه واقعی : 832]
[شماره صفحه واقعی : 833]
[شماره صفحه واقعی : 834]
[شماره صفحه واقعی : 835]
[شماره صفحه واقعی : 836]
[شماره صفحه واقعی : 837]
[شماره صفحه واقعی : 838]
[شماره صفحه واقعی : 839]
[شماره صفحه واقعی : 840]
[شماره صفحه واقعی : 841]
[شماره صفحه واقعی : 842]
[شماره صفحه واقعی : 843]
[شماره صفحه واقعی : 844]
[شماره صفحه واقعی : 845]
[شماره صفحه واقعی : 846]
[شماره صفحه واقعی : 847]
[شماره صفحه واقعی : 848]
[شماره صفحه واقعی : 849]
[شماره صفحه واقعی : 850]
[شماره صفحه واقعی : 851]
[شماره صفحه واقعی : 852]
[شماره صفحه واقعی : 853]
[شماره صفحه واقعی : 854]
[شماره صفحه واقعی : 855]
[شماره صفحه واقعی : 856]
[شماره صفحه واقعی : 857]
[شماره صفحه واقعی : 858]
[شماره صفحه واقعی : 859]
[شماره صفحه واقعی : 860]
[شماره صفحه واقعی : 861]
[شماره صفحه واقعی : 862]
[شماره صفحه واقعی : 863]
[شماره صفحه واقعی : 864]
[شماره صفحه واقعی : 865]
[شماره صفحه واقعی : 866]
[شماره صفحه واقعی : 867]
[شماره صفحه واقعی : 868]
[شماره صفحه واقعی : 869]
[شماره صفحه واقعی : 870]
[شماره صفحه واقعی : 871]
[شماره صفحه واقعی : 872]
عنوان و نام پدیدآور : جواهرالبلاغه (متن درسی)/ تالیف احمد هاشمی؛ با تحقیق و تصحیح جمعی از اساتید حوزه.
مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، ۱۴۲۳ق. ۱۳۸۱.
مشخصات ظاهری : ۳۵۴ صفحه
موضوع : زبان عربی -- معانی و بیان و بدیع
شماره کتابشناسی ملی : م۸۲-۱۷۶۱۰
توضیح : «جواهر البلاغة» تألیف احمد هاشمی ، از جمله آثار معاصر در موضوع بلاغت (علم معانی، بیان و بدیع) است که در سالهای اخیر جایگزین کتاب «مختصر المعانی» شده است و به دلیل اختصار، مورد استقبال طلاب علوم دینی قرار گرفته است. نویسنده در این کتاب با اسلوب علمی، خلاصهای از تمام قواعد فصاحت و بلاغت و اصول بلاغی را ارائه کرده است.
کتاب، مشتمل بر مقدمه و مباحث مقدماتی و سه بخش است. در بخش اول، «علم معانی» در نه باب و در بخش دوم، «علم بیان» در سه باب و هر باب در ضمن چند مبحث مطرح شده است. در بخش سوم نیز «علم بدیع» در دو باب تألیف شده که در ذیل هر باب به ترتیب، محسنات معنوی و لفظی عنوان شده است.
ص: 1
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
الموضوع الصفحة
تمهید 13
مقدمة فی معرفة الفصاحة و البلاغة 15
فصاحة الکلمة 16
فصاحة الکلام 23
فصاحة المتکلم 30
البلاغة 31
بلاغة الکلام 32
بلاغة المتکلم 34
أقوال ذوی النبوغ و العبقریة فی البلاغة 35
ملاحظات 40
علم المعانی
تعریف علم المعانی، و موضعه، و واضعه 44
الباب الأول فی تقسیم الکلام إلی خبر و إنشاء
المبحث الأول فی حقیقة الخبر 51
المقاصد و الأغراض الّتی من اجلها یلقی الخبر 52
المبحث الثانی فی کیفیة إلقاء المتکلم الخبر الموضوع الصفحة
للمخاطب 55
المبحث الثالث فی تقسیم الخبر إلی جملة فعلیة و جملة اسمیة 62
الباب الثانی فی حقیقة الإنشاء و تقسیمه 65
المبحث الأول فی الأمر 67
المبحث الثانی فی النهی 70
المبحث الثالث فی الاستفهام 73
المبحث الرابع فی التمنی 84
المبحث الخامس فی النداء 86
تطبیق عام علی الباب الثانی 94
الباب الثالث فی أحوال المسند إلیه 97
المبحث الأول فی ذکر المسند إلیه 97
المبحث الثانی فی حذف المسند إلیه 99
المبحث الثالث فی تعریف المسند إلیه 103
فی تعریف المسند إلیه بالإضمار 103
فی تعریف المسند الیه بالعلمیة 105
[شماره صفحه واقعی : 3]
فی تعریف المسند إلیه بالاشارة 106
فی تعریف المسند إلیه بالموصولیة 107
فی تعریف المسند إلیه بأل 109
فی تعریف المسند إلیه بالإضافة 111
المبحث العاشر فی تعریف المسند إلیه بالنداء 112
المبحث الرابع فی تنکیر المسند إلیه 113
المبحث الخامس فی تقدیم المسند إلیه 114
المبحث السادس فی تأخیر المسند إلیه 117
تطبیق عام علی احوال المسند الیه و ما قبله 118
الباب الرابع فی المسند و أحواله 121
المبحث الأول فی ذکر المسند أو حذفه 121
المبحث الثانی فی تعریف المسند أو تنکیره 125
المبحث الثالث فی تقدیم المسند أو تأخیره 126
تطبیق عام علی احوال المسند 129
الباب الخامس فی الاطلاق و التقیید 131
المبحث الاول فی التقیید بالنعت 132
المبحث الثانی فی التقیید بالتوکید 133
المبحث الثالث فی التقیید بعطف البیان 133
المبحث الرابع فی التقیید بعطف النسق 133
المبحث الخامس فی التقیید بالبدل 135
المبحث السادس فی التقیید بضمیر الفصل 135
المبحث السابع فی التقیید بالنواسخ 135
المبحث الثامن فی التقیید بالشرط 136
المبحث التاسع فی التقیید بالنفی 139
المبحث العاشر فی التقیید بالمفاعیل الخمسة و نحوها 140
تطبیق عام علی الاطلاق و التقیید 142
الباب السادس فی أحوال متعلقات الفعل 145
الباب السابع فی تعریف القصر 149
المبحث الأول فی طرق القصر 150
المبحث الثانی فی تقسیم القصر باعتبار الحقیقة و الواقع 153
المبحث الثالث فی تقسیم القصر باعتبار طرفیه 155
المبحث الرابع فی تقسیم القصر الإضافی 156
تطبیق عام علی القصر و انواعه 158
الباب الثامن فی الوصل و الفصل 159
تعریف الوصل و الفصل فی حدود البلاغة 159
بلاغة الوصل 161
المبحث الأول فی إجمال مواضع الوصل 161
[شماره صفحه واقعی : 4]
المبحث الثانی فی مجمل مواضع الفصل 165
المبحث الثالث فی تفصیل مواضع الفصل 166
الباب التاسع فی الإیجاز، و الإطناب، و المساواة 177
المبحث الأول فی الإیجاز و أقسامه 178
المبحث الثانی فی الإطناب و أقسامه 182
المبحث الثالث فی المساواة 188
تطبیق عام علی الایجاز و الاطناب و المساواة 189
خاتمه 192
علم البیان
الباب الأول فی التشبیه 199
تعریف التشبیه و بیان أرکانه الأربعة 199
المبحث الأول فی تقسیم طرفی التشبیه إلی حسی، و عقلی 200
المبحث الثانی فی تقسیم طرفی التشبیه باعتبار الإفراد، و الترکیب 203
المبحث الثالث فی تقسیم طرفی التشبیه: باعتبار تعددهما 204
المبحث الرابع فی تقسیم طرفی التشبیه باعتبار وجه الشبه 207
المبحث الخامس فی تشبیه التمثیل 211
المبحث السادس فی أدوات التشبیه 213
المبحث السابع فی تقسیم التشبیه باعتبار أداته 214
المبحث الثامن فی فوائد التشبیه 216
التشبیه الضمنی 219
التشبیه المقلوب 219
المبحث فی تقسیم التشبیه باعتبار الغرض إلی مقبول و إلی مردود 221
تطبیق عام علی انواع التشبیه 224
بلاغة التشبیه و بعض ما أثر منه عن العرب و المحدثین 227
الباب الثانی فی المجاز 231
المبحث الأول فی تعریف المجاز و أنواعه 232
المبحث الثانی فی المجاز اللغوی المفرد المرسل و علاقاته 233
المبحث الثالث فی تعریف المجاز العقلی و علاقاته 237
بلاغة المجاز المرسل و المجاز العقلی 241
المبحث الرابع فی المجاز المفرد بالاستعارة 242
[شماره صفحه واقعی : 5]
تعریف الاستعارة و بیان أنواعها 243
المبحث الخامس فی تقسیم الاستعارة باعتبار ما یذکر من الطرفین 245
المبحث السادس فی الاستعارة باعتبار الطرفین 248
المبحث السابع فی الاستعارة باعتبار اللفظ المستعار 248
المبحث الثامن فی تقسیم الاستعارة المصرحة باعتبار الطرفین 262
المبحث التاسع فی تقسیم الاستعارة باعتبار الجامع 263
المبحث العاشر فی تقسیم الاستعارة باعتبار ما یتصل بها من الملاءمات، و عدم اتصالها 265
المبحث الحادی عشر فی المجاز المرسل المرکب 267
المبحث الثانی عشر فی المجاز المرکب بالاستعارة التمثیلیة 269
بلاغة الاستعارة بجمیع أنواعها 275
الباب الثالث فی الکنایة و تعریفها و أنواعها 277
بلاغة الکنایة 285
أثر علم البیان فی تأدیة المعانی 287
علم البدیع الباب الأول فی المحسنات المعنویة 293
التوریة 293
الاستخدام 295
الاستطراد 296
الافتنان 297
الطباق 297
المقابلة 299
مراعاة النظیر 299
الإرصاد 300
الإدماج 301
المذهب الکلامی 301
حسن التعلیل 302
التجرید 305
المشاکلة 306
المزاوجة 307
الطی و النشر 307
الجمع 308
التفریق 309
التقسیم 310
الجمع مع التفریق 310
[شماره صفحه واقعی : 6]
الجمع مع التقسیم 311
المبالغة 311
المغایرة 312
تأکید المدح بما یشبه الذم 313
تأکید الذم بما یشبه المدح 314
التوجیه 315
نفی الشیء بإیجابه 316
القول بالموجب 316
ائتلاف اللفظ مع المعنی 317
التفریع 317
الاستتباع 318
السلب و الإیجاب 318
الإبداع 319
الأسلوب الحکیم 321
تشابه الأطراف 323
العکس 323
تجاهل العارف 324
تطبیق عام علی البدیع المعنوی 326
الباب الثانی فی المحسنات اللفظیة 329
الجناس 329
التصحیف 337
الازدواج 337
السجع 337
الموازنه 338
الترصیع 339
التشریع 339
لزوم ما لا یلزم 340
رد العجز علی الصدر 344
ما لا یستحیل بالانعکاس 341
المواربة 341
ائتلاف اللفظ مع اللفظ 342
التسمیط 342
الانسجام أو السهولة 342
الاکتفاء 343
التطریز 343
خاتمة فی السرقات الشعریة و ما یتبعها 345
[شماره صفحه واقعی : 7]
[شماره صفحه واقعی : 8]
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
لا شک ان علم البلاغة (المعانی و البیان و البدیع) من العلوم التی لها دور فاعل فی الفهم الصحیح للمتون الاسلامیة خصوصا الآیات و الروایات، و یتوقف علی الالمام بها فهم جانب کبیر من اعجاز القرآن الکریم و ادراک عمق بعض المصادر الدینیة الاخری (کنهج البلاغة) و (الصحیفة السجادیة) ؛
و لهذه الأسباب دأب العلماء منذ القدم علی تألیف الکتب و البحوث القیمة فی هذا المجال؛ و التی بدورها تحتوی علی فوائد جمّة.
و من جملة الآثار المدوّنة فی هذا المجال کتاب (جواهر البلاغة) و الذی اختاره مرکز مدیریة الحوزة العلمیة فی قم المقدسة متنا درسیا لطلابه نظرا لما فیه من الممیزات التی تمیزه عن باقی الکتب.
و هذا الکتاب یقدّم الابحاث التی یحتاجها طلاب علم البلاغة مقرونة بالتمارین المتعددة التی یرفع قدرة الطالب علی تعلّم ابحاث الکتاب بشکل جیّد، و لکنها فی بعض الأحیان زائدة عن حدها و اکثر مما یحتاجه الطالب، خصوصا اذا اخذنا بنظر الاعتبار الوقت المحدد لدراسة الکتاب؛ حیث کان الأساتذة و الطلاب یعانون مشکلة اساسیة تکمن فی عدم کفاف الوقت لاتمام الکتاب، اضافة الی ذلک فأنا قد وجدنا فی الکتاب بعض الأحظاء المطبعیة و الفنیة-من حیث الاخراج الفنی للکتاب-و ایضا وجدنا فیه مدحا من المؤلف لبعض الأشخاص الذین ثبت اندافهم الفکری.
[شماره صفحه واقعی : 9]
لذلک قامت معاوینة التعلیم فی مرکز مدیریة الحوزة العلمیة فی قم المقدسه باعادة النظر فی الکتاب و اصلاحه سواء علی صعید حذف بعض التمارین الزائدة او اعادة الأخراج الفنی للکتاب او تغییر متن الکتاب فی موارد قلیله.
بالرغم من ان الکتاب یحتوی علی نقاط ضعف فی متنه الاصلی الاّ انّنا-و لبعض الأسباب-لم نقم بأصلاح علمی لجمیع متن الکتاب و بالطبع یجدر بالأساتذه الأعزاء ان یشیروا الی الموارد التی تحتوی علی اشکالات و ینبهوا الطلاب علیها.
و یجدر بنا فی هذه المقدمة ان نتقدم بالشکر الجزیل لسماحة حجة الأسلام و المسلمین السید حمید الجزائری تقدیرا له علی ما بذله من جهد مبارک فی اصلاح الکتاب.
کما و نرجوا من الباری تعالی ان تستمر حرکة اصلاح المتون الدراسیة بما یؤثر فی تحصّن نظام التعلیم فی الحوزه و ان یتقبل اعمال العاملین فی هذا المجال.
معاونیة التعلیم مرکز مدیریة الحوزه العلمیه قم
[شماره صفحه واقعی : 10]
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
حمدا لمن خصّ سیّد الرّسل بکمال الفصاحة بین البدو و الحضر و أنطقه بجوامع الکلم فأعجز بلغاء ربیعة و مضر، و أنزل علیه الکتاب المفحم بتحدّیه مصاقع بلغاء الأعراب، و آتاه بحکمته أسرار البلاغة و فصل الخطاب، و منحه الأسلوب الحکیم (1)فی جوامع کلمه، و خصّ «السّعادة الأبدیة» لمقتفی آثاره و حکمه، صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «جواهر البلاغة» الذین نظموا لآلیء البدیع فی عقود الإیجاز و الإطناب، ففهنا بعد اللّکن «بجواهر الإعراب» و نطقنا «بمیزان الذّهب» و طرّزنا سطور الطّروس «بجواهر الأدب» فصارت «المفرد العلم» فی باب النّسب (و بعد) فإنّ العلوم أرفع المطالب، و أنفع المآرب، و علم البلاغة من بینها أجلها شأنا و أبینها تبیانا، إذ هو الکفیل بإیضاح حقائق التّنزیل؛ و إفصاح دقائق التأویل، و إظهار «دلائل الإعجاز» و رفع معالم الإیجاز، و لاشتغالی بتدریس البیان بالمدارس الثّانویة، کانت البواعث داعیة إلی تألیف کتاب «جواهر البلاغة» جامعا للمهمّات من القواعد و التطبیقات-و أسأل المولی جل شأنه أن ینفع بهذا الکتاب، و هو الموفّق للحق و الصّواب.
المؤلف السید أحمد الهاشمی
[شماره صفحه واقعی : 11]
1) الأسلوب الحکیم و السعادة الأبدیة و جواهر البلاغة. و جواهر الإعراب و جواهر الأدب، و میزان الذهب، و المفرد العلم، الواردة فی هذه الخطبة أسماء بعض کتب مطبوعة لمؤلف هذا الکتاب. و غیرها من القواعد الأساسیة للغة العربیة. و مختار الأحادیث النبویة و الحکم المحمدیة و السحر الحلال فی الحکم و الأمثال.
[شماره صفحه واقعی : 12]
لمّا وضع «علم الصّرف» للنّظر فی أبنیة الألفاظ. و وضع «علم النّحو» للنّظر فی إعراب ما ترکب منها. وضع «البیان» (1)للنّظر فی أمر هذا الترکیب، و هو ثلاثة علوم:
العلم الأول: ما یحترز به عن الخطأ فی تأدیة المعنی الذی یریده المتکلم لإیصاله إلی ذهن السامع، و یسمّی «علم المعانی» .
العلم الثانی: ما یحترز به عن التعقید المعنوی أی عن أن یکون الکلام غیر واضح الدّلالة علی المعنی المراد، و یسمّی «علم البیان» .
العلم الثالث: ما یراد به تحسین الکلام و یسمّی «علم البدیع» فعلم البدیع تابع لهما إذ بهما یعرف التحسین الذّاتی، و به یعرف التحسین العرضی.
و الکلام باعتباره «المعانی البیان» یقال إنه:
«فصیح» من حیث اللفظ-لأن النّظر فی الفصاحة إلی مجرّد اللفظ دون المعنی.
«و بلیغ» من حیث اللفظ و المعنی جمیعا-لأن البلاغة ینظر فیها إلی الجانبین (2).
[شماره صفحه واقعی : 13]
1) علم البیان فی اصطلاح المتقدمین من أئمة البلاغة یطلق علی فنونها الثلاثة من باب تسمیة الکل باسم البعض، و خصه المتأخرون بالعلم الباحث عن المجاز و الاستعارة و التشبیه، و الکنایة، و الغرض منه صوغ الکلام بطریقة تبین ما فی نفس المتکلم من المقاصد، و توصل الأثر الذی یریده إلی نفس السامع.
2) و بیان ذلک أن الفصاحة تمام آلة البیان فهی مقصورة علی اللفظ لأن الآلة تتعلق باللفظ دون المعنی، فإذن هی کمال لفظی توصف به الکلمة و الکلام: و البلاغة إنما هی إنهاء المعنی فی القلب فکأنها مقصورة علی المعنی، و من الدلیل علی أن الفصاحة تتضمن اللفظ. و البلاغة تتناول المعنی. أن الببغاء یسمی فصیحا و لا یسمی بلیغا، إذ هو مقیم الحروف و لیس لها قصد إلی المعنی الذی یؤدیه، و قد یجوز مع هذا أن یسمی الکلام الواحد فصیحا بلیغا إذا کان واضح المعنی سهل اللفظ جید السبک غیر مستکره فج، و لا متکلف و خم، و لا یمنعه من أحد الاسمین شیء لما فیه من إیضاح المعنی و تقویم الحروف. و اعلم أن الفصیح من الألفاظ هو الظاهر البین. و إنما کان ظاهرا بینا لأنه مألوف الاستعمال و إنما کان مألوف الاستعمال بین النابهین من الکتاب و الشعراء لمکان حسنه. و حسنه مدرک بالسمع. و الذی یدرک بالسمع إنما هو اللفظ لأنه صوت یتألف من مخارج الحروف، فما استلذه السمع منه فهو الحسن، و ما کرهه فهو القبیح، و الحسن هو الموصوف بالفصاحة، و القبیح غیر موصوف بالفصاحة، لأنه ضدها لمکان قبحه.
و أما باعتبار البدیع فلا یقال إنه فصیح و لا بلیغ، لأن البدیع أمر خارجی یراد به تحسین الکلام لا غیر.
إذا تقرّر ذلک، وجب علی طالب البیان أن یعرف قبل الشروع فیه معرفة معنی «الفصاحة و البلاغة» لأنهما محوره، و إلیهما مرجع أبحاثه. فهما الغایة التی یقف عندها المتکلم و الکاتب، و الضالة التی ینشدانها.
و ما عقد أئمّة البیان الفصول، و لا بوّبوا الأبواب، إلا بغیة أن یوقفوا المسترشد علی تحقیقات، و ملاحظات و ضوابط، إذا روعیت فی خطابة أو کتابة بلغت الحدّ المطلوب من سهولة الفهم، و إیجاد الأثر المقصود فی نفس السّامع، و اتّصفت من ثمّ بصفة الفصاحة (1)و البلاغة.
[شماره صفحه واقعی : 14]
1) یری الإمام عبد القاهر الجرجانی و جمع من المتقدمین أن الفصاحة و البلاغة و البیان و البراعة، ألفاظ مترادفة لا تتصف بها المفردات، و إنما یوصف بها الکلام بعد تحری معانی النحو فیما بین الکلم حسب الأغراض التی یصاغ لها. قال أبو هلال العسکری فی کتاب الصناعتین: الفصاحة و البلاغة ترجعان الی معنی واحد، و إن اختلف أصلاهما، لأن کل واحد منهما إنما هو الإبانة عن المعنی و الإظهار له. و قال الرازی فی نهایة الإیجاز: و أکثر البلغاء لا یکادون یفرقون بین الفصاحة و البلاغة. و قال الجوهری فی کتاب الصحاح: الفصاحة هی البلاغة.
مقدمة (1)(فی معرفة الفصاحة و البلاغة)
الفصاحة: تطلق فی اللّغة علی معان کثیرة، منها: البیان و الظّهور، قال اللّه تعالی: وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً [القصص:34]أی أبین منّی منطقا و أظهر منّی قولا. و یقال: أفصح الصّبیّ فی منطقه. إذا بان و ظهر کلامه. و قالت العرب: أفصح الصّبح. إذا أضاء، و فصح أیضا. و أفصح الأعجمیّ: إذا أبان بعد أن لم یکن یفصح و یبین. و فصح اللسان: إذا عبّر عمّا فی نفسه. و أظهره علی وجه الصّواب دون الخطأ.
و الفصاحة: فی اصطلاح أهل المعانی، عبارة عن الألفاظ البیّنة الظّاهرة، المتبادرة إلی الفهم، و المأنوسة الاستعمال بین الکتاب و الشّعراء لمکان حسنها.
[شماره صفحه واقعی : 15]
1) مقدمة مشتقة من قدم اللازم، و هذه مقدمة کتاب لأنها ألفاظ تقدمت أمام المقصود لارتباط له بها و انتفاع بها فیه، بخلاف مقدمة العلم فهی معان یتوقف المشروع علیها، کبیان حد العلم المشروع فیه، و موضوعه، و غایته. و اعلم أن علوم البلاغة أجل العلوم الأدبیة قدرا، و أرسخها أصلا، و أبسقها فرعا و أحلاها جنی، و أعذبها وردا. لأنها العلوم التی تستولی علی استخراج درر البیان من معادنها، و تریک محاسن النکت فی مکامنها (و لو لاها لم تر لسانا یحوک الوشی، و یلفظ الدر. و ینفث السحر، و یریک بدائع الزهر، و ینثر بین یدیک الحلو الیانع من الثمر) فهی الغایة التی تنتهی إلیها أفکار النظر و اللآلیء التی تتطلبها غاصة البحار لهذا کانت منزلتها تلو العلم بتوحید اللّه تعالی.
و هی تقع وصفا للکلمة؛ و الکلام، و المتکلّم؛ حسبما یعتبر الکاتب اللفظة وحدها، أو مسبوکة مع أخواتها.
تتحقّق فصاحة الکلمة بسلامتها من أربعة عیوب.
1-خلوصها من تنافر الحروف: لتکون رقیقة عذبة، تخفّ علی اللسان؛ و لا تثقل علی السّمع، فلفظ: أسد، أخفّ من لفظ فدوکس! .
2-خلوصها من الغرابة، و تکون مألوفة الاستعمال.
3-خلوصها من مخالفة القیاس الصرفی، حتی لا تکون شاذة.
4-خلوصها من الکراهة فی السمع. (1)
أمّا تنافر الحروف: فهو وصف فی الکلمة یوجب ثقلها علی السّمع و صعوبة أدائها باللّسان، بسبب کون حروف الکلمة متقاربة المخارج. و هو نوعان:
1-شدید فی الثقل: نحو: هعخع لنبت ترعاه الإبل من قول أعرابی:
ترکت ناقتی ترعی الهعخع
2-و خفیف فی الثقل: کالنّقنقة: لصوت الضفادع، و النّقاخ: للماء العذب الصافی، و نحو: مستشزرات «بمعنی مرتفعات» من قول امریء القیس یصف شعر ابنة عمّه: [البحر الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 16]
1) ففصاحة الکلمة تکونها من حروب متالفة یسهل علی اللسان نطقها من غیر عناء، مع وضوح معناها، و کثرة تداولها بین المتکلمین و موافقتها للقواعد الصرفیة و مرجع ذلک الذوق السلیم، و الإلمام بمتن اللغة، و قواعد الصرف، و بذلک تسلم مادتها، و صیغتها، و معناها، من الخلل، و اعلم أنه لیس تنافر الحروف یکون موجبه دائما قرب مخارج الحروف. إذ قربها لا یوجبه دائما، کما أن تباعدها لا یوجب خفتها. فها هی کلمة «بفمی» حسنة، و حروفها من مخرج واحد و هو الشفة، و کلمة «ملع» متنافرة ثقیلة، و حروفها متباعدة المخارج، و أیضا لیس موجب التنافر طول الکلمة و کثرة حروفها.
غدائره مستشزرات إلی العلا
تضل العقاص فی مثنّی و مرسل (1)
و لا ضابط لمعرفة الثقل و الصعوبة سوی الذّوق السلیم، و الحسّ الصادق الناجمین عن النظر فی کلام البلغاء و ممارسة أسالیبهم (2).
و أمّا غرابة الاستعمال، فهی کون الکلمة غیر ظاهرة المعنی، و لا مألوفة الاستعمال عند العرب الفصحاء، لأنّ المعوّل علیه فی ذلک استعمالهم.
[شماره صفحه واقعی : 17]
1) «الغدائر» الضفائر، و الضمیر یرجع إلی (فرع) فی البیت قبله (و الاستشزار) الارتفاع (و العقاص) جمع عقیصة و هی الخصلة من الشعر (و المثنی) الشعر المفتول (و المرسل) ضده أی ابنة عمه لکثرة شعرها بعضه مرفوع، و بعضه مثنی، و بعضه مرسل، و بعضه معقوص، أی ملوی.
2) الألفاظ تنقسم إلی ثلاثة أقسام، قسمان حسنان، و قسم قبیح، فالقسمان الحسنان: أحدهما ما تداول استعماله السلف و الخلف من الزمن القدیم إلی زماننا هذا و لا یطلق علیه أنه وحشی. و الآخر ما تداول استعماله السلف دون الخلف، و یختلف فی استعماله بالنسبة إلی الزمن و أهله، و هذا هو الذی یعاب استعماله عند العرب لأنه لم یکن عندهم وحشیا و هو عندنا وحشی. و لا یسبق وهمک إلی قول قصراء النظر بأن العرب کانت تستعمل من الألفاظ کذا و کذا، فهذا دلیل علی أنه حسن، بل ینبغی أن تعلم أن الذی نستحسنه نحن فی زماننا هذا، هو الذی کان عند العرب مستحسنا، و الذی نستقبحه هو الذی کان عندهم مستقبحا، و الاستعمال لیس بدلیل علی الحسن، فإننا نحن نستعمل الآن من الکلام ما لیس یحسن، و إنما نستعمله لضرورة، فلیس استعمال الحسن بممکن فی کل الأحوال، و اعلم أن استحسان الألفاظ و استقباحها لا یؤخذ بالتقلید من العرب لأنه شیء لیس للتقلید فیه مجال، و إنما هو شیء له خصائص و هیئات و علامات إذا وجدت علم حسنه من قبحه، ألا تری أن لفظة (المزنة) مثلا حسنة عند الناس کافة من العرب و غیرهم، لا یختلف أحد فی حسنها و کذلک لفظ (البعاق) فإنها قبیحة عند الناس کافة من العرب و غیرهم، فإذا استعملتها العرب لا یکون استعمالهم إیاها مخرجا لها عن القبح، و لا یلتفت إذن إلی استعمالها إیاها بل یعاب مستعملها و یغلظ له النکیر حیث استعملها، فلا تظن أن الوحشی من الألفاظ ما یکرهه سمعک و یثقل علیک النطق به و إنما هو الغریب الذی یقل استعماله، فتارة یخف علی سمعک و لا تجد به کراهة و تارة یثقل علی سمعک و تجد منه الکراهة، و ذلک فی اللفظ عیبان: کونه غریب الاستعمال و کونه ثقیلا علی السمع کریها علی الذوق. و لیس وراءه فی القبح درجة أخری، و لا یستعمله إلا أجهل الناس ممن لم یخطر بباله شیء من معرفة هذا الفن أصلا. انتهی عن المثل السائر، بتصرف.
القسم الأول: ما یوجب حیرة السّامع فی فهم المعنی المقصود من الکلمة: لتردّدها بین معنیین أو أکثر بلا قرینة.
و ذلک فی الالفاظ المشترکة: کمسرّج، من قول رؤبة بن العجاج: [الرجز]
و مقلة و حاجبا مزجّجا
و فاحما و مرسنا مسرّجا (1)
فلا یعلم ما أراد بقوله: مسرّجا حتی اختلف أئمة اللغة فی تخریجه.
فقال ابن درید: یرید أنّ أنفه فی الاستواء و الدّقة کالسیف السّریجی. و قال «ابن سیده» : یرید أنه فی البریق و اللمعان کالسّراج (2). فلهذا یحتار السّامع فی فهم المعنی المقصود لتردّد الکلمة بین معنیین بدون «قرینة» تعیّن المقصود منهما. فلأجل هذا التردد، و لأجل أنّ مادة (فعّل) تدلّ علی مجرّد نسبة شیء لشیء، لا علی النسبة التشبیهیّة: کانت الکلمة غیر ظاهرة الدلالة علی المعنی فصارت غریبة.
و أما مع القرینة فلا غرابة-کلفظة: عزّر فی قوله تعالی: فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ [الأعراف:157]فإنها مشترکة بین التّعظیم و الإهانة. و لکن ذکر النصر قرینة علی إرادة التعظیم.
[شماره صفحه واقعی : 18]
1) مزججا: مدققا مطولا (فاحما) شعرا أسود کالفحمة (مرسنا) بکسر المیم و فتح السین کمنبر، أو بفتح المیم و کسر السین کمجلس، و معناه أنه ذو لمعان کالسراج أو ذو صقالة واحد یداب کالسیف السریجی أی المنسوب إلی سریج و هو قین حداد تنسب إلیه السیوف فی الدقة و الاستواء.
2) أی و لفظة مسرج غیر ظاهرة الدلالة علی ما ذکر، لأن فعل إنما یدل علی مجرد النسبة. و هی لا تدل علی التشبیه، فأخذه منها بعید، لهذا أدخل الحیرة علی السامع فی فهم المعنی المقصود من الکلمة لترددها بین معنیین أو أکثر بلا قرینة، و مثله قول الشاعر: لو کنت أعلم أن آخر عهدکم یوم الرحیل فعلت ما لم أفعل [الکامل] فلا یعلم ما ذا أراد الشاعر بقوله فعلت ما لم أفعل، أکان یبکی إذ رحلوا، أم کان یهیم علی وجهه من الغم الذی لحقه، أم یتبعهم إذا ساروا، أم یمنعهم من المضی علی عزمة الرحیل.
القسم الثانی: ما یعاب استعماله لاحتیاج إلی تتبّع اللغات. و کثرة البحث و التفتیش فی المعاجم و قوامیس متن اللغة المطولة.
أ-فمنه ما یعثر فیها علی تفسیره بعد کدّ و بحث نحو: تکأکأتم (بمعنی اجتمعتم) من قول عیسی بن عمرو النحوی:
ما لکم تکأکأتم علیّ، کتکأکئکم علی ذی جنّة؟ (1)افرنقعوا عنّی (2)و نحو (مشمخرّ) فی قول: بشر بن عوانة. یصف الأسد:
فخرّ مضرّجا بدم کأنی
هدمت به بناء مشمخرّا
ب-و منه ما لم یعثر علی تفسیره نحو: (جحلنجع) من قول أبی الهمیسع [الرجز]
من طمحة صبیرها جحلنجع (3)
لم یحضها الجدول بالتّنوّع
و أمّا مخالفة القیاس: فهو کون الکلمة شاذّة غیر جاریة علی القانون الصّرفیّ المستنبط من کلام العرب؛ بأن تکون علی خلاف ما ثبت فیها عن العرف العربی الصّحیح (4)
[شماره صفحه واقعی : 19]
1) جنون.
2) انصرفوا، و قال ذلک حین سقط عن دابته فاجتمع الناس حوله.
3) الطمحة النظرة، و الصبیر السحاب المتراکم. و قبله: [الرجز]. إن تمنعی صوبک صوب المدمع یجری علی الخد کضئب الثعثع الضئب الحب و الثعثع اللؤلؤ، قال صاحب القاموس: ذکروا جحلنجع و لم یفسروه. و قالوا: کان أبو الهمیسع من أعراب مدین. و کنا لا نکاد نفهم کلامه.
4) ما استثناه الصرفیون من قواعدهم المجمع علیها و إن خالف القیاس (فصیح) فمثل «آل و ماء» أصلهما أهل و موه، أبدلت الهاء فیهما همزة. و إبدال الهمزة من الهاء و إن کان علی خلاف القیاس إلا أنه ثبت عن الواضع، و مثل «أبی یأبی» بفتح الباء فی المضارع. و القیاس، کسرها فیه لأن فعل بفتح العین لا یأتی مضارعه علی یفعل بالفتح إلا إذا کان عین ماضیه أو لامه حرف حلق کسأل و نفع، فمجیء المضارع بالفتح علی خلاف القیاس، إلا أن الفتح ثبت عن الواضع، و مثل (عور یعور) فالقیاس فیهما عار یعار بقلب الواو ألفا لتحرکها و انفتاح ما قبلها، فتصحیح الواو خلاف القیاس إلا أنه ثبت عن الواضع.
(مثل الأجلل) فی قول أبی النّجم: [الرجز]
الحمد للّه العلی الأجلل
الواحد الفرد القدیم الأوّل
فإن القیاس الأجلّ بالإدغام، و لا مسوّغ لفکّه.
و کقطع همزة وصل إثنین فی قول جمیل: [الطویل]
ألا لا أری إثنین أحسن شیمة
علی حدثان الدّهر منّی و من جمل (1)
و یستثنی من ذلک ما ثبت استعماله لدی العرب مخالفا للقیاس و لکنّه فصیح.
لهذا لم یخرج عن الفصاحة لفظتا: المشرق و المغرب بکسر الراء، و القیاس فتحها فیهما، و کذا لفظتا: المدهن و المنخل و القیاس فیهما مفعل بکسر المیم و فتح العین-و کذا نحو قولهم: عور و القیاس: عار، لتحرّک الواو و انفتاح ما قبلها.
و أمّا الکراهة فی السمع: فهو کون الکلمة وحشیة، و تأنفها الطّباع و تمجها الأسماع، و تنبو عنه، کما ینبو عن سماع الأصوات المنکرة. کالجرشیّ للنفس فی قول أبی الطیب المتنبّی یمدح سیف الدّولة: [المتقارب]
مبارک الاسم أغرّ اللقب
کریم الجرشیّ شریف النسب
و ملخص القول: أن فصاحة الکلمة تکون بسلامتها من تنافر الحروف و من الغرابة، و من مخالفة القیاس، و من الابتذال، و الضّعف.
فإذا لصق بالکلمة عیب من هذه العیوب السابقة وجب نبذها و اطّراحها.
ما الذی أخلّ بفصاحة الکلمات فیما یأتی:
قال یحیی بن یعمر لرجل حکمته امرأته إلیه: «أئن سألتک ثمن شکرها و شبرک، أخذت تطلّها و تضهلها؟ (2)
[شماره صفحه واقعی : 20]
و قال بعض امراء العرب، و قد اعتلت أمّه، فکتب رقاعا و طرحها فی المسجد الجامع بمدینة السّلام: صین امرؤ و رعا، دعا لامرأة أنقحلة (1)مقسئنة (2)قد منیت بأکلها الظّرموق (3)فأصابها من أجله الاستمصال (4)بأن یمنّ اللّه علیها بالأطرعشاش (5)و الابرغشاش. أسمع جعجعة (6)و لا أری طحنا، الإسقنط (7)حرام، و هذا الخنشلیل (8)صقیل، و الفدوکس مفترس (9). یوم عصبصب، و هلّوف، ملأ السّجسج طلا (10).
أمنّا أن تصرّع عن سماح
و للآمال فی یدک اصطراع (11)
[الوافر]
و قال الفرزدق: [الکامل]
و إذا الرّجال رأوا یزید رأیتهم
خضع الرّقاب نواکس الأبصار (12)
یا نفس صبرا کل حیّ لاقی
و کل اثنین إلی افتراق
[شماره صفحه واقعی : 21]
1) یابسة.
2) مسنة عجوز.
3) ابتلیت بأکل الطین.
4) الإسهال.
5) البرء، و کذا معنی ما بعده.
6) جعجعة غیر فصیحة لتنافر حروفها، و هو مثل یضرب لمن یقول و لا یفعل.
7) الاسقنط الخمر.
8) الخنشلیل السیف.
9) الفدوکس الأسد، فکل من هذه الألفاظ الثلاثة وحشیة غیر مألوفة.
10) شدید البرد فیهما، السجسج الأرض التی لیست بسهلة و لا صلبة.
11) أراد: أنهم أمنوا أن یغلبه غالب یصرعه عن السماع و یمنعه منه و أما قوله: (و للآمال فی یدک اصطراع) فمعناه تنافس و تغالب و ازدحام فی یده، یرید کثرة نواله و کرمه. و استعماله للفظة الاصطراع بهذا المعنی بعید.
12) فقد جمع (ناکس) علی (فواعل) شذوذا و هذا لا یطرد إلا فی وصف لمؤنث عاقل لا لمذکر کما هنا إلا فی موضعین (فوارس و هوالک) و الناکس: مطأطیء الرأس.
1-أیّ أجزاء هذین البیتین غیر فصیح:
أصبحت کالثوب اللّبیس قد اخلقت
جداته منه فعاد مذالا (2)
[الکامل]
رمتنی میّ بالهوی رمی ممضغ
من الوحش لوط لم تعقه الأوالس (3)
[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 22]
1) الوجی الحفا: و الأضلل باطن خف البعیر، و خالف القیاس بفک الإدغام. تنبیهات: الأول من عیوب فصاحة اللفظة المفردة کونها مبتذلة، أی عامیة ساقطة کالفالق و الشنطار و نحوهما: و الابتذال ضربان: أ-ما استعملته العامة و لم تغیره عن وضعه، فسخف و انحطت رتبته. و أصبح استعماله لدی الخاصة معیبا. کلفظة البرسام فی قول المتنبی. [الخفیف]. إن بعضا من القریض هراء لیس شیئا و بعضه أحکام فیه ما یجلب البراعة و الفهم و فیه ما یجلب البرسام ب-ما استعملته العامة دالاّ علی غیر ما وضع له. و لیس بمستقبح و لا مکروه کقول المتلمس: و قد أتناسی الهم عند احتضاره بناج علیه الصیعریة مکدم الثانی: لا تستعمل الالفاظ المبهمه اذا کان غرضک التعیین و إحضار صورة الشیء. أو المعنی المراد فی الذهن. الثالث: لا تستعمل اللفظ المشترک الاّ مع قرینة تبین المراد من معانیه المشترکة.
2) لابن الرومی، و اللبیس: الملبوس و الإخلاق: البلی. و الجدة: صفة الثوب الجدید: و المذال: الممتهن.
3) اللوط: الخفیف السریع، و الأوالس: النوق السریعة.
فصاحة الکلام: سلامته بعد فصاحة مفرداته ممّا یبهم معناه، و یحول دون المراد منه (1)و تتحقق فصاحته بخلوّه من ستة عیوب.
1-تنافر الکلمات مجتمعة،2-ضعف التألیف،3-التّعقید اللفظی 4-التّعقید المعنوی، 5-کثرة التکرار (2)،6-تتابع الاضافات.
الأوّل: تنافر الکلمات مجتمعة: أن تکون الکلمات ثقیلة علی السمع، یلزم من ترکیبها مع بعضها عسرة النطق بها مجتمعة علی اللسان. (و إن کان کل جزء منه علی انفراده فصیحا) .
و التّنافر یحصل: إمّا بتجاور کلمات متقاربة الحروف، و إمّا بتکریر کلمة واحدة.
[شماره صفحه واقعی : 23]
1) المراد بفصاحة الکلام تکوّنه من کلمات فصیحة یسهل علی اللسان النطق بها لتآلفها، و یسهل علی العقل فهمها لترتیب ألفاظها وفق ترتیب المعانی. و مرجع ذلک إلی الذوق السلیم و الإلمام بقواعد النحو، بحیث یکون واضح المعنی سهل اللفظ. حسن السبک، و لذلک یجب أن تکون کل لفظة من ألفاظه واضحة الدلالة علی المقصود منها. جاریة علی القیاس الصرفی، عذبة سلسلة، کما یکون ترکیب الکلمات جاریا علی القواعد النحویة خالیا عن تنافر الکلمات مع بعضها، و من التعقید. فمرجع الفصاحة سواء فی اللفظة المفرد، أو فی الجمل المرکبة إلی أمرین (مراعاة القواعد، و الذوق السلیم) و تختلف فصاحة الکلام أحیانا باختلاف التعبیر عما یدور بالنفس من المعانی اختلافا ظاهرا. فتجد فی عبارات الأدباء من الحسن و الجودة ما لا تجد فی تعبیر غیرهم، مع اتحاد المعنی الذی یعبر عنه و یختلف الأدباء أنفسهم فی أسالیبهم: فقد یعلو بعضهم فی أسلوبه. فتراه یسیل رقة و عذوبة. و یصل إلی القلوب فیبلغ منها ما یشاء أن یبلغ. و ذلک نوع من البیان یکاد یکون سحرا، و قد یکون دون هذه المنزلة قلیلا أو کثیرا، و هو مع ذلک من فصیح القول و حسن البیان.
2) (کثرة التکرار: و تتابع الإضافات) أقول الحق، إن هذین العیبین قد احترز عنهما بالتنافر. علی أن بعضهم أجازهما لوقوعهما فی القرآن کما فی قوله تعالی وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا الآیات، و فی قوله تعالی: ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا .
أ-و منه شدید الثقل: کالشطر الثانی فی قوله: [الرجز]
و قبر حرب بمکان قفر
و لیس قرب قبر حرب قبر (1)
ب-و منه خفیف الثّقل کالشطر الأول فی قول أبی تمّام [الطویل]
کریم متی أمدحه أمدحه و الوری
معی، و إذا ما لمته لمته وحدی (2)
الثانی: ضعف التّألیف: أن یکون الکلام جاریا علی خلاف ما اشتهر من قوانین النحو المعتبرة عند جمهور العلماء: کوصل الضمیرین، و تقدیم غیر الأعرف منهما علی الأعرف، مع أنه یجب الفصل فی تلک الحالة، کقول المتنبی: [الکامل]
خلت البلاد من الغزالة لیلها
فأعاضهاک اللّه کی لا تحزنا
و کالإضمار قبل ذکر مرجعه لفظا و رتبة و حکما فی غیر أبوابه (3)نحو: [الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 24]
1) حرب بن أمیة: قتله قائل هذا البیت، و هو هاتف من الجن صاح علیه (قفر) خال من الماء و الکلأ، و قبر اسم لیس مؤخر، و قرب خبرها مقدم، قیل: إن هذا البیت لا یمکن إنشاده ثلاث مرات متوالیة إلا و یغلط المنشد فیه، لأن نفس اجتماع کلماته و قرب مخارج حروفها. یحدثان ثقلا ظاهرا، مع أن کل کلمة منه لو أخذت وحدها ما کانت مستکرهة و لا ثقلیة.
2) أی هو کریم. و إذا مدحته وافقنی الناس علی مدحه. و یمدحونه معی لإسداء إحسانه إلیهم کإسدائه إلی، و إذا لمته، لا یوافقنی أحد علی لومه، لعدم وجود المقتضی للوم فیه، و آثر لمته علی هجوته مع أنه مقابل المدح إشارة إلی أنه لا یستحق الهجو و لو فرط منه شیء فإنما یلام علیه فقط و الثقل فی قوله: «أمدحه» لما بین الحاء و الهاء من التنافر، للجمع بینهما. و هما من حروف الحلق، کما ذکره الصاحب إسماعیل بن عباد.
3) المجموعة فی قول بعضهم: [الرجز]. و مرجع الضمیر قد تأخرا لفظا و رتبة و هذا حصرا فی باب نعم و تنازع العمل و مضمر الشأن و رب و البدل و مبتدا مفسر بالخبر و باب فاعل بخلف فاخبر و اعلم أن ضعف التألیف ناشیء من العدول عن المشهور إلی قول له صحة عند بعض أولی النظر، أما إذا خالف المجمع علیه کجر الفاعل و رفع المفعول ففاسد غیر معتبر، و الکلام فی (ترکیب له صحة و اعتبار) .
و لو أنّ مجدا أخلد الدهر واحدا
من الناس أبقی مجده الدهر (مطعما) (1)
الثالث: التعقید اللفظی: هو کون الکلام خفی الدّلالة علی المعنی المراد به، بحیث تکون الألفاظ غیر مرتّبة علی وفق ترتیب المعانی. (و ینشأ ذلک التّعقید من تقدیم أو تأخیر أو فصل بأجنبی بین الکلمات التی یجب أن تتجاور و یتصل بعضها ببعض) (2)و هو مذموم: لأنه یوجب اختلال المعنی و اضطرابه، من وضع ألفاظه فی غیر المواضع اللائقة بها کقول المتنبی: [الکامل]
جفخت و هم لا یجفخون بها بهم
شیم علی الحسب الأغر دلائل (3)
أصله: جفخت بهم شیم دلائل علی الحسب الأغر، و هم لا یجفخون بها.
الرابع: التّعقید المعنوی: کون الترکیب خفیّ الدّلالة علی المعنی المراد (4)بحیث لا یفهم معناه إلا بعد عناء و تفکیر طویل.
و ذلک لخلل فی انتقال الذهن من المعنی الأصلی إلی المعنی المقصود بسبب إیراد اللوازم البعیدة، المفتقرة إلی وسائط کثیرة، مع عدم ظهور القرائن الدّالة علی المقصود: بأن یکون
[شماره صفحه واقعی : 25]
1) فإن الضمیر فی (مجده) راجع إلی (مطعما) و هو متأخر فی اللفظ کما یری و فی الرتبة لأنه مفعول به. فالبیت غیر فصیح لمخالفته قواعد النحو. و مطعم أحد رؤساء المشرکین، و کان یدافع عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله. و معنی البیت أنه لو کان مجد الإنسان سببا لخلوده فی هذه الدنیا لکان (مطعم بن عدی) أولی الناس بالخلود لأنه حاز من المجد ما لم یحزه غیره، علی ید أصحاب الشریعة.
2) و ذلک کالفصل بأجنبی بین الموصوف و الصفة، و بین البدل و المبدل منه، و بین المبتدأ و الخبر، و بین المستثنی و المستثنی منه، ما یسبب ارتباکا و اضطرابا شدیدا.
3) فلفظة جفخت مرة الطعم، و إذا مرت علی السمع اقشعر منها. و لو استعمل (المتنبی) عوضا عن جفخت (فخرت) لاستقام البیت، و حظی فی استعماله بالأحسن.
4) بحیث یعمد المتکلم إلی التعبیر عن معنی فیستعمل فیه کلمات فی غیر معانیها الحقیقة، فیسیء اختیار الکلمات للمعنی الذی یریده، فیضطرب التعبیر و یلتبس الأمر علی السامع نحو. نشر الملک ألسنته فی المدینة، یرید جواسیسه و الصواب نشر عیونه.
فهم المعنی الثانی من الأول بعیدا عن الفهم عرفا (1). کما فی قول عبّاس بن الأحنف: [الطویل]
سأطلب بعد الدار عنکم لتقربوا
و تسکب عینای الدّموع لتجمدا (2)
جعل سکب الدموع کنایة عمّا یلزم فی فراق الأحبّة من الحزن و الکمد: فأحسن و أصاب فی ذلک، و لکنه أخطأ فی جعل جمود العین کنایة عما یوجبه التّلاقی من الفرح و السّرور بقرب أحبّته، و هو خفیّ و بعید (3)، إذ لم یعرف فی کلام العرب عند الدّعاء لشخص بالسّرور أن یقال له: (جمدت عینک) أو لا زالت عینک جامدة. بل المعروف عندهم أنّ جمود العین إنما یکنی به عن عدم البکاء حالة الحزن، کما فی قول الخنساء: [المقارب]
أعینیّ جودا و لا تجمدا
ألا تبکیان لصخر النّدی
و کما فی قول أبی عطاء یرثی ابن هبیرة: [الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 26]
1) فالمناط فی الصعوبة عدم الجریان علی ما یتعاطاه أهل الذوق السلیم، لا کثرة الوسائط الحسیة، فإنها قد تکثر من غیر صعوبة، کما فی قولهم: فلان کثیر الرماد کنایة عن المضیاف، فإن الوسطائط کثیرة فیه و لکن لا تعقید.
2) تسکب بالرفع عطف علی أطلت، و بالنصب عطف علی بعد: من قبیل عطف الفعل علی اسم خالص من التأویل بالفعل. و المراد طلب استمرار السکب: لا أصله لئلا یلزم تحصیل الحاصل.
3) و وجه الخفاء و البعد: أن أصل معنی جمود العین جفافها من الدموع عند إرادتها منها، و الانتقال منه إلی حصول السرور بعید لأنه یحتاج إلی وسائط. بأن ینتقل من جمود العین إلی انتفاء الدمع منها، حال إرادة البکاء، و منه إلی انتفاء الدمع مطلقا، و منه إلی انتفاء الحزن و نحوه «فإن ذلک هو السبب غالبا فی الدمع» و من انتفاء الحزن و نحوه إلی السرور، و لا یخفی أن الشاعر قد طوی و حذف جمیع هذه الوسائط فأورث بطء الانتقال من المعنی الأصل الحقیقی إلی المعنی المراد، و خالف حینئذ أسلوب البلغاء. فنشأ من ذلک التعقید المعنوی. و اعلم أن الشاعر أراد أن یرضی بالبعد و الفراق، و یعود نفسه علی مقاساة الأحزان و الأشواق. و یتحمل من أجلها حزنا یفیض من عینیه الدموع. لیتوصل بذلک إلی وصل یدوم. و مسرة لا تزول، علی حد قول الشاعر: [الکامل]. و لطالما اخترت الفراق مغالطا و احتلت فی استثمار غرس ودادی و رغبت عن ذکر الوصال لأنها تبنی الأمور علی خلاف مرادی
ألا إنّ عینا لم تجد یوم واسط
علیک بجاری دمعها لجمود (1)
و هکذا کل الکنایات التی تستعملها العرب لأغراض و یغیّرها المتکلم، و یرید بها أغراضا أخری تعتبر خروجا عن سنن العرب فی استعمالاتهم، و یعدّ ذلک تعقیدا فی المعنی، حیث لا یکون المراد بها واضحا.
الخامس: کثرة التکرار (2): کون اللفظ الواحد اسما کان أو فعلا أو حرفا.
و سوآء أکان الاسم: ظاهرا أو ضمیرا، تعدّد مرّة بعد أخری بغیر فائدة کقوله: [الرجز]
إنی و أسطار سطرن سطرا
لقائل یا نصر نصر نصرا
و کقول المتنبی: [البسیط]
أقل أنل اجمل علّ سل عد
زد هشّ بشّ تفضل أدن سرّ صل
و کقول أبی تمّام فی المدیح: [البسیط]
کأنه فی اجتماع الرّوح فیه له
فی کل جارحة من جسمه روح
السادس: تتابع الإضافات: کون الاسم مضافا إضافة متداخلة غالبا، کقول ابن بابک: [الطویل]
حمامة جرعا حومة الجندل اسجعی
فأنت بمرأی من سعاد و مسمع (3)
و ملخص القول: إنّ فصاحة الکلام تکون بخلوّه من تنافر کلماته. و من ضعف تألیفه، و تعقید معناه، و من وضع ألفاظه فی غیر المواضع اللائقة بها.
[شماره صفحه واقعی : 27]
1) أی لبخیلة بالدموع.
2) المراد بالکثرة ههنا ما فوق الواحدة، فذکر الشیء ثانیا تکرار. و ذکره ثالثا کثرة. و إنما شرطت الکثرة لأن التکرار بلا کثرة لا یخل بالفصاحة، و إلا لقبح التوکید اللفظی.
3) ففیه إضافة حمامة إلی جرعا و هو تأنیث الأجرع و هو المکان ذو الحجارة السود، أو مکان الرمل الذی لا ینبت شیئا «و جرعا» مضاف إلی «حومة» و هی معظم الشیء مضاف إلی «الجندل» بسکون النون و هو الحجر، و المراد به هنا مکان الحجارة، فهو بمعنی الجندل بفتح النون و کسر الدال، و قوله: فأنت بمرأی من سعاد و مسمع، أی أنت بحیث تراک سعاد و تسمع کلامک، یقول: اسجعی أرض قفرة سبخة، فإن سعاد تراک و تسمعک.
بیّن العیوب التی أخلّت بفصاحة الکلام فیما یأتی:
لک الخیر غیری رام من غیرک الغنی
و غیری بغیر اللاذقیّة لاحق
[الطویل]
و أزورّ من کان له زائرا
و عاف عافی العرف عرفانه (1)
[السریع]
أنی یکون أبا البرایا آدم
و أبوک و الثقلان أنت محمد (2)
[الکامل]
و من جاهل بی و هو یجهل جهله
و یجهل علمی أنه بی جاهل
[الطویل]
و قلقلت بالهمّ الذی قلقل الحشا
قلاقل همّ کلهنّ قلاقل
[الطویل]
و ما مثله فی الناس إلا مملکا
أبو أمّه حیّ أبوه یقاربه (3)
[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 28]
1) العیب فی تنافر الکلمات، و المعنی انحرف عنه من کان یزوره، و کره طالب الإحسان معرفته.
2) یرید کیف یکون آدم أبا البرایا و أبوک محمد و أنت الثقلان أی الإنس و الجن. یعنی أنه قد جمع ما فی الخلیقة من الفضل و الکمال، و قد فصل بین المبتدأ و الخبر و هما أبوک محمد. و قدم الخبر علی المبتدأ تقدیما قد یدعو إلی اللبس فی قوله: «و الثقلان و أنت» علی أنه بعد هذا التعسف لم یسلم کلامه من سخف و هذر.
3) یرید الفرزدق مدح إبراهیم بن إسماعیل خال هشام بن عبد الملک، و ما مثله فی الناس حی «أحد» یقاربه «یشابهه» إلا مملکا، أبوه، فقدم المستثنی علی المستثنی منه، و فصل بین مثل وحی و هما بدل و مبدل منه و بین أبو أمه و أبوه و هما مبتدا و خبر، و بین حی و یقاربه و هما نعت و منعوت، و لا یفصل بین کل منهما بأجنبی و المعنی: و لیس إبراهیم فی الناس أحد یشبهه فی الفضائل إلاّ ابن أخته هشام، فضمیر أمه عائد علی المملک، و ضمیر أبوه عائد علی إبراهیم الخال.
إلی ملک ما أمّه من محارب
أبوه و لا کانت کلیب تصاهر (1)
[الطویل]
لیس إلاک یا علیّ همام
سیفه دون عرضه مسلول (2)
[الخفیف]
کسا حلمه ذا الحلم أثواب سؤدد
ورقی نداه ذا الندی فی ذرا المجد (3)
[الطویل]
من یهتدی فی الفعل ما لا یهتدی
فی القول حتی یفعل الشعراء (4)
[الکامل]
[شماره صفحه واقعی : 29]
1) یرید إلی ملک أبوه لیس أمه من محارب، أی ما أمه منهم.
2) فیه ضعف تألیف حیث وضع الضمیر المتصل بعد إلا، و حقه وضع المنفصل (إیاک) .
3) أی من کان دیدنه الحلم و الکرم حاز السیادة و الرفعة، فالضمیر فی حلمه لذا الحلم المذکور بعد، فهو المتأخر لفظا و معنی و حکما، و کذا الضمیر فی نداء لذا الندی.
4) أی یهتدی فی الفعل ما لا یهتدیه الشعراء فی القول حتی یفعل.
فصاحة المتکلم: عبارة عن الملکة (1)التی یقتدر بها صاحبها علی التعبیر عن المقصود بکلام فصیح فی أیّ غرض کان.
فیکون قادرا بصفة الفصاحة الثّابتة فی نفسه علی صیاغة الکلام متمکنا من التّصرف فی ضروبه. بصیرا بالخوض فی جهاته و مناحیه.
[شماره صفحه واقعی : 30]
1) أی کیفیة و صفة من العلم راسخة و ثابتة فی نفس صاحبها یکون قادرا بها علی أن یعبر عن کل ما قصده من أی نوع من المعانی کالمدح و الذم و الرثاء و غیر ذلک بکلام فصیح فإذا المراد علی الاقتدار المذکور سواء وجد التعبیر أو لم یوجد و أن من قدر علی تألیف کلام فصیح فی نوع واحد من تلک المعانی لم یکن فصیحا، و أنه لا یکون فصیحا إلا إذا کان ذا صفة من العلم راسخة فیه و هی المسماة «بالملکة» یقتدر بها علی أن یعبر عن أی معنی قصده بکلام فصیح أی خال عن الخلل فی مادته «و ذلک بعدم تنافر کلماته» و عن الخلل فی تألیفه «و ذلک بعدم ضعف تألیفه» و عن الخلل فی دلالته علی المعنی الترکیبی «و ذلک بعدم التعقید اللفظی و المعنوی» فإن کان شاعرا اتسع أمامه میدان القول فی جمیع فنون الشعر، من نسیب و تشبیب و مدیح و هجاء و وصف و رثاء و عتاب و اعتذار و أشباه ذلک، و إن کان ناثرا حاک الرسائل المحلاة، و الخطب الممتعة الموشاة، فی الوعظ، و الإرشاد و الحفل، و الأعیاد.
البلاغة فی اللغة (الوصول و الانهاء) یقال بلغ فلان مراده-إذا وصل إلیه، و بلغ الرکب المدینة، إذا انتهی إلیها (1)و مبلغ الشیء منتهاه. و بلغ الرجل بلاغة فهو بلیغ: إذا أحسن التعبیر عمّا فی نفسه.
[شماره صفحه واقعی : 31]
1) البلاغة هی تأدیة المعنی الجلیل واضحا بعبارة صحیحة فصیحة: لها فی النفس أثر خلاب، مع ملاءمة کل کلام للموطن الذی یقال فیه، و الأشخاص الذین یخاطبون. و البلاغة مأخوذة من قولهم بلغت الغایة إذا انتهیت إلیها، و بلغتها غیری، و المبالغة فی الشیء الانتهاء إلی غایته، فسمیت البلاغة بلاغة لأنها تنهی المعنی إلی قلب السامع فیفهمه، و سمیت البلغة بلغة لأنک تتبلغ بها، فتنتهی بک إلی ما فوقها، و هی البلاغ أیضا و یقال: الدنیا بلاغ لأنها تؤدیک إلی الآخرة و البلاغ أیضا التبلیغ و منه هذا بلاغ للناس-أی تبلیغ-و یقال بلغ الرجل بلاغة إذا صار بلیغا، کما یقال نبل الرجل نبالة إذا صار نبیلا، قال أعرابی. البلاغة التقرب من البعید، و التباعد من الکلفة: و الدلالة بقلیل علی کثیر، و قال عبد الحمید بن یحیی، البلاغة تقریر المعنی فی الأفناء، من أقرب وجوه الکلام، و قال ابن المعتز: البلاغة البلوغ إلی المعنی و لم یطل سفر الکلام، و قال العتابی: البلاغة مد الکلام بمعانیه إذا قصر، و حسن التألیف إذا طال، و قال عبد اللّه بن المقفع: البلاغة لمعان تجری فی وجوه کثیرة، فمنها ما یکون فی الإشارة، و منها ما یکون فی الحدیث و منها ما یکون فی الاستماع، و منها ما یکون فی الاحتجاج. و منها ما یکون شعرا. و منها ما یکون ابتداء و منها ما یکون جوابا و منها ما یکون خطبا، و منها ما یکون رسائل. فعامة هذه الأبواب الوحی فیها و الإشارة إلی المعنی أبلغ، و الإیجاز هو البلاغة. فالسکوت یسمی بلاغة مجازا، و هی فی حالة لا ینجح فیها القول، و لا ینفع فیها إقامة الحجج إما عند جاهل لا یفهم الخطاب أو عند وضیع لا یرهب الجواب، أو ظالم سلیط یحکم بالهوی، و لا یرتدع بکلمة التقوی و إذا کان الکلام یعری من الخیر. أو یجلب الشر فالسکوت أولی، و قال الرشید: البلاغة التباعد من الإطالة، و التقرب من البغیة و الدلالة بالقلیل من اللفظ، علی الکثیر من المعنی قال أحد الأدباء: أبلغ الکلام ما حسن إیجازه، و قل مجازه و کثر إعجازه و تناسبت صدوره و أعجازه.
و تقع البلاغة فی الاصطلاح: وصفا للکلام، و المتکلّم فقط.
و لا توصف الکلمة بالبلاغة، لقصورها عن الوصول بالمتکلم إلی غرضه، و لعدم السماع بذلک.
البلاغة فی الکلام: مطابقته لما یقتضیه حال الخطاب (1)، مع فصاحة ألفاظه مفردها و مرکبها.
و الکلام البلیغ: هو الذی یصوّره المتکلّم بصورة تناسب أحوال المخاطبین.
و حال الخطاب: و یسمی بالمقام هو الأمر الحامل للمتکلم علی أن یورد عبارته علی صورة مخصوصة دون أخری.
و المقتضی: و یسمّی الاعتبار المناسب هو الصورة المخصوصة التی تورد علیها العبارة.
مثلا: المدح حال یدعو لإیراد العبارة علی صورة الإطناب. و ذکاء المخاطب حال یدعو لإیرادها علی صورة الإیجاز. فکل من المدح و الذکاء حال و مقام. و کل من الإطناب و الإیجاز مقتضی.
[شماره صفحه واقعی : 32]
1) مقتضی الحال، هو ما یدعو إلیه الأمر الواقع، أی ما یستلزمه مقام الکلام و أحوال المخاطب من التکلم علی وجه مخصوص. و لن یطابق الحال إلا إذا کان وفق عقول المخاطبین، و اعتبار طبقاتهم فی البلاغة، و قوتهم فی البیان و المنطق، فللسوقة کلام لا یصلح غیره فی موضعه، و الغرض الذی یبنی له، و لسراة القوم و الأمراء فن آخر لا یسد مسده سواه، من أجل ذلک کانت مراتب البلاغة متفاوتة، بقدر تفاوت الاعتبارات المقتضیات و بقدر رعایتها یرتفع شأن الکلام فی الحسن و القبح، و یرتقی صعدا إلی حیث تنقطع الاطماع، و تخور القوی، و یعجز الإنس و الجن أن یأتوا بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیرا، و تلک مرتبة الإعجاز التی تخرس عندها ألسن الفصحاء لو تاقت إلی العبارة: و قد عرف بالخبر المتواتر أن القرآن الکریم نزل فی أوفی العصور فصاحة، و أجملها بلاغة. و لکنه سد السبل أمام العرب عند ما صاح علیهم صیحة الحق. فوجفت قلوبهم، و خرست شقاشقهم، مع طول التحدی و شد النکیر (و حقت للکتاب العزیز الکلمة العلیا) .
و إیراد الکلام علی صورة الإطناب (1)أو الإیجاز مطابقة للمقتضی و لیست البلاغة (2)إذا منحصرة فی إیجاد معان جلیلة، و لا فی اختیار ألفاظ واضحة جزیلة. بل هی تتناول مع هذین الأمرین أمرا ثالثا: هو إیجاد أسالیب مناسبة للتألیف بین تلک المعانی و الألفاظ مما یکسبها قوة و جمالا.
و ملخص القول: أن الأمر الذی یحمل المتکلم علی إیراد کلامه فی صورة دون أخری: یسمی «حالا» و إلقاء الکلام علی هذه الصورة التی اقتضاها الحال یسمی «مقتضی و البلاغة هی مطابقة الکلام الفصیح لما یقتضیه الحال.
[شماره صفحه واقعی : 33]
1) فإن اختلاف هذه الظروف یقتضی هیئة خصوصیة من التعبیر، و لکل مقام مقال، فعلی المتکلم ملاحظة المقام أو الحال: و هو الأمر الذی یدعوه إلی أن یورد کلامه علی صورة خاصة تشاکل غرضه، و تلک الصورة الخاصة التی یورد علیها تسمی المقتضی، أو الاعتبار المناسب، فمثلا الوعید و الزجر و التهدید مقام یقتضی کون الکلام المورد فیه فخما جزلا، و البشارة بالوعد، و استجلاب المودة، مقام یتطلب رقیق الکلام و لطیفه: و الوعظ مقام یوجب البسط و الاطناب، و کون المخاطب عامیا سوقیا، أو أمیرا شریفا، یوجب الاتیان بما یناسب بیانه عقله.
2) لأن البلاغة کل ما تبلغ به المعنی قلب السامع، فتمکنه فی نفسه کتمکنه فی نفسک مع صورة مقبولة، و معرض حسن، و إنما جعلنا حسن المعرض و قبول الصورة شرطا فی البلاغة، لأن الکلام إذا کانت عبارته رثة، و معرضه خلقا، لم یسم بلیغا و إن کان مفهوم المعنی؛ مکشوف المغزی. فعناصر البلاغة إذا (لفظ و معنی، و تألیف للألفاظ) ؛ یمنحها قوة و تأثیرا و حسنا. ثم دقة فی اختیار الکلمات و الأسالیب، علی حسب مواطن الکلام و مواقعه، و موضوعاته و حال السامعین و النزعة النفسیة التی تتملکهم و تسیطر علی نفوسهم، فرب کلمة حسنت فی موطن، ثم کانت مستکرهة فی غیره، و رب کلام کان فی نفسه حسنا خلابا، حتی إذا جاء فی غیر مکانه، و سقط فی غیر مسقطه، خرج عن حد البلاغة، و کان غرضا لسهام الناقدین.
بلاغة المتکلم: هی ملکة فی النفس (1)یقتدر بها صاحبها علی تألیف کلام بلیغ مطابق لمقتضی الحال. مع فصاحته فی أی معنی قصده.
و تلک غایة لن یصل إلیها إلا من أحاط بأسالیب العرب خبرا، و عرف سنن تخاطبهم فی منافراتهم، و مفاخراتهم، و مدیحهم، و هجائهم، و شکرهم، و اعتذارهم؛ لیلبس لکل حالة لبوسها، و لکل مقام مقال.
[شماره صفحه واقعی : 34]
1) أی أن الهیئة و الصفة الراسخة الثابتة فی نفس المتکلم یمکنه بواسطتها أن یعبر عن المعانی التی یرید إفادتها لغیره بعبارات بلیغة، أی مطابقة لحال الخطاب. فلو لم یکن ذا ملکة یقتدر بها علی التصرف فی أغراض الکلام و فنونه بقول رائع، و بیان بدیع بالغا من مخاطبه کل ما یرید، لم یکن بلیغا، و إذا لا بد للبلیغ: أولا من التفکیر فی المعانی التی تجیش فی نفسه، و هذه یجب أن تکون صادقة ذات قیمة، و قوة یظهر فیها أثر الابتکار و سلامة النظر و ذوق تنسیق المعانی و حسن ترتیبها، فإذا تم له ذلک عمد إلی الألفاظ الواضحة المؤثرة الملائمة، فألف بینها تألیفا یکسبها جمالا و قوة. فالبلاغة لیست فی اللفظ وحده، و لیست فی المعنی وحده، و لکنها أثر لازم لسلامة تآلف هذین و حسن انسجامهما. و قد علم أن البلاغة أخص و الفصاحة أعم لأنها مأخوذة فی تعریف البلاغة، و أن البلاغة یتوقف حصولها علی أمرین، الأول: الاحتراز عن الخطأ فی تأدیة المعنی المقصود، و الثانی: تمییز الکلام الفصیح من غیره، لهذا کان للبلاغة درجات متفاوتة تعلو و تسفل فی الکلام بنسبة ما تراعی فیه مقتضیات الحال، و علی مقدار جودة ما یستعمل فیه من الأسالیب فی التعبیر و الصور البیانیة و المحسنات البدیعیة و أعلی تلک الدرجات ما یقرب من حد الاعجاز، و أسفلها ما إذا غیر الکلام عنه إلی ما هو دونه التحق عند البلغاء بأصوات الحیوانات العجم، و إن کان صحیح الإعراب: و بین هذین الطرفین مراتب عدیدة.
1-قال قدامة: البلاغة ثلاثة مذاهب:
المساواة: و هی مطابقة اللفظ المعنی، لا زائدا و لا ناقصا.
و الإشارة: و هی أن یکون اللفظ کاللمحة الدالة.
و التذییل: و هو إعادة الألفاظ المترادفة علی المعنی الواحد، لیظهر لمن لم یفهمه، و یتأکد عند من فهمه (1).
2-و قیل لجعفر بن یحیی: ما البیان؟ فقال: أن یکون اللفظ محیطا بمعناک، کاشفا عن مغزاک، و تخرجه من الشرکة، و لا تستعین علیه بطول الفکرة، و یکون سالما من التکلف، بعیدا من سوء الصنعة، بریئا من التعقید، غنیا عن التأمل (2).
3-و مما قیل فی وصف البلاغة: لا یکون الکلام یستحق اسم البلاغة حتی یسابق معناه لفظه، و لفظه معناه، فلا یکون لفظه إلی سمعک أسبق من معناه إلی قلبک (3).
4-و سأل معاویة صحارا العبدی: ما البلاغة؟ قال: أن تجیب فلا تبطیء، و تصیب فلا تخطیء (4).
5-و قال الفضل: قلت لأعرابی ما البلاغة؟ قال: الإیجاز فی غیر عجز، و الإطناب فی غیر خطل (5).
6-و سئل ابن المقفع: ما البلاغة؟ فقال: البلاغة اسم جامع لمعان تجری فی وجوه کثیرة: فمنها ما یکون فی السکوت، و منها ما یکون فی الاستماع، و منها ما یکون فی الإشارة، و منها ما یکون فی الحدث، و منها ما یکون فی الاحتجاج، و منها ما یکون جوابا، و منها ما یکون ابتداء، و منها ما یکون شعرا، و منها ما یکون سجعا و خطبا، و منها ما یکون رسائل. فعامّة ما یکون من هذه الأبواب-الوحی فیها، و الإشارة إلی المعنی، و الإیجاز هو البلاغة.
[شماره صفحه واقعی : 35]
فأما الخطب بین السّماطین، و فی إصلاح ذات البین، فالإکثار فی غیر خطل، و الإطالة فی غیر إملال. و لیکن فی صدر کلامک دلیل علی حاجتک فقیل له: فإن ملّ المستمع الإطالة التی ذکرت أنها حق ذلک الموقف؟ قال: إذا أعطیت کل مقام حقه، و قمت بالذی یجب من سیاسة ذلک المقام، و أرضیت من یعرف حقوق الکلام، فلا تهتم لما فاتک من رضا الحاسد و العدو، فإنه لا یرضیهما شیء. و أما الجاهل فلست منه، و لیس منک. و قد کان یقال: «رضاء الناس شیء لا ینال» (1).
7-و لابن المعتز: أبلغ الکلام: ما حسن إیجازه، و قلّ مجازه، و کثر إعجازه، و تناسبت صدوره و أعجازه (2).
8-و سمع خالد بن صفوان رجلا یتکلم، و یکثر الکلام.
فقال: اعلم-رحمک اللّه-أن البلاغة لیست بخفة اللسان، و کثرة الهذیان، و لکنها بإصابة المعنی، و القصد إلی الحجة (3).
9-و لبشر بن المعتمر فیما یجب أن یکون علیه الخطیب و الکاتب: رسالة من أنفس الرّسائل الأدبیة البلیغة، جمعت حدود البلاغة و صورتها أحسن تصویر. و سنذکر مع شیء من الإیجاز ما یتصل منها بموضوعنا-قال:
خذ من نفسک ساعة نشاطک، و فراغ بالک، و إجابتها إیاک، فإن قلیل تلک الساعة أکرم جوهرا، و أشرف حسبا، و أحسن فی الأسماع و أحلی فی الصدور، و أسلم من فاحش الخطأ، و أجلب لکل عین و غرّة من لفظ شریف، و معنی بدیع. و اعلم أن ذلک أجدی علیک: مما یعطیک یومک الأطول بالکدّ و المطاولة و المجاهدة، و بالتکلیف و المعاودة. و إیّاک و التوعّر، فإن التوعر یسلمک إلی التعقید، و التعقید هو الذی یستهلک معانیک، و یشین ألفاظک، و من أراد معنی کریما فلیلتمس له لفظا کریما، فإن حق المعنی الشریف اللفظ الشریف، و من حقّهما أن تصونهما عما یفسدهما و یهجّنهما. . .
[شماره صفحه واقعی : 36]
و کن فی ثلاث منازل: فإن أولی الثلاث أن یکون لفظک رشیقا عذبا و فخما سهلا، و یکون معناک ظاهرا مکشوفا، و قریبا معروفا. إمّا عند الخاصة: إن کنت للخاصة قصدت، و إمّا عند العامة: إن کنت للعامة أردت، و المعنی لیس یشرف بأن یکون من معانی الخاصة، و کذلک لیس یتّضع بأن یکون من معانی العامة، و إنما مدار الشرف علی الصواب، و إحراز المنفعة، مع موافقة الحال، و ما یجب لکل مقام من المقال، و کذلک اللفظ العامّی و الخاصی؛ فإن أمکنک أن تبلغ من بیان لسانک و بلاغة قلمک، و لطف مداخلک، و اقتدارک علی نفسک. . . علی أن تفهم العامة معانی الخاصة، و تکسوها الألفاظ الواسعة التی لا تلطف عن الدّهماء، و لا تجفو عن الأکفاء، فأنت البلیغ التام.
فإن کانت المنزلة الأولی لا تواتیک و لا تعتریک، و لا تسنح لک عند أوّل نظرک، و فی أول تکلفک، و تجد اللفظة لم تقع موقعها، و لم تصل إلی حقّها: من أماکنها المقسومة لها، و القافیة لم تحلّ فی مرکزها و فی نصابها، و لم تصل بشکلها، و کانت قلقة فی مکانها، نافرة من موضعها. فلا تکرهها علی اغتصاب الأماکن، و النزول فی غیر أوطانها، فإنک إذا لم تتعاط قرض الشعر الموزون، و لم تتکلف اختیار الکلام المنثور، لم یعبک بترک ذلک أحد. و إن أنت تکلفته، و لم تکن حاذقا مطبوعا، و لا محکما لسانک. بصیرا بما علیک أو ما لک، عابک من أنت أقلّ عیبا منه و رأی من هو دونک أنه فوقک. فإن ابتلیت بأن تتکلف القول، و تتعاطی الصنعة، و لم تسمح لک الطباع فی أول وهلة، و تعصی علیک بعد إحالة الفکرة، فلا تعجل و لا تضجر و دعه بیاض یومک، أو سواد لیلک، و عاوده عند نشاطک و فراغ بالک، فإنک لا تعدم الإجابة و المواتاة، إن کانت هناک طبیعة، أو جریت من الصناعة علی عرق.
فإن تمنع علیک بعد ذلک من غیر حادث شغل عرض، و من غیر طول إهمال، فالمنزلة الثالثة أن تتحول من هذه الصناعة إلی أشهی الصناعات إلیک، و أخفها علیک. . . ، لأن النفوس تجود بمکنونها مع الرغبة، و لا تسمح بمخزونها مع الرهبة؛ کما تجود به مع المحبة و الشهوة. فهکذا هذا.
[شماره صفحه واقعی : 37]
و ینبغی للمتکلم: أن یعرف أقدار المعانی؛ و یوازن بینها و بین أقدار المستمعین، و بین أقدار الحالات؛ فیجعل لکل طبقة من ذلک کلاما، و لکل حالة من ذلک مقاما حتی یقسم أقدار الکلام علی أقدار المعانی، و یقسم أقدار المعانی علی أقدار المقامات، و أقدار المستمعین علی أقدار تلک الحالات.
و بعد، فأنت تری فیما قالوه: أن حد البلاغة-هو أن تجعل لکل مقام مقالا؛ فتوجز: حیث یحسن الإیجاز، و تطنب: حیث یجمل الإطناب، و تؤکد: فی موضع التوکید، و تقدم أو تؤخر، إذا رأیت ذلک أنسب لقولک و أوفی بعرضک، و تخاطب الذکی بغیر ما تخاطب به الغبی، و تجعل لکل حال ما یناسبها من القول، فی عبارة فصیحة، و معنی مختار. و من هنا عرّف العلماء البلاغة بأنها مطابقة الکلام لمقتضی الحال مع فصاحة عباراته.
و اعلم: أن الفرق بین الفصاحة و البلاغة: أن الفصاحة مقصورة علی وصف الألفاظ، و البلاغة لا تکون إلا وصفا للألفاظ مع المعانی؛ و أن الفصاحة تکون وصفا للکلمة و الکلام، و البلاغة لا تکون وصفا للکلمة، بل تکون للکلام؛ و أن فصاحة الکلام شرط فی بلاغته.
فکل کلام بلیغ فصیح، و لیس کل فصیح بلیغا، کالذی یقع فیه الإسهاب حین یجب الإیجاز.
[شماره صفحه واقعی : 38]
بیّن الحال و مقتضاه فیما یلی:
1-هناء محا ذاک العزاء المقدّما
فما عبس المحزون حتی تبسما (1)
[الطویل]
2-تقول للراضی عن إثارة الحروب: إن الحرب متلفة للعباد، ذهّابة (2)بالطارف و التلاد.
3-یقول الناس إذا رأوا لصّاا أو حریقا: لصّ، حریق (3).
4-قال تعالی: وَ أَنّٰا لاٰ نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی اَلْأَرْضِ، أَمْ أَرٰادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً (4)[الجن:10].
5-یقول رائی البرامکة:
أصبت بسادة کانوا عیونا
بهم نسقی إذا انقطع الغمام (5)
[الوافر]
[شماره صفحه واقعی : 39]
1) الحال هنا هو تعجیل المسرة، و المقتضی هو تقدیم الکلمة الدالة علی السرور، و هی «کلمة هناء» .
2) الحال هنا هو إنکار الضرر من الحرب، و المقتضی هو توکید الکلام.
3) الحال هنا هو ضیق المقام، و المقتضی هو الاختصار بحذف المسند إلیه و التقدیر، هذا لص. هذا حریق.
4) الحال فی (أشرّ أرید) هو عدم نسبة الشر إلی اللّه تعالی. و المقتضی هو حذف الفاعل، إذ الأصل. أشرّ أراده اللّه بمن فی الأرض؟ و الحال فی (أم أراد بهم ربهم رشدا) هو نسبة الخیر إلی اللّه تعالی، و المقتضی بقاء الفاعل من غیر حذف «أی فعل الإرادة جاء مع الشر علی صورة المبنی للمجهول، و مع الرشد علی صورة المبنی للمعلوم، و الحال الداعیة إلی بناء الأول للمجهول (التأدب) فی جانب اللّه تعالی بعدم نسبة الشر إلیه صراحة، و إن کان الخیر و الشر مما قدره اللّه تعالی و أراده» .
5) الحال هنا هو الخوف من (الرشید) ناکب البرامکة، و المقتضی حذف الفاعل من أصبت.
1-التّنافر: یعرف بالذّوق السلیم، و الحسّ الصادق (1)
2-مخالفة القیاس: تعرف بعلم الصّرف.
3-ضعف التّألیف و التّعقید اللفظیین: یعرفان بعلم النحو.
4-الغرابة: تعرف بکثرة الاطّلاع علی کلام العرب، و الإحاطة بالمفردات المأنوسة.
5-التّعقید المعنوی: یعرف بعلم البیان.
6-الأحوال و مقتضیاتها: تعرف بعلم المعانی.
7-خلوّ الکلام من أوجه التّحسین: التی تکسوه رقة و لطافة بعد رعایة مطابقته: یعرف بعلم البدیع.
فإذا وجب علی طالب البلاغة: معرفة اللغة. و الصّرف. و النّحو، و المعانی و البیان، و البدیع، مع کونه سلیم الذّوق، کثیر الاطّلاع علی کلام العرب، و صاحب خبرة وافرة بکتب الأدب، و درایة تامّة بعاداتهم و أحوالهم، و استظهار للجیّد الفاخر من نثرهم و نظمهم، و علم کامل بالنابغین من شعراء و خطباء و کتّاب ممّن لهم الأثر البیّن فی اللّغة و الفضل الأکبر علی اللّسان العربی المبین.
[شماره صفحه واقعی : 40]
1) الذوق: فی اللغة الحاسة یدرک بها طعم المأکل، و فی الاصطلاح، قوة غریزیة لها اختصاص بإدراک لطائف الکلام و محاسنه الخفیفة، و تحصل بالمثابرة علی الدرس، و ممارسة کلام أئمة الکتاب، و تکراره علی السمع، و التفطن لخواص معانیه و تراکیبه، و أیضا تحصل بتنزیه العقل و القلب عما یفسد الآداب و الأخلاق فإن ذلک من أقوی أسباب سلامة الذوق. و اعلم أن (الذوق السلیم) هو العمدة فی معرفة حسن الکلمات و تمییز ما فیها من وجوه البشاعة و مظاهر الاستکراه، لأن الألفاظ أصوات، فالذی یطرب لصوت البلبل، و ینفر من صوت البوم و الغربان، ینبو سمعه عن الکلمة إذا کانت غریبة متنافرة الحروف، ألا تری أن کلمتی (المزنة و الدیمة، للسحابة الممطرة) کلتاهما سهلة عذبة یسکن إلیها السمع، بخلاف کلمة (البعاق) التی فی معناهما فإنها قبیحة تصک الأذن و أمثال ذلک کثیر فی مفردات اللغة تستطیع أن تدرکه بذوقک، و قد سبق شرح ذلک.
یحسن أیضا بطالب البلاغة أن یعرف شیئا عن الأسلوب الذی هو المعنی المصوغ فی ألفاظ مؤلّفة علی صورة تکون أقرب لنیل الغرض المقصود من الکلام، و أفعل فی نفوس سامعیه.
و أنواع الأسالیب ثلاثة:
و هو أهدأ الأسالیب، و أکثرها احتیاجا إلی المنطق السّلیم، و الفکر المستقیم، و أبعدها عن الخیال الشّعری؛ لأنه یخاطب العقل، و یناجی الفکر، و یشرح الحقائق العلمیّة التی لا تخلو من غموض و خفاء، و أظهر میزات هذا الأسلوب: الوضوح. و لا بدّ أن یبدو فیه أثر القوة و الجمال؛ و قوّته فی سطوع بیانه، و رصانة حججه. و جماله فی سهولة عباراته، و سلامة الذوق فی اختیار کلماته، و حسن تقریره المعنی فی الأفهام، من أقرب وجوه الکلام.
فیجب أن یعنی فیه باختیار الألفاظ الواضحة الصریحة فی معناها الخالیة من الاشتراک، و أن تؤلّف هذه الألفاظ فی سهولة و جلاء، حتی تکون ثوبا شفّافا للمعنی المقصود، و حتی لا تصبح مثارا للظّنون، و مجالا للتّوجیه و التأویل.
و یحسن التّنحّی عن المجاز، و محسّنات البدیع فی هذا الأسلوب، إلا ما یجیء من ذلک عفوا، من غیر أن یمسّ أصلا من أصوله أو میزة من میزاته.
أمّا التشبیه الذی یقصد به تقریب الحقائق إلی الأفهام، و توضیحها بذکر مماثلها، فهو فی هذا الأسلوب مقبول.
و الجمال أبرز صفاته، و أظهر ممیّزاته و منشأ جماله، لما فیه من خیال رائع، و تصویر دقیق، و تلمّس لوجوه الشّبه البعیدة بین الأشیاء، و إلباس المعنویّ ثوب المحسوس، و إظهار المحسوس فی صورة المعنویّ.
[شماره صفحه واقعی : 41]
هذا-و من السّهل علیک: أن تعرف أنّ الشّعر و النّثر الفنی هما موطنا هذا الأسلوب، ففیهما یزدهر، و فیهما قنّة الفنّ و الجمال.
هنا تبرز قوّة المعانی و الألفاظ، و قوة الحجّة و البرهان، و قوة العقل الخصیب، و هنا یتحدث الخطیب إلی إرادة سامعیه لإثارة عزائمهم، و استنهاض هممهم، و لجمال هذا الأسلوب و وضوحه، شأن کبیر فی تأثیره، و وصوله إلی قرارة النفوس، و ممّا یزید فی تأثیر هذا الأسلوب، منزلة الخطیب فی نفوس سامعیه، و قوة عارضته، و سطوع حجّته، و نبرات صوته، و حسن إلقائه، و محکم إشاراته. و من أظهر ممیزات هذا الأسلوب: التّکرار و استعمال المترادفات و ضرب الأمثال، و اختیار الکلمات الجزلة ذات الرّنین.
و یحسن فیه أن تتعاقب ضروب التّعبیر من إخبار، إلی استفهام، إلی تعجّب، إلی استنکار، و أن تکون مواطن الوقف کافیة شافیة، ثم واضحة قویّة.
و یظنّ النّاشئون فی صناعة الأدب أنه کلما کثر المجاز و کثرت التشبیهات، و الأخیلة، فی هذا الأسلوب-زاد حسنه.
و هذا خطأ بیّن، فإنه لا یذهب بجمال هذا الأسلوب أکثر من التّکلّف، و لا یفسده شرّ من تعمّد الصّناعة.
[شماره صفحه واقعی : 42]
إن الکلام البیغ: هو الذی یصوّره المتکلم بصورة تناسب أحوال المخاطبین، و إذا لا بد لطالب البلاغة أن یدرس هذه الأحوال، و یعرف ما یجب أن یصوّر به کلامه فی کل حالة، فیجعل لکل مقام مقالا.
و قد اتفق رجال البیان علی تسمیة العلم الذی تعرف به أحوال اللفظ العربی التی بها یطابق اقتضاء الحال: باسم: علم المعانی (1).
[شماره صفحه واقعی : 43]
1) قال بعض العلماء: المعانی المتصورة فی عقول الناس المتصلة بخواطرهم، خفیة بعیدة. لا یعرف الإنسان ضمیر صاحبه، و لا حاجة أخیه، و لا مراد شریکه و لا المعاون علی أمره إلا بالتعابیر التی تقربها من الفهم، و تجعل الخفی منها ظاهرا و البعید قریبا، فهی تخلص الملتبس، و تحل المنعقد، و تجعل الخفی منها ظاهرا مطلقا و المجهول معروفا، و الوحشی مألوفا، و علی قدر وضوح الدلالة و صواب الإشارة یکون ظهور المعنی، و العاقل یکسو المعانی فی قلبه، ثم یبدیها بألفاظ عرائس فی أحسن زینة. فینال المجد و الفخار، و یلحظ بعین العظمة و الاعتبار. و الجاهل یستعجل فی إظهار المعانی قبل العنایة بتزیین معرضها، و استکمال محاسنها فیکون بالذم موصوفا و بالنقص معروفا، و یسقط من أعین السامعین، و لا یدرج فی سلک العارفین. و اعلم أن الأصل فی اللفظ أن یحمل علی ظاهر معناه؛ و من ذهب إلی التأویل یفتقر إلی دلیل کما جاء فی القرآن وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ فإن الظاهر من لفظ الثیاب هو ما یلبس و من تأول ذهب إلی أن المراد هو القلب لا الملبوس و هذا لا بد له من دلیل لأنه عدول عن ظاهر اللفظ. و اعلم أیضا أنه یجب علی صناعة معانی المعانی أن یرجع المعانی بحیث یرجع بین حقیقة و مجاز، أو بین حقیقتین، أو مجازین.
1-علم المعانی أصول و قواعد یعرف بها أحوال الکلام العربی التی یکون بها مطابقا لمقتضی الحال (1)بحیث یکون وفق الغرض الذی سیق له.
فذکاء المخاطب: حال تقتضی إیجاز القول، فإذا أوجزت فی خطابه کان کلامک مطابقا لمقتضی الحال، و غباوته حال تقتضی الإطناب و الإطالة-فإذا جاء کلامک فی مخاطبته مطنبا: فهو مطابق لمقتضی الحال، و یکون کلامک فی الحالین بلیغا، و لو أنک عکست لانتفت من کلامک صفة البلاغة.
2-و موضوعه: اللفظ العربی من حیث إفادته المعانی الثوانی (2)التی هی الأغراض لمقصودة للمتکلم: من جعل الکلام مشتملا علی تلک اللطائف و الخصوصیات، التی بها مطابق مقتضی الحال.
[شماره صفحه واقعی : 44]
1) الحال هو الأمر الداعی للمتکلم إلی إیراد خصوصیة فی الکلام، و تلک الخصوصیة هی مقتضی الحال، مثلا إن کان بینک و بین مخاطبک عهد بشیء، فالعهد حال یقتضی إیراد الکلام معرفا، و التعریف هو مقتضی الحال، فالحال هو ما بعد لام التعلیل المذکورة بعد کل خصوصیة کقولک فی الذکر: لکون ذکره الأصل و فی الحذف: حذف للاستغناء عنه، و هلم جرا.
2) أی المعانی الأول، ما یفهم من اللفظ بحسب الترکیب. و هو أصل المعنی مع زیادة الخصوصیات من التعریف و التنکیر: قال بعض أهل المعانی: الکلام الذی یوصف بالبلاغة، هو الذی یدل بلفظه علی معناه اللغوی. أو العرفی أو الشرعی، ثم تجد لذلک المعنی دلالة ثانیة علی المعنی المقصود الذی یرید المتکلم إثباته أو نفیه، فهناک ألفاظ و معان ثوان، فالمعانی الأول هی مدلولات الترکیب، و الألفاظ التی تسمی فی علم النحو أصل المعنی، و المعانی الثوانی و الأغراض التی یساق لها الکلام لذا قیل (مقتضی الحال) و هو المعنی الثانی کرد الإنکار و دفع الشک، مثلا إذا قلنا إن زیدا قائم. فالمعنی الأول هو القیام المؤکد. و المعنی الثانی هو رد الإنکار. و دفع الشک بالتوکید، و هلم جرا، و الذی یدل علی المعانی خمسة أشیاء: اللفظ و الإشارة و الکنایة، و العقد، و الحال.
3-وفائدته: أ-معرفة إعجاز القرآن الکریم، من جهة ما خصّه اللّه به من جودة السبک، و حسن الوصف، و براعة التّراکیب، و لطف الإیجاز و ما اشتمل علیه من سهولة الترکیب، و جزالة کلماته، و عذوبة ألفاظه و سلامتها، إلی غیر ذلک من محاسنه التی أقعدت العرب عن مناهضته، و حارت عقولهم أمام فصاحته و بلاغته.
ب-و الوقوف علی أسرار البلاغة و الفصاحة: فی منثور کلام العرب و منظومه، کی تحتذی حذوه، و تنسج علی منواله، و تفرق بین جیّد الکلام و ردیئه.
4-و واضعه: الشیخ عبد القاهر الجرجانی المتوفّی سنة 471 ه (1).
[شماره صفحه واقعی : 45]
1) اعلم أنه لما احتدم الجدل فی صدر الدولة العباسیة، إبان زهو اللغة و عزها فی بیان وجوه إعجاز القرآن. و تعددت نزعات العلماء فی ذلک. و لما قامت سوق نافقة للمناظرة بین أئمة اللغة و النحو، أنصار الشعر القدیم الذین جنحوا إلی المحافظة علی أسالیب العرب. رأوا الخیر کله فی الوقوف عند أوضاعهم. و بین الأدباء و الشعراء أنصار الشعر الحدیث الذین لم یحفلوا بما درج علیه أسلافهم و آمنوا بان للحضارة التی غذوا بلبانها آثارا، غدوا معها فی حل من کل قدیم و لما شجر الخلاف بین أساطین الأدب فی بیان جید الکلام و ردیئه. دعت هذه البواعث و لفتت أنظار العلماء إلی وضع قواعد و ضوابط یتحاکم إلیها الباحثون. و تکون دستورا للناظرین فی آداب العرب (المنثور منها و المنظوم) . لا نعلم أحدا سبق أبا عبیدة بن المثنی المتوفی سنة 211 ه تلمیذ الخلیل بن أحمد فی تدوین کتاب فی علم البیان یسمی (مجاز القرآن) کما لا نعرف بالضبط أول من ألف فی علم المعانی، و إنما أثر فیه نبذ عن بعض البلغاء کالجاحظ فی کتابه «إعجاز القرآن» . و ابن قتیبة فی کتابه «الشعراء» ، و المبرد فی کتابه «الکامل» و لکن نعلم أن أول من ألف فی البدیع (الخلیفة عبد اللّه بن المعتز بن المتوکل العباسی) المتوفی سنة 296 ه و ما زالت هذه العلوم تسیر فی طریق النمو، حتی نزل فی المیدان (أبو بکر عبد القاهر بن عبد الرحمن الجرجانی) المتوفی سنة 471 ه فشمر عن ساعد الجد، فدون کتابیه، أسرار البلاغة، و دلائل الإعجاز، و قرن فیهما بین العلم و العمل، ثم جاء إثر عبد القاهر، (جار اللّه الزمخشری) ، فکشف فی تفسیره «الکشاف» ؛ عن وجوه إعجاز القرآن، و أسرار بلاغته، و أوضح ما فیه من الخصائص و المزایا، و قد أبان خلالها کثیرا من قواعد هذه الفنون، ثم نهض بعده (أبو یعقوب یوسف السکاکی) المتوفی سنة 626 ه فی القسم الثالث من کتاب «المفتاح» ما لا مزید علیه. و جاء بعده علماء القرن السابع فما بعده یختصرون و یضعون مؤلفاتهم حسب ما تسمح به مناهج التعلیم للمتعلمین فی کل قطر من الأقطار حتی غدت أشبه بالمعمیات و الألغاز.
5-و استمداده: من الکتاب الشریف، و الحدیث النّبوی، و کلام العرب.
و اعلم أنّ المعانی جمع معنّی؛ و هو فی اللغة المقصود.
و فی اصطلاح البیانیّین: هو التّعبیر باللفظ عما یتصوّره الذّهن، أو هو الصورة الذّهنیّة: من حیث تقصد من اللفظ.
و اعلم أنّ لکل جملة رکنین:
مسندا: و یسمی محکوما به، أو مخبرا به.
مسندا إلیه: و یسمی محکوما علیه، أو مخبرا عنه.
و أمّا النّسبة التی بینهما فتدعی إسنادا.
و ما زاد علی المسند و المسند إلیه من مفعول، و حال، و تمییز، و نحوها فهو قید زائد علی تکوینها، إلا صلة الموصول، و المضاف إلیه 2 (1).
و الإسناد انضمام کلمة (2)المسند إلی أخری (3)المسند إلیه علی وجه یقید الحکم
[شماره صفحه واقعی : 46]
1) اعلم أن الجمل لیست فی مستوی واحد عند أهل المعانی، بل منها جمل رئیسیة و جمل غیر رئیسیة. و الأولی هی المستقلة التی لم تکن قیدا فی غیرها، و الثانیة ما کانت قیدا إعرابیا فی غیرها، و لیست مستقلة بنفسها. و القیود هی: أدوات الشرط، و النفی، و التوابع، و المفاعیل، و الحال، و التمیز، و کان و أخواتها، و إن و أخواتها، و ظن و أخواتها، کما سیأتی.
2) أی: و ما یجری مجراها.
3) أی: و ما یجری مجراها، کما سیأتی.
بإحداهما علی الأخری: ثبوتا أو نفیا. نحو: اللّه واحد لا شریک له (1).
[شماره صفحه واقعی : 47]
1) تنبیه: الإسناد مطلقا قسمان: حقیقة عقلیة، و مجاز عقلی، فالحقیقة العقلیة هی إسناد الفعل أو ما فی معناه إلی ما وضع له عند المتکلم فی الظاهر من حاله نحو: تجری الأمور بما لا یشتهی البشر. و أنبت اللّه النبات. و المجاز العقلی (و یسمی إسنادا مجازیا، و مجازا حکمیا، و مجازا فی الإسناد) هو إسناد الفعل أو ما فی معناه إلی غیر ما وضع له لعلاقة مع قرینة مانعة من إرادة الإسناد إلی ما هو له نحو، تجری الریاح بما لا تشتهی السفن، و له علاقات شتی فیلائم الفاعل لوقوعه منه. نحو سیل مفعم بفتح العین أی مملوء، فإسناد مفعم و هو مبنی للمفعول إلی ضمیر السیل و هو فاعل مجاز عقلی ملابسته الفاعلیة، و یلائم المفعول به لوقوعه علیه نحو عیشة راضیة: فإسناد راضیة و هو مبنی للفاعل إلی ضمیر العیشة و هی مفعول به (مجاز عقلی) ملابسته المفعولیة، و یلائم الزمان و المکان لوقوعه فیهما نحو صام نهارا. و سال المیزاب، و نهار صائم، و نهر جار، و یلائم المصدر نحو جد جده، و یلائم السبب نحو بنی الأمیر المدینة، و کما یقع المجاز العقلی فی الإسناد یقع فی النسبة الإضافیة: کمکر اللیل، و جری الأنهار: و شقاق بینهما. و غراب البین (علی زعم العرب) و فی النسبة الإیقاعیة: نحو وَ أَطِیعُوا أَمْرِی وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ اَلْمُسْرِفِینَ، و أجریت النهر، و کما یکون فی الإثبات یکون فی النفی نحو قوله تعالی: فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ و ما نام لیلی، علی معنی خسرت تجارتهم، و سهر لیلی قصد إلی إثبات النفی، لا نفی الإثبات، و یکون أیضا فی الإنشاء کما سبقت الإشارة إلیه نحو قوله تعالی: أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ و نحو یٰا هٰامٰانُ اِبْنِ لِی صَرْحاً و لیصم نهارک و لیجد جدک، و لیت النهر جار، و ما أشبه ذلک. و أقسامه باعتبار حقیقة طرفیه و مجازیتهما أربعة، لأنهما إما حقیقتان لغویتان نحو أنبت الربیع البقل، أو مجازان لغویان نحو أحیا الأرض شباب الزمان، إذ المراد بإحیاء الأرض تهییج القوی النامیة فیها، و إحداث نضارتها بأنواع الریاحین و الإحیاء فی الحقیقة إعطاء الحیاة، و هی صفة تقتضی الحس و الحرکة و کذا المراد بشباب الزمان، زمان ازدیاد قواها النامیة، و هو فی الحقیقة عبارة عن کون الحیوان فی زمان تکون حرارته الغریزیة مشبوبة أی قویة مشتعلة، أو المسند حقیقة لغویة و المسند إلیه مجازی لغوی: نحو أنبت البقل شباب الزمان، أو المسند إلیه حقیقة لغویة و المسند مجاز لغوی نحو أحیی الأرض الربیع: و وقوع المجاز العقلی فی القرآن کثیر: نحو ما تقدم، و نحو وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً، و یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا، أَخْرَجَتِ اَلْأَرْضُ أَثْقٰالَهٰا، و فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ اَلْوِلْدٰانَ شِیباً. و لا بد له من قرینة صارفة عن إرادة المعنی الأصلی لأن الفهم لو لا القرینة یتبادر إلی الحقیقة، و القرینة إما لفظیة و إما معنویة فاللفظیة کقولک هزم الأمیر الجند و هو فی قصره، و المعنویة کاستحالة قیام المسند بالمسند إلیه المذکور معه عقلا بمعنی أنه لو خلی العقل و نفسه عد ذلک القیام محالا کقولک محبتک جاءت بی إلیک لاستحالة قیام المجیء بالمحبة عقلا، و کاستحالة ما ذکر عادة نحو هزم الأمیر الجند لاستحالة قیام هزیمة الجند بالأمیر وحده عادة، و إن أمکن، و کان یصدر من الموحد: نحو [المتقارب]. أشاب الصغیر و أفنی الکبی ر کر الغداة و مر العشی فإن صدور ذلک من الموحد قرینة معنویة علی أن إسناد أشاب و أفنی إلی کر الغداة و مر العشی مجاز، ثم هذا غیر داخل فی الاستحالة إذ قد ذهب إلیه کثیر من المبطلین. و لا یجب أن یکون فی المجاز العقلی للفعل فاعل یعرف الإسناد إلیه حقیقة. بل تارة یکون له فاعل. یعرف إسناده إلیه حقیقة کما تقدم، و تارة لا، نحو قوله: [مجزوء الوافر]. یزیدک وجهه حسنا إذا ما زدته نظرا فإن اسناد الزیادة للوجه مجاز عقلی و لیس لها أی الزیادة فاعل یکون الإسناد إلیه معروفا حقیقة، و مثله سرتنی رؤیتک و أقدمنی بلدک حق لی علیک، فهذه الأمثلة و نحوها من المجاز العقلی الذی لا فعل له یعرف الإسناد إلیه حقیقة: کما قال الشیخ (عبد القاهر) ، و قیل لا بد له من فاعل یعرف الإسناد إلیه حقیقة، و معرفته إما ظاهرة نحو فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ أی فما ربحوا فی تجارتهم، و إما خفیة کهذه الأمثلة و الفاعل اللّه تعالی. هذا، و قد أنکر (السکاکی) المجاز العقلی ذاهبا إلی أن أمثلته السابقة و نحوها منتظمة فی سلک الاستعارة بالکنایة فنحو أنبت الربیع البقل یجعل الربیع استعارة عن الفاعل الحقیقی بواسطة المبالغة فی التشبیه، و یجعل نسبة الاثبات إلیه قرینة الاستعارة و سیأتی مذهبه، إن شاء اللّه تعالی فی فن البیان عند الکلام علی الاستعارة بالکنایة. تنبیه: ذکر بعض المؤلفین (مبحث المجاز العقلی و الحقیقة العقلیة) فی أحوال الإسناد من علم المعانی. و بعضهم ذکرهما فی فن البیان عند تقسیم اللفظ إلی حقیقة و مجاز و لکل وجهة.
و مواضع المسند ثمانیة:
1-خبر المبتدأ: نحو قادر من قولک: اللّه قادر.
2-و الفعل التام: نحو حضر من قولک: حضر الأمیر.
3-و اسم الفعل: نحو هیهات و وی و آمین.
[شماره صفحه واقعی : 48]
4-و المبتدأ الوصف المستغنی عن الخبر بمرفوعه: نحو عارف من قولک: أعارف أخوک قدر الإنصاف.
5-و أخبار النّواسخ: کان و نظائرها، و إنّ و نظائرها.
6-و المفعول الثانی لظنّ و أخواتها.
7-و المفعول الثالث لأری و أخواتها. نحو: یُرِیهِمُ اَللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ.
8-و المصدر النائب عن فعل الأمر: نحو سعیا فی الخیر.
و مواضع المسند إلیه ستة:
1-الفاعل للفعل التام أو شبهه: نحو فؤاد و أبوه من قولک: حضر فؤاد العالم أبوه.
2-و أسماء النواسخ: کان و أخواتها، و إنّ و أخواتها، نحو: المطر من قولک: کان المطر غزیرا، و نحو: إنّ المطر غزیر.
3-و المبتدأ الذی له خبر: نحو العلم من قولک: العلم نافع.
4-و المفعول الأول لظن و أخواتها.
5-و المفعول الثانی لأری و أخواتها.
6-و نائب الفاعل: کقوله تعالی: وَ وُضِعَ اَلْکِتٰابُ [الکهف:49].
ثم إن المسند و المسند إلیه یتنوّعان إلی أربعة أقسام:
1-إما أن یکونا کلمتین حقیقة: کما تری فی الأمثلة السالفة.
2-و إما أن یکونا کلمتین حکما، نحو: لا إله إلا للّه ینجو قائلها من النّار، أی: توحید الإله نجاة من النار.
3-و إما أن یکون المسند إلیه کلمة حکما، و المسند کلمة حقیقة نحو: تسمع بالمعیدیّ خیر من أن تراه، أی: سماعک بالمعیدی خیر من رؤیته.
[شماره صفحه واقعی : 49]
4-و إما بالعکس. نحو: الأمیر قرب قدومه، أی الأمیر: قریب قدومه (1)
و یسمی المسند و المسند إلیه: رکنی الجملة.
و کل ما عداهما یعتبر قیدا زائدا علیها کما سبق الکلام علیه.
و ینحصر علم المعانی فی ثمانیة أبواب و خاتمة.
[شماره صفحه واقعی : 50]
1) ففی الأوّل بؤول، سماعک بالمعیدی خیر، و فی الثانی: الأمیر قریب قدومه، و فی نحو لا إله إلا اللّه ینجو قائلها من النار، عدم شریک للمولی نجاة من النار.
الخبر: کلام یحتمل الصدق و الکذب لذاته (1).
و إن شئت فقل: الخبر هو ما یتحقق مدلوله فی الخارج بدون النطق به. نحو: العلم نافع، فقد أثبتنا صفة النفع للعلم، و تلک الصفة ثابتة له، سواء تلفظت بالجملة السابقة أم لم تتلفظ. لأن نفع العلم أمر حاصل فی الحقیقة و الواقع، و إنما أنت تحکی ما اتفق علیه الناس قاطبة، و قضت به الشرائع، و هدت إلیه العقول، بدون نظر إلی إثبات جدید.
و المراد بصدق الخبر مطابقته للواقع و نفس الأمر. و المراد بکذبه عدم مطابقته له.
فجملة: «العلم نافع» ، إن کانت نسبته الکلامیة «و هی ثبوت النفع للعلم المفهومة من تلک الجملة» مطابقة للنسبة الخارجیة، أی موافقة لما فی الخارج و الواقع فصدق و إلا فکذب
[شماره صفحه واقعی : 51]
1) أی بقطع النظر عن خصوص المخبر، أو خصوص الخبر، و إنما ینظر فی احتمال الصدق و الکذب إلی الکلام نفسه لا إلی قائله: و ذلک لتدخل الأخبار الواجبة الصدق کأخبار اللّه تعالی، و أخبار رسله. و البدیهیات المألوفة، نحو السماء فوقنا، و النظریات المتعین صدقها و لا تحتمل شکّا کإثبات العلم و القدرة للمولی سبحانه و تعالی، و لتدخل الأخبار الواجبة الکذب کأخبار المتنبئین فی دعوی النبوة.
نحو: الجهل نافع فنسبته الکلامیة لیست مطابقة و موافقة للنسبة الخارجیة (1)
الأصل فی الخبر أن یلقی لأحد غرضین:
أ-إما إفادة المخاطب الحکم الذی تضمّنته الجملة، إذا کان جاهلا له، و یسمی هذا النوع: فائدة الخبر نحو: الدّین المعاملة.
ب-و إما إفادة المخاطب أن المتکلم عالم أیضا بأنه یعلم الخبر کما تقول لتلمیذ أخفی علیک نجاحه فی الامتحان و علمته من طریق آخر: أنت نجحت فی الامتحان، و یسمی هذا النوع: لازم الفائدة: لأنه یلزم فی کل خبر أن یکون المخبر به عنده علم أو ظنّ به.
و قد یخرج الخبر عن الغرضین السابقین إلی أغراض أخری تستفاد بالقرائن، و من سیاق الکلام: أهمّها:
1-الاسترحام و الاستعطاف، نحو: إنی فقیر إلی عفو ربی (2).
2-و تحریک الهمة إلی ما یلزم تحصیله، نحو: لیس سواء عالم و جهول.
3-و إظهار الضّعف و الخشوع. نحو: رَبِّ إِنِّی وَهَنَ اَلْعَظْمُ مِنِّی [مریم:4].
4-و إظهار التحسّر علی شیء محبوب. نحو: إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ [آل عمران:36].
[شماره صفحه واقعی : 52]
1) فمطابقة النسبة الکلامیة للنسبة الخارجیة ثبوتا و نفیا صدق، و عدم المطابقة کذب، فالنسبة التی دل علیها الخبر و فهمت منه تسمی کلامیة. و النسبة التی تعرف من الخارج بقطع النظر عن الخبر تسمی خارجیه، فحینئذ هناک نسبتان نسبة تفهم من الخبر. و یدل علیها الکلام و تسمی النسبة الکلامیة، و نسبة أخری تعرف من الخارج بقطع النظر عن الخبر و تسمی النسبة الخارجیة. فما وافق الواقع فهو صدق، و ما خالف الواقع فهو کذب.
2) فلیس الغرض هنا إفادة الحکم. و لا لازم الفائدة، لأن اللّه تعالی علیم و لکنه طلب عفو ربه، و لهذا تری فی الکلام العربی أخبارا کثیرة لا یقصد بها إفادة المخاطب الحکم. و لا أن المتکلم عالم به، فتکون قد خرجت عن معناها الأصلی السالف ذکره إلی أغراض أخری.
5-و إظهار الفرح بمقبل، و الشماتة بمدبر. نحو: جٰاءَ اَلْحَقُّ وَ زَهَقَ اَلْبٰاطِلُ [الإسراء:81].
6-و التوبیخ کقولک للعاثر: الشمس طالعة.
7-و التذکیر بما بین المراتب من التفاوت نحو: لا یستوی کسلان و نشیط.
8-و التحذیر. نحو: أبغض الحلال إلی اللّه الطلاق.
9-و الفخر. نحو: إن اللّه اصطفانی من قریش.
10-و المدح کقوله: [الطویل].
فإنک شمس و الملوک کواکب
إذا طلعت لم یبد منهنّ کوکب
و قد یجیء لأغراض أخری، و المرجع فی معرفة ذلک إلی الذوق و العقل السلیم.
عیّن الأغراض المستفادة من الخبر فی الأمثلة الآتیة:
1-قال تعالی: لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ، وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اَللّٰهُ، فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ ، وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ [البقرة:284].
2-و قال تعالی: عَبَسَ وَ تَوَلّٰی أَنْ جٰاءَهُ اَلْأَعْمیٰ، وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ اَلذِّکْریٰ، أَمّٰا مَنِ اِسْتَغْنیٰ فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّٰی، وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی! وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ وَ هُوَ یَخْشیٰ، فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی [عبس:1-10].
3-و قال صلّی اللّه علیه و آله: «عدل ساعة فی حکومة خیر من عبادة ستّین سنة» .
4-و قال صلّی اللّه علیه و آله: «إنّ أشدّ الناس عذابا یوم القیامة رجل أشرکه اللّه فی حکمه، فأدخل علیه الجور فی عدله» .
5-و من خطبة له علیه الصلاة و السّلام بمکة حین دعا قومه إلی الإسلام: «إنّ الرّائد لا یکذب أهله، و اللّه لو کذبت الناس ما کذبتکم و لو غررت الناس ما غررتکم، و اللّه الذی لا إله إلا هو إنی رسول اللّه إلیکم حقّا، و إلی الناس کافة» .
[شماره صفحه واقعی : 53]
6-و قال الشریف الرضی: [الکامل]
جار الزمان فلا جواد یرتجی
للنابثات و لا صدیق یشفق
و إذا الحلیم رمی بسرّ صدیقه
عمدا فأولی بالوداد الأحمق
7-و قال المعری [الطویل]
عرفت سجایا الدهر، أما شروره
فنقد، و أما خیره فوعود
8-و قال: [الطویل]
رأیت سکوتی متجرا فلزمته
إذا لم یفد ربحا فلست بخاسر
9-و قال أیضا: [الوافر]
أری ولد الفتی عبئا علیه
لقد سعد الذی أمسی عقیما
فإما أن یربّیه عدوّا
و إما أن یخلّفه یتیما
10-قال ابن حیوس مادحا: [الطویل]
بنی صالح أقصدتم من رمیتم
و أحییتم من أم معروفکم قصدا
و ذلّلتم صعب الزمان لأهله
فذلّ و قد کان الجماح له وکدا
مناقب لو أن اللیالی توشحت
بأذیالها لا بیضّ منهن ما اسودّا
11-و قال أبو فراس: [الطویل]
صبت علی اللأواء صبر ابن حرّة
کثیر العدا فیها قلیل المساعد
منعت حمی قومی و سدت عشیرتی
و قلّدت أهلی غرّ هذی القلائد
[شماره صفحه واقعی : 54]
حیث کان الغرض من الکلام الإفصاح و الإظهار، یجب أن یکون المتکلم مع المخاطب کالطیب مع المریض، یشخّص حالته، و یعطیه ما یناسبها. فحقّ الکلام: ، أن یکون بقدر الحاجة، لا زائدا عنها، لئلا یکون عبثا، و لا ناقصا عنها، لئلا یخلّ بالغرض، و هو: الإفصاح و البیان.
لهذا تختلف صور الخبر فی أسالیب اللغة باختلاف أحوال المخاطب الذی یعتریه ثلاث أحوال:
أولا: أن یکون المخاطب خالی الذهن من الخبر. غیر متردد فیه و لا منکر له، و فی هذه الحال لا یؤکد له الکلام، لعدم الحاجة إلی التوکید. نحو قوله تعالی: اَلْمٰالُ وَ اَلْبَنُونَ زِینَةُ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا [الکهف:46]. و یسمی هذا الضرب من الخبر: ابتدائیا و یستعمل هذا الضرب حین یکون المخاطب خالی الذهن من مدلول الخبر فیتمکن فیه لمصادفته إیّاه خالیا (1).
ثانیا: أن یکون المخاطب مترددا فی الخبر، طالبا الوصول لمعرفته، و الوقوف علی حقیقته فیستحسن تأکید (2)الکلام الملقی إلیه تقویة للحکم، لیتمکّن من نفسه و یطرح الخلاف وراء ظهره، نحو: إن الأمیر منتصر.
[شماره صفحه واقعی : 55]
1) عرفت هواها قبل أن أعرف الهوی فصادف قلبا خالیا فتمکنا
2) المراد بالتأکید فی هذا الباب تأکید الحکم، لا تأکید المسند إلیه و لا تأکید المسند. و اعلم أن الخطاب بالجملة الاسمیة وحدها آکد من الخطاب بالجملة الفعلیة، فإذا أرید مجرد الاخبار أتی بالفعلیة، و أما إن أرید التأکید فبالاسمیة وحدها، أو بها مع إن، أو بهما و باللام، أو بالثلاثة و القسم، و اعلم أن لام الابتداء هی الداخلة علی المبتدأ، و اللاحقة للخبر، کما أن السین و سوف لا تفیدان التوکید إلا إذا کانت للوعد أو الوعید.
و یسمّی هذا الضرب من الخبر: طلبیّا و یؤتی بالخبر من هذا الضّرب حین یکون المخاطب شاکّا فی مدلول الخبر، طالبا التثبّت من صدقه.
ثالثا: أن یکون المخاطب منکرا للخبر الذی یراد إلقاؤه إلیه، معتقدا خلافه، فیلزم تأکید الکلام له بمؤکد. أو مؤکدین أو أکثر، علی حسب حاله من الإنکار، قوة و ضعفا. نحو: إنّ أخاک قادم، أو إنه لقادم، أو و اللّه إنه لقادم. أو لعمری: إنّ الحقّ یعلو و لا یعلی علیه. و یسمّی هذا الضرب من الخبر: إنکاریا و یؤتی بالخبر من هذا الضرب حین یکون المخاطب منکرا.
و اعلم أنه کما یکون التأکید فی الإثبات، یکون فی النفی أیضا، نحو: ما المقتصد بمفتقر، و نحو: و اللّه ما المستشیر بنادم.
الأول: لتوکید الخبر أدوات کثیرة، و أشهرها إنّ، و لام الابتداء و أحرف التنبیه، و القسم، و نونا التوکید، و الحروف الزائدة (کتفعّل و استفعل نحو: استعفف) ، و التکرار، و قد، و أمّا الشّرطیّة، و إنّما، و اسمیة الجملة، و ضمیر الفصل، و تقدیم الفاعل المعنوی.
الثانی: یسمی إخراج الکلام علی الأضرب الثلاثة السابقة إخراجا علی مقتضی ظاهر الحال (1).
و قد تقتضی الأحوال العدول عن مقتضی الظاهر و یورد الکلام علی خلافه لاعتبارات یلحظها المتکلم، و سلوک هذه الطریقة شعبة من البلاغة.
1-منها: تنزیل العالم بفائدة الخبر، أو لازمها، أو بهما معا، منزلة الجاهل بذلک، لعدم جریه علی موجب علمه فیلقی إلیه الخبر کما یلقی إلی الجاهل به، کقولک لمن یعلم وجوب
[شماره صفحه واقعی : 56]
1) اعلم أن (الحال) هو الأمر الداعی إلی إیراد الکلام مکیفا بکیفیة ما سواء أکان ذلک الأمر الداعی ثابتا فی الواقع، أو کان ثبوته بالنظر لما عند المتکلم کتنزیل المخاطب غیر السائل منزلة السائل. (و ظاهر الحال) هو الأمر الداعی إلی إیراد الکلام مکیفا بکیفیة مخصوصة بشرط أن یکون ذلک الأمر الداعی ثابتا فی الواقع فکل کیفیة اقتضاها ظاهر الحال اقتضاها الحال، و لیس کل کیفیة اقتضاها الحال اقتضاها ظاهره.
الصلاة، و هو لا یصلی: الصلاة واجبة توبیخا علی عدم عمله بمقتضی علمه، و کقولک، لمن یؤذی أباه: هذا أبوک.
2-و منها تنزیل خالی الذّهن منزلة السائل المتردّد، إذا تقدّم فی الکلام ما یشیر إلی حکم الخبر کقوله سبحانه و تعالی: وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ [یوسف:53] فمدخول إنّ مؤکد لمضمون ما تقدمه، لإشعاره بالتردّد فیما تضمنه مدخولها، و کقوله سبحانه و تعالی: وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ [الدخان:24]. لما أمر المولی نوحا أوّلا بصنع الفلک، و نهاه ثانیا عن مخاطبته بالشفاعة فیهم، صار مع کونه غیر سائل فی مقام السائل المتردد (1). هل حکم اللّه علیهم بالإغراق؟ ؟ فأجیب بقوله: إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ.
3-و منها: تنزیل غیر المنکر منزلة المنکر: إذا ظهر علیه شیء من أمارات الإنکار؛ کقول حجل بن نضلة القیسی «من أولاد عمّ شقیق» . [السریع].
جاء شقیق عارضا رمحه
إنّ بنی عمّک فیهم رماح
فشقیق رجل لا ینکر رماح بنی عمه. و لکن مجیئه علی صورة المعجب بشجاعته، واضعا رمحه علی فخذیه بالعرض و هو راکب أو حاملا له عرضا علی کتفه فی جهة العدوّ بدون اکتراثه به، بمنزلة إنکاره أن لبنی عمه رماحا، و لن یجد منهم مقاوما له کأنهم کلّهم فی نظره
[شماره صفحه واقعی : 57]
1) أی فصار الکلام مظنة للتردد و الطلب و إن لم یتردد المخاطب، و لم یطلب بالفعل، و ذلک لأنه تکاد نفس الذکی إذا قدم لها ما یشیر إلی جنس الخبر أن تتردد فی شخص الخبر، و تطلبه من حیث إنها تعلم أن الجنس لا یوجد إلا فی فرد من أفراده فیکون ناظر إلیه بخصوصه کأنه متردد فیه کنظر السائل، فقوله: و لا تخاطبنی، یشیر إلی جنس الخبر و أنه عذاب، و قوله إنهم مغرقون، یشیر إلی خصوص الخبر الذی أشیر إلیه ضمنا فی قوله و لا تخاطبنی، و کقول الشاعر: [الوافر] ترفق أیها المولی علیهم فإن الرفق بالجانی عتاب فالأصل: أن یورد الخبر هنا خالیا من التوکید، لأن المخاطب خالی الذهن من الحکم، و لکن لما تقدم فی الکلام ما یشعر بنوع الحکم أصبح المخاطب متشوقا لمعرفته فنزل منزلة السائل المتردد الطالب، و استحسن إلقاء الکلام إلیه مؤکدا جریا علی خلاف مقتضی الظاهر.
عزل، لیس مع أحد منهم رمح. فأکد له الکلام استهزاء به، خوطب خطاب التفات بعد غیبة تهکما به، و رمیا له بالنزق و خرق الرأی.
4-و منها تنزیل المتردد منزلة الخالی، کقولک للمتردد فی قدوم مسافر مع شهرته: فدم الأمیر.
5-و منها تنزیل المتردد (1)منزلة المنکر، کقولک للسائل المستبعد لحصول الفرج: إن الفرج لقریب.
6-و منها تنزیل المنکر منزلة الخالی، إذا کان لدیه دلائل و شواهد لو تأملها لارتدع و زال إنکاره کقوله تعالی: وَ إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ [البقرة:163]. و کقولک لمن ینکر منفعة لطب: الطّب نافع.
7-و منها تنزیل المنکر منزلة المتردد، کقولک لمن ینکر شرف الأدب إنکارا ضعیفا: «إنّ الجاه بالمال إنّما یصحبک ما صحبک المال، و أمّا الجاه بالأدب فإنه غیر زائل عنک» .
الثالث: قد یؤکد الخبر لشرف الحکم و تقویته، مع أنه لیس فیه تردّد و لا إنکار، کقولک فی افتتاح کلام: إنّ أفضل ما نطق به اللّسان کذا (2).
[شماره صفحه واقعی : 58]
1) و فائدة التنزیل وجوب زیادة التأکید قوة و ضعفا، لأنه نزل المتردد منزلة المنکر، فیعطی حکمه حینئذ و هکذا تفهم فی عکسه و هو تنزیل المنکر منزلة المتردد فی استحسان التوکید له. و اعلم أنه إذا التبس إخراج الکلام علی خلاف مقتضی الظاهر بإخراجه علی مقتضی الظاهر یحتاج إلی قرینة تعین المقصود أو ترجحه، فإن لم توجد قرینة صح حمل الکلام علی کل من الأمرین، و ذلک کجعل السائل کالخالی، و جعل المتردد کالمنکر، فإن وجدت قرینة عمل بها، و الأصح الحکم بأحدهما.
2) من مزایا اللغة العربیة دقة التصرف فی التعبیر، و اختلاف الأسالیب باختلاف المقاصد و الأغراض، فمن العیب الفاضح عند ذوی المعرفة بها «الاطناب» إذا لم تکن هناک حاجة إلیه «و الإیجاز و الاختصار» حیث تطلب الزیادة، و قد تخفی دقائق تراکیبها علی الخاصة بله العامة، فقد أشکل أمرها علی بعض ذوی الفطنة من نابتة القرن الثالث: إبان زهو اللغة و نضرة شبابها، یرشدک إلی ذلک ما رواه الثقاة من أن المتفلسف الکندی: رکب إلی أبی العباس المبرد و قال له: إنی لأجد فی کلام العرب حشوا، فقال أبو العباس فی أی موضع وجدت ذلک؟ فقال: أجد العرب یقولون عبد اللّه قائم. ثم یقولون: إن عبد اللّه قائم، ثم یقولون، إن عبد اللّه لقائم، فالألفاظ متکررة، و المعنی واحد، فقال أبو العباس بل المعانی مختلفة لاختلاف الألفاظ، فالأول إخبار عن قیامه، و الثانی جواب عن سؤال سائل، و الثالث جواب عن إنکار منکر قیامه؛ فقد تکررت الألفاظ لتکرر المعانی. فما أحار المتفلسف جوابا. و من هذا: نعلم أن العرب لاحظت أن یکون الکلام بمقدار الحاجة. لا أزید و إلا کان عبثا، و لا أنقص و لا أخل بالغرض، و هو الإفصاح و البیان.
بیّن أغراض الخبر و المقاصد منه فیما یأتی:
1- قومی هم قتلوا أمیم أخی فإذا رمیت یصیبنی سهمی (1)[الکامل]
2- قد کنت عدّتی التی أسطو بها و یدی إذا اشتدّ الزمان و ساعدی (2)[الکامل]
3- أبا المسک أرجو منک نصرا علی العدی و آمل عزا یخضب البیض بالدم (3)[الطویل]
4- کفی بجسمی نحولا أننی رجل لو لا مخاطبتی إیاک لم ترنی (4)[البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 59]
أحص المؤکدات فی العبارات التالیة، و بیّن ضروب الخبر الثلاثة:
1- ألا فی سبیل المجد ما أنا فاعل عفاف و إقدام و حزم و نائل [الطویل]
2- و إنّ امرأ قد سار خمسین حجّة إلی منهل من ورده لقریب [الطویل]
3- لیس الصّدیق بمن یعیرک ظاهرا متبسّما عن باطن متجهم [الکامل]
4-قال تعالی: لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ [یونس:22].
5-قال تعالی: وَ جَعَلْنٰا نَوْمَکُمْ سُبٰاتاً وَ جَعَلْنَا اَللَّیْلَ لِبٰاساً وَ جَعَلْنَا اَلنَّهٰارَ مَعٰاشاً. [النبأ:9-11]
6- أمّا الفراق فإنه ما أعهد هو توأمی، لو أنّ بینا یولد [الکامل]
7- و إنّ الذی بینی و بین بنی أبی و بین بنی عمّی لمختلف جدا (1)[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 60]
1) *) الرقم المؤکدات 1 ألا (أداة استفتاح و تنبیه) 2 إن، قد، اللام فی (لقریب) 3 الباء الزائدة فی (بمن) 4 لام القسم، لام التوکید، نون التوکید 5 تکرار جعلنا 6 أما، إن، أن 7 أن، لام الابتداء ضرب الخبر طلبی إنکاری لزیادة المؤکدات علی واحد طلبی إنکاری طلبی طلبی لأن کل مؤکدة فی جملة إنکاری لزیادة المؤکدات علی واحد
8- إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ [یس:14]
9- و إنّی لصبّار علی ما ینوبنی و حسبک أن اللّه أثنی علی الصبر [الطویل]
10- و إنّی لقوّال لذی البثّ مرحبا و أهلا إذا ما جاء من غیر مرصد (1)[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 61]
1) *) 8 لما روی القرآن قصة رسل عیسی الذین أرسلهم إلی قومه فأنکروا رسالتهم قال لهم الرسل إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ فألقوا إلیهم الکلام مؤکدا بمؤکدین، فکذبوا فقالوا لهم: إِنّٰا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ مؤکدین لهم القول بمؤکد ثالث، فجحدوا، فقالوا لهم: رَبُّنٰا یَعْلَمُ إِنّٰا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ فزادوا مؤکدا رابعا و هو القسم.
1-الجملة الفعلیة: ما ترکبت من فعل و فاعل، أو من فعل و نائب فاعل؛ و هی: موضوعة لإفادة التّجدّد و الحدوث فی زمن معیّن مع الاختصار (1)نحو: یعیش البخیل عیشة الفقراء، و یحاسب فی الآخرة حساب الأغنیاء. و نحو: اشرقت الشمس و قد ولی الظّلام هاربا. فلا یستفاد من ذلک إلاّ ثبوت الإشراق للشمس، و ذهاب الظّلام فی الزّمان الماضی.
و قد تفید الجملة الفعلیة الاستمرار التجدّدی شیئا فشیئا بحسب المقام، و بمعونة القرائن، لا بحسب الوضع (2)، بشرط أن یکون الفعل مضارعا نحو قول المتنبی: [الطویل].
تدبّر شرق الأرض و الغرب کفه
و لیس لها یوما عن المجد شاغل
فقرینة المدح تدلّ علی أن تدبیر الممالک دیدنه، و شأنه المستمر الذی لا یحید عنه. و یتجدد آنا، فآنا.
ب-و الجملة الاسمیة: هی ما ترکبت من مبتدأ و خبر، و هی تفید بأصل وضعها ثبوت شیء لشیء (3)لیس غیر، بدون نظر إلی تجدّد و لا استمرار، نحو: الأرض متحرکة، فلا
[شماره صفحه واقعی : 62]
1) و ذلک أن الفعل دال بصیغته علی أحد الأزمنة الثلاثة بدون احتیاج لقرینة بخلاف الاسم: فإنه یدل علی الزمن بقرینة ذکر لفظه: الآن، أو أمس، أو غدا.
2) و ذلک نظیر الاستمرار الثبوتی فی الجملة الاسمیة نحو لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ اَلْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ أی لو استمر علی إطاعتکم وقتا فوقتا لحصل لکم عنت و مشقة.
3) فالجملة الاسمیة موضوعة لمجرد ثبوت المسند للمسند إلیه. قال الشیخ عبد القاهر: موضوع الاسم علی أن یثبت به الشیء للشیء من غیر اقتضاء أنه یتجدد و یحدث شیئا فشیئا: فلا تعرض فی نحو: زید منطلق، لأکثر من إثبات الانطلاق له فعلا، کما فی زید طویل و عمرو قصیر، أی أن ثبوت الطول و القصر هو بأصل الوضع، و أما استفادة الدوام فمن الملازمة فی هذین الوصفین، و حینئذ فالتمثیل للنفی.
یستفاد منها سوی ثبوت الحرکة للأرض، بدون نظر إلی تجدد ذلک و لا حدوثه.
و قد تخرج الجملة الاسمیة عن هذا الأصل، و تفید الدوام و الاستمرار بحسب القرائن: إذا لم یکن فی خبرها فعل مضارع: و ذلک بأن یکون الحدیث فی مقام المدح، أو معرض الذّم کقوله تعالی: وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ [القلم:4]فسیاق الکلام فی معرض المدح دال علی إرادة الاستمرار مع الثبوت، و منه قول النضر بن جؤبة یتمدح بالغنی و الکرم: [البسیط].
لا یألف الدرهم المضروب صرّتنا
لکن یمر علیها و هو منطلق
یرید أن دراهمه لا ثبات لها فی الصرة و لا بقاء، فهی دائما تنطلق منها، و تمرق مروق السهام من قسیتها، لتوزع علی المعوزین و أرباب الحاجات.
و اعلم أن الجملة الاسمیة لا تفید الثبوت بأصل وضعها، و لا الاستمرار بالقرائن، إلا إذا کان خبرها مفردا نحو: الوطن عزیز. أو کان خبرها جملة اسمیة نحو: الوطن هو سعادتی. أما إذا کان خبرها فعلا فإنها تکون کالجملة الفعلیة فی إفادة التجدد و الحدوث فی زمن مخصوص، نحو: الوطن یسعد بأبنائه، و نحو: [المتقارب].
نروح و نغدو لحاجاتنا
و حاجة من عاش لا تنقضی
[شماره صفحه واقعی : 63]
ما هو علم المعانی؟ ما هو الإسناد؟ ما هی مواضع المسند و المسند إلیه؟ ما المراد بصدق الخبر و کذبه؟ ما الفرق بین النسبة الکلامیة و النسبة الخارجیة؟ ما هو الأصل فی إلقاء الخبر؟ ما هی الأغرض الأخری التی یلقی إلیها الخبر؟ ما هی أضرب الخبر؟ ما هی أدوات التوکید؟ لماذا یعدل عن مقتضی الظاهر؟ إلی کم ینقسم الخبر؟ لأی شیء وضعت الجملة الاسمیة و الفعلیة؟ هل تفید الجملة الفعلیة و الاسمیة غیر ما وضعتا لأجله؟
بیّن فائدة التعبیر بالجملة الاسمیة أو الفعلیة فی التراکیب الآتیة:
1-قال تعالی: یَمْحُوا اَللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ اَلْکِتٰابِ [الرعد:39].
2- نروح و نغدو لحاجاتنا و حاجة من عاش لا تنقضی [المتقارب]
3- و علی إثرهم تساقط نفسی حسرات و ذکرهم لی سقام (1)[الخفیف]
[شماره صفحه واقعی : 64]
1) *)
الإنشاء لغة: الإیجاد، و اصطلاحا: کلام لا یحتمل صدقا و لا کذبا لذاته (1)، نحو اغفر- و ارحم، فلا ینسب إلی قائله صدق-أو کذب. و إن شئت فقل فی تعریف الإنشاء: هو ما لا یحصل مضمونه و لا یتحقق إلا إذا تلفظت به. فطلب الفعل فی: افعل، و طلب الکف فی لا تفعل، و طلب المحبوب فی: التّمنّی، و طلب الفهم فی: الاستفهام، و طلب الإقبال فی النّداء، کل ذلک ما حصل إلا بنفس الصّیغ المتلفظ بها.
و ینقسم الإنشاء إلی نوعین: إنشاء طلبی، و إنشاء غیر طلبی.
فالإنشاء غیر الطلبی: ما لا یستدعی مطلوبا غیر حاصل وقت الطلب، و یکون: بصیغ المدح، و الذّم، و صیغ العقود، و القسم، و التّعجّب و الرّجاء، و یکون بربّ و لعلّ، و کم الخبریة.
1-أما المدح و الذم فیکونان: بنعم و بئس، و ما جری مجراهما. نحو حبّذا و لا حبّذا؛ و الأفعال المحوّلة إلی فعل نحو طاب علیّ نفسا و خبث بکر أصلا.
2-و أما العقود: فتکون بالماضی کثیرا، نحو بعت و اشتریت و وهبت، و بغیره قلیلا، نحو عبدی حرّ لوجه اللّه تعالی.
[شماره صفحه واقعی : 65]
1) أی بقطع النظر عما یستلزمه الإنشاء فإنّ «اغفر» یستلزم خبرا و هو أنا طالب المغفرة منک، و کذا لا تکسل، یستلزم خبرا، و هو أنا طالب عدم کسلک، لکن کل هذا لیس لذاته.
3-و أما القسم: فیکون: بالواو، و الباء، و التاء، و بغیرها نحو: لعمرک ما فعلت کذا.
4-و أما التّعجب: فیکون قیاسا بصیغتین، ما أفعله، و أفعل به و سماعا بغیرهما، نحو: للّه درّه عالما، کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ [البقرة:28].
5-و أما الرّجاء: فیکون: بعسی، و حری، و اخلولق، نحو: عسی اللّه أن یأتی بالفتح.
و اعلم أنّ الإنشاء غیر الطلبی لا تبحث عنه علماء البلاغة، لأن أکثر صیغه فی الأصل أخبار نقلت إلی الإنشاء. و إنما المبحوث عنه فی علم المعانی هو: الإنشاء الطّلبی: لما یمتاز به من لطائف بلاغیّة.
إذن یتضح أن الإنشاء الطلبی هو الذی یستدعی مطلوبا (1)غیر حاصل (2)فی اعتقاد المتکلم وقت الطّلب. و أنواعه خمسة: الأمر، و النّهی و الاستفهام، و الّتمنی، و النداء (3). و فی هذا الباب خمسة مباحث.
[شماره صفحه واقعی : 66]
1) اعلم أنه إذا کان المطلوب غیر متوقع کان الطلب (تمنیا) و إن کان متوقعا فأما حصول صورة أمر فی الذهن فهو (الاستفهام) و أما حصوله فی الخارج فإن کان ذلک الأمر انتفاء فعل، فهو (النهی) و إن کان ثبوته: فأما بأحد حروف (النداء) فهو النداء، و أما بغیرها فهو (الأمر) . و بهذا تعلم أن الطلب هنا منحصر فی هذه الأنواع الخمسة لاختصاصها بکثیر من اللطائف البلاغیة.
2) أی لأنه لا یلیق طلب الحاصل، فلو استعمل صیغ الطلب لمطلوب حاصل امتنع إجراؤها علی معانیها الحقیقیة، و یتولد من تلک الصیغ ما یناسب المقام، کطلب دوام الإیمان و التقوی فی قوله تعالی: یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ، و هلم جرا.
3) و یکون الإنشاء الطلبی أیضا، بالعرض و التحضیض، و لکن لم یتعرض لهما البیانیون لأنهما مولدان علی الأصح من الاستفهام و التمنی، فالأول من الهمزة مع لا النافیة فی «ألا» و الثانی من هل و لو للتمنی مع لا و ما الزائدتین فی «هلا و ألا» بقلب الهاء همزة. و کذا: لو لا و لو ما، و اعلم أن الإنشاء الطلبی نوعان، الأول ما یدل علی معنی الطلب بلفظه و یکون بالخمسة المذکورة. و الثانی: ما یدل علی الطلب بغیر لفظه کالدعاء.
الأمر: هو طلب الفعل من المخاطب: علی وجه الاستعلاء (1)مع الإلزام، و له أربع صیغ:
1-فعل الأمر کقوله تعالی: یٰا یَحْییٰ خُذِ اَلْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ [مریم:12].
2-و المضارع المجزوم بلام الأمر کقوله سبحانه و تعالی: لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ [الطلاق:7].
3-و اسم فعل الأمر نحو: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اِهْتَدَیْتُمْ [المائدة:105].
4-و المصدر النائب عن فعل الأمر، نحو: سعیا فی سبیل الخیر.
و قد تخرج صیغ الأمر عن معناها الأصلی و هو «الإیجاب و الإلزام» إلی معان أخری: تستفاد من سیاق الکلام، و قرائن الأحوال.
1-کالدعاء: فی قوله تعالی: رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ [النمل:19 و الأحقاف:15].
2-و الالتماس: کقولک لمن یساویک: أعطنی القلم أیها الأخ.
3-و الإرشاد: کقوله تعالی: إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ، وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ [البقرة:282].
4-و التهدید: کقوله تعالی: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ، إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ [فصلت:40].
5-و التعجیز: کقوله تعالی: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [البقرة:23].
[شماره صفحه واقعی : 67]
1) بأن یعد الآمر نفسه عالیا لمن هو أقل منه شأنا، سواء أکان عالیا فی الواقع أو لا. و لهذا نسب إلی سوء الأدب إن لم یکن عالیا. و ذهب بعض إلی أن لا یشترط هذا، و الأشبه أن الصدور من المستتر یفید إیجابا فی الأمر، و تحریما فی النهی، و اعلم أن الأمر للطلب مطلقا، و الفور و التراخی من القرائن، و لا یوجب الاستمرار و التکرار فی الأصح، و قیل ظاهره الفور کالنداء و الاستفهام إلا بقرینة، و هو ما اختاره السکاکی، و اعلم أیضا أن الأمر یکون استعلاء مع الأدنی، و دعاء مع الأعلی، و التماسا مع النظیر.
6-و الإباحة: کقوله تعالی: وَ کُلُوا وَ اِشْرَبُوا حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ اَلْخَیْطُ اَلْأَبْیَضُ مِنَ اَلْخَیْطِ اَلْأَسْوَدِ مِنَ اَلْفَجْرِ [البقرة:187].
و نحو: اجلس کما تشاء.
7-و التسویة: نحو قوله تعالی: فَاصْبِرُوا أَوْ لاٰ تَصْبِرُوا [الطور:16].
8-و الإکرام: کقوله تعالی: اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ [الحجر:46].
9-و الامتنان: کقوله تعالی: فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اَللّٰهُ [النحل:114].
10-و الإهانة: کقوله تعالی: کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً [الإسراء:50].
11-و الدّوام: کقوله تعالی: اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ [الفاتحة:6].
12-و التمنی: کقول امریء القیس: [البحر الطویل]
ألا أیها اللیل الطویل ألا انجلی
بصبح و ما الإصباح منک بأمثل
13-و الاعتبار: اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ [الأنعام:99].
14-و الإذن: کقولک لمن طرق الباب: ادخل.
15-و التکوین: کقوله تعالی: کُنْ فَیَکُونُ [البقرة:117، الأنعام:73، النحل:40]
16-و التخییر: نحو: تزوّج هندا أو أختها.
17-و التأدیب: نحو: کل ممّا یلیک.
18-و التّعجب: کقوله تعالی: اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ اَلْأَمْثٰالَ [الإسراء:48].
19-و التسخیر: کقوله تعالی: کُونُوا قِرَدَةً خٰاسِئِینَ
20-و الاخبار: کقوله صلّی اللّه علیه و آله: من کذب علیّ متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار، اذا المراد: یتبوأ مقعده.
[شماره صفحه واقعی : 68]
بیّن ما یراد من صیغ الأمر فی التراکیب الآتیة:
1- خُذِ اَلْعَفْوَ، وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ، وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجٰاهِلِینَ [الأعراف:199].
2-أسیئی بنا أو اأحسنی لا ملومة
لدینا و لا مقلیّة إن تقلّت
3-یا لیل طل یا نوم زل
یا صبح قف لا تطلع
4-عش ما بدا لک سالما
فی ظلّ شاهقة القصور
5- وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اِجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ [الملک:13].
6-ترفّق أیها المولی علیهم
فإنّ الرّفق بالجانی عتاب
7-أری العنقاء تکبر أن تصادا
فعاند من تطیق له عنادا
8-خلیلیّ هبّا طالما قد رقدتما
أجدّکما لا تقضیان کراکما
9-أرینی جوادا مات هزلا لعلّنی
أری ما ترین أو بخیلا مخلّدا
10-قال تعالی: قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (1)[البقرة:111].
[شماره صفحه واقعی : 69]
1) *)
النّهی: هو طلب الکفّ عن الشیء علی وجه الاستعلاء (1)مع الإلزام، و له صیغة واحدة، و هی المضارع المقرون بلا الناهیة: کقوله تعالی: وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا [الأعراف:85] وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً [الحجرات:12].
و قد تخرج هذه الصّیغة عن أصل معناها إلی معان أخر، تستفاد من سیاق الکلام و قرائن الأحوال.
1-کالدّعاء: نحو قوله تعالی: رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا [البقرة:286].
2-و الالتماس: کقولک لمن یساویک: أیها الأخ لا تتوان.
3-و الإرشاد: کقوله تعالی: لاٰ تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیٰاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ [المائدة:101].
4-و الدوام: کقوله تعالی: وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ اَلظّٰالِمُونَ [ابراهیم:42].
5-و بیان العاقبة: نحو قوله تعالی: وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ
[آل عمران:169].
6-و التیئیس: نحو قوله تعالی: لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ [التوبة:66].
7-و التّمنّی: نحو یا لیلة الأنس لا تنقضی. و کقوله: [الکامل]
یا لیل طل یا نوم زل
یا صبح قف لا تطلع
[شماره صفحه واقعی : 70]
1) اعلم: أن النهی طلب الکف عن الشیء، ممن هو أقل شأنا من المتکلم، و هو حقیقة فی التحریم: کما علیه الجمهور، فمتی وردت صیغة النهی أفادت الحظر و التحریم علی الفور. و اعلم: أن النهی کالأمر، فیکون استعلاء مع الأدنی، و دعاء مع الأعلی، و التماسا مع النظیر.
8-و التهدید: کقولک لخادمک: لا تطع أمری.
9-و الکراهة: نحو لا تلتفت و أنت فی الصلاة.
10-و التّوبیخ: نحو لا تنه عن خلق و تأتی مثله.
11-و الائتناس: نحو لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اَللّٰهَ مَعَنٰا [التوبة:40].
12-و التّحقیر: کقوله: [البسیط]
لا تطلب المجد إنّ المجد سلمه
صعب، و عش مستریحا ناعم البال
و کقوله: [البسیط]
دع المکارم لا ترحل لبغیتها
و اقعد فإنک أنت الطاعم الکاسی
اذکر ما یرد من صیغ النهی الآتیة:
1- وَ لاٰ تَلْبِسُوا اَلْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا اَلْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [البقرة:42].
2-فلا تلزمنّ الناس غیر طباعهم
فتتعب من طول العتاب و یتعبوا
و لا تغترر منهم بحسن بشاشة
فأکثر إیماض البوارق خلب
[الکامل]
3-فلا تهج إن کنت ذا إربة
حرب أخی التّجربة العاقل
[السریع]
4- لاٰ تَعْتَذِرُوا اَلْیَوْمَ [التحریم:7].
5-لا تحسب المجد تمرا أنت آکله
لن تبلغ المجد حتی تلعق الصبرا
[البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 71]
6-لا تحتجب عن العیون أیّها القمر
7-لا تعرضنّ لجعفر متشبّها
بندی یدیه فلست من أنداده
[الکامل]
8-لا تیأسوا أن تستردّوا مجدکم
فلربّ مغلوب هوی ثمّ ارتقی
[الکامل]
و لا تجلس إلی أهل الدّنایا
فإنّ خلائق السّفهاء تعدی (1)
[الوافر]
[شماره صفحه واقعی : 72]
1) *)
الاستفهام: هو طلب العلم بشیء لم یکن معلوما من قبل. و ذلک بأداة من إحدی أدواته الآتیة؛ و هی:
الهمزة، و هل، و ما، و متی، و أیّان، و کیف، و أین، و أنّی، و کم، و أیّ.
و تنقسم بحسب الطلب إلی ثلاثة أقسام:
أ-ما یطلب به التّصوّر تارة، و التصدیق تارة أخری، و هو: الهمزة.
ب-و ما یطلب به التصدیق فقط، و هو: هل.
ج-و ما یطلب به التّصوّر فقط، و هو بقیّة ألفاظ الاستفهام.
یطلب بالهمزة أحد أمرین: تصوّر، أو تصدیق؛ .
أ-فالتّصور: هو إدراک المفرد (1)، نحو: «أعلیّ مسافر أم سعید» تعتقد أنّ السّفر حصل
[شماره صفحه واقعی : 73]
1) أی إدراک عدم وقوع النسبة و ذلک کإدراک الموضوع وحده، أو المحمول وحده، أو هما معا، أو ذات النسبة التی هی مورد الإیجاب و السلب. فالاستفهام عن التصور یکون عند التردد فی تعیین أحد الشیئین، أی یتردد المتکلم فی تعیین أحد أمرین، تذکر بینهما أم المتصلة المعادلة، و قد تحذف هی و ما بعدها اکتفاء بما قبلها، و لا یلی الهمزة غیر المستفهم عنه. و المفرد کما یکون اسما یکون فعلا: نحو أتنتهی عند هذا الحد أم تتمادی؟ و الاستفهام عن التصدیق یکون عن نسبة تردد الذهن فیها بین ثبوتها و نفیها و حینئذ للهمزة استعمالان، فتارة یطلب بها معرفة مفرد، و تارة یطلب بها معرفة نسبة، و تسمی معرفة المفرد تصورا. و معرفة النسبة تصدیقا، و اعلم أن کل همزة استفهام تستعمل فی معناها أو فی غیره إن ولیها الفعل کان هو المقصود بمعناها و إن ولیها الاسم کان هو المراد المقصود، فإن قلت اسافر الأمیر؟ کان الشک فی السفر، و إذا قلت أسعد سافر؟ کان السفر مفروضا.
من
أحدهما، و لکن تطلب تعیینه. و لذا یجاب فیه بالتّعیین، فیقال: سعید مثلا.
و حکم الهمزة التی لطلب التّصور؛ أن یلیها المسؤول عنه بها، سواء أکان:
1-مسندا إلیه، نحو: أ أنت فعلت هذا أم یوسف؟
2-أم مسندا، نحو: أراغب أنت عن الأمر أم راغب فیه؟
3-أم مفعولا، نحو: إیای تقصد أم سعیدا؟ فالاصل: أ إیای.
4-أم حالا، نحو: أراکبا حضرت أم ماشیا؟
5-أم ظرفا، نحو: أیوم الخمیس قدمت أم یوم الجمعة؟
و یذکر المسؤول عنه فی التّصور بعد الهمزة: و یکون له معادل یذکر بعد أم غالبا: و تسمی متّصلة.
و قد یستغنی عن ذکر المعادل نحو: أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هٰذٰا بِآلِهَتِنٰا یٰا إِبْرٰاهِیمُ؟ [الأنبیاء:62]
ب-و التصدیق: هو إدراک وقوع نسبة تامة بین المسند و المسند إلیه، أو عدم وقوعها (1)بحیث یکون المتکلم خالی الذهن ممّا استفهم عنه فی جملته مصدّقا للجواب إثباتا بنعم أو نفیا بلا.
و همزة الاستفهام تدلّ علی التصدیق إذا أرید بها النسبة. و یکثر التصدیق فی الجمل الفعلیة کقولک: أحضر الأمیر؟ (2). تستفهم عن ثبوت النسبة و نفیها و فی هذه الحالة یجاب بلفظة: نعم أو لا. و یقلّ التصدیق فی الجمل الاسمیة نحو: أعلیّ مسافر؟
[شماره صفحه واقعی : 74]
1) أی إدراک موافقتها لما فی الواقع أو عدم موافقتها له، و اعلم أن إدراک وقوع النسبة أو عدم وقوعها کما یسمی تصدیقا، یسمی: حکما، أو إسنادا. أو إیقاعا و انتزاعا، أو إیجابا و سلبا.
2) أی فقد تصورت الحضور و الأمیر و النسبة بینهما، و سألت عن وقوع النسبة بینهما، هل هو محقق خارجا أو لا، فإذا قیل حضر، حصل التصدیق و کذا یقال فیما بعده. فالمسؤول عنه فی التصدیق نسبة یتردد الذهن فی ثبوتها و نفیها، کما سبق توضیحه.
و یمتنع أن یذکر مع همزة التصدیق معادل کما مثّل. فإن جاءت أم بعدها قدّرت منقطعة (1)و تکون بمعنی (بل) :
و لست أبالی بعد فقدی مالکا
أموتی ناء أم هو الآن واقع
[الطویل]
و نحو: [الکامل]
هل یسمعنّ النّضر إن نادیته
أم کیف یسمع میت لا ینطق؟
یطلب بها التصدیق فقط، أی معرفة وقوع النسبة. أو عدم وقوعها لا غیر، نحو هل حافظ المصریّون علی مجد أسلافهم؟
و لأجل اختصاصها بطلب التصدیق لا یذکر معها المعادل بعد أم المتصلة، فلذا.
أ-امتنع هل سعد قام أم سعید؟ لأنّ وقوع المفرد و هو سعید بعد أم الواقعة فی حیز الاستفهام دلیل علی أنّ أم متصلة. و هی لطلب تعیین أحد الأمرین، و لا بد حینئذ أن یعلم بها أولا أصل الحکم. و هل لا یناسبها ذلک، لأنها لطلب الحکم فقط، فالحکم فیها غیر معلوم، و إلاّ لم یستفهم عنه بها، و حینئذ یؤدّی الجمع بین هل و أم إلی التناقض. لأنّ هل تفید أن السّائل جاهل بالحکم لأنها لطلبه. و أم المتصلة: تفید أنّ السّائل عالم به، و إنما یطلب تعیین أحد الأمرین-فإن جاءت أم کذلک، کانت منقطعة بمعنی بل التی تفید الإضراب نحو: هل جاء صدیقک أم عدوک.
[شماره صفحه واقعی : 75]
1) أی: و لا بد من وقوع الجملة بعد أم المنقطعة. فإن وقع بعدها مفرد قدر بجملة نحو أحضر الأمیر أم جیشه، أی بل حضر جیشه. و اعلم أنه تلخص مما تقدم أن همزة التصور إن جاء بعدها «أم» تکون متصلة. و أن همزة التصدیق أو هل: إن جاء بعدهما «أم» قدرت منقطعة و تکون بمعنی بل.
ب-و قبح استعمال هل فی ترکیب هو مظنّة للعلم بحصول أصل النّسبة، و هو ما یتقدّم فیه المعمول علی الفعل، نحو هل خلیلا أکرمت، فتقدیم المعمول علی الفعل یقتضی غالبا حصول العلم للمتکلم. و تکون هل لطلب حصول الحاصل و هو عبث.
الأوّل: هل کالسّین و سوف تخلّص المضارع للاستقبال.
فلا یقال: هل تصدق؟ جوابا لمن قال أحبّک الآن، بل تقول له: أتصدق؟ و لأجل اختصاصها بالتصدیق، و تخلیصها المضارع للاستقبال قوی اتّصالها بالفعل لفظا أو تقدیرا نحو هل یجیء علیّ أو هل علیّ یجی؟
فإن عدل عن الفعل إلی الاسم لإبراز ما یحصل فی صورة الحاصل دلالة علی کمال العنایة بحصوله کان هذا العدول أبلغ فی إفادة المقصود کقوله تعالی: فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ [الأنبیاء:80]فهذا التّرکیب أدل علی طلب الشکر من قولک، هل تشکرون، و ذلک لأنّ الفعل لازم بعد هل و العدول عنه یدلّ علی قوّة الدّاعی لذلک لما ذکر.
الثانی: هل نوعان: بسیطة و مرکبة.
أ-فالبسیطة هی التی یستفهم بها عن وجود شیء فی نفسه، أو عدم وجوده، نحو هل العنقاء (1)موجودة و نحو: هل الخلّ الوفیّ موجود.
ب-و المرکبة هی التی یستفهم بها عن وجود شیء لشیء و عدم وجوده له نحو هل المریخ مسکون؟ هل النّبات حسّاس؟
[شماره صفحه واقعی : 76]
1) حکی الزمخشری فی (ربیع الأبرار) أن العنقاء کانت طائرا و کان فیها من کل شیء من الألوان و کانت فی زمن أصحاب الرأس تأتی إلی أطفالهم. صغارهم فتخطفهم و تغرب بهم نحو الجبل فتأکلهم، فشکوا ذلک إلی نبیهم (صالح) علیه السّلام فدعا اللّه علیها فأهلکها و قطع عقبها و نسلها فسمیت (عنقاء مغرب) لذلک.
الثالث: هل لا تدخل علی:
1-المنفی (1)فلا یقال: هل لا یفهم علیّ
2-و لا علی المضارع الذی هو الحال فلا یقال: هل تحتقر علیا و هو شجاع
3-و لا علی إنّ فلا یقال: هل إنّ الأمیر مسافر
4-و لا علی الشّرط فلا یقال: هل إذا زرتک تکرمنی
5-و لا علی حرف العطف (2)فلا یقال: هل فیتقدم أو هل ثمّ یتقدم
6-و لا علی اسم بعده فعل فلا یقال: هل بشرا منّا واحدا نتّبعه
بخلاف الهمزة فإنها تدخل علی جمیع ما ذکر.
و اعلم: أنّ الهمزة و هل یسأل بهما عمّا بعدهما، لأنهما حرفان لیس لهما معنی مستقلّ.
الرابع: بقیّة أدوات الاستفهام موضوعة (للتصوّر) فقط، فیسأل بها عن معناها و هی: ما، و متی، و أیّان، و کیف، و أین، و أنّی، و کم، و أیّ.
و لهذا یکون الجواب معها بتعیین المسؤول عنه.
ما: موضوعة للاستفهام عن أفراد غیر العقلاء، و یطلب بها:
أ-إیضاح الاسم: نحو ما العسجد؟ فیقال فی الجواب: إنه ذهب.
ب-أو یطلب بها بیان حقیقة المسمّی: نحو: ما الشمس؟ فیجاب بأنه کوکب نهاریّ.
ج-أو یطلب بها بیان الصفة نحو: ما خلیل؟ -و جوابه طویل أو قصیر: مثلا.
[شماره صفحه واقعی : 77]
1) أی لأن هل فی الأصل بمعنی قد، و هی لا تدخل علی المنفی، فلا یقال قد لا یقوم خلیل، فحینئذ هی مخصوصة بدخولها علی النسب المثبته، سواء أکانت جملا فعلیة أو اسمیة. و اعلم أنّ عدم دخولها علی المنفی لا ینافی أنها لطلب التصدیق مطلقا سواء فی الإیجابی و السلبی.
2) أی لا تقع هل قبل الحروف العاطف بل تقع بعده دائما.
و تقع هل البسیطة فی الترتیب العقلی (1)بین ما التی لشرح الاسم، و ما التی للحقیقة. فمن یجهل معنی البشر مثلا یسأل أولا بما عن شرحه: فیجاب بإنسان، ثم بهل البسیطة عن وجوده، فیجاب بنعم. ثم بما عن حقیقته، فیجاب بحیوان ناطق.
و من موضوعة للاستفهام، و یطلب بها تعیین أفراد العقلاء، نحو: من فتح مصر؟ و نحو: من شیّد الهرم الأکبر؟ و نحو: من شیّد القناطر الخیریّة؟
متی: موضوعة للاستفهام، و یطلب بها تعیین الزّمان، سواء أکان ماضیا أو مستقبلا، نحو متی تولی الامامة علیّ علیه السّلام؟ و متی نحظی بالحرّیة.
و أیّان: موضوعة للاستفهام، و یطلب بها تعیین الزّمان المستقبل خاصة و تکون فی موضع التهویل و التفخیم دون غیره، کقوله تعالی: یَسْئَلُ أَیّٰانَ یَوْمُ اَلْقِیٰامَةِ (2)[القیامة:6].
کیف: موضوعة للاستفهام، و یطلب بها تعیین الحال: کقوله تعالی: فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ [النساء:41]. و کقوله: [الطویل]
و کیف أخاف الفقر أو أحرم الغنی
و رأی أمیر المؤمنین جمیل
و أین: موضوعة للاستفهام، و یطلب بها تعیین المکان نحو: أین شرکاؤکم.
و أنّی: موضوعة للاستفهام-و تأتی لمعان کثیرة.
1-فتکون بمعنی کیف، کقوله تعالی: أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اَللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا [البقرة:259].
2-و تکون بمعنی من أین، کقوله تعالی: یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا [آل عمران:37].
[شماره صفحه واقعی : 78]
3-و تکون بمعنی متی، کقولک: زرنی أنی شئت.
و کم: موضوعة للاستفهام: و یطلب بها تعیین عدد مبهم، کقوله تعالی: کَمْ لَبِثْتُمْ [الکهف:19].
و أیّ: موضوعة للاستفهام، و یطلب بها تمییز أحد المتشارکین فی أمر یعمّهما، کقوله تعالی: أَیُّ اَلْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً [مریم:73]و یسأل بها عن الزمان و المکان، و الحال، و العدد، و العاقل؛ و غیره علی حسب ما تضاف إلیه أی. و لذا تأخذ أی معناها ممّا تضاف إلیه. فإن أضیفت إلی ما تفیده «ما» أخذت حکمها. و إن أضیفت إلی ما تفیده «متی، أو کیف أو غیرهما من الأدوات السابقة» أخذت معناها.
و قد تخرج ألفاظ الاستفهام عن معناها الأصلی و هو طلب العلم بمجهول، فیستفهم بها عن الشیء مع العلم به لأغراض أخری: تفهم من سیاق الکلام و دلالته-و من أهمّ ذلک.
1-الأمر، کقوله تعالی: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [المائدة:91]أی: انتهوا.
2-و النهی، کقوله تعالی: أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ (1)[التوبة:13].
3-و التّسویة، کقوله تعالی: سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ [البقرة:6].
4-و النفی، کقوله تعالی: هَلْ جَزٰاءُ اَلْإِحْسٰانِ إِلاَّ اَلْإِحْسٰانُ (2)[الرحمن:60].
5-و الإنکار (3)، کقوله تعالی: أَ غَیْرَ اَللّٰهِ تَدْعُونَ [الأنعام:40].
[شماره صفحه واقعی : 79]
1) أی: لا تخشوهم فاللّه أحق أن تخشوه.
2) أی ما جزاء الإحسان إلا الإحسان.
3) اعلم أن الإنکار إذا وقع فی الاثبات یجعله نفیا، کقوله تعالی: أَ فِی اَللّٰهِ شَکٌّ؟ أی لا شک فیه، و إذا وقع فی النفی یجعله إثباتا، نحو قوله تعالی: أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً أی: قد وجدناک. و بیان ذلک: أن إنکار الاثبات و النفی نفی لهما. و نفی الإثبات نفی، و نفی النفی إثبات. ثم الإنکار قد یکون للتکذیب، نحو أیحسب الإنسان أن یترک سدی. و قد یکون للتوبیخ و اللوم علی ما وقع. نحو: أتعبدون ما تنحتون. و هذه الآیة من کلام إبراهیم علیه السّلام لقومه، حینما رآهم یعبدون الأصنام من الحجارة.
6-و التّشویق، کقوله تعالی: هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ [الصف:10].
7-و الاستئناس، کقوله تعالی: وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ [طه:17].
8-و التّقریر (1)، کقوله تعالی: أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ [الشرح:1].
9-و التهویل، کقوله تعالی: اَلْحَاقَّةُ مَا اَلْحَاقَّةُ وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا اَلْحَاقَّةُ [الحاقة:3].
10-و الاستبعاد، کقوله تعالی: أَنّٰی لَهُمُ اَلذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ [الدخان:13]. و نحو قول الشاعر: [الکامل]
من لی بإنسان إذا أغضبته
و جهلت کان الحلم ردّ جوابه
11-و التعظیم، کقوله تعالی: مَنْ ذَا اَلَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ [البقرة:255].
12-و التحقیر، نحو: أهذا الذی مدحته کثیرا؟ ؟
13-و التعجب، کقوله تعالی: مٰا لِهٰذَا اَلرَّسُولِ یَأْکُلُ اَلطَّعٰامَ وَ یَمْشِی فِی اَلْأَسْوٰاقِ [الفرقان:7] و کقول الشاعر: [الطویل]
خلیلیّ فیما عشتما هل رأیتما
قتیلا بکی من حبّ قاتله قبلی
14-و التهکم، نحو: أعقلک یسوّغ لک أن تفعل کذا.
15-و الوعید، نحو: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ [الفجر:6].
16-و الاستبطاء، کقوله: مَتیٰ نَصْرُ اَللّٰهِ [البقرة:214]و نحو: کم دعوتک.
17-و التنبیه علی الخطأ، کقوله تعالی: أَ تَسْتَبْدِلُونَ اَلَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ [البقرة:61].
18-و التنبیه علی الباطل، کقوله تعالی: أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ اَلصُّمَّ أَوْ تَهْدِی اَلْعُمْیَ [الزخرف:140].
19-و التحسّر: کقول شمس الدین الکوفی: [الکامل]
ما للمنازل أصبحت لا أهلها
أهلی، و لا جیرانها جیرانی
[شماره صفحه واقعی : 80]
1) و یکون غالبا بالهمزة یلیها المقرر به، کقولک (أفعلت هذا) ، إذا أردت أن تقرره بأن الفعل کان منه، و کقولک أ أنت فعلت هذا، أذا أردت أن تقرره بأنه الفاعل، و کقولک أخلیلا ضربت، إذا أردت أن تقرره بأن مضروبه خلیل. و یکون التقریر أحیانا بغیر الهمزة نحو: لمن هذا الکتاب، و کم لی علیک؟
20-و التنبیه علی ضلال الطریق، کقوله تعالی: فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ [التکویر:26]
21-و التکثیر، کقول أبی العلاء المعرّی: [الخفیف]
صاح، هذی قبورنا تملأ الرّحب
فأین القبور من عهد عاد؟ ؟
و اعلم أن کل ما وضع من الأخبار فی صورة الاستفهام فی الأمثلة السابقة و الآتیة تجدّدت له مزیة بلاغیة، زادت المعنی روعة و جمالا.
إذا عرفت هذا، فاعرف أیضا أنه یستعمل کل من: الأمر، و النهی، و الاستفهام فی أغراض أخری، یرجع فی إدراکها إلی الذوق الأدبی، و لا یکون استعمالها فی غیر ما وضعت له؛ إلا لطریقة أدبیة، تجعل لهذا الاستعمال مزیة، یترقی بها الکلام فی درجات البلاغة.
ما هی المعانی التی استعمل فیها الاستفهام فی الأمثلة الآتیة:
1- قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی اَلظُّلُمٰاتُ وَ اَلنُّورُ [الرعد:16].
2- هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اَللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ [فاطر:3].
3- أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ، وَ بِنِعْمَةِ اَللّٰهِ یَکْفُرُونَ [النحل:72].
4- أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ، وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ اَلرَّسُولِ، وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ [التوبة:13].
5- أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اَللّٰهِ، ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ [البقرة:75]
6- أَ فَغَیْرَ دِینِ اَللّٰهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ [آل عمران:83].
7- إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ [البقرة:6].
8- أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ، وَ اِتَّخَذَ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً [الإسراء:40].
[شماره صفحه واقعی : 81]
9- وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ، وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اَللّٰهُ، وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً [النساء:39].
10- مَنْ ذَا اَلَّذِی یُقْرِضُ اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضٰاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ [الحدید:11].
11- أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ، أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ [الملک:22].
12- أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآویٰ، وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدیٰ، وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ [الضحی:6-8].
وضّح الأغراض التی خرج إلیها: الأمر، و النهی، و الاستفهام فی الأمثلة الآتیة:
1-قال أبو الطیب یعاتب رجلا ظنه أنه هجاه، و کان غیره هو الذی هجاه: [الوافر]
أتنکر یابن إسحاق إخائی
و تحسب ماء غیری من إنائی
أ أنطق فیک هجرا بعد علمی
بأنک خیر من تحت السماء
وهبنی قلت هذا الصبح لیل
أیعمی العالمون عن الضّیاء
2-و قال یخاطب سیف الدولة: [الطویل]
أجزنی إذا أنشدت شعرا فإنما
بشعری أتاک المادحون مردّدا
ودع کلّ صوت غیر صوتی فإننی
أنا الصائح المحکیّ و الآخر الصّدی
3-و قال: [الخفیف]
عش عزیزا أو مت و أنت کریم
بین طعن القنا و خفق البنود
و اطلب العزّ فی لظی و ذر الذ
ل و لو کان فی جنان الخلود
4-و قال: [الطویل]
لمن تطلب الدنیا إذا لم ترد بها
سرور محبّ أو إساءة مجرم
5-و قال أبو فراس: [الطویل]
بمن یثق الإنسان فیما ینوبه
و من أین للحر الکریم صحاب
و قد صار هذا الناس إلا أقلّهم
ذئابا علی أجسادهنّ ثیاب
[شماره صفحه واقعی : 82]
6-و قال أبو العتاهیة فی عبد اللّه بن معن بن زائدة: [الهزج]
فصغ ما کنت حلیت
به سیفک خلخالا
و ما تصنع بالسیف
إذا لم تک قتّالا
7-و لابن رشیق: [الخفیف]
أیها اللیل طل بغیر جناح
لیس للعین راحة فی الصّباح
کیف لا أبغض الصباح و فیه
بان عنّی نور الوجوه الملاح
8-و قال کثیر: [الطویل]
أسیئی بنا أو أحسنی لا ملومة
لدینا و لا مقلیّة إن تقلّت
فلا یبعدن وصل لعزّة أصبحت
بعاقبة أسبابه قد تولّت
9-و قال البحتری: [البسیط]
إسلم أبا الصّقر للمعروف تصنعه
و المجد تبنیه فی ذهل بن شیبان
10-و قال الفرزدق: [الطویل]
أترجو ربیع أن یجیء صغارها
بخیر و قد أعیا ربیعا کبارها
11-و قال جریر: [الکامل]
قل للجبان إذا تأخر سرجه
هل أنت من شرک المنیة ناجی
12-و قال المعرّی: [الکامل]
إفهم عن الأیام فهی نواطق
ما زال یضرب صرفها الأمثالا
لم یمض فی دنیاک أمر معجب
إلاّ أرتک لما مضی تمثالا
13-و قال: [الخفیف]
ما افتخار الفتی بثوب جدید
و هو من تحته بعرض لبیس
و الفتی لیس بالّجین و بالتّبر
و لکن بعزّة فی النفوس
[شماره صفحه واقعی : 83]
التمنی: هو طلب الشّیء المحبوب الذی لا یرجی، و لا یتوقّع حصوله.
1-إمّا لکونه مستحیلا کقوله: [الوافر]
ألا لیت الشّباب یعود یوما
فأخبره بما فعل المشیب
2-و إما لکونه ممکنا غیر مطموع فی نیله، کقوله تعالی: یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ [القصص:79].
و إذا کان الأمر المحبوب ممّا یرجی حصوله کان طلبه ترجّیا. و یعبّر فیه بعسی، و لعلّ کقوله تعالی: لَعَلَّ اَللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً [الطلاق:1]و فَعَسَی اَللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ [المائدة:52]. و قد تستعمل فی الترجّی لیت لغرض بلاغیّ (1).
و للتّمنّی أربع أدوات، واحدة أصلیة و هی: لیت
و ثلاث غیر أصلیّة نائبة عنها، و یتمنّی بها لغرض بلاغی: و هی:
1-هل (2)کقوله تعالی: فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا (3)[الأعراف:53].
2-و لو (4)، کقوله تعالی: فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ [الشعراء:102].
[شماره صفحه واقعی : 84]
1) الغرض هو إبراز المرجو فی صورة المستحیل مبالغة فی بعد نیله، فیا لیت ما بینی و بین أحبتی من البعد ما بینی و بین المصائب و قد تستعمل أیضا للتندم نحو یٰا لَیْتَنِی اِتَّخَذْتُ مَعَ اَلرَّسُولِ سَبِیلاً .
2) اعلم أن سبب العدول عن (لیت) إلی «هل» إبراز المتمنی لکمال العنایة به فی صورة الممکن الذی لا یجزم بانتفائه. و هو المستفهم عنه.
3) لما کان عدم الشفعاء معلوما لهم امتنع حقیقة الاستفهام. و تولد منه المتمنی المناسب للمقام.
4) و سبب العدول إلی «لو» الدلالة علی عزة متمناه و ندرته، حیث أبرزه فی صورة الذی لا یوجد، لأن «لو» تدل بأصل وضعها علی امتناع الجواب لامتناع الشرط.
3-و لعلّ (1)، کقوله: [الطویل]
أسرب القطا هل من یعیر جناحه؟
لعلّی إلی من قد هویت أطیر
و لأجل استعمال هذه الأدوات فی التّمنّی ینصب المضارع الواقع فی جوابها.
بیّن المعانی المستفادة من صیغ التمنی فیما یأتی:
قال تعالی: فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ [غافر:11].
لو یأتینا فیحدّثنا، لعلی أحجّ فأزورک، یا لیتنی اتّخذت مع الرسول سبیلا، هل إلی مرد من سبیل، یا لیت لنا مثل ما أوتی قارون، لعلی أبلغ الأسباب، لو تتلو الآیات فتشقّ سمعی.
کلّ من فی الکون یشکو دهره
لیت شعری هذه الدنیا لمن؟ ؟
[الرمل]
فلیت اللّیل فیه کان شهرا
و مرّ نهاره مرّ السّحاب
[الوافر]
فلیت هوی الأحبّة کان عدلا
فحمّل کلّ قلب ما أطاقا
[الوافر]
علّ اللّیالی التی أضنت بفرقتنا
جسمی ستجمعنی یوما و تجمعه
[البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 85]
1) و ذلک لبعد المرجو، فکأنه مما لا یرجی حصوله، و اعلم أن «هلا و ألا و لوما، و لو لا» ، مأخوذة من «هل و لو» بزیادة (ما) و «لا) علیهما، و أصل «ألا، هلا» قلبت الهاء همزة لیتعین معنی التمنی، و یزول احتمال الاستفهام و الشرط، فیتولد من التمنی معنی التندیم فی الماضی نحو: هلا قمت، و معنی التحضیض فی المستقبل نحو هلا نقف. و لا یتمنی: بهل، و لو، و لعل: إلا فی المقطوع بعدم وقوعه لئلا تحمل علی معانیها الأصلیة.
النّداء: هو طلب المتکلم إقبال المخاطب علیه بحرف نائب مناب أنادی المنقول من الخبر إلی الإنشاء و أدواته ثمان:
الهمزة، و أی، و یا، و آی، و أیا، و هیا، و وا (1).
و هی فی کیفیّة الاستعمال نوعان.
1-الهمزة و أی: لنداء القریب.
2-و باقی الأدوات لنداء البعید.
و قد ینزّل البعید منزلة القریب، فینادی بالهمزة و أی، إشارة إلی أنه لشدّة استحضاره فی ذهن المتکلّم صار کالحاضر معه. لا یغیب عن القلب، و کأنه ماثل أمام العین. کقول الشاعر: [الطویل]
اسکان نعمان الأراک تیقّنوا
بأنکم فی ربع قلبی سکّان
و قد ینزّل القریب منزلة البعید، فینادی بغیر الهمزة و أی.
أ-إشارة إلی علوّ مرتبته. فیجعل بعد المنزلة کأنه بعد فی المکان کقوله «أیا مولای» و أنت معه، للدلالة علی أن المنادی عظیم القدر، رفیع الشأن.
ب-أو إشارة إلی انحطاط منزلته و درجته، کقولک «أیا هذا» لمن هو معک.
ج-أو إشارة إلی أن السامع لغفلته و شرود ذهنه کأنه غیر حاضر کقولک للساهی: أیا فلان، و کقول البارودی: [البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 86]
1) اعلم أن لفظ الجلالة یختص نداؤه، (بیا) .
یا أیّها السّادر المزورّ من صلف
مهلا، فإنک بالأیام منخدع (1)
و قد تخرج ألفاظ النداء عن معناها الأصلی إلی معان أخری، تفهم من السّیاق بمعونة القرائن و من أهمّ ذلک:
1-الأغراء، نحو قولک لمن أقبل یتظلم: یا مظلوم.
2-و الاستغاثة، نحو یا للّه للمؤمنین.
3-و النّدبة، نحو قول الشاعر: [الطویل]
فوا عجبا کم یدّعی الفضل ناقص
و وا أسفاکم یظهر النّقص فاضل
4-و التّعجب، کقول الشاعر: [الرجز]
یا لک من قبّرة بمعمر
خلا لک الجوّ فبیضی و اصفری
5-و الزجر، کقول الشاعر: [الخفیف]
أفؤادی متی المتاب أ، لمّا
تصح و الشّیب فوق رأسی أ لمّا
6-و التحسّر و التّوجّع، کقوله تعالی: یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً [النبأ:40].
و کقول الشاعر: [الطویل]
أیا قبر معن کیف واریت جوده
و قد کان منه البرّ و البحر مترعا
7-و التذکر، کقوله: [الطویل]
أیا منزلی سلمی سلام علیکما
هل الأزمن اللاّتی مضین رواجع
8-و التّحیّر و التّضجّر، نحو قول الشاعر: [البسیط]
أیا منازل سلمی أین سلماک
من أجل هذا بکیناها بکیناک
و یکثر هذا فی نداء الأطلال و المطایا، و نحوها.
[شماره صفحه واقعی : 87]
1) السّادر الذاهب عن الشیء ترفعا عنه، و الذی لا یبالی و لا یهتم بما صنع. المزور: المنحرف. و الصلف: الکبر.
و الاختصاص (1): هو ذکر اسم ظاهر بعد ضمیر لأجل بیانه، نحو قوله تعالی: رَحْمَتُ اَللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ اَلْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ [هود:73]و نحو: «نحن العلماء ورثة الأنبیاء» .
أ-إمّا للتّفاخر، نحو: أنا أکرم الضیف أیّها الرّجل.
ب-و إمّا للتّواضع، نحو: أنا الفقیر المسکین أیّها الرّجل. و نحو: اللّهم اغفر لنا أیّتها العصابة (2).
بیّن المعانی الحقیقیّة المستفادة من صیغ النّداء، و المعانی المجازیة المستفادة من القرائن:
صاح شمّر و لا تزل ذاکر المو
ت فنسیانه ضلال مبین
[الخفیف]
یا لقومی و یا لأمثال قومی
لأناس عتوّهم فی ازدیاد
[الخفیف]
أیها القلب قد قضیت مراما
فإلام الولوع بالشّهوات
[الخفیف]
أیا شجر الخابور مالک مورقا
کأنک لم تجزع علی ابن طریف
[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 88]
یا أیها الظالم فی فعله
الظلم مردود علی من ظلم
[السریع]
یا ناق سیری عنقا فسیحا
إلی سلیمان فنستریحا
[الرجز]
حجبوه عن الرّیاح لأنی
قلت یا ریح بلّغیه السّلاما
[الخفیف]
یا لیلة لست أنسی طیبها أبدا
کأنّ کلّ سرور حاضر فیها
[البسیط]
یا لیلة کالمسک مخبرها
و کذاک فی التشبیه منظرها
أحییتها و البدر یخدمنی
و الشّمس أنهاها و آمرها
[الکامل]
یا من تذکّرنی شمائله
ریح الشّمال تنفّست سحرا
[الکامل]
و إذا امتطی قلم أنامله
سحر العقول به و ما سحرا
یا قلب ویحک ما سمعت لناصح
لمّا ارتمیت و لا اتقیت ملاما
[الکامل]
یا أعدل الناس إلا فی معاملتی
فیک الخصام و أنت الخصم و الحکم
[البسیط]
یا رحمة اللّه حلّی فی منازلنا
و جاورینا فدتک النفس من جار
[البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 89]
الأول: یوضع الخبر موضع الإنشاء لأغراض کثیرة، أهمها:
1-التفاؤل: نحو «هداک اللّه لصالح الأعمال.» کأنّ الهدایة حصلت بالفعل فأخبر عنها، و نحو: وفقک اللّه.
2-و الاحتراز عن صورة الأمر تأدّبا و احتراما، نحو رحم اللّه فلانا و نحو: ینظر مولای فی أمری و یقضی حاجتی.
3-و التنبیه علی تیسیر المطلوب لقوة الأسباب. کقول الأمیر لجنده: «تأخذون بنواصیهم و تنزلونهم من صیاصیهم» .
4-و المبالغة فی الطلب للتّنبیه علی سرعة الامتثال. نحو: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ [البقرة:84]. لم یقل لا تسفکوا، قصدا للمبالغة فی النهی، حتی کأنهم نهوا فامتثلوا ثم أخبر عنهم بالامتثال.
5-إظهار الرّغبة: نحو قولک فی غائب: رزقنی اللّه لقاءه.
الثانی: یوضع الإنشاء موضع الخبر لأغراض کثیرة.
أ-منها: إظهار العنایة بالشیء: و الاهتمام بشأنه کقوله تعالی: قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ [الأعراف:29].
لم یقل: و إقامة وجوهکم، إشعارا بالعنایة بأمر الصلاة لعظیم خطرها، و جلیل قدرها فی الدّین.
ب-و منها: التّحاشی و الاحتراز عن مساواة اللاحق بالسابق. کقوله تعالی: قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اَللّٰهَ، وَ اِشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ مِنْ دُونِهِ [هود:54،55]لم یقل: و أشهدکم تحاشیا و فرارا من مساواة شهادتهم بشهادة اللّه تعالی.
الثالث: الإنشاء کالخبر فی کثیر ممّا ذکر فیه، و مما سیذکر فی الأبواب التالیة من الذکر و الحذف و غیرهما.
[شماره صفحه واقعی : 90]
الرابع: یستعمل کلّ من الأمر و النهی و الاستفهام فی أغراض أخر یرجع فی إدراکها إلی الذّوق الأدبی، و لا یکون استعمالها فی غیر ما وضعت له إلا لطریقة أدبیة تجعل لهذا الاستعمال مزیة یترقی بها الکلام فی درجات البلاغة، کما سبق القول.
بیّن المعانی المستفادة من النّداء، و سبب استعمال أداة دون غیرها فیما یلی:
1-أیا منازل سلمی أین سلماک
من أجل هذا بکیناها بکیناک (1)
[البسیط]
2-صادح الشّرق قد سکتّ طویلا
و عزیز علینا ألاّ تقولا (2)
[الخفیف]
3-أیا قبر معن کیف واریت جوده
و قد کان منه البرّ و البحر مترعا (3)
الرقم/نوع الکلام/البیان/الاعتبار
1-الانشاء/إذا التقدیر أحسنوا بالوالدین والمقام للأخبار/الاهتمام وإظهار العنایة
2-الخبر/إذ المعنی لیأمن من دخله/إظهار الحرص علی وقوعه
3-الخبر/المقام للإنشاء إذ الغرض الدعاء له/التفاؤل بالدعاء
4-الخبر/المقام للطلب/لأظهار الحرص علی قوعه
[الطویل]
4-یا درّة نزعت من تاج والدها
فأصبحت حلیة فی تاج رضوان
[البسیط]
5-فیا لائمی دعنی أغالی بقیمتی
ففیمة کلّ النّاس ما یحسنونه
[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 91]
وصح الاعتبار الدّاعی لوضع کلّ من الخبر و الإنشاء موضع الآخر:
1-قال تعالی: وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً [الإسراء:23].
2-و قال تعالی: وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً [آل عمران:97].
3-أتانی أبیت اللّعن أنک لمُتنِی
و تلک التی أهتمّ منها و أنصب (1)
[الطویل]
4-إذا فعاقبنی یا ربّی معاقبة
قرّت بها عین من یأتیک بالحسد
[البسیط]
بیّن فیما یلی الغرض من وضع الإنشاء موضع الخبر و بالعکس
1-کلّ خلیل کنت خاللته
لا ترک اللّه له واضحه
[السریع]
2-قال اللّه تعالی: وَ قٰالَ اِرْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اَللّٰهِ مَجْرٰاهٰا [هود:41].
[شماره صفحه واقعی : 92]
1) أبیت اللعن. کانت تحیة الملوک، و معناها أبیت أن تفعل شیئا تلعن به، اهتم أی أصیر ذاهم. أنصب أی أتعب.
3-تقول لصدیقک: رزقنی اللّه لقاءک.
4- و لائمة لامتک یا فضل فی النّدی فقلت لها هل أثّر اللّوم فی البحر أتنهین فضلا عن عطایاه للوری و من ذا الذی ینهی الغمام عن القطر [الطویل]
عیّن الجمل الخبریة و الإنشائیة فیما یأتی:
1- آمَنَ اَلرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَ اَلْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ [البقرة:285].
2- یَمْحَقُ اَللّٰهُ اَلرِّبٰا وَ یُرْبِی اَلصَّدَقٰاتِ، وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ کَفّٰارٍ أَثِیمٍ [البقرة:276].
3- یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا، أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ [النساء:59].
قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: استعینوا علی قضاء حوائجکم بالکتمان فإن کلّ ذی نعمة محسود.
5-و قال أبو العلاء المعری: [البسیط]
لا تحلفنّ علی صدق و لا کذب
فما یفیدک إلا المأثم الحلف
6-و قال: [الکامل]
لا تفرحنّ بما بلغت من العلا
و إذا سبقت فعن قلیل تسبق
و لیحذر الدّعوی اللبیب فإنها
للفضل مهلکة و خطب موبق
7-و قال أبو العتاهیة: [الوافر]
بکیت علی الشباب بدمع عینی
فلم یغن البکاء و لا النّحیب
ألا لیت الشباب یعود یوما
فأخبره بما فعل المشیب
[شماره صفحه واقعی : 93]
أنا الذائد الحامی الذمار و إنما
یدافع عن أحسابهم أنا أو مثلی
[الطویل]
الجملة الأولی: خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها الفخر و إظهار الشجاعة، المسند إلیه أنا، و المسند الذائد، و الجملة الثانیة خبریة فعلیة من الضرب الثالث لما فیها من التوکید بإنما، و المراد بها الفخر و إظهار الشجاعة أیضا. المسند یدافع، و المسند إلیه أنا.
وَ مٰا رَبُّکَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ [فصلت:46]جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث، و المراد بها التوبیخ، المسند إلیه رب، و المسند ظلام.
أنت خرجت عن حدک: جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث، و المراد بها التوبیخ، المسند إلیه أنت، و المسند جملة خرجت.
رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ: [الشعراء:117]جملة رب: إنشائیة ندائیة، و المراد بها الدعاء. المسند و المسند الیه محذوفان نابت عنهما یاء النداء المحذوفة، و جملة: إن قومی کذبون، خبریة اسمیة من الضرب الثالث، و المراد إظهار التحسر، المسند إلیه قومی، و المسند جملة کذبون.
زارنا الغیث: جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها إظهار الفرح، المسند إلیه: الغیث و المسند: زار، و أتی بها فعلیة لإفادة المحدوث فی الزمن الماضی مع الاختصار.
ذهب عنا الحزن: جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها إظهار الشماتة بمدبر، المسند ذهب، و المسند إلیه الحزن، و أتی بها فعلیة لإفادة الحدوث فی الزمن الماضی مع الاختصار.
[شماره صفحه واقعی : 94]
قابلت الأمیر: جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها إظهار السرور، المسند قابل، و المسند الیه التاء.
أنا ممتثل لأمرک: جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی و المراد بها إظهار التواضع، المسند إلیه أنا، و المسند ممتثل، و أتی بها اسمیة لمجرد ثبوت المسند للمسند إلیه.
إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ اَلنّٰاسَ شَیْئاً: [یونس:44]جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث، و المراد بها التوبیخ للناس، المسند إلیه لفظ الجلالة، و المسند جملة لا یظلم. و أتی: بالمسند جملة لتقویة الحکم، بتکرار الإسناد، و الجملة الاسمیة مفیدة للاستمرار الآن بقرینة الإسناد إلی اللّه تعالی.
ما جاءنا من أحد: جملة خبریة فعلیة من الضرب الثالث، و المراد بها فائدة الخبر المسند جاء، و المسند إلیه أحد، و أتی بها فعلیة لما تقدم.
أنت نجحت: جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث لما فیها من تقویة الحکم بتکرار الإسناد، و المراد بها لازم الفائدة، المسند إلیه أنت، و المسند جملة نجحت.
حضر الأمیر: جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها أصل الفائدة، المسند إلیه الأمیر.
سیحرم المقصر: خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها الذم. المسند سیرحم، و المسند إلیه المقصر، و هی تفید الاستمرار التجددی بقرینة الذم.
ما برح المقصر نادما: جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها الذم، المسند إلیه المقصر، و المسند نادما، و هی مفیدة للاستمرار بقرینة ما برح.
کلما جئتنی أکرمتک: جملة أکرمتک خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی. و هی الجملة، و ما قبلها قید لها، لأن الشرطیة لا تعتبر إلا بجوابها، المسند أکرم، و المسند إلیه التاء، و هی مفیدة للاستمرار التجددی: بقرینة کلما.
ما مجتهد صاحباک: جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و لا یقال اسمیة لأن الاسم
[شماره صفحه واقعی : 95]
حل محل الفعل، و لذلک رفع ما بعده علی أنه فاعله، و المراد بها الاستمرار بقرینة الذم، المسند مجتهد، و المسند إلیه صاحباک، و قس علیها. نحو ما مبغوض أنت، و ما حسن فعل أعدائک، و أقائم أخواک، و هل منصف أصحابک.
کلما ذاکر المجتهد استفاد: جملة استفاد: فعلیة خبریة من الضرب الابتدائی المسند
الشمس طالعة: تقولها للعاثر، جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی.
المسند إلیه الشمس، و المسند طالعة، و المراد بها التوبیخ.
الکریم محبوب: جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی، المسند إلیه الکریم و المسند محبوب، و المراد بها الاستمرار بقرینة المدح.
من یسافر؟ جملة إنشائیة استفهامیة، المسند إلیه من، و المسند جملة یسافر التفتوا، جملة إنشائیة أمریة، المسند التفت، و المسند إلیه الواو.
لا تترکوا المذاکرة: جملة إنشائیة نهییة، المسند تترک، و المسند إلیه الواو.
لیت البخیل یجود: جملة إنشائیة تمنیة اسمیة المسند إلیه البخیل، و المسند جملة یجود.
هل فهمتم؟ جملة إنشائیة استفهامیة، المسند فهم، و المسند إلیه التاء.
یا تلامیذ: جملة إنشائیة ندائیة، المسند و المسند إلیه محذوفان تقدیرهما أدعو نابت عنهما یا.
قُلْ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ [الأنعام:164]الهمزة الداخلة علی لفظ أغیر لیست للاستفهام الحقیقی، بل هی للإنکار الذی لم یقع علی أنه یبغی ربا، و لکنه وقع علی أن یکون المبغی ربا غیر اللّه.
[شماره صفحه واقعی : 96]
المسند إلیه: هو المبتدأ الذی له خبر، و الفاعل، و نائبه، و أسماء النواسخ.
و أحواله هی الذکر، و الحذف، و التّعریف، و التّنکیر، و التّقدیم، و التّأخیر و غیرها، و فی هذا الباب عدة مباحث.
کلّ لفظ یدلّ علی معنی فی الکلام خلیق طبعا بالذکر، لتأدیة المعنی المراد به؛ فلهذا یذکر المسند إلیه وجوبا، حیث إنّ ذکره هو الأصل، و لا مقتضی للحذف، لعدم قرینة تدلّ علیه عند حذفه. و إلاّ کان الکلام معمّی مبهما، لا یستبین المراد منه.
و قد یترجّح الذکر مع وجود قرینة تمکّن من الحذف، حین لا یکون منه مانع؛ فمن مرجّحات الذّکر (1).
[شماره صفحه واقعی : 97]
1) بیان ذلک أنه إذا لم یوجد فی الکلام قرینة تدل علی ما یراد حذفه، أو وجدت قرینة ضعیفة غیر مصحوبة بغرض آخر یدعوا إلی الحذف، فلا بد من الذکر جریا علی الأصل، و قد تدعوا الظروف و المناسبات إلی ترجیح (الذکر) مع وجود قرینة تمکن من (الحذف) و ذلک لأغراض مختلفة، ترجع إلی أسالیب البلغاء فنجدهم قد ذکروا أحیانا ما یجوز أن یستغنی عنه، و حذفوا ما لا یوجد مانع من ذکره، فرجحوا الذکر أحیانا و الحذف أحیانا لأسباب بلاغیة اقتضت ذلک.
1-زیادة التقریر و الإیضاح للسّامع: کقوله تعالی: أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ [البقرة:5] (1)، و کقول الشاعر: [الطویل]
هو الشّمس فی العلیا هو الدّهر فی السّطا
هو البدر فی النّادی هو البحر فی النّدی
2-قلة الثقة بالقرینة: لضعفها أو ضعف فهم السّامع. نحو سعد نعم الزّعیم: تقول ذلک إذا سبق لک ذکر سعد، و طال عهد السامع به، أو ذکر معه کلام فی شأن غیره.
3-الرّد علی المخاطب: نحو: اللّه واحد، ردّا علی من قال: اللّه ثالث ثلاثة.
4-التّلذّذ: نحو: اللّه ربی، اللّه حسبی.
5-التعریض بغباوة السّامع: نحو سعید قال کذا، فی جواب: ماذا قال سعید؟
6-التّسجیل علی السّامع (2)، حتّی لا یتأتّی له الإنکار-کما إذا قال الحاکم لشاهد: هل أقرّ زید هذا بأنّ علیه کذا؟ فیقول الشاهد نعم زید هذا أقرّ بأن علیه کذا (3).
7-التّعجّب: إذا کان الحکم غریبا، نحو: علیّ یقاوم الأسد فی جواب من قال: هل علیّ یقاوم الأسد؟
8-التعظیم: نحو حضر سیف الدّولة. فی جواب من قال: هل حضر الأمیر؟
9-الإهانة: نحو السّارق قادم. فی جواب من قال: هل حضر السّارق؟
[شماره صفحه واقعی : 98]
1) الشاهد فی أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ حیث کرر اسم الإشارة المسند إلیه التقریر و الإیضاح تنبیها علی أنهم کما ثبتت لهم الأثرة و المیزة بالهدی فهی ثابتة لهم بالفلاح أیضا.
2) أی کتابة الحکم علیه بین یدی الحاکم.
3) فیذکر المسند إلیه لئلا یجد المشهود علیه سبیلا للإنکار بأن یقول للحاکم عند التسجیل، إنما فهم الشاهد أنک أشرت إلی غیری فأجاب: و لذلک لم أنکر و لم أطلب الاعذار فیه.
الحذف خلاف الأصل و هو قسمان:
أ-قسم یظهر فیه المحذوف عند الإعراب: کقولهم: أهلا و سهلا فإنّ نصبهما یدلّ علی ناصب محذوف یقدّر بنحو: جئت أهلا و نزلت مکانا سهلا، و لیس هذا القسم من البلاغة فی شیء.
ب-و قسم لا یظهر فیه المحذوف عند الإعراب: و إنّما تعلم مکانه إذا أنت تصفحت المعنی و وجدته لا یتمّ إلا بمراعاته، نحو یعطی و یمنع أی: یعطی من یشاء، و یمنع من یشاء. و لکن لا سبیل إلی إظهار ذلک المحذوف، و لو أنت أظهرته زالت البهجة، و ضاع ذلک الرّونق (1).
و من دواعی حذف المسند الیه إذا دلت علیه قرینة:
1-ظهوره بدلالة القرائن علیه: نحو: فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ [الذاریات:29]. أی أنا عجوز.
2-إخفاء الأمر عن غیر المخاطب: نحو أقبل، ترید علیّا مثلا.
[شماره صفحه واقعی : 99]
1) و فی هذا القسم تظهر دقائق البلاغة و مکنون سرها و رائع أسالیبها. و لهذا یقول الإمام (عبد القاهر الجرجانی) فی باب الحذف: إنه باب دقیق المسلک، لطیف المأخذ عجیب الأمر، شبیه بالسحر، فإنک تری فیه ترک الذکر أفصح من الذکر و الصمت عن الإفادة أزید للافادة، و تجدک أنطق ما تکون إذا لم تنطق، و أتم ما تکون بیانا إذا لم تبن، و هذه جملة قد تنکرها حتی تخبر، و تدفعها حتی تنظر و الأصل فی جمیع المحذوفات علی اختلاف ضروبها أن یکون فی الکلام ما یدل علیها، و إلا کان الحذف تعمیة و إلغازا لا یصار إلیه بحال، و من شرط حسن الحذف أنه متی ظهر المحذوف زال ما کان فی الکلام من البهجة و الطلاوة، و صار إلی شیء غث لا تناسب بینه و بین ما کان علیه أولا (و القرینة شرط فی صحة الحذف) إذا اقترن بها غرض من الأغراض المذکورة.
3-تیسّر الإنکار إن مسّت إلیه الحاجة: نحو «لئیم خسیس» بعد ذکر شخص، لا تذکر اسمه لیتأتّی لک عند الحاجة أن تقول ما أردته و لا قصدته.
4-الحذر من فوات فرصة سانحة: کقول منبّه الصّیاد: «غزال» ، أی: هذا غزال.
5-اختبار تنبّه السامع له عند القرینة، أو مقدار تنبّهه: نحو نوره مستفاد من نور الشمس، أو هو واسطة عقد الکواکب أی «القمر» فی کلّ من المثالین.
6-ضیق المقام عن إطالة الکلام بسبب تضجّر و توجّع: کقوله: [الخفیف]
قال لی کیف أنت قلت علیل
سهر دائم و حزن طویل (1)
7-المحافظة علی السّجع نحو: من طابت سریرته، حمدت سیرته (2).
8-المحافظة علی قافیة کقوله: [الطویل]
و ما المال و الأهلون إلا ودائع
و لا بدّ یوما أن تردّ الودائع (3)
9-المحافظة علی وزن کقوله: [الطویل]
علی أنّنی راض بأن أحمل الهوی
و أخلص منه لا علیّ و لا لیا (4)
10-کون المسند إلیه معیّنا معلوما حقیقة نحو: عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ [الأنعام:73، التوبة:94]أی اللّه، أو معلوما ادّعاء نحو وهّاب الألوف أی فلان.
11-إتباع الاستعمال الوارد علی ترکه (5): نحو: رمیة من غیر رام، أی هذه رمیة. و نحو: نعم الزعیم سعد: أی هو سعد.
[شماره صفحه واقعی : 100]
1) أی لم یقل أنا علیل لضیق المقام بسبب الضجر الحاصل له من الضنی.
2) أی لم یقل حمد الناس سیرته للمحافظة علی السجع المستلزم رفع الثانیة.
3) فلو قیل: أن یرد الناس الودائع او جعل «ان تردّ» صیغة الخطاب لاختلفت القافیة لصیرورتها مرفوعة فی الأول منصوبة فی الثانی
4) أی لا علی شیء، و لا لی شیء.
5) و کذا أیضا الوارد علی ترک نظائره مثل الرفع علی المدح نحو مررت بزید الهمام، و علی الذم نحو رأیت بکرا اللئیم، و علی الترحم مثل: ترفق بخالد المسکین.
12-إشعار أن فی ترکه تطهیرا له عن لسانک، أو تطهیرا للسانک عنه، مثال الأول (مقرّر للشرائع موضح للدّلائل) ترید صاحب الشریعة و مثال الثانی: صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ [البقرة:18،171].
13-تکثیر الفائدة: نحو: فَصَبْرٌ جَمِیلٌ [یوسف:18،83]أی فأمری صبر جمیل.
14-تعیّنه بالعهدیّة: نحو: وَ اِسْتَوَتْ عَلَی اَلْجُودِیِّ (1)[هود:44]أی السّفینة و نحو: تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ [ص:32]أی الشمس.
و مرجع ذلک إلی الذوق الأدبی: فهو الذی یوحی إلیک بما فی القول من بلاغة و حسن بیان.
بیّن أسباب ذکر و حذف المسند إلیه فی الأمثلة الآتیة:
وَ أَنّٰا لاٰ نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی اَلْأَرْضِ أَمْ أَرٰادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً [الجن:10].
الرّئیس کلمنی فی أمرک، و الرئیس أمرنی بمقابلتک (2)، الأمیر نشر المعارف، و أمّن المخاوف (3)، محتال مراوغ (4)، منضجة للزرع. مصلحة للهواء (5).
فعباس یصدّ الخطب عنا
و عباس یجیر من استجارا
[الوافر]
خَلَقَ فَسَوّٰی [الأعلی:2]مقرر للشرائع موضّح للدلائل، وَ لَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ (6)[النحل:9].
[شماره صفحه واقعی : 101]
و إنی من القوم الذین هم هم
إذ مات منهم سید قام صاحبه
[الطویل]
أنا مصدر الکلم البوادی
بین المحاضر و النوادی
[مجزوء الکامل]
أنا فارس أنا شاعر
فی کلّ ملحمة و نادی
إن حل فی روم ففیها قیصر
أو حلّ فی عرب ففیها تبّع
[الکامل]
تسائلنی ما الحبّ قلت عواطف
منوّعة الأجناس موطنها القلب
[الطویل]
وضح دواعی الحذف فی التراکیب الآتیة:
ملوک و إخوان إذا ما مدحتهم
أحکّم فی أموالهم و أقرّب
[الطویل]
أما و الذی أبکی و أضحک و الذی
أمات و أحیا و الذی أمره أمر
[الطویل]
حریص علی الدنیا مضیع لدینه
و لیس لما فی بیته بمضیع
[الطویل]
و إنی رأیت البخل یزری بأهله
فأکرمت نفسی أن یقال بخیل
[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 102]
حقّ المسند إلیه: أن یکون معرفة، لأنّه المحکوم علیه الذی ینبغی أن یکون معلوما. لیکون الحکم مفیدا.
و تعریفه (1)إمّا بالاضمار، و امّا بالعلمیّة، و إما بالإشارة، و إما بالموصولیة، و إما بأل، و إما بالإضافة، و إما بالنداء.
یؤتی بالمسند إلیه ضمیرا لأغراض:
1-لکون الحدیث فی مقام التکلّم کقوله صلّی اللّه علیه و آله: «أنا النبیّ لا أکذب، أنا ابن عبد المطلب» .
[شماره صفحه واقعی : 103]
1) اعلم أن کلاّ من المعرفة و النکرة یدل علی معین. و إلا امتنع الفهم، إلا أن الفرق بینهما أن (النکرة) یفهم منها ذات المعین فقط. و لا یفهم منها کونه معلوما للسامع و أن (المعرفة) یفهم منها ذات المعین، و یفهم منها کونه معلوما للسامع لدلالة اللفظ علی التعیین، و التعیین فیها، إما بنفس اللفظ من غیر احتیاج إلی قرینة خارجة کما فی العلم و إما بقرینة تکلم أو خطاب أو غیبة کما فی الضمائر، و إما بقرینة إشارة حسیة کما فی الإشارة و إما بنسبة معهودة کما فی الأسماء الموصولة، و إما بحرف و هو المعرف بأل. و النداء. و إما بإضافة معنویة و هو المضاف إلی واحد مما ذکر ما عدا المنادی. و اعلم أنه قدم ذکر (الإضمار) لأنه أعرف المعارف، و أصل الخطاب أن یکون لمعین، و قد یستعمل أحیانا دون أن یقصد به مخاطب معین کقول المتنبی: [الطویل]. إذا أنت أکرمت الکریم ملکته و إن أنت أکرمت اللئیم تمردا اخرج الکلام هنا فی صورة الخطاب لیفید العموم.
2-أو لکون الحدیث فی مقام الخطاب کقول الشاعر: [الطویل]
و أنت الذی أخلفتنی ما وعدتنی
و أشمتّ بی من کان فیک یلوم
3-أو لکون الحدیث فی مقام الغیبة لکون المسند إلیه مذکورا-أو فی حکم المذکور لقرینة نحو اللّه تبارک و تعالی.
و لا بدّ من تقدم ذکره:
أ-إمّا لفظا: کقوله تعالی: وَ اِصْبِرْ حَتّٰی یَحْکُمَ اَللّٰهُ وَ هُوَ خَیْرُ اَلْحٰاکِمِینَ [یونس:109].
ب-و إمّا معنی: نحو: وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ اِرْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ [النور:28]أی الرجوع.
ج-أو دلت علیه قرینة حال کقوله تعالی: فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ [النساء:11]أی: المیت.
الأوّل: الأصل فی الخطاب أن یکون لمشاهد معین. نحو: أنت استرققتنی بإحسانک.
و قد یخاطب:
أ-غیر المشاهد إذا کان مستحضرا فی القلب نحو: لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ [الأنبیاء:87]، و نحو: [البسیط]
جودی بقربک أبلغ کلّ أمنیتی
أنت الحیاة و أنت الکون أجمعه
ب-و غیر المعین: إذا قصد تعمیم الخطاب لکلّ من یمکن خطابه علی سبیل البدل، لا التّناول دفعة واحدة کقول المتنبّی:
إذا أنت أکرمت الکریم ملکته
و إن أنت أکرمت اللئیم تمرّدا
[الطویل]
الثانی: الأصل فی وضع الضّمیر عدم ذکره إلا بعد تقدّم ما یفسّره و قد یعدل عن هذا الأصل: فیقدم الضّمیر علی مرجعه لأغراض کثیرة منها:
أ-تمکین ما بعد الضّمیر فی نفس السّامع لتشویقه إلیه کقوله: [الطویل]هی النفس ما حملتها تتحمّل.
[شماره صفحه واقعی : 104]
فَإِنَّهٰا لاٰ تَعْمَی اَلْأَبْصٰارُ [الحج:46]، و نعم رجلا علی، فالفاعل ضمیر یفسّره التّمییز، و یطرد ذلک فی باب نعم و بئس، و فی باب ضمیر الشأن نحو قوله تعالی: هُوَ اَللّٰهُ أَحَدٌ [الإخلاص:1]
ب-و ادعاء أن مرجع الضّمیر دائم الحضور فی الذهن، نحو: أقبل و علیه الهیبة و الوقار. و نحو قول الشاعر: [الکامل]
أبت الوصال مخافة الرقباء
و أتتک تحت مدارع الظلماء
و یسمی هذا العدول بالإضمار فی مقام الإظهار.
الثالث: یوضع الظاهر سواء أکان علما، أو صفة، أو إشارة موضع الضمیر، لأغراض کثیرة:
1-منها إلقاء المهابة فی نفس السامع، کقول الخلیفة: أمیر المؤمنین یأمر بکذا.
2-و تمکین المعنی فی نفس المخاطب، نحو: اللّه ربی و لا أشرک بربی أحدا.
3-و منها التلذذ کقول الشاعر: [الطویل]
سقی اللّه نجدا و السّلام علی نجد
و یا جبذا نجد علی القرب و البعد
4-و منها الاستعطاف، نحو: اللّهمّ عبدک یسألک المغفرة. أی أنا أسألک.
و یسمی هذا العدول بالإظهار فی مقام الإضمار.
یؤتی بالمسند إلیه علما: لإحضار معناه فی ذهن السّامع، ابتداء باسمه الخاص لیمتاز عمّا عداه، کقوله تعالی: وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ اَلْقَوٰاعِدَ مِنَ اَلْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ [البقرة:127].
و قد یقصد به مع هذا أغراض أخری تناسب المقام:
1-کالمدح فی الألقاب التی تشعر بذلک، نحو: جاء نصر، و حضر صلاح الدین.
2-و الذّم و الإهانة، نحو: جاء صخر، و ذهب تأبّط شرّا.
3-و التّفاؤل، نحو: جاء سرور.
[شماره صفحه واقعی : 105]
4-و التشاؤم، نحو: حرب فی البلد.
5-و التبرّک، نحو: اللّه أکرمنی، فی جواب: هل أکرمک اللّه؟
6-و التلذّذ، کقول الشاعر. [البسیط]
باللّه یا ظبیات القاع قلن لنا
لیلای منکنّ أم لیلی من البشر
7-و الکنایة عن معنی یصّلح العلم لذلک المعنی: بحسب معناه الأصلی قبل العلمیّة، نحو: أبو لهب فعل کذا، . . کنایة عن کونه جهنّمیّا. لأن اللهب الحقیقی هو لهب جهنم، فیصح أن یلاحظ فیه ذلک.
یؤتی بالمسند إلیه اسم إشارة: إذا تعیّن طریقا لإحضار المشار إلیه فی ذهن السّامع، بأن یکون حاضرا محسوسا، و لا یعرف المتکلم و السّامع اسمه الخاص، و لا معیّنا آخر، کقولک أتبیع لی هذا، مشیرا إلی شیء لا تعرف له اسما و لا وصفا.
أمّا إذا لم یتعیّن طریقا لذلک، فیکون لأغراض أخری.
1-بیان حاله فی القرب، نحو: هذه بضاعتنا. او فی التّوسط، نحو: ذاک ولدی. او فی البعد، نحو: ذلک یوم الوعید.
2-تعظیم درجته بالقرب، نحوه: إِنَّ هٰذَا اَلْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ [الإسراء:9].
أو تعظیم درجته بالبعد، کقوله تعالی: ذٰلِکَ اَلْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ [البقرة:2].
3-أو التّحقیر بالقرب، نحو: هَلْ هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ [الأنبیاء:3].
أو التّحقیر بالبعد، کقوله تعالی: فَذٰلِکَ اَلَّذِی یَدُعُّ اَلْیَتِیمَ [الماعون:2].
4-و إظهار الاستغراب، کقول الشاعر: [البسیط].
کم عاقل عاقل أعیت مذاهبه
و جاهل جاهل تلقاه مرزوقا
هذا الذی ترک الأوهام حائرة
و صیّر العالم النّحریر زندیقا
[شماره صفحه واقعی : 106]
5-و کمال العنایة و تمییزه أکمل تمییز، کقول الفرزدق: [البسیط]
هذا الذی تعرف البطحاء و طأته
و البیت یعرفه و الحلّ و الحرم
و نحو قوله: هذا أبو الصّقر فردا فی محاسنه.
6-و التّعریض بغباوة المخاطب، حتی کأنه لا یفهم غیر المحسوس، نحو: [الطویل]
أولئک آبائی فجئنی بمثلهم
إذا جمعتنا یا جریر المجامع
7-و التّنبیه علی أن المشار إلیه المعقّب بأوصاف، جدیر لأجل تلک الأوصاف بما یذکر بعد اسم الإشارة، کقوله تعالی: أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ [لقمان:5 البقرة:5]. (1)
و کثیرا ما یشار إلی القریب غیر المشاهد بإشارة البعید، تنزیلا للبعد عن العیان، منزلة البعد عن المکان، نحو: ذٰلِکَ تَأْوِیلُ مٰا لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً [الکهف:82].
یؤتی بالمسند إلیه اسم موصول اذا تعیّن طریقا لإحضار معناه. کقولک: الذی کان معنا أمس سافر، إذا لم تکن تعرف اسمه.
أمّا إذا لم یتعیّن طریقا لذلک؛ فیکون لأغراض أخری. منها:
1-التّشویق: و ذلک فیما إذا کان مضمون الصّلة حکما غریبا کقوله: [الخفیف]
و الذی حارت البریّة فیه
حیوان مستحدث من جماد (2)
2-إخفاء الأمر عن غیر المخاطب کقول الشاعر: [الکامل]
و أخذت ما جاد الأمیر به
و قضیت حاجاتی کما أهوی
[شماره صفحه واقعی : 107]
3-التنبیه علی خطأ المخاطب، نحو: إِنَّ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ عِبٰادٌ أَمْثٰالُکُمْ [الأعراف:194]، و کقول الشاعر: [الکامل]
إنّ الذین ترونهم إخوانکم
یشفی غلیل صدورهم أن تصرعوا (1)
4-التنبیه علی خطأ غیر المخاطب کقوله: [الکامل]
إنّ التی زعمت فؤادک ملها
خلقت هواک کما خلقت هوی لها
5-تعظیم شأن المحکوم به کقول الشاعر: [الکامل]
إن الذی سمک السّماء بنی لنا
بیتا دعائمه أعزّ و أطول (2)
6-التهویل: تعظیما أو تحقیرا نحو: فَغَشِیَهُمْ مِنَ اَلْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ [طه:48] (3)و نحو: من لم یدر حقیقة الحال قال ما قال.
7-استهجان التصریح بالاسم نحو: الذی ربانی أبی (4).
8-الإشارة إلی الوجه الذی یبنی علیه الخبر من ثواب أو عقاب کقوله تعالی: فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ [الحج:50].
9-التّوبیخ نحو: الذی أحسن إلیک قد أسأت إلیه.
10-الاستغراق نحو: الذین یأتونک أکرمهم.
11-الإبهام نحو: لکلّ نفس ما قدّمت.
و اعلم أنّ التعریف بالموصولیّة مبحث دقیق المسلک، غریب النزعة یوقفک علی دقائق من البلاغة تؤنسک إذا أنت نظرت إلیها بثاقب فکرک، و تثلج صدرک إذا تأمّلتها بصادق رأیک، فأسرار و لطائف التعریف بالموصولیّة لا یمکن ضبطها، و اعتبر فی کل مقام ما تراه مناسبا.
[شماره صفحه واقعی : 108]
1) أی من تظنون اخوتهم یحبون دمارکم فأنتم مخطئون فی هذا الظن، و لا یفهم هذا المعنی (لو قیل إن قوم کذا یشفی الخ) .
2) أی إن من سمک السماء بنی لنا بیتا من العز و الشرف، هو أعز و أقوی من دعائم کل بیت.
3) أی غطاهم و سترهم من البحر موج عظیم، لا تحیط العبارة بوصفه.
4) أی بأن کان اسمه قبیحا کمن کان اسمه «برغوث» . أو جحش. أو بطة، أو غیره.
یؤتی بالمسند إلیه معرّفا بأل العهدیّة أو أل الجنسیة لأغراض آتیة:
أل العهدیة: تدخل علی المسند إلیه للإشارة إلی فرد معهود خارجا بین المتخاطبین و عهده یکون:
أ-إما بتقدّم ذکره صریحا کقوله تعالی: کَمٰا أَرْسَلْنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ رَسُولاً فَعَصیٰ فِرْعَوْنُ اَلرَّسُولَ [المزمل:15،16]: و یسمّی عهدا صریحیّا.
ب-و إما بتقدّم ذکره تلویحا کقوله تعالی: وَ لَیْسَ اَلذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ [آل عمران:36]. فالذکر و إن لم یکن مسبوقا صریحا، إلا أنه إشارة إلی ما فی الآیة قبله: رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ (مٰا) فِی بَطْنِی مُحَرَّراً (1). فإنهم کانوا لا یحررون لخدمة بیت المقدس إلا الذکور، و هو المعنیّ ب «ما» و یسمّی کنائیا.
ج-و إما بحضوره بذاته نحو: اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ [المائدة:3]أو بمعرفة السامع له نحو: هل انعقد المجلس، و یسمّی عهدا حضوریا.
أل الجنسیة: و تسمّی لام الحقیقة: تدخل علی المسند إلیه لأغراض أربعة:
1-للإشارة إلی الحقیقة: من حیث هی بقطع النظر عن عمومها و خصوصها، نحو: الإنسان حیوان ناطق. و تسمّی لام الجنس لأن الإشارة فیه إلی نفس الجنس، بقطع النظر عن الأفراد نحو: الذهب أثمن من الفضّة.
[شماره صفحه واقعی : 109]
1) التحریر هو العتق لخدمة بیت المقدس. أی: و لیس الذکر الذی طلبت کالأنثی التی وهبت لها، فطلبها الذکر کان بطریق الکنایة فی قولها رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فإن ذلک کان مقصورا عندهم علی المذکور قال فی «الذکر» عائدة إلی مذکر بطریق الکنایة، و أل فی «الأنثی» عائدة إلی مذکور صریحا فی قولها رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ .
2-أو للإشارة إلی الحقیقة فی ضمن فرد مبهم، إذا قامت القرینة علی ذلک، کقوله تعالی: وَ أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ اَلذِّئْبُ [یوسف:13]. و مدخولها فی المعنی کالنکرة فیعامل معاملتها و تسمّی لام العهد الذّهنی.
3-أو للإشارة إلی کلّ الأفراد التی یتناولها اللفظ بحسب اللغة.
أ-بمعونة قرینة حالیة نحو: عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ [الأنعام:73، التوبة:94]. أی کل غائب و شاهد.
ب-أو بمعونة قرینة لفظیة نحو: إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ [العصر:2]. أی کل إنسان بدلیل الاستثناء بعده. و یسمّی استغراقا حقیقیا.
4-أو للإشارة إلی کلّ الأفراد مقیّدا نحو: جمع الأمیر التّجار و ألقی علیهم نصائحه أی جمع الأمیر تجّار مملکته لا تجّار العالم أجمع. و یسمی استغراقا عرفیا.
التنبیه الأول: علم مما تقدم أن أل التعریفیة قسمان:
القسم الأول: لام العهد الخارجی، و تحته أنواع ثلاثة: صریحی و کنائی و حضوری.
و القسم الثانی: لام الجنس: و تحته أنواع أربعة: لام الحقیقة من حیث هی، و لام الحقیقة فی ضمن فرد مبهم، و لام الاستغراق الحقیقی، و لام الاستغراق العرفی.
التنبیه الثانی: استغراق المفرد أشمل من استغراق المثنی، و الجمع، و اسم الجمع. لأن المفرد: یتناول کل واحد واحد من الأفراد. و المثنی إنما یتناول کل اثنین اثنین. و الجمع إنما یتناول کل جماعة جماعة بدلیل صحة: لا رجال فی الدار، إذا کان فیها رجل أو رجلان، بخلاف قولک: لا رجل، فإنه لا یصح إذا کان فیها رجل أو رجلان.
و هذه القضیة لیست بصحیحة علی عمومها، و إنما تصح فی النکرة المنفیة، دون الجمع المعرف باللام، لأن المعرف بلام الاستغراق یتناول کل واحد من الأفراد نحو اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی اَلنِّسٰاءِ [النساء:34]بل هو فی المفرد أقوی، کما دل علیه الاستقراء و صرح به أئمة اللغة
[شماره صفحه واقعی : 110]
و علماء التفسیر فی کل ما وقع فی القرآن العزیز نحو: أَعْلَمُ غَیْبَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ [البقرة:33]، وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ [آل عمران:134]، وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا [البقرة:31]إلی غیر ذلک من آی الذکر الحکیم کما فی المطولات.
التنبیه الثالث: قد یعرف الخبر بلام الجنس لتخصیص المسند إلیه بالمسند المعروف و عکسه حقیقة نحو: هو الغفور الودود. و نحو: وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ اَلزّٰادِ اَلتَّقْویٰ [البقرة:197]أو ادعاء للتنبیه علی کمال ذلک الجنس فی المسند إلیه نحو: محمد العالم، أی الکامل فی العلم، أو کمال فی المسند، نحو الکرم التقوی أی لا کرم إلا هی.
یؤتی بالمسند إلیه معرّفا بالإضافة إلی شیء من المعارف السّابقة لأغراض کثیرة
1-منها أنها أخصر طریق إلی إحضاره فی ذهن السامع نحو: جاء غلامی فإنه أخصر من قولک: جاء الغلام الذی لی.
2-و منها تعذّر التّعدّد: أو تعسّره نحو: أجمع أهل الحقّ علی کذا، و أهل مصر کرام.
3-و منها الخروج من تبعة تقدیم البعض علی البعض نحو: حضر أمراء الجند.
4-و منها التعظیم للمضاف نحو: کاتب السّلطان حضر.
أو التعظیم للمضاف إلیه نحو: الأمیر تلمیذی أو غیرهما، نحو: أخو الوزیر عندی.
5-و منها التّحقیر للمضاف نحو: ولد اللص قادم
أو التحقیر للمضاف إلیه نحو: رفیق زید لص أو غیرهما نحو: أخو اللص عند عمرو.
6-و منها الاختصار لضیق المقام: لفرط الضجر و السآمة کقول جعفر بن علبة، و هو فی السجن بمکة: [الطویل]
هوای مع الرّکب الیمانین مصعد
جنیب و جثمانی بمکّة موثق (1)
[شماره صفحه واقعی : 111]
1) أی: من أهواه و أحبه ذاهب مع رکبان الإبل، القاصدین إلی الیمن منضم إلیهم، مقود معهم، و جسمی مقید بمکة، محبوس و ممنوع عن السیر معهم، فلفظ هوای أخصر من الذی أهواه، و نحوه.
و اعلم أنّ هیئة الترکیب الإضافی: موضوعة للاختصاص المصحّح لأن یقال المضاف للمضاف إلیه فإذا استعملت فی غیر ذلک کانت مجازا کما فی الإضافة لأدنی ملابسة نحو: مکر اللیل و کقوله: [الطویل]
إذا کوکب الخرقاء لاح بسحرة
«سهیل» أذاعت غزلها فی القرائب (1)
فی تعریف المسند إلیه بالنّداء (2)
یؤتی بالمسند إلیه معرفا بالنداء: لأغراض کثیرة.
1-منها إذا لم یعرف للمخاطب عنوان خاص: نحو یا رجل.
2-و منها الإشارة إلی علة ما یطلب منه نحو: یا تلمیذ اکتب الدّرس.
[شماره صفحه واقعی : 112]
1) أضاف الکوکب إلی (الخرقاء) أی المرأة الحمقاء مع أنه لیس لها، لأنها لا تتذکر کسوتها إلا وقت طلوع (سهیل) سحرا فی الشتاء، و تفصیل ذلک أنه یقال إن المرأة الحمقاء کانت تضیع وقتها فی الصیف، فإذا طلع سهیل و هو کوکب قریب من القطب الجنوبی فی السحر، و ذلک قرب الشتاء أحست بالبرد، و احتاجت إلی الکسوة، ففرقت غزلها أی قطنها أو کتانها الذی یصیر غزلا فی أقاربها، لیغزلوا لها بسبب عجزها عن الغزل ما یکفیها لضیق الوقت، فإضافة کوکب الخرقاء لأدنی ملابسة، و قد جعل الشاعر هذه المبلابسة بمنزلة الاختصاص.
2) اعلم أن أغلب البیانیین لم یثبت (التعریف بالنداء) فی تعریف المسند إلیه. و تحقیق ذلک یطلب من المطولات فی علوم البلاغة.
یؤتی بالمسند إلیه نکرة: لعدم علم المتکلم بجهة من جهات التعریف حقیقة أو ادعاء، (1)کقولک: جاء هنا رجل یسأل عنک. إذا لم تعرف ما یعینه من علم أو صلة أو نحوهما، و قد یکون لأغراض أخری.
1-کالتکثیر (2)نحو: وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ [فاطر:4]أی رسل کثیرون.
2-و التقلیل نحو: لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ [آل عمران:154]، و نحو: وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ أَکْبَرُ [التوبة:72].
3-و التعظیم و التحقیر کقول ابن أبی السمط: [الطویل]
له حاجب عن کل أمر یشینه
و لیس له عن طالب العرف حاجب
أی له مانع عظیم، و کثیر عن کل عیب و لیس له مانع قلیل أو حقیر عن طالب الإحسان (3)، فیحتمل التّعظیم و التکثیر و التّقلیل و التّحقیر.
4-و إخفاء الأمر نحو: قال رجل إنک انحرفت عن الصواب تخفی اسمه، حتی لا یلحقه أذی.
5-و قصد الإفراد نحو: ویل أهون من ویلین. «أی ویل واحد أهون من ویلین» .
6-و قصد النوعیة نحو: لکلّ داء دواء. «أی لکل نوع من الدّاء نوع من الدّواء» .
[شماره صفحه واقعی : 113]
1) کقوله تعالی: هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ .
2) اعلم أن الفرق بین التعظیم و التکثیر أن التعظیم بحسب رفعة الشأن و علو الطبقة، و أن التکثیر باعتبار الکمیات و المقادیر، تحقیقا کما فی قولک إن له لإبلا، و إن له لغنما، أو تقدیرا نحو: و رضوان من اللّه أکبر، أی قلیل من الرضوان أکبر من کل شیء، و یلاحظ ذلک الفرق فی التحقیر و التقلیل أیضا.
3) و منه قوله: [الطویل] و للّه عندی جانب لا أضیعه و للهو عندی و الخلاعة جانب و یحتمل التکثیر و التقلیل قوله تعالی: إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ اَلرَّحْمٰنِ.
المبحث الخامس فی تقدیم المسند إلیه (1)
مرتبة المسند إلیه: التقدیم و ذلک لأنّ مدلوله هو الذی یخطر أولا فی الذهن، لأنه المحکوم علیه، و المحکوم علیه سابق للحکم طبعا. فاستحقّ التقدیم وضعا، و لتقدیمه دواع شتی.
[شماره صفحه واقعی : 114]
1) معلوم: أن الألفاظ قوالب المعانی. فیجب أن یکون ترتیبها الوضعی حسب ترتیبها الطبیعی. و من البین أن (رتبة المسند إلیه التقدیم) لأنه المحکوم علیه، و رتبة المسند التأخیر، إذ هو المحکوم به، و ما عداهما فهو متعلقات و توابع تأتی تالیة لهما فی الرتبة و لکن قد یعرض لبعض الکلم من المزایا و الاعتبارات ما یدعو إلی تقدیمها، و إن کان من حقها التأخیر فیکون من الحسن إذا تغییر هذا الأصل و اتباع هذا النظام لیکون المقدم مشیرا إلی الغرض الذی یؤدی إلیه، و مترجما عما یرید. و لا یخلو (التقدیم) من أحوال أربع: الأول: ما یفید زیادة فی المعنی مع تحسین فی اللفظ و ذلک هو الغایة القصوی و إلیه المرجع فی فنون البلاغة، و الکتاب الکریم هو العمدة فی هذا. انظر إلی قوله تعالی: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاضِرَةٌ إِلیٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَةٌ تجد أن تقدیم الجار فی هذا قد أفاد التخصیص و أن النظر لا یکون إلا للّه، مع جودة الصیاغة و تناسق السجع. الثانی: ما یفید زیادة فی المعنی فقط نحو بَلِ اَللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ فتقدیم المفعول فی هذا لتخصیصه بالعبادة، و أنه ینبغی ألا تکون لغیره، و لو أخر ما أفاد الکلام ذلک. الثالث: ما یتکافأ فیه القدیم و التأخیر، و لیس لهذا الضرب شیء من الملاحة کقوله: [الطویل] و کانت یدی ملأی به ثم أصبحت «بحمد إلهی» و هی منه سلیب فتقدیره: ثم أصبحت و هی منه سلیب بحمد إلهی. الرابع: ما یختل به المعنی و یضطرب، و ذلک هو التعقید اللفظی، أو المعاظلة التی تقدمت، کتقدیم الصفة علی الموصوف، و الصلة علی الموصول، أو نحو ذلک من الأنواع التی خرجت عن الفصاحة، و منها قول لفرزدق: [الطویل] إلی ملک ما أمه من محارب أبوه و لا کانت کلیب تصاهره فتقدیره: إی ملک أبوه ما أمه من محارب، أی ما أم أبیه منهم، و لا شک أن هذا لا یفهم من کلامه للنظرة الأولی، بل یحتاج إلی تأمل و تریث و رفق، حتی یفهم المراد منه.
1-تعجیل المسرّة نحو: ألعفو عنک صدر به الأمر.
2-تعجیل المساءة نحو: القصاص حکم به القاضی.
3-التشویق إلی المتأخر إذا کان المتقدّم مشعرا بغرابة کقول أبی العلاء المعری: [الخفیف]
و الذی حارت البریّة فیه
حیوان مستحدث من جماد (1)
4-التلذذ نحو: لیلی وصلت، و سلمی هجرت.
5-التبرک: نحو: اسم اللّه اهتدیت به.
6-النص علی عموم السلب أو النص علی سلب العموم.
فعموم السلب: یکون بتقدیم أداة العموم (2)ککلّ، و جمیع علی أداة النفی نحو: کل ظالم لا یفلح، المعنی: لا یفلح أحد من الظلمة. و نحو: کل ذلک لم یکن: أی لم یقع هذا و لا ذاک. و نحو: کل تلمیذ لم یقصر فی واجبه، و یسمی شمول النفی.
و اعلم: أن عموم السلب یکون النفی فیه لکل فرد. و توضیح ذلک: أنک إذا بدأت بلفظة کلّ، کنت قد سلطت الکلیة علی النفی، و أعملتها فیه و ذلک یقضی ألا یشذ عنه شیء.
و سلب العموم: یکون بتقدیم أداة النفی علی أداة العموم. نحو: لم یکن کلّ ذلک، أی لم یقع المجموع، فیحتمل ثبوت البعض و یحتمل نفی کل فرد لأن النفی یوجه إلی الشمول خاصة، دون أصل الفعل. و یسمی نفی الشمول.
و اعلم: أن سلب العموم یکون النفی فیه للمجموع غالبا کقول المتنبی: [البسیط]
ما کلّ رأی الفتی یدعو إلی رشد.
[شماره صفحه واقعی : 115]
1) قیل (الحیوان) هو الإنسان، (و الجماد) الذی خلق منه هو النطفة و حیرة البریة فیه هو الاختلاف فی إعادته للحشر، و هو یرید أن الخلائق تحیرت فی المعاد الجسمانی، یدل لذلک قوله قبله: [الخفیف]
2) بشرط أن تکون أداة العموم غیر معمولة للفعل الواقع بعدها کما مثل، فإن کانت معمولة للفعل بعدها: سواء تقدمت لفظا أو تأخرت، نحو: کل ذنب لم أصنع، و لم آخذ کل الدراهم، أفاد الکلام سلب العموم و نفی الشمول غالبا.
و قد جاء لعموم النفی قلیلا: نحو قوله تعالی: إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ [لقمان:18] و دلیل ذلک: الذوق و الاستعمال.
7-إفادة التخصیص قطعا (1)إذا کان المسند إلیه مسبوقا بنفی، و المسند فعلا نحو: ما أنا قلت هذا، أی: لم أقله، و هو مقول لغیری. و لذا لا یصحّ أن یقال: ما أنا قلت هذا و لا غیری، لأن مفهوم: ما أنا قلت، أنّه مقول للغیر، و منطوق: و لا غیری کونه غیر مقول للغیر فیحصل التناقض سلبا و إیجابا.
و إذا لم یسبق المسند إلیه نفی کان تقدیمه محتملا (2)لتخصیص الحکم به أو تقویته، إذا کان المسند فعلا (3)نحو: أنت لا تبخل. و نحو: هو یهب الألوف، فإنّ فیه الإسناد مرتین. إسناد الفعل إلی ضمیر المخاطب: فی المثال الأول. و إسناد الجملة إلی ضمیر الغائب: فی المثال الثانی.
8-مراعاة الترتیب الوجودی: نحو: لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاٰ نَوْمٌ [البقرة:255].
[شماره صفحه واقعی : 116]
1) و ذلک یکون فی ثلاثة مواضع. الأول: أن یکون المسند إلیه معرفة ظاهرة بعد نفی، نحو: ما فؤاد فعل هذا. الثانی: أن یکون المسند إلیه معرفة مضمرة بعد نفی، نحو: ما أنا قلت ذلک. الثالث: أن یکون المسند إلیه نکرة بعد نفی، نحو: ما تلمیذ حفظ الدرس.
2) و ذلک فی ستة مواضع: الأول: أن یکون المسند إلیه معرفة ظاهرة قبل نفی، نحو فؤاد ما قال هذا. الثانی: أن یکون المسند إلیه معرفة ظاهرة مثبته، نحو عباس أمر بهذا. الثالث: أن یکون المسند إلیه معرفة مضمرة قبل نفی، نحو أنا ما کتبت الدرس. الرابع: أن یکون المسند إلیه معرفة مضمرة مثبتة، نحو أنا حفظت درسی. الخامس: أن یکون المسند إلیه نکرة قبل نفی، نحو رجل ما قال هذا. السادس: أن یکون المسند إلیه نکرة مثبتة، نحو تلمیذ حضر الیوم فی المدرسة. و اعلم أن ما ذکرناه هو مذهب عبد القاهر الجرجانی و هو الحق، و خالفه السکاکی.
3) فإن قیل: لماذا اشترط أن یکون المسند فعلا، و هل إذا کان المسند وصفا مشتملا علی ضمیر، نحو: أنت بخیل، لم یکن کالفعل فی إفادة التقویة؟
یؤخر المسند إلیه: إن اقتضی المقام تقدیم المسند کما سیجیء و لا نلتمس دواعی التقدیم و التأخیر إلا إذا کان الاستعمال یبیح کلیهما.
أمیر المؤمنین یأمرک بکذا: جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث، المراد بالخبر بیان سبب داعی الامتثال. المسند إلیه أمیر المؤمنین. ذکر للتعظیم. و قدم لذلک. و المسند جملة یأمر، ذکر لأن الأصل فیه ذلک، و أخر لاقتضاء المقام تقدیم المسند إلیه و أتی به جملة لتقویة الحکم بتکرار الإسناد و التعظیم و تقویة الحکم و کون ذکر المسند هو الأصل و لا مقتضی للعدول عنه و اقتضاء المقام تقدیم المسند إلیه أحوال، و الذکر و التقدیم و التأخیر مقتضیات، و الإتیان بهذه الجملة علی هذا الوجه مطابقة لمقتضی الحال.
أنت الذی أعاننی. و أنت الذی سرنی: ذکر أنت ثانیا لزیادة التقریر و الإیضاح فزیادة التقریر و الإیضاح حال، و التقریر مقتضی و الإتیان بالجملة علی هذا الوجه مطابقة لمقتضی الحال.
سعید یقتحم الأخطار: بعد مدحه ذکر سعید للتعظیم و التعجب، فالتعظیم و التعجب حال و الذکر مقتضی، و الإتیان بالجملة علی هذا الوجه مطابقة لمقتضی الحال.
علی کتب الدرس: جواب ما الذی عمل علی، ذکر علی للتعریض بغباوة السامع. و قدم لتقویة الحکم لکون الخبر فعلا، فالتعریض و التقویة حالان و الذکر و التقدیم مقتضیان. و الإتیان بالجملة علی هذا الوجه: مطابقة لمقتضی الحالین.
[شماره صفحه واقعی : 117]
محمود نعم التلمیذ: بعد مدح کثیر له، ذکر محمود لقلة الثقة بالقرینة و قدم لتقویة الحکم.
معطی الوسامات و الرتب: حذف المسند إلیه للتنبیه علی تعیین المحذوف ادعاء کالسلطان مثلا.
أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآویٰ [الضحی:6]: حذف مفعول آوی للمحافظة علی الفاصلة.
صاحبک یدعو إلی ولیمة العرس: حذف مفعول یدعو للتعمیم باختصار.
لا یعطی و لا یمنع إلا اللّه تعالی: حذف المفعولان لعدم تعلق الغرض بهما.
أهین الإمیر: حذف الفاعل للخوف علیه.
لسان الفتی نصف، و نصف فؤاده: قدم نصف الثانی للمحافظة علی الوزن.
ما کل ما یتمنی المرء یدرکه: قدمت أداة النفی علی أداة العموم لإفادة سلب العموم و نفی الشمول.
جمیع العقلاء لا یسعون فی الشر: قدمت أداة العموم علی أداة النفی لإفادة عموم السلب و شمول النفی.
وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ [آل عمران:122]: قدم الجار و المجرور للتخصیص.
و نحن التارکون لما سخطنا
و نحن الآخذون لما رضینا
[الوافر]
الجملة الأولی خبریة اسمیة، من الضرب الابتدائی، و المراد بالخبر إظهار الفخر و الشجاعة. المسند إلیه نحن. ذکر لأن ذکره الأصل. و قدم للتعظیم، و عرف بالإضمار لکون المقام للتکلم مع الاختصار. و المسند التارکون. ذکر و أخر لأن الأصل ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 118]
و أنت الذی أخلفتنی ما وعدتنی
و أشمتّ بی من کان فیک یلوم
[الطویل]
جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی. و المراد بالخبر التوبیخ. المسند إلیه أنت ذکر و قدم لأن الأصل فیه ذلک. و عرف بالإضمار لکون المقام للخطاب مع الاختصار و المسند لفظة الذی، و قد ذکر و أخر لأن الأصل فیه ذلک و عرف بالموصولیة للتعلیل. یعنی أن إخلاف وعده کان سبب الشماتة و اللوم. و أما جملة أشمتّ فمعطوفة علی جملة أخلفت و وصلت بها لما تقدم. و عرف المسند إلیه و هو الفاعل فی یلوم بالاضمار لکون المقام للغیبة مع الاختصار.
أبو لهب فعل کذا: جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث لما فیها من تقویة الحکم بتکرار الاسناد. و المراد بالخبر أصل الفائدة لمن یجهل ذلک. المسند إلیه أبو لهب. ذکر و قدم لأن الأصل فیه ذلک. و عرف بالعلمیة کنایة عن کونه جهنمیا.
ما هو المسند إلیه؟ ما هی أحواله؟ متی یجب ذکره؟ ما هی الوجوه الّتی نرجح ذکره عند وجود القرینة، متی یحذف؟ ما الفرق بین المعرفة و النکرة؟ لم یعرّف المسند إلیه بالإضمار؟ ما هو الأصل فی الخطاب؟ ما الإصل فی وضع الضمیر؟ لم یعرّف المسند إلیه بالعلمیة؟ لم یعرّف بالإشارة؟ لم یعرّف بالموصولیة؟ لم یعرّف بالنداء؟ لأی شیء ینکر المسند إلیه؟ لم یقدّم المسند إلیه؟ ما الفرق بین عموم السلب و سلب العموم؟ لم یؤخر المسند إلیه؟
[شماره صفحه واقعی : 119]
[شماره صفحه واقعی : 120]
الباب الرابع فی المسند و أحواله (1)
المسند، هو: الخبر، و الفعل التام؛ و اسم الفعل، و المبتدأ الوصف المستغنی بمرفوعه عن الخبر و أخبار النواسخ، و المصدر النّائب عن الفعل.
و أحواله: هی الذکر، و الحذف، و التّعریف، و التّنکیر، و التّقدیم، و التأخیر، و غیرها و فی هذا الباب ثلاثة مباحث.
یذکر المسند للأغراض الّتی سبقت فی ذکر المسند إلیه، و ذلک:
1-ککون ذکره هو الأصل، و لا مقتضی للعدول عنه، نحو: العلم خیر من المال.
2-و کضعف التّعویل علی دلالة القرینة، نحو: حالی مستقیم و رزقی میسور، إذ لو حذف میسور لا یدلّ علیه المذکور.
[شماره صفحه واقعی : 121]
1) و إنما ذکر المسند بعد المسند إلیه لأن المسند محکوم به، و المسند إلیه محکوم علیه، و المحکوم به مؤخر عن المحکوم علیه طبعا، فاستحق ذلک الترتیب وضعا. و مبحث الذکر: لم یعرض له کثیر کأبی هلال العسکری. و الإمام عبد القاهر و لعله یتعلق کثیرا بالنحو.
3-و کضعف تنبّه السّامع، نحو: أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی اَلسَّمٰاءِ [إبراهیم:24]إذ لو حذف ثابت ربما لا یتنبّه السامع لضعف فهمه.
4-و کالرّد علی المخاطب، نحو: قُلْ یُحْیِیهَا اَلَّذِی أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّةٍ [یس:79]، جوابا لقوله تعالی: مَنْ یُحْیِ اَلْعِظٰامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ [یس:78].
5-و کإفادة أنه: فعل فیفید التّجدّد و الحدوث، و مقیّدا بأحد الأزمنة الثلاثة بطریق الاختصار.
أو کإفادة أنه اسم فیفید الثبوت مطلقا، نحو: یُخٰادِعُونَ اَللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ [النساء:142]. فإنّ یخادعون تفید التّجدّد مرّة بعد أخری، مقیّدا بالزمن من غیر افتقار إلی قرینة تدلّ علیه کذکر الآن أو الغد. و قوله: و هو خادعهم تفید الثّبوت مطلقا من غیر نظر إلی زمان.
و یحذف المسند لأغراض کثیرة:
1-منها إذا دلت علیه قرینة، و تعلّق بترکه غرض ممّا مرّ فی حذف المسند إلیه.
و القرینة: إمّا مذکورة، کقوله تعالی: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ [لقمان:25، الزمر:38]أی: خلقهنّ اللّه. و إمّا مقدّرة، کقوله تعالی: یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ رِجٰالٌ [النور:36]أی: یسبحه رجال، کأنّه قیل: من یسبّحه؟
2-و منها الاحتراز عن العبث، نحو: أَنَّ اَللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ [التوبة:3] أی: و رسوله بریء منهم أیضا. فلو ذکر هذا المحذوف لکان ذکره عبثا لعدم الحاجة الیه.
3-و منها ضیق المقام عن إطالة الکلام، کقول الشاعر:
نحن بما عندنا و أنت بما عن
دک راض و الرّأی مختلف
أی: نحن بما عندنا راضون، فحذف لضیق المقام.
4-و منها اتباع و مجاراة ما جاء فی استعمالاتهم الواردة عن العرب نحو: لَوْ لاٰ أَنْتُمْ لَکُنّٰا مُؤْمِنِینَ [سبأ:31]. أی: لو لا أنتم موجودون. و قولهم فی المثل: رمیة من غیر رام أی هذه رمیة.
[شماره صفحه واقعی : 122]
عیّن أسباب الحذف و نوع المحذوف فی الأمثلة الآتیة:
1-نحو: ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ [البقرد:232].
2-و قال علیه الصلاة و السّلام: «علامة المؤمن ثلاث: إذا حدّث صدق، و إذا وعد و فی، و إذا اؤتمن لم یخن» .
3-و قال: «یقول ابن آدم، مالی مالی، و أنما لک من مالک ما أکلت فأفنیت، أو لبست فأبلیت، أو تصدّقت فأبقیت» .
4-و قال: «إن أحبّکم إلیّ و أقربکم منی مجالس یوم القیامة، أحاسنکم أخلاقا، الموطئون أکنافا، الذین یألفون و یؤلفون» .
5-و قال أبو العتاهیة: [الطویل]
جزی اللّه عنی صالحا بوفائه
و أضعف أضعافا له فی جزائه
صدیق إذا ما جئت أبغیه حاجة
رجعت بما أبغی، و وجهی بمائه
6-و قال البحتری یمدح الفتح بن خاقان: [الطویل]
رزین إذا القوم خفت حلومهم
و قور إذا ما حادث الدهر أجلبا
فتی لم یضیّع وجه حزم و لم یبت
یلاحظ أعجاز الأمور تعقّبا
7-و قال الشاعر: [المجتث]
من قاس جدواک یوما
بالسّحب أخطأ مدحک
السّحب تعطی و تبکی
و أنت تعطی و تضحک
8-و قال المتنبی: [الوافر]
و لما صار ودّ الناس خبّا
جزیت علی ابتسام بابتسام
و صرت أشکّ فیمن أصطفیه
لعلمی أنه بعض الأنام
[شماره صفحه واقعی : 123]
9-و قال: [البسیط]
لو لا المشقّة ساد الناس کلهم
الجود یفقر و الإقدام قتّال
10-و قال أبو فراس: [مجزوء الکامل]
لا تطلبنّ دنوّ دار
من خلیل أو معاشر
أبقی لأسباب المودّ
ة أن تزور و لا تعاشر
عیّن أسباب الذکر فی الأمثلة الآتیة:
1-قال اللّه تعالی: فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ اَلْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً، فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ، وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ [البقرة:79].
2-و قال مروان بن أبی حفصة یمدح معن بن زائدة: [الطویل]
بنو مطر یوم اللقاء کأنهم
أسود لها فی بطن خفان أشبل
هم یمنعون الجار حتی کأنما
لجارهم بین السّماکین منزل
3-و قال السموأل بن عادیاء: [الطویل]
إذا المرء لم یدنس من اللؤم عرضه
فکلّ رداء یرتدیه جمیل
و إن هو لم یحمل علی النفس ضیمها
فلیس إلی حسن الثناء سبیل
4-و قال أبو العتاهیة: [الطویل]
إذا أنت لم تشرب مرارا علی القذی
ظمئت و أیّ الناس تصفو مشاربه
[شماره صفحه واقعی : 124]
1-لإفادة السامع حکما علی أمر معلوم عنده بأمر آخر مثله: بإحدی طرق التعریف، نحو: هذا الخطیب، و ذاک نقیب الأشراف.
2-و لإفادة قصره علی المسند إلیه حقیقة نحو: سعد الزعیم إذا لم یکن زعیم سواه أو إدعاء مبالغة لکمال معناه فی المسند إلیه، نحو سعد الوطنیّ أی الکامل الوطنیة، فیخرج الکلام فی صورة توهم أن الوطنیة لم توجد إلا فیه، لعدم الاعتداد بوطنیة غیره.
و ذلک: إذا کان المسند معرفا بلام الجنس (1).
و ینکّر المسند: «لعدم الموجب لتعریفه» و ذلک:
1-لعدم قصد إرادة العهد أو الحصر نحو: أنت أمیر و هو وزیر.
2-و لاتباع المسند إلیه فی التنکیر نحو: تلمیذ واقف بالباب:
3-و لافادة التفخیم نحو: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ [البقرة:2].
4-و لقصد التحقیر نحو: ما خالد رجلا یذکر.
[شماره صفحه واقعی : 125]
1) علی أن التعریف بلام الجنس لا یفید احیانا القصر، کقول الخنساء [الوافر] إذا قبح البکاء علی قتیل وجدت بکاءک الحسن الجمیل فالخنساء: لا تقصد قصر الجنس علی بکاء قتیلها، لکنها ترید أن تثبت له، و تخرجه من جنس بکاء غیره من القتلی فهو لیس من القصر فی شیء.
یقدم المسند: إذا وجد باعث علی تقدیمه کأن یکون عاملا نحو: قام علی. أو مما له الصدارة فی الکلام، نحو: أین الطریق؟ أو إذا أرید به غرض من الأغراض الآتیة:
1-التخصیص بالمسند إلیه نحو: لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ [المائدة:120].
2-التنبیه من أول الأمر علی أنه خبر لا نعت کقوله: [الطویل]
له همم لا منتهی لکبارها
و همته الصغری أجلّ من الدهر
له راحة لو أن معشار جودها
علی البر کان البر أندی من البحر
فلو قیل: همم له، لتوهم ابتداء کون له صفة لما قبله.
3-التشویق للمتأخر، إذا کان فی المتقدم ما یشوق لذکره. کتقدیم المسند فی قوله تعالی: إِنَّ فِی خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفِ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ [آل عمران:190].
و کقوله: [الکامل]
خیر الصنائع فی الأنام صنیعة
تنبو بحاملها عن الإذلال
4-التفاؤل: کما تقول للمریض: فی عافیة أنت. و کقوله: [الکامل]
سعدت بغرة وجهک الأیام
و تزینت بلقائک الأعوام
5-و منها: إفادة قصر المسند إلیه علی المسند نحو: لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ [الکافرون:6]، أی دینکم مقصور علیکم و دینی مقصور علیّ.
6-و منها: المساءة نکایة بالمخاطب: کقول المتنبی: [الطویل]
و من نکد الدنیا علی الحر أن یری
عدوّا له ما من صداقته بدّ
[شماره صفحه واقعی : 126]
7-و منها: تعجیل المسرة للمخاطب، أو التعجب، أو التعظیم، أو المدح، أو الذم، أو الترحم، أو الدعاء. نحو: للّه درّک، و عظیم أنت یا أللّه، و نعم الزعیم سعد، و هلم جرا. و بئس الرجل خلیل، و فقیر أبوک، و مبارک وصولک بالسلامة.
و یؤخر المسند لأنّ تأخیره هو الاصل، و تقدیم المسند إلیه أهم، نحو: الوطن عزیز.
و ینقسم المسند من حیث الإفراد و عدمه إلی قسمین-مفرد-و جملة، فالمسند المفرد قسمان: فعل-نحو قدم سعد-و اسم: نحو سعد قادم. و المسند الجملة ثلاثة أنواع:
1-أن یکون سببیا نحو خلیل أبوه منتصر، أو أبوه انتصر، أو انتصر أبوه.
2-و أن یقصد تخصیص الحکم بالمسند إلیه، نحو أنا سعیت فی حاجتک أی الساعی فیها أنا لا غیری.
3-و أن یقصد تأکید الحکم نحو: سعد حضر.
و ذلک: لما فی الجملة: من تکرار الإسناد مرتین.
و یؤتی بالمسند: ظرفا للاختصار، نحو خلیل عندک. و جارا و مجرورا، نحو: محمود فی المدرسة.
[شماره صفحه واقعی : 127]
بیّن أسباب التقدیم و التأخیر فیما یأتی:
1-ما کلّ ما فوق البسیطة کافیا
فإذا قنعت فبعض شیء کافی (1)
[الکامل]
2-إذا شئت یوما أن تسود عشیرة
فبالحلم سد لا بالتسرع و الشتم (2)
[الکامل]
3-ثلاثة تشرق الدنیا ببهجتها
شمس الضحی و أبو إسحاق و القمر (3)
[البسیط]
4-أفی الحق أن یعطی ثلاثون شاعرا
و یحرم ما دون الرضا شاعر مثلی (4)
[البسیط]
5-فکیف و کلّ لیس یعدو حمامه
و ما لا مریء عما قضی اللّه مرحل (5)
[الکامل]
[شماره صفحه واقعی : 128]
1) قدم حرف النفی و هو «ما» علی لفظ العموم و هو «کل» لیدل علی عموم السلب، و المعنی لا یکفیک جمیع ما علی الأرض إذا کنت طامعا.
2) قدم الجار و المجرور فی قوله (بالحلم سد) لیدل علی التخصیص، أی إنک تسود بالحلم لا بغیره. و کذا إذا نقدم الظرف. و ما أشبههما، مما رتبته التأخیر: کما سلف.
3) قدم العدد و هو ثلاثة و أخر المعدود لیشوق إلیه لأن الأنسان إذا سمع العدد مجموعا یشتاق إلی تفصیل آحاده.
4) قدم الجار المجرور بعد الاستفهام فی قوله أفی الحق أن یعطی، لیدل علی أن ذلک المقدم هو محط الأنکار. فتحلیل المعنی: أنه لا ینکر الاعطاء، و لکنه ینکر أن یعد ذلک حقا و صوابا مع حرمانه هو.
5) قدم أداة العموم علی أداة السلب فی قوله: (کل لیس یعدو) لیدل علی عموم السلب، أی أن الناس واحدا واحدا یشملهم حکم الموت و لا مفر منه.
7-و قال اللّه تعالی: بَلِ اَللّٰهَ فَاعْبُدْ، وَ کُنْ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ [الزمر:66] (1).
8-بک اقتدت الأیام فی حسناتها
و شیمتها لولاک همّ و تکریب
[الکامل]
لما صدأت مرآة الجنان، قصدت لجلائها بعض الجنان: الجملة الشرطیة لا تعتبر إلا بجوابها و هو قصدت. و هی خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و امراد بها أصل الفائدة المسند قصد. ذکر: لأن ذکره الأصل. و قدم لإفادة الحدوث فی الزمن الماضی مع الاختصار. و المسند إلیه التاء ذکر لأن الأصل فیه ذلک، و أخر لاقتضاء المقام تقدیم المسند، و عرف بالإضمار لکون المقام للمتکلم مع الاختصار.
کأنه الکوثر الفیاض: جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی، و المراد بها المدح، فقی تفید الاستمرار بقرینة المدح، المسن إلیه الهاء، ذکر و قدم لأن الأصل فیه ذلک، و عرف بالإضمار لکون المقام للغیبة مع الاختصار، و المسند الکوثر ذکر و أخر لأن الأصل فیه ذلک، و عرف بأل للعهد الذهنی.
کتاب فی صحائفه حکم: التنکیر فی هذه الجملة للتعظیم.
ما هذا الرجل إنسانا: نکر المسند إنسانا للتحقیر.
له همم لا منتهی لکبارها: المسند له قدم لإفادة أنه خبر من أول الأمر لأنه لو تأخر لتوهم أنه صفة المسند إلیه لأنه نکرة.
[شماره صفحه واقعی : 129]
1) قدم المفعول علی الفعل فی قوله: (اللّه فاعبد) لیدل علی التخصیص أی اعبد اللّه و لا تعبد غیره.
وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ [الإخلاص:4]: قدم المسند کفوا علی المسند إلیه أحد للمحافظة علی الفاصلة، علی رأی بعضهم و المنصوص علیه فی کتب التفسیر المعتبرة أن التقدیم للمبادرة إلی نفی المثل.
زهرة العلم أنضر من زهرة الروضة: جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی و المراد بها الاستمرار بقرینة المدح، المسند إلیه زهرة العلم ذکر و قدم لأن الأصل فیه ذلک، و عرف بالإضافة الی العلم لتعظیمه، و المسند أنضر. ذکر و أخر لأن الأصل فیه ذلک، و نکر لتعظیمه.
غلامی سافر، أخی ذهبت جاریته، أنا أحب المطالعة، الحق ظهر، العضب آخره ندم: أتی بالمسند فی هذه المثل جملة لتقویة الحکم لما فیها من تکرار الإسناد.
[شماره صفحه واقعی : 130]
الباب الخامس فی الاطلاق (1)و التقیید
إذا اقتصر فی الجملة علی ذکر جزأیها المسند إلیه و المسند فالحکم مطلق و ذلک: حین لا یتعلق الغرض بتقیید الحکم بوجه من الوجوه لیذهب السامع فیه کل مذهب ممکن.
و إذا زید علیهما شیء مما یتعلق بهما أو بأحدهما. فالحکم مقید و ذلک: حیث یراد زیادة الفائدة و تقویتها عند السامع، لما هو معروف من أن الحکم کلما کثرت قیوده ازداد إیضاحا و تخصیصا، فتکون فائدته أتم و أکمل، و لو حذف القید لکان الکلام کذبا أو غیر مقصود نحو. قوله تعالی: وَ مٰا خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ [الأنبیاء:16]. فلو حذف الحال و هو لاعبین لکان الکلام کذبا. بدلیل المشاهدة و الواقع. و نحو: قوله تعالی: یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ [النور:35]إذ لو حذف (یکاد) لفات الغرض المقصود، و هو إفادة المقاربة.
[شماره صفحه واقعی : 131]
1) الاطلاق و التقیید: وصفان للحکم. فالاطلاق أن یقتصر فی الجملة علی ذکر (المسند و المسند إلیه) حیث لا غرض یدعو إلی حصر الحکم، ضمن نطاق معین بوجه من الوجوه، نحو: الوطن عزیز، و التقیید أن یزاد علی المسند و المسند إلیه شیء یتعلق بهما، أو بأحدهما، مما لو أغفل لفاتت الفائدة المقصودة أو کان الحکم کاذبا نحو: الولد النجیب یسر أهله.
و اعلم: أن معرفة خواص التراکیب و أسرار الأسالیب و ما فیها من دقیق الوضع، و باهر الصنع، و لطائف المزایا، یسترعی لبک، إلی أن التقیید بأحد الأنواع الآتیة: یکون لزیادة الفائدة، و تقویتها عند السامع. لما هو معروف من أن الحکم کلما ازدادت قیوده ازداد إیضاحا و تخصیصا.
و التقیید یکون: بالتوابع، و ضمیر الفصل، و النواسخ، و أدوات الشرط، و النفی، و المفاعیل الخمسة، و الحال، و التمییز، و فی هذا الباب جملة مباحث (1).
أما النعت: فیؤتی به للمقاصد و الأغراض الّتی یدل علیها.
أ-منها: تخصیص المنعوت بصفة تمیّزه إن کان نکرة، نحو: جاءنی رجل تاجر.
ب-و منها: توضیح المنعوت إذا کان معرفة لغرض:
1-الکشف عن حقیقته، نحو: الجسم الطویل، العریض، یشغل حیّزا من الفراغ.
2-أو التأکید، نحو: و أمس الدّابر کان یوما عظیما.
3-أو المدح، نحو: حضر سعد المنصور.
4-أو الذم، نحو: فاستعذ باللّه من الشیطان الرجیم
5-أو الترحم، نحو: قدم زید المسکین.
[شماره صفحه واقعی : 132]
1) اعلم أن التقیید: یکون لتمام الفائدة، لما تقرر من أن الحکم کلما زاد قیده زاد خصوصیة، و کلما زاد خصوصیة زادت فائدته. لا فرق بین المسند إلیه أو مسند أو غیرهما، کما لا فرق بین تقییده بالتوابع أو غیرها.
أما التوکید: فیؤتی به للأغراض الّتی یدل علیها، فیکون:
1-لمجرد التقریر، و تحقیق المفهوم عند الإحساس بغفلة السامع. و نحو: جاء الأمیر الأمیر.
2-و للتقریر مع دفع توهم خلاف الظاهر نحو: جاءنی الامیر نفسه.
3-و للتقریر مع دفع توهم عدم الشمول نحو: فَسَجَدَ اَلْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الحجر:30].
4-و لإرادة انتقاش معناه فی ذهن السامع نحو: اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ اَلْجَنَّةَ [البقره:35].
أما عطف البیان: فیؤتی به لمقاصد و الأغراض الّتی یدل علیها، فیکون:
أ-لمجرد التوضیح للمتبوع باسم مختص به (1)
ب-و للمدح: کقوله تعالی: جَعَلَ اَللّٰهُ اَلْکَعْبَةَ اَلْبَیْتَ اَلْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ [المائدة:97] فالبیت الحرام، عطف بیان: للمدح.
أما عطف النسق: فیؤتی به للإغراض الآتیة:
1-لتفصیل المسند إلیه باختصار، نحو: جاء سعد و سعید، فإنه أخصر من: جاء سعد، و جاء سعید، و لا یعلم منه تفصیل المسند لأن الواو لمطلق الجمع.
[شماره صفحه واقعی : 133]
1) یکفی فی التوضیح: أن یوضح الثانی الأول، عند الاجتماع، و إن لم یکن أوضح منه عند الانفراد، نحو علی زین العابدین، و نحو: عسجد ذهب.
2-و لتفصیل المسند مع الاختصار ایضا، نحو: جاء نصر فمنصور (1)أو ثم منصور، أو قدم الحجیج حتی المشاة، لأن هذه الأحرف الثلاثة مشترکة فی تفصیل المسند، إلا أن الأول یفید الترتیب مع التعقیب، و الثانی یفید الترتیب مع التراخی، و الثالث یفید ترتیب أجزاء ما قبله، ذاهبا من الاقوی إلی الأضعف، أو بالعکس، نحو: مات الناس حتی الأنبیاء.
3-و لرد السامع إلی الصواب مع الاختصار، نحو جاء نصر، لا منصور.
4-و لصرف الحکم إلی آخر، نحو: ما جاء منصور، بل نصر.
5-و للشک من المتکلم أو التشکیک للسامع، أو للإبهام. نحو قوله تعالی: وَ إِنّٰا أَوْ إِیّٰاکُمْ لَعَلیٰ هُدیً أَوْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ [سبأ:24].
6-و للإباحة أو التخییر.
مثال الأول: تعلم نحوا أو صرفا. أو نحو: تعلم إما صرفا و إما نحوا.
و مثال الثانی: تزوج هندا أو أختها أو نحو: تزوج إما هندا و إما أختها.
[شماره صفحه واقعی : 134]
1) قد تجیء الفاء للتعقیب فی الذکر: دون الزمان، إما مع ترتیب ذکر الثانی علی الأول: کما فی تفصیل الإجمال فی قوله تعالی: وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ اِبْنِی مِنْ أَهْلِی و نحو قوله تعالی: اُدْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی اَلْمُتَکَبِّرِینَ . و أما بدون ترتیب: و ذلک عند تکریر اللفظ الأول نحو: باللّه، فباللّه، و قد تجیء ثم للتراخی فی الذکر: دون الزمان، إما مع الترتیب المذکور. نحو: [الخفیف] أن من ساد ثم ساد أبوه ثم ساد من قبل ذلک جده و نحو: [الطویل] هو الکلب و ابن الکلب و الکلب جده و لا خیر فی کلب تناسل من کلب فإن الغرض ترتیب درجات حال الممدوح فی البیت الأول. فابتدأ بسیادته، ثم بسیادته أبیه، ثم بسیادة جده. و إما بدون ترتیب، نحو: وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا یَوْمُ اَلدِّینِ ثُمَّ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا یَوْمُ اَلدِّینِ . و لاستبعاد مضمون جملة عن مضمون جملة أخری، نحو: ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ فنزلوا الترتیب فی هذه الامور منزلة الترتیب الزمانی. المستفاد منها بأصل الوضع. و لذا یکون استعمالها فی هذه الأمور مجازا.
أما البدل: فیؤتی به للمقاصد و الأغراض الّتی یدل علیها.
و یکون لزیادة التقریر و الإیضاح، لأن البدل مقصود بالحکم بعد إبهام نحو: حضر ابنی علی، فی بدل الکل.
و نحو: سافر الجند أغلبه، فی بدل البعض. و نحو: نفعنی الأستاذ علمه، فی بدل الاشتمال. و نحو: وجهک بدر شمس، فی بدل الغلط (1). و ذلک: لإفادة المبالغة الّتی یقتضیها الحال.
یؤتی بضمیر الفصل: لإغراض کثیرة، منها:
1-التخصیص، نحو: أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ یَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ [التوبة:104].
2-و تأکید التخصیص إذا کان فی الترکیب مخصص آخر. کقوله تعالی: إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ [التوبة:118].
3-و تمییز الخبر عن الصفة، نحو: العالم هو العامل بعلمه.
التقیید بها: یکون للأغراض الّتی تؤدیها معانی ألفاظ النواسخ کالاستمرار أو لحکایة الحال الماضیة فی «کان» (2). و کالتوقیت بزمن معین: فی «ظل، و بات، و أصبح، و أمسی، و أضحی» . و کالتوقیت بحالة معینة: فی «مادام» . و کالمقاربة: فی کاد، و کرب، و «أوشک» . و کالتأکید: فی إن و أنّ، و کالتشبیه: فی «کأنّ» . و کالاستداراک: فی لکنّ، و کالرجاء: فی «لعلّ» . و کالتمنی: فی لیت، و کالیقین: فی «وجد، و ألفی، و دری، و علم» . و کالظن: فی خال، و زعم، و حسب، و کالتحول: فی «اتخذ، و جعل، و صیّر» .
[شماره صفحه واقعی : 135]
التقیید به. یکون للأغراض الّتی تؤدیها معانی أدوات الشرط. کالزمان فی «متی، و أیان» و المکان فی «أین، و أنی، و حیثما» و الحال فی «کیفما» و استیفاء ذلک و تحقیق الفرق بین تلک الأدوات یذکر فی علم النحو. و إنما یفرق هنا بین إن، و إذا، و لو، لاختصاصها بمزایا تعد من وجوه البلاغة.
الأصل عدم جزم و قطع المتکلم بوقوع الشرط فی المستقبل مع إن. و من ثمّ کثر أن تستعمل، إن، فی الأحوال الّتی یندر وقوعها. و وجب أن یتلوها لفظ المضارع لاحتمال الشک فی وقوعه (1).
بخلاف، إذا، فتستعمل بحسب أصلها فی کل ما یقطع المتکلم بوقوعه فی المستقبل، و من إجل هذا لا تستعمل، إذا، إلا فی الأحوال الکثیرة الوقوع و یتلوها الماضی لدلالته علی الوقوع و الحصول قطعا. کقوله تعالی: فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ اَلْحَسَنَةُ قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ [الأعراف:131]؛ فلکون مجیء الحسنة منه تعالی محققا، ذکر هو و الماضی مع إذا. و إنما کان ما ذکر محققا لأن المراد بها مطلق الحسنة الشامل لأنواع کثیرة من خصب، و رخاء، و کثرة أولاد، کما یفهم من التعریف بأل الجنسیة فی لفظة الحسنة، و لکون مجیء السیئة نادرا، ذکر هو و المضارع مع إن. و إنما کان ما ذکر نادرا لأن المراد بها نوع قلیل: و هو جدب و بلاء کما یفهم من التنکیر فی سیئة علی التقلیل.
و لو: للشرط فی الماضی مع الجزم و القطع بانتفائه، فیلزم انتفاء الجزاء. علی أن الجزاء کان یمکن أن یقع، لو وجد الشرط. و یجب کون جملتیها فعلیّتین ماضیتین، نحو: لو إتقنت عملک لبلغت إملک. و تسمی لو حرف امتناع لامتناع، کقوله تعالی: لَوْ کٰانَ فِیهِمٰا آلِهَةٌ إِلاَّ اَللّٰهُ لَفَسَدَتٰا [الأنبیاء:22] و نحو: وَ لَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ [النحل:9]. أی انتفت هدایته إیاکم، بسبب انتفاء مشیئته لها.
[شماره صفحه واقعی : 136]
1) و لذا: لا یقال إن طلعت الشمس أزرک. لأن طلوع الشمس مقطوع بوقوعه، و إنما یقال إذا طلعت الشمس أزورک.
الأول: علم مما تقدم: أن المقصود بالذات من الجملة الشرطیة هو الجواب: فإذا قلت إن اجتهد فرید کافأته، کنت مخبرا بأنک ستکافئه، و لکن فی حال حصول الاجتهاد، لا فی عموم الأحوال (1). و یتفرع علی هذا: أنها تعد خبریة أو إنشائیة باعتبار جوابها.
الثانی: ما تقدم من الفرق بین إن و إذا، هو مقتضی الظاهر.
و قد یخرج الکلام علی خلافه، فتستعمل إن فی الشرط المقطوع بثبوته أو نفیه لأغراض کثیرة:
أ-کالتجاهل: نحو قول المعتذر: إن کنت فعلت هذا فعن خطأ.
ب-و کتنزیل المخاطب العالم منزلة الجاهل لمخالفته مقتضی علمه. کقولک للمتکبر توبیخا له: إن کنت من تراب فلا تفتخر.
ح-و کتغلیب غیر المتصف بالشرط علی المتصف به: کما إذا کان السفر قطعیّ الحصول لسعید، غیر قطعیّ لخلیل، فتقول إن سافرتما کان کذا (2).
[شماره صفحه واقعی : 137]
1) قال السکاکی: قد یقید الفعل بالشرط لاعتبارات تستدعی التقیید به و لا یخرج الکلام بتقییده به عما کان علیه من الخبریة و الإنشائیة، فالجزاء إن کان خبرا: فالجملة خبریة نحو إن جئتنی أکرمک أی أکرمک لمجیئک، و إن کان إنشاء فالجملة إنشائیة. نحو إن جاءک خلیل فأکرمه. إی إکرمه وقت مجیئه، فالحکم عنده فی الجمل المصدرة بإن و أمثالها فی الجزاء، و أما نفس الشرط فهو قید للمسند فیه، و قد أخرجته الأداة عن الخبریة و احتمال الصدق و الکذب.
2) أی ففیه تغلیب لمن لم یقطع له بالسفر علی من قطع له به فاستعملت (إن) فی المجزوم. و هو من قطع له به بسبب تغلیبه علی من لم یقطع له به، و هذا السبب مساغ لذکر (إن) ، و اعلم أن التغلیب (الذی هو أن یعطی أحد المصطحبین، أو المتشاکلین حکم الآخر) باب واسع یجری فی أسالیب کثیرة نکات عدیدة، سمحت بها المطولات فی هذا المقام. و اعلم أیضا: أن المقصود بالذات من جملتی الشرط و الجواب: هو جملة الجواب فقط، و أما جملة الشرط فهی قید لها، فإذا قلت إن زارنی سلیم أکرمته فالمقصود أنک ستکرم سلیما، و لکن فی حال زیارته لک. فتعد الجملة اسمیة أو فعلیة أو خبریة. أو إنشائیة: باعتبار الجواب کما سبق توضیحه مفصلا: فارجع إلیه إن شئت.
و قد تستعمل إذا فی الشرط المشکوک فی ثبوته أو نفیه، لأغراض:
أ-منها: الإشعار بأن ذلک الشرط لا ینبغی أن یکون مشکوکا فیه. بل ینبغی أن یکون مجزوما به. نحو: إذا کثر المطر فی هذا العام أخصب الناس.
ب-و منها: تغلیب المتصف بالشرط علی غیر المتصف به. نحو: إذا لم تسافر کان کذا، و هلم جرّا من عکس الأغراض الّتی سبقت.
الثالث: لما کانت إن، و إذا لتعلیق الجزاء علی حصول الشرط فی المستقبل وجب أن یکون شرط و جزاء کل منهما جملة فعلیة استقبالیة لفظا و معنی، کقوله تعالی: وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغٰاثُوا بِمٰاءٍ کَالْمُهْلِ [الکهف:29]. و نحو:
و النفس راغبة إذا رغّبتها
و إذا ترد إلی قلیل تقنع
[الکامل]
و لا یعدل عن استقبالیة الجملة لفظا و معنی، إلی استقبالیتها معنی فقط، إلا لدواع غالبا.
منها: التفاؤل. نحو: إن عشت فعلت الخیر (1).
و منها: تخیّل إظهار غیر الحاصل و هو الاستقبال فی صورة الحاصل و هو الماضی. نحو: إن مت کان میراثی للفقراء.
الرابع: علم مما تقدم من کون لو للشرط فی الماضی: لزوم کون جملتی شرطها و جزائها فعلیتین ما ضویّتین، و عدم ثبوتهما.
و هذا هو مقتضی الظاهر و قد یخرج الکلام علی خلافه.
[شماره صفحه واقعی : 138]
1) و قد تستعمل «إن» فی غیر الاستقبال لفظا و معنی. و ذلک فیما إذا قصد بها تعلیق الجزاء علی حصول الشرط الماضی حقیقة کقول إبی العلاء المعری: [الطویل] فیا وطنی إن فاتنی بک سابق من الدهر فلینعم بساکنک البال و قد تستعمل «اذا» ایضا فی الماضی حقیقة نحو: حَتّٰی إِذٰا سٰاویٰ بَیْنَ اَلصَّدَفَیْنِ و للاستمرار نحو: إِذٰا لَقُوا اَلَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا
فتستعمل لو فی المضارع لدواع اقتضاها المقام، و ذلک:
أ-کالإشارة إلی أن المضارع الذی دخلت علیه یقصد استمراره فیما مضی: وقتا بعد وقت، و حصوله مرة بعد أخری.
کقوله تعالی: لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ اَلْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ [الحجرات:7] (1).
ب-و کتنزیل المضارع منزلة الماضی، لصدوره عمّن المستقبل عنده کالماضی فی تحقق الوقوع، و لا تخلف فی أخباره. کقوله تعالی: وَ لَوْ تَریٰ إِذِ اَلْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ [السجدة:12] (2).
التقیید بالنفی: یکون لسلب النسبة علی وجه مخصوص، مما تفیده أحرف النفی السبعة، و هی: لا، و ما، و لات، و إن، و لن، و لم، و لمّا.
(فلا) للنفی مطلقا و (ما، و إن، و لات) لنفی الحال. إن دخلت علی المضارع و (لن) لنفی الاستقبال و (لم و لما) لنفی المضیّ، إلا أنه (بلمّا) ینسحب إلی ما بعد زمن التکلم، و یختص بالمتوقع و علی هذا فلا یقال: لمّا یقم خلیل ثم قام، و لا: لمّا یجتمع النقیضان کما یقال: لم یقم علی ثم قام و لم یجتمع الضدان، فلمّا فی النفی تقابل (قد) فی الإثبات، و حینئذ یکون منفیّا قریبا من الحال، فلا یصح: لمّا یجیء خلیل فی العام الماضی.
[شماره صفحه واقعی : 139]
1) أی امتنع عنتکم. أی وقوعکم فی جهد و هلاک بسبب امتناع استمراره فیما مضی علی اطاعتکم.
2) نزل وقوفهم علی النار فی یوم القیامة منزلة الماضی: فاستعمل فیه «إذ» . و لفظ الماضی. و حینئذ فکان الظاهر أن یقال «و لو رأیت» بلفظ الماضی، لکن عدل عنه إلی المضارع تنزیلا للمستقبل الصادر عمن لا خلاف فی خبره. منزلة الماضی الذی علم و تحقّق معناه، کأنه قیل: قد انقضی هذا الأمر و ما رأیته، و لو رأیته لرأیت أمرا فظیعا.
التقیید بها: یکون لبیان نوع الفعل، أو ما وقع علیه. أو فیه. أو لأجله أو بمقارنته، و یقید بالحال لبیان هیئة صاحبها و تقیید عاملها، و یقیّد بالتمییز لبیان ما خفی من ذات أو نسبة. فتکون القیود هی محط الفائدة. و الکلام بدونها کاذب أو غیر مقصود بالذات کقوله تعالی: وَ مٰا خَلَقْنَا اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا لاٰعِبِینَ [الأنبیاء:16].
و قد سبق القول فی أول الباب مفصلا، فارجع إلیه إن شئت.
الأول: علم مما تقدم أن التقیید بالمفاعیل الخمسة و نحوها للأغراض الّتی سبقت و تفیدها إذا کانت مذکورة. أما إذا کانت محذوفة فتفید أغراضا أخری:
1-منها: التعمیم باختصار کقوله تعالی: وَ اَللّٰهُ یَدْعُوا إِلیٰ دٰارِ اَلسَّلاٰمِ [یونس:25]. أی جمیع عباده لأن حذف المعمول یؤذن بالعموم (1). و لو ذکر لفات غرض الاختصار المناسب لمقتضی الحال.
2-و منها: الاعتماد علی تقدّم ذکره کقوله تعالی: یَمْحُوا اَللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ [الرعد:39] أی و یثبت ما یشاء.
[شماره صفحه واقعی : 140]
1) أی ما لم یکن تعلق فعل المشیئة بالمفعول غریبا کقوله: [الطویل] فلو شئت أن أبکی دما لبکیته علیه و لکن ساحة الصبر أوسع و أعددته ذخرا لکل ملمة و سهم المنایا بالذخائر أولع فإن تعلق فعل إبکی ببکاء الدم غریب فلذا لم یحذف المفعول لیتقرر فی نفس السامع.
3-و منها: طلب الاختصار نحو: یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ [الفتح:14]أی یغفر الذنوب.
4-و منها: استهجان التصریح به نحو قول عائشة: «ما رأیت منه و لا رأی منّی» أی العورة.
5-و منها: البیان بعد الإبهام کما فی حذف مفعول فعل المشیئة (1)، و نحوها (2)إذا وقع ذلک الفعل شرطا. فإنّ الجواب یدل علیه، و یبیّنه بعد إبهامه، فیکون أوقع فی النفس، و یقدر المفعول مصدرا من فعل الجواب، نحو: فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ [الکهف:29]أی فمن شاء الأیمان.
6-و منها: المحافظة علی سجع، أو وزن.
فالأول: کقوله تعالی: سَیَذَّکَّرُ مَنْ یَخْشیٰ [الأعلی:10]. إذ لو قیل: یخشی اللّه، لم یکن علی سنن رؤوس الآی السابقة.
و الثانی: کقول المتنبی: [الطویل]
بناها فأعلی و القنا یقرع القنا
و موج المنایا حولها متلاطم
أی: فأعلاها.
7-و منها تعین المفعول نحو رعت الماشیة، أی نباتا.
8-و منها: تنزیل المتعدی منزلة اللازم لعدم تعلق الغرض بالمعمول، بل یجعل المفعول منسیا، بحیث لا یکون ملحوظا مقدرا. کما لا یلاحظ تعلق الفعل به أصلا، کقوله تعالی: هَلْ یَسْتَوِی اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ [الزمر:9] (3).
الثانی: الأصل فی العامل أن یقدم علی المعمول. و قد یعکس: فیقدم المعمول علی العامل لأغراض شتی.
[شماره صفحه واقعی : 141]
1) هذا التعمیم و إن أمکن بذکر المفعول علی صیغة العام؛ لکن یفوت الاختصار المطلوب.
2) أی ما یرادفها فی المعنی کالإرادة و المحبة.
3) أی فالغرض مجرد إثبات العلم و نفیه، بدون ملاحظة تعلقه بمعلوم عام أو خاص، و المعنی: لا یستوی من ثبتت له حقیقة العلم، و من لم تثبت له، فلو قدر له مفعول، و قیل: هل یستوی الذین یعلمون الدین، و الذین لا یعلمونه، لفات هذا الغرض.
1-منها: التخصیص نحو: إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ [الفاتحة:5] (1)
2-و منها: رد المخاطب إلی الصواب عند خطئه فی تعیین المفعول نحو: نصرا رأیت، ردا لمن اعتقد أنک رأیت غیره.
3-و منها: کون المتقدم (2)محط الإنکار مع متعجب نحو: أبعد طول التجربة تنخدع بهذه الزخارف.
4-و منها: رعایة موازاة رؤوس الآی نحو: خُذُوهُ فَغُلُّوهُ، ثُمَّ اَلْجَحِیمَ صَلُّوهُ [الحاقة:31] و هلم جرّا من بقیة الأغراض الّتی سبقت.
إذا کنت فی نعمة فارعها
فإن المعاصی تزیل النعم
[المتقارب]
جملة فارعها: إنشائیة أمریة. و الأمر مستعمل فی أصل معناه، المسند إلیه أنت و هی مقیدة بالمفعول به لبیان ما وقع علیه الفعل، و مقیدة بالشروط للتعلیق؛ و کانت أداة الشرط (إذا) لتحقق الحصول «فإن المعاصی تزیل النعم» جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث،
[شماره صفحه واقعی : 142]
1) و ذلک لأن المناسب لمقام عرض العبادة له تعالی تخصیصها به، لا مجرد الإخبار بأن العبادة له، فاستفادة التخصیص من التقدیم إنما هی بحسب المقام، لا بأصل الوضع.
2) أی فیکون التقدیم: التبرک: و التلذذ و موافقة کلام السامع. و الاهتمام و ضرورة الشعر. و غیر ذلک. و اعلم أن اختلاف الترتیب بین المعمولات: إما لأمر معنوی: نحو وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی اَلْمَدِینَةِ یَسْعیٰ، فلو أخر المجرور لتوهم أنه من صلة الفاعل. و المراد کونه من صلة فعله. و إما لأمر لفظی: نحو وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ اَلْهُدیٰ فلو قدم الفاعل لاختلفت الفواصل، لأنها مبنیة علی الألف، و قد یتقدم بعض المفاعیل علی بعض، إما لأصالته فی التقدم لفظا: نحو حسبت زیدا کریما فإن زیدا و إن کان مفعولا فی الحال لکنه مبتدأ فی الأصل، أو معنی: نحو أعطی زید عمرا درهما، فإن عمرا و إن کان مفعولا بالنسبة إلی زید لکنه لا یخلو من معنی الفاعلیة بالنسبة إلی الدرهم. لأنه آخذه، و الدرهم مأخوذ.
و المراد بالخبر التحذیر من المعاصی. المسند إلیه (المعاصی) و المسند جملة: تزیل، و أتی به جملة: لتقویة الحکم بتکرار الأسناد، و قید بالمفعول به «النعم» لبیان ما وقع علیه الفعل، و الحکم مقید بإن للتوکید.
إن اجتهد خلیل أکرمته: الجملة «أکرمته» و هی جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، المسند أکرم، و المسند إلیه التاء، و هی مقیدة بالمفعول به لبیان ما وقع علیه الفعل و بالشرط للتعلیق. و کانت أداة الشرط «إن» لعدم الجزم بوقوع الفعل.
و أصابت تلک الربی عین شمس
أورثتها من لونها اصفرارا
[الخفیف]
کلما جال طرفها تترک النا
س سکاری و ما هم بسکاری
و أصابت تلک الربی جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی. و المراد بالخبر أصل الفائدة. المسند أصاب ذکر، لأن الأصل فی ذلک. و قدم لإفادة الحدوث فی الزمن الماضی مع الاختصار. و المسند إلیه عین شمس. و ذکر لأن الأصل فیه ذلک و أخر: لاقتضاء المقام تقدیم المسند. و خصص بالإضافة لتعینها طریقا لاحضار معناه فی ذهن السامع، و المضاف إلیه (شمس) قید بالصفة «أورثتها من لونها» لأنها فی محل جر صفة شمس للتخصیص، و قید الحکم بالمفعول به «تلک» لبیان ما وقع علیه الفعل، و عرف المفعول به بالاشارة لبیان حاله فی البعد. و قید المفعول بالبدل «الربی» لتقدیر حاله فی نفس السامع «تترک الناس سکاری» هی الجملة الرئیسیة، لأن الشرطیة لا تعتبر إلا بجوابها، و هی جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی، و المراد بالخبر التفخیم، المسند إلیه الناس، ذکر و قدم لأن الأصل فیه ذلک و عرف بأل للعهد الذهنی، لأن المراد بالناس، الذین نظروا إلیها، و المسند سکاری، ذکر و أخر لأن الأصل فیه ذلک و نکر للتهویل، و الحکم مقید «بتترک» لإفادة التحویل، و بالشرط للتعلق، کانت أداة الشرط «کلما» لإفادة التکرار «و ما هم بسکاری» جملة خبریة اسمیة من الضرب الثالث. و المراد بالخبر أصل الفائدة. و المسند إلیه هم، و المسند سکاری و الحکم مقید بما لنفی الحال.
[شماره صفحه واقعی : 143]
لا تیأسن و کن بالصبر معتصما
لن تبلغ المجد حتی تلعق الصبرا
[البسیط]
«لا تیأسن» جملة إنشائیة نهییة، و المراد بالنهی الإرشاد، المسند لا تیأس و المسند إلیه أنت. و «کن بالصبر معتصما» أصلها: أنت معتصم بالصبر، و هی جملة إنشائیة أمریة، و المراد بالأمر الإرشاد أیضا، المسند إلیه الضمیر المستتر فی کن و المسند معتصما و الحکم مقید «بالصبر» لبیان ما وقع علیه الفعل، و بالأمر «کن» لإفادة التوقیت بالاستقبال.
«لن تبلغ المجد حتی تلعق الصبر» أصلها لن تبلغ المجد حتی تعلق الصبر، و هی جملة خبریة فعلیة من الضرب الابتدائی، و المراد بالخبر الحث علی الصبر. المسند تبلغ و المسند إلیه أنت، الحکم مقید بلن للنفی فی المستقبل، و بالجار و المجرور لبیان غایة الفعل.
عسی الکرب الذی أمسیت فیه
یکون وراءه فرج قریب
[الوافر]
فی البیت جملة إنشائیة، غیر طلبیة، و هی اسمیة من الضرب الثالث لما فیها من تقویة الحکم بتکرار الإسناد، المسند إلیه «الکرب» ذکر و قدّم لأن الأصل فیه ذلک و عرف بأل للعهد الذهنی، و قید بالنعت «الذی أمسیت فیه» لتوضیحه، و المسند یکون الخ، و الحکم مقید بعسی لإفادة الرجاء، و أما جملة النعت «الذی أمسیت فیه» فهی جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی: المسند إلیه فیها التاء، و المسند الجار و المجرور و الحکم مقید بأمسی لإفادة المساء، و جملة الخبر (یکون وراءه فرج قریب) جملة خبریة اسمیة من الضرب الابتدائی المسند إلیه فیها «فرج» ذکر لأن الأصل فیه ذلک أخر لضرورة النظم، و قید بالنعت «قریب» لإفادة القرب، و المسند وراءه-ذکر لأن الأصل فیه ذلک، و قدم للضرورة، و الحکم مقید بالناسخ «یکون» لإفادة الاستقبال.
[شماره صفحه واقعی : 144]
متعلقات الفعل کثیرة منها: المفعول، و الحال، و الظرف، و الجار و المجرور، و هذه المتعلقات أقل فی الأهمیة من رکنی الجملة و مع ذلک فقد تتقدم علیهما أو علی أحدهما:
یتقدّم کلّ من الحال، و الظرف، و الجار و المجرور، لأغراض کثیرة.
1-منها: تخصیصها بالفعل.
2-و منها: کونها موضع الإنکار.
3-و منها: مراعاة الفاصلة أو الوزن.
و الأصل فی المفعول: أن یؤخّر عن الفعل، و لا یقدّم علیه إلا لأغراض کثیرة.
1-منها: التخصیص نحو: إِیّٰاکَ نَعْبُدُ [الفاتحة:5]ردا علی من قال اعتقد غیر ذلک.
2-و منها: رعایة الفاصلة نحو: ثُمَّ اَلْجَحِیمَ صَلُّوهُ [الحاقة:31]
3-و منها: التبرّک نحو: قرآنا کریما تلوت.
4-و منها: التلذذ نحو: الحبیب قابلت.
[شماره صفحه واقعی : 145]
و الأصل فی العامل: أن یقدم علی المعمول، کما أن الأصل فی المعمول أن تقدّم عمدته علی فضلته، فیحفظ هذا الأصل بین الفعل و الفاعل.
أما بین الفاعل و المفعول و نحوه: کالظرف، و الجارّ و المجرور، فیختلف الترتیب للأسباب الآتیة:
أ-إمّا لأمر معنویّ نحو: وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی اَلْمَدِینَةِ یَسْعیٰ [یس:20]. (فلو أخّر المجرور لتوهّم أنه من صلة الفاعل، و هو خلاف الواقع؛ لأنه صلة لفعله) .
ب-و إما لأمر لفظی نحو: وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ اَلْهُدیٰ [النجم:23]. فلو قدّم الفاعل لاختلفت الفواصل، لأنها مبنیة علی الألف.
ج-و إما للأهمیة نحو: قتل الخارجیّ فلان.
و أما تقدیم الفضلات علی بعض: فقد یکون.
1-للأصالة فی التقدّم لفظا نحو: حسبت الهلال طالعا. فإنّ الهلال و لو کان مفعولا فی الحال، لکنه مبتدأ فی الأصل.
أو للأصالة فی التقدّم معنی و ذلک کالمفعول الأول فی نحو: أعطی الأمیر الوزیر جائزة، فإن الوزیر، و إن کان مفعولا بالنسبة إلی الأمیر، لکنه فاعل فی المعنی بالنسبة إلی الجائزة (1).
2-أو لإخلال فی تأخیره نحو: مررت راکبا بفلان، فلو أخرت الحال لتوهّم أنها حال من المجرور، و هو خلاف الواقع، فإنها حال من الفاعل و الأصل فی المفعول ذکره؛ و لا یحذف إلا لاغراض تقدم ذکرها.
[شماره صفحه واقعی : 146]
1) لأنّ الجائزة مأخوذة، و الآخذ لها الوزیر الذی فیه معنی الفاعلیة الّتی تستدعی حق التقدم.
بیّن المتقدم من رکنی الجملة، و متعلقات الفعل، و سبب تقدمه.
1-قال اللّه تعالی: فَلِلّٰهِ اَلْآخِرَةُ وَ اَلْأُولیٰ [النجم:25].
2-و کتب ابن المعتز لأحد خلانه: قلبی نجیّ ذکرک، و لسانی خادم شکرک.
3-و قال اللّه تعالی: اَللّٰهُ یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ [الرعد:26].
4-کل حی و إن أقام کنوح
فی أمان من الرّدی سوف یفنی
[الخفیف]
5-أنشا یمزق أثوابی یودبنی
أبعد شیبی یبغی عندی الأدبا
[البسیط]
6-منهومان لا یشبعان: طالب علم، و طالب مال.
7-عباس مولای أهدانی مظلته
یظلل اللّه عباسا و یرعاه
[البسیط]
8-ما کل ما یتمنی المرء یدرکه
تجری الریاح بما لا تشتهی السفن
[البسیط]
الجملة
1-فللّه الآخرة و الأولی
2-قلبی. و لسانی
3-اللّه یبسط الرزق
4-کل حی و إن أقام
5-أبعد شیبی یبغی
6-منهومان لا یشبعان
7-عباس مولای
8-ما کل ما یتمنی المرء یدرکه
2نوع المتقدم
خبر
مبتدأ0
مبتدأ
مبتدأ
ظرف
مبتدأ
مبتدأ
مبتدأ
سبب تقدمه
تخصیص الخبر بالمبتدأ
أنه الأصل
تخصیصه الخبر
إفادة التعمیم
موضع الإنکار
التشویق إلی المبتدأ
التعظیم
نفی العموم
[شماره صفحه واقعی : 147]
العبارات الآتیة تقدم فیها بعض أجزاء الکلام علی بعض. اذکر المتقدم، و بیّن نوعه فی کل عبارة:
1-قال تعالی: فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ [البقرة:79].
2-و قال تعالی: کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اَللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ، وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ [الذاریات:17،18].
3-اثنان لا یستغنی عنهما إنسان: العلم و المال.
4-قال علیه الصلاة و السّلام: «إخوانکم خولکم، جعلهم اللّه تحت أیدیکم» .
5-قبیح أن یحتاج الحارس إلی من یحرسه.
6-إلی اللّه کلّ الأمر فی الخلق کلهم
و لیس إلی المخلوق شیء من الأمر
[الطویل]
عیّن المتقدم من رکنی الجملة أو من متعلقات الفعل، و اذکر سبب تقدمه:
1-قال اللّه تعالی: وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ [البقرة:57].
2-و قال اللّه تعالی: وَ لَهُ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ: کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ [الروم:26].
3-و قال اللّه تعالی: قٰالُوا اَلْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ [البقرة:71].
4-الدّنیا دار عناء، لیس لأحد فیها البقاء، و غدا تسرّ أو تساء.
5-ألقت مقالیدها الدنیا إلی رجل
ما زال وقفا علیه الجود و الکرم
[البسیط]
بأیّ لفظ تقول الشعر زعنفة
تجوز عندک الا عرب و لا عجم
[البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 148]
القصر: لغة الحبس، قال اللّه تعالی: حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی اَلْخِیٰامِ [الرحمن:72] و اصطلاحا: هو تخصیص شیء بشیء بطریق مخصوص.
و الشیء الأول: هو المقصور. و الشیء الثانی: هو المقصور علیه. و الطریق المخصوص لذلک التّخصیص یکون بالطّرق و الأدوات الآتیة: نحو: ما شوقی إلا شاعر؛ فمعناه تخصیص شوقی بالشعر و قصره علیه، و نفی صفة الکتابة عنه ردّا علی من ظنّ أنّه شاعر، و کاتب. و الذی دلّ علی هذا التخصیص هو النفی بکلمة ما المتقدمة، و الاستثناء بکلمة إلاّ الّتی قبل الخبر. فما قبل إلاّ، و هو شوقی یسمّی مقصورا، و ما بعدها و هو شاعر یسمّی مقصورا علیه، و ما و إلاّ، طریق القصر و أدواته. و لو قلت شوقی شاعر بدون نفی و استثناء ما فهم هذا التّخصیص.
و لهذا، یکون لکل قصر طرفان مقصور، و مقصور علیه. و یعرف المقصور بأنّه هو الذی یؤلف مع المقصور علیه الجملة الأصلیة فی الکلام.
و من هذا تعلم أن القصر: هو تخصیص الحکم بالمذکور فی الکلام و نفیه عن سواه بطریق من الطرق الآتیة:
و فی هذا الباب اربعة مباحث.
[شماره صفحه واقعی : 149]
1) و من طرق القصر الّتی لیست مشهورة الاستعمال لفظ: وحده أو: فقط أو: لا غیر. أو: لیس غیر. أو: مادة الاختصاص، أو: مادة القصر، أو توسط ضمیر الفصل. أو: تعریف المسند إلیه. أو تقدیم المسند إلیه علی خبره الفعلی أحیانا و غیر ذلک و هذه الطرق خالیة من اللطائف البلاغیة و قد أوصلها «جلال الدین السیوطی» فی کتابه «الاتقان فی علوم القرآن» إلی أربعة عشر طریقا. أهمها الطرق الأربعة المشهورة الاستعمال، و هی تختلف مع بعضها من أوجه کثیرة. منها: أن «لا» العاطفة لا تجتمع مع النفی و الاستثناء: لأن شرط المنفی بها ألا یکون منفیا صریحا قبلها بغیرها فلا تقول: ما علی إلا مجتهد لا متکاسل، و لذا عیب علی الحریری قوله: [الطویل] لعمرک ما الإنسان إلا ابن یومه علی ما تحلی یومه لا ابن أمسه و تحتمل «لا» مع «إنما» أو «التقدیم» نحو إنما أنا مصری لا سوری و نحو المجتهد أکرمت لا الکسلان، لأن النفی فیهما غیر مصرح به. و منها: إن الأصل فی الحکم من النفی و الاستثناء أن یکون مجهولا منکرا للمخاطب «أی شأنه أن یجهله المخاطب و ینکره» بخلاف «إنما» لأن النفی مع الاستثناء لصراحته أقوی فی التأکید من «إنما» فینبغی أن یکون لشدید الإنکار. و نحو: قولک «و قد رأیت شبحا من بعد» : ما هو إلا زید لمن اعتقد أنه غیره، و نحو: إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا لما کانوا مصرین علی دعوی الرسالة مع زعم المکذبین امتناع الرسالة فی البشر. رد المکذبون اصرارهم علیهم بقولهم ذلک. و قد ینزل المعلوم منزلة المجهول لغرض بلاغی، فیستعمل فیه النفی و الاستثناء، نحو «وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ» فقد قصر اللّه محمدا علی صفة الرسالة و نفی عنه أن یظن فی أمره الخلود، فلا یموت أو یقتل. و هذا معلوم للصحابة، لکن لاستعظامهم موته، لشدة حرصهم علی بقائه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، نزلوا منزلة من لا یعلمه. و قد ینزل المجهول منزلة المعلوم، نحو: إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ لادعائهم أن کونهم مصلحین أمر ظاهر، و لهذا رد علیهم بقوله: أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلْمُفْسِدُونَ مؤکدا بما تری بالجملة، فالاستثناء لقوته یکون لرد شدید الإنکار حقیقة، أؤ ادعاء و «إنما» لضعفها تکون لرد الإنکار فی الجملة حقیقة أو ادعاء، و یکون للقصر «بإنما» مزیة علی العطف لأنه یفهم منه الاثبات للمذکور، و النفی عما عداه معا، بخلاف العطف لأنه یفهم منه أولا الإثبات، ثم النفی: أو عکسه، نحو إنما خلیل فاهم، خلیل فاهم لا حافظ، و أحسن موقعها التعریض نحو: إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ . و اعلم أن «غیر» کإلا: فی إفادة القصر، و فی امتناع اجتماعه مع لا العاطفة، فلا یقال: ما علی غیر شاعر لا منجم، و ما شاعر غیر علی لا نصر.
أولا: یکون القصر بالنفی و الاستثناء (1)، نحو: ما شوقی إلا شاعر أو ما شاعر إلا شوقی.
ثانیا: یکون القصر بإنما نحو: إِنَّمٰا یَخْشَی اَللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ اَلْعُلَمٰاءُ [فاطر:28]و کقول الشاعر:
إنما یشتری المحامد حر
طاب نفسا لهن بالأثمان
[الخفیف]
ثالثا: یکون القصر بالعطف بلا، و بل، و لکن، نحو: الأرض متحرکة لا ثابتة، و کقول الشاعر:
عمر الفتی ذکره لا طول مدته
و موته خزیه لا یومه الدانی
[البسیط]
و کقوله: [الکامل]
ما نال فی دنیاه و ان بغیة
لکن أخو حزم یجدّ و یعمل
رابعا: یکون القصر بتقدیم ما حقه التأخیر نحو: إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ [الفاتحة:5] أی نخصک بالعبادة و الاستعانة.
1-فالمقصور علیه فی النفی و الاستثناء هو المذکور بعد أداة الاستثناء نحو: و ما توفیقی إلا باللّه.
2-و المقصور علیه مع إنما: هو المذکور بعدها، و یکون مؤخرا فی الجملة وجوبا، نحو:
[شماره صفحه واقعی : 151]
1) یکون النفی بغیر «ما» کقوله تعالی: إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ کما یکون الاستثناء بغیر «إلا» نحو: لم یبق سواک تلوذ به بما نخشاه من المحن [المتدارک]
إنما الدنیا غرور.
3-و المقصور علیه مع لا العاطفة: هو المذکور قبلها. و المقابل لما بعدها. نحو: الفخر بالعلم لا بالمال.
4-و المقصور علیه مع بل و لکن، العاطفتین: هو المذکور بعدهما نحو: ما الفخر بالمال بل بالعلم، و نحو: ما الفخر بالنّسب لکن بالتقوی.
5-و المقصور علیه فی تقدیم ما حقه التأخیر: هو المذکور المتقدّم نحو: علی اللّه توکلنا، و کقول المتنبی: [الکامل]
و من البلیّة عذل من لا یرعوی
عن غیّه و خطاب من لا یفهم
أولا: یشترط فی کل من بل و لکن أن تسبق بنفی، أو نهی، و أن یکون المعطوف بهما مفردا، و ألا تقترن، لکن، بالواو.
ثانیا: یشترط فی لا، إفراد معطوفها، و أن تسبق بإثبات، و ألا یکون ما بعدها داخلا فی عموم ما قبلها.
ثالثا: یکون للقصر بإنما، مزیة علی العطف لأنها تفید الإثبات للشیء، و النفی عن غیره دفعة واحدة، بخلاف العطف، فإنه یفهم منه الإثبات أولا، ثم النفی ثانیا، أو عکسه.
رابعا: التقدیم: یدل علی القصر بطریق الذوق السلیم، و الفکر الصائب، بخلاف الثلاث الباقیة فتدل علی القصر بالوضع اللغوی للأدوات.
خامسا: الأصل أن یتأخر المعمول علی عامله إلا لضرورة. و من یتتبع أسالیب البلغاء فی تقدیم ما حقه التأخیر: یجد بأنهم یریدون بذلک: التخصیص.
[شماره صفحه واقعی : 152]
الف-قصر حقیقی (1): و هو أن یختصّ المقصور بالمقصور علیه بحسب الحقیقة و الواقع، بألاّ یتعداه إلی غیره أصلا: نحو لا إله إلاّ اللّه.
ب-و قصر إضافی: و هو أن یختص المقصور بالمقصور علیه بحسب الإضافة و النسبة إلی شیء آخر معیّن، لا لجمیع ما عداه، نحو: ما المسافر الا خلیل فإنک تقصد قصر السفر علیه بالنسبة لشخص غیره، کمحمود مثلا و لیس قصدک أنه لا یوجد مسافر سواه إذ الواقع یشهد ببطلانه.
الأول: الاصل فی العطف أن ینص فیه علی المثبت له الحکم، و المنفی عنه إلا إذا خیف التطویل، و فی الثلاثة الباقیة ینص علی المثبت فقط.
الثانی: النفی بلا العاطفة: لا یجتمع مع النفی و الاستثناء، فلا تقول ما محمد إلا ذکی لا غبی. لأن شرط جواز النفی بلا، ألا یکون ما قبلها منفیا بغیرها.
و یجتمع النفی بلا العاطفة مع کل من إنما، و التقدیم فتقول: إنما محمد ذکی لا غبی و بالذکاء یتقدم محمد لا بالغباوة.
و الأصل فی العطف بلا أن یتقدم علیه مثبت، و یتأخر منفی بعده. و قد یترک إیضاحه اختصارا، مثل: علی یجید السباحة لا غیر. أی لا المصارعة، و لا الملاکمة و لا غیر ذلک من الصفات.
الثالث: الأصل فی النفی و الاستثناء أن یجیء لأمر ینکره المخاطب، أو یشک فیه، أو لما هو منزل
[شماره صفحه واقعی : 153]
1) و منه نوع یسمی: قصر «الحقیقی الادعائی» و یکون علی سبیل المبالغة بفرض أن ما عدا المقصور علیه لا یعتد به.
هذه المنزلة: و من الأخیر قوله تعالی: وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی اَلْقُبُورِ* إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ [فاطر:22،23].
الرابع: الأصل فی إنما أن تجیء لأمر من شأنه ألا یجهله المخاطب، و لا ینکره، و إنما یراد تنبیهه فقط، أو لما هو منزل هذه المنزلة، فمن الأول قوله تعالی: إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ اَلَّذِینَ یَسْمَعُونَ [الانعام:36]و قوله تعالی: فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ اَلْبَلاٰغُ وَ عَلَیْنَا اَلْحِسٰابُ [الرعد:40] و من الثانی قوله تعالی حکایة عن الیهود: إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ [البقرة:11]فهم قد ادعوا أنّ إصلاحهم أمر جلی لا شک فیه، و قال الشاعر: [الطویل]
أنا الذائد الحامی الذمار و إنما
یدافع عن أحسابهم أنا أو مثلی
@
الغایة من القصر تمکین الکلام و تقریره فی الذهن، کقول الشاعر: [الطویل]
و ما المرء إلا کالهلال وضوئه
یوافی تمام الشهر ثم یغیب
و قد یراد بالقصر المبالغة فی المعنی کقول الشاعر: [الطویل]
و ما المرء إلا الأصغران لسانه
و معقوله و الجسم خلق مصور
و کقوله: [مجزوء الکامل]
لا سیف إلا ذو الفقار
و لا فتی إلا علی
و ذو الفقار، لقب سیف الإمام علیّ علیه السّلام.
و القصر: قد ینحو فیه الأدیب مناحی شتی، کأن یتجه إلی القصر الإضافی، رغبة فی المبالغة، کقوله: [الوافر]
و ما الدنیا سوی حلم لذیذ
تنبهه تباشیر الصباح
و قد یکون من مرامی القصر التعریض کقوله تعالی: إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ [الرعد:19] إذ لیس الغرض من الآیة الکریمة أن یعلم السامعون ظاهر معناها، و لکنها تعریض بالمشرکین الذین فی حکم من لا عقل له.
[شماره صفحه واقعی : 154]
ینقسم القصر باعتبار طرفیه: المقصور و المقصور علیه. سواء أکان القصر حقیقیا أم إضافیا، إلی نوعین:
أ-قصر صفة علی موصوف: هو أن تحبس الصفة علی موصوفها و تختصّ به، فلا یتّصف بها غیره، و قد یتصف هذا الموصوف بغیرها من الصفات.
مثاله من الحقیقی: لا رازق إلاّ اللّه. و مثاله من الإضافی، نحو: لا زعیم إلا سعد.
ب-قصر موصوف علی صفة، هو أن یحبس الموصوف علی الصفة و یختصّ بها، دون غیرها، و قد یشارکه غیره فیها.
مثاله من الحقیقی، نحو: انّما اللّه جامع جمیع صفات الکمال (1). و مثاله من الإضافی، قوله تعالی: وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ (2)قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ، وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اَللّٰهَ شَیْئاً [آل عمران:144].
و اعلم أن المراد بالصفة هنا الصفة المعنویة الّتی تدل علی معنی قائم بشیء، سواء أکان اللفظ الدال علیه جامدا أو مشتقا، فعلا أو غیر فعل، فالمراد بالصفة ما یحتاج إلی غیره لیقوم به کالفعل و نحوه و لیس المراد بها (الصفة النحویة المسماة بالنعت) .
[شماره صفحه واقعی : 155]
1) قصر الموصوف علی الصفة فی القصر الحقیقی. لا یکاد یوجد لتعذر الاحاطة بصفات الشیء، حتی یمکن إثبات شیء منها و نفی ما عداها، و یکثر القصر الحقیقی فی قصر الصفة علی الموصوف، بخلاف القصر الإضافی الذی یأتی کثیرا فی کل من قصر الصفة علی الموصوف، و قصر الموصوف علی الصفة.
2) فقد قصر اللّه محمدا علی صفة الرسالة، و نفی عنه أن یظن فی أمره الخلود، فلا یموت، أو یقتل.
ینقسم القصر الإضافی بنوعیه السّابقین (1)علی حسب حال المخاطب إلی:
أ-قصر إفراد: إذا اعتقد المخاطب الشرکة، نحو إنما اللّه إله واحد، ردّا علی من اعتقد أنّ اللّه ثالث ثلاثة.
ب-قصر قلب: إذا اعتقد المخاطب عکس الحکم الذی تثبته نحو: ما سافر إلا علی، ردّا علی من اعتقد أن المسافر خلیل لا علیّ. فقد قلبت و عکست علیه اعتقاده.
ج-قصر تعیین: إذا کان المخاطب یتردّد فی الحکم: کما إذا کان متردّدا فی کون الأرض متحرکة أو ثابتة، فتقول له: الأرض متحرکة لا ثابتة، ردّا علی من شکّ و تردّد فی ذلک الحکم.
و اعلم إن القصر بنوعیه یقع بین المبتدأ و الخبر، و بین الفعل و الفاعل و بین الفاعل و المفعول، و بین الحال و صاحبها و غیر ذلک من المتعلقات، و لا یقع القصر مع المفعول معه.
و القصر من ضروب الإیجاز الذی هو أعظم رکن من أرکان البلاغة، إذ إن جملة القصر فی مقام جملتین، فقولک: ما کامل إلا اللّه تعادل، قولک: الکمال للّه، و لیس کاملا غیره.
و أیضا: القصر یحدد المعانی تحدیدا کاملا، و یکثر ذلک فی المسائل العلمیة: و ما یماثلها.
[شماره صفحه واقعی : 156]
1) بخلاف القصر الحقیقی بنوعیه، إذ العاقل لا یعتقد اتصاف أمر بجمیع الصفات أو اتصافه بجمیعها إلا واحدة، أو یتردد فی ذلک، کیف و فی الصفات ما هی متقابلة فلا یصح أن یقصر الحکم علی بعضها و ینفی عن الباقی: إفرادا، أو قلبا، أو تعیینا. و علی هذا المنوال قصر الصفة علی الموصوف، کما فی المطول.
1-ما الدهر عندک إلا روضة أنف
یا من شمائله فی دهره زهر
[البسیط]
2-لیس عار بأن یقال فقیر
إنما العار أن یقال بخیل
[الخفیف]
3-و إنما الأمم الأخلاق ما بقیت
فإن هم ذهبت أخلاقهم ذهبوا (1)
[البسیط]
عیّن المقصور، و المقصور علیه، نوع القصر و طریقته، فیما یأتی:
1-قال اللّه تعالی: فَذَکِّرْ إِنَّمٰا أَنْتَ مُذَکِّرٌ لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ [الغاشیة:21،22].
2-و قال اللّه تعالی: قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ [الکهف:110].
3-و قال تعالی: إِنَّمٰا یَفْتَرِی اَلْکَذِبَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْکٰاذِبُونَ [النحل:105].
4-قال ابن الرومی: [الکامل]
غلط الطبیب علیّ غلطة مورد
عجزت موارده عن الإصدار
و الناس یلحون الطبیب و إنما
غلط الطبیب إصابة الأقدار
[شماره صفحه واقعی : 157]
1) *)
لا حول و لا قوة إلا باللّه: جملتان خبریتان اسمیتان من الضرب الثالث لما فیهما من التوکید بالقصر الذی هو أقوی طرق التوکید. المسند إلیه حول و قوة و المسند الجار و المجرور، و لا نظر لتقدیم الخبر لأن ذلک مراعاة لقاعدة نحویة لا یعتبرها أهل المعانی و لا یعدون حذفه إیجازا، و الحکمان مقیدان بالنفی و الاستثناء إیاک و قدم المفعولین لإفادة القصر، ففیهما قصر صفة و هو التحول عن المعاصی، و القوة علی الطاعة علی موصوف و هو الذات الأقدس، و هو قصر إضافی طریقه النفی و الاستثناء، ثم إن کان للرد علی من یعتقد أن التحول عن المعاصی و القوة علی الطاعة بغیر اللّه تعالی فهو قصر قلب، أو علی من یعتقد الشرکة فهو إفراد، أو علی من یتردد فهو تعیین.
إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ [الفاتحة:5]: جملتان خبریتان فعلیتان من الضرب الثالث. المسند نعبد و نستعین، و المسند إلیه الضمیر المستتر فیهما، و هما مقیدتان بالمفعولین لإفادة القصر، ففیهما قصر صفة و هو العبادة و الاستعانة، علی موصوف و هو الذات الأقدس، طریقة تقدیم ما حقه التأخیر، و هو إضافی ثم إن کان للرد علی من یعتقد أن المعبود غیر اللّه تعالی، فهو: قلب أو علی من یعتقد الشرک فهو إفراد، أو علی من یتردد فهو تعیین.
إنما شوقی شاعر: فیه قصر موصوف و هو شوقی علی صفة و هو الشعر، و طریقه إنما، و هو قلب أو إفراد، أو تعیین علی حسب حال المخاطب.
اللّه الغفور الرحیم: فیه قصر الصفة و هو المغفرة و الرحمة علی موصوف و هو اللّه تعالی: طریقه تعریف المسند بأل.
و هو: قلب أو إفراد أو تعیین علی حسب حال المردود علیه.
إنما الشجاع علی: فیه قصر صفة و هو الشجاعة علی موصوف و هو علیّ و طریقه إنما.
المرء بآدابه لا بثیابه: فیه قصر الموصوف علی الصفة، قصر قلب بین المسند إلیه و المسند، طریقه العطف بلا.
إنما الإله واحد: فیه قصر الموصوف علی الصفة، قصرا حقیقیا، طریقه إنما: و هو واقع بین المسند إلیه و المسند.
[شماره صفحه واقعی : 158]
العلم بمواقع الجمل و الوقوف علی ما ینبغی أن یصنع فیها من العطف و الاستئناف و التهدی إلی کیفیة إیقاع حروف العطف فی مواقعها أو ترکها عند عدم الحاجة إلیها صعب المسلک، لا یوفق للصواب فیه إلا من أوتی قسطا موفورا من البلاغة، و طبع علی إدراک محاسنها، و رزق حظا من المعرفة فی ذوق الکلام، و ذلک لغموض هذا الباب، و دقة مسلکه، و عظیم خطره و کثیر فائدته: یدل لهذا، أنهم جعلوه حدا للبلاغة. فقد سئل عنها بعض البلغاء، فقال: هی معرفة الفصل و الوصل.
الوصل عطف جملة علی أخری بالواو، و الفصل ترک هذا العطف (1)بین الجملتین،
[شماره صفحه واقعی : 159]
1) إذا توالت الجملتان. لا یخلو الحال من أن یکون، للأولی محل من الإعراب، أو لا. و إن کان لها محل من الإعراب فلا بد من أن یقصد تشریک الثانیة لها فی حکم الإعراب، أو لا. فإن قصد التشریک عطفت الثانیة علیها نحو اَللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ، و إلا فصلت عنها نحو قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ . لم یعطف قوله اللّه یستهزیء بهم علی ما قبله لئلا یشارکه فی حکم المفعولیة للقول و هو لیس مما قالوه کما سیأتی، و إن لم یکن لها محل من الإعراب، فإن کان لها حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیة وجب الفصل، دفعا للتشریک بینهما، نحو إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ، اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثیٰ، لم یعطف (قوله اللّه یعلم) علی ما قبله لئلا یشارکه فی حکم القصر فیکون تعالی مقصورا علی هذا العلم، و إن لم یکن لها ذلک الحکم نحو: زید خطیب و عمرو متشرع، أو قصد إعطاء حکمها للثانیة نحو إنما زید کاتب و عمرو شاعر، وجب الوصل کما رأیت، ما لم تکن إحدی الجملتین مطلقا منقطعة عن الأخری انقطاعا کاملا بحیث لا یصلح ارتباطهما أو متصلة بها اتصالا کاملا. بحیث لا تصح المغایرة بینهما. فیجب الفصل لتعذر ارتباط المنقطعتین بالعطف و عدم افتقار المتصلتین إلی ارتباط به. و یحمل شبه کل واحد من الکمالین علیه فیعطی حکمه، و اعلم أنه لا یقبل فی العطف إلا عطف المتناسبات مفردة أو جملا بالواو أو غیرها، فالشرط وجود جهة جامعة بین المتعاطفات، فنحو الشمس و القمر و السماء و الأرض. محدثة (مقبول) و نحو الشمس و الأرنب و الحمار. محدثة (غیر مقبول) لکن اصلاحهم اختصاص الوصول و الفصل (بالجملة، و بالواو) فلا یحسن الوصل إلا بین الجمل المتناسبة، لا المتحدة و لا المتباینة، و إلا فصل. و اعلم أنه إن وجدت الواو بدون معطوف علیه قدر مناسب للمقام، نحو (أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً) فتقدر (أکفروا و کلما عاهدوا) لأن الهمزة تستدعی فعلا.
و المجیء بها منثورة، تستأنف واحدة منها بعد الأخری. فالجملة الثانیة: تأتی فی الأسالیب البلیغة مفصولة أحیانا، و موصولة أحیانا.
فمن الفصل، قوله تعالی: وَ لاٰ تَسْتَوِی اَلْحَسَنَةُ وَ لاَ اَلسَّیِّئَةُ اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ [فصلت:34]فجملة ادفع مفصولة عمّا قبلها، و لو قیل: و ادفع بالّتی هی أحسن، لما کان بلیغا.
و من الوصل قوله تعالی: یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ کُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِینَ [التوبة:119] عطف جملة: و کونوا علی ما قبلها. و لو قیل: اتقوا اللّه کونوا مع الصادقین، لما کان بلیغا.
فکل من الفصل و الوصل یجیء لأسباب بلاغیة. و من هذا یعلم أن الوصل جمع و ربط بین جملتین بالواو خاصة لصلة بینهما فی الصورة و المعنی، أو لدفع اللّبس.
و الفصل: ترک الربط بین الجملتین. إما لأنهما متحدتان صورة و معنی، أو بمنزلة المتحدثین، و إما لأنه لا صلة بینهما فی الصورة أو فی المعنی.
[شماره صفحه واقعی : 160]
و بلاغة الوصل: لا تتحقق إلا بالواو العاطفة فقط دون بقیة حروف العطف، لأن الواو هی الأداة الّتی تخفی الحاجة إلیها، و یحتاج العطف بها إلی لطف فی الفهم، و دقة فی الإدراک، إذ لا تفید إلا مجرّد الربط، و تشریک ما بعدها لما قبلها فی الحکم: نحو: مضی وقت الکسل، و جاء زمن العمل، و قم واسع فی الخیر.
بخلاف العطف بغیر الواو فیفید مع التشریک معانی أخری، کالترتیب مع التعقیب فی الفاء و کالترتیب مع التراخی فی ثمّ، و هکذا باقی أدوات العطف الّتی إذا عطف بواحد منها ظهر الفائدة، و لا یقع اشتباه فی استعماله.
و شرط العطف بالواو أن یکون بین الجملتین جامع. کالموافقة فی نحو: یقرأ و یکتب، و کالمضادة فی نحو: یضحک و یبکی، و إنما کانت المضادّة فی حکم الموافقة، لأن الذهن یتصوّر أحد الضدین عند تصور الآخر، فالعلم یخطر علی البال عند ذکر الجهل. کما تخطر الکتابة عند ذکر القراءة.
و الجامع یجب أن یکون باعتبار المسند إلیه و المسند جمیعا. فلا یقال: خلیل قادم و البعیر ذاهب، لعدم الجامع بین المسند إلیهما کما لا یقال: سعید عالم، و خلیل قصیر، لعدم الجامع بین المسندین، و فی هذا الباب مبحثان.
الوصل: عطف جملة علی أخری بالواو، و یقع فی ثلاثة مواضع (1):
الأول: إذا اتحدت الجملتان فی الخبریة و الإنشائیة لفظا و معنی. أو معنی فقط (2)و لم یکن هناک سبب یقتضی الفصل بینهما و کانت بینهما مناسبة تامة فی المعنی.
[شماره صفحه واقعی : 161]
فمثال الخبریتین قوله تعالی: إِنَّ اَلْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ (1)وَ إِنَّ اَلْفُجّٰارَ لَفِی جَحِیمٍ [الانفطار:13].
و مثال الإنشائیتین قوله تعالی: فَادْعُ وَ اِسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ [الشوری:15]و قوله تعالی: وَ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً [النساء:36]. وصل جملة وَ لاٰ تُشْرِکُوا بجملة وَ اُعْبُدُوا لاتحادهما فی الإنشاء، و لأن المطلوب بهما مما یجب علی الإنسان أن یودّیه لخالقه، و یختصّه به. و من هذا النوع قول المرحوم شوقی بک: [الرمل]
عالجوا الحکمة و استشفوا بها
و انشدوا ما حلّ منها فی السّیر
فقد وصل بین ثلاث جمل، تتناسب فی أنها مما یتعلق بأمر الحکمة و بواجب الشباب فی طلبها، و الانتفاع بها.
و مثال المختلفتین، قوله سبحانه: إِنِّی أُشْهِدُ اَللّٰهَ، وَ اِشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ [هود:54]. أی: إنی أشهد اللّه و أشهدکم (2)، فتکون الجملة الثانیة فی هذه الآیة: إنشائیة لفظا، و لکنها خبریة فی المعنی (3). و نحو: اذهب إلی فلان، و تقول له کذا، فتکون الجملة الثانیة من هذا المثال خبریة لفظا، و لکنها إنشائیة معنی: و قل له. فالاختلاف فی اللفظ، لا فی المعنی المعوّل علیه، و لهذا وجب الوصل. و عطف الجملة الثانیة علی الأولی لوجود الجامع بینهما، و لم یکن هناک سبب یقتضی الفصل بینهما، و کل من الجملتین لا موضع له من الإعراب.
[شماره صفحه واقعی : 162]
1) فی هذا الکلام جملتان خبریتان وصلت الثانیة بالأولی لأن بین الجملتین تناسبا فی الفکر. فإذا جری فی الذهن حال أحد الفریقین تصور حال الفریق الآخر.
2) و الداعی لذکر الجملة الثانیة إنشائیة، و لم تذکر کالأولی خبریة، لأجل التحاشی عن مساواة شهادتهم بشهادته عز و جل، تعال اللّه عما یقولون علوا کبیرا.
3) اعلم أن صور الجملتین ثمانیة، لأنهما (إما خبریتان) لفظا و معنی، أو معنی لا لفظا، أو الأولی جملة خبریة معنی لا لفظا، أو بالعکس. (و إما إنشائیتان) لفظا و معنی، و معنی لا لفظا، أو الأولی جملة خبریة صورة و الثانیة إنشائیة، أو بالعکس کما مثلنا.
الثانی: دفع توهّم غیر المراد، و ذلک إذا اختلفت الجملتان فی الخبریة و الإنشائیة، و کان الفصل یوهم خلاف المقصود (1)کما تقول مجیبا لشخص بالنفی «لا شفاه اللّه» (2). لمن یسألک: هل بریء علیّ من المرض؟ ؟ فترک الواو یوهم السامع الدعاء علیه، و هو خلاف المقصود، لأن الغرض الدعاء له (3). و لهذا وجب أیضا الوصل. و عطف الجملة الثانیة الدعائیة الإنشائیة علی الجملة الأولی الخبریة المصوّرة بلفظ لا لدفع الإیهام، و کل من الجملتین لا محل له من الإعراب.
الثالث: إذا کان للجملة الأولی محل من الإعراب، و قصد تشریک الجملة الثانیة لها فی الإعراب حیث لا مانع، نحو: علی یقول، و یفعل (4).
[شماره صفحه واقعی : 163]
1) أما إذا لم یحصل إبهام خلاف المقصود فیجب الفصل نحو سافر فلان سلمه اللّه.
2) فجملة شفاه اللّه خبریة لفظا إنشائیة معنی: و العبرة بالمعنی، و اعلم أن الجملة الأولی المدلول علیها بکلمة «لا» جملة خبریة إذ التقدیر «لا برء حاصل له» و هکذا یقدر المحذوف بحسب کل مثال یلیق به.
3) کما حکی: أن (صحابیّا) مرّ برجل فی یده ثوب. فقال له: أتبیع هذا؟ فقال الرجل «لا، یرحمک اللّه» فقال الصحابی: «لا تقل هکذا، بل قل: لا، و یرحمک اللّه» و هکذا إذا سئلت عن مریض: هل أبل؟ فقل: «لا، و شفاه اللّه» حتی لا یتوهم السامع أنک تدعو علیه، و أنت ترید الدعاء له، فالجملة الأولی المدلول علیها بکلمة «لا» خبریة، و الثانیة إنشائیة فی المعنی، لأنها لطلب الرحمة و الشفاء، و کان الواجب الفصل بینهما، لو لا ما یسببه الفصل من الوهم.
4) فجملة (یقول) فی محل رفع خبر المبتدأ، و کذلک جملة: (و یفعل) معطوفة علی جملة یقول، و تشارکها بأنها فی محل رفع خبر ثان للمبتدأ، فاشتراک الجملتین فی الحکم الإعرابی یوجب الوصل. و حکم هذه الجملة حکم المفرد المقتضی مشارکة الثانی للأول فی إعرابه. و الأحسن أن تتفق الجملتان فی الاسمیة و الفعلیة و الفعلیتان فی الماضویة و المضارعیة.
وضّح أسباب الوصل فی الجمل الآتیة:
1-قال عز و جل: وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ اَلْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً [الإسراء:29].
2-و قال سبحانه: وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً [الفرقان:35].
4-و قال علیه الصلاة و السّلام: «اتق اللّه حیثما کنت، و أتبع السیئة الحسنة تمحها، و خالق الناس بخلق حسن» .
5-قال أبو العتاهیة:
تأتی المکاره حین تأتی جملة
و أری السرور یجیء فی الفلتات
[الکامل]
بین أسباب الفصل فی الإمثلة الآتیة:
1-قال اللّه تعالی: وَ ضَرَبَ لَنٰا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ. قٰالَ مَنْ یُحْیِ اَلْعِظٰامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ* قُلْ یُحْیِیهَا اَلَّذِی أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّةٍ [یس:78،79].
2-و قال تعالی: فَإِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً، إِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً [الشرح:5،6].
3-و قال تعالی: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاٰ فِی اَلْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهٰا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طٰائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ إِنَّهُ کٰانَ مِنَ اَلْمُفْسِدِینَ [القصص:4].
4-و قال تعالی: إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ* خَتَمَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ [البقرة:6،7].
5-و قال سبحانه: وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً [لقمان:7].
[شماره صفحه واقعی : 164]
المبحث الثانی فی مواضع الفصل (1)
أحیانا تتقارب الجمل فی معناها تقاربا تاما، حتی تکون الجملة الثانیة کأنها الجملة الأولی، و قد تنقطع الصّلة بینهما. إمّا لاختلافهما فی الصّورة، کأن تکون إحدی الجملتین إنشائیة و الأخری خبریة. و إمّا لتباعد معناهما، بحیث لا یکون بین المعنیین مناسبة، و فی هذه الأحوال یجب الفصل فی کل موضع من المواضع الخمسة الآتیة و هی:
الموضع الأول: کمال الاتصال و هو اتحاد الجملتین اتحادا تاما و امتزاجا معنویا بحیث تنزل الثانیة من الأولی منزلة نفسها:
أ-بأن تکون الجملة الثانیة بمنزلة البدل من الجملة الأولی، نحو: وَ اِتَّقُوا اَلَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ [الشعراء:132،133] (2).
ب-أو بأن تکون الجملة الثانیة بیانا لإبهام فی الجملة الأولی. کقوله سبحانه: فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ اَلشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ اَلْخُلْدِ [طه:120]فجملة: قال یا آدم بیان لما وسوس به الشیطان إلیه.
[شماره صفحه واقعی : 165]
1) الفصل: ترک الربط بین الجملتین: إما لأنهما متحدتان صورة و معنی. أو بمنزلة المتحدتین: و إما لأنه لا صلة بینهما فی الصورة أو فی المعنی.
2) هذا فی بدل البعض، و أما فی بدل الکل: فنحو قوله تعالی: بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ اَلْأَوَّلُونَ. قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ، فجملة قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً قولوا کالبدل المطابق، و أما بدل الاشتمال فنحو قوله: [الطویل] أقول له ارحل لا تقیمن عندنا و إلا: فکن فی السر و الجهر مسلما فجملة لا تقیمن بمنزلة البدل من جملة «ارحل» بدل اشتمال لأن بینهما مناسبة بغیر الکلیة و الجزئیة.
ج-أو بأن تکون الجملة الثانیة مؤکدة للجملة الأولی، بما یشبه أن یکون توکیدا لفظیا أو معنویا، کقوله عز و جل: فَمَهِّلِ اَلْکٰافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً [الطارق:17]. و کقوله: وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ یُخٰادِعُونَ اَللّٰهَ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا [البقرة:7،8]فالمانع من العطف فی هذا الموضع اتحاد الجملتین اتحادا تاما یمنع عطف الشیء علی نفسه و یوجب الفصل.
الموضع الثانی: کمال الانقطاع و هو اختلاف الجملتین اختلافا تاما:
أ-بأن یختلفا خبرا و إنشاء: لفظا و معنی، أو معنی فقط، نحو: حضر الأمیر حفظه اللّه، و نحو تکلم إنی مصغ إلیک و کقول الشاعر: [البسیط]
و قال رائدهم أرسوا نزاولها
فحتف کلّ امریء یجری بمقدار (1)
ب-أو: بألاّ تکون بین الجملتین مناسبة فی المعنی و لا ارتباط، بل کلّ منهما مستقلّ بنفسه کقولک: علیّ کاتب، الحمام طائر، فإنه لا مناسبة بین کتابة علیّ. و طیران الحمام. و کقوله: [الرجز]
و إنما المرء بأصغریه
کلّ امریء رهن بما لدیه
فالمانع من العطف فی هذا الموضع أمر ذاتی لا یمکن دفعه أصلا و هو التّباین بین الجملتین، و لهذا: وجب الفصل، و ترک العطف. لأن العطف یکون للرّبط، و لا ربط بین جملتین فی شدّة التباعد و کمال الانقطاع.
الموضع الثالث: شبه کمال الاتصال: و هو کون الجملة الثانیة قویة الارتباط بالأولی، لوقوعها جوابا عن سؤال یفهم من الجملة الأولی فتفصل عنها کما یفصل الجواب عن السؤال کقوله سبحانه: وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ [یوسف:53] (2).
[شماره صفحه واقعی : 166]
1) أی أوقفوا السفینة کی نباشر الحرب، و لا تخافوا من الموت، فإن لکل أجل کتابا، أی فالمانع من العطف فی هذا الموضع أمر ذاتی لا یمکن دفعه أصلا، و هو کون إحداهما جملة خبریة، و الأخری إنشائیة، و لا جامع بینهما.
2) الجملة الثانیة شدیدة الارتباط بالجملة الأولی لأنها جواب عن سؤال نشأ من الأولی «لم لا تبریء نفسک؟» فقال: إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ فهذه الرابطة القویه بین الجملتین مانعة من العطف. فأشبهت حالة اتحاد الجملتین، و بذلک ظهر الفرق بین کمال الاتصال و شبه کمال الاتصال.
و نحو قول الشاعر: [الکامل]
زعم العواذل أنّنی فی غمرة
صدقوا، و لکنّ غمرتی لا تنجلی
کأنّه سئل: أصدقوا فی زعمهم أم کذبوا؟ فأجاب: صدقوا (1).
[شماره صفحه واقعی : 167]
1) و بیان ذلک بعبارة أخری: أنه إذا اجتمعت جملتان فذلک علی خمسة أحوال: أولا: أن تکون الثانیة بمعنی الأولی. أو جزءا منها، فیجب ترک العطف لأن الشیء لا یعطف علی نفسه. و کذا الجزء لا یعطف علی کله. فیقال حینئذ: إن بین الجملتین کمال الاتصال، و مواضعه: (أ) أن تکون الثانیة توکیدا للأولی، مثل قوله تعالی مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ . (ب) أن تکون الثانیة بدلا من الأولی، مثل أطعت اللّه، أدیت الصلاة. (ج) أن تکون الثانیة بیانا للأولی، مثل بثنی شکواه. قال: إنی لا أجد قوت یومی. ثانیا: أن تکون الثانیة مباینة للأولی تمام المباینة. فیجب ترک العطف لأن العطف یکون للربط، و لا ربط بین المتباینین فیقال بین الجملتین کمال الانقطاع. و مواضع ذلک: (أ) أن تختلفا خبرا و إنشاء مثل، مات فلان رحمه اللّه. إلا إذا أوهم ترک العطف خلاف المقصود فیجب العطف نحو لا و شفاک اللّه. (ب) أن تتحدا خبرا و إنشاء، و لکن لا یوجد بینهما رابط، مثل القمر طالع، أکلت کثیرا. ثالثا: أن تکون الجملتان متناسبتین و بینهما رابطة، و یسمی ذلک: التوسط بین الکمالین، و ذلک علی نوعین: (أ) ألا یمنع من العطف مانع فیعطف، مثل اجتهدوا و تأدبوا. (ب) أن یمنع من العطف مانع و هو عدم قصد التشریک فی الحکم، فیمتنع العطف مثل قوله تعالی وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ . رابعا: أن تکون الثانیة قویة الرابطة بالأولی. لأنها جواب عن سؤال یفهم من الأولی، فهذه الرابطة القویة تمنع العطف، لأنها أشبهت حالة اتحاد الجملتین. و یسمی ذلک (شبه کمال الاتصال) ، مثل رأیته مبتسما، أظنه نجح. خامسا: أن تکون الأخیرة مناسبة للأولی، و لا مانع من عطفها علیها، و لکن یعرض حائل بینهما، و هو جملة أخری ثالثة متوسطة، فلو عطفت الثالثة علی الأولی المناسبة لها. لتوهم أنها معطوفة علی المتوسطة، فامتنع العطف بتاتا، و أصبحت الجملتان کأنهما منقطعتان بهذا الحائل، و یسمی ذلک (شبه کمال الانقطاع) ، نحو قول الشاعر: [الکامل] و تظن سلمی أننی أبغی بها بدلا أراها فی الضلال تهیم و اعلم أن الترکیب الذی تجاذبت فیه أسباب الوصل و تعاضدت دواعیه قد یفصل إما لمانع من تشریک الجملة الثانیة مع الأولی و یسمی قطعا کما سبق. و إما لجعله جواب سؤال مقدر لإغناء السامع عنه «أو لکراهة سماعه له لو سأل، أو لکراهة انقطاع کلامه بکلام السائل، أو للاختصار، و یسمی الفصل لذلک استئنافا، کقوله: [الکامل] فی المهد ینطق عن سعادة جده أثر النجابة ساطع البرهان علی تقدیر أنه جواب، کیف نطق؟ و هو رضیع لم یبلغ أوان النطق» !
و نحو: [البسیط]
السّیف أصدق أنباء من الکتب
فی حدّه الحدّ بین الجدّ و اللّعب
فکأنه استفهم. و قال: لم کان السیف أصدق؟ ؟ فأجاب بقوله فی حدّه: الخ فالمانع من العطف فی هذا الموضع وجود الرابطة القویة بین الجملتین فأشبهت حالة اتحاد الجملتین و لهذا وجب أیضا الفصل.
الموضع الرابع: شبه کمال الانقطاع و هو أن تسبق جملة بجملتین یصحّ عطفها علی الأولی لوجود المناسبة، و لکن فی عطفها علی الثانیة فساد فی المعنی، فیترک العطف بالمرة: دفعا لتوهّم أنه معطوف علی الثانیة نحو:
و تظنّ سلمی أننی أبغی بها
بدلا أراها فی الضلال تهیم
[الکامل]
فجملة أراها یصح عطفها علی جملة تظن لکن یمنع من هذا توهم العطف علی جملة أبغی بها فتکون الجملة الثالثة من مظنونات سلمی، مع أنه غیر المقصود و لهذا امتنع العطف بتاتا و وجب أیضا الفصل. و المانع من العطف فی هذا الموضع أمر خارجی احتمالی یمکن دفعه بمعونة قرینة و من هذا: و مما سبق، یفهم الفرق بین کل من: کمال الانقطاع، و شبه کمال الانقطاع.
[شماره صفحه واقعی : 168]
الموضع الخامس: التوسط بین الکمالین مع قیام المانع و هو کون الجملتین متناسبتین: و بینهما رابطة قویة لکن یمنع من العطف مانع، و هو عدم التشریک فی الحکم، کقوله تعالی: وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة:14،15]. فجملة «اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ» لا یصح عطفها علی جملة «إنا معکم» لاقتضائه أنه من مقول المنافقین: و الحال أنه من مقوله تعالی دعاء علیهم، و لا علی جملة «قالوا» لئلا یتوهم مشارکته له فی التقیید بالظرف و أنّ استهزاء اللّه بهم مقید بحال خلوهم إلی شیاطینهم، و الواقع أن استهزاء اللّه بالمنافقین غیر مقید بحال من الأحوال و لهذا وجب أیضا الفصل.
الأول: لما کانت الحال تجیء جملة، و قد تقترن بالواو، و قد لا تقترن فأشبهت الوصل و الفصل، و لهذا یجب وصل الجملة الحالیة بما قبلها بالواو إذا خلت من ضمیر صاحبها، نحو جاء فؤاد و الشمس طالعة (1) .
[شماره صفحه واقعی : 169]
و یجب فصلها فی ثلاثة مواضع:
1-إذا کان فعلها ماضیا تالیا «إلا» ، أو وقع ذلک الماضی قبل «أو» الّتی للتسویة، نحو:
[شماره صفحه واقعی : 170]
ما تکلّم فؤاد إلا قال خیرا-و کقول الشاعر:
کن للخلیل نصیرا جار أو عدلا
و لا تشحّ علیه جاد أو بخلا
[البسیط]
2-إذا کان فعلها مضارعا مثبتا أو منفیّا بما، أو لا نحو: وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً یَبْکُونَ [یوسف:16]و نحو: وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ [المائدة:84]و نحو:
عهدتک ما تصبو و فیک شبیبة
فما لک بعد الشیب صبا متیّما
[الطویل]
3-إذا کانت جملة اسمیة واقعة بعد حرف عطف، أو کانت اسمیة مؤکدة لمضمون ما قبلها، کقوله تعالی: فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ [الاعراف:4]و کقوله تعالی: ذٰلِکَ اَلْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ [البقرة:2] (1).
الثانی: علم مما تقدم أن من مواضع الوصل اتفاق الجملتین فی الخبریة و الإنشائیة، و لا بدمع اتفاقهما من جهة بها یتجاذبان، و أمر جامع به یتآخذان، و ذلک الجامع: إما عقلی (2)
[شماره صفحه واقعی : 171]
1) لما کان قوله: (ذلک الکتاب) فیه مظنة مجازفة بسبب إیراد المسند إلیه اسم إشارة، و المسند معرفا بأل أکده بقوله: (لا ریب فیه) تأکیدا معنویا. و لما کانت الدعوی المذکورة مع ادعاء عدم المجازفة مظنة استبعاد، أکده بقوله هُدیً لِلْمُتَّقِینَ تأکیدا لفظیا، حتی کأنه نفس الهدایة.
2) فالجامع العقلی، أمر بسببه یقتضی العقل اجتماع الجملتین فی القوة المفکرة کالاتحاد فی المسند: أو المسند إلیه، أو فی قید من قیودهما، نحو زید یصلی و یصوم و یصلی زید و عمرو. . . و زید الکاتب شاعر. و عمرو الکاتب منجم. و زید ماهر، و عمرو طبیب ماهر، و کالتماثل و الاشتراک فیهما، أو فی قید من قیودهما أیضا بحیث یکون التماثل له نوع اختصاص بهما أو بالقید، لا مطلق تماثل، فنحو زید شاعر و عمرو کاتب لا یحسن إلا إذا کان بینهما مناسبة، لها نوع اختصاص بهما، کصداقة أو أخوة أو شرکة أو نحو ذلک، و کالتضایف بینهما. بحیث لا یتعقل أحدهما إلا بالقیاس إلی الآخر. کالأبوة مع البنوة و العلة مع المعلول، و العلو و السفل، و الأقل و الأکثر، إلی غیر ذلک.
و للقرآن الکریم الید البیضاء فی هذا الباب، کقوله تعالی: أَ فَلاٰ یَنْظُرُونَ إِلَی اَلْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ وَ إِلَی اَلسَّمٰاءِ کَیْفَ رُفِعَتْ وَ إِلَی اَلْجِبٰالِ کَیْفَ نُصِبَتْ وَ إِلَی اَلْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ فالمناسبة بین الإبل و السماء، و بینها و بین الجبال و الأرض غیر موجودة بحسب الظاهر. و لکنه «أسلوب حکیم» فی غایة البلاغة، لأنه لما کان الخطاب مع العرب. و لیس فی تخیلاتهم إلا الإبل، لأنها رأس المنافع عندهم، و الأرض لرعیها و السماء لسقیها، و هی الّتی توصلهم إلی الجبال الّتی هی حصنهم عند ما تفاجئهم حادثة أورد الکلام علی طبق ما فی تخیلاتهم.
[شماره صفحه واقعی : 172]
1) و الجامع الوهمی، أمر بسببه یقتضی الوهم اجتماع الجملتین فی المفکرة. کشبه التماثل الذی بین نحو لونی البیاض و الصفرة، فإن الوهم یبرزهما فی معرض المثلین من جهة أنه یسبق إلیه أنهما نوع واحد، زائد فی أحدهما عارض فی الآخر بخلاف العقل فإنّه یدرک أنهما نوعان متباینان داخلان تحت جنس واحد، هو اللون. و کالتضاد بالذات، و هو التقابل بین أمرین وجودین بینهما غایة الخلاف، یتعاقبان علی محل واحد، و کالسواد و البیاض. أو التضاد بالعرض کالأسود و الأبیض، لأنهما لیسا ضدین لذاتهما لعدم تعاقبهما علی محل واحد، بل بواسطة ما یشتملان علیه من سواد و بیاض. و کشبه التضاد کالسماء و الأرض، فإن بینهما غایة الخلاف ارتفاعا و انخفاضا، لکن لا یتعاقبان علی محل واحد، کالتضاد بالذات، و لا علی ما یشمله کالتضاد بالعرض.
2) و الجامع الخیالی، أمر بسببه یقتضی الخیال اجتماع الجملتین فی المفکرة، بأن یکون بینهما تقارن فی الخیال سابق علی العطف لتلازمهما فی صناعة خاصة، أو عرف عام، کالقدوم و المنشار. و المنقاب، فی خیال النجار. و القلم، و الدواة، و القرطاس، فی خیال الکاتب. و کالسیف، و الرمح، و الدرع، فی خیال المحارب، و هلم جرا.
عیّن إسباب الوصل و الفصل فی الأمثلة الآتیة:
1-قال اللّه تعالی: مَا اِتَّخَذَ اَللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ، وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ، إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ، سُبْحٰانَ اَللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ [المؤمنون:91].
2-و قال اللّه تعالی: قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ، وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ. ، ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ، إِنَّ اَللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ. [النور:30].
3-و قال: لَهُ مَقٰالِیدُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ، یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ، إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ [الشوری:12].
4- مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ [یوسف:31].
5- یُدَبِّرُ اَلْأَمْرَ یُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ [الرعد:2-4].
6- وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ اَلْهَویٰ إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ عَلَّمَهُ شَدِیدُ اَلْقُویٰ [النجم:3-5].
7- فَقٰالُوا سَلاٰماً، قٰالَ سَلاٰمٌ [الذاریات:25].
8-و قال أبو العتاهیة: [الکامل]
و إذا ابتلیت ببذل وجهک سائلا
فابذله للمتکرّم المفضال
ما اعتاض باذل وجهه بسؤاله
عوضا و لو نال الغنی بسؤال
9-و قال: [المنسرح]
من عرف الناس فی تصرفهم
لم یتّبع من صاحب زللا
إن أنت کافأت من أساء فقد
سرت إلی مثل سوء ما فعلا
10-أخط مع الدهر إذا ما خطا
و اجر مع الدهر کما یجری
[السریع]
[شماره صفحه واقعی : 173]
7-حکم المنیة فی البریة جاری
ما هذه الدنیا بدار قرار
[الکامل]
8-قال لی کیف أنت قلت علیل
سهر دائم و حزن طویل
[الخفیف]
9-یری البخیل سبیل المال واحدة
إن الکریم یری فی ما له سبلا
[البسیط]
[شماره صفحه واقعی : 174]
جربت دهری و أهلیه فما ترکت
لی التجارب فی ود امریء غرضا
[البسیط]
فصلت الثانیة، لشبه کمال الاتصال، فإنها جواب سؤال.
یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ [النور: 36]. فصلت الثانیة لشبه کمال الاتصال، فإنها جواب سؤال ناشیء مما قبلها.
فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً [التوبة:82]: عطف الجملة الثانیة علی الأولی لاتفاقهما فی الإنشاء، مع المناسبة التامة بین المفردات، فإن المسند إلیه فیهما متحد و المسند و قیدهما متقابلان.
إِنَّ اَلْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ وَ إِنَّ اَلْفُجّٰارَ لَفِی جَحِیمٍ [الانفطار:14]: عطف الجملة الثانیة علی الأولی لاتفاقهما خبرا. لفظا و معنی. مع المناسبة التامة بین مفرداتهما، فإن المسندین المقدرین فیهما متحدان، و المسندان إلیهما متقابلان. و قیدهما الأول متحد. و الثانی متقابل.
اشکر اللّه علی السراء ینجیک من الضراء: لم تعطف الثانیة علی الأولی لکمال الانقطاع. فإن الأولی إنشائیة لفظا و معنی، و الثانیة عکسها.
اصبر علی کید الحسود لا تضجر من مکائده: لم تعطف الثانیة علی الأولی لکمال الاتصال، فإنها مؤکدة لها.
أنت حمید الخصال تصنع المعروف و تغیث الملهوف: فصلت الثانیة من الأولی لکمال الاتصال فإنها بیان لها. و وصلت الثالثة للتوسط بین الکمالین، مع وجود مانع من الوصل.
[شماره صفحه واقعی : 175]
[شماره صفحه واقعی : 176]
کل ما یجول فی الصدر من المعانی، و یخطر ببالک معنی منها، لا یعدو التعبیر (1)عنه طریقا من طرق ثلاث:
أولا: إذا جاء التعبیر علی قدر المعنی، بحیث یکون اللفظ مساویا لأصل ذلک المعنی، فهذا هو «المساواة» . و هی الأصل الذی یکون أکثر الکلام علی صورته، و الدستور الذی یقاس علیه.
ثانیا: إذا زاد التعبیر علی قدر المعنی لفائدة، فذاک هو «الإطناب» فإن لم تکن الزیادة لفائدة فهی حشو أو تطویل.
ثالثا: إذا نقص التعبیر علی قدر المعنی الکثیر، فذلک هو «الإیجاز» (2).
فکل ما یخطر ببال المتکلم من المعانی فله فی التعبیر عنه بإحدی هذه الطرق الثلاث. فتارة یوجز. و تارة یسهب، و تارة یأتی بالعبارة بین بین. و لا یعد الکلام فی صورة من هذه
[شماره صفحه واقعی : 177]
1) أی: إذا أردت أن تتحدث إلی الناس فی معنی من المعانی، فأنت تعبر عنه تعبیرا صحیحا مقبولا فی إحدی صور ثلاث و هی: المساواة، و الإیجاز، و الإطناب.
2) قال الإمام أمیر المؤمنین علی علیه السّلام: ما رأیت بلیغا قط إلا و له فی القول إیجاز، و فی المعانی إطالة. و قالت بنت الحطیئة لأبیها: ما بال قصارک أکثر من طوالک، قال: لأنها بالآذان أولج، و بالأفواه أعلق. و قیل لشاعر: لم لا تطیل شعرک؟ فقال: حسبک من القلادة ما أحاط بالعنق.
الصور بلیغا. إلا إذا کان مطابقا لمقتضی حال المخاطب، و یدعو إلیه مواطن الخطاب.
فإذا کان المقام للإطناب مثلا، و عدلت عنه إلی الإیجاز، أو المساواة لم یکن کلامک بلیغا و فی هذا الباب ثلاثة مباحث.
الإیجاز: هو وضع المعانی الکثیرة فی ألفاظ أقل (1)منها، وافیة بالغرض المقصود، مع الإبانة و الإفصاح، کقوله تعالی: خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجٰاهِلِینَ [الأعراف:199]. فهذه الآیة القصیرة جمعت مکارم الأخلاق بأسرها، و کقوله تعالی: أَلاٰ لَهُ اَلْخَلْقُ وَ اَلْأَمْرُ [الأعراف:54] و کقوله صلّی اللّه علیه و آله: «إنما الأعمال بالنیات» فإذا لم تف العبارة بالغرض سمی إخلالا و حذفا ردیئا کقول الیشکری:
و العیش خیر فی ظلا
ل النوک ممن عاش کدا
[مجزوء الکامل]
مراده: أن العیش الناعم الرّغد فی حال الحمق و الجهل، خیر من العیش الشاق فی حال العقل، لکن کلامه لا یعد صحیحا مقبولا.
[شماره صفحه واقعی : 178]
1) بأن یکون اللفظ أقل من المعهود عادة مع وفائه بالمراد. فإن لم یف کان الإیجاز إخلالا و حذفا ردیئا فلا یعد الکلام صحیحا مقبولا، کقول عروة بن الورد: [الطویل]. عجبت لهم إذ یقتلون نفوسهم و مقتلهم عند الوغی کان اعذارا یرید: إذ یقتلون نفوسهم فی السلم، لکن صوغ کلامه لا یدل علیه. و مثل قول بعضهم نثرا «فإن المعروف إذا زجا کان أفضل منه إذا وفر و أبطأ» و لأجل تمام ما یرید: کان علیه أن یقول، إذا قل وزجا. و لا یعد مثل هذا الکلام صحیحا مقبولا. و اعلم أن متعارف أوساط البلغاء هم الذین لم یرتقوا إلی درجة البلغاء، و لم ینحطوا إلی درجة البسطاء، فالمساواة: هی الدستور الذی یقاس علیه کل من الأیجاز و الإطناب.
و ینقسم الإیجاز إلی قسمین، إیجاز قصر (1)، و إیجاز حذف.
فإیجاز القصر و یسمی إیجاز البلاغة یکون بتضمین المعانی الکثیرة فی ألفاظ قلیلة من غیر حذف، کقوله تعالی: وَ لَکُمْ فِی اَلْقِصٰاصِ حَیٰاةٌ [البقرة:179]. فإن معناه کثیر، و لفظه یسیر، إذ المراد: أن الإنسان إذا علم أنه متی قتل قتل: امتنع عن القتل، و فی ذلک حیاته و حیاة غیره، لأن القتل أنفی للقتل (2)و بذلک تطول الأعمار، و تکثر الذریة و یقبل کل واحد
[شماره صفحه واقعی : 179]
1) و إیجاز القصر. هو ما زید فیه المعانی علی الألفاظ و لا یقدر فیه محذوف و یسمی [إیجاز البلاغة]لأن الأقدار تتفاوت فیه. و للقرآن الکریم فیه المنزلة الّتی لا تسامی، و الغایة الّتی لا تدرک. فمن ذلک قوله تعالی: خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجٰاهِلِینَ فهذه الآیة قد جمعت مکارم الأخلاق، و انطوی تحتها کل دقیق و جلیل، إذ فی العفو الصفح عمن أساء. و فی الأمر بالمعروف صلة الأرحام. و منع اللسان عن الکذب و غض الطرف عن کل المحارم، و قوله عزّ اسمه وَ اَلْفُلْکِ اَلَّتِی تَجْرِی فِی اَلْبَحْرِ بِمٰا یَنْفَعُ اَلنّٰاسَ استوعبت تلک الآیة الکریمة أنواع المتاجر. و صنوف المرافق الّتی لا یبلغها العد، و قوله: أَلاٰ لَهُ اَلْخَلْقُ وَ اَلْأَمْرُ هاتان کلمتان أحاطتا بجمیع الأشیاء علی غایة الاستقصاء، و قوله صلّی اللّه علیه و آله: «المعدة بیت الداء و الحمیة رأس الدواء. و عودوا کل جسم ما اعتاد» فقد تضمن ذلک من المعانی الطبیه شیئا کثیرا. و قول الإمام امیر المؤمنین علی علیه السّلام: «من استقبل وجوه الآراء عرف وجوه الخطأ» . و قول بعض الأعراب: اللهم هب لی حقک و أرض عنی خلقک. فسمعه الإمام علیه السّلام وجهه فقال: هذا هو البلاغة. و منه قول السموأال: [الطویل] و إن هو لم یحمل علی النفس ضیمها فلیس إلی حسن الثناء سبیل فقد اشتمل علی حمید الصفات من سماحة و شجاعة و تواضع و حلم و صبر و احتمال مکاره فی سبیل طلب الحمد، إذ کل هذه مما تضیم النفس لما یحصل فی تحملها من المشقة و العناء. و السبب فیما له من الحسن و الروعة دلالة قلیل الألفاظ علی کثیر المعانی إلی ما فیه من الدلالة علی التمکن فی الفصاحة و البراعة. و لذا قال محمد الأمین: «علیکم بالإیجاز، فإن له إفهاما. و للإطالة استبهاما» و قال آخر: «القلیل الکافی خیر من کثیر غیر شاف» .
2) لقد أثر و نقل عن العرب قولهم: «القتل أنفی للقتل» و أین هذا المثل من بلاغة هذه الآیة الشریفة الّتی بلغت حد الإعجاز و تمتاز بوجوه، منها أنها کلمتان، و ما نقل عنهم أربع، و منها أنه لا تکرار فیها. و فیما قالوه تکرار، و منها أنه لیس کل قتل یکون نافیا للقتل، و إنما یکون کذلک إذا کان علی جهة القصاص، و منها حسن التألیف و شدة التلاؤم المدرکان بالحس فی الآیة الکریمة الّتی أعجزتهم أن یأتوا بمثلها. لا فیما قالوه فی مثلهم البسیط الذی لا یزید عن متعارف الأوساط.
علی ما یعود علیه بالنفع، و یتم النظام، و یکثر العمران. فالقصاص: هو سبب ابتعاد الناس عن القتل، فهو الحافظ للحیاة.
و هذا القسم مطمح نظر البلغاء، و به تتفاوت أقدارهم، حتی أن بعضهم سئل عن البلاغة فقال: هی «إیجاز القصر» . و قال أکثم بن صیفی خطیب العرب: «البلاغة: الایجاز» .
و إیجاز الحذف یکون بحذف شیء من العبارة لا یخل بالفهم، عند وجود ما یدل علی المحذوف، من قرینة لفظیة، أو معنویة. و ذلک المحذوف إما أن یکون:
1-حرفا: کقوله تعالی: وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا أصله: و لم أکن (1).
2-أو اسما مضافا نحو: وَ جٰاهِدُوا فِی اَللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ [الحج:78]أی، فی سبیل اللّه.
3-أو اسما مضافا إلیه نحو: وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ [الأعراف:142] أی: بعشر لیال.
4-أو اسما موصوفا کقوله تعالی: وَ مَنْ تٰابَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً [الفرقان:71]أی: عملا صالحا.
5-أو اسما صفة نحو: فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ أی: مضافا إلی رجسهم.
[شماره صفحه واقعی : 180]
1) و کحذف لا فی قول عاصم المنقری: [الوافر] رأیت الخمر جامدة و فیها خصال تفسد الرجل الحلیما فلا و اللّه أشربها حیاتی و لا أسقی بها أبدا ندیما یرید: لا أشربها. و یقع إیجاز الحذف کثیرا فی أسالیب البلغاء بشرط أن یوجد ما یدل علی الحذف، و إلا کان الحذف ردیئا، و الکلام غیر مقبول.
6-أو شرطا نحو: فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ [آل عمران:31]. أی: فإن تتبعونی.
7-أو جواب شرط نحو: وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی اَلنّٰارِ [الأنعام:27]. أی: لرأیت أمرا فظیعا.
8-أو مسندا نحو: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ [لقمان:25] أی: خلقهنّ اللّه.
9-أو مسندا إلیه کما فی قول حاتم: [الطویل]
أماویّ ما یغنی الثّراء عن الفتی
إذا حشرجت یوما و ضاق بها الصّدر
أی: إذا حشرجت النفس یوما.
10-أو متعلقا نحو: لاٰ یُسْئَلُ عَمّٰا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ [الأنبیاء:23]أی: عما یفعلون.
11-أو جملة نحو: کٰانَ اَلنّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اَللّٰهُ اَلنَّبِیِّینَ [البقرة:213]أی: فاختلفوا فبعث.
12-أو جملا کقوله تعالی: فَأَرْسِلُونِ یُوسُفُ أَیُّهَا اَلصِّدِّیقُ [یوسف:45،46] (1)أی فأرسلونی إلی یوسف لأستعبره الرؤیا، فأرسلوه فأتاه، و قال له: یوسف أیها الصدیق.
و اعلم أنه لا بد من دلیل یدل علی المحذوف و هو:
إما العقل وحده: نحو و جاء ربک، و إما العقل مع غیره: نحو حرمت علیکم المیتة، أی تناولها. و إما العادة: نحو فذلکن الذی لمتننی فیه، أی فی مراودته. و إما الشروع فیه: نحو بسم اللّه الرحمن الرحیم، أؤلف مثلا، و إما مقارنة الکلام للفعل: کما تقول لمن تزوج «بالرفاء و البنین» أی أعرست متلبسا بالألفة و البنین.
و اعلم أن دواعی الإیجاز کثیرة منها: الاختصار، و تسهیل الحفظ و تقریب الفهم، و ضیق المقام، و إخفاء الأمر علی غیر السامع، و الضجر و السآمة، و تحصیل المعنی الکثیر باللفظ الیسیر-الخ.
و یستحسن الإیجاز فی الاستعطاف، و شکوی الحال، و الاعتذارات، و التعزیة، و العتاب،
[شماره صفحه واقعی : 181]
1) فأرسلون. حکایة عن أحد الفتیین الذی أرسله العزیز إلی یوسف علیه السّلام لیستعبره ما رآه. تنبیه: حذف الجمل أکثر ما یرد فی کلام اللّه عز و جل. إذ هو الغایة فی الفصاحة، و النهایة فی مراتب البلاغة. و اعلم أن کلاّ من الحشو و التطویل یخل ببلاغة الکلام، بل لا یعد الکلام معهما إلا ساقطا عن مراتب البلاغة کلها.
و الوعد، و الوعید، و التوبیخ، و رسائل طلب الخراج، و جبایة الأموال، و رسائل الملوک فی أوقات الحرب إلی الولاة، و الأوامر و النواهی الملکیة، و الشکر علی النعم.
و مرجعک فی إدراک أسرار البلاغة إلی الذّوق الأدبی، و الإحساس الروحی.
الإطناب: زیادة اللفظ علی المعنی لفائدة، أو هو تأدیة المعنی بعبارة زائدة عن متعارف أوساط البلغاء: لفائدة تقویته و توکیده نحو: رَبِّ إِنِّی وَهَنَ اَلْعَظْمُ مِنِّی وَ اِشْتَعَلَ اَلرَّأْسُ شَیْباً [مریم:4]أی کبرت.
فإذا لم تکن فی الزیادة فائدة یسمی تطویلا إن کانت الزّیادة فی الکلام غیر متعینة. و یسمی حشوا إن کانت الزیادة فی الکلام متعینة لا یفسد بها المعنی.
فالتطویل کقول: عدی العبادی: فی جذیمة الأبرش: [الوافر]
و قدّدت الأدیم لراهشیه
و ألفی قولها کذبا و مینا (1)
فالمین و الکذب بمعنی واحد، و لم یتعین الزائد منهما، لأنّ العطف بالواو لا یفید ترتیبا و لا تعقیبا و لا معیة، فلا یتغیر المعنی بإسقاط أیهما شئت.
[شماره صفحه واقعی : 182]
1) و قددت أی قطعت و الضمیر فیه یعود علی الزباء. و هی امرأة ورثت الملک عن أبیها، و الأدیم الجلد، و لراهشیه. أی: إلی أن وصل القطع للراهشین و هما عرقان فی باطن الذراع یتدفق الدم منهما عند القطع، و الضمیر فی ألفی یعود علی المقطوع راهشاه، و هو جذیمة الأبرش. و امراد الإخبار بأن جذیمة غدرت به الزباء و قطعت راهشیه، و سال منه الدم حتی مات، و أنه وجد ما وعدته من تزوجه بها کذبا و مینا، و هما بمعنی واحد. و إحدی الکلمتین زائدة فلا یتغیر المعنی بإسقاط أیهما شئت.
و الحشو: کقول: زهیر بن أبی سلمی. [الطویل]
و أعلم علم الیوم و الأمس قبله
و لکنّنی عن علم ما فی غد عمی (1)
و کل من الحشو و التطویل معیب فی البیان، و کلاهما بمعزل عن مراتب البلاغة.
و اعلم أن دواعی الإطناب کثیرة، منها تثبت المعنی، و توضیح المراد و التوکید، و دفع الإیهام، و إثارة الحمیة و غیر ذلک.
و أنواع الإطناب کثیرة (2)
1-منها: ذکر الخاص بعد العام: کقوله تعالی: حٰافِظُوا عَلَی اَلصَّلَوٰاتِ وَ اَلصَّلاٰةِ اَلْوُسْطیٰ [البقرة:238]و فائدته التنبیه علی مزیة: و فضل فی الخاص حتی کأنه لفضله و رفعته، جزء آخر، مغایر لما قبله. و لهذا خص الصلاة الوسطی (و هی العصر) بالذکر لزیادة فضلها.
2-و منها: ذکر العام بعد الخاص، کقوله تعالی: رَبِّ اِغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ [نوح:28] (3)و فائدته شمول بقیة الأفراد و الاهتمام بالخاص لذکره ثانیا فی عنوان عام بعد ذکره اولا فی عنوان خاص.
3-و منها: الإیضاح بعد الإبهام، لتقریر المعنی فی ذهن السامع بذکره مرتین، مرة علی سبیل الإبهام و الإجمال، و مرة علی سبیل التفصیل و الإیضاح، فیزیده ذلک نبلا و شرفا کقوله تعالی: یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ [الصف:10،11]، و کقوله تعالی: وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ اَلْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ [الحجر:66]. فقوله إن دابر
[شماره صفحه واقعی : 183]
1) الشاهد فی قوله، قبله، لأنه معلوم من قوله أمس، و کقول الآخر: [مجزوء الوافر] ذکرت أخی فعاودنی صداع الرأس و الوصب فإن الصداع لا یکون إلا فی الرأس، فذکر الرأس لا فائدة فیه.
2) و منها الحروف الزائدة. و تکثیر الجمل، نحو فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ .
3) من دعاء سیدنا نوح علیه السّلام لنفسه و لوالدیه و للمؤمنین.
هؤلاء تفسیر و توضیح لذلک الأمر المبهم و فائدته توجیه الذهن إلی معرفته، و تفخیم شأن المبین، و تمکینه فی النفس فأبهم فی کلمة الأمر ثم وضحه بعد ذلک تهویلا لأمر العذاب.
4-و منها: التوشیع: و هو أن یؤتی فی آخر الکلام بمثنی مفسر بمفردین لیری المعنی فی صورتین، تخرج فیهما من الخفاء المستوحش إلی الظهور المأنوس، نحو العلم علمان، علم الأبدان، و علم الأدیان.
5-و منها: التکریر: و هو ذکر الشیء مرتین أو أکثر لأغراض:
الأول: التأکید و تقریر المعنی فی النفس کقوله تعالی: کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ [التکاثر:3،4] (1)و کقوله تعالی: فَإِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً إِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً [الشرح:5،6].
الثانی: طول الفصل لئلا یجیء مبتورا لیس له طلاوة. کقوله تعالی: یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ [یوسف:4]فکرر رأیت لطول الفصل و من هذا قول الشاعر: [الطویل]
و إن امرأ دامت مواثیق عهده
علی مثل هذا إنه لکریم (2)
الثالث: قصد الاستیعاب: نحو: قرأت الکتاب بابا بابا، و فهمته کلمة کلمة.
الرابع: زیادة الترغیب فی امر مطلوب کالعفو فی قوله تعالی: إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ. وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ [التغابن:14].
الخامس: الترغیب فی قبول النصح باستمالة المخاطب لقبول الخطاب کقوله تعالی: وَ قٰالَ اَلَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اِتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ اَلرَّشٰادِ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا هٰذِهِ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا مَتٰاعٌ وَ إِنَّ اَلْآخِرَةَ هِیَ دٰارُ اَلْقَرٰارِ [غافر:38،39]. ففی تکریر یا قوم تعطیف لقلوبهم، حتی لا یشکوا فی إخلاصه لهم فی نصحه.
[شماره صفحه واقعی : 184]
السادس: التنویه بشأن المخاطب (1)نحو: «إن الکریم ابن الکریم ابن الکریم یوسف بن یعقوب بن إبراهیم» .
السابع: التردید: و هو تکرار اللفظ متعلقا بغیر ما تعلق به أولا نحو: السخی: قریب من اللّه، قریب من الناس، قریب من الجنة. و البخیل: بعید من اللّه، بعید من الناس، بعید من الجنة.
الثامن: التلذذ بذکره، نحو قول: مروان بن أبی حفصة. [الطویل]
سقی اللّه نجدا و السّلام علی نجد
و یا حبذا نجد علی القرب و البعد
التاسع: الإرشاد إلی الطریقة المثلی، کقوله تعالی: أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ [القیامة:34،35].
6-و منها: الاعتراض لغرض یقصده المتکلم و هو أن یؤتی فی أثناء الکلام، أو بین کلامین متصلین فی المعنی، بجملة معترضة، أو أکثر، لا محل لها من الإعراب (2). و ذلک لأغراض یرمی إلیها البلیغ غیر دفع الإیهام.
أ-کالدعاء: نحو: إنی حفظک اللّه مریض. و کقول عوف بن محلم الشیبانی: [السریع]
إن الثمانین و بلّغتها
قد أحوجت سمعی إلی ترجمان (3)
ب-و التنبیه علی فضیلة العلم کقول الآخر:
و اعلم فعلم المرء ینفعه
أن سوف یأتی کل ما قدرا
[الکامل]
[شماره صفحه واقعی : 185]
1) او التشویه بشأن المخاطب کقول الإمام الحسین علیه السّلام: انّ الدعیّ ابن الدّعی قد رکضنی بین اثنتین، بین السلة و الذلة و هیهات منّا الذلة.
2) لم یشترط بعضهم وقوعه بین جزأی جملة و لا بین کلامین، بل جوز وقوعه آخر الکلام مطلقا، سواء ولیه ارتباطا بما قبله أو لا، کقوله تعالی وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اَللّٰهُ وَ نِعْمَ اَلْوَکِیلُ، فجملة و نعم الوکیل معترضة، و لیست معطوفة علی ما قبلها حتی یلزم عطف الانشاء علی الخبر.
3) بلغتها بفتح التاء أی بلغک اللّه إیاها، و ترجمان کزعفران، و یجوز ضم التاء مع الجیم و اعلم أن الدعاء من الشاعر موجه إلی المخاطب بطول عمره، و أن یعیش مثله ثمانین سنة، و اعلم أنه قد یقع الاعتراض فی الاعتراض کقوله تعالی: فَلاٰ أُقْسِمُ بِمَوٰاقِعِ اَلنُّجُومِ وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ .
ج-و التنزیه: کقوله: وَ یَجْعَلُونَ لِلّٰهِ اَلْبَنٰاتِ سُبْحٰانَهُ وَ لَهُمْ مٰا یَشْتَهُونَ [النحل:57].
د-و زیادة التأکید: کقوله تعالی: وَ وَصَّیْنَا اَلْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اُشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ اَلْمَصِیرُ [لقمان:14].
ه-و الاستعطاف کقول الشاعر: [الکامل]
و خفوق قلب لو رأیت لهیبه
یا جنتی لرأیت فیه جهنما
و-و التهویل: نحو: وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ [الواقعة:76].
7-و منها الإیغال: و هو ختم الکلام بما یفید نکتة، یتم المعنی بدونها کالمبالغة: فی قول الخنساء: [البسیط]
و إن صخرا لتأتم الهداة به
کأنه علم فی رأسه نار
فقولها: کأنه علم واف بالمقصود، لکنها أعقبته بقولها فی رأسه نار لزیادة المبالغة، و نحو: قوله تعالی: وَ اَللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ [البقرة:212].
8-و منها التذییل: و هو تعقیب جملة بجملة أخری مستقلة، تشتمل علی معناها، تأکیدا لمنطوق الأولی، (1)أو لمفهومها نحو قوله تعالی: وَ قُلْ جٰاءَ اَلْحَقُّ وَ زَهَقَ اَلْبٰاطِلُ إِنَّ اَلْبٰاطِلَ کٰانَ زَهُوقاً [الإسراء:81]. و نحو قوله تعالی: ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ اَلْکَفُورَ [سبأ:17].
و التذییل: قسمان قسم یستقل بمعناه، لجریانه مجری المثل. و قسم لا یستقل بمعناه، لعدم جریانه مجری المثل.
فالأول: الجاری مجری الأمثال، لاستقلال معناه، و استغنائه عما قبله کقول طرفة:
کلّ خلیل کنت خاللته
لا ترک اللّه له واضحه
[السریع]
کلکم أروغ من ثعلب
ما أشبه اللیلة بالبارحه
[شماره صفحه واقعی : 186]
1) التأکید ضربان: تأکید المنطوق کما فی هذه الآیة، و تأکید المفهوم کقوله: [الطویل] و لست بمستبق أخا لا تلمّه علی شعث إی الرجال المهذب فقد دل بمفهومه علی نفی الکمال من الرجال فأکده بقوله: «أی الرجال المهذب» .
و الثانی: غیر الجاری مجری الأمثال، لعدم استغنائه عما قبله، و لعدم استقلاله بإفادة المعنی کقول النابغة: [البسیط]
لم یبق جودک لی شیئا أؤمله
ترکتنی أصحب الدنیا بلا أمل
فالشطر الثانی: مؤکد للإول، و لیس مستقلا عنه، فلم یجر مجری المثل.
9-و منها الاحتراس: و یقال له التکمیل، و هو أن یؤتی فی کلام یوهم خلاف المقصود بما یدفع ذلک الوهم. فالاحتراس: یوجد حیثما یأتی المتکلم بمعنی یمکن أن یدخل علیه فیه لوم، فیفطن لذلک و یأتی بما یخلصه.
سواء أوقع الاحتراس فی وسط الکلام. کقول طرفة بن العبد: [الکامل]
فسقی دیارک غیر مفسدها
صوب الربیع ودیمة تهمی (1)
فقوله: غیر مفسدها: للاحتراس.
أو وقع الاحتراس فی آخره، نحو: وَ یُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ [الانسان:8]أی: مع حب الطعام: و اشتهائهم له، و ذلک أبلغ فی الکرم، فلفظ «علی حبّه» فضلة للاحتراس و لزیادة التحسین فی المعنی. و کقول أعرابیة لرجل: أذل اللّه کل عدو لک إلا نفسک.
10-و منها التتمیم: و هو زیادة فضلة، کمفعول، أو حال، أو تمییز، أو جار و مجرور، توجد فی المعنی حسنا بحیث لو حذفت صار الکلام مبتذلا. کقول ابن المعتز یصف فرسا: [الطویل]
صببنا علیها ظالمین سیاطنا
فطارت بها أید سراع و أرجل
إذ لو حذف ظالمین لکان الکلام مبتذلا، لا رقة فیه و لا طلاوة و توهم أنها بلیدة تستحق الضرب.
و یستحسن الإطناب فی الصلح بین العشائر، و المدح، و الثناء و الذم و الهجاء، و الوعظ، و الإرشاد، و الخطابة: فی أمر من الأمور العامة، و التهنئة و منشورات الحکومة إلی الأمة، و کتب الولاة إلی الملوک، لإخبارهم بما یحدث لدیهم من مهام الأمور.
[شماره صفحه واقعی : 187]
1) لما کان المطر مما یسبب الخراب دفع هذا الوهم بقوله: «غیر مفسدها» .
و هناک أنواع أخری من الإطناب، کما تقول فی الشیء المستبعد: رأیته بعینی و سمعته بأذنی، و ذقته بفمی: تقول ذلک لتأکید المعنی و تقریره. و کقوله تعالی: فَخَرَّ عَلَیْهِمُ اَلسَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النحل:26] السقف لا یخر طبعا إلا من فوق و لکنه دل بقولهم (من فوقهم) علی الإحاطة و الشمول.
و اعلم: أن الإطناب أرجح عند بعضهم من الإیجاز، و حجته فی ذلک أن المنطق إنما هو البیان، و البیان لا یکون إلا بالإشباع و الاشباع لا یقع إلا بالإقناع و أفضل الکلام أبینه. و أبینه أشده إحاطة بالمعانی. و لا یحاط بالمعانی إحاطة تامة، إلا بالاستقصاء و الإطناب.
و المختار: أن الحاجة إلی کل من الإطناب، و الإیجاز، ماسة: و کل موضع لا یسد أحدهما مکان الآخر فیه. و للذوق السلیم القول الفصل فی موطن کل منهما. (1)
المساواة: هی تأدیة المعنی المراد: بعبارة مساویة له (1)، بأن تکون الألفاظ علی قدر المعانی، لا یزید بعضها علی بعض.
و لسنا بحاجة إلی الکلام علی المساواة، فإنها هی الأصل المقیس علیه، و الدستور الذی
[شماره صفحه واقعی : 188]
1) المساواة هی ما ساوی لفظه معناه بحیث لا یزید أحدهما علی الآخر، و هی نوعان: الأول: مساواة مع الاختصار، و هی أن یتحری البلیغ فی تأدیة المعنی أوجز ما یکون من الألفاظ القلیلة الأحرف الکثیرة المعانی. کقوله تعالی: هَلْ جَزٰاءُ اَلْإِحْسٰانِ إِلاَّ اَلْإِحْسٰانُ . و کقوله تعالی: وَ لاٰ یَحِیقُ اَلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ . و الثانی: مساواة بدون اختصار «و یسمی متعارف الأوساط» و هو تأدیة المقصود من غیر طلب للاختصار. کقوله تعالی: حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی اَلْخِیٰامِ . و الوجهان فی المرکز الأسمی من البلاغة غیر أن الأول أدخل فیها و أدل علیها. و المساواة فن من القول عزیز المثال تشرئب إلیه أعناق البلغاء لکن لا یرتقی إلی ذراه إلا الأفذاذ لصعوبة المرتقی، و جلال المقصد، و المساواة یعتبرها بعضهم وسطا بین الإیجاز و الإطناب، و بعضهم یدمجها، و لا یعدها قسما ثالثا للإیجاز و الإطناب.
یعتمد علیه. کقوله تعالی: وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اَللّٰهِ [البقرة:110]. و کقوله تعالی: کُلُّ اِمْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ [الطور:21]. و کقوله تعالی: مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ [الروم:44]. و کقوله صلّی اللّه علیه و آله: «إنما الأعمال بالنیات و لکل امریء ما نوی» . فإن اللفظ فیه علی قدر المعنی، لا ینقص عنه، و لا یزید علیه. و کقول طرفة بن العبد: [الطویل]
ستبدی لک الأیام ما کنت جاهلا
و یأتیک بالأخبار من لم تزوّد
هذه أمثلة للمساواة، لا یستغنی الکلام فیها عن لفظ منه، و لو حذف منه شیء لأخل بمعناه.
ما هی المساواة؟ ما هو الإیجاز؟ ما هو الإطناب؟ کم قسما للإیجاز؟ ما هو إیجاز القصر؟ ما هو إیجاز الحذف؟ بأی شیء یکون إیجاز الحذف؟ کم قسما للإطناب؟ ما هو ذکر الخاص بعد العام؟ ما هو ذکر العام بعد الخاص؟ ما هو الإیضاح بعد الإبهام؟ ما هو التکرار؟ ما هو الاعتراض؟ ما هو الإیغال؟ ما هو التوشیع؟ ما هو التذییل؟ ما هو التکمیل؟ ما هو التتمیم؟ ما هو الاحتراس؟ ما هو الفرق بین التطویل و الحشو؟ ما هی دواعی الإیجاز؟ ما هی دواعی الإطناب؟ کم قسما للتذییل؟ أیکون الإطناب بغیر هذه الأنواع؟
درست الصرف: فیه مساواة. لأن اللفظ علی قدر المعنی
وَ یُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً [الإنسان:8]فیه إطناب بالتتمیم فإن علی حبه فضلة لزیادة التحسین فی المعنی
وَ لاٰ یَحِیقُ اَلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ [فاطر:43]فیه مساواة.
المرء بأدبه: فیه إیجاز قصر لتضمن العبارة القصیرة معانی کثیرة.
[شماره صفحه واقعی : 189]
تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ [یوسف:85]فیه إیجاز حذف و هو «لا» .
فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اِضْرِبْ بِعَصٰاکَ اَلْبَحْرَ فَانْفَلَقَ: فیه إیجاز حذف جملة. أی فضرب فانفلق. ألا کل شیء ما خلا اللّه باطل: فیه إطناب بالاحتراس.
إذا أنت لم تشرب مرارا علی القذی
ظمئت و أی الناس تصفو مشاربه
[الطویل]
فیه الإطناب بالتذییل. و الجملة الثانیة جاریة مجری المثل.
جوزی المذنب بذنبه و هل یجازی إلا المذنب: فیه إطناب بالتذییل، و لیس جاریا مجری المثل.
فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ اَلصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ [الأنبیاء:94]: فیه إطناب بالاحتراس.
البخیل بعید من اللّه بعید من الناس بعید من الجنة: فیه إطناب بالتردید.
وَ لٰکِنَّ اَلْبِرَّ مَنِ اِتَّقیٰ: فیه إیجاز حذف مضاعف، أی ذا البر.
و اهتم للسفر القریب فإنه
أنأی من السفر البعید و أشنع
[الکامل]
فیه إطناب بالإیغال. فإن أشنع مزیدة للترتیب فی الاهتمام.
خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً [التوبة:102]فیه إیجاز حذف أی خلطوا عملا صالحا بسییء.
وَ اَللَّیْلِ إِذٰا یَسْرِ: [الفجر:4]فیه إیجاز بحذف الیاء و سبب حذفها أن اللیل لما کان غیر سار و إنما یسری من فیه، نقص منه حرف، إشارة إلی ذلک جریا علی عادة العرب فی مثل ذلک.
لِیُحِقَّ اَلْحَقَّ وَ یُبْطِلَ اَلْبٰاطِلَ [الأنفال:8]فیه إیجاز بحذف جملة. أی فعل ذلک.
بین الإیجاز، و الإطناب، و المساواة: و أقسام کل منها فیما یأتی:
قال اللّه تعالی: إِنَّ فِی خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفِ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ، وَ اَلْفُلْکِ اَلَّتِی تَجْرِی فِی اَلْبَحْرِ بِمٰا یَنْفَعُ اَلنّٰاسَ وَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ اَلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ
[شماره صفحه واقعی : 190]
دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ اَلرِّیٰاحِ وَ اَلسَّحٰابِ اَلْمُسَخَّرِ بَیْنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ [البقرة:164] (1).
و قال تعالی: خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجٰاهِلِینَ [الأعراف:199] (2).
و قال تعالی: یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ (3)غَصْباً [الکهف:79].
أنا ابن جلا (4)و طلاّع الثنایا
متی أضع العمامة تعرفونی
[الوافر]
(فاللّه هو الولی) (5)وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ [فاطر:4] (6).
فقلت یمین اللّه أبرح (7)قاعدا
و لو قطعوا رأسی لدیک و أوصالی
[الطویل]
شیخ یری الصلوات الخمس نافلة
و یستحل دم الحجاج فی الحرم (8)
و قال تعالی: تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اَللّٰهِ أَلاٰ بِذِکْرِ اَللّٰهِ تَطْمَئِنُّ اَلْقُلُوبُ [الرعد:28].
[شماره صفحه واقعی : 191]
1) فی هذه الآیة الإطناب بتکثیر الجمل. و هذا خلاف الأنواع السابقة و ذلک لأنه لما کان الخطاب مع العموم و فیهم الذکی و الغبی صرح بخلق أمهات الممکنات الظاهرة لیکون دلیلا علی القدرة الباهرة، و ذلک بدل أن یقال (إن فی وقوع کل ممکن تساوی طرفاه لآیات للعقلاء) .
2) فیه إیجاز القصر لأنه قد جمع مکارم الأخلاق.
3) أی سفینة سالمة.
4) أی أنا ابن رجل جلا المشکلات.
5) الشرط محذوف أی إن أرادوا ولیا فاللّه هو الولی.
6) أی فاقتدر اصبر.
7) أی لا أبرح.
8) فی الحرم، إیغال للزیادة فی المبالغة
علمت أن البلاغة متوقفة علی مطابقة الکلام لمقتضی الحال. و رأیت فی ما تقدم من الأحکام، أن مقتضی الحال یجری علی مقتضی الظاهر.
و هذا بالطبع هو الأصل، و لکن قد یعدل عما یقتضیه الظاهر إلی خلافه مما تقتضیه الحال فی بعض مقامات الکلام، لاعتبارات یراها المتکلم. و قد تقدم کثیر من ذلک العدول المسمی باخراج الکلام علی خلاف مقتضی الظاهر فی الابواب السابقة.
و بقی من هذا القبیل أنواع أخری کثیرة.
الأول: الالتفات: و هو الانتقال من کل تکلم أو الخطاب، أو الغیبة إلی صاحبه، لمقتضیات و مناسبات تظهر بالتأمل فی مواقع الالتفات؛ تفننا فی الحدیث، و تلوینا للخطاب، حتی لا یمل السامع من التزام حالة واحدة، و تنشیطا و حملا علی زیادة الإصغاء، فإن لکل جدید لذة و لبعض مواقعه لطائف، ملاک إدراکها الذوق السلیم.
و اعلم أن صور العدول إلی الالتفات ستة.
1-عدول من التکلم إلی الخطاب: کقوله تعالی: وَ مٰا لِیَ لاٰ أَعْبُدُ اَلَّذِی فَطَرَنِی وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ [یس:22]و القیاس: و إلیه أرجع.
2-عدول من التکلّم إلی الغیبة: کقوله تعالی: یٰا عِبٰادِیَ اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اَللّٰهِ [الزمر:53].
3-عدول من الخطاب إلی التکلّم: کقوله تعالی: وَ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ .
4-عدول من الخطاب إلی الغیبة: کقوله تعالی: رَبَّنٰا إِنَّکَ جٰامِعُ اَلنّٰاسِ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ اَلْمِیعٰادَ [آل عمران:9].
5-عدول من الغیبة إلی التکلم: کقوله تعالی: وَ هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ اَلرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً [الفرقان:48]و القیاس: و أنزل.
[شماره صفحه واقعی : 192]
6-عدول من الغیبة إلی الخطاب: کقوله تعالی: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اَللّٰهَ [البقرة:83].
الثانی: تجاهل العارف، و هو سوق المعلوم مساق المجهول، بأن یجعل العارف بالشیء نفسه جاهلا به، و ذلک لأغراض:
1-کالتعجب: نحو قوله تعالی: أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا أَمْ أَنْتُمْ لاٰ تُبْصِرُونَ [الطور:15]
2-و المبالغة فی المدح: نحو: وجهک البدر أم شمس.
3-و المبالغة فی الذم: کقول الشاعر: [الوافر]
و ما أدری و سوف إخال أدری
أقوم آل حصن أم نساء
4-و التوبیخ و شدة الجزع: کقول شاعر: [الطویل]
أیا شجر الخابور ما لک مورقا
کأنک لم تجزع علی ابن طریف (1)
5-و شدة الوله: کقول الشاعر: [البسیط]
باللّه یا ظبیات القاع قلن لنا
لیلای منکنّ أم لیلی من البشر
6-و الفخر: کقوله [الخفیف]
أیّنا تعرف المواقف منه
و ثبات علی العدا و ثباتا
الثالث: القلب (2): و هو جعل کل من الجزأین فی الکلام مکان صاحبه، لغرض المبالغة، نحو قول رؤبة بن العجاج: [الرجز]
و مهمه مغبرة أرجاؤه
کأن لون أرضه سماؤه (3)
[شماره صفحه واقعی : 193]
1) تجاهلت أخت طریف عن سبب انتفاء الجزع عن الشجر لشدة التحیر و التضجر.
2) و یستدل علیه بالتأمل فی المعنی فنحو عرضت الناقة علی الحوض. و أدخلت الخاتم فی أصبعی، أصله «عرضت الحوض علی الناقة» لأن العرض یکون علی ما له «إدراک» و أصله أدخلت أصبعی فی الخاتم «لأن الظرف هو الخاتم» و النکتة أن الظاهر الإتیان بالمعروض إلی المعروض علیه، و تحریک المظروف نحو الظرف. و لما کان ما هنا بالعکس قلبوا الکلام رعایة لهذا الاعتبار، و إنما یقبل حیث یتضمن اعتبارا لطیفا.
3) و المهمه المفازة البعیدة، و أرجاؤه نواحیه.
أی: کأن لو سمائه لغبرتها لون أرضه، مبالغة فی وصف لون السماء بالغبرة، حتی صار بحیث یشبه به لون الارض.
و نحو: أدخلت الخاتم فی أصبعی: و القیاس: أدخلت أصبعی فی الخاتم و عرضت الناقة علی الحوض.
فمن أغراض التعبیر عن المضارع بلفظ الماضی.
أ-التنبیه علی تحقق وقوعه: نحو أَتیٰ أَمْرُ اَللّٰهِ [النحل:1]أی: یأتی.
ب-أو قرب الوقوع: نحو: قد قامت الصلاة، أی قرب القیام لها.
ج-و التفاؤل: نحو: إن شفاک اللّه تذهب معی.
د-و التعریض: نحول قوله تعالی: لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ [الزمر:65]. فیه تعریض للمشرکین بأنهم قد حبطت أعمالهم.
و من أغراض التعبیر عن الماضی بلفظ المضارع.
أ-حکایة الحالة الماضیة باستحضار الصورة الغریبة فی الخیال (1). کقوله تعالی: اَللّٰهُ اَلَّذِی أَرْسَلَ اَلرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً [فاطر:9]بدل فأثارت.
ب-و إفادة الاستمرار فیما مضی: کقوله تعالی: لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ اَلْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ [الحجرات:47] أی: لو استمر علی إطاعتکم لهلکتم.
الخامس: التعبیر عن المستقبل بلفظ اسم الفاعل. نحو قوله تعالی: إِنَّ اَلدِّینَ لَوٰاقِعٌ [الذاریات:6]. أو بلفظ اسم المفعول: نحو قوله تعالی: ذٰلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ اَلنّٰاسُ [هود:103].
و ذلک: لأن الوصفین المذکورین حقیقة فی الحال، مجاز فیما سواه.
السادس: یوضع المضمر موضع المظهر، خلافا لمقتضی الظاهر، لیتمکن ما بعده فی ذهن السامع، نحو: هو اللّه عادل.
[شماره صفحه واقعی : 194]
1) یوضع المضارع موضع الماضی لإیهام المشاهدة بإحضار صورة الشیء فی ذهن السامع بصیغة الحاضر.
و یوضع المظهر موضع المضمر لزیادة التمکین، نحو: خیر الناس من نفع الناس أو لإلقاء المهابة فی نفس السامع، کقول الخلیفة: أمیر المؤمنین یأمر بکذا أی: أنا آمر. أو للاستعطاف: نحو: أیأذن لی مولای أن أتکلم أی: أتأذن.
السابع: التغلیب: و هو ترجیح أحد الشیئین علی الآخر فی إطلاق لفظه علیه (1)و ذلک:
1-کتغلیب المذکر علی المؤنث، فی قوله تعالی: وَ کٰانَتْ مِنَ اَلْقٰانِتِینَ [التحریم:12] و قیاسه القانتات. و نحو: الأبوین للأب و الأم و القمرین: للشمس و القمر.
2-و کتغلیب الأخفّ علی غیره، نحو الحسنین، فی الحسن و الحسین.
3-و کتغلیب الأکثر علی الأقل، کقوله تعالی: لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا [الأعراف:88]. أدخل (شعیب) فی العود إلی ملّتهم، مع أنه لم یکن فیها قطّ، ثم خرج منها و عاد، تغلیبا للأکثر.
ط-و کتغلیب العاقل علی غیره، کقوله تعالی: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ [الفاتحة:2].
و صلّی اللّه علی سیدنا محمد و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین.
تم علم المعانی، و یلیه علم البیان، و اللّه المستعان أولا و آخرا.
[شماره صفحه واقعی : 195]
1) التغلیب: هو إطلاق لفظ أحد الصاحبین علی الآخر ترجیحا له علیه. و التغلیب کثیر فی کلام العرب. و اللّه سبحانه و تعالی أعلم.
[شماره صفحه واقعی : 196]
1-البیان (1): لغة الکشف، و الإیضاح، و الظّهور (2).
و اصطلاحا: أصول و قواعد یعرف (3)بها إیراد المعنی الواحد، بطرق یختلف بعضها عن بعض، فی وضوح الدلالة العقلیة علی نفس ذلک المعنی.
[شماره صفحه واقعی : 197]
1) هو اسم لکل شیء کشف لک بیان المعنی، و هتک لک الحجب، دون الضمیر، حتی یفضی السامع إلی حقیقة، و یهجم علی محصوله، کائنا ما کان ذلک البیان. و من أی جنس کان ذلک الدلیل، لأن مدار الأمر و الغایة التی یجری إلیها القائل و السامع، إنما هو الفهم و الإفهام. فبأی شیء بلغت الأفهام، و أوضحت عن المعنی فذلک هو البیان فی ذلک الموضع. و اعلم أن المعتبر فی علم البیان دقة المعانی المعتبرة فیها من الاستعارات و الکنایات مع وضوح الألفاظ الدالة علیها. فالبیان هو المنطق الفصیح، المعرب عما فی الضمیر.
2) فإذا کان معنی البیان (الإیضاح) کان متعدیا. و إن کان بمعنی (الظهور) کان لازما یقال: بینت الشیء: أوضحته. و بان الشیء ظهر و اتضح، و کذلک تقول أبنت الشیء و أبان الشیء، و کذلک بینت الشیء أظهرته، و بین الشیء ظهر، و کذلک تبینت الشیء و تبیّن الشیء و استبنت الشیء، و استبان الشیء، بمعنی واحد. و التبیان بالکسر البیان. و الکشف، و الإیضاح.
3) أی یعرف من حمل تلک الأصول کیف یعبر عن المعنی الواحد بعبارات بعضها أوضح من بعض. فعلم البیان: علیم یستطاع بمعرفته إبراز المعنی الواحد بصور متفاوتة، و تراکیب مختلفة فی درجة الوضوح، مع مطابقة کل منها مقتضی الحال، فالمحیط بفن البیان الضلیع من کلام العرب منثوره و منظومه. إذا أراد التعبیر عن أی معنی یدور فی خلده و یجول بضمیره. استطاع أن یختار من فنون القول، و طرق الکلام ما هو أقرب لمقصده. و ألیق بغرضه، بطریقة تبین ما فی نفس المتکلم من المقاصد و توصل الأثر الذی یریده به إلی نفس السامع فی المقام المناسب له، فینال الکاتب و الشاعر، و الخطیب، من نفس مخاطبیه إذا جود قوله، و سحرهم ببدیع بیانه. و لا بد فی علم البیان من اعتبار [المطابقة المقتضی الحال]المعتبرة فی علم المعانی فمنزلة [المعانی]من [البیان] منزلة الفصاحة من البلاغة.
فالمعنی الواحد: یستطاع أداؤه بأسالیب مختلفة، فی وضوح الدلالة علیه. فإنک: تقرأ فی بیان فضل العلم مثلا قول الشاعر: [الکامل]
1-العلم ینهض بالخسیس إلی العلی
و الجهل یقعد بالفتی المنسوب
ثم تقرأ فی المعنی نفسه، کلام الإمام علی علیه السّلام.
2-العلم نهر و الحکمة بحر. و العلماء حول النّهر یطوفون. و الحکماء وسط البحر یغوصون. و العارفون فی سفن النّجاة یسیرون.
فتجد: أن بعض هذه التراکیب أوضح من بعض، کما تراه یضع أمام عینیک مشهدا حسیا، یقرّب إلی فهمک ما یرید الکلام عنه من فضل العلم.
فهو: یشبّهه بنهر، و یشبّه الحکمة ببحر.
و یصور لک أشخاصا طائفین حول ذلک النهر هم العلماء.
و یصور لک أشخاصا غائصین وسط ذلک البحر هم الحکماء.
و یصور لک أشخاصا راکبین سفنا ماخرة فی ذلک البحر للنجاة من مخاطر هذا العالم هم أرباب المعرفة.
و لا شک: أن هذا المشهد البدیع: یستوقف نظرک، و یستثیر إعجابک من شدّة الرّوعة و الجمال المستمدّة من التشبیه، بفضل البیان الذی هو سر البلاغة.
ب-و موضوع هذا العلم: الالفاظ العربیة، من حیث: التشبیه، و المجاز، و الکنایة.
ج-و واضعه: أبو عبیدة الذی دوّن مسائل هذا العلم فی کتابه المسمّی مجاز القرآن و ما زال ینمو شیئا فشیئا، حتی وصل إلی عبد القاهر فأحکم أساسه، و شید بناءه، و رتب قواعده، و تبعه الجاحظ، و ابن المعتزّ و قدامة و أبو هلال العسکری.
د-و ثمرته: الوقوف علی أسرار کلام العرب منثوره و منظومه و معرفة ما فیه من تفاوت فی فنون الفصاحة، و تباین فی درجات البلاغة التی یصل بها إلی مرتبة إعجاز القرآن الکریم الذی حار الجنّ و الإنس فی محاکاته و عجزوا عن الإتیان بمثله.
و فی هذا الفن أبواب و مباحث.
[شماره صفحه واقعی : 198]
للتّشبیه: روعة و جمال، و موقع حسن فی البلاغة، و ذلک لإخراجه الخفیّ إلی الجلیّ، و إدنائه البعید من القریب، یزید المعانی رفعة و وضوحا، و یکسبها جمالا و فضلا، و یکسوها شرفا و نبلا؛ فهو فن واسع النّطاق، فسیح الخطو، ممتد الحواشی، متشعّب الأطراف، متوعّر المسلک، غامض المدرک، دقیق المجری، غزیر الجدوی.
و من أسالیب البیان: أنک إدا أردت إثبات صفة لموصوف مع التوضیح، أو وجه من المبالغة، عمدت إلی شیء آخر، تکون هذه الصفة واضحة فیه، و عقدت بین الاثنین مماثلة، تجعلها وسیلة لتوضیح الصّفة، أو المبالغة فی إثباتها؛ لهذا کان التشبیه أوّل طریقة تدلّ علیه الطبیعة لبیان المعنی.
التشبیه: لغة التّمثیل، یقال: هذا شبه هذا و مثیله.
و التشبیه اصطلاحا: عقد مماثلة بین أمرین، أو أکثر، قصد اشتراکهما فی صفة أو أکثر، بأداة: لغرض یقصد المتکلم.
[شماره صفحه واقعی : 199]
1-المشبه: هو الأمر الذی یراد إلحاقة بغیره.
هذان الرکنان یسمیان طرفی التشبیه
2-المشبه به: هو الأمر الذی یلحق به المشبه.
3-وجه الشبه: هو الوصف المشترک بین الطرفین، و یکون فی المشبه به، أقوی منه فی المشبه و قد یذکر وجه الشبه فی الکلام و قد یحذف کما سیأتی توضیحه.
4-أداة التشبیه: هی اللفظ الذی یدلّ علی التشبیه، و یربط المشبه بالمشبه به، و قد تذکر الأداة فی التشبیه، نحو: کان علی علیه السّلام فی رعیته کالمیزان فی العدل، و کان فیهم کالوالد فی الرحمة و العطف. و قد تحذف الأداة نحو: خدّه ورد فی اللطافة.
طرفا التشبیه، المشبه و المشبه به.
1-إما حسیّان (1)أی مدرکان بإحدی الحواس الخمس الظاهرة. نحو: أنت کالشمس فی
[شماره صفحه واقعی : 200]
1) اعلم أن من الحسی، ما لا تدرکه الحواس الخمس التی هی (البصر و السمع و الشم و الذوق و اللمس) و لکن تدرک مادته فقط و یسمی هذا التشبیه (بالخیالی) الذی رکبته المتخیلة من أمور موجودة، کل واحد منها یدرک بالحسن، کقوله: [الطویل] کأن الحباب المستدیر برأسها کواکب درّ فی سماء عقیق فإن کواکب در، و سماء عقیق، لا یدرکها الحس، لأنها غیر موجودة، و لکن یدرک مادتها التی هی الدر و العقیق، علی انفراد، و المراد بالحباب ما یعلو الماء من الفقاقیع و الضمیر للخمر، و منه أیضا قول الآخر: [مجزوء الکامل] و کأن محمر الشق یق إذا تصوّب أو تصعد أعلام یاقوت نشر ن علی رماح من زبرجد فإن الأعلام و الیاقوت و الزبرجد و الرماح موجودة، لکن المشبه الذی مادته هذه لیس موجودا و لا محسوسا.
الضیاء، و کما فی تشبیه الخد بالورد،
2-و إما عقلیان أی مدرکان بالعقل، نحو العلم کالحیاة، و نحو: الضلال عن الحق کالعمی و نحو: الجهل کالموت.
3-و إما مختلفان، بان یکون:
أ-المشبه حسی، و المشبه به عقلی، نحو: طبیب السوء کالموت.
ب-و المشبه عقلی، و المشبه به حسی، نحو العلم کالنور.
و اعلم أن العقلی (1)هو ما عدا الحسی، فیشمل المدرک ذهنا: کالرأی، و الخلق، و الحط. و الأمل، و العلم، الذکاء، و الشجاعة.
و یشمل أیضا الوهمی، و هو ما لا وجود له، و لا لأجزائه کلها، أو بعضها فی الخارج، و لو وجد لکان مدرکا بإحدی الحواس.
و یشمل الوجدانی: و هو ما یدرک بالقوی الباطنة، کالغم، و الفرح، و الشبع، و الجوع،
[شماره صفحه واقعی : 201]
1) المراد بالعقلی ما لا یدرک هو و لا مادته بإحدی الحواس الظاهرة، بل إدراکه عقلا. فیدخل فیه الوهمی و هو ما لا یدرک هو و لا مادته بإحدی الحواس، و لکن لو وجد فی الخارج لکان مدرکا بها، و یسمی هذا التشبیه «بالوهمی» الذی لا وجود له و لا لأجزائه کلها أو بعضها فی الخارج، و لو وجد لکان مدرکا بإحدی الحواس کقوله تعالی: طَلْعُهٰا کَأَنَّهُ رُؤُسُ اَلشَّیٰاطِینِ و کقوله: [الطویل] أیقتلنی و المشرفی مضاجعی و مسنونة زرق کأنیاب أغوال فإن أنیاب الأغوال لم توجد هی و لا مادتها و إنما اخترعها الوهم، لکن لو وجدت لأدرکت بالحواس و المشرفی السیف. و المسنونة السهام. و الأغوال یزعمون أنها وحوش هائلة المنظر و لا أصل لها، و الوجدانیات کالجوع و العطش و نحو العطش و نحو هما ملحقة بالعقلی ثم التضاد بین الطرفین قد ینزل منزلة التناسب، و یجعل وجه الشبه علی وجه الطرافة أو الاستهزاء کما فی تشبیه شخص ألکن «بقس بن ساعدة» ، أو رجل بخیل «بحاتم» ، و الفرق بین الطرافة و الاستهزاء یعرف بالقرائن. فإن کان الغرض مجرد الطرافة فطرافة، و إلا فاستهزاء.
و العطش، و الری.
1-فی صفة مبصرة کتشبیه المرأة بالنهار فی الإشراق، و الشعر باللیل فی الظلمة و السواد، کما فی قول الشاعر: [الکامل]
فرعاء تسحب من قیام شعرها
و تغیب فیه و هو لیل أسحم
فکأنها فیه نهار مشرق
و کأنه لیل علیها مظلم (1)
2-أو فی صفة مسموعة: نحو: غرد تغرید الطیور و نحو: سجع سجع القمری و نحو: أن أنین الثکلی، و نحو: أسمع دویا کدوی النحل، و کتشبیه إنقاض الرحل بصوت الفراریج فی قول الشاعر: [البسیط]
کأن أصوات من إیغالهن بنا
أواخر المیس إنقاض الفراریج (2)
و کتشبیه الأصوات الحسنة فی قراءة القرآن الکریم بالمزامیر.
3-أو فی صفة مذوقة، کتشبیه الفواکه الحلوة بالعسل
4-أو فی صفة ملموسة: کتشبیه الجسم بالحریر فی قول ذی الرمة: [الطویل]
لها بشر مثل الحریر و منطق
رخیم الحواشی لا هراء و لا نذر (3)
5-أو فی صفة مشمومة، کتشبیه الریحان بالمسک، و النکهة بالعنبر.
[شماره صفحه واقعی : 202]
1) امرأة فرعاء: کثیرة الشعر. و أسحم: اسود من سحم کتعب.
2) المیس: الرحل. و الإنقاض: قیل صوت الفراریج الضئیل، و قیل صوت الحیوان و النقض صوت الموتان کالرحل، و الفراریج: جمع فروج و هو فرخ الدجاجة. و تقدیر البیت: کأن أصوات أواخر المیس من إیغالهن بنا إنقاض الفراریج.
3) رخیم الحواشی. مختصر الأطراف، و الهراء (بضم الهاء) المنطق الکثیر و قیل المنطق الفاسد الذی لا نظام له.
طرفا التشبیه، المشبه و المشبه به:
1-إما مفردان مطلقان نحو: ضوءه کالشمس. و خده کالورد.
أو مقیدان (1)نحو: الساعی بغیر طائل کالرّاقم علی الماء.
أو مختلفان نحو: ثغره کاللؤلؤ المنظوم، و نحو: العین الزرقاء کالسنان.
و إما مرکبان ترکیبا لم یمکن إفراد أجزائهما، بحیث یکون المرکب هیئة حاصلة من شیئین. أو من أشیاء تلاصقت حتی اعتبرها المتکلم شیئا واحدا، و إذا انتزع الوجه من بعضها دون بعض، اختل قصد المتکلم من التشبیه کقوله (2): [الطویل]
کأن سهیلا و النجوم ورائه
صفوف صلاة قام فیها إمامها
إذا قیل: کأن سهیلا إمام، و کأن النجوم صفوف صلاة، لذهبت فائدة التشبیه.
2-أو مرکبان ترکیبا إذا أفردت أجزاؤه زال المقصود من هیئة «المشبه به» کما تری فی قول الشاعر الآتی: حیث شبه النجوم اللامعة فی کبد السماء، بدرّ منتثر علی بساط أزرق.
و کأنّ أجرام السماء لوامعا
درر نثرن علی بساط أزرق
إذ لو قیل: کأن النجوم درر، و کأن السماء بساط أزرق، کان التشبیه مقبولا، لکنه قد زال منه المقصود بهیئة المشبه به.
[شماره صفحه واقعی : 203]
1) و تقییده بالإضافة، أو الوصف، أو المفعول، أو الحال، أو الظروف، أو بغیر ذلک. و یشترط فی القید: أن یکون له تأثیر فی وجه الشبه. و لهذا جعل قوله تعالی: هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ من باب تشبیه المفرد بالمفرد بلا قید. و نحو التعلم فی الصغر کالنقش فی الحجر.
2) و منه قول الشاعر: [المتقارب] کأن الدموع علی خدها بقیة طل علی جلنار فالمشبه مرکب من الدموع و الخد، و المشبه به مرکب من الطل و الجلنار.
3-و إما مفرد بمرکب: کقول الخنساء (1): [البسیط]
أغر أبلج تأتمّ الهداة به
کأنه علم فی رأسه نار
4-و إما مرکب بمفرد، نحو: الماء المالح کالسم (2).
و اعلم: أنه متی رکب أحد الطرفین لا یکاد یکون الآخر مفردا مطلقا بل یکون مرکبا. أو مفردا مقیدا، و متی کان هناک تقیید أو ترکیب کان الوجه مرکبا. ضرورة انتزاعه من المرکب، أو من القید. و المقید.
المبحث الثالث فی تقسیم طرفی التشبیه: باعتبار تعددهما (3)
ینقسم طرفا التشبیه، المشبه و المشبه به باعتبار تعددهما، أو تعدد أحدهما. إلی أربعة أقسام:
ملفوف، و مفروق، و تسویة، و جمع.
1-فالتشبیه الملفوف: هو جمع کل طرف منهما مع مثله، کجمع المشبه مع المشبه، و المشبه به مع المشبه به، بحیث یؤتی بالمشبهات معا علی طریق العطف، أو غیره، ثم یؤتی بالمشبهات بها کذلک او بالعکس کقوله: [مشطور البسیط]
لیل و بدر و غصن
شعر و وجه و قد
خمر و در و ورد
ریق و ثغر و خد
و کقوله: [البسیط]
تبسم و قطوب فی ندی و وغی
کالغیث و البرق تحت العارض البرد
[شماره صفحه واقعی : 204]
و کقوله [الوافر]
وضوء الشهب فوق اللیل باد
کأطراف الأسنة فی الدروع (1)
2-و التشبیه المفروق: هو جمع کل مشبه مع ما شبه به، کقوله (2): [الکامل]
النشر مسک و الوجوه دنا
نیر و أطراف الأکف عنم
3-و تشبیه التسویه: هو أن یتعدد المشبه دون المشبه به کقوله: [المجتث]
صدغ الحبیب و حالی
کلاهما کاللیالی
و ثغره فی صفاء
و أدمعی کاللآلی
سمی بذلک: للتسویة فیه بین المشبهات.
4-و التشبیه الجمع: هو أن یتعدد المشبه به دون المشبه، کقوله: [السریع]
کأنما یبسم عن لؤلؤ
منضد أو برد أو أقاح (3)
سمی بتشبیه الجمع للجمع فیه بین ثلاث مشبهات به و کقوله: [مجزوء الکامل]
مرت بنا رأد الضحی
تحکی الغزالة و الغزالا
اذکر أحوال طرفی التشبیه فیما یأتی:
علم لا ینفع، کدواء لا ینجع، الصدیق المنافق، و الابن الجاهل، کلاهما کجمر الغضاء، الحق سیف علی أهل الباطل، الحمیة من الأنام، کالحمیة من الطعام.
[شماره صفحه واقعی : 205]
1) أی فقد جمع ضوء الشهب و اللیل امشبهین، مع أطراف الأسنة و الدروع المشبه بهما.
2) و منه قوله: [الخفیف] إنما النفس کالزجاجة و العل م سراج و حکمة اللّه زیت فإذا أشرقت فإنک حی و إذا أظلمت فإنک میت
3) أی کأن المحبوب یبتسم عن أسنان کاللؤلؤ المنظوم، أو کالبرد أو کالأقاح فشبه الشاعر ثغر المحبوب بثلاثه أشیاء اللؤلؤ (و هو الجوهر المعلوم) و البرد (و هو حب الغمام) و الأقاح جمع أقحوان بضم الهمزة و فتحها، و هو زهر نبت طیب الرائحة حوله ورق أبیض، و وسطه أصفر.
وجه الشبه: و هو الوصف الخاص (1)الذی یقصد اشتراک الطرفین فیه کالکرم فی نحو:
[شماره صفحه واقعی : 206]
1) إما «حقیقة» کالبأس فی قولک «زید کالأسد» و إما «تخیلا» کما فی قوله: [الکامل] یا من له شعر کحظی أسود جسمی نحیل من قراقک أصفر فإن وجه الشبه فیه بین الشعر و الحظ هو السواد. و هما یشترکان فیه، لکنه یوجد فی المشبه تحقیقا. و لا یوجد فی المشبه به إلا علی سبیل التخییل لأنه لیس من ذوات الألوان: ثم اعلم أن وجه الشبه، إما داخل فی حقیقة الطرفین و ذلک کما فی تشبیه ثوب بآخر، فی جنسهما أو نوعهما أو فصلهما کقولک هذا القمیص مثل ذلک فی کونهما کتانا أو قطنا، و إما خارج عن حقیقتهما و هو ما کان صفة لهما «حقیقة» و هی قد تکون حسیة کالحمرة فی تشبیه الخد بالورد، و قد تکون عقلیة کالشجاعة فی تشبیه الرجل بالأسد، أو «إضافیة» و هی ما لیست هیئة متقررة فی الذات، بل هی معنی متعلقا بها کالجلاء فی تشبیه البینة بالصبح. ثم إن وجه التشبیه قد یکون واحدا و قد یکون بمنزلة الواحد «لکونه مرکبا من متعدد» و قد یکون متعددا، و کل من ذلک قد یکون حسیا و قد یکون عقلیا. «أما الواحد» فالحسی منه کالحمرة فی تشبیه الخد بالورد، و العقلی کالنفع فی تشبیه العلم بالحیاة. «و أما المرکب» فالحسی منه قد یکون مفرد الطرفین، کما فی قوله: [الطویل] و قد لاح فی الصبح الثریا کما تری کعنقود ملاحببه حین نوّرا فإن وجه الشبه فیه هو الهیئة الحاصلة من التئام الحبب البیض الصغیرة المستدیرة المرصوص بعضها فوق بعض علی الشکل المعلوم. و کلا الطرفین مفرد، و هما الثریا و العنقود. و قد یکون مرکب الطرفین کما فی قوله: [الکامل] و البدر فی کبد السماء کدرهم ملقی علی دیباجة زرقاء فإن وجه الشبه فیه هو الهیئة الحاصلة من طلوع صورة بیضاء مشرقه مستدیرة فی رقعة زرقاء مبسوطة، و کلا الطرفین مرکب أولهما من البدر و السماء، و الثانی من الدرهم و الدیباجة. و قد یکون مختلف الطرفین کقوله: [الکامل] و حدائق لبس الشقیق نباتها کالأرجوان منقطا بالعنبر فإن وجه الشبه هو الهیئة الحاصلة من انبساط رقعة حمراء قد نقطت بالسواد منثورا علیها. و المشبه مفرد و هو الشقیق. و المشبه به مرکب من الأرجوان و العنبر. و کقوله: [الکامل] لا تعجبوا من خاله فی خده کل الشقیق بنقطة سوداء فإن وجه الشبه فیه هو الهیئة الحاصلة من طلوع نقطة سوداء مستدیرة فی وسط رقعة حمراء مبسوطة. و المشبه مرکب من الخال و الخد، و المشبه به مفرد و هو الشقیق و العقلی من المرکب کما فی قوله: [البسیط] المستجیر بعمرو عند کربته کالمستجیر من الرمضاء بالنار فإن وجه الشبه فیه هو الهیئة الحاصلة من الالتجاء من الضار إلی ما هو أضر منه طمعا فی الانتفاع به، و وجه الشبه مرکب من هذه المتعددات فی الجمیع، و الرمضاء الأرض التی أسخنتها حرارة الشمس الشدیدة. و المراد. «بعمرو» هنا هو جساس بن مرة البکری، یقال إنه لما رمی کلیب بن ربیعة التغلبی وقف علی رأسه فقال له: «یا عمرو» أغثنی بشربة ماء، فأتم قتله: و أما المتعدد، فالحسی منه کما فی قوله: [المجتث] مهفهف و جنتاه کالخمر لونا و طعما و العقلی کالنفع و الضرر فی قوله: [الکامل] طلق شدید الباس راحته کالبحر فیه النفع و الضرر فإن وجه الشبه فیهما متعدد و هو اللون و الطعم فی الأول، و النفع و الضرر فی الثانی. و قد یجیء المتعدد مختلفا کما فی قوله: [الرجز] هذا أبو الهیجاء فی الهیجاء کالسیف فی الرونق و المضاء فإن وجه الشبه فیه هو الرونق و هو حسی، و المضاء و هو عقلی و أبو الهیجاء لقب عبد اللّه بن حمدان العدوی. و اعلم أن الحسی لا یکون طرفاه إلا حسیین، و أما العقلی: فلا یلزمه کونها عقلیین، لأن الحسی یدرک بالفعل، خلافا لعقلی فإنه لا یدرک بالحس.
خلیل کحاتم، و نحو: له سیرة کالمسک، و أخلاقه کالعنبر. و اشتراک الطرفین قد یکون ادعائیا بتنزیل التضاد منزلة التناسب و إبراز الخسیس فی صورة الشریف تهکما أو تملیحا و یظهر ذلک من المقام.
[شماره صفحه واقعی : 207]
و ینقسم التشبیه باعتبار وجه الشبه إلی:
1-تشبییه تمثیل: و هو ما کان وجه الشبه فیه وصفا منتزعا من متعدد: حسیا کان أو غیر حسی، کقوله: [الطویل]
و ما المرء إلا کالشهاب وضوئه
یوافی تمام الشهر ثم یغیب
فوجه الشبه سرعة الفناء انتزعه الشاعر من أحوال القمر المتعددة إذ یبدو هلالا، فیصیر بدرا، ثم ینقص، حتی یدرکه المحاق. و یسمی تشبیه التمثیل.
2-و تشبیه غیر تمثیل: و هو ما لم یکن وجه الشبه فیه صورة منتزعة من متعدد، نحو: وجهه کالبدر، و مثل قول الشاعر: [الکامل]
لا تطلبنّ بآلة لک رتبة
قلم البلیغ بغیر حظ مغزل
فوجه الشبه قلة الفائدة، و لیس منتزعا من متعدد.
3-و مفصل: و هو ما ذکر فیه وجه الشبه، أو ملزومه، نحو: طبع فرید کالنسیم رقة، و یده کالبحر جودا، و کلامه کالدر حسنا، و ألفاظه کالعسل حلاوة، و مثل قول ابن الرومی: [مجزوء الکامل]
شبیه البدر حسنا و ضیاء و منالا
و شبیه الغصن لینا و قواما و اعتدالا
4-و مجمل: و هو ما لا یذکر فیه وجه الشبه، و لا ما یستلزمه، نحو: النحو فی الکلام کالملح فی الطعام. فوجه الشبه هو الإصلاح فی کل، و مثل قوله: [مجزوء الرمل]
إنما الدنیا کبیت
نسجه من عنکبوت
و اعلم أن وجه الشبه المجمل: إما أن یکون خفیا و إما أن یکون ظاهرا و منه ما وصف فیه احد الطرفین أو کلاهما بوصف یشعر بوجه الشبه، و منه ما لیس کذلک.
5-و قریب مبتذل: و هو ما کان ظاهر الوجه ینتقل فیه الذهن من المشبه إلی المشبه به، من غیر احتیاج إلی شدة نظر و تأمل، لظهور وجهه بادیء الرأی. و ذلک لکون وجهه لا تفصیل فیه: کتشبیه الخد بالورد فی الحمرة، أو لکون وجهه قلیل التفصیل، کتشبیه الوجه
[شماره صفحه واقعی : 208]
بالبدر، فی الإشراق أو الاستدارة، أو العیون بالنرجس.
و قد یتصرف فی القریب بما یخرجه عن ابتذاله إلی الغرابة، کقول الشاعر: [الکامل]
لم تلق هذا الوجه شمس نهارنا
إلا بوجه لیس فیه حیاء
فإن تشبیه الوجه الحسن، بالشمس: مبتذل، و لکن حدیث الحیاء أخرجه إلی الغرابة.
و قد یخرج وجه الشبه من الابتذال إلی الغرابة و ذلک:
بالجمع بین عدة تشبیهات کقول الشاعر: [السریع]
کأنما یبسم عن لؤلؤ
منضد، أو برد أو أقاح
أو باستعمال شرط، کقوله: [الکامل]
عزماته مثل النجوم ثواقبا
لو لم بکن للثاقبات أفول
6-و بعید غریب: و هو ما احتاج فی الانتقال من المشبه إلی المشبه به، إلی فکر و تدقیق نظر، لخفاء وجهه بادیء الرأی کقوله: [الکامل]
و الشمس کالمرآة فی کف الأشل
فإن الوجه فیه: هو الهیئة الحاصلة من الاستدارة مع الإشراق، و الحرکة السریعة المتصلة مع تموج الإشراق، حتی تری الشعاع کأنه یهم بأن ینبسط حتی یفیض من جوانب الدائرة؛ ثم یبدو له فیرجع إلی الانقباض.
و حکم وجه الشبه. أن یکون فی المشبه به أقوی منه فی المشبه و إلا فلا فائدة فی التشبیه.
[شماره صفحه واقعی : 209]
بین أرکان التشبیه و أقسام کل منها فیما یلی:
1-و مکلف الأیام ضدّ طباعها
متطلب فی الماء جذوة نار
[الکامل]
2-و الدهر یقرعنی طورا و أقرعه
کأنه جبل یهوی إلی جبل
[البسیط]
3-فأن أغش قوما بعده أو أزورهم
فکالوحش یدنیها من الأنس المحل (1)
[الطویل]
4-قال علی علیه السّلام: «مثل الذی یعلم الخیر و لا یعمل به مثل السراج یضیء للناس و یحرق نفسه» .
5-قال صاحب کلیلة و دمنة: الدنیا کالماء الملح، کلما ازددت منه شربا ازددت عطشا.
6-فتراه فی ظلم الوغی فتخاله
قمرا یکر علی الرجال بکوکب (2)
[الکامل]
7-کأن الثریا فی أواخر لیلها
تفتح نور أو لجام مفضض
[الطویل]
8-صحو و غیم و ضیاء و ظلم
مثل سرور شابه عارض غم
[الرجز]
[شماره صفحه واقعی : 210]
تشبیه التمثیل: أبلغ من غیره، لما فی وجهه من التفصیل الذی یحتاج إلی إمعان فکر، و تدقیق نظر، و هو أعظم أثرا فی المعانی: یرفع قدرها، و یضاعف قواها فی تحریک النفوس لها، فإن کان مدحا کان أوقع، أو ذما کان أوجع، أو برهانا کان أسطع، و من ثم یحتاج إلی کد الذهن فی فهمه، لاستخراج الصورة المنتزعة من أمور متعددة، حسیة کانت أو غیر حسیة لتکون وجه الشبه کقول الشاعر: [البسیط]
و لاحت الشمس تحکی عند مطلعها
مرآة تبر بدت فی کفّ مرتعش
فمثل الشّمس حین تطلع حمراء لامعة مضطربة، بمرآة من ذهب تضطرب فی کف ترتعش.
و تشبیه التمثیل نوعان:
الأول: ما کان ظاهر الأداة: نحو: مَثَلُ اَلَّذِینَ حُمِّلُوا اَلتَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ اَلْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً [الجمعة:5]فالمشبه: هم الذین حملوا التوراة و لم یعقلوا ما بها: و المشبه به الحمار الذی یحمل الکتب النافعة، دون استفادته منها، و الأداة الکاف، و وجه الشبه: الهیئة الحاصلة من التعب فی حمل النافع دون فائدة.
الثانی: ما کان خفی الأداة: کقولک للذی یتردّد فی الشیء بین أن یفعله و ألا یفعله: أراک تقدّم رجلا و تؤخّر أخری، إذ الأصل: أراک فی ترددک مثل من یقدم رجلا مرة، ثم یؤخرها مرة أخری. فالأداة محذوفة، و وجه الشّبه هیئة الإقدام و الإحجام المصحوبین بالشّک.
[شماره صفحه واقعی : 211]
لتشبیه التمثیل موقعان:
1-أن یکون فی مفتتح الکلام، فیکون قیاسا موضحا، و برهانا مصاحبا، و هو کثیر جدا فی القرآن، نحو: مَثَلُ اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ [البقرة:261].
2-ما یجیء بعد تمام المعانی، لإیضاحها و تقریرها، فیشبه البرهان الذی تثبت به الدعوی، نحو: [البسیط]
لا ینزل المجد إلا فی منازلنا
کالنوم لیس له مأوی سوی المقل
إذا وقع التمثیل فی صدر القول: بعث المعنی إلی النفس بوضوح و جلاء مؤید بالبرهان، لیقنع السامع، و إذا أتی بعد استیفاء المعانی کان:
1-إما دلیلا علی إمکانها، کقول المتنبی: [الوافر]
و ما أنا منهم بالعیش فیهم
و لکن معدن الذهب الرغام (1)
2-و إما تأییدا للمعنی الثابت نحو: [البسیط]
ترجو النجاة و لم تسلک مسالکها
إن السفینة لا تجری علی الیبس
و علة هذا: أن النفس تأنس إذا أخرجتها من خفی إلی جلی؛ و مما تجهله إلی ما هی به أعلم. و لذا تجد النفس من الأریحیة ما لا تقدر قدره، إذا سمعت قول أبی تمام: [الطویل]
و طول مقام المرء فی الحیّ مخلق
لدیباجتیه فاغترب تتجدّد
فانّی رأیت الشمس زیدت محبّته
الی الناس ان لیست علیهم بسرمد (2)
[شماره صفحه واقعی : 212]
المبحث السادس فی أدوات التشبیه (1)
أدوات التشبیه: هی ألفاظ تدل علی المماثلة، کالکاف، و کأن، و مثل، و شبه، و غیرها مما یؤدی معنی التشبیه: کیحکی، و یضاهی و یضارع، و یماثل و یساوی، و یشابه، و کذا أسماء فاعلها. فأدوات التشبیه بعضها: اسم، و بعضها: فعل، و بعضها: حرف.
و هی إما ملفوظة، و إما ملحوظة، نحو جماله کالبدر، و أخلاقه فی الرقة کالنسیم، و نحو اندفع الجیش اندفاع السیل، أی کاندفاعه.
الأصل فی الکاف، و مثل، و شبه، من الأسماء المضافة لما بعدها أن یلیها المشبه به لفظا (2)أو تقدیرا.
نحو: قوله تعالی: حُورٌ عِینٌ کَأَمْثٰالِ اَللُّؤْلُؤِ اَلْمَکْنُونِ [الواقعة:22]. و نحو: قوله تعالی: وَ لَهُ اَلْجَوٰارِ اَلْمُنْشَآتُ فِی اَلْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ [الرحمن:24]و کقول الشاعر: [الکامل]
و الوجه مثل الصبح مبیض
و الفرع مثل اللیل مسودّ
ضدان لما استجمعا حسنا
و الضدّ یظهر حسنه الضدّ
و الأصل فی کأن، و شابه، و ماثل، و ما یرادفها، أن یلیه المشبه، مثل قوله: [الطویل]
کأن الثریا راحة تشبر الدجی
لتنظر طال اللیل أم قد تعرضا
[شماره صفحه واقعی : 213]
1) (التشبیه) یفید التفاوت، و أما (التشابه) فیفید التساوی بلفظ تشابه. و تماثل و تشاکل، و تساوی، و تضارع، و کذا بقولک: کلاهما سواء، لا بما کان له فاعل و مفعول به: مثل شابه. و ساوی، فإن فی هذا إلحاق الناقص بالزائد.
2) و قد یلیها غیر المشبه به إذا کان التشبه مرکبا، أی هیئة منتزعة من متعدد و ذکر بعد الکاف بعض ما ننتزع منه تلک الهیئة کقوله تعالی: وَ اِضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ اَلْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ اَلرِّیٰاحُ فإن المراد تشبیه حال الدنیا فی حسن نضارتها و بهجة روائها فی المبدأ. و ذهاب حسنها و تلاشی رونقها شیئا فشیئا فی الغایة، بحال النبات الذی یحسن من الماء فتزهو خضرته. ثم ییبس شیئا فشیئا، ثم یتحطم فتطیره الریاح، فیصیر کأن لم یکن شیئا مذکورا، بجامع الهیئة الحاصلة فی کل من حسن و إعجاب و منفعة، یعقبها التلف و العدم.
و کأنّ: تفید التشبیه: إذا کان خبرها جامدا، نحو: کأن البحر مرآة صافیة.
و تفید الشک: إذا کان خبرها مشتقا، نحو: کأنک فاهم، و مثل قوله: [الطویل]
کأنک من کل النفوس مرکب
فأنت إلی کل النفوس جبیب
و قد یغنی عن أداة التشبیه فعل یدل علی حال التشبیه، و لا یعتبر أداة.
فإن کان الفعل للیقین، أفاد قرب المشابهة، لما فی فعل الیقین من الدلالة علی تیقن الاتحاد و تحققه، و هذا یفید التشبیه مبالغة، نحو: فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا [الأحقاف:24]. و نحو: رأیت الدنیا سرابا غرّارا.
و إن کان الفعل للشک أفاد بعدها: لما فی فعل الرجحان من الإشعار بعدم التحقق، و هذا یفید التشبیه ضعفا، (1)کقوله تعالی: إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً [الإنسان:19] و نحو: [الکامل]
قوم إذا لبسوا الدروع حسبتها
سحبا مزردة علی أقمار
ینقسم التشبیه باعتبار أداته إلی:
أ-التشبیه المرسل (2): و هو ما ذکرت فیه الأداة، کقول الشاعر: [مجزوء الرمل]
إنما الدنیا کبیت
نسجه من عنکبوت
ب-التشبیه المؤکد: و هو ما حذفت منه أداته، نحو: یسجع سجع القمریّ و کقول الشاعر: [الخفیف]
و أنت نجم فی رفعة و ضیاء
تجتلیک العیون شرقا و غربا
[شماره صفحه واقعی : 214]
و من المؤکد: ما أضیف فیه المشبه به إلی المشبه، کقول الشاعر: [الکامل]
و الرّیح تعبث بالغصون و قد جری
ذهب الأصیل علی (1)لجین الماء
أی أصیل کالذهب علی ماء کاللجین.
و المؤکد أوجز، و أبلغ، و أشد وقعا فی النفس. أما أنه أوجز فلحذف أداته، و أما أنه أبلغ فلإیهامه أن المشبه عین المشبه به.
ج-و التشبیه البلیغ: هو ما حذفت فیه أداة التشبیه، و وجه الشبه (2)، نحو: [الکامل]
فاقضوا مآربکم عجالا إنما
أعمارکم سفر من الأسفار
و نحو: [الکامل]
عزماتهم قضب و فیض أکفهم
سحب و بیض وجوههم أقمار
و التشبیه البلیغ: ما بلغ درجة القبول لحسنه. أو الطیب الحسن فکلما کان وجه الشبه قلیل الظهور، یحتاج فی إدراکه إلی إعمال الفکر کان ذلک أفعل فی النفس و أدعی إلی تأثرها و اهتزازها، لما هو مرکوز فی الطبع، من أن الشیء إذا نیل بعد الطلب له، و الاشتیاق إلیه، و معاناة الحنین نحوه کان نیله أحلی، و موقعه فی النفس أجل و ألطف، و کانت به أضن و أشغف، و ما أشبه هذا الضرب من المعانی، بالجوهر فی الصدف، لا یبرز إلا أن تشقه و بالحبیب المتحجب لا یریک وجهه، حتی تستأذن.
و سبب هذه التسمیة: أن ذکر الطرفین فقط، یوهم اتحادهما، و عدم تفاضلهما، فیعلو المشبه إلی مستوی المشبه به، و هذه هی المبالغة فی قوة التشبیه.
[شماره صفحه واقعی : 215]
الغرض من التشبیه و الفائدة منه هی الإیضاح و البیان فی التشبیه غیر المقلوب و یرجع ذلک الغرض إلی المشبه و هو إما:
1-بیان حاله: و ذلک حینما یکون المشبه مبهما غیر معروف الصفة، الّتی یراد إثباتها له قبل التشبه، فیفیده التشبیه الوصف، و یوضحه المشبه به، نحو شجر النارنج کشجر البرتقال و مثل قول الشاعر: [الوافر]
إذا قامت لحاجتها تثنت
کأن عظامها من خیزران
شبه عظامها بالخیزران بیانا لما فیها من اللین (1)
2-أو بیان إمکان حاله: و ذلک حین یسند إلیه أمر مستغرب لا تزول غرابته إلا بذکر شبیه له، معروف واضح مسلم به، لیثبت فی ذهن السامع و یقرر مثل قوله: [الکامل]
و یلاه إن نظرت و إن هی أعرضت
وقع السهام و نزعهن ألیم
شبه نظرها: بوقع السهام، و شبه إعراضها بنزعها: بیانا لإمکان إیلامها بهما جمیعا.
3-أو بیان مقدار حال المشبه فی القوة و الضعف و ذلک إذا کان المشبه معلوما معروف الصفة الّتی یراد إثباتها له معرفة إجمالیة قبل التشبیه بحیث یراد من ذلک التشبیه بیان مقدار نصیب المشبه من هذه الصفة و ذلک بأن یعمد المتکلم لأن یبین للسامع ما یعنیه من هذا المقدار مثل قوله: [البسیط]
کأن مشیتها من بیت جارتها
مر السحابة لا ریث و لا عجل
و کتشبیه: الماء بالثلج، فی شدة البرودة. و مثل قوله: [الکامل]
فیها اثنتان و أربعون حلوبة
سودا کخافیة الغراب الأسحم
[شماره صفحه واقعی : 216]
1) و التشبیه لهذا الغرض یکثر فی العلوم و الفنون لمجرد البیان و الإیضاح، فلا یکون فیه حینئذ أثر للبلاغة لخلوه من الخیال و عدم احتیاجه إلی التفکیر، و لکنه لا یخلو من میزة الاختصار فی البیان و تقریب الحقیقة إلی الأذهان، کقولهم: الأرض کالکرة.
شبه النیاق السود، بخافیة الغراب، بیانا لمقدار سوادها، فالسواد صفة مشترکة بین الطرفین.
4-أو تقریر حال المشبه، و تمکینه فی ذهن السامع، بإبرازها فیما هی فیه أظهر (1)کما إذا کان ما أسند إلی المشبه یحتاج إلی التثبیت و الإیضاح فتأتی بمشبه به حسی قریب التصور، یزید معنی المشبه إیضاحا لما فی المشبه به من قوة الظهور و التمام، نحو: هل دولة الحسن إلا کدولة الزهر، و هل عمر الصبا إلا أصیل أو سحر، و مثل قوله: [الکامل]
إن القلوب إذا تنافر ودها
مثل الزجاجة کسرها لا یجبر (2)
شبه تنافر القلوب، بکسر الزجاجة، تثبیتا لتعذر عودة القلوب إلی ما کانت علیه من الأنس و المودة.
5-أو بیان إمکان وجود المشبه، بحیث یبدو غریبا یستبعد حدوثه و المشبه به یزیل غرابته، و یبین أنه ممکن الحصول، مثل قوله: [الوافر]
فإن تفق الأنام و أنت منهم
فإن المسک بعض دم الغزال (3)
6-أو مدحه و تحسین حاله، ترغیبا فیه، أو تعظیما له، بتصویره بصورة تهیج فی النفس قوی الاستحسان، بأن یعمد المتکلم إلی ذکر مشبه به معجب، قد استقر فی النفس حسنه و
[شماره صفحه واقعی : 217]
1) و یکثر فی تشبیه الأمور المعنویة بأخری ما تدرک بالحس: نحو التعلم فی الصغر کالنقش فی الحجر.
2) تنافر القلوب و توادها من الأمور المعنویة، و لکن الشاعر نظر إلی ما فی المشبه به من قوة الظهور و التمام. فانتقل بالسامع من تنافر القلوب الذی لا ینتهی اذا وقع، الی کسر الزجاجة الذی لا یجیر اذا حصل، فصور لک الامر المعنوی بصورة حسیة.
3) أی أنه لا استغراب فی علوّک علی الأنام مع أنک واحد منهم، لأن لک نظیرا و هو (المسک) فإنه بعض دم الغزال و قد فاق علی سائر الدماء، ففیه تشبیه حال الممدوح بحال المسک تشبیها ضمنیا، و التشبیه الضمنی هو تشبیها لا یوضع فیه المشبه و المشبه به فی صورة من صور التشبیه المعروفة، بل بلمحان فی الترکیب لإفادة أن الحکم الذی أسند إلی الشبه ممکن. نحو: المؤمن مرآة المؤمن.
حبّه فیصوّر المشبه بصورته، کقوله: [الطویل]
و زاد بک الحسن البدیع نضارة
کأنک فی وجه الملاحة خال
و نحو: [الطویل]
کأنک شمس و الملوک کواکب
إذا طلعت لم یبد منهن کوکب
7-أو تشویه المشبه و تقبیحه، تنفیرا منه أو تحقیرا له، بأن تصوّره بصورة تمجها النفس، و یشمئز منها الطبع، کقوله: [الکامل]
و إذا أشار محدّثا فکأنه
قرد یقهقه أو عجوز تلطم
و قوله: [الکامل]
و تری أناملها دبت علی مزمارها
کخنافس دبت علی أوتار
8-أو استطرافه: أی عدّه طریفا حدیثا، بحیث یجیء المشبه به طریفا، غیر مألوف للذهن.
إما لإبرازه فی صورة الممتنع عادة، کما فی تشبیه فحم فیه جمر متقد ببحر من المسک موجه الذهب و قوله: [مجزوء الکامل]
و کأن مخمّرّ الشّقیق
إذا تصوب أو تصعّد
أعلام یاقوت نشر
ن علی رماح من زبرجد
و إما لندور حضور المشبه به فی الذهن عند حضور المشبه، کقوله: [الکامل]
أنظر إلیه کزورق من فضّة
قد أثقلته حمولة من عنبر (1)
[شماره صفحه واقعی : 218]
1) الحمولة ما یحمل فیه و یوضع و المقصد من التشبیه وجود شیء اسود داخل أبیض و اعلم أن التشبیه اذا یعود فیه الغرض إلی المشبه یکون وجه شبهه أتم و أعرف فی المشبه به، منه فی المشبه، و علیه جری أبو العلاء المعری فی قوله: ظلمناک فی تشبیه صدغیک بالمسک. و قاعدة التشبیه نقصان ما یحکی، و شراح التلخیص اشترطوا الأعرفیة و لم یشترطوا الأتمیة. و فی المطول و الأطول ما یلفت النظر، فارجع إلیهما.
هو تشبیه لا یوضع فیه المشبه و المشبّه به، فی صورة من صور التشبیه المعروفة، بل یلمح المشبه و المشبه به، و یفهمان من المعنی، و یکون المشبه به دائما برهانا علی إمکان ما أسند إلی المشبه، کقول المتنبی: [الخفیف]
من یهن یسهل الهوان علیه
ما لجرح بمیّت إیلام
أی: إن الذی اعتاد الهوان، یسهل علیه تحمله، و لا یتألم له، و لیس هذا الادعاء باطلا، لأن المیت إذا جرح لا یتألم.
و فی ذلک تلمیح بالتشبیه فی غیر صراحة، و لیس علی صورة من صور التشبیه المعروفة، بل إنه تشابه یقتضی التساوی، الأداة، و أما التشبیه فیقتضی التفاوت.
قد یعکس التشبیه، فیجعل المشبه مشبها به و بالعکس (1)فتعود فائدته إلی المشبه به،
[شماره صفحه واقعی : 219]
1) التشبیه المقلوب: و یسمی المنعکس، هو ما رجع فیه وجه الشبه إلی المشبه به، و ذلک حین یراد تشبیه الزائد بالناقص و یلحق الأصل بالفرع للمبالغة، و هذا النوع جار علی خلاف العادة فی التشبیه، و وارد علی سبیل الندور. و إنما یحسن فی عکس المعنی المتعارف کقول البحتری: فی طلعة البدر شیء من محاسنها و للقضیب نصیب من تثنیها و المتعارف تشبیه الوجوه الحسنة بالبدور. و المقامات بالقضیب فی الاستقامة و التثنی لکنه عکس ذلک مبالغة، هذا إذا أرید إلحاق کامل بناقص فی وجه الشبه. فإن تساویا حسن العدول عن (التشبیه) إلی الحکم (بالتشابه) تباعدا و احترازا من ترجیح أحد المتساویین علی الآخر، کقول أبی إسحاق الصابی. تشابه دمعی إذ جری و مدامتی فمن مثل ما فی الکأس عینی تسکب فو اللّه ما أدری أبالخمر أسبلت جفونی أم من عبرتی کنت أشرب و کقول الصاحب بن عباد: رق الزجاجح و راقت الخمر فتشابها و تشاکل الأمر فکأنما خمر و لا قدح و کأنما قدح و لا خمر
لادّعاء أن المشبه أتمّ و أظهر من المشبه به فی وجه الشبه.
و یسمی ذلک بالتشبیه المقلوب (1)أو المعکوس نحو: کأن ضوء النهار جبینه، و نحو: کأن نشر الروض حسن سیرته، و نحو: کأن الماء فی الصفاء طباعه و کقول محمد بن وهیب الحمیری (2)[الکامل]
و بدا الصّباح کإن غرّته
وجه الخلیفة حین یمتدح
شبه غرّة الصباح، بوجه الخلیفة، إیهاما أنه أتم منها فی وجه الشبه و هذا التشبیه مظهر من مظاهر الافتنان و الإبداع، کقوله تعالی حکایة عن الکفار: إِنَّمَا اَلْبَیْعُ مِثْلُ اَلرِّبٰا [البقرة:275]فی مقام أن الرّبا مثل البیع عکسوا ذلک لإیهام أن الربا عندهم أحل من البیع، لأن الغرض الربح و هو أثبت وجودا فی الرّبا منه فی البیع، فیکون أحق بالحل عندهم.
[شماره صفحه واقعی : 220]
ینقسم التشبیه باعتبار الغرض: إلی حسن مقبول، و إلی قبیح مردود
1-فالحسن المقبول: هو ما و فی بالأغراض السابقة، کأن یکون المشبه به أعرف من المشبه فی وجه الشبه، إذا کان الغرض بیان حال المشبه، أو بیان المقدار، أو أن یکون أتم شیء فی وجه الشبه، إذا قصد إلحاق الناقص بالکامل، أو أن یکون فی بیان الإمکان مسلم الحکم، و معروفا عند المخاطب، إذا کان الغرض بیان إمکان الوجود، و هذا هو الأکثر فی التشبیهات، إذ هی جاریة علی الرشاقة، ساریة علی الدقة و المبالغة ثم إذا تساوی الطرفان فی وجه الشبه عند بیان المقدار کان التشبیه کاملا فی القبول، و إلا فکلما کان المشبه به أقرب فی المقدار إلی المشبه کان التشبیه أقرب إلی الکمال و القبول.
2-و القبیح المردود: هو ما لم یف بالغرض المطلوب منه، لعدم وجود وجه بین المشبه و المشبه به، أو مع وجوده لکنه بعید.
الأول: بعض أسالیب التشبیه أقوی من بعض فی المبالغة، و وضوح الدلالة و لها مراتب ثلاثة:
أ-أعلاها و أبلغها: ما حذف فیها الوجه و الأداة، نحو: علی أسد، و ذلک أنک ادعیت الاتحاد بینهما بحذف الأداة-و ادعیت التشابه بینهما فی کل شیء بحذف الوجه و لذا سمی هذا تشبیها بلیغا.
ب-المتوسطة: ما تحذف فیها الأداة وحدها، کما تقول علی أسد شجاعة أو یحذف فیها
[شماره صفحه واقعی : 221]
وجه الشبه، فتقول علی کالأسد. و بیان ذلک: أنک بذکرک الوجه حصرت التشابه. فلم تدع للخیال مجالا فی الظن بأن التشابه فی کثیر من الصفات کما أنک بذکر الأداة نصصت علی وجود التفاوت بین المشبه و المشبه به. و لم تترک بابا للمبالغة.
ج-أقلها: ما ذکر فیها الوجه و الأداة، و حینئذ فقدت المزیتین السابقتین
الثانی: قد یکون الغرض من التشبیه حسنا جمیلا، و ذلک هو النمط الذی تسمو إلیه نفوس البلغاء، و قد أتوا فیه بکل حسن بدیع، کقول ابن نباتة فی وصف فرس أغر محجل: [الکامل]
و کأنما لطم الصباح جبینه
فاقتص منه فخاض فی أحشائه
و قد لا یوفق المتکلم إلی وجه الشبه، أو یصل إلیه مع بعد، و ما أخلق مثل هذا النوع بالاستکراه و أحقه بالذم. لما فیه من القبح و الشناعة بحیث ینفر منه الطبع السلیم.
الثالث: علم مما سبق أن أقسام التشبیه من حیث الوجه و الأداة کالآتی:
1-التشبیه المرسل: هو ما ذکرت فیه الأداة.
2-التشبیه المؤکد: هو ما حذفت منه الأداة.
3-التشبیه المجمل: هو ما حذف منه وجه الشبه.
4-التشبیه المفصل: هو ما ذکر فیه وجه الشبه.
5-التشبیه البلیغ: هو ما حذفت منه الأداة. و وجه الشبه (1)و هو أرقی أنواع التشبیه بلاغة، و قد تقدم الکلام علیه مستوفی.
6-التشبیه الضمنی: هو تشبیه لا یوضع فیه المشبه؛ و المشبه به؛ فی صورة من صور التشبیه المعروفة، بل یلمح المشبه، و المشبه به، و یفهمان من المعنی، نحو:
علا فما یستقر المال فی یده
و کیف تمسک ماء قنة الجبل
[شماره صفحه واقعی : 222]
1) المراد بالبلیغ هنا: ما بلغ درجة القبول لحسنه، أو المراد به اللطیف الحسن.
فالمشبه الممدوح هو ضمیر (علا) و المشبه به (قنة الجبل) و المشبه الثانی هو (المال) و المشبه به الثانی هو (الماء) و وجه الشبه، عدم الاستقرار، و الأداة محذوفة أیضا.
و هذا النوع یؤتی به لیفید أن الحکم الذی أسند إلی المشبه ممکن (1).
ما هو علم البیان لغة و اصطلاحا؟ ما هو التشبیه؟ ما أرکان التشبیه؟ طرفا التشبیه حسّیان أم عقلیان؟ ما المراد بالحسی؟ ما هو التشبیه الخیالی؟ ما المراد بالعقلی؟ ما هو التشبیه الوهمی؟ ما هو وجه الشبه؟ ما هی أدوات التشبیه؟ هل الأصل فی أدوات التشبیه أن یلیها المشبه او المشبه به؟ متی تفید کأنّ التشبیه؟ ما هو التشبیه البلیغ؟ ما هو التشبیه الضمنی؟ ما هو التشبیه المرسل؟ کم قسما للتشبیه باعتبار طرفیه؟ کم قسما للتشبیه باعتبار تعدد طرفیه؟ ما هو التشبیه الملفوف؟ ما هو التشبیه المفروق؟ ما هو تشبیه التسویة؟ ما هو تشبیه الجمع؟ کم قسما للتشبیه باعتبار وجه الشبه؟ ما هو تشبیه التمثیل؟ ما هو تشبیه غیر التمثیل؟ ما هو التشبیه المفصل؟ ما هو التشبیه المجمل؟ کم قسما للتشبیه باعتبار الغرض منه؟
[شماره صفحه واقعی : 223]
1) کقوله: [الکامل] لا تنکری عطل الکریم من الغنی فالسیل حرب للمکان العالی أی لا تنکری خلو الرجل الکریم من الغنی فإن ذلک لیس عجبا، لأن قمم الجبال و هی أعلی الأماکن، لا یستقر فیها ماء السیل «فهاهنا یلمح الذکی تشبیها» و لکنه لم یضع ذلک صریحا، بل أتی بجملة مستقلة و ضمنها هذا المعنی فی صورة برهان فیکون هذا التشبیه علی غیر طرقه الاصلیة، بحیث یورد التشبیه ضمنا من غیر أن یصرح به و یجعل فی صورة برهان علی الحکم الذی أسند إلیه المشبه، کما سبق شرحه. و قد یراد إیهام أن المشبه و المشبه به متساویان فی وجه الشبه، فیترک التشبیه ادعاء بالتساوی دون الترجیح.
اشتریت ثوبا أحمر کالورد: فی هذه الجملة تشبیه مرسل مفصل المشبه ثوبا، و المشبه به هو الورد. و هما حسیان مفردان، و الأداة الکاف، و وجه الشبه: الحمرة فی کل، و الغرض منه بیان حال المشبه.
ما الدهر إلا الربیع المستنیر إذا
أتی الربیع أتاک النور و النور
فالأرض یاقوته و الجو لؤلؤة
و النبت فیروزج و الماء بلور
[البسیط]
الأرض یاقوتة: تشبیه بلیغ مجمل. المشبه الأرض، و المشبه به یاقوتة، و هما حسیان مفردان. و وجه الشبه المحذوف، و هو الخضرة فی کل. و الأداة محذوفة. و الغرض منه تحسینه، و الجو لؤلؤ، و النبت فیروزج و الماء بلور کذلک. و فی البیت کله تشبیه مفروق، لأنه أتی بمشبه و مشبه به، و آخر و آخر.
العمر و الإنسان و الدنیا همو
کالظل فی الإقبال و الإدبار
[الکامل]
فیه تشبیه تسویة مرسل مفصل، المشبه العمر و الإنسان و الدنیا، و المشبه به الظل و المشبه بعضه حسی، و بعضه عقلی، و المشبه به حسی، و الکاف الأداة، و وجه الشبه الإقبال و الإدبار. و الغرض تقریر حاله فی نفس السامع.
کم نعمة مرت بنا و کأنها
فرس یهرول أو نسیم ساری
[الکامل]
فی البیت: تشبیه جمع مرسل مجمل، المشبه نعمة، و المشبه به فرس یهرول، أو نسیم ساری، و هما حسیان، و کأن الأداة، و وجه الشبه السرعة فی کل، و الغرض منه بیان مقدار حاله.
[شماره صفحه واقعی : 224]
لیل و بدر و غصن
شعر و وجه و قد
[المجتث]
فیه تشبیه بلیغ مجمل ملفوف، المشبه شعر و هو حسی، و المشبه به لیل، و هو عقلی، و الأداة محذوفة، و وجه الشبه السواد فی کل، و الغرض منه بیان مقدار حاله.
و فی الثانی: المشبه وجه، و المشبه به بدر، و هما حسیان. و وجه الشبه الحسن فی کل. و الأداة محذوفة، و الغرض تحسینه. و فی الثالث المشبه قد، و المشبه به غصن و هما حسیان. و وجه الشبه الاعتدال فی کل، و الأداة محذوفة، و الغرض بیان مقداره-هذا، و إن شئت فقل هذا تشبیه مقلوب بجعل المشبه به مشبها. و المشبه به بأن یجعل اللیل مشبها، و الشعر مشبها به.
و قد لاح فی الصبح الثریا کما تری
کعنقود ملاحببة حین نورا
[الطویل]
فیه تشبیه تمثیل مرسل مجمل، المشبه هیئة الثریا الحاصلة من اجتماع أجرام مشرقة مستدیرة منیرة: و المشبه به هیئة عنقود العنب المنور، و الجامع الهیئة الحاصلة من اجتماع أجرام منیرة مستدیرة فی کل، و الأداة الکاف، و الغرض منه بیان حاله
بین أنواع التشبیه فیما یأتی:
1-قال اللّه تعالی: وَ اِضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ اَلْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ اَلرِّیٰاحُ [الکهف:45].
2-قال تعالی: مَثَلُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمٰالُهُمْ کَرَمٰادٍ اِشْتَدَّتْ بِهِ اَلرِّیحُ فِی یَوْمٍ عٰاصِفٍ [إبراهیم:18]
3-و قال تعالی: وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ اَلظَّمْآنُ مٰاءً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً [النور:39].
[شماره صفحه واقعی : 225]
4-الورد فی أعلی الغصون کأنه
ملک تحفّ به سراة جنوده
[الکامل]
5-إذا ارتجل الخطاب بدا خلیج
بفیه یمده بحر الکلام
کلام بل مدام بل نظام
من الیاقوت بل حبّ الغمام
[الوافر]
6-و کأنّ الصبح لمّا
لاح من تحت الثّریّا
ملک أقبل فی التا
ج یفدّی و یحیّا
[مجزوء الرمل]
7-إنما النفس کالزّجاجة و العل
م سراج و حکمة اللّه زیت
فإذا أشرقت فإنک حیّ
و إذا أظلمت فإنک میت
[الخفیف]
8-و غیر تقیّ یأمر النّاس بالتقی
طبیب یداوی النّاس و هو مریض
[الطویل]
9-إذا امتحن الدنیا لبیب تکشّفت
له عن عدوّ فی ثیاب صدیق
[الطویل]
10-و البدر أول ما بدا متلثّما
یبدی الضّیاء لنا بخدّ مسفر
فکأنما هو خوذة من فضة
قد رکّبت فی هامة من عنبر
[الکامل]
11-و ما الناس إلا کالدیار و أهلها
بها یوم حلّوها و غدوا بلاقع
[الکامل]
[شماره صفحه واقعی : 226]
بلاغة التشبیه (1)و بعض ما أثر منه عن العرب و المحدثین
تنشأ بلاغة التشبیه: من أنه ینتقل بک من الشیء نفسه، إلی شیء طریف یشبهه، أو صورة بارعة تمثله. و کلما کان هذا الانتقال بعیدا، قلیل الخطور بالبال، أو ممتزجا بقلیل أو کثیر من الخیال، کان التشبیه أروع للنفس، و أدعی إلی إعجابها و اهتزازها. فإذا قلت: فلان یشبه فلانا فی الطول، أو إنّ الأرض تشبه الکرة فی الشکل، لم یکن فی هذه التشبیهات أثر للبلاغة، لظهور المشابهة، و عدم احتیاج العثور علیها إلی براعة، و جهد أدبیّ، و لخلوّها من الخیال.
و هذا الضرب من التشبیه: یقصد به البیان و الإیضاح، و تقریب الشیء إلی الأفهام، و أکثر ما یستعمل فی العلوم و الفنون.
و لکنک تأخذک روعة التشبیه، حینما تسمع قول المعرّی یصف نجما: [الخفیف]
یسرع اللمح فی احمرار کما تس
رع فی اللمح مقلة الغضبان
فإن تشبیه لمحات النجم و تألقه مع احمرار ضوئه، بسرعة لمحة الغضبان من التشبیهات النادرة، الّتی لا تنقاد إلا لأدیب، و من ذلک قول الشاعر: [الخفیف]
و کأن النجوم بین دجاها
سنن لاح بینهنّ ابتداع
فإن جمال هذا التشبیه: جاء من شعورک ببراعة الشاعر، و حذقه فی عقد المشابهة بین حالتین، ما کان یخطر بالبال تشابههما، و هما حالة النجوم فی رقعة اللیل، بحال السنن الدّینیة الصحیحة، متفرقة بین البدع الباطلة.
[شماره صفحه واقعی : 227]
1) التشبیه مع ما فیه من میزة الإیجاز فی اللفظ یفید المبالغة فی الوصف. و یخرج الخفی إلی الجلی و المعقول إلی المحسوس، و یجعل التافة نفیسا، و النفیس تافها و یدنی البعید من القریب، و یزید المعنی وضوحا، و یکسبه تأکیدا، فیکون أوقع فی النفس و أثبت، و له روعة الجمال و الجلال.
و لهذا التشبیه: روعة أخری، جاءت من أن الشاعر: تخیل أن السنن مضیئة لمّاعة، و أن البدع مظلمة قاتمة.
و من أبدع التشبیهات قول المتنبی: [الطویل]
بلیت بلی الأطلال إن لم أقف بها
وقوف شحیح ضاع فی التّرب خاتمة
یدعو الشاعر علی نفسه بالبلی و الفناء، إذا هو لم یقف بالأطلال، لیذکر عهد من کانوا بها، ثم أراد أن یصوّر لک هیئة وقوفه، فقال: کما یقف شحیح فقد خاتمة فی التراب، من کان یوفق إلی تصویر حال الذّاهل المتحیر المحزون، المطرق برأسه، المنتقل من مکان إلی مکان فی اضطراب و دهشة، بحال شحیح فقد فی التراب خاتما ثمینا.
هذه بلاغة التشبیه من حیث مبلغ طرافته، و بعد مرماه، و مقدار ما فیه من خیال.
أما بلاغته من حیث الصورة الکلامیة الّتی یوضع فیها، فمتفاوتة ایضا.
فأقلّ التشبیهات مرتبة فی البلاغة ما ذکرت أرکانه جمیعها، لأنّ بلاغة التشبیه مبنیة علی ادعاء أنّ المشبه عین المشبه به، و وجود الأداة، و وجه الشبه معا، یحولان دون هذا الادّعاء؛ فإذا حذفت الأداة وحدها، أو وجه الشبه وحده، ارتفعت درجة التشبیه فی البلاغة قلیلا، لأن حذف أحد هذین یقوّی ادعاء اتحاد المشبه و المشبه به بعض التقویة-أما أبلغ أنواع التشبیه «فالتشبیه البلیغ» لأنه مبنیّ علی ادعاء أن المشبه و المشبه به شیء واحد.
هذا-و قد جری العرب و المحدثون علی تشبیه: الجواد بالبحر و المطر، و الشجاع بالأسد، و الوجه الحسن بالشمس و القمر، و الشهم الماضی فی الامور بالاحلام و الوجه الصبیح بالدینار، و الشعر الفاحم باللیل، و الماء بالسیف، و العالی المنزلة بالنجم، و الحلیم الرّزین بالجبل، و الأمانی الکاذبة بالعنقاء، و الماء الصافی باللّجین، و اللیل بموج البحر، و الجیش بالبحر الزّاخر، و الخیل بالرّیح و البرق، و النجوم بالدّرر و الأزهار، و الأسنان بالبرد و اللؤلؤ، و السفن بالجبال، و الجداول بالحیّات الملتویة، و الشیب بالنهار و لمع السیوف، و غرّة الفرس بالهلال، و یشبّهون الجبان بالنّعامة و الذبابة، و اللئیم بالثعلب، و الطائش بالفراش، و الذلیل
[شماره صفحه واقعی : 228]
بالوتد، و القاسی بالحدید و الصخر، و البلید بالحمار، و البخیل بالأرض المجدبة.
و قد اشتهر رجال من العرب بخصال محمودة، فصاروا فیها أعلاما-فجری التشبیه بهم، فیشبه الوفیّ بالسموأل (1)و الکریم بحاتم، و الحلیم بالأحنف (2)، و الفصیح بسحبان، و الخطیب بقسّ (3)و الشجاع بعمرو بن معد یکرب، و الحکیم بلقمان (4)و الذکی بإیاس.
و اشتهر آخرون بصفات ذمیمة، فجری التشبیه بهم أیضا، فیشبه العییّ بباقل (5)، و الأحمق بهبنقة (6)، و النادم بالکسعیّ (7)، و البخیل بمادر (8)، و الهجّاء بالحطیئة (9)، و القاسی بالحجاج الثّقفی أحد جبابرة العرب المتوفی سنة 97 ه
[شماره صفحه واقعی : 229]
1) هو السموأل بن عادیاء الیهودی، یضرب به المثل فی الوفاء، و هو من شعراء الجاهلیة، توفی سنة 62 ق ه
2) هو الأحنف بن قیس من سادات التابعین، کان شهما حلیما، عزیزا فی قومه إذا غضب غضب له مائة ألف سیف لا یسألون لماذا غضب: توفی سنة 67 ه
3) هو قس بن ساعدة الإیادی، خطیب العرب قاطبة، و یضرب به المثل فی البلاغة و الحکمة.
4) حکیم مشهور آتاه اللّه الحکمة، أی الإصابة بالقول و العمل.
5) رجل اشتهر بالعی، اشتری غزالا مرة بأحد عشر درهما، فسئل عن ثمنه فمد اصابع کفیه یرید عشرة، و أخرج لسانه لیکملها أحد عشر، ففر الغزال، فضرب به المثل فی العی.
6) هو لقب أبی الودعات یزید بن ثروان القیسی، یضرب به المثل فی الحمق.
7) هو غامد بن الحارث، خرج مرة للصید فأصاب خمسة حمر بخمسة أسهم، و کان یظن کل مرة أنه مخطیء، فغضب و کسر قوسه، لما أصبح رأی الحمر مصروعة و الأسهم مخضبة بالدم، فندم علی کسر قوسه، و عض علی إبهامه فقطعها.
8) لقب رجل من بنی هلال، اسمه مخارق، و کان مشهورا بالبخل و اللؤم.
9) شاعر مخضرم، کان هجاء مرا، و لم یکد یسلم من لسانه أحد، هجا أمه و أباه، و نفسه و له دیوان شعر، و توفی سنة 40 ه
[شماره صفحه واقعی : 230]
الباب الثانی فی المجاز (1)
المجاز مشتقّ من جاز الشیء یجوزه، إذا تعدّاه سمّوا به اللّفظ الذی نقل من معناه الأصلی، و استعمل لیدلّ علی معنی غیره، مناسب له.
و المجاز: من أحسن الوسائل البیانیّة الّتی تهدی إلیها الطبیعة؛ لإیضاح المعنی، إذ به یخرج المعنی متّصفا بصفة حسّیة، تکاد تعرضه علی عیان السّامع، لهذا شغفت العرب باستعمال المجاز لمیلها إلی الاتساع فی الکلام، و إلی الدلالة علی کثرة معانی الألفاظ، و لما فیه من الدّقة فی التعبیر، فیحصل للنفس به سرور و أریحیّة، و لأمر مّا کثر فی کلامهم، حتی أتوا فیه بکل معنی رائق، و زیّنوا به خطبهم و أشعارهم.
و فی هذا الباب مباحث:
[شماره صفحه واقعی : 231]
1) أقول: إن المخلوقات کلها تفتقر إلی اسماء، یستدل بها علیها، لیعرف کل منها باسمه، من أجل التفاهم بین الناس. و هذا یقع ضرورة لا بد منها. فالاسم الموضوع بإزاء المسمی هو حقیقة له، فإذا نقل إلی غیره صار مجازا.
المجاز: هو اللفظ المستعمل فی غیر ما وضع له فی اصطلاح التخاطب لعلاقة مع قرینة (1)، مانعة من إرادة المعنی الوضعی.
و العلاقة و هی المناسبة (2)بین المعنی الحقیقی و المعنی المجازی، قد تکون المشابهة بین المعنیین، و قد تکون غیرها. فإذا کانت العلاقة المشابهة فالمجاز استعارة و إلا فهو مجاز مرسل.
و القرینة: و هی المانعة من إرادة المعنی الحقیقی، قد تکون لفظیة، و قد تکون حالیة، کما سیأتی.
و ینقسم المجاز: إلی أربعة اقسام: مجاز مفرد مرسل، و مجاز مفرد بالاستعارة و یجریان فی الکلمة، و مجاز مرکب مرسل، و مجاز مرکب بالاستعارة و یجریان فی الکلام.
و أنواع المجاز کثیرة: أهمها المجاز المرسل و هو المقصود بالذات، و سیأتی مجاز، یسمّی المجاز العقلی و یجری فی الإسناد.
و متی أطلق المجاز، انصرف إلی المجاز اللّغوی.
[شماره صفحه واقعی : 232]
1) القرینة: هی الأمر الذی یجعله المتکلم دلیلا علی أنه أراد باللفظ غیر ما وضع له، فهی تصرف الذهن من المعنی الوضعی، إلی المعنی المجازی، و بتقیید القرینة بمانعة الخ خرجت (الکنایة) فإن قرینتها لا تمنع من إرادة المعنی الأصلی، و القرینة إما لفظیة، أو حالیة. فاللفظیة: هی الّتی یلفظ بها فی الترکیب، و الحالیة: هی الّتی تفهم من حال المتکلم، أو من الواقع. و أما القرینة الّتی تعین المراد من المجاز، فلیست شرطا. و اعلم أن کلاّ من المجاز و الکنایة فی حاجة إلی قرینة، و لکنها فی المجاز مانعة، و فی الکنایة غیر مانعة.
2) العلاقة هی المناسبة بین المعنی المنقول عنه و المنقول إلیه، و سمیت بذلک: لأن بها یتعلق و یرتبط المعنی الثانی بالأول فینتقل الذهن من الأول للثانی، و باشتراط ملاحظة العلاقة، یخرج الغلط کقولک: خذ هذا الکتاب، مشیرا إلی فرس مثلا، إذ لا علاقة هنا ملحوظة.
المجاز المفرد المرسل: (1)هو الکلمة المستعملة قصدا فی غیر معناها الأصلی لملاحظة علاقة غیر المشابهة مع قرینة دالة علی عدم إرادة المعنی الوضعی.
و له علاقات کثیرة، أهمها.
1-السّببیّة: و هی کون الشیء المنقول عنه سببا، و مؤثرا فی غیره، و ذلک فیما إذا ذکر لفظ السبب، و أرید منه المسبّب، نحو: رعت الماشیة الغیث، أی النبات؛ لأن الغیث أی المطر سبب فیه (2). و قرینته لفظیة و هی رعت لأن العلاقة تعتبر من جهة المعنی المنقول عنه.
و نحو: لفلان علیّ ید: ترید بالید: النّعمة؛ لأنها سبب فیها.
[شماره صفحه واقعی : 233]
1) سمی (مرسلا) لإطلاقه عن التقیید بعلاقة واحدة مخصوصة، بل له علاقات کثیرة، و اسم العلاقة یستفاد من وصف الکلمة الّتی تذکر فی الجملة، و لیس المقصود من العلاقة إلا بیان الارتباط و المناسبة، فالفطن یری ما یناسب کل مقام. و قیل: سمی (مرسلا) لأنه أرسل عن دعوی الاتحاد المعتبرة فی الاستعارة.
2) و کقول الشاعر: [المنسرح] له أدیان علی سابغة أعد منها و لا أعددها و کقوله: [الکامل] قامت تظللنی من الشمس نفس أحب إلی من نفسی قامت تظللنی و من عجب شمس تظللنی من الشمس فائدة: القصد من العلاقة: إنما هو تحقق الارتباط، و الذکی یعرف مقال کل مقام، ثم إن (العلاقة) : قیل تعتبر من جهة المعنی المنقول عنه، الذی هو الحقیقی، و قیل تعتبر من جهة المعنی المنقول إلیه، لأنه المدار، و قیل تعتبر من جهتهما، رعایة لحقیهما. و اعلم أن اللفظ الواحد: قد یکون صالحا بالنسبة إلی معنی واحد، لأن یکون مجازا مرسلا، و استعارة باعتبارین.
2-و المسببیة: هی أن یکون المنقول عنه مسبّبا، و أثرا لشیء آخر، و ذلک فیما إذا ذکر لفظ المسبب، و أرید منه السّبب، نحو: وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ رِزْقاً [غافر:13]أی: مطرا یسبّب الرّزق.
3-و الکلّیّة: هی کون الشیء متضمنا للمقصود و لغیره، و ذلک فیما إذا ذکر لفظ الکل، أرید منه الجزء، نحو: یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ [البقرة:19]أی أناملهم و القرینة حالیة و هی استحالة إدخال الأصبع کلّه فی الأذن.
و نحو: شربت ماء النیل، و المراد بعضه، بقرینة شربت.
4-و الجزئیة: هی کون المذکور ضمن شیء آخر، و ذلک فیما إذا ذکر لفظ الجزء، و أرید منه الکل، مثل قوله تعالی: فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ [النساء:92]. و نحو: نشر الحاکم عیونه فی المدینة: أی الجواسیس، فالعیون مجاز مرسل، علاقته الجزئیة لأن کل عین جزء من جاسوسها، و القرینة الاستحالة.
5-و اللاّزمیّة: هی کون الشیء یجب وجوده، عند وجود شیء آخر، نحو: طلع الضّوء، أی الشمس؛ فالضوء مجاز مرسل، علاقته اللازمیّة لأنه یوجد عند وجود الشمس، و المعتبر هنا اللزوم الخاص، و هو عدم الانفکاک.
6-و الملزومیة: هی کون الشیء یجب عند وجوده وجود شیء آخر، نحو: ملأت الشمس المکان، أی الضّوء، فالشمس مجاز مرسل، علاقته الملزومیّة لأنها متی وجدت وجد الضّوء، و القرینة ملأت.
7-و الآلیّة: هی کون الشیء واسطة لإیصال أثر شیء إلی آخر، و ذلک فیما إذا ذکر اسم الآلة، و أرید الأثر الذی ینتج عنه، نحو: وَ اِجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی اَلْآخِرِینَ [الشعراء:84] أی ذکرا حسنا فلسان بمعنی ذکر حسن مجاز مرسل، علاقته الآلیّة لأن اللّسان آلة فی الذکر الحسن.
8-و التّقیید، ثمّ الإطلاق: هو کون الشیء مقیّدا بقید أو أکثر، نحو: مشفر زید مجروح؛ فإن المشفر لغة: شفة البعیر، ثم أرید هنا مطلق شفة، فکان فی هذا منقولا عن المقید إلی
[شماره صفحه واقعی : 234]
المطلق، و کان مجازا مرسلا، علاقته التقیید، ثم نقل من مطلق شفة، إلی شفة الإنسان، فکان مجازا مرسلا بمرتبتین، و کانت علاقته التّقیید و الإطلاق.
9-و العموم: هو کون الشیء شاملا لکثیر، نحو قوله تعالی: أَمْ یَحْسُدُونَ اَلنّٰاسَ [النساء:54] أی النبی صلّی اللّه علیه و آله. فالناس مجاز مرسل، علاقته العموم، و مثله قوله تعالی: اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ اَلنّٰاسُ [آل عمران:173] فإن المراد من الناس واحد، و هو نعیم بن مسعود الأشجعی.
10-و الخصوص: هو کون اللفظ خاصا بشیء واحد، کإطلاق اسم الشخص علی القبیلة نحو ربیعة و قریش.
11-و اعتبار ما کان: هو النظر إلی الماضی، أی تسمیة الشیء باسم ما کان علیه، نحو: وَ آتُوا اَلْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ [النساء:2]أی الذین کانوا یتامی. ثم بلغوا فالیتامی: مجاز مرسل علاقته اعتبار ما کان؛ و هذا إذا جرینا علی أن دلالة الصفة علی الحاضر حقیقة، و علی ما عداه مجاز.
12-و اعتبار ما یکون: هو النظر إلی المستقبل، و ذلک فیما إذا أطلق اسم الشیء علی ما یؤول إلیه، کقوله تعالی: إِنِّی أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً [یوسف:36]، أی عصیرا یؤول أمره إلی خمر، لأنه حال عصره لا یکون خمرا. فالعلاقة هنا: اعتبار ما یؤول إلیه. و نحو: وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً [نوح:27]و المولود حین یولد، لا یکون فاجرا، و لا کافرا، و لکنه قد یکون کذلک بعد الطفولة فأطلق المولود الفاجر، و أرید به الرجل الفاجر، و العلاقة اعتبار ما یکون.
13-و الحالیة: هی کون الشیء حالا فی غیره، و ذلک فیما إذا ذکر لفظ الحال و أرید المحل لما بینهما من الملازمة، نحو: فَفِی رَحْمَتِ اَللّٰهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ [آل عمران:107]فالمراد من الرحمة الجنة الّتی تحل فیها رحمة اللّه. ففیه مجاز مرسل، علاقته الحالیة و کقوله تعالی: خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ [الأعراف:31]أی لباسکم، لحلول الزینة فیه، فالزینة حال و اللباس محلها، و نحو: و أری بیاضا یظهر و یختفی، و أری حرکة تعلو و تسفل.
[شماره صفحه واقعی : 235]
14-و المحلیة: هی کون الشیء یحلّ فیه غیره، و ذلک فیما إذا ذکر لفظ المحل و أرید به الحال فیه، کقوله تعالی: فَلْیَدْعُ نٰادِیَهُ [العلق:17]و المراد من یحل فی النادی. و کقوله تعالی: یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ [آل عمران:167]أی ألسنتهم، لأن القول لا یکون عادة إلا بها.
15-و البدلیة: هی کون الشیء بدلا عن شیء آخر، کقوله تعالی: فَإِذٰا قَضَیْتُمُ اَلصَّلاٰةَ [النساء:103] و المراد: الأداء.
16-و المبدلیة: هی کون الشیء مبدلا منه شیء آخر، نحو: أکلت دم زید أی دیته. فالدم مجاز مرسل علاقته المبدلیة لأن الدم: مبدل عنه الدیة.
17-و المجاورة: هی کون الشیء مجاورا لشیء آخر، نحو کلمت الجدار و العمود، أی الجالس بجوارهما، فالجدار و العمود مجازان مرسلان علاقتهما المجاورة.
18-و التعلق الاشتقاقی: هو إقامة صیغة مقام أخری، و ذلک:
أ-کإطلاق المصدر علی اسم المفعول، فی قوله تعالی: صُنْعَ اَللّٰهِ اَلَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ [النمل:88] أی مصنوعه.
ب-و کإطلاق اسم الفاعل علی المصدر، فی قوله تعالی: لَیْسَ لِوَقْعَتِهٰا کٰاذِبَةٌ [الواقعة:2] أی تکذیب.
ج-و کإطلاق اسم الفاعل علی اسم المفعول، فی قوله تعالی: لاٰ عٰاصِمَ اَلْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ [هود:43]أی لا معصوم.
د-و کإطلاق اسم المفعول علی اسم الفاعل، فی قوله تعالی: حِجٰاباً مَسْتُوراً [الإسراء:45] أی ساترا.
و القرینة علی مجازیة ما تقدم، هی ذکر ما یمنع إرادة المعنی الأصلی.
[شماره صفحه واقعی : 236]
المبحث الثالث فی تعریف المجاز العقلی و علاقاته (1)
المجاز العقلی: هو إسناد الفعل، أو ما فی معناه من اسم فاعل، أو اسم مفعول أو مصدر؛ إلی غیر ما هو له فی الظاهر؛ من المتکلم، لعلاقة مع قرینة تمنع من أن یکون الإسناد إلی ما هو له.
1-الإسناد إلی الزمان: نحو: من سرّه زمن ساءته أزمان، أسند الإساءة و السرور إلی الزمن، و هو لم یفعلهما؛ بل کانا واقعین فیه علی سبیل المجاز.
2-الإسناد إلی المکان، نحو: وَ جَعَلْنَا اَلْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ [الأنعام:6]فقد أسند الجری إلی الأنهار، و هی أمکنة للمیاه، و لیست جاریة بل الجاری ماؤها.
3-الإسناد إلی السبب، نحو: [البسیط]
إنی لمن معشر أفنی أوائلهم
قیل الکماة ألا أین المحامونا؟ ؟
فقد نسب الإفناء إلی قول الشجعان، هل من مبارز؟ و لیس ذلک القول بفاعل له، و مؤثر فیه، و إنما هو سبب فقط.
4-الإسناد إلی المصدر: کقول أبی فراس الحمدانی: [الطویل]
سیذکرنی قومی إذا جدّ جدّهم
و فی اللیلة الظلماء یفتقد البدر
[شماره صفحه واقعی : 237]
1) سمی عقلیا، لأن التجوز فهم من (العقل) لا من (اللغة) کما فی المجاز اللغوی.
فقد أسند الجد إلی الجد، أی الاجتهاد، و هو لیس بفاعل له، بل فاعله الجاد، فأصله جد الجاد جدا. أی اجتهد اجتهادا. فحذف الفاعل الأصلی و هو الجاد. و أسند الفعل إلی الجدّ.
5-إسناد ما بنی للفاعل إلی المفعول: نحو: سرنی حدیث الوامق. فقد استعمل اسم الفاعل و هو الوامق. أی: المحبّ بدل الموموق. أی: المحبوب. فإن المراد: سررت بمحادثة المحبوب.
6-إسناد ما بنی للمفعول إلی الفاعل: نحو: «جعلت بینی و بینک حجابا مستورا» أی ساترا، فقد جعل الحجاب مستورا، مع أنه هو الساتر.
أ-کما یکون هذا المجاز فی الإسناد. یقع فی النسبة الإضافیة نحو: جری الأنهار و غراب البین و مکر اللیل: فنسبة الجری إلی الأنهار مجاز علاقته المکانیة. و نسبة البین إلی الغراب. مجاز علاقته السببیة. و نسبة المکر إلی اللیل مجاز علاقته الزمانیة.
ب-الفعل المبنی للفاعل و اسم الفاعل إذا أسندا إلی المفعول فالعلاقة المفعولیة. و الفعل المبنی للمجهول و اسم المفعول إذ أسندا إلی الفاعل فالعلاقة الفاعلیة. و اسم المفعول المستعمل فی موضع اسم الفاعل مجاز: علاقته المفعولیة. و اسم الفاعل المستعمل فی موضع اسم المفعول مجاز: علاقته الفاعلیة.
ج-هذا المجاز: مادة الشاعر المفلق، و الکاتب البلیغ، و طریق من طرق البیان لا یستغنی عنها واحد منهما.
[شماره صفحه واقعی : 238]
اذکر علاقات المجاز فیما یلی:
1-أبا المسک أرجو منک نصرا علی العدا
و آمل عزّا یخضب البیض بالدّم (1)
و یوما یغیظ الحاسدین و حالة
أقیم الشقا فیها مقام التّنعّم (2)
[الطویل]
2-قال اللّه تعالی: لاٰ عٰاصِمَ اَلْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ [هود:43].
3-ذهبنا إلی حدیقة غناء.
4-تکاد عطایاه یجن جنونها
إذا لم یعوّذها برقیة طالب (3)
[الطویل]
أ-عزّا یخضب البیض بالدم:
إسناد خضب السیوف بالدم إلی ضمیر العز غیر حقیقی، لأن العز لا یخضب السیوف و لکنه سبب القوة، و جمع الأبطال الذین یخضبون السیف بالدم ففی العبارة مجاز عقلی، علاقته السببیة.
ب-و یوما یغیظ الحاسدین.
إسناد غیظ الحاسدین إلی ضمیر الیوم غیر حقیقی، غیر أن الیوم هو الزمان الذی یحصل فیه الغیظ، ففی الکلام مجاز عقلی، علاقته الزمانیة.
ج- لاٰ عٰاصِمَ اَلْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ [هود:43].
[شماره صفحه واقعی : 239]
1) أبا المسک: کنیة کافور الاخشیدی، و البیض: السیوف، یقول: أرجو منک أن تنصرنی علی أعدائی، و أن تولینی عزا أتمکن به منهم، و أخضب سیوفی بدمائهم.
2) یقول: و أرجوا أن أبلغ بک یوما یغتاظ فیه حسادی، لما یرون من إعظامک لقدری، و کذلک أرجو أن أبلغ بک حالة تساعدنی علی الانتقام منهم، فأتنعم بشقائی فی حربهم.
3) یعوذ ما یحصنها، و رقیة ما یرقی بها الإنسان من عین حاسد.
المعنی لا معصوم (1)الیوم من أمر اللّه إلا من رحمه اللّه، فاسم الفاعل أسند إلی المفعول، و هذا مجاز عقلی، علاقته المفعولیة.
د-ذهبنا إلی حدیقة غناء.
غناء مشتقة من الغن، و الحدیقة لا تغن، و إنما الذی یغن عصافیرها أو ذبابها، ففی الکلام مجاز عقلی، علاقته المکانیة.
ه-تکاد عطایاه یجن جنونها.
إسناد الفعل إلی المصدر مجاز عقلی، علاقته المصدریة.
بیّن المجاز العقلی و اذکر علاقته فیما یلی:
1-أهلکنا اللیل و النهار (2)2-منزل عامر بنعم اللّه (3)
3-أنشأ وزیر التربیة عدة مدارس (4)4-مشرب عذب (5)
5-هذا یوم عصیب (6)6-ربحت تجارتهم (7)
[شماره صفحه واقعی : 240]
1) یجوز أن تکون «عاصم» مستعملة فی حقیقتها، و یکون المعنی لا شیء یعصم الناس من قضاء اللّه إلا من رحمه اللّه منهم. فإنه تعالی هو الذی یعصمه.
2) فی قوله أهلکنا اللیل و النهار، مجاز عقلی، علاقته السببیة، فقد نسب الإهلاک إلی اللیل و النهار، مع أن فاعله هو اللّه تعالی. و هذان سببان فیه.
3) فی قوله منزل عامر بنعم اللّه، مجاز عقلی، علاقته المفعولیة، إذ قد أسند اسم الفاعل إلی المفعول فی المعنی.
4) فی قوله أنشأ وزیر التربیة عدة مدارس، مجاز عقلی، علاقته السببیة، إذ نسب الإنشاء إلی الوزیر، و هو السبب فقط.
5) فی قوله مشرب عذب، نسب العذوبة إلی المکان، لا إلی الماء مجاز لعلاقة المکانیة.
6) العصبیة و الشدیدة، خطوب الیوم و حوادثه لا هو، فوصفه بذلک وصف للزمان، فهو مجاز: علاقته الزمانیة.
7) أسند الربح إلی التجارة، و الرابح هو صاحبها، لا هی: فهو مجاز، علاقته المفعولیة.
إذا تأملت أنواع المجاز المرسل (1)و العقلی رأیت أنها فی الغالب تؤدی المعنی المقصود بإیجاز، فإذا قلت: هزم القائد الجیش أو قرر المجلس کذا کان ذلک أوجز من أن تقول: هزم جنود القائد الجیش أو قرر أهل المجلس کذا و لا شک أن الإیجاز ضرب من ضروب البلاغة. و هناک مظهر آخر للبلاغة فی هذین المجازین. هو المهارة فی تخیّر العلاقة بین المعنی الأصلی و المعنی المجازی، بحیث یکون المجاز مصوّرا للمعنی المقصود خیر تصویر کما فی إطلاق العین علی الجاسوس، و الأذن علی سریع التأثر بالوشایة، و الخفّ و الحافر علی الجمال و الخیل، فی المجاز المرسل و کما فی إسناد الشیء: إلی سببه، أو مکانه، أو زمانه، فی المجاز العقلی. فإن البلاغة توجب أن یختار السبب القویّ، و المکان و الزمان المختصان.
و إذا دققت النظر رأیت أن أغلب ضروب المجاز المرسل و المجاز العقلی لا تخلوا من مبالغة بدیعة، ذات أثر فی جعل المجاز رائعا خلابا، فإن إطلاق الکل علی الجزء مبالغة، و مثله إطلاق الجزء و إرادة الکل کما إذا قلت «فلان فم» ترید أنه شره، یلتقم کل شیء. و نحوه: «فلان أنف» عند ما ترید أن تصفه بعظم الأنف؛ فتبالغ فتجعله کله أنفا؟ و مما یؤثر عن بعض الأدباء فی وصف رجل أنافی (2)قوله: «لست أدری: أهو فی أنفه، أم أنفه فیه» ؟ ؟
[شماره صفحه واقعی : 241]
1) المجاز المرسل: یوسع اللغة، و یعین علی الافتنان فی التعبیر، و یساعد الکاتب و الخطیب علی إیراد المعنی الواحد بصور مختلفة، و قد تدعوا إلیه: کما فی «الطراز» حلیة لفظیة، من تقفیة. أو ضرورة شعریة. أو مشاکلة: أو اختصار أو خفة فی لفظة. و کثیرا ما یکون الداعی إلیه راجعا إلی المعنی.
2) الأنافی: عظیم الأنف.
سبق: أن التشبیه أول طریقة دلت علیها الطبیعة؛ لإیضاح أمر یجهله المخاطب، بذکر شیء آخر، معروف عنده، لیقیسه علیه، و قد نتج من هذه النظریة، نظریة أخری فی تراکیب الکلام، تری فیها ذکر المشبه به او المشبه فقط. و تسمی هذه بالاستعارة، و قد جاءت هذه التراکیب المشتملة علی الاستعارة أبلغ من تراکیب التشبیه، و أشد وقعا فی نفس المخاطب، لأنه کلما کانت داعیة إلی التحلیق فی سماء الخیال، کان وقعها فی النفس أشد، و منزلتها فی البلاغة أعلی.
و ما یبتکره أمراء الکلام من أنواع صور الاستعارة البدیعة، الّتی تأخذ بمجامع الأفئدة، و تملک علی القاریء و السامع لبهما و عواطفهما هو سر بلاغة الاستعارة.
فمن الصور المجملة الّتی علیها طابع الابتکار و روعة الجمال قول شاعر الحماسة: [البسیط]
قوم إذا الشر أبدی ناجذیه لهم
طاروا إلیه زرافات و وحدانا
فإنه قد صور لک الشر، بصورة حیوان مفترس مکشر عن أنیابه مما یملأ فؤادک رعبا، ثم صور القوم الذین یعنیهم، بصور طیور تطیر إلی مصادمة الأعداء؛ طیرانا مما یستثیر إعجابک بنجدتهم، و یدعوک إلی إکبار حمیتهم و شجاعتهم.
و منهم: من یعمد إلی الصورة الّتی یرسمها، فیفصل أجزاءها، و یبین لکل جزء مزیته الخاصة، کقول امریء القیس فی وصف اللیل بالطول: [الطویل]
فقلت له لما تمطی بصلبه
و أردف أعجازا و ناء بکلکل (1)
[شماره صفحه واقعی : 242]
1) تمطی تمدد، و الصلب عظم فی الظهر من لدن الکاهل إلی العجب، و العجز مؤخر الجسم و الکلکل الصدر، أو ما بین الترقوتین.
فإنه لم یکتف بتمثیل اللیل، بصورة شخص طویل القامة، بل استوفی له جملة أرکان الشخص؛ فاستعار صلبا یتمطی به، إذ کان کل ذی صلب یزید فی طوله تمطیه، و بالغ فی ذلک بأن جعل له أعجازا یردف بعضها بعضا، ثم أراد أن یصفه بالثقل علی قلب ساهره، فاستعار له کلکلا ینوء به أی یثقل به و لا یخفی علیک ما یترکه هذا التفصیل البدیع فی قلب سامعه من الأثر العظیم، و الارتیاح الجمیل.
و منهم: من لا یکتفی بالصورة التی یرسمها، بل ینظر إلی ما یترتب علی الشیء فیعقب تلک الصورة بأخری أشد و أوقع، کقول أبی الطیب المتنبی: [الوافر]
رمانی الدهر بالأرزاء حتی
فؤادی فی غشاء من نبال (1)
فصرت إذا أصابتنی سهام
تکسرت النصال علی النصال (2)
فإنه لم یکتف بتصویره المصائب سهاما فی سرعة انصبابها، و شدة إیلامها، و لا بالمبالغة فی وصف کثرتها، بأن جعل منها غشاء محیطا بفؤاده، حتی جعل ذلک الغشاء من المتانة و الکثافة، بحیث إن تلک النصال مع استمرار انصبابها علیه، لا تجد منفذا إلی فؤاده، لأنها تتکسر علی النصال الّتی سبقتها، فانظر إلی هذا التمثیل الرائع، و قل لی: هل رأیت تصویرا أشد منه لتراکم المصائب و الآلام؟
الاستعارة لغة: من قولهم، استعار المال: طلبه عاریة. و اصطلاحا: هی استعمال اللفظ فی غیر ما وضع له لعلاقة المشابهة بین المعنی المنقول عنه و المعنی المستعمل فیه، مع قرینة صارفة عن إرادة المعنی الأصلی.
[شماره صفحه واقعی : 243]
و الاستعارة لیست إلا تشبیها مختصرا؛ و لکنها أبلغ منه (1)کقولک: رأیت أسدا فی المدرسة، فأصل هذه الاستعارة «رأیت رجلا شجاعا کالأسد فی المدرسة» فحذفت المشبه «لفظ رجلا» و حذفت الأداة «الکاف» و حذفت وجه التشبیه «الشجاعة» و ألحقته بقرینة «المدرسة» لتدل علی أنک ترید بالأسد شجاعا.
1-مستعار منه: و هو المشبه به.
2-و مستعار له: و هو المشبه.
3-و مستعار: و هو اللفظ المنقول.
فکل مجاز یبنی علی التشبیه یسمی استعارة و لا بد فیها من عدم ذکر وجه الشبه، و لا أداة التشبیه، بل و لا بد ایضا من تناسی التشبیه الذی من أجله وقعت الاستعارة فقط، مع ادعاء أن المشبه عین المشبه به. أو ادعاء أن المشبه فرد من أفراد المشبه به الکلی. بأن یکون اسم جنس أو علم جنس و لا تتأتی الاستعارة فی العلم الشخصی (2)لعدم إمکان دخول شیء فی الحقیقة الشخصیة، لأن نفس تصور الجزئی یمنع من تصور الشرکة فیه. إلا إذا أفاد العلم
[شماره صفحه واقعی : 244]
1) فأصل الاستعارة: تشبیه حذف أحد طرفیه و وجه شبهه و أداته، و لکنها أبلغ منه لأن التشبیه مهما تناهی فی المبالغة، فلا بد فیه من ذکر المشبه، و المشبه به و هذا اعتراف بتباینهما. و أن العلاقة لیست إلا التشابه و التدانی، فلا تصل إلی حد الاتحاد. بخلاف الاستعارة ففیها دعوی الاتحاد و الامتزاج. و أن المشبه و المشبه به صارا معنی واحدا، یصدق علیهما لفظ واحد، فالاستعارة (مجاز لغوی) لا عقلی علاقته المشابهة. و اعلم أن حسن الاستعارة «غیر التخییلیة» لا یکون إلا برعایة جهات التشبیه و ذلک بأن یکون وافیا بإفادة الغرض منه، لأنها مبنیة علیه، فهی تابعة له حسنا و قبحا.
2) یعنی أن الاستعارة تقتضی ادخال المشبه فی جنس المشبه به. و لذلک لا تکون علما، لأن الجنس یقتضی العموم، و العلم ینافی ذلک بما فیه من التشخیص، إلا إذا کان العلم یتضمن و صفیة قد اشتهر بها «کسحبان» المشهور بالفصاحة، فیجوز فیه ذلک، لأنه یستفید الجنسیة من الصفة، نحو: سمعت الیوم سحبان، أی خطیبا فصیحا، و هلم جرا.
الشخصی وصفا. به یصح اعتباره کلیا. فتجوز استعارته: کتضمن حاتم للجود، و قس للخطابة، فیقال: رأیت حاتما، و قسا؛ بدعوی کلیة حاتم و قس، و دخول المشبه فی جنس الجواد و الخطیب.
و للاستعارة أجمل وقع فی الکتابة، لأنها تجدی الکلام قوة، و تکسوه حسنا و رونقا، و فیها تثار الأهواء و الإحساسات.
إذا ذکر فی الکلام لفظ المشبه به فقط فاستعارة تصریحیة أو مصرحة (1)نحو:
فأمطرت لؤلؤا من نرجس و سقت
وردا و عضت علی العناب بالبرد
فقد استعار: اللؤلؤ، و النرجس، و الورد، و العناب، و البرد. للدموع، و العیون، و الخدود، و الأنامل، و الأسنان.
و إذا ذکر فی الکلام لفظ المشبه فقط، و حذف فیه المشبه به، و أشیر إلیه بذکر لازمه المسمی تخییلا فاستعارة مکنیة (2)أو بالکنایة، کقوله: [الکامل]
[شماره صفحه واقعی : 245]
1) (معنی تصریحیة) أی مصرح فیها باللفظ الدال علی المشبه به، المراد به المشبه و تسمی ایضا تحقیقیة. و (معنی مکنیة) أی مخفی فیه لفظ المشبه به، استغناء بذکر شیء من لوازمه، فلم یذکر فیها من أرکان التشبیه، سوی المشبه.
2) أی و هذا مذهب السلف. و کذا (الزمخشری) صاحب الکشاف، و أما مذهب (السکاکی) فظاهر کلامه یشعر بأن الاستعارة بالکنایة لفظ المشبه. أی کلفظ المنیة فی نحو «أظفار المنیة نشبت بفلان» المستعمل فی المشبه به، بادعاء أنه عینه عین المشبه به، و حینئذ یصیر للمشبه به (فردان) ، أحدهما حقیقی، و الآخر ادعائی فالمنیة: مراد بها السبع، بادعاء السبعیة لها، و إنکار أن تکون شیئا آخر غیر السبع بقرینة إضافة الأظفار الّتی هی من خواص المشبه به و هو السبع، و أنکر (السکاکی) (التبعیة) بمعنی أنها مرجوحة عنده، و اختار ردها إلی قرینة المکنیة، ورد قرینتها إلی نفس المکنیة، ففی نطقت الحال مثلا. یقدر القوم: أن نطقت استعارة تبعیة و الحال قرینة لها، و هو یقول: إن الحال استعارة بالکنایة، و نطقت قرینتها و فی کلامه نظر من وجهین: الأول: أن لفظ المشبه، لم یستعمل إلا فی معناه الحقیقی، فلا یکون استعارة. الثانی: أنه صرح بأن نطقت مستعارة للأمر الوهمی، أی المتوهم اثباته للحال، تشبیها بالنطق الحقیقی، فیکون استعارة، و الاستعارة فی الفعل لا تکون إلا تبعیة فیلزمه القول بالتبعیة، و أجیب عنه بأجوبة تطلب من المطولات. و أما مذهب (الخطیب) فإنّه یقول: إن الاستعارة بالکنایة، هی التشبیه المضمر أرکانه سوی المشبه المدلول علیه، بإثبات لازم المشبه به للمشبه و یلزم علی مذهبه أنه لا وجه لتسمیتها استعارة، لأن الاستعارة هی اللفظ المستعمل فی غیر ما وضع له لعلاقة المشابهة، أو استعمال اللفظ المذکور، و التشبیه غیر ذلک: بل هو فعل من أفعال النفس. تنبیه: المشبه: فی مواد الاستعارة بالکنایة، لا یجب أن یکون مذکورا بلفظ المشبه به، فیجوز ذکره بغیر لفظه، کأن یشبه شیء کالنحافة و اصفرار اللون، بأمرین کاللباس، و الطعم المر البشع. و یستعمل لفظ أحد الأمرین فیه و یثبت له شیء من لوازم الآخر، کما فی قوله تعالی: فَأَذٰاقَهَا اَللّٰهُ لِبٰاسَ اَلْجُوعِ وَ اَلْخَوْفِ فإن شبه ما غشی الإنسان عند الجوع و الخوف من النحافة و اصفرار اللون باللباس لاشتماله علی اللابس و اشتمال اثر الضرر علی من به ذلک، فاستعیر له اسمه، و شبه ما غشی الانسان عند الجوع «أی ما یدرک من اثر الضرر و الألم، باعتبار أنه مدرک من حیث الکراهیة» بما یدرک من الطعم المر البشع، حتی أوقع علیه الإذاقة، فتکون الآیة مشتملة علی الاستعارة المصرحة. نظرا إلی الأول، و المکنیة نظرا إلی الثانی، و تکون الإذاقة تخییلا بالنسبة للمکنیة، و تکون تجریدا بالنسبة إلی المصرحة لأنها تلائم المشبه، و هو النحافة و الاصفرار، لأنها مستعارة للإصابة، و کثرت فیها حتی جرت مجری الحقیقة و یقال شبه ما غشی الإنسان عند الجوع و الخوف من أثر الضرر، باللباس، بجامع الاشتمال فی کل، و استعیر اسم المشبه به للمشبه، علی سبیل الاستعارة التصریحیة و طریق اجراء الاستعارة الثانیة، أن یقال: شبه ما غشی الإنسان عند الجوع و الخوف من أثر الضرر، بالطعم المر البشع، یجامع الکراهة فی کل، و استعیر لفظ المشبه به للمشبه، ثم حذف و أثبت له شیء من لوازمه و هو (الإذاقة) علی سبیل الاستعارة المکنیة، و إثبات الإذاقة تخییل، و طریق إجراء الاستعارة الثالثة: أن یقال شبهت الإذاقة المتخیلة، بالإذاقة المتحققة، و استعیرت المتحققة، للمتخیلة، علی سبیل التخییلیة، علی مذهب (السکاکی) .
و إذا المنیة أنشبت أظفارها
ألفیت کل تمیمة لا تنفع
فقد شبه المنیة، بالسبع، بجامع الاغتیال فی کل، و استعار السبع للمنیة و حذفه. و رمز إلیه بشیء من لوازمه، و هو الأظفار علی طریق الاستعارة المکنیة الأصلیة، و قرینتها لفظة أظفار.
[شماره صفحه واقعی : 246]
ثم أخذ الوهم: فی تصویر المنیة بصورة السبع، فاخترع لها مثل صورة الأظفار ثم أطلق علی الصورة الّتی هی مثل صورة الأظفار، لفظ الأظفار. فتکون لفظة أظفار استعارة تخییلیة لأن المستعار له لفظ أظفار صورة و همیة. تشبه صورة الأظفار الحقیقیة، و قرینتها إضافتها إلی المنیة.
و نظرا إلی أن الاستعارة التخییلیة قرینة المکنیة؛ فهی لازمة لا تفارقها، لأنه لا استعارة بدون قرینة.
و إذا تکون أنواع الاستعارة ثلاثة: تصریحیة، و مکنیة، و تخییلیة. (1)
[شماره صفحه واقعی : 247]
1) اعلم أن المذاهب فی التخییلیة أربعة. الأول: مذهب السلف، و الخطیب: هو أن جمیع أفراد قرینة المکنیة مستعملة فی حقیقتها، و التجوز إنما هو فی (الإثبات لغیر ما هو له) المسمی استعارة تخییلیة، فهما متلازمان، و هی من المجاز العقلی. الثانی: مذهب السکاکی: و هو أن قرینة المکنیة، تارة تکون تخییلیة أی مستعارة لأمر وهمی: کأظفار المنیة و تارة تکون تحقیقیة، أی مستعارة لأمر محقق «کابلعی ماءک» و تارة تکون حقیقیة «کأنبت الربیع البقل» فلا تلازم بین التخییلیة و المکنیة، بل یوجد کل منهما بدون الآخر، و قد استدل السکاکی علی انفراد التخییلیة عن المکنیة بقوله: [الکامل] لا تسقنی ماء الملام فإننی صب قد استعذبت ماء بکائی فإنه قد توهم: أن للملام شیئا شبیها بالماء، و استعارة اسمه له استعارة تخییلیة غیر تابعة للمکنیة، ورده العلامة (الخطیب) بأنه لا دلیل له فیه، لجواز أن یکون فیه استعارة بالکنایة، فیکون قد شبه الملام، بشیء مکروه، له ماء. و طوی لفظ المشبه به و رمز إلیه بشیء من لوازمه، و هو الماء علی طریق التخیل. و أن یکون من باب إضافة المشبه به إلی المشبه، و الأصل لا تسقنی الملام الشبیه بالماء و أیضا: لا یخفی ما فی مذهب السکاکی من التعسف، أی الخروج عن طریق الجادة لما فیه من کثرة الاعتبارات، و ذلک. أن المستعیر یحتاج إلی اعتبار أمر وهمی، و اعتبار علاقة بین و بین الأمر الحقیقی، و اعتبار قرینة دالة علی أن المراد من اللفظ الأمر الوهمی، فهذه اعتبارات ثلاثة لا یدل لها دلیل، و لا تمس إلیها حاجة. الثالث: مذهب صاحب الکشاف و هو أنها تکون تارة مصرحة تحقیقیة، و تارة تکون تخییلیة، أی مجازا فی الإثبات. الرابع: (مذهب صاحب السمرقندیة) و هو مثل مذهب صاحب الکشاف غیر أن الفرق بینهما: أن مدار الأقسام عند صاحب الکشاف علی الشیوع، و عدمه و عند صاحب (السمرقندیة) علی الإمکان و عدمه. تنبیه: الفرق: بین ما یجعل قرینة للمکنیة و بین ما یجعل نفسه تخییلا: علی مذهب السکاکی أو استعارة تحقیقیة: علی مذهب صاحب الکشاف فی بعض المواد، و علی (مختار صاحب السمرقندیة) کذلک، أو إثباته تخییلا علی مذهب (السلف، و صاحب الکشاف) فی بعض المواد، و علی مختار (صاحب السمرقندیة) کذلک، و بین ما یجعل زائدا علیها (قوة الاختصاص) أی الارتباط بالمشبه به، فأیهما أقوی ارتباطا به فهو (القرینة) و ما سواه (ترشیح) و ذلک کالنشب فی قولک (مخالب المنیة نشبت بفلان) فإن (المخالب) أقوی اختصاصا و تعلقا بالسبع، من (النشب) لأنها ملازمة له دائما، بخلاف النشب.
إن کان المستعار له محققا حسا بأن یکون اللفظ قد نقل إلی أمر معلوم، یمکن أن یشار إلیه إشارة حسیة کقولک: رأیت بحرا یعطی. أو کان المستعار له محققا عقلا بأن یمکن أن ینص علیه. و یشار إلیه إشارة عقلیة، کقوله تعالی: اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ [الفاتحة:6]أی: الدین الحق، فالاستعارة تحقیقیة.
و إن لم یکن المستعار له محققا، لا حسا و لا عقلا فالاستعارة تخییلیة و ذلک: کالأظفار، فی نحو: أنشبت المنیة أظفارها بفلان.
1-إذا کان اللفظ المستعار اسما جامدا لذات کالبدر إذا استعیر للجمیل، أو اسما جامدا لمعنی، کالقتل إذا استعیر للضرب الشدید. سمیت الاستعارة أصلیة فی کل من التصریحیة
[شماره صفحه واقعی : 248]
و المکنیة کقوله تعالی: کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ اَلنّٰاسَ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ [إبراهیم:1] (1). و کقوله تعالی: وَ اِخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ اَلذُّلِّ مِنَ اَلرَّحْمَةِ [الإسراء:24] (2).
و سمیت أصلیة: لعدم بنائها علی تشبیه تابع لتشبیه آخر معتبر أولا.
2-و إذا کان اللفظ المستعار فعلا (3)أو اسم فعل، أو اسما مشتقا، أو اسما مبهما أو حرفا
[شماره صفحه واقعی : 249]
1) یقال فی إجراء الاستعارة فی الآیة الأولی، شبهت الضلالة بالظلمة، بجامع عدم الاهتداء فی کل، و استعیر اللفظ الدال علی المشبه به، و هو الظلمة، للمشبه و هو الضلالة، علی الاستعارة التصریحیة الأصلیة.
2) و یقال فی إجرا الاستعارة فی الآیة الثانیة، شبه الذل بطائر، و استعیر لفظ المشبه به و هو الطائر، للمشبه و هو الذل، علی طریق الاستعارة المکنیة الأصلیة ثم حذف الطائر. و رمز إلیه بشیء من لوازمه و هو الجناح.
3) مثال الاستعارة التصریحیة فی الفعل. نطقت الحال بکذا، و تقریرها أن یقال: شبهت الدلالة الواضحة، بالنطق بجامع إیضاح المعنی فی کل. و استعیر النطق للدلالة الواضحة، و اشتق من النطق بمعنی الدلالة الواضحة نطقت بمعنی دلت علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة و نحو: یحیی الأرض بعد موتها یقدر تشبیه تزیینها بالنبات ذی النضرة، بالإحیاء، بجامع الحسن أو النفع فی کل، و یستعار الإحیاء للتزیین، و یشتق من الإحیاء بمعنی التزیین یحیی بمعنی یزین، استعارة تبعیة لجریانها فی الفعل تبعا لجریانها فی المصدر، هذا إذا کانت استعارة فی الفعل اعتبار مدلول صیغته، أی «مادته و هو الحدث» و أما إذا کانت باعتبار مدلول «هیئته و هو الزمن» کما فی قوله تعالی: أَتیٰ أَمْرُ اَللّٰهِ فتقریرها أن یقال: شبه الإتیان فی المستقبل بالاتیان فی الماضی، یجامع تحقق الوقوع فی کل و استعیر الاتیان فی الماضی للاتیان فی المستقبل و اشتق منه أتی بمعنی یأتی، علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة، و نحو: وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ أی ینادی، شبه النداء فی المستقبل، بالنداء فی الماضی، بجامع تحقق الوقوع فی کل، استعیر لفظ النداء فی الماضی للنداء فی المستقبل. ثم اشتق منه نادی بمعنی ینادی، و نحو قوله تعالی: مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا ان قدر المرقد مستعارا للموت، فالاستعارة أصلیة، و إن قدر لمکان الرقاد مستعارا للقبر، فالاستعارة تبعیة لأنها فی اسم المکان، فلا یستعار المرقد للقبر إلا بعد استعارة الرقاد للموت. و مثال الاستعارة فی اسم الفاعل، لزید قاتل عمرا، إذا کان عمرو مضروبا ضربا شدیدا، و مثالها فی اسم المفعول، عمرو مقتول لزید، إذا کان زید ضاربا لعمرو ضربا شدیدا، و إجراء الاستعارة فیهما أن یقال: شبه الضرب الشدید بالقتل بجامع شدة الإیذاء فی کل، و استعیر اسم المشبه به للمشبه و اشتق من القتل بمعنی الضرب الشدید قاتل أو مقتول، بمعنی ضارب أو مضروب، علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة. و مثالها فی الصفة المشبهة، هذا حسن الوجه، مشیرا إلی قبیحه، و إجراء الاستعارة فیه أن یقال، شبه القبح، بالحسن، بجامع تأثر النفس فی کل، و استعیر الحسن للقبح تقدیرا، و اشتق من الحسن بمعنی القبح حسن بمعنی قبیح، علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة التهکمیة و مثال الاستعارة فی أفعل التفضیل، هذا أقتل لعبیده من زید، أی أشد ضربا لهم منه. و مثال اسم الزمان و المکان، هذا مقتل زید، مشیرا إلی مکان ضربه أو زمانه، و مثال اسم الآلة، هذا مفتاح الملک: مشیرا إلی وزیره، و اجراؤها أن یقال: شبهت الوزارة، بالفتح للأبواب المغلقة، بجامع التوسل إلی المقصود فی کل، و استعیر الفتح للوزارة، و اشتق منه مفتاح بمعنی وزیر. و مثال اسم الفعل المشتق، نزال بمعنی انزل. ترید به ابعد. فتقول شبهه معنی البعد، بمعنی النزول، بجامع مطلق المفارقة فی کل و استعیر لفظ النزول لمعنی البعد، و اشتق منه نزال بمعنی أبعد، و مثال اسم الفعل غیر اشتق «صه» بمعنی اسکت عن الکلام، ترید به اترک فعل کذا، فتقول شبه ترک الفعل، بمعنی السکوت، و استعیر لفظ السکوت لمعنی ترک الفعل، و اشتق منه اسکت بمعنی اترک الفعل، و عبر بدل اسکت بصه، و مثال المصغر «رجیل» لمتعاطی ما لا یلیق، و مثال المنسوب «قرشی» للمتخلق بأخلاق قریش و لیس منهم. و مثال الاستعارة فی الحرف قوله تعالی: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً و اجراؤها أن یقال شبهت المحبة و التبنی، بالعداوة و الحزن اللذین هما العلة الغائیة للالتقاط بجامع مطلق الترتیب، و استعیرت اللام من المشبه به للمشبه علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة. و اعلم أن اللام لم تستعمل فی معناها الأصلی و هو العلة. لأن علة التقاطهم له أن یکون لهم ابنا، و إنما استعملت مجازا (لعاقبة الالتقاط) و هی کونه لهم عدوا، فاستعیرت العلة للعاقبة، بجامع أن کلا منهما مترتب علی الالتقاط. ثم استعیرت اللام تبعا لاستعارتها، فالمستعار منه العلة. و المستعار له العاقبة، و الترتب علی الالتقاط هو الجامع، و القرینة علی المجاز استحالة التقاط الطفل لیکون عدوا، و کقوله تعالی: وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ اَلنَّخْلِ و إجراؤها أن یقال شبه مطلق استعلاء بمطلق ظرفیة بجامع التمکن فی کل، فسری التشبیه من الکلیین للجزئیات الّتی هی معانی الحروف فاستعیر لفظ «فی» الموضوع لکل جزئی من جزئیات الظرفیة، لمعنی «علی» علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة، و مثال المکنیة التبعیة فی الاسم المشتق یعجبنی إراقة الضارب دم الباغی، و إجراء الاستعارة أن یقال شبه الضرب الشدید بالقتل، بجامع الإیذاء فی کل، و استعیر القتل للضرب الشدید و اشتق من القتل القاتل بمعنی ضارب ضربا شدیدا ثم حذف و أثبت له شیء من لوازمه و هو الإراقة علی سبیل الاستعارة المکنیة التبعیة، و مثالها فی الاسم المبهم قولک لجلیسک المشغول عنک: أنت مطلوب منک أن تسیر إلینا الآن، شبه مطلق مخاطب بمطلق غائب فسری التشبیه للجزئیات، و استعیر الثانی للأول، ثم استعیر بناء علی ذلک ضمیر الغائب للمخاطب، و حذف و ذکر المخاطب، و رمز إلی المحذوف بذکر لازمه، و هو طلب السیر منه إلیک، و إثباته له تخییل. و اعلم أن استعارة الأسماء المبهمة أعنی الضمائر و أسماء الإشارة و الموصولات تبعیة، لأنها لیست باسم جنس لا تحقیقا و لا تأویلا، و لأنها لا تستقل بالمفهومیة لأن معانیها لا تتم و لا تصلح لأن یحکم علیها بشیء ما لم تصحب تلک الألفاظ فی الدلالة علیها ضمیمة تتم بها، کالإشارة الحسیة و الصلة و المرجع، فلا بد أن تعتبر التشبیه أولا فی کلیات تلک المعانی الجزئیة، ثم سریانه فیها لتبنی علیه الاستعارة، مثلا فی استعارة لفظ «هذا» لأمر معقول، یشبه المعقول المطلق فی قبول التمییز بالمحسوس المطلق فیسری التشبیه إلی الجزئیات فیستعار لفظ هذا المحسوس الجزئی للمعقول الجزئی الذی سری إلیه التشبیه، فهی استعارة تبعیة، و الاستعارة فی الضمیر و الموصول المؤنث، أو بموصولها عنه لشبهه بها. أو عکسه. فتشبه المذکر المطلق، بالمؤنث، کالتعبیر عن المذکر بضمیر المطلق، فیسری التشبیه، فتستعیر الضمیر، أو الموصول، للجزء الخاص.
[شماره صفحه واقعی : 250]
فالاستعارة تصریحیة تبعیة نحو: نامت همومی عنی. و نحو: صه: الموضوع للسکوت عن الکلام، و المستعمل مجازا فی ترک الفعل و نحو: الجندی قاتل اللص، بمعنی ضاربه ضربا شدیدا و نحو: هذا الموضوعة للإشارة الحسیة؛ و المستعملة مجازا فی الاشارة العقلیة نحو: هذا رأی حسن، و نحو: قوله: وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ اَلنَّخْلِ [طه:71] و نحو: قوله تعالی: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً [القصص:8].
و سمیت تبعیة لأن جریانها فی المشتقات، و الحروف، تابع لجریانها أولا: فی الجوامد، و فی کلیات معانی الحروف. یعنی: أنها سمیت تبعیة لتبعیتها لاستعارة أخری، لأنها فی المشتقات
[شماره صفحه واقعی : 251]
تابعة للمصادر. نحو: رکب فلان کتفی غریمه (1)أی: لازمه ملازمة شدیدة. و لأنها فی معانی الحروف تابعة لمتعلق معانیها، إذ معانی الحروف جزئیة لا تتصور الاستعارة فیها إلا بواسطة کلی مستقل بالمفهومیة. لیتأتی کونها مشبها و مشبها بها أو محکوما علیها، أو بها. کقوله تعالی: أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ [البقرة:5]ای تمکنوا من الحصول علی الهدایة التامة (2)، و نحو: أذقته لباس الموت (3)أی ألبسته إیاه.
3-و إذا کان اللفظ المستعار اسما مشتقا، أو اسما مبهما دون باقی أنواع التبعیة المتقدمة فالاستعارة تبعیة مکنیة. (4)
التنبیه الأول: کل تبعیة قرینتها مکنیة.
التنبیه الثانی: إذا أجریت الاستعارة فی واحدة من الاستعارة التصریحیة أو فی الاستعارة المکنیة، امتنع إجراؤها فی الأخری.
التنبیه الثالث: تقسیم الاستعارة إلی أصلیة و تبعیة عام فی کل من الاستعارة التصریحیة و المکنیة.
[شماره صفحه واقعی : 252]
1) یقال فی إجرائها: شبه اللزوم الشدید، بالرکوب، بجامع السلطة و القهر، و استعیر لفظ المشبه به و هو الرکوب للمشبه و هو اللزوم، ثم اشتق من الرکوب بمعنی اللزوم رکب بمعنی لزم، علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة.
2) یقال فی إجرائها: شبه مطلق ارتباط بین مهدی و هدی، بمطلق ارتباط بین مستعلی و مستعلی علیه بجامع التمکن فی کل، فسری التشبیه من الکلیین للجزئیات ثم استعیرت «علی» من جزئی من جزئیات المشبه به، لجزئی من جزئیات المشبه علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة.
3) یقال فی إجرائها: شبهت الإذاقة بالإلباس، و استعیر الإلباس للإذاقة بجامع الاشتمال فی کل و اشتق منه ألبس بمعنی أذاق، علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة، ثم حذف لفظ المشبه به، و رمز إلیه بشیء من لوازمه و هو اللباس، علی طریق الاستعارة المکنیة.
4) و لم یذکرها القوم. و لعلّه لعدم وجدانهم ایّاها فی کلام البلغاء.
التنبیه الرابع: تبین أن الاستعارة هی اللفظ المستعمل فی غیر ما وضع له، لعلاقة المشابهة، مع قرینة مانعة من إرادة المعنی الوضعی (1). أو هی: مجاز لغوی علاقته المشابهة، کقول زهیر: [الطویل]
لدی أسد شاکی السلاح مقذف
له لبد اظفاره لم تقلم
فقد استعار لفظ الأسد: للرجل الشجاع. لتشابههما فی الجراءة. و المستعار له هنا: محقق حسا.
و کقوله تعالی: اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ [الفاتحة:6]؛ فقد استعار الصراط المستقیم للدین الحق، لتشابههما فی أن کلاّ یوصل إلی المطلوب.
و کقوله تعالی: کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ اَلنّٰاسَ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ [إبراهیم:1] أی من الضلال إلی الهدی، فقد استعیر لفظ الظلمات للضلال، لتشابههما فی عدم اهتداء صاحبیهما، و کذلک استعیر لفظ النور للإیمان. لتشابههما فی الهدایة، و المستعارات لهما هو الضلال و الإیمان، کل منها محقق عقلا و تسمی هذه الاستعارات تصریحیة و تسمی تحقیقیة.
و أما قول أبی ذؤیب الهذلی: [الکامل]
و إذا المنیة أنشبت أظفارها
ألفیت کل تمیمة لا تنفع
فشبه المنیة بالسبع. فی اغتیال النفوس قهرا. من غیر تفرقة بین نفاع و ضرار، و لم یذکر لفظ المشبه به، بل ذکر بعض لوازمه و هو أظفارها التی لا یکمل الاغتیال فی السبع إلا بها. تنبیها علی المشبه به المحذوف فهو استعارة مکنیة و کقوله: [الکامل]
و لئن نطقت بشکر برّک مفصحا
فلسان حالی بالشکایة أنطق
فشبه الحال، بإنسان ناطق فی الدلالة علی المقصود، و لم یصرح بلفظ المشبه به بل ذکر لازمه. و هو اللسان الذی لا تقوم الدلالة الکلامیة إلا به، تنبیها به علیه، فهو أیضا استعاره مکنیة. و قد اثبت للمشبه لازم من لوازم المشبه به، لا یکون إلا به کماله أو قوامه فی وجه الشبه
[شماره صفحه واقعی : 253]
1) قد یراد بالاستعارة المعنی المصدری: أی استعمال اللفظ فی غیر ما وضع له فیکون اللفظ مستعارا، و المشبه به مستعارا منه، و المشبه مستعارا له.
کالاظفار التی لا یکمل الافتراس إلا بها. کما فی المثال الأول و اللسان الذی لا تقوم الدلالة الکلامیة فی الإنسان إلا به، کما فی المثال الثانی و لیس للمنیة شیء کالأظفار نقل إلیه هذا اللفظ، و لاللحال شیء کاللسان نقل إلیه لفظ اللسان. و ما کان هذا حاله یعتبر طبعا تخییلا أو استعارة تخییلة.
التنبیه الخامس: تقدم أن الاستعارة التصریحیة أو المصرحة: هی ما صرح فیها بلفظ المشبه به. و أن المکنیة، هی ما حذف فیها لفظ المشبه به، استغناء ببعض لوازمه التی بها کماله أو قوامه فی وجه الشبه (1)و أن إثبات ذلک اللازم تخییل أو استعارة تخییلیة.
غیر أنهم اختلفوا فی تعریف کل من المکنیة و التخییلة.
فمذهب السلف: أن المکنیّة: اسم المشبه به، المستعار فی النفس للمشبه، و أن إثبات لازم المشبه به للمشبه استعارة تخییلیة (2)فکل من الأظفار فی قوله: و إذا المنیة أنشبت أظفارها. و اللسان فی قوله: فلسان حالی بالشکایة أنطق حقیقة، لأنه مستعمل فیما وضع له.
[شماره صفحه واقعی : 254]
1) إذا لم یکن اللازم کذلک، اعتبر ترشیحا، فالفرق بین الترشیح و التخییل: «أ» أن الترشیح یکون فی المصرحة و المکنیة: و التخییل، إنما یکون فی المکنیة. «ب» أن التخییل به کمال المشبه به، أو قوامه فی وجه الشبه، و لا یکون إلا کذلک.
2) و علی مذهبهم لا تکون التخییلیة «مجازا لغویا» لأنها فعل من أفعال النفس و هو الإثبات، و المجاز اللغوی من عوارض الألفاظ. و علی مذهبهم أیضا تتلازم المکنیة و التخییلیة، إلا أن أحدهم و هو «الزمخشری» انفرد من بینهم بأن قال إن قرینة المکنیة قد تکون تحقیقیة إذا کان للمشبه لازم یشبه لازم المشبه به نحو یَنْقُضُونَ عَهْدَ اَللّٰهِ فقد شبه العهد بالحبل بجامع أن کلاّ یصل بین شیئین و یربطهما: فالعهد یربط المتعاهدین کما یربط الشیئان بالحبل، ثم حذف لفظ المشبه به و هو الحبل و استعیر النقض و هو فک طاقات الحبل لإبطال العهد، بجامع الإفساد فی کل «استعارة أصلیة تحقیقیة» ثم اشتق من النقض ینقضون بمعنی یبطلون، علی سبیل الاستعارة، «التحقیقیة التبعیة» فالزمخشری یجمع بین المکنیة و التحقیقیة أحیانا، علی أن التحقیقیة لیست مقصودة لذاتها، و إنما جاءت تبعا للمکنیة، للدلالة علیها، فلا تلازم عنده بین المکنیة و التخییلة. إلا أن یدعی أن القرینة «تصریحیة» باعتبار المعنی المقصود فی الحالة الراهنة «تخییلة» باعتبار الإشعار بالأصل. أما غیره من السلف فتقول: شبه العهد بالحبل، و حذف لفظ الحبل، و رمز إلیه بلازمه، و هو النقص و إثبات النقض للعهد تخییل.
و مذهب «الخطیب القزوینی» أن المکنیة هی التشبیه المضمر فی النفس، المرموز إلیه بإثبات لازم المشبه به للمشبه و هذا الإثبات هو الاستعارة التخییلیة. (1)
و مذهب «السکاکی» أن المکنیة لفظ المشبه، مرادا به المشبه به (2)فالمراد بالمنیة فی قوله: و إذا المنیة أنشبت أظفارها هو السبع بادعاء السبعیة لها. و إنکار أن تکون شیئا غیر السبع، بقرینة إضافة الأظفار التی هی من خواص السبع إلیها. و التخییلیة عنده ما لا تحقق لمعناه. لا حسا و لا عقلا بل هو صورة وهمیة محضة: کالأظفار فی ذلک المثال فإنه لما شبه المنیة، بالسبع فی الاغتیال، أخذ الوهم یصورها بصورته. و یخترع لها لوازمه، فاخترع لها صورة کصورة الأظفار. ثم أطلق علیها لفظ الأظفار فیکون لفظ الاظفار استعارة تصریحیة تخییلة.
اما أنها تصریحیة: فلأنه صرح فیها بلفظ المشبه به و هو اللازم الذی أطلق علی صورة وهمیة شبیهة بصورة الاظفار المحققة.
أما أنها تخییلیة: فلأن المستعار له غیر محقق لا حسا و لا عقلا. و القرینة علی نقل الأظفار
[شماره صفحه واقعی : 255]
1) من هذا التعریف نفهم أولا: أن «القزوینی» یخالف السلف فی تعریف المکنیة و یتفق معهم فی قرینتها. و نفهم ثانیا أن المکنیة و التخییلیة عند القزوینی فعلان من أفعال النفس هما التشبیه و الإثبات، فلیسا من المجاز اللغوی، لأنه من عوارض الألفاظ و تکون التخییلیة عند القزوینی و القوم «مجازا عقلیا» ، لما فیها من إثبات الشیء لغیر ما هو له، و إنما سموها (استعارة) لما فیها من نقل اللازم من ملاءمة الأصل، و هو المشبه به إلی المشبه، و سموها تخییلیة لأن اللازم لما نقل من المشبه به إلی المشبه صار السامع یخیل إلیه أن المشبه من جنس المشبه به. و نفهم ثالثا أن لفظ اللازم فی المکنیة حقیقة عند (القزوینی) .
2) تقریر الاستعارة علی مذهب (السکاکی) أن یقال: شبهنا المنیة التی هی الموت المجرد عن ادعاء السبعیة، بالسبع الحقیقی، و ادعینا أنها فرد من أفراده، و أن للسبع فردین فردا متعارفا و هو الحیوان المفترس، و فردا غیر متعارف و هو الموت الذی ادعیت له السبعیة، و استعیر اسم المشبه و هو المنیة بمعنی ذلک الفرد غیر المتعارف، أعنی الموت الذی ادعیت له السبعیة، فصح بهذا أنه قد أطلق اسم المشبه، و هو المنیة و أرید به المشبه به، و هو السبع.
من معناها الحقیقی إلی المعنی المتخیل، إضافتها إلی المنیة. (1)
هذا، و مذهب السکاکی فی المکنیة مردود علیه. بأن لفظ المشبه فیها مستعمل فیما وضع له تحقیقا، للقطع بأن المراد بالمنیة الموت لا غیر: فلیس مستعارا.
التنبیه السادس: الاستعارة صفة للفظ علی المشهور؛ و الحق أن المعنی یعار أولا ثم یکون اللفظ دلیلا علی الاستعارة، و ذلک:
1-لأنه إذا لم یکن نقل الاسم تابعا لنقل المعنی تقدیرا لم یکن ذلک استعارة مثل الأعلام المنقولة فأنت إذا سمیت إنسانا بأسد، أو نمر، أو کلب، لا یقال إن هذه الأسماء مستعارة؛ لأن نقلها لم یتبع نقل معانیها تقدیرا.
2-و لأن البلغاء: جزموا بأن الاستعارة؛ ابلغ من الحقیقة فإن لم یکن نقل الاسم تابعا لنقل المعنی، لم یکن فیه مبالغة، إذ لا مبالغة فی إطلاق الاسم المجرد عن معناه.
التنبیه السابع: ظهر أن الاستعارة باعتبار اللفظ نوعان أصلیة و تبعیة.
فالأصلیة: ما کان فیها المستعار اسم جنس غیر مشتق، سواء أکان اسم ذات کأسد للرجل الشجاع، أم اسم معنی، کقتل للإذلال، و سواء أکان اسم جنس حقیقة کأسد و قتل، أم تأویلا کما فی الأعلام المشهورة بنوع من الوصف کحاتم فی قولک: رأیت الیوم حاتما، ترید رجلا کامل الجود فاعتبر لفظ حاتم فی قوة الموضوع لمفهوم کلی، حتی کاد یغلب استعماله فی کل من له وصف حاتم، فکما أن اسدا یتناول الحیوان المفترس و الرجل الشجاع: کذلک حاتم یتناول الطائی و غیره ادعاء، و یکون استعماله فی الطائی حقیقة، و فی غیره مجازا، لأن الاستعارة مبنیة علی ادعاء أن المشبه فرد من أفراد المشبه به، فلا بد أن یکون المشبه به کلیا ذا أفراد.
[شماره صفحه واقعی : 256]
1) یری (السکاکی) أن التخییلیة قد توجد من غیر المکنیة کقولهم: أظفار المنیة التی کالسبع نشبت بفلان، ففی أظفار (استعارة تخییلیة) وجدت مع تشبیه صریح، و لکن هذا بعید إذ لم یوجد له نظیر فی الکلام العربی، فالفرق بین السکاکی و غیره أن السکاکی یری أن کل مکنیة معها تخییلیة و لا عکس، و غیره (إلا الزمخشری) یقول إنهما متلازمان.
و المراد باسم الجنس غیر المشتق ما صلح لأن یصدق علی کثیرین من غیر اعتبار وصف من الأوصاف فی الدلالة.
و لیس العلم الشخصی و اسم الإشارة و الضمیر و الموصول من الکلیات، فلا تصح أن تجری فیها الاستعارة الأصلیة. أما المشتق فالصفة جزء من مدلوله وضعا، لأنه موضوع لذات متصفة بصفة، فکریم موضوع لذات متصفة بالکرم، و قتیل موضوع لذات متصفة بوقوع القتل علیها.
و قد اعتبرت الأعلام التی تتضمن معنی الوصف اسم جنس تأویلا و لم تعتبر من قبیل المشتق، لأن الوصف لیس جزءا من معناها وضعا، بل هو لازم له، غیر داخل فی مفهومه، فحاتم لم یوضع للدلالة علی الجود و لا علی ذات متصفة به، و لکن الجود عرض له. و لزمه فیما بعد.
التنبیه الثامن: التبعیة (1)ما کان فیها المستعار مشتقا، و یدخل فی هذا: الفعل و الاسم المشتق، و الحرف.
[شماره صفحه واقعی : 257]
1) کذلک یدخل فیه الاسم المبهم، فقد جعل بعضهم استعارة الإشارة و الضمیر و الموصول من التبعیة، لأن کلاّ من هذه المبهمات لیس من اسم الجنس لا تحقیقا و لا تأویلا، إذ إن معانیها جزئیة، و الأصلیة: مختصة باسم الجنس، فاذا قلت: هذا رأی حسن، فقد استعرت اسم الإشارة من المحسوس للمعقول، و یقال: شبه المعقول مطلقا بالمحسوس مطلقا فی قبول التمییز و التعبیر، فسری التشبیه من الکلیات إلی الجزئیات فاستعیر لفظ (هذا) من جزئی المشبه به لجزئی المشبه استعارة تبعیة، لقصد المبالغة فی بیان تعیین المعقول، و إذا قلت لنسوة: إنی منتظرکم، فقد شبهت مطلق مخاطبة فیها عظمة، بمطلق مخاطب فیه عظمة، بجامع العظمة فی کل. فسری التشبیه من الکلیین إلی الجزئیات فاستعیر ضمیر جماعة الذکور من جزئی المشبه به لجزئی المشبه، استعارة تبعیة، و کذا إذا استعملت فی المؤنث ما وضع من أسماء الموصول فی المذکر. و إذا عاد الضمیر أو اسم الإشارة علی مجاز: نحو: زارنی هذا الأسد فأکرمته فلیس فیهما تجوز بناء علی أن وضعهما أن یعودا علی ما یراد بهما من حقیقة أو مجاز، و قیل فیهما تجوز تبعا لما یرجعان إلیه و یکونان مستعارین بناء علی التشبیه و الاستعارة فی مرجعهما، فیدخلان فی التبعیة.
فاستعارة الفعل (1)، نحو قوله تعالی: إِنّٰا لَمّٰا طَغَی اَلْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی اَلْجٰارِیَةِ [الحاقة:11] و نحو قوله تعالی: وَ قَطَّعْنٰاهُمْ فِی اَلْأَرْضِ أُمَماً [الأعراف:168]و نحو قوله تعالی: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ [آل عمران:21، التوبه:34]
یقال: شبه زیادة الماء زیادة مفسدة، بالطغیان، بجامع مجاوزة الحد فی کل، و ادعی أن المشبه فرد من أفراد المشبه به، ثم استعیر المشبه به للمشبه: علی سبیل الاستعارة التصریحیة الأصلیة، ثم اشتق من الطغیان بمعنی الزیادة طغی بمعنی زاد، و علا؛ علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة.
هذا: و قد یستعمل لفظ الماضی موضع المضارع، بناء علی تشبیه المستقبل المحقق، بالماضی الواقع، بجامع تحقق الوقوع فی کل، نحو: قوله تعالی: وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا [فصلت:21]. و قد یعبر بالمضارع عن الماضی، بناء علی تشبیه غیر الحاضر بالحاضر فی استحضار صورته الماضیة، لنوع غرابة فیها. نحو: قوله تعالی إِنِّی أَریٰ فِی اَلْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ .
التنبیه التاسع: استعارة المشتق: إما صفة (2)، و أما اسم زمان؛ أو مکان أو آلة فالصفة،
[شماره صفحه واقعی : 258]
1) لو دخلت أن المصدریة علی فعل مستعار نحو: یسوءنی أن یطغی الماء علی قربتی، فالحق أنها تبعیة و أن المستعار هو الفعل وحده و هو الذی حل محل یکثر أو یعلو. و العبرة باللفظ. و المصدر غیر ملفوظ به، و «أن» إنما هی آلة فی السبک أتی بها لغرض هو تأویل مدخولها بمصدر. فإذا أدی بها هذا الغرض طرحت کما تطرح الآلة إثر إتمام العمل الذی یؤدی بها. و قال بعضهم إنها أصلیة نظرا للمصدر المؤول.
2) یراد بالصفة: اسم الفاعل و اسم المفعول و الصفة المشبه و اسم التفضیل و یلحق بها المصغر و المنسوب کرجیل إذا أرید به رجل کبیر تعاطی ما لا یلیق به و کقرشی لمصری یتخلق بأخلاق القرشیین فإن استعارتهما تابعة لاستعارة مصدرین یؤدی هذان اللفظان معناهما و هما صغیر و منتسب الی قریش. شبه فعل ما لا یلیق بالصغر، بجامع أن کلاّ یسقط الهیبة، و استعیر لفظ الصغر لفعل ما لا یلیق ثم اشتق منه صغیر بمعنی فاعل ما لا یلیق، ثم عبر عن فاعل ما لا یلیق بلفظ رجیل. أو شبه رجیل، أو شبه مطلق فعل ما لا یلیق، بمطلق الصغر، فسری التشبیه إلی فردی المشبه و المشبه به، و هما فاعل ما لا یلیق و رجیل، ثم استعیر بناء علی التشبیه الحاصل بالسریان رجیل للکبیر الذی یفعل فعل الصغیر، و شبه التخلق بأخلاق قریش الانتساب إلیهم، و استعیر الانتساب للتخلق و اشتق منه المنتسب بمعنی المتخلق بأخلاقهم ثم عبر عن هذا بلفظ یؤدیه و هو «قرشی» علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة.
نحو: حکم علی قاتلک بالسجن، من القتل بمعنی الضرب الشدید، مجازا. و نحو: إنما أصادف الأصم عن الخنی، و أجاوز الأعمی عن العورات، و نحو: فلسان حالی بالشکایة أنطق: أی أدل. و نحو قوله تعالی: مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا و نحو: جئت بمقتالک (1): أی بالآلة التی أضربک بها ضربا شدیدا.
التنبیه العاشر: مدار قرینة التبعیة فی الفعل و المشتق علی ما تأتی:
1-علی الفاعل: نحو: إنا لما طغی الماء، و نطفت الحال بکذا (2).
2-أو علی نائبه: نحو: ضربت علیهم الذلة و المسکنة (3).
3-أو علی المفعول به، نحو: [المدید]
جمع الحقّ لنا فی إمام
قتل البخل و أحیا السماحا (4)
4-أو علی المفعول به الثانی-نحو: [الوافر]
صبحنا الخزرجیة مرهفات
أباد ذوی أرومتها ذووها (5)
[شماره صفحه واقعی : 259]
1) شبه الضرب بالقتل بجامع شدة الإیذاء فی کل، ثم استعیر للضرب الشدید علی سبیل الاستعارة التصریحیة الأصلیة، ثم اشتق منه «مقتال» بمعنی آلة الضرب علی سبیل الاستعارة التبعیة و شبه الإعراض عن سوء القول و عدم سمعه بالصمم بجامع عدم تأثیر النفس بالقول فی کل. و کذلک شبه الإغضاء عن العورات بالعمی، بجامع عدم تأثیر النفس بالمرئی فی کل.
2) لأن کلاّ من الطغیان و النطق من شأن الإنسان.
3) لأن الضرب من شأن الخیام، لا من شأن الذلة التی هی أمر معنوی.
4) لأن القتل و الإحیاء لا یقعان إلا علی ذی روح، و البخل و السماح معنویان لا روح فیهما، فدل هذا: علی أن المراد بالقتل الإزالة، و بالإحیاء الإکثار. شبه الإزالة بالقتل بجامع ما یترتب علی کل من العدم و الإکثار بالإحیاء بجامع إظهار المتعلق فی کل.
5) القرینة تعلق الفعل «صبح» بمرهفات و هی مفعول به ثان یقال: صبحه کقطع سقاه الصبوح، و هو شراب الغداة، و مرهفات ای سیوفا مرهفات، یقال أرهف السیف إذا حددة و رققه: و اباده أهلکه، و الأرومة الأصل و الضمیر فی أرومتها للخزرجیة، و فی «ذووها» للمرهفات یقول: أبدنا أصول هذه القبیلة بسیوفنا المرهفات، و نزل التضاد منزلة التناسب، فشبه الإساءة إلی الخزرجیة صباحا بالإحسان إلیهم، و تقدیم الصبوح لهم، بجامع إدخال السرور علی النفس فی کل، و إن کال ادعائیا فی المشبه، ثم استعار الفظ المشبه به للمشبه علی سبیل الاستعارة التصریحیة الأصلیة العنادیة التهکمیة، ثم اشتق من الصبوح بمعنی الضرب بالمرهفات «صبح» بمعنی ضرب بها علی سبیل الأستعارة التبعیة.
5-أو علی الفاعل و المفعولین، کقول الشاعر: [البسیط]
تقری الریاح ریاض الحزن مزهرة
إذا سری النوم فی الأجفان إیقاظا (1)
6-أو علی مفعولین؛ کقوله تعالی: وَ قَطَّعْنٰاهُمْ فِی اَلْأَرْضِ أُمَماً
7-أو علی المجرور: نحو: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ (2)و نحو فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ [الحجر:94] و نحو: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ [الأنبیاء:18].
هذا و قد تکون قرینة التبعیة غیر ذلک، نحو: قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا [یس:52] (3)إذ القرینة فی هذه الآیة، کونه من کلام الموتی، مع قوله: هٰذٰا مٰا وَعَدَ اَلرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ اَلْمُرْسَلُونَ [یس:52].
التنبیه الحادی عشر: استعارة الحرف (4)نحو فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً [القصص:8]
[شماره صفحه واقعی : 260]
1) الجفن غطاء العین و غلاف السیف استعیر لأکمام الزهر بجامع التغطیة فی کل، و کنی بسریان النوم فیها عن ذبولها، و إیقاظ مصدر أیقظ مصدر مستعار لتفتیح الزهر و ایجاد النضرة و البهجة فیه، و قد حسن التعبیر بالإیقاظ مجیئه بعد النوم و الأجفان، و المعنی: تهب الریاح علی بساتین الحزن فتکسوها تفتیحا و حسنا و نضارة.
2) قوله بعذاب: قرینة علی أن «بشر» مستعار، لأن التبشیر بما یسر فلا یناسب تعلقه بالعذاب، و قوله: «بما تؤمر» کذلک لأنه معنوی و الصدع المحسوس، کما أن الحق معنوی أیضا، فکل منها کان صارفا عن المعنی الأصلی للفعل إلی المعنی المجازی.
3) هذا علی أن مرقد اسم مکان، و الا فالاستعارة أصلیة کما تقدم.
4) إیضاح: مثل الابتداء و الظرفیة و الاستعلاء معان کلیه، یصح أن تکون مستقلة بالفهم، یحکم بها و علیها، و تکون مقصودة لذاتها، و لکن لابتداء المفهوم من لفظ «من» ابتداء مخصوص لم بقصد لذاته، بل الغرض منه الربط بین معنیین مستقلین بالفهم، و هما السیر و البصرة فی قولک: سرت من البصرة و لذا کان جزئیا بالنسبة للابتداء الأول، و ما قیل فی الابتداء، یقال نظیره فی الظرفیه و العلة الغائیة و الاستعلاء و غیرها من المعانی التی تستفاد من الحروف نحو: فی، و اللام، و علی. فأی معنی یستفاد من الحرف فی جملة ما، یعتبر جزئیا من کلیة، غیر مقصود لذاته، بل للربط بین معنیین مستقلین، و تعتبر الحروف حینئذ روابط بین المعانی المقصودة.
فقد شبه مطلق ترتب علة واقعیة علی فعل (1)، بمطلق ترتب علة غائیة علی فعل (2)، بجامع مطلق الترتب فی کل (3)، فسری التشبیه من الکلیین إلی الجزئیات، ثم استعمل فی جزئی المشبه (4)اللام الموضوعة لجزئی المشبه به (5)علی سبیل الاستعارة التبعیة، و نحو قوله تعالی: وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ اَلنَّخْلِ [طه:71] (6)و نحو قوله تعالی: أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ [البقرة:5] (7)، و نحو: زید فی نعمة (8).
و من هذه الأمثلة السابقه: یتبین أنه لا یشترط أن یکون للمشبه حرف موضوع له یدل علیه.
[شماره صفحه واقعی : 261]
1) العداوة و الحزن علة واقعیة للالتقاط.
2) العلة الغائیة لفعل هی التی تحمل علی تحصیله التحصل بعد حصوله کتبنی فرعون لموسی، و محبة موسی إیاه، لأن فرعون و آله إنما کفلوه بعد التقاطه لذلک.
3) إلا أن الترتب فی الغائیة [رجائی أو تقدیری]و فی العداوة و الحزن [واقعی].
4) جزئی المشبه هنا هو ترتب العداوة و الحزن الخاصین المتعلقین ب[موسی].
5) جزئی المشبه به هنا هو ترتب علة الالتقاط الخاصة: و هی تبنی موسی و المحبة، لأنهما متقدمان علی کفالته بعد الالتقاط، و مرتبان علیه فی الخارج.
6) شبه مطلق ارتباط بین مستعل و مستعلی علیه، بمطلق ارتباط بین ظرف و مظروف، بجامع التمکن، أو مطلق الارتباط فی کل. فسری التشبیه من الکلیین إلی الجزئیات، فاستعیر لفظ «فی» من جزئیات المشبه به، لجزئی من جزئیات المشبه استعاره تبعیة.
7) شبه مطلق ارتباط بین مهدی و هدی بمطلق ارتباط بین مستعل و مستعلی علیه، بجامع مطلق الارتباط فی کل، فسری التشبیه من الکلیین إلی الجزئیات، فاستعیر لفظ «علی» من جزئیات المشبه به، لجزئی المشبه، استعارة تبیعیة.
8) شبه مطلق ملابسة الإنسان للنعمة، بمطلق ملابسة بین ظرف و مظروف بجامع مطلق الملابسة فی کل، فسری التشبیه من الکلیین إلی الجزئیات، فاستعیر لفظ «فی» من جزئیات المشبه به، لجزئی من جزئیات المشبه، استعارة تبعیة.
و اختار السکاکی تقلیلا لأقسام الاستعارة: أن یستغنی عن التبعیة فی الفعل، و المشتق، و الحرف، بأن یجعل قرینة التبعیة استعارة مکنیة، و أن یجعل التبعیة قرینة للمکنیة؛ ففی قوله تعالی: إِنّٰا لَمّٰا طَغَی اَلْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی اَلْجٰارِیَةِ [الحاقة:11]یجعل القوم الطغیان مستعارا للکثرة المفسدة. و یقول «السکاکی» فی لفظ الماء استعارة مکنیة، و نسبة الطغیان إلیه قرینة.
فالعنادیة: هی التی لا یمکن اجتماع طرفیها فی شیء واحد لتنافیهما کاجتماع النور و الظلام.
و الوفاقیة: هی التی یمکن اجتماع طرفیها فی شیء واحد لعدم التنافی کاجتماع النور و الهدی.
و مثالهم قوله تعالی: أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ [الأنعام:122]أی ضالا فهدیناه.
فقی هذه الآیة استعارتان.
الأولی: فی قوله میتا شبه الضلال: بالموت، بجامع ترتب نفی الانتفاع فی کل. و استعیر الموت للضلال، و اشتق من الموت بمعنی الضلال، میتا بمعنی ضالا، و هی عنادیة، لأنه لا یمکن اجتماع الموت و الضلال فی شیء واحد.
و الثانیة: استعارة الإحیاء للهدایة، و هی وفاقیة لإمکان اجتماع الإحیاء و الهدایة فی اللّه تعالی: فهو محیی و هاد.
ثم العنادیة: قد تکون تملیحیة، أی المقصود منها التملیح و الظرافة. و قد تکون تهکمیة أی المقصود منها التهکم و الاستهزاء، بأن یستعمل اللفظ الموضوع لمعنی شریف، علی ضدّه أو نقیضه، نحو رأیت أسدا ترید جبانا، قاصدا التملیح و الظرافة، أو التهکم و السخریة: و هما اللتان نزّل فیهما التضاد، منزلة التناسب-نحو: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ [آل عمران:21، التوبة:34] أی أنذرهم فاستعیرت البشارة التی هی الخبر السار، للإنذار الذی هو ضده بإدخال الإنذار فی جنس البشارة، علی سبیل التهکم و الاستهزاء. و کقوله تعالی: فَاهْدُوهُمْ إِلیٰ صِرٰاطِ اَلْجَحِیمِ [الصافات:23].
[شماره صفحه واقعی : 262]
الاستعارة المصرحة باعتبار الجامع نوعان (1):
[شماره صفحه واقعی : 263]
1) الجامع فی الاستعارة: بمثابة «وجه الشبه» فی التشبیه، و هو ما قصد اشتراک الطرفین فیه، و سمی جامعا لأنه جمع المشبه فی أفراد المشبه به تحت مفهومه و أدخله فی جنسه ادعاء، و لا بد أن یکون فی المستعار منه أقوی، لأن الاستعارة مبنیة علی المبالغة فی التشبیه، و المبالغة فیه توجب ابلاغ المشبه لما هو أکمل. و ینقسم الجامع، إلی داخل و خارج، فالأول: ما کان داخلا فی مفهوم الطرفین نحو قوله تعالی: وَ قَطَّعْنٰاهُمْ فِی اَلْأَرْضِ أُمَماً فاستعیر التقطیع الموضوع لإزالة الاتصال بین الأجسام الملتصق بعضها ببعض، لتفریق الجماعة و إبعاد بعضها عن بعض. و الجامع إزالة الاجتماع، و هی داخلة فی مفهومها و هی فی القطع أشد. و الثانی: و هو ما کان خارجا عن مفهوم الطرفین، نحو: رأیت أسدا، أی: رجلا شجاعا، فالجامع و هی الشجاعة أمر عارض للأسد، لا داخل فی مفهومه. و ینقسم الجامع أیضا باعتباره، و باعتبار الطرفین، إلی ستة أقسام، لأن الطرفین إما حسیان و إما عقلیان «أو المستعار منه حسی و المستعار له عقلی أو بالعکس» و الجامع فی الأول من الصور الأربع تارة یکون حسیا و تارة یکون عقلیا و أخری مختلفا، و فی الثلاث الأخیرة لا یکون إلا عقلیا. مثال ما إذا کان الطرفان حسیین و الجامع کذلک قوله تعالی: فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فإن المستعار منه ولد البقر، و المستعار له الحیوان المصوغ من «حلی القبط» بعد سبکها بنار السامری، و إلقاء التراب المأخوذ من أثر فرس جبریل علیه السّلام، و الجامع لهما الشکل و الخوار، فإنه کان علی شکل ولد البقر، مما یدرک بحاسة البصر «و بحث بعضهم بأن إبدال جسدا من عجلا یمنع الاستعارة» . و مثال ما إذا کان الطرفان حسیین، و الجامع عقلی، قوله تعالی: وَ آیَةٌ لَهُمُ اَللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ اَلنَّهٰارَ فَإِذٰا هُمْ مُظْلِمُونَ أی نکشف و نزیل الضوء من مکان الیل، و موضوع ظلمته، فإن المستعار منه أعنی السلخ و هو کشط الجلد و إزالته عن الشاة و نحوها و المستعار إزالة الضوء عن مکان اللیل و موضع ظلمته: و هما حسیان. و الجامع لهما ما یعقل من ترتب أمر علی آخر بحصوله عقبه، کترتب ظهور اللحم علی السلخ و الکشط. و ترتب حصول الظلمة علی إزالة ضوء النهار عن مکان ظلمة الیل و الترتب عقلی، و إجراء الاستعارة، شبه کشف الضوء عن اللیل، بکشط الجلد عن نحو الشاة: بجامع ترتب ظهور شیء علی شیء فی کل، و استعیر الفظ المشبه به و هو «السلخ» للمشبه، و هو کشف الضوء و اشتق من «نسلخ» بمعنی نکشف، علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة. و مثال ما إذا کان الطرفان حسیین، و الجامع بعضه حسی، و بعضه عقلی. قولک رأیت بدرا یضحک، ترید شخصا مثل «البدر» فی حسن الطلعة و علو القدر. حسن الطلعة حسی. و علو القدر عقلی، و مثل ما إذا کان الطرفان عقلیین و لا یکون الجامع فیهما إلا عقلیا، کباقی الأقسام. قوله تعالی: مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا فإن المستعار منه «الرقاد» أی. النوم و المستعار له الموت و الجامع بینهما عدم ظهور الافعال الاختیاریة (و الجمیع عقلی) ، و إجراء الاستعارة: شبه الموت بالنوم بجامع عدم ظهور الفعل فی کل، و استعیر لفظ المشبه به للمشبه علی طریق الاستعارة التصریحیة الأصلیة، و قال بعضهم عدم ظهور الفعل فی الموت أقوی. و شرط الجامع أن یکون فی المستعار منه أقوی، فلیجعل الجامع هو «البعث» الذی هو فی النوم أظهر، و قرینة الاستعارة أن هذا الکلام کلام الموتی، مع قوله: هٰذٰا مٰا وَعَدَ اَلرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ اَلْمُرْسَلُونَ و علی هدا یقال: شبه الموت بالرقاد، بجامع عدم ظهور الفعل فی کل. و استعیر الرقاد للموت و اشتق منه «مرقد» اسم مکان ارقاد بمعنی قبر اسم مکان الموت، علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة، و مثال ما إذا کان المستعار منه حسیا، و المستعار له عقلیا قوله تعالی: فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ فإن المستعار منه کسر الزجاجة، و هو أمر حسی، باعتبار متعلقه و المستعار له التبلیغ جهرا و الجامع التأثیر الذی لا یمکن معه رد کل منهما إلی ما کان علیه، أی: أظهر الأمر إظهارا لا ینمحی کما أن صدع الزجاجة لا یلتئم و إجراء الاستعارة: شبه التبلیغ جهرا، بکسر الزجاجة، بجامع التأثیر الشدید فی کل و استعیر المشبه به و هو «الصدع» للمشبه و هو التبلیغ جهرا، و اشتق منه اصدع بمعنی بلغ جهرا، علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة، و مثال ما إذا کان المستعار منه عقلیا، و المستعار له حسیا قوله تعالی: إِنّٰا لَمّٰا طَغَی اَلْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی اَلْجٰارِیَةِ فإن المستعار له کثرة الماء کثرة مفسدة و هی حسیة، و المستعار منه التکبر، و الجامع الاستعلاء المفرط، و هما عقلیان و إجراء الاستعارة، شبهت کثرة الماء المفرطة بمعنی الطغیان و هو مجاوزة الحد، بجامع الاستعلاء المفرط فی کل. و استعیر لفظ المشبه به. و هو الطغیان للمشبه و هو الکثرة المفرطة، و اشتق منه طغی بمعنی کثر کثرة مفرطة علی طریق الاستعارة التصریحیة التبعیة.
1-عامیة: و هی القریبة المبتذلة التی لاکتها الألسن، فلا تحتاج إلی بحث: و یکون الجامع فیها ظاهرا نحو: رأیت أسدا یرمی.
[شماره صفحه واقعی : 264]
و کقوله: [الوافر]
و أدهم یستمدّ اللیل منه
و تطلع بین عینیه الثریّا
فقد استعار الثریا، لغرّة المهر، و الجامع بین الطرفین ظاهر، و هو البیاض و قد یتصرّف فی العامیة بما یخرجها إلی الغرابة.
2-و خاصیة: و هی الغریبة التی یکون الجامع فیها غامضا، لا یدرکه إلاّ أصحاب المدارک من الخواص کقول کثیّر یمدح عبد العزیز بن مروان: [الکامل]
غمر الرّداء، إذا تبسم ضاحکا
غلقت لضحکته رقاب المال
غمر الرداء کثیر العطایا و المعروف استعار الرّداء للمعروف، لأنه یصون و یستر عرض صاحبه، کستر الرداء ما یلقی علیه، و أضاف إلیه الغمر، و هو القرینة علی عدم إرادة معنی الثوب لأن الغمر من صفات المال، لا من صفات الثوب.
و هذه الاستعارة: لا یظفر باقتطاف ثمارها إلا ذوو الفطر السلیمة و الخبرة التامة.
تنقسم الاستعارة: باعتبار ذکر ملائم المستعار منه أو باعتبار ذکر ملائم المستعار له أو باعتبار عدم اقترانها بما یلائم أحدهما.
إلی ثلاثة أقسام: مطلقة، و مرشحة، و مجرّدة.
أ-فالمطلقة: هی التی لم تقترن بما یلائم المشبه و المشبه به، نحو: یَنْقُضُونَ عَهْدَ اَللّٰهِ [البقرة:27، الرعد:25]أو ذکر فیها ملائهما معا، کقول زهیر: [الطویل]
لدی أسد شاکی السلاح مقذف
له لبد أظفاره لم تقلم
[شماره صفحه واقعی : 265]
استعار الأسد: للرجل الشجاع، و قد ذکر ما یناسب المستعار له، فی قوله: شاکی السلاح مقذف و هو التجرید، ثم ذکر ما یناسب المستعار منه، فی قوله: له لبد أظفاره لم تقلم و هو الترشیح، و اجتماع التجرید و الترشیح یؤدّی إلی تعارضهما و سقوطهما، فکأنّ الاستعارة لم تقترن بشیء و تکون فی رتبة المطلقة.
ب-و المرشحة: هی التی قرنت بملائم المستعار منه أی المشبه به، نحو: أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِشْتَرَوُا اَلضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ [البقرة:16]استعیر الشراء للاستبدال و الاختیار، ثم فرع علیها ما یلائم المستعار منه من الرّبح و التجارة و نحو، من باع دینه بدنیاه لم تربح تجارته.
و سمیت مرشحة: لترشیحها و تقویتها بذکر الملائم، و ترشیح الاستعارة التصریحیة متفق علیه.
ج-و المجرّدة: هی التی قرنت بملائم المستعار له أی لمشبه نحو: اشتر بالمعروف عرضک من الأذی.
و سمّیت بذلک: لتجریدها عن بعض المبالغة، لبعد المشبه حینئذ عن المشبه به بعض بعد؛ و ذلک یبعد دعوی الاتحاد الذی هو منبی الاستعارة.
ثم اعتبار الترشیح و التجرید، إنما یکون بعد تمام الاستعارة بقرینتها سواء أکانت القرینة مقالیة أم حالیة فلا تعد قرینة المصرحة تجریدا و لا قرینة المکنیة ترشیحا بل الزائد علی ما ذکر.
و اعلم أن الترشیح أبلغ من غیره، لا شتماله علی تحقیق المبالغة بتناسی التشبیه، و ادعاء أن المستعار له هو نفس المستعار منه لا شیء شبیه به و کأن الاستعارة غیر موجودة أصلا، و الإطلاق أبلغ من التجرید فالتجرید أضعف الجمیع، لأن به تضعف دعوی الاتحاد.
[شماره صفحه واقعی : 266]
و إذا اجتمع ترشیح و تجرید: فتکون الاستعارة فی رتبة المطلقة، إذ بتعارضهما یتساقطان، کما سبق تفصیله.
و کما یجری هذا التقسیم فی التصریحیة یجری أیضا فی المکنیة (1)
المجاز المرسل المرکب: هو الکلام المستعمل فی غیر المعنی الذی وضع له، لعلاقة غیر المشابهة: مع قرینة مانعة من إرادة معناه الوضعی.
و یقع أولا: فی المرکبات الخبریة المستعملة فی الإنشاء و عکسه، لأغراض:
[شماره صفحه واقعی : 267]
1) فالاستعارة المکنیة المرشحة، هی ما قرنت بما یلائم المشبه فقط، نحو، نطق لسان الحال بکذا، شبهت «الحال» بمعنی الانسان و استعیر لفظ المشبه به للمشبه، و حذف و رمز الیه بشیء من لوازمه و هو «لسان» و إثبات اللسان للحال تخییل، و هو القرینة و النطق ترشیح، لأنه یلائم المشبه به فقط. و ترشیح المکنیة فیه خلاف مبسوط فی المطولات. و المکنیة المجردة، هی ما قرنت بما یلائم المشبه فقط: نحو نطقت الحال الواضحة بکذا، فالوضوح تجرید، لأنه لا یلائم المشبه و لا المشبه به، أو قرنت بما بلائمهما معا نحو نطقت الحال بکذا، و نطق لسان الحال الواضحة بکذا ففی الأول، شبهت الحال بإنسان و استعیر لها اسمه و حذف و رمز إلیه بشیء من لوازمه و هو النطق، و إثبات النطق للحال تخییل، و هی مجردة لأنها لم تقترن بشیء یلائمها. و فی الثانی: شبهت الحال بإنسان و استعیر له اسمه، و حذف و رمز إلیه بشیء من لوازمه و هو «لسان» و إثباته للحال تخییل و هو القرینة، و النطق ترشیح، لأنه یلائم المشبه به، و الوضوح تجرید، لأنه یلائم المشبه، و لما تعارضا سقطا. و تنقسم المکنیة أیضا إلی عنادیة، نحو: أنشبت المنیة أظفارها بفلان، لأنه لا یمکن اجتماع طرفیها فی شیء واحد (یکون منیة و سبعا) و وفاقیة، نحو نطقت الحال بکذا، لأنه یمکن اجتماع طرفیها فی شیء واحد کالحال مع الإنسان.
1-منها: التّحسّر و إظهار التأسف، کما فی قول الشاعر: [الکامل]
ذهب الصبا و تولت الأیام
فعلی الصبا و علی الزّمان سلام
فإنه و إن کان خبرا فی أصل وضعه، إلا أنه فی هذا المقام مستعمل فی إنشاء التحسر و التحزن علی ما فات من الشباب.
و کما فی قول جعفر بن علبة الحارثی: [الطویل]
هوای مع الرّکب الیمانین مصعد
جنیب و جثمانی بمکة موثق
فهو یشیر إلی الأسف و الحزن الذی ألم به من فراق الأحبة، و یتحسّر علی ما آل إلیه أمره، و القرینة علی ذلک حال المتکلم، کما یفهم من الشطر الثانی فی قوله هوای، الخ.
2-و منها: إظهار الضعف، کما فی قوله، [الخفیف]
ربّ إنی لا أستطیع اصطبارا
فاعف عنّی یا من یقیل العثارا
3-و منها: إظهار السرور، نحو: کتب اسمی بین الناجحین.
4-و منها: الدعاء، نحو: نجّح اللّه مقاصدنا، أیها الوطن لک البقاء.
و ثانیا: فی المرکبات الإنشائیة کالأمر، و النهی، و الاستفهام، التی خرجت عن معانیها الأصلیة، و استعملت فی معان أخر: کما فی قول المصطفی علیه الصلاة و السّلام: «من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار» . إذ المراد «یتبوأ مقعده» و العلاقة فی هذا السّببیّة و المسببیة لأن إنشاء المتکلم للعبارة سبب لإخباره بما یتضمّنه، فظاهره أمر، و معناه خبر.
[شماره صفحه واقعی : 268]
المبحث الثانی عشر فی المجاز المرکب (1)بالاستعارة التمثیلیة
المجاز المرکب بالاستعارة التمثیلیة: هو ترکیب استعمل فی غیر ما وضع له، لعلاقة المشابهة، مع قرینة مانعة من إرادة معناه الوضعی، بحیث یکون کل من المشبه و المشبه به هیئة منتزعة من متعدّد، و ذلک بأن تشبه إحدی صورتین منتزعتین من أمرین. أو أمور بأخری ثم تدخل المشبه فی الصورة المشبهة بها. مبالغة فی التشبیه، و یسمّی بالاستعارة التمثیلیة (2)و هی کثیرة الورود فی الأمثال السائرة، نحو «فی الصیف ضیّعت اللبن» یضرب لمن فرّط فی تحصیل أمر فی زمن یمکنه الحصول علیه فیه، ثم طلبه فی زمن لا یمکنه الحصول علیه فیه، (3)
و إجراء الاستعارة فی المثل الثالث، شبهت هیئة من یظلم من وجهین، بهیئة رجل باع آخر تمرا ردیئا و ناقص الکیل، بجامع الظلم من وجهین فی کل، استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی طریق الاستعارة التمثیلیة. و إجراء الاستعارة فی المثل الرابع، شبهت هیئة الرجل المتستر تحت أمر لیحصل علی أمر خفی یریده، بهیئة الرجل المسمی (قصیرا) حین جدع أنفه لیأخذ بثأر (جذیمة) من (الزباء) بجامع الاحتیال فی کل. و استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی طریق الاستعارة التمثیلیة و إجراء الاستعارة فی المثل الخامس أن یقال شبهت هیئة الرجل الکریم الأصل العزیز النفس الذی لا یفضل الدنایا علی الرزایا عند ما تزل به القدم. بهیئة المرأة التی تفضل جوعها علی إجارتها للإرضاع عند فقرها بجامع ترجیح الضرر علی النفع فی کل و استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی طریق الاستعارة التمثیلیة. و إجراء الستعارة فی المثل السادس، شبهت هیئة من یرید أن یعمل عملا وحده و هو عاجز عنه، بهیئة من یرید أن یصفق بید واحدة، بجامع العجز فی کل. و استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی سبیل الاستعارة التمثیلیة. و إجراء استعارة فی المثل السابع، شبهت هیئة الرجل الذی یحصل بوجوه فصل المشکلات، بهیئة نبی اللّه موسی علیه السّلام، مع سحرة فرعون، بجامع حسم النزاع فی کل، و استمر الکلام الموضوع للمشبه علی طریق الاستعارة التمثیلیة. و إجراء الاستعارة فی المثل الثامن، شبهت هیئة الرجل الذی لا یقول إلا الحق و لا یخبر إلا بالصدق، بهیئة المرأة المسماة «حذام» بجامع الصدق فی کل و استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی طریق الاستعارة التمثیلیة.
[شماره صفحه واقعی : 269]
1) المجاز المرکب: هو ترکیب استعمل فی ما یشبه بمعناه الأصلی «تشبیه التمثیل» .
2) سمیت تمثیلیة مع أن التمثیل عام فی کل استعارة، للإشارة إلی عظم شأنها کأن غیرها لیس فیه تمثیل أصلا، إذ الاستعارة التمثیلیة مبنیة علی تشبیه التمثیل. و وجه الشبه فیه هیئة منتزعة من متعدد، لهذا کان أدق أنواع التشبیه. و کانت الاستعارة المبنیة علیه أبلغ أنواع الاستعارات-و لذلک کان کل من تشبیه التمثیل، و الاستعارة التمثیلیة غرض البلغاء
3) أصل المثل: أن امرأة کانت متزوجة بشیخ غنی، فطلبت طلاقها منه فی زمن الصیف لضعفه، فطلقها و تزوجت بشاب فقیر، ثم طلبت من مطلقها لبنا وقت الشتاء فقال لها ذلک المثل، و اجراء الاستعارة فی المثل الأول، أن یقال: شبهت هیئة من فرط فی أمر زمن إمکان تحصیله، بهیئة المرأة التی طلقت من الشیخ اللابن، ثم رجعت إلیه، تطلب منه اللبن شتاء، بجامع التفریط فی کل. و استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی طریق الاستعارة التمثیلیة. و إجراء الاستعارة فی المثل الثانی أن یقال: شبهت هیئة من یتردد فی أمر بین أن یفعله و ألا یفعله، بهیئة من یتردد فی الدخول، فتارة یقدم رجله، و تارة یؤخرها بجامع الحیرة فی کل. و استعیر الکلام الموضوع للمشبه به للمشبه، علی طریق الاستعارة التمثیلیة.
و نحو: «إنی أراک تقدّم رجلا و تؤخر أخری» یضرب لمن یتردد فی أمر، فتارة یقدم و تارة یحجم، و نحو: «أحشفا و سوء کیلة» یضرب لمن یظلم من وجهین، و أصله أن رجلا اشتری تمرا من آخر، فإذا هو ردیء و ناقص الکیل، فقال المشتری ذلک. و مثل ما تقدم جمیع الأمثال السائرة نثرا و نظما.
فمن النثر قولهم لمن یحتال علی حصول أمر خفی، و هو مستتر تحت أمر ظاهر: «لأمر ما جدع قصیر أنفه» و قولهم: «تجوع الحرّة و لا تأکل بثدییها» و قولهم: لمن یرید أن یعمل عملا وحده و هو عاجز عنه «الید لا تصفق وحدها» و قولهم لمجاهد عاد إلی وطنه بعد سفر: «عاد السیف إلی قرابه، و حل اللیث منیع غابه» و قولهم: لمن یأتی بالقول الفصل:
[شماره صفحه واقعی : 270]
قطعت جهیزة قول کلّ خطیب (1).
و من الشعر قول الشاعر: [المتقارب]
إذا جاء موسی و ألقی العصا
فقد بطل السحر و الساحر
و قول آخر: [الوافر]
إذا قالت حذام فصدّقوها
فإن القول ما قالت حذام
و قول آخر: [الطویل]
متی یبلغ البنیان یوما تمامه
إذا کنت تبنیه و غیرک یهدم (2)
و إذا فشت و شاعت الاستعارة التمثیلیة (3)، و کثر استعمالها تکون مثلا (4)
فالحقیقیة: هی ما حدث موردها فی الوجود. و الفرضیة: ما لم یحدث موردها فی الوجود و إنما اخترعت علی لسان حیوان أو غیره. و لکل مثل (مورد) و هو الحالة القدیمة التی قیل فیها لأول مرة. و لکل مثل (مضرب) و هو الحالة الجدیدة التی استعیر لها. و کما تکون الأمثال نثرا تکون شعرا، و تضرب کما وردت دون تغییر فی لفظها.
(*) الأمثال الحقیقیة أسباب و نتائج، تفید المجتمع الإنسانی. منها، کونها مرآة صقلیة للمواعظ و العبر. و منها، کونها مقیاسا لرقی الأمة و لسان أخلاقها. و منها، کونها مجموعة نفیسة من السلف إلی الخلف. أما الأمثال الفرضیة فهی عظة للعاقل و مسلاة للجاهل. و أشهر الکتب الجامعة للأمثال: کتاب «مجمع الأمثال» ، للمیدانی. «جمهرة الأمثال» ، لأبی هلال العسکری. «العقد الفرید» ، لابن عبد ربه. کتاب «کلیلة و دمنة» ، لابن المقفع، و غیرهم. و لا یسمی القول مثلا إلا إذا سار و ذاع بین الناس جمیعا. و مما تقدم شرحه فی تشبیه التمثیل، و الاستعارة التمثیلیة، یعلم الفرق بین کل منهما فی الجدول الآتی للموازنة بینهما.
تشبیه التمثیل :
1-تشبیه التمثیل یذکر فیه المشبه و الأداة
2-تشبیه التمثیل یجوز أن یکون بین مفردین مثل: المنافق کالحرباء
3-تشبیه التمثیل لا یصلح استعارة دون حذف
4-تشبیه التمثیل لا یحتاج إلی قرینة معه تدل علی حقیقته
5-تشبیه التمثیل نوع من الحقیقة.
الاستعارة التمثیلیة :
1-الاستعارة التمثیلیة لا تکون إلا فی التراکیب
2-الاستعارة التمثیلیة نوع من المجاز فهی لذلک أبلغ منه
3-الاستعارة التمثیلیة تحتاج إلی قرینة تمنع من إرادة المعنی الأصلی
4-الاستعارة التمثیلیة یحذف منها المشبه و الأداة و لا یبقی فیها من أرکان التشبیه إلا ما کان مشبها به فقط
5-الاستعارة التمثیلیة تصلح مشبها به دون حذف. و التشبیه معها أکثر ما یکون غیر تمثیل
لا یغیر مطلقا، بحیث یخاطب به[شماره صفحه واقعی : 271]
1) أصل هذا المثل: أن قوما اجتمعوا للتشاور فی الصلح بین حیین من العرب قتل رجل من أحدهما رجلا من الآخر، و بینما خطباؤهم یتکلمون، إذا بجاریة تدعی (جهیزة) أقبلت فأخبرتهم أن أولیاء المقتول ظفروا بالقاتل، فقتلوه، فقال أحدهم (قطعت جهیزة قول کل خطیب) فذهب قوله مثلا.
2) و إجراء الاستعارة فی المثل التاسع: شبهت حال المصلح ببدء الإصلاح ثم یأتی غیره فیبطل عمله. بحال البنیان ینهض به حتی إذا أوشک أن یتم جاء من یهدمه، و الجامع هو الحالة الحاصلة من عدم الوصول إلی الغایة، لوجود ما یفسد علی المصلح إصلاحه، ثم حذف المشبه و استعیر الترکیب الدال علی المشبه به للمشبه.
3) و تنقسم التمثیلیة إلی قسمین تحقیقیة و تخییلیة، فالتحقیقیة هی المنتزعة من عدة أمور متحققة موجودة خارجا، کما فی الأمثله السابقة، و التخییلیة هی المنتزعة من عدة أمور متخیلة مفروضة لا تحقق لها فی الخارج و لا فی الذهن. و تسمی الأولی «تمثیلیة تحقیقیة» و الثانیة «تخییلیة» کقوله تعالی: إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا الآیة علی احتمال فیها فإنه لم یحصل عرض و إباء و إشفاق منها حقیقیة، بل هذا تصویر و تمثیل. بأن یفرض تشبیه حال التکالیف فی ثقل حملها و صعوبة الوفاء بها، بحال أنها عرضت علی هذه الأشیاء، مع کبر أجرامها، و قوة متانتها، فامتنعن و خفن من حملها، بجامع عدم تحقق الحمل فی کل، ثم استعیر الترکیب الدال علی المشبه به، للمشبه استعارة تمثیلیة، و نحو قوله تعالی: فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ فإن معنی أمر السماء و الأرض بالإتیان و امتثالهما أنه أراد تکوینهما فکانتا کما أراد. فالغرض تصویر تأثیر قدرته فیهما و تأثرهما عنها، و تمثیل ذلک بحالة الآمر المطاع لهما و إجابتهما له بالطاعة فرضا و تخییلا من غیر أن یتحقق شیء من الخطاب و الجواب، هذا أحد وجهین فی الآیتین کما فی [الکشاف]. فارجع إلیه.
4) الأمثال (*) ، هی عبارات موجزة مأثورة، یشبه الناس بها جدید أحوالهم بقدیمها، و هی نوعان: حقیقیة، و فرضیة.
المفرد، و المذکر، و فروعهما بلفظ واحد من غیر تغییر و لا تبدیل عن مورده الأول و إن لم یطابق المضروب له.
و لذا کانت هذه الاستعارة محط أنظار البلغاء، لا یعدلون بها إلی غیرها إلا عند عدم إمکانها، فهی أبلغ أنواع المجاز مفردا أو مرکبا، إذ مبناها تشبیه التمثیل الذی قد عرفت أن وجه الشّبه فیه هیئة منتزعة من أشیاء متعددة.
[شماره صفحه واقعی : 272]
و من ثم کانت هی و التشبیه المبنیة علیه غرض البلغاء الذین یتسامون إلیه، و یتفاوتون فی إصابته، و قد کثر ذلک فی القرآن الکریم کثرة کانت إحدی الحجج علی إعجازه.
و الاستعارة میدان فسیح من میادین البلاغة، و هی أبلغ من التشبیه لأنها تضع أمام المخاطب بدلا من المشبه صورة جدیدة تملک علیه مشاعرة و تذهله عما ینطوی تحتها من التشبیه و علی مقدار ما فی تلک الصورة من الروعة، و سموّ الخیال، تکون البلاغة فی الاستعارة.
و أبلغ أنواع الاستعارة المرشحة لذکر ما یناسب المستعار منه فیها، بناء علی الدعوی بأن المستعار له هو عین المستعار منه.
ثم تلیها المطلقة لترک ما یناسب الطرفین فیها، بناء علی دعوی التساوی بینهما.
ثم تلیها المجردة لذکر ما یناسب المستعار له فیها، بناء علی تشبیهه بالمستعار منه.
و لا بد فی الاستعارة، و فی التمثیل علی سبیل الاستعارة، من مراعاة جهات حسن التشبیه، کشمول وجه الشبه للطرفین و من کون التشبیه وافیا بإفادة الغرض، و من عدم شم رائحة التشبیه لفظا، و یجب أن یکون وجه الشبه بین الطرفین جلیا، لئلا تصیر الاستعارة و التمثیل تعمیة.
[شماره صفحه واقعی : 273]
1-فسمونا و الفجر یضحک فی
الشرق إلینا مبشرا بالصباح (1)
[الخفیف]
2-عضّنا الدهر بنا به
لیت ما حلّ بنا به (2)
[مجزوء الرمل]
3-سقاه الرّدی سیف إدا سل أو مضت
إلیه ثنایا الموت من کل مرقد (3)
4- سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ اَلثَّقَلاٰنِ (4). [الرحمن:31].
5- إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (5). [الأعراف].
[شماره صفحه واقعی : 274]
1) شبه الفجر بإنسان یتبسم، فتظهر أسنانه مضیئه لا معة، و القدر المشترک بینهما [البریق و اللمعان]و استعار اللفظ الدال علی المشبه به للمشبه، ثم حذف المشبه و أشار إلیه بشیء من لوازمه و هو الضحک، علی طریق الاستعارة بالکنایة، و إثبات الضحک استعارة تخییلیة.
2) شبه حوادث الدهر بالعض، بجامع التأثیر و الایلام من کل، و استعار اللفظ الدال علی المشبه به للمشبه، و اشتق من العض و هو المصدر، عض بمعنی آلم. علی سبیل الاستعارة تصریحیة التبعیة، و ذکر الناب ترشیح.
3) شبه لحاق الموت به [بالسقی]بجامع الوصول فی کل، و استعار اللفظ الدال علی المشبه به للمشبه، ثم اشتق من السقی سقی علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة و القرینة علی ذلک نسبة السقی إلی الردی، و أیضا قد شبه الموت بإنسان له ثنایا یضحک منها فتلمع و تضیء، و الجامع البریق و اللمعان. و استعار اللفظ الدال علی المشبه به للمشبه ثم حذفه و رمز إلیه بشیء من لوازمه و هو الثنایا، علی سبیل الاستعارة المکنیة الأصلیة المرشحة، و الثنایا استعارة تخییلیة، و أومض ترشیح.
4) شبه القصد إلی الشیء و التوجه له، بالفراغ و الخلوص من الشواغل، بجامع الاهتمام فی کل، و استعار اللفظ الدال علی المشبه به للمشبه ثم اشتق من الفراغ بمعنی الخلو: تفرغ، علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة؛ و القرینة حالیة.
5) فی کلمة «فی» استعارة تصریحیة تبعیة، فقد شبهت «فی» التی تدل علی الارتباط «بفی» التی تدل علی الظرفیة بجامع التمکن فی کل فسری التشبیه من الکلیین إلی الجزئیات فاستعیرت فی من الثانی للأول علی سبیل الاستعارة التصریحیة التبعیة، و القرینة علی ذلک کلمة الضلال.
سبق لک أن بلاغة التشبیه آتیة من ناحیتین، الأولی: طریقة تألیف ألفاظه. و الثانیة: ابتکار مشبه به بعید عن الأذهان، لا یجول إلا فی نفس أدیب، وهب اللّه له استعدادا سلیما فی تعرف وجوه الشبه الدقیقة بین الأشیاء و أودعه قدرة علی ربط المعانی، و تولید بعض إلی مدی بعید لا یکاد ینتهی.
و سر بلاغة الاستعارة لا یتعدی هاتین، فبلاغتها من ناحیة اللفظ أن ترکیبها یدل علی تناسی التشبیه، و یحملک عمدا علی تخیل صورة جدیدة تنسیک روعتها ما تضمنه الکلام من تشبیه خفی مستور.
انظر إلی قول البحتری فی الفتح بن خاقان: [البسیط]
یسمو بکفّ علی العافین حانیة
تهمی و طرف إلی العلیاء طمّاح
أ لست تری کفه: و قد تمثلت فی صورة سحابة هتانة، تصب و بلها علی العافین و السائلین، و أن هذه صورة قد تملکت علیک مشاعرک فأذهلتک عما اختبأ فی الکلام من تشبیه؟
لهذا کانت الاستعارة أبلغ من التشبیه البلیغ لأنه و إن بنی علی ادعاء أن المشبه و المشبه به سواء، لا یزال فیه التشبیه منویا ملحوظا. بخلاف الاستعارة فالتشبیه فیها منسی مجحود، و من ذلک یظهر لک أن الاستعارة المرشحة أبلغ من الاستعارة المطلقة، و أن الاستعارة المطلقة أبلغ من الاستعارة المجردة.
أما بلاغة الاستعارة من حیث الابتکار، و روعة الخیال، و ما تحدثه من أثر فی نفوس سامعیها، فمجال فسیح للإبداع، و میدان لتسابق المجیدین من فرسان الکلام. انظر إلی قوله عز شأنه فی وصف النار: تَکٰادُ تَمَیَّزُ مِنَ اَلْغَیْظِ کُلَّمٰا أُلْقِیَ فِیهٰا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ [سورة الملک، الإیة:8]. ترتسم أمامک النار فی صورة مخلوق ضخم، بطاش مکفهر الوجه عابس یغلی صدره حقدا و غیظا. (عن البلاغة الواضحة بتصرف) .
[شماره صفحه واقعی : 275]
[شماره صفحه واقعی : 276]
الکنایة (1)لغة: ما یتکلم به الإنسان، و یرید به غیره. و هی: مصدر کنیت، أو کنوت
[شماره صفحه واقعی : 277]
1) توضیح المقام: أنه إذا أطلق اللفظ، و کان المراد منه غیر معناه، فلا یخلو إما: أن یکون معناه الأصلی مقصودا أیضا، لیکون وسیلة إلی المراد. و إما، ألا یکون مقصودا، فالأول: الکنایة، و الثانی: المجاز. فالکنایة: هی أن یرید المتکلم إثبات معنی من المعانی، فلا یذکره باللفظ الموضوع له و لکن یجیء إلی معنی هو مرادفه، فیومیء به إلی المعنی الإول، و یجعله دلیلا علیه. أو الکنایة: هی اللفظ الدال علی ما له صلة بمعناه الوضعی، لقرینة لا تمنع من إرادة الحقیقة، کفلان نقی الثوب، أی مبرأ من العیب، و کلفظ «طویل النجاد» المراد به طول القامة، فإنه یجوز أن یراد منه طول النجاد أی علاقة السیف ایضا، فهی تخالف المجاز من جهة إمکان إرادة المعنی الحقیقی مع إرادة لازمة. بخلاف المجاز فإنه لا یجوز فیه إرادة المعنی الحقیقی لوجود القرینة المعانة من إرادته. و مثل ذلک قولهم «کثیر الرماد» یعنون به أنه کثیر القری و الکرم، و قول الحضرمی: [الکامل] قد کان تعجب بعضهن براعتی حتی رأین تنحنحی و سعالی کنی عن کبر السن بتوابعه، و هی التنحنح و السعال. و قولهم: المجد بین ثوبیه و الکرم بین بردیه، و قوله: [الکامل] إن السماحة و المروءة و الندی فی قبة ضربت علی ابن الحشرج و قوله: [الوافر] و ما یک فی من عیب فإنی جبان الکلب مهزول الفصیل فإن «جبان الکلب» کنایة، و کذا «مهزول الفصیل» و المراد منها ثبوت الکرم و کل واحدة علی حدتها یؤدی هذا المعنی، و قد جاء عن العرب کنایات کثیرة کقوله: [البسیط] بیض المطابخ لا تشکو إماؤهم طبخ القدور و لا غسل المنادیل و یروی أن خلافا وقع بین بعض الخلفاء ندیم له فی مسألة، فاتفقا علی تحکیم بعض اهل العلم فأحضر، فوجد الخلیفة مخطئا، فقال: القائلون بقول امیر المؤمنین أکثر (یرید الجهال) و إذا کان الرجل أحمق قیل، نعته لا ینصرف، و نظر البدیع الهمذانی إلی رجل طویل بارد، فقال: قد أقبل لیل الشتاء. و دخل رجل علی مریض یعوده و قد اقشعر من البرد، فقال: ما تجد (فدیتک) قال أجدک (یعنی البرد) و إذا کان الرجل ملولا قیل: هو من بقیة قوم موسی، و إذا کان ملحدا، قیل قد عبر (یریدون جسر الإیمان) و إن کان یسیء الأدب فی المؤکلة قیل تسافر یده علی الخوان و یرعی أرض الجیران. و یقال عمن یکثر الأسفار: (فلان) لا یضع العصا عن عاتقه، و جاء فی القرآن الکریم أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فإنه کنی الغیبة بأکل الإنسان لحم الإنسان و هذا شدید المناسبة لأن الغیبة إنما هی ذکر مثالب الناس و تمزیق أعراضهم و تمزیق العرض مماثل لأکل الإنسان لحم من یغتابه. و من أمثال العرب، قولهم: لبست لفلان جلد النمر، و جلد الأرقم. کنایة عن العداوة، و کذلک قولهم (قلبت له ظهر المجن) کنایة عن تغییر المودة، و یقول القوم: فلان بریء الساحة، إذا برؤوه من تهمة، و رحب الذراع، إذا کان کثیر المعروف، و طویل الباع فی الأمر، إذا کان مقتدرا فیه، و قوی الظهر، إذا کثر ناصروه. و من ذلک أن (المنصور) کان فی بستان له، أیام محاربته (إبراهیم بن عبد اللّه بن الحسن) فنظر إلی شجرة خلاف فقال للربیع: ما هذه الشجرة؟ فقال: طاعة یا أمیر المؤمنین، فتفاءل المنصور به، و عجب من ذکائه، و مثل ذلک: أن رجلا مر فی صحن دار (الرشید) ، و معه حزمة خیزران، فقال الرشید للفضل بن الربیع: ما ذاک؟ فقال (عروق الرماح) یا أمیر المؤمنین، و کره أن یقول «الخیزران» لموافقته اسم (والدة الرشید) و من کلامهم «فلان طویل الذیل» یریدون أنه غنی حسن الحال. و علیه قول الحریری: [البسیط] إن الغریب الطویل الذیل ممتهن فکیف حال غریب ما له قوت و کذلک قولهم: فلان طاهر الثوب، أی منزه عن السیئات، فلان دنس الثوب أی متلوث بها، قال امرؤ القیس: ثیاب بنی عوف طهاری نقیة و أوجههم عند المشاهد غرات و یقولون: فلان غمر الرداء، إذا کان کثیر المعروف عظیم العطایا. قال کثیر: [الکامل] غمر الرداء إذا تبسم ضاحکا غلقت لضحکته رقاب المال و من الکنایات اللطیفة: ما ذکرها الأدباء فی الشیب و الکبر، فقالوا: عرضت لفلان فترة، و عرض له ما یمحو ذنوبه. و أقمر لیله. و نور غصن شبابه، و فضض الزمان أبنوسه، و جاءه النذیر. و قرع ناجذ الحلم. و ارتاض بلجام الدهر. و أدرک زمان الحنکة. و رفض غرة الصبا. و لبی دواعی الحجی. و من کنایاتهم عن الموت: استأثر اللّه به. و أسعده بجواره. و نقله إلی دار رضوانه و محل غفرانه، و اختار له النقلة من دار البوار إلی دار الأبرار. و من الکنایات أیضا أن یقام وصف الشیء مقام اسمه کما ورد فی القرآن الکریم وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ یعنی السفینة. فوضع صفتها موضع تسمیتها، کما ورد إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ اَلصّٰافِنٰاتُ اَلْجِیٰادُ یعنی الخیل، و قال بعض المتقدمین: [الکامل] سألت قتیبة عن أبیها صحبه فی الروح هل رکب الأغر الأشقرا یعنی هل قتل، لأن الأغر الأشقر، وصف الدم فأقامه مقام اسمه.
[شماره صفحه واقعی : 278]
بکذا، عن کذا إذا ترکت التصریح به.
و اصطلاحا: لفظ أرید به غیر معناه الذی وضع له، مع جواز إرادة المعنی الأصلیّ لعدم وجود قرینة مانعة من إرادته نحو: زید طویل النجاد ترید بهذا الترکیب أنه شجاع عظیم، فعدلت عن التصریح بهذه الصفة، إلی الإشارة إلیها بشیء تترتب علیه و تلزمه، لأنه یلزم من طول حمالة السیف طول صاحبه، و یلزم من طول الجسم الشجاعة عادة، فإذا: المراد طول قامته، و إن لم یکن له نجاد، و مع ذلک یصح أن یراد المعنی الحقیقی، و من هنا یعلم أن الفرق بین الکنایة و المجاز صحة إرادة المعنی الأصلی فی الکنایة، دون المجاز: فإنه ینافی ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 279]
نعم: قد تمتنع إرادة المعنی الأصلی فی الکنایة، لخصوص الموضوع کقوله تعالی: وَ اَلسَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ [سورة الزمر، الآیة:67]و کقوله تعالی: اَلرَّحْمٰنُ عَلَی اَلْعَرْشِ اِسْتَویٰ [طه:5] کنایة عن تمام القدرة، و قوة التمکن و الاستیلاء.
و تنقسم الکنایة بحسب المعنی الذی تشیر إلیه إلی ثلاثة أقسام:
1-کنایة عن صفة: کما تقول: هو ربیب أبی الهول تکنی عن شدة کتمانه لسره.
و تعرف کنایة الصفة بذکر الموصوف: ملفوظا أو ملحوظا من سیاق الکلام.
2-کنایة عن موصوف: کما تقول: أبناء النیل تکنی عن المصریین و مدینة النور تکنی عن باریس و تعرف بذلک الصفة مباشرة، أو ملازمة و منها قولهم تستغنی مصر عن مصب النیل و لا تستغنی عن منبعه کنوا بمنبع النیل عن أرض السودان. و منها قولهم: هو حارس علی ماله کنوا به عن البخیل الذی یجمع ما له، و لا ینتفع به. و منها قولهم: هو فتی ریاضی یکنون عن القوة، و هلم جرا.
3-کنایة عن نسبة: و سیأتی الکلام علیها فیما بعد.
فالقسم الأول: و هو الکنایة التی یطلب بها صفة هی ما کان المکنی عنه فیها صفة ملازمة لموصوف مذکور فی الکلام.
و هی نوعان:
أ-کنایة قریبة: و هی ما یکون الانتقال فیها إلی المطلوب بغیر واسطة بین المعنی المنتقل عنه، و المعنی المنتقل إلیه، نحو قول الخنساء فی رثاء أخیها صخر: [المتقارب]
رفیع العماد طویل النجا
دساد عشیرته أمردا (1)
[شماره صفحه واقعی : 280]
1) قصدت الخنساء وصف صخر بطول القامة و الشجاعة، فعدلت التصریح بما أرادت إلی الإشارة إلیه بطول النجاد لأنه یلزم من طول حمالة السیف طول قامة صاحبه. أو طول القامة یلزم الشجاعة غالبا، کما أرادت وصفه بالعزة و السیادة فلم تصرح بقصدها و صرحت بما یستدعی ما أرادت فقالت: (رفیع العماد) فرفعة العماد تستلزم أنه عظیم المکانة فی قومه علیّ الشأن بین عشیرته، لجریان العادة بذلک. و عمدت إلی وصفه بالجود و الکرم، فقالت: (کثیر الرماد) تشیر إلی کثرة الإیقاد للإطعام، و هذا یلزم الکرم.
ب-و کنایة بعیدة: و هی ما یکون الانتقال فیها إلی المطلوب بواسطة، أو بوسائط، نحو: فلان کثیر الرماد کنایة عن المضیاف، و الوسائط: هی الانتقال من کثرة الرماد إلی کثرة الإحراق، و منها إلی کثرة الطبخ و الخبز، و منها إلی کثرة الضیوف، و منها إلی المطلوب و هو المضیاف الکریم.
القسم الثانی: الکنایة التی یکون المکنی عنه موصوفا (1)بحیث یکون إما معنی واحدا کموطن الأسرار کنایة عن القلب، و کما فی قول الشاعر:
فلما شربناها و دبّ دبیبها
إلی موطن الأسرار قلت لها قفی
[الطویل]
و إما مجموع معان: کقولک: جاءنی حیّ مستوی القامة، عریض الأظفار کنایة عن الإنسان لاختصاص مجموع هذه الأوصاف الثلاثة به و نحو:
الضّاربین بکلّ أبیض مخذم
و الطاعنین مجامع الأضغان (2)
[الکامل]
و یشترط فی هذه الکنایة: أن تکون الصفة أو الصفات مختصة بالموصوف، و لا تتعداه لیحصل الانتقال منها إلیه.
القسم الثالث: الکنایة التی یراد بها نسبة أمر لآخر، إثباتا أو نفیا فیکون المکنی عنه نسبة، أسندت إلی ما له اتصال به، نحو قول الشاعر: [الکامل]
إنّ السماحة و المروءة و الندی
فی قبة ضربت علی ابن الحشرج
فإن جعل هذه الأشیاء الثلاثة فی مکانه المختص به یستلزم إثباتها له.
و الکنایة المطلوب به نسبة:
[شماره صفحه واقعی : 281]
1) أی یکون المکنی عنه فیها ذاتا ملازمة للمعنی المفهوم من الکلام.
2) الضاربین منصوب بأمدح المحذوف، و الأبیض السیف، و المخذم بکسر المیم و سکون الخاء و فتح الذال المعجمتین القاطع، و الأضغان جمع ضغن و هو ما انطوی علیه الصدر من الحقد، کنی الشاعر بمجامع الأضغان عن القلوب، و هی لا کنایة صفة، و لا کنایة نسبة، بل هی کنایة موصوف.
أ-إما أن یکون ذو النسبة مذکورا فیها، کقول الشاعر: [مجزوء الکامل]
الیمن یتبع ظله
و المجد یمشی فی رکابه
ب-و إما أن یکون ذو النسبة غیر مذکور فیها: کقولک: خیر الناس من ینفع الناس، کنایة عن نفی الخیریة عمن لا ینفعهم.
و تقسیم الکنایة أیضا باعتبار الوسائط (اللوازم) و السیاق: إلی أربعة أقسام: تعریض و تلویح، و رمز، و إیماء.
1-فالتعریض: لغة خلاف التصریح. و اصطلاحا: هو أن یطلق الکلام، و یشار به إلی معنی آخر یفهم من السیاق نحو: قولک للمؤذی (المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده) تعریضا بنفی صفة الإسلام عن المؤذی و کقول الشاعر: [الطویل]
إذا الجود لم یرزق خلاصا من الأذی
فلا الحمد مکسوبا و لا المال باقیا
2-و التلویح: لغة: أن تشیر إلی غیرک من بعد. و اصطلاحا: هو الذی کثرت وسائط بلا تعریض نحو: [الوافر]
و ما یک فیّ من عیب فإنی
جبان الکلب مهزول الفصیل
کنی عن کرم الممدوح بکونه جبان الکلب، مهزول الفصیل، فإنّ الفکر ینتقل إلی جملة وسائط.
3-و الرمز: لغة: أن تشیر إلی قریب منک خفیة، بنحو: شفة، أو حاجب. و اصطلاحا: هو الذی قلت وسائطه، مع خفاء فی اللزوم بلا تعریض نحو فلان عریض القفا، أو عریض الوسادة کنایة عن بلادته و بلاهته، و نحو: هو مکتنز اللحم کنایة عن شجاعته، و متناسب الأعضاء کنایة عن ذکائه و نحو: غلیظ الکبد کنایة عن القسوة و هلم جرا.
4-و الإیماء أو الإشارة: هو الذی قلت وسائطه، مع وضوح اللزوم، بلا تعریض، کقول الشاعر: [الکامل]
أو ما رأیت المجد ألقی رحله
فی آل طلحة ثمّ لم یتحول
کنایة عن کونهم: أمجادا أجوادا، بغایة الوضوح.
[شماره صفحه واقعی : 282]
و من لطیف ذلک قول بعضهم: [الطویل]
سألت الندی و الجود ما لی أراکما
تبدّلتما ذلا بعز مؤبد
و ما بال رکن المجد أمسی مهدّما
فقالا، أصبنا بابن یحیی محمد
فقلت: فهلا متما عند موته
فقد کنتما عبدیه فی کل مشهد
فقالا: أقمنا کی نعزّی بفقده
مسافة یوم ثم نتلوه فی غد
و الکنایة من ألطف أسالیب البلاغة و أدقها، و هی أبلغ من الحقیقة و التصریح، لأن الانتقال فیها یکون من الملزوم إلی اللازم فهو کالدعوی ببینة، فکأنک تقول فی زید کثیر الرماد زید کریم، لأنه کثیر الرماد و کثرته تستلزم کذا الخ، کیف لا و أنها تمکن الإنسان من التعبیر عن أمور کثیرة، یتحاشی الإفصاح بذکرها، إما احتراما للمخاطب أو للإبهام علی السامعین، أو للنیل من خصمه، دون أن یدع له سبیلا علیه، أو لتنزیه الأذن عما تنبو عن سماعه و نحو ذلک من الأغراض و اللطائف البلاغیة.
بین أنواع الکنایات الآتیة، و عین لازم معنی کل منها.
1-قال البحتری یصف قتله ذئبا: [الطویل]
فأتبعتها أخری فأضللت نصلها
بحیث یکون اللبّ و الرّعب و الحقد (1)
[شماره صفحه واقعی : 283]
1) ضمیر أتبعتها بعود علی الطعنة، و أضللت أخفیت، و النصل حدیدة السیف و اللب العقل، و الرعب الفزع و الخوف. و اعلم أن الکنایة: إما حسنة، و هی ما جمعت بین الفائدة و لطف الإشارة کما فی الأمثلة السابقة. و إما قبیحة، هی ما خلت عن الفائدة المرادة، و هی معیبة لدی أرباب البیان کقول المتنبی: إنی علی شغفی بما فی خمرها لأعف عما فی سراویلاتها کنایة عن النزاهة و العفة. إلا أنها قبیحة لسوء تألیفها و قبح ترکیبها.
2-و قال آخر فی رثاء من مات بعلة فی صدره:
و دبت له فی موطن الحلم علة
لها کالصلال الرقش شر دبیب (1)
[الطویل]
بین أنواع الکنایات الآتیة، و بین منها ما یصح فیه إرادة المعنی المفهوم من صریح اللفظ، و ما لا یصح: 1-وصف أعرابی رجلا بسوء العشرة فقال: کان إذا رآنی قرب من حاجب حاجبا.
2-و قال أبو نواس فی المدیح:
فما جازه جود و لا حلّ دونه
و لکن یسیر الجود حیث یسیر
[الطویل]
3-فتی مختصر المأکول
و المشروب و العطر
نقیّ الکأس و القص
ة و المندیل و القدر
[الهزج]
4-الیمن یتبع ظله
و المجد یمشی فی رکابه
[مجزوء الکامل]
5-أصبح فی قیدک السماحة و المجد
و فضل الصلاح و الحسب
[المنسرح]
6-فلسنا علی الأعقاب تدمی کلومنا
و لکن علی أقدامنا تقطر الدما (2)
[الطویل]
المجد بین ثوبیک. و الکرم ملء بردیک.
[شماره صفحه واقعی : 284]
1) الصلال جمع صل بالکسر ضرب من الحیات صغیر أسود لا نجاة من لدغته و الرقش جمع رقشاء، و هی التی فیها نقط سوداء فی بیاض، و الحیة الرقشاء من أشد الحیات إیذاء.
2) الأعقاب جمع عقب و هو مؤخر القدم. و الکلوم الجراح، یقول: نحن لا نولی فنجرح فی ظهورنا فتقطر دماء کلومنا عل أعقابنا، و لکنا نستقبل السیوف بوجوهنا، فإن جرحنا قطرت الدماء علی أقدامنا.
الکنایة مظهر من مظاهر البلاغة، و غایة لا یصل إلیها إلا من لطف طبعه، و صفت قریحته، و السرّ فی بلاغتها أنها فی صور کثیرة تعطیک الحقیقة، مصحوبة بدلیلها، و القضیة و فی طیها برهانها، کقول البحتری فی المدیح: [الطویل]
یغضّون فضل اللحظ من حیث ما بدا
لهم عن مهیب فی الصدور محبب
فإنه کنی عن إکبار الناس للممدوح، و هیبتهم إیاه، بغض الأبصار الذی هو فی الحقیقة برهان علی الهیبة و الإجلال، و تظهر هذه الخاصة جلیة فی الکنایات عن الصفة و النسبة.
و من أسباب بلاغة الکنایات أنها تضع لک المعانی فی صورة المحسوسات و لا شک أن هذه خاصة الفنون، فإن المصور إذا رسم لک صورة للأمل أو للیأس، بهرک و جعلک تری ما کنت تعجز عن التعبیر عنه واضحا ملموسا.
فمثل کثیر الرماد فی الکنایة عن الکرم. و رسول الشر، فی الکنایة عن المزاح.
و قول البحتری: [الکامل]
أو ما رأیت المجد ألقی رحله
فی آل طلحة ثم لم یتحوّل
و ذلک فی الکنایة عن نسبة الشرف إلی آل طلحة. کل أولئک یبرزلک المعانی فی صورة تشاهدها و ترتاح نفسک إلیها.
و من خواص الکنایة: أنها تمکنک من أن تشفی غلتک من خصمک من غیر أن تجعل له إلیک سبیلا، و دون أن تخدش وجه الأدب، و هذا النوع یسمی بالتعریض. و مثاله قول المتنبی فی قصیدة، یمدح بها کافورا و یعرض بسیف الدولة: [الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 285]
رحلت فکم باک بأجفان شادن
علیّ و کم باک بأجفان ضیغم (1)
و ما ربة القرط الملیح مکانه
بأجزع من رب الحسام المصمم (2)
فلو کان ما بی من حبیب مقنع
عذرت و لکن من حبیب معمّم
رمی و اتقی رمیی و من دون ما اتقی
هوی کاسر کفی و قوسی و أسهمی
إذا ساء فعل المرء ساءت ظنونه
و صدق ما یعتاده من توهم
فأنه کنی عن سیف الدولة، أولا: بالحبیب المعمم، ثم وصفه بالغدر الذی یدعی أنه من شیمة النساء، ثم لامه علی مبادهته بالعدوان، ثم رماه بالجبن لأنه یرمی و یتقی الرمی بالاستتار خلف غیره، علی أن المتنبی لا یجازیه علی الشر بمثله، لأنه لا یزال یحمل له بین جوانحه هوی قدیما، یکسر کفه و قوسه، و أسهمه، إذا حاول النضال، ثم وصفه بأنه سییء الظن بأصدقائه لأنه سییء الفعل، کثیر الأوهام و الظنون، حتی لیظن أن الناس جمیعا مثله فی سوء الفعل، و ضعف الوفاء، فانظر کیف نال المتنبی من سیف الدولة هذا النیل کله، من غیر أن یذکر من اسمه حرفا.
هذا، و من أوضح ممیزات الکنایة التعبیر عن القبیح بما تسیغ الآذان سماعه، و أمثلة ذلک کثیرة جدا فی القرآن الکریم، و کلام العرب فقد کانوا لا یعبرون عما لا یحسن ذکره إلا بالکنایة، و کانوا لشدة نخوتهم یکنون عن المرأة بالبیضة و الشاة.
و من بدائع الکنایات قول بعض العرب:
ألا یا نخلة من ذات عرق
علیک و رحمة اللّه السّلام (3)
[الوافر]
فإنه کنی بالنخلة، عن المرأة التی یحبها.
[شماره صفحه واقعی : 286]
1) الشادن ولد الغزال، و الضیغم الأسد، أراد بالباکی بأجفان الشادن المرأة الحسناء، و بالباکی بأجفان الضیغم الرجل الشجاع. یقول کم من نساء و رجال بکوا علی فراقی، و جزعوا لارتحالی.
2) القرط ما یعلق فی حمة الأذن، و الحسام السیف القاطع، و المصمم الذی یصیب المفاصل و یقطعها، یقول لم تکن المرأة الحسناء بأجزع علی فراقی من الرجل الشجاع.
3) ذات عرق موضع بالبادیة و هو مکان إحرام أهل العراق.
ظهر لک من دراسة علم البیان: أن معنی واحدا یستطاع أداؤه بأسالیب عدیده و طرائق مختلفه، و أنه قد یوضع فی صورة رائعة من صور التشبیه أو الاستعارة، أو المجاز المرسل، أو المجاز العقلی، أو الکنایة، فقد یصف الشاعر إنسانا بالکرم، فیقول: [المتقارب]:
یرید الملوک مدی جعفر
و لا یصنعون کما یصنع
و لیس بأوسعهم فی الغنی
و لکنّ معروفه أوسع
و هذا کلام بلیغ جدا، مع أنه لم یقصد فیه إلی تشبیه أو مجاز، و قد وصف الشاعر فیه ممدوحه بالکرم، و أن الملوک یریدون أن یبلغوا منزلته و لکنهم لا یشترون الحمد بالمال کما یفعل، مع أنه لیس بأغنی منهم، و لا بأکثر مالا.
و قد یعتمد الشاعر عند الوصف بالکرم إلی أسلوب آخر، فیقول: [الکامل]
کالبحر یقذف للقریب جواهرا
جودا و یبعث للبعید سحائبا
فیشبه الممدوح: بالبحر، و یدفع بخیالک إلی أن یضاهی بین الممدوح و البحر الذی یقذف الدرر للقریب، و یرسل السحائب للبعید، أو یقول: [الطویل]
هو البحر من أیّ النواحی أتیته
فلجته المعروف و الجود ساحله
فیدعی أنه البحر نفسه، و ینکر التشبیه نکرانا یدل علی المبالغة، و ادعاء المماثلة الکاملة، أو یقول: [البسیط]
علا فما یستقر المال فی یده
و کیف تمسک ماء قنة الجبل؟
[شماره صفحه واقعی : 287]
فیرسل إلیک التشبیه: من طریق خفی، لیرتفع الکلام إلی مرتبة أعلی فی البلاغة و لیجعل لک من التشبیه الضمنی دلیلا علی دعواه، فإنه ادعی: أنه لعلوّ منزلته ینحدر المال من یدیه، و أقام علی ذلک برهانا. فقال و کیف تمسک ماء قنة الجبل أو یقول: [الطویل]
جری النهر حتی خلته منک أنعما
تساق بلا ضنّ و تعطی بلا منّ (1)
فیقلب التشبیه زیادة فی المبالغة، و افتنانا فی أسالیب الإجادة. و یشبه ماء النهر بنعم الممدوح، بعد أن کان المألوف، أن تشبه النعم، بالنهر الفیاض أو یقول: [البسیط]
کأنه حین یعطی المال مبتسما
صوب الغمامة تهمی و هی تأتلق (2)
فیعمد إلی التشبیه المرکب، و یعطیک صورة رائعة، تمثل لک حالة الممدوح و هو یجود، و ابتسامة السرور تعلو شفتیه، أو یقول: [البسیط]
جادت ید الفتح و الأنداء باخلة
و ذاب نائله و الغیث قد جمدا
فیضاهی بین جود الممدوح و المطر، و یدعی أنّ کرم ممدوحه لا ینقطع، إذا انقطعت الانداء، أو جمد المطر، أو یقول: [الکامل]
قد قلت للغیم الرّکام و لجّ فی
إبراقه و ألحّ فی إرعاده (3)
لا تعرضنّ لجعفر متشبّها
بندی یدیه فلست من أنداده
فیصرح لک فی جلاء، و فی غیر خشیة بتفضیل جود صاحبه علی جود الغیم، و لا یکتفی بهذا، بل تراه ینهی السّحاب فی صورة تهدید أن یحاول التشبه بممدوحه؛ لأنه لیس من أمثاله و نظائره، أو یقول: [الطویل]
و أقبل یمشی فی البساط فما دری
إلی البحر یسعی أم إلی البدر یرتقی
[شماره صفحه واقعی : 288]
یصف حال رسول الروم داخلا علی سیف الدولة، فینزع فی وصف الممدوح بالکرم، إلی الاستعارة التصریحیة، و الاستعارة کما علمت مبنیة علی تناسی التشبیه، و المبالغة فیها أعظم، و أثرها فی النفوس أبلغ، أو یقول: [الطویل]
دعوت نداه دعوة فأجابنی
و علّمنی إحسانه کیف آمله
فیشبّه ندی ممدوحه و إحسانه بإنسان ثم یحذف المشبه به، و یرمز إلیه بشیء من لوازمه، و هذا ضرب آخر من ضروب المبالغة التی تساق الاستعارة لأجلها، أو یقول: [الطویل]
و من قصد البحر استقلّ السّواقیا
فیرسل العبارة کأنّها مثل، و یصوّر لک أنّ من قصد ممدوحه استغنی عمّن هو دونه، کما أنّ قاصد البحر لا یأبه للجداول، فیعطیک استعارة تمثیلیة، لها روعة، و فیها جمال، و هی فوق ذلک تحمل برهانا علی صدق دعواه، و تؤیّد الحال الذی یدّعیها، أو یقول: [البسیط]
ما زلت تتبع ما تولی یدا بید
حتی ظننت حیاتی من أیادیکا
فیعدل عن التشبیه و الاستعارة، إلی المجاز المرسل و یطلق کلمة ید و یرید بها النعمة؛ لأن الید آلة النعم و سببها، أو یقول: [البسیط]
أعاد یومک أیامی لنضرتها
و اقتصّ جودک من فقری و إعساری
فیسند الفعل إلی الیوم، و إلی الجود، علی طریقة المجاز العقلی، أو یقول: [الطویل]
فما جازه جود و لا حلّ دونه
و لکن یسیر الجود حیث یسیر
فیأتی بکنایة عن نسبة الکرم إلیه، بادّعاء أنّ الجود یسیر معه دائما؛ لأنه بدل أن یحکم بأنه کریم، ادّعی أن الکرم یسیر معه این ما سار.
و لهذه الکنایة من البلاغة، و التأثیر فی النفس، و حسن تصویر المعنی، فوق ما یجده السّامع فی غیرها من بعض ضروب الکلام. فأنت تری أنه من المستطاع التعبیر عن وصف إنسان بالکرم بأربعة عشر أسلوبا کلّ: له جماله، و حسنه، و براعته، و لو نشاء لأتینا
[شماره صفحه واقعی : 289]
بأسالیب کثیرة أخری فی هذا المعنی؛ فإن للشعراء و رجال الأدب افتنانا و تولیدا للأسالیب و المعانی، لا یکاد ینتهی إلی حد، و لو أردنا لأوردنا لک ما یقال من الأسالیب المختلفة المناحی فی صفات أخری، کالشجاعة، و الإباء، و الحزم و غیرها، و لکنّا لم نقصد إلی الإطالة، و نعتقد أنک عند قراءتک الشعر العربیّ و الآثار الأدبیة، ستجد بنفسک هذا ظاهرا و ستدهش للمدی البعید الذی و صل إلیه العقل الإنسانی فی التصویر البلاغیّ، و الإبداع فی صوغ الأسالیب (عن البلاغة الواضحة بتصرف) .
[شماره صفحه واقعی : 290]
البدیع، لغة: المخترع الموجد علی غیر مثال سابق. و هو مأخوذ و مشتقّ من قولهم: بدع الشیء و أبدعه، اخترعه لا علی مثال (1).
و اصطلاحا: هو علم یعرف به الوجوه (2)
ووجوه التحسین : إما معنویة ، وإما لفظیة ، وأدخل المتأخرون فیهما أنواعا کثیرة.
فالبدیع المعنوی هو الذی وجبت فیه رعایة المعنی دون اللفظ ، فیبقی مع تغییر الالفاظ کقوله :
أتطلب صاحبا لاعیب فیه
وأنت لکل من تهوی رکوب
ففی هذا القول ضربان من البدیع (هما الاستفهام والمقابلة) لا یتغیران بتبدل الألفاظ ، کما لو قلت مثلا : کیف تطلب صدیقاً منزها عن کل نقص ، مع أنک أنت نفسک ساع وراء شهواتک!
والبدیع اللفظی : هو ما رجعت وجوه تحسینه إلی اللفظ دون المعنی ، فلا یبقی الشکل إذا تغیر اللفظ کقوله :
إذا ملک لم یکن ذاهبه
فدعه فدولته ذاهبه
فانک إذا أبدلت لفظة (ذاهبة) بغیرها ولو بمعناها یسقط الشکل البدیعی بسقوطها ، وملخص القول أن المحسنات المعنویة هی ما کان التحسین بها راجعاً إلی المعنی أولا وبالذات ، وان حسنت اللفظ تبعاً والمحسنات اللفظیة هی ما کان التحسین بها راجعاً إلی اللفظ بالاصالة ، وان حسنت المعنی تبعاً ، وقد أجمع العلماء : علی أن هذه المحسنات خصوصا اللفظیة منها ، لا تقع موقعها من الحسن ، ألا إذا طلبها المعنی ، فجاءت عفواً بدون تکلف ، والا فهی مبتذلة.
و المزایا التی تزید الکلام حسنا و طلاوة،[شماره صفحه واقعی : 291]
و تکسوه بهاء و رونقا، بعد مطابقته لمقتضی الحال. مع وضوح دلالته علی المراد لفظا و معنی.
و واضعه عبد اللّه بن المعتز العبّاسی المتوفی سنة 274 هجریة. ثم اقتفی أثره فی عصره قدامة بن جعفر الکاتب فزاد علیها. ثم ألّف فیه کثیرون کأبی هلال العسکری و ابن رشیق القیروانی، و صفیّ الدین الحلّی، و ابن حجّة الحموی، و غیرهم ممّن زادوا فی أنواعه، و نظموا فیها قصائد تعرف (بالبدیعیّات) .
و فی هذا العلم بابان: و خاتمة.
[شماره صفحه واقعی : 292]
1-فالمجردة : هی التی لم تقترن بما یلائم المعنیین : کقول الخلیل لما سأله الجبار عن زوجته : فقال «هذه أختی» ، أراد أخوة الدین ، وکقوله (وهو الذی یتوفاکم باللیل ویعلم ما جرحتم بالنهار).
2-المرشحة : هی التی اقترنت بما یلائم المعنی القریب ، وسمیت بذلک لتقویتها به ، لأن القریب غیر مراد ، فکانه ضعیف ، فاذا ذکر لازمه تقوی به ، نحو (والسماء بنیناها بأید) فانه یحتمل (الجارحة) وهو القریب ، وقد ذکر من لوازمه البنیان علی وجه الترشیح : ، ویحتمل (القدرة) وهو البعید المقصود ، وهی قسمان باعتبار ذکر اللازم قبلها أو بعدها.
3-والمبنیة : هی ما ذکر فیها لازم المعنی البعید - سمیت بذلک لتبیین الموری عنه ، بذکر لازمه ، إذ کان قبل ذلک خفیاً ، فلما ذکر لازمه تبین : نحو :
یا من رآنی بالهموم مطوقا***وظللت من فقدی غصونا فی شجون
أتلومنی فی عظم نوحی والبکا***شأن المطوق أن ینوح علی غصون
وهی أیضا قسمان باعتبار ذکر اللازم قبل أو بعد.
4-والمهیأة : هی التی لا تقع التوریة فیها إلا بلفظ قبلها أو بعدها ، فهی قسمان أیضاً.
فالأول : وهو ما تتهیأ بلفظ قبل ، نحو قوله :
وأظهرت فینا من سماتک سنة***فأظهرت ذاک الفرض من ذلک الندب
فالفرض والندب معناهما القریب الحکمان الشرعیان.
والبعید ، الفرض ، معناه العطاء ، والندب ، معناه الرجل السریع فی قضاء الحوائج ، ولولا ذکر السنة لما تهیأت التوریة ولا فهم الحکمان.
والثانی : وهو ما تتهیأ بلفظ بعد : کقول الامام علی رضی الله تعالی عنه فی الاشعث بن قیس ، أنه کان یحرک الشمال بالیمین ، فالشمال معناها القریب ضد الیمین ، والبعید جمع شملة ، ولولا ذکر الیمین بعده لما فهم منه السامع معنی الید الذی به التوریة.
[شماره صفحه واقعی : 293]
1) التوریة أن یطلق لفظ له معنیان ، أحدهما قریب غیر مراد ، والآخر بعید هو المراد ، ویدل علیه بقرینة یغلب أن تکون خفیة لا یدرکها الا الفطن. وتنقسم التوریة إلی أربعة أقسام مجردة ، ومرشحة ومبینة ومهیأة.
التّوریة لغة: مصدر ورّیت الخبر توریة: إذا سترته و أظهرت غیره. و اصطلاحا: هی أن یذکر المتکلم لفظا مفردا له معنیان؛ أحدهما قریب غیر مقصود و دلالة اللفظ علیه ظاهرة، و الآخر بعید مقصود، و دلالة اللفظ علیه خفیّة، فیتوهّم السّامع: أنه یرید المعنی القریب، و هو إنّما یرید المعنی البعید بقرینة تشیر إلیه و لا تظهره، و تستره عن غیر المتیقظ الفطن، کقوله تعالی: وَ هُوَ اَلَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ [سورة الأنعام، الآیة:60] أراد بقوله جرحتم معناه البعید، و هو ارتکاب الذنوب، و لأجل هذا سمّیت التّوریة إیهاما و تخییلا و کقول سراج الدین الورّاق: [الوافر]
أصون أدیم وجهی عن أناس
لقاء الموت عندهم الأدیب
و ربّ الشّعر عندهم بغیض
و لو وافی به لهم «حبیب»
و کقوله: [مجزوء الکامل]
أبیات شعرک کالقص
ور و لا قصور بها یعوق
و من العجائب لفظها
حرّ و معناها «رقیق»
[شماره صفحه واقعی : 294]
و کقوله: [الطویل]
برغم شبیب فارق السیف کفّه
و کانا علی العلاّت یصطحبان
کأنّ رقاب الناس قالت لسیفه
رفیقک قیسیّ و أنت یمانی (1)
الاستخدام: هو ذکر لفظ مشترک بین معنیین، یراد به أحدهما، ثم یعاد علیه ضمیر، أو إشارة، بمعناه الآخر، أو یعاد علیه ضمیران یراد بثانیهما غیر ما یراد بأوّلهما.
فالأول: کقوله تعالی: فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ اَلشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ [البقرة:185]أرید أوّلا بالشهر الهلال ثم أعید علیه الضمیر أخیرا بمعنی أیام رمضان. و کقول معاویة بن مالک: [الوافر]
إذا نزل السّماء بأرض قوم
رعیناه و إن کانوا غضابا
أراد بالسماء المطر و بضمیره فی رعیناه النّبات (2)، و کلاهما معنی مجازی للسماء.
[شماره صفحه واقعی : 295]
1) یرید أن کف شبیب و سیفه متنافران، لا یجتمعان، لأن شبیبا کان قیسیا و السیف یقال له: «یمانی» فوری به عن الرجل المنسوب إلی الیمن و معلوم ما بین قیس و الیمن من التنافر فظاهر قوله «یمانی» أنه رجل منسوب إلی الیمن، و مراده البعید الدلالة علی السیف، لأن کلمة یمانی من أسمائه.
2) ملخص الاستخدام: هو أن یؤتی بلفظ له معنیان، فیراد به أحدهما. ثم یراد بضمیره المعنی الآخر، کقول الشاعر: [البسیط] و للغزالة شیء من تلفته و نورها من ضیا خدیه مکتسب أراد الشاعر: بالغزالة الحیوان المعروف و بضمیر «نورها» الغزالة بمعنی الشمس و کقوله: [البسیط] رأی العقیق فأجری ذاک ناظره متیم لج فی الأشواق خاطره و کقوله: [الطویل] إذا لم أبرقع بالحیا وجه عفتی فلا أشبهته راحتی بالتکوم و لا کنت ممن یکسر الجفن بالوغی أذا أنا لم أعضضه عن رأی مخرم و قال الآخر فی الدعاء، أقر اللّه عین الأمیر و کفاه شرها. و أجری له عذبها و أکثر لدیه تبرها، و کقول الشاعر: [الوافر] رحلتم بالغداة فبت شوقا أسائل عنکم فی کل ناد أراعی النجم فی سیری إلیکم و یرعاه من البیدا جوادی
و الثانی: کقول البحتری [الکامل]
فسقی الغضا و السّاکنیه و إن هم
شبّوه بین جوانحی و ضلوعی
الغضا: شجر بالبادیة، و ضمیر ساکنیه أولا راجع إلی الغضا، باعتبار المکان و ضمیر شبوه عائد ثانیا إلی الغضا بمعنی النار الحاصلة من شجر الغضا، و کلاهما مجاز للغضا.
الاستطراد: هو أن یخرج المتکلم من الغرض الذی هو فیه إلی غرض آخر لمناسبة بینهما، ثم یرجع فینتقل إلی إتمام الکلام الأول، کقول السموأل: [الطویل]
و إنا لقوم لا نری القتل سبة
إذا ما رأته عامر و سلول
یقرّب حب الموت آجالنا لنا
و تکرهه آجالهم فتطول
فسیاق القصیدة، للفخر بقومه، و انتقل منه إلی هجو قبیلتی عامر و سلول ثم عاد إلی مقامه الأول، و هو الفخر بقومه، و کقوله: [البسیط]
لنا نفوس لنیل المجد عاشقة
فإن تسلت أسلناها علی الأسل
لا ینزل المجد إلا فی منازلنا
کالنوم لیس له مأوی سوی المقل
[شماره صفحه واقعی : 296]
الافتنان: هو الجمع بین فنّین مختلفین، کالغزل، و الحماسة، و المدح، و الهجاء و التعزیة و التهنئة، کقول رجل، جامعا بین التعزیة و التهنئة، حین دخل علی ولد سلطان و قد مات ابوه، و خلفه هو فی الملک:
«آجرک اللّه علی الرّزیة، و بارک لک فی العطیة، و أعانک علی الرعیة فقد رزئت عظیما، و أعطیت جسیما، فاشکر اللّه علی ما أعطیت، و اصبر علی ما رزیت، فقد فقدت الخلیفة. و أعطیت الخلافة ففارقت خلیلا و وهبت جلیلا.
و کقول عنترة یخاطب عبلة: [الطویل]
و لقد ذکرتک و الرماح نو اهل
منی و بیض الهند تقطر من دمی
فوددت تقبیل السیوف لأنها
لمعت کبارق ثغرک المتبسم
(5) الطباق (1)
الطباق: هو الجمع بین لفظین مقابلین فی المعنی. و هما قد یکونان اسمین، نحو: قوله تعالی: هُوَ اَلْأَوَّلُ وَ اَلْآخِرُ وَ اَلظّٰاهِرُ وَ اَلْبٰاطِنُ [سورة الحدید، الآیة:3]. و کقوله تعالی: وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقٰاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ [سورة الکهف، الآیة:18].
[شماره صفحه واقعی : 297]
1) و یسمی بالمطابقة: و بالتضاد. و بالتطبیق. و بالتکافؤ. و بالتطابق، و هو أن یجمع المتکلم فی کلامه بین لفظین، یتنافی وجود معناهما معا فی شیء واحد، فی وقت واحد، بحیث، یجمع المتکلم فی الکلام بین معنیین متقابلین، سواء أکان ذلک التقابل: تقابل الضدین، أو النقیضین، أو الإیجاب و السلب. أو التضایف.
أو فعلین، نحو: قوله تعالی: وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکیٰ وَ أَنَّهُ هُوَ أَمٰاتَ وَ أَحْیٰا [سورة النجم، الآیة:44] و کقوله تعالی: ثُمَّ لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ [سورة الأعلی، الآیة:13].
أو حرفین: نحو قوله تعالی: وَ لَهُنَّ مِثْلُ اَلَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ [سورة البقرة، الآیة:228].
أو مختلفین: نحو قوله تعالی: وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ [سورة الرعد، الآیة:33] (1).
و نحو قوله تعالی: أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ [سورة الأنعام، الآیة:122].
فیکون تقابل المعنیین و تخالفهما مما یزید الکلام حسنا و طرافة.
[شماره صفحه واقعی : 298]
1) و الطباق ضربان: أحدهما طباق الإیجاب: و هو ما لم یختلف فیه الضدان إیجابا و سلبا نحو قُلِ اَللّٰهُمَّ مٰالِکَ اَلْمُلْکِ تُؤْتِی اَلْمُلْکَ مَنْ تَشٰاءُ وَ تَنْزِعُ اَلْمُلْکَ مِمَّنْ تَشٰاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ . و کقوله: [الکامل] حلو الشمائل و هو مر باسل یحمی الذمار ضبیحة الإرهاق و ثانیهما طباق السلب: و هو ما اختلف فیه الضدان إیجابا و سلبا بحیث یجمع بین فعلین من مصدر واحد، أحدهما مثبت مرة، و الآخر ینفی تارة أخری فی کلام واحد نحو یَسْتَخْفُونَ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ لاٰ یَسْتَخْفُونَ مِنَ اَللّٰهِ و نحو یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا و قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . أو أحدهما أمر، و الآخر نهی نحو اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ و نحو فَلاٰ تَخْشَوُا اَلنّٰاسَ وَ اِخْشَوْنِ . و ملخص الطباق الذی هو الجمع بین معنیین متقابلین فی کلام واحد، و هو نوعان: 1-طباق سلب، و هو أن یجمع بین فعلین، من مصدر واحد، أحدهما مثبت، و الآخر منفی، و أحدهما أمر و الآخر نهی. 2-طباق الإیجاب، و هو ما کان تقابل المعنیین فیه بالتضاد. و یلحق بالطباق، ما بنی علی المضادة، تأویلا فی المعنی، نحو فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ فإن التعذیب لا یقابل المغفرة صریحا لکن علی تأویل کونه صادرا عن المؤاخذة التی هی ضد المغفرة. أو تخییلا فی اللفظ باعتبار أصل معناه نحو مَنْ تَوَلاّٰهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلیٰ عَذٰابِ اَلسَّعِیرِ أی یقوده فلا یقابل الضلالة بهذا الاعتبار و لکن لفظه یقابلها فی أصل معناه. و هذا یقال له: «إیهام التضاد» .
المقابلة: هی أن یؤتی بمعنیین متوافقین أو معان متوافقة، ثم یؤتی بما یقابل ذلک علی الترتیب، کقوله تعالی: فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اِتَّقیٰ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ، وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اِسْتَغْنیٰ وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ [سورة اللیل،5-10]و کقوله تعالی: یُحِلُّ لَهُمُ اَلطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ اَلْخَبٰائِثَ [سورة الأعراف:157] و قال علیه الصلاة و السّلام للأنصار: «إنکم لتکثرون عند الفزع و تقلّون عند الطّمع» و قال خالد بن صفوان یصف رجلا: لیس له صدیق فی السرّ و لا عدوّ فی العلانیة و کقوله: [الطویل]
فتی کان فیه ما یسرّ صدیقه
و لکنّ فیه ما یسوء الأعادیا
و کقوله: [الطویل]
و باسط خیر فیکم بیمینه
و قابض شرّ عنکم بشماله
و کقوله: [البسیط]
ما أحسن الدین و الدنیا إذا اجتمعا
و أقبح الکفر و الإفلاس بالرجل
و کقوله: [البسیط]
یا امّة کان قبح الجور یسخطها
دهرا فأصبح حسن العدل یرضیها
(7) مراعاة النظیر (1)
مراعاة النظیر: هی الجمع بین أمرین، أو أمور متناسبة، لا علی جهة التضاد، و ذلک إما بین اثنین، نحو قوله تعالی: وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ [الشوری:11]. و إما بین أکثر، نحو قوله تعالی: أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِشْتَرَوُا اَلضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ [البقرة:16].
[شماره صفحه واقعی : 299]
1) و تسمی بالتناسب و التوافق. و الائتلاف.
و یلحق بمراعاة النظیر، ما بنی علی المناسبة فی المعنی بین طرفی الکلام یعنی: أن یختم الکلام بما یناسب أوله فی المعنی، نحو: قوله تعالی: لاٰ تُدْرِکُهُ اَلْأَبْصٰارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ اَلْأَبْصٰارَ وَ هُوَ اَللَّطِیفُ اَلْخَبِیرُ [الأنعام:103]. فإن اللطیف یناسب عدم إدراک الأبصار له، و الخبیر یناسب إدراکه سبحانه و تعالی للأبصار. و ما بنی علی المناسبة فی اللفظ باعتبار معنی له غیر المعنی المقصود فی العبارة، نحو قوله تعالی: اَلشَّمْسُ وَ اَلْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ وَ اَلنَّجْمُ وَ اَلشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ [الرحمن:5-6].
فإن المراد بالنجم هنا النبات، فلا یناسب الشمس و القمر و لکن لفظه یناسبهما باعتبار دلالته علی الکواکب؛ و هذا یقال له: إیهام التناسب
الإرصاد: هو أن یذکر قبل الفاصلة من الفقرة، أو القافیة، من البیت ما یدل علیها إذا عرف الرّویّ نحو: قوله تعالی: وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ اَلشَّمْسِ وَ قَبْلَ اَلْغُرُوبِ [سورة ق، الآیة:39]. و نحو: قوله تعالی: وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ [العنکبوت:40] (1)و کقول الشاعر: [الطویل]
أحلت دمی من غیر جرم و حرّمت
بلا سب عند اللقاء کلامی
فلیس الذی حللته بمحلل
و لیس الذی حرّمته بحرام
[شماره صفحه واقعی : 300]
1) فالسامع: إذا وقف علی قوله تعالی: قَبْلَ طُلُوعِ اَلشَّمْسِ بعد الإحاطة بما تقدم، علم أنه «و قبل الغروب» . و کذا البصیر بمعانی الشعر و تألیفه، اذا سمع المصرع الأول «أحلت دمی، الخ» علم أن العجز «و حرمت، الخ» لیس إلا ما قاله الشاعر.
و نحو:
إذا لم تستطع شیئا فدعه
و جاوزه إلی ما تستطیع
[الوافر]
و قد یستغنی عن معرفة الرویّ، نحو قوله تعالی: لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ [الأعراف:34].
الإدماج: هو أن یضمّن کلام قد سیق لمعنی، معنی آخر، لم یصرح به، کقول المتنبی [الوافر]
أقلّب فیه أجفانی کأنی
أعد بها علی الدهر الذنوبا
ساق الشاعر: هذا الکلام أصالة لبیان طول اللیل، و أدمج الشکوی من الدهر، فی وصف اللیل بالطول.
المذهب الکلامی: هو أن یورد المتکلم علی صحة دعواه حجّة قاطعة مسلمة عند المخاطب، بأن تکون المقدمات بعد تسلیمها مستلزمة للمطلوب، کقوله تعالی: لَوْ کٰانَ فِیهِمٰا آلِهَةٌ إِلاَّ اَللّٰهُ لَفَسَدَتٰا و اللازم و هو الفساد باطل، فکذا الملزوم و هو تعدد الآلهة باطل، و لیس شیء أدل علی ذلک من الحقیقة و الواقع، و کقوله تعالی: یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ اَلْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ [سورة الحج:5]، و نحو قوله تعالی: وَ هُوَ اَلَّذِی یَبْدَؤُا اَلْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ [الروم:27]أی و کل ما هو أهون علیه فهو أدخل تحت الإمکان، فالإعادة ممکنة.
و سمّی هذا النوع بالمذهب الکلامی لأنه جاء علی طریقة علم الکلام و التوحید و هو عبارة عن إثبات أصول الدین بالبراهین العقلیة القاطعة.
[شماره صفحه واقعی : 301]
حسن التعلیل (1): هو أن ینکر الأدیب صراحة، أو ضمنا، علة الشیء المعروفة، و یأتی بعلة أخری أدبیة طریفة، لها اعتبار لطیف، و مشتملة علی دقة النظر، بحیث تناسب الغرض الذی یرمی إلیه.
یعنی أن الأدیب: یدعی لوصف علة مناسبة غیر حقیقیة، و لکن فیها حسن و طرافة، فیزداد بها المعنی المراد الذی یرمی إلیه جمالا و شرفا کقول المعری فی الرثاء: [الطویل]
و ما کلفة البدر المنیر قدیمة
و لکنها فی وجهه أثر اللطم
یقصد: أن الحزن علی المرثی شمل کثیرا من مظاهر الکون، فهو لذلک: یدّعی أن کلفة البدر، و هی ما یظهر علی وجهه من کدرة لیست ناشئة عن سبب طبیعی، و إنما هی حادثة من أثر اللطم علی فراق المرثی و مثله قول الشاعر الآخر: [البسیط]
أما ذکاء فلم تصفرّ إذ جنحت
إلا لفرقة ذاک المنظر الحسن
یقصد أن الشمس لم تصفر عند الجنوح إلی المغیب للسبب المعروف و لکنها اصفرت مخافة أن تفارق وجه الممدوح و مثله قول الشاعر الآخر: [البسیط]
ما قصر الغیث عن مصر و تربتها
طبعا و لکن تعداکم من الخجل
و لا جری النیل إلا و هو معترف
بسبقکم فلذا یجری علی مهل
ینکر هذا الشاعر: الأسباب الطبیعیة لقلة المطر بمصر، و یلتمس لذلک سببا آخر، و هو أن المطر یخجل أن ینزل بأرض یعمها فضل الممدوح وجوده لأنه لا یستطیع مباراته فی الجود و العطاء، و لا بد فی العلة أن تکون ادعائیة، ثم إن الوصف أعم من أن یکون ثابتا فیقصد بیان علته، أو غیر ثابت فیراد إثباته.
[شماره صفحه واقعی : 302]
1) من الأشیاء ما له صفة ثابتة، ذات علة معروفة، أو غیر معروفة: کزلزلة الأرض، و سقوط المطر من السحب، و مقاتلة الأعداء، و بزوغ القمر و أفوله، و نحو ذلک، فیلتمس الأدباء لها عللا أخری، فیها طرافة و حسن؛ یزداد بها المعنی الذی یریدون تقدیرا و جمالا و شرفا، فحسن التعلیل: هو استنباط علة مناسبة للشیء غیر حقیقة، بحیث تکون علی وجه لطیف بلیغ، یحصل بها زیادة فی المقصود.
أ-فالأول: وصف ثابت غیر ظاهر العلة، کقوله: [البسیط]
بین السیوف و عینیها مشارکة
من أجلها قیل للأجفان أجفان
و قوله: [الکامل]
لم یحک نائلک السحاب و إنما
حمّت به فصبیبها الرّحضاء (1)
و کقوله: [البسیط]
و لم یطلع البدر إلا من تشوقه***إلیک حتی یوافی وجهک النضرا
و لا تغیب إلا عند خجلته***لما رآک فولی عنک و استترا
و کقوله: [الوافر]
سألت الأرض لم کانت مصلی***و لم جعلت لنا طهرا و طیبا
فقالت غیر ناطقة لأنی***حویت لکل إنسان حبیبا
و کقوله:
عیون تبر کأنها سرقت***سواد أحداقها من الغسق
فإن دجا لیلها بظلمته***تضمها خیفة من السرق
و کقوله: [البسیط]
ما زلزلت مصر من کید یراد بها***و إنما رقصت من عدله طربا
و کقوله: [الکامل]
لا تنکروا خفقان قلبی***و الحبیب لدی حاضر
ما القلب إلا داره***دقت له فیها البشائر
و کقوله: [الوافر]
أری بدر السماء یلوح حینا***و یبدو ثم یلتحف السحابا
و ذاک لأنه لما تبدی***و أبصر وجهک استحیا و غابا
و کقوله: [الطویل]
لما تؤذن الدنیا به فی صروفها***یکون بکاء الطفل ساعة یولد
و کقوله: [المتقارب]
و لو لم تکن ساخطا لم أکن***أذم الزمان و أشکو الخطوبا
و کقوله: [الکامل]
قد طیب الأفواه حسن ثنائه***من أجل ذا تجد الثغور عذابا
[شماره صفحه واقعی : 303]
1) أی أنّ السحائب لا تقصد محاکاة جودک بمطرها لأن عطاءک المتتابع أکثر من مائها و أغزر، و لکنها حمت حسدا لک. فالماء الذی ینصب منها هو عرق تللک الحمی، فالرحضاء عرق الحمی:
و قوله: [الکامل]
زعم البنفسج أنه کعذاره
حسنا، فسلوا من قفاه لسانه
فخروج ورقة البنفسج إلی الخلف لا علة ظاهرة له، لکنه ادعی أن علته الافتراء علی المحبوب.
ب-أو وصف ثابت ظاهر العلة، غیر التی تذکر، کقول المتنبی: [الرمل]
ما به قتل أعادیه و لکن
یتقی إخلاف ما ترجو الذّئاب
فإن قتل الأعادی عادة للملوک، لأجل أن یسلموا من أذاهم و ضرهم و لکن المتنبی اخترع لذلک سببا غریبا، فتخیل أن الباعث له علی قتل أعادیه لم یکن إلا ما اشتهر و عرف به، حتی لدی الحیوان الأعجم من الکرم الغریزی، و محبته إجابة طالب الإحسان و من ثم فتک بهم، لأنه علم، أنه إذا غدا للحرب، رجت الذئاب أن یتسع علیها رزقها. و تنال من لحوم أعدائه القتلی، و ما أراد أن یخیب لها مطلبا.
و الثانی: وصف غیر ثابت، و هو:
1-إما ممکن کقول مسلم بن الولید: [البسیط]
یا واشیا حسنت فینا إساءته
نجی حذارک إنسانی من الغرق
فاستحسان إساءة الواشی ممکن، و لکنه لما خالف الناس فیه، عقبه بذکر سببه و هو أن
[شماره صفحه واقعی : 304]
حذاره من الواشی منعه من البکاء، فسلم إنسان عینه من الغرق فی الدموع.
2-و إما غیر ممکن کقول الخطیب القزوینی: [البسیط]
لو لم تکن نیة الجوزاء خدمته
لما رأیت علیها عقد منتطق
فقد ادعی الشاعر: أن الجوزاء ترید خدمة الممدوح، و هذه صفة غیر ممکنة و لکنه عللها بعلة طریفة ادعاها أیضا ادعاء أدبیا مقبولا إذ تصور أن النجوم التی تحیط بالجوزاء إنما هی نطاق شدته حولها علی نحو ما یفعل الخدم، لیقوموا بخدمة الممدوح (1).
التجرید: لغة إزالة الشیء عن غیره. و اصطلاحا: أن ینتزع المتکلم من أمر ذی صفة أمرا آخر مثله فی تلک الصفة مبالغة فی کمالها فی المنتزع منه، حتی أنه قد صار منها بحیث، یمکن أن ینتزع منه موصوف آخر بها، و أقسام التجرید کثیرة:
أ-منها: ما یکون بواسطة من التجریدیة کقولک: لی «من» فلان صدیق حمیم، أی بلغ
[شماره صفحه واقعی : 305]
1) و مثله قول ابن المعتز: [المنسرح] قالوا اشتکت عینه فقلت لهم من کثرة القتل نالها الوصب حمرتها من دماء من قتلت و الدم فی السیف شاهد عجب و کقوله: [الکامل] فلئن بقیت لأرحلن بغزوة تحوی الغنائم أو یموت کریم و کقوله: [الطویل] عداتی لهم فضل علی و منة فلا أذهب الرحمن عنی الأعادیا هم بحثوا عن زلتی فاجتنبتها و هم نافسونی فاکتسبت المعالیا و کقوله: [البسیط] لو لم یکن أقحوانا ثغر مبسمها ما کان یزداد طیبا ساعة السحر
فلان من الصداقة حدا صح معه أن یستخلص منه آخر مثله فیها. و نحو: [الطویل]
تری منهم الأسد الغضاب إذا سطوا
و تنظر منهم فی اللقاء بدورا
ب-و منها: ما یکون بواسطة «الباء» التجریدیة الداخلة علی المنتزع منه. نحو قولهم، لئن سألت فلانا لتسألن به البحر، بالغ فی اتصافه بالسماحة، حتی انتزع منه بحرا فیها.
ج-و منها: ما لا یکون بواسطة، نحو: وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ اَلْکُفْرِ [التوبة:12]
د-و منها: ما یکون بطریق الکنایة، کقول الأعشی: [المنسوخ]
یا خیر من رکب المطیّ و لا
یشرب کأسا بکف من بخلا (1)
المشاکلة: هی أن یذکر الشیء بلفظ غیره، لوقوعه فی صحبته کقوله تعالی: تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ [المائده:116]المراد: و لا أعلم ما عندک. و عبر بالنفس للمشاکلة و نحو: قوله تعالی: نَسُوا اَللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ [الحشر:19]أی أهملهم. ذکر الإهمال هنا بلفظ النسیان لوقوعه فی صحبته. و من ذلک ما حکی عن أبی الرقمع: أن أصحابا له، أرسلوا یدعونه إلی الصبوح فی یوم بارد، و یقولون له: ماذا ترید أن نصنع لک طعاما؟ ؟
[شماره صفحه واقعی : 306]
1) أی یشرب الکأس بکف الجواد، انتزع منه جوادا یشرب هو بکفه عن طریق الکنایة، لإن الشرب بکف غیر البخیل یستلزم الشرب بکف الکریم و هو لا یشرب إلا بکف نفسه. فإذا هو ذلک الکریم. و من التجرید خطاب المرء نفسه، کقول المتنبی: [البسیط] لا خیل عندک تهدیها و لا مال فلیسعد النطق إن لم تسعد الحال أی الغنی، فقد انتزع من نفسه شخصا آخر و خاطبه، و هذا کثیر فی کلام الشعراء، و إنما سمی هذا النوع تجریدا لأن العرب تعتقد أن فی الإنسان معنی کامنا فیه کأنه حقیقته، فتخرج ذلک إلی ألفاظها مجردا عن الإنسان، کأنه غیره. و فائدة هذا النوع «مع التوسع» أن یثبت الإنسان لنفسه ما لا یلیق التصریح بثبوته له.
و کان فقیرا، لیس له کسوة تقیه البرد، فکتب إلیهم یقول: [الکامل]
أصحابنا قصدوا الصبوح بسحرة
و أتی رسولهم إلیّ خصیصا
قالوا اقترح شیئا نجد لک طبخه
قلت أطبخوا لی جبة و قمیصا (1)
و کقوله:
من مبلغ أفناء یعرب کلها
أنی بنیت الجار قبل المنزل
و کقوله:
ألا لا یجهلن أحد علینا
فنجهل فوق جهل الجاهلینا
المزاوجة: هی أن یزاوج المتکلم بین معنیین فی الشرط و الجزاء، بأن یرتب علی کل منهما معنی رتب علی الآخر، کقوله: [الطویل]
إذا ما نهی الناهی فلج بی الهوی
أصاخت إلی الواشی فلج بها الهجر
زاوج بین النهی و الإصاخة فی الشرط و الجزاء بترتیب اللجاج علیهما.
و کقوله: [الطویل]
إذا احتربت یوما ففاضت دماؤها
تذکرت القربی ففاضت دموعها
زاوج (2)بین الاحتراب أی التحارب و بین تذکر القربی، فی الشرط و الجزاء بترتیب الفیض علیهما.
الطی و النشر: أن یذکر متعدد، ثم یذکر ما لکل من أفراده شائعا من غیر تعیین، اعتمادا علی تصرف السامع فی تمییز ما لکل واحد منها، و ردّه إلی ما هو له و هو نوعان:
[شماره صفحه واقعی : 307]
أ-إما أن یکون النشر فیه علی ترتیب الطی، نحو قوله تعالی: وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [القصص:73]فقد جمع بین اللیل و النهار ثم ذکر السکون للیل، و ابتغاء الرزق للنهار، علی الترتیب.
و کقوله: [الطویل]
عیون و أصداغ و فرع و قامة
و خال و وجنات و فرق و مرشف
سیوف و ریحان و لیل و بانة
و مسک و یاقوت و صبح و قرقف
و کقوله: [الکامل]
فعل المدام و لونها و مذاقها
فی مقلتیه و وجنتیه و ریقه
ب-و إما أن یکون النشر علی خلاف ترتیب الطی نحو: فَمَحَوْنٰا آیَةَ اَللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ اَلنَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ اَلسِّنِینَ وَ اَلْحِسٰابَ [الإسراء:12]ذکر ابتغاء الفضل للثانی، و علم الحساب للأول، علی خلاف الترتیب:
و کقوله:
و لحظه و محیاه و قامته
بدر الدجا و قضیب البان و الرّاح
[البسیط]
فبدر الدجا: راجع إلی المحیّا الذی هو الوجه، و قضیب البان راجع إلی القامة، و الراح راجع إلی اللحظ و یسمی اللف و النشر أیضا.
الجمع: هو أن یجمع المتکلم بین متعدد، تحت حکم واحد و ذلک:
أ-إما فی اثنین، نحو قوله تعالی: اَلْمٰالُ وَ اَلْبَنُونَ زِینَةُ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا [الکف:46] و نحو قوله تعالی: وَ اِعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ [الأنفال:28]
[شماره صفحه واقعی : 308]
ب-و إما فی أکثر نحو قوله تعالی: إِنَّمَا اَلْخَمْرُ وَ اَلْمَیْسِرُ وَ اَلْأَنْصٰابُ وَ اَلْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ اَلشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ و کقوله: [الرجز]
إن الشباب و الفراغ و الجده
مفسدة للمرء أی مفسده
و کقوله: [البسیط]
آراؤه و عطایاه و نعمته
و عفوه رحمة للناس کلهم
و کقوله: [البسیط]
آراؤکم و وجوهکم و سیوفکم
فی الحادثات إذا دجون نجوم
التفریق: أن یفرق بین أمرین من نوع واحد فی اختلاف حکمهما نحو قوله تعالی: وَ مٰا یَسْتَوِی اَلْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ [فاطر:12]و کقول الشاعر: [الخفیف]
ما نوال الغمام وقت ربیع
کنوال الأمیر یوم سخاء
فنوال الأمیر بدرة عین
و نوال الغمام قطرة ماء
و کقوله: [المضارع]
من قاس جدواک یوما
بالسحب أخطأ مدحک
السحب تعطی و تبکی
و أنت تعطی و تضحک
و کقوله: [المنسرح]
من قاس جدواک بالغمام فما
أنصف فی الحکم بین شکلین
أنت إذا جدت ضاحک أبدا
و هو إذا جاد دامع العین
و کقوله: [مجزوء الکامل]
ورد الخدود أرقّ من
ورد الریاض و أنعم
هذاک تنشقه الأنو
ف و ذا یقبله الفم
[شماره صفحه واقعی : 309]
التقسیم: هو أن یذکر متعدد، ثم یضاف إلی کل من أفراده، ما له علی جهة التعیین نحو: کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عٰادٌ بِالْقٰارِعَةِ، فَأَمّٰا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطّٰاغِیَةِ، وَ أَمّٰا عٰادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عٰاتِیَةٍ [سورة الحاقة:4-6].
و کقوله: [البسیط]
و لا یقیم علی ضیم یراد به
إلا الأذلان عیر الحیّ و الوتد
هذا علی الخسف مربوط برمته
و ذا یشجّ فلا یرثی له أحد
و قد یطلق التقسیم علی أمرین آخرین:
أوّلهما: أن تستوفی أقسام الشیء نحو قوله تعالی: لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ مٰا تَحْتَ اَلثَّریٰ [طه:6]
و ثانیهما: أن تذکر أحوال الشیء مضافا إلی کل منها ما یلیق به کقوله تعالی: فَسَوْفَ یَأْتِی اَللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ [المائدة:54]، و کقوله: [الطویل]
سأطلب حقی بالقنا و مشایخ
کأنهم من طول ما التثموا مرد
ثقال إذا لاقوا خفاف إذا دعوا
کثیر إذا شدّوا قلیل إذا عدّوا
الجمع مع التفریق: أن یجمع المتکلم بین شیئین فی حکم واحد، ثم یفرق بین جهتی إدخالهما کقوله تعالی: خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ، وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ [الأعراف:12].
و کقوله: [المتقارب]
فوجهک کالنار فی ضوئها
و قلبی کالنّار فی حرها
[شماره صفحه واقعی : 310]
الجمع مع التقسیم: أن یجمع المتکلم بین شیئین أو أکثر تحت حکم واحد. ثم یقسم ما جمع أو: یقسم أوّلا، ثم یجمع.
فالأول: نحو: اَللّٰهُ یَتَوَفَّی اَلْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ اَلَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ اَلَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا اَلْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ اَلْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی و کقول المتنبی [البسیط]
حتی أقام علی أرباض خرشنة (1)
تشقی به الروم و الصلبان و البیع
للرق ما نسلوا و القتل ما ولدوا
و النهب ما جمعوا و النار ما زرعوا
و نحو: [الطویل]
سأطلب حقی بالقنا و مشایخ (2)
کأنهم من طول ما التثموا مرد
ثقال إذا لاقوا، خفاف إذا دعوا
کثیر إذا شدوا قلیل إذ عدوا
و الثانی: کقول حسان: [البسیط]
قوم إذا حاربوا ضروا عدوهم
أو حاولوا النفع فی أشیاعهم نفعوا
سجیة تلک فیهم غیر محدثة
إن الخلائق فاعلم شرها البدع
المبالغة: هی أن یدعی المتکلم لوصف، بلوغه فی الشدة أو الضعف حدا مستبعدا، أو مستحیلا، و تنحصر فی ثلاثة أنواع:
1-تبلیغ: إن کان ذلک الادعاء للوصف من الشدة أو الضعف ممکنا عقلا و عادة، نحو قوله تعالی: ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا [النور:40]و کقوله فی وصف فرس: [الوافر]
إذا ما سابقتها الریح فرّت
و ألقت فی ید الریح الترایا
[شماره صفحه واقعی : 311]
2-و إغراق: إن کان الادعاء للوصف من الشدة أو الضعف ممکنا عقلا، لا عادة کقوله: [الوافر]
و نکرم جارنا ما دام فینا
و نتبعه الکرامة حیث ما لا
3-و غلو (1): إن کان الادعاء للوصف من الشدة أو الضعف مستحیلا عقلا و عادة کقوله: [الوافر] تکاد قسیّة من غیر رام تمکن فی قلوبهم النبالا
المغایرة: هی مدح الشیء بعد ذمه، أو عکسه کقول الحریری فی مدح الدینار: «أکرم به أصفر راقت صفرته» . بعد ذمه فی قوله: «تبّاله من خادع ممارق» .
[شماره صفحه واقعی : 312]
1) أما الغلو: فمنه مقبول، و منه مردود: فالمقبول ثلاثة أنواع: أحدها ما اقترن به ما یقربه للصحة. «کفعل مقاربة» نحو: قوله تعالی: یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ أو «أداة فرض» نحو قوله تعالی: لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا اَلْقُرْآنَ عَلیٰ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اَللّٰهِ . و ثانیها ما تضمن حسن تخییل، کقول المتنبی: عقدت سنابکها علیها عثیرا لو تبتغی عنقا علیه لأمکنا (1) و قول المعری: یذیب الرعب منه کل عضب فلولا الغمد یمسکه لسالا و ثالثها ما أخرج مخرج الهزل و الخلاعة، کقول النظام: تو همه طرفی فآلم طرفه فصار مکان الوهم فی خده أثر و مر بفکری خاطرا فجرحته و لم أر خلقا قط یجرحه الفکر و قول الآخر: لک أنف یا ابن حرب أنفت منه الأنوف أنت فی القدس تصلی و هو فی البیت یطوف (*) السنابک جمع سنبک و هو طرف مقدم الحافر. و العثیر الغبار. و العنق ضرب من السیر سریع فسیح الخطو، یقول إن حوافر هذه الخیل عقدت فوقها غبارا کثیفا، حتی لو أرادت السیر علیه لکان یحملها، کالأرض لشدة کثافته.
الأول: أن یستثنی من صفة ذمّ منفیة عن الشیء، صفة مدح بتقدیر دخولها فیها کقوله: [الطویل]
و لا عیب فیهم غیر أن سیوفهم
بهن فلول من قراع الکتائب (1).
الثانی: أن یثبت لشیء صفة مدح، ثم یؤتی بعدها بأداة استثناء تلیها صفة مدح أخری و النوع الأول أبلغ کقوله: [الطویل]
فتی کملت أوصافه غیر أنه
جواد فما یبقی من المال باقیا
و النّوع الأوّل ابلغ و قد تقوم لکن مقام أداة الاستثناء فی هذا النوع.
[شماره صفحه واقعی : 313]
1) أی إن کان تکسّر حد سیوفهم من مقارعة الجیوش عیبا فلا عیب فیهم غیره، و من المعلوم أنه لیس بعیب و کقول الآخر، و لا عیب فیهم سوی أن النزیل بهم یسلو عن الأهل و الأوطان و الحشم و قوله: [الطویل] و لا عیب فیه غیر أن خدوده بهن احمرار من عیون المتیم و قوله: [السریع] لیس به عیب سوی أنه لا تقع العین علی شبهه و قوله: [الطویل] و لا عیب فی معروفهم غیر أنه یبین عجز الشاکرین عن الشکر و قوله: [الطویل] و لا عیب فیکم غیر أن ضیو فکم تعاب بنسیان الأحبة و الوطن
(24) تأکید الذم بما یشبه المدح (1)
تأکید الذّم بما یشبه المدح: ضربان أیضا:
الأول: أن یستثنی من صفة مدح منفیة عن الشیء، صفة ذم بتقدیر دخولها فیها، کقوله: [مجزوء البسیط]
خلا من الفضل غیر أنی
أراه فی الحمق لا یجاری
و نحو: لا فضل للقوم الاّ أنهم لا یعرفون للجار حقه. و نحو: فلان لیس أهلا للمعروف، إلا أنه یسیء إلی من یحسن إلیه.
الثانی: أن یثبت لشیء صفة ذمّ، ثم یؤتی بعدها بأداة استثناء (2)تلیها صفة ذم أخری، نحو: فلان حسود ألا أنه نمّام، و کقوله: [الطویل]
هو الکلب إلا أن فیه ملالة
و سوء مراعاة و ما ذاک فی الکلب
و کقوله: [المتقارب]
لئیم الطباع سوی أنه
جبان یهون علیه الهوان
[شماره صفحه واقعی : 314]
1) و هنا نوع آخر، یسمی «الهجاء فی معرض المدح» و هو أن یؤتی بکلام ظاهره مدح، و باطنه ذم، کقوله: [المتقارب] أبو جعفر رجل عالم بما یصلح المعدة الفاسده تخوف تخمة أضیافه فعودهم أکلة واحده
2) و مثل أداة الاستثناء فی ذلک، أداة الاستدراک فی قول الشاعر: [الطویل] وجوه کأظهار الریاض نضارة و لکنها یوم الهیاج صخور و کقوله: هو البدر إلا أنه البحر زاخرا سوی أنه الضرغام لکنه الوبل أدرج أهل البیان (التدبیج) فی الطباق. و أفرده أهل البدیع، و هو الأولی، لجواز أن لا یقع التقابل بین الألوان، فیفوت «الطباق» .
التوجیه: هو أن یؤتی بکلام یحتمل معنیین متضادین علی السواء کهجاء، و مدیح و دعاء للمخاطب، أم دعاء علیه، لیبلغ القائل غرضه بما لا یمسک علیه، کقول بشار فی خیاط أعور اسمه عمرو: [مجزوء الرمل]
خاط لی عمرو قباء
لیت عینیه سواء
فإنّ دعاءه لا یعلم، هل له أم علیه، و قوله:
کلما لاح وجهه بمکان
کثرت زحمة العیون علیه
و یحکی أن محمدا بن حزم هنأ الحسن بن سهل باتصال بنته بوران التی تنسب إلیها الأطبخة البورانیة بالخلیفة المأمون العباسی مع من هنأه، فأثابهم، و حرمه، فکتب إلیه إن أنت تمادیت علی حرمانی، قلت فیک بیتا لا یعرف أهو مدح أم ذم، فاستحضره و سأله؟ فأقرّ، فقال الحسن: لا أعطیک أو تفعل، فقال:
بارک اللّه للحسن
و لبوران فی الختن
یا إمام الهدی ظفر
ت و لکن ببنت من؟ ؟
فلم یدر: ببنت من؟ ؟ أفی العظمة و علوّ الشأن و رفعة المنزلة، أم فی الدناءة و الخسّة؟ ؟ فاستحسن الحسن منه ذلک.
التوریة: تکون فی لفظ واحد.
و أمّا التوجیه: فیکون فی ترکیب:
ب-التوریة: یقصد المتکلم بها معنی واحدا: هو البعید.
التوجیه: لا یترجح فیه أحد المعنیین علی الآخر.
[شماره صفحه واقعی : 315]
نفی الشیء بإیجابه: هو أن ینفی متعلق أمر عن أمر، فیوهم إثباته له، و المراد نفیه عنه أیضا، نحو قوله تعالی: رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ [النور:37] (1). فإن نفی إلهاء التجارة منهم، إثباتها لهم، و المراد نفیها أیضا.
الأول: أن یقع فی کلام الغیر إثبات صفة لشیء و ترتیب حکم علیها، فینقل السامع تلک الصفة إلی غیر ذلک الشیء من غیر تعرض لثبوت ذلک الحکم له أو انتفائه عنه کقوله تعالی: یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی اَلْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ اَلْأَعَزُّ مِنْهَا اَلْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ [المنافقون:8] (2)فالمنافقون أرادوا بالأعز أنفسهم، و بالأذل المؤمنین و رتبوا علی ذلک الإخراج من المدینة فنقلت صفة العزة للمؤمنین، و أبقیت صفة الأذلیة للمنافقین، من غیر تعرض لثبوت حکم الإخراج للمتصفین بصفة العزة و لا لنفیه عنهم.
[شماره صفحه واقعی : 316]
1) مقتطع من الآیة: التی مرت فی مبحث ترک المسند، حیث یقول: یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ [فإن قوله: لا تلهیهم تجارة]یوهم أن لهم تجارة، غیر أنهم لا یلتهون بها. و لکن المراد أنهم لیس لهم تجارة حتی یلتهو بها، لأن رجال الجنة لا یتعاطون التجارة.
2) تلخیص العبارة: أن الکافرین حکموا لأنفسهم بالعزة، و للمؤمنین، بالذلة و قالوا إن رجعنا إلی المدینة نخرجهم منها. فحکم بالعزة للّه، و لرسوله، و للمؤمنین و لم یقل إنهم یخرجون أولئک منها، و لا أنهم لا یخرجونهم.
و الثانی: حمل لفظ وقع فی کلام الغیر علی خلاف مراده بذکر متعلق له کقوله: [الوافر]
و قالوا قد صفت منا قلوب
لقد صدقوا و لکن عن ودادی
ارادوا بصفو قلوبهم الخلوص فحمله علی الخلو بذکر متعلقه، و هو قوله: عن ودادی.
ائتلاف اللفظ مع المعنی: هو أن تکون الألفاظ موافقة للمعانی، فتختار الألفاظ الجزلة، و العبارات الشدیده للفخر و الحماسة، و تختار الکلمات الرقیقة، و العبارات اللینة، للغزل و المدح کقوله: [الطویل]
إذا ما غضبنا غضبة مضریة
هتکنا حجاب الشمس أو قطرت دما
أذا ما أعرنا سیدا من قبیلة
ذرا منبر صلی علینا و سلما
و کقوله: [الطویل]
و لست بنظار إلی جانب الغنی
إذا کانت العلیاء فی جانب الفقر
و کقوله: [الرمل]
لمیطل لیلی و لکن لم أنم
و نفی عنی الکری طیف ألم
التفریع: هو أن یثبت حکم لمتعلق أمر، بعد إثباته لمتعلق له آخر کقول الشاعر: [المنسرح]
فاضت یداه بالنضار کما
فاضت ظباه فی الوغی بدمی
و کقوله: [البسیط]
أحلامکم لسقام الجهل شافیة
کما دماؤکم تشفی من الکلب
[شماره صفحه واقعی : 317]
الاستتباع: هو الوصف بشیء علی وجه یستتبع الوصف بشیء آخر، مدحا أو ذما. یعنی أن الاستتباع هو المدح علی وجه یستتبع المدح بأمر آخر، کقوله: [الطویل]
ألا ایها المال الذی قد أباده
تسلّ فهذا فعله بالکتائب
و کقوله: [الطویل]
سمح البدیهة لیس یمسک لفظه
فکأنما ألفاظه من ما له
و کقوله: [البسیط]
الحرب نزهته و البأس همته
و السیف عزمته و اللّه ناصره
و قیل: إنه یکون أیضا فی الذم، کقول بعضهم فی قاض لم یقبل شهادته برؤیة هلال الفطر: [مجزوء الرمل]
أتری القاضی أعمی
أم تراه یتعامی
سرق العید کأن العی
د أموال الیتامی
السلب و الإیجاب: هو أن یقصد المتکلم تخصیص شیء بصفة فینفیها عن جمیع الناس، ثم یثبتها له مدحا أو ذما،
فالمدح کقول الخنساء: [الطویل]
و ما بلغت کفّ أمریء متناولا
من المجد إلا و الذی نلت أطول
و لا بلغ المهدون للناس مدحة
و إن أطنبوا إلا الذی فیک أفضل
و الذم، کقول بعضهم: [الکامل]
خلقوا و ما خلقوا لمکرمة
فکأنهم خلقوا و ما خلقوا
رزقوا و ما رزقوا سماح ید
فکأنما رزقوا و ما رزقوا (1)
[شماره صفحه واقعی : 318]
1) و هذا مثال للایجاب و السلب.
الإبداع: هو أن یکون الکلام مشتملا علی عدة أنواع من البدیع، کقول الشاعر: [الطویل]
فضحت الحیا و البحر جودا فقد بکی ال
حیا من حیاء منک و التطم البحر (1)
و للقرآن الکریم الید البیضاء فی هذا النوع فقد وجد اثنان و عشرون نوعا فی قوله تعالی وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ اِبْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ اَلْمٰاءُ وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ اِسْتَوَتْ عَلَی اَلْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ مع کون الآیة سبع عشرة لفظة، و لا بد لی من ذکرها، تبرکا بها، و إلجاما لبعض المعاصرین الذین یتفوهون بما لا یلیق ذکره، بالنسبة لکلام رب العالمین:
(1) ففیها [المناسبة التامة]بین ابلعی و أقلعی.
(2) الاستعارة فیهما.
(3) الطباق بین الأرض و السماء.
(4) المجاز فی قوله [یا سماء]فإن الحقیقة یا مطر.
(5) الإشارة: فی وَ غِیضَ اَلْمٰاءُ فإنه عبر به عن معان کثیرة، فإن الماء لا یغیض حتی لا یقلع مطر السماء و تبلع الأرض ما یخرج منها من عیون الماء.
(6) الإرداف: فی قوله: وَ اِسْتَوَتْ عَلَی اَلْجُودِیِّ فإنه عبر عن استقرارها فی المکان بلفظ قریب من لفظ المعنی.
(7) التمثیل فی قوله: وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ فإنه عبر عن هلاک الهالکین و نجاة الناجین بلفظ بعید عن الموضوع.
[شماره صفحه واقعی : 319]
1) فإن فیه حسن التعلیل فی قوله: [بکی الحیاء حیاء منک]. و فیه التقسیم فی قوله: [فضحت الحیا و البحر]، حیث ارجع ما لکل إلیه علی التعیین بقوله بکی الحیا، و التطم البحر، و فیه المبالغة فی جعله بکاء الحیا و التطام البحر حیاء من الممدوح. و فیه الجمع فی قوله: فضحت الحیا و البحر. و فیه رد العجز علی الصدر: فی ذکر البحر و البحر و فیه الجناس التام: بین الحیا و الحیاء.
(8) التعلیل، فإن غیض الماء علة الاستواء.
(9) التقسیم: فإنه استوفی أقسام الماء حال نقصه.
(10) الاحتراس: فی قوله: وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ إذ الدعاء یشعر بأنهم مستحقو الهلاک، احتراسا من ضعیف یتوهم أن الغرق لعمومه ربما بشمل غیر المستحق.
(11) الانسجام، فإن الآیة منسجمة کالماء الجاری فی سلاسته.
(12) حسن التنسیق، فإنه تعالی قص القصة و عطف بعضها علی بعض بحسن الترتیب.
(13) ائتلاف اللفظ مع المعنی، لأن کل لفظة لا یصلح لمعناها غیرها.
(14) الإیجاز فإنه سبحانه و تعالی، أمر فیها و نهی و أخبر و نادی و نعت و سمی، و أهلک و أبقی و أسعد و أشقی، و قص من الأنباء ما لو شرح لجفت الأقلام.
(15) التسهیم: إذ أول الآیة یدل علی آخرها.
(16) التهذیب: لأن مفرداتها موصوفة بصفات الحسن، لأن کل لفظة سهلة مخارج الحروف علیها رونق الفصاحة، سلیمة من التنافر، بعیدة عن عقادة التراکیب.
(17) حسن البیان: لأن السامع لا یشکل علیه فی فهم معانیها شیء.
(18) الاعتراض، و هو قوله: وَ غِیضَ اَلْمٰاءُ وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ اِسْتَوَتْ عَلَی اَلْجُودِیِّ .
(19) الکنایة فإنه لم یصرح بمن أغاض الماء. و لا بمن فضی الأمر، و سوی السفینة، و لا بمن قال و قیل بعدا. کما لم یصرح بقائل: یٰا أَرْضُ اِبْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی فی صدر الآیة سلوکا فی کل واحد من ذلک سبیل الکنایة.
(20) التعریض: فإنه تعالی عرض بسالکی مسالکهم فی تکذیب الرسل ظلما، و أن الطوفان و تلک الصورة الهائلة ما کانت إلا بظلمهم.
(21) الأبداع الذی نحن بصدد الاستشهاد له، و فیها غیر ذلک، و قد أفردت هذه الآیة
[شماره صفحه واقعی : 320]
الشریفة بتآلیف عدیدة لما اشتملت علیه من البلاغة، حتی عد بعضهم فیها مائة و خمسین نوعا، و قد أجمع المعاندون علی أن طوق البشر عاجز عن الإتیان بمثلها.
أسلوب الحکیم: هو تلقی المخاطب بغیر ما یترقبه.
1-إما بترک سؤاله: و الإجابة عن سؤال لم یسأله. تنبیها علی أنه کان ینبغی له أن یسأل هذا السؤال
2-و إما بحمل کلام المتکلم علی غیر ما کان یقصد و یرید، تنبیها علی أنه کان ینبغی له أن یقصد هذا المعنی.
فمثال الأول، قوله تعالی: وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ اَلْأَقْرَبِینَ وَ اَلْیَتٰامیٰ وَ اَلْمَسٰاکِینِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِیلِ [البقرة:215]سألوا النبی علیه الصلاة و السّلام عن حقیقة ما ینفقون من مالهم، فأجیبوا ببیان طرق إنفاق المال: تنبیها علی أن هذا هو الأولی و الأجدر بالسؤال عنه. و قال تعالی: یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ اَلْحَجِّ [البقرة:189] (1).
و مثال الثانی: ما فعل القبعثری بالحجّاج (2)، إذ قال اله الحجاج متوعدا (لأحملنک عل الأدهم) .
[شماره صفحه واقعی : 321]
1) بیان ذلک: أن أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله سألوه عن الأهلة؟ لم تبدو صغیرة، ثم تزداد حتی یتکامل نورها. ثم تتضاءل حتی لا تری «و هذه مسألة دقیقة من علم الفلک» تحتاج إلی فلسفة عالیة و ثقافة عامة. فصرفهم عنها ببیان أن الأهلة و سائل للتوقیت فی المعاملات، و العبادات، إشارة إلی أن الأولی بهم أن یسألوا عن هذا.
2) هو الحجاج بن یوسف الثقفی، کان عاملا علی العراق و خراسان: لعبد الملک بن مروان، ثم للولید من بعده، و کان شدید البطش قاسیا، حتی ضرب المثل بجوره و ظلمه توفی سنة 95 ه
یرید الحجاج: القید الحدید الأسود: فقال القبعثری: «مثل الأمیر یحمل علی الأدهم و الأشهب» یعنی الفرس الأسود، و الفرس الأبیض، فقال له الحجاج: أردت الحدید فقال القبعثری: لأن یکون حدیدا خیر من أن یکون بلیدا، و مراده تخطئة الحجاج بأن الألیق به الوعد لا الوعید (1).
و قال ابن حجاج بغدادی: [الخفیف]
قال: ثقلت، إذ أتیت مرارا
قلت: ثقلت کاهلی بالأیادی
قال: طولت، قال: أولیت طولا
قال: أبرمت، قلت: حبل ودادی (2)
فصاحب ابن حجاج، یقول له: قد ثقلت علیک بکثرة زیاراتی، فیصرفه عن رأیه فی أدب و طرف و ینقل کلامه من معنی إلی معنی آخر: و قول الشاعر: [الطویل]
و لما نعی الناعی سألناه خشیة
و للعین خوف البین تسکاب أمطار
أجاب قضی: قلنا قضی حاجة العلا
فقال: مضی قلنا: بکلّ فخار
و یحکی: أنه لما توجه خالد بن الولید لفتح الحیرة، أتی إلیه من قبل أهلها رجل ذو تجربة فقال له خالد: فیم أنت؟ قال: فی ثیابی، فقال: علام أنت؟ فأجاب علی الأرض فقال کم سنک؟ قال: اثنتان و ثلاثون فقال: أسألک عن شیء و تجیبنی بغیره، فقال: إنما أجبتک عما سألت.
[شماره صفحه واقعی : 322]
1) سبب ذلک: أن الحجاج بلغه أن القبعثری لما ذکر الحجاج بینه و بین أصحابه فی بستان، قال: اللهم سود وجهه، و اقطع عنقه و استقنی من دمه، فوشی به إلی الحجاج فلما مثل بین یدیه، و سأله عن ذلک، قال: إنما أردت «العنب» فقال له الحجاج ما ذکر.
2) فقد وقع لفظ «ثقلت» فی کلام المتکلم بمعنی «حملتک المؤونة» فحمله المخاطب علی الإکثار من المنن و الأیادی «و أبرمت» وقع فی کلامه بعضی «أمللت» فحمله المخاطب علی إبرام حبل الوداد و إحکامه، و لیس فی طولت الأولی التی سمی من طول الإقامة، و تطولت من التطول و هو التفضل: شاهد.
تشابه الأطراف: قسمان معنوی و لفظی.
فالمعنوی: هو أن یختم المتکلم کلامه بما یناسب ابتداءه فی المعنی کقوله: [الطویل]
ألذ من السحر الحلال حدیثه
و أعذب من ماء الغمامة ریقه
فالریق: یناسب اللذة فی أول البیت.
و اللفظی نوعان: الأول: أن ینطر الناظم أو الناثر إلی لفظة وقعت فی آخر المصراع الأول أو الجملة، فیبدأ لها المصراع الثانی، أو الجملة التالیة، کقوله تعالی: مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ اَلْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ اَلزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ [النور:35] و کقول أبی تمام: [الطویل]
هوی کان خلسا إن من أبرد الهوی
هوی جلت أفیائه و هو خامل
الثانی: أن یعید الناظم لفظة القافیة من کل بیت فی أول البیت الذی یلیه، کقوله: [الطویل]
رمتنی و ستر اللّه بینی و بینها
عشیة آرام الکناس رمیم
رمیم التی قالت لجیران بیتها
ضمنت لکم ألا یزال یهیم
العکس: هو أن تقدم فی الکلام جزءا ثم تعکس، بأن تقدم ما أخرت، و تؤخّر ما قدمت، و یأتی علی أنواع:
أ-أن یقع العکس بین أحد طرفی جملة، و ما أضیف إلیه ذلک الطرف نحو: کلام الملوک ملوک الکلام و کقول المتنبی: [الطویل]
إذا أمطرت منهم و منک سحابة
فوابلهم طلّ و طلک و ابل
[شماره صفحه واقعی : 323]
ب-أن یقع العکس بین متعلقی فعلین فی جملتین کقوله تعالی: یُخْرِجُ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ اَلْمَیِّتَ مِنَ اَلْحَیِّ [الروم:19].
ج-أن یقع العکس بین لفظین فی طرفی الجملتین کقوله تعالی: لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ [الممتحنة:10].
د-أن یقع العکس بین طرفی الجملتین نحو قول الشاعر: [الطویل]
طویت بإحراز الفنون و نیلها
رداء شباب و الجنون فنون
فحین تعاطیت الفنون و حظها
تبین لی أن الفنون جنون
ه-أن یکون العکس بتردید مصراع البیت معکوسا نحو قول الشاعر: [الخفیف]
إن للوجد فی فؤادی تراکم
لیت عینی قبل الممات تراکم
فی هواکم یا سادتی مت وجدا
مت وجدا یا سادتی فی هواکم
تجاهل العارف: هو سؤال المتکلم عما یعلمه حقیقة، تجاهلا لنکتة، کالتّوبیخ، فی قوله: [الطویل]
أیا شجر الخابور ما لک مورق
کأنک لم تجزع علی ابن طریف
أو المبالغة فی المدح، کقول البحتری: [البسیط]
ألمع برق سری أم ضوء مصباح؟ ؟
أم ابتسامتها بالمنظر الضاحی
أو المبالغة فی الذم، کقول زهیر: [الوافر]
و ما أدری و سوف إخال أدری
أقوم آل حصن أم نساء
أو التعجب نحو: أَ فَسِحْرٌ هٰذٰا أَمْ أَنْتُمْ لاٰ تُبْصِرُونَ [الطور:15]إلی غیر ذلک من الأغراض البدیعیة التی لا تحصی.
[شماره صفحه واقعی : 324]
بین الأنواع البدیعیة فیما یلی:
1-قال بعضهم فی وصف إبل: [الرجز]
صلب العصا بالضرب قد أدماها
تودّ أن اللّه قد أفناها (1)
2-و للغزالة شیء من تلفته
و نورها من ضیا خدّیه مکتسب (2)
[البسیط]
3-أفنی جیوش العدا غزوا فلست تری
سوی قتیل و مأسور و منهزم (3)
[البسیط]
4-و لا عیب فیهم غیر أن ذوی الندی
خساس إذا قیسوا بهم و لئام (4)
[الطویل]
5-علی رأس عبد تاج عز یزینه
و فی رجل حر قید ذل یشینه (5)
[الطویل]
[شماره صفحه واقعی : 325]
1) الضرب: لفظ مشترک بین الضرب بالعصا و هو المعنی القریب الذی لم یقصد، و السیر فی الأرض، و هو المعنی البعید المقصود و المراد بالتوریة.
2) فیه استخدام: إذ أراد بالغزالة الحیوان المعروف، و بضمیر (نورها) الغزالة بمعنی الشمس.
3) فیه تقسیم: إذ هو قد استوفی جمیع أقسام جیش العدو، بحصرها فی الأقسام الثلاثة.
4) فیه تأکید المدح بما یشبه الذم، فإنه استثنی من صفة ذم منفیة. صفة مدح.
5) فیه مقابلة بین ستة و ستة: فقد قابل بین علی و فی. رأس و رجل، حر و عبد، تاج و قید، عز و ذل، یزین و یشین.
6-فلا الجود یفنی المال و الجدّ مقبل
و لا البخل یبقی المال و الجدّ مدبر (1)
[الطویل]
7-رحم اللّه من تصدّق من فضل
أو آسی من کفاف، أو آثر من قوت (2)
[الخفیف]
8-آراؤکم و وجوهکم و سیوفکم
فی الحادثات إذا دجون نجوم (3)
[الکامل]
9-ما زلزلت مصر من کید ألم بها
لکنها رقصت من عدلکم طربا (4)
[البسیط]
10-أراعی النجم فی سیری إلیکم
و یرعاه من البیدا جوادی (5)
[الوافر]
یا سیدا حاز لطفا
له البرایا عبید
أنت الحسین و لکن
جفاک فینا یزید
[المجتث]
[شماره صفحه واقعی : 326]
1) فیه مقابلة: بین الجود و البخل، یفنی و یبقی، مقبل و مدبر.
2) فیه تقسیم: باستیفاء أقسام الشیء، لأن طبقات الناس هذه الثلاثة لیس غیر.
3) فیه الجمع، فقد جمع بین ثلاثة أشیاء فی حکم واحد.
4) فیه حسن التعلیل فقد جعل علة زلزال مصر طربا من عدل الممدوح لا لمکروه نزل بها، و هی لا شک غیر العلة التی یتعارفها الناس فیما بینهم.
5) فیه استخدام: إذ النجم الأول الکوکب، و أعاد علیه الضمیر بمعنی النبات الذی لا ساق له.
فی هذا الکلام توریة، مهیأة بلفظ قبلها، فإن ذکر «الحسین» لازم لکون یزید اسما بعد احتمال الفعل المضارع الموری عنه.
حماة فی بهجتها جنة
و هی من الغم لنا جنّه
لا تیأسوا من رحمة اللّه فقد
رأیتم العاصی فی الجنه
[السریع]
فی هذا الکلام توریة مرشحة، فإن ذکر الرحمة ترشیح للفظ العاصی الموری به الذی هو من العصیان، و الموری عنه النهر المعروف الذی عبر حماه.
فإن ضیعت فیه جمیع مالی
فکم من لحیة حلقت بموسی
[الوافر]
فیه التوریة المرشحة، بذکر اللحیة و الحلق، و هما یناسبان الموری به و هو «موسی الحدید» و الموری عنه الاسم المذکور.
یا عذولی فی مغن مطرب
حرک الأوتار لمّا سفرا
لم تهز العطف منه طربا
عند ما تسمع منه و ترا
[الرمل]
فیه توریة فی لفظ و ترا فإن معناه البعید المراد هو الرؤیة، و القریب أحد الأوتار و لفظ تسمع هیأ قوله و ترا للتوریة.
سألته عن قومه فأنثنی
یعجب من إفراط دمعی السخی
و أبصر المسک و بدر الدجی
فقال ذا خالی و هذا أخی
[السریع]
فیه توریة فی لفظ خالی فمعناه البعید المراد، النقطة السوداء فی الخد، و القریب أخ الأم، و لفظة أخی هی التی هیأت خالی للتوریة و هی بعیدة.
[شماره صفحه واقعی : 327]
[شماره صفحه واقعی : 328]
1) و یقال له التجنیس، و التجانس، و المجانسة. و لا یستحسن إلا إذا ساعد اللفظ المعنی، و وازی مصنوعه مطبوعه، مع مراعاة النظیر، و تمکن القرائن، فینبغی أن ترسل المعانی علی سجیتها لیکتسی من الألفاظ ما یزینها حتی لا یکون التکلف فی الجناس مع مراعاة الالتئام. موقعا صاحبه فی قول من قال: [الکامل] طبع المجنس فیه نوع قیادة أو ما تری تألیفه للأحرف و بملاحظة ما قدمنا یکون فیه استدعاء لمیل السامع و الإصغاء إلیه، لأن النفس تستحسن المکرر مع اختلاف معناه، و یأخذها نوع من الاستغراب. و تلخیص القول فی الجناس: أنه نوعان: تام. و غیر تام: فالتام، هو ما اتفق فیه اللفظان المتجانسان فی أمور أربعة: نوع الحروف. و شکلها من الهیئة الحاصلة من الحرکات و السکنات. و عددها. و ترتیبها. و غیر التام، و هو ما اختلف فیه اللفظان فی واحد من الأمور الأربعة کقول اللّه تعالی: وَ اِلْتَفَّتِ اَلسّٰاقُ بِالسّٰاقِ إِلیٰ رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ اَلْمَسٰاقُ و کقول الشاعر: [الطویل] و سمیته یحیی لیحیا فلم یکن إلی رد أمر اللّه فیه سبیل و کقوله: [مجزوء الکامل] أشکو و أشکر فعله فاعجب لشاک منه شاکر طرفی و طرف النجم فی ه کلاهما ساه و ساهر و کقول ابن الفارض: [الکامل] هلا نهاک عن لوم امریء لم یلف غیر منعم بشقاه و قول المعری: [البسیط] لم نلق غیرک إنسانا یلاذ به فلا برحت لعین الدهر إنسانا
الجناس: هو تشابه لفظین فی النطق، و اختلافهما فی المعنی.
و هو ینقسم إلی نوعین: لفظی و معنوی.
1-منها: الجناس التام: و هو ما اتفق فیه اللفظان المتجانسان فی أربعة أشیاء نوع الحروف، و عددها، و هیئاتها الحاصلة من الحرکات و السکنات، و ترتیبها مع اختلاف المعنی.
فإن کان اللفظان المتجانسان من نوع واحد کاسمین، أو فعلین، أو حرفین سمی: الجناس مماثلا (1)نحو: وَ یَوْمَ تَقُومُ اَلسّٰاعَةُ یُقْسِمُ اَلْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ [الروم:55]فالمراد بالساعة الأولی یوم القیامة، و بالساعة الثانیة المدة من الزمان، و نحو: رحبة رحبة. فرحبة الأولی: فناء الدار، و رحبة الثانیة: بمعنی واسعة.
و إن کانا من نوعین: کفعل و اسم، سمی: الجناس مستوفیا. نحو ارع الجار و لو جار و کقول الشاعر: [الکامل]
ما مات من کرم الزمان فإنه
یحیا لدی یحیی بن عبد اللّه
فیحیا الأول فعل مضارع، و یحیی الثانی اسم الممدوح. و نحو: [السریع]
إذا رماک الدهر فی معشر
قد أجمع الناس علی بغضهم
فدارهم ما دمت فی دارهم
و أرضهم ما دمت فی أرضهم
[شماره صفحه واقعی : 330]
1) اعلم أن العبرة فی المماثلة تکون بالنطق لا بالکتابة.
و الجناس التام: مما لا یتفق للبلیغ إلا علی ندور و قلة، فهو لا یقع موقعه من الحسن حتی یکون المعنی هو الذی استدعاه و ساقه، و حتی تکون کلمته مما لا یبتغی الکاتب منها بدلا، و لا یجد منها حولا.
و امّا: الجناس غیر التام: فهو ما اختلف فیه اللفظان فی واحد أو أکثر من الأربعة السابقة، و اختلافهما، یکون إما:
بزیادة حرف. فی الأول: نحو: دوام الحال من المحال. أو فی الوسط نحو: جدّی جهدی أو فی الآخر نحو: الهوی مطیة الهوان. و الأول یسمی مردوفا. و الثانی یسمی مکتنفا. و الثالث مطرفا.
او باختلاف حرف فی الأول کقوله تعالی: ذٰلِکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی اَلْأَرْضِ بِغَیْرِ اَلْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ [غافر:75]و فی الوسط کقول الشاعر: [الوافر]
فإن حلوا فلیس لهم مقرّ
و إن رحلوا فلیس لهم مقر
و فی الاخر کقوله علیه السّلام: «الخیل معقود فی نواصیها الخیر إلی یوم القیامة» .
و من اختلاف أعدادها، قولک: هذا بناء ناء.
و من اختلاف ترتیب الحروف، قوله: فی حسامه فتح لأولیائه، و حتف لأعدائه.
و من اختلاف الهیئة، قول الشاعر: [البسیط]
الجدّ فی الجدّ و الحرمان فی الکسل
فانصب تصب عن قریب غایة الأمل.
2-و منها: الجناس المطلق: و هو توافق رکنیه فی الحروف و ترتیبها بدون أن یجمعهما اشتقاق، کقوله صلّی اللّه علیه و آله «أسلم» سالمها اللّه، «و غفار» غفر اللّه لها، «و عصیة» عصت اللّه و رسوله.
فإن جمعهما اشتقاق نحو: لاٰ أَعْبُدُ مٰا تَعْبُدُونَ وَ لاٰ أَنْتُمْ عٰابِدُونَ مٰا أَعْبُدُ [الکافرون:3]
[شماره صفحه واقعی : 331]
فقیل: یسمی جناس الاشتقاق (1).
3-و منها: الجناس المذیل، و الجناس المطرف.
فالأول: یکون الاختلاف بأکثر من حرف فی آخره.
[شماره صفحه واقعی : 332]
1) کقوله: فیا دمع أنجدنی علی ساکنی نجد و کقوله: [الخفیف] و إذا ما ریاج جودک هبت صار قول العذول فیه هباء و قول النابعة: [الطویل] فیا لک من حزم و عزم طواهما جدید الردی بین الصفا و الصفائح و قول البحتری: [الوافر] نسیم الروض فی ریح شمال و صوب المزن فی راح شمول و کقوله: [الوافر] أراک فیمتلی قلبی سرورا و أخشی أن تشط بک الدیار فجر و اهجر وصل و لا تصلنی رضیت بأن تجور و أنت جار و کقوله: [مجزوء الکامل] من بحر جودک أغترف و بفضل علمک أعترف و کقولهم «خلف الوعد خلق الوغد» و کقول البشتی: [الوافر] بسیف الدولة اتسقت أمور رأیناها مبددة النظام و کقول الشبکی: [الکامل] کن کیف شئت عن الهوی لا أنتهی حتی تعود لی الحیاء و أنت هی و کقوله: [الوافر] سما و حمی نبی سام و حام فلیس کمثله سام و حام و قول أبی نواس: [الکامل] عباس عباس إذا احتدم الوغی و الفضل فضل و الربیع ربیع
و الثانی: یکون الاختلاف بزیادة حرف فی اخره.
فالجناس المذیل: کقول الخنساء: [المجزوء الکامل]
انّ البکاء هو الشفا
ء من الجوی بین الجوانح
و الجناس المطرف: کقول أبی تمام: [الطویل]
یمدون من أید عواص عواصم
تصول بأسیاف قواض قواضب
4-و منها: الجناس المضارع و الجناس اللاحق.
فالجناس المضارع، یکون باختلاف رکنیه فی حرفین، لم یتباعدا مخرجا
إما فی الأول: نحو: لیل دامس، و طریق طامس.
و إما فی الوسط: نحو: وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ، وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ [الأنعام:26].
و إما فی الآخر: نحو قوله صلّی اللّه علیه و آله «الخیل معقود فی نواصیها الخیر إلی یوم القیامة» .
و الجناس اللاحق یکون فی متباعدین.
إما فی الأول: نحو هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ [الهمزة:1].
و إما فی الوسط: نحو: إِنَّهُ عَلیٰ ذٰلِکَ لَشَهِیدٌ، وَ إِنَّهُ لِحُبِّ اَلْخَیْرِ لَشَدِیدٌ [العادیات:7،8].
و إما فی الآخر: نحو قوله تعالی: وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ اَلْأَمْنِ أَوِ اَلْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ [النساء:83].
5-و منها: الجناس اللفظی و هو ما تماثل رکناه لفظا، و اختلف احد رکنیه عن الآخر خطا، إما الاختلاف فی الکتابة بالنون و التنوین. و إما الاختلاف فی الکتابة بالضاد و الظاء، أو الهاء و التاء.
فالأول: و هو ما تماثل رکناه لفظا، و اختلف أحد رکنیه عن الآخر خطّا فی الکتابة بالنون و التنوین قوله: [الرجز]
أعذب خلق اللّه نطقا و (فما)
إن لم یکن أحقّ بالحسن (فمن)
مثل الغزال نظرة و لفتة
من ذا رآه مقبلا و لا افتتن
[شماره صفحه واقعی : 333]
و الثانی: و هو اختلاف أحد رکنیه فی الضاد و الظاء نحو قوله تعالی: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ (نٰاضِرَةٌ) إِلیٰ رَبِّهٰا (نٰاظِرَةٌ) [القیامة:22]، و کقول أبی فراس: [مجزوء الکامل]
ما کنت تصبر فی القدی
م فلم صبرت الآن عنا
و لقد ظننت بک الظنو
ن لأنه من (ضنّ ظنّا)
و الثالث: و هو اختلاف أحد رکنیه فی الهاء و التاء کقوله: [البسیط]
إذا جلست إلی قوم لتؤنسهم
بما تحدّث من ماض و من آت
فلا تعیدن حدیثا إنّ طبعهم
موکل (بمعاداة المعادات)
6-و منها: الجناس المحرّف و «الجناس المصحّف»
فالأول: ما اختلف رکناه فی هیئات الحروف الحاصلة من حرکاتها و سکناتها، نحو: جبة البرد جنّة البرد. و نحو: إذا زلّ العالم، زلّ بزلته العالم
و الثانی: ما تماثل رکناه وضعا، و اختلفا نقطا، بحیث لو زال إعجام أحدهما لم یتمیز عن الآخر کقول بعضهم: غرّک عزّک، فصار قصاری ذلک ذلّک، فاخش فاحش فعلک، فعلک بهذا تهتدی. و مثل قول أبی فراس: [مجزوء الکامل]
من بحر شعرک أغترف
و بفضل علمک أعترف
7-و منها: الجناس المرکب و الجناس الملفق.
فالأول: ما اختلف رکناه إفرادا و ترکیبا. فإن کان من کلمة و بعض أخری سمّی مرفوّا مثل قول الحریری: [الطویل]
و لا تله عن تذکار ذنبک و ابکه
بدمع یضاهی المزن حال مصابه
و مثّل لعینیک الحمام و وقعه
و روعة ملقاه و مطعم صابه
و إن کان من کلمتین فإن اتفق الرکنان خطا سمّی (مقرونا) مثل قوله: [الطویل]
إذا ملک لم یکن «ذاهبه»
فدعه فدولته «ذاهبة»
[شماره صفحه واقعی : 334]
و إلا سمّی مفروقا مثل قوله: [الکامل]
لا تعرضنّ علی الرّواة قصیدة
ما لم تکن بالغت فی تهذیبها
فإذا عرضت الشّر غیر مهذب
عدّوه منک و ساوسا تهذی بها
و الثانی: و هو الجناس الملفق: یکون بترکیب الرکنین جمیعا مثل قوله: [الوافر]
و لیت الحکم خمسا و هی خمس
لعمری و الصبا فی العنفوان
فلم تضع الأعادی قدر شانی
و لا قالوا فلان قد رشانی
8-و منها: جناس القلب و هو ما اختلف فیه اللفظان فی ترتیب الحروف، نحو: حسامه فتح لأولیائه، و حتف لأعدائه. و یسمی قلب کلّ لانعکاس الترتیب.
و نحو: اللهم استر عوراتنا، و آمن روعاتنا، و یسمی قلب بعض.
و نحو: رحم اللّه امرأ، أمسک ما بین فکیه، و أطلق ما بین کفیه.
و إذا وقع أحد المتجانسین فی أول البیت، و الآخر فی آخره، سمّی مقلوبا مجنحا کأنه ذو جناحین مثل قوله: [مجزوء الکامل]
لاح أنوار الهدی
من کفّه فی کل حال
و إذا ولی أحد المتجانسین الآخر قیل له المزدوج.
و إن کان الترکیب بحیث لو عکس حصل بعینه فالمستوی و یسمی أیضا ما لا یستحیل بالانعکاس نحو: کُلٌّ فِی فَلَکٍ [الأنبیاء:33]و نحو: وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ [المدثر:3].
و بعد: فلا یخفی علی الأدیب، ما فی الجناس من الاستدعاء لمیل السامع، لأن النفس تری حسن الإفادة، و الصورة صورة تکرار و إعادة و من ثم تأخذها الدهشة و الاستغراب، و لأمر ما، عدّ الجناس من حلی الشعر.
[شماره صفحه واقعی : 335]
الجناس المعنویّ: نوعان: جناس إضمار و جناس إشارة.
أ-فجناس الإضمار أن یأتی بلفظ یحضر فی ذهنک لفظا آخر و ذلک اللفظ المحضر یراد به غیر معناه، بدلالة السّیاق مثل قوله: [البسیط]
«منعّم» الجسم تحکی الماء رقته
و قلبه «قسوة» یحکی أبا أوس
و أوس شاعر مشهور من شعراء العرب، و اسم أبیه حجر، فلفظ أبی أوس یحضر فی الذّهن اسمه، و هو حجر؛ و هو غیر مراد؛ و إنما المراد: الحجر المعلوم، و کان هذا النوع فی مبدئه مستنکرا، و لکنّ المتأخرین و لعوا به، و قالوا منه کثیرا. فمن ذلک قول البهاء زهیر: [البسیط]
و جاهل طال به عنائی
لا زمنی و ذاک من شقائی
أبغض للعین من الأقذاء
أثقل من شماتة الأعداء
فهو إذا رأته عین الرائی
أبو معاذ أو أخو الخنساء
ب-و جناس الإشارة هو ما ذکر فیه أحد الرکنین، و أشیر للآخر بما یدل علیه، و ذلک إذا لم یساعد الشعر علی التصریح به. نحو: [المجتث]
یا «حمزة» اسمح بوصل
و امنن علینا بقرب
فی ثغرک اسمک أضحی
مصحّفا و بقلبی
فقد ذکر الشاعر أحد المتجانسین: و هو حمزة، و أشار إلی الجناس فیه، بأن مصحفه، فی ثغره، ای خمره و فی قلبه، ای جمرة و بعد: فاعلم أنه لا یستحسن الجناس، و لا یعدّ من اسباب الحسن، إلا إذا جاء عفوا، و سمح به الطبع من غیر تکلف، حتی لا یکون من أسباب ضعف القول و انحطاطه، و تعرّض قائله للسخریة و الاستهزاء.
[شماره صفحه واقعی : 336]
التصحیف: هو التشابه فی الخط بین کلمتین فأکثر: بحیث لو أزیل أو غیرت نقط کلمة، کانت عین الثانیة، نحو التخلّی، ثم التحلّی، ثم التجلّی.
الازدواج: هو تجانس اللفظین المجاورین، نحو: من جدّ و جد، و من لجّ و لج
السجع: هو توافق الفاصلتین (1)فی الحرف الأخیر من النثر. و أفضله: ما تساوت فقره، و هو ثلاثة أقسام:
أولها: السجع المطرّف، و هو ما اختلفت فاصلتاه فی الوزن، و اتفقتا فی التقضیة، نحو قوله تعالی: مٰا لَکُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوٰاراً [نوح:13].
و نحو قوله تعالی: أَ لَمْ نَجْعَلِ اَلْأَرْضَ مِهٰاداً وَ اَلْجِبٰالَ أَوْتٰاداً [النبأ:6].
ثانیها: السجع المرصّع، و هو ما اتفقت فیه ألفاظ إحدی الفقرتین أو أکثرها فی الوزن و التقفیة، مثل قول الحریری: هو یطبع الأسجاع بجواهر لفظه، و یقرع الأسماع بزواجر وعظه (2)، و مثل قول الهمدانی: إن بعد الکدر صفوا، و بعد المطر صحوا.
ثالثها: السجع المتوازی و هو ما لم تتفق فیه الفقرتان فی الوزن و التّففیة نحو قوله تعالی: فِیهٰا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ وَ أَکْوٰابٌ مَوْضُوعَةٌ [الغاشیة:14]لاختلاف سرر، و أکواب، وزنا
[شماره صفحه واقعی : 337]
و تقفیة، و نحو قوله تعالی: وَ اَلْمُرْسَلاٰتِ عُرْفاً فَالْعٰاصِفٰاتِ عَصْفاً [المرسلات:2] لاختلاف المرسلات، و العاصفات وزنا فقط، و نحو: حسد الناطق و الصامت، و هلک الحاسد و الشامت لاختلاف ما عدا الصامت، و الشامت: تفقیة فقط.
و الأسجاع مبنیة علی سکون أواخرها، و أحسن السجع ما تساوت فقره، نحو قوله تعالی: فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ، وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ، وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ [الواقعة:28]. ثم ما طالت فقرته الثانیة، نحو قوله تعالی: وَ اَلنَّجْمِ إِذٰا هَویٰ مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ [النجم:2]ثم ما طالت ثالثته، نحو قوله تعالی: اَلنّٰارِ ذٰاتِ اَلْوَقُودِ إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ [البروج:5-7]و لا یحسن عکسه، لأن السامع ینتظر إلی مقدار الأول، فإذا انقطع دونه، أشبه العثار (1)، و لا یحسن السجع إلا إذا کانت المفردات رشیقة، و الألفاظ خدم المعانی.
و لا یستحسن السجع أیضا إلا إذا جاء عفوا، خالیا من التکلف و التصنع، و من ثم لا تجد لبلیغ کلاما یخلو منه، کما لا تخلو منه سورة و إن قصرت.
و السجع: موطنه النثر. و قد یجیء فی الشعر نادرا، مثل قوله: [مجزوء البسیط]
فنحن فی جزل
و الروم فی وجل
و البرّ فی شغل
و البحر فی خجل
و لا یقال فی القران «اسجاع» لان السجع فی الاصل هدیر الحمام و نحوها؛ بل یقال: «فواصل»
الموازنة: هی تساوی الفاصلتین فی الوزن دون التقفیة، نحو قوله تعالی: وَ نَمٰارِقُ مَصْفُوفَةٌ وَ زَرٰابِیُّ مَبْثُوثَةٌ [الغاشیة:16]فإن مصفوفة و مبثوتة متّفقتان فی الوزن، دون التّقفیة.
[شماره صفحه واقعی : 338]
1) یعنی أنه لا یحسن أن یؤتی فی السجع بفقرة أقصر مما قبلها کثیرا، لأن السجع إذا استوفی أمده من الأولی لطولها، ثم جاءت الثانیة أقصر منها، یکون کالشیء المبتور.
الترصیع: هو توازن الألفاظ، مع توافق الأعجاز، أو تقاربها.
مثال التوافق: نحو قوله عز و جل: إِنَّ اَلْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ، وَ إِنَّ اَلْفُجّٰارَ لَفِی جَحِیمٍ [الانفطار:13].
و مثال التقارب: نحو قوله سبحانه: وَ آتَیْنٰاهُمَا اَلْکِتٰابَ اَلْمُسْتَبِینَ وَ هَدَیْنٰاهُمَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ [الصافات:117،118].
التّشریع: هو بناء البیت علی قافیتین، یصح المعنی عند الوقوف علی کل منهما کقول الشاعر: [الکامل].
یا خاطب الدّنیا الدنیّة إنها
شرک الرّدی و قرارة الأقذار
دار متی ما أضحک فی یومها
أبکت غدا تبّا لها من دار
و إذا أظلّ سحابها لم ینتفع
منه صدی لجهامه الغرّار
غاراتها لا تنقضی و أسیرها
لا یفتدی بجلائل الأخطار
فتکون هذه الأبیات من بحر الکامل و یصح أیضا الوقوف علی الرّدی و غدا و صدی، و یفتدی؛ و تکون إذا من (مجزوء الکامل) و تقرأ هکذا:
یا خاطب الدّنیا الدّنیة
إنها شرک الرّدی
دار متی ما أضحکت
فی یومها أبکت غدا
و إذا أضلّ سحابها
لم ینتفع منه صدی
غاراتها لا تنقضی
و أسیرها لا یفتدی
و کقوله: [الکامل]
یا أیها الملک الذی عمّ الوری
ما فی الکرام له نظیر ینظر
لو کان مثلک آخر فی عصرنا
ما کان فی الدنیا فقیر معسر
[شماره صفحه واقعی : 339]
اذ یمکن أن یقال ایضا فی هذین البیتین: [مجزوء الکامل]
یا ایها الملک الذی
ما فی الکرام له نظیر
لو کان مثلک آخر
ما کان فی الدنیا فقیر
لزوم ما لا یلزم: هو أن یجیء قبل حرف الرّویّ، أو ما فی معناه من الفاصلة، بما لیس بلازم فی التّقفیة، و یلتزم فی بیتین أو أکثر من النظم أو فی فاصلتین أو أکثر من النثر نحو قوله تعالی: فَأَمَّا اَلْیَتِیمَ فَلاٰ تَقْهَرْ وَ أَمَّا اَلسّٰائِلَ فَلاٰ تَنْهَرْ [الضحی:9،10].
و کقول الطّغرائی فی أول لامیته المشهورة: [البسیط]
أصالة الرّأی صانتنی عن الخطل
و حلیة الفضل زانتنی لدی العطل
و کقوله: [الکامل]
یا محرقا بالنّار وجه محبّه
مهلا فإنّ مدامعی تطفیه
أحرق بها جسدی و کلّ جوارحی
و احرص علی قلبی فإنّک فیه
و قد یلتزم أکثر من حرف، مثل قوله: [السریع]
کل و اشرب الناس علی خبرة
فهم یمرّون و لا یعذبون
و لا تصدّقهم إذا حدّثوا
فإنّهم من عهدهم یکذبون
9-رد العجز علی الصدر (1)
ردّ العجز علی الصّدر: فی النّثر هو أن یجعل أحد اللّفظین، المکررین، أو المتجانسین، أو الملحقین بهما بأن جمعهما اشتقاق أو شبهه فی أول الفقرة، ثم تعاد فی آخرها، مثل قوله تعالی: وَ تَخْشَی اَلنّٰاسَ وَ اَللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ [الأحزاب:37]و نحو قوله سبحانه: اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً [نوح:10]. و قولک: «سائل» اللّئیم یرجع و دمعه «سائل» . فسائل الأول: من
[شماره صفحه واقعی : 340]
1) و قد یسمّی ب «التصدیر»
السؤال؛ و سائل الثانی من السّیلان.
و اللذان یجمعهما شبه اشتقاق، نحو قوله عز و جل: قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ اَلْقٰالِینَ [الشعراء:168].
ب-ردّ العجز علی الصدر: فی النظم هو أن یکون أحدهما فی آخر البیت، و الآخر یکون. إما فی صدر المصراع الأول، أو فی حشوه، أو فی آخره (1). و إمّا فی صدر المصراع الثانی.
نحو قوله: [الطویل]
سریع إلی ابن العمّ یلطم وجهه
و لیس إلی داعی النّدی بسریع
و قوله: [الوافر]
تمتع من شمیم عرار نجد
فما بعد العشیّة من عرار
و نحو: [الطویل]
و ما لامریء طول الخلود و إنما
یخلده طول الثناء فیخلد
ما لا یستحیل بالانعکاس: هو کون اللّفظ یقرأ طردا و عکسا نحو: کن کما أمکنک، کقوله تعالی: وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ [المدثر:3]. و کقوله: [الوافر]
مودّته تدوم لکلّ هول
و هل کلّ مودّته تدوم
المواربة: هی أن یجعل المتکلم کلامه بحیث یمکنه أن یغیّر معناه بتحریف، أو تصحیف. أو غیرهما، لیسلم من المؤاخذة کقول أبی نواس: [المتقارب]
لقد ضاع شعری علی بابکم
کما ضاع عقد علی خالصه
[شماره صفحه واقعی : 341]
1) کقوله: [الکامل] و من کان بالبیض الکواعب مغرما فما زلت بالبیض القواضب مغرما
فلما أنکر علیه الرشید ذلک، قال أبو نواس: لم أقل إلا:
لقد ضاء شعری علی بابکم
کما ضاء عقد علی خالصه
ائتلاف اللفظ مع اللفظ: هو کون ألفاظ العبارة من واد واحد فی الغرابة و التأمل، مثل قوله سبحانه: تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ [یوسف:85].
لما أتی بالتاء التی هی أغرب حروف القسم، أتی بتفتأ التی هی أغرب أفعال الاستمرار.
التسمیط: هو أن یجعل الشاعر بیته علی أربعة أقسام:
ثلاثة منها علی سجع واحد، بخلاف قافیة البیت کقول جنوب الهذلّیة: [المتقارب]
و حرب وردت و ثغر سددت
و علج شددت علیه الحبالا
و قوله: [البسیط]
فی ثغره لعس فی خدّه قبس
فی قدّه میس فی جسمه ترف
الانسجام أو السهولة: هو سلامة الألفاظ، و سهولة المعانی مع جزالتهما و تناسبهما مثل قول الشاعر: [المنسرح]
ما وهب اللّه لامریء هبة
أفضل من عقله و من أدبه
هما کمال الفتی فإن فقدا
ففقده للحیاة ألیق به
[شماره صفحه واقعی : 342]
الاکتفاء: هو أن یحذف الشاعر من البیت شیئا، یستغنی عن ذکره، بدلالة العقل علیة، مثل قول الشاعر: [المتقارب]
فإنّ المنیّة من یخشها
فسوف تصادمه أینما
أی أینما توجّه (1).
التطریز: هو أن یکون صدر النثر أو الشّعر مشتملا علی ثلاثة أسماء مختلفة المعانی و یکون العجز صفة متکررة بلفظ واحد کقول القائل: [الوافر]
و تسقینی و تشرب من رحیق
خلیق أن یلقّب بالخلوق
کأنّ الکأس فی یدها و فیها
عقیق فی عقیق فی عقیق
[شماره صفحه واقعی : 343]
1) و کقوله: [الرجز] ما للنوی ذنب و من أهوی معی إن غاب عن إنسان عینی فهو فی و کقوله: [المجتث] یا لائمی فی هواها أفرطت فی اللوم جهلا ما یعلم الشوق إلا و لا الصبابة إلا و کقوله: [البسیط] ضلوا عن الماء لما أن سروا سحرا قومی فظلوا حیاری یلهثون ظما و اللّه أکرمنی بالماء بعدهم فقلت یا لیت قومی یعلمون بما و کقوله: [الکامل] الدمع قاض بافتضاحی فی هوی طبی یغار الغصن منه إذا مشی و غدا بوجدی شاهد و وشی بما أخفی فیاللّه من قاض وشا و کقوله: [الکامل] لا أنتهی أنثنی لا أرعوی ما دمت فی قید الحیاة و لا إذا
بین ما فی الأبیات الآتیة من المحسّنات اللفظة:
1-عضّنا الدّهر بنابه
لیت ما حلّ بنابه (1)
[مجزوء الرمل]
2-إلی حتفی سعی قدمی
أری قدمی أراق دمی (2)
3-لئن أخطأت فی مدیح
ک ما أخطأت فی منعی (3)
لقد أنزلت حاجاتی
بواد غیر ذی زرع
[مجزوء الوافر]
[شماره صفحه واقعی : 344]
1) فیه جناس تام: بین «بنابه» الأولی، أحد أنیاب الأسنان «و بنابه» الثانیة المرکبة من «بنا» و «به» .
2) فیه جناس تام: بین أری قدمی، أی أنظر قدمی و أراق دمی أی صب و أهدر دمی أی قتلنی بلا دیة.
3) فی الشطر الأخیر من البیت الثانی، اقتباس من الآیة الکریمة رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ اَلْمُحَرَّمِ .
السّرقة: هی أن یأخذ الشّخص کلام الغیر، و ینسبه لنفسه.
و هی ثلاثة أنواع: نسخ، و مسخ و سلخ.
أ-النّسخ: و یسمّی انتحالا أیضا: هو أن یأخذ السّارق اللفظ و المعنی معا، بلا تغییر و لا تبدیل، أو بتبدیل الألفاظ کلّها، أو بعضها بمرادفها، و هذا مذموم، کما فعل عبد اللّه بن الزبیر بقول معن بن أوس (1): [الطویل]
إذا أنت لم تنصف أخاک وجدته
علی طرف الهجران إن کان یعقل
و یرکب حدّ السّیف من أن تضیمه
إذا لم یکن عن شفره السّیف مزحل
و أمّا تبدیل الالفاظ بمرادفها، کما فعل بقول الحطیئة: [البسیط]
دع المکارم لا ترحل لبغیتها
و اقعد فإنک أنت الطّاعم الکاسی
فقال الآخر: [البسیط]
ذر المآثر لا تذهب لمطلبها
و اجلس فإنک أنت الآکل اللاّبس
و قریب منه: تبدّل الألفاظ بضدّها، مع رعایة النّظم و الترتیب، کما فعل بقول حسّان: [الکامل]
بیض الوجوه کریمة أحسابهم
شمّ الأنوف من الطّراز الأوّل
فقال غیره: [الکامل]
سود الوجوه لئیمة أحسابهم
فطس الأنوف من الطّراز الآخر
ب-و المسخ: أو الإغارة: هو أن یأخذ بعض اللّفظ، أو یغیّر بعض النّظم، فإن امتاز الثانی بحسن السبک فممدوح، نحو قول الآخر: [البسیط]
من راقب الناس لم یظفر بحاجته
و فاز بالطیّبات الفاتک اللهج
[شماره صفحه واقعی : 345]
1) الزبیر بفتح فکسر فی هذا، و یوجد اسم آخر بضم ففتح، و معن بضم و فتح و معن بن زائدة بفتح فسکون.
مع قول غیره: [البسیط]
من راقب الناس مات همّا
و فاز باللذّة الجسور
فإن الثانی أعذب و أخصر.
و إن امتاز الأول فقط فالثانی مذموم. و إن تساویا فالثانی لا یذمّ، و لا یمدح، و الفضل للسابق.
ج-و السّلخ: و یسمّی إلماما: و هو أن یأخذ السّارق المعنی وحده، فإن امتاز الثانی فهو أبلغ، نحو قول الشاعر: [الطویل]
هو الصنع أن یعمل فخیر و إن یرث
فللرّیث فی بعض المواضع أنفع
مع قول غیره: [الخفیف]
و من الخیر بطء سیبک عنّی
أسرع السّحب فی المسیر الجهام
و إن امتاز الأول: فالثانی مذموم، و إن تماثلا فهو أبعد عن الذم، کقوله: [الوافر]
و لم یک أکثر الفتیان مالا
و لکن کان أرحبهم ذراعا
مع قول الآخر: [المتقارب]
و لیس بأوسمهم فی الغنی
و لکن معروفه أوسع
و یتّصل بالسرقات الشعریة؛ ثمانیة أمور: الاقتباس، و التضمین، و العقد، و الحلّ و التّلمیح، و الابتداء، و التخلّص، و الانتهاء.
1-الاقتباس: هو أن یضمّن المتکلم منثوره، أو منظومه، شیئا من القرآن، أو الحدیث، علی وجه لا یشعر بأنه منهما، ؛ فمثاله من النثر. فلم یکن إلاّ کلمح البصر، أو هو أقرب، حتی أنشد فأغرب. و نحو قول الحریری: أنا أنبّئکم بتأویله. و أمیزّ صحیح القول من علیله. و کقول عبد المؤمن الأصفهانی: لا تغرّنّک من الظّلمة کثیرة الجیوش و الأنصار،
[شماره صفحه واقعی : 346]
إِنَّمٰا یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ اَلْأَبْصٰارُ [إبراهیم:42]و مثاله من الشعر قوله (1): [المتقارب]
و ثغر تنضّد من لؤلؤ
بألباب أهل الهوی یلعب
إذا ما ادلهمّت خطوب الهوی
یکاد سنا برقه یذهب
و کقول الشاعر الآخر: [السریع]
إن کنت أزمعت علی هجرنا
من غیر ما جزم فصبر جمیل
و إن تبدّلت بنا غیرنا
فحسبنا اللّه و نعم الوکیل
و کقول القائل الآخر: [الخفیف]
لا تکن ظالما و لا ترض بالظلم
و أنکر بکل ما یستطاع
یوم یأتی الحساب ما لظلوم
من حمیم و لا شفیع یطاع
و کقول بعضهم: [الکامل]
إن کانت العشاق من أشواقهم
جعلو النّسیم إلی الحبیب رسولا
فأنا الذی أتلو لهم یا لیتنی
کنت اتخذت مع الرسول سبیلا
و کقول الشاعر: [الکامل]
رحلوا فلست مسائلا عن دارهم
«أنا باخع نفسی علی آثارهم»
و کقول الآخر: [الوافر]
و لاح بحکمتی نور الهدی
فی لیال للظلالة مدلهمّه
یرید الجاهلون لیطفئوه
و یأبی اللّه إلا أن یتمّه
[شماره صفحه واقعی : 347]
1) و لا بأس بتغییر یسیر فی اللفظ المقتبس للوزن أو غیره، نحو: [البسیط] قد کان ما خفت أن یکونا إنا إلی اللّه راجعونا و فی القرآن إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ و یکون الاقتباس مذموما فی الهزل کقوله: [السریع] أوحی إلی عشاقه طرفه هیهات هیهات لما توعدون و ردف ینطق من خلفه لمثل هذا فلیعمل العاملون
و مثاله من الحدیث فی النثر قول الحریری: شاهت الوجوه، و قبح اللکع و من یرجوه، و کقول الحریری أیضا: و کتمان الفقر زهادة، و انتظار الفرج بالصبر عبادة.
و مثاله من الحدیث فی الشعر قول الشاعر: [مجزوء الرمل]
قال لی: إنّ رقیبی
سییء الخلق فداره
قلت: دعنی وجهک «ال
جنة حفّت بالمکاره»
و کقول الشاعر: [الطویل]
فلو کانت الأخلاق تحوی وراثة
و لو کانت الآراء لا تتشعّب
لأصبح کل الناس قد ضمّهم هوی
کما أن کل الناس قد ضمّم أب
و لکنها الأقدار «کلّ میسّر
لما هو مخلوق له» و مقرّب
و کقول القائل: [الرمل]
لا تعاد النّاس فی أوطانهم
قلما یرعی غریب الوطن
و إذا ما شئت عیشا بینهم
خالق الناس بخلق حسن (1)
[شماره صفحه واقعی : 348]
1) و ینقسم الاقتباس: إلی ضربین. الأول: ضرب منه لا ینقل فیه اللفظ المقتبس عن معناه الأصلی إلی معنی آخر، کما تقدم. الثانی: ما ینقل إلی معنی آخر، کقول ابن الرومی: [الهزج] لئن أخطأت فی مدیح ک ما أخطأت فی منعی قد أنزلت حاجاتی بواد غیر ذی زرع فقد کنی بلفظ «واد» عن رجل لا یرجی نفعه، و لا خیر فیه، و هو فی الآیة الکریمة: بمعنی «واد» لا ماء و لا نبات. و قد أجازوا تغییر اللفظ المقتبس بزیادة فیه أو نقص أو تقدیم أو تأخیر، کما سبق. و اعلم أن الاقتباس ثلاثة أقسام. 1-مقبول: و هو ما کان فی الخطب و المواعظ. 2-و مباح: و هو ما یکون فی الغزل و الرسائل و القصص. 3-و مردود: و هو ما کان فی الهزل، کما تقدم ذکره.
2-و التّضمین: هو أن یضمن الشاعر کلامه شیئا من مشهور شعر الغیر مع التنبیه علیه (1)إن لم یکن مشهورا لدی نقاد الشعر، و ذوی اللسن، و بذلک یزداد شعره حسنا، کقول الصاحب بن عبّاد: [البسیط]
أشکو إلیک زمانا ظل یعرکنی
عرک الأدیم، و من یعدو علی الزمن
و صاحبا کنت مغبوطا بصحبته
دهرا فغادرنی فردا بلا سکن
و باع صفو و داد کنت أقصره
علیه مجتهدا فی السر و العلن
کأنه کان مطویا علی إحن
و لم یکن فی قدیم الدهر أنشدنی
«إن الکرام إذا ما أیسروا ذکروا
من کان یألفهم فی المنزل الخشن»
[شماره صفحه واقعی : 349]
1) أما تضمینه بلا تنبیه علیه لشهرته: فکقوله: [البسیط] أولی البریة طرا أن تواسیه عند السرور الذی و اساک فی الحزن «إن الکرام إذا ما أیسروا ذکروا من کا یألفهم فی المنزل الخشن) و کقوله: [الکامل] قد قلت لما اطلعت و جناته حول الشقیق الغض روضة آس أعذاره الساری العجول ترمقا ما فی وقوفک ساعة من باس فالمصراع الأخیر، مطلع قصیدة مشهورة لأبی تمام: [الکامل] ما فی وقوفک ساعة من باس تقضی حقوق الأربع الأدراس و أحسن التضمین: أن یزید المضمن فی کلامه نکتة لا توجد فی الأصل کالتوریة و التشبیه، کما فی قول ابن أبی الأصبع: مضمنا [الطویل] إذا الوهم أبدی لی لما ها و ثغرها «تذکرت ما بین العذیب و بارق» و یذکرنی من قدها و مدامعی «مجری عوالینا و مجری السوابق» فالمصراعان الأخیران مطلع قصیدة لأبی الطیب المتنبی: تذکرت ما بین العدیب و بارق مجری عوالینا و مجری السوابق یرید المتنبی: أنهم کانوا نزولا بین هذین الموضعین، یجرون الرماح عند مطاردة الفرسان، و یسابقون علی الخیل، أما الشاعر الآخر: فأراد بالغذیب تصغیر العذب و عنی به شفة الحبیبة، و أراد ببارق ثغرها الشبیه بالبرق، و بما بینهما ریقا، و هذه توریة بدیعة نادرة فی بابها، و شبه تبختر قدها بتمایل الرماح، و تتابع دموعه بجریان الخیل السوابق.
و کقوله: [التقارب]
إذا ضاق صدری و خفت العدا
تمثلت بیتا؛ بحالی یلیق
فباللّه أبلغ ما أرتجی
و باللّه أدفع ما لا أطیق
و کقول الحریری: یحکی ما قاله الغلام الذی عرضه أبو زید للبیع: [الوافر]
علی أنی سأنشد عند بیعی:
أضاعونی و أی فتی أضاعوا (1)
فالمصراع الأخیر للعرجی و هو محبوس و أصله: [الوافر]
أضاعونی و أیّ أضاعوا
لیوم کریهة و سداد ثغر
و صبر عند معترک المنایا
و قد شرعت أسنتها بنحری
3-و العقد: هو نظم النثر مطلقا لا علی وجه الاقتباس، و من شروطه أن یؤخذ المنثور بجملة لفظه، أو بمعظمه، فیزید الناظم فیه و ینقص، لیدخل فی وزن الشعر.
فعقد القرآن الکریم، کقوله: [الوافر]
أنلنی بالذی استقرضت خطا
و أشهد مشعرا قد شاهدوه
فإن اللّه خلاّق البرایا
عنت لجلال هیبة الوجوه
یقول: «إذا تداینتم بدین
إلی أجل مسمی فاکتبوه»
و کقوله: [البسیط]
و استعمل الحلم و احفظ قول بارئنا
سبحانه خلق الإنسان من عجل
[شماره صفحه واقعی : 350]
1) و لا بأس من التغییر الیسیر. کقوله: [الوافر] أقول لمعشر غلطوا و غضوا من الشیخ الرشید و أنکروه هو ابن جلا و طلاع الثنایا متی یضع العمامة تعرفوه و کقوله: [السریع] طول حیاة ما لها طائل تغص عندی کل ما یشتهی اصبحت مثل الطفل فی ضعفه تشابه المبدأ و المنتهی فلم تلم سمعی إذا خاننی إن الثمانین و بلغتها
و عقد الحدیث الشریف کقوله: [البسیط]
إن القلوب لأجناد مجندة
بالأذن من ربّها تهوی و تأتلف
فما تعارف منها فهو مؤتلف
و ما تناکر منها فهو مختلف
4-و الحل: هو نثر النظم و إنما یقبل إذا کان جید السبک، حسن الموقع کقوله: [الطویل]
إذا ساء فعل المرء ساءت ظنونه
و صدق ما یعتاده من توهّم
5-و التلمیح: هو الإشارة إلی قصة معلومة، أو شعر مشهور أو مثل سائر، من غیر ذکره، فالأول: و هو الإشارة إلی قصة معلومة نحو: [الجتث]
یا بدر أهلک جاروا
و علموک التجری
و قبحوا لک و صلی
و حسنو لک هجری
فلیفعلو ما أرادو
فإنهم أهل بدر
و کقوله تعالی: هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلاّٰ کَمٰا أَمِنْتُکُمْ عَلیٰ أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ [یوسف:64]أشار یعقوب فی کلام هنا لأولاده، بالنسبة إلی خیانتهم السابقة فی أمر أخیهم یوسف، و نحو قول الشاعر: [الطویل]
فو اللّه ما أدری أأحکام نائم
ألمت بنا أم کان فی الرکب یوشع (1)
و الثانی: و هو الإشارة إلی شعر مشهور، نحو قول الشاعر: [الطویل]
لعمرو مع الرمضاء و النار تلتظی
أرق و أحفی منک فی ساعة الکرب
إشارة إلی قول الآخر: [البسیط]
المستجیر بعمرو عند کربته
کالمستجیر من الرمضاء بالنار
و الثالث: و هو الإشارة إلی مثل سائر من غیر ذکره، نحو قول الشاعر: [البسیط]
من غاب عنکم نسیتموه
و قلبه عندکم رهینه
أظنکم فی الوفاء ممن
صحبته صحبة السفینه
[شماره صفحه واقعی : 351]
1) إشارة إلی استیقاف (یوشع) للشمس. یروی أنه علیه السّلام: قاتل الجبارین یوم الجمعه، فلما أدبرت الشمس خاف أن تغرب قبل أن یفرغ من قتالهم، و یدخل یوم السبت، فلا یحل له قتالهم فیه، فدعا اللّه فأبقی له الشمس، حتی فرغ من قتالهم.
6-و حسن الابتداء: أو براعة المطلع: هو أن یجعل أول الکلام رقیقا سهلا، واضح المعانی، مستقلا عما بعده؛ مناسبا للمقام؛ بحیث یجذب السامع إلی الإصغاء بکلیته؛ لأنه أول ما یقرع السمع؛ و به یعرف مما عنده.
قال ابن رشیق: إن حسن الافتتاح داعیة الانشراح؛ و مطیة النجاح، و ذلک مثل قول الشاعر: [البسیط]
المجد عوفی إذ عوفیت و الکرم
و زال عنک إلی أعدائک السقم
و تزداد براعة المطلع حسنا، إذا دلت علی المقصود بإشارة لطیفة.
و تسمی براعة استهلال (1)و هی أن یأتی الناظم، أو الناثر: فی ابتداء کلامه بما یدل علی مقصوده منه، بالإشارة لا بالتصریح.
قول أبی محمد الخازن مهنئا الصاحب بن عبا بمولود: [البسیط]
بشری فقد أنجز الاقبال ما وعدا
و کوکب المجد فی أفق العلا صعدا
و قول غیره، فی التهنئة ببناء قصر: [الکامل]
قصر علیه تحیة و سلام
خلعت علی جمالها الأیام
و قول المرحوم احمد شوقی بک فی الرثاء [الکامل]
أجل و إن طال الزمان موافی
أخلی یدیک من الخلیل الوافی
و قول آخر فی الاعتذر: [الوافر]
لنار الهم فی قلبی لهیب
فعفوا أیها الملک المهیب
و قد جاء فی الأخبار أن الشعر قفل، و أوله مفتاحه.
[شماره صفحه واقعی : 352]
1) و براعة الطلب، هی أن یشر الطالب إلی ما فیه نفسه، دون أن یصرح بالطلب، نحو وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ اِبْنِی مِنْ أَهْلِی إشارة إلی طلب النجاة لابنه. و کقوله: [الطویل] و فی النفس حاجات و فیک فطانة سکوتی بیان عندها و خطاب
7-و التخلص: هو الخروج و الانتقال مما ابتدیء به الکلام إلی الغرض المقصود، برابطة تجمل المعانی آخذا بعضها برقاب بعض، بحیث لا یشعر السامع بالانتقال من نسیب، إلی مدح، أو غیره، لشدة الالتئام و الانسجام. و منه قول الشاعر: [الکامل]
و إذا جلست إلی المداد و شربها
فاجعل حدیثک کله فی الکأس
و إذا نزعت عن الغوایة فلیکن
(للّه) ذاک النزع لا للناس
و إذا أردت مدیح قوم لم تلم
فی مدحهم فامدح بنی العباس
و قوله: [الکامل]
دعت النوی بفراقهم فتشتتوا
و قضی الزمان ببینهم فتبددوا
و قد ینتقل مما افتتح به الکلام إلی الغرض المقصود مباشرة، بدون رابطة بینهما، و یسمی ذلک اقتضابا کقول أبی تمام: [الخفیف]
لو رأی اللّه أن فی الشیب خیرا
جاورته الأبرار فی الخلد شیبا
کل یوم تبدی صروف اللیالی
خلقا من أبی سعید غریبا
8-و حسن الانتهاء: و یقال له حسن الختام هو أن یجعل المتکلم آخر کلامه، عذب اللفظ، حسن السبک؛ صحیح المعنی. مشعرا بالتمام حتی تتحقق براعة المقطع بحسن الختام. إذ هو آخر ما یبقی منه فی الأسماع و ربما حفظ من بین سائر الکلام لقرب العهد به.
یعنی: أن یکون آخر الکلام مستعذبا حسنا، لتبقی لذته فی الأسماع مؤذنا بالانتهاء بحیث لا یبقی تشوقا ألی ما وراءه کقول أبی نواس: [الطویل]
و إنی جدیر إذ بلغتک بالمنی
و أنت بما أملت فیک جدیر
فإن تولنی منک الجمیل فأهله
و إلا فإنی عاذر و شکور
و قول غیره: [الطویل]
بقیت بقاء الدهر یا کهف أهله
و هذا دعاء للبریة شامل
[شماره صفحه واقعی : 353]
و قال ابن حجة: [الطویل]
علیک سلام نشره کلما بدی
به یتغالی الطیب و المسک یختم
و قال غیره: [البسیط]
ما أسأل اللّه إلا أن یدوم لنا
لا أن تزید معالیه فقد کلمت
و الحمد للّه الذی وفّق عبده المفتاق الی رحمته تعالی السید حمید الجزایری لتصحیح هذا الکتاب القیّم. و قد تمّ فی شهر رجب المرجّب عام 1423(ه. ق) . و نسأل اللّه تعالی أن یمنّ علینا بصیانة الحوزات العلمیة فی جمیع انحاء العالم. و نسأله التعجیل فی ظهور الامام الحجّة صلوات اللّه و سلامه علیه و علی آبائه الطیّبین الطّاهرین المعصومین.
[شماره صفحه واقعی : 354]
عنوان و نام پدیدآور : مختصرالمعانی/ لسعدالدین التفتازانی
مشخصات نشر : قم : دار الفکر، ۱۴۱۱ق. = ۱۳۷۰.
مشخصات ظاهری : ۳۲۳ صفحه
یادداشت : کتاب حاضر شرح تلخیص المفتاح خطیب قزوینی است که خود تلخیصی است از مفتاح العلوم سکاکی.
موضوع : زبان عربی -- بلاغت
شماره کتابشناسی ملی:م۷۳-۱۴۴۶
توضیح : الشرح المختصر، معروف به «مختصر المعانی» که شرح کوتاه تر« تلخیص المفتاح» است، در ۷۵۶ تألیف شده است. کتاب مختصر المعانی تألیف ادیب نامور قرن هشتم، ملا سعدالدین تفتازانی، از ممتازترین کتب و آثاری است که در زمینه علوم بلاغی تدوین شده است. این کتاب در سه بخش کلی تدوین شده است : ۱- فن علم معانی؛ ۲- فن علم بیان؛ ۳- فن بدیع.
بخش اول کتاب از هشت باب تشکیل شده است. بخش دوم نیز مشتمل بر دو مقصد و فصولی است؛ اما بخش سوم کتاب از هیچ تبویب یا فصلبندی خاصی برخوردار نیست. در خاتمه کتاب نیز بحث سرادقات شعری و مباحث مرتبط با آن مانند اقتباس و تضمین آمده است.
کتاب حاضر همراه با صوت استاد مدرس افغانی (علم المعانی) می باشد
ص: 1
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
[شماره صفحه واقعی : 3]
[شماره صفحه واقعی : 4]
بسم الله الرحمن الرحیم
نحمدک یا من شرح صدورنا لتلخیص البیان فی ایضاح المعانی ، ونور قلوبنا بلوامع التبیان من مطالع المثانی ، ونصلی علی نبیک محمد المؤید دلائل اعجازه باسرار البلاغة ، وعلی آله واصحابه المحرزین قصبات السبق فی مضمار الفصاحة والبراعة.
(وبعد) فیقول الفقیر الی الله الغنی ، مسعود بن عمر المدعو بسعد التفتازانی ، هداه الله سواء الطریق ، واذاقه حلاوة التحقیق ، انی قد شرحت فیما مضی تلخیص المفتاح ، واغنیته بالاصباح عن المصباح ، واودعته غرائب نکت سمحت بها الانظار ، ووشحته بلطائف فقر سبکتها ید الافکار ، ثم رأیت الجمع الکثیر من الفضلاء ، والجم الغفیر من الاذکیاء ، یسألوننی صرف الهمة نحو اختصاره ، والاقتصار علی بیان معانیه وکشف استاره ، لما شاهدوا من ان المحصلین قد تقاصرت همهم عن استطلاع طوالع انواره ، وتقاعدت عزائمهم عن استکشاف خبیئات اسراره ، وان المنتحلین قد قلّبوا احداق الاخذ والانتهاب ، ومدوا اعناق المسخ علی ذلک الکتاب.
وکنت اضرب عن هذا الخطب صفحا ، واطوی دون مرامهم کشحا ، علما منی بان مستحسن الطبایع باسرها ، ومقبول الاسماع عن آخرها ، امر لا یسعه مقدرة
[شماره صفحه واقعی : 5]
البشر ، وانما هو شأن خالق القوی والقدر ، وان هذا الفن قد نضب الیوم ماؤه فصار جدالا بلا اثر ، وذهب رواؤه فعاد خلافا بلا ثمر ، حتی طارت بقیة آثار السلف ادراج الریاح ، وسالت باعناق مطایا تلک الاحادیث البطاح ، واما الاخذ والانتهاب فامر یرتاح له اللبیب ، وللارض من کأس الکرام نصیب ، وکیف ینهر عن الانهار السائلون ، ولمثل هذا فلیعمل العاملون.
ثم ما زادتهم مدافعتی الا شغفا وغراما ، وظمأ فی هواجر الطلب واواما ، فانتصبت لشرح الکتاب علی وفق مقترحهم ثانیا ، ولعنان العنایة نحو اختصار الاول ثانیا ، مع جمود القریحة بصر البلیات ، وخمود الفطنة بصر صر النکبات ، وترامی البلدان بی والاقطار ، ونبوّ الاوطان عنی والاوطار.
حتی طفقت اجوب کل اغبر قاتم الارجاء ، واحرر کل سطر منه فی شطر من الغبراء ، یوما بالجزوی ویوما بالعقیق ویوما بالعذیب ویوما بالخلیصاء ، ولما وفقت بعون الله تعالی للاتمام ، وقوضت عنه خیامه بالاختتام ، بعد ما کشفت عن وجوه خرائده اللثام ، ووضعت کنوز فرائده علی طرف الثام ، سعد الزمان وساعد الاقبال ، ودنا المنی واجابت الآمال ، وتبسم فی وجه رجائی المطالب ، بان توجهت تلقاء مدین المآرب حضرة من انام الانام فی ظل الامان ، وافاض علیهم سجال العدل والاحسان ، ورد بسیاسته القرار الی الاجفان ، وسد بهیبته دون یأجوج الفتنة طرق العدوان ، واعاد رمیم الفضائل والکمالات منشورا ، ووقع باقلام الخطّیات علی صحائف الصفائح لنصرة الاسلام منشورا.
وهو السلطان الاعظم ، مالک رقاب الامم ، ملاذ سلاطین العرب والعجم ، ملجأ صنادید ملوک العالم ، ظل الله علی بریته ، وخلیفته فی خلیقته ، حافظ البلاد ، ناصر العباد ، ماحی ظلم الظلم والعناد ، رافع منار الشریعة النبویة ، ناصب رایات العلوم الدینیة ، خافض جناح الرحمة لاهل الحق والیقین ، مادّ سرادق الامن بالنصر العزیز والفتح المبین کهف الانام ملاذ الخلائق قاطبة ظل الاله جلال الحق والدین ، ابو المظفر السلطان محمود جانی بک خان ، خلد الله سرادق عظمته وجلاله ، وادام رواء نعیم
[شماره صفحه واقعی : 6]
الامال من سجال افضاله ، فحاولت بهذا الکتاب التشبث باذیال الاقبال ، والاستظلال بظلال الرأفة والافضال ، فجعلته خدمة لسدته التی هی ملتثم شفاه الاقیال ومعول رجاء الآمال ومثوی العظمة والجلال ، لا زالت محط رجال الافاضل ، وملاذ ارباب الفضائل ، وعون الاسلام وغوث الانام ، بالنبی وآله علیه وعلیهم السلام ، فجاء بحمد الله کما یروق النواظر ، ویجلو صداء الاذهان ، ویرهق البصائر ، ویضیء لباب ارباب البیان ، ومن الله التوفیق والهدایة ، وعلیه التوکل فی البدایة والنهایة ، وهو حسبی ونعم الوکیل.
[شماره صفحه واقعی : 7]
[شماره صفحه واقعی : 8]
صوت
[*مدرس افغانی]
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد هو الثناء باللسان علی قصد التعظیم سواء تعلق بالنعمة او بغیرها ، والشکر فعل ینبئ عن تعظیم المنعم لکونه منعما سواء کان باللسان او بالجنان او بالارکان ، فمورد الحمد لا یکون الا اللسان ومتعلقه یکون النعمة وغیرها ومتعلق الشکر لا یکون الا النعمة ومورده یکون اللسان وغیره فالحمد اعم من الشکر باعتبار المتعلق واخص منه باعتبار المورد والشکر بالعکس.
لله هو اسم للذات الواجب الوجود المستحق لجمیع المحامد ، والعدول الی الجملة الاسمیة للدلالة علی الدوام والثبات ، وتقدیم الحمد باعتبار انه اهم نظر الی کون المقام مقام الحمد کما ذهب الیه صاحب الکشاف فی تقدیم الفعل فی قوله تعالی (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ) علی ما سیجیء بیانه ، وان کان ذکر الله اهم نظرا الی ذاته.
[*مدرس افغانی]
(علی ما انعم) ای علی انعامه ، ولم یتعرض للمنعم به ایهاما لقصور العبارة عن الاحاطة به ولئلا یتوهم اختصاصه بشیء دون شیء.
وعلّم من عطف الخاص علی العام رعایة لبراعة الاستهلال وتنبیها علی فضیلة نعمة البیان (من البیان) بیان لقوله ما لم نعلم قدم رعایة للسجع ، والبیان هو المنطق الفصیح المعرب عما فی الضمیر.
والصلاة علی سیدنا محمد خیر من نطق بالصواب وافضل من اوتی الحکمة هی علم الشرائع وکل کلام وافق الحق ، وترک فاعل الایتاء لان هذا الفعل لا یصلح الا لله تعالی وفصل الخطاب ای الخطاب المفصول البین الذی یتبینه من یخاطب به ولا یلتبس علیه او الخطاب الفاصل بین الحق والباطل وعلی آله اصله اهل بدلیل اهیل ، خص استعماله فی الاشراف واولی الخطر (الاطهار) جمع طاهر کصاحب واصحاب وصحابته الاخیار جمع خیّر بالتشدید.
[*مدرس افغانی]
(اما بعد) هو من الظروف المبنیة المنقطعة عن الاضافة ای بعد الحمد والصلاة ، والعامل فیه اما لنیابتها عن الفعل ، والاصل مهما یکن من شیء بعد الحمد
[شماره صفحه واقعی : 9]
والصلاة ، ومهما ههنا مبتدأ والاسمیة لازمة للمبتدأ ویکن شرط والفاء لازمة له غالبا فحین تضمنت اما معنی الابتداء والشرط لزمتها الفاء ولصوق الاسم اقامة للازم مقام الملزوم وابقاء لاثره فی الجملة.
(فلما) هو ظرف بمعنی اذا یستعمل استعمال الشرط ویلیه فعل ماض لفظا او معنی (کان علم البلاغة) هو المعانی والبیان (و) علم (توابعها) هو البدیع (من اجل العلوم قدرا وادقها سرا اذبه) ای بعلم البلاغة وتوابعها لا بغیره من العلوم کاللغة والصرف والنحو (تعرف دقایق العربیة واسرارها) فیکون من ادق العلوم سرا.
(ویکشف عن وجوه الاعجاز فی نظم القرآن استارها) ای : به یعرف ان القرآن معجز لکونه فی اعلی مراتب البلاغة لاشتماله علی الدقائق والاسرار والخواص الخارجة عن طوق البشر وهذا وسیلة الی تصدیق النبی علیه السلام ، وهو وسیلة الی الفوز بجمیع السعادات فیکون من اجل العلوم لکون معلومه وغایته من اجل المعلومات والغایات.
وتشبیه وجوه الاعجاز بالاشیاء المحتجبة تحت الاستار استعارة بالکنایة واثبات الاستار لها استعارة تخییلیة وذکر الوجوه ایهام
[*مدرس افغانی]
او تشبیه الاعجاز بالصور الحسنة استعارة بالکنایة واثبات الوجوه استعارة تخییلیة ، وذکر الاستار ترشیح ونظم القرآن تألیف کلماته ، مترتبة المعانی ، متناسقة الدلالات علی حسب ما یقتضیه العقل لا توالیها فی النطق وضم بعضها الی بعض کیف ما اتفق.
(وکان القسم الثالث من مفتاح العلوم الذی صنفه الفاضل العلامة أبو یعقوب یوسف السکاکی اعظم ما صنف فیه) ای فی علم البلاغة وتوابعها (من الکتب المشهورة) بیان لما صنف.
(نفعا) تمیز من اعظم (لکونه) ای القسم الثالث (احسنها) ای احسن الکتب المشهورة (ترتیبا) هو وضع کل شیء فی مرتبته (و) لکونه (اتّمها تحریرا) هو تهذیب الکلام (واکثرها) ای اکثر الکتب (للاصول) هو متعلق بمحذوف یفسره قوله (جمعا) لان معمول المصدر لا یتقدم علیه والحق جواز ذلک فی الظروف لانها مما یکفیه رائحة
[شماره صفحه واقعی : 10]
من الفعل.
(ولکن کان) ای القسم الثالث (غیر مصون) ای غیر محفوظ (عن الحشو) وهو الزائد المستغنی عنه (والتطویل) وهو الزیادة علی اصل المراد بلا فائدة وستعرف الفرق بینهما فی باب الاطناب (والتعقید) وهو کون الکلام مغلقا لا یظهر معناه بسهولة (قابلا) خبر بعد خبر ای کان قابلا (للاختصار) لما فیه من التطویل (مفتقرا) ای محتاجا (الی الایضاح) لما فیه من التعقید (و) الی (التجرید) عما فیه من الحشو.
(الفت) جواب لما (مختصرا یتضمن ما فیه) ای فی القسم الثالث (من القواعد) جمع قاعدة وهی «حکم کلی ینطبق علی جمیع جزئیاته لیعرف احکامها منه کقولنا کل حکم منکر یجب توکیده.
[*مدرس افغانی]
(ویشتمل علی ما یحتاج الیه من الامثلة) وهی الجزئیات المذکورة لایضاح القواعد (والشواهد) وهی الجزئیات المذکورة لاثبات القواعد فهی اخص من الامثلة.
(ولم آل) من الالو وهو التقصیر (جهدا) ای اجتهادا وقد استعمل الالو فی قولهم لا آلوک جهدا متعدیا الی مفعولین وحذف ههنا المفعول الاول والمعنی لم امنعک جهدا (فی تحقیقه) ای فی المختصر یعنی فی تحقیق ما ذکر فیه من الابحاث (وتهذیبه) ای تنقیحه.
(ورتبته) أی المختصر (ترتیبا اقرب تناولا) ای اخذا (من ترتیبه) ای من ترتیب السکاکی او القسم الثالث اضافة للمصدر الی الفاعل او المفعول (ولم ابالغ فی اختصار لفظه تقریبا) مفعول له لما تضمنه معنی لم ابالغ ای ترکت المبالغة فی الاختصار تقریبا (لتعاطیه) ای تناوله (وطلبا لتسهیل فهمه علی طالبیه) والضمائر للمختصر وفی وصف مؤلفه بانه مختصر منقح سهل المأخذ تعریض بانه لا تطویل فیه ولا حشو ولا تعقید کما فی القسم الثالث.
(واضفت الی ذلک) المذکور من القواعد وغیرها (فوائد عثرت) ای اطلعت (فی بعض کتب القوم علیها) ای علی تلک الفوائد (وزوائد لم اظفر) ای لم افز (فی
[شماره صفحه واقعی : 11]
کلام احد بالتصریح بها) ای بتلک الزوائد (ولا الاشارة الیها) بان یکون کلامهم علی وجه یمکن تحصیلها منه بالتبعیة وان لم یقصدوها.
(وسمیته تلخیص المفتاح) لیطابق اسمه معناه
[*مدرس افغانی]
(وانا اسأل الله تعالی) قدم المسند الیه قصدا الی جعل الواو للحال (من فضله) حال من (ان ینفع به) ای بهذا المختصر (کما نفع باصله) وهو المفتاح والقسم الثالث منه.
(انه) ای الله (ولی ذلک) النفع (وهو حسبی) ای محسبی وکافی (ونعم الوکیل) اما عطف علی جملة هو حسبی والمخصوص محذوف واما علی حسبی ای وهو نعم الوکیل فالمخصوص هو الضمیر المتقدم علی ما صرح به صاحب المفتاح وغیره فی نحو زید نعم الرجل وعلی کلا التقدیرین یلزم عطف الانشاء علی الاخبار.
[شماره صفحه واقعی : 12]
رتب المختصر علی مقدمة وثلاث فنون ، لان المذکور فیه اما ان یکون من قبیل المقاصد فی هذا الفن ، اولا. الثانی المقدمة والاول ان کان الغرض منه الاحتراز عن الخطاء فی تأدیة المعنی المراد فهو الفن الاول والا فان کان الغرض منه الاحتراز عن التعقید المعنوی فهو الفن الثانی والا فهو الفن الثالث.
وجعل الخاتمة خارجة عن الفن الثالث وهم کما سنبین ان شاء الله تعالی.
[*مدرس افغانی]
ولما انجر کلامه فی آخر هذه المقدمة الی انحصار المقصود فی الفنون الثلاثة ناسب ذکرها بطریق التعریف العهدی بخلاف المقدمة ، فانها لا مقتضی لایرادها بلفظ المعرفة فی هذا المقام والخلاف فی ان تنوینها للتعظیم او للتقلیل مما لا ینبغی ان یقع بین المحصلین.
والمقدمة مأخوذة من مقدمة الجیش للجماعة المتقدمة منها من قدم بمعنی تقدم یقال : مقدمة العلم لما یتوقف علیه الشروع فی مسائله ومقدمة الکتاب لطائفة من کلامه قدمت امام المقصود لارتباط له بها وانتفاع بها فیه.
وهی هیهنا لبیان معنی الفصاحة والبلاغة وانحصار علم البلاغة فی علمی المعانی والبیان وما یلائم ذلک ولا یخفی وجه ارتباط المقاصد بذلک.
والفرق بین مقدمة العلم ومقدمة الکتاب مما خفی علی کثیر من الناس.
[*مدرس افغانی]
(الفصاحة) و هی فی الاصل تنبئ عن الظهور والابانة (یوصف بها المفرد) مثل کلمة فصیحة (والکلام) مثل کلام فصیح وقصیدة فصیحة.
[شماره صفحه واقعی : 13]
قیل : المراد بالکلام ما لیس بکلمة لیعم المرکب الاسنادی وغیره فانه قد یکون بیت من القصیدة غیر مشتمل علی اسناد یصح السکوت علیه مع انه یتصف بالفصاحة.
وفیه نظر لانه انما یصح ذلک لو اطلقوا علی مثل هذا المرکب أنه کلام فصیح ولم ینقل عنهم ذلک واتصافه بالفصاحة یجوز ان یکون باعتبار فصاحة المفردات علی ان الحق انه داخل فی المفرد لانه یقال علی ما یقابل المرکب وعلی ما یقابل المثنی والمجموع وعلی ما یقابل الکلام ومقابلته بالکلام ههنا قرینة دالة علی انه ارید به المعنی الاخیر اعنی ما لیس بکلام (و) یوصف بها (المتکلم) ایضا یقال کاتب فصیح وشاعر فصیح.
(والبلاغة)وهی تنبئ عن الوصول والانتهاء (یوصف بها الاخیران فقط) ای الکلام والمتکلم دون المفرد اذ لم یسمع کلمة بلیغة والتعلیل بان البلاغة انما هی باعتبار المطابقة لمقتضی الحال وهی لا تتحقق فی المفرد وهم لان ذلک انما هو فی بلاغة الکلام والمتکلم.
وانما قسم کلا من الفصاحة والبلاغة اولا لتعذر جمع المعانی المختلفة الغیر المشترکة فی امر یعمها فی تعریف واحد وهذا کما قسم ابن الحاجب المستثنی الی متصل ومنقطع ثم عرف کلا منهما علی حدة.
[*مدرس افغانی]
(فالفصاحة فی المفرد) قدم الفصاحة علی البلاغة لتوقف معرفة البلاغة علی معرفة الفصاحة لکونها مأخوذة فی تعریفها ثم قدم فصاحة المفرد علی فصاحة الکلام والمتکلم لتوقفهما علیها (خلوصه) ای خلوص المفرد (من تنافر الحروف والغرابة ومخالفة القیاس) اللغوی ای المستنبط من استقراء اللغة.
وتفسیر الفصاحة بالخلوص لا یخلو عن تسامح لان الفصاحة تحصل عند
[شماره صفحه واقعی : 14]
الخلوص.
(فالتنافر) وصف فی الکلمة یوجب ثقلها علی اللسان وعسر النطق بها (نحو) مستشزرات فی قول امرئ القیس (غدائره) ای ذوائبه جمع غدیرة والضمیر عائد الی الفرع فی البیت السابق (مستشزرات) ای مرتفعات او مرفوعات یقال واستشزر ای ارتفع (الی العلی) تضل العقاص فی مثنی ومرسل تضل : ای تغیب.
العقاص : جمع عقیصة وهی الخصلة المجموعة من الشعر والمثنی المفتول یعنی ان ذوائبه مشدودة علی الرأس بخیوط وان شعره ینقسم الی عقاص ومثنی ومرسل والاول یغیب فی الاخیرین.
والغرض بیان کثرة الشعر والضابط ههنا ان کل ما یعده الذوق الصحیح ثقیلا متعسر النطق به ، فهو متنافر سواء کان من قرب المخارج او بعدها او غیر ذلک علی ما صرح به ابن الاثیر فی المثل السائر.
[*مدرس افغانی]
وزعم بعضهم ، ان منشأ الثقل فی مستشزر هو توسط الشین المعجمة التی هی من المهموسة الرخوة بین التاء التی هی من المهموسة الشدیدة وبین الزاء المعجمة التی هی من المجهورة ولو قال مستشرف لزال ذلک الثقل.
وفیه نظر ، لان الراء المهملة ایضا من المجهورة.
وقیل : ان قرب المخارج سبب للثقل المخل بالفصاحة ، وان فی قوله تعالی (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ) ثقلا قریبا من المتناهی فیخل بفصاحة الکلمة ، لکن الکلام الطویل المشتمل علی کلمة غیر فصیحة لا یخرج عن الفصاحة ، کما لا یخرج الکلام الطویل المشتمل علی کلمة غیر عربیة عن ان یکون عربیا ؛ وفیه نظر ، لان فصاحة الکلمات مأخوذة فی تعریف فصاحة الکلام من غیر تفرقة بین طویل وقصیر ، علی ان هذا القائل فسر الکلام بما لیس بکلمة ، والقیاس علی الکلام العربی ظاهر الفساد ولم سلّم عدم خروج السورة عن الفصاحة ، فمجرد اشتمال القرآن علی کلام غیر فصیح بل علی کلمة غیر فصیحة مما یقود الی نسبة الجهل او العجز الی الله تعالی عن ذلک علوا کبیرا.
[شماره صفحه واقعی : 15]
صوت
[*مدرس افغانی]
(والغرابة) کون الکلمة وحشیة غیر ظاهرة المعنی ولا مأنوسة الاستعمال (نحو) مسرج فی قول العجاج ومقلة وحاجبا مزجّجا ای مدققا مطولا (وفاحما) ای شعرا اسود کالفحم (ومرسنا) ای انفا (مسرجا ای کالسیف السریجی فی الدقة والاستواء) وسریج اسم قین تنسب الیه السیوف (او کالسراج فی البریق) واللمعان.
فان قلت : لم لم یجعلوه اسم مفعول من سرج الله وجهه ای بهجّه وحسنّه.
قلت : هو ایضا من هذا القبیل او مأخوذ من السراج علی ما صرح به الامام المرزوقی رحمه الله تعالی حیث قال السریجی منسوب الی السراج ، ویجوز ان یکون وصفه بذلک لکثرة مائه ورونقه ، حتی کان فیه سراجا.
ومنه ما قیل : سرج الله امرک ای حسنه ونوره.
(والمخالفة) ان تکون الکلمة علی خلاف قانون مفردات الالفاظ الموضوعة ، اعنی علی خلاف ما ثبت عن الواضع (نحو) الاجلل بفک الادغام فی قوله (الحمد لله العلی الاجلل) والقیاس الاجلّ بالادغام ، فنحو آل وماء وابی یأبی وعور یعور فصیح لانه ثبت عن الواضع کذلک.
(قیل) : فصاحة المفرد خلوصه مما ذکر (ومن الکراهة فی السمع) بان یکون اللفظة بحیث یمجها السمع ویتبرأ عن سماعها (نحو) الجرشی فی قول ابی الطیب مبارک الاسم اغر اللقب (کریم الجرشی) ای النفس (شریف النسب) والاغر من الخیل الابیض الجبهة ثم استعیر لکل واضح معروف.
(وفیه نظر) لان الکراهة فی السمع انما هی من جهة الغرابة المفسرة بالوحشیة ، مثل تکأکأتم وافرنقعوا ونحو ذلک.
وقیل : لان الکراهة فی السمع وعدمها یرجعان الی طیب النغم وعدم الطیب لا الی نفس اللفظ.
وفیه نظر للقطع باستکراه الجرشی دون النفس مع قطع النظر عن النغم.
[*مدرس افغانی]
(و) الفصاحة (فی الکلام خلوصه من ضعف التألیف وتنافر الکلمات والتعقید مع فصاحتها) هو حال من الضمیر فی خلوصه واحترز به عن مثل زیدا
[شماره صفحه واقعی : 16]
جلل وشعره مستشزر وانفه مسرّج.
وقیل : هو حال من الکلمات ولو ذکره بجنبها لسلم من الفصل بین الحال وذیها بالاجنبی.
وفیه نظر لانه حینئذ یکون قیدا للتنافر لا للخلوص ویلزم ان یکون الکلام المشتمل علی تنافر الکلمات الغیر الفصیحة فصیحا ، لانه یصدق علیه انه خالص عن تنافر الکلمات حال کونها فصیحة فافهم.
(فالضعف) ان یکون تألیف الکلام علی خلاف القانون النحوی المشهور بین الجمهور کالاضمار قبل الذکر لفظا ومعنی وحکما (نحو ضرب غلامه زیدا).
[*مدرس افغانی]
(والتنافر) ان تکون الکلمات ثقیلة علی اللسان وان کان کل منها فصیحة (کقوله ولیس قرب قبر حرب) وهو اسم رجل (قبر) وصدر البیت «وقبر حرب بمکان قفر» ای خال عن الماء والکلاء ، ذکر فی عجائب المخلوقات ان من الجن نوعا یقال له الهاتف فصاح واحد منهم علی حرب بن امیة فمات فقال ذلک الجنی هذا البیت (وکقوله «کریم متی امدحه امدحه والوری معی ، واذا ما لمته لمته وحدی») والواو فی الوری للحال ، وهو مبتدأ وخبره قوله معی.
وانما مثل بمثالین لان الاول متناه فی الثقل والثانی دونه ، او لان منشأ الثقل فی الاول نفس اجتماع الکلمات وفی الثانی حروف منها ، وهو فی تکریر امدحه ، دون مجرد الجمع بین الحاء والهاء ، لوقوعه فی التنزیل ، مثل فسبحه ، فلا یصح القول بان مثل هذا الثقل مخل بالفصاحة.
وذکر الصاحب اسماعیل بن عباد انه انشد هذه القصیدة بحضرة الاستاذ ابن العمید ، فلما بلغ هذا البیت قال له الاستاذ هل تعرف فیه شیئا من الهجنة؟ قال : نعم مقابلة المدح باللوم ، وانما یقابل بالذم او الهجاء ، فقال : الاستاذ غیر هذا ارید ، فقال : لا ادری غیر ذلک.
فقال الاستاذ : هذا التکریر فی امدحه امدحه مع الجمع بین الحاء والهاء ، وهما من حروف الحلق خارج عن حد الاعتدال نافر کل التنافر فاثنی علیه
[شماره صفحه واقعی : 17]
الصاحب.
(والتعقید) ای کون الکلام معقّدا (ان لا یکون الکلام ظاهر الدلالة علی المراد لخلل) واقع (اما فی النظم) بسبب تقدیم او تأخیر او حذف او غیر ذلک ، مما یوجب صعوبة فهم المراد (کقول الفرزدق فی خال هشام) بن عبد الملک ، وهو ابن ابراهیم بن هشام بن اسمعیل المخزومی
(وما مثله فی الناس الا مملکا***ابو امه حیّ ابوه یقاربه)
ای لیس مثله فی الناس (حی یقاربه) ای احد یشبهه فی الفضائل (الا مملک) ای رجل اعطی الملک والمال یعنی هشاما (ابو امه) ای ابو ام ذلک الملک (ابوه) ای ابو ابراهیم الممدوح ای لا یماثله احد الا ابن اخته وهو هشام.
ففیه فصل بین المبتدأ والخبر اعنی ابو امه ابوه بالاجنبی الذی هو حی ، وبین الموصوف والصفة ، اعنی حی یقاربه بالاجنبی الذی هو ابوه ، وتقدیم المستثنی اعنی مملکا علی المستثنی منه اعنی حی وفصل کثیر بین البدل وهو حی والمبدل منه وهو مثله ، فقوله مثله اسم ما وفی الناس خبره والا مملکا منصوب لتقدمه علی المستثنی منه.
قیل ذکر ضعف التألیف یغنی عن ذکر التعقید اللفظی.
وفیه نظر ، لجواز ان یحصل التعقید باجتماع عدة امور موجبة لصعوبة فهم المراد ، وان کان کل واحد منها جاریا علی قانون النحوی.
وبهذا یظهر فساد ما قیل : انه لا حاجة فی بیان التعقید فی البیت الی ذکر تقدیم المستثنی علی المستثنی منه ، بل لا وجه له ، لان ذلک جائز باتفاق النحاة ، اذ لا یخفی انه یوجب زیادة التعقید وهو مما یقبل الشدة والضعف.
[*مدرس افغانی]
(واما فی الانتقال) عطف علی قوله : (اما فی النظم) ای لا یکون الکلام ظاهرة الدلالة علی المراد ، لخلل واقع فی انتقال الذهن من المعنی الاول المفهوم بحسب اللغة الی الثانی المقصود ، وذلک بسبب ایراد اللوازم البعیدة المفتقرة الی الوسائط الکثیرة مع خفاء القرائن الدالة علی المقصود (کقول الاخر) وهو عباس بن الاحنف ولم یقل
[شماره صفحه واقعی : 18]
کقوله لئلا یتوهم عود الضمیر الی الفرزدق.
(سأطلب بعد الدار عنکم لتقربوا وتسکب) بالرفع ، وهو الصحیح وبالنصب وهم (عینای الدموع لتجمدا) جعل سکب الدموع کنایة عما یلزمه فراق الاحبة من الکئابة والحزن واصاب ، لکنه اخطأ فی جعل جمود العین کنایة عما یوجبه دوام التلاقی من الفرح والسرور (فان الانتقال من جمود العین الی بخلها بالدموع) حال ارادة البکاء ، وهی حالة الحزن (لا الی ما قصده من السرور) الحاصل بالملاقاة.
ومعنی البیت : انی الیوم اطیب نفسا بالبعد والفراق واوطنها علی مقاساة الاحزان والاشواق ، واتجرع غصصها واتحمل لاجلها حزنا یفیض الدموع من عینی لأتسبب بذلک الی وصل یدوم ومسرة لا تزول ، فان الصبر مفتاح الفرج ولکل بدایة نهایة ، ومع کل عسر یسرا والی هذا اشار الشیخ عبد القاهر فی دلائل الاعجاز.
وللقوم ههنا کلام فاسد اوردناه فی الشرح.
[*مدرس افغانی]
(قیل) : فصاحة الکلام خلوصه مما ذکر (ومن کثرة التکرار وتتابع الاضافاة کقوله) وتسعدنی فی غمرة بعد غمرة (سبوح) : ای فرس حسن الجری لا تتعب راکبها کأنها تجری فی الماء (لها) صفة سبوح.
(منها) حال من شواهد (علیها) متعلق بشواهد (شواهد) فاعل الظرف اعنی لها یعنی ان لها من نفسها علامات دالة علی نجابتها.
قیل التکرار ذکر الشیء مرة بعد اخری ولا یخفی انه لا یحصل کثرة بذکره ثالثا.
وفیه نظر ، لان المراد بالکثرة ههنا ما یقابل الوحدة ولا یخفی حصوله بذکره ثالثا.
(و) تتابع الاضافات مثل (قوله «حمامة جرعی حومة الجندل اسجعی) ، فانت بمرأی من سعاد ومسمع».
ففیه اضافة حمامة الی جرعی وجرعی الی حومة وحومة الی الجندل.
[شماره صفحه واقعی : 19]
والجرعی تأنیث الاجرع قصرها للضرورة ، وهی : ارض ذات رمل لا تنبت شیئا ، والحومة معظم الشیء ، والجندل ارض ذات حجارة ، والسجع هدیر الحمامة ونحوه.
وقوله : فانت بمرأی ای بحیث تراک سعاد وتسمع صوتک. یقال : «فلان بمرأی منی ومسمع ای بحیث اراه واسمع قوله» کذا فی الصحاح.
فظهر فساد ما قیل ان معناه انت بموضع ترین منه سعاد وتسمعین کلامها وفساد ذلک مما یشهد به العقل والنقل.
[*مدرس افغانی]
(وفیه نظر) لان کلا من کثرة التکرار وتتابع الاضافات ان ثقل اللفظ بسببه علی اللسان فقد حصل الاحتراز عنه بالتنافر والا فلا یخل بالفصاحة ، کیف وقع فی التنزیل مثل دأب قوم نوح ، کذلک ذکر رحمة ربک عبده زکریا ، ونفس وما سواها ، فالهمها فجورها وتقواها.
(و) الفصاحة (فی المتکلم ملکة) وهی کیفیة راسخة فی النفس والکیفیة عرض لا یتوقف تعلقه علی تعقل الغیر ، ولا یقتضی القسمة واللاقسمة فی محله اقتضاء اولیا.
فخرج بالقید الاول الاعراض النسبیة مثل الاضافة او الفعل والانفعال ونحو ذلک ، وبقولنا ، لا یقتضی القسمة الکمیات ، وبقولنا واللاقسمة النقطة والوحدة ، وقولنا اولیا لیدخل فیه مثل العلم بالمعلومات المقتضیة للقسمة واللاقسمة.
فقوله : ملکة اشعار بانه لو عبر عن المقصود بلفظ فصیح لا یسمی فصیحا فی الاصطلاح ما لم یکن ذلک راسخا فیه.
[*مدرس افغانی]
وقوله : (یقتدر بها علی التعبیر عن المقصود) دون ان یقول یعبر ، اشعار بانه یسمی فصیحا اذا وجد فیه تلک الملکة ، سواء وجد التعبیر او لم یوجد.
وقوله : (بلفظ فصیح) لیعم المفرد والمرکب ، اما المرکب فظاهر. واما المفرد فکما تقول عند التعداد دار غلام جاریة ثوب بساط الی غیر ذلک.
(والبلاغة فی الکلام مطابقته لمقتضی الحال مع فصاحته) : ای فصاحة الکلام ، والحال هو الامر الداعی للمتکلم الی ان یعتبر مع الکلام الذی یؤدی به اصل
[شماره صفحه واقعی : 20]
المراد خصوصیة ما ، وهو مقتضی الحال ، مثلا کون المخاطب منکرا للحکم حال یقتضی تأکید الحکم ، والتأکید مقتضی الحال ، وقولک له ان زیدا فی الدار مؤکدا بان کلام مطابق لمقتضی الحال.
وتحقیق ذلک انه جزئی من جزئیات ذلک الکلام ، الذی یقتضیه الحال ، فان الانکار مثلا یقتضی کلاما مؤکدا ، وهذا مطابق له ، بمعنی انه صادق علیه علی عکس ما یقال : ان الکلی مطابق للجزئیات.
وان اردت تحقیق هذا الکلام فارجع الی ما ذکرناه فی الشرح فی تعریف علم المعانی
[*مدرس افغانی]
(وهو) : ای مقتضی الحال (مختلف فان مقامات الکلام متفاوتة) لان الاعتبار اللائق بهذا المقام یغایر الاعتبار اللائق بذاک ، وهذا عین تفاوت مقتضیات الاحوال ، لان التغایر بین الحال والمقام انما هو بحسب الاعتبار ، وهو انه یتوهم فی الحال ، کونه زمانا لورود الکلام فیه وفی المقام کونه محلا له.
وفی هذا الکلام اشارة اجمالیة الی ضبط مقتضیات الاحوال وتحقیق لمقتضی الحال.
(فمقام کل من التنکیر والاطلاق والتقدیم والذکر یباین مقام خلافه) : ای مقام خلاف کل منها یعنی ان المقام الذی یناسبه تنکیر المسند الیه او المسند ، یباین المقام الذی یناسبه التعریف ، ومقام اطلاق الحکم او التعلیق او المسند الیه او المسند او متعلقه یباین مقام تقییده بمؤکد ، او اداة قصر او تابع او شرط او مفعول او ما یشبه ذلک ، ومقام تقدیم المسند الیه او المسند او متعلقاته ، یباین مقام تاخیره ، وکذا مقام ذکره یباین مقام حذفه ، فقوله خلافه شامل لما ذکرناه.
وانما فصل قوله (ومقام الفصل یباین مقام الوصل) تنبیها علی عظم شان هذا الباب ، وانما لم یقل مقام خلافه لانه احضر واظهر ، لان خلاف الفصل انما هو الوصل ، وللتنبیه علی عظم شان الفصل قوله (ومقام الایجاز یباین مقام خلافه) ای الاطناب والمساواة (وکذا خطاب الذکی مع خطاب الغبی) فان مقام الاول یباین مقام الثانی فان الذکی یناسبه من الاعتبارات اللطیفة والمعانی الدقیقة الخفیة ما لا
[شماره صفحه واقعی : 21]
یناسب الغبی.
[*مدرس افغانی]
(ولکل کلمة مع صاحبتها) ای مع کل کلمة اخری مصاحبة لها (مقام) لیس لتلک الکلمة مع ما یشارک تلک المصاحبة فی اصل المعنی ، مثلا الفعل الذی قصد اقترانه بالشرط ، فله مع ان مقام لیس له مع اذا وکذا الکل من ادوات الشرط مع الماضی مقام لیس له مع المضارع وعلی هذا القیاس (وارتفاع شأن الکلام فی الحسن والقبول بمطابقته للاعتبار المناسب وانحطاطه) ای انحطاط شانه (بعدمها) ای بعدم مطابقته للاعتبار المناسب.
(والمراد بالاعتبار المناسب الامر الذی اعتبره المتکلم مناسبا بحسب السلیقة او بحسب تتبع تراکیب البلغاء ، یقال اعتبرت الشیء ، اذا نظرت الیه وراعیت حاله) واراد بالکلام ، الکلام الفصیح وبالحسن ، الحسن الذاتی الداخل فی البلاغة دون العرضی الخارج لحصوله بالمحسنات البدیعیة
[*مدرس افغانی]
(فمقتضی الحال هو الاعتبار المناسب) للحال والمقام ، یعنی اذا علم ان لیس ارتفاع شأن الکلام الفصیح فی الحسن الذاتی الا بمطابقته للاعتبار المناسب علی ما یفیده اضافة المصدر.
ومعلوم انه انما یرتفع بالبلاغة التی هی عبارة عن مطابقة الکلام الفصیح لمقتضی الحال ، فقد علم ان المراد بالاعتبار المناسب ومقتضی الحال واحد ، والا لما صدق انه لا یرتفع الا بالمطابقة للاعتبار المناسب ، ولا یرتفع الا بالمطابقة لمقتضی الحال فلیتأمل.
(فالبلاغة) صفة (راجعة الی اللفظ) یعنی انه یقال : کلام بلیغ لکن لا من حیث انه لفظ وصوت ، بل (باعتبار افادته المعنی) ای الغرض المصوغ له الکلام (بالترکیب) متعلق بافادته ، وذلک لان البلاغة کما مرّ عبارة عن مطابقة الکلام الفصیح لمقتضی الحال ، فظاهر ان اعتبار المطابقة وعدمها انما یکون باعتبار المعانی والاغراض التی یصاغ لها الکلام ، لا باعتبار الالفاظ المفردة والکلم المجردة.
(وکثیرا ما) نصب علی الظرف لانه من صفة الاحیان وما لتأکید معنی الکثرة والعامل فیه.
[شماره صفحه واقعی : 22]
قوله : (یسمی ذلک) الوصف المذکور (فصاحة ایضا) کما یسمی بلاغة ، فحیث یقال : أن اعجاز القرآن من جهة کونه فی اعلی طبقات الفصاحة یراد بها هذا المعنی.
[*مدرس افغانی]
(ولها) ای لبلاغة الکلام (طرفان : اعلی وهو حد الاعجاز) وهو ان یرتقی الکلام فی بلاغته الی ان یخرج عن طوق البشر ، ویعجزهم عن معارضته.
(وما یقرب منه) عطف علی قوله وهو والضمیر فی منه عائد الی اعلی ، یعنی ان الاعلی مع ما یقرب منه کلاهما من حد الاعجاز ، هذا هو الموافق لما فی المفتاح.
وزعم بعضهم انه عطف علی حد الاعجاز والضمیر فی منه عائد الیه ، یعنی ان الطرف الاعلی هو حد الاعجاز ، وما یقرب من حد الاعجاز.
وفیه نظر لان القریب من حد الاعجاز لا یکون من الطرف الاعلی الذی هو حد الاعجاز وقد اوضحنا ذلک فی الشرح.
(واسفل وهو ما اذا غیر) الکلام (عنه الی ما دونه) ای الی مرتبة اخری هی ادنی منه وانزل (التحق) الکلام وان کان صحیح الاعراب (عند البلغاء باصوات الحیوانات) تصدر عن محالها بحسب ما یتفق ، من غیر اعتبارات اللطائف والخواص الزائدة علی اصل المراد (وبینهما) ای بین الطرفین (مراتب کثیرة) متفاوتة بعضها اعلی من بعض بحسب تفاوت المقامات ورعایة الاعتبارات ، والبعد من اسباب الاخلال بالفصاحة (وتتبعها) ای بلاغة الکلام (وجوه اخر) سوی المطابقة.
والفصاحة (تورث الکلام حسنا) وفی قوله (تتبعها) اشارة الی ان تحسین هذه الوجوه للکلام عرضی خارج عن حد البلاغة ، والی ان هذه الوجوه انما تعد محسنة بعد رعایة المطابقة ، والفصاحة وجعلها تابعة للبلاغة الکلام دون المتکلم لانها لیست مما تجعل المتکلم متصفا بصفة.
[*مدرس افغانی]
(و) البلاغة (فی المتکلم ملکة یقتدر بها علی تألیف کلام بلیغ فعلم) مما تقدم (ان کل بلیغ) کلا ما کان او متکلما علی سبیل استعمال المشترک فی معنییه ، او علی تأویل کل ما یطلق علیه لفظ البلیغ (فصیح) لان الفصاحة مأخوذة فی تعریف
[شماره صفحه واقعی : 23]
البلاغة مطلقا (ولا عکس) بالمعنی اللغوی : ای لیس کل فصیح بلیغا ، لجواز أن یکون کلام فصیح غیر مطابق لمقتضی الحال ، وکذا یجوز ان یکون لاحد ملکة یقتدر بها التعبیر عن المقصود بلفظ فصیح من غیر مطابقة لمقتضی الحال.
(و) علم ایضا (ان البلاغة) فی الکلام (مرجعها) ای ما یجب ان یحصل حتی یمکن حصولها ، کما یقال مرجع الجود الی الغنی (الی الاحتراز عن الخطأ فی تأدیة المعنی المراد) والا لربما ادی المعنی المراد بلفظ فصیح ، غیر مطابق لمقتضی الحال فلا یکون بلیغا (والی تمییز) الکلام (الفصیح من غیره) والا لربما اورد الکلام المطابق لمقتضی الحال بلفظ غیر فصیح ، فلا یکون ایضا بلیغا لوجوب وجود الفصاحة فی البلاغة ، ویدخل فی تمییز الکلام الفصیح من غیره تمییز الکلمات الفصیحة من غیرها لتوقفه علیها.
(والثانی) ای تمییز الفصیح من غیره (منه) ای بعضه (ما یبین) ای یوضح (فی علم متن اللغة) کالغرابة.
وانما قال فی علم متن اللغة ای معرفة اوضاع المفردات لان اللغة اعم من ذلک لانه یطلق علی سائر اقسام العربیة ، یعنی به یعرف تمییز السالم من الغرابة عن تمییز غیره ، بمعنی ان من تتبع الکتب المتداولة واحاط بمعانی المفردات المأنوسة علم ان ما عداها مما یفتقر الی تنقیر او تخریج ، فهو غیر سالم من الغرابة.
وبهذا تبین فساد ما قیل انه لیس فی علم متن اللغة ان بعض الالفاظ مما یحتاج فی معرفته الی ان یبحث عنه فی الکتب المبسوطة فی اللغة
[*مدرس افغانی]
(او) فی علم (التصریف) کمخالفة القیاس اذ به یعرف ان الاجلل مخالف (للقیاس) دون الاجل (او فی علم النحو) کضعف التألیف والتعقید اللفظی (او یدرک بالحس) کالتنافر ، اذ به یعرف ان مستشزرا متنافر دون مرتفع.
وکذا تنافر الکلمات (وهو) ای ما یبین فی العلوم المذکورة او ما یدرک بالحس ، فالضمیر عائد الی ما ، ومن زعم انه عائد الی ما یدرک بالحس فقدسها سهوا ظاهرا.
(ما عد التعقید المعنوی) اذ لا یعرف بتلک العلوم ولا بالحس تمییز السالم من
[شماره صفحه واقعی : 24]
التعقید المعنوی من غیره فعلم ان مرجع البلاغة بعضه مبین فی العلوم المذکورة وبعضها مدرک بالحس وبقی الاحتراز عن الخطأ فی تأدیة المعنی المراد والاحتراز عن التعقید المعنوی.
فمست الحاجة الی وضع علمین مفیدین لذلک ، فوضعوا علم المعانی للاول وعلم البیان للثانی.
والیه اشار بقوله (وما یحترز به عن الاول) ای الخطاء فی تأدیة المعنی المراد (علم المعانی وما یحترز به عن التعقید المعنوی علم البیان).
وسموا هذین العلمین علم البلاغة لمکان مزید اختصاص لهما بالبلاغة ، وإن کان البلاغة تتوقف علی غیرهما من العلوم.
ثم احتاجوا لمعرفة توابع البلاغة الی علم آخر ، فوضعوا لذلک علم البدیع والیه اشار بقوله (وما یعرف به وجوه التحسین علم البدیع).
ولما کان هذا المختصر فی علم البلاغة وتوابعها انحصر مقصوده فی ثلاثة فنون (وکثیر) من الناس (یسمی الجمیع علم البیان وبعضهم یسمی الاول علم المعانی و) یسمی (الاخیرین) یعنی البیان والبدیع (علم البیان والثلاثة علم البدیع) ولا یخفی وجوه المناسبة والله اعلم.
[شماره صفحه واقعی : 25]
[شماره صفحه واقعی : 26]
(الفن الأول علم المعانی)قدمه علی البیان ، لکونه منه بمنزلة المفرد من المرکب ، لان رعایة المطابقة لمقتضی الحال وهو مرجع علم المعانی ، معتبرة فی علم البیان ، مع زیادة شیء آخر وهو ایراد المعنی الواحد فی طرق مختلفة.
[*مدرس افغانی]
(وهو علم) ای ملکة یقتدر بها علی ادراکات جزئیة ، ویجوز أن یرید به نفس الاصول والقواعد المعلومة ، ولاستعمالهم المعرفة فی الجزئیات.
قال (تعرف به احوال اللفظ العربی) ای هو علم یستنبط منه ادراکات جزئیة ، وهی معرفة کل فرد فرد من جزئیات الاحوال المذکورة ، بمعنی ان ایّ فرد یوجد منها امکننا ان نعرفه بذلک العلم.
وقوله (التی بها یطابق) اللفظ (مقتضی الحال) احتراز عن الاحوال التی لیست بهذه الصفة ، مثل الاعلال والادغام والرفع والنصب وما اشبه ذلک مما لا بد منه فی تأدیة اصل المعنی ، وکذا المحسنات البدیعیة من التنجیس والترصیع ونحوهما مما یکون بعد رعایة المطابقة.
والمراد انه علم یعرف به هذه الاحوال من حیث انها یطابق بها اللفظ مقتضی الحال ، لظهور ان لیس علم المعانی عبارة عن تصور معانی التعریف والتنکیر والتقدیم والتأخیر والاثبات والحذف وغیر ذلک.
وبهذا یخرج عن التعریف علم البیان ، اذ لیس البحث فیه عن احوال اللفظ من هذه الحیثیة ، والمراد باحوال اللفظ : الامور العارضة له من التقدیم والتأخیر والاثبات والحذف وغیر ذلک.
ومقتضی الحال فی التحقیق هو الکلام الکلی المتکیف بکیفیة مخصوصة علی ما اشار الیه فی المفتاح ، وصرح به فی شرحه لا نفس الکیفیات من التقدیم والتأخیر
[شماره صفحه واقعی : 27]
والتعریف والتنکیر علی ما هو ظاهر عبارة المفتاح وغیره ، والا لما صح القول بانها احوال بها یطابق اللفظ مقتضی الحال ، لانها عین مقتضی الحال ، قد حققنا ذلک فی الشرح.
واحوال الاسناد ایضا من احوال اللفظ ، باعتبار أن التأکید وترکه مثلا من الاعتبارات الراجعة الی نفس الجملة ، وتخصیص اللفظ بالعربی مجرد اصطلاح ، لان الصناعة انما وضعت لذلک.
(وینحصر) المقصود من علم المعانی (فی ثمانیة ابواب) : انحصار الکل فی الاجزاء لا الکلی فی الجزئیات ، والا لصدق علم المعانی علی کل باب من الابواب المذکورة ، ولیس کذلک (احوال الاسناد الخبری) و (احوال المسند الیه) و (احوال المسند) و (احوال متعلقات الفعل) و (القصر) و (الانشاء) و (الفصل) و (الوصل) و (الایجاز) و (الاطناب) و (المساواة).
وانما انحصر فیها؟
[*مدرس افغانی]
(لان الکلام اما اخبار او انشاء لانه) لا محالة یشتمل علی نسبة تامة بین الطرفین ، قائمة بنفس المتکلم وهی تعلق احد الشیئین بالاخر ، بحیث یصح السکوت علیه سواء کان ایجابا او سلبا او غیرهما کما فی الانشائیات وتفسیرها بایقاع المحکوم به علی المحکوم علیه او سلبه عنه خطأ فی هذا المقام ، لانه لا یشمل النسبة فی الکلام الانشائی فلا یصح التقسیم.
فالکلام (ان کان لنسبته خارج) فی احد الازمنة الثلاثة : ای یکون بین الطرفین فی الخارج نسبة ثبوتیة او سلبیة (تطابقه) ای تطابق تلک النسبة ذلک الخارج ، بان یکونا ثبوتیتین او سلبیتین (او لا تطابقه) بان تکون النسبة المفهومة من الکلام ثبوتیة ، والتی بینهما فی الخارج والواقع سلبیة او بالعکس.
(فخبر) ای فالکلام خبر (والا) ای وان لم یکن لنسبته خارج کذلک (فانشاء).
وتحقیق ذلک ان الکلام اما ان یکون له نسبة بحیث تحصل من اللفظ ویکون اللفظ موجدا لها من غیر قصد الی کونه دالا علی نسبة حاصلة فی الواقع بین الشیئین
[شماره صفحه واقعی : 28]
وهو الانشاء او تکون له نسبة بحیث یقصدان لها نسبة خارجیة مطابقة اولا مطابقة ، وهو الخبر ، لان النسبة المفهومة من الکلام الحاصلة فی الذهن لابد وان تکون بین الشیئین ، ومع قطع النظر عن الذهن لا بد وان یکون بین هذین الشیئین فی الواقع نسبة ثبوتیة ، بان یکون هذا ذاک ، او سلبیة بان لا یکون هذا ذاک.
الا تری انک اذا قلت زید قائم ، فان القیام حاصل لزید قطعا ، سواء قلنا ان النسبة من الامور الخارجیة او لیست منها ، وهذا معنی وجود النسبة الخارجیة.
(والخبر لا بد له من مسند الیه ومسند واسناد ، والمسند قد یکون له متعلقات اذا کان فعلا او ما فی معناه) کالمصدر واسم الفاعل واسم المفعول وما اشبه ذلک ، ولا وجه لتخصیص هذا الکلام بالخبر.
(وکل من الاسناد والتعلیق اما بقصر او بغیر قصر وکل جملة قرنت باخری ، اما معطوفة علیها او غیر معطوفة ،
[*مدرس افغانی]
والکلام البلیغ اما زائد علی اصل المراد لفائدة) احترز به عن التطویل ، علی انه لا حاجة الیه بعد تقیید الکلام بالبلیغ (او غیر زائد).
هذا کله ظاهر لکن لا طائل تحته ، لان جمیع ما ذکر من القصر والفصل والوصل والایجاز ومقابلیه ، انما هو من احوال الجملة او المسند الیه والمسند ، مثل التأکید والتقدیم والتأخیر وغیر ذلک ، فالواجب فی هذا المقام بیان سبب افرادها وجعلها ابوابا برأسها وقد لخصنا ذلک فی الشرح.
[شماره صفحه واقعی : 29]
(تنبیه)علی تفسیر الصدق والکذب الذی قد سبق اشارة ما الیه فی قوله تطابقه او لا تطابقه.
اختلف القائلون بانحصار الخبر فی الصدق والکذب فی تفسیرها.
فقیل : (صدق الخبر مطابقته) ای مطابقة حکمه (للواقع) وهو الخارج الذی یکون لنسبة الکلام الخبری (وکذبه) ای کذب الخبر (عدمها) ای عدم مطابقته للواقع ، یعنی ان الشیئین اللذین اوقع بینهما نسبة فی الخبر ، لا بد وان یکون بینهما نسبة فی الواقع ، ای مع قطع النظر عما فی الذهن وعما یدل علیه الکلام فمطابقة تلک النسبة المفهومة من الکلام للنسبة التی فی الخارج ، بان یکونا ثبوتیتین او سلبیتین صدق وعدمها ، بان یکون احدیهما ثبوتیة والاخری سلبیة کذب.
(وقیل) صدق الخبر (مطابقته لاعتقاد المخبر ولو کان) ذلک الاعتقاد (خطاء) غیر مطابق للواقع (و) کذب الخبر (عدمها) ای عدم مطابقته لاعتقاد المخبر ولو کان خطاء ، فقول القائل السماء تحتنا معتقدا ذلک صدق ، وقوله السماء فوقنا غیر معتقد کذب ، والمراد بالاعتقاد الحکم الذهنی الجازم او الراجح ، فیعم العلم والظن.
[*مدرس افغانی]
وهذا یشکل بخبر الشاک لعدم الاعتقاد فیه فیلزم الواسطة ولا یتحقق الانحصار.
اللهم الا ان یقال انه کاذب لانه اذا انتفی الاعتقاد صدق عدم مطابقة الاعتقاد والکلام فی ان المشکوک خبر او لیس بخبر مذکور فی الشرح فلیطالع ثمة (بدلیل) قوله تعالی (إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللهِ ... وَاللهُ یَشْهَدُ (إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ) فانه تعالی جعلهم کاذبین فی قولهم انک لرسول الله لعدم مطابقته لاعتقادهم وان کان مطابقا للواقع.
[شماره صفحه واقعی : 30]
(ورد) هذا الاستدلال (بان المعنی لکاذبون فی الشهادة) وفی ادعائهم المواطأة ، فالتکذیب راجع الی الشهادة باعتبار تضمنها خبرا کاذبا غیر مطابق للواقع ، وهو ان هذه الشهادة من صمیم القلب وخلوص الاعتقاد بشهادة انّ واللام والجملة الاسمیة
[*مدرس افغانی]
(او) المعنی انهم لکاذبون (فی تسمیتها) ای فی تسمیة هذا الاخبار شهادة لان الشهادة ما یکون علی وفق الاعتقاد فقوله تسمیتها مصدر مضاف الی المفعول الثانی والاول محذوف (او) المعنی انهم لکاذبون (فی المشهود به) اعنی قولهم انک لرسول الله لکن لا فی الواقع بل (فی زعمهم) الفاسد واعتقادهم الباطل لانهم یعتقدون انه غیر مطابق للواقع فیکون کاذبا باعتقادهم وان کان صادقا فی نفس الامر فکأنه قیل انهم یزعمون انهم کاذبون فی هذا الخبر الصادق وحینئذ لا یکون الکذب الا بمعنی عدم المطابقة للواقع فلیتأمل.
لئلا یتوهم ان هذا اعتراف بکون الصدق والکذب راجعین الی الاعتقاد.
(والجاحظ) انکر انحصار الخبر فی الصدق والکذب واثبت الواسطة وزعم ان صدق الخبر (مطابقته) للواقع (مع الاعتقاد) بانه مطابق (و) کذب الخبر (عدمها) ای عدم مطابقته للواقع (معه) أی مع اعتقاد انه غیر مطابق (وغیرهما) ای غیر هذین القسمین.
وهو اربعة اعنی المطابقة مع اعتقاد عدم المطابقة ، او بدون الاعتقاد اصلا ، او عدم المطابقة مع اعتقاد المطابقة ، او بدون الاعتقاد اصلا (لیس بصدق ولا کذب) فکل من الصدق والکذب بتفسیره اخص منه بالتفسیرین السابقین لانه اعتبر فی الصدق مطابقة الواقع والاعتقاد جمیعا وفی الکذب عدم مطابقتهما جمیعا بناء علی ان اعتقاد المطابقة یستلزم مطابقة الاعتقاد.
ضرورة توافق الواقع والاعتقاد حینئذ وکذا اعتقاد عدم المطابقة یستلزم عدم مطابقة الاعتقاد حینئذ.
وقد اقتصر فی التفسیرین السابقین علی احدهما
[*مدرس افغانی]
(بدلیل افتری علی الله کذبا ام به جنة) لان الکفار حصروا اخبار النبی علیه السلام بالحشر والنشر علی ما یدل
[شماره صفحه واقعی : 31]
علیه قوله تعالی (إِذا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ) فی الافتراء والاخبار حال الجنة علی سبیل منع الخلو.
ولا شک (ان المراد بالثانی) ای الاخبار حال الجنة لا قوله ام به جنة علی ما سبق الی بعض الاوهام (غیر الکذب لانه قسیمه) ای لان الثانی قسیم الکذب اذ المعنی الکذب ام اخبر حال الجنة وقسیم الشیء یجب ان یکون غیره (وغیر الصدق لانهم لم یعتقدوه) ای لان الکفار لم یعتقدوا صدقه فلا یریدون فی هذا المقام الصدق الذی هو بمراحل عن اعتقادهم ، ولو قال لانهم اعتقدوا عدم صدقه لکان اظهر.
فمرادهم بکونه خبرا حال الجنة غیر الصدق وغیر الکذب وهم عقلاء من اهل اللسان عارفون باللغة فیجب ان یکون من الخبر ما لیس بصادق ولا کاذب حتی یکون هذا منه بزعمهم وعلی هذا لا یتوجه ما قیل انه لا یلزم من عدم اعتقادهم الصدق عدم الصدق لانه لم یجعله دلیلا علی عدم الصدق بل علی عدم ارادة الصدق فلیتأمل.
[*مدرس افغانی]
(ورد) هذا الاستدلال (بان المعنی) ای معنی ام به جنة (ام لم یفتر فعبر عنه) ای عدم الافتراء (بالجنة لان المجنون لا افتراء له) لانه الکذب عن عمد ولا عمد للمجنون فالثانی لیس قسیما للکذب ، بل لما هو اخص منه ، اعنی الافتراء فیکون هذا حصرا للخبر الکاذب بزعمهم فی نوعیه اعنی الکذب عن عمد والکذب لا عن عمد.
[شماره صفحه واقعی : 32]
(احوال الاسناد الخبری) وهو ضم کلمة او ما یجری مجراها الی اخری بحیث یفید الحکم بان مفهوم احدیهما ثابت لمفهوم الاخری او منفی عنه وانما قدم بحیث الخبر لعظم شأنه وکثرة مباحثه.
ثم قدم احوال الاسناد علی احوال المسند الیه والمسند مع تأخر النسبة عن الطرفین لان البحث فی علم المعانی انما هو عن احوال اللفظ الموصوف بکونه مسند الیه او مسندا وهذا الوصف انما یتحقق بعد تحقق الاسناد والمتقدم علی النسبة انما هو ذات الطرفین ولا بحث لنا عنها.
[*مدرس افغانی]
(لا شک ان قصد المخبر) ای من یکون بصدد الاخبار والاعلام والا فالجملة الخبریة کثیرا ما تورد لاغراض آخر غیر افادة الحکم او لازمه مثل التحسّر والتحزّن وفی قوله تعالی حکایة عن امرأة عمران (رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثی) وما اشبه ذلک (بخبره) متعلق بقصر (افادة المخاطب) خبران.
(اما الحکم) مفعول الافادة (او کونه) ای کون المخبر (عالما به) ای بالحکم والمراد بالحکم هنا وقوع النسبة اولا وقوعها وکونه مقصودا للمخبر بخبر لا یستلزم تحققه فی الواقع.
وهذا مراد من قال ان الخبر لا یدل علی ثبوت المعنی او انتفائه علی سبیل القطع والا فلا یخفی ان مدلول قولنا زید قائم ومفهومه ان القیام ثابت لزید وعدم ثبوته له احتمال عقلی لا مدلول ولا مفهوم للفظ فلیفهم.
[*مدرس افغانی]
(ویسمی الاول) ای الحکم الذی یقصد بالخبر افادته (فائدة الخبر والثانی)
[شماره صفحه واقعی : 33]
ای کون المخبر عالما به (لازمها) ای لازم فائدة الخبر ، لانه کلما افاد الحکم افاد انه عالم به ولیس کلما افاد انه عالم بالحکم افاد نفس الحکم ، لجواز ان یکون الحکم معلوما قبل الاخبار ، کما فی قولنا لمن حفظ التوریة قد حفظت التوریة وتسمیة مثل هذا الحکم فائدة الخبر بناء علی انه من شانه ان یقصد بالخبر ویستفاد منه والمراد بکونه عالما بالحکم حصول صورة الحکم فی ذهنه وههنا ابحاث شریفة سمحنا بها فی الشرح.
(وقد ینزّل) المخاطب (العالم بهما) ای بفائدة الخبر ولازمها (منزلة الجاهل) فیلقی الیه الخبر وان کان عالما بالفائدتین (لعدم جریه علی موجب العلم) فان من لا یجری علی مقتضی علمه هو والجاهل سواء کما یقال للعالم التارک للصلاة ، الصلاة واجبة وتنزیل العالم بالشی منزلة الجاهل به لاعتبارات خطابیة کثیر فی الکلام منه قوله تعالی (وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ) بل تنزیل وجود الشیء منزلة عدمه کثیر منه قوله تعالی (وَما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلکِنَّ اللهَ رَمی).
(فینبغی) ای اذا کان قصد المخبر بخبره افادة المخاطب ینبغی (ان یقتصر من الترکیب علی قدر الحاجة) حذرا عن اللغو
[*مدرس افغانی]
(فان کان) المخاطب (خالی الذهن من الحکم والتردد فیه) ای لا یکون عالما بوقوع النسبة او لا وقوعها ولا مترددا فی ان النسبة هل هی واقعة ام لا.
وبهذا تبین فساد ما قیل ان الخلو عن الحکم یستلزم الخلو عن التردد فیه فلا حاجة الی ذکره بل التحقیق ان الحکم والتردد فیه متنافیان (استغنی) علی لفظ المبنی للمفعول (عن مؤکدات الحکم) لتمکن الحکم فی الذهن حیث وجده خالیا (وان کان) المخاطب (مترددا فیه) ای فی الحکم (طالبا له) بان حضر فی ذهنه طرف الحکم وتحیر فی ان الحکم بینهما وقوع النسبة اولا وقوعها (حسن تقویة) ای تقویته الحکم (بمؤکد) لیزیل ذلک المؤکد تردده ویمکن فیه الحکم.
لکن المذکور فی دلائل الاعجاز انه انما یحسن التأکید اذا کان للمخاطب ظن فی خلاف حکمک (وان کان) ای المخاطب (منکرا) للحکم (وجب توکیده) ای
[شماره صفحه واقعی : 34]
توکید الحکم (بحسب الانکار) ای بقدرة قوة وضعفا یعنی یجب زیادة التأکید بحسب ازدیاد الانکار ازالة له (کما قال الله تعالی حکایة عن رسل عیسی علیه السلام اذ کذبوا فی المرة الاولی (إِنَّا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ) مؤکدا بانّ واسمیة الجملة (وفی) المرة (الثانیة) ربنا یعلم (إِنَّا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ) مؤکدا بالقسم وانّ واللام واسمیة الجملة لمبالغة المخاطبین فی الانکار حیث قالوا (ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَکْذِبُونَ) وقوله اذ کذبوا مبنی علی أن تکذیب الاثنین تکذیب الثلاثة والا فالمکذب اولا اثنان.
[*مدرس افغانی]
(ویسمی الضرب الاول ابتدائیا والثانی طلبیا والثالث انکاریا و) یسمی (اخراج الکلام علیها) ای علی الوجوه المذکورة وهی الخلو عن التأکید فی الاول والتقویة بمؤکد استحسانا فی الثانی ووجوب التأکید بحسب الانکار فی الثالث (اخراجا علی مقتضی الظاهر) وهو اخص مطلقا من مقتضی الحال لان معناه مقتضی ظاهر الحال فکل مقتضی الظاهر مقتضی الحال من غیر عکس کما فی صورة اخراج الکلام علی خلاف مقتضی الظاهر فانه یکون علی مقتضی الحال ولا یکون علی مقتضی الظاهر.
(وکثیرا ما یخرج) الکلام (علی خلافه) ای علی خلاف مقتضی الظاهر (فیجعل غیر السائل کالسائل اذا قدم الیه) ای الی غیر السائل (ما یلوح) ای یشیر (له) ای لغیر السائل (بالخبر فیستشرف) غیر السائل (له) ای للخبر یعنی ینظر الیه یقال استشرف فلان الشیء اذا رفع رأسه لینظر الیه وبسط کفه فوق حاجبه کالمستظل من الشمس (استشراف الطالب المتردد نحو (وَلا تُخاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا)) ای ولا تدعنی یا نوح فی شأن قومک واستدفاع العذاب عنهم بشفاعتک فهذا کلام یلوح بالخبر تلویحا ما ویشعر بانه قد حق علیهم العذاب فصار المقام مقام ان یتردد المخاطب فی انهم هل صاروا محکوما علیهم بالاغراق ام لا فقیل (انهم مغرقون) مؤکدا ای محکوم علیهم بالاغراق.
[*مدرس افغانی]
(و) یجعل (غیر المنکر کالمنکر اذا لاح) ای ظهر (علیه) ای علی غیر المنکر
[شماره صفحه واقعی : 35]
(شیء من امارات الانکار نحو جاء شقیق) اسم رجل (عارضا رمحه) ای واضعا علی العرض فهو لا ینکر ان فی بنی عمه رماحا لکن مجیئه واضعا الرمح علی العرض من غیر التفات وتهیّؤ امارات انه یعتقد ان لا رمح فیهم بل کلهم عزل لا سلاح معهم فنزل منزلة المنکر وخوطب خطاب التفات بقوله (ان بنی عمک فیهم رماح) مؤکدا بان وفی البیت علی ما اشار الیه الامام المرزوقی تهکم واستهزاء کانه یرمیه بان فیه من الضعف والجبن بحیث لو علم ان فیهم رماحا لما التفت لفت الکفاح ولم تقو یده علی حمل الرماح علی طریقة قوله :
فقلت لمحرز لما التقینا***تنکب لا یقطرک الزحام
یرمیه بانه لم یباشر الشدائد ولم یدفع الی مضائق ، المجامع کأنه یخاف علیه ان یداس بالقوائم ، کما یخاف علی الصبیان والنساء لقلة غنائه وضعف بنائه.
(و) یجعل (المنکر کغیر المنکر اذا کان معه) ای مع المنکر.
(ما ان تأمله) ای شیء من الدلائل والشواهد ان تأمل المنکر ذلک الشی (ارتدع) عن انکاره ومعنی کونه معه ان یکون معلوما له ومشاهدا عنده کما تقول لمنکر الاسلام «الاسلام حق» من غیر تأکید لان مع ذلک المنکر دلائل دالة علی حقیقة الاسلام وقیل معنی کونه معه ان یکون معه موجودا فی نفس الامر.
وفیه نظر لان مجرد وجوده لا یکفی فی الارتداع ما لم یکن حاصلا عنده.
وقیل معنی ما ان تأمله شیء من العقل.
وفیه نظر لان المناسب حینئذ ان یقال ما ان تأمل به لانه لا یتأمل العقل بل یتأمل به.
[*مدرس افغانی]
(نحو (لا رَیْبَ فِیهِ)) ظاهر هذا الکلام انه مثال لجعل منکر الحکم کغیره وترک التأکید لذلک.
وبیانه ان معنی لا ریب فیه انه لیس القرآن بمظنة للریب ولا ینبغی ان یرتاب فیه وهذا الحکم مما ینکره کثیر من المخاطبین لکن نزل انکارهم منزلة عدمه لما معهم
[شماره صفحه واقعی : 36]
من الدلائل الدالة علی انه لیس مما ینبغی ان یرتاب فیه والاحسن ان یقال انه نظیر لتنزیل وجود الشیء منزلة عدمه بناء علی وجود ما یزیله فانه نزل ریب المرتابین منزلة عدمه تعویلا علی وجود ما یزیله حتی صح نفی الریب علی سبیل الاستغراق کما نزل الانکار منزلة عدمه لذلک حتی یصح ترک التأکید.
(وهکذا) ای مثل اعتبارات الاثبات (اعتبارات النفی) من التجرید عن المؤکدات فی الابتدائی وتقویته بمؤکد استحسانا فی الطلبی ووجوب التأکید بحسب الانکار فی الانکاری تقول لخالی الذهن ما زید قائما او لیس زید قائما وللطالب ما زید بقائم وللمنکر والله ما زید بقائم وعلی هذا القیاس.
(ثم الاسناد) مطلقا سواء کان انشائیا او اخباریا (منه حقیقة عقلیة) لم یقل اما حقیقة واما مجاز لان بعض الاسناد عنده لیس بحقیقة ولا مجاز کقولنا الحیوان جسم والانسان حیوان وجعل الحقیقة والمجاز صفتی الاسناد دون الکلام لان اتصاف الکلام بهما انما هو باعتبار الاسناد واوردهما فی علم المعانی لأنهما من احوال اللفظ فیدخلان فی علم المعانی.
(وهی) ای الحقیقة العقلیة (اسناد الفعل او معناه) کالمصدر واسم الفاعل واسم المفعول والصفة المشبهة واسم التفضیل والظرف (الی ما) ای الی شیء.
[*مدرس افغانی]
(هو) ای الفعل او معناه (له) ای لذلک الشیء کالفاعل فیما بنی له نحو ضرب زید عمرا او المفعول فیما بنی له نحو ضرب عمرو فان الضاربیة لزید والمضروبیة لعمرو (عند المتکلم) متعلق بقوله له وبهذا دخل فیه ما یطابق الاعتقاد دون الواقع (فی الظاهر) وهو ایضا متعلق بقوله له وبهذا یدخل فیه ما لا یطابق الاعتقاد والمعنی اسناد الفعل او معناه الی ما یکون هو له عند المتکلم فیما یفهم من ظاهر حاله وذلک بان لا ینصب قرینة دالة علی انه غیر ما هو له فی اعتقاده ومعنی کونه له ان معناه قائم به ووصف له وحقه ان یسند الیه سواء کان صادرا عنه باختیاره کضرب او لا کمات ومرض.
[شماره صفحه واقعی : 37]
واقسام الحقیقة العقلیة علی ما یشمله التعریف اربعة :
الاول ما یطابق الواقع والاعتقاد جمیعا (کقول المؤمن انبت الله البقل و).
الثانی ما یطابق الاعتقاد فقط نحو قول الجاهل انبت الربیع البقل.
الثالث ما یطابق الواقع فقط کقول المعتزلی لمن لا یعرف حاله وهو یخفیها منه خلق الله تعالی الافعال کلها وهذا المثال متروک فی المتن.
(و) الرابع ما لا یطابق الواقع والاعتقاد (نحو قولک جاء زید وانت) ای والحال انک خاصة (تعلم انه لم یجیء) دون المخاطب اذ لو علمه المخاطب ایضا لما تعین کونه حقیقة لجواز ان یکون المتکلم قد جعل علم السامع بانه لم یجیء قرینة علی انه لم یرد ظاهره فلا یکون الاسناد الی ما هو له عند المتکلم فی الظاهر.
(ومنه) ای ومن الاسناد (مجاز عقلی) ویسمی مجازا حکمیا ومجازا فی الاثبات واسنادا مجازیا (وهو اسناده) ای اسناد الفعل او معناه (الی ملابس له) ای للفعل او معناه (غیر ما هو له) ای غیر الملابس الذی ذلک الفعل او معناه مبنی له یعنی غیر الفاعل فی المبنی للفاعل وغیر المفعول به فی المبنی للمفعول به سواء کان ذلک الغیر غیرا فی الواقع او عند المتکلم فی الظاهر.
[*مدرس افغانی]
وبهذا سقط ما قیل انه ان اراد به غیر ما هو له عند المتکلم فی الظاهر فلا حاجة الی قوله یتأول وهو ظاهر وان اراد به غیر ما هو له فی الواقع خرج عنه مثل قول الجاهل انبت الله البقل مجازا باعتبار الاسناد الی السبب.
(بتاول) متعلق باسناده ومعنی التأول تطلّب ما یؤل الیه من الحقیقة او الموضع الذی یؤل الیه من العقل وحاصله ان ینصب قرینة صارفة عن ان یکون الاسناد الی ما هو له (وله) ای للفعل وهذا اشارة الی تفصیل وتحقیق للتعریفین.
(ملابسات شتی) ای مختلفة جمع شتیت کمریض (یلابس الفاعل والمفعول به والمصدر والزمان والمکان والسبب) ولم یتعرض للمفعول معه والحال ونحوهما لان الفعل لا یسند الیها.
[*مدرس افغانی]
(فاسناده الی الفاعل او المفعول به اذا کان مبنیا له) ای للفاعل او الی
[شماره صفحه واقعی : 38]
المفعول به اذا کان مبنیا للمفعول به (حقیقة کما مر) من الامثلة.
(و) اسناده (الی غیرهما) ای : غیر الفاعل او المفعول به ، یعنی غیر الفاعل فی المبنی للفاعل ، وغیر المفعول به فی المبنی للمفعول به (للملابسة) : یعنی لاجل ان ذلک الغیر یشابه ما هو له فی ملابسة الفعل (مجاز کقولهم عیشة راضیة) فیما بنی للفاعل واسند الی المفعول به اذ العیشة مرضیة.
(وسیل مفعم) فی عکسه اعنی فیما بنی للمفعول ، واسند الی الفاعل ، لان السیل هو الذی یفعم ای یملاء من افعمت الاناء ای ملئته (وشعر شاعر) فی المصدر والاولی بالتمثیل بنحو جد جده لان الشعر ههنا بمعنی المفعول (ونهاره صائم) فی الزمان (ونهر جار) فی المکان لان الشخص صائم فی النهار ، والماء جار فی النهر (وبنی الامیر المدینة) فی السبب وینبغی ان یعلم ان المجاز العقلی یجری فی النسبة الغیر الاسنادیة ایضا من الایقاعیة نحو : اعجبنی انبات الربیع البقل ، وجری الانهار ، قال الله تعالی : (وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما) و (مَکْرُ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ) ونومت اللیل واجریت النهر. قال الله تعالی : (وَلا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ) ، والتعریف المذکور انما هو للاسنادی.
اللهم الا ان یراد بالاسناد مطلق النسبة.
وههنا مباحث نفیسة وشحنا بها فی الشرح.
[*مدرس افغانی]
(وقولنا) فی التعریف (بتأول یخرج نحو ما مر من قول الجاهل) انبت الربیع البقل رائیا ، الانبات من الربیع فان هذا الاسناد وان کان الی غیر ما هو له فی الواقع لکن لا تأول فیه لانه مراده ومعتقده ، وکذا شفی الطیب المریض ونحو ذلک فقوله بتأویل یخرج ذلک کما یخرج الاقوال الکاذبة ، وهذا تعریض بالسکاکی ، حیث جعل التأول لاخراج الاقوال الکاذبة فقط وللتنبیه.
علی هذا تعرض المصنف فی المتن لبیان فائدة هذا القید مع انه لیس ذلک من دأبه فی هذا الکتاب واقتصر علی بیان اخراجه لنحو قول الجاهل مع انه یخرج الأقوال الکاذبة ایضا.
(ولهذا) ای : ولان مثل قول الجاهل خارج عن المجاز لاشتراط التأول فیه.
[شماره صفحه واقعی : 39]
(لم یحمل نحو قوله :
اشاب الصغیر وافنی الکبیر***کر الغداة و مر العشی علی المجاز
ای علی ان اسناد اشاب وافنی الی کر الغداة ومر العشی مجاز (ما) دام (لم یعلم او) لم (یظن ان قائله) ای قائل هذا القول (لم یعتقد ظاهره) ای ظاهر الاسناد لانتفاء التأول حینئذ لاحتمال ان یکون هو معتقدا للظاهر فیکون من قبیل قول الجاهل انبت الربیع البقل.
(کما استدل) یعنی ما لم یعلم ولم یستدل بشیء علی انه لم یرد ظاهره مثل هذا الاستدلال (علی ان اسناد میز) الی جذب اللیالی (فی قول ابی النجم میز عنه) عن الرأس (قنزعا عن قنزع) هو الشعر المجتمع فی نواحی الرأس.
(جذب اللیالی) ای مضیها واختلافها (ابطئ او اسرعی) هو حال من اللیالی علی تقدیر القول ای مقولا فیها ویجوز ان یکون الامر بمعنی الخبر (مجاز) خبر انّ ای استدل علی ان اسناد میز الی جذب اللیالی مجاز (بقوله) متعلق باستدل ای بقول ابی النجم (عقیبه) ای عقیب قوله میز عنه قنزعا عن قنزع (افناه) ای بالنجم او شعر رأسه ..
(قیل الله) ای امر الله تعالی وارادته (للشمس اطلعی) فانه یدل علی اعتقاده انه من فعل الله وانه المبدئ والمعید والمنشئ والمفنی فیکون الاسناد الی جذب اللیالی بتأول بناء علی انه زمان او سبب.
[*مدرس افغانی]
(وأقسامه) ای اقسام المجاز العقلی باعتبار حقیقة الطرفین او مجازیتهما (اربعة : لان طرفیه)
وهما المسند الیه والمسند (اما حقیقتان) لغویتان (نحو انبت الربیع البقل او مجازان) لغویان (نحو احی الارض شباب الزمان) فان المراد باحیاء الارض تهییج القوی النامیة فیها واحداث نضارتها بانواع النبات والاحیاء فی الحقیقة اعطاء الحیاة وهی صفة تقتضی الحس والحرکة الارادیة وکذا المراد بشباب الزمان زمان ازدیاد قویها النامیة وهو فی الحقیقة عبارة عن کون الحیوان فی زمان تکون حرارته الغریزیة مشبوبة
[شماره صفحه واقعی : 40]
ای قویة مشتعلة (او مختلفان) بان یکون احد الطرفین حقیقة والآخر مجازا (نحو انبت البقل شباب الزمان) فیما المسند حقیقة والمسند الیه مجازا.
(واحیی الارض الربیع) فی عکسه ووجه الانحصار فی الاربعة علی ما ذهب الیه المصنف ظاهر لانه اشترط فی المسند ان یکون فعلا او فی معناه فیکون فی مفرد وکل مفرد مستعمل اما حقیقة او مجاز.
(وهو) : ای المجاز العقلی (فی القرآن کثیر) ای کثیر فی نفسه لا بالاضافة الی مقابله حتی تکون الحقیقة العقلیة قلیلة.
وتقدیم فی القرآن علی کثیر لمجرد الاهتمام کقوله تعالی (وَإِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ) ای آیات الله (زادَتْهُمْ إِیماناً) اسند الزیادة وهی فعل الله تعالی الی الایات لکونها سببا.
(یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ) نسب التذبیح الذی هو فعل الجیش الی فرعون ، لانه سبب آمر (یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما) نسب نزع اللباس عن آدم وهو فعل الله تعالی حقیقة الی ابلیس لان سببه الاکل من الشجر وسبب الاکل وسوسته ومقاسمته ایاهما انه لهما لمن الناصحین.
(یَوْماً) نصب علی انه مفعول به لتتقون ؛ ای کیف تتقون یوم القیمة ان بقیتم علی الکفر یوما.
(یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً) نسب الفعل الی الزمان وهو لله تعالی حقیقة وهذا کنایة عن شدته وکثرة الهموم : والاحزان فیه لان الشیب هما یتسارع عند تفاقم الشدائد والمحن او عن طوله وان الاطفال یبلغون فیه او ان الشیخوخة.
(واخرجت الارض اثقالها) ای ما فیها من الدفائن والخزائن نسب الاخراج الی مکانه وهو فعل الله تعالی حقیقة
[*مدرس افغانی]
(وهو غیر مختص بالخبر) عطف علی قوله کثیر ای وهو غیر مختص بالخبر وانما قال ذلک لان تسمیته بالمجاز فی الاثبات وایراده فی احوال الاسناد الخبری یوهم اختصاصه بالخبر.
(بل یجری فی الانشاء نحو (یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً)) لان البناء فعل العملة ،
[شماره صفحه واقعی : 41]
وهامان سبب آمر ، وکذلک قولک لینبت الربیع ما شاء ولیصم نهارک ولیجد جدک وما اشبه ذلک ، مما اسند فیه الامر او النهی الی ما لیس المطلوب فیه صدور الفعل او الترک عنه وکذا قولک لیت النهر جار وقوله تعالی (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ).
(ولا بدّ له) : ای للمجاز العقلی (من قرینة) صارفة عن ارادة ظاهرة ، لان المتبادر الی الفهم عند انتفاء القرینة هو الحقیقة (لفظیة کما مر) فی قول ابی النجم من قوله افناه قیل الله (او معنویة کاستحالة قیام المسند بالمذکور) ای بالمسند الیه المذکور مع المسند.
(عقلا) ای من جهة العقل یعنی ان یکون بحیث لا یدعی احد من المحققین والمبطلین انه یجوز قیامه به لان العقل اذا خلی ونفسه یعده محالا (کقولک محبتک جاءت بی الیک) لظهور استحالة قیام المجیء بالمحبة.
(او عادة) ای من جهة العادة (نحو هزم الامیر الجند) لاستحالة قیام انهزام الجند بالامیر وحده عادة وان کان ممکنا عقلا وانما قال قیامه به لیعم الصدور عنه مثل ضرب وهزم وغیره مثل قرب وبعد.
[*مدرس افغانی]
(وصدوره) عطف علی استحالة ای وکصدور الکلام (عن الموحد فی مثل اشاب الصغیر) وافنی الکبیر البیت فانه یکون قرینة معنویة علی ان اسناد شاب وافنی الی کر الغداة ومر العشی مجاز ، لا یقال هذا داخل فی الاستحالة لانا نقول لا نسلم ذلک کیف وقد ذهب الیه کثیر من ذوی العقول واحتجنا فی ابطاله الی الدلیل.
(ومعرفة حقیقته) : یعنی ان الفعل فی المجاز العقلی یجب ان یکون له فاعل او مفعول به اذا اسند الیه یکون الاسناد حقیقة.
فمعرفة فاعله او مفعوله الذی اذا اسند الیه یکون الاسناد حقیقة (اما ظاهرة کما فی قوله تعالی (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ) أی فما ربحوا فی تجارتهم واما خفیة) لا تظهر الا بعد نظر وتأمل (کما فی قولک سرتنی رؤیتک) ای سرنی الله عند رؤیتک (وقوله «یزیدک وجهه حسنا ، اذا ما زدته نظرا») ای یزیدک الله حسنا فی وجهه لما اودعه من دقائق الحسن والجمال تظهر بعد التأمل والامعان.
[شماره صفحه واقعی : 42]
وفی هذا تعریض بالشیخ عبد القاهر وردّ علیه حیث زعم انه لا یجب فی المجاز العقلی ان یکون الاسناد الیه حقیقة لانه لیس لسرتنی فی سرتنی رؤیتک ولا لیزیدک فی یزیدک وجهه حسنا فاعل یکون الاسناد الیه حقیقة وکذا اقدمنی بلدک حق لی علی فلان بل الموجود ههنا هو السرور والزیارة والقدوم.
واعترض علیه الامام فخر الدین الرازی : بان الفعل لابد وان یکون له فاعل حقیقة لامتناع صدور الفعل لا عن فاعل فهو ان کان ما اسند الیه الفعل فلا مجاز والا فیمکن تقدیره.
فزعم صاحب المفتاح ان اعتراض الامام حق وان فاعل هذه الافعال هو الله تعالی وان الشیخ لم یعرف حقیقتها لخفائها فتبعه المصنف وفی ظنی ان هذا تکلف والحق ما ذکره الشیخ.
[*مدرس افغانی]
(وانکره) ای المجاز العقلی (السکاکی) وقال : الذی عندی نظمه فی سلک الاستعارة بالکنایة بجعل الربیع استعارة بالکنایة عن الفاعل الحقیقی بواسطة المبالغة فی التشبیه وجعل نسبة الانبات الیه قرینة للاستعارة وهذا معنی قوله (ذاهبا الی ان ما مر) من الامثلة (ونحوه استعارة بالکنایة) وهی عند السکاکی ان تذکر المشبه وترید المشبه به بواسطة قرینة.
وهی إن تنسب الیه شیئا من اللوازم المساویة للمشبه به مثل ان تشبه المنیة بالسبع ثم تفردها بالذکر وتضیف الیها شیئا من لوازم السبع فتقول مخالب المنیة نشبت بفلان بناءا (علی ان المراد بالربیع الفاعل الحقیقی) للانبات یعنی القادر المختار (بقرینة نسبة الانبات) الذی هو من اللوازم المساویة للفاعل الحقیقی (الیه) ای الی الربیع.
(وعلی هذا القیاس غیره) ای غیر هذا المثال وحاصله ان یشبه الفاعل المجازی بالفاعل الحقیقی فی تعلق وجود الفعل به ثم یفرد الفاعل المجازی بالذکر وینسب الیه شیء من لوازم الفاعل الحقیقی.
(وفیه) ای فیما ذهب الیه السکاکی (نظر لانه یستلزم ان یکون المراد
[شماره صفحه واقعی : 43]
بعیشة فی قوله تعالی (فَهُوَ فِی عِیشَةٍ راضِیَةٍ) صاحبها لما سیأتی) فی الکتاب من تفسیر الاستعارة بالکنایة علی مذهب السکاکی وقد ذکرناه وهو یقتضی ان یکون المراد بالفاعل المجازی هو الفاعل الحقیقی فیلزم ان یکون المراد بعیشة صاحبها واللازم باطل اذ لا معنی لقولنا فهو فی صاحب عیشة راضیة وهذا مبنی علی ان المراد بعیشة وضمیر راضیة واحد.
[*مدرس افغانی]
(و) یستلزم (ان لا تصح الاضافة فی) کل ما اضیف الفاعل المجازی الی الفاعل الحقیقی (نحو نهاره صائم لبطلان اضافة الشیء الی نفسه) اللازمة من مذهبه لان المراد بالنهار حینئذ فلان نفسه ولا شک فی صحة هذه الاضافة ووقوعها کقوله تعالی (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ) وهذا اولی بالتمثیل.
(و) یستلزم (ان لا یکون الامر بالبناء) فی قوله تعالی : (یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً) (لهامان) لان المراد به حینئذ هو العملة انفسهم واللازم باطل لان النداء له والخطاب معه.
(و) یستلزم (ان یتوقف نحو انبت الربیع البقل) وشفی الطبیب والمریض وسرتنی رؤیتک مما یکون الفاعل الحقیقی هو الله تعالی (علی السمع) من الشارع لان اسماء الله تعالی توقیفیة واللازم باطل ، لان مثل هذا الترکیب صحیح شائع ذائع عند القائلین بان اسماء الله تعالی توقیفیة واللازم باطل لان مثل هذا الترکیب صحیح شائع ذائع عند القائلین بان اسماء الله تعالی توفیقیه وغیرهم سمع من الشارع او لم یسمع.
(واللوازم کلها منتفیة) کما ذکرناه فینتفی کونه من باب الاستعارة بالکنایة لان انتفاء اللوازم یوجب انتفاء الملزوم.
والجواب ان مبنی هذه الاعتراضات علی ان مذهب السکاکی فی الاستعارة بالکنایة ان یذکر المشبه ویراد المشبه به حقیقة ولیس کذلک بل مذهبه ان یراد المشبه به ادعاءا ومبالغة لظهور ان لیس المراد بالمنیة فی قولنا مخالب المنیة نشبت بفلان هو السبع حقیقة والسکاکی صرح بذلک فی کتابه والمصنف لم یطلع علیه
[*مدرس افغانی]
(ولانه) ای ما ذهب الیه السکاکی (ینتقض بنحو نهاره صائم) ولیله قائم وما اشبه ذلک مما یشتمل
[شماره صفحه واقعی : 44]
علی ذکر الفاعل الحقیقی (لاشتماله علی ذکر طرفی التشبیه) وهو مانع من حمل الکلام علی الاستعارة کما صرح به السکاکی ، والجواب انه انما یکون مانعا اذا کان ذکرهما علی وجه ینبئ عن التشبیه بدلیل انه جعل قوله
لا تعجبوا من بلی غلالته***قد زرا زرارة علی القمر
من باب الاستعارة مع ذکر الطرفین وبعضهم لما لم یقف علی مراد السکاکی بالاستعارة بالکنایة اجاب عن هذه الاعتراضات بما هو برئ عنه ورأینا ترکه اولی.
[شماره صفحه واقعی : 45]
[شماره صفحه واقعی : 46]
(احوال المسند الیه) ای الامور العارضة له من حیث انه مسند الیه ، وقدم المسند الیه علی المسند لما سیأتی.
(اما حذفه) قدمه علی سائر الاحوال ، لکونه عبارة عن عدم الاتیان به ، وعدم الحادث سابق علی وجوده ، وذکره ههنا بلفظ الحذف ، وفی المسند بلفظ الترک ، تنبیها علی ان المسند الیه هو الرکن الاعظم الشدید الحاجة الیه ، حتی انه اذا لم یذکر فکأنه اتی به ، ثم حذف بخلاف المسند ، فانه لیس بهذه المثابة فکأنه ترک عن اصله (فللاحتراز عن العبث بناء علی الظاهر) لدلالة القرینة علیه وان کان فی الحقیقة هو الرکن من الکلام (او تخییل العدول الی اقوی الدلیلین من العقل واللفظ).
فان الاعتماد عند الذکر علی دلالة اللفظ من حیث الظاهر ، وعند الحذف علی دلالة العقل وهو اقوی لافتقار اللفظ الیه.
وانما قال تخییل لان الدال حقیقة عند الحذف ایضا هو اللفظ المدلول علیه بالقرائن (کقوله قال لی کیف انت قلت علیل) ولم یقل انا علیل ، للاحتراز والتخییل المذکورین (او اختبار تنبه السامع) عند القرینة هل یتنبه ام لا.
[*مدرس افغانی]
(و) اختبار (مقدار تنبهه) هل یتنبه بالقرائن الخفیة ام لا (او ایهام صونه) ای صون المسند الیه (عن لسانک) تعظیما له (او عکسه) ای ایهام صون لسانک عنه تحقیرا له (او تأتی الانکار) ای تیسره (لدی الحاجة) نحو فاسق فاجر عند قیام القرینة علی ان المراد زید لیتأتی لک ان تقول ما اردت زیدا بل غیره (او تعینه).
والظاهر ان ذکر الاحتراز عن العبث یغنی عن ذلک لکن ذکره لامرین.
[شماره صفحه واقعی : 47]
احدهما : الاحتراز عن سوء الادب فیما ذکروا له من المثال وهو خالق لما یشاء وفاعل لما یرید ، ای : الله تعالی.
والثانی التوطئة والتمهید لقوله (او ادعاء التعین له) نحو وهاب الاولوف ای السلطان (او نحو ذلک) کضیق المقام عن اطالة الکلام بسبب ضجرة او سآمة او فوات فرصة او محافظة علی وزن او سجع او قافیة او نحو ذلک کقول الصیاد غزال ای هذا غزال او کالاخفاء عن غیر السامع من الحاضرین مثل جاء وکاتباع الاستعمال الوارد علی ترکه مثل رمیة من غیر رام او ترک نظائره مثل الرفع علی المدح او الذم او الترحم.
(واما ذکره) ای ذکر المسند الیه (فلکونه) ای الذکر (الاصل) ولا مقتضی للعدول عنه (او للاحتیاط لضعف التعویل) ای الاعتماد (علی القرینة او للتنبیه علی غباوة السامع او زیادة الایضاح والتقریر).
وعلیه قوله تعالی : (أُولئِکَ عَلی هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (او اظهار تعظیمه) لکون اسمه مما یدل علی التعظیم نحو امیر المؤمنین حاضر (او اهانته) ای اهانة المسند الیه لکون اسمه مما یدل علی الاهانة مثل السارق اللئیم حاضر (او التبرک بذکره) مثل النبی علیه السلام قائل هذا القول (او استلذاذه) مثل الحبیب حاضر (او بسط الکلام حیث الاصغاء مطلوب) ای فی مقام یکون اصغاء السامع مطلوبا للمتکلم لعظمته وشرفه.
ولهذا یطال الکلام مع الاحباء وعلیه (نحو) قوله تعالی حکایة عن موسی علیه السلام (هِیَ عَصایَ) أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها.)
وقد یکون الذکر للتهویل
[*مدرس افغانی]
او التعجب او الاشهاد فی قضیة او التسجیل علی السامع حتی لا یکون له سبیل الی الانکار (واما تعریفه) ای ایراد المسند الیه التعریف وفی المسند التنکیر. (فبالاضمار لان المقام للتکلم) نحو انا ضربت (او الخطاب) نحو انت ضربت (او الغیبة) نحو هو ضرب لتقدم ذکره اما لفظا تحقیقا او تقدیرا واما معنی لدلالة اللفظ علیه او قرینة حال واما حکما.
[شماره صفحه واقعی : 48]
(واصل الخطاب ان یکون لمعین) واحدا کان او اکثر لان وضع المعارف علی ان تستعمل لمعین مع ان الخطاب هو توجیه الکلام الی حاضر (وقد یترک) الخطاب مع معین (الی غیره) ای غیر معین (لیعم) الخطاب (کل مخاطب) علی سبیل البدل (نحو (وَلَوْ تَری إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ)) لا یرید بقوله (وَلَوْ تَری إِذِ الْمُجْرِمُونَ) مخاطبا معینا قصدا الی تفظیع حالهم (ای تناهت حالهم فی الظهور) لاهل المحشر الی حیث یمتنع خفاؤها فلا یختص بها رؤیة راء دون راء.
واذا کان کذلک (فلا یختص به) ای بهذا الخطاب (مخاطب) دون مخاطب بل کل من یتأتی منه الرؤیة فله مدخل فی هذا الخطاب وفی بعض النسخ فلا یختص بها ای برؤیة حالهم مخاطب او بحالهم رؤیة مخاطب علی حذف المضاف.
(وبالعلمیة) ای تعریف المسند الیه بایراده علما وهو ما وضع لشیء مع جمیع مشخصاته (لاحضاره) ای المسند الیه (بعینه) ای بشخصه ، بحیث یکون متمیزا عن جمیع ما عداء.
واحترز بهذا عن احضاره باسم جنسه نحو رجل عالم جاءنی (فی ذهن السامع ابتداء) ای اول مرة واحترز به عن نحو جاءنی زید وهو راکب (باسم مختص به) ای بالمسند الیه بحیث لا یطلق باعتبار هذا الوضع علی غیره.
واحترز به عن احضاره بضمیر المتکلم او المخاطب او اسم الاشارة او الموصول او المعرف بلام العهد او الاضافة وهذه القیود لتحقق مقام العلمیة والا فالقید الاخیر مغن عما سبق.
وقیل احترز بقوله ابتداء ، عن الاحضار بشرط التقدم ، کما فی المضمیر الغائب والمعرف بلام العهد والموصول فانه یشترط تقدم ذکره او تقدم العلم بالصلة.
وفیه نظر لان جمیع طرق التعریف کذلک حتی العلم فانه مشروط بتقدم العلم بالوضع (نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ)) فالله اصله الاله حذفت الهمزة وعوضت عنها حرف التعریف ثم جعل علما للذات الواجب الوجود الخالق للعالم.
وزعم بعضهم انه اسم لمفهوم الواجب لذاته او المستحق للعبودیة له وکل منهما
[شماره صفحه واقعی : 49]
کل انحصر فی فرد فلا یکون علما لان مفهوم العلم جزئی.
وفیه نظر لانا لا نسلم انه اسم لهذا المفهوم الکلی کیف وقد اجتمعوا علی ان قولنا لا اله الا الله کلمة التوحید ولو کان الله اسما لمفهوم کلی لما افادت التوحید لان الکلی من حیث انه کلی یحتمل الکثرة
[*مدرس افغانی]
(او تعظیم او اهانة) کما فی الالقاب الصالحة لذلک مثل رکب علی وهرب معاویة (او کنایة) عن معنی یصلح للعلم له نحو ابو لهب فعل کذا کنایة عن کونه جهنمیا بالنظر الی الوضع الاول اعنی الاضافی لان معناه ملازم النار وملابسها ویلزمه انه جهنمی فیکون انتقالا من الملزوم الی اللازم باعتبار الوضع الاول وهذا القدر کاف فی الکنایة.
وقیل فی هذا المقام ان الکنایة کما یقال جاء حاتم ویراد به لازمه ای جواد لا الشخص المسمی بحاتم ویقال رأیت ابا لهب ای جهنمیا.
وفیه نظر لانه حینئذ یکون استعارة لا کنایة علی ما سیجئ ولو کان المراد ما ذکره لکان قولنا فعل هذا الرجل کذا مشیرا الی کافر.
وقولنا ابو جهل فعل کذا کنایة عن الجهنمی ولم یقل به احد.
ومما یدل علی فساد ذلک انه مثل صاحب المفتاح وغیره فی هذه الکنایة ، بقوله تعالی (تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ).
ولا شک ان المراد به الشخص المسمی بابی لهب لا کافر آخر (او ایهام استلذاذه) ای وجدان العلم لذیذا نحو قوله.
بالله یا ظبیات القاع قلن لنا***لیلای منکن ام لیلی من البشر
(او التبرک به) نحو الله الهادی ، ومحمد الشفیع ، او نحو ذلک ، کالتفؤل والتطیر والتسجیل علی السامع وغیره مما یناسب اعتباره فی الاعلام.
(وبالموصولیة) ای تعریف المسند الیه بایراده اسم موصول (لعدم علم المخاطب بالاحوال المختصة به سوی الصلة کقولک الذی کان معنا امس رجل عالم) ولم یتعرض المصنف لما لا یکون للمتکلم او لکلیهما علم بغیر الصلة نحو الذین فی بلاد المشرق لا اعرفهم او لا نعرفهم لقلة جدوی مثل هذا الکلام
[*مدرس افغانی]
(او استهجان
[شماره صفحه واقعی : 50]
التصریح بالاسم او زیادة التقریر) ای تقریر الغرض المسوق له الکلام.
وقیل تقریر المسند وقیل المسند الیه (نحو (وَراوَدَتْهُ)) ای یوسف علیه السلام والمراودة مفاعلة من راد یرود جاء وذهب وکان المعنی خادعته عن نفسه وفعلت فعل المخادع لصاحبه عن الشیء الذی لا یرید ان یخرجه من یده یحتال علیه ان یأخذ ، منه وهی عبارة عن التمحل لموافقته ایاها.
والمسند الیه هو قوله ((الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ)) متعلق براودته ، فالغرض المسوق له الکلام ، نزاهة یوسف علیه السلام ، وطهارة ذیله ، والمذکور ادل علیه من امرأة العزیز او زلیخا ، لانه اذا کان فی بیتها وتمکن من نیل المراد منها ولم یفعل کان غایة فی النزاهة.
وقیل هو تقریر للمراودة لما فیه من فرط الاختلاط والالفة.
وقیل تقریر للمسند الیه لامکان وقوع الابهام والاشتراک فی امرأة العزیز او زلیخا والمشهور ان الآیة مثال لزیادة التقریر فقط.
وظنی انها مثال لها ولاستهجان التصریح بالاسم وقد بینته فی الشرح (او التفخیم) ای التعظیم والتهویل (نحو (فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ ما غَشِیَهُمْ)) فان فی هذا الابهام من التفخیم ما لا یخفی (او تنبیه المخاطب علی خطاء نحو «ان الذین ترونهم) ای تظنونهم (اخوانکم ، یشفی غلیل صدورهم ان تصرعوا») ای تهلکوا وتصابوا بالحوادث.
ففیه من التنبیه علی خطائهم فی هذا الظن ما لیس فی قولک ان القوم الفلانی
[*مدرس افغانی]
(او الایماء) ای الاشارة (الی وجه بناء الخبر) ای الی طریقه. تقول : عملت هذا العمل علی وجه عملک وعلی جهته ای علی طرزه وطریقته یعنی تأتی بالموصول والصلة للاشارة الی ان بناء الخبر علیه من ای وجه وای طریق من الثواب والعقاب والمدح والذم وغیر ذلک (نحو (إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی)) فان فیه ایماء الی ان الخبر المبنی علیه امر من جنس العقاب والاذلال وهو قوله تعالی (سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ
[شماره صفحه واقعی : 51]
داخِرِینَ) ومن الخطاء فی هذا المقام تفسیر الوجه فی قوله الی وجه بناء الخبر بالعلة والسبب وقد استوفینا ذلک فی الشرح.
(ثم انه) ای الایماء الی وجه بناء الخبر لا مجرد جعل المسند الیه موصولا کما سبق الی بعض الاوهام (ربما جعل ذریعة) ای وسیلة (الی التعریض بالتعظیم لشأنه) ای لشان الخبر (نحو ان الذی سمک) ای رفع (السماء بنی لنا بیتا) اراد به الکعبة او بیت الشرف والمجد (دعائمه اعز واطول) من دعائم کل بیت.
ففی قوله ان الذی سمک السماء ایماء الی ان الخبر المبنی علیه امر من جنس الرفعة والبناء عند من له ذوق سلیم.
ثم فیه تعریض بتعظیم بناء بیته لکونه فعل من رفع السماء التی لا بناء اعظم منها وارفع (او) ذریعة الی تعظیم (شان غیره) ای غیر الخبر (نحو (الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کانُوا هُمُ الْخاسِرِینَ)).
ففیه ایماء الی ان الخبر المبنی علیه مما ینبئ عن الخیبة والخسران وتعظیم لشان شعیب علیه السلام.
وربما یجعل ذریعة الی الاهانة لشان الخبر نحو ان الذی لا یحسن معرفة الفقه قد صنف فیه او لشان غیره نحو ان الذی یتبع الشیطان فهو خاسر
[*مدرس افغانی]
وقد یجعل ذریعة الی تحقق الخبر ای جعله محققا ثابتا نحو.
ان التی ضربت بیتا مهاجرة***بکوفة الجند غالت ودها غول
فان فی ضرب البیت بکوفة والمهاجرة الیها ایماء الی ان طریق بناء الخبر مما ینبئ عن زوال المحبة وانقطاع المودة.
ثم انه یحقق زوال المودة ویقرّره حتی کأنه برهان علیه وهذا معنی تحقیق الخبر وهو مفقود فی مثل ان الذی سمک السماء اذ لیس فی رفع الله السماء تحقیق وتثبیت لبنائه لهم بیتا فظهر الفرق بین الایماء وتحقیق الخبر.
(وبالاشارة) ای تعریف المسند الیه بإیراده اسم الاشارة (لتمییزه) ای
[شماره صفحه واقعی : 52]
المسند الیه (اکمل تمییز) لغرض من الاغراض (نحو هذا ابو الصقر فردا) نصب علی المدح او علی الحال (فی محاسنه) ، من نسل شیبان بین الضال والسلم وهما شجرتان بالبادیة یعنی یقیمون بالبادیة لان فقد العز فی الحضر (او التعریض بغباوة السامع) حتی کأنه لا یدرک غیر المحسوس (کقوله
اولئک آبائی فجئنی بمثلهم***اذا جمعتنا یا جریر المجامع
(او بیان حاله) ای المسند الیه (فی القرب او البعد او التوسط کقولک هذا او ذاک او ذلک زید).
واخر ذکر التوسط؟ لانه انما یتحقق بعد تحقق الطرفین ، وامثال هذه المباحث تنظر فیها اللغة ، من حیث انها تبیّن ان هذا مثال للقریب ، وذاک للمتوسط وذلک لبعید ،
وعلم المعانی من حیث انه اذا ارید بیان قرب المسند الیه یؤتی بهذا وهو زائد علی اصل المراد الذی هو الحکم علی المسند الیه المذکور المعبر عنه بشیء یوجب تصوره علی ای وجه کان (او تحقیره) ای تحقیر المسند الیه (بالقرب نحو (هذَا الَّذِی یَذْکُرُ آلِهَتَکُمْ) او تعظیمه بالبعد نحو (الم ذلِکَ الْکِتابُ)) تنزیلا لبعد درجته ورفعة محله منزلة بعد المسافة
[*مدرس افغانی]
(او تحقیره بالبعد کما یقال ذلک اللعین فعل کذا) تنزیلا لبعده عن ساحة عز الحضور والخطاب منزلة بعد المسافة.
ولفظ ذلک صالح للاشارة الی کل غائب ، عینا کان او معنی ، وکثیر ما یذکر المعنی الحاضر المتقدم الحاضر بلفظ ذلک لان المعنی غیر مدرک بالحس فکأنه بعید (او للتنبیه) ای تعریف المسند الیه بالاشارة للتنبیه (عند تعقیب المشار الیه باوصاف) ای عند ایراد الاوصاف علی عقیب المشار الیه یقال عقبه فلان اذا جاء علی عقبه.
ثم تعدیه بالباء الی المفعول الثانی وتقول عقبته بالشیء اذا جعلت الشیء علی عقبه.
وبهذا ظهر فساد ما قیل ان معناه عند جعل اسم الاشارة بعقب اوصاف (علی انه) متعلق بالتنبیه ای للتنبیه علی ان المشار الیه (جدیر بما یرد به بعده) ای بعد اسم
[شماره صفحه واقعی : 53]
الاشارة (من اجلها) متعلق بجدیر ای حقیق بذلک لاجل الاوصاف التی ذکرت بعد المشار الیه (نحو) (الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ) الی قوله (أُولئِکَ عَلی هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) عقب المشار الیه وهو اللذین یؤمنون باوصاف متعددة من الایمان بالغیب واقامة الصلاة وغیر ذلک.
ثم عرف المسند الیه بالاشارة تنبیها علی ان المشار الیهم احقّاء بما یرد بعد اولئک وهو کونهم علی الهدی عاجلا والفوز بالفلاح آجلا من اجل اتصافهم بالاوصاف المذکورة (وباللام) ای تعریف المسند الیه باللام (للاشارة الی معهود) ای الی حصة من الحقیقة معهودة بین المتکلم والمخاطب واحدا کان او اثنین او جماعة یقال عهدت فلانا اذا ادرکته ولقیته وذلک لتقدم ذکره صریحا او کنایة (نحو ولیس الذکر کالانثی ای لیس) الذکر (الذی طلبت) امرأة عمران (کالتی) ای کالانثی التی (وهبت) تلک الانثی (لها) ای لامرأة عمران فالانثی اشارة الی ما تقدم ذکره صریحا فی قوله تعالی (قالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثی) ، لکنه لیس بمسند الیه.
والذکر اشارة الی ما سبق ذکره کنایة فی قوله تعالی (رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً) ، فان لفظة ما وان کان یعم الذکور والاناث لکن التحریر وهو ان یعتق الولد لخدمة بیت المقدس انما کان للذکور دون الاناث وهو المسند الیه.
وقد یستغنی عن ذکره لتقدم علم المخاطب به نحو خرج الامیر اذا لم یکن فی البلد الا امیر واحد
[*مدرس افغانی]
(او) للاشارة (الی نفس الحقیقة) ومفهوم المسمی من غیر اعتبار لما صدق علیه من الافراد (کقولک الرجل خیر من المرأة.
(وقد یأتی) المعرف بلام الحقیقة (لواحد) من الافراد (باعتبار عهدیته للذهن) لمطابقة ذلک الواحد مع الحقیقة یعنی یطلق المعرف بلام الحقیقة الذی هو موضوع للحقیقة المتخذة فی الذهن علی فرد موجود من الحقیقة باعتبار کونه معهودا فی الذهن وجزئیا من جزئیات تلک الحقیقة مطابقا ایاها کما یطلق الکلی الطبیعی علی کل جزئی من جزئیاته.
وذلک عند قیام قرینة دالة علی أنه لیس القصد الی نفس الحقیقة من حیث
[شماره صفحه واقعی : 54]
هی هی بل من حیث الوجود ولا من حیث وجودها فی ضمن جمیع الافراد بل بعضها غیر معین (کقولک ادخل السوق حیث لا عهد) فی الخارج ومثله قوله تعالی (وَأَخافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ) (وهذا فی المعنی کالنکرة) وان کان فی اللفظ یجری علیه احکام المعارف من وقوعه مبتدأ وذا حال ووصفا للمعرفة وموصوفا بها ونحو ذلک وانما قال کالنکرة لما بینهما من تفاوت ما وهو ان النکرة معناه بعض غیر معین من جملة الحقیقة وهذا معناه نفس الحقیقة.
وانما تستفاد البعضیة من القرینة کالدخول والاکل فالمجرد وذو اللام بالنظر الی القرینة سواء وبالنظر الی انفسهما مختلفان ولکونه فی المعنی کالنکرة قد یعامل معاملة النکرة ویوصف بالجملة کقوله «ولقد امر علی اللئیم یسبنی».
(وقد یفید) المعرف باللام المشار بها الی الحقیقة (الاستغراق نحو (إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ)) اشیر بالام الی الحقیقة لکن لم یقصد بها الماهیة من حیث هی هی ولا من حیث تحققها فی ضمن بعض الافراد بل فی ضمن الجمیع بدلیل صحة الأستثناء الذی شرطه دخول المستثنی فی المستثنی منه لو سکت عن ذکره فاللام التی لتعریف العهد الذهنی او الاستغراق هی لام الحقیقة حمل علی ما ذکرناه بحسب المقام والقرینة.
ولهذا قلنا ان الضمیر فی قوله یأتی وقد یفید عائد إلی المعرف باللام المشار بها الی الحقیقة ولا بد فی لام الحقیقة من ان یقصد بها الاشارة الی الماهیة باعتبار حضورها فی الذهن لیتمیز عن اسماء الاجناس النکرات مثل الرجعی ورجعی واذا اعتبر الحضور فی الذهن فوجه امتیازه عن تعریف العهد ان لام العهد اشارة الی حصة معینة من الحقیقة واحدا کان او اثنین او جماعة ولام الحقیقة اشارة الی نفس الحقیقة من غیر نظر الی الافراد فلیتأمل.
[*مدرس افغانی]
(وهو) ای الاستغراق (ضربان حقیقی) وهو ان یراد کل فرد مما یتناوله اللفظ بحسب اللغة (نحو (عالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهادَةِ) ای کل غیب وشهادة وعرفی) وهو ان یراد کل فرد مما یتناوله اللفظ بحسب متفاهم العرف (نحو جمع الامیر الصاغة ای صاغة بلده او) اطراف (مملکته) لانه المفهوم عرفا لا صاغة الدنیا.
[شماره صفحه واقعی : 55]
قیل المثال مبنی علی مذهب المازنی والا فاللام فی اسم الفاعل عند غیره موصول ، وفیه نظر لان الخلاف انما هو فی اسم الفاعل والمفعول بمعنی الحدوث دون غیره نحو المؤمن والکافر والعالم والجاهل لانهم قالوا هذه الصفة فعل فی صورة الاسم فلا بد فیه من معنی الحدوث ولو سلم فالمراد تقسیم مطلق الاستغراق سواء کان بحرف التعریف او غیره.
والموصول ایضا مما یأتی للاستغراق نحو اکرم الذین یأتونک الا زیدا واضرب القاعدین والقائمین الا عمرا وهذا ظاهر (واستغراق المفرد) سواء کان بحرف التعریف او غیره (اشمل) من استغراق المثنی والمجموع بمعنی انه یتناول کل واحد واحد من الافراد والمثنی انما یتناول کل اثنین اثنین والجمع انما بتناول کل جماعة جماعة (بدلیل صحة لا رجال فی الدار اذا کان فیها رجل او رجلان دون لا رجل) فانه لا یصح اذا کان فیها رجل او رجلان وهذا فی النکرة المنفیة مسلم.
وامّا فی المعرف باللام فلا نسلم بل الجمع المعرف بلام الاستغراق یتناول کل واحد من الافراد علی ما ذکره اکثر ائمة الاصول والنحو ودل علیه الاستقراء واشار الیه ائمة التفسیر وقد اشبعنا الکلام فی هذا المقام فی الشرح فلیطالع ثمة.
ولما کان ههنا مظنة اعتراض وهو ان افراد الاسم یدل علی وحدة معناه والاستغراق یدل علی تعدده وهما متنافیان اجاب عنه بقوله (ولا تنافی بین الاستغراق وافراد الاسم لان الحرف) الدال علی الاستغراق کحرف النفی ولام التعریف (انما یدخل علیه) ای علی الاسم المفرد حال کونه (مجردا عن) الدلالة علی (معنی الواحدة) وامتناع وصفه بنعت الجمع للمحافظة علی التشاکل اللفظی (ولانه) ای المفرد الداخل علیه حرف الاستغراق (بمعنی کل فرد لا مجموع الافراد ولهذا امتنع وصفه بنعت الجمع) عند الجمهور وان حکاه الاخفش فی نحو اهلک الناس الدینار الصفر والدرهم البیض.
(وبالاضافة) ای تعریف المسند الیه بالاضافة الی شیء من المعارف (لانها) ای الاضافة (اخصر طریق) الی احضاره فی ذهن السامع (نحو هوای) ای مهوای
[شماره صفحه واقعی : 56]
وهذا اخصر من الذی اهواه ونحو ذلک والاختصار مطلوب لضیق المقام وفرط السأمة لکونه فی السجن والحبیب علی الرحیل (مع الرکب الیمانین مصعد) ای مبعد ذاهب فی الارض وتمامه «جنیب وجثمانی بمکه موثق».
الجنیب المجنون المستتبع والجثمان الشخص والموثق المقید ولفظ البیت خبر ومعناه تأسف وتحسر.
(او لتضمنها) ای لتضمن الاضافة (تعظیما لشان المضاف الیه او المضاف او غیرهما کقولک) فی تعظیم المضاف الیه (عبدی حضر) تعظیما لک بان لک عبدا (او) فی تعظیم المضاف (عبد الخلیفة رکب) تعظیما للعبد بانه عبد الخلیفة (او) فی تعظیم غیر المضاف والمضاف الیه (عبد السلطان عندی) تعظیما للمتکلم بان عبد السلطان عنده وهو غیر المسند الیه المضاف وغیر ما اضیف المسند الیه وهذا معنی قوله او غیرهما.
(او) لتضمنها (تحقیرا) للمضاف (نحو ولد الحجام حاضر) او المضاف الیه نحو ضارب زید حاضر او غیرهما نحو ولد الحجام جلیس زید او لا غنائها عن تفصیل متعذر نحو اتفق اهل الحق علی کذا او متعسر نحو اهل البلد فعلوا کذا او لانه یمنع عن التفصیل مانع مثل تقدیم البعض علی بعض نحو علماء البلد حاضرون الی غیر ذلک من الاعتبارات.
[*مدرس افغانی]
(واما تنکیره) ای تنکیر المسند الیه (فللافراد) ای للقصد الی فرد مما یقع علیه اسم الجنس (نحو وجاء رجل من اقصی المدینة یسعی او النوعیة) ای للقصد الی نوع منه (نحو (وَعَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ)) ای نوع من الاغطیة وهو غطاء التعامی عن ایات الله تعالی ، وفی المفتاح انها للتعظیم ای غشاوة عظیمة (او التعظیم او التحقیر کقوله له حاجب) ای مانع عظیم (فی کل امر یشینه) ای یعیبه (ولیس له عن طالب العرف حاجب) ای مانع حقیر فکیف بالعظیم (او التکثیر کقولهم انّ له لأبلا وان له لغنما او التقلیل نحو (وَرِضْوانٌ مِنَ اللهِ أَکْبَرُ)).
[شماره صفحه واقعی : 57]
والفرق بین التعظیم والتکثیر ان التعظیم بحسب ارتفاع الشان وعلو الطبقة والتکثیر باعتبار الکمیات والمقادیر تحقیقا کما فی الابل او تقدیرا کما فی الرضوان وکذا التحقیر والتقلیل ،
وللاشارة الی ان بینهما فرقا قال (وقد جاء) التنکیر (للتعظیم والتکثیر نحو (إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ) (ای رسل ذووا عدد کثیر) هذا ناظر الی التکثیر (و) ذووا (آیات عظام) هذا ناظر الی التعظیم.
وقد یکون للتحقیر والتقلیل معا نحو حصل لی منه شیء ای حقیر قلیل (ومن تنکیر غیره) ای غیر المسند الیه (للافراد او النوعیة نحو (وَاللهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ)) ای کل فرد من افراد الدواب من نطفة معینة هی نطفة ابیه المختصة به او کل نوع من انواع الدواب من نوع من انواع المیاه وهو نوع النطفة التی تختص بذلک النوع من الدابة (و) من تنکیر غیره (للتعظیم نحو (فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ)) ای حرب عظیم.
(وللتحقیر نحو (إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا)) ای ظنا حقیرا ضعیفا اذ الظن مما یقبل الشدة والضعف فالمفعول المطلق ههنا للنوعیة لا للتأکید وبهذا الاعتبار صح وقوعه بعد الاستثناء مفرّغا مع الامتناع نحو ما ضربته الا ضربا علی ان یکون المصدر للتأکید لان مصدر ضربته لا یحتمل غیر الضرب والمستثنی منه یجب ان یکون متعددا لیشمل المستثنی وغیره.
واعلم انه کما ان التنکیر الذی فی معنی البعضیة یقید التعظیم فکذلک صریح لفظة البعض کما فی قوله تعالی (وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ) اراد محمدا صلّی الله علیه وآله ففی هذا الابهام من تفخیم فضله واعلاء قدره ما لا یخفی.
[*مدرس افغانی]
(واما وصفه) ای وصف المسند الیه ، والوصف قد یطلق علی نفس التابع المخصوص وقد یطلق بمعنی المصدر وهو الانسب ههنا واوفق بقوله واما بیانه واما الابدال عنه ای واما ذکر النعت له (فلکونه) ای الوصف بمعنی المصدر والاحسن ان یکون بمعنی النعت علی ان یراد باللفظ احد معنییه وبضمیره معناه الآخر علی
[شماره صفحه واقعی : 58]
ما سیجیء فی البدیع (مبینا له) ای للمسند الیه.
(کاشفا عن معناه کقولک الجسم الطویل العریض العمیق یحتاج الی فراغ یشغله) فان هذه الاوصاف مما یوضح الجسم ویقع تعریفا له (ومثله فی الکشف) ای مثل هذا القول فی کون الوصف للکشف والایضاح وان لم یکن وصفا للمسند إلیه (قوله الالمعی الذی یظن بک الظن کان قد رأی وقد سمعا) فان الالمعی معناه الذکی المتوقد والوصف بعده مما یکشف معناه ویوضحه.
لکنه لیس بمسند الیه لانه اما مرفوع علی انه خبر انّ فی البیت السابق اعنی قوله «ان الذی جمع السماحة والنجدة والبر والتقی جمعا» او منصوب علی انه صفة لاسم ان او بتقدیر اعنی وخبر ان حینئذ فی قوله بعد عدة ابیات شعر «اودی فلا تنفع الاشاحة من امر لمرء یحاول البدعا» (او) لکون الوصف (مخصصا) للمسند الیه ای مقللا اشتراکه او رافعا احتماله.
وفی عرف النحاة التخصیص عبارة عن تقلیل الاشتراک فی النکرات والتوضیح عبارة عن رفع الاحتمال الحاصل فی المعارف (نحو زید التاجر عندنا) فان وصفه بالتاجر یرفع احتمال التاجر وغیره
[*مدرس افغانی]
(او) لکون الوصف (مدحا او ذما نحو جاءنی زید العالم او الجاهل حیث یتعین الموصوف) اعنی زیدا (قبل ذکره) ای ذکر الوصف والا لکان الوصف مخصصا (او) لکونه (تأکیدا نحو امس الدابر کان یوما عظیما) فان لفظ الامس مما یدل علی الدبور.
وقد یکون الوصف لبیان المقصود وتفسیره کقوله تعالی (وَما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ یَطِیرُ بِجَناحَیْهِ) حیث وصف دابة وطائرا بما هو من خواص الجنس لبیان ان القصد منهما الی الجنس دون الفرد وبهذا الاعتبار افاد هذا الوصف زیادة التعمیم والاحاطة.
(واما توکیده) ای توکید المسند الیه (فللتقریر) ای تقریر المسند الیه ای تحقیق مفهومه ومدلوله اعنی جعله مستقرا محققا ثابتا بحیث لا یظن به غیره نحو جاءنی زید زید اذا ظن المتکلم غفلة السامع عن سماع لفظ المسند الیه او عن حمله
[شماره صفحه واقعی : 59]
علی معناه ، وقیل المراد تقریر الحکم نحو انا عرفت او المحکوم علیه نحو انا سعیت فی حاجتک وحدی او لا غیری ،
وفیه نظر لانه لیس من تأکید المسند الیه فی شیء ، اذ تأکید المسند الیه لا یکون لتقریر الحکم قط وسیصرح المصنف رحمه الله بهذا (او لدفع توهم التجوز) ای التکلم بالمجاز نحو قطع اللصّ الامیر الامیر او نفسه او عینه لئلا یتوهم ان اسناد القطع الی الامیر مجاز وانما القاطع بعض غلمانه (او) لدفع توهم (السهو) نحو : جاءنی زید زید ، لئلا یتوهم ان الجائی غیر زید وانما ذکر زیدا علی سبیل السهو (او) لدفع توهم (عدم الشمول) نحو جاءنی القوم کلهم او اجمعون لئلا یتوهم ان بعضهم لم یجیء الا انک لم تعتد بهم او انک جعلت الفعل الواقع من البعض کالواقع من الکل بناء علی انهم فی حکم شخص واحد کقولک بنو فلان قتلوا زیدا وانما قتله واحد منهم.
[*مدرس افغانی]
(واما بیانه) ای تعقیب المسند الیه بعطف البیان (فلإیضاحه باسم مختص به نحو قدم صدیقک خالد) ولا یلزم ان یکون الثانی اوضح لجواز ان یحصل الایضاح من اجتماعها.
وقد یکون عطف البیان بغیر اسم مختص به کقوله
و المؤمن العائذات الطیر یمسحها***رکبان مکة بین الغیل و السند
فان الطیر عطف بیان للعائذات مع انه لیس اسما یختص بها.
وقد یجیء عطف البیان لغیر الایضاح کما فی قوله تعالی (جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ) ذکر صاحب الکشاف ان البیت الحرام عطف بیان للکعبة جیء به للمدح لا للایضاح کما تجیء الصفة لذلک.
(واما الابدال منه) ای من المسند الیه (فلزیادة التقریر) من اضافة المصدر الی المفعول او من اضافة البیان ای الزیادة التی هی التقریر. وهذا من عادة افتنان صاحب المفتاح حیث قال فی التأکید للتقریر وههنا لزیادة التقریر.
ومع هذا فلا یخلو عن نکتة لطیفة وهی الایماء الی ان الغرض من البدل ، هو ان یکون مقصودا بالنسبة والتقریر زیادة تحصل تبعا وضمنا بخلاف التأکید ، فان
[شماره صفحه واقعی : 60]
الغرض منه نفس التقریر والتحقیق (نحو جاءنی اخوک زید) فی بدل الکل ویحصل التقریر بالتکریر (وجاءنی القوم اکثرهم) فی بدل البعض (وسلب زید ثوبه) فی بدل الاشتمال.
وبیان التقریر فیهما ان المتبوع یشتمل علی التابع اجمالا حتی کأنه مذکور.
اما فی البعض فظاهر.
واما فی الاشتمال فلان معناه ان یشمل المبدل منه علی البدل لا کاشتمال الظرف علی المظروف بل من حیث کونه مشعرا به اجمالا ومتقاضیا له بوجه ما بحیث تبقی النفس عند ذکر المبدل منه متشوقة الی ذکره منتظرة له.
وبالجملة یجب ان یکون المتبوع فیه بحیث یطلق ویراد به التابع نحو اعجبنی زید اذا اعجبک علمه بخلاف ضربت زیدا اذا ضربت حماره ، ولهذا صرحوا بان نحو جاءنی زید اخوه بدل غلط لا بدل اشتمال کما زعم بعض النحاة ثم بدل البعض والاشتمال بل بدل الکل ایضا لا یخلو عن ایضاح وتفسیر ولم یتعرض لبدل الغلط لانه لا یقع فی فصیح الکلام.
[*مدرس افغانی]
(واما العطف) ای جعل الشیء معطوفا علی المسند الیه (فلتفصیل المسند الیه مع اختصار نحو جاءنی زید وعمرو) فان فیه تفصیلا للفاعل ، بانه زید وعمرو ، من غیر دلالة علی تفصیل الفعل ، بان المجیئین کانا معا ، او مترتبین مع مهلة او بلا مهلة.
واحترز بقوله مع اختصار عن نحو جاءنی زید ، وجاءنی عمرو ، فان فیه تفصیلا للمسند الیه ، مع انه لیس من عطف المسند الیه.
وما یقال من انه احتراز عن نحو جاءنی زید ، جاءنی عمرو ، من غیر عطف ، فلیس بشیء ، اذ لیس فیه دلالة علی تفصیل المسند الیه ، بل یحتمل ان یکون اضرابا عن الکلام الاول ونص علیه الشیخ فی دلائل الاعجاز.
(او) لتفصیل (المسند) بانه قد حصل من احد المذکورین اولا ، ومن الاخر بعده مع مهلة او بلا مهلة (کذلک) ای مع اختصار.
[شماره صفحه واقعی : 61]
واحترز بقوله کذلک عن نحو جاءنی زید وعمرو بعده بیوم او سنة (نحو جاءنی زید فعمرو او ثم عمرو او جاءنی القوم حتی خالد) فالثلاثة تشترک فی تفصیل المسند الا ان الفاء تدل علی التعقیب من غیر تراخ وثم علی التراخی وحتی علی ان اجزاء ما قبلها مترتبة فی الذهن من الاضعف الی الاقوی او بالعکس.
فمعنی تفصیل المسند فیها ان یعتبر تعلقه بالمتبوع اولا وبالتابع ثانیا من حیث انه اقوی من اجزاء المتبوع او اضعفها ولا یشترط فیها الترتیب الخارجی.
[*مدرس افغانی]
فان قلت فی هذه الثلاثة ایضا تفصیل للمسند الیه فلم لم یقل او لتفصیلهما معا.
قلت فرق بین ان یکون الشیء حاصلا من شیء وبین ان یکون الشیء مقصودا منه وتفصیل المسند الیه فی هذه الثلاثة وان کان حاصلا لکن لیس العطف بهذه الثلاثة لاجله لان الکلام اذا اشتمل علی قید زائد علی مجرد الاثبات او النفی فهو الغرض الخاص والمقصود من الکلام ففی هذه الامثلة تفصیل المسند الیه کانه امر کان معلوما وانما سیق الکلام لبیان ان مجیء احدهما کان بعد الاخر فلیتأمل.
وهذا البحث مما اورده الشیخ فی دلائل الاعجاز ووصی بالمحافظة علیه (اورد السامع) عن الخطاء فی الحکم (الی الصواب نحو جاءنی زید لا عمرو) لمن اعتقد ان عمروا جاءک دون زید او انهما جاآک جمیعا ولکن ایضا للرد الی الصواب الا انه لا یقال لنفی الشرکة حتی ان نحو ما جاءنی زید لکن عمرو انما یقال لمن اعتقد ان زیدا جاءک دون عمرو ، لا لمن اعتقد انهما جاآک جمیعا.
وفی کلام النحاة ما یشعر بانه انما یقال لمن اعتقد انتفاء المجیء عنهما جمیعا (او صرف الحکم) عن المحکوم علیه (الی) محکوم علیه (آخر نحو جاءنی زید بل عمرو او ما جاءنی زید بل عمرو) فان بل للاضراب عن المتبوع وصرف الحکم الی التابع ومعنی الاضراب عن المتبوع ان یجعل فی حکم المسکوت عنه لا ان ینفی عنه الحکم قطعا خلافا لبعضهم.
ومعنی صرف الحکم فی المثبت ظاهر وکذا فی المنفی ان جعلناه بمعنی نفی الحکم عن التابع والمتبوع فی حکم المسکوت عنه او متحقق الحکم له حتی یکون
[شماره صفحه واقعی : 62]
معنی ما جاءنی زید بل عمرو ان عمروا لم یجیئ وعدم مجیئ زید ومجیئه علی الاحتمال او مجیئه محقق کما هو مذهب المبرد وان جعلناه بمعنی ثبوت الحکم للتابع حتی یکون معنی ما جاءنی زید بل عمرو ان عمروا جاءک کما هو مذهب الجمهور.
ففیه اشکال
[*مدرس افغانی]
(او للشک) من المتکلم (او التشکیک للسامع) ای ایقاعه فی الشک (نحو جاءنی زید او عمرو) او للابهام نحو قوله تعالی (وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ ،) او للتخییر او للاباحة نحو لیدخل الدار زید او عمرو والفرق بینهما ان فی الاباحة یجوز الجمع بینهما بخلاف التخییر.
واما فصله : ای تعقیب المسند الیه بضمیر الفصل ، وانما جعله من احوال المسند الیه ، لانه یقترن به اولا ، ولانه فی المعنی عبارة عنه ، وفی اللفظ مطابق له (فلتخصیصه) ای المسند الیه (بالمسند) یعنی لقصر المسند علی المسند الیه ، لان معنی قولنا : زید هو القائم ، ان القیام مقصور علی زید لا یتجاوزه الی عمرو ، فالباء فی قوله فلتخصیصه بالمسند مثلها فی قولهم ، خصصت فلانا بالذکر ، ای : ذکرته دون غیره ، کانک جعلته من بین الاشخاص مختصا بالذکر ، ای منفردا به ، والمعنی ههنا جعل المسند الیه من بین ما یصح اتصافه بکونه مسندا الیه مختصا بان یثبت له المسند کما یقال : فی ایاک نعبد معناه نخصک بالعبادة ولا نعبد غیرک.
واما تقدیمه : ای تقدیم المسند الیه (فلکون ذکره اهم) ولا یکفی فی التقدیم مجرد ذکر الاهتمام بل لا بد من ان یبین ان الاهتمام من ای جهة وبای سبب فلذا فصله بقوله :
(اما لانه) ای تقدیم المسند الیه (الاصل) لانه المحکوم علیه ولا بد من تحققه قبل الحکم فقصدوا ان یکون فی الذکر ایضا مقدما (ولا مقتضی للعدول عنه) ای عن ذلک الاصل اذ لو کان امر یقتضی العدول عنه فلا یقدم کما فی الفاعل فان مرتبة العامل التقدم علی المعمول.
(واما لیتمکن الخبر فی ذهن السامع ، لان فی المبتدأ تشویقا الیه) ای الخبر
[شماره صفحه واقعی : 63]
(کقوله والذی حارت البریة فیه حیوان مستحدث من جماد) یعنی تحیرت الخلائق فی المعاد الجسمانی والنشور الذی لیس بنفسانی بدلیل ما قبله «بان امر الاله واختلف الناس فداع الی ضلال وهاد» یعنی بعضهم یقول بالمعاد ، وبعضهم لا یقول به.
[*مدرس افغانی]
(واما التعجیل المسرة او المساءة للتفاؤل) علة لتعجیل المسرة (او التطیر) علة لتعجیل المساءة (نحو سعد فی دارک) لتعجیل المسرة (والسفاح فی دار صدیقک) لتعجیل المساءة.
(واما لا یهام انه) ای المسند الیه (لا یزول عن الخاطر) لکونه مطلوبا (او انه یستلذ به) لکونه محبوبا (او لنحو ذلک) کاظهار تعظیمه او تحقیره او ما اشبه ذلک قال (عبد القاهر وقد یقدم) المسند الیه (لیفید) التقدیم (تخصیصه بالخبر الفعلی) ای لقصر الخبر الفعلی علیه (ان ولی) المسند الیه (حرف النفی) ای وقع بعدها بلا فصل (نحو ما انا قلت هذا ای لم اقله مع انه مقول لغیری).
فالتقدیم یفید نفی الفعل عن المتکلم ، وثبوته لغیره علی الوجه الذی نفی عنه من العموم او الخصوص ، ولا یلزم ثبوته لجمیع من سواک ، لان التخصیص ههنا انما هو بالنسبة الی من توهم المخاطب اشتراکک معه فی القول او انفرادک به دونه.
(ولهذا) ای ولان التقدیم یفید التخصیص ونفی الحکم عن المذکور ، مع ثبوته للغیر (لم یصح ما انا قلت) هذا (ولا غیری).
لان مفهوم ما انا قلت ثبوت قائلیة هذا القول لغیر المتکلم ، ومنطوق لا غیری نفیها عنه وهما متناقضان
[*مدرس افغانی]
(ولا ما انا رأیت احدا) لانه یقتضی ان یکون انسان غیر المتکلم ، قد رأی کل احد من الانسان لانه قد نفی عن المتکلم الرؤیة علی وجه العموم فی المفعول فیجب ان یثبت لغیره علی وجه العموم فی المفعول لیتحقق تخصیص المتکلم بهذا النفی (ولا ما انا ضربت إلّا زیدا) لانه یقتضی ان یکون انسان غیرک قد ضرب کل احد سوی زید لان المستثنی منه مقدر عام وکل ما نفیته عن المذکور علی وجه الحصر یجب ثبوته لغیره تحقیقا لمعنی الحصر ان عاما فعام وان خاصا فخاص.
وفی هذا المقام مباحث نفیسة وشحنا بها فی الشرح (والا) ای وان لم یل المسند
[شماره صفحه واقعی : 64]
الیه حرف النفی بان لا یکون فی الکلام حرف النفی او یکون حرف النفی متأخرا عن المسند الیه (فقد یأتی) التقدیم (للتخصیص) ردا (علی من زعم انفراد غیره) ای غیر المسند الیه المذکور (به) ای فی الخبر الفعلی (او) زعم (مشارکته) ای مشارکة الغیر (فیه) ای فی الخبر الفعلی (نحو انا سعیت فی حاجتک) لمن زعم انفراد الغیر بالسعی ، فیکون قصر قلب او زعم مشارکته لک فی السعی ، فیکون قصر افراد (ویؤکد علی الاول) ای علی تقدیر کونه ردا علی من زعم انفراد الغیر (بنحو لا غیری) مثل لا زید ولا عمرو ولا من سوای لانه الدال صریحا علی نفی شبهة لان الفعل صدر عن الغیر.
(و) یؤکد (علی الثانی) ای علی تقدیر کونه ردا علی من زعم المشارکة (بنحو وحدی) مثل منفردا او متوحدا او غیر مشارک او غیر ذلک لانه الدال صریحا علی ازالة شبهة اشتراک الغیر فی الفعل والتأکید انما یکون لدفع شبهة خالجت قلب السامع (وقد یأتی لتقوی الحکم) وتقریره فی ذهن السامع دون التخصیص (نحو هو یعطی الجزیل) قصدا الی تحقیق انه یفعل اعطاء الجزیل وسیرد علیک تحقیق معنی التقوی
[*مدرس افغانی]
(وکذا اذا کان الفعل منفیا) فقد یأتی التقدیم للتخصیص.
وقد یأتی للتقوی.
فالاول نحو انت ما سعیت فی حاجتی قصدا الی تخصیصه لعدم السعی.
والثانی (نحو انت لا تکذب) وهو لتقویة الحکم المنفی.
وتقریره (فانه اشد لنفی الکذب من لا تکذب) لما فیه من تکرار الاسناد المفقود فی لا تکذب واقتصر المصنف علی مثال التقوی لیفرع علیه التفرقة بینه وبین تأکید المسند الیه کما اشار الیه بقوله (وکذا من لا تکذب انت) یعنی انه اشد لنفی الکذب من لا تکذب انت مع ان فیه تأکیدا (لانه) ای لان لفظ انت او لان لفظ لا تکذب انت (لتأکید المحکوم علیه) بانه ضمیر المخاطب تحقیقا ولیس الاسناد الیه علی سبیل السهو او التجوز او النسیان (لا) لتاکید (الحکم) لعدم تکرر الاسناد وهذا الذی ذکر من ان التقدیم للتخصیص تارة وللتقوی اخری اذا بنی الفعل علی
[شماره صفحه واقعی : 65]
معرف (وان بنی الفعل علی منکر افاد) التقدیم (تخصیص الجنس او الواحد به) ای بالفعل (نحو رجل جاءنی ای لا امرأة) فیکون تخصیص جنس (او رجلان) فیکون تخصیص واحد وذلک ان اسم الجنس حامل لمعنیین الجنسیة والعدد المعین اعنی الواحد ان کان مفردا او الاثنین ان کان مثنی ، والزائد علیه ان کان جمعا ، فاصل النکرة المفردة ان تکون لواحد من الجنس ، فقد یقصد به الواحد فقط والذی یشعر به کلام الشیخ فی دلائل الاعجاز ان لا فرق بین المعرفة والنکرة فی ان البناء علیه قد یکون للتخصیص وقد یکون للتقوی.
(ووافقه) ای عبد القاهر (السکاکی علی ذلک) ای علی ان التقدیم یفید التخصیص لکن خالفه فی شرائط وتفاصیل فان مذهب الشیخ انه ان ولی حرف النفی فهو للتخصیص قطعا والا فقد یکون للتخصیص وقد یکون للتقوی مضمرا کان الاسم او مظهرا معرفا کان او منکرا مثبتا کان الفعل او منفیا.
ومذهب السکاکی انه ان کان نکرة فهو للتخصیص ان لم یمنع منه مانع وان کان معرفة فان کان مظهرا فلیس الا للتقوی وان کان مضمرا فقد یکون للتقوی وقد یکون للتخصیص من غیر تفرقة بین ما یلی حرف النفی وغیره.
والی هذا اشار بقوله (الا انه) ای السکاکی (قال التقدیم یفید الاختصاص ان جاز تقدیر کونه) ای المسند الیه (فی الاصل مؤخرا علی انه فاعل معنی فقط) لا لفظا (نحو انا قمت) فانه یجوز ان یقدر ان اصله قمت انا فیکون انا فاعلا معنی تأکیدا لفظا (وقدر) عطف علی جاز یعنی ان افادة التخصیص مشروط بشرطین.
احدهما جواز التقدیر والاخر ان یعتبر ذلک ای یقدر انه کان فی الاصل مؤخرا (والا) ای وان لم یوجد الشرطان (فلا یفید) التقدیم (الا تقوی الحکم) سواء (جاز) تقدیر التأخیر (کما مر) فی نحو انا قمت (ولم یقدر او لم یجز) تقدیر التأخیر اصلا (نحو زید قام) فانه لا یجوز ان یقدر ان اصله قام زید فقدم لما سنذکره.
[*مدرس افغانی]
ولما کان مقتضی هذا الکلام ان لا یکون نحو رجل جاءنی مفیدا للتخصیص لانه اذا اخر فهو فاعل لفظا لا معنی استثناه السکاکی واخرجه من هذا الحکم بان
[شماره صفحه واقعی : 66]
جعله فی الاصل مؤخرا علی انه فاعل معنی لا لفظا بان یکون بدلا من الضمیر الذی هو فاعل لفظا لا معنی وهذا معنی قوله.
(واستثنی) السکاکی (المنکر بجعله من باب واسروا النجوی الذین ظلموا ، ای علی القول بالابدال من الضمیر) یعنی قدر بان اصل رجل جاءنی جاءنی رجل علی ان رجل لیس بفاعل ، بل هو بدل من الضمیر فی جاءنی ، کما ذکر فی قوله تعالی (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا) ان الواو فاعل والذین ظلموا بدل منه.
وانما جعله من هذا الباب (لئلا ینتفی التخصیص اذ لا سبب له) ای للتخصیص (سواه) ای سوی تقدیر کونه مؤخرا فی الاصل علی انه فاعل معنی ولو لا انه مخصص لما صح وقوعه مبتدأ (بخلاف المعرف) فانه یجوز وقوعه مبتدأ من غیر اعتبار التخصیص ، فلزم ارتکاب هذا الوجه البعید فی المنکر دون المعرف.
فان قیل : فلزمه ابراز الضمیر فی مثل جاءنی رجلان وجاؤنی رجال والاستعمال بخلاف قلنا لیس مراده ان المرفوع فی قولنا جاءنی رجل ، بدل لا فاعل ، فانه مما لا یقول به عاقل فضلا عن فاضل ، بل المراد ان المرفوع فی مثل قولنا رجل جاءنی ان یقدر ، ان الاصل جاءنی رجل علی ان رجلا بدل لا فاعل ، ففی مثل رجال جاؤنی یقدر ان الاصل جاؤنی رجال فلیتأمل.
[*مدرس افغانی]
(ثم قال) السکاکی (وشرطه) ای وشرط کون المنکر من هذا الباب ، واعتبار التقدیم والتأخیر فیه (اذا لم یمنع من التخصیص مانع کقولک رجل جاءنی علی ما مر) ان معناه رجل جاءنی لا امرأة او لا رجلان (دون قولهم شر اهر ذا ناب) فان فیه مانعا من التخصیص.
(اما علی تقدیر الاول) یعنی تخصیص الجنس (فلا متناع ان یراد ان المهر شر لا خیر) لان المهر لا یکون الاشرا.
واما علی (الثانی) یعنی تخصیص الواحد (فلنبوّه عن مظان استعماله) ای لنبوّ تخصیص الواحد عن مواضع استعمال هذا الکلام ، لانه لا یقصد به ان المهر شر لا شران وهذا ظاهر.
[شماره صفحه واقعی : 67]
(واذ قد صرح الائمة بتخصیصه حیث تأولوه بما اهر ذا ناب الا شرا فالوجه) ای وجه الجمع بین قولهم بتخصیصه وقولنا بالمانع من التخصیص (تفظیع شان الشر به بتنکیره) ای جعل التنکیر للتعظیم والتهویل لیکون المعنی شر عظیم فظیع اهر ذا ناب لا شر حقیر ، فیکون تخصیصا نوعیا ، والمانع ، انما کان من تخصیص الجنس او الواحد.
(وفیه) ای فیما ذهب الیه السکاکی (نظر اذ الفاعل اللفظی والمعنوی) کالتأکید والبدل (سواء فی امتناع التقدیم ما بقیا علی حالهما) ای ما دام الفاعل فاعلا والتابع تابعا بل امتناع تقدیم التابع اولی.
(فتجویز تقدیم المعنوی دون اللفظ تحکم) وکذا تجویز الفسخ فی التابع دون الفاعل تحکم لان متناع تقدیم الفاعل هو انما کونه فاعلا والا فلا امتناع فی ان یقال : فی نحو زید قام انه کان فی الاصل قام زید فقدم زید وجعل مبتدأ.
کما یقال فی جرد قطیفة ان جردا کان فی الاصل ، صفة ، فقدم وجعل مضافا ، وامتناع تقدیم التابع حال کونه تابعا مما اجمع علیه النحاة الا فی ضرورة الشعر ، فمنع هذا مکابرة والقول بان فی حالة تقدیم الفاعل لیجعل مبتدأ : یلزم خلو الفعل عن الفاعل وهو محال بخلاف الخلو عن التابع فاسد ، لان هذا اعتبار محض.
[*مدرس افغانی]
(ثم لا نسلم انتفاء التخصیص) فی نحو رجل جاءنی (لو لا تقدیر التقدیم لحصوله) ای التخصیص (بغیره) ای بغیر تقدیر التقدیم (کما ذکره) السکاکی من التهویل وغیره کالتحقیر والتکثیر والتقلیل.
والسکاکی وان لم یصرح بان لا سبب للتخصیص سواه لکن لزم ذلک من کلامه حیث قال انما یرتکب ذلک الوجه البعید عند المنکر لفوات شرط الابتداء.
ومن العجائب ان السکاکی انما ارتکب فی مثل رجل جاءنی ذلک الوجه البعید لئلا یکون المبتدأ نکرة محضة.
وبعضهم یزعم انه عند السکاکی بدل مقدم لا مبتدأ و ان الجملة فعلیة لا
[شماره صفحه واقعی : 68]
اسمیة.
ویتمسک فی ذلک بتلویحات بعیدة من کلام السکاکی وبما وقع من السهو للشارح العلامة فی مثل زید قام وعمر وقعد ان المرفوع یحتمل ان یکون بدلا مقدما ولا یلتفت الی تصریحاتهم بامتناع تقدیم التوابع حتی قال الشارح العلامة فی هذا المقام ان الفاعل هو الذی لا یتقدم بوجه ما.
واما التوابع فتحتمل التقدیم علی طریق الفسخ وهو ان یفسخ کونه تابعا ویقدم ، واما لا علی طریق الفسخ فیمتنع تقدیمها ایضا لاستحالة تقدیم التابع علی المتبوع من حیث هو تابع فافهم.
(ثم لا نسلم امتناع ان یراد المهر شر لا خیر) کیف وقد قال الشیخ عبد القاهر قدم شر لا المعنی ان الذی اهره من جنس الشر لا من جنس الخیر.
(ثم قال) السکاکی (ویقرب من) قبیل (هو قام زید قائم فی التقوی لتضمنه) ای لتضمن قائم (الضمیر) مثل قام فیحصل للحکم تقوی (وشبهه) ای شبه السکاکی مثل قائم المتضمن للضمیر (بالخالی عنه) ای عن الضمیر من جهة (عدم تغیره فی التکلم والخطاب والغیبة) نحو انا قائم وانت قائم وهو قائم کما لا یتغیر الخالی عن الضمیر نحو انا رجل وانت رجل وهو رجل.
وبهذا الاعتبار قال یقرب ولم یقل نظیره.
وفی بعض النسخ وشبهه بلفظ الاسم مجرورا عطفا علی تضمنه یعنی ان قوله یقرب مشعر بان فیه شیئا من التقوی ولیس مثل التقوی فی زید قام فالاول لتضمنه الضمیر والثانی لشبهه بالخالی عن الضمیر.
(ولهذا) ای ولشبهه بالخالی عن الضمیر (لم یحکم بانه) ای مثل قائم مع الضمیر وکذا مع فاعله الظاهر ایضا (جملة ولا عومل) قائم مع الضمیر (معاملتها) ای معاملة الجملة (فی البناء) حیث اعرب فی مثل رجل قائم ورجلا قائما ورجل قائم.
[*مدرس افغانی]
(ومما یری تقدیمه) ای من المسند الیه الذی یری تقدیمه علی المسند (کاللازم لفظ مثل وغیر) اذا استعملا علی سبیل الکنایة (فی نحو مثلک لا یبخل
[شماره صفحه واقعی : 69]
وغیرک لا یجود بمعنی انت لا تبخل وانت تجود من غیر ارادة تعریض بغیر المخاطب) بان یراد بالمثل والغیر انسان آخر مماثل للمخاطب او غیر مماثل بل المراد نفی البخل عنه علی طریق الکنایة ، لانه اذا نفی عمن کان علی صفته من غیر قصد الی مماثل ، لزم نفیه عنه ، واثبات الجود له بنفیه عن غیره ، مع اقتضائه محلا یقوم به.
وانما یری التقدیم فی مثل هذه الصورة کاللازم (لکونه) ای التقدیم (اعون علی المراد بهما) ان بهذین الترکیبین لان الغرض منهما اثبات الحکم بطریق الکنایة التی هی ابلغ من التصریح والتقدیم لا فادته التقوی اعون علی ذلک ولیس معنی قوله کاللازم انه قد یقدم وقد لا یقدم بل المراد انه کان مقتضی القیاس ان یجوز التأخیر لکن لم یرد الاستعمال الا علی التقدیم کما نص علیه الشیخ فی دلائل الاعجاز.
(قیل وقد یقدم) المسند الیه المعسور بکل علی المسند المقرون بحرف النفی (لانه) ای التقدیم (دال علی العموم) ای علی نفی الحکم عن کل فرد من افراد ما اضیف الیه لفظ کل (نحو کل انسان لم یقم) فانه یفید نفی القیام عن کل واحد من افراد الانسان (بخلاف ما لو اخر نحو لم یقم کل انسان فانه یفید نفی الحکم عن جملة الافراد لا عن کل فرد) فالتقدیم یفید عموم السلب وشمول النفی والتاخیر لا یفید الا سلب العموم ونفی الشمول.
[*مدرس افغانی]
وذلک ای کون التقدیم مفیدا للعموم دون التأخیر (لئلا یلزم ترجیح التأکید) وهو ان یکون لفظ کل لتقریر المعنی الحاصل قبله (علی التأسیس) وهو ان یکون لافادة معنی جدید مع ان التأسیس راجح لان الافادة خیر من الاعادة.
وبیان لزوم ترجیح التأکید علی التاسیس اما فی صورة التقدیم فلان قولنا انسان لم یقم موجبة مهملة اما الایجاب فلانه حکم فیها بثبوت عدم القیام لأنسان لا بنفی القیام عنه لان حرف السلب وقع جزأ من المحمول.
واما الاهمال فلانه لم یذکر فیها ما یدل علی کمیة افراد الموضوع مع ان الحکم فیها علی ما صدق علیه الانسان واذا کان انسان لم یقم موجبة مهملة یجب ان یکون معناه نفی القیام عن جملة الافراد ، لا عن کل فرد (لان الموجبة المهملة المعدولة
[شماره صفحه واقعی : 70]
المحمولة فی قوة السالبة الجزئیة) عند وجود الموضوع نحو لم یقم بعض الانسان بمعنی انهما متلازمان فی الصدق ، لأنه قد حکم فی المهملة بنفی القیام عما صدق علیه الانسان اعم من انه یکون جمیع الافراد او بعضها وایا ما کان یصدق نفی القیام عن البعض وکلما صدق نفی القیام عن البعض صدق نفیه عما صدق علیه الانسان فی الجملة فهی فی قوة السالبة الجزئیة (المستلزمة نفی الحکم عن الجملة) لان صدق السالبة الجزئیة الموجودة الموضوع اما بنفی الحکم عن کل فرد او نفیه عن البعض مع ثبوته للبعض.
وایاما کان یلزمها نفی الحکم عن جملة الافراد (دون کل فرد) لجواز ان یکون منفیا عن البعض ثابتا للبعض الاخر واذا کان انسان لم یقم بدون کل معناه نفی القیام عن جملة الافراد لا عن کل فرد فلو کان بعد دخول کل ایضا معناه کذلک کان کل لتأکید المعنی الاول فیجب ان یحمل علی نفی الحکم عن کل فرد لیکون کل لتأسیس معنی آخر ترجیحا للتأسیس علی التأکید.
[*مدرس افغانی]
واما فی صورة التأخیر فلان قولنا لم یقم انسان سالبة مهملة لا سور فیها (والسالبة المهملة فی قوة السالبة الکلیة المقتضیة للنفی عن کل فرد) نحو لا شیء من الانسان بقائم ولما کان هذا مخالفا لما عندهم من ان المهملة فی قوة الجزئیة بینه بقوله (لورود موضوعها) ای موضوع المهملة (فی سیاق النفی) حال کونه نکرة غیر مصدرة بلفظ کل فانه یفید نفی الحکم عن کل فرد واذا کان لم یقم انسان بدون کل معناه نفی القیام عن کل فرد فلو کان بعد دخول کل ایضا کذلک کان کل لتأکید المعنی الاول فیجب ان یحمل علی نفی القیام عن جملة الافراد لیکون کل لتأسیس معنی آخر.
وذلک لان لفظ کل فی هذا المقام لا یفید الا احد هذین المعنیین فعند انتفاء احدهما یثبت الاخر ضرورة.
والحاصل ان التقدیم بدون کل لسلب العموم ونفی الشمول والتأخیر لعموم السلب وشمول النفی ، فبعد دخول کل ، یجب ان یعکس هذا ، لیکون کل للتأسیس
[شماره صفحه واقعی : 71]
الراجح دون التأکید المرجوح.
(وفیه نظر لان النفی عن الجملة فی الصورة الاولی) یعنی الموجبة المهملة المعدولة المحمول نحو انسان لم یقم (وعن کل فرد فی) الصورة (الثانیة) یعنی السالبة المهملة نحو لم یقم انسان (انما افاده الاسناد الی ما اضیف الیه کل) وهو لفظ انسان.
(وقد زال ذلک) الاسناد المفید لهذا المعنی (بالاسناد الیها) ای الی کل لان انسانا صار مضافا الیه فلم یبق مسندا الیه (فیکون) ای علی تقدیر ان یکون الاسناد الی کل ایضا ، مفیدا للمعنی الحاصل من الاسناد الی انسان یکون کل (تأسیسا لا تأکیدا) لان التأکید لفظ یفید تقویة ما یفیده لفظ آخر وهذا لیس کذلک لان هذا المعنی حینئذ انما افاده الاسناد الی لفظ کل لا شیء آخر حتی یکون کل تأکیدا له.
وحاصل هذا الکلام انا لا نسلم انه لو حمل الکلام بعد دخول کل علی المعنی الذی حمل علیه قبل کل کان کل للتأکید.
ولا یخفی ان هذا انما یصح علی تقدیر ان یراد به التأکید الاصطلاحی اما لو ارید بذلک ان یکون کل لافادة معنی کان حاصلا بدونه ، فاندفاع المنع ظاهر وحینئذ یتوجه ما اشار الیه بقوله
[*مدرس افغانی]
(ولان) الصورة (الثانیة) یعنی السالبة المهملة نحو لم یقم انسان (اذا افادت النفی عن کل فرد فقد افادت النفی عن الجملة فاذا حملت) کل (علی الثانی) ای علی افادة النفی عن جملة الافراد حتی یکون معنی لم یقم کل انسان نفی القیام عن الجملة لا عن کل فرد (لا یکون) کل (تأسیسا) بل تأکیدا ، لان هذا المعنی کان حاصلا بدونه ، وحینئذ فلو جعلنا لم یقم کل انسان لعموم السلب مثل لم یقم انسان لم یلزم ترجیح التأکید علی التأسیس اذ لا تأسیس اصلا بل انما لزم ترجیح احد التأکیدین علی الآخر.
وما یقال ان دلالة لم یقم انسان علی النفی عن الجملة بطریق الالتزام ودلالة لم یقم کل انسان علیه بطریق المطابقة فلا یکون تأکیدا.
[شماره صفحه واقعی : 72]
ففیه نظر اذ لو اشترط فی التأکید اتحاد الدلالتین لم یکن حینئذ کل انسان لم یقم علی تقدیر کونه لنفی الحکم عن الجملة تأکیدا لان دلالة انسان لم یقم علی هذا المعنی التزام (ولان النکرة المنفیة اذا عمت کان قولنا لم یقم انسان سالبة کلیة لا مهملة) کما ذکره هذا القائل لانه قد بین فیها ان الحکم مسلوب عن کل واحد من الافراد والبیان لا بد له من مبین.
ولا محالة ههنا شیء یدل علی ان الحکم فیها علی کلیة افراد الموضوع ولا نعنی بالسور سوی هذا وحینئذ یندفع ما قیل سماها مهملة باعتبار عدم السور.
[*مدرس افغانی]
(وقال عبد القاهر ان کانت) کلمة (کل داخلة فی حیّز النفی بان اخرت عن اداته) سواء کانت معمولة لاداة النفی اولا وسواء کان الخبر فعلا (نحو ما کل «ما یتمنی المرء یدرکه) تجری الریاح بما لا تشتهی السفن» او غیر فعل نحو قولک ما کل متمنی المرء حاصلا (او معمولة للفعل المنفی).
الظاهر انه عطف علی داخلة ولیس بسدید لان الدخول فی حیز النفی شامل لذلک.
وکذا لو عطفتها علی اخرت بمعنی او جعلت معمولة لان التأخیر عن اداة النفی ایضا شامل له.
اللهم الا ان یخصص التأخیر بما اذا لم تدخل الاداة علی فعل عامل فی کل علی ما یشعر به المثال والمعمول (اعمّ) من ان یکون فاعلا او مفعولا او تأکیدا لاحدهما او غیر ذلک (نحو ما جاءنی القوم کلهم) فی تأکید الفاعل (او ما جاءنی کل القوم) فی الفاعل وقدم التأکید علی الفاعل لان کلا اصل فیه (او لم آخذ کل الدراهم) فی المفعول المتأخر (او کل الدراهم لم آخذ) فی المفعول المتقدم وکذا لم آخذ الدراهم کلها او الدراهم کلها لم آخذ ففی جمیع هذه الصور (توجه النفی الی الشمول خاصة) لا الی اصل الفعل.
(وافاد) الکلام (ثبوت الفعل او الوصف لبعض) مما اضیف الیه کل ان کانت کل فی المعنی فاعلا للفعل او الوصف المذکور فی الکلام (او) افاد (تعلقه) ای
[شماره صفحه واقعی : 73]
تعلق الفعل او الوصف (به) ای ببعض مما اضیف الیه کل ان کان کل فی المعنی مفعولا للفعل او الوصف.
وذلک بدلیل الخطاب وشهادة الذوق والاستعمال والحق ان هذا الحکم اکثری لا کلی بدلیل قوله تعالی (وَاللهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ وَاللهُ لا یُحِبُّ کُلَّ کَفَّارٍ أَثِیمٍ وَلا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَهِینٍ) (والا) ای وان لم تکن داخلة فی حیز النفی بان قدمت علی النفی لفظا ولم تقع معمولة للفعل المنفی (عم) النفی کل فرد مما اضیف الیه کل وافاد نفی اصل الفعل عن کل فرد (کقول النبی صلّی الله علیه وآله وسلم لما قال له ذو الیدین) اسم واحد من الصحابة (اقصرت الصلاة) بالرفع فاعل اقصرت (ام نسیت) یا رسول الله (کل ذلک لم یکن) هذا قول النبی صلّی الله تعالی علیه وآله وسلم.
والمعنی لم یقع واحد من القصر والنسیان علی سبیل شمول النفی وعمومه لوجهین احدهما ان جواب ام اما بتعیین احد الامرین او بنفیهما جمیعا تخطئة للمستفهم لا بنفی الجمع بینهما لانه عارف بان الکائن احدهما.
والثانی ما روی انه لما قال النبی علیه السلام کل ذلک لم یکن قال له ذو الیدین بل بعض ذلک قد کان ومعلوم ان الثبوت للبعض انما ینافی النفی عن کل فرد لا النفی عن المجموع (وعلیه) ای علی عموم النفی عن کل فرد.
(قوله) ای قول ابی النجم :
قد اصبحت ام الخیار تدعی***علی ذنبا کله لم اصنع
برفع کله علی معنی لم اصنع شیئا مما تدعیه علی من الذنوب ولافادة هذا المعنی عدل عن النصب المستغنی عن الاضمار الی الرفع المفتقر الیه ای لم اصنعه.
(واما تأخیره) ای تأخیر المسند الیه (فلاقتضاء المقام تقدیم المسند) وسیجیء بیانه.
(هذا) ای الذی ذکر من الحذف والذکر والاضمار وغیر ذلک فی المقامات المذکورة (کله مقتضی الظاهر) من الحال.
(وقد یخرج الکلام علی خلافه) ای علی خلاف مقتضی الظاهر لاقتضاء
[شماره صفحه واقعی : 74]
الحال ایاه (فیوضع المضمر موضع المظهر کقولهم نعم رجلا) زید (مکان نعم الرجل زید) فان مقتضی الظاهر فی هذا المقام هو الاظهار دون الاضمار لعدم تقدم ذکر المسند الیه وعدم قرینة تدل علیه ،
وهذا الضمیر عائد الی متعقل معهود فی الذهن والتزم تفسیره بنکرة لیعلم جنس المتعقل وانما یکون هذا من وضع المضمر موضع المظهر (فی احد القولین) ای قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف واما من یجعله مبتدأ ونعم رجلا خبره فیحتمل عنده ان یکون الضمیر عائدا الی المخصوص وهو مقدم تقدیرا ویکون التزام افراد الضمیر حیث لم یقل نعما ونعموا من خواص هذا الباب لکونه من الافعال الجامدة.
[*مدرس افغانی]
(وقولهم هو او هی زید عالم مکان الشان او القصة) فالاضمار فیه ایضا علی خلاف مقتضی الظاهر لعدم التقدم.
واعلم ان الاستعمال علی ان ضمیر الشأن انما یؤنث اذا کان فی الکلام مؤنث غیر فضلة ، فقوله هی زید عالم مجرد قیاس ثم علل وضع المضمر موضع المظهر فی البابین بقوله (لیتمکن ما یعقبه) ای یعقب الضمیر ای یجیء علی عقبه (فی ذهن السامع لانه) ای السامع (اذا لم یفهم منه) ای من الضمیر (معنی انتظره) ای انتظر السامع ما یعقب الضمیر لیفهم منه معنی فیتمکن بعد وروده فضل تمکن لان المحصول بعد الطلب اعز من المنساق بلا تعب.
ولا یخفی ان هذا لا یحسن فی باب نعم لان السامع ما لم یسمع المفسر لم یعلم ان فیه ضمیرا فلا یتحقق فیه التشوق والانتظار (وقد یعکس) وضع المضمر موضع المظهر ای یوضع المظهر موضع المضمر (فان کان) المظهر الذی وضع موضع المضمر (اسم اشارة فلکمال العنایة بتمییزه) ای تمییز المسند الیه (لاختصاصه بحکم بدیع) کقوله (کم عاقل عاقل) هو وصف عاقل الاول بمعنی کامل العقل متناه فیه (اعیت) ای اعیته واعجزته او اعیت علیه وصعبت (مذاهبه) ای طرق معاشه.
[شماره صفحه واقعی : 75]
و جاهل تلقاه مرزوقا***هذا الذی ترک الاوهام حائرة
وصیر العالم النحریر) ای المتقن من نحر الامور علما اتقنها (زندیقا) کافرا نافیا للصانع العدل الحکیم ، فقوله هذا اشارة الی حکم سابق غیر محسوس وهو کون العاقل محروما والجاهل مرزوقا فکان القیاس فیه الاضمار فعدل الی اسم الاشارة لکمال العنایة بتمییزه لیری السامعین ان هذا الشیء المتمیز المتعین هو الذی له الحکم العجیب وهو جعل الاوهام حائرة والعالم النحریر زندیقا فالحکم البدیع هو الذی اثبت للمسند الیه المعبر عنه باسم الاشارة (او التهکم)
[*مدرس افغانی]
عطف علی کمال العنایة (بالسامع کما اذا کان) السامع (فاقد البصر) او لا یکون ثمة مشار الیه اصلا (او النداء علی کمال بلادته) ای بلادة السامع بانه لا یدرک غیر المحسوس (او) علی کمال (فطانته) بان غیر المحسوس عنده بمنزلة المحسوس (او ادعاء کمال ظهوره) ای ظهور المسند الیه.
(وعلیه) ای علی وضع اسم الاشارة موضع المضمر لادعاء کمال الظهور (من غیر هذا الباب) ای باب المسند الیه (تعاللت) ای اظهرت العلة والمرض (کی اشجی) ای احزن من شجی بالکسر ای صار حزینا لا من شجی العظم بمعنی نشب فی حلقه (وما بک علة ، تریدین قتلی قد ظفرت بذلک) ای بقتلی کان مقتضی الظاهر (ان یقول به لانه لیس) بمحسوس فعدل الی ذلک اشارة الی ان قتله قد ظهر ظهور المحسوس (وان کان) المظهر الذی وضع موضع المضمر (غیره) ای غیر اسم الاشارة (فلزیادة التمکن) ای جعل المسند الیه متمکنا عند السامع (نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ ، اللهُ الصَّمَدُ)) ای الذی یصمد الیه ویقصد فی الحوائج لم یقل هو الصمد لزیادة التمکن.
(ونظیره) ای نظیر (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ اللهُ الصَّمَدُ) فی وضع المظهر موضع المضمر لزیادة التمکن (من غیره) ای من غیر باب المسند الیه.
((وَبِالْحَقِ)) ای بالحکمة المقتضیة للانزال ((أَنْزَلْناهُ)) ای القرآن ((وَبِالْحَقِّ نَزَلَ)) حیث لم یقل وبه نزل (او ادخال الروع) عطف علی زیادة التمکن (فی ضمیر السامع وتربیة المهابة) عنده وهذا کالتأکید لادخال الروع (او تقویة داعی
[شماره صفحه واقعی : 76]
المأمور ، ومثالهما) ای مثال التقویة وادخال الروع مع التربیة (قول الخلفاء امیر المؤمنین یأمرک بکذا) مکانا انا آمرک.
(وعلیه) ای علی وضع المظهر موضع المضمر لتقویة داعی المأمور (من غیره) ای من غیر باب المسند الیه ((فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ)) لم یقل علّی لمّا فی لفظ الله من تقویة الداعی الی التوکل علیه لدلالته علی ذات موصوفة بالاوصاف الکاملة من القدرة الباهرة وغیرها
[*مدرس افغانی]
(او الاستعطاف) ای طلب العطف والرحمة (کقوله :
الهی عبدک العاصی اتاکا***مقرا بالذنوب و قد دعاکا
لم یقل انا العاصی لما فی لفظ عبدک العاصی من التخضع واستحقاق الرحمة وترقب الشفقة.
(قال السکاکی هذا) اعنی نقل الکلام عن الحکایة الی الغیبة (غیر مختص بالمسند الیه ولا) النقل مطلقا مختص (بهذا القدر) ای بان یکون عن الحکایة الی الغیبة ولا یخلو العبارة عن تسامح (بل کل من التکلم والخطاب والغیبة مطلقا) ای وسواء کان فی المسند الیه او غیره وسواء کان کل منها واردة فی الکلام او کان مقتضی الظاهر ایراده (ینقل الی الاخر) فتصیر الاقسام ستة حاصلة من ضرب الثلاثة فی الاثنین ولفظ مطلقا لیس فی عبارة السکاکی لکنه مراده بحسب ما علم من مذهبه فی الالتفات بالنظر الی الامثلة.
(ویسمی هذا النقل عند علماء المعانی التفاتا) مأخوذا من التفات الانسان عن یمینه الی شماله او بالعکس (کقوله) ای قول امریء القیس (تقاول لیلک) خطاب لنفسه التفاتا ومقتضی الظاهر لیلی (بالاثمد) بفتح الهمزة وضم المیم اسم موضع.
(والمشهور) عند الجمهور (ان الالتفات هو التعبیر عن معنی بطریق من) الطرق (الثلاثة) التکلم والخطاب والغیبة (بعد التعبیر عنه) ای عن ذلک المعنی (باخر منها) ای بطریق آخر من الطرق الثلاثة بشرط ان یکون التعبیر الثانی علی خلاف ما یقتضیه الظاهر ویترقبه السامع ولا بد من هذا القید لیخرج مثل قولنا انا
[شماره صفحه واقعی : 77]
زید وانت عمر ونحن اللذون صبّحوا الصباحا ، ومثل قوله تعالی (وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ ،) و (اهْدِنَا ،) و (أَنْعَمْتَ) فان الالتفات انما هو فی ایاک نعبد والباقی جار علی اسلوبه ومن زعم ان فی مثل یا ایها الذین آمنوا التفاتا والقیاس آمنتم فقد سها علی ما یشهد به کتب النحو.
[*مدرس افغانی]
(وهذا) ای الالتفات بتفسیر الجمهور (اخص منه) بتفسیر السکاکی لان النقل عنده اعم من ان یکون قد عبر عنه بطریق من الطرق ثم بطریق آخر او یکون مقتضی الظاهر ان یعبر عنه بطریق منها فترک وعدل الی طریق آخر فیتحقق الالتفات بتعبیر واحد وعند الجمهور مخصوص بالاول حتی لا یتحقق الالتفات بتعبیر واحد فکل التفات عندهم التفات عنده من غیر عکس کما فی تطاول لیلک.
(مثال التفات من التکلم الی الخطاب ومالی لا اعبد الذی فطرنی والیه ترجعون) ومقتضی الظاهر ارجع والتحقیق ان المراد ما لکم لا تعبدون ، لکن لما عبر عنهم بطریق التکلم کان مقتضی ظاهر السوق اجراء باقی الکلام علی ذلک الطریق فعدل عنه الی طریق الخطاب فیکون التفاتا علی المذهبین.
(و) مثال الالتفات من التکلم (الی الغیبة (إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ ، فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ) ،).
ومقتضی الظاهر لنا (و) مثال الالتفات (من الخطاب الی التکلم) قول الشاعر (طحا) ای ذهب (بک قلب فی الحسان طروب) ومعنی طروب فی الحسان ان له طربا فی طلب الحسان ونشاطا فی مراودتها (بعید الشباب) تصغیر بعد للقرب ای حین ولی الشباب وکاد ینصرم (عصر) ظرف زمان مضاف الی الجملة الفعلیة اعنی قوله (حان) ای قرب (مشیب ، یکلفنی لیلی) فیه التفات من الخطاب فی بک الا التکلم.
ومقتضی الظاهر یکلفک وفاعل یکلفنی ضمیر عائد الی القلب ولیلی مفعوله الثانی والمعنی یطالبنی القلب بوصل لیلی.
وروی تکلفنی بالتاء الفوقانیة علی انه مسند الی لیلی والمفعول محذوف ای
[شماره صفحه واقعی : 78]
شدائد فراقها او علی انه خطاب للقلب فیکون التفاتا آخر من الغیبة الی الخطاب (وقد شط) ای بعد (ولیها) ای قربها (وعادت عواد بیننا وخطوب) قال المرزوقی عادت یجوز ان یکون فاعلت من المعاداة کان الصوارف والخطوب صارت تعادیه ویجوز ان یکون من عاد یعود ای عادت عواد وعوائق کانت تحول بیننا الی ما کانت علیه قبل.
[*مدرس افغانی]
(و) مثال الالتفات من الخطاب (الی الغیبة) قوله تعالی (حَتَّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَجَرَیْنَ بِهِمْ) والقیاس بکم (و) مثال الالتفات (من الغیبة الی التکلم) قوله تعالی (اللهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحاباً فَسُقْناهُ) ومقتضی الظاهر فساقه ای ساق الله ذلک السحاب واجراه الی بلد میت.
(و) مثال الالتفات من الغیبة (الی الخطاب) قوله تعالی (مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ) ومقتضی الظاهر ایاه (ووجهه) ای وجه حسن الالتفات (ان الکلام اذا نقل من اسلوب الی اسلوب آخر کان) ذلک الکلام (احسن تطریة) ای تجدیدا واحداثا من طریت الثوب (لنشاط السامع وکان اکثر ایقاظا للاصغاء الیه) ای الی ذلک الکلام لان لکل جدید لذة ، وهذا وجه حسن الالتفات علی الاطلاق.
(وقد یختص مواقعه بلطائف) غیر هذا الوجه العام (کما فی) سورة (الفاتحة فان العبد اذا ذکر الحقیق بالحمد عن قلب حاضر یجد) ذلک العبد (من نفسه محرکا للاقبال علیه) ای علی ذلک الحقیقی بالحمد (وکلما اجری علیه صفة من تلک الصفات العظام قوی ذلک المحرک الی ان یؤل الامر الی خاتمتها) ای خاتمة تلک الصفات یعنی مالک یوم الدین (المفیدة انه) ای ذلک الحقیق بالحمد (مالک الامر کله فی یوم الجزاء) لانه اضیف مالک الی یوم الدین علی طریق الاتساع والمعنی علی الظرفیة ای مالک فی یوم الدین والمفعول محذوف دلالة علی التعمیم.
(فحینئذ یوجب) ذلک المحرک لتناهیه فی القوة (الاقبال علیه) ای اقبال العبد علی ذلک الحقیق ، بالحمد (والخطاب بتخصیصه بغایة الخضوع والاستعانة فی المهمات) فالباء فی بتخصیصه متعلق بالخطاب یقال : خاطبته بالدعاء اذا دعوت له
[شماره صفحه واقعی : 79]
مواجهة.
وغایة المخضوع : هو معنی العبادة وعموم المهمات مستفاد من حذف مفعول نستعین والتخصیص مستفاد من تقدیم المفعول فاللطیفة المختص بها موقع هذا الالتفات ، هی : ان فیه تنبیها علی ان العبد اذا اخذ فی القراءة یجب ان یکون قراءته علی وجه یجد من نفسه ذلک المحرک.
[*مدرس افغانی]
ولما انجر الکلام الی ذکر خلاف مقتضی الظاهر ، اورد عدة اقسام : منه وان لم تکن من مباحث المسند الیه ، فقال
(ومن خلاف المقتضی) ای مقتضی الظاهر (تلقی المخاطب) من اضافة المصدر الی المفعول ای تلقی المتکلم للمخاطب (بغیر ما یترقب) المخاطب (بحمل کلامه).
والباء فی بغیر للتعدیة وفی بحمل کلامه للسببیة ای انما تلقاه بغیر ما یترقبه بسبب انه حمل کلامه ای الکلام الصادر عن المخاطب (علی خلاف مراده) ای مراد المخاطب ، وانما حمل کلامه علی خلاف مراده (تنبیها) للمخاطب (علی انه) ای ذلک الغیر هو (الاولی بالقصد) والارادة.
(کقول القبعثری للحجاج وقد قال) الحجاج (له) ای للقبعثری حال کون الحجاج (متوعدا) ایاه («لاحملنک علی الادهم») یعنی القید ، هذا مقول قول الحجاج («مثل الامیر یحمل علی الادهم والاشهب») هذا مقول قول القبعثری فابرز وعید الحجاج فی معرض الوعد وتلقاه بغیر ما یترقب بان حمل الادهم فی کلامه علی الفرس الادهم ای الذی غلب سواده حتی ذهب البیاض الذی فیه وضم الیه الاشهب ای الذی غلب بیاضه حتی ذهب سواده.
ومراد الحجاج انما هو القید فنبه علی ان الحمل علی الفرس الادهم ، هو الاولی بان یقصده الامیر (ای من کان مثل الامیر فی السلطان) ای الغلبة (وبسطة الید) ای الکرم والمال والنعمة (فجدیر بان یصفد) ای یعطی من اصفده (لا ان یصفد) ای یقیده من صفده (او السائل) عطف علی المخاطب ای تلقی السائل (بغیر ما یطلب بتنزیل سؤاله منزلة غیره) ای منزلة غیر ذلک السؤال (تنبیها) للسائل (علی انه)
[شماره صفحه واقعی : 80]
ای ذلک الغیر (هو الاولی بحاله او المهم له کقوله تعالی (یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِ)) سألوا عن سبب اختلاف القمر فی زیادة النور ونقصانه ،
فاجیبوا ببیان الغرض من هذا الاختلاف وهو ان الاهلة بحسب ذلک الاختلاف معالم یوّقت بها الناس امورهم من المزارع والمتاجر ومحال الدیون والصوم وغیر ذلک ومعالم للحج یعرف بها وقته.
وذلک للتنبیه علی ان الاولی والالیق بحالهم ان یسألوا عن ذلک لانهم لیسوا ممن یطلعون بسهولة علی دقائق علم الهیئة ولا یتعلق لهم به غرض (وکقوله تعالی (یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ وَالْیَتامی وَالْمَساکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ) سألوا عن بیان ماذا ینفقون فاجیبوا ببیان المصارف تنبیها علی ان المهم هو السؤال عنها لان النفقة لا یعتد بها الا ان تقع موقعها.
[*مدرس افغانی]
(ومنه) ای من خلاف مقتضی الظاهر (التعبیر عن) المعنی (المستقبل بلفظ الماضی تنبیها علی تحقق وقوعه نحو قوله تعالی (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَمَنْ فِی الْأَرْضِ)) بمعنی یصعق.
(ومثله) التعبیر عن المقصود المستقبل بلفظ اسم الفاعل کقوله تعالی (وَإِنَّ الدِّینَ لَواقِعٌ) مکان یقع (ونحوه) التعبیر عن المستقبل بلفظ اسم المفعول کقوله تعالی (ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ) مکان یجمع وههنا بحث وهو ان کلا من اسمی الفاعل والمفعول قد یکون بمعنی الاستقبال وان لم یکن ذلک بحسب اصل الوضع فیکون کل منهما ههنا واقعا فی موقعه واردا علی حسب مقتضی الظاهر.
والجواب ان کلا منهما حقیقة فیما تحقق فیه وقوع الوصف وقد استعمل ههنا فیما لم یتحقق مجازا تنبیها علی تحقق وقوعه.
(ومنه) ای من خلاف مقتضی الظاهر (القلب) وهو ان یجعل احد اجزاء الکلام مکان الاخر والاخر مکانه (عرضت الناقة علی الحوض) ای اظهرته علیها لتشرب (وقبله) ای القلب (السکاکی مطلقا) وقال انه مما یورث الکلام ملاحة.
[*مدرس افغانی]
(وردّه غیره) ای غیر السکاکی (مطلقا) لانه عکس المطلوب ونقیض
[شماره صفحه واقعی : 81]
المقصود (والحق انه ان تضمن اعتبارا لطیفا) غیر الملاحة التی اورثها نفس القلب (قبل کقوله «ومهمه) ای مفازة (مغبرة ای مملوة بالغبرة ارجاؤه ،) ای اطرافه ونواحیه جمع الرجی مقصورا (کان لون ارضه سماؤه») علی حذف المضاف (ای لونها) یعنی لون السماء فالمصراع الاخیر من باب القلب والمعنی کأن لون سمائه لغبرتها لون ارضه.
والاعتبار اللطیف هو المبالغة فی وصف لون السماء بالغبرة حتی کأنه صار بحیث یشبه به لون الارض فی ذلک مع ان الارض اصل فیه
[*مدرس افغانی]
(والا) ای و ان لم یتضمن اعتبارا لطیفا (ردّ) لانه عدول عن مقتضی الظاهر من غیر نکتة یعتد بها (کقوله) فلما ان جری سمن علیها (کما طینت بالفدن) ای بالقصر (السیاعا) ای الطین بالتبن والمعنی کما طینت الفدن بالسیاع یقال طینت السطح والبیت.
ولقائل ان یقول : انه یتضمن من المبالغة فی وصف الناقة بالسمن مالا یتضمنه قوله کما طینت الفدن بالسیاع لا یهامه ان السیاع قد بلغ مبلغا من العظم والکثرة الی ان صار بمنزلة الاصل والفدن بالنسبة الیه کالسیاع بالنسبة الی الفدن.
[شماره صفحه واقعی : 82]
صوت
[*مدرس افغانی]
(اما ترکه فلما مر) فی حذف المسند الیه (کقوله) :
«و من یک امسی بالمدینة رحله***(فانی و قیّار بها لغریب»)
الرحل هو المنزل والمأوی ، وقیار اسم فرس او جمل للشاعر وهو ضابی ، ابن الحارث کذا فی الصحاح ، ولفظ البیت خبر ومعناه التحسر والتوجع فالمسند الی قیار محذوف لقصد الاختصار والاحتراز عن العبث بناء علی الظاهر مع ضیق المقام بسبب التوجع ومحافظة الوزن.
ولا یجوز ان یکون قیار عطفا علی محل اسم ان وغریب خبرا عنهما لامتناع العطف علی محل اسم ان قبل مضی الخبر لفظا او تقدیرا واما اذا قدرنا له خبرا محذوفا فیجوز ان یکون هو عطفا علی محل اسم ان لان الخبر مقدم تقدیرا فلا یکون مثل ان زیدا وعمرو ذاهبان بل مثل ان زیدا وعمرو لذاهب وهو جائز ویجوز ان یکون مبتدأ والمحذوف خبره والجملة باسرها عطف علی جملة انّ مع اسمها وخبرها (وکقوله
«نحن بما عندنا وانت بما***عندک راض و الرأی مختلف»)
فقوله : نحن مبتدأ محذوف الخبر لما ذکرنا ، ای نحن بما عندنا راضون ، فالمحذوف ههنا هو خبر الاول بقرینة الثانی وفی البیت السابق بالعکس (وقولک : زید منطلق وعمرو) ای وعمرو منطلق فحذف للاحتراز عن العبث من غیر ضیق المقام (وقولک خرجت فاذا زید) ای موجود او حاضر او واقف او ما اشبه ذلک فحذف لما مر مع اتباع الاستعمال ، لان اذا المفاجأة تدل علی مطلق الوجود.
وقد ینضم الیها قرائن تدل علی نوع ، خصوصیة کلفظ الخروج المشعر بان
[شماره صفحه واقعی : 83]
المراد فاذا زید بالباب حاضر او نحو ذلک (وقوله
«ان محلا وان مرتحلا***و ان فی السفر اذا مضوا مهلا»
(ای) ان (لنا فی الدنیا) حلولا (و) ان (لنا عنها) الی الاخرة (ارتحالا).
والمسافرون قد توغلوا فی المضی لا رجوع لهم ، ونحن علی اثرهم عن قریب ، فحذف المسند الذی هو ظرف قطعا لقصد الاختصار والعدول الی اقوی الدلیلین ، اعنی العقل ولضیق المقام ، اعنی المحافظة علی الشعر ولأتباع الاستعمال لاطراد الحذف فی مثل ان مالا وان ولدا وقد وضع سیبویه فی کتابه لهذا بابا فقال هذا باب ان مالا وان ولدا وقوله تعالی (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی).
فقوله انتم لیس بمبتدأ لان لو انما تدخل علی الفعل بل هو فاعل فعل محذوف ، والاصل لو تملکون انتم تملکون فحذف الفعل الاول احترازا عن العبث لوجود المفسر ثم ابدل من الضمیر المتصل ضمیر منفصل علی ما هو القانون عند حذف العامل فالمسند المحذوف ههنا فعل وفیما سبق اسم او جملة.
[*مدرس افغانی]
وقوله تعالی : (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ) یحتمل الامرین) حذف المسند او المسند الیه (ای) فصبر جمیل (اجمل او فامری صبر جمیل) ففی الحذف تکثیر للفائدة بامکان حمل الکلام علی کل من المعنیین بخلاف ما لو ذکر فانه یکون نصا فی احدهما.
(ولا بد) للحذف (من قرینة) دالة علیه لیفهم منه المعنی (کوقوع الکلام جوابا لسؤال محقق نحو (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللهُ)) ای خلقهن الله فحذف المسند لان هذا الکلام عند تحقق ما فرض من الشرط والجزاء یکون جوابا عن سؤال محقق والدلیل علی ان المرفوع فاعل والمحذوف فعله انه جاء عند عدم الحذف کذلک کقوله تعالی (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ،) وکقوله تعالی (قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَهِیَ رَمِیمٌ ، قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ.)
(او مقدر) عطف علی محقق (نحو) قول ضرار بن نهشل یرثی یزید بن نهشل (ولیبک یزید) کانه قیل من یبکیه فقال (ضارع) ای یبکیه ضارع ای ذلیل
[شماره صفحه واقعی : 84]
(لخصومة) لانه کان ملجأ للاذلاء وعونا للضعفاء تمامه «ومختبط مما تطیح الطوائح».
والمختبط : هو الذی یأتی الیک للمعروف من غیر وسیلة تطیح من الاطاحة وهی الاذهاب والاهلاک والطوائح جمع مطیحة علی غیر القیاس کلواقح جمع ملقحة ومما یتعلق بمختبط وما مصدریة ای سائل یسئل من اجل اذهاب الوقائع ماله او بیبکی المقدر ای یبکی لاجل اهلاک المنایا یزید.
(وفضله) ای رجحانه نحو لیبک یزیدا ضارع مبنیا للمفعول (علی خلافه) یعنی لیبک یزید ضارع مبنیا للفاعل ناصبا لیزید ورافعا لضارع (بتکرر الاسناد) بان اجمل اولا (اجمالا ثم) فصل ثانیا (تفصیلا) اما التفصیل فظاهر.
واما الاجمال فلانه لما قیل : لیبک علم ان هناک باکیا یسند الیه هذا البکاء لان المسند الی المفعول لابد له من فاعل محذوف اقیم المفعول مقامه ولا شک ان المتکرر آکد واقوی وان الاجمال ثم التفصیل اوقع فی النفس (وبوقوع نحو یزید غیر فضلة) لکونه مسندا الیه لا مفعولا کما فی خلافه (وبکون معرفة الفاعل کحصول نعمة غیر مترقبة لان اول الکلام غیر مطمع فی ذکره) ای ذکر الفاعل لاسناد الفعل وتمام الکلام به بخلاف ما اذا بنی للفاعل فانه مطمع فی ذکر الفاعل اذ لا بد للفعل من شیء یسند هو الیه.
[*مدرس افغانی]
(واما ذکره) ای ذکر المسند (فلما مر) فی ذکر المسند الیه من کون الذکر هو الاصل مع عدم المقتضی للعدول ومن الاحتیاط لضعف التعویل علی القرینة مثل (خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ).
ومن التعریض بغباوة السامع نحو محمد نبینا صلّی الله علیه وآله وسلم فی جواب من قال من نبیکم وغیر ذلک (او) لاجل (ان یتعین) بذکر المسند (کونه اسما) فیفید الثبوت والدوام (او فعلا) فیفید التجدد والحدوث.
(واما افراده) ای جعل المسند غیر جملة (فلکونه غیر سببی مع عدم افادة تقوی الحکم) اذ لو کان سببیا نحو زید قام ابوه او مفیدا للتقوی نحو زید قام فهو جملة قطعا.
[شماره صفحه واقعی : 85]
واما نحو زید قائم فلیس بمفید للتقوی بل هو قریب من زید قام فی ذلک.
وقوله : مع عدم افادة التقوی معناه مع عدم افادة نفس الترکیب تقوی الحکم فیخرج ما یفید التقوی بحسب التکریر نحو عرفت عرفت او بحرف التأکید نحو ان زیدا عارف او تقول ان تقوی الحکم فی الاصطلاح هو تأکیده بالطریق المخصوص نحو زید قائم.
[*مدرس افغانی]
فان قلت : المسند قد یکون غیر سببی ولا مفید للتقوی ومع هذا لا یکون مفردا کقولنا انا سعیت فی حاجتک ورجل جاءنی وما انا فعلت هذا عند قصد التخصیص.
قلت : سلمنا ان لیس القصد فی هذا الصور الی التقوی.
لکن لا نسلم انها لا تفید التقوی ضرورة حصول تکرار الاسناد الموجب للتقوی ولو سلم فالمراد ان افراد المسند یکون لاجل هذا المعنی ولا یلزم منه تحقق الافراد فی جمیع صور تحقق هذا المعنی.
ثم السببی والفعلی ، من اصطلاحات صاحب المفتاح ، حیث سمی فی قسم النحو الوصف بحال الشیء نحو رجل کریم وصفا فعلیا ، والوصف بحال ما هو من سببه نحو رجل کریم ابوه وصفا سببیا ، وسمی فی علم المعانی المسند فی نحو زید قام مسندا فعلیا وفی نحو زید قام ابوه مسندا سببیا وفسرهما بما لا یخلو عن صعوبة وانغلاق ،
فلهذا اکتفی المصنف فی بیان المسند السببی بالمثال.
وقال : (والمراد بالسببی نحو زید ابوه منطلق) وکذا زید انطلق ابوه.
ویمکن ان یفسر المسند السببی بجملة علقت علی مبتدأ بعائد لا یکون مسندا الیه فی تلک الجملة فیخرج عنه المسند فی نحو زید منطلق ابوه لانه مفرد وفی نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ) لان تعلیقها علی المبتدأ لیس بعائد وفی نحو زید قام وزید هو قائم لان العائد فیهما مسند الیه ودخل فیه نحو زید ابوه قائم وزید قام ابوه وزید مررت به وزید ضرب عمروا فی داره وزید ضربته ونحو ذلک من الجمل التی وقعت
[شماره صفحه واقعی : 86]
خبر مبتدأ ولا تفید التقوی.
والعمدة فی ذلک تتبع کلام السکاکی لانا لم نجد هذا الاصطلاح لمن قبله.
[*مدرس افغانی]
(واما کونه) ای المسند (فعلا فللتقیید) ای تقیید المسند (باحد الازمنة الثلاثة) اعنی الماضی وهو الزمان الذی قبل زمانک الذی انت فیه والمستقبل وهو الزمان الذی یترقب وجوده بعد هذا الزمان والحال وهو اجزاء من اواخر الماضی واوائل المستقبل متعاقبة من غیر مهلة وتراخ وهذا امر عرفی.
وذلک لان الفعل دال بصیغته علی احد الازمنة الثلاثة من غیر احتیاج الی قرینة تدل علی ذلک بخلاف الاسم فانه انما یدل علیه بقرینة خارجیة کقولنا زید قائم الان او امس او غدا ولهذا قال (علی اخصر وجه).
ولما کان التجدد لازما للزمان لکونه کما غیر قار الذات ای لا یجتمع اجزائه فی الوجود والزمان جزء من مفهوم الفعل ، کان الفعل مع افادته التقیید باحد الازمنة الثالثة مفیدا للتجدد والیه اشار بقوله (مع افادة التجدد کقوله) ای کقول ظریف بن تمیم (او کلما وردت عکاظ) هو متسوق للعرب کانوا یجتمعون فیه فیتناشدون ویتفاخرون وکانت فیه وقایع (قبیلة بعثوا الی عریفهم) عریف القوم القیم بامرهم الذی شهر وعرف بذلک (یتوسم) ای یصدر عنه تفرس الوجوه وتأملها شیئا فشیئا ولحظة فلحظة.
(واما کونه) ای المسند (اسما فلافادة عدمهما) ای عدم التقیید المذکور وافادة التجدد یعنی لافادة الدوام والثبوت لاغراض تتعلق بذلک (کقوله «لا یألف الدرهم المضروب صرتنا») وهو ما یجتمع فیه الدراهم (لکن یمر علیها وهو منطلق») یعنی ان الانطلاق من الصرة ثابت للدرهم دائما.
قال الشیخ عبد القاهر : موضوع الاسم علی ان یثبت به الشیء للشیء ، من غیر اقتضاء انه یتجدد ویحدث شیئا فشیئا ، فلا تعرض فی زید منطلق لاکثر من اثبات الانطلاق فعلا له کما فی زید طویل وعمرو قصیر.
[*مدرس افغانی]
(واما تقیید الفعل) وما یشبهه من اسم الفاعل والمفعول وغیرهما (بمفعول)
[شماره صفحه واقعی : 87]
مطلق او به او فیه او له او معه (ونحوه) من الحال والتمییز والاستثناء (فلتربیة الفائدة) لان الحکم کلما زاد خصوصا زاد غرابة وکلما زاد غرابة زاد افادة.
کما یظهر بالنظر الی قولنا شیء ما موجود وفلان بن فلان حفظ التوراة سنة کذا فی بلد کذا ولما استشعر سؤالا وهو ان خبر کان من مشبهات المفعول والتقیید به لیس لتربیة الفائدة بدونه اشار الی جوابه بقوله (والمقید فی نحو کان زید منطلقا هو منطلقا لا کان) لان منطلقا هو نفس المسند وکان قید له للدلالة علی زمان النسبة کما اذا قلت زید منطلق فی الزمان الماضی.
(واما ترکه) ای ترک التقیید (فلما نع منها) ای من تربیه الفائدة ، مثل خوف انقضاء المدة والفرصة او ارادة ان لا یطلع الحاضرون علی زمان الفعل او مکانه او مفعوله او عدم العلم بالمقیدات او نحو ذلک.
[*مدرس افغانی]
(واما تقییده) ای الفعل (بالشرط) ، مثل اکرمک ان تکرمنی وان تکرمنی اکرمک (فلاعتبارات) شتی وحالات تقتضی تقییده به (لا تعرف الا بمعرفة ما بین ادواته) یعنی حروف الشرط واسمائه (من التفصیل وقد بین ذلک) ای التفصیل (فی علم النحو).
وفی هذا الکلام اشارة الی ان الشرط فی عرف اهل العربیة قید لحکم الجزاء مثل المفعول ونحوه فقولک ان جئتنی اکرمک بمنزلة قولک اکرمک وقت مجیئک ایای ولا یخرج الکلام بهذا القید عما کان علیه من الخبریة والانشائیة بل ان کان الجزاء خبرا فالجملة الشرطیة خبریة نحو ان جئتنی اکرمک وان کان انشائیا فانشائیة نحو ان جاءک زید فاکرمه.
واما نفس الشرط ، فقد اخرجته الاداة عن الخبریة واحتمال الصدق والکذب وما یقال من ان کلا من الشرط والجزاء خارج عن الخبریة واحتمال الصدق والکذب وانما الخبر هو مجموع الشرط والجزاء المحکوم فیه بلزوم الثانی للاول فانما هو باعتبار المنطقیین فمفهوم قولنا کلما کانت الشمس طالعة فالنهار موجود باعتبار اهل العربیة الحکم بوجود النهار فی کل وقت من اوقات طلوع الشمس فالمحکوم علیه هو النهار
[شماره صفحه واقعی : 88]
والمحکوم به هو الموجود.
وباعتبار المنطقیین الحکم بلزوم وجود النهار لطلوع الشمس فالمحکوم علیه طلوع الشمس والمحکوم به وجود النهار فکم من فرق بین الاعتبارین.
(ولکن لابد من النظر ههنا فی ان واذا ولو) لان فیها ابحاثا کثیرة لم یتعرض لها فی علم النحو
[*مدرس افغانی]
(فان واذا للشرط فی الاستقبال لکن اصل ان عدم الجزم بوقوع الشرط) فلا یقع فی کلام الله تعالی علی الاصل الاحکایة او علی ضرب من التأویل (واصل اذا الجزم) بوقوعه فان واذا یشترکان فی الاستقبال بخلاف لو ویفترقان بالجزم بالوقوع وعدم الجزم به واما عدم الجزم بلا وقوع الشرط فلم یتعرض له لکونه مشترکا بین اذا وان والمقصود بیان وجه الافتراق.
(ولذلک) ای ولان اصل ان عدم الجزم بالوقوع (کان) الحکم (النادر) لکونه غیر مقطوع به فی الغالب (موقعا لان و) لان اصل اذا الجزم بالوقوع (غلب لفظ الماضی) لدلالته علی الوقوع قطعا نظرا الی نفس اللفظ وان نقل ههنا الی معنی الاستقبال (مع اذا نحو (فَإِذا جاءَتْهُمُ)) ای قوم موسی (الْحَسَنَةُ) کالخصب والرخاء (قالُوا لَنا هذِهِ) ای هذه مختصة بنا ونحن مستحقوها (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ) ای جدب وبلاء (یَطَّیَّرُوا) ای یتشأموا (بِمُوسی وَمَنْ مَعَهُ) من المؤمنین جیء فی جانب الحسنة بلفظ الماضی مع اذا (لان المراد بالحسنة الحسنة المطلقة) التی حصولها مقطوع به.
(ولهذا عرفت) الحسنة (تعریف الجنس) ای الحقیقة لان وقوع الجنس کالواجب لکثرته واتساعه لتحققه فی کل نوع بخلاف النوع وجیء فی جانب السیئة بلفظ المضارع مع ان لما ذکره بقوله (والسیئة نادرة بالنسبة الیها) ای الی الحسنة المطلقة (ولهذا نکّرت) السیئة لیدل علی التقلیل (وقد تستعمل ان فی) مقام (الجزم) بوقوع الشرط (تجاهلا) ، کما اذا سئل العبد عن سیده هل هو فی الدار وهو یعلم انه فیها ، فیقول : ان کان فیها اخبرک یتجاهل خوفا من السید (او لعدم جزم المخاطب) بوقوع الشرط فیجری الکلام علی سنن اعتقاده (کقولک لمن یکذبک ان صدقت
[شماره صفحه واقعی : 89]
فما ذا تفعل) مع علمک بانک صادق.
(او تنزیله) ای لتنزیل المخاطب العالم بوقوع الشرط (منزلة الجاهل لمخالفته مقتضی العلم) کقولک لمن یؤذی اباه ان کان اباک فلا تؤذه.
[*مدرس افغانی]
(او التوبیخ) ای لتعبیر المخاطب علی الشرط (وتصویر ان المقام لاشتماله علی ما یقلع الشرط عن اصله لا یصلح الا لفرضه) ای فرض الشرط (کما یفرض المحال) لغرض من الاغراض (نحو (أَفَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ)) ای انهملکم فنضرب عنکم القرآن.
وما فیه من الامر والنهی والوعد والوعید (صفحا) ای اعراضا او للاعراض او معرضین (ان کنتم قوما مسرفین فیمن قرأ ان بالکسر) فکونهم مسرفین امر مقطوع به لکن جیء بلفظ ان لقصد التوبیخ.
وتصویر ان الاسراف من العاقل فی هذا المقام یجب ان لا یکون الا علی سبیل الفرض والتقدیر کالمحالات لاشتمال المقام علی الایات الدالة علی ان الاسراف مما لا ینبغی ان یصدر عن العاقل اصلا فهو بمنزلة المحال وان کان مقطوعا ، بعدم وقوعه لکنهم یستعملون فیه ان لتنزیله منزلة ما لا قطع بعدمه علی سبیل المساهلة وارخاء العنان لقصد التبکیت کما فی قوله تعالی (قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ.)
(او تغلیب غیر المتصف به) ای بالشرط (علی المتصف به) کما اذا کان القیام قطعی الحصول لزید غیر قطعی لعمرو
[*مدرس افغانی]
فنقول ان قمتما کان کذا (وقوله تعالی للمخاطبین المرتابین (وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا ،) یحتملهما) ای یحتمل ان یکون للتوبیخ والتصویر المذکور وان یکون لتغلیب غیر المرتابین علی المرتابین لانه کان فی المخاطبین من یعرف الحق وانما ینکر عنادا فجعل الجمیع کأنه لا ارتیاب لهم.
وههنا بحث ، وهو : انه اذا جعل الجمیع بمنزلة غیر المرتابین کان الشرط قطعی اللاوقوع فلا یصح استعمال ان فیه کما اذا کان قطعی الوقوع لانها انما تستعمل فی المعانی المحتملة المشکوکة ولیس المعنی ههنا علی حدوث الارتیاب فی المستقبل.
ولهذا زعم الکوفیون انّ ان ههنا بمعنی اذ ونص المبرد والزجاج علی انّ ان لا
[شماره صفحه واقعی : 90]
تغلب کان علی معنی الاستقبال لقوة دلالته علی المضی فمجرد التغلیب لا یصحح استعمال ان ههنا بل لا بد من ان یقال لما غلب صار الجمیع بمنزلة غیر المرتابین فصار الشرط قطعی الانتفاء فاستعمل فیه ان علی سبیل الفرض والتقدیر للتبکیت والالزام کقوله تعالی (فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا) ، و (قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ).
(والتغلیب) باب واسع (یجری فی فنون کثیرة کقوله تعالی (وَکانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ)) غلب الذکر علی الانثی بان اجری الصفة المشترکة بینهما علی طریقة اجرائها علی الذکور خاصة فان القنوت مما یوصف به الذکور والاناث لکن لفظ قانتین انما یجری علی الذکور فقط
[*مدرس افغانی]
(و) نحو (قوله تعالی (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ)) غلب جانب المعنی علی جانب اللفظ لان القیاس یجهلون بیاء الغیبة لان الضمیر عائد الی قوم ولفظه لفظ الغائب لکونه اسما مظهرا لکنه فی المعنی عبارة عن المخاطبین فغلب جانب الخطاب علی جانب الغیبة.
(ومنه) ای ومن التغلیب (ابوان) للاب والام (ونحوه) کالعمرین لابی بکر وعمر رضی الله عنهما والقمرین للشمس والقمر ، وذلک بان یغلب احد المتصاحبین او المتشابهین علی الاخر بان یجعل الاخر متفقا له فی الاسم ثم یثنی ذلک الاسم ویقصد اللفظ الیهما جمیعا فمثل ابوان لیس من قبیل قوله تعالی (وَکانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ) کما توهمه بعضهم لان الابوة لیست صفة مشترکة بینهما کالقنوت.
فالحاصل ان مخالفة الظاهر فی مثل القانتین من جهة الهیئة والصیغة وفی مثل ابوان من جهة المادة وجوهر اللفظ بالکلیة (ولکونهما) ای ان واذا (لتعلیق امر) هو حصول مضمون الجزاء (بغیره) یعنی حصول مضمون الشرط (فی الاستقبال) متعلق بغیره علی معنی انه یجعل حصول الجزاء مترتبا ومعلقا علی حصول الشرط فی الاستقبال ولا یجوز ان یتعلق بتعلیق امر لان التعلیق انما هو فی زمان التکلم لا فی الاستقبال الا تری انک اذا قلت ان دخلت الدار فانت حر فقد علقت فی هذه الحال حریته علی دخول الدار فی الاستقبال (کان کلّ من جملتی کلّ) من ان واذا یعنی
[شماره صفحه واقعی : 91]
الشرط والجزاء (فعلیة استقبالیة).
اما الشرط فلانه مفروض الحصول فی الاستقبال فیمتنع ثبوته ومضیه.
واما الجزاء ، فلان حصوله معلق علی حصول الشرط فی الاستقبال ویمتنع تعلیق حصول الحاصل الثابت علی حصول ما یحصل فی المستقبل
[*مدرس افغانی]
(ولا یخالف ذلک لفظا الا لنکتة) لامتناع مخالفة مقتضی الظاهر من غیر فائدة.
وقوله لفظا : اشارة الی ان الجملتین وان جعلت کلتاهما او احدیهما اسمیة او فعلیة ما ضویة فالمعنی علی الاستقبال حتی ان قولنا ان اکرمتنی الان فقد اکرمتک امس معناه ان تعتد باکرامک ایای الان فاعتد باکرامی ایاک امس.
وقد تستعمل ان فی غیر الاستقبال قیاسا مطردا مع کان نحو (وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ) ، کما مر وکذا اذا جیء بها فی مقام التأکید بعد واو الحال لمجرد الوصل والربط دون الشرط نحو زید وان کثر ماله بخیل وعمر وان اعطی جاها لئیم.
وفی غیر ذلک قلیلا کقوله :
فیا وطنی ان فاتنی بک سابق***من الدهر فلینعم لساکنک البال
ثم اشار الی تفصیل النکتة الداعیة الی العدول عن لفظ الفعل المستقبل بقوله (کابر از غیر الحاصل فی معرض الحاصل لقوة الاسباب) المتأخذة فی حصوله نحو ان اشتریت کان کذا حال انعقاد اسباب الاشتراء (او کون ما هو مقطوع الوقوع کالواقع) هذا عطف علی قوة الاسباب وکذا المعطوفات بعد ذلک باو لانها کلها علل لابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل علی ما اشار الیه فی اظهار الرغبة.
ومن زعم انها کلها عطف علی ابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل فقدسها سهوا بینا.
[*مدرس افغانی]
(او التفاؤل او اظهار الرغبة فی وقوعه) ای وقوع الشرط (نحو ان ظفرت بحسن العاقبة) فهو المرام هذا یصلح مثالا للتفاؤل ولاظهار الرغبة ولما کان اقتضاء اظهار الرغبة ابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل یحتاج الی بیان ما اشار الیه بقوله
[شماره صفحه واقعی : 92]
(فان الطالب اذا عظمت رغبته فی حصول امر یکثر تصوره) ای الطالب (ایاه) ای ذلک الامر (فربما یخیّل) ای ذلک الامر (الیه حاصلا) فیعبر عنه بلفظ الماضی (وعلیه) ای علی استعمال الماضی مع ان لاظهار الرغبة فی الوقوع ورد قوله تعالی (وَلا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ) (ان اردن تحصنا) حیث لم یقل ان یردن.
فان قیل تعلیق النهی عن الاکراه بارادتهن التحصن یشعر بجواز الاکراه عند انتفائها علی ما هو مقتضی التعلیق بالشرط ، اجیب بان القائلین بان التقیید بالشرط یدل علی نفی الحکم عند انتفائه انما یقولون به اذا لم یظهر للشرط فائدة اخری ویجوز ان یکون فائدته فی الایة ، المبالغة فی النهی عن الاکراه یعنی انهن اذا اردن العفة فالمولی احق بارادتها وایضا دلالة الشرط علی انتفاء الحکم انما هو بحسب الظاهر والاجماع القاطع علی حرمة الاکراه مطلقا قد عارضه والظاهر یدفع بالقاطع (قال السکاکی او للتعریض) ای ابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل.
اما لما ذکر واما للتعریض بان ینسب الفعل الی واحد والمراد غیره (نحو) قوله تعالی (وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ (لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ)) فالمخاطب هو النبی صلی الله تعالی علیه وسلم وعدم اشراکه مقطوع به ، لکن جیء بلفظ الماضی ابرازا للاشراک الغیر الحاصل فی معرض الحاصل علی سبیل الفرض والتقدیر تعریضا لمن صدر عنهم الاشراک بانه قد حبطت اعمالهم کما اذا شتمک احد فتقول والله ان شتمنی الامیر لاضربنّه ،
ولا یخفی علیک انه لا معنی للتعریض لمن لم یصدر عنهم الاشراک وان ذکر المضارع لا یفید التعریض لکونه علی اصله ولما کان فی هذا الکلام نوع خفاء وضعف نسبه الی السکاکی والا فهو قد ذکر جمیع ما تقدم ثم قال.
(ونظیره) ای نظیر لئن اشرکت ، (فی التعریض) لا فی استعمال الماضی مقام المضارع فی الشرط للتعریض قوله تعالی («وَما لِیَ لا أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی ،) ای وما لکم لا تعبدون الذی فطرکم بدلیل (وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»)) اذ لو لا التعریض لکان المناسب ان یقال والیه ارجع علی ما هو الموافق للسیاق (ووجه حسنه) ای حسن هذا
[شماره صفحه واقعی : 93]
التعریض (اسماع) المتکلم (المخاطبین) الذین هم اعداؤه (الحق) هو المفعول الثانی للاسماع (علی وجه لا یزید) ذلک الوجه (غضبهم وهو) ای ذلک الوجه (ترک التصریح بنسبتهم الی الباطل ویعین) عطف علی یزید.
ولیس هذا فی کلام السکاکی ای علی وجه یعین (علی قبوله) ای قبول الحق (لکونه) ای لکون ذلک الوجه (ادخل فی امحاض النصح لهم حیث لا یرید) المتکلم (لهم الا ما یرید لنفسه
[*مدرس افغانی]
ولو للشرط) ای لتعلیق حصول مضمون الجزاء بحصول مضمون الشرط فرضا (فی الماضی مع القطع بانتفاء الشرط) فیلزم انتفاء الجزاء کما تقول لو جئتنی لاکرمتک معلقا الاکرام بالمجیء مع القطع بانتفائه فیلزم انتفاء الاکرام فهی لامتناع الثانی اعنی الجزاء لامتناع الاول اعنی الشرط یعنی ان الجزاء منتف بسبب انتفاء الشرط ، هذا هو المشهور بین الجمهور.
واعترض علیه ابن الحاجب بان الاول سبب والثانی مسبب وانتفاء السبب لا یدل علی انتفاء المسبب لجواز ان یکون للشیء اسباب متعددة بل الامر بالعکس لان انتفاء المسبب یدل علی انتفاء جمیع اسبابه فهی لامتناع الاول لامتناع الثانی الا تری ان قوله تعالی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) انما سیق لیستدل بامتناع الفساد علی امتناع تعدد الالهة دون العکس.
واستحسن المتأخرون رأی ابن الحاجب حتی کادوا ان یجمعوا علی انها لامتناع الاول لامتناع الثانی.
اما لما ذکره واما لان الاول ملزوم والثانی لازم وانتفاء اللازم یوجب انتفاء الملزوم من غیر عکس لجواز ان یکون اللازم اعم.
[*مدرس افغانی]
وانا اقول منشأ هذا الاعتراض : قلة التأمل ، لانه لیس معنی قولهم لو لامتناع الثانی لامتناع الاول انه یستدل بامتناع الاول علی امتناع الثانی حتی یرد علی ان انتفاع السبب او الملزوم لا یوجب انتفاع المسبب او اللازم بل معناه انها للدلالة علی ان انتفاء الثانی فی الخارج انما هو بسبب انتفاء الاول فمعنی («لَوْ شاءَ) الله (لَهَداکُمْ») ان انتفاء الهدایة انما هو بسبب انتفاء المشیئة یعنی انها تستعمل للدلالة علی ان علة
[شماره صفحه واقعی : 94]
انتفاء مضمون الجزاء فی الخارج هی انتفاء مضمون الشرط من غیر التفات الی ان علة العلم بانتفاء الجزاء ما هی الا تری ان قولهم لو لا لامتناع الثانی لوجود الاول نحو «لو لا علی لهلک عمر» معناه ان وجود علیّ سبب لعدم هلاک عمر لا ان وجوده دلیل علی ان عمر لم یهلک.
ولهذا صح مثل قولنا «لو جئتنی لاکرمتک لکنک لم تجیء» اعنی عدم الاکرام بسبب عدم المجیء ، قال الحماسی «ولو طار ذو حافر قبلها ، لطارت ولکنه لم یطر» یعنی انّ عدم طیران تلک الفرس بسبب انه لم یطر ذو حافر قبلها ، وقال ابو العلاء المعرّی «ولو دامت الدولات کانوا کغیرهم ، رعایا ولکن ما لهن دوام».
[*مدرس افغانی]
واما المنطقیون فقد جعلوا ، ان ولو ، اداة اللزوم وانما یستعملونها فی القیاسات لحصول العلم بالنتائج فهی عندهم للدلالة علی ان العلم بانتفاء الثانی علة للعلم بانتفاء الاول ضرورة انتفاء الملزوم بانتفاء اللازم من غیر التفات الی ان علة انتفاء الجزاء فی الخارج ما هی وقوله تعالی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) وارد علی هذه القاعدة لکن الاستعمال علی قاعدة اللغة هو الشانع المستفیض وتحقیق هذا البحث علی ما ذکرناه من اسرار هذا الفن.
وفی هذا المقام مباحث اخری شریفة اوردناها فی الشرح واذا کان لو للشرط فی الماضی (فیلزم عدم الثبوت والمضی فی جملتیها) اذ الثبوت ینافی التعلیق والاستقبال ینافی المضی فلا یعدل فی جملتیها عن الفعلیة الماضویة الا لنکتة ومذهب المبرد انها تستعمل فی المستقبل استعمال ان للوصل وهو مع قلته ثابت.
نحو قوله علیه السلام : «اطلبوا العلم ولو بالصین» و «انی اباهی بکم الامم یوم القیامة ولو بالسقط».
(فدخلوها علی المضارع فی نحو) (وَاعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللهِ (لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ) ای لو قعتم فی جهد وهلاک (لقصد استمرار الفعل فیما مضی وقتا فوقتا).
[شماره صفحه واقعی : 95]
والفعل : هو الاطاعة یعنی ان امتناع عنتکم بسبب امتناع استمراره علی اطاعتکم فان المضارع یفید الاستمرار
[*مدرس افغانی]
ودخول لو علیه یفید امتناع الاستمرار.
ویجوز ان یکون الفعل امتناع الاطاعة یعنی ان امتناع عنتکم بسبب استمرار امتناعة عن اطاعتکم لانه کما ان المضارع المثبت یفید استمرار الثبوت یجوز ان یفید المنفی استمرار النفی والداخل علیه لو یفید استمرار الامتناع کما ان الجملة الاسمیة المثبتة تفید تاکید الثبوت ودوامه.
والمنفیة یفید تأکید النفی ودوامه لا نفی التأکید والدوام کقوله تعالی (وَما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ) ردا لقولهم انا آمنا علی ابلغ وجه وآکده کما فی قوله تعالی (اللهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ) حیث لم یقل الله مستهزئ بهم قصدا الی استمرار الاستهزاء وتجدده وقتا فوقنا.
(و) دخولها علی المضارع (فی نحو قوله تعالی (وَلَوْ تَری)) الخطاب لمحمد علیه السلام او لکل من تأتی منه الرؤیة (إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ) ای اروها حتی یعاینوها واطلعوا علیها اطلاعا هی تحتهم او ادخلوها فعرفوا مقدار عذابها وجواب لو محذوف ای لرأیت امرا فظیعا (لتنزیله) ای المضارع (منزلة الماضی لصدوره) ای المضارع او الکلام (عمن لا خلاف فی اخباره).
فهذه الحالة انما هی فی القیامة لکنها جعلت بمنزلة الماضی المتحقق فاستعمل فیها لو واذ المختصان بالماضی لکن عدل عن لفظ الماضی ولم یقل ولو رأیت اشارة الی انه کلام من لا خلاف فی اخباره والمستقبل عنده بمنزلة الماضی فی تحقق الوقوع فهذا الامر مستقبل فی التحقیق ماض بحسب التأویل کأنه قیل قد انقضی هذا الامر لکنک ما رأیته ولو رأیته لرأیت امرا فظیعا
[*مدرس افغانی]
(کما) عدل عن الماضی الی المضارع (فی (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا)) لتنزیله منزلة الماضی لصدوره عمن لا خلاف فی اخباره.
وانما کان الاصل ههنا هو الماضی لانه قد التزم ابن السراج وابو علی فی الایضاح ان الفعل الواقع بعد رب المکفوفة بما یجب ان یکون ماضیا لانها للتقلیل فی الماضی ومعنی التقلیل ههنا انه یدهشم اهوال القیمة فیبهتون فان وجدت منهم افاقة ما تمنوا ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 96]
وقیل هی مستعارة للتکثیر او للتحقیق ومفعول یود محذوف لدلالة (لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ) علیه ولو للتمنی حکایة لودادتهم واما علی رأی من جعل لو اللتی للتمنی حرفا مصدریة فمفعول یود هو قوله (لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ) (او لاستحضار الصورة) عطف علی قوله لتنزیله یعنی ان العدول الی المضارع فی نحو (وَلَوْ تَری) اما لما ذکر واما لاستحضار صورة رؤیة الکافرین موقوفین علی النار لان المضارع مما یدل علی الحال الحاضر الذی من شأنه ان یشاهد کأنه یستحضر بلفظ المضارع تلک الصورة لیشاهدها السامعون ولا یفعل ذلک الا فی امر یهتم بمشاهدته لغرابته او فظاعته او نحو ذلک (کما قال الله تعالی (فَتُثِیرُ سَحاباً)) بلفظ المضارع بعد قوله تعالی (اللهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ) (استحضارا لتلک الصورة البدیعة الدالة علی القدرة الباهرة) یعنی اثارة صورة السحاب مسخرا بین السماء والارض علی الکیفیات المخصوصة والانقلابات المتفاوتة
[*مدرس افغانی]
(واما تنکیره) ای تنکیر المسند (فلارادة عدم الحصر والعهد) الدال علیهما التعریف (کقولک زید کاتب وعمرو شاعر او للتفخیم نحو (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ)) بناء علی انه خبر مبتدأ محذوف او خبر ذلک الکتاب (او للتحقیر) نحو ما زید شیئا.
(واما تخصیصه) ای المسند (بالاضافة) نحو زید غلام رجل (او الوصف) نحو زید رجل عالم (فلکون الفائدة اتم) لما مر من ان زیادة الخصوص توجب اتمیة الفائدة.
واعلم ان جعل معمولات المسند کالحال ونحوه من المقیدات وجعل الاضافة والوصف من المخصصات انما هو مجرد اصطلاح.
وقیل لان التخصیص عبارة عن نقص الشیوع ولا شیوع للفعل لانه انما یدل علی مجرد المفهوم والحال تقیده والوصف یجیء فی الاسم الذی فیه الشیوع فیخصصه وفیه نظر.
(واما ترکه) ای ترک تخصیص المسند بالاضافة او الوصف (فظاهر مما سبق) فی ترک تقید المسند لمانع من تربیة الفائدة.
[شماره صفحه واقعی : 97]
(واما تعریفه فلافادة السامع حکما علی امر معلوم له باحدی طرق التعریف) یعنی انه یجب عند تعریف المسند الیه اذ لیس فی کلامهم مسند الیه نکرة ومسند معرفة فی الجملة الخبریة (بآخر مثله) ای حکما علی امر معلوم بامر آخر مثله فی کونه معلوما للسامع باحدی طرق التعریف سواء یتحدا الطریقان نحو الراکب هو المنطلق او یختلفان نحو زید هو المنطلق (او لازم حکم) عطف علی حکما (کذلک) ای علی امر معلوم باخر مثله.
وفیه هذا تنبیه علی ان کون المبتدأ والخبر معلومین لا ینافی افادة الکلام للسامع فائدة مجهولة لان العلم بنفس المبتدأ والخبر لا یستلزم العلم باسناد احدهما الی الاخر (نحو زید اخوک وعمرو المنطلق) حال کون المنطلق معرفا
[*مدرس افغانی]
(باعتبار تعریف العهد او الجنس).
وظاهر لفظ الکتاب ان نحو زید اخوک انما یقال لمن یعرف ان له اخا.
والمذکور فی الایضاح انه یقال لمن یعرف زیدا بعینه سواء کان یعرف ان له اخا او لم یعرف.
ووجه التوفیق ما ذکره بعض المحققین من النحاة ان اصل وضع تعریف الاضافة علی اعتبار العهد والا لم یبق فرق بین غلام زید وغلام لزید فلم یکن احدهما معرفة والاخر نکرة لکن کثیرا ما یقال جاءنی غلام زید من غیر اشارة الی معین کالمعرف باللام وهو خلاف وضع الاضافة فما فی الکتاب ناظر الی اصل الوضع وما فی الایضاح الی خلافه.
(وعکسها) ای ونحو عکس المثالین المذکورین وهو اخوک زید والمنطلق عمرو.
والضابط فی التقدیم انه اذا کان للشیء صفتان من صفات التعریف وعرف السامع اتصافه باحدیهما دون الاخری فایهما کان بحیث یعرف السامع اتصاف الذات به وهو کالطالب بحسب زعمک ان تحکم علیه بالاخر فیجب ان تقدم اللفظ الدال علیه وتجعله مبتدأ وایهما کان بحیث یجهل اتصاف الذات به وهو کالطالب بحسب
[شماره صفحه واقعی : 98]
زعمک ان تحکم بثبوته للذات او انتفائه عنه یجب ان تؤخر اللفظ الدال علیه وتجعله خبرا فاذا عرف السامع زیدا بعینه واسمه ولا یعرف اتصافه بانه اخوه واردت ان تعرفه ذلک قلت زید اخوک واذا عرف اخا له ولا یعرفه علی التعیین واردت ان تعینه عنده قلت اخوک زید ولا یصح زید اخوک ویظهر ذلک فی نحو قولنا رأیت اسودا غابها الرماح ولا یصح رماحها الغاب.
[*مدرس افغانی]
(والثانی) یعنی اعتبار تعریف الجنس (قد یفید قصر الجنس علی شیء تحقیقا نحو زید الامیر) اذا لم یکن امیر سواه (او مبالغة لکماله فیه) ای لکمال ذلک الشیء فی ذلک الجنس او بالعکس (نحو عمرو الشجاع) ای الکامل فی الشجاعة کانه لا اعتداد بشجاعة غیره لقصورها عن رتبة الکمال وکذا اذا جعل المعرّف بلام الجنس مبتدأ نحو الامیر زید والشجاع عمرو ولا تفاوت بینهما وبین ما تقدم فی افادة قصر الامارة علی زید والشجاعة علی عمرو.
والحاصل ان المعرف بلام الجنس ان جعل مبتدأ فهو مقصور علی الخبر سواء کان الخبر معرفة او نکرة وان جعل خبرا فهو مقصور علی المبتدأ والجنس قد یبقی علی اطلاقه کما مر وقد یقید بوصف او حال او ظرف او مفعول او نحو ذلک نحو هو الرجل الکریم وهو السائر راکبا وهو الامیر فی البلد وهو الواهب الف قنطار وجمیع ذلک معلوم بالاستقراء وتصفح تراکیب البلغاء.
وقوله قد یفید بلفظ قد اشارة الی انه قد لا یفید القصر کما فی قول الخنساء «اذا قبح البکاء علی قتیل ، رایت بکاءک الحسن الجمیلا» فانه یعرف بحسب الذوق السلیم والطبع المستقیم والتدرب فی معرفة معانی کلام العرب ان لیس المعنی ههنا علی القصر وان امکن ذلک بحسب النظر الظاهر والتأمل القاصر.
[*مدرس افغانی]
(وقیل) فی نحو زید المنطلق او المنطلق زید (الاسم متعین للابتداء) تقدم او تأخر (لدلالته علی الذات والصفة) متعینة (للخبریة) تقدمت او تأخرت (لدلالتها علی امر نسبی) لان معنی المبتدأ المنسوب الیه.
ومعنی الخبر المنسوب والذات هی المنسوب الیها والصفة هی المنسوب فسواء
[شماره صفحه واقعی : 99]
قلنا زید المنطلق او المنطلق زید یکون زید مبتدأ والمنطلق خبر وهذا رأی الامام الرازی قدس الله سره.
(ورد بان المعنی الشخص الذی له الصفة صاحب الاسم) یعنی ان الصفة تجعل دالة علی الذات ومسندا الیها والاسم یجعل دالا علی امر نسبی ومسندا.
(واما کونه) ای المسند (جملة فللتقوی) نحو زید قام (او لکونه سببیا) نحو زید ابوه قایم (لما مر) من ان افراده یکون لکونه غیر سببی مع عدم افادة التقوی.
وسبب التقوی فی مثل زید قام علی ما ذکره صاحب المفتاح هو ان المبتدأ لکونه مبتدأ یستدعی ان یسند الیه شیء فاذا جاء بعده ما یصلح ان یسند الی ذلک المبتدأ صرفه ذلک المبتدأ الی نفسه سواء کان خالیا عن الضمیر او متضمنا له فینعقد بینهما حکم.
ثم اذا کان متضمنا له لضمیره المعتد به بان لا یکون مشابها للخالی عن الضمیر کما فی زید قائم صرفه ذلک الضمیر الی المبتدأ ثانیا فیکتسی الحکم قوة فعلی هذا یختص التقوی بما یکون مسندا الی ضمیر مبتدا ویخرج عنه نحو زید ضربته ویجب ان یجعل سببیا.
واما علی ما ذکره الشیخ فی دلائل الاعجاز وهو ان الاسم لا یؤتی به معری عن العوامل اللفظیة الا لحدیث قد نوی اسناده الیه.
فاذا قلت زید فقد اشعرت قلب السامع بانک ترید الاخبار عنه فهذا توطئة له وتقدمة للاعلام به.
فاذا قلت قام دخل فی قلبه دخول المأنوس وهذا اشد للثبوت وامنع من الشبهة والشک.
وبالجملة لیس الاعلام بالشیء بغتة مثل الاعلام به بعد التنبیه علیه ، والتقدمة ، فان ذلک یجری مجری تأکید الاعلام فی التقوی والاحکام فیدخل فیه نحو زید ضربته وزید مررت به ومما یکون المسند فیه جملة لا للسببیة او التقوی خبر ضمیر الشان ولم یتعرض له لشهرة امره وکونه معلوما مما سبق.
[شماره صفحه واقعی : 100]
واما صورة التخصیص نحو انا سعیت فی حاجتک ورجل جاءنی فهی داخلة فی التقوی علی ما مر (واسمیّتها وفعلیّتها وشرطیّتها لما مر) یعنی ان کون المسند جملة للسببیة او التقوی وکون تلک الجملة اسمیة للدوام والثبوت وکونها فعلیة للتجدد والحدوث والدلالة علی احد الازمنة الثلثة علی اخصر وجه وکونها شرطیة للاعتبارات المختلفة الحاصلة من ادوات الشرط (وظرفیتها لاختصار الفعلیة اذ هی) أی الظرفیة (مقدرة بالفعل علی الاصح) لان الفعل هو الاصل فی العمل.
وقیل باسم الفاعل لان الاصل فی الخبر ان یکون مفردا ، ورجح الاول بوقوع الظرف صلة للموصول نحوی الذی فی الدار اخوک.
واجیب بان الصلة من مظان الجملة بخلاف الخبر ، ولو قال اذ الظرف مقدر بالفعل علی الاصح ، لکان اصوب لان ظاهر عبارته یقتضی ان الجملة الظرفیة مقدرة باسم الفاعل علی القول الغیر الاصح ، ولا یخفی فساده.
(واما تأخیره) ای تأخیر المسند (فلان ذکر المسند الیه اهم کما مر) فی تقدیم المسند الیه (واما تقدیمه) ای تقدیم المسند (فلتخصیصه بالمسند الیه) ای لقصر المسند الیه علی ما حققناه فی ضمیر الفصل لان معنی قولنا تمیمی انا هو انه مقصور علی التمیمیة لا یتجاوزها الی القیسیة (نحو لا فیها غول ای بخلاف خمور الدنیا) فان فیها غولا.
فان قلت المسند هو الظرف اعنی فیها والمسند الیه لیس بمقصور علیه بل علی جزء منه اعنی الضمیر المجرور الراجع الی خمور الجنة قلت المقصود ان عدم الغول مقصور علی الاتصاف بفی خمور الجنة لا یتجاوزه الی الاتصاف بفی خمور الدنیا وان اعتبرت النفی فی جانب المسند فالمعنی ان الغول مقصور علی عدم الحصول فی خمور الجنة لا یتجاوزه الی عدم الحصول فی خمور الدنیا فالمسند الیه مقصور علی المسند قصرا غیر حقیقی وکذلک قیاس فی قوله تعالی (لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ.)
[شماره صفحه واقعی : 101]
ونظیره ما ذکره صاحب المفتاح فی قوله تعالی (إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی رَبِّی) من ان المعنی حسابهم مقصور علی الاتصاف بعلی ربی لا یتجاوزه الی الاتصاف بعلّی فجمیع ذلک من قصر الموصوف علی الصفة دون العکس کما توهمه بعضهم
[*مدرس افغانی]
(ولهذا) ای ولان التقدیم یفید التخصیص (لم یقدم الظرف) الذی هو المسند علی المسند الیه (فی «لا ریب فیه») ولم یقل لا فیه ریب (لئلا یفید) تقدیمه علیه ثبوت الریب فی سائر کتب الله تعالی بناء علی اختصاص عدم الریب بالقرآن.
وانما قال فی سائر کتب الله تعالی لانه المعتبر فی مقابلة القرآن کما ان المعتبر فی مقابلة خمور الجنة هی خمور الدنیا لا مطلق المشروبات وغیرها (او التنبیه) عطف علی تخصیصه ای تقدیم المسند للتنبیه (من اول الامر علی انه) ای المسند (خبر لا نعت) اذ النعت لا یتقدم علی المنعوت.
وانما قال من اول الامر لانه ربما یعلم انه خبر لا نعت بالتأمل فی المعنی والنظر الی انه لم یرد فی الکلام خبر للمبتدأ (کقوله
«له همم لا منتهی لکبارها***و همته الصغری اجل من الدهر)
حیث لم یقل همم له (او التفاؤل) نحو سعدت بغرة وجهک الایام.
(او التشویق الی ذکر المسند الیه) بان یکون فی المسند المتقدم طول یشوق النفس الی ذکر المسند الیه فیکون له وقع فی النفس ومحل من القبول لان الحاصل بعد الطلب اعز من المنساق بلا تعب (کقوله ثلاثة) هذا هو المسند المتقدم الموصوف بقوله (تشرق) من اشرق بمعنی صار مضیئا (الدنیا) فاعل تشرق والعائد الی الموصوف هو الضمیر المجرور فی قوله (ببهجتها) ای بحسنها ونضارتها ای تصیر الدنیا منورة ببهجة هذه الثلاثة وبهائها والمسند الیه المتأخر هو قوله (شمس الضحی وابو اسحق والقمر).)
(تنبیه ، کثیر مما ذکر فی هذا الباب) یعنی باب المسند (والذی قبله) یعنی باب المسند الیه (غیر مختص بهما کالذکر والحذف وغیرهما) من التعریف والتنکیر والتقدیم والتأخیر والاطلاق والتقیید وغیر ذلک مما سبق.
[شماره صفحه واقعی : 102]
وانما قال کثیر مما ذکر لان بعضها مختص بالبابین کضمیر الفصل المختص بما بین المسند الیه والمسند وککون المسند مفردا فعلا فانه مختص بالمسند اذ کل فعل مسند دائما.
[*مدرس افغانی]
وقیل : هو اشارة الی ان جمیعها لا یجری فی غیر البابین کالتعریف فانه لا یجری فی الحال والتمییز وکالتقدیم فانه لا یجری فی المضاف الیه.
وفیه نظر لان قولنا جمیع ما ذکر فی البابین غیر مختص بهما لا یقتضی ان یجری شیء من المذکورات فی کل واحد من الامور التی هی غیر المسند الیه والمسند فضلا عن ان یجری کل منها فیه اذ یکفی لعدم الاختصاص بالبابین ثبوته فی شیء مما یغایرهما فافهم.
(والفطن اذا اتقن اعتبار ذلک فیهما) ای فی البابین (لا یخفی علیه اعتباره فی غیرهما) من المفاعیل والملحقات بها والمضاف الیه.
[شماره صفحه واقعی : 103]
[شماره صفحه واقعی : 104]
قد اشیر فی التنبیه الی ان کثیرا من الاعتبارات السابقة یجری فی متعلقات الفعل لکن ذکر فی هذا الباب تفصیل بعض من ذلک لاختصاصه بمزید بحث ومهد لذلک مقدمة.
فقال (الفعل مع المفعول کالفعل مع الفاعل فی ان الغرض من ذکره معه) ای ذکر کل من الفاعل والمفعول او ذکر الفعل مع کل منهما (افادة تلبسه به) ای تلبس الفعل بکل منهما اما بالفاعل فمن جهة وقوعه عنه واما بالمفعول فمن جهة وقوعه علیه (لا افادة وقوعه مطلقا) ای لیس الغرض من ذکره معه افادة وقوع الفعل وثبوته فی نفسه من غیر ارادة ان یعلم ممن وقع عنه او علی من وقع علیه اذ لو ارید ذلک لقیل وقع الضرب او وجد او ثبت من غیر ذکر الفاعل او المفعول لکونه عبثا
[*مدرس افغانی]
(فاذا لم یذکر) المفعول به (معه) ای مع الفعل المتعدی المسند الی فاعله.
(فالغرض ان کان اثباته) ای اثبات الفعل (لفاعله او نفیه عنه مطلقا) ای من غیر اعتبار تعلقه بمن وقع علیه فضلا عن عمومه وخصوصه (نزل) الفعل المتعدی (منزلة اللازم ولم یقدر له مفعول لان المقدر کالمذکور) فی ان السامع یفهم منها ان الغرض الاخبار بوقوع الفعل من الفاعل باعتبار تعلقه بمن وقع علیه.
فان قولنا فلان یعطی الدنانیر یکون لبیان جنس ما یتناوله الاعطاء لا لبیان کونه معطیا ویکون کلاما مع من اثبت له اعطاء غیر الدنانیر لا مع من نفی ان یوجد منه اعطاء (وهو) ای هذا القسم الذی نزل منزلة اللازم (ضربان لانه اما ان یجعل الفعل) حال کونه (مطلقا) ای من غیر اعتبار عموم او خصوص فیه ومن غیر اعتبار
[شماره صفحه واقعی : 105]
تعلقه بالمفعول (کنایة عنه) ای عن ذلک الفعل حال کونه (متعلقا بمفعول مخصوص دلت علیه قرینة اولا) یجعل کذلک (الثانی کقوله تعالی (قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ) ای لا یستوی من یوجد له حقیقة العلم ومن لا یوجد فالغرض اثبات العلم لهم ونفیه عنهم من غیر اعتبار عموم فی افراده ولا خصوص ومن غیر اعتبار تعلقه بمعلوم عام او خاص.
وانما قدم الثانی لانه باعتبار کثرة وقوعه اشد اهتماما بحاله
[*مدرس افغانی]
السکاکی ذکر فی بحث افادة اللام الاستغراق انه اذا کان المقام خطابیا لا استدلالیا کقوله صلّی الله علیه وآله وسلم «المؤمن غر کریم والمنافق خب لئیم» حمل المعرف باللام مفردا کان او جمعا علی الاستغراق بعلة ایهام ان القصد الی فرد دون آخر مع تحقق الحقیقة فیهما ترجیح لاحد المتساویین علی الاخر.
ثم ذکر فی بحث حذف المفعول ، انه قد یکون للقصد الی نفس الفعل بتنزیل المتعدی منزلة اللازم ذهابا فی نحو فلان یعطی الی معنی یفعل الاعطاء ویوجد هذه الحقیقة ایهاما للمبالغة بالطریق المذکور فی افادة اللام الاستغراق فجعل المصنف قوله بالطریق المذکور اشارة الی قوله ثم اذا کان المقام خطابیا لا استدلالیا حمل المعرف باللام علی الاستغراق والیه اشار بقوله.
(ثم) ای بعد کون الغرض ثبوت اصل الفعل وتنزیله منزلة اللازم من غیر اعتبار کونه کنایة (اذا کان المقام خطابیا) یکتفی فیه بمجرد الظن (لا استدلالیا) یطلب فیه الیقین البرهانی (افاد) المقام او الفعل (ذلک) ای کون الغرض ثبوته لفاعله او نفیه عنه مطلقا (مع التعمیم) فی افراد الفعل (دفعا للتحکم) اللازم من حمله علی فرد دون آخر.
وتحقیقه ان معنی یعطی حینئذ یفعل الاعطاء فالاعطاء المعرف بلام الحقیقة یحمل فی المقام الخطابی علی استغراق الا عطاآت وشمولها مبالغة لئلا یلزم ترجیح احد المتساویین علی الاخر.
لا یقال افادة التعمیم فی افراد الفعل تنافی کون الغرض الثبوت او النفی عنه
[شماره صفحه واقعی : 106]
مطلقا ای من غیر اعتبار عموم ولا خصوص.
لانا نقول لا نسلم ذلک فان عدم کون الشیء معتبرا فی الغرض لا یستلزم عدم کونه مفادا من الکلام فالتعمیم مفاد غیر مقصود ، ولبعضهم فی هذا المقام تخیلات فاسدة لا طائل تحتها فلم نتعرض لها.
(والاول) وهو ان یجعل الفعل مطلقا کنایة عنه متعلقا بمفعول مخصوص (کقول البختری فی المعتز بالله) تعریضا بالمستعین بالله (شجو حسّاده وغیظ عداه ، (
شجو حسّاده و غیظ عداه***ان یری مبصر و یسمع واع)
ای ان یکون ذو رؤیة وذو سمع فیدرک بالبصر (محاسنه) وبالسمع (اخباره الظاهرة الدالة علی استحقاقه الامامة دون غیره فلا یجدوا) نصب وعطف علی یدرک ای فلا یجد اعداؤه وحسّاده الذین یتمنون الامامة (الی منازعته) الامامة (سبیلا).
فالحاصل انه نزل یری ویسمع منزلة اللازم ، ای : من یصدر عنه السماع والرؤیة من غیر تعلق بمفعول مخصوص ، ثم جعلها کنایتین عن الرؤیة والسماع المتعلقین بمفعول مخصوص هو محاسنه.
واخباره بادعاء الملازمة بین مطلق الرؤیة ورؤیة آثاره ومحاسنه وکذا بین مطلق السماع وسماع اخباره للدلالة علی ان آثاره واخباره بلغت من الکثرة والاشتهار الی حیث یمتنع اخفاؤها فأبصرها کل راء وسمعها کل واع بل لا یبصر الرائی الا تلک الاثار ولا یسمع الواعی الا تلک الاخبار ، فذکر الملزوم واراد اللازم علی ما هو طریق الکنایة ففی ترک المفعول والاعراض عنه اشعار بان فضائله قد بلغت من الظهور والکثرة الی حیث یکفی فیها مجرد ان یکون ذو سمع وذو بصر حتی یعلم انه المتفرد بالفضائل.
ولا یخفی انه یفوت هذا المعنی عند ذکر المفعول او تقدیره
[*مدرس افغانی]
(والا) ای : وان لم یکن الغرض عند عدم ذکر المفعول مع الفعل المتعدی المسند الی فاعله او نفیه عنه مطلقا بل قصد تعلقه بمفعول غیر مذکور (وجب التقدیر بحسب القرائن) الدالة علی
[شماره صفحه واقعی : 107]
تعیین المفعول ان عاما فعام وان خاصا فخاص ، ولما وجب تقدیر المفعول تعین انه مراد فی المعنی ومحذوف من اللفظ لغرض فاشار الی تفصیل الغرض بقوله (ثم الحذف اما للبیان بعد الابهام کما فی فعل المشیئة) والارادة ونحوهما اذا وقع شرطا فان الجواب یدل علیه ویبینه لکنه انما یحذف (ما لم یکن تعلقه به) ای تعلق فعل المشیئة بالمفعول (غریبا نحو (فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ)) ای لو شاء الله هدایتکم لهدیکم اجمعین.
فانه لما قیل لو شاء علم السامع ، ان هناک شیئا علقت المشیئة علیه لکنه مبهم عنده ، فاذا جیء بجواب الشرط صار مبینا له وهذا اوقع فی النفس (بخلاف) ما اذا کان تعلق فعل المشیئة به غریبا فانه لا یحذف حینئذ کما فی نحو قوله («ولو شئت ان ابکی دما لبکیته) ، علیه ولکن ساحة الصبر اوسع».
فان تعلق فعل المشیئة ببکاء الدم غریب فذکره لیتقرر فی نفس السامع ویأنس به.
(واما قوله :
فلم یبق منی الشوق غیر تفکری***فلو شئت ان ابکی بکیت تفکر»
فلیس منه) ای مما ترک فیه حذف مفعول المشیئة بناء علی غرابة تعلقها به علی ما ذهب الیه صدر الافاضل فی ضرام السقط من ان المراد لو شئت ان ابکی تفکرا بکیت تفکرا فلم یحذف منه مفعول المشیئة.
ولم یقل لو شئت بکیت تفکرا لان تعلق المشیئة ببکاء التفکر غریب کتعلقها ببکاء الدم.
وانما لم یکن من هذا القبیل (لان المراد بالاول البکاء الحقیقی) لا البکاء التفکری لانه اراد ان یقول افنانی النحول فلم یبق منی غیر خواطر تجول فیّ حتی لو شئت البکاء فمریت جفونی وعصرت عینی لیسیل منها دمع لم اجده وخرج منها بدل الدمع التفکر فالبکاء الذی اراد ایقاع المشیئة علیه بکاء مطلق مبهم غیر معدی
[شماره صفحه واقعی : 108]
الی التفکر البتة والبکاء الثانی مقید معدی الی التفکر فلا یصلح ان یکون تفسیرا للاول وبیانا له کما اذا قلت لو شئت ان تعطی درهما اعطیت درهمین کذا فی دلائل الاعجاز ،
[*مدرس افغانی]
ومما نشأ فی هذا المقام من سوء الفهم وقلة التدبر ما قیل ان الکلام فی مفعول ابکی والمراد ان البیت لیس من قبیل ما حذف فیه المفعول للبیان بعد الابهام بل انما حذف لغرض آخر.
وقیل : یحتمل ان یکون المعنی لو شئت ان ابکی تفکرا بکیت تفکرا ای لم یبق فیّ مادة الدمع فصرت بحیث اقدر علی بکاء التفکر فیکون من قبیل ما ذکر فیه مفعول المشیئة لغرابته.
وفیه نظر لان ترتب هذا الکلام علی قوله لم یبق منی الشوق غیر تفکری یأبی هذا المعنی عند التأمل الصادق لان القدرة علی بکاء التفکر لا تتوقف علی ان لا یبقی فیه غیر التفکر فافهم.
(واما لدفع توهم ارادة غیر المراد) عطف علی اما للبیان (ابتداء) متعلق بتوهم (کقوله «وکم ذدت) ای دفعت (عنی من تحامل حادث») یقال تحامل فلان علّی اذا لم یعدل وکم خبریة ممیزها قوله من تحامل قالوا واذا فصل بین کم الخبریة وممیزها بفعل متعد وجبت الاتیان بمن لئلا یلتبس بالمفعول ومحل کم النصب علی انها مفعول ذدت.
وقیل الممیز محذوف ای کم مرة ومن فی من تحامل زائدة وفیه نظر للاستغناء عن هذا الحذف والزیادة بما ذکرناه (وسورة ایام) ای شدتها وصولتها (حززن) ای قطعن اللحم (الی العظم) فحذف المفعول اعنی اللحم (اذ لو ذکر اللحم لربما توهم قبل ذکر ما بعده) ای ما بعد اللحم یعنی الی العظم (ان الحز لم ینته الی العظم).
وانما کان فی بعض اللحم فحذف دفعا لهذا التوهم (واما لانه ارید ذکره) ای ذکر المفعول (ثانیا علی وجه یتضمن ایقاع الفعل علی صریح لفظه) لا علی الضمیر العائد الیه (اظهارا لکمال العنایة بوقوعه) ای الفعل (علیه) ای علی المفعول حتی کأنه لا یرضی ان یوقعه علی ضمیره وان کان کنایة عنه (کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 109]
«قد طلبنا فلم نجد لک فی السؤدد***و المجد و المکارم مثلا»)
ای قد طلبنا لک مثلا فحذف مثلا اذ لو ذکره لکان المناسب فلم نجده فیفوت الغرض اعنی ایقاع عدم الوجدان علی صریح لفظ المثل
[*مدرس افغانی]
(ویجوز ان یکون السبب) فی حذف مفعول طلبنا (ترک مواجهة الممدوح بطلب مثل له) قصدا الی المبالغة فی التأدب معه حتی کأنه لا یجوز وجود المثل له لیطلبه فان العاقل لا یطلب الا ما یجوز وجوده.
(واما للتعمیم) فی المفعول (مع الاختصار کقولک قد کان منک ما یؤلم ای کل احد) بقرینة ان المقام مقام المبالغة ، وهذا التعمیم وان امکن ان یستفاد من ذکر المفعول بصیغة العموم لکن یفوت الاختصار حینئذ.
(وعلیه) ای وعلی حذف المفعول للتعمیم مع الاختصار ورد قوله تعالی (وَاللهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ) ای جمیع عباده.
فالمثال الاول یفید العموم مبالغة والثانی تحقیقا (واما لمجرد الاختصار) من غیر ان یعتبر معه فائدة اخری من التعمیم وغیره.
وفی بعض النسخ (عند قیام قرینة) وهو تذکرة لما سبق ولا حاجة الیه.
وما یقال من ان المراد عند قیام قرینة دالة علی ان الحذف لمجرد الاختصار لیس بسدید لان هذا المعنی معلوم ومع هذا جار فی سائر الاقسام ولا وجه لتخصیصه بمجرد الاختصار (نحو «اصغیت الیه» ای اذنی وعلیه) ای علی الحذف لمجرد الاختصار (قوله تعالی (رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ) ای ذاتک).
وههنا بحث وهو ان الحذف للتعمیم مع الاختصار ان لم یکن فیه قرینة دالة علی ان المقدر عام فلا تعمیم اصلا وان کانت فالتعمیم مستفاد من عموم المقدر سواء حذف او لم یحذف فالحذف لا یکون الا لمجرد الاختصار.
(واما للرعایة علی الفاصلة نحو) قوله تعالی («وَالضُّحی وَاللَّیْلِ إِذا سَجی» (ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَما قَلی) ای وما قلاک وحصول الاختصار ایضا ظاهر (واما لاستهجان) ذکره) ای ذکر المفعول (کقول عائشة) رضی الله تعالی عنها «ما رأیت منه ای من
[شماره صفحه واقعی : 110]
النبی علیه السلام (ولا رأی منی) ای العورة.
[*مدرس افغانی]
(واما لنکتة اخری) کاخفائه او التمکن من انکاره ان مست الیه حاجة او تعینه حقیقة او ادعاء او نحو ذلک (وتقدیم مفعوله) ای مفعول الفعل (ونحوه) ای نحو المفعول من الجار والمجرور والظرف والحال وما اشبه ذلک (علیه) ای علی الفعل (لرد الخطاء فی التعیین کقولک زیدا عرفت لمن اعتقد انک عرفت انسانا) واصاب فی ذلک (و) اعتقد (انه غیر زید) واخطأفیه (وتقول لتأکیده) ای تأکید هذا الرد زیدا عرفت لا غیره وقد یکون ایضا لرد الخطاء فی الاشتراک کقولک زیدا عرفت لمن اعتقد انک عرفت زیدا وعمرو ، وتقول لتأکیده زیدا عرفت وحده ، وکذا فی نحو زیدا اکرم وعمروا لا تکرم امرا ونهیا فکان الاحسن ان یقول لافادة الاختصاص.
(ولذلک) ای ولان التقدیم لرد الخطاء فی تعیین المفعول مع الاصابة فی اعتقاد وقوع الفعل علی مفعول ما (لا یقال ما زیدا ضربت ولا غیره) لان التقدیم یدل علی وقوع الضرب علی غیر زید تحقیقا لمعنی الاختصاص.
وقولک ولا غیره ینفی ذلک فیکون مفهوم التقدیم مناقضا لمنطوق لا غیره.
نعم لو کان التقدیم لغرض آخر غیر التخصیص جاز ما زیدا ضربت ولا غیره وکذا زیدا ضربت وغیره (ولا ما زیدا ضربت ولکن اکرمته) لان مبنی الکلام لیس علی ان الخطاء واقع فی الفعل بانه الضرب حتی ترده الی الصواب بانه الاکرام وانما الخطا فی تعیین المضروب فالصواب ولکن عمروا.
(واما نحو زیدا عرفته فتأکید ان قدر) الفعل المحذوف (المفسر) بالفعل المذکور (قبل المنصوب) ای عرفت زیدا عرفته (والا) ای وان لم یقدر المفسر قبل المنصوب بل بعده (فتخصیص) ای زیدا عرفت عرفته لان المحذوف المقدر کالمذکور فالتقدیم علیه کالتقدیم علی المذکور فی افادة الاختصاص کما فی بسم الله فنحو زیدا عرفته محتمل للمعنیین التخصیص والتأکید فالرجوع فی التعیین الی القرائن وعند قیام القرینة علی انه للتخصیص یکون اوکد من قولنا زیدا عرفت لما فیه من التکرار
[*مدرس افغانی]
وفی بعض النسخ
[شماره صفحه واقعی : 111]
(واما نحو («وَأَمَّا ثَمُودُ) فَهَدَیْناهُمْ» فلا یفید الا التخصیص) لامتناع ان یقدر الفعل مقدما نحو اما فهدینا ثمود لالتزامهم وجود فاصل بین اما والفاء بل التقدیر اما ثمود فهدیناهم بتقدیم المفعول ، وفی کون هذا التقدیم للتخصیص نظر لانه یکون مع الجهل بثبوت اصل الفعل کما اذا جاءک زید وعمرو ثم سألک سائل ما فعلت بهما فتقول اما زیدا فضربته واما عمروا فاکرمته فلیتأمل.
(وکذلک) ای ومثل زیدا عرفت فی افادة الاختصاص (قولک بزید مررت) فی المفعول بواسطة لمن اعتقد انک مررت بانسان وانه غیر زید وکذلک یوم الجمعة سرت وفی المسجد صلیت وتأدیبا ضربته وماشیا حججت.
(والتخصیص لازم للتقدیم غالبا) ای لا ینفک عن تقدیم المفعول ونحوه فی اکثر الصور بشهادة الاستقراء وحکم الذوق.
وانما قال غالبا لان اللزوم الکلی غیر متحقق ، اذا التقدیم قد یکون لاغراض اخر کمجرد الاهتمام والتبرک والاستلذاذ وموافقة کلام السامع وضرورة الشعر او رعایة السجع والفاصلة ونحو ذلک قال الله تعالی (خُذُوهُ) فَغُلُّوهُ ، ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ، ثُمَّ فِی سِلْسِلَة ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ ، وقال (وَإِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ ، فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ ، وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ ،) وقال (وَما ظَلَمْناهُمْ وَلکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ ،) الی غیر ذلک مما لا یحسن فیه اعتبار التخصیص عند من له معرفة باسالیب الکلام.
(ولهذا) ای ولان التخصیص لازم للتقدیم غالبا (یقال فی (إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ) معناه نخصک بالعبادة والاستعانة) بمعنی نجعلک من بین الموجودات مخصوصا بذلک لا نعبد ولا نستعین غیرک (وفی (لَإِلَی اللهِ تُحْشَرُونَ) معناه الیه تحشرون لا الی غیره
[*مدرس افغانی]
ویفید) التقدیم (فی الجمیع) ای جمیع صور التخصیص (وراء التخصیص) ای بعده (اهتماما بالمقدم) لانهم یقدمون الذی شانه اهم وهم ببیانه اعنی (ولهذا یقدر) المحذوف (فی بسم الله مؤخرا) ای بسم الله افعل کذا لیفید مع الاختصاص الاهتمام لان المشرکین کانوا یبدؤن باسماء آلهتهم فیقولون باسم اللات باسم العزی فقصد الموحد تخصیص اسم الله بالابتداء للاهتمام والرد علیهم.
[شماره صفحه واقعی : 112]
(واورد اقرأ باسم ربک) یعنی لو کان التقدیم مفیدا للاختصاص والاهتمام لوجب ان یؤخر الفعل ویقدم باسم ربک لان کلام الله تعالی احق لرعایة ما تجب رعایته (واجیب بان الاهم فیه القرائة) لانها اول سورة نزلت فکان الامر بالقرائة اهم باعتبار هذا العارض وان کان ذکر الله اهم فی نفسه هذا جواب جار الله العلامة فی الکشاف (وبانه) ای باسم ربک (متعلق باقرأ الثانی) ای هو مفعول اقرأ الذی بعده.
(ومعنی) اقرأ (الاول اوجد القرائة) من غیر اعتبار تعدیته الی مقروء به کما فی فلان یعطی ویمنع کذا فی المفتاح (وتقدیم بعض معمولاته) ای معمولات الفعل (علی بعض لان اصله) ای اصل ذلک البعض (التقدیم) علی البعض الاخر (ولا مقتضی للعدول عنه) ای عن الاصل (کالفاعل فی نحو ضرب زید عمروا) لانه عمدة فی الکلام وحقه ان یلی الفعل وانما قال فی نحو ضرب زید عمروا لان فی نحو ضرب زیدا غلامه مقتضیا للعدول عن الاصل (والمفعول الاول فی نحو اعطیت زیدا درهما) فان اصله التقدیم لما فیه من معنی الفاعلیة وهو انه عاط ای آخذ للعطاء (او لان ذکره) ای ذکر ذلک البعض الذی یقدم.
(اهم) جعل الاهمیة ههنا قسیما لکون الاصل التقدیم وجعلها فی المسند الیه شاملا له ولغیره من الامور المقتضیة للتقدیم وهو الموافق للمفتاح ولما ذکره الشیخ عبد القاهر حیث قال انا لم نجدهم اعتمدوا فی التقدیم شیئا یجری مجری الاصل غیر العنایة والاهتمام لکن ینبغی ان یفسر وجه العنایة بشیء یعرف له فیه معنی وقد ظن کثیر من الناس انه یکفی ان یقال قدم للعنایة ولکونه اهم من غیر ان یذکر من این کانت تلک العنایة وبم کان اهم.
فمراد المصنف بالاهمیة ههنا الاهمیة العارضة بحسب اعتناء المتکلم او السامع بشانه والاهتمام بحاله لغرض من الاغراض (کقوله قتل الخارجی فلان) لان الاهم فی تعلق القتل هو الخارجی المقتول لیتخلص الناس من شره
[*مدرس افغانی]
(او لان فی التأخیر اخلالا ببیان المعنی نحو قوله تعالی «وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ
[شماره صفحه واقعی : 113]
إِیمانَهُ» فانه لو اخرّ) قوله من آل فرعون عن قوله (یَکْتُمُ إِیمانَهُ) (لتوهم انه من صلة (یَکْتُمُ)) ای یکتم ایمانه من آل فرعون (فلم یفهم انه) ای ذلک الرجل کان (منهم) ای من آل فرعون.
والحاصل انه ذکر للرجل ثلاثة اوصاف انه مؤمن ، ومن آل فرعون ، ویکتم ایمانه ، قدم الاول اعنی مؤمن لکونه اشرف ثم الثانی لئلا یتوهم خلاف المقصود (او) لان فی التأخیر اخلالا (بالتناسب کرعایة الفاصلة نحو قوله تعالی (فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسی) بتقدیم الجار والمجرور والمفعول علی الفاعل لان فواصل الای علی الالف.
[شماره صفحه واقعی : 114]
فی اللغة الحبس وفی الاصطلاح تخصیص شیء بشیء بطریق مخصوص وهو (حقیقی وغیر حقیقی) لان تخصیص شیء بشیء اما ان یکون بحسب الحقیقة وفی نفس الامر بان لا یتجاوزه الی غیره اصلا وهو الحقیقی.
او بحسب الاضافة الی شیء آخر بان لا یتجاوزه الی ذلک الشیء وان امکن ان یتجاوزه الی شیء آخر فی الجملة وهو غیر حقیقی بل اضافی کقولک ما زید الا قائم بمعنی انه لا یتجاوز القیام الی القعود لا بمعنی انه لا یتجاوزه الی صفة اخری اصلا.
وانقسامه الی الحقیقی والاضافی بهذا المعنی لا ینافی کون التخصیص مطلقا من قبیل الاضافات.
(وکل واحد منهما) ای من الحقیقی وغیره (نوعان قصر الموصوف علی الصفة) وهو ان لا یتجاوز الموصوف من تلک الصفة الی صفة آخر لکن یجوز ان تکون تلک الصفة لموصوف آخر.
(وقصر الصفة علی الموصوف) وهو ان لا یتجاوز تلک الصفة ذلک الموصوف الی موصوف آخر لکن یجوز ان یکون لذلک الموصوف صفات آخر.
[*مدرس افغانی]
(والمراد) بالصفة ههنا الصفة (المعنویة) اعنی المعنی القائم بالغیر (لا النعت النجوی) اعنی التابع الذی یدل علی معنی فی متبوعه غیر الشمول وبینهما عموم من وجه لتصادقهما فی مثل اعجبنی هذا العلم وتفارقهما فی مثل العلم حسن ومررت بهذا الرجل.
[شماره صفحه واقعی : 115]
واما نحو قولک ما زید الا اخوک وما الباب الاساج وما هذا الا زید فمن قصر الموصوف علی الصفة تقدیرا اذا المعنی انه مقصور علی الاتصاف بکونه اخا اوساجا او زیدا.
(والاول) ای قصر الموصوف علی الصفة (من الحقیقی نحو ما زید الا کاتب اذا ارید انه لا یتصف بغیرها) ای غیر الکتابة من الصفات (وهو لا یکاد یوجد لتعذر الاحاطة بصفات الشیء) حتی یمکن اثبات شیء منها ونفی ما عداها بالکلیة بل هذا محال لان للصفة المنفیة نقیضا وهو من الصفات التی لا یمکن نفیها ضرورة امتناع ارتفاع النقیضین مثلا.
اذا قلنا ما زید الا کاتب واردنا انه لا یتصف بغیره لزم ان لا یتصف بالقیام ولا بنقیضه وهو محال.
(والثانی) ای قصر الصفة علی الموصوف من الحقیقی (کثیر نحو ما فی الدار الا زید) علی معنی ان الحصول فی الدار المعینة مقصور علی زید (وقد یقصد به) ای بالثانی (المبالغة لعدم الاعتداد بغیر المذکور) کما یقصد بقولنا ما فی الدار الا زید ان جمیع من فی الدار ممن عدا زیدا فی حکم العدم فیکون قصرا حقیقیا ادعائیا واما فی القصر الغیر الحقیقی فلا یجعل فیه غیر المذکور بمنزلة العدم بل یکون المراد ان الحصول فی الدار مقصور علی زید بمعنی انه لیس حاصلا لعمرو وان کان حاصلا لبکر وخالد.
[*مدرس افغانی]
(والاول) ای قصر الموصوف علی الصفة (من غیر الحقیقی تخصیص امر بصفة دون) صفة (اخری او مکانها) ای تخصیص امر بصفة مکان صفة اخری.
(والثانی) ای قصر الصفة علی الموصوف من غیر الحقیقی (تخصیص صفة بامر دون) امر (آخر او مکانه).
وقوله دون اخری معناه متجاوز اعن الصفة الاخری فان المخاطب اعتقد اشتراکه فی صفتین والمتکلم یخصصه باحدیهما ویتجاوز عن الاخری ومعنی دون فی الاصل ادنی مکانا من الشیء یقال هذا دون ذاک اذا کان احطّ منه قلیلا ثم استعیر
[شماره صفحه واقعی : 116]
للتفاوت فی الاحوال والرتب ثم اتسع فیه فاستعمل فی کل تجاوز حد الی حد وتخطی حکم الی حکم.
ولقائل ان یقول ان ارید بقوله دون اخری ودون آخر دون صفة واحدة اخری ودون امر واحد آخر فقد خرج عن ذلک ما اذا اعتقد المخاطب اشتراک ما فوق الاثنین کقولنا ما زید الا کاتب لمن اعتقده کاتبا وشاعرا ومنجما وقولنا ما کاتب الا زید لمن اعتقد ان الکاتب زید او عمرو او بکر وان ارید به الاعم من الواحد وغیره فقد دخل فی هذا التفسیر القصر الحقیقی وکذا الکلام علی مکان اخری ومکان آخر.
(فکل منهما) ای فعلم من هذا الکلام ومن استعمال لفظة او فیه ان کل واحد من قصر الموصوف علی الصفة وقصر الصفة علی الموصوف (ضربان).
الاول التخصیص بشیء دون شیء والثانی التخصیص بشیء مکان شیء (والمخاطب بالاول من ضربی کل) من قصر الموصوف علی الصفة وقصر الصفة علی الموصوف ویعنی بالاول التخصیص بشیء دون شیء (من یعتقد الشرکة) ای شرکة صفتین فی موصوف واحد فی قصر الموصوف علی الصفة وشرکة موصوفین فی صفة واحدة فی قصر الصفة علی الموصوف فالمخاطب بقولنا ما زید الا کاتب من یعتقد اتصافه بالشعر والکتابة وبقولنا ما کاتب الا زید من یعتقد اشتراک زید وعمرو فی الکتابة.
[*مدرس افغانی]
(ویسمی) هذا القصر (قصر افراد لقطع الشرکة) التی اعتقدها المخاطب (و) المخاطب (بالثانی) اعنی التخصیص بشیء مکان شیء من ضربی کل من القصرین (یعتقد العکس) ای عکس الحکم الذی أثبته المتکلم فالمخاطب بقولنا ما زید الا قائم من اعتقد اتصافه بالقعود دون القیام وبقولنا ما شاعر الا زید من اعتقد ان الشاعر عمرو لا زید.
(ویسمی) هذا القصر (قصر قلب لقلب حکم المخاطب او تساویا عنده) عطف علی قوله یعتقد العکس علی ما یفصح عنه لفظ الایضاح ای المخاطب بالثانی اما من یعتقد العکس واما من تساوی عنده الامر ان اعنی الاتصاف بالصفة المذکورة
[شماره صفحه واقعی : 117]
وغیرها فی قصر الموصوف علی الصفة واتصاف الامر المذکور وغیره بالصفة فی قصر الصفة علی الموصوف حتی یکون المخاطب بقولنا ما زید الا قائم من یعتقد اتصافه بالقیام او القعود من غیر علم بالتعیین وبقولنا ما شاعر الا زید من یعتقد ان الشاعر زیدا وعمروا من غیر ان یعلمه علی التعیین.
(ویسمی) هذا القصر (قصر تعیین) لتعیینه ما هو غیر معین عند المخاطب.
فالحاصل ان التخصیص بشیء دون شیء آخر قصر افراد والتخصیص بشیء مکان شیء ان اعتقد المخاطب فیه العکس قصر قلب وان تساویا عنده قصر تعیین.
وفیه نظر لانا لو سلمنا ان فی قصر التعیین تخصیص شیء بشیء مکان شیء آخر فلا یخفی ان فیه تخصیص شیء بشیء دون آخر فان قولنا ما زید الا قائم لمن تردد بین القیام والقعود تخصص له بالقیام دون القعود.
ولهذا جعل السکاکی التخصیص بشیء دون شیء مشترکا بین قصر الافراد والقصد الذی سماه المصنف قصر تعیین وجعل التخصیص بشیء مکان شیء قصر قلب فقط.
(وشرط قصر الموصوف علی الصفة افرادا عدم تنافی الوصفین) لیصح اعتقاد المخاطب اجتماعهما فی الموصوف حتی تکون الصفة المنفیة فی قولنا ما زید الا شاعر کونه کاتبا او منجما لا کونه مفحما ای غیر شاعر لان الافحام وهو وجدان الرجل غیر شاعر ینافی الشاعریة.
[*مدرس افغانی]
(و) شرط قصر الموصوف علی صفة (قلبا تحقق تنافیهما) ای تنافی الوصفین حتی یکون المنفی فی قولنا ما زید الا قائم کونه قاعدا او مضطجعا او نحو ذلک مما ینافی القیام.
ولقد احسن صاحب المفتاح فی اهمال هذا الاشتراط لان قولنا ما زید الا شاعر ، لمن اعتقد انه کاتب ولیس بشاعر قصر قلب علی ما صرح به فی المفتاح مع عدم تنافی الشعر والکتابة ومثل هذا خارج عن اقسام القصر علی ما ذکره المصنف.
لا یقال هذا شرط الحسن او المراد التنافی فی اعتقاد المخاطب.
[شماره صفحه واقعی : 118]
لانا نقول اما الاول فلا دلالة للفظ علیه مع انا لا نسلم عدم حسن قولنا ما زید الا شاعر لمن اعتقده کاتبا غیر شاعر.
واما الثانی فلان التنافی بحسب اعتقاد المخاطب معلوم مما ذکره فی تفسیره ان قصر القلب هو الذی یعتقد فیه المخاطب العکس فیکون هذا الاشتراط ضائعا ، وایضا لم یصح قول المصنف فی الایضاح ان السکاکی لم یشترط فی قصر القلب تنافی الوصفین وعلل المصنف رحمه الله اشتراط تنافی الوصفین بقوله لیکون اثبات الصفة مشعرا بانتفاء غیرها.
وفیه نظر بیّن فی الشرح.
(وقصر التعیین اعم) من ان یکون الوصفان فیه متنافیین او لا فکل مثال یصلح لقصر الافراد والقلب یصلح لقصر التعیین من غیر عکس.
(وللقصر طرق) والمذکور ههنا اربعة وغیرها قد سبق ذکره ، فالاربعة المذکورة ههنا (منها العطف کقولک فی قصره) ای قصر الموصوف علی الصفة (افرادا زید شاعر لا کاتب او ما زید کاتبا بل شاعر) مثل بمثالین اولهما الوصف المثبت فیه معطوف علیه والمنفی معطوف والثانی بالعکس (وقلبا زید قائم لا قاعد او ما زید قائما بل قاعد).
فان قلت اذا تحقق تنافی الوصفین فی قصر القلب فاثبات احدهما یکون مشعرا بانتفاء الغیر فما فائدة نفی الغیر واثبات المذکور بطریق الحصر.
قلت الفائدة فیه التنبیه علی رد الخطاء فیه اذ المخاطب اعتقد العکس فان قولنا زید قائم وان دل علی نفی القعود لکنه خال عن الدلالة علی ان المخاطب اعتقد انه قاعد.
[*مدرس افغانی]
(وفی قصرها) ای قصر الصفة علی الموصوف افرادا ، او قلبا بحسب المقام (زید شاعر لا عمرو او ما عمرو شاعرا بل زید) ویجوز ما شاعر عمرو بل زید بتقدیم الخبر لکنه یجب حینئذ رفع الاسمین لبطلان العمل ولما لم یکن فی قصر الموصوف علی الصفة مثال الافراد صالحا للقلب لاشتراط عدم التنافی فی الافراد.
[شماره صفحه واقعی : 119]
وتحقق التنافی فی القلب علی زعمه اورد للقلب مثالا یتنافی فیه الوصفان بخلاف قصر الصفة فان فیه مثالا واحدا یصلح لهما ، ولما کان کل ما یصلح مثالا لهما یصلح مثالا لقصر التعیین لم یتعرض لذکره ، وهکذا فی سائر الطرق.
(ومنها النفی والاستثناء کقولک فی قصره) افرادا (ما زید الاشاعر) قلبا (وما زید الا قائم وفی قصرها) افرادا وقلبا (ما شاعر الا زید) والکل یصلح مثالا للتعیین والتفاوت انما هو بحسب اعتقاد المخاطب.
(ومنها انما کقولک فی قصره) افرادا (انما زید کاتب) قلبا (وانما زید قائم وفی قصرها) افرادا وقلبا (انما قائم زید).
وفی دلائل الاعجاز ان انما ولاء العاطفة انما یستعملان فی الکلام المعتد به لقصر القلب دون الافراد.
واشار الی سبب افادة انما القصر بقوله (لتضمنه معنی ما والا) واشار بلفظ التضمن الی انه لیس بمعنی ما والا حتی کأنهما لفظان مترادفان اذ فرق بین ان یکون فی الشیء معنی الشیء.
وبین ان یکون الشیء الشیء ، علی الاطلاق فلیس کل کلام یصلح فیه ما والا یصلح فیه انما صرح بذلک الشیخ فی دلائل الاعجاز ، ولما اختلفوا فی افادة انما القصر وفی تضمنه معنی ما والا بیّنه بثلثة اوجه فقال (لقول المفسرین انما حرّم علیکم المیتة بالنصب معناه ما حرّم الله علیک الا المیتة و) هذا المعنی (هو المطابق لقرائة الرفع) ای رفع المیتة.
وتقریر هذا الکلام ان فی الایة ثلث قرائات حرّم مبنیا للفاعل مع نصب المیتة ورفعها وحرّم مبنیا للمفعول مع رفع المیتة کذا فی تفسیر الکواشی ، فعلی القرائة الاولی ما فی انما کافة اذ لو کانت موصولة لبقی ان بلا خبر والموصول بلا عائد وعلی الثانیة موصولة لتکون المیتة خبرا اذ لا یصح ارتفاعها بحرم المبنی للفاعل علی ما لا یخفی.
والمعنی ان الذی حرّمه الله تعالی علیکم هو المیتة وهذا یفید القصر (لما مر) فی
[شماره صفحه واقعی : 120]
تعریف المسند من ان نحو المنطلق زید وزید المنطلق یفید قصر الانطلاق علی زید.
فاذا کان انما متضمنا معنی ما والا وکان معنی القرائة الاولی ما حرّم الله علیکم الا المیتة کانت مطابقة للقرائة الثانیة والا لم تکن مطابقة لها لافادتها القصر ، فمراد السکاکی والمصنف بقرائة النصب والرفع هو القرائة الاولی والثانیة فی المبنی للفاعل ولهذا لم یتعرضا للاختلاف فی لفظ حرّم بل فی لفظ المیتة رفعا ونصبا.
واما علی القرائة الثالثة اعنی رفع المیتة وحرّم مبنیا للمفعول فیحتمل ان یکون ما کافة ای ما حرّم علیکم الا المیتة وان یکون موصولة ای ان الذی حرّم علیکم وهو المیتة ویرجح هذا ببقاء انّ عاملة علی ما هو اصلها.
وبعضهم توهم ان مراد السکاکی والمصنف بقرائة الرفع هذه القرائة الثالثة فطالبهما بالسبب فی اختیار کونها موصولة مع ان الزجاج اختار انها کافة.
[*مدرس افغانی]
(ولقول النحاة انما لاثبات ما یذکر بعده ونفی ما سواه) ای سوی ما یذکر بعده اما فی قصر الموصوف نحو انما زید قائم فهو لاثبات قیام زید ونفی ما سواه من القعود ونحوه واما فی قصر الصفة نحو انما یقوم زید فهو لاثبات قیامه ونفی ما سواه من قیام عمرو وبکر وغیرهما (ولصحة انفصال الضمیر معه) ای مع انما نحو انما یقوم انا فان الانفصال انما یجوز عند تعذر الاتصال ولا تعذر ههنا الا بان یکون المعنی ما یقوم الا انا فیقع بین الضمیر وعامله فصل لغرض ثم استشهد علی صحة هذا الانفصال ببیت من هو ممن یستشهد بشعره.
ولهذا صرح باسمه فقال (قال الفرزدق انا الذائد) ، من الذود وهو الطرد (الحامی الذمار) ای العهد.
وفی الاساس هو الحامی الذمار اذا حمی ما لو لم یحمه لیم وعنف من حماه وحریمه (وانما یدافع عن احسابهم انا او مثلی ،) لما کان غرضه ان یخص المدافع لا المدافع عنه فصل الضمیر واخره اذ لو قال وانما ادافع عن احسابهم لصار المعنی انه یدافع عن احسابهم لا عن احساب غیرهم وهو لیس بمقصوده. ولا یجوز ان یقال انه محمول علی الضرورة لانه کان یصح ان یقال انما ادافع عن
[شماره صفحه واقعی : 121]
احسابهم انا علی ان یکون انا تأکیدا ولیست ما موصولة اسم انّ وانا خبرها اذ لا ضرورة فی العدول عن لفظ من الی لفظ ما (ومنها التقدیم) ای تقدیم ما حقه التأخیر کتقدیم الخبر علی المبتدأ او المعمولات علی الفعل (کقولک فی قصره) ای قصر الموصوف (تمیمی انا) کان الانسب ذکر المثالین لان التمیمیة والقیسیة ان تنافیا لم یصلح هذا مثالا لقصر الافراد والا لم یصلح لقصر القلب بل للافراد (وفی قصرها انا کفیت مهمتک) افرادا وقلبا او تعیینا بحسب اعتقاد المخاطب.
[*مدرس افغانی]
(وهذه الطرق الاربعة) بعد اشتراکها فی افادة القصر (تختلف من وجوه فدلالة الرابع) ای التقدیم (بالفحوی) ای بمفهوم الکلام بمعنی انه اذا تأمل صاحب الذوق السلیم فیه فهم منه القصر وان لم یعرف اصطلاح البلغاء فی ذلک (و) دلالة الثلثة (الباقیة بالوضع) لان الواضع وضعها لمعان تفید القصر.
(والاصل) ای الوجه الثانی من وجوه الاختلاف ان الاصل (فی الاول) ای فی طریق العطف (النص علی المثبت والمنفی کما مر فلا یترک) النص علیهما (الا لکراهة الاطناب کما اذا قیل زید یعلم النحو الصرف والعروض او زید یعلم النحو وعمرو وبکر فتقول فیهما) ای فی هذین المقامین (زید یعلم النحو لا غیر) واما فی الاول [فمعناه : لا غیر النحوی ای : لا التصریف ولا العروض واما فی الثانی] فمعناه لا غیر زید ای لا عمرو ولا بکر وحذف المضاف الیه من غیر وبنی هو علی الضم تشبیها بالغایات ، وذکر بعض النحاة ان لا فی لا غیر لیست عاطفة بل لنفی الجنس (او نحوه) ای نحو لا غیر مثل لا ما سواه ولا من عداه وما اشبه ذلک.
(و) الاصل (فی) الثلاثة (الباقیة النص علی المثبت فقط) دون المنفی وهو ظاهر (والنفی) ای وجه الثالث من وجوه الاختلاف ان النفی بلاء العاطفة (لا یجامع الثانی) اعنی النفی والاستثناء فلا یصح ما زید الا قائم لا قاعد ،
وقد یقع مثل ذلک فی کلام المصنفین لا فی کلام البلغاء (لان شرط المنفی بلاء العاطفة ان لا یکون) ذلک المنفی (منفیا قبلها بغیرها) من ادوات النفی لانها موضوعة لان تنفی بها ما اوجبته للمتبوع لا لان تعید بها النفی فی شیء قد نفیته وهذا
[شماره صفحه واقعی : 122]
الشرط مفقود فی النفی والاستثناء.
لانک اذ قلت ما زید الا قائم فقد نفیت عنه کل صفة وقع فیها التنازع حتی کانک قلت لیس هو بقاعد ولا نائم ولا مضطجع ونحو ذلک ، فاذا قلت لا قاعد فقد نفیت عنه بلاء العاطفة شیئا هو منفی قبلها بماء النافیة وکذا الکلام فی ما یقوم الا زید وقوله بغیرها یعنی من ادوات النفی علی ما صرح به فی المفتاح.
وفائدته الاحتراز عما اذا کان منفیا بفحوی الکلام او علم المتکلم او السامع ونحو ذلک کما سیجیء فی بحث انما ،
لا یقال هذا یقتضی جواز ان یکون منفیا قبلها بلاء العاطفة الاخری نحو جاءنی الرجال لا النساء لا هند لانا نقول الضمیر لذلک المشخص ای بغیر لاء العاطفة التی نفی بها ذلک المنفی ومعلوم انه یمتنع نفیه قبلها بها لامتناع ان ینفی شیء بلاء قبل الاتیان بها وهذا کما یقال دأب الرجل الکریم ان لا یؤذی غیره فان المفهوم منه ان لا یؤذی غیره سواء کان ذلک الغیر کریما او غیر کریم.
(ویجامع) ای النفی بلاء العاطفة (الاخیرین) ای انما والتقدیم (فیقال انما انما تمیمی لا قیسی وهو یأتینی لا عمرو لان النفی فیهما) ای فی الاخیرین (غیر مصرح به) کما فی النفی والاستثناء فلا یکون المنفی (بلاء العاطفة منفیا بغیرها من ادوات النفی وهذا کما یقال امتنع زید عن المجیء لا عمرو) فانه یدل علی نفی المجیء عن زید لکن لا صریحا بل ضمنا وانما معناه الصریح هو ایجاب امتناع المجیء عن زید فیکون لا نفیا لذلک لایجاب.
والتشبیه بقوله امتنع زید عن المجیء لا عمرو من جهة ان النفی الضمنی لیس فی حکم النفی الصریح لا من جهة ان المنفی بلاء العاطفة منفی قبلها بالنفی الضمنی کما فی انما انا تمیمی لا قیسی اذ لا دلالة لقولنا امتنع زید عن المجیء علی نفی امتناع مجیء عمرو لا ضمنا ولا صریحا.
قال (السکاکی شرط مجامعته) ای مجامعة النفی بلاء العاطفة (الثالث) ای انما (ان لا یکون الوصف فی نفسه مختصا بالموصوف) لتحصل الفائدة (نحو (إِنَّما
[شماره صفحه واقعی : 123]
یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ)) فانه یمتنع ان یقال لا الذین لا یسمعون لان الاستجابة لا تکون الا ممن یسمع ویعقل بخلاف انما یقوم زید لا عمرو اذ القیام لیس مما یختص بزید.
وقال الشیخ (عبد القاهر لا تحسن) مجامعة الثالث (فی) الوصف (المختص کما تحسن فی غیره وهذا اقرب) الی الصواب اذ لا دلیل علی الامتناع عند قصد زیادة التحقیق والتأکید (واصل الثانی) ای الوجه الرابع من وجوه الاختلاف ان اصل النفی والاستثناء (ان یکون ما استعمل له) ای الحکم الذی استعمل فیه النفی والاستثناء (مما یجهله المخاطب وینکره بخلاف الثالث) ای انما فان اصله ان یکون الحکم المستعمل هو فیه مما یعلمه المخاطب ولا ینکره کذا فی الایضاح نقلا عن دلائل الاعجاز.
وفیه بحث لان المخاطب اذا کان عالما بالحکم ولم یکن حکمه مشوبا بخطاء لم یصح القصر بل لا یفید الکلام سوی لازم الحکم وجوابه ان مراده انّ انما یکون لخبر من شأنه ان لا یجهله المخاطب ولا ینکره حتی ان انکاره یزول بادنی تنبیه لعدم اصراره علیه وعلی هذا یکون موافقا لما فی المفتاح (کقولک لصاحبک وقد رأیت شبحا من بعید ما هو الازید اذا اعتقده غیره) ای اذا اعتقد صاحبک ذلک الشبح غیر زید (مصرا) علی هذا الاعتقاد
[*مدرس افغانی]
(وقد ینزل المعلوم منزلة المجهول لاعتبار مناسب فیستعمل له) ای لذلک المعلوم.
(الثانی) ای النفی والاستثناء (افرادا) ای حال کونه قصر افراد (نحو (وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ) صلّی الله علیه وآله وسلم ای مقصور علی الرسالة لا یتعداها الی التبری من الهلاک) فالمخاطبون وهم الصحابة رضی الله عنهم کانوا عالمین بکونه مقصورا علی الرسالة غیر جامع بین الرسالة والتبری من الهلاک لکنهم لما کانوا یعدون هلاکه امرا عظیما (نزل استعظامهم هلاکه منزلة انکارهم ایاه) ای الهلاک فاستعمل له النفی والاستثناء واعتبار المناسب هنا هو الاشعار بعظم هذا الامر فی نفوسهم وشدة حرصهم علی بقائه علیه الصلاة والسلام عندهم.
[شماره صفحه واقعی : 124]
(او قلبا) عطف علی قوله افرادا (نحو (إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا)) فالمخاطبون وهم الرسل علیهم السلام لم یکونوا جاهلین بکونهم بشرا ولا منکرین لذلک لکنهم نزلوا منزلة المنکرین (لاعتقاد القائلین) وهم الکفار (ان الرسول لا یکون بشرا مع اصرار المخاطبین علی دعوی الرسالة) فنزلهم القائلون منزلة المنکرین للبشریة لما اعتقدوا اعتقادا فاسدا من التنافی بین الرسالة والبشریة فقلبوا هذا الحکم بان قالوا ان انتم الا بشر مثلنا ای مقصورون علی البشریة لیس لکم وصف الرسالة التی تدعونها.
ولما کان هنا مظنة سؤال وهو ان القائلین قد ادعوا التنافی بین البشریة والرسالة وقصروا المخاطبین علی البشریة والمخاطبون قد اعترفوا بکونهم مقصورین علی البشریة حیث قالوا ان نحن الا بشر مثلکم فکأنهم سلموا انتفاء الرسالة عنهم اشار الی جوابه بقوله.
(وقولهم) ای قول الرسل المخاطبین (ان نحن الا بشر مثلکم من) باب (مجاراة الخصم) وارخاء العنان الیه بتسلیم بعض مقدماته (لیعثر) الخصم من العثار وهو الزلة.
وانما یفعل ذلک (حیث یراد تبکیته) ای اسکات الخصم والزامه (لا لتسلیم انتفاء الرسالة) فکأنهم قالوا ان ما ادعیتم من کوننا بشرا فحق لا ننکره.
ولکن هذا لا ینافی ان یمن الله تعالی علینا بالرسالة فلهذا اثبتوا البشریة لانفسهم.
واما اثباتها بطریق القصر فلیکون علی وفق کلام الخصم
[*مدرس افغانی]
(وکقولک) عطف علی قوله کقولک لصاحبک.
وهذا مثال لاصل انما ای الاصل فی انما ان یستعمل فیما لا ینکره المخاطب کقولک (انما هو اخوک لمن یعلم ذلک ویقرّ به وانت ترید ان ترقّقه علیه) ای ان تجعل من یعلم ذلک رقیقا مشفقا علی اخیه.
والاولی بناء علی ما ذکرنا ان یکون هذا المثال من الاخراج لا علی مقتضی
[شماره صفحه واقعی : 125]
الظاهر (وقد ینزل المجهول منزلة المعلوم لادعاء ظهوره فیستعمل له الثالث) ای انما (قوله تعالی حکایة عن الیهود (إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ)) ادعوا ان کونهم مصلحین امر ظاهر من شأنه ان لا یجهله المخاطب ولا ینکره (ولذلک جاء الا انهم هم المفسدون للرد علیهم مؤکدا بما تری) من ایراد الجملة الاسمیة الدالة علی اثبات.
وتعریف الخبر الدال علی الحصر وتوسیط ضمیر الفصل المؤکد لذلک وتصدیر الکلام بحرف التنبیه الدال علی ان مضمون الکلام مما له خطر وله عنایة.
ثم لتأکیده بان ثم تعقیبه بما یدل علی التقریع والتوبیخ وهو قوله (وَلکِنْ لا یَشْعُرُونَ) (ومزیة انما علی العطف انه یعقل منها) ای من انما (الحکمان) اعنی الاثبات للمذکور والنفی عما عداه (معا) بخلاف العطف فانه یفهم منه اولا الاثبات ثم النفی نحو زید قائم لا قاعد وبالعکس نحو ما زید قائما بل قاعدا.
(واحسن مواقعها) ای مواقع انما (التعریض نحو («إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» ) فانه تعریض بان الکفار من فرط جهلهم کالبهائم فطمع النظر) ای التأمل (منهم کطمعه منها) ای کطمع النظر من البهائم.
(ثم القصر کما یقع بین المبتدأ والخبر علی ما مر یقع بین الفعل والفاعل) نحو ما قام الا زید (وغیرهما) کالفاعل والمفعول نحو ما ضرب زید الا عمروا وما ضرب عمروا الا زید والمفعولین نحو ما اعطیت زیدا الا درهما وما اعطیت درهما الا زیدا وغیر ذلک من المتعلقات.
(ففی الاستثناء یؤخر المقصور علیه مع اداة الاستثناء) حتی لو ارید القصر علی الفاعل قیل ما ضرب عمروا الا زید ولو ارید القصر علی المفعول قیل ما ضرب زید الا عمروا ومعنی قصر الفاعل علی المفعول مثلا قصر الفعل المسند الیه الفاعل علی المفعول.
وعلی هذا قیاس البواقی فیرجع فی الحقیقة الی قصر الصفة الی الموصوف وبالعکس ویکون حقیقیا وغیر حقیقی افرادا وقلبا وتعیینا ولا یخفی اعتبار ذلک.
[*مدرس افغانی]
(وقلّ) ای جاز علی قلة (تقدیمهما) ای تقدیم المقصور علیه واداة الاستثناء
[شماره صفحه واقعی : 126]
علی المقصور (حال کونهما بحالهما) وهو ان یلی المقصور علیه الاداة (نحو ما ضرب الا عمروا زید) فی قصر الفاعل علی المفعول (وما ضرب الا زید عمروا) فی قصر المفعول علی الفاعل ، وانما قال بحالهما احترازا عن تقدیمهما مع ازالتهما عن حالهما بان یؤخر الاداة عن المقصور علیه کقولک فی ما ضرب زیدا الا عمروا ما ضرب عمروا الا زید فانه لا یجوز ذلک لما فیه من اختلال المعنی وانعکاس المقصود.
وانما قل تقدیمهما بحالهما (لاستلزامه قصر الصفة قبل تمامها) لان الصفة المقصورة علی الفاعل مثلا هی الفعل الواقع علی المفعول لا مطلق الفعل فلا یتم المقصود قبل ذکر المفعول فلا یحسن قصره ، وعلی هذا فقس ، وانما جاز علی قلة نظرا الی انها فی حکم التام باعتبار ذکر المتعلق فی الاخر.
(ووجه الجمیع) ای السبب فی افادة النفی والاستثناء القصر فیما بین المبتدأ والخبر والفاعل والمفعول وغیر ذلک (ان النفی فی الاستثناء المفرغ) الذی حذف منه المستثنی منه واعرب ما بعد الا بحسب العوامل (یتوجه الی مقدر وهو مستثنی منه) لان الا للاخراج والاخراج یقتضی مخرجا منه.
(عام) لیتناول المستثنی وغیره فیتحقق الاخراج (مناسب للمستثنی فی جنسه) بان یقدر فی نحو ما ضرب الا زید ما ضرب احد وفی نحو ما کسوته الا الجبة ما کسوته لباسا وفی نحو ما جاءنی الا راکبا ما جاءنی کائنا علی حال من الاحوال وفی نحو ما سرت الا یوم الجمعة ما سرت وقتا من الاوقات.
وعلی هذا القیاس (و) فی (صفته) یعنی فی الفاعلیة والمفعولیة والحالیة ونحو ذلک.
واذا کان النفی متوجها الی هذا المقدر العام المناسب للمستثنی فی جنسه وصفته (فاذا اوجب منه) ای من ذلک المقدر (شیء بالا جاء القصر) ضرورة بقاء ما عداه علی صفة الانتفاء.
[*مدرس افغانی]
(وفی انما یؤخر المقصور علیه تقول انما ضرب زید عمروا) فیکون القید الاخیر بمنزلة الواقع بعد الا فیکون هو المقصور علیه (ولا یجوز تقدیمه) ای تقدیم
[شماره صفحه واقعی : 127]
المقصور علیه بانما (علی غیره للالتباس) کما اذا قلنا فی انما ضرب زید عمروا انما ضرب عمروا زید بخلاف النفی والاستثناء فانه لا التباس فیه اذا المقصور علیه هو المذکور بعد الاسواء قدم او اخر وههنا لیس الا مذکورا فی اللفظ بل تضمنا.
(وغیر کالا فی افادة القصرین) ای قصر الموصوف علی الصفة وقصر الصفة علی الموصوف افراد وقلبا وتعیینا (و) فی (امتناع مجامعته لاء) العاطفة لما سبق فلا یصح ما زید غیر شاعر لا کاتب ولا ما شاعر غیر زید لا عمرو.
[شماره صفحه واقعی : 128]
اعلم ان الانشاء قد یطلق علی نفس الکلام الذی لیس لنسبته خارج تطابقه او لا تطابقه وقد یقال علی ما هو فعل المتکلم اعنی القاء مثل هذا الکلام کما ان الاخبار کذلک.
والاظهر ان المراد ههنا هو الثانی بقرینة تقسیمه الی الطلب وغیر الطلب وتقسیم الطلب الی التمنی والاستفهام وغیرهما والمراد بها معانیها المصدریة لا الکلام المشتمل علیها بقرینة قوله واللفظ الموضوع له کذا وکذا لظهور ان لفظ لیت مثلا یستعمل لمعنی التمنی لا لقولنا لیت زیدا قائم فافهم.
فالانشاء ان لم یکن طلبا کافعال المقاربة وافعال المدح والذم وصیغ العقود والقسم وربّ ونحو ذلک فلا یبحث عنها ههنا لقلة المباحث المناسبة المتعلقة بها ولان اکثرها فی الاصل اخبار نقلت الی معنی الانشاء فالانشاء (ان کان طلبا استدعی مطلوبا غیر حاصل وقت الطلب) لامتناع طلب الحاصل فلو استعمل صیغ الطلب لمطلوب حاصل امتنع اجراؤها علی معانیها الحقیقیة ویتولد منها بحسب القرائن ما یناسب المقام.
(وانواعه) ای الطلب (کثیرة منها : التمنی) وهو طلب حصول شیء علی سبیل المحبة (واللفظ الموضوع له لیت ولا یشترط امکان المتمنی) بخلاف الترجی (کقولک لیت الشباب یعود یوما) فاخبره بما فعل المشیب ولا تقول لعله یعود لکن اذا کان المتمنی ممکنا یجب ان لا یکون لک توقع وطماعیة فی وقوعه والا لصار ترجیا.
[*مدرس افغانی]
(وقد یتمنی بهل نحو هل لی من شفیع حیث یعلم ان لا شفیع له) لانه
[شماره صفحه واقعی : 129]
حینئذ یمتنع حمله علی حقیقة الاستفهام لحصول الجزم بانتفائه ، والنکتة فی التمنی بهل والعدول عن لیت هی ابراز المتمنی لکمال العنایة به فی صورة الممکن الذی لا جزم بانتفائه.
(و) قد یتمنی (بلو نحو لو تأتینی فتحدثنی بالنصب) علی تقدیر فان تحدثنی فان النصب قرینة علی ان لو لیست علی اصلها اذ لا ینصب المضارع بعدها باضمار ان وانما یضمر ان بعد الاشیاء الستة والمناسب للمقام ههنا هو التمنی.
قال (السکاکی کانّ حروف التندیم والتحضیض وهی هلا والا بقلب الهاء همزة ولو لا ولو ما مأخوذة منهما) وخبر کأن منهما ای کأنها مأخوذة من هل ولو اللتین للتمنی حال کونهما (مرکبتین مع ماء ولاء المزیدتین لتضمینهما) علة لقوله مرکبتین.
والتضمین جعل الشیء فی ضمن الشیء تقول ضمنت الکتاب کذا کذا بابا اذا جعلته متضمنا لتلک الابواب یعنی ان الغرض المطلوب من هذا الترکیب والتزامه هو جعل هل ولو متضمنتین (معنی التمنی لیتولد) علة لتضمینهما یعنی ان الغرض من تضمینهما معنی التمنی لیس افادة التمنی بل ان یتولد (منه) ای من معنی التمنی المتضمنتین هما ایاه (فی الماضی التندیم نحو هلا اکرمت زیدا) او لو ما اکرمته علی معنی لیتک اکرمته قصدا الی جعله نادما علی ترک الاکرام.
(وفی المضارع التحضیض نحو هلا تقوم) ولو ما تقوم علی معنی لیتک تقوم قصدا الی حثه علی القیام.
والمذکور فی الکتاب لیس عبارة السکاکی لکنه حاصل کلامه.
وقوله لتضمینهما مصدر مضاف الی المفعول الاول ومعنی التمنی مفعوله الثانی.
ووقع فی بعض النسخ لتضمنهما علی لفظ التفعل وهو لا یوافق معنی کلام المفتاح.
وانما ذکر هذا بلفظ کأن لعدم القطع بذلک.
(وقد یتمنی بلعل فیعطی له حکم لیت) وینصب فی جوابه المضارع علی اضمار ان (نحو لعلی احج فازورک بالنصب لبعد المرجو عن الحصول).
[شماره صفحه واقعی : 130]
وبهذا یشبه المحالات والممکنات التی لاطماعیة فی وقوعها فیتولد منه معنی التمنی
[*مدرس افغانی]
ومنها ای من انواع الطلب (الاستفهام) وهو طلب حصول صورة الشیء فی الذهن فان کانت وقوع نسبة بین امرین او لا وقوعها فحصولها هو التصدیق والا فهو التصور.
(والالفاظ الموضوعة له الهمزة وهل وما ومن وایّ وکم وکیف واین وانی ومتی وایان.
فالهمزة لطلب التصدیق) ای انقیاد الذهن واذعانه لوقوع نسبة تامة بین الشیئین (کقولک اقام زید) فی الجملة الفعلیة (وازید قائم) فی الجملة الاسمیة (او) لطلب (التصور) ای ادراک غیر النسبة (کقولک) فی طلب تصور المسند الیه (ادبس فی الاناء ام عسل) عالما بحصول شیء فی الاناء طالبا لتعیینه (و) فی طلب تصور المسند (فی الخابیة دبسک ام فی الزق) عالما بکون الدبس فی واحد من الخابیة والزق طالبا لتعیین ذلک (ولهذا) ای ولمجیء الهمزة لطلب التصور (لم یقبح) فی تصور الفاعل (ازید قام) کما قبح هل زید قام (و) (لم یقبح فی طلب تصور المفعول «اعمروا عرفت») کما قبح هل عمروا عرفت.
وذلک لان التقدیم یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل فیکون هل لطلب حصول الحاصل.
وهذا ظاهر فی أعمروا عرفت لا فی ازید قام فلیتأمل
[*مدرس افغانی]
(والمسؤل عنه بها) ای بالهمزة (هو ما یلیها کالفعل فی اضربت زیدا) اذا کان الشک فی نفس الفعل اعنی الضرب الصادر من المخاطب الواقع علی زید واردت بالاستفهام ان تعلم وجوده فیکون لطلب التصدیق.
ویحتمل ان یکون لطلب تصور المسند بان تعلم انه قد تعلق فعل من المخاطب بزید لکن لا تعرف انه ضرب او اکرام (والفاعل فیءانت ضربت) اذا کان الشک فی الضارب (والمفعول فی ازیدا ضربت) اذا کان الشک فی المضروب ، وکذا قیاس سائر المتعلقات (وهل لطلب التصدیق فحسب) وتدخل علی الجملتین (نحو هل قام زید
[شماره صفحه واقعی : 131]
وهل عمرو قاعد) اذا کان المطلوب حصول التصدیق بثبوت القیام لزید والقعود لعمرو.
(ولهذا) ای ولا ختصاصها بطلب التصدیق (امتنع هل زید قام ام عمرو) لان وقوع المفرد ههنا بعد ام دلیل علی ان ام متصلة وهی لطلب تعیین احد الامرین مع العلم بثبوت اصل الحکم وهل انما تکون لطلب الحکم فقط.
ولو قلت هل زید قام بدون ام عمرو لقبح ولا یمتنع لما سیجیء (و) لهذا ایضا (قبح هل زیدا ضربت لان التقدیم یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل) فیکون هل لطلب حصول الحاصل وهو محال.
وانما لم یمتنع؟ لاحتمال ان یکون زیدا مفعول فعل محذوف او یکون التقدیم لمجرد الاهتمام لا للتخصیص لکن ذلک خلاف الظاهر (دون) هل زیدا (ضربته) فانه لا یقبح (لجواز تقدیر المفسر قبل زیدا) ای هل ضربت زیدا ضربته
[*مدرس افغانی]
(وجعل السکاکی قبح هل رجل عرف لذلک) ای لان التقدیم یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل لما سبق من مذهبه من ان الاصل عرف رجل علی ان رجل بدل من الضمیر فی عرف قدم للتخصیص.
(ویلزمه) ای السکاکی (ان لا یقبح هل زید عرف) لان تقدیم المظهر المعرفة لیس للتخصیص عنده حتی یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل مع انه قبیح باجماع النحاة.
وفیه نظر لان ما ذکره من اللزوم ممنوع لجواز ان یقبح لعلة اخری (وعلل غیره) ای غیر السکاکی (قبحهما) ای قبح هل رجل عرف وهل زید عرف (بان هل بمعنی قد فی الاصل) واصله اهل (وترک الهمزة قبلها لکثرة وقوعها فی الاستفهام) فاقیمت هی مقام الهمزة وقد تطفلت علیها فی الاستفهام وقد من خواص الافعال فکذا ما هی بمعناها.
وانما لم یقبح هل زید قائم لانها اذا لم تر الفعل فی حیزها ذهلت عنه ونسیت بخلاف ما اذا رأته فانها تذکرت العهود وحنت الی الالف المألوف فلم ترض بافتراق
[شماره صفحه واقعی : 132]
الاسم بینهما.
[*مدرس افغانی]
(وهی) ای هل (تخصص المضارع بالاستقبال) بحکم الوضع کالسین وسوف (فلا یصح هل تضرب زیدا) فی ان یکون الضرب واقعا فی الحال علی ما یفهم عرفا ومن قوله (وهو اخوک کما یصح اتضرب زیدا وهو اخوک) قصدا الی انکار الفعل الواقع فی الحال بمعنی انه لا ینبغی ان یکون وذلک لان هل تخصصّ المضارع بالاستقبال فلا یصح لانکار الفعل الواقع فی الحال بخلاف الهمزة فانها تصلح لانکار الفعل الواقع لانها لیست مخصصة للمضارع بالاستقبال.
وقولنا فی ان یکون الضرب واقعا فی الحال لیعلم ان هذا الامتناع جار فی کل ما یوجد فیه قرینة تدل علی ان المراد انکار الفعل الواقع فی الحال سواء عمل ذلک المضارع فی جملة حالیة کقولک اتضرب زیدا وهو اخوک او لا کقوله تعالی (أَتَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ ، ) وکقولک ا تؤذی اباک واتشتم الامیر فلا یصح وقوع هل فی هذه المواضع.
ومن العجائب ما وقع لبعضهم فی شرح هذا الموضع من ان هذا الامتناع بسبب ان الفعل المستقبل لا یجوز تقییده بالحال واعماله فیها.
ولعمری ان هذه فریة ما فیها مریة اذ لم ینقل عن احد من النحاة امتناع مثل سیجیء زید راکبا وسأضرب زیدا وهو بین یدی الامیر کیف وقد قال الله تعالی (سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ ،) وانما (یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ مُهْطِعِینَ ،) وفی الحماسة «ساغسل عنی العار بالسیف جالیا ، علی قضاء الله ما کان جالبا» وامثال هذه اکثر من ان تحصی.
واعجب من هذا انه لما سمع قول النحاة انه یجب تجرید صدر الجملة الحالیة عن علم الاستقبال لتنافی الحال والاستقبال بحسب الظاهر علی ما سنذکره حتی لا یجوز یأتینی زید سیرکب او لن یرکب فهم منه انه یجب تجرید الفعل العامل فی الحال عن علامة الاستقبال حتی لا یصح تقیید مثل هل تضرب وستضرب ولن تضرب بالحال واورد هذا المقال دلیلا علی ما ادعاه ولم ینظر فی صدر هذا المقال حتی یعرف
[شماره صفحه واقعی : 133]
انه لبیان امتناع تصدیر الجملة الحالیة بعلم الاستقبال
[*مدرس افغانی]
(ولاختصاص التصدیق بها) ای لکون هل مقصورة علی طلب التصدیق وعدم مجیئها لغیر التصدیق کما ذکر فیما سبق.
(وتخصیصها المضارع بالاستقبال کان لها مزید اختصاص بما کونه زمانیا اظهر) وما موصولة وکونه مبتدأ خبره اظهر وزمانیا خبر الکون ای بالشیء الذی زمانیته اظهر (کالفعل) فان الزمان جزء عن مفهومه بخلاف الاسم فانه انما یدل علیه حیث یدل بعروضه له اما اقتضاء تخصیصها المضارع بالاستقبال لمزید اختصاصها بالفعل فظاهر.
واما اقتضاء کونها لطلب التصدیق فقط لذلک فلان التصدیق هو الحکم بالثبوت او الانتفاء والنفی والاثبات انما یتوجهان الی المعانی والاحداث التی هی مدلولات الافعال لا الی الذوات التی هی مدلولات الاسماء.
(ولهذا) ای ولان لها مزید اختصاص بالفعل (کان فهل انتم شاکرون ادل علی طلب الشکر من فهل تشکرون وفهل انتم تشکرون) مع انه مؤکد بالتکریر لان انتم فاعل فعل محذوف (لان ابراز ما سیتجدد فی معرض الثابت ادل علی کمال العنایة بحصوله) من ابقائه علی اصله کما فی هل تشکرون لان هل فی هل تشکرون وفی هل انتم تشکرون علی اصلها لکونها داخلة علی الفعل تحقیقا فی الاول وتقدیرا فی الثانی.
(و) فهل انتم شاکرون ادل علی طلب الشکر (من افانتم شاکرون) ایضا (وان کان للثبوت باعتبار) کون الجملة اسمیة (لان هل ادعی للفعل من الهمزة فترکه معها) ای ترک الفعل مع هل (ادل علی ذلک) ای علی کمال العنایة بحصول ما سیتجدد (ولهذا) ای ولان هل ادعی للفعل من الهمزة (لا یحسن هل زید منطلق الا من البلیغ) لانه الذی یقصد به الدلالة علی الثبوت وابراز ما سیوجد فی معرض الوجود (وهی) ای هل (قسمان بسیطة وهی التی یطلب بها وجود الشیء او لا) وجوده (کقولنا هل الحرکة موجودة) او لا موجودة (ومرکبة وهی التی یطلب بها
[شماره صفحه واقعی : 134]
وجود شیء لشیء) او لا وجود له (کقولنا هل الحرکة دائمة) او لا دائمة فان المطلوب وجود الدوام للحرکة او لا وجوده لها.
وقد اعتبر فی هذه شیئان غیر الوجود وفی الاولی شیء واحد فکانت مرکبة بالنسبة الی الاولی وهی بسیطة بالنسبة الیها.
(والباقیة) من الفاظ الاستفهام تشترک فی انها (لطلب التصور فقط)
[*مدرس افغانی]
وتختلف من جهة ان المطلوب بکل منها تصور شیء آخر.
(قیل فیطلب بما ، شرح الاسم کقولنا ما العنقاء) طالبا ان یشرح هذا الاسم ویبین مفهومه فیجاب بایراد لفظ اشهر (او ماهیة المسمی) ای حقیقته التی هو بها هو (کقولنا ما الحرکة) ای ما حقیقة مسمی هذا اللفظ فیجاب بایراد ذاتیاته.
(وتقع هل البسیطة فی الترتیب بینهما) ای بین ما التی لشرح الاسم والتی لطلب الماهیة یعنی ان مقتضی الترتیب الطبیعی ان یطلب او لا شرح الاسم ثم وجود المفهوم فی نفسه ثم ما هیته وحقیقته لان من لا یعرف مفهوم اللفظ استحال منه ان یطلب وجود ذلک المفهوم ومن لا یعرف انه موجود استحال منه ان یطلب حقیقته وماهیته اذ لا حقیقة للمعدوم ولا ماهیة له والفرق بین المفهوم من الاسم بالجملة وبین الماهیة التی یفهم من الحد بالتفصیل غیر قلیل فان کل من خوطب باسم فهم فهما ما ووقف علی الشیء الذی یدل علیه الاسم اذا کان عالما باللغة.
واما الحد فلا یقف علیه الا المرتاض بصناعة المنطق فالموجودات لما کان لها حقائق ومفهومات فلها حدود حقیقیة واسمیة واما المعدومات فلیس لها الا المفهومات فلا حدود لها الا بحسب الاسم لان الحد بحسب الذات لا یکون الا بعد ان یعرف ان الذات موجودة حتی ان ما یوضع فی اول التعالیم من حدود الاشیاء التی یبرهن علیها فی اثناء التعالیم انما هی حدود اسمیة ثم اذا برهن علیها واثبت وجودها صارت تلک الحدود بعینها حدودا حقیقیة جمیع ذلک مذکور فی الشفاء.
(و) یطلب (بمن العارض المشخص) ای الامر الذی یعرض (لذی العلم) فیفید تشخصه وتعینه (کقولنا من فی الدار) فیجاب عنه یزید ونحوه مما یفید تشخصه
[شماره صفحه واقعی : 135]
(وقال السکاکی یسأل بما عن الجنس تقول ما عندک ای ایّ اجناس الاشیاء عندک وجوابه کتاب ونحوه) ویدخل فیه السؤال عن الماهیة والحقیقة نحو ما الکلمة ای ایّ اجناس الالفاظ هی وجوابه لفظ مفرد موضوع (او عن الوصف تقول ما زید وجوابه الکریم ونحوه و) یسأل (بمن عن الجنس من ذی العلم تقول من جبریل ای ابشر هو ام ملک ام جنی.
وفیه نظر) اذ لا نسلم انه للسؤال عن الجنس وانه یصح فی جواب من جبریل ان یقال ملک بل جوابه ملک من عند الله یأتی بالوحی کذا وکذا مما یفید تشخصه (ویسأل بایّ عما یمیز احد المتشارکین فی امر یعمهما) وهو مضمون اضیف الیه ایّ (نحو (أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ) خَیْرٌ مَقاماً ، ای انحن ام اصحاب محمد علیه السلام) والمؤمنون والکافرون قد اشترکا فی الفریقیة وسألوا عما یمیز احدهما عن الاخر مثل کون الکافرین قائلین بهذا القول ومثل کون اصحاب محمد علیه السلام غیر قائلین.
(و) یسأل (بکم عن العدد نحو سل بنی اسرائیل (کَمْ آتَیْناهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ ،)) ای کم آیة آتیناهم اعشرین ام ثلثین فمن آیة ممیزکم بزیادة من لما وقع من الفصل بفعل متعد بین کم وممیزه کما ذکرنا فی الخبریة ، فکم ههنا للسؤال عن العدد لکن الغرض من هذا السؤال هو التقریع والتوبیخ.
(و) یسأل (بکیف عن الحال وباین عن المکان وبمتی عن الزمان) ماضیا کان او مستقبلا (وبایان عن) الزمان (المستقبل.
[*مدرس افغانی]
قیل ویستعمل فی مواضع التفخیم مثل (یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ) ، وانی تستعمل تارة بمعنی کیف) ویجب ان یکون بعدها فعل (نحو (فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ)) ای علی ای حال ومن ایّ شق اردتم بعد ان یکون المأتی موضع الحرث ولم یجیء انّی زید بمعنی کیف هو (واخری بمعنی من این نحو (أَنَّی لَکِ هذا)) ای من این لک هذا الرزق الاتی کل یوم.
وقوله یستعمل اشارة الی انه یحتمل ان یکون مشترکا بین المعنیین وان یکون فی احدهما حقیقة وفی الاخر مجازا ویحتمل ان یکون معناه این الا انه فی الاستعمال
[شماره صفحه واقعی : 136]
یکون مع من ظاهرة کما فی قوله «من انی» عشرون لنا ای من این او مقدرة کما فی قوله تعالی (أَنَّی لَکِ هذا) ای من این لک هذا علی ما ذکره بعض النحاة.
(ثم ان هذه الکلمات الاستفهامیة کثیرا ما تستعمل فی غیر الاستفهام) مما یناسب المقام بحسب معونة القرائن (کالاستبطاء نحو کم دعوتک والتعجب نحو (ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ)) لانه کان لا یغیب عن سلیمان علیه السلام الا باذنه فلما لم یبصره مکانه تعجب من حال نفسه فی عدم ابصاره ایاه.
ولا یخفی انه لا معنی لاستفهام العاقل عن حال نفسه وقول صاحب الکشاف انه نظر سلیمان الی مکان الهدهد فلم یبصره فقال مالی لا اراه علی معنی انه لا یراه وهو حاضر لساتر ستره او غیر ذلک ثم لاح له انه غائب فاضرب عن ذلک واخذ یقول اهو غائب کانه یسأل عن صحة ما لاح له یدل علی ان الاستفهام علی حقیقته.
(والتنبیه علی الضلال نحو (فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ) والوعید کقولک لمن یسیء الادب الم اؤدب فلانا اذا علم) المخاطب (ذلک) وهو انک ادبت فلانا فیفهم معنی الوعید والتخویف ولا یحمله علی السؤال.
[*مدرس افغانی]
(والتقریر) ای حمل المخاطب علی الاقرار بما یعرفه والجائه الیه (بایلاء المقرر به الهمزة) ای بشرط ان یذکر بعد الهمزة ما حمل المخاطب علی الاقرار به (کما مر) فی حقیقة الاستفهام من ایلاء المسؤل عنه الهمزة تقول اضربت زیدا فی تقریره بالفعل وانت ضربت فی تقریره بالفاعل وازیدا ضربت فی تقریره بالمفعول وعلی هذا القیاس.
وقد یقال التقریر بمعنی التحقیق والتثبیت فیقال اضربت زیدا بمعنی انک ضربته البتة (والانکار کذلک نحو (أَغَیْرَ اللهِ تَدْعُونَ) (ای بایلاء المنکر الهمزة کالفعل فی قوله ایقتلنی والمشرفّی مضاجعی ، والفاعل فی قوله تعالی (أَهُمْ یَقْسِمُونَ) رَحْمَتَ رَبِّکَ ، والمفعول فی قوله تعالی (أَغَیْرَ اللهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ،) و (أَغَیْرَ اللهِ تَدْعُونَ.)
واما غیر الهمزة فیجیء للتقریر والانکار لکن لا یجری فیه هذه التفاصیل ولا یکثر کثرة الهمزة فلذا لم یبحث عنه.
(ومنه) ای من مجیء الهمزة للانکار (نحو (أَلَیْسَ اللهُ) بِکافٍ عَبْدَهُ ، ای الله
[شماره صفحه واقعی : 137]
کاف) لان انکار النفی نفی له و (نفی النفی اثبات وهذا) المعنی (مراد من قال الهمزة فیه للتقریر) ای لحمل المخاطب علی الاقرار (بما دخله النفی) وهو الله کاف (لا بالنفی) وهو لیس الله بکاف فالتقریر لا یجب ان یکون بالحکم الذی دخلت علیه الهمزة بل بما یعرف المخاطب من ذلک الحکم اثباتا او نفیا.
وعلیه قوله تعالی (أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّی إِلهَیْنِ مِنْ دُونِ اللهِ ،) فالهمزة فیه للتقریر ای بما یعرفه عیسی علیه السلام من هذا الحکم لا بانه قد قال ذلک فافهم.
[*مدرس افغانی]
وقوله والانکار کذلک دل علی ان صورة انکار الفعل ان یلی الفعل الهمزة ، ولما کان له صورة اخری لا یلی فیها الفعل الهمزة اشار الیها بقوله (والانکار الفعل صورة اخری وهی نحو «ازیدا ضربت ام عمروا» لمن یردد الضرب بینهما) من غیر ان یعتقد تعلقه بغیرهما فاذا انکرت تعلقه بهما فقد نفیته عن اصله لانه لا بد له من محل یتعلق به (والانکار اما للتوبیخ ای ما کان ینبغی ان یکون) ذلک الامر الذی کان (نحو «ا عصیت ربک») فان العصیان واقع لکنه منکر.
وما یقال انه للتقریر فمعناه التحقیق والتثبیت (او لا ینبغی ان یکون فی) ای ان یحدث ویتحقق مضمون ما دخلت علیه الهمزة وذلک فی المستقبل (نحو «ا تعصی ربک») یعنی لا ینبغی ان یتحقق العصیان (او للتکذیب) فی الماضی (ای لم یکن نحو (أَفَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ)) ای لم یفعل ذلک (و) فی المستقبل ای (لا یکون نحو (أَنُلْزِمُکُمُوها)) ای انلزمکم تلک الهدایة او الحجة بمعنی أنکرهکم علی قبولها ونقسرکم علی الاهتداء والحال انکم لها کارهون یعنی لا یکون منا هذا الالزام (والتهکم) عطف علی الاستبطاء او علی الانکار ، وذلک انهم اختلفوا فی انه اذا ذکر معطوفات کثیرة ان الجمیع معطوف علی الاول او کل واحد عطف علی ما قبله (نحو (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا)) وذلک ان شعیبا علیه السلام کان کثیر الصلوات وکان قومه اذا رأوه یصلی تضاحکوا فقصدوا بقولهم (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ) الهزء والسخریة لا حقیقة الاستفهام (والتحقیق نحو «من هذا») استحقارا بشانه مع انک
[شماره صفحه واقعی : 138]
تعرفه
[*مدرس افغانی]
(والتهویل کقرائة ابن عباس) رضی الله عنه ((وَلَقَدْ نَجَّیْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِینِ مِنْ فِرْعَوْنَ) بلفظ الاستفهام) ای من بفتح المیم (ورفع فرعون) علی انه مبتدأ ومن الاستفهامیة خبره او بالعکس علی اختلاف الرأیین فانه لا معنی لحقیقة الاستفهام ههنا وهو ظاهر بل المراد انه لما وصف الله العذاب بالشدة والفظاعة زادهم تهویلا بقوله (مِنْ فِرْعَوْنَ) ای هل تعرفون من هو فی فرط عتوه وشدة شکیمته فما ظنکم بعذاب یکون المعذب به مثله (ولهذا قال (إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ)) زیادة لتعریف حاله وتهویل عذابه (والاستبعاد نحو (أَنَّی لَهُمُ الذِّکْری)) فانه لا یجوز حمله علی حقیقة الاستفهام وهو ظاهر.
بل المراد استبعاد ان یکون لهم الذکری بقرینة قوله تعالی (وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ) ای کیف یتذکرون ویتعظون ویوفون بما وعدوه من الایمان عند کشف العذاب عنهم وقد جاءهم ما هو اعظم وادخل فی وجوب الاذکار من کشف الدخان وهو ما ظهر علی ید رسول الله صلّی الله علیه وآله وسلم من الایات والبینات من الکتاب المعجز وغیره فلم یتذکروا واعرضوا عنه.
(ومنها) ای من انواع الطلب (الامر) وهو طلب فعل غیر کف علی جهة الاستعلاء وصیغته تستعمل فی معان کثیرة ، فاختلفوا فی حقیقته الموضوعة هی لها اختلافا کثیرا ، ولما لم تکن الدلائل مفیدة للقطع بشیء.
قال المصنف : (والاظهر ان صیغته من المقترنة باللام نحو لیحضر زید وغیرها نحو اکرم عمرا وروید بکرا) فالمراد بصیغته ما دل علی طلب فعل غیر کف استعلاء سواء کان اسما او فعلا (موضوعة لطلب الفعل استعلاء) ای علی طریق طلب العلو وعد الآمر نفسه عالیا سواء کان عالیا فی نفسه ام لا (لتبادر الفهم عند سماعها) ای سماع الصیغة (الی ذلک) المعنی اعنی الطلب استعلاء والتبادر الی الفهم من اقوی امارات الحقیقة.
(وقد تستعمل) صیغة الامر (لغیره) ای لغیر طلب الفعل استعلاء (کالاباحة نحو «جالس الحسن او ابن سیرین») فیجوز له ان یجالس احدهما او کلیهما وان لا
[شماره صفحه واقعی : 139]
یجالس احدا منهما اصلا
[*مدرس افغانی]
(والتهدید) ای التخویف وهو اعم من الانذار لانه ابلاغ مع التخویف.
وفی الصحاح الانذار تخویف وهو مع دعوة (نحو (اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ)) لظهور ان لیس المراد الامر بکل عمل شاؤا (والتعجیز نحو (فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ)) اذ لیس المراد طلب اتیانهم بسورة من مثله لکونه محالا.
والظرف اعنی قوله من مثله متعلق بفأتوا والضمیر لعبدنا او صفة لسورة والضمیر لما نزلنا او لعبدنا.
فان قلت لم لا یجوز علی الاول ان یکون الضمیر لما نزلنا.
قلت : لانه یقتضی ثبوت مثل القرآن فی البلاغة وعلوا الطبقة بشهادة الذوق اذ التعجیز انما یکون عن المأتی به فکأن مثل القرآن ثابت لکنهم عجزوا عن ان یأتوا عنه بسورة بخلاف ما اذا کان وصفا للسورة فان المعجوز عنه هو السورة الموصوفة باعتبار انتفاء الوصف.
فان قلت فلیکن التعجیز باعتبار انتفاء المأتی به منه.
قلنا احتمال عقلی لا یسبق الی الفهم ولا یوجد له مساغ فی اعتبارات البلغاء واستعمالاتهم فلا اعتداد به ، ولبعضهم هنا کلام طویل لا طائل تحته (والتسخیر نحو («کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ» ) والاهانة نحو (کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِیداً)) اذ لیس الغرض من یطلب منهم کونهم قردة او حجارة او حدیدا لعدم قدرتهم علی ذلک لکن فی التسخیر یحصل الفعل اعنی صیرورتهم قردة وفی الاهانة لا یحصل اذا المقصود قلة المبالاة بهم.
[*مدرس افغانی]
(والتسویة نحو (فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا)) ففی الاباحة کأن المخاطب توهم ان الفعل محظور علیه فاذن له فی الفعل مع عدم الحرج فی الترک وفی التسویة کانه توهم ان احد الطرفین من الفعل والترک انفع له وارجح بالنسبة الیه فرفع ذلک التوهم وسوی بینهما.
(والتمنی نحو الا ایها اللیل الطویل الا انجلی) بصبح وما الا صباح منک بامثل ، اذ لیس الغرض طلب الانجلاء من اللیل اذ لیس ذلک فی وسعه لکنه یتمنی
[شماره صفحه واقعی : 140]
ذلک تخلصا عما عرض له فی اللیل من تباریح الجوّ ولاستطالة تلک اللیلة کأنه طماعیة له فی انجلائها فلهذا یحمل علی التمنی دون الترجی.
(والدعاء) ای الطلب علی سبیل التضرع (نحو رب اغفر لی والالتماس کقولک لمن یساویک رتبة افعل بدون الاستعلاء) والتضرع ، فان قیل ای حاجة الی قوله بدون الاستعلاء مع قوله لمن یساویک رتبة ، قلت قد سبق ان الاستعلاء لا یستلزم العلو فیجوز ان یتحقق من المساوی بل من الادنی ایضا.
(ثم الامر قال السکاکی حقه الفور لانه الظاهر من الطلب) عند الانصاف کما فی الاستفهام والنداء (ولتبادر الفهم عند الامر بشیء بعد الامر بخلافه الی تغییر) الامر (الاول دون الجمع) بین الامرین (وارادة التراخی).
فان المولی اذا قال لعبده قم ثم قال له قبل ان یقوم اضطجع حتی المساء یتبادر الفهم الی انه غیّر الامر بالقیام الی الامر بالاضطجاع ولم یرد الجمع بین القیام والاضطجاع مع تراخی احدهما.
(وفیه نظر) لانا لا نسلم ذلک عند خلو المقام عن القرائن.
(ومنها) ای من انواع الطلب (النهی) وهو طلب الکف عن الفعل استعلاء (وله حرف واحد وهو لاء الجازمة فی نحو قولک لا تفعل وهو کالامر فی الاستعلاء) لانه المتبادر الی الفهم.
[*مدرس افغانی]
(وقد یستعمل فی غیر طلب الکف) عن الفعل کما هو مذهب البعض (او) طلب (الترک) کما هو مذهب البعض.
فانهم قد اختلفوا فی ان مقتضی النهی کف النفس عن الفعل بالاشتغال باحد اضداده او ترک الفعل وهو نفس ان لا تفعل (کالتهدید کقولک لعبد لا یمتثل امرک لا تمتثل امری) وکالدعاء والالتماس وهو ظاهر.
(وهذه الاربعة) یعنی التمنی والاستفهام والامر والنهی (یجوز تقدیر الشرط بعدها) وایراد الجزاء عقیبها مجزوما بان المضمرة مع الشرط (کقولک) فی التمنی (لیت لی مالا انفقه) ای ان ارزقه انفقه.
[شماره صفحه واقعی : 141]
(و) فی الاستفهام (این بیتک ازرک) ای ان تعرفنیه ازرک (و) فی الامر (اکرمنی اکرمک) ای ان تکرمنی اکرمک (و) فی النهی (لا تشتمنی یکن خیرا لک) ای ان لا تشتم یکن خیرا لک ، وذلک لان الحامل للمتکلم علی الکلام الطلبی کون المطلوب مقصورا للمتکلم اما لذاته او لغیره لتوقف ذلک الغیر علی حصوله.
وهذا معنی الشرط فاذا ذکرت الطلب وذکرت بعده ما یصلح توقفه علی المطلوب غلب علی ظن المخاطب کون المطلوب مقصودا لذلک المذکور بعده لا لنفسه فیکون اذا معنی الشرط فی الطلب مع ذکر ذلک الشیء ظاهرا.
ولما جعل النحاة الاشیاء التی تضمن حرف الشرط بعدها خمسة اشیاء اشار المصنف الی ذلک بقوله (واما العرض کقولک الا تنزل عندنا تصب خیرا) ای ان تنزل تصب خیرا (فمولد من الاستفهام) ولیس شیئا آخر برأسه لان الهمزة فیه للاستفهام دخلت علی فعل منفی وامتنع حملها علی حقیقة الاستفهام للعلم بعدم النزول مثلا وتولد عنه بمعونة قرینة الحال عرض النزول علی المخاطب وطلبه عنه (ویجوز) تقدیر الشرط (فی غیرها) ای فی غیر هذه المواضع (لقرینة) تدل علیه (نحو) (أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ) (فالله هو الولی ای ان ارادوا اولیاء بحق) فالله هو الولی الذی یجب ان یتولی وحده ویعتقد انه المولی والسید.
وقیل لا شک ان قوله (أَمِ اتَّخَذُوا) انکار توبیخ بمعنی انه لا ینبغی ان یتخذ من دونه اولیاء وحینئذ یترتب علیه قوله تعالی (فَاللهُ هُوَ الْوَلِیُّ) من غیر تقدیر شرط کما یقال لا ینبغی ان یعبد غیر الله فالله هو المستحق للعبادة.
وفیه نظر اذ لیس کل ما فیه معنی الشیء حکمه حکم ذلک الشیء والطبع المستقیم شاهد صدق علی صحة قولنا لا تضرب زیدا فهو اخوک بالفاء بخلاف اتضرب زیدا فهو اخوک استفهام انکار فانه لا یصح الا بالواو الحالیة.
[*مدرس افغانی]
(منها) ای من انواع الطلب (النداء) وهو طلب الاقبال بحرف نائب مناب ادعو لفظا او تقدیرا.
(وقد تستعمل صیغته) ای صیغة النداء (فی غیر معناه) وهو طلب الاقبال
[شماره صفحه واقعی : 142]
(کالاغراء فی قولک لمن اقبل یتظلم یا مظلوم) قصدا الی اغرائه وحثه علی زیادة التظلّم وبثّ الشکوی لان القبال حاصل (والاختصاص فی قولهم انا افعل کذا ایها الرجل) فقولنا ایها الرجل اصله تخصیص المنادی بطلب اقباله علیک ثم جعل مجردا عن طلب الاقبال ونقل الی تخصیص مدلوله من بین امثاله بما نسب الیه اذ لیس المراد بای ووصفه المخاطب بمنادی بل ما دل علیه ضمیر المتکلم فایّها مضموم والرجل مرفوع والمجموع فی محل النصب علی انه حال.
ولهذا قال (متخصصا) ای مختصا (من بین الرجال) وقد یستعمل صیغة النداء فی الاستغاثة نحو «یالله» والتعجب نحو «یا للماء» والتحسر والتوجع کما فی نداء الاطلال والمنازل والمطایا وما اشبه ذلک.
(ثم الخبر قد یقع موقع الانشاء اما للتفاؤل) بلفظ الماضی دلالة علی انه کأنه وقع نحو وفقک الله للتقوی (او لاظهار الحرص فی وقوعه) کما مر فی بحث الشرط من ان الطالب اذا عظمت رغبته فی شیء یکثر تصوره ایاه فربما یخیل الیه حاصلا نحو رزقنی الله لقاءک (والدعاء بصیغة الماضی من البلیغ) کقوله رحمه الله (یحتملهما) ای التفاؤل واظهار الحرص.
واما غیر البلیغ فهو ذاهل عن هذه الاعتبارات (او للاحتراز عن صورة الامر) کقول العبد للمولی ینظر المولی الی ساعة دون انظر لانه فی صورة الامر وان قصد به الدعاء او الشفاعة (او لحمل المخاطب علی المطلوب بان یکون) المخاطب (ممن لا یحب ان یکذب الطالب) ای ینسب الیه الکذب کقولک لصاحبک الذی لا یحب تکذیبک تأتینی غدا مقام اءتینی تحمله بالطف وجه علی الاتیان لانه ان لم یأتک غدا صرت کاذبا من حیث الظاهر لکون کلامک فی صورة الخبر.
صوت
[*مدرس افغانی]
(تنبیه) الانشاء کالخبر فی کثیر مما ذکر فی الابواب الخمسة السابقة) یعنی احوال
[شماره صفحه واقعی : 143]
الاسناد والمسند الیه والمسند ومتعلقات الفعل والقصر (فلیعتبره) ای ذلک الکثیر الذی یشارک فیه الانشاء والخبر.
(الناظر) بنور البصیرة فی لطائف الکلام مثلا الکلام الانشائی ایضا اما مؤکد او غیر مؤکد والمسند الیه فیه اما محذوف او مذکور الی غیر ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 144]
بدأ بذکر الفصل لانه الاصل والوصل طار ای عارض علیه حاصل بزیادة حرف من حروف العطف ، لکن لما کان الوصل بمنزلة الملکة والفصل بمنزلة العدم والاعدام انما تعرف بملکاتها بدأ فی التعریف بذکر الوصل.
فقال (الوصل عطف بعض الجمل علی بعض والفصل ترکه) ای ترک عطفه علیه (فاذا أنت جملة بعد جملة فالاولی اما ان یکون لها محل من الاعراب او لا وعلی الاول) ای علی تقدیر ان یکون للاولی محل من الاعراب (ان قصد تشریک الثانیة لها) ای للاولی (فی حکمه) ای فی حکم الاعراب الذی کان لها مثل کونها خبر مبتدأ او حالا او صفة او نحو ذلک.
(عطفت) الثانیة (علیها) ای علی الاول لیدل العطف علی التشریک المذکور (کالمفرد) فانه اذا قصد تشریکه لمفرد قبله فی حکم اعرابه من کونه فاعلا او مفعولا او نحو ذلک وجب عطفه علیه (فشرط کونه) ای کون عطف الثانیة علی الاولی (مقبولا بالواو ونحوه ان یکون بینهما) ای بین الجملتین (جهة جامعة نحو زید یکتب ویشعر) لما بین الکتابة والشعر من التناسب الظاهر (او یعطی ویمنع) لما بین الاعطاء والمنع من التضاد ، بخلاف نحو زید یکتب ویمنع او یعطی ویشعر وذلک لئلا یکون الجمع بینهما کالجمع بین الضّب والنون.
وقوله ونحوه اراد به ما یدل علی التشریک کالفاء وثم وحتی وذکره حشو مفسد لان هذا الحکم مختص بالواو لان لکل من الفاء ، وثم ، وحتی ، معنی محصلا غیر التشریک والجمعیة فان تحقق هذا المعنی حسن العطف وان لم توجد جهة جامعة بخلاف الواو.
[شماره صفحه واقعی : 145]
صوت
[*مدرس افغانی]
(ولهذا) ای ولانه لا بد فی الواو من جهة جامعة (عیب علی ابی تمام ، قوله لا والذی هو عالم ان النوی ، صبر وان ابا الحسین کریم) اذ لا مناسبة بین کرم ابی الحسین ومرارة النوی.
فهذا العطف غیر مقبول سواء جعل عطف مفرد علی مفرد کما هو الظاهر او عطف جملة علی جملة باعتبار وقوعه موقع مفعولی عالم لان وجود الجامع شرط فی الصورتین.
وقوله «لا» نفی لما ادعته الحبیبة علیه من اندراس هواه بدلالة البیت السابق (والا) ای وان لم یقصد تشریک الثانیة للاولی فی حکم اعرابها (فصلت) الثانیة (عنها) لئلا یلزم من العطف التشریک الذی لیس بمقصود (نحو (وَإِذا خَلَوْا) إِلی شَیاطِینِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ، اللهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ لم یعطف الله یستهزئ بهم علی انا معکم لانه لیس من مقولهم) فلو عطف علیه لزم تشریکه له فی کونه مفعول قالوا فیلزم ان یکون مقول قول المنافقین ولیس کذلک.
وانما قال علی (إِنَّا مَعَکُمْ) دون (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) لان قوله (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) بیان لقوله (إِنَّا مَعَکُمْ) فحکمه حکمه.
وایضا العطف علی المتبوع هو الاصل (وعلی الثانی) ای علی تقدیر ان لا یکون للاولی محل من الاعرب (ان قصد ربطها بها) ای ربط الثانیة بالاولی (علی معنی عاطف سوی الواو عطفت) الثانیة علی الاولی (به) ای بذلک العاطف من غیر اشتراط امر آخر (نحو دخل زید فخرج عمرو او ثم خرج عمرو واذا قصد التعقیب او المهملة) وذلک لان ما سوی الواو من حروف العطف یفید مع الاشتراک معانی محصلة مفصلة فی علم النحو ، فاذا عطفت الثانیة علی الاولی بذلک العاطف ظهرت الفائدة اعنی حصول معانی هذه الحروف.
بخلاف الواو فانه لا یفید الا مجرد الاشتراک.
وهذا انما یظهر فیما له حکم اعرابی.
واما فی غیره ففیه خفاء واشکال وهو السبب فی صعوبة باب الفصل والوصل
[شماره صفحه واقعی : 146]
حتی حصر بعضهم البلاغة فی معرفة الفصل والوصل.
[*مدرس افغانی]
(والا) ای وان لم یقصد ربط الثانیة بالاولی علی معنی عاطف سوی الواو (فان کان للاولی حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیة فالفصل) واجب لئلا یلزم من الوصل التشریک فی ذلک الحکم (نحو (وَإِذا خَلَوْا) الایة لم یعطف (اللهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ) علی (قالُوا) لئلا یشارکه فی الاختصاص بالظرف لما مر) من ان تقدیم المفعول ونحوه من الظرف وغیره یفید الاختصاص فیلزم ان یکون استهزاء الله بهم مختصا بحال خلوهم الی شیاطینهم ولیس کذلک.
فان قیل اذا شرطیة لا ظرفیة.
قلنا اذا الشرطیة هی الظرفیة استعملت استعمال الشرط ولو سلم فلا ینافی ما ذکرناه لانه اسم معناه الوقت لابد له من عامل وهو (قالُوا إِنَّا مَعَکُمْ) بدلالة المعنی.
واذا قدم متعلق الفعل وعطف فعل آخر علیه یفهم اختصاص الفعلین به کقولنا یوم الجمعة سرت وضربت زیدا بدلالة الفحوی والذوق (والا) عطف علی قوله فان کان للاولی حکم ای وان لم یکن للاولی حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیة.
وذلک بان لا یکون لها حکم زائد علی مفهوم الجملة او یکون ولکن قصد اعطاؤه للثانیة ایضا (فان کان بینهما) ای بین الجملتین (کمال الانقطاع بلا ایهام) ای بدون ان یکون فی الفصل ایهام خلاف المقصود (او کمال الاتصال او شبه احدهما) ای احد الکمالین (فکذلک) ای یتعین الفصل لان الوصل یقتضی مغایرة ومناسبة (والا) ای وان لم یکن بینهما کمال الانقطاع بلا ایهام ولا کمال الاتصال ولا شبه احدهما (فالوصل) متعین لوجود الداعی وعدم المانع.
والحاصل ان للجملتین اللتین لا محل لهما من الاعراب ولم یکن للاولی حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیة ستة احوال.
الاول کمال الانقطاع بلا ایهام.
الثانی کمال الاتصال ، الثالث شبه کمال الانقطاع ،
[شماره صفحه واقعی : 147]
الرابع شبه کمال الاتصال ،
الخامس کمال الانقطاع مع الایهام ،
السادس التوسط بین الکمالین.
فحکم الاخیرین الوصل وحکم الاربعة السابقة الفصل فاخذ المصنف فی تحقیق الاحوال الستة فقال (اما کمال الانقطاع) بین الجملتین (فلاختلافهما خبر او انشاء لفظا ومعنی) بان یکون احدیهما خبرا لفظا ومعنی والاخری انشاء لفظا ومعنی (نحو وقال رائدهم) هو الذی یتقدم القوم لطلب الماء والکلاء (ارسوا) ای اقیموا من ارسیت السفینة حبستها بالمرساة (نزاولها) ای نحاول تلک الحرب ونعالجها ، فکل حتف امرئ یجری بمقدار.
ای اقیموا نقاتل فان موت کل نفس یجری بقدر الله تعالی لا الجبن ینجیه ولا الاقدام یردیه.
لم یعطف نزاولها علی ارسوا لانه خبر لفظا ومعنی وارسوا انشاء لفظا ومعنی.
وهذا مثال لکمال الانقطاع بین الجملتین باختلافهما خبرا وانشاء لفظا ومعنی مع قطع النظر عن کون الجملتین مما لیس له محل من الاعراب والا فالجملتان فی محل النصب علی انه مفعول قال (او) لاختلافهما خبرا وانشاء (معنی) فقط بان یکون احدیهما خبرا معنی والاخری انشاء معنی وان کانتا خبریتین او انشاءیتین لفظا (نحو مات فلان رحمه الله) لم یعطف رحمه الله علی مات لانه انشاء معنی ومات خبر معنی وان کانتا جمیعا خبریتین لفظا
[*مدرس افغانی]
(او لانه) عطف علی لاختلافهما والضمیر للشان (لا جامع بینهما کما سیأتی).
بیان الجامع فلا یصح العطف فی مثل زید طویل وعمرو نائم.
(واما کمال الاتصال) بین الجملتین (فلکون الثانیة مؤکدة للاولی) تأکیدا معنویا (لدفع توهم تجوز او غلط نحو (لا رَیْبَ فِیهِ)) بالنسبة الی (ذلِکَ الْکِتابُ) اذا جعلت (الم) طائفة من الحروف او جملة مستقلة و (ذلِکَ الْکِتابُ) جملة ثانیة و (لا رَیْبَ فِیهِ) ثالثة (فانه لما بولغ فی وصفه ای وصف الکتاب (ببلوغه) متعلق بوصفه ای فی
[شماره صفحه واقعی : 148]
ان وصف بانه بلغ (الدرجة القصوی فی الکمال) وبقوله بولغ تتعلق الباء فی قوله (بجعل المبتدأ ذلک) الدال علی کمال العنایة بتمییزه والتوسل ببعده الی التعظیم وعلو الدرجة (وتعریف الخبر باللام) الدال علی الانحصار مثل حاتم الجواد.
فمعنی ذلک الکتاب انه الکتاب الکامل الذی یستأهل ان یسمی کتابا کأن ما عداه من الکتب فی مقابلته ناقص بل لیس بکتاب (جاز) جواب لما ای جاز بسبب هذه المبالغة المذکورة (ان یتوهم السامع قبل التأمل انه) اعنی قوله ذلک الکتاب (مما یرمی به جزافا) من غیر صدور عن رویّة وبصیرة (فاتبعه) علی لفظ المبنی للمفعول والمرفوع المستتر عائد الی (لا رَیْبَ فِیهِ) والمنصوب البارز الی (ذلِکَ الْکِتابُ) ای جعل لا ریب فیه تابعا لذلک الکتاب (نفیا لذلک) التوهم (فوزانه) ای وزان لا ریب فیه مع ذلک الکتاب (وزان نفسه) مع زید (فی جاءنی زید نفسه).
فظهر ان لفظ وزان فی قوله وزان نفسه لیس بزائد کما توهم او تأکیدا لفظیا کما اشار الیه بقوله (ونحو هدی) ای هو هدی (لِلْمُتَّقِینَ) ای الضالین الصائرین الی التقوی.
(فان معناه انه) ای الکتاب (فی الهدایة بالغ درجة لا یدرکها کنهها) ای غایتها لما فی تنکیر هدی من الابهام والتفخیم (حتی کأنه هدایة محضة) حیث قیل هدی ولم یقل هاد (وهذا معنی ذلک الکتاب لان معناه کما مر الکتاب الکامل.
والمراد بکماله کماله فی الهدایة لان الکتب السماویة بحسبها) ای بقدر الهدایة واعتبارها (تتفاوت فی درجات الکمال) لا بحسب غیرها لانها المقصود الاصل من الانزال (فوزانه) ای وزان (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ) (وزان زید الثانی فی جاءنی زید زید) لکونه مقررا لذلک الکتاب مع اتفاقهما فی المعنی بخلاف (لا رَیْبَ فِیهِ) فانه یخالفه معنی
[*مدرس افغانی]
(او) لکون الجملة الثانیة (بدلا منها) ای من الاولی (لانها) ای الاولی (غیر وافیة بتمام المراد او کغیر الوافیة) حیث یکون فی الوفاء قصور ما او خفاء ما (بخلاف الثانیة) فانها وافیة کمال الوفاء (والمقام یقتضی اعتناء بشانه) ای بشان المراد (لنکتة ککونه) ای المراد (مطلوبا فی نفسه او فظیعا او عجیبا او لطیفا)
[شماره صفحه واقعی : 149]
فتنزل الثانیة من الاولی منزلة بدل البعض او الاشتمال فالاول (نحو (أَمَدَّکُمْ بِما تَعْلَمُونَ ، أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِینَ) ، (وَجَنَّاتٍ وَعُیُونٍ) ، فان المراد التنبیه علی نعم الله تعالی) والمقام یقتضی اعتناء بشانه لکونه مطلوبا فی نفسه وذریعة الی غیره.
(والثانی) اعنی قوله (أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ) الی آخره (او فی بتأدیته) ای تأدیة المراد الذی هو التنبیه (لدلالته) ای الثانیة (علیها) ای علم نعم الله تعالی (بالتفصیل من غیر احالة علی علم المخاطبین المعاندین فوزانه وزان وجهه فی اعجبنی زید وجهه لدخول الثانی فی الاول) لان ما تعلمون یشتمل الانعام وغیرها.
(والثانی) اعنی المنزل منزلة بدل الاشتمال (نحو اقول له ارحل لا تقیمن عندنا ، والا فکن فی السر والجهر مسلما فان المراد به) ای بقوله ارحل (کمال اظهار الکراهة لاقامته) ای المخاطب (وقوله لا تقیمن عندنا او فی بتأدیته لدلالته) ای لدلالة لا تقیمن عندنا (علیه) ای کمال اظهار الکراهة (بالمطابقة مع التأکید) الحاصل من النون وکونها مطابقة باعتبار الوضع العرفی حیث یقال لا تقم عندی ولا یقصد کفه عن الاقامة بل مجرد اظهار کراهة حضوره (فوزانه) ای وزان لا تقیمن عندنا (وزان حسنها فی اعجبنی الدار حسنها لان عدم الاقامة مغایر للارتحال) فلا یکون تأکیدا (وغیره داخل فیه) فلا یکون بدل بعض ولم یعتدّ ببدل الکل لانه انما یتمیز عن التأکید بمغایرة اللفظین وکون المقصود هو الثانی وهذا لا یتحقق فی الجمل لا سیما التی لا محل لها من الاعراب (مع ما بینهما) ای بین عدم الاقامة والارتحال (من الملابسة) اللزومیة فیکون بدل اشتمال.
والکلام فی ان الجملة الاولی اعنی ارحل ذات محل من الاعراب مثل ما مر فی ارسوا نزاولها.
وانما قال فی المثالین ان الثانیة او فی لان الاولی وافیة مع ضرب من القصور باعتبار الاجمال وعدم مطابقة الدلالة فصارت کغیر الوافیة
[*مدرس افغانی]
(او) لکون الثانیة (بیانا لها) ای للاولی (لخفائها) ای الاولی (نحو (فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطانُ قالَ یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لا یَبْلی) فان وزانه) ای وزان قال یا آدم (وزان عمر
[شماره صفحه واقعی : 150]
فی قوله اقسم بالله ابو حفص عمر) ما مسها من نقب ولا دبر حیث جعل الثانی بیانا وتوضیحا للاول.
فظهر ان لیس لفظ قال بیانا وتفسیرا للفظ وسوس حتی یکون هذا من باب بیان الفعل دون الجملة بل المبین هو مجموع الجملة (واما کونها) ای الجملة الثانیة کالمنقطعة عنها ای عن الاولی (فلکون عطفها علیها) ای عطف الثانیة علی الاولی (موهما لعطفها علی غیرها) مما لیس بمقصود وشبه هذا بکمال الانقطاع باعتبار اشتماله علی مانع من العطف الا انه لما کان خارجیا یمکن دفعه بنصب قرینة لم یجعل هذا من کمال الانقطاع.
(ویسمی الفصل لذلک قطعا مثاله وتظن سلمی اننی ابغی بها بدلا ، اراها فی الضلال تهیم) فبین الجملتین مناسبة ظاهرة لاتحاد المسندین لان معنی اراها اظنها وکون المسند الیه فی الاولی محبوبا وفی الثانیة محبا لکن ترک العاطف لئلا یتوهم انه عطف علی ابغی فیکون من مظنونات سلمی.
(ویحتمل الاستیناف) کأنه قیل کیف تراها فی هذا الظن فقال اراها تتحیر فی اودیة الضلال.
(واما کونها) ای الثانیة (کالمتصلة بها) ای بالاولی (فلکونها) ای الثانیة (جوابا لسؤال اقتضته الاولی فتنزل) الاولی (منزلته) ای السؤال لکونها مشتملة علیه ومقتضیة له (فتفصل) ای الثانیة (عنها) ای عن الاولی (کما یفصل الجواب عن السؤال) لما بینهما من الاتصال.
(وقال السکاکی فینزل ذلک) ای السؤال الذی تقتضیه الاولی وتدل علیه بالفحوی (منزلة السؤال الواقع) ویطلب بالکلام الثانی وقوعه جوابا له فیقطع عن الکلام الاول لذلک وتنزیله منزلة الواقع انما یکون (لنکتة کاغناء السامع عن ان یسأل او) مثل (ان لا یسمع منه) ای من السامع (شیء) تحقیرا له وکراهة لکلامه او مثل ان لا ینقطع کلامک بکلامه او مثل القصد الی تکثیر المعنی بتقلیل اللفظ وهو تقدیر السؤال وترک العاطف او غیر ذلک
[*مدرس افغانی]
ولیس فی کلام السکاکی دلالة علی ان الاولی
[شماره صفحه واقعی : 151]
تنزل منزلة السؤال فکان المصنف نظر الی قطع الثانیة عن الاولی مثل قطع الجواب عن السؤال انما یکون علی تقدیر تنزیل الاولی منزلة السؤال وتشبیهها به والاظهر انه لا حاجة الی ذلک بل مجرد کون الاولی منشأ للسؤال کاف فی ذلک اشیر الیه فی الکشاف.
(ویسمی الفصل لذلک) ای لکونه جوابا لسؤال اقتضته الاولی (استینافا وکذا) الجملة (الثانیة) نفسها ایضا تسمی استینافا ومستأنفة.
(وهو) ای الاستیناف (ثلاثة اضرب لان السؤال) الذی تضمنته الاولی (اما عن سبب الحکم مطلقا نحو قال :
لی کیف انت قلت علیل***سهر دائم و حزن طویل
ای ما بالک علیلا او ما سبب علتک) بقرینة العرف والعادة.
لانه اذا قیل فلان مریض فانما یسأل عن مرضه وسببه لا ان یقال هل سبب علته کذا وکذا لا سیما السهر والحزن حتی یکون السؤال عن السبب الخاص (واما عن سبب خاص) لهذا الحکم (نحو (وَما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ) کأنه قیل هل النفس امّارة بالسوء).
فقیل ان النفس لامّارة بالسوء بقرینة التأکید فالتأکید دلیل علی ان السؤال عن السبب الخاص فان الجواب عن مطلق السبب لا یؤکد (وهذا الضرب یقتضی تأکید الحکم) الذی هو فی الجملة الثانیة اعنی الجواب لان السائل متردد فی هذا السبب الخاص هل هو سبب الحکم ام لا (کما مر) فی احوال الاسناد الخبری من ان المخاطب اذا کان طالبا مترددا حسن تقویة الحکم بمؤکد.
ولا یخفی ان المراد الاقتضاء استحسانا لا وجوبا والمستحسن فی باب البلاغة بمنزلة الواجب (واما عن غیرهما) ای غیر السبب المطلق والسبب الخاص (نحو (قالُوا) سَلاماً قالَ سَلامٌ) ای فماذا قال ابراهیم فی جواب سلامهم فقیل قال سلام ای حیاهم بتحیة احسن لکونها بالجملة الاسمیة الدالة علی الدوام والثبوت.
(وقوله زعم العواذل) جمع عاذلة بمعنی جماعة عاذلة (اننی فی غمرة) وشدة
[شماره صفحه واقعی : 152]
(صدقوا) ای الجماعات العواذل فی زعمهم اننی فی غمرة (ولکن غمرتی لا تتجلی) ولا تنکشف بخلاف اکثر الغمرات والشدائد کأنه قیل اصدقوا ام کذبوا فقیل صدقوا (وایضا منه) ای من الاستیناف.
وهذا اشارة الی تقسیم آخر له (ما یأتی باعادة اسم ما استؤنف عنه) ای وقع عنه الاستیناف واصل الکلام ما استؤنف عنه الحدیث فحذف المفعول ونزل الفعل منزلة اللازم (نحو احسنت) انت (الی زید زید حقیق بالاحسان) باعادة اسم زید (ومنه ما یبنی علی صفته) ای صفة ما استؤنف عنه دون اسمه.
والمراد بالصفة صفة تصلح لترتب الحدیث علیه (نحو) احسنت الی زید (صدیقک القدیم اهل لذلک) والسؤال المقدر فیهما لما ذا احسن الیه وهل هو حقیق بالاحسان
[*مدرس افغانی]
(وهذا) ای الاستیناف المبنی علی الصفة (ابلغ) لاشتماله علی بیان السبب الموجب للحکم کالصداقة القدیمة فی المثال المذکور لما یسبق الی الفهم من ترتب الحکم علی الوصف الصالح للعلیة انه علة له وههنا بحث وهو ان السؤال ان کان عن السبب.
فالجواب یشتمل علی بیانه لا محالة والا فلا وجه لاشتماله علیه کما فی قوله تعالی (قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ) ، وقوله زعم العواذل ، ووجه التفصی عن ذلک مذکور فی الشرح (وقد یحذف صدر الاستیناف) فعلا کان او اسما (نحو (یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ ،) رجال) فیمن قرأها مفتوحة الباء کانه قیل من یسبحه فقیل رجال ای یسبحه رجال (وعلیه نعم الرجل زید) او نعم رجلا زید (علی قول) ای علی قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف ای هو زید.
ویجعل الجملة استینافا جوابا للسؤال عن تفسیر الفاعل المبهم.
(وقد یحذف) الاستیناف (کله اما مع قیام شیء مقامه نحو) قول الحماسی («زعمتم ان اخوتکم قریش ، لهم الف) ای ایلاف فی الرحلتین المعروفتین لهم فی التجارة رحلة فی الشتاء الی الیمن ورحلة فی صیف الی الشام (ولیس لکم آلاف») ای مؤالفة فی الرحلتین المعرفتین کأنه قیل اصدقنا فی هذا الزعم ام کذبنا فقیل کذبتم
[شماره صفحه واقعی : 153]
فحذف هذا الاستیناف کله واقیم قوله لهم آلاف ولیس لکم الالف مقامه لدلالته علیه (او بدون ذلک) ای قیام شیء مقامه اکتفاء بمجرد القرینة (نحو (فَنِعْمَ الْماهِدُونَ)) ای نحن (علی قول) ای علی قول من یجعل المخصوص خبر المبتدأ ای هم نحن.
[*مدرس افغانی]
ولما فرغ من بیان الاحوال الاربعة المقتضیة للفصل شرع فی بیان الحالتین المقتضیتین للوصل.
فقال (واما الوصل لدفع الایهام فکقولهم لا وایدک الله) فقولهم لا رد لکلام سابق کما اذا قیل هل الامر کذلک فیقال لا ای لیس الامر کذلک فهذه جملة اخباریة وایدک الله جملة انشائیة دعائیة فبینهما کمال الانقطاع لکن عطفت علیها لان ترک العطف یوهم انه دعاء علی المخاطب بعدم التأیید مع ان المقصود الدعاء له بالتأیید فاینما وقع هذا الکلام فالمعطوف علیه هو مضمون قولهم لا وبعضهم لما لم یقف علی المعطوف علیه فی هذا الکلام.
نقل عن الثعالبی حکایة مشتملة علی قوله قلت لا وایدک الله وزعم ان قوله وایدک الله عطف علی قوله قلت ولم یعرف انه لو کان کذلک لم یدخل الدعاء تحت القول وانه لو لم یحک الحکایة فحین ما قال للمخاطب لا وایدک الله فلا بد له من معطوف علیه (واما للتوسط) عطف علی قوله اما الوصل لدفع الایهام ای اما الوصل لتوسط الجملتین بین کمال الانقطاع والاتصال.
وقد صحفه بعضهم اما بکسر الهمزة بفتح الهمزة فرکب متن عمیاء وخبط خبط عشواء (فاذا اتفقتا) ای الجملتان (خبرا او انشاء لفظا ومعنی او معنی فقط بجامع) ای بان یکون بینهما جامع بدلالة ما سبق من انه اذا لم یکن بینهما جامع فبینهما کمال الانقطاع ثم الجملتان المتفقتان خبرا او انشاء لفظا ومعنی قسمان لانهما اما انشائیتان او خبریتان والمتفقتان معنی فقط ستة اقسام لانهما ان کانتا انشائیتین معنی.
فاللفظان اما خبران او الاولی خبر والثانیة انشاء او بالعکس وان کانتا خبریتین معنی فاللفظان اما انشاآن او الاولی انشاء والثانیة خبر او بالعکس فالمجموع ثمانیة اقسام.
[شماره صفحه واقعی : 154]
والمصنف اورد للقسمین الاولین مثالیهما (کقوله تعالی («یُخادِعُونَ اللهَ) وَهُوَ خادِعُهُمْ» وقوله («إِنَّ الْأَبْرارَ) لَفِی نَعِیمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ») فی الخبریتین لفظا ومعنی الا انهما فی المثال الثانی متناسبان فی الاسمیة بخلاف الاول (وقوله تعالی (کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا) فی الانشائیتین لفظا ومعنی واورد للاتفاق معنی فقط مثالا واحدا واشارة الی انه یمکن تطبیقه علی قسمین من اقسامه الستة واعاد فیه لفظة الکاف تنبیها علی انه مثال للاتفاق معنی فقط فقال (
[*مدرس افغانی]
وکقوله تعالی (وَإِذْ أَخَذْنا) مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَذِی الْقُرْبی وَالْیَتامی وَالْمَساکِینِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً ،) فعطف قولوا علی لا تعبدون مع اختلافهما لفظا لکونهما انشائیتین معنی لان قوله لا تعبدون اخبار فی معنی الانشاء (ای لا تعبدوا).
وقوله (وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) لابد له من فعل فاما ان یقدر خبر فی معنی الطلب ای (وتحسنون بمعنی احسنوا) فتکون الجملتان خبرا ولفظا وانشاء معنی وفائدة تقدیر الخبر.
ثم جعله بمعنی الانشاء اما لفظا فالملایمة مع قوله لا تعبدون واما معنی فالمبالغة باعتبار ان المخاطب کأنه سارع الی الامتثال فهو یخبر عنه کما تقول تذهب الی فلان وتقول له کذا ترید الامر (او) یقدر من اول الامر صریح الطلب علی ما هو الظاهر ای (واحسنوا) بالوالدین احسانا فتکونان انشائیتین معنی مع ان لفظة الاولی اخبار ولفظة الثانیة انشاء (والجامع بینهما) ای بین الجملتین (یجب ان یکون باعتبار المسند الیهما والمسندین جمیعا) ای باعتبار المسند الیه فی الجملة الاولی والمسند الیه فی الجملة الثانیة وکذا باعتبار المسند فی الجملة الاولی والمسند فی الجملة الثانیة (نحو «یشعر زید ویکتب») للمناسبة الظاهرة بین الشعر والکتابة وتقارنهما فی خیال اصحابهما (ویعطی) زید (ویمنع) لتضاد الاعطاء والمنع.
هذا عند اتحاد المسند الیهما ، واما عند تغایرهما فلا بد من تناسبهما ایضا کما اشار الیه بقوله (زید شاعر وعمرو کاتب وزید طویل وعمرو قصیر لمناسبة بینهما).
[شماره صفحه واقعی : 155]
ای بین زید وعمرو کالاخوة او الصداقة او العداوة او نحو ذلک وبالجملة یجب ان یکون احدهما مناسبا للاخر وملابسا له ملابسة لها نوع اختصاص بهما (بخلاف زید کاتب وعمرو شاعر بدونها) ای بدون المناسبة بین زید وعمرو فانه لا یصح وان اتحد المسندان ولهذا حکموا بامتناع نحو خفی ضیق وخاتمی ضیق (وبخلاف زید شاعر وعمرو طویل مطلقا) ای سواء کان بین زید وعمرو مناسبة او لم تکن لعدم تناسب الشعر وطول القامة (السکاکی) ذکر انه یجب ان یکون بین الجملتین ما یجمعهما عند القوة المفکرة جمعا من جهة العقل وهو الجامع العقلی او من جهة الوهم وهو الجامع الوهمی او من جهة الخیال وهو الجامع الخیالی.
والمراد بالعقلی القوة العاقلة المدرکة للکلیات وبالوهمی القوة المدرکة للمعانی الجزئیة الموجودة فی المحسوسات من غیر ان تتأدی الیها من طرق الحواس کادراک الشاة معنی فی الذئب
[*مدرس افغانی]
وبالخیال القوة التی تجتمع فیها صور المحسوسات وتبقی فیها بعد غیبوبتها عن الحس المشترک وهی القوة التی تتأدی الیها صور المحسوسات من طرق الحواس الظاهرة وبالمفکرة القوة التی من شانها التفصیل والترکیب بین الصور المأخوذة عن الحس المشترک والمعانی المدرکة بالوهم بعضها مع بعض ونعنی بالصور ما یمکن ادراکها باحدی الحواس الظاهرة وبالمعانی ما لا یمکن ادراکها.
فقال السکاکی الجامع بین الجملتین اما عقلی وهو ان یکون بین الجملتین اتحاد فی تصور ما مثل الاتحاد فی المخبر عنه او فی المخبر به او فی قید من قیودهما وهذا ظاهر فی ان المراد بالتصور الامر المتصور.
ولما کان مقررا عندهم انه لا یکفی فی عطف الجملتین وجود الجامع بین فردین من مفرداتهما باعتراف السکاکی ایضا غیّر المصنف عبارة السکاکی.
فقال (الجامع بین الشیئین اما عقلی) وهو امر بسببه یقتضی العقل اجتماعهما فی المفکرة وذلک (بان یکون بینهما اتحاد فی التصور او تماثل فان العقل بتجریده المثلین عن التشخص فی الخارج یرفع التعدد) بینهما فیصیران متحدین وذلک لان العقل یجرد الجزئی الحقیقی عن عوارضه المشخصة الخارجیة وینتزع منه المعنی الکلی
[شماره صفحه واقعی : 156]
فیدرکه علی ما تقرر فی موضعه وانما قال فی الخارج لانه لا یجرده عن المشخصات العقلیة لان کل ما هو موجود فی العقل فلا بد له من تشخص عقلی به یمتاز عن سائر المعقولات.
وههنا بحث وهو ان التماثل هو الاتحاد فی النوع مثل اتحاد زید وعمرو مثلا فی الانسانیة واذا کان التماثل جامعا لم تتوقف صحة قولنا زید کاتب وعمرو شاعر علی اخوة زید وعمرو او صداقتهما او نحو ذلک لانهما متماثلان لکونهما من افراد الانسان.
والجواب ان المراد بالتماثل ههنا هو اشتراکهما فی وصف له نوع اختصاص بهما علی ما سیتضح فی باب التشبیه (او تضایف) وهو کون الشیئین بحیث لا یمکن تعقل کل منهما الا بالقیاس الی تعقل الاخر (کما بین العلة والمعلول) فان کل امر یصدر عنه امر آخر بالاستقلال او بواسطة انضمام الغیر الیه فهو علة والاخر معلول (او الاقل والاکثر) فان کل عدد یصیر عند العدّ فانیا قبل عدد آخر فهو اقل من الاخر والاخر اکثر منه (او وهمی) وهو امر بسببه یحتال الوهم فی اجتماعهما عند المفکرة بخلاف العقل فانه اذا خلی ونفسه لم یحکم بذلک وذلک (بان یکون بین تصویرهما شبه تماثل کلونی بیاض وصفرة فان الوهم یبرزهما فی معرض المثلین) من جهة انه یسبق الی الوهم انهما نوع واحد زید فی احدهما عارض بخلاف العقل فانه یعرف انهما نوعان متباینان داخلان تحت جنس هو اللون (ولذلک) ای ولان الوهم یبرزهما فی معرض المثلین (حسن الجمع بین الثلاثة التی فی قوله :
ثلاثة تشرق الدنیا ببهجتها***شمس الضحی و ابو اسحق و القمر»)
فان الوهم یتوهم ان الثلاثة من نوع واحد وانما اختلفت بالعوارض والعقل یعرف انها امور متباینة (او) یکون بین تصوریهما (تضاد) وهو التقابل بین امرین وجودیین یتعاقبان علی محل واحد (کالسواد والبیاض) فی المحسوسات (الایمان والکفر) فی المعقولات والحق ان بینهما تقابل العدم والملکة لان الایمان هو تصدیق النبی علیه الصلاة والسلام فی جمیع ما علم مجیئه به بالضرورة اعنی قبول النفس
[شماره صفحه واقعی : 157]
لذلک والاذعان له علی ما هو تفسیر التصدیق فی المنطق عند المحققین مع الاقرار به باللسان والکفر عدم الایمان عما من شانه الایمان.
وقد یقال الکفر انکار شیء من ذلک فیکون وجودیا فیکونان متضادین (وما یتصف بها) ای بالمذکورات کالاسود والابیض والمؤمن والکافر وامثال ذلک فانه قد یعد من المتضادین باعتبار الاشتمال علی الوصفین المتضادین (او شبه تضاد کالسماء والارض) فی المحسوسات فانهما وجودیان احدهما فی غایة الارتفاع والاخر فی غایة الانحطاط ، وهذا معنی شبه التضاد ولیسا متضادین لعدم تواردهما علی المحل لکونهما من الاجسام دون الاعراض ولا من قبیل الاسود والابیض لان الوصفین المتضادین ههنا لیسا بداخلین فی مفهومی السماء والارض.
[*مدرس افغانی]
(والاول والثانی) فیما یعم المحسوسات والمعقولات فان الاول هو اللذی یکون سابقا علی الغیر ولا یکون مسبوقا بالغیر والثانی هو الذی یکون مسبوقا بواحد فقط فاشبها المتضادین باعتبار اشتمالهما علی وصفین لا یمکن اجتماعهما ولم یجعلا متضادین کالاسود والابیض لانه قد یشترط فی المتضادین ان یکون بینهما غایة الخلاف.
ولا یخفی ان مخالفة الثالث والرابع وغیرهما للاول اکثر من مخالفة الثانی له مع ان العدم معتبر فی مفهوم الاول فلا یکون وجودیا (فانه) ای انما یجعل التضاد وشبهه جامعا وهمیا لان الوهم (ینزلهما منزلة التضائف) فی انه لا یحضره احد المتضادین او الشبیهین بهما الا ویحضره الآخر (ولذلک تجد الضد اقرب خطورا بالبال مع الضد) من المغایرات الغیر المتضادة یعنی ان ذلک مبنی علی حکم الوهم والا فالعقل یتعقل کلا منهما ذاهلا عن الآخر (او خیالی) وهو امر بسببه یقتضی الخیال اجتماعهما فی المفکرة وذلک (بان یکون بین تصوریهما تقارن فی الخیال سابق) علی العطف لاسباب مؤدیة الی ذلک (واسبابه) ای واسباب التقارن فی الخیال (مختلفة ولذلک اختلفت الصور الثابتة فی الخیالات ترتیبا ووضوحا) فکم من صور لا انفکاک بینها فی خیال وهی فی خیال آخر مما لا تجتمع اصلا وکم من صور لا تغیب
[شماره صفحه واقعی : 158]
عن خیال وهی فی خیال آخر مما لا تقع قط.
(ولصاحب علم المعانی فضل احتیاج الی معرفة الجامع) لان معظم ابوابه الفصل والوصل وهو مبنی علی الجامع (لا سیما) الجامع (الخیالی فان جمعه علی مجری الالف والعادة) بحسب انعقاد الاسباب فی اثبات الصور فی خزانة الخیال وبیان الاسباب مما یفوته الحصر.
فظهر ان لیس المراد بالجامع العقلی ما یدرک بالعقل وبالوهمی ما یدرک بالوهم وبالخیالی ما یدرک بالخیال لان التضاد وشبهه لیسا من المعانی التی یدرکها الوهم وکذا التقارن فی الخیال لیس من الصور التی تجتمع فی الخیال بل جمیع ذلک معان معقولة وقد خفی هذا علی کثیر من الناس فاعترضوا بان السواد والبیاض مثلا من المحسوسات دون الوهمیات.
واجابوا بان الجامع کون کل منهما متضادا للآخر وهذا معنی جزئی لا یدرکه الا الوهم.
وفیه نظر لانه ممنوع وان ارادوا ان تضاد هذا السواد لهذا البیاض معنی جزئی فتماثل هذا مع ذلک وتضائفه معه ایضا معنی جزئی فلا تفاوت بین التماثل والتضائف وشبههما فی انهما ان اضیفت الی الکلیات کانت کلیات وان اضیفت الی الجزئیات کانت جزئیات فکیف یصح جعل بعضها علی الاطلاق عقلیا وبعضها وهمیا.
ثم ان الجامع الخیالی هو تقارن الصور فی الخیال وظاهر انه لیس بصورة ترتسم فی الخیال بل هو من المعانی.
فان قلت کلام المفتاح مشعر بانه یکفی لصحة العطف وجود الجامع بین الجملتین باعتبار مفرد من مفرداتهما وهو نفسه معترف بفساد ذلک حیث منع صحة نحو خفی ضیق وخاتمی ضیق ونحو الشمس مرارة الارنب والف باذنجانة محدثة.
قلت کلامه ههنا لیس الا فی بیان الجامع بین الجملتین واما ان ای قدر من الجامع یجب لصحة العطف فمفوض الی موضع آخر.
وصرح فیه باشتراط المناسبة بین المسندین والمسند الیهما جمیعا والمصنف لما
[شماره صفحه واقعی : 159]
اعتقد ان کلامه فی بیان الجامع سهو منه واراد اصلاحه غیّره الی ما تری فذکر مکان الجملتین الشیئین ومکان قوله اتحاد فی تصور ما - اتحاد فی التصور فوقع الخلل فی قوله الوهمی ان یکون بین تصوریهما شبه تماثل او تضاد او شبه تضاد والخیالی ان یکون بین تصوریهما تقارن فی الخیال لان التضاد مثلا انما هو بین نفس السواد والبیاض لا بین تصوریهما اعنی العلم بهما وکذا التقارن فی الخیال انما هو بین نفس الصور.
فلا بد من تأویل کلام المصنف وحمله علی ما ذکره السکاکی بان یراد بالشیئین الجملتان وبالتصور مفرد من مفردات الجملة مع ان ظاهر عبارته یأبی ذلک ولبحث الجامع زیادة تفصیل وتحقیق اوردناها فی الشرح وانه من المباحث التی ما وجدنا احدا حام حول تحقیقها.
(ومن محسنات الوصل) بعد وجود المصحح (تناسب الجملتین فی الاسمیة والفعلیة و) تناسب (الفعلیتین فی المضی والمضارعة).
فاذا اردت مجرد الاخبار من غیر تعرض للتجدد فی احدیهما والثبوت فی الاخری قلت قام زید وقعد عمرو وکذلک زید قائم وعمرو قاعد (الا لمانع) مثل ان یراد فی احدیهما التجدد وفی الاخری الثبوت فیقال قام زید وعمرو قاعد او یراد فی احدیهما المضی وفی الاخری المضارعة فیقال زید قام وعمرو یعقد او یراد فی احدیهما الاطلاق وفی الاخری التقیید بالشرط کقوله تعالی (وَقالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ) وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ، ومنه قوله تعالی (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا یَسْتَقْدِمُونَ فعندی ان قوله (وَلا یَسْتَقْدِمُونَ) عطف علی الشرطیة قبلها لا علی الجزاء اعنی قوله (لا یَسْتَأْخِرُونَ) اذ لا معنی لقولنا اذا جاء اجلهم لا یستقدمون.
صوت
[*مدرس افغانی]
هو جعل الشیء ذنابة للشیء شبه به ذکر بحث الجملة الحالیة وکونها بالواو تارة وبدونها اخری عقیب بحث الفصل والوصل لمکان التناسب (اصل الحال
[شماره صفحه واقعی : 160]
المنتقلة) ای الکثیر الراجح فیها کما یقال الاصل فی الکلام الحقیقة (ان تکون بغیر واو) واحترز بالمنتقلة عن المؤکدة المقررة لمضمون الجملة فانها یجب ان تکون بغیر واو البتة لشدة ارتباطها بمقابلها.
وانما کان الاصل فی المنتقلة الخلو عن الواو (لانها فی المعنی حکم علی صاحبها کالخبر) بالنسبة الی المبتدأ فان قولک جاءنی زید راکبا اثبات الرکوب لزید کما فی زید راکب الا انه فی الحال علی سبیل التبعیة وانما المقصود اثبات المجیء وجئت بالحال لتزید فی الاخبار عن المجیء هذا المعنی (ووصف له) ای ولانها فی المعنی وصف لصاحبها (کالنعت) بالنسبة الی المنعوت الا ان المقصود فی الحال کون صاحبها علی هذا الوصف حال مباشرة الفعل فهی قید للفعل وبیان لکیفیة وقوعه بخلاف النعت فانه لا یقصد به ذلک بل مجرد اتصاف المنعوت به واذا کانت الحال مثل الخبر والنعت فکما انهما یکونان بدون الواو فکذلک الحال.
واما ما اورده بعض النحویین من الاخبار والنعوت المصدرة بالواو کالخبر فی باب کان والجملة الوصفیة المصدرة بالواو التی تسمی واو تأکید للصوق الصفة بالموصوف فعلی سبیل التشبیه والالحاق بالحال (لکن خولف) هذا الاصل (اذا کانت) الحال (جملة فانها) ای الجملة الواقعة حالا (من حیث هی جملة مستقلة بالافادة) من غیر ان تتوقف علی التعلیق بما قبلها.
وانما قال من حیث هی جملة لانها من حیث هی حال غیر مستقلة بل متوقفة علی التعلیق بکلام سابق قصد تقییده بها (فتحتاج) الجملة الواقعة حالا (الی ما یربطها بصاحبها) الذی جعلت حالا عنه (وکل من الضمیر والواو صالح للربط والاصل) الذی لا یعدل عنه ما لم تمس حاجة الی زیادة ارتباط (هو الضمیر بدلیل) الاقتصار علیه فی الحال (المفردة والخبر والنعت فالجملة) التی تقع حالا (ان خلت عن ضمیر صاحبها) الذی تقع هی حالا عنه (وجب فیها الواو) لیحصل الارتباط فلا یجوز خرجت زید قائم.
[*مدرس افغانی]
ولما ذکر ان کل جملة خلت عن الضمیر وجبت فیها الواو اراد ان یبین ان ای
[شماره صفحه واقعی : 161]
جملة یجوز ذلک فیها وای جملة لا یجوز ذلک فقال (وکل جملة خالیة عن ضمیر ما) ای الاسم الذی (یجوز ان ینتصب عنه حال) وذلک بان یکون فاعلا او مفعولا معرفا او منکرا مخصوصا لا نکرة محضة او مبتدأ او خبرا فانه لا یجوز ان ینتصب عنه حال علی الاصل.
وانما لم یقل عن ضمیر صاحب الحال لان قوله کل جملة مبتدأ وخبره قوله (یصح ان تقع) تلک الجملة (حالا عنه) ای عما یجوز ان ینتصب عنه حالا (بالواو) وما لم یثبت له هذا الحکم اعنی وقوع الحال عنه لم یصح اطلاق اسم صاحب الحال علیه الا مجازا.
وانما قال ینتصب عنه حال ولم یقل یجوز ان تقع تلک الجملة حالا عنه لتدخل فیه الجملة الخالیة عن الضمیر المصدرة بالمضارع المثبت لان ذلک الاسم مما لا یجوز ان تقع تلک الجملة حالا عنه لکنه مما یجوز ان ینتصب عنه حال فی الجملة وحینئذ یکون قوله کل جملة خالیة عن ضمیر ما یجوز ان ینتصب عنه حالا متنا ولا للمصدرة بالمضارع الخالیة عن الضمیر المذکور فیصح استثناؤها بقوله (الا المصدرة بالمضارع المثبت نحو جاء زید ویتکلم عمرو) فانه لا یجوز ان یجعل ویتکلم عمرو حالا عن زید (لما سیأتی) من ان ربط مثلها یجب ان یکون بالضمیر فقط.
ولا یخفی ان المراد بقوله کل جملة الجملة الصالحة للحالیة فی الجملة بخلاف الانشائیات فانها لا تقع حالا البتة لا مع الواو ولا بدونها (والا) عطف علی قوله ان خلت ای وان لم تخل الجملة الحالیة عن ضمیر صاحبها (فان کانت فعلیة والفعل مضارع مثبت امتنع دخولها) ای الواو (نحو (وَلا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ)) ای ولا تعط حال کونک تعدّ ما تعطیه کثیرا (لان الاصل) فی الحال هی الحال (المفردة) لعراقة المفرد فی الاعراب وتطفل الجملة علیه لوقوعها موقعه (وهی) ای المفردة (تدل علی حصول صفة) ای معنی قائم بالغیر لانها لبیان الهیئة التی علیها الفاعل او المفعول والهیئة معنی قائم بالغیر (غیر ثابتة) لان الکلام فی الحال المستقلة (مقارن) ذلک الحصول (لما جعلت) الحال (قیدا له) یعنی العامل لان الغرض من الحال تخصیص وقوع
[شماره صفحه واقعی : 162]
مضمون عاملها بوقت حصول مضمون الحال وهذا معنی المقارنة.
(وهو) ای المضارع المثبت (کذلک) ای دال علی حصول صفة غیر ثابتة مقارن لما جعلت قیدا له کالمفردة فتمتنع الواو فیه کما فی المفردة (اما الحصول) ای اما دلالة المضارع المثبت علی حصول صفة غیر ثابتة (فلکونه فعلا) فیدل علی التجدد وعدم الثبوت (مثبتا) فیدل علی الحصول (واما المقارنة فلکونه مضارعا) فیصلح للحال کما یصلح للاستقبال.
وفیه نظر لان الحال التی یدل علیها المضارع هو زمان التکلم وحقیقته اجزاء متعاقبة من اواخر الماضی واوائل المستقبل والحال التی نحن بصددها یجب ان یکون مقارنة لزمان مضمون الفعل المقید بالحال ماضیا کان او حالا او استقبالا فلا دخل للمضارعة فی المقارنة فالاولی ان یعلل امتناع الواو فی المضارع المثبت بانه علی وزن اسم الفاعل لفظا وبتقدیره معنی (واما ما جاء من نحو) قول بعض العرب (قمت واصکّ وجهه وقوله فلما خشیت اظافیرهم) ای اسلحتهم (نجوت وارهنهم مالکا فقیل) انما جاء الواو فی المضارع المثبت الواقع حالا (علی) اعتبار (حذف المبتدأ) لتکون الجملة اسمیة (ای وانا اصک وانا ارهنهم) کما فی قوله تعالی (لِمَ تُؤْذُونَنِی وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللهِ إِلَیْکُمْ) ای وانتم قد تعلمون.
(وقیل الاول) ای قمت واصکّ وجهه (شاذ والثانی) ای نجوت وارهنهم (ضرورة وقال عبد القاهر هی) الواو (فیهما للعطف) لا للحال اذ لیس المعنی قمت صاکا وجهه ونجوت راهنا مالکا بل المضارع بمعنی الماضی (والاصل) قمت (وصککت) ونجوت ورهنت (عدل) عن لفظ الماضی (الی) لفظ (المضارع حکایة للحال) الماضیة ومعناها ان یفرض ما کان فی الزمان الماضی واقعا فی هذا الزمان فیعبر عنه بلفظ المضارع
[*مدرس افغانی]
(وان کان الفعل) مضارعا (منفیا فالامران جایزان) الواو و ترکه (کقرائة ابن ذکوان (فَاسْتَقِیما وَلا تَتَّبِعانِ) ، بالتخفیف) ای بتخفیف النون ولا تتبعان فیکون لا للنفی دون النهی لثبوت النون التی هی علامة الرفع فلا یصح عطفه علی الامر الذی قبله فیکون الواو للحال بخلاف قرائة العامة ولا تتبعان بالتشدید فانه
[شماره صفحه واقعی : 163]
نهی مؤکد معطوف علی الامر قبله (ونحو قوله تعالی (وَما لَنا)) ای ای شیء ثبت لنا (لا نُؤْمِنُ بِاللهِ) ای حالکوننا غیر مؤمنین فالفعل المنفی حال بدون الواو.
وانما جاز فیه الامران (لدلالته علی المقارنة لکونه مضارعا دون الحصول لکونه منفیا) والمنفی انما یدل مطابقة علی عدم الحصول (وکذا) یجوز الواو وترکه (ان کان) الفعل (ماضیا لفظا او معنی کقوله تعالی) اخبارا عن زکریا علیه السلام (أَنَّی یَکُونُ لِی غُلامٌ) وَقَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ) بالواو (وقوله (أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ)) بدون الواو هذا فی الماضی لفظا.
واما الماضی معنی فالمراد به المضارع المنفی بلم او لمّا فانهما تقلبان معنی المضارع الی الماضی فاورد للمنفی بلم مثالین احدهما مع الواو والاخر بدونه واقتصر فی المنفی بلمّا علی ما هو بالواو وکانه لم یطلع علی مثال ترک الواو وفیه الا انه مقتضی القیاس اشار الی امثلة ذلک فقال.
(وقوله (أَنَّی یَکُونُ لِی غُلامٌ وَلَمْ یَمْسَسْنِی) بَشَرٌ ، وقوله (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَفَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ،) وقوله (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ) مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ ، اما المثبت) ای اما جواز الامرین فی الماضی المثبت (فلدلالته علی الحصول) یعنی حصول صفة غیر ثابتة (لکونه فعلا مثبتا دون المقارنة لکونه ماضیا) فلا یقارن الحال.
(ولهذا) ای ولعدم دلالته علی المقارنة (شرط ان یکون مع قد ظاهرة) کما فی قوله تعالی (وَقَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ) (او مقدرة) کما فی قوله تعالی (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) لانّ قد تقرّب الماضی من الحال والاشکال المذکور وارد ههنا وهو ان الحال التی نحن بصددها غیر الحال التی تقابل الماضی وتقرب قد الماضی منها فتجوز المقارنة اذا کان الحال والعامل ماضیین ولفظ قد انما تقرب الماضی من الحال التی هی زمان التکلم.
وربما تبعده عن الحال التی نحن بصددها کما فی قولنا جاءنی زید فی السنة الماضیة وقد رکب فرسه ، والاعتذار عن ذلک مذکور فی الشرح.
(واما المنفی) ای اما جواز الامرین فی الماضی المنفی (فلدلالته علی المقارنة
[شماره صفحه واقعی : 164]
دون الحصول اما الاول) ای دلالته علی المقارنة (فلان لمّا للاستغراق) ای لامتداد النفی من حین الانتفاء الی زمان التکلم (وغیرها) ای غیر لمّا مثل لم وما (لانتفاء متقدم) علی زمان التکلم (ان الاصل استمراره) ای استمرار ذلک الانتفاء لما سیجیء حتی تظهر قرینة علی الانقطاع کما فی قولنا لم یضرب زید امس لکنه ضرب الیوم (فیحصل به) ای باستمرار النفی او بان الاصل فیه الاستمرار (الدلالة علیها) ای علی المقارنة (عند الاطلاق) وترک التقیید بما یدل علی انقطاع ذلک الانتفاء (بخلاف المثبت فان وضع الفعل علی افادة التجدد) من غیر ان یکون الاصل استمراره.
فاذا قلت ضرب مثلا کفی فی صدقه وقوع الضرب فی جزء من اجزاء الزمان الماضی.
واذا قلت ما ضرب افاد استغراق النفی لجمیع اجزاء الزمان الماضی لکن لا قطعیا بخلاف لمّا وذلک لانهم قصدوا ان یکون الاثبات والنفی فی طرفی النقیض.
ولا یخفی ان الاثبات فی الجملة انما ینافیه النفی دائما.
(وتحقیقه) ای تحقیق هذا الکلام (ان استمرار العدم لا یفتقر الی سبب بخلاف استمرار الوجود) یعنی ان بقاء الحادث وهو استمرار وجوده یحتاج الی سبب موجود لانه وجود عقیب وجود ولا بد للوجود الحادث من السبب بخلاف استمرار العدم فانه عدم فلا یحتاج الی وجود سبب بل یکفیه مجرد انتفاء سبب الوجود والاصل فی الحوادث العدم حتی توجد عللها.
وبالجملة لما کان الاصل فی المنفی الاستمرار حصلت من الاطلاق الدلالة علی المقارنة.
(واما الثانی) ای عدم دلالته علی الحصول (فلکونه منفیا) هذا اذا کانت الجملة فعلیة (وان کانت اسمیة فالمشهور جواز ترکها) ای الواو (لعکس ما مر فی الماضی المثبت) ای لدلالة الاسمیة علی المقارنة لکونها مستمرة لا علی حصول صفة
[شماره صفحه واقعی : 165]
غیر ثابتة لدلالتها علی الدوام والثبات (نحو کلّمته فوه الی فّی) بمعنی مشافها.
(و) ایضا المشهور (ان دخولها) ای الواو (اولی) من ترکها (لعدم دلالتها) ای الجملة الاسمیة (علی عدم الثبوت مع ظهور الاستیناف فیها فحسن زیادة رابطة نحو (فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً) وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ،) ای وانتم من اهل العلم والمعرفة وانتم تعلمون ما بینهما من التفاوت (وقال عبد القاهر ان کان المبتدأ) فی الجملة الاسمیة الحالیة (ضمیر ذی الحال وجبت) ای الواو سواء کان خبره فعلا (نحو جاء زید وهو یسرع او) اسما نحو جاء زید (وهو مسرع).
[*مدرس افغانی]
وذلک لان الجملة لا تترک فیها الواو حتی تدخل فی صلة العامل وتنضم الیه فی الاثبات وتقدر تقدیر المفرد فی ان لا یستأنف لها الاثبات وهذا مما یمتنع فی نحو جاء زید وهو یسرع او وهو مسرع لانک اذا اعدت ذکر زید وجئت بضمیره المنفصل المرفوع کان بمنزلة اعادة اسمه صریحا فی انک لا تجد سبیلا الی ان تدخل یسرع فی صلة المجیء وتضمه الیه فی الاثبات لان اعادة ذکره لا تکون حتی تقصد استیناف الخبر عنه بانه یسرع والّا لکنت ترکت المبتدأ بمضیعة وجعلته لغوا فی البین وجری مجری ان تقول جاءنی زید وعمرو یسرع امامه ثم تزعم انک لم تستأنف کلاما ولم تبتدأ للسرعة اثباتا.
وعلی هذا فالاصل والقیاس ان لا تجیء الجملة الاسمیة الا مع الواو وما جاء بدونه فسبیله سبیل الشیء الخارج عن قیاسه واصله بضرب من التأویل ونوع من التشبیه.
هذا کلامه فی دلائل الاعجاز وهو مشعر بوجوب الواو فی نحو جاءنی زید وزید یسرع او مسرع امامه وجاء زید وعمرو یسرع او مسرع امامه بالطریق الاولی ثم قال الشیخ (وان جعل نحو علی کتفه سیف حالا کثر فیها) ای فی تلک الحال (ترکها) ای ترک الواو (نحو) قول بشار :
اذا انکرتنی بلدة او نکرتها***(خرجت مع البازی علی سواد)
ای بقیة من اللیل یعنی اذا لم یعرف قدری اهل بلدة او لم اعرفهم خرجت
[شماره صفحه واقعی : 166]
منهم مصاحبا للبازی الذی هو ابکر الطیور مشتملا علی شیء من ظلمة اللیل غیر منتظر لاسفار الصبح فقوله علّی سواد حال ترک فیها الواو.
ثم قال الشیخ الوجه ان یکون الاسم فی مثل هذا فاعلا بالظرف لاعتماده علی ذی الحال لا مبتدأ
[*مدرس افغانی]
وینبغی ان یقدر ههنا خصوصا ان الظرف فی تقدیر اسم الفاعل دون الفعل اللهم ان لا یقدر فعل ماض هذا کلامه وفیه بحث والظاهر ان مثل علی کتفه سیف یحتمل ان یکون فی تقدیر المفرد وان یکون جملة اسمیة قدم خبرها وان یکون فعلیة مقدرة بالماضی او المضارع فعل التقدیرین یمتنع الواو وعلی التقدیرین لا تجب الواو فمن اجل هذا کثر ترکها ، وقال الشیخ ایضا (ویحسن الترک) ای ترک الواو فی الجملة الاسمیة (تارة لدخول حرف علی المبتدأ) یحصل بذلک الحرف نوع من الارتباط (کقوله :
فقلت عسی ان تبصرینی کأنما***بنیّ حوالّی الاسود الحوارد»)
من حرد اذا غضب فقوله بنی الاسود جملة اسمیة وقعت حالا من مفعول تبصرینی ولو لا دخول کانما علیها لم یحسن الکلام الا بالواو وقوله حوالی ای فی اکنافی وجوانبی حال من بنی لما فی حرف التشبیه من معنی الفعل (و) یحسن الترک تارة اخری (لوقوع الجملة الاسمیة) الواقعة حالا (بعقب مفرد) حال (کقوله :
«الله یبقیک لنا سالما***بر داک تبجیل وتعظیم»)
فقوله برداک تبجیل حال ولو لم یتقدمها قوله سالما لم یحسن فیها ترک الواو.
[شماره صفحه واقعی : 167]
[شماره صفحه واقعی : 168]
(قال السکاکی اما الایجاز والاطناب فلکونهما نسبیین) ای من الامور النسبیة التی یکون تعلقها بالقیاس الی تعقل شی آخر فان الموجز انما یکون موجزا بالنسبة الی کلام ازید منه وکذا المطنب انما یکون مطنبا بالنسبة الی ما هو انقص منه (لا یتیسر الکلام فیها الا بترک التحقیق والتعیین) ای لا یمکن التنصیص علی ان هذا المقدار من الکلام ایجاز وذلک اطناب اذ رب کلام موجز یکون مطنبا بالنسبة الی کلام آخر وبالعکس.
(والبناء علی امر عرفی) ای والا بالبناء علی امر یعرفه اهل العرف (وهو متعارف الاوساط) الذین لیسوا فی مرتبة البلاغة ولا فی غایة الفهاهة (ای کلامهم فی مجری عرفهم فی تأدیة المعانی) عند المعاملات والمحاورات (وهو) ای هذا الکلام (لا یحمد) من الاوساط (فی باب البلاغة) لعدم رعایة مقتضیات الاحوال (ولا یذم) ایضا منهم لان غرضهم تأدیة اصل المعنی بدلالات وضعیة والفاظ کیف کانت ومجرد تألیف یخرجها عن حکم النعیق.
(فالایجاز اداء المقصود باقل من عبارة المتعارف والاطناب اداؤه باکثر منها ثم قال) ای السکاکی (الاختصار لکونه نسبیا یرجع فیه تارة الی ما سبق) ای الی کون عبارة المتعارف اکثر منه (و) یرجع تارة (اخری الی کون المقام خلیقا بابسط مما ذکر) ای من الکلام الذی ذکره المتکلم.
وتوهم بعضهم ان المراد بما ذکر متعارف الاوساط وهو غلط لا یخفی علی من له قلب او القی السمع وهو شهید یعنی کما ان الکلام یوصف بالایجاز لکونه اقل من
[شماره صفحه واقعی : 169]
المتعارف کذلک یوصف به لکونه اقل مما یقتضیه المقام بحسب الظاهر ، وانما قلنا بحسب الظاهر لانه لو کان اقل مما یقتضیه المقام ظاهرا وتحقیقا لم یکن فی شیء من البلاغة مثاله قوله تعالی (رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً) ، من الایة فانه اطناب بالنسبة الی المتعارف اعنی قولنا یا رب شخت وایجاز بالنسبة الی مقتضی المقام ظاهرا لانه مقام بیان انقراض الشباب والمام المشیب فینبغی ان یبسط فیه الکلام غایة البسط فالایجاز معنیان بینهما عموم من وجه.
(وفیه نظر لان کون الشیء امرا نسبیا لا یقتضی تعسر تحقیق معناه) اذ کثیرا ما تحقق معانی الامور النسبیة وتعرّف بتعریفات تلیق بها کالابوة والاخوة وغیرهما.
والجواب انه لم یرد تعسر بیان معناهما لان ما ذکر بیان لمعناهما بل اراد تعسر التحقیق والتعیین فی ان هذا القدر ایجاز وذلک اطناب (ثم البناء علی المتعارف والبسط الموصوف) بان یقال الایجاز هو الاداء باقل من المتعارف او مما یلیق بالمقام من کلام ابسط من الکلام المذکور (ردّ الی الجهالة) اذ لا تعرف کمیة متعارف الاوساط وکیفیتها لاختلاف طبقاتهم ولا یعرف ان کل مقام ای مقدار یقتضی من البسط حتی یقاس علیه ویرجع الیه.
والجواب ان الالفاظ قوالب المعانی والاوساط الذین لا یقدرون فی تأدیة المعانی علی اختلاف العبارات والتصرف فی لطائف الاعتبارات لهم حد معلوم من الکلام یجری فیما بینهم فی المحاورات والمعاملات وهذا معلوم للبلغاء وغیرهم فالبناء علی المتعارف واضح بالنسبة الیهما جمیعا.
واما البناء علی البسط الموصوف فانما هو معلوم للبلغاء العارفین لمقتضیات الاحوال بقدر ما یمکن لهم البسط فلا یجهل عندهم ما یقتضیه کل مقام من مقدار البسط.
(والاقرب) الی الصواب (ان یقال المقبول من طرق التعبیر عن المراد تأدیة اصله بلفظ مساوله) ای لاصل المراد (او) بلفظ (ناقص عنه واف او بلفظ زائد
[شماره صفحه واقعی : 170]
علیه لفائدة) فالمساواة ان یکون اللفظ بمقدار اصل المراد والایجاز ان یکون ناقصا عنه وافیا به والاطناب ان یکون زائدا علیه لفائدة.
(واحترز بواف عن الاخلال) وهو ان یکون اللفظ ناقصا عن اصل المراد غیر واف به (کقوله والعیش خیر فی ظلال النوک) ای الحمق والجهالة (ممن عاش کدّا) ای خیر ممن عاش مکدودا متعوبا (ای الناعم فی ظلال العقل) یعنی ان اصل المراد ان العیش الناعم فی ظلال النوک خیر من العیش الشاق فی ظلال العقل ولفظه غیر واف بذلک فیکون مخلا فلا یکون مقبولا (و) احترز (بفائدة عن التطویل) وهو ان یزید اللفظ علی الاصل المراد لا لفائدة ولا یکون اللفظ الزائد متعینا (نحو) قوله وقدّدت الادیم لراهشیه (والفی) ای وجد (قولها کذبا ومینا) والکذب والمین واحد لا فائدة فی الجمع بینهما.
قوله قدّدت ای قطعت والراهشان عرقان فی باطن الذراعین والضمیر فی راهشیه وفی الفی لجذیمة الابرش وفی قددت وفی قولها للزباء والبیت فی قصة قتل الزباء لجذیمة وهی معروفة
[*مدرس افغانی]
(و) احترز ایضا بفائدة (عن الحشو) وهو زیادة معینة لا لفائدة (المفسد) للمعنی (کالندی فی قوله ولا فضل فیها) ای فی الدنیا.
(للشجاعة و الندی ..... *** و صبر الفتی لو لا لقاء شعوب»)
هی علم للمنیة صرفها للضرورة وعدم الفضیلة علی تقدیر عدم الموت انما یظهر فی الشجاعة والصبر لتیقن الشجاع بعدم الهلاک وتیقن الصابر بزوال المکروه بخلاف الباذل ماله اذا تیقن بالخلود وعرف احتیاجه الی المال دائما فان بذله حینئذ افضل مما اذا تیقن بالموت وتخلیف المال وغایة اعتذاره ما ذکره الامام ابن جنی وهو ان فی الخلود وتنقل الاحوال فیه من عسر الی یسر ومن شدة الی رخاء ما یسّکن النفوس ویسهّل البؤس فلا یظهر لبذل المال کثیر فضل (و) عن الحشو (غیر المفسد) للمعنی.
(کقوله واعلم علم الیوم والامس قبله) ، ولکننی عن علم ما فی غد عمی ، فلفظ قبله حشو غیر مفسد وهذا بخلاف ما یقال ابصرته بعینی وسمعته باذنی وکتبته
[شماره صفحه واقعی : 171]
بیدی فی مقام یفتقر الی التأکید.
(المساواة) قدمها لانها الاصل المقیس علیه (نحو (وَلا یَحِیقُ) الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ ، وقوله :
فانک کاللیل الذی هو مدرکی***و ان خلت ان المنتأی عنک واسع»)
ای موضع البعد عنک ذو سعة شبهه فی حال سخطه وهو له باللیل ، قیل فی الایة حذف المستثنی منه وفی البیت حذف جواب الشرط فیکون فی کل منهما ایجازا لا مساواة.
وفیه نظر لان اعتبار هذا الحذف رعایة لامر لفظی لا یفتقر الیه فی تأدیة اصل المراد حتی لو صرح به لکان اطنابا بل تطویلا.
وبالجملة لا نسلم ان لفظ الایة والبیت ناقص عن اصل المراد.
والایجاز (ضربان ایجاز القصر وهو ما لیس بحذف نحو قوله تعالی (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ ،) فان معناه کثیر ولفظه یسیر) وذلک لان معناه ان الانسان اذا علم انه متی قتل قتل کان ذلک داعیا له الی الا یقدم علی القتل فارتفع بالقتل الذی هو القصاص کثیر من قتل الناس بعضهم لبعض وکان بارتفاع القتل حیاة لهم.
(ولا حذف فیه) ای لیس فیه حذف شیء مما یؤدی به اصل المراد واعتبار الفعل الذی یتعلق به الظرف رعایة لامر لفظی حتی لو ذکر لکان تطویلا
[*مدرس افغانی]
(وفضله) ای رجحان قوله (وَلَکُمْ) فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ (علی ما کان عندهم اوجز کلام فی هذا المعنی وهو) قولهم (القتل انفی للقتل بقلة حروف ما یناظره) ای اللفظ الذی یناظر قولهم القتل انفی للقتل (منه) ای من قوله تعالی (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ) وما یناظره منه هو قوله (فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ) لان قوله (وَلَکُمْ) زائد علی معنی قولهم القتل انفی للقتل.
فحروف فی القصاص حیاة مع التنوین احد عشر وحروف القتل انفی للقتل
[شماره صفحه واقعی : 172]
اربعة عشرة اعنی الحروف الملفوظة اذ بالعبارة یتعلق الایجاز لا بالکتابة (والنص) ای وبالنص (علی المطلوب) یعنی الحیاة (وما یفیده تنکیر حیوة من التعظیم لمنعه) ای منع القصاص ایاهم (عما کانوا علیه من قتل جماعة بواحد) فحصل لهم فی هذا الجنس من الحکم اعنی القصاص حیوة عظیمة (او) من النوعیة ای لکم فی القصاص نوع من الحیاة وهی الحیاة (الحاصلة للمقتول) ای الذی یقصد قتله (والقاتل) ای الذی یقصد القتل (بالارتداع) عن القتل لمکان العلم بالاقتصاص (واطراده) ای ویکون قوله (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ) حَیاةٌ مطردا اذا الاقتصاص مطلقا سبب للحیاة بخلاف القتل فانه قد یکون انفی للقتل کالذی علی وجه القصاص وقد یکون ادعی له کالقتل ظلما (وخلّوه عن التکرار) بخلاف قولهم فانه یشتمل علی تکرار القتل.
ولا یخفی ان الخالی عن التکرار افضل من المشتمل علیه وان لم یکن مخلا بالفصاحة (واستغنائه عن تقدیر محذوف) بخلاف قولهم فان تقدیره القتل انفی للقتل من ترکه (والمطابقة) ای وباشتماله علی صنعة المطابقة وهی الجمع بین معنیین متقابلین فی الجملة کالقصاص والحیاة (وایجاز الحذف) عطف علی قوله ایجاز القصر.
(والمحذوف اما جزء جملة) عمدة کان او فضلة (مضاف) بدل من جزء جملة (نحو (وَسْئَلِ الْقَرْیَةَ)) ای اهل القریة (او موصوف نحو انا ابن جلا) وطلّاع الثنایا ، متی اضع العمامة تعرفونی ، الثنیة العقبة وفلان طلّاع الثنایا ای رکاب لصعاب الامور وقوله جلا جملة وقعت صفة لمحذوف (ای) انا ابن (رجل جلا) ای انکشف امره او کشف الامور.
وقیل جلا ههنا علم وحذف التنوین باعتبار انه منقول عن الجملة اعنی الفعل مع الضمیر لا عن الفعل وحده (او صفة نحو (وَکانَ وَراءَهُمْ) مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً) ای کل سفینة (صحیحة او نحوها) کسلیمة او غیر معیبة (بدلیل ما قبله) وهو قوله (فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها) لدلالته علی ان الملک کان لا یأخذ المعیبة (او شرط کما مر) فی اخر باب الانشاء (او جواب شرط) وحذفه یکون (اما لمجرد الاختصار
[شماره صفحه واقعی : 173]
نحو قوله تعالی (وَإِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ) وَما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ) فهذا شرط حذف جوابه (ای اعرضوا بدلیل ما بعده) وهو قوله تعالی (وَما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ) (او للدلالة علی انه) ای جواب الشرط (شیء لا یحیط به الوصف او لتذهب نفس السامع کل مذهب ممکن مثالهما (وَلَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ)) فحذف جواب الشرط للدلالة علی انه لا یحیط به الوصف او لتذهب نفس السامع کل مذهب ممکن
[*مدرس افغانی]
(او غیر ذلک) المذکور کالمسند الیه والمسند والمفعول کما مر فی الابواب السابقة وکالمعطوف مع حرف العطف (نحو (لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ) ای ومن انفق من بعده وقاتل بدلیل ما بعده) یعنی قوله تعالی (أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَة) مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا (واما جملة) عطف علی اما جزء جملة.
فان قلت ماذا اراد بالجملة ههنا حیث لم بعد الشرط والجزاء جملة.
قلت اراد الکلام المستقل الذی لا یکون جزء من کلام آخر (مسببة عن) سبب (مذکور نحو (لِیُحِقَ) الْحَقَّ وَیُبْطِلَ الْباطِلَ) فهذا سبب مذکور حذف مسببه (ای فعل ما فعل او سبب لمذکور نحو) قوله تعالی (فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ (فَانْفَجَرَتْ) ان قدر فضربه بها) فیکون قوله فضربه به بها جملة محذوفة هی سبب لقوله فانفجرت (ویجوز ان یقدر فان ضربت بها فقد انفجرت) فیکون المحذوف جزء جملة هو الشرط ومثل هذه الفاء یسمی فاء فصیحة قیل علی التقدیر الاول وقیل علی التقدیر الثانی.
وقیل علی التقدیرین (او غیرهما) ای غیر المسبب والسبب (نحو فنعم الماهدون علی ما مر) فی بحث الاستیناف من انه علی حذف المبتدأ والخبر علی قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف (واما اکثر) عطف علی اما جملة ای اکثر (من جملة) واحدة (نحو (أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ یُوسُفُ) ، ای) فارسلونی (الی یوسف لاستعبره الرؤیا ففعلوا فأتاه فقال له یا یوسف والحذف علی وجهین ان لا یقام شیء مقام المحذوف) بل یکتفی بالقرینة (کما مر) فی الامثلة السابقة (وان یقام
[شماره صفحه واقعی : 174]
نحو (وَإِنْ یُکَذِّبُوکَ) قوله (فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ)) فقد کذبت لیس جزاء الشرط لان تکذیب الرسل متقدم علی تکذیبه بل هو سبب لمضمون الجواب المحذوف اقیم مقامه (ای فلا تحزن واصبر) ثم الحذف لابد له من دلیل (وادلته کثیرة منها ان یدل العقل علیه) ای علی الحذف (والمقصود الاظهر علی تعیین المحذوف نحو (حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَالدَّمُ)).
فالعقل دل علی ان هنا حذفا اذ الاحکام الشرعیة انما تتعلق بالافعال دون الاعیان والمقصود الاظهر من هذه الاشیاء المذکورة فی الایة تناولها الشامل للاکل وشرب الالبان فدل علی تعیین المحذوف وفی قوله منها ان یدل ادنی تسامح فکأنه علی حذف مضاف.
[*مدرس افغانی]
(ومنها ان یدل العقل علیهما) ای علی الحذف وتعیین المحذوف (نحو (وَجاءَ رَبُّکَ)) فالعقل یدل علی امتناع مجیء الرب تعالی وتقدس ویدل علی تعیین المراد ایضا. (ای امره او عذابه) فالامر المعین الذی دل علیه العقل هو احد الامرین لا احدهما علی التعیین.
(ومنها ان یدل العقل علیه والعادة علی التعیین نحو (فَذلِکُنَ) الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ) فان العقل دل علی ان فیه حذفا اذ لا معنی للوم الانسان علی ذات الشخص واما تعیین المحذوف (فانه یحتمل) ان یقدر (وفی حبله لقوله تعالی (قَدْ شَغَفَها حُبًّا) وفی مراودته لقوله تعالی (تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ) وفی شانه حتی یشملهما) ای الحب والمراودة (والعادة دلت علی الثانی) ای مراودته (لان الحب المفرط لایلام صاحبه علیه فی العادة لقهره) ای الحب المفرط (ایاه) ای صاحبه فلا یجوز ان یقدر فی حبه ولا فی شانه لکونه شاملا له فیتعین ان یقدر فی مراودته نظرا الی العادة.
(ومنها الشروع فی الفعل) یعنی من ادلة تعیین المحذوف لا من ادلة الحذف لان دلیل الحذف ههنا هو ان الجار والمجرور لابد من ان یتعلق بشیء والشروع فی الفعل دل علی انه ذلک الفعل الذی شرع فیه (نحو بسم الله فیقدر ما جعلت التسمیة مبتدأ له) ففی القرائة یقدر بسم الله اقرأ وعلی هذا القیاس.
[شماره صفحه واقعی : 175]
(ومنها) ای من ادلة تعیین المحذوف (الاقتران کقولهم للمعرس بالرفاء والبنین) فان مقارنة هذا الکلام لاعراس المخاطب دل علی تعیین المحذوف (ای اعرست) او مقارنة المخاطب بالاعراس وتلبسه به دل علی ذلک ، والرفاء هو الالتیام والاتفاق والباء للملابسة.
و الاطناب (اما بالایضاح بعد الابهام لیری المعنی فی صورتین مختلفتین) احدیهما مبهمة والاخری موضحة وعلمان خیر من علم واحد (او لیتمکن فی النفس فضل تمکن) لما جبل الله النفوس علیه من ان الشیء اذا ذکر مبهما ثم بیّن کان اوقع عندها (او لتکمل لذة العلم به) ای بالمعنی لما لا یخفی من ان نیل الشیء بعد الشوق والطلب الذّ (نحو (رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی) فان اشرح لی یفید طلب شرح لشیء ماله) ای للطالب (وصدری یفید تفسیره) ای تفسیر ذلک الشیء.
(ومنه) ای ومن الایضاح بعد الابهام (باب نعم علی احد القولین) ای قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف (اذ لو ارید الاختصار) ای تلک الاطناب (کفی نعم زید) وفی هذا اشعار بان الاختصار قد یطلق علی ما یشتمل المساواة ایضا (ووجه حسنه) ای حسن باب نعم (سوی ما ذکر) من الایضاح بعد الابهام (ابراز الکلام فی معرض الاعتدال) من جهة الاطناب بالایضاح بعد الابهام والایجاز بحذف المبتدأ (وایهام الجمع بین المتنافیین) ای الایجاز والاطناب.
وقیل الاجمال والتفصیل ، ولا شک ان ایهام الجمع بین المتنافیین من الامور المستغربة التی تستلذ بها النفس وانما قال ایهام الجمع لان حقیقة جمع المتنافیین ان یصدق علی ذات واحدة وصفان یمتنع اجتماعهما علی شیء واحد فی زمان واحد من جهة واحدة وهو محال.
[*مدرس افغانی]
(ومنه) ای من الایضاح بعد الابهام (التوشیع وهو) فی اللغة لف القطن
[شماره صفحه واقعی : 176]
المندوف وفی الاصطلاح (ان یؤتی فی عجز الکلام بمثنّی مفسر باسمین ثانیهما معطوف علی الاول نحو یشیب ابن آدم ویشب فیه خصلتان الحرص وطول الامل واما بذکر الخاص بعد العام) عطف علی قوله اما بالایضاح بعد الابهام.
والمراد الذکر علی سبیل العطف (للتنبیه علی فضله) ای مزیة الخاص (حتی کأنه لیس من جنسه) ای العام (تنزیلا للتغایر فی الوصف منزلة التغایر فی الذات) یعنی انه لما امتاز عن سائر افراد العام بماله من الاوصاف الشریفة جعل کأنه شیء آخر مغایر للعام لا یشمله العام ولا یعرف حکمه منه (نحو (حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطی) ای الوسطی من الصلوات او الفضلی من قولهم للافضل الاوسط وهی صلاة العصر عند الاکثر (واما بالتکریر لنکتة) لیکون اطنابا لا تطویلا وتلک النکتة (کتأکید الانذار فی (کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ، ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ)).
فقوله کلا ردع عن الانهماک فی الدنیا وتنبیه علی انه لا ینبغی للناظر لنفسه ان تکون الدنیا جمیع همه وان لا یهتم بدینه وسوف تعلمون انذار وتخویف ای سوف تعلمون الخطاء فیما انتم علیه اذا عاینتم ما قدّامکم من هول المحشر وفی تکریره تأکید للردع والانذار (وفی ثم) دلالة (علی ان الانذار الثانی ابلغ) من الاول تنزیلا لبعد المرتبة منزلة بعد الزمان واستعمالا للفظ ثم فی مجرد التدریج فی درج الارتقاء (واما بالایغال) من اوغل فی البلاد اذا ابعد فیها واختلف فی تفسیره.
(فقیل هو ختم البیت بما یفید نکتة یتم المعنی بدونها کزیادة المبالغة فی قولها) ای فی قول الخنساء فی مرثیة اخیها صخر (وان صخر التأتم) ای یقتدی (الهداة به ، کأنه علم) ای جبل مرتفع (فی رأسه نار) فقولها کأنه علم واف بالمقصود اعنی التشبیه بما یهتدی به الا ان فی قولها فی رأسه نار زیادة مبالغة.
(وتحقیق) ای وکتحقیق التشبیه فی قول امرء القیس (کان عیون الوحش حول خبائنا) ای خیامنا (وارحلنا الجزع الذی لم یثقّب) الجزع بالفتح الحرز الیمانی الذی فیه سواد وبیاض شبه به عیون الوحش واتی بقوله لم یثقب تحقیقا للتشبیه لانه اذا کان غیر مثقوب کان اشبه بالعین قال الاصمعی الظبی والبقرة اذا کانا حیین
[شماره صفحه واقعی : 177]
فعیونهما کلها سواد فاذا ما تا بدا بیاضها وانما شبها بالجزع وفیه سواد وبیاض بعد ما ماتت والمراد کثرة الصید یعنی مما اکلنا کثرت العیون عندنا کذا فی شرح دیوان امرء القیس ،
[*مدرس افغانی]
فعلی هذا التفسیر یختص الایغال بالشعر.
(وقیل لا یختص بالشعر) بل هو ختم الکلام بما یفید نکتة یتم المعنی بدونها (ومثل لذلک) فی غیر الشعر (بقوله تعالی (قالَ یا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ اتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ) فقوله (وَهُمْ مُهْتَدُونَ) مما یتم المعنی بدونه لان الرسول مهتد لا محالة الا ان فیه زیادة حث علی الاتباع وترغیب فی الرسل.
(واما بالتذییل وهو تعقیب الجملة بجملة اخری یشتمل علی معناها) ای معنی الجملة الاولی (للتأکید) فهو اعم من الایغال من جهة انه یکون فی ختم الکلام وغیره واخص من جهة ان الایغال قد یکون بغیر الجملة ولغیر التأکید (وهو) ای التذییل (ضربان ضرب لم یخرج مخرج المثل بان لم یستقل بافادة المراد) بل یتوقف علی ما قبله (نحو (ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَهَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ) علی وجه) وهو ان یراد وهل نجازی ذلک الجزاء المخصوص الا الکفور فیتعلق بما قبله واما علی الوجه الآخر وهو ان یراد وهل نعاقب الا الکفور بناء علی ان المجازاة هی المکافاة ان خیرا فخیرا وان شرا فشرا فهو من الضرب الثانی (وضرب اخرج مخرج المثل) بان یقصد بالجملة الثانیة حکم کلی منفصل عما قبله جار مجری الامثال فی الاستقلال وفشوا الاستعمال (نحو (وَقُلْ جاءَ الْحَق) وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً وهو ایضا) ای التذییل ینقسم قسمة اخری واتی بلفظة ایضا تنبیها علی ان هذا التقسیم للتذییل مطلقا لا للضرب الثانی منه (اما) ان یکون (لتأکید منطوق کهذه الآیة) فان زهوق الباطل منطوق فی قوله (وَزَهَقَ الْباطِلُ.)
(واما لتأکید مفهوم کقوله ولست) علی لفظ الخطاب (بمستبق اخا لا تلمّه) حال من اخا لعمومه او من ضمیر المخاطب فی لست (علی شعث) ای تفرق حال وذمیم خصال فهذا الکلام دل بمفهومه علی نفی الکامل من الرجال وقد اکده بقوله (ایّ الرجال المهذب) استفهام بمعنی الانکار ای لیس فی الرجال منقح الفعال
[شماره صفحه واقعی : 178]
مرضی الخصال.
(واما بالتکمیل ویسمی الاحتراس ایضا) لان فیه التوقی والاحتراز عن توهم خلاف المقصود (وهو ان یؤتی فی کلام یوهم خلاف المقصود بما یدفعه) ای یدفع ایهام خلاف المقصود وذلک الدافع قد یکون فی آخر الکلام فالاول (کقوله فسقی دیارک غیر مفسدها) نصب علی الحال من فاعل سقی وهو (صوب الربیع) ای سقی نزول المطر ووقوعه فی الربیع (ودیمة تهمی) ای تسیل فلما کان نزول المطر قد یؤل الی خراب الدیار وفسادها اتی بقوله غیر مفسدها دفعا لذلک.
(و) الثانی (نحو (أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ)) فانه لما کان مما یوهم ان یکون ذلک لضعفهم دفعه بقوله (أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ) تنبیها علی ان ذلک تواضع منهم للمؤمنین ولهذا عدّی الذل بعلی لتضمنه معنی العطف ویجوز ان یقصد بالتعدیة بعلی الدلالة علی انهم مع شرفهم وعلّو طبقتهم وفضلهم علی المؤمنین خافضون لهم اجنحتهم.
(واما بالتتمیم وهو ان یؤتی فی کلام لا یوهم خلاف المقصود بفضلة) مثل مفعول او حال او نحو ذلک مما لیس بجملة مستقلة ولا رکن کلام.
ومن زعم انه اراد بالفضلة ما یتم اصل المعنی بدونه فقد کذبه کلام المصنف فی الایضاح وانه لا تخصیص لذلک بالتتمیم (لنکتة کالمبالغة نحو (وَیُطْعِمُونَ) الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ ، فی وجه) وهو ان یکون الضمیر فی حبه للطعام (ای) ویطعمون (مع حبه) والاحتیاج الیه وان جعل الضمیر لله تعالی ای یطعمونه علی حب الله فهو لتأدیة اصل المراد
[*مدرس افغانی]
(واما بالاعتراض وهو ان یؤتی فی اثناء الکلام او بین کلامین متصلین معنی بجملة او اکثر لا محل لها من الاعراب لنکتة سوی دفع الایهام) لم یرد بالکلام مجموع المسند الیه والمسند فقط بل مع جمیع ما یتعلق بهما من الفضلات والتوابع.
والمراد باتصال الکلامین ان یکون الثانی بیانا للاول او تأکیدا او بدلا منه (کالتنزیه فی قوله تعالی (وَیَجْعَلُون) لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما یَشْتَهُونَ) فقوله سبحانه جملة لانه مصدر بتقدیر الفعل وقعت فی اثناء الکلام لان قوله (وَلَهُمْ ما یَشْتَهُونَ) عطف علی قول لله البنات (والدعاء فی قوله.
[شماره صفحه واقعی : 179]
«ان الثمانین وبلغتها ، قد احوجت سمعی الی ترجمان» ای مفسر ومکرر فقوله بلغتها اعتراض فی اثناء الکلام لقصد الدعاء والواو فی مثله تسمی واو اعتراضیة لیست بعاطفة ولا حالیة.
(والتنبیه فی قوله واعلم فعلم المرء ینفعه) هذا اعتراض بین اعلم ومفعوله وهو (ان سوف یأتی کل ما قدّرا) ان هی المخففة من المثقلة وضمیر الشان محذوف یعنی ان المقدور آت البتة تأتی وان وقع فیه تأخیر ما.
وفی هذا تسلیة وتسهیل للامر فالاعتراض یباین التتمیم لانه انما یکون بفضلة والفضلة لابد لها من اعراب ویباین التکمیل لانه انما یقع لدفع ایهام خلاف المقصود ویباین الایغال لانه لا یکون الا فی آخر الکلام لکنه یشمل بعض صور التذییل وهو ما یکون بجملة لا محل لها من الاعراب وقعت بین جملتین متصلتین معنی لانه کما لم یشترط فی التذییل ان یکون بین کلامین لم یشترط فیه ان لا یکون بین کلامین فتأمل حتی یظهر لک فساد ما قیل انه یباین التذییل بناء علی انه لم یشترط فیه ان یکون بین کلامین متصلین معنی.
(ومما جاء) ای ومن الاعتراض الذی وقع (بین کلامین) متصلین (وهو اکثر من جملة ایضا) ای کما ان الواقع بینهما هو اکثر من جملة (نحو قوله تعالی (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ) فهذا اعتراض اکثر من جملة لانه کلام یشتمل علی جملتین وقع بین کلامین اولهما قوله (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ) وثانیهما قوله (نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ) والکلامان متصلان معنی.
[*مدرس افغانی]
(فان قوله (نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ) بیان لقوله (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ)) وهو مکان الحرث فان الغرض الاصلی من الاتیان طلب النسل لاقضاء الشهوة والنکتة فی هذا الاعتراض الترغیب فیما امروا به والتنفیر عما نهوا عنه (وقال قوم قد تکون النکتة فیه) ای فی الاعتراض (غیر ما ذکر) مما سوی دفع الایهام حتی انه قد یکون لدفع ایهام خلاف المقصود (ثم) القائلون بان النکتة فیه قد تکون لدفع الایهام افترقوا فرقتین (جوز بعضهم وقوعه) ای الاعتراض (فی آخر جملة لا تلیها جملة متصلة
[شماره صفحه واقعی : 180]
بها) وذلک بان لا تلی الجملة جملة اخری اصلا فیکون الاعتراض فی آخر الکلام او تلیها جملة اخری غیر متصلة بها معنی.
وهذا الاصطلاح مذکور فی مواضع من الکشاف فالاعتراض عند هؤلاء ان یؤتی فی اثناء الکلام او فی آخره او بین کلامین متصلین او غیر متصلین بجملة او اکثر لا محل لها من الاعراب لنکتة سواء کانت دفع الایهام او غیره (فیشمل) ای الاعتراض بهذا التفسیر (التذییل) مطلقا لانه یجب ان یکون بجملة لا محل لها من الاعراب وان لم یذکره المصنف (وبعض صور التکمیل) وهو ما یکون بجملة لا محل لها من الاعراب فان التکمیل قد یکون بجملة وقد یکون بغیرها والجملة التکمیلیة قد تکون ذات اعراب وقد لا تکون لکنها تباین التتمیم لان الفضلة لابد لها من اعراب.
وقیل لانه لا یشترط فی التتمیم ان یکون جملة کما اشترط فی الاعتراض وهو غلط کما یقال ان الانسان یباین الحیوان لانه لم یشترط فی الحیوان النطق فافهم (وبعضهم) ای وجوز بعض القائلین بان نکتة الاعتراض قد تکون لدفع الایهام (کونه) ای الاعتراض (غیر جملة) فالاعتراض عندهم ان یؤتی فی اثناء الکلام او بین کلامین متصلین معنی بجملة او غیرها لنکتة ما (فیشمل) الاعتراض بهذا التفسیر (بعض صور التتمیم و) بعض صور (التکمیل وهو) ما یکون واقعا فی اثناء الکلام او بین الکلامین المتصلین (واما بغیر ذلک) عطف علی قوله اما بالایضاح بعد الابهام واما بکذا وکذا کقوله تعالی (الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ) وَمَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِه ، فانه لو اختصر) ای ترک الاطناب فان الاختصار قد یطلق علی ما یعم الایجاز والمساواة کما مر (لم یذکر (وَیُؤْمِنُونَ بِهِ) لان ایمانهم لا ینکره) ای لا یجهله (من یثبتهم) فلا حاجة الی الاخبار به لکونه معلوما (وحسن ذکره) ای ذکر قوله (وَیُؤْمِنُونَ بِهِ) (اظهارا لشرف الایمان وترغیبا فیه) وکون هذا الاطناب بغیر ما ذکر من الوجوه السابقة ظاهر بالتأمل فیهم.
(واعلم انه قد یوصف الکلام بالایجاز والاطناب باعتبار کثرة حروفه
[شماره صفحه واقعی : 181]
وقلتها بالنسبة الی کلام آخر مساوله) ای لذلک الکلام (فی اصل المعنی) فیقال للاکثر حروفا انه مطنب وللاقل انه موجز (کقوله یصد) ای یعرض (عن الدنیا اذا عنّ) ای ظهر (سؤدد) ای سیادة ولو برزت فی زی عذراء ناهدی الزی الهیئة والعذراء البکر والنهود ارتفاع الثدی.
(وقوله ولست) بالضم علی انه فعل المتکلم بدلیل ما قبله وهو قوله «وانی لصبار علی ما ینوبنی ، وحسبک انّ الله اثنی علی الصبر (بنظار الی جانب الغنی ، اذا کانت العلیاء فی جانب الفقر) یصفه بالمیل الی المعالی یعنی ان السیادة مع التعب احب الیه من الراحة مع الخمول.
فهذا البیت اطناب بالنسبة الی المصراع السابق (ویقرب منه) ای من هذا القبیل (قوله تعالی (لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ) وَهُمْ یُسْئَلُون وقول الحماسی «وننکر ان شئنا علی الناس قولهم ، ولا ینکرون القول حین نقول) یصف ریاستهم ونفاذ حکمهم ای نحن نغیّر ما نرید من قول غیرنا واحد لا یجسر علی الاعتراض علینا فالآیة ایجاز بالنسبة الی البیت.
وانما قال یقرب لان ما فی الآیة یشمل کل فعل والبیت مختص بالقول فالکلامان لا یتساویان فی اصل المعنی بل کلام الله سبحانه وتعالی اجل واعلی وکیف لا والله اعلم ، تم الفن الاول بعون الله وتوفیقه وایاه اسأل فی اتمام الفنین الآخرین هدایة طریقه.
[شماره صفحه واقعی : 182]
قدّمه علی البدیع للاحتیاج الیه فی نفس البلاغة وتعلق البدیع بالتوابع (وهو علم) ای ملکة یقتدر بها علی ادراکات جزئیة او اصول وقواعد معلومة (یعرف به ایراد المعنی الواحد) ای المدلول علیه بکلام مطابق لمقتضی الحال (بطرق) وتراکیب (مختلفة فی وضوح الدلالة علیه) ای علی ذلک المعنی بان یکون بعض الطرق واضح الدلالة علیه وبعضها اوضح والواضح خفی بالنسبة الی الاوضح فلا حاجة الی ذکر الخفاء.
وتقید الاختلاف بالوضوح لیخرج معرفة ایراد المعنی الواحد بطرق مختلفة فی اللفظ والعبارة.
واللام فی المعنی الواحد للاستغراق العرفی ای کل معنی واحد یدخل تحت قصد المتکلم وارادته فلو عرف احد ایراد معنی قولنا زید جواد بطرق مختلفة لم یکن بمجرد ذلک عالما بالبیان ثم لما لم یکن کل دلالة قابلا للوضوح والخفاء اراد ان یشیر الی تقسیم الدلالة وتعیین ما هو المقصود ههنا فقال : (ودلالة اللفظ) یعنی دلالته الوضعیة.
وذلک لان الدلالة هی کون الشیء بحیث یلزم من العلم به العلم بشیء آخر والاول الدال والثانی المدلول.
ثم الدال ان کان لفظا فالدلالة لفظیة والا فغیر لفظیة کدلالة الخطوط والعقود والاشارات والنصب.
ثم الدلالة اللفظیة اما ان یکون للوضع مدخل فیها او لا فالاولی هی المقصودة بالنظر ههنا وهی کون اللفظ بحیث یفهم منه المعنی عند الاطلاق بالنسبة الی العالم بوضعه ، وهذه الدلالة (اما علی تمام ما وضع) اللفظ (له) کدلالة الانسان
[شماره صفحه واقعی : 183]
علی الحیوان الناطق (او علی جزئه) کدلالة الانسان علی الحیوان او الناطق (او علی خارج منه) کدلالة الانسان علی الضاحک.
(وتسمی الاولی) ای الدلالة علی تمام ما وضع له (وضعیة) لان الواضع انما وضع اللفظ لتمام المعنی (و) یسمی (کلّ من الاخیرتین) ای الدلالة علی الجزء والخارج (عقلیة) لان دلالة اللفظ علی کل من الجزء والخارج انما هی من جهة حکم العقل بان حصول الکل او الملزوم یستلزم حصول الجزء او اللازم والمنطقیون یسمون الثلاثة وضعیة باعتبار ان للوضع مدخلا فیها ویخصون العقلیة بما یقابل الوضعیة والطبیعیة کدلالة الدخان علی النار.
(وتقید الاولی) من الدلالات الثلاث (بالمطابقة) لتطابق اللفظ والمعنی.
(والثانیة بالتضمن) لکون الجزء فی ضمن المعنی الموضوع له.
(والثالثة بالالتزام) لکون الخارج لازما للموضوع له.
فان قیل اذا فرضنا لفظا مشترکا بین الکل وجزئه وبین الملزوم لازمه کلفظ الشمس المشترک مثلا بین الجرم والشعاع ومجموعهما فاذا اطلق علی المجموع مطابقة واعتبر دلالته علی الجرم تضمنا والشعاع التزاما فقد صدق علی هذا التضمن والالتزام انها دلالة اللفظ علی تمام الموضوع له واذا اطلق علی الجرم او الشعاع مطابقة صدق علیها انها دلالة اللفظ علی جزء الموضوع له او لازمه وحینئذ ینتقض تعریف کل من الدلالات الثلاث بالاخریین.
فالجواب ان قید الحیثیة مأخوذ فی تعریف الامور التی تختلف باعتبار الاضافات حتی ان المطابقة هی الدلالة علی تمام ما وضع له من حیث انه تمام الموضوع له والتضمن هی الدلالة علی جزء ما وضع له من حیث انه جزء ما وضع له والالتزام هی الدلالة علی لازمه من حیث انه لازم ما وضع له وکثیرا ما یترکون هذا القید اعتمادا علی شهرة ذلک وانسباق الذهن الیه.
(وشرطه) ای الالتزام (هی اللزوم الذهنی) ای کون المعنی الخارجی بحیث یلزم من حصول المعنی الموضوع له فی الذهن حصوله فیه اما علی الفور او بعد التأمل
[شماره صفحه واقعی : 184]
فی القرائن والامارات.
ولیس المراد باللزوم عدم انفکاک تعقل المدلول الالتزامی عن تعقل المسمی فی الذهن اصلا اعنی اللزوم البین المعتبر عند المنطقیین والا لخرج کثیر من معانی المجازات والکنایات عن ان یکون مدلولات التزامیة.
ولما یتأتی الاختلاف بالوضوح فی دلالة الالتزام ایضا وتقیید اللزوم بالذهنی اشارة الی انه لا یشترط اللزوم الخارجی کالعمی فانه یدل علی البصر التزاما لانه عدم البصر عما من شأنه ان یکون بصیرا مع التنافی بینهما فی الخارج ومن نازع فی اشتراط اللزوم الذهنی فکأنه اراد باللزوم اللزوم البین بمعنی عدم انفکاک تعقله عن تعقل المسمی.
والمصنف اشار الی انه لیس المراد باللزوم الذهنی اللزوم البین المعتبر عند المنطقیین بقوله (ولو لاعتقاد المخاطب بعرف) ای ولو کان ذلک اللزوم مما یثبته اعتقاد المخاطب بسبب عرف عام اذ هو المفهوم من اطلاق العرف (او غیره) یعنی العرف الخاص کالشرع واصطلاحات ارباب الصناعات وغیر ذلک (والایراد المذکور) ای ایراد المعنی الواحد بطرق مختلفة فی الوضوح (لا یتأتی بالوضعیة) ای بالدلالة المطابقة (لان السامع اذا کان عالما بوضع الالفاظ) لذلک المعنی (لم یکن بعضها اوضح دلالة علیه من بعض والا) ای وان لم یکن عالما بوضع الالفاظ (لم یکن کل واحد) من الالفاظ (دالا علیه) لتوقف الفهم علی العلم بالوضع مثلا اذا قلنا خده یشبه الورد فالسامع ان کان عالما بوضع المفردات والهیئة الترکیبیة امتنع ان یکون کلام آخر یؤدی هذا المعنی بطریق المطابقة دلالة اوضح او اخفی لانه اذا اقیم مقام کل لفظ ما یرادفه فالسامع ان علم الوضع فلا تفاوت فی الفهم والا لم یتحقق الفهم.
وانما قال لم یکن کل واحد لان قولنا هو عالم بوضع الالفاظ معناه انه عالم بوضع کل لفظ فنقیضه المشار الیه بقوله والا یکون سلبا جزئیا ای ان لم یکن عالما بوضع کل لفظ فیکون اللازم عدم دلالة کل لفظ ویحتمل ان یکون البعض منها دالا لاحتمال ان یکون عالما بوضع البعض.
[شماره صفحه واقعی : 185]
ولقائل ان یقول لا نسلم عدم التفاوت فی الفهم علی تقدیر العلم بالوضع بل یجوز ان یحضر فی العقل معانی بعض الالفاظ المخزونة فی الخیال بادنی التفات لکثرة الممارسة والمؤانسة وقرب العهد بخلاف البعض فانه یحتاج الی التفات اکثر ومراجعة اطول مع کون الالفاظ مترادفة والسامع عالما بالوضع وهذا مما نجده من انفسنا.
والجواب ان التوقف انما هو من جهة تذکر الوضع وبعد تحقق العلم بالوضع وحصوله بالعقل فالفهم ضروری.
(ویتأتی) الایراد المذکور (بالعقلیة) من الدلالات (لجواز ان تختلف مراتب اللزوم فی الوضوح) ای مراتب لزوم الاجزاء للکل فی التضمن ومراتب لزوم اللوازم للملزوم فی الالتزام.
وهذا فی الالتزام ظاهر فانه یجوز ان یکون للشیء لوازم متعدة بعضها اقرب الیه من بعض واسرع انتقالا منه الیه لقلة الوسائط فیمکن تأدیة الملزوم بالالفاظ الموضوعة لهذه اللوازم المختلفة الدلالة علیه وضوحا وخفاء.
وکذا یجوز ان یکون للازم ملزومات لزومه لبعضها اوضح منه للبعض الآخر فیمکن تأدیة اللازم بالالفاظ الموضوعة للملزومات المختلفة وضوحا وخفاء واما فی التضمن فلانه یجوز ان یکون المعنی جزء من شیء وجزء من شیء آخر فدلالة الشیء الذی ذلک المعنی جزء منه علی ذلک المعنی اوضح من دلالة الشیء الآخر الذی ذلک المعنی جزء من جزئه مثلا دلالة الحیوان علی الجسم اوضح من دلالة الانسان علیه ودلالة الجدار علی التراب اوضح من دلالة البیت علیه.
فان قلت بل الامر بالعکس فان فهم الجزء سابق علی فهم الکل.
قلت نعم ولکن المراد هنا انتقال الذهن الی الجزء وملاحظته بعد فهم الکل وکثیرا ما یفهم الکل من غیر التفات الی الجزء کما ذکره الشیخ الرئیس فی الشفاء انه یجوز ان یخطر النوع بالبال ولا یلتفت الذهن الی الجنس.
(ثم اللفظ المراد به لازم ما وضع له) سواء کان اللازم داخلا فیه کما فی التضمن او خارجا عنه کما فی الالتزام (ان قامت قرینة علی عدم ارادته) ارادة ما
[شماره صفحه واقعی : 186]
وضع له (فمجاز والا فکنایة) فعند المصنف ان الانتقال فی المجاز والکنایة کلیهما من الملزوم الی اللازم اذ لا دلالة للازم من حیث انه لازم علی الملزوم الا ان ارادة المعنی الموضوع له جائزة فی الکنایة دون المجاز (وقدّم) المجاز (علیها) ای علی الکنایة (لان معناه) ای المجاز (کجزء معناها) ای الکنایة لان معنی المجاز هو اللازم فقط ومعنی الکنایة یجوز ان یکون هو اللازم والملزوم جمیعا والجزء مقدم علی الکل طبعا فیقدم بحث المجاز علی بحث الکنایة وضعا.
وانما قال کجزء معناها لظهور انه لیس جزء معناها حقیقة فان معنی الکنایة لیس هو مجموع اللازم والملزوم بل هو اللازم مع جواز ارادة الملزوم.
(ثم منه) ای من المجاز (ما یبتنی علی التشبیه) وهو الاستعارة التی کان اصلها التشبیه (فتعین التعرض له) ای للتشبیه ایضا قبل التعرض للمجاز الذی احد اقسامه الاستعارة المبنیة علی التشبیه ولما کان فی التشبیه مباحث کثیرة وفوائد جمة لم یجعل مقدمة لبحث الاستعارة بل جعل مقصدا برأسه (فانحصر) المقصود من علم البیان (فی الثلثة) التشبیه والمجاز والکنایة.
ای هذا باب التشبیه الاصطلاحی المبنی علیه الاستعارة.
(التشبیه) ای مطلق التشبیه اعم من ان یکون علی وجه الاستعارة او علی وجه تبتنی علیه الاستعارة او غیر ذلک فلم یأت بالضمیر لئلا یعود الی التشبیه المذکور الذی هو اخص وما یقال ان المعرفة اذا اعیدت کانت عین الاول فلیس علی اطلاقه یعنی ان معنی التشبیه فی اللغة (الدلالة) هو مصدر قولک دللت فلانا علی کذا اذا هدیته له (علی مشارکة امر لامر اخر فی معنی) فالامر الاول هو المشبه والثانی هو المشبه به والمعنی هو وجه الشبه وهذا شامل لمثل قاتل زید عمرا وجاءنی زید وعمرو.
[شماره صفحه واقعی : 187]
(والمراد) بالتشبیه المصطلح علیه (ههنا) ای فی علم البیان (ما لم تکن) ای الدلالة علی مشارکة امر لامر فی معنی بحیث لا یکون (علی وجه الاستعارة التحقیقیة) نحو رأیت اسدا فی الحمام (ولا علی) وجه (الاستعارة بالکنایة) نحو انشبت المنیة اظفارها (و) لا علی وجه (التجرید) الذی یذکر فی علم البدیع من نحو لقیت یزید اسدا او لقینی منه اسد فان فی هذه الثلثة دلالة علی مشارکة امر لامر فی معنی مع ان شیئا منها لا یسمی تشبیها اصطلاحا.
وانما قید الاستعارة بالتحقیقیة والکنایة لان الاستعارة التخییلیة کاثبات الاظفار للمنیة فی المثال المذکور لیس فی شیء من الدلالة علی مشارکة امر لامر فی معنی علی رأی المصنف اذ المراد بالاظفار ههنا معناها الحقیقی علی ما سیجیء فالتشبیه الاصطلاحی هو الدلالة علی مشارکة امر لامر فی معنی لا علی وجه الاستعارة التحقیقیة والاستعارة بالکنایة والتجرید (فدخل فیه نحو قولنا زید اسد) بحذف اداة التشبیه (و) نحو (قوله تعالی (صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ ، )) بحذف الاداة والمشبه جمیعا ای هم کاصم.
فان المحققین علی انه تشبیه بلیغ لا استعارة لان الاستعارة انما تطلق حیث یطوی ذکر المستعار له بالکلیة ویجعل الکلام خلوا عنه صالحا لان یراد به المنقول عنه والمنقول الیه لو لا دلالة الحال او فحوی الکلام.
(والنظر ههنا فی ارکانه) ای البحث فی هذا المقصد عن ارکان التشبیه المصطلح علیه.
(وهی) اربعة (طرفاه) ای المشبه والمشبه به (ووجهه واداته وفی الغرض منه وفی اقسامه) واطلاق الارکان علی الاربعة المذکورة اما باعتبار انها مأخوذة فی تعریفه اعنی الدلالة علی مشارکة امر لامر فی معنی بالکاف ونحوه واما باعتبار ان التشبیه فی الاصطلاح کثیرا ما یطلق علی الکلام الدال علی المشارکة المذکورة کقولنا زید کالاسد فی الشجاعة.
ولما کان الطرفان هما الاصل والعمدة فی التشبیه لکون الوجه معنی قائما بهما
[شماره صفحه واقعی : 188]
والاداة آلة فی ذلک قدم بحثهما فقال (طرفاه) ای المشبه والمشبه به (اما حسّیان کالخد والورد) فی المبصرات (والصوت الضعیف والهمس) ای الصوت الذی اخفی حتی کأنه لا یخرج عن فضاء الفم فی المسموعات (والنکهة) وهی ریح الفم (والعنبر) فی المشمومات (والریق والخمر) فی المذوقات (والجلد الناعم والحریر) فی الملموسات.
وفی اکثر ذلک تسامح لان المدرک بالبصر مثلا انما هو لون الخد والورد وبالشم رائحة العنبر وبالذوق طعم الریق والخمر وباللمس ملاسة الجلد الناعم والحریر ولینهما لانفس هذه الاجسام لکن اشتهر فی العرف ان یقال ابصرت الورد وشممت العنبر وذقت الخمر ولمست الحریر (او عقلیان کالعلم والحیاة) ووجه الشبه بینهما کونهما جهتی ادراک کذا فی المفتاح والایضاح.
فالمراد بالعلم ههنا الملکة التی یقتدر بها علی الادراکات الجزئیة لانفس الادراک.
ولا یخفی انها جهة وطریق الی الادراک کالحیاة.
وقیل وجه الشبه بینهما الادراک اذ العلم نوع من الادراک والحیاة مقتضیة للحس الذی هو نوع من الادراک وفساده واضح لان کون الحیاة مقتضیة للحس لا یوجب اشتراکهما فی الادراک علی ما هو شرط فی وجه الشبه.
وایضا لا یخفی ان لیس المقصود من قولنا العلم کالحیاة والجهل کالموت ان العلم ادراک کما ان الحیاة معها ادراکا بل لیس فی ذلک کثیر فائدة کما فی قولنا العلم کالحس فی کونهما ادراکا (او مختلفان) بان یکون المشبه عقلیا والمشبه به حسیا (کالمنیة والسبع) فان المنیة ای الموت عقلی لانه عدم الحیاة عما من شانه الحیاة والسبع حسی او بالعکس (و) ذلک مثل (العطر) الذی هو محسوس مشموم (وخلق کریم) وهو عقلی لانه کیفیة نفسانیة یصدر عنها الافعال بسهولة.
والوجه فی تشبیه المحسوس بالمعقول ان یقدر المعقول محسوسا ویجعل کالاصل لذلک المحسوس علی طریق المبالغة والا فالمحسوس اصل للمعقول لان العلوم العقلیة مستفادة من الحواس ومنتهیة الیها فتشبیه بالمعقول یکون من جعل الفرع
[شماره صفحه واقعی : 189]
اصلا والاصل فرعا وذلک لا یجوز.
ولما کان من المشبه والمشبه به ما لا یدرک بالقوة العاقلة ولا بالحس اعنی الحس الظاهر مثل الخیالیات والوهمیات والوجدانیات اراد ان یجعل الحسی والعقلی بحیث یشملانها تسهیلا للضبط بتقلیل الاقسام فقال.
(والمراد بالحسی المدرک هو او مادته باحدی الحواس الخمس الظاهرة) اعنی البصر والسمع والشم والذوق واللمس (فدخل فیه) ای فی الحسی بسبب زیادة قولنا او مادته (الخیالی) وهو المعدوم الذی فرض مجتمعا من امور کل واحد منها مما یدرک بالحس (کما فی قوله وکأن محمر الشقیق) هو من باب جرد قطیفة والشقیق ورد احمر فی وسطه سواد ینبت بالجبال (اذا تصوّب) ای مال الی السفل (او تصعّد) ای مال الی العلو (اعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد) فان کلا من العلم والیاقوت والرمح والزبرجد محسوس لکن المرکب الذی هذه الامور مادته لیس بمحسوس لانه لیس بموجود والحس لا یدرک الا ما هو موجود فی المادة حاضر عند المدرک علی هیئة مخصوصة.
(و) المراد (بالعقلی ما عدا ذلک) ای مالا یکون هو ولا مادته مدرکا باحدی الحواس الخمس الظاهرة (فدخل فیه الوهمی) ای الذی لا یکون للحس مدخل فیه (ای ما هو غیر مدرک بها) ای باحدی الحواس المذکورة (و) لکنه بحیث (لو ادرک لکان مدرکا بها) وبهذا القید یتمیز عن العقلی (کما فی قوله) ا یقتلنی والمشرفی مضاجعی.
(ومسنونة زرق کانیاب اغوال) ای ایقتلنی ذلک الرجل الذی یوعّدنی والحال ان مضاجعی سیف منسوب الی مشارف الیمن وسهام محددة النصال صافیة مجلوة.
وانیاب الاغوال مما لا یدرکها الحس لعدم تحققها مع انها لو ادرکت لم تدرک الا بحس البصر.
ومما یجب ان یعلم فی هذا المقام ان من قوی الادراک ما یسمی متخلیة ومفکرة
[شماره صفحه واقعی : 190]
ومن شانها ترکیب الصور والمعانی وتفصیلها والتصرف فیها واختراع اشیاء لا حقیقة لها.
والمراد بالخیالی المعدوم الذی رکبته المتخیّلة من الامور التی ادرکت بالحواس الظاهرة وبالوهمی ما اخترعته المتخیّلة من عند نفسها کما اذا سمع ان الغول شیء تهلک به النفوس کالسبع فاخذت المتخیلة فی تصویرها بصورة السبع واختراع ناب لها کما للسبع (وما یدرک بالوجدان) ای ودخل ایضا فی العقلی ما یدرک بالقوی الباطنة ویسمی وجدانیا (کاللذة) وهی ادراک ونیل لما هو عند المدرک کمال وخیر من حیث هو کذلک (والالم) وهو ادراک ونیل لما هو عند المدرک آفة وشر من حیث هو کذلک.
ولا یخفی ان ادراک هذین المعنیین لیس بشیء من الحواس الظاهرة ولیسا ایضا من العقلیات الصرفة لکونهما من الجزئیات المستندة الی الحواس بل هما من الوجدانیات المدرکة بالقوی الباطنة کالشبع والجوع والفرح والغم والغضب والخوف وما شاکل ذلک والمراد ههنا اللذة والالم الحسیّان والا فاللذة والالم العقلیان من العقلیات الصرفة.
(ووجهه) ای وجه الشبه (ما یشترکان فیه) ای المعنی الذی قصد اشتراک الطرفین فیه وذلک ان زیدا والاسد یشترکان فی کثیر من الذاتیات وغیرها کالحیوانیة والجسمیة والوجود وغیر ذلک مع ان شیئا منها لیس وجه الشبه وذلک الاشتراک یکون (تحقیقیا او تخییلیا.
والمراد بالتخییلی) ان لا یوجد ذلک المعنی فی احد الطرفین او فی کلیهما الا علی سبیل التخییل والتأویل (نحو ما فی قوله وکأن النجوم بین دجاه) جمع دجیة وهی الظلمة والضمیر للیل وروی دجاها والضمیر للنجوم (سنن لاح بینهن ابتداع.
فان وجه الشبه فیه) ای فی هذا التشبیه (هو الهیئة الحاصلة من حصول اشیاء مشرقة بیض فی جانب شیء مظلم اسود فهی) ای تلک الهیئة (غیر موجودة فی المشبه به) اعنی السنن بین الابتداع (الا علی طریق التخییل) ای وجودها فی المشبه به علی طریق التخییل (انه) الضمیر للشان (لما کانت البدعة وکل ما هو
[شماره صفحه واقعی : 191]
جهل یجعل صاحبها کمن یمشی فی الظلمة فلا یهتدی الی الطریق ولا یأمن من ان ینال مکروها شبهت) ای البدعة وکل ما هو جهل (بها) ای بالظلمة (ولزم بطریق العکس) اذا ارید التشبیه (ان تشبه السنة وکل ما هو علم بالنور) لان السنة والعلم یقابل البدعة والجهل کما ان النور یقابل الظلمة.
(وشاع ذلک) ان کون السنة والعلم کالنور والبدعة والجهل کالظلمة (حتی تخیل ان الثانی) ای السنة وکل ما هو علم (مما له بیاض واشراق نحو اتیتکم بالحنفیة البیضاء والاول علی خلاف ذلک) ای یخیل ان البدعة وکل ما هو جهل مما له سواد واظلام (کقولک شاهد سواد الکفر من جبین فلان فصار) بسبب التخیل ان الثانی مما له بیاض واشراق والاول مما له سواد واظلام (تشبیه النجوم بین الدجی بالسنن بین الابتداع کتشبیها) ای النجوم (ببیاض الشیب فی سواد الشباب) ای ابیضه فی اسوده (او بالانوار) ای الازهار (مؤتلقة) بالقاف ای لامعة (بین النبات الشدیدة الخضرة) حتی تضرب الی السواد.
فهذا التأویل اعنی تخییل ما لیس بمتلون متلونا ظهر اشتراک النجوم بین الدجی والسنن بین الابتداع فی کون کل منهما شیئا ذا بیاض بین شیء ذی سواد.
ولا یخفی ان قوله لاح بینهن ابتداع من باب القلب ای سنن لاحت بین الابتداع (فعلم) من وجوب اشتراک الطرفین فی وجه التشبیه (فساد جعله) ای وجه الشبه (فی قول القائل «النحو فی الکلام کالملح فی الطعام» کون القلیل مصلحا والکثیر مفسدا) لان المشبه اعنی النحو لا یشترک فی هذا المعنی (لان النحو لا یحتمل القلة والکثرة).
اذ لا یخفی ان المراد به ههنا رعایة قواعده واستعمال احکامه مثل رفع الفاعل ونصب المفعول وهذه ان وجدت فی الکلام بکمالها صار صالحا لفهم المراد وان لم توجد بقی فاسدا ولم ینتفع به (بخلاف الملح) فانه یحتمل القلة والکثرة بان یجعل فی الطعام القدر الصالح منه او اقل او اکثر بل وجه الشبه هو الصلاح باعمالهما والفساد باهمالهما.
(وهو) ای وجه الشبه (اما غیر خارج عن حقیقتهما) ای حقیقة الطرفین بان
[شماره صفحه واقعی : 192]
یکون تمام ماهیتهما او جزء منهما (کما فی تشبیه ثوب بآخر فی نوعهما او جنسهما او فصلهما) کما یقال هذا القمیص مثل ذاک فی کونهما کرباسا او ثوبا او من القطن (او خارج) عن حقیقة الطرفین (صفة) ای معنی قائم بهما ضرورة اشتراکهما فیه وتلک الصفة (اما حقیقة) ای هیئة متمکنة فی الذات متقررة فیها (و) هی (اما حسیة) ای مدرکة باحدی الحواس الظاهرة وهی (کالکیفیات الجسمیة) ای المختصة بالاجسام (مما یدرک بالبصر) وهی قوة مرتبة فی العصبتین المجوفتین اللتین تتلاقیان فتفترقان الی العینین (من الالوان والاشکال) والشکل هیئة احاطة نهایة واحدة او اکثر بالجسم کالدائرة ونصف الدائرة والمثلث والمربع وغیر ذلک (والمقادیر) جمع مقدار وهو کم متصل قار الذات کالخط والسطح (والحرکات) والحرکة هی الخروج من القوة الی الفعل علی سبیل التدریج.
وفی جعل المقادیر والحرکات من الکیفیات تسامح (وما یتصل بها) ای بالمذکورات کالحسن والقبح المتصف بهما الشخص باعتبار الخلقة التی هی مجموع الشکل واللون وکالضحک والبکاء الحاصلین باعتبار الشکل والحرکة (او بالسمع) عطف علی قوله بالبصر وهی قوة رتبت فی العصب المفروش علی سطح باطن الصماخین تدرک بها الاصوات (من الاصوات الضعیفة والقویة والتی بین بین) والصوت یحصل من التموج المعلول للقرع الذی هو امساس عنیف والقدح الذی هو تفریق عنیف بشرط مقاومة المقروع للقارع والمقلوع للقالع ویختلف الصوت قوة وضعفا بحسب قوة المقاومة وضعفها (او بالذوق) وهی قوة منبثتة فی العصب المفروش علی جرم اللسان (من الطعوم) کالحلاوة والمرارة والملوحة والحموضة وغیر ذلک (او بالشم) وهی قوة مرتبة فی زائدتی مقدم الدماغ المشبهتین بحلمتی الثدی (من الروایح او باللمس) وهی قوة ساریة فی البدن کله یدرک بها الملموسات (من الحرارة والبرودة والرطوبة والیبوسة).
هذه الاربعة هی اوائل الملموسات فالاولیان منها فعلیان والاخریان منها انفعالیان (والخشونة) وهی کیفیة حاصلة من کون بعض الاجزاء اخفض وبعضها
[شماره صفحه واقعی : 193]
ارفع (والملاسة) وهی کیفیة حاصلة عن استواء وضع الاجزاء (واللین) وهی کیفیة بها یقتضی الجسم قبول الغمز الی الباطن ویکون للشیء بها قوام غیر سیال (والصلابة) وهی تقابل اللین (والخفة) وهی کیفیة بها یقتضی الجسم ان یتحرک الی صوب المحیط لو لم یعقه عائق (والثقل) وهی کیفیة بها یقتضی الجسم ان یتحرک الی صوب المرکز لو لم یعقه عائق (وما یتصل بها) ای بالمذکورات کالبلة والجفاف واللزوجة والهشاشة واللطافة والکثافة وغیر ذلک (او عقلیة) عطف علی حسیة (کالکیفیات النفسانیة) ای المختصة بذوات الانفس (من الذکاء) وهی شدة قوة للنفس معدة لاکتساب الاراء.
(والعلم) وهو الادراک المفسر بحصول صورة الشیء عند العقل وقد یقال علی معان اخر.
(والغضب) وهو حرکة للنفس مبدؤها ارادة الانتقام.
(والحلم) وهو ان تکون النفس مطمئنة بحیث لا یحرکها الغضب بسهولة ولا تضطرب عند اصابة المکروه.
(وسائر الغرائز) جمع غریزة وهی الطبیعة اعنی ملکة تصدر عنها صفات ذاتیة مثل الکرم والقدرة والشجاعة وغیر ذلک.
(واما اضافیة) عطف علی قوله اما حقیقیة.
ونعنی بالاضافیة ما لا تکون له هیئة متقررة فی الذات بل تکون معنی متعلقا بشیئین (کازالة الحجاب فی تشبیه الحجة بالشمس) فانها لیست هیئة متقررة فی ذات الحجة والشمس ولا فی ذات الحجاب وقد یقال الحقیقی علی ما یقابل الاعتباری الذی لا تحقق له الا بحسب اعتبار العقل.
وفی المفتاح اشارة الی انه المراد ههنا حیث قال الوصف العقلی منحصر بین حقیقی کالکیفیات النفسانیة وبین اعتباری ونسبی کاتصاف الشیء بکونه مطلوب الوجود او العدم عند النفس او کاتصافه بشیء تصوری وهمی محض (وایضا) لوجه الشبه تقسیم آخر وهو انه (اما واحد واما بمنزلة الواحد لکونه مرکبا من متعدد)
[شماره صفحه واقعی : 194]
ترکیبا حقیقیا بأن یکون وجه الشبه حقیقة ملتئمة من امور مختلفة او اعتباریا بان یکون هیئة انتزعها العقل من عدة امور.
(وکل منهما) ای من الواحد وما هو بمنزلته (حسی او عقلی واما متعدد) عطف علی قوله اما واحد واما بمنزلة الواحد ، والمراد بالمتعدد ان ینظر الی عدة امور ویقصد اشتراک الطرفین فی کل واحد منها لیکون کل منها وجه الشبه بخلاف المرکب المنزل منزلة الواحد فانه لم یقصد اشتراک الطرفین فی کل من تلک الامور بل فی الهیئة المنتزعة او فی الحقیقة الملتئمة منها (کذلک) ای المتعدد أیضا حسی او عقلی (او مختلف) بعضه حسی وبعضه عقلی.
(والحسی) من وجه التشبیه سواء کان بتمامه حسیا او ببعضه (طرفاه حسیان لا غیر) ای لا یجوز ان یکون کلاهما او احدهما عقلیا (لامتناع ان یدرک بالحس من غیر الحسی شیء) فان وجه الشبه امر مأخوذ من الطرفین موجود فیهما والموجود فی العقلی انما یدرک بالعقل دون الحس اذا المدرک بالحس لا یکون الا جسما او قائما بالجسم.
(والعقلی) من وجه الشبه (اعم) من الحسی (لجواز ان یدرک بالعقل من الحسی شیء) ای یجوز ان یکون طرفاه حسیین او عقلیین او احدهما حسیا والاخر عقلیا اذ لا امتناع فی قیام المعقول بالمحسوس وادراک العقل من المحسوسات شیئا (ولذلک یقال التشبیه بالوجه العقلی اعم) من التشبیه بالوجه الحسی بمعنی ان کلما یصح فیه التشبیه بالوجه الحسی یصح بالوجه العقلی من غیر عکس.
(فان قیل هو) ای وجه الشبه (مشترک فیه) ضرورة اشتراک الطرفین فیه (فهو کلی) ضرورة ان الجزئی یمتنع وقوع الشرکة فیه (والحسی لیس بکلی) قطعا ضرورة ان کل حسی فهو موجود فی المادة حاضر عند المدرک ومثل هذا لا یکون الا جزئیا ضرورة فوجه الشبه لا یکون حسیا قط.
(قلنا المراد) بکون وجه الشبه حسیا (ان افراده) ای جزئیاته (مدرکة بالحس) کالحمرة التی تدرک بالبصر جزئیاتها الحاصلة فی المواد ، فالحاصل ان وجه الشبه اما
[شماره صفحه واقعی : 195]
واحد او مرکب او متعدد وکل من الاولین اما حسی او عقلی والاخیر اما حسی او عقلی او مختلف تصیر سبعة والثلاثة العقلیة طرفاها اما حسیان او عقلیان او المشبه حسی والمشبه به عقلی او بالعکس فصارت ستة عشر قسما (الواحد الحسی کالحمرة) من المبصرات (والخفاء) یعنی خفاء الصوت من المسموعات (وطیب الرائحة) من المشمومات (ولذة الطعم) من المذوقات (ولین اللمس) من الملموسات (فیما مر) ای فی تشبیه الخد بالورد والصوت الضعیف بالهمس والنکهة بالعنبر والریق بالخمر والجلد الناعم بالحریر وفی کون الخفأ من المسموعات والطیب من المشمومات واللذة من المذوقات تسامح (و) الواحد (العقلی کالعراء عن الفائدة والجرأة) علی وزن الجرعة ای الشجاعة.
وقد یقال جرء الرجل جرائة بالمد (والهدایة) ای الدلالة الی طریق یوصل الی المطلوب (واستطابة النفس فی تشبیه وجود الشیء العدیم النفع بعدمه) فیما طرفاه عقلیان اذ الوجود والعدم من الامور العقلیة (و) تشبیه (الرجل الشجاع بالاسد) فیما طرفاه حسیان.
(و) تشبیه (العلم بالنور) فیما المشبه عقلی والمشبه به حسی فبالعلم یوصل الی المطلوب ویفرق بین الحق والباطل کما ان بالنور یدرک المطلوب ویفصل بین الاشیاء فوجه الشبه بینهما الهدایة.
(و) تشبیه (العطر بخلق) شخص (کریم) فیما المشبه حسی والمشبه به عقلی ولا یخفی ما فی الکلام من اللف والنشر وفی وحدة بعض الامثلة تسامح لما فیه شائبة الترکیب کالعراء عن الفائدة مثلا (والمرکب الحسی) من وجه الشبه طرفاه اما مفردان او مرکبان او احدهما مفرد والآخر مرکب ومعنی الترکیب ههنا ان تقصد الی عدة اشیاء مختلفة فتنزع منها هیئة وتجعلها مشبها او مشبها بها.
ولهذا صرح صاحب المفتاح فی تشبیه المرکب بالمرکب بان کلا من المشبه والمشبه به هیئة منتزعة.
وکذا المراد بترکیب وجه الشبه ان تعمد الی عدة اوصاف لشیء فتنزع منها
[شماره صفحه واقعی : 196]
هیئة.
ولیس المراد بالمرکب ههنا ما یکون حقیقة مرکبة من اجزاء مختلفة بدلیل انهم یجعلون المشبه والمشبه به فی قولنا زید کالاسد مفردین لا مرکبین.
ووجه الشبه فی قولنا زید کعمر وفی الانسانیة واحد لا منزلا منزلة الواحد فالمرکب الحسی (فیما) ای فی التشبیه الذی (طرفاه مفردان کما فی قوله وقد لاح فی الصبح الثریا کما تری ، کعنقود ملّاحیة) بضم المیم وتشدید اللام عنب ابیض فی حبه طول وتخفیف اللام اکثر (حین نوّرا) ای تفتح نوره (من الهیئة) بیان لما فی قوله کما (الحاصلة من تقارن الصور البیض المستدیرة الصغار المقادیر فی المرأی) وان کانت کبارا فی الواقع حال کونها (علی الکیفیة المخصوصة) ای لا مجتمعة اجتماع التضام والتلاصق ولا شدیدة الافتراق منضمة (الی المقدار المخصوص) من الطول والعرض فقد نظر الی عدة اشیاء وقصد الی هیئة حاصلة منها.
والطرفان مفردان لان المشبه هو الثریا والمشبه به هو العنقود مقیدا بکونه عنقود الملاحیة فی حال اخراج النور والتقیید لا ینافی الافراد کما سیجیء ان شاء الله تعالی.
(وفیما) ای والمرکب الحسی وفی التشبیه الذی (طرفاه مرکبان کما فی قول بشار کأن مثار النقع) من آثار الغبار هیجه (فوق رؤسنا ، واسیافنا لیل تهاوی کواکبه) ای تتساقط بعضها اثر بعض والاصل تتهاوی حذفت احدی التائین (من الهیئة الحاصلة من هوی) بفتح الهاء ای سقوط (اجرام مشرقة مستطیلة متناسبة المقدار متفرقة فی جوانب شیء مظلم).
فوجه الشبه مرکب کما تری وکذا الطرفان لانه لم یقصد تشبیه اللیل بالنقع والکواکب بالسیوف بل عمد الی تشبیه هیئة السیوف وقد سلّت من اغمادهما وهی تعلو وترسب وتجیء وتذهب وتضطرب اضطرابا شدیدا وتتحرک بسرعة الی جهات مختلفة وعلی احوال تنقسم بین الاعوجاج والاستقامة والارتفاع والانخفاض مع التلاقی والتداخل والتصادم والتلاصق.
[شماره صفحه واقعی : 197]
وکذا فی جانب المشبه به فان للکواکب فی تهاویها تواقعا وتداخلا واستطالة لاشکالها (و) المرکب الحسی (فیما طرفاه مختلفان) احدهما مفرد والآخر مرکب (کما مر فی تشبیه الشقیق) باعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد من الهیئة الحاصلة من نشر اجرام حمر مبسوطة علی رؤس اجرام خضر مستطیلة فالمشبه مفرد وهو الشقیق والمشبه به مرکب وهو ظاهر وعکسه تشبیه نهار مشمس قد شابه ای خالطه زهر الربا بلیل مقمر علی ما سیجیء.
(ومن بدیع المرکب الحسی ما) ای وجه الشبه الذی (یجیء الهیئات التی تقع علیها الحرکة) ای یکون وجه الشبه الهیئة التی تقع علیها الحرکة من الاستدارة والاستقامة وغیرهما ویعتبر فیها ترکیب (ویکون) ما یجیء فی تلک الهیئات (علی وجهین احدهما ان یقترن بالحرکة غیرها من اوصاف الجسم کالشکل واللون) والاوضح عبارة اسرار بلاغة اعلم ان ما یزداد به التشبیه دقة وسحرا ان یجیء بالهیئات الّتی تقع علیها الحرکات والهیئة المقصودة فی التشبیه علی وجهین احدهما ان تقرن بغیرها من الاوصاف والثانی ان تجرد هیئة الحرکة حتی لا یزاد علیها غیرها فالاول (کما فی قوله والشمس کالمرآة فی کف الاشل من الهیئة) بیان لما فی قوله کما (الحاصلة من الاستدارة مع الاشراق والحرکة السریعة المتصلة مع تموج الاشراق حتی یری الشعاع کأنه یهم بان ینبسط حتی یفیض من جوانب الدائرة ثم یبدو له) یقال بداله اذا ندم والمعنی ظهر له رأی غیر الاول (فیرجع) من الانبساط الذی بداه (الی الانقباض) کانه یرجع من الجوانب الی الوسط فان الشمس اذا احدّ الانسان النظر الیها لیتبین جرمها وجدها مؤدیة لهذه الهیئة الموصوفة وکذلک المرآة فی کف الاشل.
(و) الوجه (الثانی ان تجرد) الحرکة (عن غیرها) من الاوصاف (فهناک ایضا) یعنی کما انه لا بد فی الاول من ان یقترن بالحرکة غیرها من الاوصاف فکذا فی الثانی.
(لابد من اختلاط حرکات) کثیرة للجسم (الی جهات مختلفة) له کأن
[شماره صفحه واقعی : 198]
یتحرک بعضه الی الیمین وبعضه الی الشمال وبعضه الی العلو وبعضه الی السفل لیتحقق الترکیب والا لکان وجه الشبه مفردا وهو الحرکة (فحرکة الرحی والدولاب والسهم لا ترکیب فیها) لاتحادها (بخلاف حرکة المصحف فی قوله وکأن البرق مصحف قار) بحذف الهمزة ای قارئ (فانطباق مرة وانفتاحا) ای فینطبق انطباقا مرة وینفتح انفتاحا اخری فان فیها ترکیبا لان المصحف یتحرک فی حالتی الانطباق والانفتاح الی جهتین فی کل حالة الی جهة واحدة.
(وقد یقع الترکیب فی هیئة السکون کما فی قوله فی صفة کلب یقعی) ای یجلس علی الیتیه (جلوس البدوی المصطلی) من اصطلی بالنار (من الهیئة الحاصلة من موقع کل عضو منه) ای من الکلب (فی اقعائه) فانه یکون لکل عضو منه فی الاقعاء موقع خاص وللمجموع صورة خاصة مؤلفة من تلک المواقع وکذلک صورة جلوس البدوی عند الاصطلاء بالنار الموقدة علی الارض.
(و) المرکب (العقلی) من وجه الشبه (کحرمان الانتفاء بابلغ نافع مع تحمل التعب فی استصحابه فی قوله تعالی (مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً)) جمع سفر بکسر السین وهو الکتاب فانه امر عقلی منتزع من عدة امور لانه روعی من الحمار فعل مخصوص هو الحمل وان یکون المحمول اوعیة العلوم وان الحمار جاهل بما فیها وکذا فی جانب المشبه.
(واعلم انه قد ینتزع) وجه الشبه (من متعدد فیقع الخطأ لوجوب انتزاعه من اکثر) من ذلک المتعدد (کما اذا انتزع) وجه الشبه (من الشطر الاول من قوله کما ابرقت قوما عطاشا) فی الاساس ابرقت لی فلانة اذا تحسنت لک وتعرضت فالکلام ههنا علی حذف الجار وایصال الفعل ای ابرقت لقوم عطاش جمع عطشان (غمامة ، فلما رأوها اقشعت وتجلت) ای تفرقت وانکشفت فانتزاع وجه الشبه من مجرد قوله کما ابرقت قوما عطاشا غمامة خطأ (لوجوب انتزاعه من الجمیع) اعنی جمیع البیت.
(فان المراد التشبیه) ای تشبیه الحالة المذکورة فی الابیات السابقة بحالة
[شماره صفحه واقعی : 199]
ظهور غمامة للقوم العطاش ثم تفرقها وانکشافها وبقائهم متحیرین (باتصال) ای باعتبار اتصال فالباء ههنا مثلها فی قولهم التشبیه بالوجه العقلی الاعم اذ الامر المشترک فیه ههنا هو اتصال (ابتداء مطمع بانتهاء مؤیس).
وهذا بخلاف التشبیهات المجتمعة کما فی قولنا زید کالاسد والسیف والبحر فان القصد فیها الی التشبیه لکل واحد من الامور علی حدة حتی لو حذف ذکر البعض لم یتغیر حال الباقی فی افادة معناه بخلاف المرکب فان المقصود منه یختل باسقاط بعض الامور (والمتعدد الحسی کاللون والطعم والرائحة فی تشبیه فاکهة باخری و) المتعدد (العقلی کحدة النظر وکمال الحذر واخفاء السفاد) ای نزو الذکر علی الانثی (فی تشبیه طائر بالغراب و) المتعدد (المختلف) الذی بعضه حسی وبعضه عقلی (کحسن الطلعة) الذی هو حسی (ونباهة الشان) ای شرفه واشتهاره الذی هو عقلی (فی تشبیه انسان بالشمس) ففی المتعدد یقصد اشتراک الطرفین فی کل من الامور المذکورة ولا یعمد الی انتزاع هیئة منها تشترک هی فیها.
(واعلم انه قد ینتزع الشبه) ای التماثل یقال بینهما شبه بالتحریک ای تشابه ، والمراد به ههنا ما به التشابه اعنی وجه التشبیه (من نفس التضاد لاشتراک الضدین فیه) ای فی التضاد لکون کل منهما متضادا للآخر (ثم ینزل) التضاد (منزلة التناسب بواسطة تملیح) ای اتیان بما فیه ملاحة وظرافة.
یقال ملح الشاعر اذا اتی بشیء ملیح.
وقال الامام المرزوقی فی قول الحماسی «اتانی من ابی انس وعید ، فسلّ لغیظة الضحاک جسمی» ان قائل هذه الابیات قد قصد بها الهزؤ والتملیح.
واما الاشارة الی قصة او مثل او شعر فانما هو التلمیح بتقدیم اللام علی المیم وسیجیء ذکره فی الخاتمة.
والتسویة بینهما انما وقعت من جهة العلامة الشیرازی رحمه الله تعالی وهو سهو (او تهکم) ای سخریة واستهزاء (فیقال للجبان ما اشبهه بالاسد وللبخیل انه هو حاتم) کل من المثالین صالح للتملیح والتهکم وانما یفرق بینهما بحسب المقام فان کان
[شماره صفحه واقعی : 200]
القصد الی ملاحة وظرافة دون استهزاء وسخریة باحد فتملیح والا فتهکم وقد سبق الی بعض الاوهام نظرا الی ظاهر اللفظ ان وجه الشبه فی قولنا للجبان هو اسد وللبخیل هو حاتم هو التضاد المشترک بین الطرفین باعتبار الوصفین المتضادین.
وفیه نظر لانا اذا قلنا الجبان کالاسد فی التضاد ای فی کون کل منهما متضادا للاخر لا یکون هذا من التملیح والتهکم فی شیء کما اذا قلنا السواد کالبیاض فی اللونیة او فی التقابل ومعلوم انا اذا اردنا التصریح بوجه الشبه فی قولنا للجبان هو اسد تملیحا او تهکما لم یتأت لنا الا ان نقول فی الشجاعة.
لکن الحاصل فی الجبان انما هو ضد الشجاعة فنزلنا تضادهما منزلة التناسب وجعلنا الجبن بمنزلة الشجاعة علی سبیل التملیح والهزؤ (واداته) ای اداة التشبیه (الکاف وکأن).
وقد تستعمل عند الظن بثبوت الخبر من غیر قصد الی التشبیه سواء کان الخبر جامدا او مشتقا نحو کأن زیدا اخوک وکأنه قدم وکانک قلت وکأنی قلت (ومثل وما فی معناه) مما یشتق من المماثلة والمشابهة ومما یؤدی هذا المعنی (والاصل فی نحو الکاف) ای فی الکاف ونحوها کلفظ نحو ومثل وشبه بخلاف کأن وتماثل وتشابه (ان یلیه المشبه به) لفظا نحو زید کالاسد او تقدیرا نحو قوله تعالی (أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ) علی تقدیر او کمثل ذوی صیّب (وقد یلیه) ای نحو الکاف (غیره) ای غیر مشبه به (نحو (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ)) الایة اذ لیس المراد تشبیه حال الدنیا بالماء ولا بمفرد آخر یتمحل تقدیره بل المراد تشبیه حالها فی نضارتها وبهجتها وما یتعقبها من الهلاک والفناء بحال النبات الحاصل من الماء یکون اخضر ناضرا شدید الخضرة ثم ییبس فتطیره الریاح کأن لم یکن ولا حاجة الی تقدیر کمثل ماء لان المعتبر هو الکیفیة الحاصلة من مضمون الکلام المذکور بعد الکاف واعتبارها مستغن عن هذا التقدیر.
ومن زعم ان التقدیر کمثل ماء وان هذا مما یلی الکاف غیر المشبه به بناء علی انه محذوف فقدسها سهوا بینا لان المشبه به الذی یلی الکاف قد یکون ملفوظا به وقد
[شماره صفحه واقعی : 201]
یکون محذوفا علی ما صرح به فی الایضاح.
(وقد یذکر فعلی ینبئ عنه) ای عن التشبیه (کما فی علمت زیدا اسدا ان قرب) التشبیه وادعی کمال المشابهة لما فی علمت من معنی التحقیق (وحسبت) زیدا اسدا (ان بعد) التشبیه لما فی الحسبان من الاشعار بعدم التحقیق والتیقن وفی کون مثل هذه الافعال منبئا عن التشبیه نوع خفاء والاظهر ان الفعل ینبئ عن حال التشبیه فی القرب والبعد (والغرض منه) ای من التشبیه (فی الاغلب یعود الی المشبه وهو) ای الغرض العائد الی المشبه (بیان امکانه) ای المشبه.
وذلک اذا کان امرا غریبا یمکن ان یخالف فیه ویدعی امتناعه (کما فی قوله «فان تفق الانام وانت منهم ، فان المسک بعض دم الغزال») فانه لما ادعی ان الممدوح قد فاق الناس حتی صار اصلا برأسه وجنسا بنفسه وکان هذا فی الظاهر کالممتنع احتج لهذه الدعوی وبین امکانها بان شبّه هذه الحال بحال المسک الذی هو من الدماء ثم انه لا یعد من الدماء لما فیه من الاوصاف الشریفة التی لا توجد فی الدم.
وهذا التشبیه ضمنی ومکنی عنه لا صریح (او حاله) عطف علی امکانه ای بیان حال المشبه بانه علی ای وصف من الاوصاف (کما فی تشبیه ثوب بآخر فی السواد) اذا علم السامع لون المشبه به دون المشبه (او مقدارها) ای بیان مقدار حال المشبه فی القوة والضعف والزیادة والنقصان (کما فی تشبیهه) ای تشبیه الثوب الاسود (بالغراب فی شدته) ای فی شدة السواد (او تقریرها) مرفوع عطفا علی بیان امکانه ای تقریر حال المشبه فی نفس السامع وتقویة شانه (کما فی تشبیه من لا یحصل من سعیه علی طائل بمن یرقم علی الماء) فانک تجد فیه من تقریر عدم الفائدة وتقویة شأنه مالا تجده فی غیره لان الالف بالحسیات اتم منه بالعقلیات لتقدم الحسیات وفرط الف النفس بها.
(وهذه) ای الاغراض (الاربعة تقتضی ان یکون وجه الشبه فی المشبه به اتم وهو به اشهر) ای وان یکون المشبه به بوجه الشبه اشهر واعرف وظاهر هذه
[شماره صفحه واقعی : 202]
العبارة ان کلا من الاربعة یقتضی الاتمیة والاشهریة.
لکن التحقیق ان بیان الامکان وبیان الحال لا یقتضیان الا الاشهریة لیصح القیاس ویتم الاحتجاج فی الاول ویعلم الحال فی الثانی وکذا بیان المقدار لا یقتضی الاتمیة بل یقتضی ان یکون المشبه به علی حد مقدار المشبه لا ازید ولا انقص لیتعین مقدار المشبه علی ما هو علیه.
واما تقریر الحال فیقتضی الامرین جمیعا لان النفس الی الاتمّ والاشهر امیل فالتشبیه به بزیادة التقریر والتقویة اجدر (او تزیینه) مرفوع عطفا علی بیان امکانه ای تزیین المشبه فی عین السامع (کما فی تشبیه وجه اسود بمقلة الظبی او تشویهه) ای تقبیحه (کما فی تشبیه وجه مجدور بسلحة جامدة قد نقرتها الدیکة) جمع دیک (او استطرافه) ای عد المشبه طریفا حدیثا بدیعا (کما فی تشبیه فحم فیه جمر موقد ببحر من المسک موجه الذهب لابرازه) ای انما استطرف المشبه فی هذا التشبیه لابراز المشبه (فی صورة الممتنع) الوقوع (عادة) وان کان ممکنا عقلا ولا یخفی ان الممتنع عادة مستطرف غریب.
(وللاستطراف وجه آخر) غیر الابراز فی صورة الممتنع عادة (وهو ان یکون المشبه نادر الحضور فی الذهن اما مطلقا کما مر) فی تشبیه فحم فیه جمر موقد (واما عند حضور المشبه کما فی قوله «ولا زوردیة) یعنی البنفسج (تزهو) قال الجوهری فی الصحاح زهی الرجل فهو مزهو اذا تکبر.
وفیه لغة اخری حکاها ابن درید زها یزهو زهوا (برزقتها ، بین الریاض علی حمر الیواقیت ،) یعنی الازهار والشقائق الحمر.
(کأنها فوق قامات ضعفن بها***اوائل النار فی اطراف کبریت)
فان صورة اتصال النار بالطراف الکبریت لا یندر حضورها فی الذهن ندرة حضور بحر من المسک موجه الذهب لکن یندر حضورها عند حضور صورة البنفسج فیستطرف بمشاهدة عناق بین صورتین متباعدتین غایة البعد.
(وقد یعود) ای الغرض من التشبیه (الی المشبه به وهو ضربان احدهما ایهام
[شماره صفحه واقعی : 203]
انه اتم من المشبه) فی وجه الشبه (وذلک فی التشبیه المقلوب) الذی یجعل فیه الناقص مشبها به قصدا الی ادعاء انه اکمل (کقوله وبدا الصباح کأن غرته ،) هی بیاض فی جبهة الفرس فوق الدرهم استعیرت لبیاض الصبح (وجه الخلیفة حین یمتدح) فانه قصد ایهام ان وجه الخلیفة اتم من الصباح فی الوضوح والضیاء ، وفی قوله حین یمتدح دلالة علی اتصاف الممدوح بمعرفة حق المادح وتعظیم شأنه عند الحاضرین بالاصغاء الیه والارتیاح له وعلی کماله فی الکرم حیث یتصف بالبشر والطلاقة عند استماع المدیح.
(و) الضرب (الثانی) من الغرض العائد الی المشبه به (بیان الاهتمام به) ای بالمشبه به (کتشبیه الجائع وجها کالبدر فی الاشراق والاستدارة بالرغیف ویسمی هذا) ای التشبیه المشتمل علی هذا النوع من الغرض (اظهار المطلوب ، هذا) الذی ذکرناه من جعل احد الشیئین مشبها والاخر مشبها به انما یکون (اذا ارید الحاق الناقص) فی وجه الشبه (حقیقة) کما فی الغرض العائد الی المشبه (او ادعاء) کما فی الغرض العائد الی المشبه به (بالزاید) فی وجه الشبه (فان ارید الجمع بین شیئین فی امر) من الامور من غیر قصد الی کون احدهما ناقصا والاخر زائدا سواء وجدت الزیادة والنقصان ام لم توجد (فالاحسن ترک التشبیه) ذاهبا (الی الحکم بالتشابه) لیکون کل واحد من الشیئین مشبها ومشبها به (احترازا عن ترجیح احد المتساویین) فی وجه الشبه.
(کقوله
تشابه دمعی اذ جری و مدا متی***فمن مثل ما فی الکأس عینی تسکب
فو الله ما ادری ابا لخمر اسبلت ، جفونی) یقال اسبل الدمع والمطر اذا هطل واسبلت السماء فالباء فی قوله «ا بالخمر» للتعدیة ولیست بزائدة علی ما توهم بعضهم (ام من عبرتی کنت اشرب) لما اعتقد التساوی بین الدمع والخمر ترک التشبیه الی التشابه (ویجوز) عند ارادة الجمع بین شیئین فی امر (التشبیه ایضا) لانهما وان تساویا فی وجه الشبه بحسب قصد المتکلم الا انه یجوز له ان یجعل احدهما مشبها والاخر
[شماره صفحه واقعی : 204]
مشبها به لغرض من الاغراض وسبب من الاسباب مثل زیادة الاهتمام وکون الکلام فیه (کتشبیه غرة الفرس بالصبح وعکسه) ای تشبیه الصبح بغرة الفرس (متی ارید ظهور منیر فی مظلم اکثر منه) ای من ذلک المنیر من غیر قصد الی المبالغة فی وصف غرة الفرس بالضیاء والانبساط وفرط التلاءلؤ ونحو ذلک اذ لو قصد ذلک لوجب جعل الغرة مشبها والصبح مشبها به.
(وهو) ای التشبیه (باعتبار الطرفین) المشبه والمشبه به اربعة اقسام لانه (اما تشبیه مفرد بمفرد وهما) ای المفردان (غیر مقیدین کتشبیه الخد بالورد او مقیدان کقولهم) لمن لا یحصل من سعیه علی طائل (هو کالراقم علی الماء) فالمشبه هو الساعی المقید بان لا یحصل من سعیه علی شیء والمشبه به هو الراقم المقید بکون رقمه علی الماء لان وجه الشبه هو التسویة بین الفعل وعدمه وهو موقوف علی اعتبار هذین القیدین (او مختلفان) ای احدهما مقید والاخر غیر مقید (کقوله والشمس کالمرآة فی کف الاشل) فالمشبه به اعنی المرآة مقیدة بکونه فی کف الاشل بخلاف المشبه اعنی الشمس (وعکسه) ای تشبیه المرآة فی کف الاشل بالشمس فالمشبه مقید دون المشبه به.
(واما تشبیه مرکب بمرکب) بان یکون کل من الطرفین کیفیة حاصلة من مجموع اشیاء قد تضامّت وتلاصقت حتی عادت شیئا واحدا (کما فی بیت بشار)
کأن مثار النقع فوق رؤسنا***و اسیافنا علی ما سبق تقریره
(واما تشبیه مفرد بمرکب کما مر من تشبیه الشقیق) وهو مفرد باعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد وهو مرکب من عدة امور ، والفرق بین المرکب والمفرد المقید احوج شیء الی التأمل فکثیرا ممّا یقع الالتباس.
(واما تشبیه مرکب بمفرد کقوله یا صاحبی تقصیّا نظریکما ،) فی الاساس تقصیّته ای بلغت اقصاه ای اجتهدا فی النظر وابلغا اقصی نظریکما (تریا وجوه الارض کیف تصور ،) ای تتصور حذفت التاء ، یقال صوره الله صورة حسنة فتصور (تریا نهارا مشمسا) ای ذا شمس لم یستره غیم (قد شابه) ای خالطه (زهر الربا)
[شماره صفحه واقعی : 205]
خصها لانها انضر واشدّ خضرة ولانها المقصود بالنظر (فکأنما هو) ای ذلک النهار المشمس الموصوف (مقمر) ای لیل ذو قمر لان الازهار باخضرارها قد نقصت من ضوء الشمس حتی صارت تضرب الی السواد فالمشبه مرکب والمشبه به مفرد وهو المقمر.
(وایضا) تقسیم آخر للتشبیه باعتبار الطرفین وهو انه (ان تعدد طرفاه فاما ملفوف) وهو ان یؤتی اولا بالمشبهات علی طریق العطف او غیره ثم بالمشبه به کذلک (کقوله) فی صفة العقاب بکثرة اصطیاد الطیور (کان قلوب الطیر رطبا) بعضها (ویابسا) بعضها (لدی وکرها العنّاب والحشف) وهو اردأ التمر (البالی) شبّه الرطب الطریّ من قلوب الطیر بالعنّاب والیابس العتیق منها بالحشف البالی اذ لیس لاجتماعهما هیئة مخصوصة یعتد بها ویقصد تشبیهها الا انه ذکر اولا المشبهین ثم المشبه بهما علی الترتیب (او مفروق) وهو ان یؤتی بمشبه ومشبه به ثم آخر وآخر (کقوله النشر) ای الطیب والرائحة (مسک والوجوه دنانیر واطراف الاکف).
وروی اطراف البنان (عنم) هو شجر احمر لین (وان تعدد طرفه الاول) یعنی المشبه دون الثانی یعنی المشبه به (فتشبیه التسویة کقوله صدغ الحبیب وحالی ، کلاهما کاللیالی وان تعدد طرفه الثانی) یعنی المشبه به دون الاول (فتشبیه الجمع کقوله)
بات ندیما لی حتی الصباح***اغید مجدول مکان الوشاح
(کأنما یبسم) ذلک الا غید ای الناعم البدن (عن لؤلؤ منضّد) منظم (او برد) هو حب الغمام (او اقاح) جمع اقحوان وهو ورد له نور شبه ثغره بثلاثة اشیاء (وباعتبار وجهه) عطف علی قوله باعتبار الطرفین (اما تمثیل وهو ما) ای التشبیه الذی (وجهه) وصف (منتزع من متعدد) ای امرین او امور (کما مر) من تشبیه الثریا وتشبیه مثار النقع مع الاسیاف وتشبیه الشمس بالمرآة فی کف الاشل وغیر ذلک.
(وقیّده) ای المنتزع من متعدد (السکاکی بکونه غیر حقیقی) حیث قال
[شماره صفحه واقعی : 206]
التشبیه متی کان وجهه وصفا غیر حقیقی وکان منتزعا من عدة امور خص باسم التمثیل (کما فی تشبیه مثل الیهود بمثل الحمار) فان وجه الشبه هو حرمان الانتفاع بابلغ نافع مع الکدّ والتعب فی استصحابه فهو وصف مرکب من متعدد ولیس بحقیقی بل هو عائد الی التوهم (واما غیر تمثیل وهو بخلافه) ای بخلاف التمثیل یعنی ما لا یکون وجهه منتزعا من متعدد وعند السکاکی ما لا یکون منتزعا من متعدد ولا یکون وهمیّا واعتباریا بل یکون حقیقیا فتشبیه الثریا بالعنقود المنور تمثیل عند الجمهور دون السکاکی (وایضا) تقسیم آخر للتشبیه باعتبار وجهه وهو انه (اما مجمل وهو مالم یذکر وجهه فمنه) ای فمن المجمل (ما هو ظاهر) وجهه او فمن الوجه الغیر المذکور ما هو ظاهر (یفهمه کل احد) ممن له مدخل فی ذلک (نحو زید کالاسد ومنه خفی لا یدرکه الا الخاصة کقول بعضهم) ذکر الشیخ عبد القاهر انه قول من وصف بنی المهلب للحجاج لما سأله عنهم وذکر جار الله انه قول الانماریة فاطمة بنت الخرشب وذلک انها سئلت عن بنیها ایهم افضل فقالت عمارة لا بل فلان لا بل فلان ثم قالت ثکلتهم ان کنت اعلم ایهم افضل (هم کالحلقة المفرّغة لا یدری این طرفاها ، ای هم متناسبون فی الشرف) یمتنع تعیین بعضهم فاضلا وبعضهم افضل منه (کما انها) ای الحلقة المفرّغة متناسبة الاجزاء فی الصورة یمتنع تعیین بعضها طرفا وبعضها وسطا لکونها مفرّغة مصمتة الجوانب کالدائرة.
(وایضا منه) ای من المجمل وقوله منه دون ان یقول وایضا اما کذا واما کذا اشعار بان هذا من تقسیمات المجمل لا من تقسیمات مطلق التشبیه ای ومن المجمل (ما لم یذکر فیه وصف احد الطرفین) یعنی الوصف الذی یکون فیه ایماء الی وجه الشبه نحو زید اسد.
(ومنه ما ذکر فیه وصف المشبه به وحده) ای الوصف المشعر بوجه الشبه کقولها هم کالحلقة المفرّغة لا یدری این طرفاها (ومنه ما ذکر فیه وصفهما) ای المشبه والمشبه به کلیهما (کقوله صدفت عنه) ای اعرضت عنه (ولم تصدف مواهبه ، عنّی وعاوده ظنی فلم یخب ، کالغیث ان جئته وافاک) ای اتاک (ریّقه).
[شماره صفحه واقعی : 207]
یقال فعله فی روق شبابه وریقه ای اوله واصابه ریق المطر وریق کل شیء افضله (وان ترحّلت عنه لجّ فی الطلب) وصف المشبه اعنی الممدوح بان عطایاه فائضة علیه اعرض او لم یعرض وکذا وصف المشبه به اعنی الغیث بانه یصیبک ان جئته او ترحّلت عنه والوصفان مشعران بوجه الشبه اعنی الاضافة فی حالتی الطلب وعدمه وحالتی الاقبال علیه والاعراض منه.
(واما مفصّل) عطف علی اما مجمل (وهو ما ذکر وجهه کقوله وثغره فی صفاء ، وادمعی کاللاءلی وقد یتسامح بذکر ما یستتبعه مکانه) ای بان یذکر مکان وجه الشبه ما یستلزمه ای یکون وجه الشبه تابعا لازما له فی الجملة (کقولهم للکلام الفصیح هو کالعسل فی الحلاوة فان الجامع فیه لازمها) ای وجه الشبه فی هذا التشبیه لازم الحلاوة (وهو میل الطبع) لانه المشترک بین العسل والکلام لا الحلاوة التی هی من خواص المطعومات (وایضا) تقسیم ثالث للتشبیه باعتبار وجهه وهو انه (اما قریب مبتذل وهو ما ینتقل فیه من المشبه الی المشبه به من غیر تدقیق نظر لظهور وجهه فی بادی الرأی) ای فی ظاهره اذا جعلته من بدا الامر یبدو ای ظهر وان جعلته مهموزا من بدأ فمعناه فی اول الرأی وظهور وجه الشبه فی بادی الرأی یکون لامرین اما (لکونه امرا جملیا) لا تفصیل فیه.
(فان الجملة اسبق الی النفس) من التفصیل الا تری ان ادراک الانسان من حیث انه شیء او جسم او حیوان اسهل واقدم من ادراکه من حیث انه جسم نام حساس متحرک بالارادة ناطق.
(او) لکون وجه الشبه (قلیل التفصیل مع غلبة حضور المشبه به فی الذهن اما عند حضور المشبه لقرب المناسبة) بین المشبه والمشبه به.
اذ لا یخفی ان الشیء مع ما یناسبه اسهل حضورا منه مع ما لا یناسبه (کتشبیه الجرة الصغیرة بالکوز فی المقدار والشکل) فانه قد اعتبر فی وجه الشبه تفصیل ما اعنی المقدار والشکل الا ان الکوز غالب الحضور عند حضور الجرة فی الذهن (او مطلقا) عطف علی قوله
[شماره صفحه واقعی : 208]
عند حضور المشبه ثم غلبة حضور المشبه به فی الذهن مطلقا تکون (لتکرره) ای المشبه به (علی الحس) فان المتکرر علی الحس کصورة القمر غیر منخسف اسهل حضورا ممّا لا یتکرر علی الحس کصورة القمر منخسفا (کالشمس) ای کتشبیه الشمس (بالمرآة المجلوة فی الاستدارة والاستنارة) فان فی وجه الشبه تفصیلا ما لکن المشبه به اعنی المرآة غالب الحضور فی الذهن مطلقا (لمعارضة کل من القرب والتکرر التفصیل) ای وانما کانت قلة التفصیل فی وجه الشبه مع غلبة حضور المشبه به بسبب قرب المناسبة او التکرر علی الحس سببا لظهوره المؤدی الی الابتذال مع ان التفصیل من اسباب الغرابة لان قرب المناسبة فی الصورة الاولی والتکرر علی الحس فی الثانیة یعارض کل منهما التفصیل بواسطة اقتضائهما سرعة الانتقال من المشبه الی المشبه به فیصیر وجه الشبه کأنه امر جملی لا تفصیل فیه فیصیر سببا للابتذال (واما بعید غریب) عطف علی قوله اما قریب مبتذل (وهو بخلافه) ای ما لا ینتقل فیه من المشبه الی المشبه به الا بعد فکر وتدقیق نظر (لعدم الظهور) ای لخفاء وجهه فی بادی الرأی.
وذلک اعنی عدم الظهور (اما لکثرة التفصیل کقوله والشمس کالمرآة فی کف الاشل).
فان وجه التشبه فیه من التفصیل ما قد سبق ولذا لا یقع فی نفس الرائی للمرآة الدائمة الاضطراب الا بعد ان یستأنف تأملا ویکون فی نظره متمهلا (او ندور) ای او لندور (حضور المشبه به اما عند حضور المشبه لبعد المناسبة کما مر) من تشبیه البنفسج بنار الکبریت (واما مطلقا) وندور حضور المشبه به مطلقا یکون (اما لکونه وهمیّا) کانیاب الاغوال (او مرکبا خیالیّا) کاعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد (او) مرکبا (عقلیا) (کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً) (کما مر) اشارة الی الامثلة التی ذکرناها آنفا (او لقلة تکرره) ای المشبه به (علی الحس کقوله والشمس کالمرأة فی کف الاشل) فان الرجل ربما ینقضی عمره ولم یتفق له ان یری مرآة فی ید الاشل.
[شماره صفحه واقعی : 209]
(فالغرابة فیه) ای فی تشبیه الشمس بالمرآة فی کف الاشل (من وجهین) احدهما کثرة التفصیل فی وجه الشبه والثانی قلة التکرر علی الحس.
فان قلت کیف تکون ندرة حضور المشبه به سببا لعدم ظهور وجه الشبه.
قلت لانه فرع الطرفین والجامع المشترک الذی بینهما انما یطلب بعد حضور الطرفین فاذا ندر حضورهما ندر التفات الذهن الی ما یجمعهما ویصلح سببا للتشبیه بینهما.
(والمراد بالتفصیل ان ینظر فی اکثر من وصف) واحد لشیء واحد او اکثر بمعنی ان یعتبر فی الاوصاف وجودها او عدمها او وجود البعض وعدم البعض کل من ذلک فی امر واحد او امرین او ثلاثة امور او اکثر فلهذا قال (ویقع) ای التفصیل (علی وجوه) کثیرة (اعرفها ان تأخذ بعضا) من الاوصاف (وتدع بعضا) ای تعتبر وجود بعضها وعدم بعضها (کما فی قوله حملت ردینیّا) یعنی رمحا منسوبا الی ردینة (کأن سنانه ، سنا لهب لم یتصل بدخان) فاعتبر فی اللهب الشکل واللون واللمعان وترک الاتصال بالدخان ونفاه (وان تعتبر الجمیع کما مر من تشبیه الثریا) بعنقود الملاحیة المنورة باعتبار اللون والشکل وغیر ذلک (وکلما کان الترکیب) خیالیا کان او عقلیا (من امور اکثر کان التشبیه ابعد) لکون تفاصیله اکثر (و) التشبیه (البلیغ ما کان من هذا الضرب) ای من البعید الغریب دون القریب المبتذل (لغرابته) ای لکون هذا الضرب غریبا غیر مبتذل (ولان نیل الشیء بعد طلبه الذّ) وموقعه فی النفس الطف ، وانما یکون البعید الغریب بلیغا حسنا اذا کان سببه لطف المعنی ودقته او ترتیب بعض المعانی علی البعض فان المعانی الشریفة قلما تنفک عن بناء ثان علی اول ورد تال علی سابق فیحتاج الی نظر وتأمل (وقد یتصرف فی) التشبیه (القریب) المبتذل (بما یجعله غریبا) ویخرجه عن الابتذال (کقوله :
لم تلق هذا الوجه شمس نهارنا***الا بوجه لیس فیه حیاء)
فتشبیه الوجه بالشمس قریب مبتذل الا ان حدیث الحیاء وما فیه من الدقة والخفاء اخرجه الی الغرابة.
[شماره صفحه واقعی : 210]
وقوله لم تلق ان کان من لقیته بمعنی ابصرته فالتشبیه مکنی غیر مصرح به وان کان من لقیته بمعنی قابلته وعارضته فهو فعل ینبیء عن التشبیه ای لم تقابله فی الحسن والبهاء الا بوجه لیس فیه حیاء (وقوله عزماته مثل النجوم ثواقبا) ای لوامعا (لو لم تکن للثاقبات افول) فتشبیه العزم بالنجم مبتذل الا ان اشتراط عدم الافول اخرجه الی الغرابة.
(ویسمی) مثل (هذا) التشبیه (التشبیه المشروط) لتقیید المشبه او المشبه به او کلیهما بشرط وجودی او عدمی یدل علیه بصریح اللفظ او بسیاق الکلام (وباعتبار) ای والتشبیه باعتبار (اداته اما مؤکد وهو ما حذفت اداته مثل قوله تعالی (وَهِیَ تَمُرُّ) مَرَّ السَّحابِ ،) ای مثل مر السحاب.
(ومنه) ای ومن المؤکد ما اضیف المشبه به الی المشبه بعد حذف الاداة (نحو قوله والریح تعبث بالغصون) ای تمیلها الی الاطراف والجوانب (وقد جری ذهب الاصیل) هو الوقت بعد العصر الی المغرب یعد من الاوقات الطیبة کالسحر ویوصف بالصفرة کقوله :
«و رب نهار للفراق اصیله***و وجهی کلا لونیهما متناسب»
«فذهب الاصیل صفرته وشعاع الشمس فیه (علی لجین الماء) ای علی ماء کاللجین ای الفضة فی الصفاء والبیاض فهذا تشبیه مؤکد ومن الناس من لم یمیز بین لجین الکلام ولجینه ولم یعرف هجانه من هجینه حتی ذهب بعضهم الی ان اللجین انما هو بفتح اللام وکسر الجیم یعنی الورق الذی یسقط من الشجر وقد شبه به وجه الماء وبعضهم الی ان الاصیل هو الشجر الذی له اصل وعرق وذهبه ورقه الذی اصفر ببرد الخریف وسقط منه علی وجه الماء وفساد هذین الوهمین غنی عن البیان.
(او مرسل) عطف علی اما مؤکد (وهو بخلافه) ای ما ذکر اداته فصار مرسلا عن التأکید المستفاد من حذف الاداة المشعر بحسب الظاهر بان المشبه عین المشبه به (کما مر) من الامثلة المذکورة فیها اداة التشبیه (و) التشبیه (باعتبار الغرض اما مقبول وهو الوافی بافادته) ای افادة الغرض (کأن یکون المشبه به) اعرف شیء
[شماره صفحه واقعی : 211]
بوجه التشبیه (فی بیان الحال او) کأن یکون المشبه به (اتم شیء فیه) ای فی وجه التشبیه (فی الحاق الناقص بالکامل او) کان یکون المشبه به (مسلم الحکم فیه) ای فی وجه التشبیه (معروفة عند المخاطب فی بیان الامکان او مردود) عطف علی اما مقبول (وهو بخلافه) ای ما یکون قاصرا عن افادة الغرض بان لا یکون علی شرط المقبول کما سبق ذکره.
(خاتمة) فی تقسیم التشبیه بحسب القوة والضعف فی المبالغة باعتبار ذکر الارکان وترکها وقد سبق ان الارکان اربعة والمشبه به مذکور قطعا فالمشبه اما مذکور او محذوف وعلی التقدیرین فوجه الشبه اما مذکور او محذوف وعلی التقادیر الاربعة فالاداة اما مذکورة او محذوفة تصیر ثمانیة (واعلی مراتب التشبیه فی قوة المبالغة) اذا کان اختلاف المراتب وتعددها (باعتبار ذکر ارکانه) ای ارکان التشبیه (کلها او بعضها) ای بعض الارکان.
فقوله باعتبار متعلق بالاختلاف الدال علیه سوق الکلام لان اعلی المراتب قد یکون بالنظر الی عدة مراتب مختلفة.
وانما قید بذلک لان اختلاف المراتب قد یکون باعتبار اختلاف المشبه به نحو زید کالاسد وزید کالذئب فی الشجاعة.
وقد یکون باختلاف الاداة نحو زید کالاسد وکأنّ زیدا الاسد وقد یکون باعتبار ذکر الارکان کلها او بعضها بانه اذا ذکر الجمیع فهو ادنی المراتب وان حذف الوجه والاداة فاعلاها والا فمتوسط.
وقد توهم بعضهم ان قوله باعتبار متعلق بقوة المبالغة فاعترض بانه لا قوة مبالغة عند ذکر جمیع الارکان فالاعلی (حذف وجهه واداته فقط) ای بدون حذف المشبه نحو زید اسد (او مع حذف المشبه) نحو اسد فی مقام الاخبار عن زید (ثم) الاعلی بعد هذه المرتبة (حذف احدهما) ای وجهه او اداته (کذلک) ای فقط او مع حذف المشبه نحو زید کالاسد ونحو کالاسد عند الاخبار عن زید ونحو زید اسد فی الشجاعة ونحو اسد فی الشجاعة عند الاخبار عن زید (ولا قوة
[شماره صفحه واقعی : 212]
لغیرهما) وهما الاثنان الباقیان اعنی ذکر الاداة.
والوجه جمیعا اما مع ذکر المشبه او بدونه نحو زید کالاسد فی الشجاعة ونحو کالاسد فی الشجاعة خبرا عن زید وبیان ذلک ان القوة اما بعموم وجه الشبه ظاهرا او بحمل المشبه به علی المشبه بانه هو هو فما اشتمل علی الوجهین جمیعا فهو فی غایة القوة وما خلا عنهما فلا قوة له وما اشتمل علی احدهما فقط فهو متوسط والله اعلم.
[شماره صفحه واقعی : 213]
[شماره صفحه واقعی : 214]
هذا هو المقصد الثانی من مقاصد علم البیان ای هذا بحث الحقیقة والمجاز والمقصود الاصلی بالنظر الی علم البیان هو المجاز اذ به یتأتی اختلاف الطرق دون الحقیقة الا انها لما کانت کالاصل للمجاز اذ الاستعمال فی غیر ما وضع له فرع الاستعمال فیما وضع له جرت العادة بالبحث عن الحقیقة اولا.
(وقد یقیدان باللغویین) لیتمیزا عن الحقیقة والمجاز العقلیین الذین هما فی الاسناد.
والاکثر ترک هذا التقیید لئلا یتوهم انه مقابل للشرعی والعرفی.
فی الاصل فعیل بمعنی فاعل من حق الشیء اذا ثبت او بمعنی مفعول من حققته اذا اثبته نقل الی الکلمة الثابتة او المثبتة فی مکانها الاصلی والتاء فیها للنقل من الوصفیة الی الاسمیة وهی فی الاصطلاح (الکلمة المستعملة فیما) ای فی معنی (وضعت) تلک الکلمة (له فی اصطلاح به التخاطب) ای وضعت له فی اصطلاح به یقع التخاطب بالکلام المشتمل علی تلک الکلمة فالظرف اعنی فی اصطلاح متعلق بقوله وضعت وتعلقه بالمستعملة علی ما توهمه البعض مما لا معنی له فاحترز بالمستعملة عن الکلمة قبل الاستعمال فانها لا تسمی حقیقة ولا مجازا وبقوله فیما وضعت له عن الغلط نحو خذ هذا الفرس مشیرا الی کتاب وعن المجاز المستعمل فیها لم یوضع له فی اصطلاح به التخاطب ولا فی غیره کالاسد فی الرجل الشجاع لان الاستعارة وان کانت موضوعة بالتأویل الا ان المفهوم من اطلاق الوضع انما هو الوضع بالتحقیق.
واحترز بقوله فی اصطلاح به التخاطب عن المجاز المستعمل فیما وضع له فی اصطلاح آخر غیر الاصطلاح الذی یقع به التخاطب کالصلاة اذا استعملها المخاطب
[شماره صفحه واقعی : 215]
بعرف الشرع فی الدعاء فانها تکون مجازا لاستعماله فی غیر ما وضع له فی الشرع اعنی الارکان المخصوصة وان کانت مستعملة فیما وضع له فی اللغة (والوضع) ای وضع اللفظ (تعیین اللفظ للدلالة علی معنی بنفسه) ای لیدل بنفسه لا بقرینة تنضم الیه.
ومعنی الدلالة بنفسه ان یکون العلم بالتعیین کافیا فی فهم المعنی عند اطلاق اللفظ وهذا شامل للحرف ایضا لانا نفهم معانی الحروف عند اطلاقها بعد علمنا باوضاعها الا ان معانیها لیست تامة فی انفسها بل تحتاج الی الغیر بخلاف الاسم والفعل.
نعم لا یکون هذا شاملا لوضع الحرف عند من یجعل معنی قولهم الحرف ما دل علی معنی فی غیره انه مشروط فی دلالته علی معناه الافرادی ذکر متعلقه (فخرج المجاز) عن ان یکون موضوعا بالنسبة الی معناه المجازی (لان دلالته) علی ذلک المعنی انما تکون (بقرینة) لا بنفسه (دون المشترک) فانه لم یخرج لانه قد عین للدلالة علی کل من المعنیین بنفسه وعدم فهم احد المعنیین بالتعیین لعارض الاشتراک لا ینافی ذلک فالقرء مثلا عین مرة للدلالة علی الطهر بنفسه ومرة آخر للدلالة علی الحیض بنفسه فیکون موضوعا بالتعیین.
وفی کثیر من النسخ بدل قوله دون المشترک دون الکنایة وهو سهو لانه ان ارید ان الکنایة بالنسبة الی معناها الاصلی موضوعة فکذا المجاز ضرورة ان الاسد فی قولنا رأیت اسدا یرمی موضوع للحیوان المفترس وان لم یستعمل فیه وان ارید انها موضوعة بالنسبة الی معنی الکنایة اعنی لازم المعنی الاصلی ففساده ظاهر لانه لا یدل علیه بنفسه بل بواسطة القرینة.
لا یقال معنی قوله بنفسه ای من غیر قرینة مانعة عن ارادة الموضوع له او من غیر قرینة لفظیة فعلی هذا یخرج من الوضع المجاز دون الکنایة.
لانا نقول اخذ الموضوع فی تعریف الوضع فاسد للزوم الدور وکذا حصر القرینة فی اللفظی لان المجاز قد یکون قرینة فیه معنویة لا یقال معنی الکلام انه
[شماره صفحه واقعی : 216]
خرج عن تعریف الحقیقة المجاز دون الکنایة فانها ایضا حقیقة علی ما صرح به صاحب المفتاح.
لانا نقول هذا فاسد علی رأی المصنف لان الکنایة لم تستعمل عنده فیما وضع له بل انما استعملت فی لازم الموضوع له مع جواز ارادة الملزوم وسیجیء لهذا زیادة تحقیق.
(والقول بدلالة اللفظ لذاته ظاهره فاسد) یعنی ذهب بعضهم الی ان دلالة الالفاظ علی معانیها لا تحتاج الی الوضع بل بین اللفظ والمعنی مناسبة طبیعیة تقتضی دلالة کل لفظ علی معناه لذاته فذهب المصنف وجمیع المحققین علی ان هذا القول فاسد ما دام محمولا علی ما یفهم منه ظاهرا لان دلالة اللفظ علی المعنی لو کانت لذاته کدلالته علی اللافظ لوجب ان تختلف اللغات باختلاف الامم وان یفهم کل احد معنی کل لفظ لعدم انفکاک المدلول عن الدلیل ولامتنع ان یجعل اللفظ بواسطة القرینة بحیث یدل علی المعنی المجازی دون الحقیقی لان ما بالذات لا یزول بالغیر ولا متنع نقله من معنی الی معنی آخر بحیث لا یفهم منه عند الاطلاق الا المعنی الثانی.
(وقد تأوّله) ای القول بدلالة اللفظ لذاته (السکاکی) ای صرفه عن ظاهره وقال انه تنبیه علی ما علیه ائمة علمی الاشتقاق والتصریف من ان للحروف فی انفسها خواص بها تختلف کالجهر والهمس والشدة والرخاوة والتوسط بینهما وغیر ذلک وتلک الخواص تقتضی ان یکون العالم بها اذا اخذ فی تعیین شیء مرکب منها لمعنی لا یهمل التناسب بینهما قضاء لحق الحکمة کالفصم بالفاء الذی هو حرف رخو لکسر الشیء من غیر ان یبین والقسم بالقاف الذی هو حرف شدید لکسر الشیء حتی یبیّن وان لهیئات ترکیب الحروف ایضا خواص کالفعلان والفعلی بالتحریک لما فیه حرکة کالنزوان والحیدی وکذا باب فعل بالضم مثل شرف وکرم للافعال الطبیعیة اللازمة.
[شماره صفحه واقعی : 217]
فی الاصل مفعل من جاز المکان یجوزه اذا تعداه نقل الی الکلمة الجائزة ای المتعدیة مکانها الاصلی او الکلمة المجوز بها علی معنی انهم جازوا بها وعدوها مکانها الاصلی کذا ذکره الشیخ فی اسرار البلاغة وذکر المصنف ان الظاهر انه من قولهم جعلت کذا مجازا الی حاجتی ای طریقا لها علی ان معنی جاز المکان سلکه فان المجاز طریق الی تصور معناه.
فالمجاز (مفرد ومرکب) وهما مختلفان فعرّفوا کلا علی حدّة.
(اما المفرد فهو الکلمة المستعملة) احترز بها عن الکلمة قبل الاستعمال فانها لیست بمجاز ولا حقیقة (فی غیر ما وضعت له) احترز به عن الحقیقة مرتجلا کان او منقولا او غیرهما وقوله (فی اصطلاح به التخاطب) متعلق بقوله وضعت.
قید بذلک لیدخل المجاز المستعمل فیما وضع له فی اصطلاح آخر کلفظ الصلاة اذا استعمله المخاطب بعرف الشرع فی الدعاء مجازا فانه وان کان مستعملا فیما وضع له فی الجملة فلیس بمستعمل فیما وضع له فی الاصطلاح الذی وقع به التخاطب اعنی الشرع ولیخرج من الحقیقة ما یکون له معنی آخر باصطلاح آخر کلفظ الصلاة المستعملة بحسب الشرع فی الارکان المخصوصة فانه یصدق علیه انه کلمة مستعملة فی غیر ما وضعت له لکن بحسب اصطلاح آخر وهو اللغة لا بحسب اصطلاح به التخاطب وهو الشرع (علی وجه یصح) متعلق بالمستعملة (مع قرینة عدم ارادته) ای ارادة الموضوع له (فلا بد) للمجاز (من العلاقة) لیتحقق الاستعمال علی وجه یصح.
وانما قید بقوله علی وجه یصح واشترط العلاقة (لیخرج الغلط) من تعریف المجاز کقولنا خذ هذا الفرس مشیرا الی کتاب لان هذا الاستعمال لیس علی وجه یصح.
[شماره صفحه واقعی : 218]
(و) انما قید بقوله مع قرینة عدم ارادته لتخرج (الکنایة) لانها مستعملة فی غیر ما وضعت له مع جواز ارادة ما وضعت له (وکل منهما) ای من الحقیقة والمجاز (لغوی وشرعی وعرفی خاص) وهو ما یتعین ناقله کالنحوی والصرفی وغیر ذلک (او) عرفی (عام) لا یتعین ناقله.
وهذه القسمة فی الحقیقة بالقیاس الی الواضع فان کان واضعها واضع اللفظ واللغة فلغویة وان کان الشارع فشرعیة وعلی هذا القیاس وفی المجاز باعتبار الاصطلاح الذی وقع الاستعمال فی غیر ما وضعت له فی ذلک الاصطلاح فان کان هو اصطلاح اللغة فالمجاز لغوی وان کان اصطلاح الشرع فشرعی والا فعرفی عام او خاص (کاسد للسبع) المخصوص (والرجل الشجاع) فانه حقیقة لغویة فی السبع مجاز لغوی فی الرجل الشجاع (والصلاة للعبادة) المخصوصة (والدعاء) فانها حقیقة شرعیة فی العبادة ومجاز شرعی فی الدعاء (وفعل للفظ) المخصوص اعنی ما دل علی معنی فی نفسه مقترنا باحد الازمنة الثلاثة (والحدث) فانه حقیقة عرفیة خاصة ای نحویة فی اللفظ مجاز نحوی فی الحدث (ودابّة لذوی الاربع والانسان) فانها حقیقة عرفیة عامة فی الاول مجاز عرفی عام فی الثانی.
(والمجاز مرسل ان کانت العلاقة) المصححة (غیر المشابهة) بین المعنی المجازی والمعنی الحقیقی (والا فاستعارة) فعلی هذا الاستعارة هی اللفظ المستعمل فیما شبه بمعناه الاصلی لعلاقة المشابهة کاسد فی قولنا رأیت اسدا یرمی (وکثیرا ما تطلق الاستعارة) علی فعل المتکلم اعنی (علی استعمال اسم المشبه به فی المشبه).
فعلی هذا تکون بمعنی المصدر ویصح منه الاشتقاق (فهما) ای المشبه به والمشبه (مستعار منه ومستعار له واللفظ) ای لفظ المشبه به (مستعار) لانه بمنزلة اللباس الذی استعیر من احد فالبس غیره (والمرسل) وهو ما کانت العلاقة غیر المشابهة (کالید) الموضوعة للجارحة المخصوصة اذا استعملت (فی النعمة) لکونها بمنزلة العلة الفاعلیة للنعمة لان النعمة منها تصدر وتصل الی المقصود بها (و) کالید فی (القدرة) لان اکثر ما یظهر سلطان القدرة یکون فی الید وبها یکون الافعال الدلالة
[شماره صفحه واقعی : 219]
علی القدرة من البطش والضرب والقطع والاخذ وغیر ذلک.
(والروایة) التی هی فی الاصل اسم للبعیر الذی یحمل المزادة اذا استعملت (فی المزادة) ای المزود الذی یجعل فیه الزاد ای الطعام المتخذ للسفر والعلاقة کون البعیر حاملا لها وهی بمنزلة العلة المادیة ، ولمّا اشار بالمثال الی بعض انواع العلاقة اخذ فی التصریح بالبعض الآخر من انواع العلاقات فقال.
(ومنه) ای من المرسل (تسمیة الشیء باسم جزئه) فی هذه العبارة نوع من التسامح ای عند اطلاقه علی نفس ذلک الشیء لا نفس التسمیة مجازا ، (کالعین) وهی الجارحة المخصوصة (فی الربیئة) وهی الشخص الرقیب والعین جزء منه.
ویجب ان یکون الجزء الذی یطلق علی الکل مما یکون له من بین الاجزاء مزید اختصاص بالمعنی الذی قصد بالکل مثلا لا یجوز اطلاق الید او الاصبع علی الربیئة (وعکسه) ای ومنه عکس المذکور یعنی تسمیة الشیء باسم کله (کالاصابع) المستعملة (فی الانامل) التی هی اجزاء من الاصابع فی قوله تعالی («یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ) ، (وتسمیته) ای ومنه تسمیة الشیء (باسم سببه نحو رعینا الغیث) ای النبات الذی سببه الغیث (او) تسمیة الشیء باسم (مسببه نحو امطرت السماء نباتا) ای غیثا لکون النبات مسببا عنه ، واورد فی الایضاح فی امثلة تسمیة السبب باسم المسبب فی قولهم فلان اکل الدم ای الدیة المسببة عن الدم وهو سهو.
بل هو من تسمیة المسبب باسم السبب (او ما کان علیه) ای تسمیة الشیء باسم الشیء الذی کان هو علیه فی الزمان الماضی لکنه لیس علیه الآن (نحو قوله تعالی (وَآتُوا الْیَتامی أَمْوالَهُمْ ،)) ای الذین کانوا یتامی قبل ذلک اذ لا یتم بعد البلوغ او تسمیة الشیء باسم (ما یؤل) ذلک الشیء (الیه) فی الزمان المستقبل (نحو (إِنِّی أَرانِی أَعْصِرُ خَمْراً)) ای عصیرا یؤل الی الخمر (او) تسمیة الشیء باسم (محله نحو (فَلْیَدْعُ نادِیَهُ)) ای اهل نادیه الحالّ فیه.
والنادی المجلس (او) تسمیة الشیء باسم (حالّه) ای باسم ما یحل فی ذلک الشیء (نحو (وَأَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللهِ) ای فی الجنة) التی تحل
[شماره صفحه واقعی : 220]
فیها الرحمة (او) تسمیة الشیء باسم (آلته نحو (وَاجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ) ، ای ذکرا حسنا) واللسان اسم لآلة الذکر ولما کان فی الاخیرین نوع خفاء صرح به فی الکتاب.
فان قیل قد ذکر فی مقدمة هذا الفن ان مبنی المجاز علی الانتقال من الملزوم الی اللازم وبعض انواع العلاقة بل اکثرها لا یفید اللزوم فکیف ذلک.
قلنا لیس معنی اللزوم ههنا امتناع الانفکاک فی الذهن او الخارج بل تلاصق واتصال ینتقل بسببه من احدهما الی الآخر فی الجملة وفی بعض الاحیان.
وهذا متحقق فی کل امرین بینهما علاقة وارتباط (والاستعارة) وهی مجاز تکون علاقته المشابهة ای قصد ان الاطلاق بسبب المشابهة فاذا اطلق المشفر علی شفة الانسان فان قصد تشبیهها بمشفر الابل فی الغلظ فهو استعارة وان ارید انه من اطلاق المقید علی المطلق کاطلاق المرسن علی الانف من غیر قصد الی التشبیه فمجاز مرسل فاللفظ الواحد بالنسبة الی المعنی الواحد قد یکون استعارة وقد یکون مجازا مرسلا والاستعارة (قد تقید بالتحقیقیة) لیتمیز عن التخییلیة والمکنی عنها (لتحقق معناها) ای ما عنی بها واستعملت هی فیه (حسا او عقلا) بان یکون اللفظ قد نقل الی امر معلوم یمکن ان ینص علیه ویشار الیه اشارة حسیة او عقلیة فالحسی (کقوله لدی اسد شاکی السلاح) ای تام السلاح (مقذّف ای رجل شجاع) ای قذّف به کثیرا الی الوقائع.
وقیل قذفّ باللحم ورمی به فصار له جسامة ونبالة فالاسد ههنا مستعار للرجل الشجاع وهو امر متحقق حسا (وقوله) ای والعقلی کقوله تعالی ((اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ) ای الدین الحق) وهو ملة الاسلام وهذا امر متحقق عقلا.
قال المصنف رحمه الله فالاستعارة ما تضمن تشبیه معناه بما وضع له.
والمراد بمعناه ما عنی باللفظ واستعمل اللفظ فیه.
فعلی هذا یخرج من تفسیر الاستعارة نحو زید اسد ورأیت زیدا اسدا ومررت بزید اسد مما یکون اللفظ مستعملا فیما وضع له وان تضمن تشبیه شیء به وذلک لانه
[شماره صفحه واقعی : 221]
اذا کان معناه عین المعنی الموضوع له لم یصح تشبیه معناه بالمعنی الموضوع له لاستحالة تشبیه الشیء بنفسه علی ان ما فی قولنا ما تضمن عبارة عن المجاز بقرینة تقسیم المجاز الی الاستعارة وغیرها واسد فی الامثلة المذکورة لیس بمجاز لکونه مستعملا فیما وضع له.
وفیه بحث لانا لا نسلم انه مستعمل فیما وضع له بل فی معنی الشجاع فیکون مجازا او استعارة کما فی رأیت اسدا یرمی بقرینة حمله علی زید.
ولا دلیل لهم علی ان هذا علی حذف اداة التشبیه وان التقدیر زید کاسد ، واستدلالهم علی ذلک بانه قد اوقع الاسد علی زید.
ومعلوم ان الانسان لا یکون اسدا فوجب المصیر الی التشبیه بحذف اداته قصدا الی المبالغة فاسد لان المصیر الی ذلک انما یجب اذا کان اسد مستعملا فی معناه الحقیقی واما اذا کان مجازا عن الرجل الشجاع فحمله علی زید صحیح.
ویدل علی ما ذکرنا ان المشبه به فی مثل هذا المقام کثیرا ما یتعلق به الجار والمجرور کقوله «اسد علّی وفی الحروب نعامة» ای مجتری ، صائل علّی وکقوله والطیر اغربة علیه ای باکیة وقد استوفینا ذلک فی الشرح ، واعلم انهم قد اختلفوا فی ان الاستعارة مجاز لغوی او عقلی فالجمهور علی انها مجاز لغوی بمعنی انها لفظ استعمل فی غیر ما وضع له لعلاقة المشابهة.
(ودلیل انها) ای الاستعارة (مجاز لغوی کونها موضوعة للمشبه به لا للمشبه ولا للاعم منهما) ای من المشبه والمشبه به فاسد فی قولنا رأیت اسدا یرمی موضوع للسبع المخصوص لا للرجل الشجاع ولا لمعنی اعم من السبع والرجل الشجاع کالحیوان المجتری ، مثلا لیکون اطلاقه علیهما حقیقة کاطلاق الحیوان علی الاسد والرجل الشجاع وهذا معلوم بالنقل عن ائمة اللغة قطعا فاطلاقه علی المشبه وهو الرجل الشجاع اطلاق علی غیر ما وضع له مع قرینة مانعة عن ارادة ما وضع له فیکون مجازا لغویا.
وفی هذا الکلام دلالة علی لفظ العام اذا اطلق علی الخاص لا باعتبار
[شماره صفحه واقعی : 222]
خصوصه بل باعتبار عمومه فهو لیس من المجاز فی شیء کما اذا لقیت زیدا فقلت لقیت رجلا او انسانا او حیوانا بل هو حقیقة اذ لم یستعمل اللفظ الا فی معناه الموضوع له.
(وقیل انها) ای الاستعارة (مجاز عقلی بمعنی ان التصرف فی امر عقلی لا لغوی لانها لما لم تطلق علی المشبه الا بعد ادعاء دخوله) ای دخول المشبه (فی جنس المشبه به) بان جعل الرجل الشجاع فردا من افراد الاسد (کان استعمالها) ای الاستعارة فی المشبه استعمالا (فیما وضعت له) وانما قلنا انها لم تطلق علی المشبه الا بعد ادعاء دخوله فی جنس المشبه به لانها لو لم تکن کذلک لما کانت استعارة لان مجرد نقل الاسم لو کانت استعارة لکانت الاعلام المنقولة استعارة ولما کانت الاستعارة ابلغ من الحقیقة اذ لا مبالغة فی اطلاق الاسم المجرد عاریا من معناه.
ولما صح ان یقال لمن قال رأیت اسدا واراد به زیدا انه جعله اسدا کما لا یقال لمن سمی ولده اسدا انه جعله اسدا اذ لا یقال جعله امیرا الا وقد اثبت فیه صفة الامارة واذا کان نقل اسم المشبه به الی المشبه تبعا لنقل معناه الیه بمعنی انه اثبت له معنی الاسد الحقیقی ادعاء ثم اطلق علیه اسم الاسد کان الاسد مستعملا فیما وضع له فلا یکون مجازا لغویا بل عقلیا بمعنی ان العقل جعل الرجل الشجاع من جنس الاسد وجعل ما لیس فی الواقع واقعا مجاز عقلی.
(ولهذا) ای ولان اطلاق اسم المشبه به علی المشبه انما یکون بعد ادعاء دخوله فی جنس المشبه به (صح التعجب فی قوله قامت تظللنی) ای توقع الظلّ علی.
(من الشمس نفس اعزّ علی من نفسی ، قامت تظللنی ومن عجب ، شمس) ای غلام کالشمس فی الحسن والبهاء (تظللنی من الشمس) فلو لا انه ادعی لذلک الغلام معنی الشمس الحقیقی وجعله شمسا علی الحقیقة لما کان لهذا التعجب معنی اذ لا تعجب فی ان یظلل انسان حسن الوجه انسانا آخر (والنهی عنه) ای ولهذا صح النهی عن التعجب فی قوله (لا تعجبوا من بلی غلالته) هی شعار یلبس تحت الثوب وتحت الدرع ایضا.
[شماره صفحه واقعی : 223]
(قد زرّ ازراره علی القمر) تقول زررت القمیص علیه ازرّه اذا شددت ازراره علیه فلو لا انه جعله قمرا حقیقیا لما کان للنهی عن التعجب معنی لان الکتان انما یسرع الیه البلی بسبب ملابسة القمر الحقیقی لا بملابسة انسان کالقمر فی الحسن لا یقال القمر فی البیت لیس باستعارة لان المشبه مذکور وهو الضمیر فی غلالته وازراره لانا نقول لا نسلم ان الذکر علی هذا الوجه ینافی الاستعارة المذکورة کما فی قولنا سیف زید فی ید اسد فان تعریف الاستعارة صادق علی ذلک (ورد) هذا الدلیل (بان الادعاء) ای ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به (لا یقتضی کونها) ای الاستعارة (مستعملة فیما وضعت له) للعلم الضروری بان اسدا فی قولنا رأیت اسدا یرمی مستعمل فی الرجل الشجاع والموضوع له هو السبع المخصوص.
وتحقیق ذلک ان ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به مبنی علی انه جعل افراد الاسد بطریق التاویل قسمین : احدهما المتعارف وهو الذی له غایة الجرأة ونهایة القوة فی مثل تلک الجثة المخصوصة والثانی غیر المتعارف وهو الذی له تلک الجرأة لکن لا فی تلک الجثة المخصوصة.
والهیکل المخصوص ولفظ الاسد انما هو موضوع للمتعارف فاستعماله فی غیر المتعارف استعمال فی غیر ما وضع له والقرینة مانعة عن ارادة المعنی المتعارف لیتعین المعنی الغیر المتعارف.
وبهذا یندفع ما یقال ان الاصرار علی دعوی الاسدیّة لرجل الشجاع ینافی نصب القرینة المانعة عن ارادة السبع المخصوص.
(واما التعجب والنهی عنه) کما فی البیتین المذکورین (فللبناء علی تناسی التشبیه قضاء لحق المبالغة) ودلالة علی ان المشبه بحیث لا یتمیز عن المشبه به اصلا حتی ان کل ما یترتب علی المشبه به من التعجب والنهی عن التعجب یترتب علی المشبه ایضا (والاستعارة تفارق الکذب بوجهین بالبناء علی التأویل) فی دعوی دخول المشبه فی جنس المشبه به بان یجعل افراد المشبه به قسمین متعارفا وغیر متعارف کما مر ولا تأویل فی الکذب.
[شماره صفحه واقعی : 224]
(ونصب) ای وبنصب (القرینة علی ارادة خلاف الظاهر) فی الاستعارة لما عرفت انه لابد للمجاز من قرینة مانعة عن ارادة المعنی الحقیقی الموضوع له بخلاف الکذب فان قائله لا ینصب فیه قرینة علی ارادة خلاف الظاهر بل یبذل المجهود فی ترویج ظاهره (ولا تکون) ای الاستعارة (علما) لما سبق من انها تقتضی ادخال المشبه فی جنس المشبه به بجعل افراده قسمین متعارفا وغیر متعارف ولا یمکن ذلک فی العلم (لمنافاته الجنسیة) لانه یقتضی التشخص ومنع الاشتراک والجنسیة یقتضی العموم وتناول الافراد (الا اذا تضمن) العلم (نوع وصفیة) بواسطة اشتهاره بوصف من الاوصاف (کحاتم) المتضمن للاتصاف بالجود وکذا ومادر بالبخل وسحبان بالفصاحة وباقل بالفهاهة.
فحینئذ یجوز ان یشبه شخص بحاتم فی الجود ویتأول فی حاتم فیجعل کأنه موضوع للجواد سواء کان ذلک الرجل المعهود او غیره کما مر فی الاسد.
فبهذا التأویل یتناول حاتم الفرد المتعارف والمعهود والفرد الغیر المتعارف ویکون اطلاقه علی المعهود اعنی حاتما الطائی حقیقة وعلی غیره ممن یتصف بالجود استعارة نحو رأیت الیوم حاتما.
(وقرینتها) یعنی ان الاستعارة لکونها مجاز لابد لها من قرینة مانعة عن ارادة المعنی الموضوع له وقرینتها (اما امر واحد کما فی قولک رأیت اسدا یرمی او اکثر) ای امران او امور یکون کل واحد منها قرینة (کقوله وان تعافوا) ای تکرهوا (العدل والایمانا ، فان فی ایماننا نیرانا) ای سیوفا تلمع کشعل النیران فتعلق قوله تعافوا بکل واحد من العدل والایمان قرینة علی ان المراد بالنیران السیوف لدلالته علی ان جواب هذا الشرط تحاربون وتلجأون الی الطاعة بالسیوف (او معان ملتئمة) مربوطة بعضها ببعض یکون الجمیع قرینة لاکل واحد.
وبهذا ظهر فساد قول من زعم ان قوله او اکثر شامل لقوله او معان فلا یصح جعله مقابلا له وقسیما (کقوله وصاعقة من نصله) ای من نصل سیف الممدوح (تنکفی بها) من انکفاء ای انقلب والباء للتعدیة والمعنی ربّ نار من حد سیفه یقلبها
[شماره صفحه واقعی : 225]
(علی ارؤس الاقران خمس سحائب) ای انامله الخمس التی هی فی الجود وعموم العطایا سحائب ای تصبّها علی اکفّائه فی الحرب فیهلکهم بها.
ولما استعار السحائب لا نامل الممدوح ذکر ان هناک صاعقة وبین انها من نصل سیفه ثم قال علی ارؤس الاقران ثم قال خمس فذکر العدد الذی هو عدد الانامل فظهر من جمیع ذلک انه اراد بالسحائب الانامل (وهی) ای الاستعارة (باعتبار الطرفین) المستعار منه والمستعار له (قسمان لان اجتماعهما) ای اجتماع الطرفین (فی شیء اما ممکن نحو (فَأَحْیَیْناهُ)) فی قوله تعالی (أَوَمَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ ،) ای ضالا فهدیناه) استعار الاحیاء من معناه الحقیقی وهو جعل الشیء حیا للهدایة التی هی الدلالة علی طریق یوصل الی المطلوب.
والاحیاء والهدایة مما یمکن اجتماعهما فی شیء واحد.
وهذا اولی من قول المصنف ان الحیاة والهدایة مما یمکن اجتماعهما فی شیء واحد لان المستعار منه هو الاحیاء لا الحیاة.
وانما قال نحو (فَأَحْیَیْناهُ) لان الطرفین فی استعارة المیّت للضال مما لا یمکن اجتماعهما فی شیء اذ المیت لا یوصف بالضلال (ولتسم) الاستعارة التی یمکن اجتماع طرفیها فی شیء (وفاقیة) لما بین الطرفین من الاتفاق (واما ممتنع) عطف علی اما ممکن (کاستعارة اسم المعدوم للموجود لعدم غنائه) هو بالفتح النفع ای لانتفاءه النفع فی ذلک الموجود کما فی المعدوم.
ولا شک ان اجتماع الوجود والعدم فی شیء ممتنع وکذلک استعارة اسم الموجود لمن عدم او فقد لکن بقیت آثاره الجمیلة التی تحی ذکره وتدیم فی الناس اسمه (ولتسمّ) الاستعارة التی لا یمکن اجتماع طرفیها فی شیء (عنادیّة) لتعاند الطرفین وامتناع اجتماعهما.
(ومنها) ای من العنادیة الاستعارة (التهکمیّة والتملیحیّة وهما ما استعمل فی ضده) ای الاستعارة التی استعملت فی ضد معناها الحقیقی (او نقیضه لما مر) ای لتنزیل التضاد او التناقص منزلة التناسب بواسطة تملیح او تهکّم علی ما سبق تحقیقه
[شماره صفحه واقعی : 226]
فی باب التشبیه (نحو (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ ،)) ای انذرهم.
استعیرت البشارة التی هی الاخبار بما یظهر سرورا فی المخبر له للانذار الذی هو ضده بادخال الانذار فی جنس البشارة علی سبیل التحکم والاستهزاء وکقولک رأیت اسدا وانت ترید جبانا علی سبیل التملیح والظرافة.
ولا یخفی امتناع اجتماع التبشیر والانذار من جهة واحدة وکذا الشجاعة والجبن.
(و) الاستعارة (باعتبار الجامع) ای ما قصد اشتراک الطرفین فیه (قسمان لانه) ای الجامع (اما داخل فی مفهوم الطرفین) المستعار له والمستعار منه (نحو) قوله علیه الصلاة والسلام خیر الناس رجل ممسک بعنان فرسه (کلما سمع هیعة طار الیها) او رجل فی شعفة فی غنیمة یعبد الله حتی یأتیه الموت.
قال جار الله الهیعة الصیحة التی تفزع منها واصلها من هاع یهیع اذا جبن والشعفة رأس الجبل والمعنی خیر الناس رجل اخذ بعنان فرسه واستعد للجهاد فی سبیل الله او رجل اعتزل الناس وسکن فی رؤس بعض الجبال فی غنم له قلیل یرعاها ویکتفی بها فی امر معاشه ویعبد الله حتی یأتیه الموت.
استعار الطیران للعدو والجامع داخل فی مفهومهما (فان الجامع بین العدو والطیران هو قطع المسافة بسرعة وهو داخل فیهما) ای فی مفهوم العدو والطیران الا انه فی الطیران اقوی منه فی العدو.
والاظهر ان الطیران هو قطع المسافة بالجناح والسرعة لازمة له فی الاکثر لا داخلة فی مفهومه فالاولی ان یمثل باستعارة التقطیع الموضوع لازالة الاتصال بین الاجسام الملتزقة بعضها ببعض لتفریق الجماعة وابعاد بعضها عن بعض فی قوله تعالی (وَقَطَّعْناهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَماً).
والجامع ازالة الاجتماع الداخلة فی مفهومهما وهی فی القطع اشد ، والفرق بین هذا وبین اطلاق المرسین علی الانف مع ان فی کل من المرسن والتقطیع خصوص وصف لیس فی الانف وتفریق الجماعة هو ان
[شماره صفحه واقعی : 227]
خصوص الوصف الکائن فی التقطیع مرعی وملحوظ فی استعارته لتفریق الجماعة بخلاف خصوص الوصف فی المرسن.
والحاصل ان التشبیه ههنا منظور بخلافه ثمة.
فان قلت قد تقرر فی غیر هذا الفن ان جزء الماهیة لا یختلف بالشدة والضعف فکیف یکون جامعا والجامع یجب ان یکون فی المستعار منه اقوی.
قلت امتناع الاختلاف انما هو فی الماهیة الحقیقیة والمفهوم لا یجب ان یکون ماهیة حقیقیة بل قد یکون امرا مرکبا من امور بعضها قابل للشدة والضعف فیصحّ کون الجامع داخلا فی مفهوم الطرفین مع کونه فی احد المفهومین اشد واقوی الا تری ان السواد جزء من مفهوم الاسود اعنی المرکب من السواد والمحل مع اختلافه بالشدة والضعف (واما غیر داخل) عطف علی اما داخل (کما مر) من استعارة الاسد للرجل الشجاع والشمس للوجه المتهلّل ونحو ذلک لظهور ان الشجاعة عارض للاسد لا داخل فی مفهومه ، وکذا التهلّل للشمس.
(وایضا) للاستعارة تقسیم آخر باعتبار الجامع وهو انها (اما عامیّة وهی المبتذلة لظهور الجامع فیها نحو رأیت اسدا یرمی او خاصیّة وهی الغریبة) التی لا یطلع علیها الا الخاصة الذین اوتواذهنا به ارتفعوا عن طبقة العامة.
(والغرابة قد تکون فی نفس الشبه) بان یکون تشبیها فیه نوع غرابة (کما فی قوله) فی وصف الفرس بانه مؤدّب وانه اذا نزل صاحبه عنه والقی عنانه فی قربوس سرجه وقف مکانه الی ان یعود الیه (واذا احتبی قربوسه) ای مقدم سرجه (بعنانه ، علک الشکیم الی انصراف الزائر) الشکیم والشکیمة هی الحدیدة المعترضة فی فهم الفرس.
واراد بالزائر نفسه شبه هیئة وقوع العنان فی موقعه من قربوس السرج ممتدا الی جانبی فم الفرس بهیئة وقوع الثوب فی موقعه من رکبتی المحتبی ممتدا الی جانبی ظهره ثم استعار الاحتباء وهو ان یجمع الرجل ظهره وساقیه بثوب او غیره لوقوع العنان فی قربوس السرج فجائت الاستعارة غریبة لغرابة التشبیه.
[شماره صفحه واقعی : 228]
(وقد تحصل) ای الغرابة (بتصرف فی) الاستعارة (العامیة کما فی قوله) اخذنا باطراف الاحادیث بیننا ، (وسالت باعناق المطیّ الاباطح) جمع ابطح وهو مسیل الماء فیه دقاق الحصی استعار سیلان السیول الواقعة فی الاباطح لسیر الابل سیرا حثیثا فی غایة السرعة المشتملة علی لین وسلاسة والشبه فیها ظاهر عامی لکن قد تصرف فیه بما افاد اللطف والغرابة (اذ اسند الفعل) اعنی سالت (الی الاباطح دون المطیّ) واعناقها حتی افاد انه امتلائت الاباطح من الابل کما فی قوله تعالی (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً ،) (او ادخل الاعناق فی السیر) لان السرعة والبطؤ فی سیر الابل یظهر ان غالبا فی الاعناق ویتبین امرهما فی الهوادی وسائر الاجزاء تستند الیها فی الحرکة وتتبعها فی الثقل والخفة.
(و) الاستعارة (باعتبار الثلاثة) المستعار منه والمستعار له والجامع (ستة اقسام).
لان المستعار منه والمستعار له اما حسیان او عقلیان او المستعار منه حسی والمستعار له عقلی او بالعکس تصیر اربعة والجامع فی الثلاثة الاخیرة عقلی لا غیر لما سبق فی التشبیه لکنه فی القسم الاول اما حسی او عقلی او مختلف فتصیر ستة والی هذا اشار بقوله (لان الطرفین ان کانا حسیین فالجامع اما حسی نحو قوله تعالی (فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ.)
فان المستعار منه ولد البقرة والمستعار له الحیوان الذی خلقه الله تعالی من حلی القبط) التی سبکتها نار السامری عند القائه فی تلک الحلی التربة التی اخذها من موطیء فرس جبریل علیه السلام.
(والجامع الشکل) فان ذلک الحیوان کان علی شکل ولد البقرة (والجمیع) من المستعار منه والمستعار له والجامع (حسی) ای مدرک بالبصر (واما عقلی نحو (وَآیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ) فان المستعار منه) معنی السلخ وهو (کشط الجلد عن نحو الشاة والمستعار له کشف الضوء عن مکان اللیل) وهو موضع القاء ظله (وهما حسیان والجامع ما یعقل من ترتب امر علی آخر) ای حصوله عقیب حصوله
[شماره صفحه واقعی : 229]
دائما او غالبا کترتب ظهور اللحم علی الکشط وترتب ظهور الظلمة علی کشف الضوء عن مکان اللیل والترتب امر عقلی.
وبیان ذلک ان الظلمة هی الاصل والنور فرع طار علیها یسترها بضوئه فاذا غربت الشمس فقد سلخ النهار من اللیل ای کشط وازیل کما یکشف عن الشیء الشیء الطاری علیه الساتر له فجعل ظهور الظلمة بعد ذهاب ضوء النهار بمنزلة ظهور المسلوخ بعد سلخ اهابه عنه وحینئذ صح قوله تعالی (فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ ،) لان الواقع عقیب اذهاب الضوء عن مکان اللیل هو الاظلام.
واما علی ما ذکر فی المفتاح من ان المستعار له ظهور النهار من ظلمة اللیل ففیه اشکال لان الواقع بعده انما هو الابصار دون الاظلام.
وحاول بعضهم التوفیق بین الکلامین بحمل کلام صاحب المفتاح علی القلب ای ظهور ظلمة اللیل من النهار او بان المراد من الظهور التمییز او بان الظهور بمعنی الزوال کما فی قول الحماسی وذلک عاریا ابن ربطة ظاهر.
وفی قول ابی ذؤیب وتلک شکاة ظاهر عنک عارها.
ای زائل وذکر العلامة فی شرح المفتاح ان السلخ قد یکون بمعنی النزع مثل سلخت الاهاب عن الشاة.
وقد یکون بمعنی الاخراج نحو سلخت الشاة عن الاهاب فذهب صاحب المفتاح الی الثانی وصح قوله تعالی (فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ) بالفاء لان التراخی وعدمه مما یختلف باختلاف الامور والعادات وزمان النهار وان توسط بین اخراج النهار من اللیل وبین دخول الظلام لکن لعظم شان دخول الظلام بعد اضائة النهار وکونه مما ینبغی ان یحصل الا فی اضعاف ذلک الزمان من اللیل عدّ الزمان قریبا وجعل اللیل کأنه یفاجئهم عقیب اخراج النهار من اللیل بلا مهلة.
وعلی هذا حسن اذا المفاجاة کما یقال اخرج النهار من اللیل ففاجاه دخول اللیل.
ولو جعلنا السلخ بمعنی النزع وقلنا نزع ضوء الشمس عن الهواء ففجاه
[شماره صفحه واقعی : 230]
الظلام لم یستقم او لم یحسن کما اذا قلنا کسرت الکوز ففاجاه الانکسار فلا یجوز ذلک.
(واما مختلف) بعضه حسی وبعضه عقلی (کقولک «رأیت شمسا» وانت ترید انسانا کالشمس فی حسن الطلعة) وهی حسی (ونباهة الشان) وهی عقلیة (والا) عطف علی قوله وان کانا حسیین ای وان لم یکن الطرفان حسیین (فهما) ای الطرفان (اما عقلیان نحو قوله تعالی (مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا.)
فان المستعار منه الرقاد) ای النوم علی ان یکون المرقد مصدرا میمیا وتکون الاستعارة اصلیة او علی انه بمعنی المکان الا انه اعتبر التشبیه فی المصدر لان المقصود بالنظر فی اسم المکان وسائر المشتقات انما هو فی المعنی القائم بالذات لا نفس الذات واعتبار التشبیه فی المقصود الاهم اولی وستسمع لهذا زیادة تحقیق فی الاستعارة التبعیة.
(والمستعار له الموت والجامع عدم ظهور الفعل والجمیع عقلی).
وقیل عدم ظهور الافعال فی المستعار له اعنی الموت اقوی.
ومن شرط الجامع ان یکون المستعار منه اقوی فالحق ان الجامع هو البعث الذی هو فی النوم اظهر واشهر واقوی لکونه مما لا شبهة فیه لاحد وقرینة الاستعارة هی کون هذا الکلام کلام الموتی مع قوله (هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ).
(واما مختلفان) ای احد الطرفین حسی والآخر عقلی (والحسی هو المستعار منه نحو قوله تعالی (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ ،) فان المستعار منه کسر الزجاج وهو حسی والمستعار له التبلیغ والجامع التأثیر وهما عقلیان) والمعنی ابن الامر ابانة ای لا تنمحی کما لا یلتئم صدع الزجاجة (واما عکس ذلک) ای الطرفان مختلفان والحسی هو المستعار له (نحو قوله تعالی (إِنَّا لَمَّا طَغَی) الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ.
فان المستعار له کثرة الماء وهو حسی والمستعار منه التکثیر والجامع الاستعلاء المفرط وهما عقلیان و) الاستعارة (باعتبار اللفظ) المستعار (قسمان لانه) ای اللفظ المستعار (ان کان اسم جنس) حقیقة او تأویلا کما فی الاعلام المشتهرة
[شماره صفحه واقعی : 231]
بنوع وصفیة (فاصلیة) ای فالاستعارة اصلیة (کاسد) اذا استعیر للرجل الشجاع (وقتل) اذا استعیر للضرب الشدید الاول اسم عین والثانی اسم معنی (والا فتبعیة) ای وان لم یکن اللفظ المستعار اسم جنس فالاستعارة تبعیة (کالفعل وما یشتق منه) مثل اسمی الفاعل والمفعول والصفة المشبهة وغیر ذلک (والحرف).
وانما کانت تبعیة لان الاستعارة تعتمد التشبیه والتشبیه یقتضی کون المشبه موصوفا بوجه الشبه او بکونه مشارکا للمشبه به فی وجه الشبه وانما یصلح للموصوفیة الحقائق ای الامور المتقررة الثابتة کقولک جسم ابیض وبیاض صاف دون معانی الافعال والصفات المشتقة منها لکونها متجددة غیر متقررة بواسطة دخول الزمان فی مفهوم الافعال وعروضه للصفات دون الحروف وهو ظاهر کذا ذکروه.
وفیه بحث لان هذا الدلیل بعد استقامته لا یتناول اسم الزمان والمکان والالة لانها تصلح للموصوفیة وهم ایضا صرحوا بان المراد بالمشتقات هو الصفات دون اسم الزمان والمکان والالة فیجب ان تکون الاستعارة فی اسم الزمان ونحو اصلیة بان یقدر التشبیه فی نفسه لا فی مصدره ولیس کذلک للقطع بانا اذا قلنا هذا مقتل فلان للموضع الذی ضرب فیه ضربا شدیدا او مرقد فلان لقبره فان المعنی علی تشبیه الضرب بالقتل والموت بالرقاد وان الاستعارة فی المصدر لا فی نفس المکان بل التحقیق ان الاستعارة فی الافعال وجمیع المشتقات التی یکون القصد بها الی المعانی القائمة بالذوات تبعیة لان المصدر الدال علی المعنی القائم بالذات هو المقصود الاهم الجدیر بان یعتبر فیه التشبیه والا لذکرت الالفاظ الدالة علی نفس الذوات دون ما یقوم بها من الصفات (فالتشبیه فی الاولین) ای فی الفعل وما یشتق منه (لمعنی المصدر وفی الثالث) ای الحرف (لمتعلق معناه) ای لما تعلق به معنی الحرف.
قال صاحب المفتاح المراد بمتعلقات معانی الحروف ما یعبر بها عنها عند تفسیر معانیها مثل قولنا من معناها ابتداء الغایة وفی معناها الظرفیة وکی معناها الغرض فهذه لیست معانی الحروف والا لما کانت حروفا بل اسماءا لان الاسمیة
[شماره صفحه واقعی : 232]
والحرفیة انما هی باعتبار المعنی وانما هی متعلقات لمعانیها ای اذا افادت هذه الحروف معانی ترجع تلک المعانی الی هذه بنوع استلزام.
فقول المصنف فی تمثیل متعلق معنی الحروف (کالمجرور فی قولنا زید فی نعمة) لیس بصحیح.
واذا کان التشبیه لمعنی المصدر ولمتعلق معنی الحروف (فیقدر) التشبیه (فی نطقت الحال والحال ناطقة بکذا للدلالة بالنطق) ای یجعل دلالة الحال مشبها ونطق الناطق مشبها به ووجه الشبه ایضاح المعنی وایصاله الی الذهن ثم یستعار للدلالة لفظ النطق ثم یشتق من النطق المستعار الفعل والصفة فتکون الاستعارة فی المصدر اصلیة وفی الفعل والصفة تبعیة وان اطلق النطق علی الدلالة لا باعتبار التشبیه بل باعتبار ان الدلالة لازمة له یکون مجازا مرسلا.
وقد عرفت انه لا امتناع فی ان یکون اللفظ الواحد بالنسبة الی المعنی الواحد استعارة ومجازا مرسلا باعتبار العلاقتین (و) یقدر التشبیه (فی لام التعلیل نحو قوله تعالی (فَالْتَقَطَهُ)) ای موسی علیه السلام ((آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً) للعداوة) ای یقدر التشبیه للعداوة (والحزن) الحاصلین (بعد الالتقاط بعلته) ای علة الالتقاط (الغائیة) کالمحبة والتبنّی فی الترتب علی الالتقاط والحصول بعده ثم استعمل فی العداوة والحزن ما کان حقه ان یستعمل فی العلة الغائیة فتکون الاستعارة فیها تبعا للاستعارة فی المجرور.
وهذا الطریق مأخوذ من کلام صاحب الکشاف ومبنی علی ان متعلق معنی اللام هو المجرور علی ما سبق.
لکنه غیر مستقیم علی مذهب المصنف فی الاستعارة المصرحة لان المتروک یجب ان یکون هو المشبه سواء کانت الاستعارة اصلیة او تبعیة.
وعلی هذا الطریق المشبه اعنی العداوة والحزن مذکور لا متروک.
بل تحقیق استعارة التبعیة ههنا انه شبه ترتب العداوة والحزن علی الالتقاط بترتب علته الغائیة علیه ثم استعمل فی المشبه اللام الموضوعة للمشبه به اعنی ترتب
[شماره صفحه واقعی : 233]
علة الالتقاط الغائیة علیه فجرت الاستعارة اولا فی العلّیة والفرضیّة وتبعیتها فی اللام کما مر فی نطقت الحال فصار حکم اللام حکم الاسد حیث استعیرت لما یشبه العلیة وصار متعلق معنی اللام هو العلّیة والفرضیّة لا المجرور علی ما ذکره المصنف سهوا.
وفی هذا المقام زیادة تحقیق اوردناها فی الشرح (ومدار قرینتها) ای قرینة الاستعارة التبعیة (فی الاولین) ای فی الفعل وما یشتق منه (علی الفاعل نحو نطقت الحال) بکذا فان النطق الحقیقی لا یسند الی الحال (او المفعول نحو) جمع الحق لنا فی امام (قتل البخل واحی السماحا) فان القتل والاحیاء الحقیقیین لا یتعلقان بالبخل والجود (ونحو نقریهم لهذمیّات نقدّ بها) ما کان خاط علیهم کل زرّاد.
اللهذم من الاسنة القاطع فاراد بلهذمیّات طعنات منسوبة الی الاسنة القاطعة او اراد نفس الاسنة والنسبة للمبالغة کالحمریّ والقدّ القطع وزرد الدرع وسردها نسجها فالمفعول الثانی اعنی لهذمیّات قرینة علی ان نقریهم استعارة (او المجرور نحو (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ ،)) فان ذکر العذاب قرینة علی ان بشر استعارة تبعیة تهکمیة.
وانما قال ومدارا قرینتها علی کذا لان القرینة لا تنحصر فیما ذکر بل قد تکون حالیة کقولک قتلت زیدا اذا ضربته ضربا شدیدا (و) الاستعارة (باعتبار آخر) غیر اعتبار الطرفین والجامع.
واللفظ (ثلثة اقسام) لانها اما ان لم تقترن بشیء یلائم المستعار له والمستعار منه او تقترن بما یلائم المستعار له او تقترن بما یلائم المستعار منه.
الاول (مطلقة وهی ما لم تقترن بصفة ولا تفریع) ای تفریع کلام مما یلائم المستعار له والمستعار منه نحو عندی اسد (والمراد) بالصفة (المعنویة) التی هی معنی قائم بالغیر (لا النعت) النحوی الذی هو احد التوابع.
(و) الثانی (مجردة وهی ما قرن بما یلائم المستعار له کقوله غمر الرداء) ای کثیر العطاء استعار الرداء للعطاء لانه یصون عرض صاحبه کما یصون الرداء ما یلقی علیه.
[شماره صفحه واقعی : 234]
ثم وصفه بالغمر الذی یناسب العطاء دون الرداء تجریدا للاستعارة والقرینة سیاق الکلام اعنی قوله (اذا تبسم ضاحکا) ای شارعا فی الضحک آخذا فیه.
وتمامه غلقت بضحکته رقاب المال ای اذا تبسم غلقت رقاب امواله فی ایدی السائلین.
یقال غلق الرهن فی ید المرتهن اذا لم یقدر علی انفکاکه.
(و) الثالث (مرشحة وهی ما قرن بما یلائم المستعار منه نحو (أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ)) استعیر الاشتراء للاستبدال والاختیار.
ثم فرع علیها ما یلائم الاشتراء من الربح والتجارة (وقد یجتمعان) ای التجرید والترشیح (کقوله لدی اسد شاکی السلاح) هذا تجرید لانه وصف بما یلائم المستعار له اعنی الرجل الشجاع (مقذّف له لبد اظفاره لم تقلّم) هذا ترشیح لان هذا الوصف مما یلائم المستعار منه اعنی الاسد الحقیقی.
واللبد جمع لبدة وهی ما تلبّد من شعر الاسد علی منکبیه والتقلیم مبالغة القلم وهو القطع (والترشیح ابلغ) من الاطلاق والتجرید ومن جمع التجرید والترشیح (لاشتماله علی تحقیق المبالغة) فی التشبیه لان فی الاستعارة مبالغة فی التشبیه فترشیحها بما یلائم المستعار منه تحقیق ذلک وتقویة له (ومبناه) ای مبنی الترشیح (علی تناسی التشبیه) وادعاء ان المستعار له نفس المستعار منه لا شیء شبیه به (حتی انه یبنی علی علو القدر) الذی یستعار له علو المکان (ما یبنی علی علو المکان کقوله ویصعد حتی یظن الجهول بان له حاجة فی السماء) استعار الصعود لعلو القدر والارتقاء فی مدارج الکمال ثم بنی علیه ما یبنی علی علو المکان والارتقاء الی السماء من ظن الجهول ان له حاجة فی السماء.
وفی لفظ الجهول زیادة مبالغة فی المدح لما فیه من الاشارة الی ان هذا انما یظنه الجهول واما العاقل فیعرف انه لا حاجة له فی السماء لا تضافه بسائر الکلمالات.
وهذا المعنی مما خفی علی بعضهم فتوهم ان فی البیت تقصیرا فی وصف علوه حیث اثبت هذا الظن للکامل الجهل بمعرفة الاشیاء (ونحو) ای مثل البناء علی علو
[شماره صفحه واقعی : 235]
القدر ما یبنی علی علو المکان لتناسی التشبیه (ما مر من التعجب) فی قوله قامت تظللنی ومن عجب شمس تظللنّی من الشمس (والنهی عنه) ای عن التعجب فی قوله لا تعجبوا من بلی غلالته قد زر ازراره علی القمر.
اذ لو لم یقصد تناسی التشبیه وانکاره لما کان للتعجب والنهی عنه جهة علی ما سبق ، ثم اشار الی زیادة تقریر لهذا الکلام فقال (واذا جاز البناء علی الفرع) ای المشبه به (من الاعتراف بالاصل) ای المشبه.
وذلک لان الاصل فی التشبیه وان کان هو المشبه به من جهة انه اقوی واعرف الا ان المشبه هو الاصل من جهة ان الغرض یعود الیه وانه المقصود فی الکلام بالنفی والاثبات (کما فی قوله هی الشمس مسکنها فی السّماء فعزّ) امر من عزّاه حمله علی العزاء وهو الصبر (الفؤاد عزاء جمیلا فلن تستطیع) انت (الیها) ای الی الشمس الصعود ولن تستطیع الشمس (الیک النزولا) والعامل فی الیها والیک هو المصدر بعدهما ان جوزنا تقدیم الظرف علی المصدر والا فمحذوف یفسره الظاهر.
فقوله هی الشمس تشبیه لا استعارة وفی التشبیه اعتراف بالمشبه ومع ذلک فقد بنی الکلام علی المشبه به اعنی الشمس وهو واضح.
فقوله واذا جاز البناء شرط جوابه قوله (فمع جحده) ای جحد الاصل کما فی الاستعارة البناء علی الفرع (اولی) بالجواز لانه قد طوی فیه ذکر المشبه اصلا وجعل الکلام خلوا عنه ونقل الحدیث الی المشبه به.
وقد وقع فی بعض اشعار العجم النهی عن التعجب من التصریح باداة التشبیه.
وحاصله لا تعجبوا من قصر ذوائبه فانها کاللیل ووجهه کالربیع واللیل فی الربیع مائل الی القصر.
وفی هذا المعنی من الغرابة والملاحة بحیث لا یخفی.
(واما) المجاز (المرکب فهو اللفظ المستعمل فیما شبه بمعناه الاصلی) ای بالمعنی الذی یدل علیه ذلک اللفظ بالمطابقة (تشبیه التمثیل) وهو ما یکون وجهه منتزعا من متعدد واحترز بهذا علی الاستعارة فی المفرد (للمبالغة) فی التشبیه (کما
[شماره صفحه واقعی : 236]
یقال للمتردد فی امر انی اراک تقدّم رجلا وتؤخّر اخری) شبه صورة تردده فی ذلک الامر بصورة تردد من قام لیذهب فتارة یرید الذهاب فیقدم رجلا وتارة لا یرید فیؤخر اخری.
فاستعمل فی الصورة الاولی الکلام الدال بالمطابقة علی الصورة الثانیة ووجه الشبه وهو الاقدام تارة والاحجام اخری منتزع من عدة امور کما تری.
(وهذا) المجاز المرکب (یسمی التمثیل) لکون وجهه منتزعا من متعدد (علی سبیل الاستعارة) لانه قد ذکر فیه المشبه به وارید المشبه کما هو شان الاستعارة.
(وقد یسمی التمثیل مطلقا) من غیر تقیید بقولنا علی سبیل الاستعارة ویمتاز عن التشبیه بان یقال له تشبیه تمثیل او تشبیه تمثیلی.
وفی تخصیص المجاز المرکب بالاستعارة نظر لانه کما ان المفردات موضوعة بحسب الوضع الشخصی فالمرکبات موضوعة بحسب النوع فاذا استعمل المرکب فی غیر ما وضع له فلا بد من ان یکون ذلک بعلاقة فان کانت هی المشابهة فاستعارة والا فغیر استعارة وهو کثیر فی الکلام کالجمل الخبریة التی لم تستعمل فی الاخبار (ومتی فشا استعماله) ای المجاز المرکب (کذلک) ای علی سبیل الاستعارة (یسمی مثلا ولهذا) ای ولکون المثل تمثیلا فشا استعماله علی سبیل الاستعارة (لا تغیر الامثال) لان الاستعارة یجب ان یکون لفظ المشبه به المستعمل فی المشبه.
فلو غیر المثل لما کان لفظ المشبه به بعینه فلا یکون استعارة فلا یکون مثلا.
ولهذا لا یلتفت فی الامثال الی مضاربها تذکیرا وتأنیثا وافرادا وتثنیة وجمعا بل انما ینظر الی مواردها کما یقال للرجل بالصیف ضعیت اللبن بکسر تاء الخطاب لانه فی الاصل للامرأة.
[شماره صفحه واقعی : 237]
[شماره صفحه واقعی : 238]
ولما کانتا عند المصنف امرین معنویین غیر داخلین فی تعریف المجاز اورد لهما فصلا علی حدة لیستوفی المعانی التی یطلق علیها لفظ الاستعارة فقال (قد یضمر التشبیه فی النفس فلا یصرح بشیء من ارکانه سوی المشبه) واما وجوب ذکر المشبه به فانما هو فی التشبیه المصطلح علیه ، وقد عرفت انه غیر الاستعارة بالکنایة.
(ویدل علیه) ای علی ذلک التشبیه المضمر فی النفس (بان یثبت للمشبه امر مختص بالمشبه به) من غیر ان یکون هناک امر متحقق حسا او عقلا یطلق علیه اسم ذلک الامر (فیسمی التشبیه) المضمر فی النفس (استعارة بالکنایة او مکنیا عنها) اما الکنایة فلانه لم یصرح به بل انما دل علیه بذکر خواصه ولوازمه واما الاستعارة فمجرد تسمیة خالیة عن المناسبة (و) یسمی (اثبات ذلک الامر) المختص بالمشبه به (للمشبه استعارة تخییلیة) لانه قد استعیر للمشبه ذلک الامر الذی یختص المشبه به وبه یکون کمال المشبه به او قوامه فی وجه الشبه لیخیل ان المشبه من جنس المشبه به (کما فی قول الهذلی واذا المنیة انشبت) ای علقت (اظفارها) الفیت کل تمیمة لا تنفع.
التمیمة الخرزة التی تجعل معاذة ای تعویذا ای اذا علّق الموت مخلبه فی شیء لیذهب به بطلت عنده الحیل (شبه) الهذلی فی نفسه (المنیة بالسبع فی اغتیال النفوس بالقهر والغلبة من غیر تفرقة بین نفاع وضرار) ولا رقة لمرحوم ولا بقیا علی ذی فضیلة (فاثبت لها) ای للمنیة (الاظفار التی لا یکمل ذلک) الاغتیال (فیه) ای فی السبع (بدونها) تحقیقا للمبالغة فی التشبیه.
فتشبیه المنیة بالسبع استعارة بالکنایة واثبات الاظفار لها استعارة تخییلیة (وکما فی قول الاخر ولئن نطقت بشکر برک مفصحا ، فلسان حالی بالشکایة انطق.
[شماره صفحه واقعی : 239]
شبه الحال بانسان متکلم فی الدلالة علی المقصود) وهو استعارة بالکنایة (فاثبت لها) ای للحال (اللسان الذی به قوامها) ای قوام الدلالة (فیه) ای فی الانسان المتکلم.
وهذا الاثبات استعارة تخییلیة ، فعلی هذا کل من لفظی الاظفار والمنیة حقیقة مستعملة فی معناها الموضوع له ولیس فی الکلام مجاز لغوی.
والاستعارة بالکنایة والاستعارة التخییلیة فعلان من افعال المتکلم متلازمان اذ التخییلیة یجب ان تکون قرینة للمکنیّة البتة والمکنیّة یجب ان تکون قرینتها تخییلیة البتة فمثل قولنا اظفار المنیة المشبهة بالسبع اهلکت فلانا یکون ترشیحا للتشبیه کما ان اطولکنّ فی قوله علیه السلام اسرعکنّ لحوقابی اطولکنّ یدا ای نعمة ترشیح للمجاز.
هذا ولکن تفسیر الاستعارة بالکنایة بما ذکره المصنف شیء لا مستند له فی کلام السلف ولا هو مبنی علی مناسبة لغویة ومعناها المأخوذ من کلام السلف هو ان لا یصرح بذکر المستعار بل بذکر ردیفه ولازمه الدال علیه فالمقصود بقولنا اظفار المنیة استعارة السبع للمنیة کاستعارة الاسد للرجل الشجاع.
الا انا لم نصرح بذکر المستعار اعنی السبع بل اقتصرنا علی ذکر لازمه وهو الاظفار لینتقل منه الی المقصود کما هو شان الکنایة فالمستعار هو لفظ السبع الغیر المصرح به والمستعار منه هو الحیوان المفترس والمستعار له هو المنیة.
قال صاحب الکشاف ان من اسرار البلاغة ولطائفها ان یسکتوا عن ذکر الشیء المستعار ثم یرمزوا الیه بذکر شیء من روادفه فینبهوا بذلک الرمز علی مکانه نحو شجاع یفترس افتراسة.
ففیه تنبیه علی ان الشجاع اسد.
هذا کلامه وهو صریح فی ان المستعار هو اسم المشبه به المتروک صریحا المرموز الیه بذکر لوازمه ، وسیجیء الکلام علی ما ذکره السکاکی (وکذا قول زهیر صحا) ای سلا مجازا من الصحو خلاف السکر (القلب عن سلمی واقصر باطله ،).
[شماره صفحه واقعی : 240]
یقال اقصر عن الشیء اذا اقلع عنه ای ترکه وامتنع عنه ای امتنع باطله عنه وترکه بحاله (وعریّ افراس الصبا ورواحله اراد) زهیر (ان یبین انه ترک ما کان یرتکبه زمن المحبة من الجهل والغی واعرض عن معاودته فبطلت آلاته) الضمیر فی معاودته وآلاته لما کان یرتکبه (فشبه) زهیر فی نفسه (الصبا بجهة من جهات المسیر کالحج والتجارة قضی منها) ای من تلک الجهة (الوطر فاهملت آلاتها) ووجه الشبه الاشتغال التام ورکوب المسالک الصعبة فیه غیر مبال بمهلکة ولا محترز عن معرکة ، وهذا التشبیه المضمر فی النفس استعارة بالکنایة.
(فاثبت له) ای للصبا بعض ما یختص تلک الجهة اعنی (الافراس والرواحل) التی بها قوام جهة المسیر والسفر.
فاثبات الافراس والرواحل استعارة تخییلیة (فالصبا) علی هذا التقدیر (من الصبوة بمعنی المیل الی الجهل والفتوة) یقال صبا یصبو صبوا ای مال الی الجهل والفتوة کذا فی الصحاح لا من الصباء بالفتح والمد یقال صبی صباء مثل سمع سماعا ای لعب مع الصبیان.
(ویحتمل انه) ای زهیر (اراد) بالافراس والرواحل (دواعی النفوس وشهواتها والقوی الحاصلة لها فی استیفاء اللذات او اراد بها الاسباب التی قلمّا تتاخذ فی اتباع الغی الا اوان الصبا) وعنفوان الشباب مثل المال والمنال والاخوان والاعوان (فتکون الاستعارة) ای استعارة الافراس والرواحل (تحقیقیة) لتحقق معناها عقلا اذا ارید بهما الدواعی وحسا اذا ارید بهما اسباب اتباع الغی من المال والمنال مثّل المصنف امثلة الاول ما تکون التخییلیة اثبات ما به کمال المشبه به والثانی ما تکون اثبات ما به قوام المشبه به والثالث ما یحتمل التخییلیة والتحقیقیة.
[شماره صفحه واقعی : 241]
[شماره صفحه واقعی : 242]
وقعت فی المفتاح مخالفة لما ذکره المصنف والکلام علیها (عرف السکاکی الحقیقة اللغویة) ای غیر العقلیة (بالکلمة المستعملة فیما وضعت هی له من غیر تأویل فی الوضع واحترز بالقید الاخیر) وهو قوله من غیر تأویل فی الوضع (عن الاستعارة علی اصح القولین) وهو القول بان الاستعارة مجاز لغوی لکونها مستعملة فی غیر الموضوع له الحقیقی فیجب الاحتراز عنها ، واما علی القول بانها مجاز عقلی واللفظ مستعمل فی معناه اللغوی فلا یصح الاحتراز عنها (فانها) ای انما وقع الاحتراز بهذا القید عن الاستعارة لانها (مستعملة فیما وضعت له بتاویل) وهو ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به بجعل افراده قسمین متعارفا وغیر متعارف.
(وعرف) السکاکی (المجاز اللغوی بالکلمة) فی غیر ما هی موضوعة له بالتحقیق استعمالا فی الغیر بالنسبة الی نوع حقیقتها مع قرینة مانعة عن ارادة معناها فی ذلک النوع.
وقوله بالنسبة متعلق بالغیر واللام فی الغیر للعهد ای المستعملة فی معنی غیر المعنی الذی الکلمة موضوعة له فی اللغة او الشرع غیرا بالنسبة الی نوع حقیقة تلک الکلمة حتی لو کان نوع حقیقتها لغویا یکون الکلمة قد استعملت فی غیر معناها اللغوی فیکون مجازا لغویا.
وعلی هذا القیاس ولما کان هذا القید بمنزلة قولنا فی اصطلاح به التخاطب مع کون هذا اوضح وادل علی المقصود اقام المصنف مقامه اخذا بالحاصل من کلام السکاکی فقال (فی غیر ما وضعت له بالتحقیق فی اصطلاح به التخاطب مع قرینة مانعة عن ارادته) ای ارادة معناها فی ذلک الاصطلاح.
(واتی) السکاکی (بقید التحقیق) حیث قال موضوعة له بالتحقیق
[شماره صفحه واقعی : 243]
(لتدخل) فی تعریف المجاز (الاستعارة) التی هی مجاز لغوی (علی ما مر) من انها مستعملة فیما وضعت له بالتأویل لا بالتحقیق ، فلو لم یقید الوضع بالتحقیق لم تدخل هی فی التعریف لانها لیست مستعملة فی غیر ما وضعت له بالتأویل.
وظاهر عبارة صاحب المفتاح ههنا فاسد لانه قال وقولی بالتحقیق احتراز عن ان لا تخرج الاستعارة وظاهر ان الاحتراز انما هو عن خروج الاستعارة لا عن عدم خروجها فیجب ان تکون لا زائدة او یکون المعنی احترازا لئلا تخرج الاستعارة (ورد) ما ذکره السکاکی (بان الوضع) وما یشتق منه کالموضوعة مثلا (اذا اطلق لا یتناول الوضع بتأویل).
لان السکاکی نفسه قد فسر الوضع بتعیین اللفظ بازاء المعنی بنفسه وقال وقولی بنفسه احتراز عن المجاز المعین بازاء معناه بقرینة ولا شک ان دلالة الاسد علی الرجل الشجاع انما هو بالقرینة فحینئذ لا حاجة الی تقیید ذلک الوضع فی تعریف الحقیقة بعدم التأویل وفی تعریف المجاز بالتحقیق.
اللهم الا ان یقصد زیادة الایضاح لا تتمیم الحد.
ویمکن الجواب بان السکاکی لم یقصد ان مطلق الوضع بالمعنی الذی ذکره یتناول الوضع بالتأویل بل مراده انه قد عرض للفظ الوضع اشتراک بین المعنی المذکور وبین الوضع بالتأویل کما فی الاستعارة فقیّده بالتحقیق لیکون قرینة علی ان المراد بالوضع معناه المذکور لا المعنی الذی یستعمل فیه احیانا وهو الوضع بالتأویل.
وبهذا یخرج الجواب عن سؤال آخر وهو ان یقال لو سلم تناول الوضع للوضع بالتأویل فلا تخرج الاستعارة ایضا لانه یصدق علیها انها مستعملة فی غیر ما وضعت له فی الجملة اعنی الوضع بالتحقیق اذ غایة ما فی الباب ان الوضع یتناول الوضع بالتحقیق والتأویل لکن لا جهة لتخصیصه بالوضع بالتأویل فقط حتی تخرج الاستعارة البتة.
(و) رد ایضا ما ذکره (بان التقیید باصطلاح به التخاطب) او ما یؤدی معناه (کما لا بد منه فی تعریف المجاز) لیدخل فیه نحو لفظ الصلاة اذا استعمله الشارع
[شماره صفحه واقعی : 244]
فی الدعاء مجازا کذلک (لا بد منه فی تعریف الحقیقة) ایضا لیخرج عنه نحو هذا اللفظ لانه مستعمل فیما وضع له فی الجملة وان لم یکن ما وضع له فی هذا الاصطلاح.
ویمکن الجواب بان قید الحیثیة مراد فی تعریف الامور التی تختلف باختلاف الاعتبارات والاضافات.
ولا یخفی ان الحقیقة والمجاز کذلک لان الکلمة الواحدة بالنسبة الی المعنی الواحد قد تکون حقیقة وقد تکون مجازا بحسب وضعین مختلفین فالمراد انّ الحقیقة هی الکلمة المستعملة فیما هی موضوعة له من حیث انها موضوعة له لا سیّما ان تعلیق الحکم بالوصف مفید لهذا المعنی کما یقال الجواد لا یخیّب سائله ای من حیث انه جواد.
وحینئذ یخرج عن التعریف مثل لفظ الصلاة المستعمل فی عرف الشرع فی الدعاء لان استعماله فی الدعاء لیس من حیث انه موضوع الدعاء بل من حیث ان الدعاء جزء من الموضوع له ، وقد یجاب بان قید اصطلاح به التخاطب مراد فی تعریف الحقیقة لکنه اکتفی بذکره فی تعریف المجاز لکون البحث عن الحقیقة غیر مقصود بالذات فی هذا الفن وبان اللام فی الوضع للعهد ای الوضع الذی وقع به التخاطب فلا حاجة الی هذا القید وفی کلیهما نظر.
واعترض ایضا علی تعریف المجاز بانه یتناول الغلط لآن الفرس فی خذ هذا الفرس مشیرا الی کتاب بین یدیه مستعمل فی غیر ما وضع له والاشارة الی الکتاب قرینة علی انه لم یرد بالفرس معناه الحقیقی.
(وقسم) السکاکی (المجاز اللغوی) الراجع الی معنی الکلمة المتضمن للفائدة (الی الاستعارة وغیرها) بانه ان تضمن المبالغة فی التشبیه فاستعارة والا فغیر استعارة (وعرّف) السکاکی (الاستعارة بان تذکر احد طرفی التشبیه وترید به) ای بالطرف المذکور (الآخر) ای الطرف المتروک (مدعیّا دخول المشبه فی جنس المشبه به) کما تقول فی الحمام اسد وانت ترید به الرجل الشجاع مدعیا انه من جنس الاسد فتثبت له ما بختص السبع المشبه به وهو اسم جنسه وکما تقول انشبت المنیة اظفارها
[شماره صفحه واقعی : 245]
وانت ترید بالمنیة السبع بادعاء السبعیّة لها فتثبت لها ما یختص السبع المشبه به وهو الاظفار ویسمی المشبه به سواء کان هو المذکور او المتروک مستعارا منه ویسمی اسم المشبه به مستعارا ویسمی المشبه بالمشبه به مستعارا له.
(وقسمّها) ای الاستعارة (الی المصرح بها والمکنی عنها وعنی بالمصرح بها ان یکون) الطرف (المذکور) من طرفی التشبیه (هو المشبه به وجعل منها) ای من الاستعارة المصرح بها (تحقیقیة وتخییلیة).
وانما لم یقل قسمها الیهما لان المتبادر الی الفهم من التحقیقیة والتخییلیة ما یکون علی الجزم وهو قد ذکر قسما آخر سماه المحتملة للتحقیق والتخییل کما ذکر فی بیت زهیر (وفسر التحقیقیة بما مر) ای بما یکون المشبه المتروک متحققا حسا او عقلا (وعد التمثیل) علی سبیل الاستعارة کما فی قولک انی اراک تقدم رجلا وتؤخر اخری.
(منها) ای من التحقیقیة حیث قال فی قسم الاستعارة المصرح بها التحقیقیة مع القطع ومن الامثلة استعارة وصف احدی صورتین منتزعتین من امور لوصف صورة اخری.
(ورد) ذلک (بانه) ای التمثیل (مستلزم للترکیب المنافی للافراد) فلا یصح عده من الاستعارة التی هی من اقسام المجاز المفرد لان تنافی اللوازم یدل علی تنافی الملزومات والا لزم اجتماع المتنافیین ضرورة وجود اللازم عند وجود الملزوم والجواب انه عد التمثیل قسما من مطلق الاستعارة التصریحیة التحقیقیة لا من الاستعارة التی هی مجاز مفرد وقسمة المجاز المفرد الی الاستعارة وغیرها لا توجب کون کل استعارة مجازا مفردا کقولنا الابیض اما حیوان او غیره والحیوان قد یکون ابیض وقد لا یکون علی ان لفظ المفتاح صریح فی ان المجاز الذی جعله منقسما الی اقسام لیس هو المجاز المفرد المفسر بالکلمة المستعملة فی غیر ما وضعت له لانه قال بعد تعریف المجاز ان المجاز عند السلف قسمان لغوی وعقلی واللغوی قسمان راجع الی معنی الکلمة وراجع الی حکم الکلمة والراجع الی المعنی قسمان خال عن الفائدة ومتضمن لها والمتضمن للفائدة قسمان استعارة وغیر استعارة وظاهر ان المجاز العقلی والراجع الی
[شماره صفحه واقعی : 246]
حکم الکلمة خارجان عن المجاز بالمعنی المذکور فیجب ان یرید بالراجع الی معنی الکلمة اعم من المفرد والمرکب لیصح الحصر فی القسمین.
واجیب بوجوه آخر الاول ان المراد بالکلمة اللفظ الشامل للمفرد والمرکب نحو کلمة الله والثانی انا لا نسلم ان التمثیل یستلزم الترکیب بل هو استعارة مبنیة علی التشبیه التمثیلی وهو قد یکون طرفاه مفردین کما فی قوله تعالی.
(مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً) الایة.
والثالث ان اضافة الکلمة الی شیء او تقییدها واقترانها بالف شیء لا یخرجها عن ان تکون کلمة فالاستعارة فی مثل انی اراک تقدم رجلا وتؤخر اخری هو التقدیم المضاف الی الرجل المقترن بتأخیره اخری والمستعار له هو التردد فهو کلمة فی غیر ما وضعت له.
وفی الکل نظر اوردناه فی الشرح (وفسر) السکاکی الاستعارة (التخییلیة بما لا تحقق لمعناه حسا ولا عقلا بل هو) ای معناه (صورة وهمیة محضة) لا یشعر بها شیء من التحقق العقلی او الحسی (کلفظ الاظفار فی قول الهذلی)
و اذا المنیة انشبت اظفارها***الفیت کل تمیمة لا تنفع
(فانه لما شبه المنیة بالسبع فی الاغتیال اخذ الوهم فی تصویرها) ای المنیة (بصورته) ای السبع (واختراع لوازمه لها) ای لوازم السبع للمنیة وعلی الخصوص ما یکون قوام اغتیال السبع للنفوس به (فاخترع لها) ای للمنیة صورة (مثل صورة الاظفار) المحققة (ثم اطلق علیه) ای علی ذلک المثل اعنی الصورة التی هی مثل صورة الاظفار (لفظ الاظفار) فیکون استعارة تصریحیة لانه قد اطلق اسم المشبه به وهو الاظفار المحققة علی المشبه وهو صورة وهمیة شبیهة بالسبع فصرح بالتشبیه لتکون الاستعار فی الاظفار فقط من غیر استعارة بالکنایة فی المنیة.
وقال المصنف انه بعید جدا لا یوجد له مثال فی الکلام.
[شماره صفحه واقعی : 247]
(وفیه) ای فی تفسیر التخییلیة بما ذکره (تعسف) ای اخذ علی غیر الطریق لما فیه من کثرة الاعتبارات التی لا تدل علیها دلیل ولا تمس الیها حاجة وقد یقال ان التعسف فیه هو انه لو کان الامر کما زعم لوجب ان تسمی هذه الاستعارة توهمیة لا تخییلیة.
وهذا فی غایة السقوط لانه یکفی فی التسمیة ادنی مناسبة علی انهم یسمون حکم الوهم تخییلا ذکر فی الشعاء ان القوة المسماة بالوهم هی الرئیسة الحاکمة فی الحیوان حکما غیر عقلی ولکن حکما تخییلیا (ویخالف) تفسیره للتخییلیة بما ذکره (تفسیر غیره لها) ای غیر السکاکی للتخییلیة (بجعل الشیء للشیء) کجعل الید للشمال وجعل الاظفار للمنیة.
قال الشیخ عبد القاهر انه لا خلاف فی ان الید استعارة ثم انک لا تستطیع ان تزعم ان لفظ الید قد نقل عن شیء الی شیء اذ لیس المعنی علی انه شبه شیئا بالید بل المعنی علی انه اراد ان یثبت للشمال یدا ، ولبعضهم فی هذا المقام کلمات واهیة بیّنا فسادها فی الشرح.
نعم نتیجته ان یقال انّ صاحب المفتاح فی هذا الفن خصوصا فی مثل هذه الاعتبارات لیس بصدد التقلید لغیره حتی یعترض علیه بان ما ذکره هو مخالف لما ذکره غیره.
(ویقتضی) ما ذکره السکاکی فی التخییلیة (ان یکون الترشیح) استعارة (تخییلیة للزوم مثل ما ذکره) السکاکی فی التخییلیة من اثبات صورة وهمیة (فیه) ای فی الترشیح لان فی کل من التخییلیة والترشیح اثبات بعض ما یخص المشبه به للمشبه فکما اثبت للمنیة التی هی المشبه ما یخص السبع الذی هو المشبه به من الاظفار کذلک اثبت لاختیار الضلالة علی الهدی الذی هو المشبه ما یخص المشبه به الذی هو الاشتراء الحقیقی من الربح والتجارة فکما اعتبر هنالک صورة وهمیة شبیهة بالاظفار فلیعتبر ههنا ایضا امر وهمی شبیه بالتجارة وآخر شبیه بالریح لیکون استعمال الربح والتجارة بالنسبة الیهما استعارتین تخییلیتین اذا لا فرق بینهما الا بان
[شماره صفحه واقعی : 248]
التعبیر عن المشبه الذی اثبت له ما یخص المشبه به کالمنیّة مثلا فی التخییلیة بلفظ الموضوع له کلفظ المنیة وفی الترشیح بغیر لفظه کلفظ الاشتراء المعبّر به عن الاختیار والاستبدال الذی هو المشبه مع ان لفظ الاشتراء لیس بموضوع له.
وهذا الفرق لا یوجب اعتبار المعنی المتوهم فی التخییلیة وعدم اعتباره فی الترشیح فاعتباره فی احدهما دون الاخر تحکّم.
والجواب ان الامر الذی هو من خواص المشبه به لما قرن فی التخییلیة بالمشبه کالمنیة مثلا جعلناه مجازا عن امر متوهم یمکن اثابته للمشبه وفی الترشیح لما قرن بلفظ المشبه به لم یحتج الی ذلک لان المشبه به جعل کأنه هو هذا المعنی مقارنا للوازمه وخواصه حتی ان المشبه به فی قولنا رأیت اسدا یفترس اقرانه وهو الاسد الموصوف بالافتراس الحقیقی من غیر احتیاج الی توهم صورة واعتبار مجاز فی الافتراس بخلاف ما اذا قلنا رأیت شجاعا یفترس اقرانه فانا نحتاج الی ذلک لیصح اثباته للشجاع فلیتأمل ففی الکلام دقة ما.
(وعنی بالمکنی عنها) ای اراد السکاکی بالاستعارة المکنی عنها (ان یکون) الطرف (المذکور) من طرفی التشبیه (هو المشبه) ویراد به المشبه به (علی ان المراد بالمنیّة) فی مثل انشبت المنیة اظفارها هو (السبع بادعاء السبعیة لها) وانکار ان یکون شیئا غیر السبع (بقرینة اضافة الاظفار) التی هی من خواص السبع (الیها) ای الی المنیة فقد ذکر المشبه وهو المنیة واراد به المشبه به وهو السبع فالاستعارة بالکنایة لا تنفک عن التخییلیة بمعنی انه لا توجد استعارة بالکنایة بدون الاستعارة التخییلیة لان فی اضافة خواص المشبه به الی المشبه استعارة تخییلیة.
(وردّ) ما ذکره من تفسیر الاستعارة المکنی عنها (بان لفظ المشبه فیها) ای فی الاستعارة بالکنایة کلفظ المنیة مثلا (مستعمل فیما وضع له تحقیقا) للقطع بان المراد بالمنیة هو الموت لا غیر (والاستعارة لیست کذلک) لانه قد فسرها بان تذکر احد طرفی التشبیه وترید به الطرف الاخر ولمّا کان ههنا مظنة سئوال وهو انه لو ارید بالمنیة معناها الحقیقی فما معنی اضافة الاظفار الیها اشار الی جوابه بقوله (واضافة
[شماره صفحه واقعی : 249]
نحو الاظفار قرینة التشبیه) المضمر فی النفس یعنی تشبیه المنیة بالسبع وکان هذا الاعتراض من اقوی اعتراضات المصنف علی السکاکی.
وقد یجاب عنه بانه وان صرح بلفظ المنیة الا ان المراد به السبع ادعاءا کما اشار الیه فی المفتاح من انا نجعل ههنا اسم المنیة اسما للسبع مرادفا له بان ندخل المنیة فی جنس السبع للمبالغة فی التشبیه بجعل افراد السبع قسمین متعارفا وغیر متعارف ثم یخیل ان الواضع کیف یضع اسمین کلفظی المنیّة والسبع لحقیقة واحدة ولا یکونان مترادفین فیتأتی لنا بهذا الطریق دعوی السبعیة للمنیة مع التصریح بلفظ المنیة.
وفیه نظر لان ما ذکره لا یقتضی کون المراد بالمنیة غیر ما وضعت له بالتحقیق حتی یدخل فی تعریف الاستعارة للقطع بان المراد بها الموت ، وهذا اللفظ موضوع له بالتحقیق وجعله مرادفا للفظ السبع بالتأویل المذکور لا یقتضی ان یکون استعماله فی الموت استعارة.
ویمکن الجواب بانه قد سبق ان قید الحیثیّة مراد فی تعریف الحقیقة ای هی الکلمة المستعملة فیما هی موضوعة له بالتحقیق ولا نسلم ان استعمال لفظ المنیة فی الموت مثل اظفار المنیة استعمال فیما وضع له بالتحقیق من حیث انه موضوع له بالتحقیق فی مثل قولنا دنت منیة فلان بل من حیث ان الموت جعل من افراد السبع الذی لفظ المنیة موضوع له بالتأویل.
وهذا الجواب وان کان مخرجا له عن کونه حقیقة الا ان تحقیق کونه مجازا او مرادا به الطرف الاخر غیر ظاهر بعد (واختار) السکاکی (رد) الاستعارة (التبعیة) وهی ما تکون فی الحروف والافعال وما یشتق منها (الی) الاستعارة (المکنی عنها بجعل قرینتها) ای قرینة التبعیة استعارة مکنیا عنها (و) جعل الاستعارة (التبعیة قرینتها) ای قرینة الاستعارة المکنی عنها (علی نحو قوله) ای قول السکاکی (فی المنیة واظفارها) حیث جعل المنیة استعارة بالکنایة واضافة الاظفار الیها قرینتها ففی قولنا نطقت الحال بکذا جعل القوم نطقت استعارة عن دلت بقرینة الحال والحال
[شماره صفحه واقعی : 250]
حقیقة وهو یجعل الحال استعارة بالکنایة عن المتکلم ونسبة النطق الیها قرینة الاستعارة وهکذا فی قوله نقریهم لهذمیّات بجعل اللهذمیّات استعارة بالکنایة عن المطعومات الشهیّة علی سبیل التهکّم ونسبة القری الیها قرینة الاستعارة ، وعلی هذا القیاس وانما اختار ذلک ایثارا للضبط وتقلیلا للاقسام.
(وردّ) ما اختاره السکاکی (بانه ان قدر التبعیة) کنطقت فی نطقت الحال بکذا (حقیقة) بان یراد بها معناها الحقیقی (لم تکن) التبعیة استعارة (تخییلیة لانها) ای التخییلیة (مجاز عنده) ای عند السکاکی لانه جعلها من اقسام الاستعارة المصرح بها المفسرة بذکر المشبه به وارادة المشبه الا ان المشبه فیها یجب ان یکون مما لا تحقق لمعناه حسا ولا عقلا بل وهما فتکون مستعملة فی غیر ما وضعت له بالتحقیق فتکون مجازا واذا لم تکن التبعیة تخییلیة (فلم تکن) الاستعارة (المکنی عنها مستلزمة للتخییلیة) بمعنی انها لا توجد بدون التخییلیة.
وذلک لان المکنی عنها قد وجدت بدون التخییلیة فی مثل نطقت الحال بکذا علی هذا التقدیر.
(وذلک) ای عدم استلزام المکنی عنها للتخییلیة (باطل بالاتفاق) وانما الخلاف فی ان التخییلیة هل تستلزم المکنی عنها فعند السکاکی لا تستلزم کما فی قولنا اظفار المنیة الشبیهة بالسبع.
وبهذا ظهر فساد ما قیل ان مراد السکاکی بقوله لا تنفک المکنی عنها عن التخییلیة ان التخییلیة مستلزمة للمکنی عنها لا علی العکس کما فهمه المصنف.
نعم یمکن ان ینازع فی الاتفاق علی استلزام المکنی عنها للتخییلیة لان کلام الکشاف مشعر بخلاف ذلک.
وقد صرح فی المفتاح ایضا فی بحث المجاز العقلی بان قرینة المکنی عنها قد تکون امرا وهمیا کاظفار المنیة وقد تکون امرا محققا کالانبات فی انبت الربیع البقل والهزم فی هزم الامیر الجند الا ان هذا لا یدفع الاعتراض عن السکاکی لانه قد صرح فی المجاز العقلی بان نطقت فی نطقت الحال بکذا امر وهمی جعل قرینة للمکنی عنها
[شماره صفحه واقعی : 251]
وایضا فلمّا جوزّ وجود المکنی عنها بدون التخییلیة کما فی انبت الربیع البقل ووجود التخییلیة بدونها کما فی اظفار المنیة الشبیهة بالسبع فلا جهة لقوله ان المکنی عنها لا تنفک عن التخییلیة (والّا) ای وان لم تقدر التبعیة الّتی جعلها السکاکی قرینة المکنی عنها حقیقة بل قدرها مجاز (فتکون) التبعیة کنطقت الحال مثلا (استعارة) ضرورة انه مجاز علاقته المشابهة والاستعارة فی الفعل لا تکون الا تبعیة فلم یکن ما ذهب الیه السکاکی من رد التبعیة الی المکنی عنها (مغنیا عما ذکره غیره) من تقسیم الاستعارة الی التبعیة وغیرها لانه اضطر آخر الامر الی القول بالاستعارة التبعیة.
وقد یجاب بان کل مجاز تکون علاقته المشابهة لا یجب ان یکون استعارة لجواز ان یکون له علاقة اخری باعتبارها وقع الاستعمال کما بین النطق والدلالة فانها لازمة للنطق بل انما یکون استعارة اذا کان الاستعمال باعتبار علاقته المشابهة وقصد المبالغة فی التشبیه ، وفیه نظر لان السکاکی قد صرح بان نطقت ههنا امر مقدّر وهمی کاظفار المنیّة المستعارة للصورة الوهمیة الشبیهة بالاظفار المحققة ولو کان مجازا مرسلا عن الدلالة لکان امرا محققا عقلیا علی ان هذا لا یجری فی جمیع الامثلة.
ولو سلم فحینئذ یعود الاعتراض الاول وهو وجود المکنی عنها بدون التخییلیة.
ویمکن الجواب بان المراد بعدم انفکاک الاستعارة بالکنایة عن التخییلیة ان التخییلیة لا توجد بدونها فیما شاع من کلام الفصحاء اذ لا نزاع فی عدم شیوع مثل اظفار المنیة الشبیهة بالسبع.
وانما الکلام فی الصحة ، واما وجود الاستعارة بالکنایة بدون التخییلیة فشائع علی ما قرره صاحب الکشاف فی قوله تعالی (الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللهِ) ، وصاحب المفتاح فی مثل انبت الربیع البقل ، فصار الحاصل من مذهبه ان قرینة الاستعارة بالکنایة قد تکون استعارة تخییلیة مثل اظفار المنیة ونطقت الحال وقد تکون استعارة تحقیقیة علی ما ذکر فی قوله تعالی (یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ) ان البلع استعارة عن غور الماء فی الارض والماء استعارة بالکنایة عن الغذاء ، وقد تکون حقیقة کما فی انبت الربیع.
[شماره صفحه واقعی : 252]
(وحسن کل من) الاستعارة (التحقیقیة والتمثیل) علی سبیل الاستعارة (برعایة جهات حسن التشبیه) کان یکون وجه الشبه شاملا للطرفین والتشبیه وافیا بافادة ما علّق به من الغرض ونحو ذلک (وان لا یشم رائحته لفظا) ای وبان لا یشم شیء من التحقیقیة والتمثیل رائحة التشبیه من جهة اللفظ لان ذلک یبطل الغرض من الاستعارة اعنی ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به لما فی التشبیه من الدلالة علی ان المشبه به اقوی فی وجه الشبه.
(ولذلک) ای ولان شرط حسنه ان لا یشم رائحة التشبیه لفظا (یوصی ان یکون الشبه) ای ما به المشابهة (بین الطرفین جلیّا) بنفسه او بواسطة عرف او اصطلاح خاص (لئلا تصیر) الاستعارة (الغازا) وتعمیة ان روعی شرائط الحسن ولم تشم رائحة التشبیه وان لم یراع فات الحسن یقال اللغزفی کلامه اذا عمی مراده ومنه اللغز وجمعه الغاز مثل رطب وارطاب (کما لو قیل) فی التحقیقیة (رأیت اسدا وارید انسان ابخر) فوجه الشبه بین الطرفین خفی (و) فی التمثیل (رأیت ابلا مائة لا تجد فیها راحلة وارید الناس) من قوله علیه السلام الناس کابل مائة لا تجد فیها راحلة ، وفی الفائق الراحلة البعیر الذی یرتحله الرجل جملا کان او ناقة یعنی ان المرضیّ المنتخب من الناس فی عزة وجوده کالنجیبة المنتخبة التی لا توجد فی کثیر من الابل.
(وبهذا ظهر ان التشبیه اعم محلا) اذ کل ما یتأتی فیه الاستعارة یتأتی فیه التشبیه من غیر عکس لجواز ان یکون وجه الشبه غیر جعلی فتصیر الاستعارة الغازا کما فی المثالین المذکورین ، فان قیل قد سبق ان حسن الاستعارة برعایة جهات حسن التشبیه ومن جملتها ان یکون وجه الشبه بعیدا غیر مبتذل فاشتراط جلائه فی الاستعارة ینافی ذلک.
قلنا الجلاء والخفاء مما یقبل الشدة والضعف فیجب ان یکون من الجلاء بحیث
[شماره صفحه واقعی : 253]
لا یصیر مبتذلا ومن الغرابة بحیث لا یصیر الغازا.
(ویتصل به) ای بما ذکرنا من انه اذا خفی التشبیه لم تحسن الاستعارة ویتعین التشبیه (انه اذا قوی الشبه بین الطرفین حتی اتحدا کالعلم والنور والشبهة والظلمة لم یحسن التشبیه وتعینت الاستعارة) لئلا یصیر کتشبیه الشیء بنفسه.
فاذا فهمت مسئلة تقول حصل فی قلبی نور ولا تقول علم کالنور ، واذا وقعت فی شبهة تقول وقعت فی ظلمة ولا تقول فی شبهة کالظلمة (و) الاستعارة (المکنی عنها کالتحقیقیة) فی ان حسنها برعایة جهات حسن التشبیه لانها تشبیه مضمر (و) الاستعارة (التخییلیة حسنها بحسب حسن المکنی عنها) لما بیّنا لانها لا تکون الا تابعة للمکنی عنها ولیس لها فی نفسها تشبیه بل هی حقیقة فحسنها تابع لحسن متبوعها.
[شماره صفحه واقعی : 254]
(وقد یطلق المجاز علی کلمة تغیّر حکم اعرابها) ای حکمها الذی هو الاعراب علی ان الاضافة للبیان ای تغیّر اعرابها من نوع الی نوع آخر (بحذف لفظ او زیادة لفظ) فالاول (کقوله تعالی (وَجاءَ رَبُّکَ) ، وقوله تعالی (وَسْئَلِ الْقَرْیَةَ) و) الثانی مثل (قوله تعالی (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) ای) جاء (امر ربک) لاستحالة المجیء علی الله تعالی (و) اسئل (اهل القریة) للقطع.
بان المقصود ههنا سؤال اهل القریة وان جعلت القریة مجازا عن اهلها لم یکن من هذا القبیل (ولیس مثله شیء) لان المقصود نفی ان یکون شیء مثل الله تعالی لا نفی ان یکون شیء مثل مثله فالحکم الاصلی لربک والقریة هو الجر.
وقد تغیّر فی الاول الی الرفع وفی الثانی الی النصب بسبب حذف المضاف والحکم الاصلی فی مثله هو النصب لانه خبر لیس وقد تغیر الی الجر بسبب زیادة الکاف فکما وصفت الکلمة بالمجاز باعتبار نقلها عن معناها الاصلی کذلک وصفت به باعتبار نقلها عن اعرابها الاصلی.
وظاهر عبارة المفتاح ان الموصوف بهذا النوع من المجاز هو نفس الاعراب. وما ذکره المصنف اقرب ، والقول بزیادة الکاف فی نحو قوله تعالی (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) اخذ بالظاهر ویحتمل ان لا تکون زائدة بل تکون نفیا للمثل بطریق الکنایة التی هی ابلغ لان الله تعالی موجود فاذا نفی مثل مثله لزم نفی مثله ضرورة انه لو کان له مثل لکان هو اعنی الله تعالی مثل مثله فلم یصح نفی مثل مثله کما تقول لیس لاخی زید اخ ای لیس لزید اخ نفیا للملزوم بنفی لازمه والله اعلم.
[شماره صفحه واقعی : 255]
[شماره صفحه واقعی : 256]
الکنایة فی اللغة مصدر کنیت بکذا عن کذا او کنوت اذا ترکت التصریح به.
وفی الاصطلاح (لفظ ارید به لازم معناه مع جواز ارادته معه) ای ارادة ذلک المعنی مع لازمه کلفظ طویل النجاد والمراد به طول القامة مع جواز ان یراد حقیقة طول النجاد ایضا.
(فظهر انه تخالف المجاز من جهة ارادة المعنی) الحقیقی (مع ارادة لازمه) کارادة طول القامة بخلاف المجاز فانه لا یجوز فیه ارادة المعنی الحقیقی للزوم القرینة المانعة عن ارادة المعنی الحقیقی.
وقوله من جهة ارادة المعنی لیوافق ما ذکره فی تعریف الکنایة ولان الکنایة کثیرا ما تخلو عن ارادة المعنی الحقیقی للقطع بصحة قولنا فلان طویل النجاد وجبان الکلب ومهزوم الفصیل وان لم یکن له نجاد ولا کلب ولا فصیل.
ومثل هذا فی الکلام اکثر من ان یحصی.
وههنا بحث لا بد من التنبیه علیه وهو ان المراد بجواز ارادة المعنی الحقیقی فی الکنایة هو ان الکنایة من حیث انها کنایة لا تنافی ذلک کما ان المجاز ینافیه.
لکن قد یمتنع ذلک فی الکنایة بواسطة خصوص المادة کما ذکر صاحب الکشاف فی قوله تعالی (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) انه من باب الکنایة کما فی قولهم مثلک لا یبخل لانهم اذا نفوه عمن یماثله وعمن یکون علی اخص اوصاف فقد نفوه عنه کما یقولون بلغت اترابه یریدون بلوغه فقولنا لیس کمثله شیء عبارتان متعاقبتان علی معنی واحد وهو نفی المماثلة عن ذاته مع انه لا فرق بینهما الا ما تعطیه الکنایة من المبالغة.
ولا یخفی ههنا امتناع ارادة الحقیقة وهو نفی المماثلة عمن هو مماثل له وعمن یکون علی اخص اوصافه (وفرّق) بین الکنایة والمجاز (بان الانتقال فیها) ای فی
[شماره صفحه واقعی : 257]
الکنایة (من اللازم) الی الملزوم کالانتقال من طول النجاد الی طول القامة.
(وفیه) ای فی المجاز الانتقال (من الملزوم) الی اللازم کالانتقال من الغیث الی النبت ومن الاسد الی الشجاعة (وردّ) هذا الفرق (بان اللازم ما لم یکن ملزوما) بنفسه او بانضمام قرینة الیه (لم ینتقل منه) الی الملزوم لان اللازم من حیث انه لازم یجوز ان یکون اعم ولا دلالة للعام علی الخاص (وحینئذ) ای واذا کان اللازم ملزوما (یکون الانتقال من الملزوم الی اللازم) کما فی المجاز فلا یتحقق الفرق.
والسکاکی ایضا معترف بان اللازم ما لم یکن ملزوما امتنع الانتقال منه ، وما یقال ان مراده ان اللزوم من الطرفین من خواص الکنایة دون المجاز او شرط لها دونه فمما لا دلیل علیه.
وقد یجاب بان مراده باللازم ما یکون وجوده علی سبیل التبعیة کطول النجاد التابع لطول القامة.
ولهذا جوز کون الکلام اخص کالضاحک بالفعل للانسان فالکنایة ان یذکر من المتلازمین ما هو تابع وردیف ویراد به ما هو متبوع ومردوف والمجاز بالعکس.
وفیه نظر ولا یخفی علیک ان لیس المراد باللزوم ههنا امتناع الانفکاک. (وهی) ای الکنایة (ثلاثة اقسام الاولی :) تأنیثها باعتبار کونها عبارة عن الکنایة (المطلوب بها غیر صفة ولا نسبة فمنها) ای فمن الاولی (ما هی معنی واحد) مثل ان یتفق فی صفة من الصفات اختصاص بموصوف معین عارض فتذکر تلک الصفة لیتوصل بها الی ذلک الموصوف (کقوله) الضاربین بکل ابیض مخذم.
(والطاعنین مجامع الاضغان) المخذم القاطع والضغن الحقد ومجامع الاضغان معنی واحد کنایة عن القلوب.
(ومنها ما هو مجموع معان) بان تؤخذ صفة فتضم الی لازم آخر وآخر لتصیر جملتها مختصة بموصوف فیتوصل بذکرها الیه (کقولنا کنایة عن الانسان حی مستوی القامة عریض الاظفار) ویسمّی هذا خاصة مرکبة (وشرطهما) ای وشرط هاتین الکنایتین (الاختصاص بالمکنی عنه) لیحصل الانتقال.
[شماره صفحه واقعی : 258]
وجعل السکاکی الاولی منهما اعنی ما هی معنی واحد قریبة بمعنی سهولة المأخوذ والانتقال فیها لبساطتها واستغنائها عن ضم لازم الی آخر وتلفیق بینهما والثانیة بعیدة بخلاف ذلک وهذه غیر البعیدة بالمعنی الذی سیجیء.
(الثانیة) من اقسام الکنایة (المطلوب بها صفة) من الصفات کالجود والکرم ونحو ذلک وهی ضربان قریبة وبعیدة (فان لم یکن الانتقال) من الکنایة الی المطلوب بواسطة قریبة والقریبة قسمان (واضحة) یحصل الانتقال منها بسهولة (کقولهم کنایة عن طول القامة طویل نجاده وطویل النجاد والاولی) ای طویل نجاده کنایة (ساذجة) لا یشوبها شیء من التصریح (وفی الثانیة) ای طویل النجاد (تصریح ما لتضمن الصفة) ای طویل (الضمیر) الراجع الی الموصوف ضرورة احتیاجها الی مرفوع مسند الیه فیشتمل علی نوع تصریح بثبوت الطول له.
والدلیل علی تضمنه الضمیر انک تقول هند طویلة النجاد والزیدان طویلا النجاد والزیدون طوال النجاد فتؤنث وتثنی وتجمع الصفة البتة لاسنادها الی ضمیر الموصوف بخلاف هند طویل نجادها والزیدان طویل نجادهما والزیدون طویل نجادهم.
وانما جعلنا الصفة المضافة کنایة مشتملة علی نوع تصریح ولم نجعلها تصریحا للقطع بان الصفة فی المعنی صفة للمضاف الیه واعتبار الضمیر رعایة لامر لفظی وهو امتناع خلو الصفة عن معمول مرفوع بها (او خفیّة) عطف علی واضحة.
وخفاؤها بان یتوقف الانتقال منها علی تأمل واعمال رویّة (کقولهم کنایة عن الابله عریض القفاء) فان عرض القفاء وعظم الرأس بالافراط مما یستدل به علی البلاهة فهو ملزوم لها بحسب الاعتقاد.
لکن فی الانتقال منه الی البلاهة نوع خفاء لا یطّلع علیه کل احد.
ولیس الخفاء بسبب کثرة الوسائط والانتقالات حتی یکون بعیدة (وان کان الانتقال) من الکنایة الی المطلوب بها (بواسطة فبعیدة کقولهم کثیر الرماد کنایة عن المضیاف فانه ینتقل من کثرة الرماد الی کثرة احراق الحطب تحت القدر
[شماره صفحه واقعی : 259]
ومنها) ای ومن کثرة الاحراق (الی کثرة الطبائح ومنها الی کثرة الاکلة) جمع آکل (ومنها الی کثرة الضیفان) بکسر الضاد جمع ضیف (ومنها الی المقصود) وهو المضیاف وبحسب قلة الوسائط وکثرتها تختلف الدلالة علی المقصود وضوحا وخفاء.
(الثالثة) من اقسام الکنایة (المطلوب بها نسبة) ای اثبات امر لاخر او نفیه عنه وهو المراد بالاختصاص فی هذا المقام (کقوله ان السماحة والمرؤة) هی کمال الرجولیّة (والندی فی قبة ضربت علی ابن الحشرج. فانه اراد ان یثبت اختصاص ابن الحشرج بهذه الصفات) ای ثبوتها له (فترک التصریح) باختصاصه بها (بان یقول انه مختص بها او نحوه) مجرور عطفا علی ان یقول او منصوب عطفا علی انه مختص بها مثل ان یقول ثبتت سماحة ابن الحشرج او حصلت السماحة له ، او ابن الحشرج سمح ، کذا فی المفتاح.
وبه یعرف ان لیس المراد بالاختصاص ههنا الحصر (الی الکنایة) ای ترک التصریح ومال الی الکنایة (بان جعلها) ای تلک الصفات (فی قبّة) تنبیها علی ان محلها ذو قبّة وهی تکون فوق الخیمة یتخذها الرؤساء (مضروبة علیه) ای علی ابن الحشرج فافاد اثبات الصفات المذکورة له لانه اذا اثبت الامر فی مکان الرجل وحیزه فقد اثبت له (ونحوه) ای مثل البیت المذکور فی کون الکنایة لنسبة الصفة الی الموصوف بان تجعل فیما یحیط به ویشتمل علیه (قولهم المجد بین ثوبیه والکرم بین بردیه) حیث لم یصرح بثبوت المجد والکرم له بل کنّی عن ذلک بکونهما بین بردیه وبین ثوبیه.
فان قلت ههنا قسم رابع وهو ان یکون المطلوب بها صفة ونسبة معا کقولنا کثیر الرماد فی ساحة زید.
قلت لیس هذا کنایة واحدة بل کنایتان احدهما المطلوب بها نفس الصفة وهی کثرة الرماد کنایة عن المضیافیّة والثانیة المطلوب بها نسبة المضیّافیة الی زید وهو جعلها فی ساحته لیفید اثباتها له (والموصوف فی هذین القسمین) یعنی الثانی والثالث (قد یکون) مذکورا کما مر (و) قد یکون (غیر مذکور کما یقال فی عرض من یؤذی
[شماره صفحه واقعی : 260]
المسلمین المسلم من سلم المسلمون من لسانه ویده) فانه کنایة عن نفی صفة الاسلام عن المؤذی وهو غیر مذکور فی الکلام.
واما القسم الاول وهو ما یکون المطلوب بالکنایة نفس الصفة وتکون النسبة مصرحا بها فلا یخفی ان الموصوف فیها یکون مذکورا لا محالة لفظا او تقدیرا. وقوله فی عرض من یؤذی معناه فی التعریض به یقال نظرت الیه من عرض بالضم ای من جانب وناحیة.
قال (السکاکی الکنایة تتفاوت الی تعریض وتلویح ورمز وایماء واشارة) وانما قال تتفاوت ولم یقل تنقسم لان التعریض وامثاله مما ذکر لیس من اقسام الکنایة فقط بل هو اعم کذا فی شرح المفتاح.
وفیه نظر والاقرب انه انما قال ذلک لان هذه الاقسام قد تتداخل ویختلف باختلاف الاعتبارات من الوضوح والخفاء وقلة الوسائط وکثرتها (والمناسب للعریضة التعریض) ای الکنایة اذا کانت عرضیة مسوقة لاجل موصوف غیر مذکور کان المناسب ان یطلق علیها اسم التعریض لانه امالة الکلام الی عرض یدل علی المقصود یقال عرضت لفلان وبفلان اذا قلت قولا لغیره وانت تعنیه فکأنک اشرت به الی جانب وتریذ به جانبا آخر (و) المناسب (لغیرها) ای لغیر العرضیة (ان کثرت الوسائط) بین اللازم والملزوم کما فی کثیر الرماد وجبان الکلب ومهزول الفصیل (التلویح) لان التلویح هو ان تشیر الی غیرک من بعید.
(و) المناسب لغیرها (ان قلّت) الوسائط (مع خفاء) فی الملزوم کعریض القفاء وعریض الوسادة (الرمز) لان الرمز هو ان تشیر الی قریب منک علی سبیل الخفیة لان حقیقته الاشارة بالشفة او الحاجب (و) المناسب لغیرها ان قلّت الوسائط (بلا خفاء) کما فی قوله او ما رأیت المجد القی رحله فی آل طلحة ثم لم یتحوّل (الایماء والاشارة. ثم قال) السکاکی (والتعریض قد یکون مجازا کقولک آذیتنی فستعرف وانت ترید) بتاء الخطاب (انسانا مع المخاطب دونه) ای لا ترید المخاطب لیکون اللفظ مستعملا فی غیر ما وضع له فقط فیکون مجازا (وان اردتهما) ای اردت
[شماره صفحه واقعی : 261]
المخاطب وانسانا آخر معه جمیعا (کان کنایة) لانک اردت باللفظ المعنی الاصلی وغیره معا والمجاز ینافی ارادة المعنی الاصلی (ولا بد فیهما) ای فی الصورتین (من قرینة) دالة علی ان المراد فی الصورة الاولی هو الانسان الذی مع المخاطب وحده لیکون مجازا وفی الثانیة کلاهما جمیعا لیکون کنایة ، وتحقیق ذلک ان قولک آذیتنی فستعرف کلام دال علی تهدید المخاطب بسبب الایذاء ویلزم منه تهدید کل من صدر عنه الایذاء فان استعملته واردت به تهدید المخاطب وغیره من المؤذین کان کنایة وان اردت به تهدید غیر المخاطب بسبب الایذاء لعلاقة اشتراکه للمخاطب فی الایذاء اما تحقیقا واما فرضا وتقدیرا مع قرینة دالة علی عدم ارادة المخاطب کان مجازا.
[شماره صفحه واقعی : 262]
(لان الانتقال فیهما من الملزوم الی اللازم فهو کدعوی الشیء ببینة) فان وجود الملزوم یقتضی وجود اللازم لامتناع انفکاک الملزوم عن لازمه (و) اطبقوا ایضا علی (ان الاستعارة ابلغ من التشبیه لانها نوع من المجاز) وقد علم ان المجاز ابلغ من الحقیقة.
ولیس معنی کون المجاز والکنایة ابلغ ان شیئا منهما یوجب ان یحصل فی الواقع زیادة فی المعنی لا توجد فی الحقیقة والتصریح بل المراد انه یفید زیادة تأکید للاثبات ویفهم من الاستعارة ان الوصف فی المشبه بالغ حد الکمال کما فی المشبه به ولیس بقاصر فیه کما یفهم من التشبیه والمعنی لا یتغیر حاله فی نفسه بان یعبر عنه بعبارة ابلغ.
وهذا مراد الشیخ عبد القاهر بقوله لیست مزیة قولنا رأیت اسدا علی قولنا رأیت رجلا هو والاسد سواء فی الشجاعة ان الاول افاد زیادة فی مساواته للاسد فی الشجاعة لم یفدها الثانی بل الفضیلة وهی ان الاول افاد تأکیدا لاثبات تلک المساواة له لم یفده الثانی والله اعلم.
کمل القسم الثانی والحمد لله علی جزیل نواله والصلاة والسلام علی سیدنا محمد وآله واصحابه اجمعین.
[شماره صفحه واقعی : 263]
[شماره صفحه واقعی : 264]
(وهو علم یعرف به وجوه تحسین الکلام) ای یتصور به معانیها ویعلّم اعدادها وتفاصیلها بقدر الطاعة.
والمراد بالوجوه ما مر فی قوله وتتبعها وجوه اخر تورث الکلام حسنا وقبولا.
وقوله (بعد رعایة المطابقة) ای مطابقة الکلام لمقتضی الحال (و) رعایة (وضوح الدلالة) ای الخلو عن التعقید المعنوی اشارة الی ان هذه الوجوه انما تعد محسّنة للکلام بعد رعایة الامرین والا لکان کتعلیق الدرر علی اعناق الخنازیر والظرف اعنی قوله بعد رعایة متعلق بقوله تحسین الکلام.
(وهی) ای وجوه تحسین الکلام (ضربان معنوی) ای راجع الی تحسین المعنی اولا وبالذات وان کان قد یفید بعضها تحسین اللفظ ایضا (ولفظی) ای راجع الی تحسین اللفظ کذلک (اما المعنوی) قدّمه لان المقصود الاصلی والغرض الاولی هو المعانی والالفاظ توابع وقوالب لها (فمنه المطابقة وتسمی الطباق والتضاد ایضا.
وهی الجمع بین المتضادین ای معنیین متقابلین فی الجملة) ای یکون بینهما تقابل وتناف ولو فی بعض الصور سواء کان التقابل حقیقیا او اعتباریا وسواء کان تقابل التضاد او تقابل الایجاب والسلب او تقابل العدم والملکة او تقابل التضائف او ما یشبه شیئا من ذلک (ویکون) ذلک الجمع (بلفظین من نوع) واحد من انواع الکلمة (اسمین نحو (وَتَحْسَبُهُمْ أَیْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ) او فعلین نحو (یُحْیِی وَیُمِیتُ) او حرفین نحو (لَها ما کَسَبَتْ وَعَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ)).
فان فی اللام معنی الانتفاع وفی علی معنی التضرر ای لا ینتفع بطاعتها ولا یتضرر بمعصیتها غیرها (او من نوعین نحو (أَوَمَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ)) فانه قد اعتبر فی الاحیاء معنی الحیاة وفی الاماتة معنی الموت والموت والحیاة مما یتقابلان وقد دل علی الاول بالاسم وعلی الثانی بالفعل (وهو) ای الطباق (ضربان طباق الایجاب
[شماره صفحه واقعی : 265]
کما مر وطباق السلب وهو ان یجمع بین فعلی مصدر احدهما مثبت والاخر منفی او احدهما امر والاخر نهی فالاول (نحو قوله تعالی (وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ) یعلمون) ظاهرا من الحیاة الدنیا.
(و) الثانی (نحو قوله تعالی (فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ ،) ومن الطباق) ما سماه بعضهم تدبیجا من دبّج المطر الارض اذا زیّنها وفسره بان یذکر فی معنی من المدح او غیره الوان لقصد الکنایة او التوریة واراد بالالوان ما فوق الواحد بقرینة الامثلة فتدبیج الکنایة (نحو قوله تردّی) من تردّیت الثوب اخذته رداء (ثیاب الموت حمرا فما اتی لها) ای لتلک الثیاب (اللیل الا وهی من سندس خضر) یعنی ارتدی الثیاب الملطخة بالدم فلم ینقض یوم قتله ولم یدخل فی لیله الا وقد صارت الثیاب من سندس خضر من ثیاب الجنة فقد جمع بین الحمرة والخضرة وقصد بالاول الکنایة عن القتل وبالثانی الکنایة عن دخول الجنة.
وتدبیج التوریة کقول الحریری فمذ أغبّر العیش الاخضر ، وازورّ المحبوب الاصفر ، اسودّ یومی الابیض وابیّض فودی الاسود ، حتی رثی لی العدو الازرق ، فیاحبذا الموت الاحمر.
فالمعنی القریب للمحبوب الاصفر هو الانسان الذی له صفرة والبعید هو الذهب وهو المراد ههنا فیکون توریة وجمع الالوان لقصد التوریة لا یقتضی ان یکون فی کل لون توریة کما توهمه بعض (ویلحق به) ای بالطباق شیئان احدهما الجمع بین معنیین یتعلق احدهما بما یقابل الاخر نوع تعلق مثل السببیة واللزوم (نحو قوله تعالی (أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ).
فان الرحمة وان لم تکن مقابلة للشدة لکنها مسببیة عن اللین) الذی هو ضد الشدة.
(و) الثانی الجمع بین معنیین غیر متقابلین عبّر عنهما بلفظین یتقابل معناهما الحقیقی (نحو قوله لا تعجبی یا سلم من رجل) یعنی نفسه ضحک المشیب برأسه) ای ظهر ظهورا تاما (فبکی) ذلک الرجل فظهور الشیب لا یقابل البکاء الا انه قد
[شماره صفحه واقعی : 266]
عبر عنه بالضحک الذی معناه الحقیقی مقابل للبکاء.
(ویسمی الثانی ایهام التضاد) لان المعنیین قد ذکرا بلفظین یوهمان التضاد نظرا الی الظاهر (ودخل فیه) ای فی الطباق بالتفسیر الذی سبق ما یختص باسم المقابلة وان جعله السکاکی وغیره قسما برأسه من المحسنات المعنویة (وهی ان یؤتی بمعنیین) متوافقین (او اکثر ثم) یؤتی (بما یقابل ذلک) المذکور من المعنیین المتوافقین او المعانی المتوافقة (علی الترتیب) فیدخل فی الطباق لانه جمع بین معنیین متقابلین فی الجملة.
(والمراد بالتوافق خلاف التقابل) حتی لا یشترط ان یکونا متناسبین او متماثلین فمقابلة الاثنین بالاثنین (نحو (فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَلْیَبْکُوا کَثِیراً)) اتی بالضحک والقلة المتوافقین ثم بالبکاء والکثرة المتقابلین لهما (و) مقابلة الثلاثة بالثلاثة (نحو قوله ما احسن الدین والدنیا اذا اجتمعا ، واقبح الکفر والافلاس بالرجل) اتی بالحسن والدین والغنی ثم بما یقابلها من القبح والکفر والا فلاس علی الترتیب (و) مقابلة الاربعة بالاربعة (نحو (فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَاتَّقی ، وَصَدَّقَ بِالْحُسْنی ، فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری ، وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنی ، وَکَذَّبَ بِالْحُسْنی ، فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری) ،) والتقابل بین الجمیع ظاهرا لا بین الاتقاء والاستغناء فبینه بقوله.
(والمراد باستغنی انه زهد فیما عند الله تعالی کانه استغنی عنه) ای اعرض عما عند الله تعالی (فلم یتق او) المراد باستغنی (استغنی بشهوات الدنیا عن نعیم الجنة فلم یتق) فیکون الاستغناء مستتبعا لعدم الاتقاء وهو مقابل للاتقاء فیکون هذا من قبیل قوله تعالی (أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ ،)
(وزاد السکاکی) فی تعریف المقابلة قیدا آخر حیث قال هی ان تجمع بین شیئین متوافقین او اکثر وضدیهما (واذا شرط ههنا) ای فیما بین المتوافقین او المتوافقات (امر شرط ثمة) ای فیما بین ضدیهما او اضدادها (ضده) ای ضد ذلک الامر (کهاتین الایتین فانه لما جعل التیسیر مشترکا بین الاعطاء والاتقاء والتصدیق جعل ضده) ای ضد التیسیر وهو التعسیر المعبر عنه بقوله (فَسَنُیَسِّرُهُ
[شماره صفحه واقعی : 267]
لِلْعُسْری) (مشترکا بین اضدادها) وهی البخل والاستغناء والتکذیب ، فعلی هذا لا یکون قوله ما احسن الدین الی آخره من المقابلة لانه اشترط فی الدین والدنیا الاجتماع ولم یشترط فی الکفر والافلاس ضده.
(ومنه) ای من المعنوی (مراعاة النظیر ویسمی التناسب والتوفیق) والائتلاف والتلفیق (ایضا وهی جمع امر وما یناسبه لا بالتضاد) والمناسبة بالتضاد ان یکون کل منهما متقابلا للاخر ، وبهذا القید یخرج الطباق.
وذلک قد یکون بالجمع بین الامرین (نحو (الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ)) جمعا بین امرین (و) نحو (قوله) فی صفة الابل (کالقسیّ) جمع قوس (المعطفات) ای المنحنیات (بل الاسهم) جمع سهم (مبریة) ای منحوتة (بل الاوتار) جمع وتر جمع بین ثلاثة امور (ومنها) ای من مراعاة النظیر ما یسمیه بعضهم تشابه الاطراف وهو ان یختم الکلام بما یناسب ابتدائه فی المعنی نحو (لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ) فان اللطیف یناسب کونه غیر مدرک بالابصار والخبیر یناسب کونه مدرکا بالابصار لان المدرک للشیء یکون خبیرا له عالما به.
(ویلحق بها) ای بمراعاة النظیر ان تجمع بین معنیین غیر متناسبین بلفظین یکون لهما معنیان متناسبان وان لم یکونا مقصودین ههنا (نحو (الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ وَالنَّجْمُ)) ای والنبات الذی ینجم ای یظهر من الارض لا ساق له کالبقول (وَالشَّجَرُ) الذی له ساق (یَسْجُدانِ) ای ینقادان لله تعالی فیما خلقا له ، فالنجم بهذا المعنی وان لم یکون مناسبا للشمس والقمر لکنه قد یکون بمعنی الکوکب وهو مناسب لهما (ویسمی ایهام التناسب) لمثل ما مر فی ایهام التضاد.
(ومنه) ای من المعنوی (الارصاد) وهو فی اللغة نصب الرقیب فی الطریق (ویسمیه بعضهم التسهیم) یقال برد مسهم فیه خطوط مستویة (وهو ان یجعل قبل العجز من الفقرة) وهی فی النثر بمنزلة البیت من النظم ، فقوله وهو یطبع الاسجاع بجواهر لفظه فقرة ویقرع الاسماع بزواجر وعظه فقرة اخری ، والفقرة فی الاصل حلی یصاغ علی شکل فقرة الظهر (او) من (البیت ما یدل علیه) ای علی العجز
[شماره صفحه واقعی : 268]
وهو آخر کلمة من الفقرة او البیت (اذا عرف الرویّ) فقوله ما یدل فاعل یجعل وقوله اذا عرف متعلق بقوله یدل والرویّ الحرف الذی یبنی علیه او آخر الابیات او الفقرة ویجب تکرره فی کل منهما.
وقید بقوله اذا عرف الرویّ لان من الارصاد ما لا یعرف فیه العجز لعدم معرفة حرف الرویّ کما فی قوله تعالی (وَما کانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیما فِیهِ یَخْتَلِفُونَ) فلو لم یعرف ان حرف الروی هو النون لربما توهم ان العجز فیما هم فیه اختلفوا او اختلفوا فیه فالارصاد فی الفقرة (نحو (وَما کانَ اللهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ)) وفی البیت (نحو قوله اذا لم تستطع شیئا فدعه ، وجاوزه الی ما تستطیع.
ومنه) ای ومن المعنوی (المشارکة ، وهی ذکر الشیء بلفظ غیره لوقوعه) ای ذلک الشیء (فی صحبته) ای ذلک الغیر (تحقیقا او تقدیرا) ای وقوعا محققا او مقدرا (فالاول نحو قوله قالوا اقترح شیئا) من اقترحت علیه شیئا اذا سألته ایاه من غیر رویّة وطلبته علی سبیل التکلیف والتحکم وجعله من اقترح الشیء ابتدعه غیر مناسب علی ما لا یخفی (تجد) مجزوم علی انه جواب الامر من الاجادة وهی تحسین الشیء (لک طبخه ، قلت اطبخوا لی جبّة وقمیصا) ای خیطوا وذکر خیاطة الجبّة بلفظ الطبخ لوقوعها فی صحبة طبخ الطعام (ونحوه (تَعْلَمُ ما فِی نَفْسِی وَلا أَعْلَمُ ما فِی نَفْسِکَ)) حیث اطلق النفس علی ذات الله تعالی لوقوعه فی صحبة نفسی.
(والثانی) وهو ما یکون وقوعه فی صحبة الغیر تقدیرا (نحو) قوله تعالی (قُولُوا آمَنَّا بِاللهِ ، وَما أُنْزِلَ إِلَیْنا) الی قوله (صِبْغَةَ اللهِ) وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ) (وهو) ای قوله (صِبْغَةَ اللهِ) (مصدر) لانه فعلة من صبغ کالجلسة من جلس وهی الحالة التی یقع علیها الصبغ (مؤکد لآمنا بالله ای تطهیر الله لان الایمان یطهّر النفوس) فیکون آمنّا مشتملا علی تطهیر الله لنفوس المؤمنین ودالا علیه فیکون صبغة الله بمعنی تطهیر الله مؤکدا لمضمون قوله (آمَنَّا بِاللهِ) ثم اشار الی وقوع تطهیر الله فی صحبة ما یعبر عنه بالصبغ تقدیرا بقوله (والاصل فیه) ای فی هذا المعنی وهو ذکر
[شماره صفحه واقعی : 269]
التطهیر بلفظ الصبغ (ان النصاری کانوا یغمسون اولادهم فی ماء اصفر یسمونه المعمودیة ویقولون انه) ای الغمس فی ذلک الماء (تطهیر لهم) فاذا فعل الواحد منهم بولده ذلک قال الآن صار نصرانیا حقا فامر المسلمون بان یقولوا للنصاری قولا آمنا بالله وصبغنا الله بالایمان صبغة لا مثل صبغتنا وطهّرنا به تطهیرا لا مثل تطهیرنا.
هذا اذا کان الخطاب فی قوله (قُولُوا آمَنَّا بِاللهِ) للکافرین وان کان الخطاب للمسلمین فالمعنی ان المسلمین امروا بان یقولوا صبغنا الله بالایمان صبغة ولم یصبغ صبغتکم ایها النصاری (فعبر عن الایمان بالله بصبغة الله للمشارکة) لوقوعه فی صحبة صبغة النصاری تقدیرا (بهذه القرینة) الحالیة التی هی سبب النزول من غمس النصاری اولادهم فی الماء الاصفر وان لم یذکره ذلک لفظا.
(ومنه) ای ومن المعنوی (المزاوجة ، وهی ان تزاوج) ای توقع المزاوجة علی ان الفعل مسند الی ضمیر المصدر او الی الظرف اعنی قوله (بین معنیین فی الشرط والجزاء) والمعنی بجعل معنیان واقعان فی الشرط والجزاء مزدوجین فی ان یرتب علی کل منهما معنی رتب علی الاخر (کقوله اذا ما نهی الناهی) ومنعنی عن حبها (فلجّ بی الهوی) لزمنی (اصاخت الی الواشی) ای استمعت الی النمام الذی یشی حدیثه ویزیّنه وصدقته فیما افتری علی (فلج بها الهجر) زواج بین نهی الناهی واصاختها الی الواشی الواقعین فی الشرط والجزاء فی ان رتب علیهما لجاج شیء.
وقد یتوهم من ظاهر العبارة ان المزاوجة هی ان نجمع بین معنیین فی الشرط ومعنیین فی الجزاء کما جمع فی الشرط بین نهی الناهی ولجاج الهوی وفی الجزاء بین اصاختها الی الواشی ولجاج الهجر وهو فاسد اذ لا قائل بالمزاوجة فی مثل قولنا اذا جاءنی زید فسلم علّی اجلسته فانعمت علیه.
وما ذکرنا هو المأخوذ من کلام السلف.
(ومنه) ای من المعنوی (العکس) والتبدیل (وهو ان یقدم جزء من الکلام علی جزء) آخر (ثم یؤخر) ذلک المقدم عن الجزء المؤخر اولا ، والعبارة الصریحة ما ذکره بعضهم وهو ان تقدم فی الکلام جزءا ثم تعکس فتقدم ما اخّرت وتؤخر ما قدّمت.
[شماره صفحه واقعی : 270]
وظاهر عبارة المصنف صادق علی نحو عادات السادات اشرف العادة وهو لیس من العکس (ویقع) العکس (علی وجوه منها ان یقع بین احد طرفی جملة وبین ما اضیف الیه ذلک الطرف نحو عادات السادات سادات العادات) فالعادات احد طرفی الکلام والسادات مضاف الیه لذلک الطرف.
وقد وقع العکس بینهما بان قدم اولا العادات علی السادات ثم السادات علی العادات.
(ومنها) ای من الوجوه (ان یقع بین متعلقی فعلین فی جملتین نحو (یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ)) فالحی والمیت متعلقان بیخرج وقد قدّم اولا الحی علی المیت وثانیا المیت علی الحی.
(ومنها) ای من الوجوه (ان یقع بین لفظین فی طرفی جملتین نحو (لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَ)) قدم اولاهن علی هم وثانیاهم علی هن وهما لفظان وقع احدهما فی جانب المسند الیه والآخر فی جانب المسند.
(ومنه) ای من المعنوی (الرجوع ، وهو العود الی الکلام السابق بالنقض) ای بنقضه وابطاله (لنکتة کقوله قف بالدیار التی لم یعفها القدم) ای لم یبلها تطاول الزمان وتقادم العهد ثم عاد الی ذلک الکلام ونقضه بقوله (بلی وغیّرها الاریاح والدیم) ای الریاح والامطار والنکتة اظهار التحیر والتدّ له کانه اخبر اولا بمالا تحقق له ثم افاق بعض الافاقة فنقض الکلام السابق قائلا بلی عفاها القدم وغیرها الاریاح والدیم (ومنه) ای ومن المعنوی (التوریة وتسمی الایهام ایضا ، وهو ان یطلق لفظ له معنیان قریب وبعید ویراد به البعید) اعتمادا علی قرینة خفیّة (وهی ضربان) الاولی (مجردة وهی) التوریة (التی لا تجامع شیئا مما یلائم) المعنی (القریب نحو (الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی)) فانه اراد باستوی معناه البعید وهو استولی ولم یقرن به شیء مما یلائم المعنی القریب الذی هو الاستقرار (و) الثانیة (مرشحة) وهی التی تجامع شیئا مما یلائم المعنی القریب (نحو (وَالسَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ) اراد بالایدی معناه البعید وهو القدرة وقد قرن لها ما یلائم المعنی القریب الذی هو
[شماره صفحه واقعی : 271]
الجاریة المخصوصة وهو قوله (بَنَیْناها) اذ البناء یلائم الید وهذا مبنی علی ما اشتهر بین اهل الظاهر من المفسرین والا فالتحقیق ان هذا تمثیل وتصویر لعظمته وتوقیف علی کنه جلاله من غیر ان یتمحّل للمفردات حقیقة او مجازا (ومنه) ای ومن المعنوی (الاستخدام وهو ان یراد بلفظ له معنیان احدهما ثم یراد بضمیره) ای بالضمیر العائد الی ذلک اللفظ (معناه الاخر او یراد باحد ضمیریه احدهما) ای احد المعنیین ثم یراد بالاخری معناه الاخر ویجوز فی کلیهما ان یکونا حقیقیین وان یکونا مجازیین او ان یکونا مختلفین (فالاول) وهو ان یراد باللفظ احد المعنیین وبضمیره معناه الاخر (کقوله اذا نزل السماء بارض قوم ، رعیناه وان کانوا غضابا) جمع غضبان اراد بالسماء الغیث وبالضمیر الراجع الیه فی رعیناه ، النبت وکلا المعنیین مجازی (والثانی) وهو ان یراد باحد ضمیریه احد المعنیین وبالضمیر الاخر معناه الاخر (کقوله فسقی الغضا والساکنیه وان هم ، شبّوه بین جوانحی وضلوعی) اراد باحد ضمیری الغضا اعنی المجرور فی الساکنیه المکان الذی فیه شجرة الغضا وبالاخر اعنی المنصوب فی شبوه النار الحاصلة من شجرة الغضا وکلاهما مجازی (ومنه) ای من المعنوی (اللف والنشر ، وهو ذکر متعدد علی التفصیل او الاجمال ثم) ذکر (ما لکل واحد من آحاد هذا المتعدد من غیر تعیین ثقة) ای الذکر بدون التعیین لاجل الوثوق (بان السامع یرده الیه) ای یرد ما لکل من آحاد هذا المتعدد الی ما هو له لعلمه بذلک بالقرائن اللفظیة او المعنویة (فالاول) وهو ان یکون ذکر المتعدد علی التفصیل (ضربان لان النشر اما علی ترتیب اللف) بان یکون الاول من المتعدد فی النشر للاول من المتعدد فی اللف والثانی للثانی وهکذا الی الاخر (نحو (وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ)) ذکر اللیل والنهار علی التفصیل ثم ذکر ما للیل وهو السکون فیه وما للنهار وهو الابتغاء من فضل الله فیه علی الترتیب.
فان قیل عدم التعیین فی الایة ممنوع فان المجرور من فیه عائد الی اللیل لا محالة.
[شماره صفحه واقعی : 272]
قلنا نعم ولکن باعتبار احتمال ان یعود الی کل من اللیل والنهار یتحقق عدم التعیین (واما علی غیر ترتیبه) ای ترتیب اللف سواء کان معکوس الترتیب (کقوله کیف اسلو وانت حقف) وهو البقاء من الرمل (وغصن ، وغزال لحظا وقد اوردفا) فاللحظ للغزال والقد للغصن والردف للحقف او مختلطا کقولک هو شمس واسد وبحر جودا وبهاءا وشجاعة.
(والثانی) وهو ان یکون ذکر المتعدد علی الاجمال (نحو قوله تعالی (وَقالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری)) فان الضمیر فی قالوا للیهود والنصاری فذکر الفریقان علی وجه الاجمال بالضمیر العائد الیهما ثم ذکر ما لکل منهما (ای قالت الیهود لن یدخل الجنة الا من کان هودا وقالت النصاری لن یدخل الجنة الا من کان نصاری فلفّ) بین الفریقین او القولین اجمالا (لعدم الالتباس) والثقة بان السامع یردّ الی کل فریق او کل قول مقوله (للعلم) بتضلیل کل فریق صاحبه واعتقاده ان داخل الجنة هو لا صاحبه.
ولا یتصور فی هذا الضرب الترتیب وعدمه.
ومن غریب اللف والنشر ان یذکر متعددان او اکثر ثم یذکر فی نشر واحد ما یکون لکل من آحاد کل المتعددین کما تقول الراحة والتعب فی العدل والظلم قد سد من ابوابها ما کان مفتوحا وفتح من طرقها ما کان مسدودا.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع) وهو ان یجمع بین متعدد اثنین او اکثر (فی حکم واحد کقوله تعالی (الْمالُ وَالْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا) ونحو قوله) ای قول ابی العتاهیة ، علمت یا مجاشع بن مسعدة (ان الشباب والفراغ والجدة) ای الاستغناء (مفسدة) ای داعیة الی الفساد (للمرء ایّ مفسدة.
ومنه) ای ومن المعنوی (التفریق وهو ایقاع تباین بین امرین من نوع فی المدح او غیره کقوله ما نوال الغمام وقت ربیع کنوال الامیر یوم سخاء فنوال الامیر بدرة عین) هی عشرة آلاف درهم (ونوال الغمام قطرة ماء) اوقع التباین بین النوالین.
[شماره صفحه واقعی : 273]
(ومنه) ای ومن المعنوی (التقسیم وهو ذکر متعدد ثم اضافه ما لکل الیه علی التعیین) وبهذا القید یخرج اللف والنشر وقد اهمله السکاکی فتوهم بعضهم ان التقسیم عنده اعم من اللف والنشر.
اقول ان ذکر الاضافة مغن عن هذا القید اذ لیس فی اللف والنشر اضافة ما لکل الیه بل یذکر فیه ما لکل الیه حتی یضیفه السامع الیه ویرده (کقوله) ای قول المتلمّس (ولا یقیم علی ضیم) ای ظلم (یراد به) الضمیر عائد الی المستثنی منه المقدر العام (الا الاذلان) فی الظاهر فاعل لا یقیم وفی التحقیق یدل ای لا یقیم احد علی ظلم یقصد به الاهذان (عیر الحی) وهو الحمار (والوتد هذا) ای عیر الحی (علی الخسف) ای الذل (مربوط برمته) هی قطعة حبل بالیة (وذا) ای الوتد (یشجّ) ای یدق ویشق رأسه (فلا یرثی) ای فلا یرق ولا یرحم (له احد) ذکر العیر والوتد ثم اضاف الی الاول الربط علی الخسف والی الثانی الشج علی التعیین.
وقیل لا تعیین لان هذا وذا متساویان فی الاشارة الی القریب فکل منهما یحتمل ان یکون اشارة الی العیر والی الوتد فالبیت من اللف والنشر دون التقسیم.
وفیه نظر لانا لا نسلم التساوی بل فی حرف التشبیه ایماء الی ان القرب فیه اقل بحیث یحتاج الی تنبیه ما بخلاف المجرد عنها فهذا للقریب اعنی العیر وذا للاقرب اعنی الوتد.
وامثال هذه الاعتبارات لا ینبغی ان تهمل فی عبارات البلغاء بل لیست البلاغة الا رعایة امثال ذلک.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع مع التفریق وهو ان یدخل شیئان فی معنی ویفرق بین جهتی الادخال کقوله فوجهک کالنار فی ضوئها ، وقلبی کالنار فی حرها) ادخل قلبه ووجه الحبیب فی کونهما کالنار ثم فرق بینهما بان وجه الشبه فی الوجه الضوء واللمعان وفی القلب الحرارة والاحتراق.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع مع التقسیم ، وهو جمع متعدد تحت حکم
[شماره صفحه واقعی : 274]
ثم تقسیمه او العکس) ای من تقسیم متعدد ثم جمعه تحت حکم (فالاول) ای الجمع ثم التقسیم (کقوله حتی اقام) ای الممدوح ولتضمین الاقامة معنی التسلیط عدّاها بعلی فقال (علی ارباض) جمع ربض وهو ما حول المدینة (خرشنة) وهی بلدة من بلاد الروم (تشقی به الروم والصلبان) جمع صلیب النصاری (والبیع) جمع بیعة وهی معبدهم وحتی متعلق بالفعل فی البیت السابق اعنی قاد المقانب ای العساکر جمع فی هذا البیت شقاء الروم بالممدوح ثم قسم فقال (للسبی ما نکحوا والقتل ما ولدوا) ذکر ما دون من اهانة وقلة المبالات بهم کانهم من غیر ذوی العقول وملایمة بقوله (والنهب ما جمعوا والنار ما زرعوا والثانی) ای التقسیم ثم الجمع (کقوله قوم اذا حاربوا ضرّ واعدوهم ، او حاولوا) ای طلبوا (النفع فی اشیاعهم) ای اتباعهم وانصارهم (نفعوا سجیّة) او غریزة وخلق (وتلک) الخصلة (منهم غیر محدثة ان الخلائق) جمع خلیقة والطبیعة وهی الخلق (فاعلم شرّها البدع) جمع بدعة وهی المبتدعات والمحدثات قسم فی الاول صفة الممدوحین الی ضرر الاعداء ونفع الاولیاء ثم جمعها فی الثانی تحت کونها سجیة.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع مع التفریق والتقسیم).
وتفسیره ظاهر مما سبق فلم یتعرض له (کقوله تعالی (یَوْمَ یَأْتِ)) یعنی یأتی الله ای امره او یأتی الیوم ای هو له والظرف منصوب باضمار اذکروا بقوله (لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ) ای بما ینتفع من جواب او شفاعة (إِلَّا بِإِذْنِهِ).
فَمِنْهُمْ) ای من اهل الموقف (شَقِیٌّ) مقضی له بالنار (وَسَعِیدٌ) مقضی له بالجنة (فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ) ای اخراج النفس بشدة (وَشَهِیقٌ) رده بشدة (خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ) ای سموات الاخرة وارضها.
وهذه العبارة کنایة عن التأبید ونفی الانقطاع (إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ) ای الا وقت مشیئة الله تعالی (إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ) من تخلید البعض کالکفار واخراج البعض کالفساق (وَأَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ
[شماره صفحه واقعی : 275]
إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ) ای غیر مقطوع بل ممتد الی غیر النهایة ومعنی الاستثناء فی الاول ان بعض الاشقیاء لا یخلدون فی النار کالعصاة من المؤمنین الذین شقوا بالعصیان.
وفی الثانی ان بعض السعداء لا یخلّدون فی الجنة بل یفارقونها ابتداء یعنی ایام عذابهم کالفساق من المؤمنین الذی سعدوا بالایمان والتأبید من مبدأ معین فکما ینتقض باعتبار الانتهاء فکذلک باعتبار الابتداء.
فقد جمع الانفس بقوله (لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ) ثم فرق بینهم بان بعضهم شقی وبعضهم سعید بقوله (فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَسَعِیدٌ) ثم قسم بان اضاف الی الاشقیاء ما لهم من عذاب النار والی السعداء ما لهم من نعیم الجنة بقوله (فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا) الی آخر الایة.
(وقد یطلق التقسیم علی امرین آخرین احدهما ان یذکر احوال الشییء مضافا الی کل من تلک الاحوال) ما یلیق به کقوله سأطلب حقی بالقناء والمشایخ ، کانهم من طول ما التثموا مرد (ثقال) ای لشدة وطائهم علی الاعداء (اذا لاقوا) ای حاربوا الاعداء (خفاف) ای مسرعین الی الاجابة (اذا دعوا) الی کفایة مهمّ ودفاع ملمّ (کثیر اذا شدّوا) لقیام واحد مقام الجماعة (قلیل اذا عدّوا ،) ذکر احوال المشایخ واضاف الی کل حال ما یناسبها بان اضاف الی الثقل حال الملاقاة والی الخفة حال الدعاء وهکذا الی الاخر (والثانی استیفاء اقسام الشییء کقوله تعالی (یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ إِناثاً وَیَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ) او یزوجهم ذکرانا واناثا ویجعل من یشاء عقیما) فان الانسان اما ان لا یکون له ولد او یکون له ولد ذکرا او انثی او ذکر وانثی وقد استوفی فی الایة جمیع الاقسام.
(ومنه) ای ومن المعنوی (التجرید وهو ان ینتزع من امر ذی صفة) امر (آخر مثله فیها) ای مماثل لذلک الامر ذی الصفة فی تلک الصفة (مبالغة) ای لاجل المبالغة وذلک (لکمالها) ای تلک الصفة (فیه) ای فی ذلک الامر حتی کانه بلغ من الاتصاف بتلک الصفة الی حیث یصح ان ینتزع منه موصوف آخر بتلک الصفة.
(وهو) ای التجرید (اقسام منها) ای ما یکون بمن التجریدیة (نحو قولهم
[شماره صفحه واقعی : 276]
لی من فلان صدیق حمیم) ای قریب یهتم لامره. (ای بلغ فلان من الصداقة حدّا صح معه) ای مع ذلک الحد (ان یستخلص معه) ای من فلان صدیق. (آخر مثله فیها) ای فی الصداقة.
(ومنها) ما یکون بالباء التجریدیة الداخلة علی المنتزع منه (نحو قولهم لئن سألت فلانا لتسألن به البحر) بالغ فی اتصافه بالسماحة حتی انتزع منه بحرا فی السماحة.
(ومنها) ما یکون بدخول باء المعیة فی المنتزع (نحو قوله وشوهاء) ای فرس قبیح المنظر لسعة اشداقها او لما اصابها من شدائد الحرب (تعدوا) ای تسرع (بی الی صارخ الوغی ،) ای مستغیث فی الحرب (بمستلئم) ای لابس لامة وهی الدرع والباء للملابسة والمصاحبة (مثل الفتیق) هو الفحل المکرم (المرّحل) من رحّل البعیر اشخصه من مکانه وارسله ای تعدو بی ومعی من نفسی مستعد للحرب بالغ فی استعداده للحرب حتی انتزع منه مستعدا آخر.
(ومنها) ای ما یکون بدخول فی فی المنتزع منه (نحو قوله تعالی (لَهُمْ فِیها دارُ الْخُلْدِ) ای فی جهنم وهی دار الخلد) لکنه انتزع منه دارا اخری وجعلها معدة فی جهنم لاجل الکفار تهویلا لامرها ومبالغة فی اتصافها بالشدة.
(ومنها) ما یکون بدون توسط حرف (نحو قوله فلئن بقیت لارحلن بغزوة ، تحوی) ای تجمع (الغنائم او یموت) منصوب باضمار ان ای الا ان یموت (کریم) یعنی نفسه انتزع من نفسه کریما مبالغة فی کرمه ، فان قیل هذا من قبیل الالتفات من التکلم الی الغیبة ، قلنا لا ینافی التجرید علی ما ذکرنا.
(وقیل تقدیره او یموت منی کریم) فیکون من قبیل لی من فلان صدیق حمیم ولا یکون قسما آخر.
(وفیه نظر) لحصول التجرید تمام المعنی بدون هذا التقدیر.
(ومنها) ما یکون بطریق الکنایة (نحو قوله یا خیر من یرکب المطیّ ولا یشرب کاسا بکف من بخلا) ای تشرب الکاس بکف الجواد انتزع منه جواد یشرب
[شماره صفحه واقعی : 277]
هو بکفّه علی طریق الکنایة لانّه اذا نفی عنه الشرب بکف البخیل فقد ثبت له الشرب بکف کریم ومعلوم انه یشرب بکفه فهو ذلک الکریم ، وقد خفی هذا علی بعضهم فزعم ان الخطاب ان کان لنفسه فهو تجرید والا فلیس من التجرید فی شییء بل کنایة عن کون الممدوح غیر بخیل ، واقول الکنایة لا ینافی التجرید علی ما قررناه ولو کان الخطاب لنفسه لم یکن قسما بنفسه بل داخل فی قوله (ومنها مخاطبة الانسان نفسه) وبیان التجرید فی ذلک انه ینتزع من نفسه شخصا آخر مثله فی الصفة التی سبق لها الکلام ثم یخاطبه (کقوله لا خیل عندک تهدیها ولا مال فلیسعد النطق ان لم یسعد الحال) ای الغنی فکانه انتزع من نفسه شخصا آخر مثله فی فقد الخیل والمال وخاطبه.
(ومنه) ای ومن المعنوی (المبالغة المقبولة) لان المردودة لا تکون من المحسنات ، وفی هذا اشارة الی الرد علی من زعم ان المبالغة مقبولة مطلقا وعلی من زعم انها مردودة مطلقا ، ثم انه فسر مطلق المبالغة وبین اقسامها والمقبولة منها والمردودة منها فقال (والمبالغة) مطلقا (ان یدعی لوصف بلوغه فی الشدة او الضعف حدا مستحیلا او مستبعدا) وانما یدعی ذلک (لئلا یظن انه) ای ذلک الوصف (غیر متناه فیه) ای فی الشدة او الضعف ، وتذکیر الضمیر وافراده باعتبار عوده الی احد الامرین (وتنحصر) المبالغة (فی التبلیغ والاغراق والغلوّ) لا بمجرد الاستقراء بل بالدلیل القطعی.
وذلک (لان المدعی ان کان ممکنا عقلا وعادة فتبلیغ کقوله فعادی) یعنی الفرس (عداءا) هو الموالاة بین الصیدین یصرع احدهما الی اثر الاخر فی طلق واحد (بین ثور) یعنی الذکر من بقر الوحش (ونعجة) یعنی الانثی منها (دراکا) ای متتابعا (فلم ینضح بماء فیغسل) مجزوم معطوف علی ینضح ای لم یعرق فلم یغسل.
ادعی ان فرسه ادرک ثورا ونعجة فی مضمار واحد ولم یعرق ، وهذا ممکن عقلا وعادة (وان کان ممکنا عقلا لا عادة فاغراق کقوله ونکرم جارنا ما دام فینا ، ونتبعه) من الاتباع ای نرسل (الکرامة) علی اثره (حیث مالا) ای سار وهذا ممکن
[شماره صفحه واقعی : 278]
عقلا وممتنع عادة (وهما) ای التبلیغ والاغراق (مقبولان والا) ای وان لم یکن ممکنا لا عقلا ولا عادة لامتناع ان یکون ممکنا عادة ممتنعا عقلا اذ کل ممکن عادة ممکن عقلا ولا ینعکس (فغلو کقوله واخفت اهل الشرک حتی انه) الضمیر للشأن (لتخافک النطف التی لم تخلق) فان خوف النطفة الغیر المخلوقة ممتنع عقلا وعادة والمقبول منه) ای من الغلو (اصناف منها ما ادخل علیه ما یقربه الی الصحة نحو) لفظة ((یَکادُ) فی قوله تعالی (یَکادُ زَیْتُها یُضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ ،) ومنها ما تضمن نوعا حسنا من التخییل کقوله عقدت سنابکها) ای حوافر الجیاد (علیها) یعنی فوق رؤسها (عثیرا) بکسر العین ای غبارا.
ومن لطائف العلامة فی شرح المفتاح العثیر الغبار ولا تفتح فیه العین.
والطف من ذلک ما سمعت ان بعض البّغالین کان یسوق بغلته فی سوق بغداد وکان بعض عدول دار القضاء حاضرا فضرطت البغلة فقال البغال علی ما هو دأبهم بحلیة العدل بکسر العین یعنی احد شقی الوقر فقال بعض الظرفاء علی الفور افتح العین فان المولی حاضر.
ومن هذا القبیل ما وقع لی فی قصیدة علا : فاصبح یدعوه الوری ملکا ، وریثما فتحوا عینا غدا ملکا.
ومما یناسب هذا المقام ان بعض اصحابی ممن الغالب علی لهجتهم امالة الحرکات نحو الفتحة اتانی بکتاب فقلت لمن هو فقال لمولانا عمر بفتح العین فضحک الحاضرون فنظر الی کالمتعرف عن سبب ضحکهم المسترشد بطریق الصواب فرمزت الیه بعض الجفن وضم العین فتفطن للمقصود واستظرف الحاضرون ذلک (لو تبتغی) ای تلک الجیاد (عنقا) هو نوع من السیر (علیه) ای علی ذلک العثیر (لا مکنا) ای العنق ادعی ان تراکم الغبار المرتفع من سنابک الخیل فوق رؤسها بحیث صار ارضا یمکن سیرها علیه.
وهذا ممتنع عقلا وعادة لکنه تخییل حسن (وقد اجتمعا) ای ادخال ما یقربه الی الصحة وتضمن التخییل الحسن (فی قوله یخیل لی ان سمر الشهب فی الدجی ،
[شماره صفحه واقعی : 279]
وشدّت باهدابی الیهن اجفانی) ای یوقع فی خیالی ان الشهب محکمة بالمسامیر لا تزول عن مکانها وان اجفان عینی قد شدت باهدابها الی الشهب لطول ذلک اللیل وغایة سهری فیه.
وهذا تخییل حسن ولفظ یخیل یقربه من الصحة ویزیده حسنا (ومنها ما اخرج مخرج الهزل والخلاعة کقوله اسکر بالامس ان عزمت علی الشرب غدا ان ذا من العجب) (ومنه) ای ومن المعنوی (المذهب الکلامی وهو ایراد حجة للمطلوب علی طریقة اهل الکلام) وهو ان تکون بعد تسلیم المقدمات مستلزمة للمطلوب (نحو (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا)) واللازم وهو فساد السموات والارض باطل لان المراد به خروجهما عن النظام الذی هما علیه فکذا الملزوم وهو تعدد الالهة وهذه الملازمة من المشهورات الصادقة التی یکتفی بها فی الخطابیات دون القطعیات المعتبرة فی البرهانیات (وقوله حلفت فلم اترک لنفسک ریبة) ای شکا (ولیس وراء الله للمرء مطلب) ای هو اعظم المطالب والحلف به اعلی الاحلاف فکیف یحلف به کاذبا (لئن کنت) اللام لتوطئة القسم (قد بلغت عنی جنایة ، لمبلغک) اللام جواب القسم (الواشی اغشّ) من غش اذا خان (واکذب ولکننی کنت امرءا لی جانب.
من الارض فیه ای فی ذلک الجانب (مستراد) ای موضع طلب الرزق من راد الکلاء وارتاده (ومذهب) ای موضع ذهاب للحاجات (ملوک) ای فی ذلک الجانب ملوک (واخوان اذا ما مدحتهم احکّم فی اموالهم) ای اتصرف فیها کیف شئت (واقرب) عندهم واصیر رفیع المرتبة (کفعلک) ای کما تفعله انت (فی قوم ازاک اصطنعتهم) ای واحسنت الیهم (فلم ترهم فی مدحهم لک اذنبوا) ای لا تعاتبنی علی مدح آل جفنة المحسنین الی والمنعمین علی کما لا تعاتب قوما احسنت الیهم فمدحوک ان مدح اولئک لا یعد ذنبا کذلک مدحی لمن احسن الی.
وهذه الحجة علی طریق التمثیل الذی یسمیه الفقهاء قیاسا.
ویمکن رده الی صورة قیاس استثنائی ای لو کان مدحی لال جفنة ذنبا لکان مدح ذلک القوم لک ایضا ذنبا واللازم باطل فکذا الملزوم (منه) ای ومن المعنوی
[شماره صفحه واقعی : 280]
(حسن التعلیل وهو ان یدعی لوصف علة مناسبة له باعتبار لطیف) ای بان ینظر نظرا یشتمل علی لطف ودقة (غیر حقیقی) ای لا یکون ما اعتبر علة له فی الواقع کما اذا قلت قتل فلان اعادیه لدفع ضررهم فانه لیس فی شیء من حسن التعلیل وما قیل من ان هذا الوصف اعنی غیر حقیقی لیس بمفید لان الاعتبار لا یکون الا غیر حقیقی فغلط ومنشأه ما سمع ان ارباب المعقول یطلقون الاعتباری علی ما یقابل الحقیقی.
ولو کان الامر کما توهم لوجب ان یکون جمیع اعتبارات العقل غیر مطابق للواقع (وهو اربعة اضرب لان الصفة) التی ادعی لها علة مناسبة (اما ثابتة قصد بیان علتها او غیر ثابتة ارید اثباتها والاولی اما ان لا یظهر لها فی العادة علة) وان کانت لا تخلو فی الواقع عن علة (کقوله لم یحک) ای لم یشابه (نائلک) ای عطائک (السحاب وانما حمّت به) ای صارت محمومة بسبب نائلک وتفوقه علیها (فصبیبها الرحضاء) ای فالمصبوب من السحاب ، هو عرق الحمی فنزول المطر من السحاب صفة ثابتة لا یظهر لها فی العادة علة.
وقد علّله بانه عرق حماها الحادثة بسبب عطاء الممدوح (او یظهر لها) ای لتلک الصفة (علة غیر) العلة (المذکورة) لتکون المذکورة غیر حقیقیة فتکون من حسن التعلیل (کقوله ما به قتل اعادیه ولکن یتقی اخلاف ما ترجو الذئاب فان قتل الاعداء فی العادة لدفع مضرتهم) وصفوة المملکة عن منازعتهم (لا لما ذکره) من ان طبیعة الکرم قد غلبت علیه ومحبة صدق رجاء الراجین بعثته علی قتل اعادیه لما علم من انه اذا توجه الی الحرب صارت الذئاب ترجوا اتساع الرزق علیها بلحوم من یقتل من الاعادی.
وهذا مع انه وصف بکمال الجود وصف بکماله الشجاعة حتی ظهر ذلک للحیوانات العجم.
(والثانیة) ای الصفة الغیر الثابتة التی ارید اثباتها (اما ممکنة کقوله یا واشیا حسنت فینا اسائته ، نجّی حذارک) ای حذاری ایاک (انسانی) ای انسان
[شماره صفحه واقعی : 281]
عینی (من الغرق فان استحسان اسائة الواشی ممکن لکن لما خالف) ای الشاعر (للناس فیه) اذ لا یستحسنه الناس (عقبّه) ای عقب الشاعر استحسان اسائة الواشی (بان حذاره منه) ای من الواشی (نجی انسانه من الغرق فی الدموع) حیث ترک البکاء خوفا منه (او غیر ممکنة کقوله لو لم تکن نیّة الجوزاء خدمته ، لما رأیت علیها عقد منتطق) من انتطق ای شد النطاق.
وحول الجوزاء کواکب یقال لها نطاق الجوزاء فنیة الجوزاء خدمة الممدوح صفة غیر ممکنة الممدوح صفة غیر ممکنة قصد اثباتها کذا فی الایضاح.
وفیه بحث لان مفهوم هذا الکلام هو ان نیة الجوزاء خدمة الممدوح علة لرؤیة عقد النطاق علیها اعنی لرؤیة حالة شبیهة بانتطاق المنتطق کما یقال لو لم تجئنی لم اکرمک یعنی ان علة الاکرام هی المجیء وهذه صفة ثابتة قصد تعلیلها بنیة الخدمة الممدوح فیکون من الضرب الاول وهو الصفة الثابتة التی قصد علتها.
وما قیل من انه اراد ان الانتطاق صفة ممتنعة الثبوت للجوزاء وقد اثبتها الشاعر وعلّلها بنیة الجوزاء خدمة الممدوح فهو مع انه مخالف بصریح کلام المصنف فی الایضاح لیس بشیء لان حدیث انتطاق الجوزاء اعنی الحالة الشبیهة بذلک ثابت بل محسوس.
والاقرب ان یجعل لو ههنا مثلها فی قوله تعالی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) اعنی الاستدلال بانتفاء الثانی علی انتفاء الاول فیکون الانتطاق علة لکون نیة الجوزاء خدمة الممدوح ای دلیلا علیه وعلة للعلم مع انه وصف غیر ممکن (والحق به) ای بحسن التعلیل (ما بنی علی الشک) ولم یجعل منه لان فیه ادعاء واصرارا والشک ینافیه (کقوله کأن السحاب الغرّ) جمع الاغر والمراد السحاب الماطرة الغریزة الماء (غیّبن تحتها) ای تحت الربا (حبیبا فما ترقا) الاصل ترقاء بالهمزة فخففت ای ما تسکن (لهن مدامع) علل علی سبیل الشک نزول المطر من السحاب بانها غیبت حبیبا تحت تلک الربا فهی تبکی علیها.
(ومنه) ای ومن المعنوی (التفریع وهو ان یثبت لمتعلق امر حکم بعد اثباته)
[شماره صفحه واقعی : 282]
ای اثباته ذلک الحکم (لمتعلق له آخر) علی وجه یشعر بالتفریع والتعقیب وهو احتراز عن نحو غلام زید راکب وابوه راکب (کقوله احلامکم لسقام الجهل شافیة ، کما دماؤکم تشفی من الکلب) هو بفتح اللام شبه جنون یحدث للانسان من عضّ الکلب اذ لا دواء له انجع من شرب دم ملک کما قال الحماسی بنات مکارم واساة کلم ، دماؤکم من الکلب الشفاء ففرّع علی وصفهم بشفاء احلامهم من داء الجهل وصفهم بشفاء دمائهم من داء الکلب یعنی انهم ملوک واشراف وارباب العقول الراجحة.
(ومنه) ای ومن المعنوی (تأکید المدح بما یشبه الذم وهو ضربان افضلهما) ان یستثنی من صفة ذم منفیة عن الشیء صفة مدح) لذلک الشیء (بتقدیر دخولها فیها) دخول صفة المدح فی صفة الذم (کقوله ولا عیب فیهم غیر ان سیوفهم ، بهن فلول) جمع فلّ وهو الکسر فی حد السیف (من قراع الکتائب) ای مضاربة الجیوش (ای ان کان فلول السیف من القرع عیبا فاثبت شیئا منه) ای من العیب (علی تقدیر کونه منه) ای کون فلول السیف من العیب.
(وهو) ای هذا التقدیر وهو کون الفلول من العیب (محال) لانه کنایة عن کمال الشجاعة (فهو) ای اثبات شیء من العیب علی هذا التقدیر (فی المعنی تعلیق بالمحال) کما یقال حتی یبیض الفار وحتی یلج الجمل فی سم الخیاط (فالتأکید فیه) ای فی هذا الضرب (من جهة انه کدعوی الشیء ببینة) لانه علق نقیض المدعی وهو اثبات شیء من العیب بالمحال والمعلق بالمحال محال فعدم العیب محقق.
(و) من جهة (ان الاصل فی) مطلق (الاستثناء) هو (الاتصال) ای کون المستثنی منه بحیث یدخل فیه المستثنی علی تقدیر السکوت عنه.
وذلک لما تقرر فی موضعه من ان الاستثناء المنقطع مجاز واذا کان الاصل فی الاستثناء الاتصال (فذکر اداته قبل ذکر ما بعدها) یعنی المستثنی (یوهم اخراج شیء) وهو المستثنی (مما قبلها) ای مما قبل الاداة وهو المستثنی منه (فاذا ولیها) ای الاداة (صفة مدح) وتحول الاستثناء من الاتصال الی الانقطاع (جاء التأکید لما فیه من المدح علی المدح والاشعار بانه لم یجد فیه صفة ذم حتی یستثنیها فاضطر إلی استثناء
[شماره صفحه واقعی : 283]
صفة مدح وتحویل الاستثناء إلی الانقطاع.
(و) الضرب (الثانی) من تأکید المدح بما یشبه الذم (ان یثبت لشیء اداة الاستثناء) ای یذکر عقیب اثبات صفة المدح لذلک الشیء اداة استثناء (تلیها صفة مدح اخری له) ای لذلک الشیء (نحو انا افصح العرب بیدانی من قریش) بید بمعنی غیر وهو اداة الاستثناء (واصل الاستثناء فیه) ای فی هذا الضرب (ایضا ان یکون منقطعا) کما ان الاستثناء فی الضرب الاول منقطع لعدم دخول المستثنی فی المستثنی منه.
وهذا لا ینافی کون الاصل فی مطلق الاستثناء هو الاتصال (لکنه) ای الاستثناء المنقطع فی هذا الضرب (لم یقدر متصلا) کما قدر فی الضرب الاول اذ لیس هنا صفة ذم منفیة عامة یمکن تقدیر دخول صفة المدح فیها.
واذا لم یکن تقدیر الاستثناء متصلا فی هذا الضرب (فلا یفید التأکید الا من الوجه الثانی) وهو ان ذکر اداة الاستثناء قبل ذکر المستثنی یوهم اخراج شیء مما قبلها من حیث ان الاصل فی مطلق الاستثناء هو الاتصال فاذا ذکر بعد الاداة صفة مدح اخری جاء التأکید ولا یفید التأکید من الوجه الاول وهو دعوی الشیء ببینة لانه مبنی علی التعلیق بالمحال المبنی علی تقدیر الاستثناء متصلا (ولهذا) ای ولکون التأکید فی هذا الضرب من الوجه الثانی فقط (کان) الضرب (الاول) المفید للتأکید من وجهین (افضل ومنه) ای ومن تأکید المدح بما یشبه الذم (ضرب اخر) وهو ان یؤتی بمستثنی فیه معنی المدح معمولا لفعل فیه معنی الذم نحو قوله تعالی (وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآیاتِ رَبِّنا) ای ما تعیب منا الا اصل المناقب والمفاخر کلها وهو الایمان.
یقال نقم منه وانتقم اذا عابه وکرهه وهو کالضرب الاول فی افادة التأکید من وجهین (والاستدراک) المفهوم من لفظ لکن (فی هذا الباب) ای باب تأکید المدح بما
[شماره صفحه واقعی : 284]
یشبه الذم (کالاستثناء) کما فی قوله
هو البدر الا انه البحر زاخرا***سوی انه الضرغام لکنه الوبل
فقوله الا وسوی استثناء مثل قوله ع بیدانی من قریش ، وقوله لکنه استدراک یفید فائدة الاستثناء المنقطع فی هذا الضرب لان الا فی الاستثناء المنقطع بمعنی لکن (ومنه) ای ومن المعنوی (تأکید الذم بما یشبه المدح وهو ضربان احدهما ان یستثنی من صفة مدح منفیة عن الشیء صفة ذم له بتقدیر دخولها) ای صفة الذم (فیها) ای فی صفة المدح (کقولک فلان لا خیر فیه الا انه یسیء الی من احسن الیه وثانیهما ان یثبت للشیء صفة ذم وتعقّب باداة استثناء یلیها صفة ذم اخری له) ای لذلک الشیء (کقولک فلان فاسق الا انه جاهل ،) فالضرب الاول یفید التأکید من وجهین والثانی من وجه واحد (وتحقیقها علی قیاس ما مر) فی تأکید المدح بما یشبه الذم (ومنه) ای ومن المعنوی (الاستتباع وهو المدح بشیء علی وجه یستتبع المدح بشیء آخر کقوله :
نهبت من الاعمار ما لو حویته***لهنئت الدنیا بانک خالد
مدحه بالنهایة فی الشجاعة) حیث جعل کثرة قتلاه بحیث یخلّد لو ورث اعمارهم (علی وجه استتبع مدحه بکونه سببا لصلاح الدنیا ونظامها) اذ لا تهنئة لاحد بشیء لا فائدة له فیه.
قال علی بن عیسی الربعی (وفیه) ای فی البیت وجهان آخران من المدح احدهما (انه نهب الاعمار دون الاموال) کما هو مقتضی علو الهمة وذلک مفهوم من تخصیص الاعمار بالذکر والاعراض عن الاموال مع ان النهب بها الیق وهم یعتبرون ذلک فی المحاورات والخطابیات وان لم یعتبره ائمة الاصول (و) الثانی (انه لم یکن ظالما فی قتلهم) والا لما کان للدنیا سرور بخلوده.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الادماج) فقال ادمج الشیء فی ثوبه اذا لفّه فیه (وهو ان یضمن کلام سیق لمعنی) مدحا کان او غیره (معنی اخر) هو منصوب علی انه مفعول ثان لیضمن وقد اسند الی المفعول الاول (فهو) لشموله المدح وغیره (اعم
[شماره صفحه واقعی : 285]
من الاستتباع) لاختصاصه بالمدح (کقوله اقلّب فیه) ای فی ذلک اللیل (اجفانی کانی ، اعدبها علی الدهر الذنوبا ، فانه ضمن وصف اللیل بالطول لشکایة الدهر ومنه) ای ومن المعنوی (التوجیه) ویسمی محتمل الضدین (وهو ایراد الکلام محتملا لوجهین مختلفین) ای متبائنین متضادین کالمدح والذم مثلا ولا یکفی مجرد احتمال معنیین متغایرین (کقول من قال لا عور لیت عینیه سواء) یحتمل تمنی صحة العین العوراء فیکون دعاء له والعکس فیکون دعاء علیه.
قال (السکاکی ومنه) ای ومن التوجیه (متشابهات القرآن باعتبار) وهو احتمالها لوجهین مختلفین وتفارقه باعتبار آخر ، وهو عدم استواء الاحتمالین لان احد المعنیین فی المتشابهات قریب والاخر بعید ولما ذکر السکاکی نفسه من ان اکثر متشابهات القرآن من قبیل التوریة والایهام ویجوز ان یکون وجه المفارقة هو ان المعنیین فی المتشابهات لا یجب تضادهما.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الهزل الذی یراد به الجد کقوله اذا ما تمیمی اتاک مفاخرا ، فقل عد عن ذا کیف اکلک للضب) (ومنه) ای ومن المعنوی (تجاهل العارف وهو کما سماه السکاکی سوق المعلوم مساق غیره لنکتة) وقال لا احب تسمیته بالتجاهل لو روده فی کلام الله تعالی (کالتوبیخ فی قول الخارجیة ایا شجر الخابور) هو من دیار بکر (مالک مورقا) ای ناضرا ذا ورق (کانک لم تجزع علی ابن ظریف.
والمبالغة فی المدح کقوله المع برق سری ام ضوء مصباح ، ام ابتسامتها بالمنظر الضاحی) ای اظن (او) المبالغة (فی الذم کقوله وما ادری وسوف اخال ادری) ای اظن وکسر همزة المتکلم فیه هو الافصح وبنو اسد تقول اخال بالفتح وهو القیاس (قوم آل حصن ام نساء) فیه دلالة علی ان القوم هم الرجال خاصة (والتدله) ای وکالتحیر والتدهش (فی الحب فی قوله «تالله یا ظبیات القاع) وهو المستوی من الارض (قلن لنا ، لیلا منکن ام لیلی من البشر) وفی اضافة لیلی الی نفسه اولا والتصریح باسمها ثانیا استلذاذ.
وهذه انموذج من نکات التجاهل وهی اکثر من ان یضبطها القلم (ومنه) ای
[شماره صفحه واقعی : 286]
ومن المعنوی (القول بالموجب وهو ضربان احدهما ان تقع صفة فی کلام الغیر کنایة عن شیء اثبت له) ای لذلک الشیء (حکم فتثبتها لغیره) ای فتثبت انت فی کلامک تلک الصفة لغیر ذلک الشیء (من غیر تعرض لثبوته له) ای لثبوت ذلک الحکم لذلک الغیر (او نفیه عنه نحو قوله تعالی (یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ (الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ)) فالاعزّ صفة وقعت فی کلام المنافقین کنایة عن فریقهم والاذل کنایة عن المؤمنین وقد اثبت المنافقون لفریقهم اخراج المؤمنین من المدینة ، فاثبت الله تعالی فی الرد علیهم صفة العزة لغیر فریقهم وهو الله تعالی ورسوله والمؤمنون ولم یتعرض لثبوت ذلک الحکم الذی وهو الاخراج للموصوفین بالعزة اعنی الله تعالی ورسوله والمؤمنین ولا لنفیه عنهم.
(والثانی حمل لفظ وقع فی کلام الغیر علی خلاف مراده) حال کون خلاف مراده (مما یحتمله) ذلک اللفظ (بذکر متعلقه) ای انما یحمل علی خلاف مراده بان یذکر متعلق ذلک اللفظ (کقوله
قلت ثقّلت اذا اتیت مرارا***قال ثقّلت کاهلی بالایادی
فلفظ ثقلت وقع فی کلام الغیر بمعنی حملتک المؤنة فحمله علی تثقیل عاتقه بالایادی والمنن بان ذکر متعلقه اعنی قوله کاهلی بالایادی.
(ومنه) ای ومن المعنوی (الاطراد وهو ان تأتی باسماء الممدوح او غیره) واسماء (آبائه علی ترتیب الولادة من غیر تکلف) فی السبک (کقوله ان یقتلوک فقد ثللت عروشهم ، بعتیبة بن الحارث بن شهاب) یقال للقوم اذا ذهب عزهم وتضعضع حالهم قد ثل عرشهم یعنی ان تبحجوا بقتلک وفرحوا به فقد اثرت فی عزّهم وهدمت اساس مجدهم بقتل رئیسهم.
فان قیل هذا من تتابع الاضافات فکیف یعد من المحسنات.
قلنا قد تقرر ان تتابع الاضافات اذا سلم من الاستکراه ملح ولطف والبیت من هذا القبیل کقوله علیه السلام الکریم ابن الکریم ابن الکریم ابن الکریم الحدیث ، هذا تمام ما ذکر من الضرب المعنوی (واما) الضرب (اللفظی) من الوجوه
[شماره صفحه واقعی : 287]
المحسنة للکلام.
(فمنه الجناس بین اللفظین وهو تشابههما فی اللفظ) ای فی التلفظ فیخرج التشابه فی المعنی نحو اسد وسبع او فی مجرد عدد الحروف نحو ضرب وعلم او فی مجرد الوزن نحو ضرب وقتل (والتام منه) ای من الجناس (ان یتفقا) ای اللفظان (فی انواع الحروف) فکل من الحروف التسعة والعشرین نوع وبهذا یخرج نحو یفرح ویمرح (و) فی (اعدادها) وبه یخرج نحو الساق والمساق (و) فی هیئاتها) وبه یخرج نحو البرد والبرد بالفتح والضم فان هیئة الکلمة هی کیفیة حاصلة لها باعتبار الحرکات والسکنات فنحو ضرب وقتل علی هیئة واحدة مع اختلاف الحروف بخلاف ضرب وضرب مبنیین للفاعل والمفعول فانهما علی هیئتین مع اتحاد الحروف.
(و) فی (ترتیبها) ای تقدیم بعض الحروف علی بعض وتأخیره عنه وبه یخرج نحو الفتح والحتف (فان کانا) ای اللفظان المتفقان فی جمیع ما ذکره (من نوع) واحد من انواع الکلمة (کاسمین) او فعلین او حرفین (یسمی متماثلا) جریا علی اصطلاح المتکلمین من ان التماثل هو الاتحاد فی النوع (نحو (وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ)) ای القیامة (یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَیْرَ ساعَةٍ) من ساعات الایام (وان کانا من النوعین) اسم وفعل او اسم وحرف او فعل وحرف (یسمی مستوفی کقوله
ما مات من کرم الزمان فانه***یحیی لدی یحیی بن عبد الله)
لانه کریم یحیی من اسم الکرم (وایضا) لجناس التام تقسیم آخر وهو انه (ان کان احد لفظیه مرکبا) والاخر مفردا (سمی جناس الترکیب) وحینئذ (فان اتفقا) ای اللفظان المفرد والمرکب (فی الخط خص) هذا النوع من جناس الترکیب (باسم المتشابه) لاتفاق اللفظین فی الکتابة (کقوله اذا ملک لم یکن ذاهبة) ای صاحب هبة وعطاء (فدعه) ای اترکه (فدولته ذاهبة) ای غیر باقیة (والا) ای وان لم یتفق اللفظان المفرد والمرکب فی الخط (خص) هذا النوع من جناس الترکیب (باسم المفروق) لافتراق اللفظین فی صورة الکتابة (کقوله :
[شماره صفحه واقعی : 288]
کلکم قد اخذ الجام ولا جام لنا***ما الذی ضر مدیر الجام لو جاملنا)
ای عاملنا بالجمیل هذا اذا لم یکن اللفظ المرکب مرکبا من کلمة وبعض کلمة والاخص باسم المرفوّ کقولک اهذا مصاب ام طعم صاب (وان اختلفا) عطف علی قوله والتام منه ان یتفقا او علی محذوف ای هذا ان اتفقا فیما ذکر وان اختلفا ای لفظا المتجانسین (فی هیئات الحروف فقط) ای واتفقا فی النوع والعدد والترتیب (یسمی) التجنیس (محرّفا) لانحراف احدی الهیئتین عن الهیئة الاخری والاختلاف قد یکون بالحرکة (کقولهم جبّة البرد جنّة البرد) یعنی لفظ البرد والبرد بالضم والفتح (ونحوه) فی ان الاختلاف فی الهیئة فقط قولهم (الجاهل اما مفرط او مفرّط) لان الحرف المشدد لما کان یرتفع اللسان عنهما دفعة واحدة کحرف واحد عد حرفا واحدا وجعل التجنیس مما لا اختلاف فیه فی الهیئة فقط.
ولذا قال (والحرف المشدد) فی هذا الباب (فی حکم المخفف) واختلاف الهیئة فی مفرط ومفرط باعتبار ان الفاء من احدهما ساکن ومن الاخر مفتوح.
(و) قد یکون الاختلاف فیه فی الحرکة والسکون جمیعا (کقولهم البدعة شرک الشرک) فان الشین من الاول مفتوح ومن الثانی مکسور والراء من الاول مفتوح ومن الثانی ساکن (وان اختلفا) ای لفظا المتجانسین (فی اعدادها) ای اعداد الحروف بان یکون فی احد اللفظین حرف زائد او اکثر اذا سقط حصل الجناس التام (سمی الجناس ناقصا) لنقصان احد اللفظین عن الاخر (وذلک) الاختلاف (اما بحرف) واحد (فی الاول مثل (وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساقُ)) بزیادة المیم (او فی الوسط نحو جدی جهدی) بزیادة الهاء وقد سبق ان المشدّد بحکم المخفّف او فی الاخر کقوله یمدون من اید عواص عواصم) بزیادة المیم ولا اعتبار بالتنوین وقوله من اید فی موضع مفعول یمدون علی زیادة من کما هو مذهب الاخفش او علی کونها للبعیض کما فی قولهم هز من عطفه وحرف من نشاطه او علی انه صفة محذوف ای یمدون سواعد من اید عواص جمع عاصیة من عصاه ضربه بالعصا
[شماره صفحه واقعی : 289]
وعواصم من عصمه حفظه وحماه وتمامه تصول باسیاف قواض قواضب ای یمدون ایدیا ضاربات للاعداء حامیات للاولیاء صائلات علی الاقران بسیوف حاکمة بالقتل قاطعة.
(وربما سمی) هذا القسم الذی یکون الزیادة فیه فی الاخر (مطرّفا واما باکثر) من حرف واحد وهو عطف علی قوله اما بحرف ولم یذکر من هذا الضرب الا ما تکون الزیادة فی الاخر (کقولها) ای الخنساء (ان البکاء هو الشفاء من الجوی) ای حرقة القلب (بین الجوانح) بزیادة النون والحاء (وربما سمی هذا) النوع (مذیلا وان اختلفا) ای لفظا المتجانسین (فی انواعها) ای انواع الحروف (فیشترط ان لا یقع) الاختلاف (باکثر من حرف) واحد والا لبعد بینهما التشابه ولم یبق التجانس کلفظی نصر ونکل (ثم الحرفان) اللذان وقع بینهما الاختلاف (ان کانا متقاربین فی المخرج (سمی) الجناس (مضارعا وهو) ثلثة اضرب لان الحرف الاجنبی (اما فی الاول نحو بینی وبین کنّی لیل دامس وطریق طامس او فی الوسط نحو قوله تعالی (وَهُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَیَنْأَوْنَ عَنْهُ) او فی الاخر نحو الخیل معقود بنواصیها الخیر).
ولا یخفی تقارب الدال والطاء وکذا الهاء والهمزة وکذا اللام والراء (والا) ای وان لم یکن الحرفان متقاربین (سمی لاحقا وهو ایضا اما فی الاول نحو (وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ)) الهمزة الکسر واللمزة الطعن وشاع استعمالهما فی الکسر من اعراض الناس والطعن فیها وبناء فعلة یدل علی الاعتیاد (او فی الوسط نحو (ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ) فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَبِما کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ) وفی عدم تقارب الفاء والمیم نظر فانهما شفویتان وان ارید بالتقارب ان یکونا بحیث یدغم احدهما فی الاخر فالهاء والهمزة لیستا کذلک (او فی الاخر نحو قوله تعالی (وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ) وان اختلفا) ای لفظا المتجانسین (فی ترتیبها) ای ترتیب الحروف بان یتحد النوع والعدد والهیئة لکن قدم فی احد اللفظین بعض الحروف واخّر فی اللفظ الاخر.
(سمی) هذا النوع (تجنیس القلب نحو حسامه فتح لاولیائه حتف لاعدائه ویسمی قلب کل) لانعکاس ترتیب الحروف کلها (ونحو اللهم استر
[شماره صفحه واقعی : 290]
عوراتنا وآمن روعاتنا ویسمی قلب بعض) اذ لم یقع الانعکاس الا بین بعض حروف الکلمة (فاذا وقع احدهما) ای احد اللفظین المتنجانسین تجانس القلب (فی اول البیت و) اللف (الاخر فی آخره سمی) تجنیس القلب حینئذ (مقلوبا مجنحا) لان اللفظین بمنزلة جناحین للبیت کقوله لاح انوار الهدی من کفه فی کل حال.
(واذا ولی احد المتجانسین) ای تجانس سواء کان جناس القلب او غیره ولذا ذکره باسمه الظاهر دون المضمر المتجانس (الاخر سمی) الجناس (مزدوجا ومکررا ومرددا نحو (وَجِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ)) هذا من التجنیس اللاحق وامثلة الاخر ظاهرة مما سبق (ویلحق بالجناس شیئان احدهما ان یجمع اللفظین الاشتقاق وهو توافق الکلمتین فی الحروف الاصول مع الاتفاق فی اصل المعنی (نحو قوله تعالی (فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ)) فانهما مشتقان من قام یقوم.
(والثانی ان یجمعهما) ای اللفظین (المشابهة وهی ما یشبه) ای اتفاق یشبه (الاشتقاق) ولیس باشتقاق فلفظة ما موصولة او موصوفة ، وزعم بعضهم انها مصدریة ای اشباه اللفظین الاشتقاق وهو غلط لفظا ومعنا اما لفظا فلانه جعل الضمیر المفرد فی «یشبه» الی اللفظین وهو لا یصح الا بتأویل بعید فلا یصح عند الاستغناء عنه.
واما معنا فلان اللفظین لا یشبهان الاشتقاق بل توافقهما قد یشبه الاشتقاق بان یکون فی کل منهما جمیع ما یکون فی آخر من الحروف او اکثرها ولکن لا یرجعان الی اصل واحد کما فی الاشتقاق (نحو قوله تعالی (قالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقالِینَ)) فالاول من القول والثانی من القلی.
وقد یتوهم ان المراد بما یشبه الاشتقاق هو الاشتقاق الکبیر وهذا ایضا غلط لان الاشتقاق الکبیر هو الاتفاق فی الحروف الاصول دون الترتیب مثل القمر والرقم والمرق ، وقد مثلوا فی هذا المقام بقوله تعالی (اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَرَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا ،) ولا یخفی ان الارض مع ارضیتم لیس کذلک.
(ومنه) ای ومن اللفظی (رد العجز علی الصدر وهو فی النثر ان یجعل احد اللفظین المکررین) ای المتفقین فی اللفظ والمعنی (او المتجانسین) او المتشابهین فی
[شماره صفحه واقعی : 291]
اللفظ دون المعنی (او الملحقین بهما) ای بالمتجانسین الذی یجمعهما الاشتقاق او شبه الاشتقاق (فی اول الفقرة) وقد عرفت معناها (و) اللفظ (الاخر فی آخرها) ای آخر الفقرة فتکون الاقسام اربعة (نحو قوله تعالی (وَتَخْشَی النَّاسَ وَاللهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ)) فی المکررین (ونحو سائل اللئیم یرجع ودمعه سائل) فی المتجانسین (ونحو قوله تعالی (اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً)) فی الملحقین اشتقاقا (ونحو (قالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقالِینَ)) فی الملحقین یشبه الاتشقاق (و) هو (فی النظم ان یکون احدهما) ای احد اللفظین المکررین او المتجانسین او الملحقین بهما اشتقاقا او شبه الاشتقاق (فی آخر البیت و) اللفظ (الاخر فی صدر المصراع الاول او حشوه او آخره او صدر) المصراع (الثانی) فتصیر الاقسام ستة عشرة حاصلة من ضرب اربعة فی اربعة.
والمصنف اورد ثلثة عشر مثالا واهمل ثلاثا (کقوله سریع الی ابن العم یلطم وجهه ، ولیس الی داعی الندی بسریع) فیما یکون المکرر الاخر فی صدر المصراع الاول (وقوله :
تمتع من شمیم عرار نجد***فما بعد العشیة من عرار)
فیما یکون المکرر الاخر فی حشو المصراع الاول.
ومعنی البیت استمتع بشمیم عرار نجد وهی وردة ناعمة صفراء طیبة الرائحة فانا نعدمه اذا امسینا لخروجنا من ارض نجد ومنابته (وقوله «ومن کان بالبیض الکواعب) جمع کاعب وهی الجاریة حین تبدو ثدیها للنهود (مغرما) مولعا (فما زلت بالبیض القواضب) ای السیوف القواطع (مغرما) فیما یکون المکرر الاخر فی آخر المصراع الاول (وقوله وان لم یکن الا معرّج ساعة) هو خبر کان واسمه ضمیر یعود الی الامام المدلول علیه فی بیت السابق وهو الما علی الدار التی لو وجدتها بها اهلها ما کان وحشا مقیلها (قلیلا) صفة مؤکدة لفهم القلة من اضافة التعریج الی الساعة او صفة مقیدة ای الا تعریجا قلیلا فی ساعة (فانی نافع لی قلیلها) مرفوع بانه فاعل نافع والضمیر للساعة والمعنی قلیل من التعریج فی الساعة ینفعنی ویشفی غلیل وجدی ، وهذا فیما یکون المکرر الاخر فی صدر المصراع الثانی (وقوله دعانی) ای
[شماره صفحه واقعی : 292]
اترکانی (من ملامکما سفاها) ای خفة وقلة عقل (فداعی الشوق قبلکما دعانی) من الدعاء وهذا فیما یکون المتجانس الاخر فی صدر المصراع الاول (وقوله واذا البلابل) جمع بلبل وهو طائر معروف (افصحت بلغاتها ، فانف البلابل) جمع بلبال وهو الحزن (باحتساء بلابل) جمع بلبلة بالضم وهو ابریق فیه الخمر.
وهذا فیما یکون المتجانس الاخر اعنی البلابل الاول فی حشو المصراع الاول لا صدره لان صدره هو قوله واذا (وقوله فمشعوف بآیات المثانی ،) (ای القرآن) (ومفتون برنات المثانی) ای بنغمات اوتار المزامیر التی ضم طاق منها الی طاق.
وهذا فیما یکون المتجانس الاخر فی آخر المصراع الاول (وقوله املتهم ثم أملّتهم فلاح) ای ظهر (لی ان لیس فیهم فلاح) ای فوز ونجاة وهذا فیما یکون المتجانس الاخر فی صدر المصراع الثانی (وقوله ضرائب) جمع ضربیة وهی الطبیعة التی ضربت للرجل وطبع علیها (ابدعتها فی السماح ، فلسنا نری لک فیها ضریبا) ای مثلا واصله المثل فی ضرب القداح.
وهذا فیما یکون الملحق الاخر بالمتجانسین اشتقاقا فی صدر المصراع الاول (وقوله اذ المرء لم یخزن علیه لسانه ، فلیس علی شیء سواه بخزّان) ای اذا لم یحفظ المرء لسانه علی نفسه مما یعود ضرره الیه فلا یحفظه علی غیره مما لا ضرر له فیه ، وهذا فیما یکون الملحق الاخر اشتقاقا فی حشو المصراع الاول (وقوله لو اختصرتم من الاحسان زرتکم ، والعذب) من الماء (یهجر للافراط فی الخصر) ای فی البرودة یعنی ان بعدی عنکم لکثرة انعامکم علی.
وقد توهم بعضهم ان هذا المثال مکرر حیث کان اللفظ الاخر فی حشو المصراع الاول کما فی البیت الذی قبله ولم یعرف ان اللفظین فی البیت السابق مما یجمعهما الاشتقاق وفی هذا البیت مما یجمعهما شبه الاشتقاق والمصنف لم یذکر من هذا القسم الا هذا المثال واهمل الثلاثة الباقیة وقد اوردتها فی الشرح (وقوله :
فدع الوعید فما وعیدک ضائری***اطنین اجنحة الذباب یضیر)
وهذا فیما یکون الملحق الاخر اشتقاقا وهو ضائری فی اخر المصراع الاول
[شماره صفحه واقعی : 293]
(وفی قوله وقد کانت البیض القواضب فی الوغی) ای السیوف القواع فی الحرب (بواتر) ای قواطع بحسن استعمال ایاها (فهی الان من بعده بتر) جمع ابتر اذ لم یبق من بعده من یستعملها استعمالة.
وهذا فیما یکون الملحق الاخر اشتقاقا فی صدر المصراع الثانی.
(ومنه) ای ومن اللفظی (السجع قیل وهو تواطؤ الفاصلتین من النثر علی حرف واحد) فی الاخر (وهو معنی قول السکاکی هو) ای السجع (فی النثر کالقافیة فی الشعر) یعنی ان هذا مقصود کلام السکاکی ومحصوله والا فالسجع علی التفسیر المذکور بمعنی المصدر اعنی توافق الفاصلتین فی الحرف الاخیر.
وعلی کلام السکاکی هو نفس اللفظ المتواطی الاخر فی اواخر الفقر ولذا ذکره السکاکی بلفظ الجمع وقال انها فی النثر کالقوافی فی الشعر وذلک لان القافیة لفظ فی آخر البیت اما الکلمة نفسها او الحرف الاخیر منها او غیر ذلک علی تفصیل المذاهب ولیست عبارة عن تواطئ الکلمتین من اواخر الابیات علی حرف واحد.
فالحاصل ان السجع قد یطلق علی الکلمة الاخیرة من الفقرة باعتبار توافقها للکلمة الاخیرة من الفقرة الاخری وقد یطلق علی نفس توافقها ومرجع المعنیین واحد (وهو) ای السجع ثلاثة اضرب (مطرّف ان اختلفا) ای الفاصلتین (فی الوزن نحو (ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً وَقَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً)) فان الوقار والاطوال مختلفان وزنا (والا) ای وان لم یختلفا فی الوزن (فان کان ما فی احدی القرینتین) من الالفاظ (او) کان (اکثره) ای اکثر ما فی احد لقرینتین (مثل ما یقابله) من القرینة الاخری (فی الوزن والتقفیة) ای التوافق علی الحرف الاخیر (فترصیع نحو فهو یطبع الاسجاع بجواهر لفظه ویقرع الاسماع بزواجر وعظه) فجمیع ما فی القرینة الثانیة یوافق لما یقابله من القرینة الاولی.
واما لفظه فهو فلا یقابله شیء من الثانیة ، ولو قال بدل الاسماع الاذان کان مثالا لما یکون اکثر ما فی الثانیة موافقا لما یقابله فی الاولی (والا فهو متواز) ای وان لم یکن جمیع ما فی القرینة ولا اکثر مثل ما یقابله من الاخری فهو السجع المتوازی
[شماره صفحه واقعی : 294]
(نحو (فِیها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ وَأَکْوابٌ مَوْضُوعَةٌ)) لاختلاف سرر واکواب فی الوزن والتقفیة جمیعا.
وقد یختلف الوزن فقط نحو (وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً) ، فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً ،
وقد تختلف التقفیة فقط کقولنا ، حصل الناطق والصامت ، وهلک الحاسد والشامت.
(قیل واحسن السجع ما تساوت قرائته نحو (فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ) ثم) ای بعد ان لا تتساوی قرائنه فالاحسن (ما طالت قرینته الثانیة نحو (وَالنَّجْمِ) إِذا هَوی ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَما غَوی او) قرینته (الثالثة نحو (خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ)) من التصلیة (ولا یحسن ان یؤتی قرینة) بعد قرینة اخری.
(اقصر منها) قصرا (کثیرا) لان السجع قد استوفی امده فی الاول بطوله فاذا جاء الثانی اقصر منه کثیرا یبقی الانسان عند سماعه کمن یرید الانتهاء الی غایة فیعثر دونها ، وانما قال کثیرا احترازا عن نحو قوله تعالی (أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفِیلِ أَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ) (والاسجاع مبنیة علی سکون الاعجاز) ای اواخر فواصل القرائن اذ لا یتم التواطؤ والتزاوج فی جمیع الصور الا بالوقف والسکون (کقولهم ما ابعد ما فات واقرب ما هو آت) ای اذ لو لم یعتبر السکون لفات السجع لان التاء من فات مفتوح ومن آت منون مکسور (قیل ولا یقال فی القرآن اسجاع) رعایة للادب وتعظیما له اذ السجع فی الاصل هدیر الحمام ونحوه.
وقیل لعدم الاذن الشرعی ، وفیه نظر اذ لم یقل احد بتوقف امثال هذا علی اذن الشارع وانما الکلام فی اسماء الله تعالی.
(بل یقال) للاسجاع فی القرآن اعنی الکلمة الاخیرة من الفقرة (فواصل ،
وقیل السجع غیر مختص بالنثر ومثله من النظم (قوله تجّلی به رشدی واثرت) ای صارت ذات ثروة (به یدی وفاض به ثمدی) هو بالکسر الماء القلیل.
والمراد ههنا المال القلیل (واوری) ای صار ذاوری (به زندی) فاما اوری بضم الهمزة وکسر الراء علی انه المتکلم المضارع من اوریت الزند اخرجت ناره فغلط
[شماره صفحه واقعی : 295]
وتصحیف ومع ذلک یأباه الطبع (ومن السجع علی هذا القول) ای القول بعدم اختصاصه بالنثر (ما یسمی التشطیر ، وهو جعل کل من شطری البیت سجعة مخالفة لاختها) ای للسجعة التی فی الشطر الاخر ، وقوله سجعة فی موضع المصدر ای مسجوعا سجعة لان الشطر نفسه لیس بسجعة او هو مجاز تسمیة للکل باسم جزئه (کقوله تدبیر معتصم بالله منتقم ، لله مرتغب فی الله) ای راغب فیما یقرّبه من رضوانه (مرتقب) ای منتظر ثوابه او خائف عقابه ، فالشطر الاول سجعة مبنیة علی المیم والثانیة سجعة مبنیة علی الباء.
(ومنه) ای ومن اللفظی (الموازنة وهی تساوی الفاصلتین) ای الکلمتین الاخیرتین من الفقرتین او من المصراعین (فی الوزن دون التقفیة نحو (وَنَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ وَزَرابِیُّ مَبْثُوثَةٌ)) فان مصفوفة ومبثوثة متساویان فی الوزن لا فی التقفیة اذ الاولی علی الفاء والثانیة علی الثاء لا عبرة بتاء التأنیث فی القافیة علی ما بیّن فی موضع.
وظاهر قوله دون التقفیة انه یجب فی الموازنة عدم التساوی فی التقفیة حتی لا یکون نحو (فِیها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ ، وَأَکْوابٌ مَوْضُوعَةٌ) ، من الموازنة ویکون بین الموازنة والسجع مباینة الا علی رأی ابن الاثیر فانه یشترط فی السجع التساوی فی الوزن والتقفیة ویشترط فی الموازنة التساوی فی الوزن دون الحرف الاخیر فنحو شدید وقریب لیس بسجع وهو اخص من الموازنة واذا تساوی الفاصلتان فی الوزن دون التقفیة (فان کان ما فی احدی القرینتین) من الالفاظ (او اکثره مثل ما یقابله من) القرینة (الاخری فی الوزن) سواء کان یماثله فی التقفیة او لا (خصّ) هذا النوع من الموازنة (باسم المماثلة) وهی لا تختص بالنثر کما توهمه البعض من ظاهر قولهم تساوی الفاصلتین ولا بالنظم علی ما ذهب الیه البعض بل تجری فی القبیلتین فلذلک او رد مثالین نحو قوله تعالی (وَآتَیْناهُمَا الْکِتابَ الْمُسْتَبِینَ وَهَدَیْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ) وقوله مها الوحش) جمع مهاة وهی البقرة الوحشیة (الا ان هاتا) ای هذه النساء (او انس ، قنا الخط الا ان تلک) لقناة (ذوابل) وهذه النساء نواضر ، والمثالان مما یکون
[شماره صفحه واقعی : 296]
اکثر ما فی احدی القرینتین مثل ما یقابله من الاخری لعدم تماثل آتیناهما وهدیناهما وزنا وکذا هاتا وتلک.
ومثال الجمیع قول ابی تمام ، فاحجم لما لم یجد فیک مطمعا ، واقدم لما لم یجد عنک مهربا.
وقد کثر ذلک فی الشعر الفارسی واکثر مدائح ابی الفرج الرومی من شعراء العجم علی المماثلة وقد اقتفی الا نوری اثره فی ذلک.
(ومنه) ای ومن اللفظی (القلب) وهو ان یکون الکلام بحیث لو عکسته بدأت بحرفه الاخیر الحرف الاول کان الحاصل بعینه هو هذا الکلام ویجری فی النثر والنظم (کقوله
مودّته تدوم لکل هول***و هل کل مودته تدوم)
فی مجموع البیت.
وقد یکون ذلک فی المصراع کقوله ارانا الاله هلالا ارانا (وفی التنزیل (کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ* وَرَبَّکَ فَکَبِّرْ)) والحرف المشدد فی حکم المخفف لان المعتبر هو الحرف المکتوبة.
وقد یکون ذلک فی المفرد نحو سلس ومغایرة القلب بهذا المعنی لتجنیس القلب ظاهر فان المقلوب ههنا یجب ان یکون عین اللفظ الذی ذکر بخلافه ثمة ویجب ثمة ذکر اللفظین جمیعا بخلافه ههنا.
(ومنه) ای ومن اللفظی (التشریع) ویسمی التشریح وذا القافیتین ایضا (وهو بناء البیت علی قافیتین یصح المعنی عند الوقوف علی کل منهما لان التشریع هو ان یبنی الشارع ابیات القصیدة ذات قافیتین علی بحرین او ضربین من بحر واحد فعلی ای القافیتین وقفت کان شعرا مستقیما ، قلنا القافیة انما هی آخر البیت فالبناء علی قافیتین لا یتصور الا اذا کان البیت بحیث یصح الوزن ویحصل الشعر عند الوقوف علی کل منهما والا لم تکن الاولی قافیة (کقوله یا خاطب الدنیا) من خطب المرأة (الدنیّة) ای الخسیسة (انها ، شرک الردی) ای حبالة الهلاک
[شماره صفحه واقعی : 297]
(وقرارة الاکدار) ای مقرّ الکدورات.
فان وقفت علی الردی فالبیت من الضرب الثامن الطویل الکامل وان وقفت علی الاکدار فهو من الضرب الثانی منه ، والقافیة عند الخلیل من آخر حرف فی البیت الی اول ساکن یلیه مع الحرکة التی قبل ذلک الساکن ، فالقافیة الاولی من هذا البیت هو لفظ الردی مع حرکة الکاف من شرک والقافیة الثانیة هی من حرکة الدال من الاکدار الی الاخر وقد یکون البناء علی اکثر من قافیتین وهو قلیل متکلف ، ومن لطیف ذی القافیتین نوع یوجد فی الشعر الفارسی وهو ان تکون الالفاظ الباقیة بعد القوافی الاول بحیث اذا جمعت کانت شعرا مستقیم المعنی.
(ومنه) ای ومن اللفظی (لزوم ما لا یلزم) ویقال له الالزام والتضمین والتشدید والاعنات ایضا (وهو ان یجیء قبل حرف الروی) وهو الحرف الذی تبنی علیه القصیدة وتنسب الیه فیقال قصیدة لامیة او میمیة مثلا من رویت الحبل اذا فتلته لانه یجمع بین الابیات کما ان الفتل یجمع بین قوی الحبل او من رویت علی البعیر اذا شددت علیه الرواء وهو الحبل الذی یجمع به الاحمال (او ما فی معناه) ای قبل الحرف الذی هو فی معنی الروی (من الفاصلة) یعنی الحرف الذی وقع فی فواصل الفقر موقع حرف الروی فی قوافی الابیات.
وفاعل یجیء هو قوله (ما لیس بلازم فی السجع) یعنی ان یؤتی قبله بشیء لو جعل القوافی او الفواصل اسجاعا لم یحتج الی الاتیان بذلک الشیء ویتم السجع بدونه.
فمن زعم انه کان ینبغی ان یقول ما لیس بلازم فی السجع ای القافیة لیوافق قوله قبل حرف الروی او ما فی معناه فهو لم یعرف معنی هذا الکلام.
ثم لا یخفی ان المراد بقوله یجیء قبل کذا ما لیس بلازم فی السجع ان یکون ذلک فی بیتین او اکثر او فاصلتین او اکثر والا ففی کل بیت او فاصلة یجیء قبل حرف الروی او ما فی معناه ما لیس بلازم فی السجع کقوله :
قفا نبک من ذکری حبیب و منزل***بسقط اللوی بین الدخول فحومل
[شماره صفحه واقعی : 298]
قد جاء قبل اللام میم مفتوحة وهو لیس بالزم فی السجع.
وقوله قبل حرف الروی او ما فی معناه اشارة الی انه یجری فی النثر والنظم (نحو (فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ)) فالراء بمنزلة حرف الروی ومجیء الهاء قبلها فی الفاصلتین لزوم ما یلزم لصحة السجع بدونها نحو (فَلا تَنْهَرْ) ولا تسخر (وقوله ساشکر عمرا ان تراخت منیتی ، ایادی) بدل من عمرا (ایادی لم تمنن وان هی جلّت ،) ای لم تقطع او لم تخلط بمنة وان عظمت وکثرت
(فتی غیر محجوب الغنی عن صدیقه***و لا مظهر الشکوی اذ النعل زلّت)
زلة القدم والنعل کنایة عن نزول الشر والمحنة (رای خلّتی) ای فقری (من حیث یخفی مکانها) لانی کنت استرها عنه بالتجمل (فکانت) ای خلّتی (قذی عینیه حتی تجلت) ای انکشفت وزالت باصلاحه ایاها بایادیه یعنی من حسن اهتمامه جعله کالداء الملازم لاشرف اعضائه حتی تلافاه بالاصلاح ، فحرف الروی هو التاء وقد جیء قبله بلام مشددة مفتوحة وهو لیس بلازم فی السجع لصحة السجع بدونها نحو جلّت ومدّت ومنّت وانشقت ونحو ذلک (واصل الحسن فی ذلک کله) ای فی جمیع ما ذکر من المحسنات اللفظیة (ان تکون الالفاظ تابعة للمعانی دون العکس) ای ان لا یکون المعانی توابع للالفاظ بان یؤتی بالالفاظ متکلمة مصنوعة فیتبعها المعنی کیف ما کان کما فعله بعض المتأخرین الذین لهم شعف بایراد المحسنات اللفظیة فیجعلون الکلام کانه غیر مسوق لافادة المعنی ولا یبالون بخفاء الدلالات ورکاکة المعنی فیصیر کغمد من ذهب علی سیف من خشب.
بل الوجه ان تترک المعانی علی سجیتها فتطلب لانفسها لفظا تلیق بها ، وعند هذا تظهر البلاغة والبراعة ویتمیز الکامل من القاصر ، وحین رتب الحریری مع کمال فضله فی دیوان الانشاء عجز فقال ابن الخشاب هو رجل مقاماتی وذلک لان کتابه
[شماره صفحه واقعی : 299]
حکایة تجری علی حسب ارادته ومعانیه تتبع ما اختاره من الالفاظ الموضوعة فاین هذا من کتاب امر به فی قضیة وما احسن ما قیل فی الترجیح بین الصاحب والصابی ان الصاحب کان یکتب کما یرید والصابی کان یکتب کما یؤمر وبین الحالتین بون بعید ولهذا قال قاضی قم حین کتب الیه الصاحب.
ایها القاضی بقم ، قد عزلناک فقم والله ما عزلتنی الا هذه السجعة.
[شماره صفحه واقعی : 300]
(فی السرقات الشعریة وما یتصل بها) مثل الاقتباس والتضمین والعقد والحل والتلمیح (وغیر ذلک) مثل القول فی الابتداء والتخلّص والانتهاء.
وانما قلنا ان الخاتمة من الفن الثالث دون ان نجعلها خاتمة للکتاب خارجة عن الفنون الثلاثة کما توهّمه غیرنا لان المصنف قال فی الایضاح فی آخر بحث المحسنات اللفظیة.
هذا ما تیسر لی باذن الله جمعه وتحریره من اصول الفن الثالث وبقیت اشیاء یذکرها فی علم البدیع بعض المصنفین وهو قسمان.
احدهما ما یجب ترک التعرض له لعدم کونه راجعا الی تحسین الکلام او لعدم الفائدة فی ذکره لکونه داخلا فیما سبق من الابواب والثانی مما لا بأس بذکره لاشتماله علی فائدة مع عدم دخوله فیما سبق مثل القول فی السرقات الشعریة وما یتصل بها (اتفاق القائلین) علی لفظ التثنیة (ان کان فی الغرض علی العموم کالوصف بالشجاعة والسخاء) وحسن الوجه والبهاء ونحو ذلک (فلا یعدّ) هذا الاتفاق (سرقة) ولا استعانة ولا اخذا ونحو ذلک مما یؤدی هذا المعنی (لتقرره) ای لتقرر هذا الغرض العام فی (العقول والعادات) فیشترک فیه الفصیح والاعجم والشاعر والمفحم (وان کان) اتفاق القائلین (فی وجه الدلالة) ای طریق الدلالة علی الغرض (کالتشبیه والمجاز والکنایة وکذکر هیئات تدل علی الصفة لاختصاصها بمن هی له) ای لاختصاص تلک الهیئات بمن ثبت تلک الصفة له (کوصف الجواد بالتهلل عند ورود العفاة) ای السائلین جمع عافی (و) کوصف (البخیل بالعبوس) عند ذلک (مع سعة ذات الید ای المال.
واما العبوس عند ذلک مع قلة ذات الید فمن اوصاف الاسخیاء (فان اشترک الناس فی معرفته) ای فی معرفة وجه الدلالة (لاستقراره فیهما) ای فی العقول
[شماره صفحه واقعی : 301]
والعادات (کتشبیه الشجاع بالاسد والجواد بالبحر فهو کالاول) ای فالاتفاق فی هذا النوع من وجه الدلالة کالاتفاق فی الغرض العام فی انه لا یعد سرقة ولا اخذا (والا) ای وان لم یشترک الناس فی معرفته (جاز ان یدعی فیه) ای فی هذا النوع من وجه الدلالة (السبق والزیادة) بان یحکم بین القائلین فیه بالتفاضل وان احدهما فیه اکمل من الاخر وان الثانی زاد علی الاول او نقص عنه.
(وهو) ای ما لا یشترک الناس فی معرفته من وجه الدلالة علی الغرض (ضربان) احدهما (خاصی فی نفسه غریب) لا ینال الا بفکر (و) الاخر (عامی تصرف فیه بما اخرجه من الابتذال الی الغرابة کما مر) فی باب التشبیه والاستعارة من تقسیمهما الی الغریب الخاصی والمبتذل العامی الباقی علی ابتذاله والمتصرف فیه بما یخرجه الی الغرابة (فالاخذ والسرقة) ای ما یسمی بهذین الاسمین (نوعان ظاهر وغیر ظاهر.
اما الظاهر فهو ان یؤخذ المعنی کله اما) حال کونه (مع اللفظ کله او بعضه او) حال کونه (وحده) من غیر اخذ شیء من اللفظ (فان اخذ اللفظ کله من غیر تغییر لنظمه) ای لکیفیة الترتیب والتألیف الواقع بین المفردات (فهو مذموم لانه سرقة محضة ویسمی نسخا وانتحالا کما حکی عن عبد الله بن الزبیر انه فعل ذلک بقول معن ابن اوس اذا انت لم تنصف اخاک) ای لم تعطه النصفة ولم توفه حقوقه (وجدته ، علی طرف الهجران) ای هاجرا لک متبدّلا بک وباخوتک (ان کان یعقل ویرکب حد السیف) ای یتحمل الشدائد تؤثر فیه تأثیر السیوف وتقطعه وتقطیعها (من ان تضیمه ،) ای بدلا من ان تظلمه (اذا لم یکن عن شفرة السیف) ای عن رکوب حد السیف وتحمل المشاق (مزحل) ای مبعد.
فقد حکی ان عبد الله بن الزبیر دخل علی معاویة فأنشده هذین البیتین فقال له معاویة لقد شعرت بعدی یا ابا بکر ولم یفارق عبد الله المجلس حتی دخل معن بن اوس المزنیّ فانشد قصیدته التی اولها :
لعمرک ما ادری و انی لاوجل***علی اینا تغدو المنیة اوّل
[شماره صفحه واقعی : 302]
حتی اتمها وفیها هذان البیتان فاقبل معاویة علی عبد الله بن الزبیر وقال الم تخبرنی انهما لک فقال اللفظ له والمعنی له وبعد فهو اخی من الرضاعة وانا احق بشعره.
(وفی معناه) ای فی معنی ما لم یغیّر فیه النظم (ان یبدل بالکلمات کلها او بعضها ما یرادفها) یعنی انه ایضا مذموم وسرقة محضة کما یقال فی قول الحطیة :
دع المکارم لا ترحل لبغیتها***و اقعد فانک انت الطاعم الکاسی
ذر الماثر لا تذهب بمطلبها***و اجلس فانک انت الآکل اللابس
کما قال امریء القیس :
وقوفا بها صحبی علیّ مطیهم ***یقولون لا تهلک اسی وتجمل
فاورده طرفة فی دالیّته الا انه اقام تجلد مقام تجمل (وان کان) اخذ اللفظ کله (مع تغییر لنظمه) ای نظم اللفظ (او اخذ بعض اللفظ) لا کله (سمیّ) هذا الاخذ (اغارة ومسخا) ولا یخلو اما ان یکون الثانی ابلغ من الاول او دونه او مثله (فان کان الثانی ابلغ) من الاول (لاختصاصه بفضیلة) لا توجد فی الاول کحسن السبک او الاختصار او الایضاح او زیادة معنی (فممدوح) ای فالثانی مقبول کقول بشار من راقب الناس) ای حاذرهم (لم یظفر بحاجة وفاز بالطیبات الفاتک اللهج) ای الشجاع القتال الحریص علی القتل (وقول سلم) الخاسر بعده (من راقب الناس مات غما) ای حزنا وهو مفعول له او تمییز (وفاز باللذة الجسور) ای الشدید الجرئة فبیت سلم اجود سبکا واخصر لفظا (وان کان) الثانی (دونه) ای دون الاول فی البلاغة لفوات فضیلة توجد فی الاول (فهو) ای الثانی (مذموم کقول ابی تمام) فی مرثیة محمد بن حمید
( هیهات لا یأتی الزمان بمثله***ان الزمان بمثله لبخیل)
وقول ابی الطیب اعدی الزمان سخاؤه) یعنی لعلم الزمان منه السخاء وسری سخاؤه الی الزمان (فسخا به) واخرجه من العدم الی الوجود ولو لاسخاؤه الذی استفاده منه لبخل به علی اهل الدنیا واستبقی لنفسه کذا ذکره ابن جنی وقال ابن
[شماره صفحه واقعی : 303]
فورجه هذا تأویل فاسد لان سخاء غیر موجود لا یوصف بالعدوی وانما المراد سخا به علی وکان بخیلا به علی فلما اعداه سخاؤه اسعدنی بضمی الیه وهدایتی له لما اعداه سخاؤه (ولقد یکون به الزمان بخیلا) فالمصراع الثانی مأخوذ من المصراع الثانی لابی تمام علی کل من تفسیری ابن جنی وابن فورجة اذ لا یشترط فی هذا النوع من الاخذ عدم تغایر المعنیین اصلا کما توهمه البعض والا لم یکن مأخوذا منه علی تأویل ابن جنی ایضا لان ابا تمام علق البخل بمثل المرثی وابا الطیب بنفس الممدوح هذا ولکن مصراع ابی تمام اجود سبکا لان قول ابی الطیب.
ولقد یکون بلفظ المضارع لم یقع موقعه اذا المعنی علی المضی.
فان قیل المراد فقد یکون الزمان بخیلا بهلاکه ای لا یسمح بهلاکه قط لعلمه بانه سبب صلاح العالم والزمان وان سخا بوجوده وبذله للغیر لکن اعدامه وافناؤه باق بعد فی تصرفه.
قلنا هذا تقدیر لا قرینة علیه وبعد صحته فمصراع ابی تمام اجود لاستغنائه عن مثل هذا التکلف (وان کان) الثانی (مثله) ای مثل الاول (فابعد) ای فالثانی ابعد (من الذم والفضل للاول کقول ابی تمام لو حار) ای تحیر فی التوصل الی اهلاک النفوس (مرتاد المنیة) ای الطالب الذی هو المنیة علی انها اضافة بیان (لم یجد ، الا الفراق علی النفوس دلیلا وقول ابی الطیب لو لا مفارقة الاحباب ما وجدت ، لها المنایا الی ارواحنا سبلا) الضمیر فی لها لمنیة وهو قال من سبلا او المنایا فاعل وجدت وروی ید المنایا فقد اخذ المعنی کله مع لفظ المنیة والفراق والوجدان وبدل النفوس بالارواح وان اخذ المعنی وحده سمی) هذا الاخذ (الماما) من الّم اذا قصد واصله من الم بالمنزل اذا نزل به (وسلخا) وهو کشط الجلد عن الشاة ونحوها فکأنه کشط عن المعنی جلد او البسه جلدا آخر فان اللفظ للمعنی بمنزلة اللباس (وهو ثلاثة اقسام کذلک) ای مثل ما یسمی اغارة ومسخا لان الثانی اما ابلغ من الاول او دونه او مثله (اولها) ای اول الاقسام وهو ان یکون الثانی ابلغ من الاول (کقول ابی تمام هو) الضمیر للشان (الصنع) ای الاحسان والصنع مبتدأ خبره الجملة الشرطیة اعنی قوله
[شماره صفحه واقعی : 304]
(إن تعجل فخیر وان ترث ،) ای تبطأ (فالریث فی بعض المواضع أنفع) والاحسن ان یکون هو فیه عائدا الی حاضر فی الذهن وهو مبتدأ خبره الصنع والشرطیة ابتداء کلام ، وهذا کقول ابی العلاء هو الهجر حتی ما یلم خیال ، وبعض صدود الزائرین وصال ، وهذا نوع من الاعراب لطیف لا یکاد یتنبهه الا الاذهان الراقیة من ائمة العرب (وقول ابی الطیب ومن الخیر بطوء سیبک) ای تأخر عطائک (عنّی ، اسرع السحب فی المسیر الجهام) ای السحاب الذی لا ماء فیه.
واما ما فیه ماء فیکون بطیئا ثقیل المشی فکذا حال العطاء ففی بیت ابی الطیب زیادة بیان لاشتماله علی ضرب المثل بالسحاب (وثانیها) ای ثانی الاقسام وهو ان یکون الثانی دون الاول (کقول البحتری واذ تألق) ای لمع (فی الندی) ای فی المجلس (کلامه المصقول) المنقح (خلت) ای حسبت (لسانه من عضبه) ای سیفه القاطع وقول ابی الطیب :
کأنّ السنهم فی النطق قد جعلت***علی رماحهم فی الطعن خرصانا
جمع خرص بالضم والکسر هو السنان یعنی ان السنهم عند النطق فی المضاء والنفاذ تشابه اسنتهم عند الطعن فکأن السنهم جعلت اسنة علی رماحهم فبیت البحتری ابلغ لما فی لفظی تألق والمصقول من الاستعارة التخییلیة فان التألق والصقالة للکلام بمنزلة الاظفار للمنیة ولزم من ذلک تشبیه کلامه بالسیف هو استعارة بالکنایة.
(وثالثها) ای ثالث الاقسام وهو ان یکون الثانی مثل الاول (کقول الاعرابی) ابی زیاد (ولم یک اکثر الفتیان مالا ، ولکن ارحبهم ذراعا) ای اسخاهم ، یقال فلان رحب الباع والذراع ورحبتهما ای سخی (وقول الشجع لیس) ای الممدوح یعنی جعفر بن یحیی (باوسعهم) الضمیر للملوک (فی الغنی ولکن معروفه) ای احسانه (اوسع) فالبیتان متماثلان هذا ولکن لا یعجبنی معروفه اوسع (واما غیر الظاهر فمنه ان یتشابه المعنیان) ای معنی البیت الاول ومعنی البیت الثانی (کقول جریر فلا یمنعک من ارب) ای حاجة (لحاهم) جمع لحیة یعنی کونهم فی صورة (الرجال
[شماره صفحه واقعی : 305]
سواء ذو العمامة والخمار) یعنی ان الرجال منهم والنساء سواء فی الضعف.
(و قول ابی الطیب :
و من فی کفه منهم قناة***کمن فی کفه منهم خضاب)
واعلم انه یجوز فی تشابه المعنیین اختلاف البیتین نسیبا ومدیحا وهجاء وافتخارا او نحو ذلک.
فان الشاعر الحاذق اذا قصد الی المعنی المختلس لینظمه احتال فی اخفائه فغیر لفظه وصرفه عن نوعه ووزنه وقافیته والی هذا اشار بقوله.
(ومنه) ای من غیر الظاهر (ان ینقل المعنی الی محل آخر کقول البحتری سلبوا) ای ثیابهم (واشرقت الدماء علیهم ، محمرة فکانهم لم یسلبوا) لان الدماء المشرقة کانت بمنزلة الثیاب لهم (وقول ابی الطیب یبس النجیع علیه) ای علی السیف (وهو مجرد عن غمده فکأنما هو مغمد) لان الدم الیابس بمنزلة غمد له فنقل المعنی من القتلی والجرحی الی السیف.
(ومنه) ای من غیر الظاهر (ان یکون معنی الثانی اشمل) من معنی الاول (کقول جریر اذا غضبت علیک بنو تمیم ، وجدت الناس کلهم غضابا) لانهم یقومون مقام کلهم (وقول ابی نؤاس
لیس من الله بمستنکر***ان یجمع العالم فی واحد)
فانه یشمل الناس وغیرهم فهو اشمل من معنی بیت جریر.
(ومنه) ای من غیر الظاهر (القلب وهو ان یکون معنی الثانی نقیض معنی الاول کقول ابی الشیص
جد الملامة فی هواک لذیذة***حبا لذکرک فلیلمنی اللّوم
وقول ابی الطیبءاحبّه) الاستفهام للانکار باعتبار القید الذی هو الحال اعنی قوله (واحبّ فیه ملامة ،) کما یقال اتصلی وانت محدث علی تجویز واو الحال فی المضارع المثبت کما هو رای البعض او علی حذف المبتدا ای وانا احب.
ویجوز ان یکون الواو للعطف والانکار راجع الی الجمع بین الامرین اعنی محبته
[شماره صفحه واقعی : 306]
ومحبة الملامة فیه (ان الملامة فیه من اعدائه) وما یصدر عن عدو المحبوب یکون مبغوضا لا محبوبا وهذا نقیض معنی بیت ابی الشیص لکن کل منهما باعتبار آخر ولهذا قالوا الاحسن فی هذا النوع ان یبین السبب.
(ومنه) ای من غیر الظاهر (ان یؤخذ بعض المعنی ویضاف الیه ما یحسّنه کقول الافوه فتری الطیر علی آثارنا ، رای عین) یعنی عیانا (ثقة) حال ای واثقة او مفعول له مما یتضمنه قوله علی آثارنا ای کائنة علی آثارنا لوثوقها (ان ستمار) ای ستطعم من لحوم من نقتلهم (وقول ابی تمام وقد ظلّلت) ای القی علیها الظل وصارت ذوات ظل (عقبان اعلامه ضحی ، بعقبان طیر فی الدماء نواهل) من نهل اذا روی نقیض عطش (اقامت) ای عقبان الطیر (مع الرایات) ای لاعلام وثوقا بانها ستطعم لحوم القتلی (حتی کلها من الجیش الا انها لم تقاتل ، (فان ابا تمام لم یلم بشیء من معنی قول الافوه رای عین) الدال علی قرب الطیر من الجیش بحیث تری عیانا لا تخیّلا.
وهذا مما یؤکد شجاعتهم وقتلهم الاعادی (ولا) بشیء من معنی (قوله ثقة ان ستمار) الدال علی وثوق الطیر بالمبرة لاعتیادها بذلک وهذا ایضا مما یؤکد المقصود قیل ان قول ابی تمام وقد ظلّلت المام بمعنی قوله رای عین لان وقوع الظل علی الرایات مشعر بقربها من الجیش.
وفیه نظر اذ قد یقع ظل الطیر علی الرایة وهو فی جو السماء بحیث لا یری اصلا.
نعم لو قیل ان قوله حتی کانها من الجیش المام بمعنی قوله رای عین فانما تکون من الجیش اذا کانت قریبا منهم مختلطا بهم لم یبعد عن الصواب (لکن زاد) ابو تمام (علیه) ای علی الافوه زیادات محسنة للمعنی المأخوذ من الافوه اعنی تسایر الطیر علی آثارهم (بقوله الا انها لم تقاتل وبقوله فی الدماء نواهل وباقامتها مع الرایات حتی کانها من الجیش وبها) ای وباقامتها مع الرایات حتی کانها من الجیش (تیم حسن الاول) یعنی قوله الا انها لم تقاتل لانه لا یحسن الاستدراک الذی
[شماره صفحه واقعی : 307]
هو قوله الا انها لم تقاتل ذلک الحسن الا بعد ان یجعل الطیر مقیمة مع الرایات معدودة فی عداد الجیش حتی یتوهم انها ایضا من المقاتلة ، هذا هو المفهوم من الایضاح.
وقد قیل معنی قوله وبها ای بهذه الزیادات الثلاث یتم حسن معنی البیت الاول (واکثر هذه الانواع) المذکورة لغیر الظاهر (ونحوها مقبولة) لما فیها من نوع تصرف.
(ومنها) ای من هذه الانواع (ما یخرجه حسن التصرف من قبیل الاتباع الی حیز الابتداع وکل ما کان اشد خفاء) بحیث لا یعرف کونه مأخوذا من الاول الا بعد مزید تأمل (کان اقرب الی القبول) لکونه ابعد عن الاتباع وادخل فی الابتداع (هذا) ای الذی ذکر فی الظاهر وغیره من ادعاء سبق احدهما واخذ الثانی منه وکونه مقبولا او مردودا وتسمیة کل بالاسامی المذکورة (کله) انما یکون (اذا علم ان الثانی اخذ من الاول) بان یعلم انه کان یحفظ قول الاول حین نظم او بان یخبر هو عن نفسه انه اخذ منه والا فلا یحکم بشیء من ذلک (لجواز ان یکون الاتفاق) فی اللفظ والمعنی جمیعا او فی المعنی وحده (من قبیل توارد الخواطر) ای مجیئه (علی سبیل الاتفاق من غیر قصد الی الاخذ) کما یحکی عن ابن میّادة انه انشد لنفسه ، مفید ومتلاف اذا ما اتیته ، تهلل واهتز اهتزاز المهنّد فقیل له این یذهب بک هذا للحطیئة ، فقال الان علمت انی شاعر اذا وافقته علی قوله ولم اسمعه (فاذا لم یعلم) ان الثانی اخذ من الاول.
(قیل قال فلان کذا وقد سبقه الیه فلان فقال کذا) لیغتنم بذلک فضیلة الصدق ویسلم من دعوی علم الغیب ونسبة النقص الی الغیر (ومما یتصل بهذا) ای بالقول فی السرقات (القول فی الاقتباس والتضمین والعقد والحل والتلمیح) بتقدیم اللام علی المیم من لمحه اذا ابصره وذلک لان فی کل منها اخذ شیء من الاخر (اما الاقتباس فهو ان یضمّن الکلام) نظما کان او نثرا (شیئا من القرآن او الحدیث لا علی انه منه) ای لا علی طریقة ان ذلک الشیء من القرآن او الحدیث یعنی علی وجه لا یکون فیه اشعار بانه منه کما یقال فی اثناء الکلام قال الله تعالی کذا وقال
[شماره صفحه واقعی : 308]
النبی علیه السلام کذا ونحو ذلک فانه لا یکون اقتباسا.
ومثل للاقتباس باربعة امثلة لانه اما من القرآن او الحدیث وکل منهما اما فی النثر او فی النظم.
فالاول (کقول الحریری فلم یکن الا کلمح البصر او هو اقرب حتی انشد واغرب ،).
والثانی مثل (قول الاخر ان کنت ازمعت) ای عزمت (علی هجرنا ، من غیر ما جرم فصبر جمیل ، وان تبدّلت بنا غیرنا ، فحسبنا الله ونعم الوکیل و) الثالث مثل (قول الحریری قلنا شاهت الوجوه) ای قبحت وهو لفظ الحدیث علی ما روی انه لما اشتد الحرب یوم حنین اخذ النبی صلّی الله تعالی علیه وسلم کفا من الحصاء فرمی به وجوه المشرکین وقال شاهت الوجوه (وقبح) علی المبنی للمفعول ای لعن من قبحه الله بالفتح ای ابعده عن الخیر (اللکع) ای لعن اللئیم.
(و) الرابع مثل (قول ابن عباد قال) ای الحبیب (لی ان رقیبی سیء الخلق فداره ،) من المداراة وهی الملاطفة والمجاملة وضمیر المفعول للرقیب (قلت دعنی وجهک الجنة حفت بالمکاره) اقتباسا من قوله علیه السلام حفت الجنة بالمکاره وحفت النار بالشهوات ای احیطت یعنی لابد لطالب جنة وجهک من تحمل مکاره الرقیب کما انه لا بد لطالب الجنة من مشاق التکالیف.
(وهو) ای الاقتباس (ضربان) احدهما (ما لم ینقل فیه المقتبس عن معناه الاصلی کما تقدم) من الامثلة (و) الثانی (خلافه) ای ما نقل فیه المقتبس عن معناه الاصلی (کقول ابن الرومی لئن اخطأت فی مدحک ما اخطأت فی منعی ، لقد انزلت حاجاتی بواد غیر ذی زرع) هذا مقتبس من قوله تعالی (رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ) لکن معناه فی القرآن واد لا ماء فیه ولا نبات وقد نقله ابن الرومی الی جناب لا خیر فیه ولا نفع (ولا بأس بتغییر یسیر) فی اللفظ المقتبس (للوزن او غیره کقوله) ای کقول بعض المغاربة (قد
[شماره صفحه واقعی : 309]
کان) ای وقع (ما خفت ان یکونا ، انا الی الله راجعونا) وفی القرآن (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) (واما التضمین فهو ان یضمن الشعر شیئا من شعر الغیر) بیتا کان او ما فوقه او مصراعا او مادونه (مع التنبیه علیه) ای علی انه من شعر الغیر (ان لم یکن ذلک مشهورا عند البلغاء).
وبهذا یتمیز عن الاخذ والسرقة (کقوله) ای کقول الحریری یحکم ما قاله الغلام الذی عرضه ابو زید للبیع (علی انی سأنشد عند بیعی ، اضاعونی وای فتی اضاعوا) المصراع الثانی للعرجی ، ونمامه لیوم کریهة وسداد ثغر اللام فی لیوم لام التوقیت والکریهة من اسماء الحرب وسداد الثغر بکسر السین لا غیر سدّه بالخیر والرجال والثغر موضع للمخافة من فروج البلدان ای اضاعونی فی وقت الحرب وزمان سد الثغور ولم یراعوا حقی احوج ما کانوا الی وای فتی ای کاملا من الفتیان اضاعوا.
وفیه تندیم وتخطئة لهم وتضمین المصراع بدون التنبیه لشهرته کقول الشاعر قد قلت لما اطلعت وجناته ، حول الشقیق الغض روضة آس ، اعذاره الساری العجول توقفا ، ما فی وقوفک ساعة من بأس المصراع الاخیر لابی تمام (واحسنه) ای احسن التضمین (مازاد علی الاصل) ای شعر الشاعر الاول (بنکتة) لا توجد فیه (کالتوریة) ای الایهام (والتشبیه فی قوله اذا الوهم ابدی) ای اظهر (لی لماها) ای سمرة شفتیها (وثغرها ، تذکرت ما بین العذیب وبارق ویذکرنی) من الاذکار (من قدّها ومدامعی ، مجرّ عوالینا ومجری السوابق) انتصب مجر علی انه مفعول ثان لیذکرنی وفاعله ضمیر یعود الی الوهم.
وقوله تذکرت ما بین العذیب وبارق ، مجر عوالینا ومجری السوابق مطلع قصیدة لابی الطیب ، والعذیب وباریق موضعان وما بین ظرف للتذکر او للمجر والمجری قدم اتساعا فی تقدیم الظرف علی عامله المصدر او ما بین مفعول تذکرت ومجر بدل عنه والمعنی انهم کانوا نزولا بین هذین الموضعین وکانوا یجرون الرماح عند مطارده الفرسان ویسابقون علی الخیل.
[شماره صفحه واقعی : 310]
فالشاعر الثانی اراد بالعذیب تصغیر العذب یعنی به شفة الحبیبة ویبارق ثغرها الشبیهة بالبرق وبما بینهما ریقها.
وهذا توریة وشبه تبختر قدها بتمایل الرمح وتتابع دموعه بجریان الخیل السوابق (ولا یضر) فی التضمین (التغییر الیسیر) لما قصد تضمینه لیدخل فی معنی الکلام کقول الشاعر فی یهودی به داء الثعلب اقول لمعشر غلطوا وغضوا ، من الشبخ الرشید وانکروه ، هو ابن جلا وطلّاع الثنایا ، متی یضع العمامة یعرفوا ، البیت لسحیم بن وشیل واصله اما ان جلا علی طریقة التکلم فغیره الی طریقة الغیبة لیدخل فی المقصود.
(وربما سمعی تضمین البیت فیما زاد علی البیت استعانة وتضمین المصراع فما دونه ایداعا) کانه اودع شعره شیئا قلیلا من شعر الغیر (ورفوا) کانه رفا خرق شعره بشیء من شعر الغیر.
(واما العقد فهو ان ینظم نثرا) قرآنا کان او حدیثا او مثلا او غیر ذلک (لا علی طریق الاقتباس) یعنی ان کان النثر قرآنا او حدیثا فنظمه انما یکون عقدا اذا غیر تغییرا کثیرا او اشیر الی انه من القرآن او الحدیث وان کان غیر القرآن او الحدیث فنظمه عقد کیف ما کان اذ لا دخل فیه للاقتباس.
(کقوله ما بال من اوله نطفة ، وجیفة آخره یفخر) الجملة حال ای ما باله مفتخرا (عقد قول) علی رضی الله عنه وما لابن آدم الفخر وانما اوّله نطفة وآخره جیفة (واما الحل فهو ان ینثر نظما) وانما یکون مقبولا اذا کان سبکه مختارا لا یتقاصر عن سبک النظم وان یکون حسن الموقع غیر قلق (کقول بعض المغاربة فانه لما قبحت فعلاته وحنظلت نخلاته) ای صارت ثمار نخلاته کالحنظل فی المرارة (لم یزل سوء الظن یقتاده) ای یقوده الی تخیلات فاسدة وتوهمات باطلة (ویصدق) هو (توهمه الذی یعتاده) من الاعتیاد (حل قول ابی الطیب
اذا ساء فعل المرء سائت ظنونه***و صدّق ما یعتاده من توهم
یشکو سیف الدولة واستماعه لقول اعدائه.
[شماره صفحه واقعی : 311]
(واما التلمیح) صح بتقدیم اللام علی المیم من لمحه اذا ابصره ونظر الیه وکثیرا ما تسمعهم یقولون لمح فلان هذا البیت فقال کذا وفی هذا البیت تلمیح الی قول فلان واما التلمیح بتقدیم المیم علی اللام بمعنی الاتیان بالشیء الملیح کما مر فی التشبیه والاستعارة فهو ههنا غلط محض وان اخذ مذهبا (فهو ان یشار) فی فحوی الکلام (الی قصة او شعر) او مثل سائر (من غیر ذکره) ای ذکر کل واحد من القصة او الشعر وکذا المثل فالتلمیح اما فی النظم او فی النثر والمشار الیه فی کل منهما اما ان یکون قصة او شعرا او مثلا تصیر ستة اقسام والمذکور فی الکتاب مثل التلمیح فی النظم الی القصة والشعر (کقوله فو الله ما ادری أحلام نائم ، المت بنا ام کان فی الرکب یوشع) وصف لحوقه بالاحبة المرتحلین وطلوع شمس وجه الحبیب من جانب الخدر فی ظلمة اللیل.
ثم استعظم ذلک واستغرب وتجاهل تحیرا وتدّلها وقال ا هذا حلم اراه فی النوم ، ام کان فی الرکب یوشع ، النبی صلّی الله علیه وآله وسلم.
فرد الشمس (اشارة الی قصة یوشع علیه السلام واستیقافه الشمس) علی ما روی من انه قاتل الجبارین یوم الجمعة فلما ادبرت الشمس خاف ان تغیب قبل ان یفرغ منهم ویدخل السبت فلا یحل له قتالهم فیه فدعا الله تعالی فرد له الشمس حتی فرغ من قتالهم (وکقوله لعمرو) واللام للابتداء وهو مبتدأ (مع الرمضاء) ای الارض الحارة التی ترمض فیها القدم ای تحترق حال من الضمیر فی ارقّ (والنار) مرفوع معطوف تعلی عمروا او مجرور معطوف علی الرمضاء (تلتظی) حال منها وما قیل انها صلة علی حذف الموصول ای النار التی تلتظی تعسف لا حاجة الیه (ارقّ) خبر المبتدأ من رق له اذا رحمه.
(واخفی) من خفی علیه تلطف وتشقّق (منک فی ساعة الکرب ، اشار الی البیت المشهور) وهو قوله (المستجیر) ای المستغیث (بعمر وعند کربته) الضمیر للموصول ای الذی یستغیث عند کربته بعمرو (کالمستجیر من الرمضاء بالنار) وعمرو هو جساس بن مرة وذلک لانه لما رمی کلیبا ووقف فوق رأسه قال له کلیب یا
[شماره صفحه واقعی : 312]
عمرو اغثنی بشربة ماء فاجهز علیه فقیل المستجیر بعمرو البیت.
[شماره صفحه واقعی : 313]
[شماره صفحه واقعی : 314]
(ینبغی للمتکلم) شاعرا کان او کاتبا (ان یتأنق) ای یتبع الانق والاحسن یقال تأنق فی الروضة اذا وقع فیها متتبعا لما یونقه ای یعجبه (فی ثلاثة مواضع من کلامه حتی تکون) تلک المواضع الثلاثة اعذب لفظا) بان تکون فی غایة البعد عن التنافر والثقل (واحسن سبکا) بان تکون فی غایة البعد عن التعقید والتقدیم والتأخیر الملبس وان تکون الالفاظ متقاربة فی الجزلة والمتانة والرقة والسلاسة وتکون المعانی مناسبة لا لفظها من غیر ان تکتسی اللفظ الشریف المعنی السخیف او علی العکس بل یصاغان صیاغة تناسب وتلاؤم (واصح معنی) بان یسلم من التناقض والامتناع والابتذال ومخالفة العرف ونحو ذلک.
(احدها الابتداء) لانه اول ما یقرع السمع فان کان عذبا حسن السبک صحیح المعنی اقبل السامع علی الکلام فوعی جمیعه والا عرض عنه وان کان الباقی فی غایة الحسن فالابتداء الحسن فی تذکار الاحبة والمنازل (کقوله
قفانبک من ذکری حبیب و منزل***بسقط اللوی بین الدخول فحومل)
السقط منقطع الرمل حیث یدقه واللوی رمل معوج ملتوی والدخول وحومل موضعان والمعنی بین اجزاء الدخول (و) فی وصف الدال (کقوله :
قصر علیه تحیة و سلام***خلعت علیه جمالها الایام)
خلع علیه ای نزع ثوبه وطرحه علیه.
(و) ینبغی (ان یجتنب فی المدیح مما یتطیر به) ای یتشأم به (کقوله موعدا حبابک بالفرقة غد) ، مطلع قصیدة لابن مقاتل الضریر أنشدها للداعی العلوی فقال له الداعی موعد أحبابک یا اعمی ولک المثل السوء (واحسنه) ای أحسن الابتدا (ما ناسب المقصود) بأن یشتمل علی إشارة إلی ما سبق الکلام لأجله ،
[شماره صفحه واقعی : 315]
(ویسمی) کون الإبتداء مناسبا للمقصود (براعة الاستهلال) من برع الرّجل : إذا فاق أصحابه فی العلم أو غیره (کقوله فی التهنئة : بشری فقد أنجز الاقبال ما وعدا) وکوکب المجد فی افق العلی صعدا مطلع قصیدة لأبی محمّد الخازن یهنّئ الصاحب بولد لا بنته.
(وقوله فی المرثیة هی الدنیا تقول بملء فیها حذار حذار) ای احذر (من بطشی) ای أخذی الشدید (وفتکی) أی قتلی فجأة مطلع قصیدة لأبی الفرج الساوی یرثی فخر الدولة (وثانیها) أی ثانی المواضع التی ینبغی للمتکلّم أن یتأنق فیها (التخلص) أی الخروج (مما شببّ الکلام به) أی ابتدأ وافتتح قال الإمام الواحدی رحمه الله معنی التشبیب ذکر أیّام الشباب واللهو والغزل وذلک یکون فی ابتداء قصائد الشعر فسمی ابتداء کل امر تشبیبا وان لم یکن فی ذکر الشباب (من تشبیب) الی وصف للجمال (وغیره) کالأدب والافتخار والشکایة وغیر ذلک (الی المقصود مع رعایة الملائمة بینهما) ای بین ما شبب به الکلام وبین المقصود واحترز بهذا عن الاقتضاب وأراد بقوله التخلّص معناه اللغوی وإلا فالتخلّص فی العرف هو الانتقال مما افتتح به الکلام إلی المقصود مع رعایة المناسبة.
وإنّما ینبغی أن یتأنّق فی التخلص لأنّ السامع یکون مترقبا الانتقال من الافتتاح إلی المقصود کیف یکون ، فان کان حسنا متلائم الطرفین حرّک من نشاطه وأعان علی اصغاء ما بعده وإلا فبالعکس فالتخلّص الحسن. (کقوله یقول فی قومس) اسم موضع قومی وقد اخذت منا السری ای اثر فینا السیر باللیل ونقصّ من قوانا (وخطی المهریة) عطف علی السری لا علی المجرور فی منا کما سبق إلی بعض الأوهام وهی جمع خطوة وأراد بالمهریة الابل المنسوبة الی مهر ابن حیدان أبی قبیلة (القود) أی الطویلة الظهور والاعناق جمع اقود ای اثرت فینا مزاولة السری ومسایرة المطایا بالخطی ومفعول یقول هو قوله (امطلع الشمس تبغی) أی تطلب (ان تؤم) أی تقصد (بنا فقلت کلا) ردع للقوم وتنبیه (ولکن مطلع الجود وقد ینتقل منه) او مما شبب به الکلام (الی ما لا یلائمه ویسمی) ذلک الانتقال (الاقتضاب)
[شماره صفحه واقعی : 316]
وهو فی اللغة الاقتطاع والارتجال (وهو) أی الاقتضاب (مذهب العرب الجاهلیة ومن یلیهم من المخضرمین) بالخاء والضاد المعجمتین أی الذین أدرکوا الجاهلیّة والاسلام مثل لبید. قال فی الأساس ناقة مخضرمة أی جذع نصف اذنها ومنه المخضرم الذی أدرک الجاهلیة والاسلام کأنما قطع نصفه حیث کان فی الجاهلیة (کقوله لو رأی الله ان فی الشیب خیرا ، جاورته الابرار فی الخلد شیبا) جمع أشیب وهو حال من الابرار ، ثمّ انتقل من هذا الکلام إلی ما لا یلائمه فقال :
(کل یوم تبدی) أی تظهر (صروف اللیالی ، خلقا من أبی سعید غریبا) ثمّ کون الاقتضاب مذهب العرب والمخضرّمین أی دأبهم وطریقتهم لا ینافی أن یسلکه الاسلامیون ویتبعونهم فی ذلک فانّ البیتین المذکورین لأبی تمام وهو من الشعراء الإسلامیة فی الدولة العباسیّة ، وهذا المعنی مع وضوحه قد خفی علی بعضهم حتی اعترض علی المصنف بأن أبا تمام لم یدرک الجاهلیّة فکیف یکون من المخضرّمین.
(ومنه) أی من الاقتضاب (ما یقرب من التخلص) فی أنّه یشوبه شییء من المناسبة (کقولک بعد حمد الله اما بعد) فانّه کان کذا وکذا فهو اقتضاب من جهة الانتقال من الحمد والثناء إلی کلام آخر من غیر رعایة ملائمة بینهما لکنه یشبه التخلّص حیث لم یأت بالکلام الآخر فجأة من غیر قصد إلی ارتباط وتعلیق بما قبله بل قصد نوع من الربط علی معنی مهما یکون من شییء بعد الحمد والثناء فانّه کان کذا وکذا (قیل وهو) أی قولهم بعد حمد الله أما بعد.
هو (فصل الخطاب) قال ابن الأثیر والذی اجمع علیه المحققون من علماء البیان ان فصل الخطاب هو اما بعد لأنّ المتکلّم یفتتح کلامه فی کلّ امر ذی شأن بذکر الله وتحمیده فاذا أراد أن یخرج منه إلی الغرض المسوق له فصلّ بینه وبین ذکر الله تعالی بقوله اما بعد ، وقیل فصل الخطاب معناه الفاصل من الخطاب أی الذی یفصل بین الحق والباطل علی أنّ المصدر بمعنی الفاعل ، وقیل المفصول من الخطاب وهو الذی یتبینه من یخاطب به أی یعلمه بیّنا لا یلتبس علیه فهو بمعنی المفعول.
(وکقوله) تعالی عطف علی قوله کقولک بعد حمد الله یعنی من الاقتضاب
[شماره صفحه واقعی : 317]
القریب من التخلّص ما یکون بلفظ هذا کما فی قوله تعالی بعد ذکر اهل الجنة (هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ) فهو اقتضاب فیه نوع مناسبة وارتباط لأنّ الواو للحال ولفظ هذا اما خبر مبتدأ محذوف (ای الامر هذا) والحال کذا (او) مبتدأ محذوف الخبر ای (هذا کما ذکر) وقد یکون الخبر مذکورا (مثل قوله تعالی) بعد ما ذکر جمعا من الانبیاء علیهم السلام وأراد أن یذکر بعد ذالک الجنة واهلها (هذا ذِکْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ) باثبات الخبر اعنی قوله ذکر وهذا مشعر بأنه فی مثل قوله تعالی (هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِینَ) مبتدأ محذوف الخبر ، قال ابن الاثیر لفظ هذا فی هذا المقام من الفصل الذی هو احسن من الوصل وهی علاقة وکیدة بین الخروج من کلام إلی کلام آخر ، (ومنه) أی من الاقتضاب القریب من التخلّص (قول الکاتب) هو مقابل للشاعر عند الانتقال من حدیث إلی آخر (هذا باب) فان فیه نوع ارتباط حیث لم یبتدئ الحدیث الآخر بغتة.
(وثالثها) ای ثالث المواضع التی ینبغی للمتکلم أن یتأنّق فیها (الانتهاء) لانّه آخر ما یعیه السمع ویرتسم فی النفس فان کان حسنا مختارا تلقاء السمع واستلذه حتی جبر ما وقع فیما سبقه من التقصیر وإلا لکان علی العکس حتّی ربما أنساه المحاسن الموردة فیما سبق فالانتهاء الحسن (کقوله وانی جدیر) ای خلیق (اذ بلغتک بالمنی) أی جدیر بالفوز بالامانی (وانت بما املت منک جدیر ، فان تولنی) ای تعطنی (منک الجمیل فاهله) أی فأنت أهل لاعطاء ذلک الجمیل (والا فانی عاذر) ایاک عمّا صدر عنی من الابرام (وشکور) لما صدر عنک من الاصغاء إلی المدیح أو من العطایا السالفة.
(واحسنه) أی أحسن الانتهاء (ما اذن بانتهاء الکلام) حتی لا یبقی للنفس تشوّق إلی ما وراءه (کقوله بقیت بقاء الدهر یا کهف اهله ، وهذا دعاء للبریة شامل) لأن بقاءک سبب لنظام امرهم وصلاح حالهم ، وهذه المواضع الثلاثة مما یبالغ المتأخرون فی التأنق فیها واما المتقدمون فقد قلّت عنایتهم بذلک (وجمیع فواتح السور وخواتمها واردة علی أحسن الوجوه وأکملها) من البلاغة لما فیها من التفنن
[شماره صفحه واقعی : 318]
وأنواع الاشارة وکونها بین أدعیة ووصایا ومواعظ وتحمیدات وغیر ذلک مما وقع موقعه وأصاب نحره بحیث تقصر عن کنه وصفه العبارة وکیف لا وکلام الله سبحانه وتعالی فی الرتبة العلیا من البلاغة والغایة القصوی من الفصاحة ، ولما کان هذا المعنی مما قد یخفی علی بعض الأذهان لما فی بعض الفواتح والخواتم من ذکر الاهوال والافزاع وأحوال الکفار وأمثال ذلک اشار إلی إزالة هذا الخفاء بقوله (یظهر ذلک بالتامل مع التذکر لما تقدم) من الاصول والقواعد المذکورة فی الفنون الثلاثة التی لا یمکن الاطلاع علی تفاصیلها وتفاریقها الا لعلّام الغیوب فانه یظهر بتذکّرها ان کلا من ذلک وقع موقعه بالنظر إلی مقتضیات الاحوال وان کلا من السور بالنسبة إلی المعنی الذی یتضمنه مشتملة علی لطف الفاتحة ومنطویة علی حسن الخاتمة
ختم الله تعالی لنا بالحسن ویسر لنا الفوز بالذخر الاسنی بحق النبی وآله الأکرمین والحمد لله ربّ العالمین.
[شماره صفحه واقعی : 319]
[شماره صفحه واقعی : 320]
خطبة الکتاب................................................................... 9
مقدمة الکتاب................................................................. 11
الفصاحة فی المفرد.............................................................. 13
الفصاحة فی الکلام............................................................. 17
الفصاحة فی المتکلم............................................................ 21
البلاغة فی المتکلم.............................................................. 23
علم المعانی.................................................................... 27
الصدق والکذب............................................................... 31
احوال الاسناد الخبری........................................................... 33
الاسناد الحقیقی................................................................ 37
احوال المسند الیه............................................................... 49
تقدیم المسند الیه............................................................... 63
احوال المسند.................................................................. 83
التغلیب....................................................................... 91
احوال متعلقات الفعل......................................................... 105
القصر....................................................................... 115
الانشاء...................................................................... 129
الفصل والوصل............................................................... 145
الایجاز...................................................................... 169
الاطناب..................................................................... 177
المساوات.................................................................... 181
علم البیان................................................................... 183
التشبیه...................................................................... 189
[شماره صفحه واقعی : 321]
الحقیقة...................................................................... 215
المجاز........................................................................ 219
المجاز المرسل.................................................................. 221
الاستعارة.................................................................... 223
فی بیان الاستعارة بالکنایة..................................................... 241
فی الحقیقة والمجاز والاستعارة.................................................... 243
تقسیم المجاز اللغوی........................................................... 245
تعریف الاستعارة.............................................................. 247
شرائط حسن الاستعارة........................................................ 253
الکنایة...................................................................... 257
تقسیم الکنایة الی ثلاثة اقسام.................................................. 259
فی کون المجاز والکنایة افضل................................................... 263
تقسیم وجوه التحسین الی معنوی ولفظی........................................ 265
انطباق والتضاد............................................................... 267
المزاوجة...................................................................... 269
التوریة والایهام............................................................... 271
الاستخدام................................................................... 273
الجمع مع التفریق والتقسیم..................................................... 275
التجرید...................................................................... 277
المبالغة المقبولة................................................................ 279
حسن التعلیق................................................................ 281
تأکید المدح.................................................................. 283
الاستتباع.................................................................... 285
الاطراد...................................................................... 287
الجناس...................................................................... 289
ردّ العجز علی الصدر......................................................... 291
[شماره صفحه واقعی : 322]
السجع والتشطیر............................................................. 293
لقلب والتشریع............................................................... 297
لزوم ما یلزم.................................................................. 299
السرقات الشعریة............................................................. 301
الاقتباس والتضمین............................................................ 307
التلمیح...................................................................... 313
خاتمة الکتاب................................................................ 315
الفهرس 321
[شماره صفحه واقعی : 323]
سرشناسه : علامه حلی، حسنبن یوسف، ۶۴۸ - ۷۲۶ق.
عنوان و نام پدیدآور : کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد/ تالیف العلامه الحلی؛ صححه و قدمله و علق علیه حسن حسنزاده الاملی.
مشخصات نشر : قم : جماعهالمدرسین فیالحوزهالعلمیه بقم،موسسهالنشرالاسلامی، ۱۴۳۰ق.= ۱۳۸۸.
مشخصات ظاهری : ۵۹۲ ص.
موضوع : کلام شیعه امامیه -- قرن ۷ق.
رده بندی کنگره : BP۲۱۰/ن۶ت۳۰۲۱۶ ۱۳۸۸
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲
شماره کتابشناسی ملی : ۳۰۰۳۸۹۵
توضیح : «کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد»، توسط علامه حلی رحمة الله علیه ، به زبان عربی و در موضوع کلام اسلامی، به انگیزه حل مشکلات و باز کردن پیچیدگیهای عبارات تجرید الاعتقاد خواجه نصیر الدین طوسی رحمه الله ، تالیف شده است.کتاب، در شش مقصد تدوین یافته و هر مقصد، دارای فصول و مسائل مختلفی است.
فاضل قوشچی ، در اهمیت این کتاب، میگوید: اگر کشف المراد علامه (حلی) نبود، ما نظریات خواجه طوسی را درک نمیکردیم.
ص: 1
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام علی أشرف أنبیائه وخاتم رسله محمد وعترته المنتجبین.
لا شک فی أن علم الکلام من أمهات العلوم وأشرفها وذلک باعتبار موضوعه وما یبحث فیه من المسائل کمعرفة الخالق وصفاته الجلالیة والجمالیة والمعاد وسائر أصول الدین التی لا بد للإنسان أن یؤمن بها عن معرفة وإیقان وإذعان، ولا یجوز له التقلید فیها.
ولأهمیة هذا العلم وعظمته وجلالة موضوعه وأبحاثه ألفت الکتب وصرفت فیه جهود أکابر العلماء وأساطین الفن. ویعتبر المحقق البارع الخواجة نصیر الدین الطوسی قدس الله روحه الزکیة من أول مروجی هذا العلم، حیث ألف کتاب تجرید الاعتقاد وهو کتاب دقیق متقن، ولهذا نری أن مثل العلامة علی الإطلاق - یعنی الحسن بن یوسف بن المطهر الحلی رضوان الله تعالی علیه صاحب العلوم العقلیة والنقلیة - قد أقدم علی شرحه وتوضیح مرامه وسماه ب (کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد) ولله دره علی شرحه، وحقا کما قیل (ولولا شرحه لما شرح هذا المتن). فعظمة هذا الکتاب تعرف من شخصیة الماتن والشارح، وبما أنه من الکتب الدراسیة فی الحوزات العلمیة ومحط أنظار أهل العلم والفضل
[شماره صفحه واقعی : 3]
فلا بد أن یکون سالما من الأغلاط وخالیا من التشویهات والأوهام التی حصلت فیه إثر مرور الأزمنة المتمادیة.
لذلک قام المحقق الکبیر سماحة الأستاذ آیة الله الشیخ حسن حسن زاده الآملی أدام الله أیام إفاضاته بجهود کثیرة وطاقات مشکورة، وبذل وقته الشریف فی مقابلة الکتاب لنسخ خطیة قیمة عزیزة الوجود، وعلق علیه بتعلیقات أنیقة أزاح عنه التشویشات وأنار بقلمه المبهمات.
وبما أن المؤسسة رغبت - کعادتها - أن تقدم خدمة لطلبة العلم والحوزات العلمیة فی هذا المجال قامت بإعادة طبع هذا الکتاب بحلة جدیدة وذلک بإدخال بعض التعدیلات فی تشکیلة الکتاب، فأدرجت التعلیقات فی ذیل الموارد المعلق علیها تسهیلا للمطالع وتسریعا للمراجع بعد أن کانت فی الطبعات السابقة ملحقة بآخر الکتاب، مضافا إلی تدارک ما فات من الأغلاط المطبعیة، فأضحی وبحمد الله متینا ونافعا، شاکرین للمحقق الأستاذ الآملی مساعیه المبارکة، وسائلین الله له ولنا مزیدا من التوفیق فی بث المعارف الإسلامیة وإیصالها إلی النفوس التواقة للاستزادة منها والاستضاءة بنورها إنه خیر موفق ومعین، وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین.
مؤسسة النشر الإسلامی
التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة
[شماره صفحه واقعی : 4]
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لمن لا نفاد لکلماته، والصلاة علی من شرف الصلاة بالصلاة علیه وآله تراجم آیاته.
وبعد، فمما هو مشهود ذوی البصائر والأبصار ولا یعتریه امتراء ولا إنکار أن کتاب (تجرید الاعتقاد) من مصنفات سلطان المحققین الخواجة نصیر الدین الطوسی رضوان الله تعالی علیه أم الکتب الکلامیة وإمامها، وقد احتوی أصول مسائلها علی أجمل ترتیب وأحسن نظام لم یسبقه أحد قبله، ولم ینسج من جاء بعده علی منواله بل کلهم عیاله.
وأن (کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد) من مؤلفات العلامة علی الإطلاق، أدل شرح علیه کما هو أول شرح علیه، وقد أنصف الفاضل الشارح القوشجی فی قوله وأجاد: لولا کشف المراد لما فهمنا مراد تجرید الاعتقاد.
هذا الذی نقلنا عن القوشجی هو من مسموعاتنا، ولکن مؤلف الذریعة إلی تصانیف الشیعة قال فی عنوان تجرید الکلام (ج 3 ص 352) ما هذا لفظه: وعلیه حواش لا تحصی وشروح کثیرة، فأول الشروح شرح تلمیذ المصنف آیة الله العلامة الحلی المتوفی سنة 726 ه- - إلی أن قال رضوان الله تعالی علیه: - الثالث شرح الشیخ شمس الدین محمود بن عبد الرحمن أحمد العامی الأصفهانی المتوفی
[شماره صفحه واقعی : 5]
سنة 746 ه-، قال فی أوله: إن العلامة الحلی هو أول من شرحه، ولولا شرحه لما شرح هذا المتن، إنتهی فراجع.
وأقول: لنا نسختان من هذا الشرح للأصفهانی إحداهما کاملة وتاریخ کتابتها 890 ه-، والأخری عادمة من أولها عدة أوراق وتاریخ کتابتها 816 ه-، وما وجدنا العبارة المذکورة فی أوله ولعلها من کلام الشیخ شمس الدین محمد الإسفراینی البیهقی فی شرحه علیه.
ثم إن ما حدی المحقق الطوسی علی تحریر تجرید الاعتقاد یعلم بما أبانه هو نفسه فی فاتحة نقد المحصل حیث قال قدس سره العزیز:
فإن أساس العلوم الدینیة علم أصول الدین الذی یحوم سائله حول الیقین ولا یتم بدونه الخوض فی سائرها کأصول الفقه وفروعه، فإن الشروع فی جمیعها یحتاج إلی تقدیم شروعه حتی لا یکون الخائض فیها وإن کان مقلدا لأصولها کبان علی غیر أساس، وإذا سئل عما هو علیه لم یقدر علی إیراد حجة أو قیاس.
وفی هذا الزمان لما انصرفت الهمم عن تحصیل الحق بالتحقیق، وزلت الأقدام عن سواء الطریق، بحیث لا یوجد راغب فی العلوم ولا خاطب للفضیلة، وصارت الطباع کأنها مجبولة علی الجهل والرذیلة، اللهم إلا بقیة یرمون فیما یرومون رمیة رام فی لیلة ظلماء، ویخبطون فیما ینحون نحوه خبط عشواء، ولم تبق فی الکتب التی یتداولونها من علم الأصول عیان ولا خبر، ولا من تمهید القواعد الحقیقیة عین ولا أثر، سوی کتاب المحصل الذی اسمه غیر مطابق لمعناه، وبیانه غیر موصل إلی دعواه، وهم یحسبون أنه فی ذلک العلم کاف وعن أمراض الجهل والتقلید شاف. والحق أن فیه من الغث والسمین ما لا یحصی، والمعتمد علیه فی إصابة الیقین بطائل لا یحظی، بل یجعل طالب الحق بنظره فیه کعطشان یصل إلی السراب، ویصیر المتحیر فی الطرق المختلفة آیسا عن الظفر بالصواب، رأیت أن أکشف القناع عن وجوه أبکار مخدراته وأبین الخلل فی مکامن شبهاته، وأدل علی غثه وسمینه، وأبین ما یجب أن یبحث عنه من شکه ویقینه. وإن کان قد
[شماره صفحه واقعی : 6]
اجتهد قوم من الأفاضل فی إیضاحه وشرحه، وقوم فی نقض قواعده وجرحه، ولم یجر أکثرهم علی قاعدة الأنصاف ولم تخل بیاناتهم عن المیل والاعتساف.. الخ.
فکلماته المنبئة عما جری علی الناس من الزیغ والالتباس حتی اعتنوا علی غیر المحصل وبنوا کبان علی غیر أساس، تدلک علی أن التجرید حرر بعد النقد نسخا للمحصل لتحصیل الحق بالتحقیق وإزهاق الباطل بالحقیق ووزان التجرید إلی المحصل وزان شرحه علی کتاب إشارات الشیخ إلی شرحه علیه، فقد قال فی أوله بما فعله بشرحه علیه ما هذا لفظه: فهو بتلک المساعی لم یزده إلا قدحا، ولذلک سمی بعض الظرفاء شرحه جرحا.
والکتابان الکشف وشرح الخواجة علی الإشارات قد تناولتهما أیادی أرباب العلوم العقلیة فی الأکناف، وتداولتهما ألسنة أصحاب التحصیل فی الأطراف من زمن تألیفهما إلی الآن، وقد خلی أکثر من سبعة قرون، وهما سناما الکتب الدرسیة من الکلامیة والحکمة المشائیة. ولم یأت أحد بعدهما مع طول العهد بتألیف یضاهیهما بل الکل یباهی بتعلیمهما وتعلمهما، اللهم إلا بالتعلیق الإیضاحی علی طائفة من مسائلهما، أو الشرح التفصیلی علیهما.
ثم لا یعجبنی أن أصف لک ما کابدته طول مدد مدیدة فی عمل هذا الکتاب القیم حتی استقام علی هذا النهج القویم. فکأنک تظن بالنظرة الأولی أنه تألیف جدید عرضناه علیک، ولکنه (کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد) للعلمین الآیتین علی الإطلاق المحقق الطوسی والعلامة الحلی رضوان الله تعالی علیهما، وقد قیض الله سبحانه لنا وأنفذ إنقاذه من دیاجیر تحریفات مظلمة مشوهة موحشة ینبئک عنها عرضه علی ما طبع منه من قبل أی طبع کان.
ولما کان شهرة الکتاب وعظم شأنه وجلالة قدر ماتنه وشارحه المشتهرین فی الآفاق قد أغنتنا عن الوصف والتعریف فإنما الحری بنا إراءة ما جری علی الکتاب وعمل فیه من جدد التصحیح بعون الهادی إلی الصواب، وهو ما یلی:
أولا: أن أستاذنا العلامة الشعرانی قدس سره الشریف کان شدید الاعتناء
[شماره صفحه واقعی : 7]
بالتجرید وکشف المراد، فقد شرح آخر الأمر التجرید بالفارسیة شرحا مجدیا کثیر الجدوی جدا، وهو مطبوع مستفاد.
ولا أنسی إیصاءه لنا غیر مرة فی تضاعیف کلماته السامیة فی حضرته العالیة بالعنایة بذلک الکتاب المستطاب - أعنی (کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد) - فقد اقتفینا أثره وأخذنا فی سالف الزمان حین اشتغالنا فی مدرسة المروی بطهران علی واقفها التحیة والرضوان، وقد مضی إلی الآن أکثر من خمس وعشرین سنة، فی تدریسه وتصحیحه والتعلیق علیه، فقد صححناه بقدر الإمکان وعلقنا علیه تعلیقات وحواش من بدوه إلی ختمه، وقد استنسخها غیر واحد من الفضلاء بعد الاطلاع علیها والإقبال إلیها.
وثانیا: کلما مست الحاجة فی آونة دروسنا أو أثناء تألیفاتنا الحکمیة والکلامیة بل الریاضیة إلیه فحصنا مطالب البحث علی التحقیق وزدنا علیها إضافات مما یلیق وتصحیحات بما هو جدیر وحقیق.
وثالثا: قد حصلت لنا بتوفیق الله سبحانه مرة بعد أخری عدة نسخ مخطوطة عتیقة وغیر عتیقة من التجرید وشروحه من کشف المراد وشرح الإصبهانی وشرح القوشجی والشوارق وغیرها، فقد استفدنا منها لتصحیح الکتاب متنا وشرحا.
ولکن لم یکن الکتاب بعد خالیا من الأغلاط والتحریف. وأما النسخ المطبوعة منه فکلها غیر صالحة للاعتماد، وقد طبع بعضها من بعض بالتقلید، إلا أن بعضها أقل أغلاطا من الآخر من حیث الأغلاط المطبعیة وهو کما تری.
ورابعا: قد بلغ التصحیح کماله وطلع کالبدر المنیر جماله بما أقدمت مؤسسة النشر الإسلامی فی دار العلم قم - زادها الله تعالی توفیقا فی إحیاء آثار الغابرین لنشر المعارف الإلهیة - إلی طبع هذا السفر الکریم وإعادة نشره علی الوجه الوجیه والنهج القویم، فقد بذلت جهدها لإنجازه وإنفاذه فهیأت عدة نسخ نفیسة عتیقة جدا من خزائنها القیمة من المکاتب العامة ثم فوضت ذلک الخطیر إلی هذا الحقیر فأصبح علی وجه نرجو الله سبحانه أن یجعله مشکورا.
[شماره صفحه واقعی : 8]
وتلک النسخ الآتی وصفها غیر واحدة منها مصححة قراءة وقبالا، وتنمیق بعضها یحاکی عهد التألیف والآخر ینادی قرب العهد منه، وکلها لسان واحد ناص علی أن الکتاب متنا وشرحا قد ناله صرف الدهر، فکأنما فعل به ما فعل بالکلام العجمی فی تضاعیف العربی بقولهم عجمی فالعب به ما شئت.
فتبین لنا أولا أن ما جری فی سالف الأیام علی کشف المراد للطبعة الأولی ثم علی منوالها تبعتها طبعات أخری هو أن نسخة من التجرید کانت عباراتها الوجیزة قد قیدت بکلمات وجمل کأنهما مأخوذتان من کشف المراد للتبیین والإیضاح فظن بها أنها نسخة أصیلة فجعلوها متنا، فلیس المتن فی المطبوع من کشف المراد - أی طبع کان - متنا ناصعا، بل الدخیل فیه لیس بأقل من الأصیل حتی أن المتن الذی آثره الأستاذ العلامة الشعرانی روحی فداه فی شرحه علیه ففی مواضع منه کلام ودغدغة.
وثانیا: أن کشف المراد لما کان إلی الآن - وقد خلت من تألیفه قرون - کتابا متداولا للدراسة عند محصلی العلوم فکثرت علیه تعلیقات للشرح والإیضاح إما بإیجاز وهو أکثر، وإما بإطناب وهو قلیل، أدرج الحشو فی الکشف فطبع الخلیط مع الصریح. ومما یشهد بذلک أن کل نسخة لاحقة منه تحوی زوائد تخلو عنها سابقتها، علی أن سیاق العبارات وحده حاکم علی الزیادات.
وثالثا: قد حرفوا کثیرا من الأقاویل عن فحاویها، وعرفوا بإزائها الأباطیل فی مجاریها کأن الناظر یظن فی تمادی المس أن الکتاب قد أصابه دس. کما أنک تری عبارة الماتن فی مطاعن الثانی هکذا: وقضی فی الحد بمائة قضیب، والصواب: وقضی فی الجد مائة قضیة، أی قضی فی میراث الجد بمائة حکم مختلفة، یعنی أنه کان یتلون فی الأحکام.
وتری عبارة الشارح فی المقام هکذا: أقول هذه مطاعن أخر وهو أن عمر لم یکن عارفا بأحکام الشریعة، فقضی فی الحد بمائة قضیب، وروی تسعین قضیبا، وهو یدل علی قلة معرفته بالأحکام الظاهرة.
[شماره صفحه واقعی : 9]
والصواب: أقول هذه مطاعن أخر، وهو أن عمر غیر عارف بأحکام الشریعة فقضی فی الجد بمائة قضیة، وروی تسعین قضیة، وهذا یدل علی قلة معرفته بالأحکام الظاهرة.
وقد قال علم الهدی فی الشافی (ص 256 ط 1) فی عد مطاعن الثانی عن الکتاب المغنی للقاضی عبد الجبار: قال صاحب الکتاب (یعنی به القاضی المذکور فی الکتاب المغنی) وأحد ما نقموا علیه أنه کان یتلون فی الأحکام حتی روی عنه أنه قضی فی الجد بسبعین قضیة، وروی مائة قضیة.. الخ. وفی تلخیص الشافی لشیخ الطائفة (ص 438 ط 1) ومما طعنوا علیه أنه کان یتلون فی الأحکام حتی روی أنه قضی فی الجد سبعین قضیة، وروی مائة قضیة.. الخ. والمحقق الطوسی فی إمامة التجرید ناظر إلی الشافی وتلخیصه کما یعلم بعرضه علیهما. وعلم الهدی وشیخ الطائفة من سلسلة مشایخه لأنه قرأ المنقول علی والده محمد بن الحسن وهو تلمیذ فضل الله الراوندی وهو تلمیذ السید المرتضی علم الهدی والشیخ الطوسی.
ورابعا: قد وجدنا من أسالیب عبارات بعض النسخ سیما فی فصول الإمامة منه أن الکاتب کان من العامة وکلما کان مثلا ذکر اسم النبی صلی الله علیه وآله وسلم کان یکتب الکاتب بعده ذکر الصلوات علی ما هو المتعارف بینهم، ثم رأینا نسخا أخری کان ذکر الصلوات فیها بحیث اشتهر بین الإمامیة أی صلی الله علیه وآله وسلم وهکذا الکلام فی ذکر الوصی وسائر الأوصیاء علیهم السلام وفی غیر الوصی فتدبر.
إعلم أنا لم نکتف باقتفاء السیرة من جعل نسخة أصلا وإماما ونقل اختلافات النسخ الأخری فی ذیل الصفحات، وهذا الدأب وإن لم یکن فیه بأس ولکن رأینا الأحری منه أنه کلما أقبل أمر الاختلاف أن یرد إلی مآخذه الأصیلة التی یعلم بها ما یحسم به مادة الاختلاف، لأن کل فن له اصطلاحات خاصة یجب مراعاتها، فمن زاغ عنها فقد أزاغ.
نماذج فی ذلک:
[شماره صفحه واقعی : 10]
ألف: فی المسألة السابعة والثلاثین من الفصل الأول من المقصد الأول فی تصور العدم کانت العبارة فی النسخ المطبوعة من الکتاب هکذا: ویمکنه أن یقیسه إلی جمیع الماهیات فیمکنه أن یلحظه باعتبار نفسه، فیتصور الذهن عدم نفسه، وکذلک یمکنه أن یلحظ نفس العدم.
والصواب: ویمکنه أن ینسبه إلی جمیع الماهیات فیمکنه أن یلحظه باعتبار نفسه فیتصور عدم الذهن نفسه، وکذلک یمکنه أن یلحقه نفس العدم. (ص 101).
قوله (وکذلک یمکنه أن یلحقه نفس العدم) أی وکذلک یمکن الذهن أن یلحق العدم نفس العدم، فیکون یلحق من الإلحاق وکل واحد من العدم ونفس العدم منصوب علی المفعولیة.
ب: فی المسألة الثالثة والأربعین من ذلک الفصل فی أن الحکم بحاجة الممکن إلی المؤثر ضروری، کانت العبارة هکذا: وتقریر السؤال أن الممکن لو افتقر إلی المؤثر لکانت مؤثریة المؤثر لکونها وصفا محتاجا إلی الموصوف ممکنا محتاجا إلی المؤثر فی ذلک إن کانت وصفا ثبوتیا فی الذهن. (ص 114).
والصواب: وتقریر السؤال أن الممکن لو افتقر إلی المؤثر لکانت مؤثریة المؤثر فی ذلک الأثر إن کانت وصفا ثبوتیا فی ذلک.
والعبارة الباقیة تعلیقة أدرجت فی الکتاب، ثم حرفت عبارة الکتاب کی یستقیم ربط بعضها مع بعض، کما أن السیاق ینادی بذلک أیضا.
ج: فی المسألة العاشرة من ثانی ذلک المقصد فی أقسام الواحد، کانت العبارة عند قول الماتن والوحدة فی الوصف العرضی.. الخ هکذا: أقول فإن الوصف العرضی. (ص 153).
والصواب: أقول الوحدة فی الوصف العرضی والذاتی تتغایر أسماؤها بتغایر المضاف إلیه فإن الوصف العرضی.
فقد أسقط من الکتاب سطر کامل.
د: فی أول المسألة الثانیة من ثانی المقصد الثانی، قد أدرجت تعلیقة فی
[شماره صفحه واقعی : 11]
الشرح تنتهی إلی صفحة کاملة من الکتاب فراجع (ص 241) وهکذا فی شرح قوله (والهواء حار رطب.. الخ). قد أدرجت تعلیقة فی عبارة الشرح تنتهی إلی نصف صفحة (ص 246).
ه: وفی آخر تلک المسألة (ص 248) فی طبقات الأرض کانت العبارة هکذا: الخامس فی طبقاتها وهی ثلاث: طبقة هی أرض محضة وهی المرکز وما یقاربه، وطبقة طینیة، وطبقة مخلوطة بغیرها، بعضها منکشف هو البر، وبعضها أحاط به البحر.
والصواب: الخامس فی طبقاتها وهی ثلاث: طبقة هی أرض محضة وهی المرکز وما یقاربه، وطبقة طینیة، وطبقة بعضها منکشف هو البر، وبعضها أحاط به البحر. کما فی النسخ الأصلیة المعتبرة الآتی ذکرها.
عبارة الشیخ قدس سره فی الشفاء کذلک: فیشبه لذلک أن تکون الأرض ثلاث طبقات: طبقة تمیل إلی محوضة الأرضیة، وتغشیها طبقة مختلطة من الأرضیة والمائیة وهو طین، وطبقة منکشفة عن الماء جفف وجهها الشمس وهو البر والجبل وما لیس بمنکشف فقد ساح علیه البحر. (ج 1 ص 227 ط 1).
وعبارة القاضی زادة الرومی فی شرحه علی الملخص فی الهیأة للجغمینی هکذا: وهی - یعنی بها العناصر - تسع طبقات فی المشهور عند الجمهور کالأفلاک:
طبقة الأرض الصرفة المحیطة بالمرکز، ثم طبقة الطینیة، ثم طبقة الأرض المخالطة التی تتکون فیها المعادن وکثیر من النباتات والحیوانات، ثم طبقة الماء، ثم طبقة الهواء المجاور للأرض والماء.. الخ. (ص 18 من طبع الشیخ أحمد الشیرازی).
و: فی المسألة الثالثة عشرة من رابع المقصد الثانی فی أنواع الإحساس، کانت عبارة الماتن فی البصر هکذا: ومنه البصر، وهی قوة مودعة فی العصبتین المجوفتین اللتین تتلاقیان وتتفارقان إلی العینین بعد تلاقیهما بتلک، ویتعلق بالذات بالضوء واللون. (ص 292).
والصواب: ومنه البصر، ویتعلق بالذات بالضوء واللون.
[شماره صفحه واقعی : 12]
والعبارات الباقیة زیادة أدرجت فی المتن.
ز: المسألة الثالثة من مسائل المضاف فی أن الإضافة لیست ثابتة فی الأعیان (ص 258)، یعلم ما فیها من وجوه التحریف بمقابلتها مع النسخ الرائجة المطبوعة ولمزید الاستبصار والاطمئنان راجع الشفاء (ج 2 ص 108 ط 1).
ح: فی المسألة السابعة من المقصد الثالث فی نبوة نبینا صلی الله علیه وآله وسلم (ص 480)، تری تحریفات کثیرة یطول بذکرها الکلام، فلیعلم أن راعی الغنم هو أهبان بن أوس. وفی منتهی الأرب: أهبان کعثمان صحابی بوده است. وفی الخصائص الکبری للسیوطی: أهبان بن أوس (ج 2 ص 268 من طبع مصر، و ج 2 ص 61 من طبع حیدرآباد) وفی أسد الغابة أیضا (ج 1 ص 161).
وکذلک العنسی بالعین المهملة المفتوحة والنون الساکنة، ففی الخصائص للسیوطی: الأسود العنسی (ج 2 ص 116 من طبع مصر) وکذلک العنسی من الأنساب للسمعانی.
ط: فی المسألة السادسة من المقصد الخامس فی مطاعن الأول (ص 507) عند قوله (ولقوله إن له شیطانا یعتریه) کانت عبارة الشارح العلامة هکذا: أقول هذا دلیل آخر علی عدم صلاحیته للإمامة وهو قوله (إن لی شیطانا یعترینی) وهذا یدل علی اعتراض الشیطان له.. الخ.
والصواب: أقول هذا دلیل آخر علی عدم صلاحیته للإمامة وهو ما روی عنه أنه قال مختارا: ولیتکم ولست بخیرکم، فإن استقمت فاتبعونی، وإن اعوججت فقومونی، فإن لی شیطانا عند غضبی یعترینی، فإذا رأیتمونی مغضبا فاجتنبونی لئلا أؤثر فی أشعارکم وأبشارکم. وهذا یدل علی اعتراض الشیطان له.. الخ.
وهذه الزیادة موجودة فی النسخ المخطوطة وإنما أسقطت من النسخ المطبوعة، ونحو هذا الدس علی الکتاب کثیر، وإنما التعرض بها ینجر إلی الإسهاب وراجع فی ذلک تلخیص الشافی المذکور أیضا. (ص 415 ط 1).
إعلم أن هذا الکتاب الکریم - أعنی کشف المراد - مع عظم شأنه فی الکلام
[شماره صفحه واقعی : 13]
وإفصاحه عن حق المرام، وکانت دراسته طول قرون سائرة بین الأعلام، ودائرة بین طالبی الأیقان من أهل الاسلام، کأنه کاد أن یکون منسیا، وینحی عن الکتب الدرسیة منحیا ومرمیا، مع أنک لا تجد کتابا آخر فی الکلام کان له بدیلا، فأقول لک قاطعا: لیس هذا إلا لمکان فصول الإمامة فیه وقد توازرت أیاد وازرة بأفواه منکرة وآراء فائلة علی إنسائه فتبصر.
وأنت تری مؤلف الشرح القدیم العامی الإصبهانی یصف التجرید أولا ثم یعزی المحقق الطوسی إلی العدول عن سمت الاستقامة فی مباحث الإمامة، وهذا ما أتی به فی أول کتابه بألفاظه: وقد صنف فیه - یعنی فی علم أصول الدین - مصنفات شریفة ومختصرات لطیفة من جملتها المختصر الموسوم بالتجرید المنسوب إلی المولی الأمام المحقق العلامة النحریر المدقق الحبر الفاخر والبحر الزاخر، المکمل علوم الأولین أفضل المتقدمین والمتأخرین سلطان الحکماء المتألهین نصیر الملة والحق والدین مطاع الملوک والسلاطین محمد الطوسی کساه الله جلابیب رضوانه وأسکنه أعلی غرف جنانه، وهو صغیر الحجم غزیر العلم. یحتوی من الرقائق الأصولیة علی أسناها، وینطوی من الحقائق العلمیة علی أجلاها، یشتمل علی بدائع شریفة وغرائب لطیفة، لکن لغایة الإیجاز نازل منزلة الألغاز فأشار إلی من طاعته فرض بأن أشرح له شرحا أحرر معاقده وأقرر قواعده وأشیر إلی أجوبة ما أورد فیه من الشبهات خصوصا علی مباحث الإمامة، فإنه قد عدل فیها عن سمت الاستقامة وسمیته بتسدید العقائد فی شرح تجرید القواعد. إنتهی ما أردنا من نقل کلامه ملخصا.
ثم إن الکتاب بشهادة جمیع نسخه والتذکرة الرجالیة موسوم بتجرید الاعتقاد، فما تری من تسمیة شرحه بتسدید العقائد فی شرح تجرید القواعد، وما أوجب العدول عن الاعتقاد بالقواعد فاحدس أن تحذلق فئة نکراء واقتفاء أغمار عمیاء دار فیما أشرنا إلیه من الإنساء. ولکن الله متم نوره ویهدی من یشاء. نعم قد نقل فی الذریعة (ج 3 ص 354) أنه سماه: تسدید القواعد فی شرح تجرید
[شماره صفحه واقعی : 14]
العقائد، وسیأتی کلامنا فیه أیضا والله تعالی نسأل العصمة والسداد.
ی: عبارة الشارح العلامة فی مطاعن الثالث حیث یقول: واستعمل الولید بن عقبة حتی ظهر منه شرب الخمر وصلی بالناس وهو سکران (ص 515) قد حرفت فی بعض النسخ بالولید بن عتبة. والولید بن عقبة - بالقاف - هو الولید بن عقبة بن أبی معیط بالتصغیر وهو ممن أخبر النبی صلی الله علیه وآله وسلم أنه من أهل النار، فراجع مروج الذهب للمسعودی (ج 2 ص 343 ط مصر) وهو الذی ولاه عثمان أمور المسلمین. وأما الولید بن عتبة - بالتاء - فهو الولید بن عتبة بن ربیعة قتله أمیر المؤمنین علی علیه السلام فی غزاة بدر، فراجع سیرة ابن کثیر (ج 2 ص 413 ط مصر).
یا: فی عبارات الشارح العلامة فی إخبار أمیر المؤمنین علیه السلام بالغیب کإخباره بقتل ذی الثدیة (ص 531) تحریفات عجیبة تعلم بمقابلة هذه النسخة مع ما طبع من قبل، أی طبع کان، وراجع فی ذلک مروج الذهب للمسعودی (ج 2 ص 417 ط مصر) أو مآخذ أخری أصیلة.
یب: عبارات الشارح العلامة فی خبر الطائر والمنزلة والغدیر (ص 535) محرفة جدا یعلم بالمقابلة، وهکذا فی مواضع أخری کثیرة ینجر التعرض بها إلی الإسهاب والخروج عن مقدمة الکتاب، وغرضنا کما قلنا أولا هو إراءة نماذج فیما جری علی ذلک الکتاب المستطاب.
نسخ الکتاب:
وأما النسخ التی هی أصول مصادر تصحیح الکتاب ومآخذه فهی ما یلی:
1 - نسخة فریدة مصورة من أصلها المحفوظ فی خزانة مکتبة المجلس بطهران، وهذه النسخة النفیسة القیمة هی أقدم الأصول المعتبرة التی آثرناها واعتمدنا علیها فی تصحیح کشف المراد، وقد نال عدة مواضع منها صرف الدهر فکتبت ثانیا، منها صحیفة آخر الکتاب حیث نمقت کرة أخری وتنتهی بهذه
[شماره صفحه واقعی : 15]
العبارات: قد عمرت وأتممت وفتنت من نسخة العالم الأستاذ العالم الربانی مولانا محمد باقر المجلسی طالبا لوجه الله الغنی فی أوان أتوطن فی المدرسة السلیمانیة وأشتغل مع تشتت الحال وتراکم الأشغال فی سنة تسع وتسعین بعد ألف من الهجرة.. الخ. والنسخة وإن کانت بتراء ولا تاریخ لکتابتها الأولی، لکن أسلوبها لسان ناص علی أنها باقیة من عهد تألیفها وقد صینت من حوادث الدهور. وحرف (م) جعلناه علامة لها، أی النسخة المؤثرة. وتضاعیفها حاکیة علی أن کاتبها الأول لم یکن من الإمامیة. والنسخة علی رغم قدمها لم تکن مقروة علی نسخة مصححة ولا قوبلت بها ولا یری فیها أثر الإجازة فی القراءة علی الوجوه المأثورة من السلف الصالح، ولذا لا تخلو من الإسقاط والأغلاط. والعجب أن رسم خطها علی الرسم الدارج الآن فی مملکة تونس، کما أن رسم القرآن الکریم المطبوع التونسی یضاهی رسمها ویحاکیه.
2 - نسخة عتیقة فریدة من تجرید الاعتقاد فقط، وهی أقدم نسخة رأیناها من تجرید الاعتقاد حتی تفوه بأنها من خط المحقق الطوسی قدس سره لما کتب فی آخرها هکذا: خط خواجة نصیر. ولکن النسخة قوبلت وصححت بعد الکتابة ثانیا وبلغ تصحیحها ومقابلتها إلی قریب من النصف ولم یتم، وتوجد فی نصفه الثانی أغلاط وأسقاط أیضا، فحصل لنا القطع بأنها لیست من خطه ولکنها کالأولی باقیة من عهد تألیفها أو قریبة العهد منه، وهی ومتن الأولی متطابقتان إلا نادرا، ولذا کانت النسخة فی تصحیح المتن عونا جدا بل الحق أن تصحیح تجرید الاعتقاد بتلک النسخة بلغ کماله. والأسف أنها - مع کونها کاملة - فاقدة للتاریخ، وقد بقی أثر من خط فی آخر الصفحة بعد تمام النسخة قد محی أکثره وکأنما أصابه ماء وکتب فی جانبه الأیمن هذه العبارة: (خط خواجة نصیر) فلا یبعد أن تکون هذه العبارة - أعنی خط خواجة نصیر - ناظرة إلیه وقد أمضاه کما کان من سیرة السلف، أو الخط الآخر من هذه النسخة وهو خط الخواجة قدس سره أمضاه بذلک کما هو
[شماره صفحه واقعی : 16]
أیضا کان من دأب علمائنا الغابرین، ولنا نسخة من کتاب مصائب النواصب فی الرد علی کتاب النواقض لبعض العامة مما صنفه الشهید القاضی نور الله الحسینی المرعشی الشوشتری رفع الله درجاته وآخرها ثلاثة أسطر ونصف من خطه الشریف.
وکیف کان فالنسخة مصورة من أصلها المحفوظ فی مکتبة المجلس بطهران.
وحرف (ت) علامة لها، أی تجرید الاعتقاد. والنسخة مکتوبة بخط واحد علی کمالها، ومزدانة بتعلیقات موجزة مفیدة علیها.
3 - نسخة مصورة من أصلها المصون فی المکتبة المرکزیة بطهران تحت رقم 1865، تاریخ کتابتها 851 ه-. ق وهی نسخة کاملة مصححة مقروة مزدانة بعلامة القراءة من البدء إلی الختم بهذه العبارة: (بلغت قراءة أبقاه الله تعالی) إلا أن رسم خطها لیس بحسن بل نازل ردئ جدا وإنما یمکن قراءة أکثر مواضعها بالعرض علی نسخ أخری وتتم النسخة بما کتبه کاتبها هکذا: وفرغ من کماله أضعف العباد وأحوجهم إلی رحمة الله محمد بن علی بن ناصر العینعانی عفا الله عنه وعمن نظر فیه ودعا له بالمغفرة ولسائر المؤمنین، وذلک فی سلخ شهر رمضان المعظم من شهور سنة 851، إحدی وخمسین وثمانمائة هجریة نبویة علی هاجرها أفضل الصلاة والسلام، أیها الناظرون فی رسم خطی أعذرونی.. الخ. والنسخة مکتوبة بخط واحد، مصونة علی هیئتها الأولی من غیر عروض عارض علیها. وجعلنا حرف (ص) علامة لها تدل علی صحتها. وهذه النسخة الکریمة القیمة تطابق الأولیین متنا وشرحا وقلما یوجد اختلاف.
4 - نسخة مصورة من أصلها المحفوظ فی خزانة مکتبة آیة الله المرعشی دامت برکاته الوافرة فی دار العلم قم صینت فی حصن والیها وولیها بقیة الله قائم آل محمد أرواحنا فداه تحت رقم 727، وهذه الصحیفة الثمینة مزدانة من بدئها إلی ختمها بعلامة القراءة بهذه العبارة (بلغت قراءة أبقاه الله) وفی موضع (أعز الله
[شماره صفحه واقعی : 17]
نصره) وفی آخر (أیده الله) وفی آخر (أدام الله بقاءه) وفی آخر (بلغ) فقط وتاریخ کتابتها 731 ه-. ق. وعبارة الکاتب فی آخرها هکذا: فرغت من تسویده یوم السبت وقت الظهر لخمس بقین من شهر ربیع الآخر سنة إحدی وثلاثین وسبع مائة. ولفظة (ق) جعلناها علامة لها.
ومن محاسن هذه النسخة أن کل کلمة کررت فی العبارة کتبت فوق الثانیة منها لفظة (صح) حتی لا تتوهم أن الثانیة زائدة، مثلا فی آخر المسألة الثالثة من أول الکتاب یقول الشارح العلامة: وتقریر الجواب أن نقول الوجود قائم بالماهیة من حیث هی هی لا باعتبار کونها موجودة ولا باعتبار کونها معدومة، فمکتوبة فوق کلمة (هی) الثانیة لفظة (صح). ونظائره فی الکتاب کثیرة، وهذه السیرة الحسنة کانت جاریة معمولا بها بین علمائنا السلف فی قراءة الروایات وصحف الأدعیة المأثورة عن وسائط الفیض الإلهی صلوات الله علیهم، حیث إن کل کلمة کانت قراءتها مرویة علی وجهین کانوا یعربونها مشکولة علی الوجهین ثم یکتبون فوقها لفظة (معا) تدل علی روایة القراءتین معا، کما لا یخفی علی العارف بها.
لکن الأسف أن النسخة قد ناولتها أیادی الآفات فسقطت منها مواضع کثیرة ثم کتبت وکملت ثانیا لا تضاهی الأول بوجه، وأواسطها ساقطة تنتهی إلی خمسین صفحة من تلک النسخة وبقیت کما کانت علی حالها ولم تکمل بعد.
ومما ینبغی أن یشار إلیه فی المقام أن سائر النسخ فی المسألة الأولی من ثانی المقصد الثانی فی البحث عن الأجسام الفلکیة تحوز زیادة، وهذه النسخة خالیة عنها، ولیس الخلو بإصابة آفة أو إزالة مزیل بل النسخة من أصلها هکذا. ولا یبعد أن کانت الزیادة حاشیة أدرجت فی الشرح وزادت فی النسخ الأخری، وکم لها من نظیر فی هذا الکتاب، ولکن لما کانت النسخة بذلک الخلو متفردة لم نسقطها وأبقیناها علی وزان سائر النسخ. وعبارة هذه النسخة فی المقام هی هکذا:
[شماره صفحه واقعی : 18]
قال: خالیة من الکیفیات الفعلیة والانفعالیة ولوازمها.
أقول: هذا حکم آخر للأفلاک، وهو أنها غیر متصفة بالکیفیات الفعلیة - أعنی الحرارة والبرودة وما ینسب إلیهما - ولا الکیفیات الانفعالیة - أعنی الرطوبة والیبوسة وما ینسب إلیهما - وغیر متصفة بلوازمها - أعنی الثقل والخفة - قال شفافة. أقول: استدلوا علی شفافیة الأفلاک بوجهین.. الخ. وأما العبارات الباقیة کما تراها فی الکتاب فتلک النسخة عاریة عنها.
واعلم أن هذه النسخ الأربع هی الأصول الأولیة لنا فی تصحیح الکتاب.
وکل واحدة منها وإن کانت لا تخلو من أسقاط وأغلاط لکنها معا تعطی نسخة کاملة منقحة غایة التنقیح ألا وهی هذه الطبعة التی بین یدیک.
5 - نسخة مصورة من أصلها المحفوظ فی مکتبة المجلس بطهران أیضا تحت رقم 530 / 14310 مکتوبة بعدة خطوط قدیمة وحدیثة تدل علی أنها قد تداولتها أیادی الآفات، علی أن ما صینت منها عاریة عن إجازة القراءة ونحوها، والظاهر أن تاریخ کتابتها من القرن السابع أو الثامن. وفی ظهر صحیفته الأولی مکتوبة تارة هکذا: فی نوبة المفتقر إلی الله الواحد عبده إبراهیم بن راشد بن یوسف بن محمد سنة خمس وخمسین وتسعمائة.
وأخری هکذا: من عواری الزمان عند العبد المذنب الجانی حیدر علی بن عزیز الله المجلسی الأصفهانی. ثم مختوم بخاتمه ونقشه: عبده حیدر علی. وجعلنا حرف (د) علامة لها.
6 - نسخة مصورة من أصلها المحفوظ فی الشعبة الإلهیة من جامعة المشهد الرضوی علیه السلام تحت رقم 452. والنسخة کاملة مکتوبة بخط واحد، مزدانة بتعلیقات، وتاریخ کتابتها 1089 ه-. ق. وآخرها مکتوبة هکذا: وقع الفراغ من تحریر هذا الکتاب فی أواخر شهر محرم الحرام سنة سبعین وسبعمائة 770 علی ید أضعف عباد الله علی بن الحسن. کذا فی نسخة کتبت هذه النسخة منها.
[شماره صفحه واقعی : 19]
وبعد عبارة الفوق کتب کاتب هذه النسخة فی ذیل الصفحة هکذا: هو الموفق قد شرف بتکتیب هذه النسخة الشریفة - إلی قوله: - فی شهور سنة تسع وثمانین بعد الألف هجریة.. الخ. وحرف (ش) علامة لها.
والنسخة أیضا عاریة عن إجازة القراءة ونحوها، إلا أن فی آخرها مکتوبة فی هامشها الوحشی: بلغ قبالا. وصورة رسم هذه الجملة - أعنی بلغ قبالا - تضاهی رسم خط الکتاب، بل الکاتب واحد ولا دغدغة فیه. والنسخة متفردة بحسن الخط.
7 - نسخة مصورة من أصلها المصون فی المکتبة المرکزیة بطهران تحت رقم 1869، وتاریخ کتابتها 1093 ه-. ق. والنسخة مکتوبة بخط واحد وعلیها تعلیقات. ویتم آخرها بما حرره الکاتب بقوله هکذا: وقد وفق الله سبحانه وتعالی العبد الحقیر الجانی علی بن أحمد بن سلیمان البلادی البحرانی لنفسه ولمن شاء الله من بعده فی مدة آخرها الیوم الثانی والعشرین فی شهر جمادی الآخر من السنة الثالثة والتسعین وألف وصلعم.
والنسخة عاریة أیضا عن إجازة القراءة ونحوها. وحرف (ز) علامة لها.
إعلم أن هذه النسخ الثلاث وإن لم تکن فی رتبة الأربع الأولی ولکنها کانت کالمتممة فی تصحیح الکتاب واستفدنا منها کثیرا.
ثم تلی النسخ المذکورة عدة نسخ أخری مخطوطة مما یتعلق بالراقم، من تجرید الاعتقاد وکشف المراد وشرح الإصبهانی المعروف بالشرح القدیم والمسمی بتسدید العقائد فی شرح تجرید القواعد وشرح القوشجی المعروف بالشرح الجدید وشرح اللاهیجی المسمی بشوارق الإلهام، وقد راجعناها فی مواضع اللزوم، وهکذا کثیر من الکتب الحکمیة والکلامیة کالشفاء والأسفار والمواقف وشرح المقاصد وغیرها مما استفدنا منها فی مواضع الحاجة لتصحیح الکتاب.
[شماره صفحه واقعی : 20]
تبصرة:
قال محی آثار الإمامیة مؤلف الذریعة رضوان الله تعالی علیه فی الجزء الثالث منه فی عنوان تجرید الکلام ما هذا لفظه:
تجرید الکلام فی تحریر عقائد الاسلام لسلطان الحکماء والمتکلمین خواجة نصیر الدین محمد بن محمد بن الحسن الطوسی المتوفی سنة 672 هو أجل کتاب فی تحریر عقائد الإمامیة، أوله: أما بعد حمد واجب الوجود علی نعمائه.. فإنی مجیب إلی ما سئلت من تحریر مسائل الکلام وترتیبها علی أبلغ نظام - إلی قوله: - وسمیته بتحریر العقائد ورتبته علی ستة مقاصد. فیظهر منه أنه سماه تحریر العقائد لکنه اشتهر بالتجرید.. الخ. (ج 3 ص 352).
أقول: ما أدی إلیه نظره الشریف من تسمیة الکتاب بتحریر العقائد، وإن کان یؤیده عمل السلف والخلف من تألیف الکتاب باسم التحریر کتحریر الأحکام الشرعیة علی مذاهب الإمامیة للشارح العلامة وسیما عدة تحریرات أصول ریاضیة من الأولیات کتحریر أصول إقلیدس والمتوسطات کتحریر اکرمانا لاؤس إلی النهایات کتحریر المجسطی، ولکن النسخ المذکورة الأصلیة کلها ناصة من غیر التباس علی قوله: وسمیته بتجرید الاعتقاد، أو: وسمته بتجرید الاعتقاد، حتی أن النسخة الأولی بل أکثر النسخ صریحة علی التجرید فی قوله أولا: فإنی مجیب إلی ما سئلت من تجرید مسائل الکلام. علی أن تسمیة العلامة شرحه بکشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد وهو تلمیذه، وکذلک کلام الخواجة تسجیعا: وسمیته بتجرید الاعتقاد والله أسأل العصمة والسداد وأن یجعله ذخرا لیوم المعاد، وکذلک تسمیة شمس الدین الإسفراینی شرحه بتعرید الاعتماد فی شرح تجرید الاعتقاد کلها ینادی بأن الکتاب موسوم بتجرید الاعتقاد، لا تجرید العقائد أو القواعد کما فی نسخة من الشرح القدیم متعلقة بنا.
[شماره صفحه واقعی : 21]
ولیکن هذا آخر ما رأینا تقدیمه فی المقدمة، وکان شروعنا فی التصحیح الجدید فی السادس عشر من شهر الله المبارک من شهور سنة 1403 من الهجرة النبویة علی هاجرها آلاف التحیة والثناء، وقد حصل الفراغ منه فی غرة شعبان المعظم من سنة 1404 ه-. ق. دعواهم فیها سبحانک اللهم وتحیتهم فیها سلام وآخر دعواهم أن الحمد لله رب العالمین. الخامس من شهر الله المبارک من عام 1404 ه-. ق المصادف ل 15 / 3 / 1363 ه-. ش.
قم
حسن حسن زاده الآملی
[شماره صفحه واقعی : 22]
بسم الله الرحمن الرحیم(1)
الحمد لله مفیض الکلم والحکم، وصلی الله علی الاسم الأعظم سید ولد آدم، وآله المصطفین علی العرب والعجم.
وبعد، فیقول العبد الحسن بن عبد الله الطبری الآملی (المدعو بحسن زاده آملی): هذه نبذة من تعلیقاتنا علی (کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد) مما أفاضها رب ن والقلم علینا وهدانا إلیها حینما قیض لنا تدریس معانیه والتحقیق حول مبانیه، وهو سبحانه ولی التوفیق وبیده أزمة التحقیق.
ونشیر فی أثنائها إلی بعض ما فی النسخ من اختلاف العبارات التی ینبغی أن یعتنی بها.
الحمد لله القاهر سلطانه العظیم شأنه الواضح برهانه العام إحسانه (2)الذی أید العباد بمعرفته وهداهم إلی حجته لیفوزوا بجزیل الثواب العظیم المخلد، ویخلصوا من العقاب الألیم السرمد، وصلی الله علی أکمل نفس إنسانیة وأزکی طینة عنصریة محمد المصطفی، وعلی عترته الأبرار وذریته الأخیار وسلم تسلیما.
أما بعد، فإن کمال الانسان أنما هو بحصول المعارف الإلهیة، وإدراک الکمالات الربانیة، إذ بصفة العلم یمتاز عن عجم الحیوانات، ویفضل علی الجمادات، ولا معلوم أشرف من واجب الوجود تعالی، فالعلم به أکمل من کل
[شماره صفحه واقعی : 23]
مقصود، وإنما یتم بعلم الکلام فإنه المتکفل بحصول هذا المرام، فوجب علی کل مکلف من أشخاص الناس الاجتهاد فی إزالة الالتباس بالنظر الصحیح فی البراهین، وطلب الحق بالتعیین، ووجب علی کل عارف من العلماء إرشاد المتعلمین وتسلیک الناظرین، وقد کنا صرفنا مدة من العمر فی وضع کتب متعددة فی هذه العلوم الجلیلة وإحراز هذه الفضیلة، والآن حیث وفقنا الله تعالی للاستفادة من مولانا الأفضل العالم الأکمل نصیر الملة والحق والدین محمد بن محمد بن الحسن الطوسی قدس الله تعالی روحه الزکیة فی العلوم الإلهیة والمعارف العقلیة، ووجدناه راکبا نهج التحقیق سالکا جدد التدقیق، معرضا عن سبیل المغالبة، تارکا طریق المغالطة تتبعنا مطارح أقدامه فی نقضه وإبرامه، ولما عرج إلی جوار الرحمن ونزل بساحة الرضوان، وجدنا کتابه الموسوم بتجرید الاعتقاد قد بلغ فیه أقصی المراد، وجمع جل مسائل الکلام علی أبلغ نظام، کما ذکر فی خطبته وأشار فی دیباجته، إلا أنه أوجز ألفاظه فی الغایة وبلغ فی إیراد المعانی إلی طرف النهایة، حتی کل عن إدراکه المحصلون، وعجز عن فهم معانیه الطالبون، فوضعنا هذا الکتاب الموسوم بکشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد موضحا لما استبهم من معضلاته، وکاشفا عن مشکلاته، راجیا من الله تعالی جزیل الثواب وحسن المآب إنه أکرم المسؤولین (1)، علیه نتوکل وبه نستعین.
قال: بسم الله الرحمن الرحیم أما بعد حمد واجب الوجود علی نعمائه والصلاة علی سید أنبیائه محمد المصطفی وعلی أکرم أمنائه (2)فإنی مجیب إلی ما سئلت من تحریر مسائل الکلام (3)
واعلم أنه حکی عن مالک وأحمد بن حنبل بل الشافعی وجمیع أصحاب الحدیث، النهی عن علم الکلام، وقالوا: إنه بدعة. فکان هذا العلم فی الصدر الأول عند المتشرعین بمنزلة الفلسفة فی العصر الأخیر، وقد أفرط فی ذلک کثیر ممن تأخر کابن حزم وابن تیمیة والمتعصبین لمذهب السلف من بعده، حتی أنهم ینکرون التلفظ بمصطلحات علم الکلام کالجسم والجوهر والعرض والتحیز والمکان وأمثال ذلک.
والحق أن تقیید فکر الانسان بغل الجمود خلاف فطرة الله تعالی التی خلق الناس علیها.
وکما لم یتوقف النحو والعروض والأدب، بل اصطلاح المحدثین والقراء علی ما کان علیه السلف بل زاد وتفنن وتفرق کذلک اصطلاح الکلام والأصول.
قالوا: لم یبحث السلف عن الصفات وأنه عین ذاته أو غیره، ولم یتکلموا فی أنه تعالی جسم أو جوهر أو متحیز أو علة تامة أو ناقصة، ولیس فی کلامهم هیولی وصورة ولا نفس وأمثال ذلک.
نقول: کما أنهم لم یبحثوا عن أسناد الحدیث أنه مسلسل أو مرفوع أو مقطوع أو مرسل، ولم یتکلموا فی موانع صرف الاسم أنها تسع، ولم یتکلموا فی تواتر القراءات والاکتفاء بالسبع أو العشر، بل لم نر لفظ التجوید فی کلام السلف، ولا أقسام الوقف التام والکافی، فإذا جازت زیادة الاصطلاح فی ذلک جاز فی الکلام والأصول، إلا أن یقال: إن ذاک سهل نفهمه، والکلام أو الأصول دقیق لا نفهمه، فالإیراد علی قصور الفهم لا علی المعنی. ولم نر فی أمة ولا طائفة من یجوز أن یجتمع سفهاؤهم ویمنعوا عقلاءهم عن التدبر فی أمور لا یفهمونها، ولم یوجب أحد أن یکون الکلام والفکر منحصرا فیما یفهمه جمیع الناس من العامة والخاصة لأن فی ذلک إبطالا لجمیع العلوم.
ونظیر ذلک الأخباریون منا، فإنهم یستبشعون اصطلاحات الأصول کالاستصحاب وأصل البراءة، ولا یستبشعون المناولة والوجادة والمدابجة فی اصطلاح المحدثین مع أنها لم تکن معهودة بین أصحاب الأئمة علیهم السلام. هذا ما أفاده الأستاذ العلامة الشعرانی قدس سره فی تعلیقته علی شرح الکافی للمولی صالح المازندانی (ج 3 ص 198 ط 1).
وترتیبها علی أبلغ نظام مشیرا إلی غرر فوائد[شماره صفحه واقعی : 24]
الاعتقاد ونکت مسائل الاجتهاد، مما قادنی الدلیل إلیه وقوی اعتقادی علیه وسمیته (1)بتجرید الاعتقاد، والله أسأل العصمة والسداد وأن یجعله ذخرا لیوم المعاد، ورتبته علی مقاصد:
[شماره صفحه واقعی : 25]
1) وفی (م): ووسمته، قد تقدم کلامنا حول التجرید فی تبصرة آخر المقدمة فراجع. ثم یعاضد ما حققناه هناک تسمیته کتابه فی المنطق بالتجرید وکلامه فی أوله: وبعد فإنا أردنا أن نجرد أصول المنطق، وکذا تسمیة الشارح العلامة شرحه علیه بالجوهر النضید فی شرح کتاب التجرید.
[شماره صفحه واقعی : 26]
1) أی فی ما لا یختص بقسم من أقسام الموجودات سواء کانت شاملة لجمیعها کالوجود والوحدة، أو لا کالإمکان الخاص والوجوب بالغیر، فإن الأولین شاملان للواجب والجوهر والعرض، والأخیرین للأخیرین، وبحثها المستوفی یطلب فی المطولات کالفصل الأول من أولی الأسفار.
[شماره صفحه واقعی : 28]
وتحدیدهما بالثابت العین والمنفی العین أو الذی یمکن أن یخبر عنه ونقیضه (1)
وقوله: أو بغیر ذلک، مثل قولهم: الموجود هو الذی یکون فاعلا أو منفعلا، أو الذی ینقسم إلی الفاعل والمنفعل، أو ینقسم إلی الحادث والقدیم، والمعدوم علی خلافها.
أو بغیر ذلک یشتمل علی دور ظاهر.أقول: فی هذا الفصل مسائل مهمة جلیلة، هذه أولاها وهی أن الوجود والعدم لا یمکن تحدیدهما. وأعلم أن جماعة من المتکلمین والحکماء حدوا الوجود والعدم، أما المتکلمون فقالوا: الموجود هو الثابت العین، والمعدوم هو المنفی العین.
والحکماء قالوا: الموجود هو الذی یمکن أن یخبر عنه، والمعدوم هو الذی لا یمکن أن یخبر عنه، إلی غیر ذلک من حدود فاسدة لا فائدة فی ذکرها، وهذه الحدود کلها باطلة لاشتمالها علی الدور، فإن الثابت مرادف للموجود، والمنفی للمعدوم، ولفظة (الذی) إنما یشار بها إلی متحقق ثابت، فیؤخذ الوجود فی حد نفسه.
قال: بل المراد تعریف اللفظ إذ لا شئ أعرف من الوجود (2)
وفی الحکمة المنظومة للمتأله السبزواری (ص 103):
وسر أعرفیة الأعمسنخیة لذاتک الأتم
ووحدة عند العقول أعرفوکثرة عند الخیال أکشف
واعلم أن التعبیر عن متن الأعیان وحقیقة الحقائق وجوهر الجواهر عسیر جدا، والتعبیر عنه بالوجود تعبیر عن الشئ بأخص أوصافه الذی هو أعم المفهومات، إذ لو وجد لفظ یکون ذا مفهوم محصل أشمل من ذلک وأبین لکان أقرب إلیه وأخص به، وکان ذلک هو الصالح لأن یعبر به عنه. ولما لم یکن بین الألفاظ المتداولة لفظ أحق من الوجود إذ معناه أعم المفهومات حیطة وشمولا وأبینها تصورا وأقدمها تعقلا وحصولا، اختاروه وعبروا به عنه.
ویعبرون عنه بالحق أیضا فالوجود هو الحق، وإن شئت قلت: الوجود من حیث هو هو، هو الحق سبحانه، والوجود الذهنی والخارجی والأسمائی ظلاله. فالوجود هو عین کل شئ فی الظهور، ما هو عین الأشیاء فی ذواتها، سبحانه وتعالی بل هو هو، والأشیاء أشیاء، فتدبر.
والخوض غیر حری بالمقام. وینبغی ها هنا الفرق بین المفهوم والعین، والتوجه إلی عدم المناسبة بین المتناهی وغیر المتناهی. والمطلق ومقیده، وإن کان کل واحد من المطلق والمقید مرآة للآخر بوجه، فافهم.
.[شماره صفحه واقعی : 29]
1) أی نقیض الذی یمکن أن یخبر عنه، وذلک النقیض هو الذی لا یمکن أن یخبر عنه. وهو تعریف للمعدوم.
2) لا شئ أعرف من الوجود إذ لا معنی أعم منه، والأعم لکون شروطه ومعانداته أقل یناسب جوهر النفس الناطقة البسیطة، کما أن کل قوة مدرکة تجانس مدرکها، وحکم المجانسة بین الغذاء والمغتذی سار فی کل واحدة منهما، لذا قال الشیخ فی إلهیات الشفاء (ج 2 ص 75 ط 1): یشبه أن تکون الکثرة أعرف عند تخیلنا، والوحدة أعرف عند عقولنا.
أقول: لما أبطل تحدید الوجود والعدم، أشار إلی وجه الاعتذار للقدماء من الحکماء والمتکلمین فی تحدیدهم له، فقال: إنهم أرادوا بذلک تعریف لفظ الوجود، ومثل هذا التعریف سائغ فی المعلومات الضروریة، إذ هو بمنزلة تبدیل لفظ بلفظ أوضح منه (1)
والماتن والشارح ناظران فی المقام إلی الفصل الخامس من المقالة الأولی من إلهیات الشفاء (ج 2 ط 1 ص 27) فراجع.
، وإن لم تستفد منه صورة غیر ما هو معلوم عند التحدید، وإنما کان کذلک لأنه لا شئ أعرف من الوجود، إذ لا معنی أعم منه.قال: والاستدلال (2)بتوقف التصدیق بالتنافی علیه، أو بتوقف الشئ علی
[شماره صفحه واقعی : 30]
نفسه، أو عدم ترکیب الوجود مع فرضه أو إبطال الرسم باطل.
أقول: ذکر فخر الدین (1)فی إبطال تعریف الوجود وجهین، والمصنف رحمه الله لم یرتض بهما، ونحن نقررهما ونذکر ما یمکن أن یکون وجه الخلل فیهما.
الأول: أن التصدیق بالتنافی بین الوجود والعدم بدیهی، إذ کل عاقل علی الإطلاق یعلم بالضرورة أنه لا یمکن اجتماع وجوده وعدمه، والتصدیق متوقف علی التصور، وما یتوقف علیه البدیهی أولی بأن یکون بدیهیا فیکون تصور الوجود والعدم بدیهیا.
الثانی: أن تعریف الوجود (2)
فإن کانت وجودات لزم تقدم الشئ علی نفسه ومساواة الجزء للکل فی تمام ماهیته، وکلاهما محالان. أما الأول فظاهر، وأما الثانی فلأن الجزء داخل فی ماهیة الکل ولیس بداخل فی نفسه. وهذا اللزوم بناء علی أن الوجود المطلق الذی فرض الترکیب فیه لیس خارجا عن الوجودات الخاصة، بل إما نفس ماهیتها لیلزم الثانی، أو مقوم لها لیلزم الأول، وإلا فیجوز أن تکون الأجزاء وجودات خاصة هی نفس الماهیات، أو زائدة علیها، والمطلق خارج عنها، فلا یلزم شئ من المحالین.
وإن لم تکن الأجزاء وجودات، فأما أن یحصل عند اجتماعها أمر زائد یکون هو الوجود، أو لا یحصل. فإن لم یحصل کان الوجود محض ما لیس بوجود وهو محال، وإن حصل لم یکن الترکیب فی الوجود الذی هو نفس ذلک الزائد العارض بل فی معروضه هف، إلی أن قال:
وأما بالرسم فلما ثبت فی موضعه من أنه إنما یفید بعد العلم باختصاص الخارج بالمرسوم، وهذا متوقف علی العلم به وهو دور، وبما عداه مفصلا وهو محال.. الخ.
أقول: ما أتی به الشارح المذکور أولی من تقریر ما فی الکتاب، لأن الکلام فی ترکیب الوجود لیس معنونا فیه، وإن کان یستفاد منه بدقة النظر أن البحث ینجر إلی أن الترکیب فی قابل الوجود أو فاعله لا فیه.
لا یجوز أن یکون بنفسه وإلا دار، ولا بأجزائه[شماره صفحه واقعی : 31]
1) ویقال له الإمام فخر الدین الرازی، وفی تاریخ ابن خلکان هو أبو عبد الله محمد بن عمر الطبرستانی الرازی المولد الملقب فخر الدین المعروف بابن الخطیب الفقیه الشافعی له التصانیف المفیدة فی علوم عدیدة، توفی سنة 606 ه- (ج 2 ص 48 ط 1).
2) تقریره علی ما فی شرح المقاصد أن الوجود معلوم بحقیقته، وحصول العلم به إما بالضرورة، أو الاکتساب، وطریق الاکتساب إما بالحد أو الرسم. والوجود یمتنع اکتسابه أما بالحد فلأنه أنما یکون للمرکب والوجود لیس بمرکب، وإلا فأجزاؤه إما وجودات أو غیرها.
لأن تلک الأجزاء إن کانت وجودات لزم تعریف الشئ بنفسه، وإن لم تکن وجودات فعند اجتماعها إن لم یحصل أمر زائد، کان الوجود محض ما لیس بوجود هذا خلف، وإن حصل أمر زائد هو الوجود، کان الترکیب فی قابل الوجود أو فاعله لا فیه (1)
قوله: لا فیه، أی لا فی الوجود لأن الوجود حینئذ هو الأمر الزائد العارض علی معروضاته وهی الأجزاء، وذلک الزائد واحد لیس بمرکب.
، ولا بالأمور الخارجة عنه (2)، لأن الخارجی أنما یصلح للتعریف لو کان مساویا للمعرف، لأن الأعم لا یفید التمییز الذی هو أقل مراتب التعریف، والأخص أخفی، وقد حذر فی المنطق عن التعریف به، لکن العلم بالمساواة یتوقف علی العلم بالماهیة فیلزم الدور.وهذان الوجهان باطلان، أما الأول فلأن التصدیق البدیهی لا یجب أن تکون تصوراته بدیهیة، لما ثبت فی المنطق من جواز توقف البدیهی من التصدیقات علی التصور الکسبی، سلمنا لکن جاز أن یکون التصور للمفردات ناقصا، أی یکون معلوما، باعتبار ما من الاعتبارات، وذلک یکفی فی باب التصدیقات، ویکون المراد من الحد حصول کمال التصور.
وأما الثانی فلأن ما ذکره فی نفی ترکیب الوجود عائد فی کل ماهیة مرکبة علی الاطلاق (3)وهو باطل بالضرورة، سلمنا لکن جاز التعریف (4)بالخارجی، وشرطه المساواة فی نفس الأمر لا العلم بالمساواة، فالناظر فی اکتساب الماهیة إذا عرض علی ذهنه (5)عوارضها فاستفاد من بعضها، تصور تلک الماهیة علم بعد ذلک
[شماره صفحه واقعی : 32]
1) قابل الوجود هو الأجزاء التی هی معروضات الوجود، والتعبیر بالفاعل أو القابل باعتبارین ظاهرین.
2) بیان لإبطال الرسم، عطف علی قوله: بنفسه وإلا دار، أی ولا بالأمور الخارجة عن الوجود.
3) مثلا أن یقال: أجزاء البیت إما بیوت وهو محال، وإما غیر بیوت وحینئذ إما أن یحصل عند اجتماعها أمر زائد هو البیت فلا یکون الترکیب فی البیت هف، أو لا یحصل فیکون البیت محض ما لیس ببیت.
4) جواب لإبطال الرسم، أی إنا نختار اکتسابه بالرسم ولا ضیر فیه.
5) وفی (م، ص) إذا أعرض علی ذهنه.
أن ذلک العارض مساو لها، ثم یفید غیره تصورها (1)بذکر ذلک العارض ولا دور فی ذلک، سلمنا لکن العلم بالمساواة لا یستلزم العلم بالماهیة من کل وجه، بل من بعض الوجوه علی ما قدمناه (2)، ویکون الاکتساب لکمال التصور، فلا دور حینئذ.
قال: وتردد الذهن حال الجزم بمطلق الوجود واتحاد مفهوم نقیضه وقبوله القسمة یعطی اشتراکه (3)
واستدل الجمهور بوجوه ثلاثة أشار إلیها المصنف، والحق أن کون الوجود مشترکا بین الماهیات فهو قریب من الأولیات، والقول بکون اشتراک الوجود لفظیا بمعنی أن المفهوم من الوجود المضاف إلی الانسان غیر مفهوم الوجود المضاف إلی الفرس، ولا اشتراک بینهم فی مفهوم الکون أی الوجود مکابرة ومخالفة لبدیهة العقل.
ثم إن توهم المشابهة والسنخیة بین العلة والمعلول وهم، لأن تلک السنخیة کسنخیة الشئ والفئ من شرائط العلیة والمعلولیة، علی أن الأمر عند النظر التام فوق التفوه بالعلیة والمعلولیة لأن الکل فیضه، سبحان الله عما یصفون، إلا عباد الله المخلصین.
ثم القول بأن وجود کل ماهیة عبارة عن نفس حقیقتها، أخص من الاشتراک اللفظی، لاحتمال الاشتراک أن یکون الوجود فی کل ماهیة أمرا زائدا علی الماهیة مختصا بها لأنفسها.
.أقول: لما فرغ من البحث عن ماهیة الوجود، شرع فی البحث عن أحکامه،
[شماره صفحه واقعی : 33]
1) أی یفید الناظر، فالکلمتان منصوبتان علی المفعولیة.
2) وهو قوله: جاز أن یکون التصور للمفردات ناقصا.. الخ.
3) أی کل واحد من هذه الوجوه الثلاثة یعطی الاشتراک. وفی (ت): یعطی الشرکة، والشرح مطابق للأول. وفی منظومة الحکیم السبزواری: یعطی اشتراکه صلوح المقسم، واعلم أن جمهور المحققین من الحکماء والمتکلمین أجمعوا علی أن للوجود مفهوما واحدا مشترکا بین الوجودات، ولکن خالفهم فی هذا الحکم أبو الحسن الأشعری وأبو الحسین البصری حیث ذهبا إلی أن وجود کل شئ عین ماهیته، ولا اشتراک إلا فی لفظ الوجود حذرا من المشابهة والسنخیة بین العلة والمعلول.
فبدأ باشتراکه، واستدل علیه بوجوه ثلاثة، ذکرها الحکماء والمتکلمون.
الأول: إنا قد نجزم بوجود ماهیة، ونتردد فی خصوصیاتها مع بقاء الجزم بالوجود، فإنا إذا شاهدنا أثرا حکمنا بوجود مؤثره، فإذا اعتقدنا أنه ممکن، ثم زال اعتقادنا بإمکانه، وتجدد اعتقادنا بوجوبه، لم یزل الحکم الأول، فبقاء الاعتقاد بالوجود عند زوال اعتقاد الخصوصیات یدل علی الاشتراک.
الثانی: أن مفهوم السلب واحد لا تعدد فیه ولا امتیاز، فیکون مفهوم نقیضه الذی هو الوجود واحدا، وإلا لم ینحصر التقسیم بین السلب والإیجاب (1).
الثالث: أن مفهوم الوجود قابل للتقسیم بین الماهیات، فیکون مشترکا بینها، أما المقدمة الأولی فلأنا نقسمه إلی الواجب والممکن، والجوهر والعرض، والذهنی والخارجی، والعقل یقبل هذه القسمة، وأما المقدمة الثانیة فلأن القسمة عبارة عن ذکر جزیئات الکلی الصادق علیها بفصول متعاندة أو ما یشابه الفصول، ولهذا لا یقبل العقل قسمة الحیوان إلی الانسان والحجر لما لم یکن صادقا علیهما، ویقبل قسمته إلی الانسان والفرس.
قال: فیغایر (2)الماهیة وإلا اتحدت الماهیات أو لم تنحصر أجزاؤها.
أقول: هذه المسألة فرع علی المسألة الأولی، واعلم إن الناس اختلفوا فی أن
[شماره صفحه واقعی : 34]
1) وذلک مراد من قال وإلا ارتفع النقیضان، وذلک لأنه لو کان أحد طرفی التناقض مفهوما واحدا والطرف الآخر مفهومات متعددة کل منها نقیض للطرف الأول لأمکن خلو الموضوع عنهما بأن یکون واحدا آخر من تلک المفهومات، مثلا لو فرضنا أن الحمرة والصفرة نقیضان للبیاض کالسواد، لم یکن فی الحمرة الصفرة والبیاض وهو ارتفاع النقیضین.
2) أی فیغایر الوجود الماهیة، وإلا اتحدت الماهیات إن کان الوجود عینها، أو لم تنحصر أجزاؤها إن کان جزء لها.
الوجود هل هو نفس الماهیة، أو زائد علیها؟ فقال أبو الحسن الأشعری وأبو الحسین البصری وجماعة تبعوهما: إن وجود کل ماهیة نفس تلک الماهیة (1).
وقال جماعة من المتکلمین والحکماء: إن وجود کل ماهیة مغایر لها إلا واجب الوجود تعالی، فإن أکثر الحکماء قالوا: إن وجوده نفس حقیقته، وسیأتی تحقیق کلامهم فیه.
وقد استدل الحکماء علی الزیادة بوجوه: الأول: أن الوجود مشترک علی ما تقدم، فإما أن یکون نفس الماهیة أو جزءا منها، أو خارجا عنها. والأول باطل وإلا لزم اتحاد الماهیات فی خصوصیاتها لما تبین من اشتراکه. والثانی باطل وإلا لم تنحصر أجزاء الماهیة، بل تکون کل ماهیة علی الاطلاق مرکبة من أجزاء لا تتناهی، واللازم باطل، فالملزوم مثله، بیان الشرطیة أن الوجود إذا کان جزءا من کل ماهیة، فإنه یکون جزءا مشترکا بینها، ویکون کمال الجزء المشترک، فیکون جنسا فتفتقر کل ماهیة إلی فصل یفصلها عما یساویها فیه، لکن کل فصل فإنه یکون موجودا، لاستحالة انفصال الموجودات بالأمور العدمیة، فیفتقر الفصل إلی فصل آخر، هو جزء منه ویکون جزءا من الماهیة، لأن جزء الجزء جزء أیضا، فإن کان موجودا افتقر إلی فصل آخر ویتسلسل، فتکون للماهیة أجزاء لا تتناهی.
وأما استحالة التالی فلوجوه: أحدها: أن وجود ما لا یتناهی محال علی ما یأتی.
الثانی: یلزم منه ترکب واجب الوجود تعالی، لأنه موجود فیکون ممکنا هذا خلف.
الثالث: یلزم منه انتفاء الحقائق (2)أصلا، لأنه یلزم منه ترکب الماهیات
[شماره صفحه واقعی : 35]
1) فالماهیات بأسرها متخالفة، وکذلک الوجود لأنه عینها فی کل مرتبة، ولذا قالوا باشتراکه اللفظی حذرا من المشابهة والسنخیة بین العلة ومعلولها، وقد دریت ما فیه.
2) أی لو کان الوجود جزءا من الماهیة ولم یکن زائدا علیها للزم أن لا یتحقق شئ من الحقائق، لأن المرکب یتحصل بالبسیط، فإذا انتفی البسیط انتفی المرکب.
البسیطة، فلا یکون البسیط متحققا فلا یکون المرکب متحققا، وهذا کله ظاهر البطلان.
قال: ولانفکاکهما تعقلا (1).
أقول: هذا هو الوجه الثانی الدال علی زیادة الوجود، وتقریره إنا قد نعقل الماهیة ونشک فی وجودها الذهنی والخارجی والمعقول مغایر للمشکوک فیه، وکذلک قد نعقل وجودا مطلقا ونجهل خصوصیة الماهیة فیکون مغایرا لها.
لا یقال: إنا قد نتشکک فی ثبوت الوجود فیلزم أن یکون ثبوته زائدا علیه ویتسلسل.
لأنا نقول: التشکک لیس فی ثبوت وجود للوجود، بل فی ثبوت الوجود نفسه للماهیة، وذلک هو المطلوب.
قال: وتحقق الامکان الخاص.
أقول: هذا وجه ثالث یدل علی الزیادة، وتقریره أن ممکن الوجود متحقق بالضرورة، والإمکان أنما یتحقق علی تقدیر الزیادة (2). لأن الوجود لو کان نفس الماهیة أو جزءها، لم تعقل منفکة عنه، فلا یجوز علیها العدم حینئذ وإلا لزم جواز اجتماع النقیضین وهو محال، وانتفاء جواز العدم یستلزم الوجوب فینتفی الإمکان حینئذ للمنافاة بین الامکان الخاص والوجوب الذاتی، ولأن الإمکان نسبة (3)بین الماهیة والوجود، والنسبة لا تتعقل إلا بین شیئین.
قال: وفائدة الحمل.
أقول: هذا وجه رابع یدل علی المغایرة بین الماهیة والوجود، وتقریره أنا نحمل الوجود علی الماهیة فنقول ماهیة موجودة فنستفید منه فائدة معقولة لم
[شماره صفحه واقعی : 36]
1) أی لانفکاک الوجود والماهیة، وقد ذکره الفارابی فی الفص الأول من فصوصه، وفی شرحنا علیه فی المقام مطالب عسی أن تنفعک.
2) أی علی تقدیر زیادة الوجود علی الماهیة.
3) النسبة إنما تتحقق بین المتغایرین، والامکان عبارة عن تساوی نسبة الماهیة إلی الوجود والعدم، فلو کان الوجود نفس الماهیة أو جزء منها لم تتصور نسبة فرضا عن تساویها.
تکن حاصلة لنا قبل الحمل، وإنما تتحقق هذه الفائدة علی تقدیر (1)
والحمل یستدعی اتحاد الطرفین من وجه وتغایرهما من آخر، ثم إن الوجهین الرابع والسادس علی فرض کون الوجود عین الماهیة، والخامس والسابع علی فرض کونه جزء منها.
المغایرة، إذ لو کان الوجود نفس الماهیة لکان قولنا ماهیة موجودة (2)بمنزلة قولنا: ماهیة ماهیة أو موجودة موجودة، والتالی باطل فالمقدم مثله.قال: والحاجة إلی الاستدلال.
أقول: هذا وجه خامس یدل علی أن الوجود لیس هو نفس الماهیة ولا جزء منها، وتقریره أنا نفتقر فی نسبة الوجود إلی الماهیة إلی الدلیل فی کثیر من الماهیات، ولو کان الوجود نفس الماهیة أو جزءها لم نحتج إلی الدلیل، لافتقار الدلیل إلی المغایرة بین الموضوع والمحمول، والتشکک فی النسب الممتنع تحققه (3)فی الذاتی.
قال: وانتفاء التناقض.
أقول: هذا وجه سادس یدل علی الزیادة وتقریره أنا قد نسلب الوجود عن الماهیة فنقول: ماهیة معدومة، ولو کان الوجود نفس الماهیة لزم التناقض، ولو کان جزء منها لزم التناقض أیضا، لأن تحقق الماهیة یستدعی تحقق أجزائها التی من جملتها الوجود، فیستحیل سلبه عنها، وإلا لزم اجتماع النقیضین فتحقق انتفاء التناقض یدل علی الزیادة.
قال: وترکب الواجب (4).
[شماره صفحه واقعی : 37]
1) وسیأتی البحث عن الحمل فی المسألة الثامنة والثلاثین من هذا الفصل حیث یقول:
2) وکذلک لو قلنا مثلا سواد موجود لکان بمنزلة سواد سواد وموجود موجود ولیس کذلک، وهکذا فی غیرهما.
3) کما فی (م). والباقیة بعضها التشکک فی النسبة، وبعضها التشکیک فی النسبة، کیف کان هو عطف علی المغایرة، والممتنع صفة للتشکک، وتحققه فاعله.
4) مجرور معطوف علی التناقض أی انتفاء ترکب الوجود.
أقول: هذا وجه سابع وهو أن ترکب الواجب منتف، وإنما یتحقق (1)لو کان الوجود زائدا علی الماهیة، لأنه یستحیل أن یکون نفس الماهیة لما تقدم، فلو کان جزءا منها لزم أن یکون الواجب مرکبا وهو محال.
قال: وقیامه بالماهیة من حیث هی.
أقول: هذا جواب عن استدلال الخصم علی أن الوجود نفس الماهیة وتقریر استدلالهم أنه لو کان زائدا علی الماهیة لکان صفة قائمة بها، لاستحالة أن یکون جوهرا قائما بنفسه مستغنیا عن الماهیة واستحالة قیام الصفة بغیر موصوفها، وإذا کان کذلک فإما أن یقوم بالماهیة حال وجودها أو حال عدمها، والقسمان باطلان، أما الأول: فلأن الوجود الذی هو شرط فی قیام هذا الوجود بالماهیة، إما أن یکون هو هذا الوجود فیلزم اشتراط الشئ بنفسه، أو یکون مغایرا له فیلزم قیام الوجودات المتعددة بالماهیة الواحدة، ولأنا ننقل البحث إلی الوجود الذی هو شرط.
وأما الثانی: فلأنه یلزم قیام الصفة الوجودیة بالمحل المعدوم (2)وهو باطل، وإذا بطل القسمان انتفت الزیادة.
وتقریر الجواب أن نقول: الوجود قائم بالماهیة من حیث هی هی (3)
وکذلک قوله فی المسألة الثانیة والأربعین: والحکم علی الممکن بإمکان الوجود حکم علی الماهیة لا باعتبار العدم والوجود.
واعلم أنه لیس للماهیة ثبوت فی الخارج دون وجودها، أی ثبوت منفک عن الوجود فی الخارج ثم الوجود یحل فیها کما ظن وهو ظن فاسد لأن کون الماهیة هو وجودها والماهیة لا تتجرد عن الوجود إلا فی العقل لا بأن تکون فی العقل منفکة عن الوجود فإن تخلیتها عنه عین تحلیتها به، والکون فی العقل أیضا وجود عقلی کما أن الکون فی الخارج وجود خارجی، بل بأن العقل من شأنه أن یلاحظها وحدها من غیر ملاحظة الوجود وعدم اعتبار الشئ لیس باعتبار لعدمه، فإذن اتصاف الماهیة بالوجود أمر عقلی لیس کاتصاف الجسم بالبیاض، فإن الماهیة لیس لها وجود منفرد ولعارضها المسمی بالوجود وجود آخر حتی یجتمعا اجتماع القابل والمقبول، بل الماهیة إذا کانت فکونها هو وجودها.
، لا[شماره صفحه واقعی : 38]
1) أی إنما یتحقق انتفاء الترکب لو کان الوجود زائدا علی الماهیة لأنه یستحیل أن یکون نفس الماهیة واتحدت الماهیة، فلو کان جزء لزم أن یکون الواجب مرکبا لأنه حینئذ مشترک بین الواجب والممکن، فیلزم ترکب الواجب، إذ کل ما له جزء فله جزء آخر بالضرورة، کما مر وهو معنی الترکیب.
2) ویلزم اجتماع النقیضین أیضا.
3) سیأتی قوله فی المسألة الخامسة: ولیس الوجود معنی به.. الخ، وهو یجدیک فی المقام، وکذلک قوله فی المسألة الثامنة والثلاثین: وإثبات الوجود للماهیة لا یستدعی وجودها أولا.
باعتبار کونها معدومة أو موجودة، فالحصر ممنوع.
قال: فزیادته فی التصور (1).
أقول: هذا نتیجة ما تقدم، وهو أن قیام الوجود بالماهیة من حیث هی هی أنما یعقل فی الذهن والتصور لا فی الوجود الخارجی لاستحالة تحقق (2)ماهیة من الماهیات فی الأعیان منفکة عن الوجود، فکیف تتحقق الزیادة فی الخارج والقیام بالماهیة فیه، بل وجود الماهیة زائد علیها فی نفس الأمر والتصور لا فی الأعیان ولیس قیام الوجود بالماهیة کقیام السواد بالمحل.
قال: وهو ینقسم إلی الذهنی والخارجی وإلا بطلت الحقیقة.
أقول: اختلف العقلاء هاهنا، فجماعة منهم نفوا الوجود الذهنی وحصروا الوجود فی الخارجی، والمحققون منهم أثبتوه وقسموا الوجود إلیه وإلی الخارجی قسمة معنویة. واستدل المصنف رحمة الله علیه بأن القضیة الحقیقیة صادقة قطعا، لأنا نحکم بالأحکام الإیجابیة علی موضوعات معدومة فی الأعیان، وتحقق الصفة یستدعی تحقق الموصوف، وإذ لیس ثابتا فی الأعیان فهو متحقق فی الأذهان.
واعلم أن القضیة تطلق (3)
وأما الخارجیة فالحکم فیها علی الموجود فی الخارج سواء کان اتصافه فی الخارج حال الحکم أو قبله أو بعده، فهی تستدعی وجود الموضوع فی الخارج والحکم فیها مقصور علی الأفراد الخارجیة. ثم فی المقام بحث منطقی حول موضوع القضایا یطلب فی محله.
علی الحقیقیة وهی التی یؤخذ موضوعها من حیث[شماره صفحه واقعی : 39]
1) لم لم یقل فی الذهن؟ فراجع تعلیقة المتأله السبزواری علی الغرر (ط 1 - ص 13).
2) کما فی (م د) والباقیة: ماهیة ما من الماهیات منفکة عن الوجود، وفی بعض النسخ: منفردة عن الوجود.
3) الحکم فی الحقیقیة لیس مقصورا علی ما له وجود فی الخارج فقط، بل علی کل ما قدر وجوده سواء کان موجودا فی الخارج أو معدوما فیه، فإن لم یکن موجودا فیه فالحکم فیه علی أفراده المقدرة الوجود کقولنا: کل عنقاء طائر، وإن کان موجودا فالحکم فیه لیس مقصورا علی أفراده الموجودة، بل علیها وعلی أفراده المقدرة الوجود أیضا کقولنا: کل انسان حیوان.
هو هو لا باعتبار الوجود الخارجی، بل باعتبار ما صدق علیه الموضوع بالفعل.
وتطلق علی الخارجیة، وهی التی یؤخذ موضوعها باعتبار الخارج، وهو مذهب سخیف قد أبطل فی المنطق، فتحقق الحقیقیة یدل علی الثبوت الذهنی کما ذکرناه.
قال: والموجود فی الذهن أنما هو الصورة المخالفة فی کثیر من اللوازم.
أقول: هذا جواب عن استدلال من نفی الوجود الذهنی وتقریر استدلالهم، أنه لو حلت الماهیة فی الأذهان لزم أن یکون الذهن حارا باردا أسود أبیض، فیلزم مع اتصاف الذهن بهذه الأشیاء المنفیة عنه اجتماع الضدین.
والجواب أن الحاصل فی الذهن لیس هو ماهیة الحرارة والسواد، بل صورتها ومثالها (1)المخالفة للماهیة فی لوازمها وأحکامها، فالحرارة الخارجیة تستلزم السخونة وصورتها لا تستلزمها، والتضاد أنما هو بین الماهیات لا بین صورها وأمثلتها.
قال: ولیس الوجود معنی به تحصل الماهیة فی العین بل الحصول.
أقول: قد ذهب قوم غیر محققین إلی أن الوجود معنی قائم بالماهیة یقتضی
[شماره صفحه واقعی : 40]
1) کما فی (م) والباقیة: بل صورتهما ومثالهما علی التثنیة.
حصول الماهیة فی الأعیان، وهذا مذهب سخیف یشهد العقل ببطلانه، لأن قیام ذلک المعنی بالماهیة فی الأعیان یستدعی تحقق الماهیة فی الخارج، فلو کان حصولها فی الخارج مستندا إلی ذلک المعنی لزم الدور المحال، بل الوجود هو نفس تحقق الماهیة فی الأعیان، لیس ما به تکون الماهیة فی الأعیان.
قال: ولا تزاید فیه ولا اشتداد (1)
هذا ما حرره الماتن فی شرحه علی الإشارات، وقال الشارح ببیان أخصر فی الجوهر النضید:
إن معنی الاشتداد هو اعتبار المحل الواحد الثابت إلی حال فیه غیر قار یتبدل نوعیته ویوجد فی کل آن نوع من تلک الأنواع من غیر أن یبقی آنین بحیث یکون فی کل آن متوسطا بین ما یوجد فی ذلک الآن وما یکون قبله وبعده، وهذا لا یعقل إلا فی العرض، إنتهی.
إذا دریت ذلک فاعلم أن الماهیة لا یتصور کونها متقومة وموجودة من دون الوجود حتی یتصور توارد الوجود علیها، کما لا یمکن أن تتحرک الهیولی فی الصورة، إذ لیس لها تقوم بدون الصورة حتی یمکن توارد الصور علیها، فلا تزاید فی الوجود ولا اشتداد لأن التزاید فی الوجود هو حرکة الماهیة متوجهة من وجود ناقص إلی وجود أزید منه، وعکس ذلک هو النقص أی حرکتها من زائد إلی أنقص منه. والاشتداد فی الوجود هو حرکة الماهیة من وجود ضعیف إلی وجود أشد منه، وعکسه هو الضعف، وقد علمت أن الماهیة لیست متقومة بذاتها فی الخارج بدون الوجود. ثم بما ذکرنا قد دریت مراد الشارح من قوله وهذا الدلیل ینفی قبول الأعراض کلها للاشتداد والنقص، وفی (م): للاشتداد والضعف، وفی عدة نسخ:
للاشتداد والتنقص.
[شماره صفحه واقعی : 41]
1) التزاید فی المقدار، والاشتداد فی الکیف. معنی الاشتداد هو اعتبار المحل الثابت إلی حال فیه غیر قار یتبدل نوعیته إذا قیس ما یوجد منها فی آن ما إلی ما یوجد فی آن آخر، بحیث یکون ما یوجد فی کل آن متوسطا بین ما یوجد فی آنین یحیطان بذلک الآن ویتجدد جمیعها علی ذلک المحل المتقوم دونها من حیث هو متوجه بتلک التجددات إلی غایة ما. ومعنی الضعف هو ذلک المعنی بعینه إلا أنه یؤخذ من حیث هو منصرف بها عن تلک الغایة. فالآخذ فی الشدة والضعف هو المحل لا الحال المتجدد المتصرم، ولا شک أن مثل هذا الحال یکون عرضا لتقوم المحل دون کل واحد من تلک الهویات. وأما الحال الذی یتبدل هویة المحل المتقوم بتبدله فلا یتصور فیه اشتداد ولا ضعف لامتناع تبدلها علی شئ واحد متقوم یکون هو هو فی الحالتین، ولامتناع وجود حالة متوسطة بین کون الشئ هو وبین کونه لیس هو.
أقول: ذهب قوم إلی أن الوجود قابل للزیادة والنقصان، وفیه نظر لأن الزیادة إن کانت وجودا لزم اجتماع المثلین، وإلا لزم اجتماع النقیضین، وأما نفی الاشتداد فهو مذهب أکثر المحققین قال بعضهم لأنه بعد الاشتداد إن لم یحدث شئ آخر لم یکن الاشتداد إشتدادا، بل هو باق کما کان، وإن حدث فالحادث إن کان غیر الحاصل فلیس إشتدادا للموجود الواحد، بل یرجع إلی أنه حدث شئ آخر معه، وإلا فلا اشتداد، وکذا البحث فی جانب النقصان، وهذا الدلیل ینفی قبول الأعراض کلها للاشتداد والضعف.
قال: وهو خیر محض.
أقول: إذا تأملنا کل ما یقال له خیر وجدناه وجودا، وإذا تأملنا ما یقال له شر وجدناه عدما، ألا تری القتل فإن العقلاء حکموا بکونه شرا، وإذا تأملناه وجدنا شریته باعتبار ما یتضمن من العدم، فإنه لیس شرا من حیث قدرة القادر علیه، فإن القدرة کمال الانسان، ولا من حیث إن الآلة قاطعة (1)فإنها أیضا کمال لها، ولا من حیث حرکة أعضاء القاتل، ولا من حیث قبول العضو المنقطع للتقطیع، بل من حیث هو إزالة کمال الحیاة عن الشخص، فلیس الشر إلا هذا العدم وباقی القیود الوجودیة خیرات، فحکموا بأن الوجود خیر محض والعدم شر محض، ولهذا کان واجب الوجود تعالی أبلغ فی الخیریة والکمال من کل موجود، لبراءته عن القوة والاستعداد وتفاوت غیره من الوجودات فیه (2)باعتبار القرب من العدم والبعد عنه.
[شماره صفحه واقعی : 42]
قال: ولا ضد له.
أقول: الضد ذات (1)
ثم إن الوجود الحق الصمدی لا جوف له حتی یکون له ثان ضده أو مثله أو نده، والتقابل بأقسامه إنما یتحقق فی شؤونه المسماة بالوجودات الخاصة باعتبار تخصصها بالمعانی والماهیات التی هی غیر حقیقة الوجود. ویأتی البحث عن ذلک فی المقصد الثالث عند قوله:
وجوب الوجود یدل علی سرمدیته ونفی الزائد والشریک والمثل.
وجودیة تقابل ذاتا أخری فی الوجود، ولما استحال أن یکون الوجود ذاتا وأن یکون له وجود آخر استحال أن یکون ضدا لغیره، ولأنه عارض لجمیع المعقولات، لأن کل معقول إما خارجی فیعرض له الوجود الخارجی، أو ذهنی فیعرض له الذهنی، ولا شئ من أحد الضدین بعارض لصاحبه، ومقابلته للعدم لیس تقابل الضدین علی ما یأتی تحقیقه فی نفی المعدوم، بل تقابل السلب والإیجاب إن أخذا مطلقین، وإلا تقابل العدم والملکة.قال: ولا مثل.
أقول: المثلان ذاتان وجودیتان یسد کل واحد منهما مسد صاحبه، ویکون المعقول منهما شیئا واحدا بحیث إذا سبق أحدهما إلی الذهن ثم لحقه الآخر لم یکتسب العقل من الحاصل ثانیا غیر ما اکتسبه أولا، والوجود لیس بذات فلا
[شماره صفحه واقعی : 43]
1) أی ماهیة وأمر، وجملة القول فی ذلک أن کل واحد من الضد والمثل والمخالف یقال لما له ماهیة ویکون مشارکا لغیره فی الموضوع ولا یجتمعان فیه، والوجود لیس بماهیة بل هو تحقق الماهیة وکونها.
یماثل شیئا آخر وأیضا فلیس هاهنا معقول یساویه فی التعقل علی معنی ما ذکرناه إذ کل معقول مغایر لمعقول الوجود.
لا یقال: إن کلیه وجزءیه متساویان فی التعقل، فکان له مثل وهو الجزئی.
لأنا نقول: إنهما لیسا بمتساویین فی المعقولیة، وإن کان أحد جزئی الجزئی هو الکلی. لکن الاتحاد لیس تماثلا، وأیضا فإنه عارض لکل المعقولات علی ما قررناه أولا، ولا شئ من المثلین بعارض لصاحبه.
قال: فتحققت مخالفته للمعقولات.
أقول: لما انتفت نسبة التضاد والتماثل بینه وبین غیره من المعقولات، وجبت المخالفة بینهما، إذ القسمة حاصرة فی کل معقولین بین التماثل والاختلاف، وقد انتفی التماثل فوجب الاختلاف، ولهذا جعله نتیجة لما سبق.
قال: ولا ینافیها.
أقول: المتنافیان لا یمکن اجتماعهما، وقد بینا أن کل معقول علی الاطلاق فإنه یمکن عروض مطلق الوجود له واجتماعه معه وصدقه علیه، فکیف ینافیه.
لا یقال: العدم أمر معقول، وقد قضی العقل بمنافاته له، فکیف یصح قوله علی الاطلاق أنه لا ینافیها؟
لأنا نقول: نمنع أولا کون العدم المطلق معقولا والعدم الخاص له حظ من الوجود، ولهذا افتقر إلی موضوع خاص کافتقار الملکة إلیه، سلمنا لکن نمنع استحالة عروض الوجود المطلق للعدم المعقول فإن العدم المعقول ثابت فی الذهن فیکون داخلا تحت مطلق الثابت فیصدق علیه مطلق الثابت ومنافاته للوجود المطلق لا باعتبار صدق مطلق الثبوت علیه، بل من حیث أخذ مقابلا له ولا امتناع
[شماره صفحه واقعی : 44]
فی عروض أحد المتقابلین للآخر (1)إذا أخذا لا باعتبار التقابل کالکلیة والجزئیة (2)فإنهما قد یصدق أحدهما علی الآخر باعتبار مغایر لا باعتبار تقابلهما، وهذا فیه دقة.
قال: ویساوق الشیئیة (3)
واعلم أن الداعی لهم علی هذا القول أمران:
الأول: وهو الأهم فی نظرهم تصحیح مسألة العلم الأزلی، إذ قالوا: لو لم یکن فی الأزل وجود الأشیاء ولا ماهیتها امتنع العلم ولو کان وجودها فیه لزم قدمها فبقی أن یکون الممتنع لزوم موجود قدیم سوی الله لا ثابت قدیم علی أنه وجب قدم علمه تعالی کصفاته الأخری.
والثانی: تصحیح الإمکان للماهیات لأنها فی حال الوجود محفوفة بالضرورتین فلا بد أن تکون الماهیة ثابتة قبل الوجود لیصح الإمکان.
وأقول: إن الماهیات فی اصطلاح الحکیم هی الأعیان الثابتة فی اصطلاح العارف وهی الصور العلمیة بوجودها الأحدی الذی هو عین الذات الصمدیة، ویتراءی من أقوال هذا الفریق القائلین بالفرق بین الثبوت والوجود کما أشرنا إلیه، أن الوجود هو العین المقابل للعلم، وإلا فالأمران کل واحد منهما وهم، ومسألة العلم أشرف من هذه الآراء الفائلة وبمعزل عنها بمراحل، کما سنشیر إلیها فی محلها. ثم یکفی فی إمکان الماهیات سلب الضرورتین عن مرتبة ذاتها عند العقل وانفکاکها عن الوجود بالتعمل العقلی، وإن کان تخلیتها عن الوجود عین تحلیتها به.
ویؤید ما أشرنا إلیه من أن الفرق المذکور مجرد اصطلاحهم علی ذلک ما قاله الشارح القوشجی فی المقام من أن المعتزلة ذهبت إلی أن المعدوم الممکن شئ وثابت علی معنی أن الماهیة یجوز تقررها فی الخارج منفکة عن الوجود، خلافا لسائر المتکلمین والحکماء مع اتفاقهم علی أن الممتنع ویخصه المعتزلی باسم المنفی، لیس بشئ، فهم یجعلون الثبوت مقابلا للنفی أعم من الوجود والعدم أعم من النفی.
ولعلهم إنما وقعوا فیه بما وقع الحکماء فی إثبات الوجود الذهنی، وهو أنا نحکم حکما إیجابیا بأمور ثبوتیة علی ما لیس بموجود فی الخارج، ومعنی الایجاب الحکم بثبوت أمر لأمر وثبوت شئ لشئ فرع ثبوت المثبت له، فللمثبت له ثبوت وهو معدوم فالمعدوم ثابت. فثبوت الماهیات علی وجهین:
أحدهما ثبوتها فی حد ذاتها بحیث لا یترتب علیها آثارها المطلوبة منها، والمعدوم ثابت بهذا الوجه من الثبوت، والآخر ثبوتها بحیث یترتب علیها الآثار ویظهر منها الأحکام. فهم یوافقون الحکماء فی أن ثبوت الماهیات وتحققها علی وجهین، لکنهم ینسبون الوجهین إلی الخارج ویخصون الوجه الأخیر من الثبوت باسم الوجود. والحکماء یسمون کلا وجهی الثبوت وجودا، ویقولون: إن الوجه الأول من الثبوت لا یتصور إلا فی قوة مدرکة ویسمونه بالوجود الذهنی. إنتهی ما أردنا من نقل کلامه فی المقام، فتدبر فی قوله: ولعلهم إنما وقعوا فیه.. الخ، حتی یظهر لک وجه التأیید.
فلا تتحقق بدونه والمنازع مکابر مقتضی عقله.[شماره صفحه واقعی : 45]
1) وسیأتی البحث عنه فی المسألة الرابعة عشرة عند قوله ثم الوجود قد یؤخذ علی الاطلاق.. الخ.
2) یعنی بالجزئیة الإضافی غیر الحقیقی والمتن مطابق لنسختی (م ص) وفی (ق ش): باعتبار مغایر لاعتبار تقابلهما.
3) أی یلازم الوجود المطلق الشیئیة کما فسر الشارح، وسیأتی فی المسألة الثامنة عشرة أن الشیئیة من المعقولات الثانیة، وفی المسألة السادسة والثلاثین أن الوجود من المعقولات الثانیة فتبصر. وإنما عبر بالمساوقة إشارة إلی تغایر الوجود والشئ مفهوما وتلازمهما خارجا، وسیأتیک فی السادسة من ثانی هذا المقصد ما یعینک فی المساوقة بمعنی التلازم. ثم إن القول بالثبوت إن کان اصطلاح القوم علی أن یسمی الصورة العلمیة ثبوتا، والخارجیة وجودا فلا مشاحة فیه، وإلا فالمنازع مکابر مقتضی عقله، والواسطة بین الموجود والمعدوم فی الخارج فی غایة السخافة.
أقول: اختلف الناس فی هذا المقام، فالمحققون کافة من الحکماء والمتکلمین اتفقوا علی مساوقة الوجود الشیئیة وتلازمهما حتی أن کل شئ علی الإطلاق فهو موجود علی الإطلاق، وکل ما لیس بموجود فهو منتف ولیس بشئ، وبالجملة لم یثبتوا للمعدوم ذاتا متحققة، فالمعدوم الخارجی لا ذات له فی الخارج، والذهنی لا ذات له ذهنا.
وقال جماعة من المتکلمین (1): إن للمعدوم الخارجی ذاتا ثابتة فی الأعیان متحققة فی نفسها لیست ذهنیة لا غیر، وهؤلاء یکابرون فی الضرورة فإن العقل قاض بأنه لا واسطة بین الموجود والمعدوم فإن الثبوت هو الوجود.
[شماره صفحه واقعی : 46]
1) إنما قال جماعة: لأن أبا الحسین البصری وأبا هذیل العلاف والکعبی ومن تبعهم من البغدادیین خالفوهم وقالوا بالمساوقة.
قال: وکیف تتحقق بدونه مع إثبات القدرة وانتفاء الاتصاف (1).
أقول: لما استبعد مقالة هؤلاء القوم ونسبهم إلی الجهل (2)، شرع فی الاستدلال علی بطلان قولهم واعلم أن هؤلاء یذهبون إلی أن القدرة لا تأثیر لها فی الذوات (3)أنفسها، لأنها ثابتة فی العدم، مستغنیة عن المؤثر فی جعلها ذواتا ولا فی الوجود لأنه عندهم حال (4)، والحال غیر مقدورة، وقد ثبت فی نفس الأمر أن اتصاف الماهیة بالصفة غیر ثابت فی الأعیان، بل هو أمر اعتباری، وإلا لزم التسلسل، لأن ذلک الاتصاف لو کان ثابتا لکان مشارکا لغیره من الموجودات فی الثبوت، وممتازا عنها بخصوصیة، وما به الاشتراک مغایر لما به الامتیاز، فیکون اتصاف ذلک الاتصاف بالثبوت أمرا زائدا علیه، ویلزم التسلسل.
إذا ثبت هذا فاعلم أن المصنف رحمه الله تسلم مذهبهم، وما ثبت فی نفس الأمر وألزمهم المحال، وتقریره: أن الماهیات لو کانت ثابتة فی العدم لاستغنت الممکنات فی وجودها عن المؤثر، فانتفت القدرة أصلا ورأسا، والتالی باطل.
فالمقدم مثله بیان الشرطیة، أن القدرة حینئذ لا تأثیر لها فی الذوات، ولا فی الوجود علی مذهبهم، ولا فی اتصاف الماهیة بالوجود علی ما ثبت فی نفس الأمر، وذلک یستلزم نفی التأثیر أصلا. وأما بطلان التالی فبالإتفاق والبرهان دل علیه علی ما یأتی. فلهذا استبعد المصنف رحمه الله هذه المقالة مع إثبات القدرة المؤثرة، والقول بکون الاتصاف أمرا ذهنیا، وأنه منتف فی الخارج.
قال: وانحصار الموجود مع عدم تعقل الزائد.
أقول: هذا برهان آخر دال علی انتفاء الماهیات فی العدم، وتقریره أن
[شماره صفحه واقعی : 47]
مذهبهم: أن کل ماهیة نوعیة فإنه یثبت من أشخاصها فی العدم ما لا یتناهی، کالسواد والبیاض والجواهر وغیرها من الحقائق، فألزمهم المصنف المحال، وهو القول بعدم انحصار الموجودات، لأن تلک الماهیات ثابتة، وهی غیر محصورة فی عدد متناه. والثبوت هو الوجود لانتفاء تعقل أمر زائد علی الکون فی الأعیان، فلزمهم القول بوجود ما لا یتناهی من الماهیات، وهو عندهم باطل (1). فإن جعلوا الوجود أمرا مغایرا للکون فی الأعیان، کان نزاعا فی عبارة وقولا بإثبات ما لا یعقل، مع أنا نکتفی فی إبانة محالیة قولهم بالثبوت الذی هو الکون (2)فی الأعیان، وهم یسلمونه لنا. والبراهین الدالة علی استحالة ما لا یتناهی، کما تدل علی استحالته فی الوجود تدل علی استحالته فی الثبوت، إذ دلالتها أنما هی علی انحصار الکائن فی الأعیان. وقول المصنف رحمه الله (وانحصار الموجود) عطف علی الانتفاء، أی وکیف تتحقق الشیئیة بدون الوجود مع إثبات القدرة وانتفاء الاتصاف، ومع انحصار الموجود مع عدم تعقل الزائد هکذا ینبغی أن یفهم کلامه ها هنا.
قال: ولو اقتضی التمیز الثبوت عینا لزم منه محالات.
أقول: لما أبطل مذهب المثبتین، شرع فی إبطال حججهم، ولهم حجتان ردیتان ذکرهما المصنف وأبطلهما، (أما الحجة الأولی) فتقریرها: أن کل معدوم متمیز وکل متمیز ثابت فکل معدوم ثابت.
أما المقدمة الأولی فیدل علیها أمور ثلاثة:
أحدها: أن المعدوم معلوم، والمعلوم متمیز.
الثانی: أن المعدوم مراد، فإنا نرید اللذات، ونکره الآلام، فلا بد وأن یتمیز المراد عن المکروه.
[شماره صفحه واقعی : 48]
الثالث: أن المعدوم مقدور، وکل مقدور متمیز، فإنا نمیز بین الحرکة یمنة ویسرة، وبین الحرکة إلی السماء، ونحکم بقدرتنا علی إحدی الحرکتین دون الأخری، فلولا تمیز کل واحدة منهما عن الأخری، لاستحال هذا الحکم.
وأما المقدمة الثانیة فلأن التمیز صفة ثابتة للمتمیز، وثبوت الصفة یستدعی ثبوت الموصوف لأنه فرع علیه.
والجواب: أن التمیز لا یستدعی الثبوت عینا، وإلا لزم منه محالات:
أحدها (1): أن المعلوم قد یکون مستحیل الوجود لذاته، کشریک الباری تعالی، واجتماع الضدین وغیرهما، ویتمیز أحدهما عن الآخر. فلو اقتضی التمیز الثبوت العینی لزم ثبوت المستحیلات، مع أنهم وافقونا علی انتفاء المستحیل.
الثانی: أن المعلوم قد یکون مرکبا (2)
ثم إن النسخ کلها متفقة علی قوله: (ولیس بثابت فی العدم اتفاقا)، وفی المطبوعة لیس بثابت فی العین اتفاقا، وکان العدم بدل بالعین من ظاهر قوله: ولو اقتضی التمییز الثبوت عینا.
والصواب هو العدم، لأن المثبتین قائلون بثبوت المعدومات فی العدم، وقد تقدم کلام الشارح العلامة آنفا: هذا برهان آخر دال علی انتفاء الماهیات فی العدم.
بل وسیأتی تصریح المحقق الطوسی فی ذلک فی أول المسألة الثالثة عشرة.
ووجودا، ولیس بثابت فی العدم اتفاقا.الثالث: أن المقدوریة لو استدعت الثبوت لانتفت، إذ لا قدرة علی الثابت (3)وکذا المرادیة.
قال: والإمکان اعتباری یعرض لما وافقونا علی انتفائه.
أقول: هذه الحجة الثانیة لهم علی ثبوت المعدوم، وهو أنهم قالوا: إن المعدوم ممکن (4)، وإمکانه لیس أمرا عدمیا، وإلا لم یبق فرق بین نفی الإمکان وبین
[شماره صفحه واقعی : 49]
1) هکذا فی النسخ کلها، والصواب: إحداها.. الثانیة.. الثالثة.
2) یعنی به المرکبات الخیالیة کجبل من الیاقوت وبحر من الزیبق، وفی بعض النسخ مرکبا خیالیا، ولکن الصواب أن خیالیا تعلیقة أدرجت فی الکتاب.
3) وقد مرت الإشارة إلیه فی قوله: وکیف تتحقق الشیئیة.. الخ.
4) یعنی به المعدوم الممکن الذی سموه ثابتا لا المعدوم الممتنع المسمی عندهم بالمنفی.
الإمکان المنفی، فیکون أمرا ثبوتیا ولیس جوهرا قائما بذاته، فلا بد له من محل ثبوتی هو الممکن لاستحالة قیام الصفة بغیر موصوفها، فیکون الممکن العدمی ثابتا وهو المطلوب.
وأجاب المصنف عنه: بأن الإمکان أمر اعتباری لیس شیئا خارجیا، وإلا لزم التسلسل. وأن یکون الثبوتی حالا فی محل عدمی (1)وهو باطل قطعا. وأیضا فإن الإمکان یعرض للممکنات العدمیة کالمرکبات: وهم وافقونا علی انتفائها خارجا، فیبطل قولهم کل ممکن ثابت.
قال: وهو یرادف الثبوت، والعدم النفی، فلا واسطة.
أقول: ذهب أبو هاشم (2)
والقاضی هو أبو بکر محمد بن الطبیب المعروف بالباقلانی البصری المتکلم المشهور، کان علی مذهب الشیخ ابن الحسن الأشعری وناصرا طریقته، توفی ببغداد سنة 403 ه- (تاریخ ابن خلکان ج 2 ط 1 ص 56).
والجوینی هو أبو المعالی عبد الملک بن عبد الله الجوینی الشافعی الملقب ضیاء الدین المعروف بإمام الحرمین، مات سنة 478 ه- (تاریخ ابن خلکان ج 1 ص 312 ط 1).
وفی معجم یاقوت: جوین (کزبیر) اسم کورة جلیلة نزهة علی طریق القوافل من بسطام إلی نیسابور، یسمیها أهل خراسان کویان فعربت فقیل: جوین.. ینسب إلی جوین خلق کثیر من الأئمة والعلماء منهم الإمام حقا أبو المعالی عبد الملک بن أبی محمد عبد الله بن یوسف بن عبد الله بن یوسف الجوینی إمام الحرمین، أشهر من علم فی رأسه نار - إلی أن قال - ومات بنیسابور فی شهر ربیع الآخر سنة 478 ه-.
وأتباعه من المعتزلة والقاضی والجوینی من[شماره صفحه واقعی : 50]
1) لأن الثابت عندهم لیس بثابت عند المصنف، فأبطل قولهم بالواسطة. وقوله: کالممکنات العدمیة، یعنی بها المنفی عندهم وهو العدم الممتنع. وقوله: کالمرکبات، یعنی بها المرکبات الخیالیة کما مضت الإشارة إلیها آنفا.
2) هو أبو هاشم عبد السلام بن أبی علی محمد الجبائی، کان هو وأبوه من کبار المعتزلة، ولد أبو هاشم سنة 247 من الهجرة، وتوفی سنة 321 ببغداد، والجبائی بضم الجیم وتشدید الباء الموحدة وهذه النسبة إلی قریة من قری البصرة (تاریخ ابن خلکان ج 1 ط 1 ص 317).
الأشاعرة إلی أن هاهنا واسطة بین الموجود والمعدوم، وهی ثابتة وسموها الحال (1)
واعلم أن القائلین بالأحوال جعلوها واسطة بین الأعیان الموجودة فی الخارج بالاستقلال وبین الصور العلمیة التی لا توصف بأنها مجعولة، لأنها من حیث هی صور علمیة معدومة فی الخارج، فالأحوال لکونها صفات للأعیان المجعولة فی الخارج ولیست ذوات مستقلة وأعیانا جوهریة، بل لها وجود تبعی لا تکون موجودة ولا معدومة، أی لا تکون موجودة جوهریة مستقلة خارجیة، ولا هی معدومة لأنها موجودة بالتبع. وهذا صرف اصطلاح، فالتشنیع غیر وارد علیهم، کیف والأوحدی من أساطین التحقیق الذین لا یرون إلا الوجود الصمدی والحق الأحدی، قائلون بأن الأعیان من حیث أنها صور علمیة أعیان ثابتة، أی لا توصف بأنها مجعولة لأنها حینئذ معدومة فی الخارج والمجعول لا یکون إلا موجودا کما لا توصف الصور العلمیة والخیالیة التی فی أذهاننا بأنها مجعولة ما لم توجد فی الخارج، ولو کانت کذلک لکانت الممتنعات أیضا مجعولة، لأنها صور علمیة فالجعل أنما یتعلق بها بالنسبة إلی الخارج ولیس جعلها إلا إیجادها فی الخارج، کما فی التنبیه الأول من الفصل الثالث من فصول شرح القیصری علی فصوص الحکم (ص 20 ط 1).
بل صاحب فصوص الحکم یبحث فی الفص الزکراوی منه عن الأحکام التی هی حاکمة حقیقة فی الموصوفین بها علی غیرهم، وتلک الأحکام کالمناصب التی فی أصحابها، فما داموا منصوبین ومتصفین بها کانوا حاکمین کالسلطان والقاضی والوزیر وغیرهم، ففی الحقیقة تلک الأحکام حاکمة لا أنفس هؤلاء، وتلک الأحکام هی معان قائمة فی محالها وهی واسطة بین الوجود والعدم. بذلک الوجه الذی أشرنا إلیه وإنما سمیت حالا، إذ بها یتحول الذات فیقول صاحب الفصوص فی تلک الأحکام التی هی أحوال ما هذا لفظه:
والحکم لا یتصف بالخلق لأنه أمر توجبه المعانی لذواتها، فالأحوال لا موجودة ولا معدومة، أی لا عین لها فی الوجود لأنها نسب، ولا معدومة فی الحکم لأن الذی قام به العلم یسمی عالما وهو الحال، فعالم ذات موصوفة بالعلم، فما هو عین الذات ولا عین العلم وما ثم إلا علم وذات قام بها هذا العلم، وکونه عالما حال لهذه الذات باتصافها بهذا المعنی، فحدثت نسبة العلم إلیه وهو المسمی عالما.
وقال الشارح المذکور: (فالأحوال والأحکام کلها لا موجودة فی الأعیان بمعنی أن لها أعیانا فی الخارج ولا معدومة بمعنی أنها معدومة الأثر فی الخارج) - إلی قوله: - (وهذا هو المسمی بالحال فی مذهب المعتزلة الذی هو واسطة بین الوجود والعدم) (ص 408 ط 1).
فعلی ما حققنا یظهر لک مفاد کلامهم المنقول فی الشوارق حیث قال: (ذهب أبو هاشم وأتباعه من المعتزلة وإمام الحرمین والقاضی أبو بکر من الأشاعرة إلی أن المعلوم إن لم یکن له ثبوت فی الخارج فهو المعدوم، وإن کان له ثبوت فی الخارج، فأما باستقلاله وباعتبار ذاته فهو الموجود وأما باعتبار التبعیة لغیره فهو حال، فالحال واسطة بین الموجود والمعدوم لأنه عبارة عن صفة للموجود لا تکون موجودة ولا معدومة، مثل العالمیة والقادریة ونحو ذلک.
والمراد بالصفة ما لا یعلم ولا یخبر عنه بالاستقلال بل بتبعیة الغیر والذات تخالفها وهی لا تکون إلا موجودة أو معدومة بل لا معنی للموجود إلا ذات لها صفة الوجود، والصفة لا تکون ذاتا فلا تکون موجودة، فلذا قیدوا بالصفة، وإذا کانت صفة للموجود لا تکون معدومة أیضا لکونها ثابتة فی الجملة، فهی واسطة بین الموجود والمعدوم) إنتهی.
فقول الشارح: وهذا المذهب باطل بالضرورة، أو قول الماتن: فلا واسطة، فمما ینبغی التأمل فیه جدا.
ومما هو أصدق شاهد علی التحقیق الذی تفردنا به فی المقام أن الکون فی اصطلاح أهل التوحید القائلین بالوحدة الشخصیة فی الوجود الحق اللا بشرط الاطلاقی الصمدی، هو عبارة عن وجود العالم من حیث هو عالم، أی من حیث التعین والماهیة لا من حیث أنه حق، أی لا من حیث الوجود، وإن کان الکون مرادفا للوجود المطلق عند أهل النظر.
نعم، لو ذهب القائل بالثبوت إلی الثبوت فی الخارج فهو خطأ بلا کلام، کما ذهب إلیه المعتزلی علی ما صرح به القیصری فی فصول شرحه علی فصوص الحکم (ص 21 ط 1).
، وحدوها بأنها صفة لموجود لا توصف بالوجود والعدم، فیکون الثابت[شماره صفحه واقعی : 51]
1) قال ابن الحزم فی الفصل: وأما الأحوال التی ادعتها الأشعریة فإنهم قالوا إن ها هنا أحوالا لیست حقا ولا باطلا ولا هی مخلوقة ولا غیر مخلوقة ولا هی موجودة ولا معدومة ولا هی معلومة ولا هی مجهولة ولا هی أشیاء ولا هی لا أشیاء، إنتهی.
أعم من الموجود، والمعدوم أعم من المنفی.
وهذا المذهب باطل بالضرورة، فإن العقل قاض بأنه لا واسطة بین الوجود والعدم، وأن الثبوت والوجود مترادفان، وکذا العدم والنفی مترادفان، ولا شئ أظهر عند العقل من هذه القضیة، فلا یجوز الاستدلال علیها.
قال: والوجود لا ترد علیه القسمة والکلی ثابت ذهنا ویجوز قیام العرض بالعرض.
أقول: لما أبطل مذهبهم أشار إلی بطلان ما احتجوا به، وهو وجهان: الأول:
[شماره صفحه واقعی : 52]
قالوا قد تبین أن الوجود زائد علی الماهیة، فإما أن یکون موجودا أو معدوما، أو لا موجودا ولا معدوما، والأولان باطلان، أما الأول فلأنه یلزم التسلسل، وأما الثانی فلأنه یلزم منه اتصاف الشئ بنقیضه، فبقی الثالث.
والجواب: أن الوجود غیر قابل لهذه القسمة لاستحالة انقسام الشئ إلی نفسه وإلی غیره، فکما لا یقال السواد إما أن یکون سوادا أو بیاضا، کذلک لا یقال الوجود إما أن یکون موجودا أو لا یکون، ولأن المنقسم إلی الشیئین أعم منهما، ویستحیل أن یکون الشئ أعم من نفسه.
الوجه الثانی: أن اللونیة أمر ثابت مشترک بین السواد والبیاض، فیکون کل واحد من السواد والبیاض ممتازا عن الآخر بأمر زائد علی ما به الاشتراک، ثم الوجهان إن کانا موجودین (1)، لزم قیام العرض بالعرض، وإن کانا معدومین لزم أن یکون السواد أمرا عدمیا وکذلک البیاض، وهو باطل بالضرورة فثبتت الواسطة.
والجواب من وجهین: الأول: أن الکلی ثابت فی الذهن فلا ترد علیه هذه القسمة.
الثانی: إن العرض قد یقوم بالعرض علی ما یأتی (2). وأیضا فإن قیام الجنس بالفصل لیس هو قیام عرض بعرض.
قال: ونوقضوا بالحال نفسها.
أقول: إعلم أن نفاة الأحوال قالوا: وجدنا ملخص أدلة مثبتی الحال یرجع إلی أن هاهنا حقائق تشترک فی بعض ذاتیاتها، وتختلف فی البعض الآخر، وما به الاشتراک مغایر لما به الامتیاز، ثم قالوا: وذلک لیس بموجود ولا معدوم، فوجب القول بالحال. وهذا ینتقض علیهم بالحال نفسها، فإن الأحوال عندهم متعددة
[شماره صفحه واقعی : 53]
متکثرة فلها جهتا اشتراک، هی مطلق الحالیة، وامتیاز هی خصوصیات تلک الأحوال وجهة الاشتراک مغایرة لجهة الامتیاز فیلزم أن تکون للحال حال أخری ویتسلسل.
قال: والعذر بعدم قبول التماثل والاختلاف والتزام التسلسل باطل.
أقول: اعتذر المثبتون عن إلزام النفاة بوجهین:
الأول: أن الحال لا توصف بالتماثل والاختلاف.
الثانی: القول بالتزام التسلسل.
والعذران باطلان، أما الأول فلأن کل معقول إذا نسب إلی معقول آخر، فإما أن یتحدا فی المعقولیة ویکون المتصور من أحدهما هو المتصور من الآخر، وإنما یتمیزان (1)بعوارض لاحقة لهما، وهما المثلان، أو لا یکون کذلک وهما المختلفان، فلا یتصور نفیهما.
وأما الثانی فلأنه یبطل الاستدلال بوجود الصانع تعالی، وبراهین إبطال التسلسل آتیة هاهنا.
أجاب بعض المتأخرین بأن المختلفین إذا اشترکا فی أمر ثبوتی، لزم ثبوت أمرین بهما یقع الاختلاف والتماثل، أما إذا اتحدا فی أمر سلبی فلا یلزم ذلک، والأحوال وإن اشترکت فی الحالیة کالسوادیة والبیاضیة، إلا أن ذلک المشترک أمر سلبی، فلا یلزم التسلسل، وهو غیر مرضی عندهم، لأن الأحوال عندهم ثابتة.
قال: فبطل ما فرعوا علیهما من تحقق الذوات الغیر المتناهیة فی العدم،
[شماره صفحه واقعی : 54]
1) کما فی (م). والنسخ الأخری: وإنما یتعددان. وقوله: فلا یتصور نفیهما، أی نفی التماثل والاختلاف فی الحال.
وانتفاء تأثیر المؤثر فیها وتباینها، واختلافهم فی إثبات صفة الجنس وما یتبعها فی الوجود، ومغایرة التحیز للجوهریة، وإثبات صفة المعدوم بکونه معدوما، وإمکان وصفه بالجسمیة، ووقوع الشک فی إثبات الصانع بعد اتصافه بالقدرة والعلم والحیاة.
أقول: لما أبطل مذاهب القائلین بثبوت المعدوم والحال، أبطل ما فرعوا علیهما، وقد ذکر من فروع إثبات الذوات فی العدم أحکاما اختلفوا فی بعضها:
الأول: اتفقوا علی أن تلک الذوات غیر متناهیة فی العدم، فلکل نوع عدد غیر متناه، وأن تلک الأعداد متباینة بأشخاصها (1).
الثانی: أن الفاعل لا تأثیر له فی جعل الجوهر جوهرا والعرض عرضا، وإنما تأثیر الفاعل فی جعل تلک الذوات موجودة، لأن تلک الذوات ثابتة فی العدم لم تزل، والمؤثر إنما یؤثر علی طریقة الأحداث. وقد صار إلی هذا الحکم جماعة من الحکماء قالوا: لأن کل ما بالفاعل ینتفی بانتفاء الفاعل، فلو کان الجوهر جوهرا بالفاعل لانتفی بانتفائه، لکن انتفاء الجوهر عن ذاته یستلزم التناقض.
الحکم الثالث: اتفقوا علی انتفاء التباین فی الذوات، بل جعلوا الذوات کلها متساویة فی کونها ذواتا، وإنما تختلف بصفات عارضة لها.
وهذا المذهب باطل، لأن الصفات إن کانت لازمة کان اختلافها دلیلا علی اختلاف الملزومات، وإلا جاز أن ینقلب السواد جوهرا وبالعکس، وذلک باطل بالضرورة.
الرابع: اختلفوا فی صفات الأجناس (2)، هل هی ثابتة فی العدم أم لا؟
[شماره صفحه واقعی : 55]
1) وفی بعض النسخ متناهیة بأشخاصها، والقوشجی فسر علی هذا الوجه ولکن الصواب هو الوجه الأول المختار.
2) ذهب الشحام إلی اتصاف الذوات المعدومة فی حال العدم بصفات الأجناس وغیرها أیضا حتی التزم رجلا معدوما رکب علی فرس معدوم رکوبا معدوما وبیده سیف معدوم یحرکه بحرکات معدومة وعلی رأسه قلنسوة معدومة ذات ألوان معدومة.
والمراد بصفات الأجناس ما یقع بها الاختلاف والتماثل کصفة الجوهریة فی الجوهر والسوادیة فی السواد إلی غیر ذلک من الصفات، فذهب ابن عیاش إلی عراء تلک الماهیات عن الصفات فی العدم، وأما الجبائیان (1)وعبد الجبار وابن متویه (2)فإنهم قالوا: صفات الجوهر إما أن تکون عائدة إلی الجملة کالحییة (3)وما یشترط بها، وإما أن تکون عائدة إلی الأفراد وهی أربعة:
إحداهما: الصفة الحاصلة حالتی الوجود والعدم وهی الجوهریة.
والثانیة: الوجود وهی الصفة الحاصلة بالفاعل.
والثالثة: التحیز وهی الصفة التابعة للحدوث الصادرة عن صفة الجوهریة بشرط الوجود.
والرابعة: الحصول فی الحیز وهی الصفة المعللة بالمعنی، ولیس له صفة زائدة علی هذه الأربع فلیس له بکونه أسود أو أبیض صفات. وأما الأعراض فلا صفات لها عائدة إلی الجملة، بل لها ثلاث صفات راجعة إلی الأفراد: إحداها: الصفة الحاصلة حالتی الوجود والعدم وهی صفة الجنس. الثانیة: الصفة الصادرة عنها بشرط الوجود. الثالثة: صفة الوجود.
الخامس: ذهب أبو یعقوب الشحام وأبو عبد الله البصری وأبو إسحاق بن عیاش (4)
بل هو الذی قال ابن الندیم فی الفهرست: ومن المعتزلة ممن لا نعرف من أمره غیر ذکره أبو إسحاق إبراهیم بن محمد بن عیاش.
إلی أن الجوهریة هی التحیز، ثم قال الشحام والبصری: إن الذات[شماره صفحه واقعی : 56]
1) هما أبو علی محمد بن عبد الوهاب الجبائی المتوفی سنة 303 ه- (تاریخ ابن خلکان ج 2 ص 56 ط 1) وابنه أبو هاشم المذکور آنفا.
2) وفی (م): ابن مستویه، والصواب هو الأول وکأن کاتب الثانی قصد المطایبة والمزاح.
3) وفی (م): إلی الجمل، وفی (ص ق ش ز د) کما اخترناه فی الکتاب، وفی بعض النسخ کالحیاة. والجمل جمع الجملة أی مجموع ما یترکب منه البنیة، وما یشترط بالحیاة کالعلم والقدرة لأن الحیاة أمام الأئمة من الأسماء وأم الأمهات من الصفات، فالحیاة عائدة إلی مجموع ما یترکب منه البنیة وتتصف أجزاؤه بها أیضا، وإذا تفرقت الأجزاء وانتفت البنیة انتفت الحیاة عنها بخلاف باقی الصفات المعدودة فی الکتاب.
4) ابن عیاش هذا هو غیر أبی بکر بن عیاش الراوی عن العاصم القارئ المعروف بابن عیاش أیضا، وهو أیضا غیر أحمد بن محمد بن عبید الله بن الحسن بن عیاش الجوهری المعروف بابن عیاش أیضا.
موصوفة بالتحیز کما توصف بالجوهریة، ثم اختلفا فقال الشحام: إن الجوهر حال عدمه حاصل فی الحیز، وقال البصری: شرط الحصول فی الحیز الوجود، فهو حال العدم موصوف بالتحیز لا الحصول فی الحیز، وزعم ابن عیاش أنه حال العدم غیر موصوف بأحدهما ولا بغیرهما.
السادس: اتفق المثبتون إلا أبا عبد الله البصری علی أن المعدوم لا صفة له (1)بکونه معدوما، والبصری أثبت له صفة بذلک.
السابع: اتفقوا إلا أبا الحسین الخیاط علی أن الذوات المعدومة لا توصف بکونها أجساما وجوزه الخیاط.
الثامن: اتفقوا علی أن من علم أن للعالم صانعا قادرا حکیما مرسلا للرسل قد یشک فی أنه هل هو موجود أم لا، ویحتاج فی ذلک إلی دلیل بناء منهم علی جواز اتصاف المعدوم بالصفات المتغایرة والعقلاء کافة منعوا من ذلک، وأوجبوا وجود الموصوف بالصفة الموجودة لأن ثبوت الشئ لغیره فرع علی ثبوت ذلک الغیر فی نفسه.
قال: وقسمة الحال (2)إلی المعلل وغیره وتعلیل الاختلاف بها وغیر ذلک مما لا فائدة بذکره (3).
أقول: لما ذکر تفاریع القول بثبوت المعدوم شرع فی تفاریع القول بثبوت
[شماره صفحه واقعی : 57]
1) یعنی أن المعدومیة هل هی صفة ثابتة للمعدوم ویتصف المعدوم بها فی العدم کما ذهب إلیه البصری أم لا کما ذهب إلیه جمهورهم.
2) مجرور عطفا علی قوله المتقدم: تحقق الذوات، أی فبطل ما فرعوا علیهما من تحقق الذوات غیر المتناهیة فی العدم، ومن قسمة الحال إلی المعلل وغیره.
3) کالصفات العائدة إلی الجملة والأفراد فی الجواهر والأعراض مما قد تقدم الکلام فیه.
الحال وذکر منها فرعین: الأول: قسمة الحال إلی المعلل وغیره، قالوا: ثبوت الحال للشئ إما أن یکون معللا بموجود قائم بذلک الشئ کالعالمیة المعللة بالعلم، أو لا یکون کذلک کسوادیة السواد، فقسموا الحال إلی المعلل وغیره.
الثانی: اتفقوا علی أن الذوات کلها متساویة فی الماهیة، وإنما تختلف بأحوال تنضاف إلیها.
واتفق أکثر العقلاء علی بطلان هذا لوجوب استواء المتماثلین فی اللوازم، فیجوز علی القدیم الانقلاب إلی المحدث وبالعکس، ولأن التخصیص لا بد له من مرجح ولیس ذاتا وإلا تسلسل، ولا صفة ذات وإلا تسلسل.
قال: ثم الوجود قد یؤخذ علی الإطلاق فیقابله عدم مثله، وقد یجتمعان لا باعتبار التقابل ویعقلان معا، وقد یؤخذ مقیدا فیقابله مثله (1).
أقول: إعلم أن الوجود عبارة عن الکون فی الأعیان (2)، ثم هذا الکون فی الأعیان قد یؤخذ عارضا لماهیة ما فیتخصص الوجود حینئذ، وقد یؤخذ مجردا (3)من غیر التفات إلی ماهیة خاصة فیکون وجودا مطلقا، إذا عرفت هذا
[شماره صفحه واقعی : 58]
1) باتفاق النسخ کلها، أی فیقابله عدم مثله فحذف العدم هنا بقرینة قوله: فی المطلق.
2) أی باعتبار أنه وجه من وجوه الوجود الحق المطلق الصمدی وشأن من شؤونه المنفطرة منه، کما أنک تبحث عن عین انسان وقواه أو أنوار أغصان مثلا وهی منفطرة من أصولها وهو سبحانه وتعالی فاطر السماوات والأرض.
3) ینبغی فی المقام التدبر التام فی الفرق بین العین والمفهوم، والعین هو الحق الصمدی الذی هو الأول والآخر والظاهر والباطن لا یحیطون به علما والمفهوم وعاؤه الذهن، ثم إن تمیز المحیط عن المحاط إنما هو بالتعین الإحاطی لا بالتعین التقابلی، والمبحوث عنه فی الکتاب هو مفهوم الوجود المطلق، فافهم.
فالوجود العام یقابله عدم مطلق غیر متخصص بماهیة خاصة، وهذا الوجود المطلق والعدم المطلق قد یجتمعان علی الصدق فإن المعدوم فی الخارج الموجود فی الذهن یصدق علیه أنه معدوم مطلقا وأنه موجود مطلقا (1). نعم إذا نظر إلی وحدة الاعتبار امتنع اجتماعهما فی الصدق علی شئ واحد، وإنما یجتمعان إذا أخذا لا باعتبار التقابل (2)، ولهذا کان المعدوم مطلقا متصورا للحکم علیه بالمقابلة للموجود المطلق وکل متصور ثابت فی الذهن، والثابت فی الذهن أحد أقسام مطلق الثابت، فیکون الثابت المطلق صادقا علی المعدوم مطلقا لا باعتبار التقابل، وهذا الوجود المطلق والعدم المطلق أمران معقولان، وإن کان قد نازع (3)قوم فی أن المعدوم مطلقا متصور.
وأما الوجود الخاص وهو وجود الملکات المتخصص (4)باعتبار تخصصها فإنه یکون مقیدا کوجود الانسان مثلا المقید بقید الانسان وغیره من الماهیات، فإنه یقابله عدم مثله خاص.
قال: ویفتقر (5)إلی الموضوع کافتقار ملکته.
[شماره صفحه واقعی : 59]
1) أی معدوم باعتباره فی الخارج بالحمل الأولی الذاتی، وموجود باعتباره فی الذهن بالحمل الشائع الصناعی.
2) وذلک کالکلیة والجزئیة، أی الجزئی الإضافی غیر الحقیقی کما تقدم فی المسألة العاشرة.
3) سیأتی فی المسألة السابعة والثلاثین (ص 101) أن الذهن یتصور العدم المطلق.
4) صفة للوجود، أی الوجود متخصص باعتبار تخصص تلک الملکات، وفی (م ز) باعتبار تخصیص تلک الملکات الوجود، فیصیر الوجود متخصصا بها وهو الوجود الخاص المأخوذ فی قبال الوجود المطلق.
5) أی ذلک العدم المقید وهو عدم الملکة، وکذلک ضمیر ملکته.
أقول: عدم الملکة لیس عدما مطلقا، بل له حظ ما من الوجود، ویفتقر إلی الموضوع کافتقار الملکة إلیه، فإنه عبارة عن عدم شئ عن شئ آخر مع إمکان اتصاف الموضوع بذلک الشئ کالعمی فإنه عدم البصر لا مطلقا ولکن عن شئ من شأنه أن یکون بصیرا فهو یفتقر إلی الموضوع الخاص المستعد للملکة کما تفتقر الملکة إلیه، ولهذا لما امتنع البصر علی الحائط لعدم استعداده امتنع العمی علیه.
قال: ویؤخذ الموضوع شخصیا ونوعیا وجنسیا.
أقول: لما فسر عدم الملکة بأنه عدم شئ عن موضوع من شأنه أن یکون له وجب علیه أن یبین الموضوع، وقد اختلف الناس فی ذلک، فذهب قوم إلی أن ذلک الموضوع موضوع شخصی فعدم اللحیة عن الأمرد عدم ملکة وعدمها عن الأثط (1)لیس عدم الملکة.
وقوم جعلوه أعم من ذلک بحیث یدخل فیه الموضوع النوعی، فعدم اللحیة عن الأثط إیجاب وعدم ملکة وعدمها عن الحیوان لیس عدم ملکة (2).
وقوم جعلوه أعم من ذلک بحیث یدخل فیه الموضوع الجنسی أیضا، ولا مشاحة فی ذلک لعدم فائدته.
قال: ولا جنس له بل هو بسیط فلا فصل له (3).
[شماره صفحه واقعی : 60]
1) فی منتهی الإرب: رجل أثط مرد کوسه لغت عامی است، ثط بر وزن خط کوسه راگویند.
2) مطابق لنسخ (م ص ق ز) والثلاث الأولی أصحها وأقدمها، وأسلوب البحث یقتضی ذلک أیضا. وفی (د): وعدمها عن الحیوانات، وهی تؤیدها، وفی (ش) وحدها: وعدمها عن الحمار. وله وجه أیضا.
3) کما یأتی فی المسألة الرابعة من الفصل الثانی أن ما لا جنس له فلا فصل له.
أقول: قد بینا أن الوجود عارض لجمیع المعقولات فلا معقول أعم منه فلا جنس له فلا فصل له، لأن الفصل هو الممیز لبعض أفراد الجنس عن البعض، فإذا انتفت الجنسیة انتفت الفصلیة بل هو بسیط.
لا یقال: لم لا یجوز (1)أن یکون مرکبا لا من الأجناس والفصول کترکب العدد من الآحاد؟ لأنا نقول: تلک الأجزاء إما أن تکون موجودة أو لا تکون کذلک، وعلی التقدیر الأول تکون طبیعة الجزء والمرکب واحدة فلا یقع الامتیاز إلا بالمقدار وهو منتف، وعلی التقدیر الثانی لا یکون الوجود عارضا لجمیع المعقولات مع فرضنا إیاه کذلک هذا خلف.
قال: ویتکثر بتکثر الموضوعات (2)
الوجود طبیعة معقولة کلیة واحدة غیر متکثرة. وحقیقة الأمر أشمخ من ذلک بمراحل إلا أن أمثال هذه المباحث أظلالها وحکایات لها ومجدیة النفس فی الاعتلاء إلیها.
ثم إن هذا التشکیک هو ما تفوه به المشاء وإن کان یمکن بین ما فی الکتاب وبین قولهم بیان وجوه من الفرق، ولکن نظرهما ینتهی إلی وجود منزه عن الماهیة هو فوق التمام وما سواه زوج ترکیبی من الوجود والماهیة، فینجر الکلام إلی تنزیه هو عین التشبیه، وهو سبحانه منزه عن هذا التنزیه أیضا.
وتفصیل هذه المباحث وتحقیق الحق فیها یطلب فی رسالتنا الفارسیة الموسومة ب (وحدت از دیدگاه عارف وحکیم) وسیأتی البحث عنه فی المسألة السادسة والثلاثین أیضا.
ویقال بالتشکیک علی عوارضها.أقول: الوجود طبیعة معقولة کلیة واحدة غیر متکثرة، فإذا اعتبر عروضه
[شماره صفحه واقعی : 61]
1) یعنی ما قلتم من أن الوجود بسیط حیث لا جنس له فلا فصل له، لأن ما لا جنس له لا فصل له ممنوع، وذلک لجواز أن یکون الموجود مرکبا من أجزاء لا تکون جنسا له ولا فصلا له ترکب العدد من الآحاد مثلا أن العشرة مرکبة من الآحاد ولیس بعض تلک الآحاد جنسا لبعض آخر ولا فصلا له.
2) وهذه المسألة وأترابها، موضوعها مفهوم الوجود المطلق کما صرح به الشارح فی قوله:
للماهیات یتکثر بحسب تکثرها لاستحالة عروض العرض الشخصی لماهیات متعددة وتکون طبیعته متحققة فی کل واحدة من عوارض تلک الماهیات، أعنی أن طبیعة الوجود متحققة فی وجود الانسان ووجود الفرس وغیرهما من وجودات الحقائق، ویصدق علیها صدق الکلی علی جزئیاته، وعلی تلک الماهیات صدق العارض علی معروضاته، ویقال علی تلک الوجودات العارضة للماهیات بالتشکیک وذلک أن الکلی إن کان صدقه علی أفراده علی السواء کان متواطیا وإن کان لا علی السواء، بل یکون بعض تلک الأفراد أولی بالکلی من الآخر أو أقدم منه أو یوجد الکلی فی ذلک البعض أشد منه فی الآخر کان مشککا والوجود من حیث هو (1)بالنسبة إلی کل وجود خاص کذلک، لأن وجود العلة أولی بطبیعة الوجود من المعلول، والوجود فی العلة سابق علی الوجود فی المعلول وأشد عند بعضهم فیکون مشککا.
قال: فلیس جزء من غیره مطلقا.
أقول: هذا نتیجة ما تقدم وذلک لأن المقول بالتشکیک لا یکون جزء مما یقال علیه ولا نفس حقیقته لامتناع التفاوت فی الماهیة وأجزائها علی ما یأتی فیکون البتة عارضا لغیره فلا یکون جزء من غیره علی الإطلاق، أما بالنسبة إلی الماهیات فلأنه عارض لها علی ما تقدم من امتناع کونه جزء من غیره وأنه زائد علی الحقائق، وأما بالنسبة إلی وجوداتها فلأنه مقول علیها بالتشکیک، فلهذا قال رحمه الله: مطلقا.
قال: والشیئیة من المعقولات الثانیة (2)
أو الظاهر أن البحث عنها فی المقام ناظر إلی قوله فی المسألة الحادیة عشرة: أن الوجود یساوق الشیئیة فلا تتحقق بدونه فهاهنا صرح بأن الشیئیة من المعقولات الثانیة، وفی المسألة السادسة والثلاثین: بأن الوجود من المعقولات الثانیة ثم عد عدة أخری منها.
والمراد بالوجود هو الوجود المطلق، فتبصر.
واعلم إن المعقول الثانی عند الحکیم أعم منه عند المنطقی، بیان ذلک أن ما یعرض لشئ فهناک ینتزع أمران: عروض واتصاف، أما العروض فمن العارض، وأما الاتصاف فمن الموضوع، مثلا إذا عرض بیاض جسما عرض ذلک البیاض الجسم واتصف الجسم به بأن صار أبیض، وعروض الشئ فی بادئ الرأی یتصور بأحد الوجوه الأربعة:
الأول: أن یکون العروض والاتصاف کلاهما فی الخارج کعروض بیاض لجسم واتصاف الجسم بذلک البیاض.
والثانی: أن یکون کلاهما فی الذهن کالکلیة والجزئیة والذاتیة والعرضیة والجنسیة والفصلیة والموضوعیة والمحمولیة والقیاس والقضیة والمعرف وغیرها من المعانی التی جعلت موضوعا للمنطق علی أحد القولین.
والثالث: أن یکون الاتصاف فی الخارج والعروض فی الذهن کالشیئیة والإمکان والجوهریة والعرضیة.
والرابع عکس الثالث: بأن یکون الاتصاف فی الذهن والعروض فی الخارج.
والأول عند کلا الفریقین لیس من المعقولات الثانیة بلا خلاف، والثانی عندهما من المعقولات الثانیة کذلک، والثالث عند الحکیم منها وعند المنطقی لیس منها، والرابع لا تحقق له، فالشیئیة من المعقولات الثانیة عند الحکیم.
وإنما سمیت تلک المعقولات بالثانیة لأنها مستندة إلی معقولات أولی متقدمة منها، وذلک لأنه یتصور الانسان أولا مثلا ثم تعرضه الکلیة، فلما کانت تلک المعقولات متأخرة عن معقولات أخر سمیت بالمعقولات الثانیة. والمراد بالثانیة ما لیست بالأولی أعم من أن تعرض معقولا أولا أو ثانیا. وقد أشبعنا البحث عنها فی تعلیقاتنا علی اللآلی المنظومة فی المنطق للمتأله السبزواری.
ولیست متأصلة فی الوجود فلا شئ[شماره صفحه واقعی : 62]
مطلقا ثابت بل هی تعرض لخصوصیات الماهیات.
أقول: قال أبو علی بن سینا (1): الوجود إما ذهنی وإما خارجی، والمشترک
[شماره صفحه واقعی : 63]
1) الحسین بن عبد الله بن سینا الشیخ الرئیس الحکیم المشهور، اسم أمه (ستارة) کان أبوه من أهل بلخ وانتقل منها إلی بخاری وتوفی سنة 428 بهمدان (تاریخ ابن خلکان ج 1 ط 1 ص 168).
بینهما هو الشیئیة فإن أراد حمل الشیئیة علی القدر المشترک وصدقها علیه فهو صواب وإلا فهو ممنوع، إذا عرفت هذا فنقول: الشیئیة والذاتیة والجزئیة وأشباهها من المعقولات الثانیة التی تعرض للمعقولات الأولی، لأنها لا تعقل إلا عارضة لغیرها من الماهیات ولیست متأصلة فی الوجود کتأصل الحیوانیة والانسانیة فیه، بل هی تابعة لغیرها فی الوجود ولیس یمکن وجود شیئیة مطلقة فلا شئ مطلقا ثابت، إنما الثبوت یعرض للماهیات المخصوصة الشخصیة.
قال: وقد یتمایز الإعدام ولهذا استند عدم المعلول إلی عدم العلة لا غیر، ونافی (1)عدم الشرط وجود المشروط وصحح عدم الضد وجود الآخر بخلاف باقی الإعدام.
أقول: لا شک فی أن الملکات متمایزة، وأما العدمات فقد منع قوم من تمایزها بناء علی أن التمیز أنما یکون للثابت خارجا وهو خطأ فإنها تتمایز بتمایز ملکاتها، واستدل المصنف رحمة الله علیه بوجوه ثلاثة:
الأول: أن عدم المعلول یستند إلی عدم العلة ولا یستند إلی عدم غیرها فلولا امتیاز عدم العلة من عدم غیرها لم یکن عدم المعلول مستندا إلیه دون غیره، وأیضا فإنا نحکم بأن عدم المعلول لعدم علته ولا یجوز العکس، فلولا تمایزهما لما کان کذلک.
الثانی: أن عدم الشرط ینافی وجود المشروط لاستحالة الجمع بینهما، لأن المشروط لا یوجد إلا مع شرطه، وإلا لم یکن الشرط شرطا وعدم غیره لا
[شماره صفحه واقعی : 64]
1) فعل ماض من المنافاة، عطف علی استند، وعدم الشرط مرفوع علی الفاعلیة، ووجود المشروط منصوب علی المفعولیة، وعلی هذا المنوال الجملة التالیة.
ینافیه (1)فلولا الامتیاز لم یکن کذلک.
الثالث: أن عدم الضد عن المحل یصحح وجود الضد الآخر فیه لانتفاء صحة وجود الضد الطارئ مع وجود الضد الباقی، وعدم غیره لا یصحح ذلک فلا بد من التمایز.
قال: ثم العدم قد یعرض لنفسه فیصدق النوعیة والتقابل علیه باعتبارین.
أقول: العدم قد یفرض عارضا لغیره وقد یلحظ لا باعتبار عروضه للغیر فیکون أمرا معقولا قائما برأسه ویکون له تحقق فی الذهن، ثم إن العقل یمکنه فرض عدمه (2)لأن الذهن یمکنه إلحاق الوجود والعدم بجمیع المعقولات حتی بنفسه، فإذا اعتبر العقل للعدم ماهیة معقولة وفرضها معدومة کان العدم عارضا لنفسه ویکون العدم العارض للعدم مقابلا لمطلق العدم باعتبار کونه رافعا له وعدما له ونوعا منه، باعتبار أن العدم المعروض أخذ مطلقا علی وجه یعم العارض له ولغیره، فیصدق نوعیة العدم العارض للمعروض والتقابل بینهما باعتبارین.
قال: وعدم المعلول لیس علة لعدم العلة فی الخارج وإن جاز فی الذهن علی أنه برهان إنی وبالعکس لمی.
أقول: لما بین أن الإعدام متمایزة بأن عدم المعلول مستند إلی عدم العلة ذکر ما یصلح جوابا لتوهم من یعکس القول ویجعل عدم المعلول علة لعدم العلة فأزال هذا الوهم وقال: إن عدم المعلول لیس علة بل الأمر بالعکس علی ما یأتی (3)، ثم قید النفی بالخارج لأن عدم المعلول قد یکون علة لعدم العلة فی الذهن کما فی برهان إن بأن یکون عدم المعلول أظهر عند العقل من عدم العلة فیستدل العقل
[شماره صفحه واقعی : 65]
علیه ویکون علة له باعتبار التعقل لا باعتبار الخارج، ولا یفید العلیة فی نفس الأمر بل فی الذهن، ولهذا سمی إنیا لأنه لا یفید إلا الوجود (1)، أما الاستدلال بعدم العلة علی عدم المعلول فهو برهان لمی مطابق للأمر نفسه.
قال: والأشیاء المترتبة فی العموم والخصوص وجودا تتعاکس عدما.
أقول: إذا فرض أمران أحدهما أعم من الآخر کالحیوان والانسان، ونسب عدم أحدهما إلی الآخر بالعموم والخصوص وجد عدم الأخص أعم من عدم الأعم فإن الحیوان یشمل الانسان وغیره، فغیر الانسان لا یصدق علیه أنه انسان بل یصدق علیه عدمه ولا یصدق علیه عدم الحیوان لأنه أحد أنواعه، ویصدق أیضا عدم الانسان علی ما لیس بحیوان وهو ظاهر، فعدم الحیوان لا یشمل أفراد عدم الانسان وعدم الانسان شامل لأفراد ما لیس بحیوان فیکون عدم الأخص أعم من عدم الأعم، فإذا ترتب شیئان فی العموم والخصوص وجودا ترتبا فی العکس عدما، بأن یصیر الأخص أعم فی طرف العدم.
قال: وقسمة کل منهما إلی الاحتیاج والغنی حقیقة.
أقول: کل واحد من الوجود والعدم إما أن یکون محتاجا إلی الغیر وإما أن یکون مستغنیا عنه، والأول ممکن والثانی واجب أو ممتنع، وهذه القسمة حقیقیة تمنع الجمع لاستحالة کون المستغنی عن الغیر محتاجا إلیه وبالعکس، وأما منع
[شماره صفحه واقعی : 66]
1) باتفاق النسخ کلها، أی الوجود فی الذهن.
الخلو فلأنه لا قسم ثالث لهما، فقد ظهر أن هذه القسمة حقیقیة (1)
وعبارة الشرح کما فی (م)، جاءت هکذا: وهذه القسمة حقیقیة تمنع الجمع لاستحالة کون المستغنی.. الخ. والنسخ الأخری کلها کانت هکذا: وهذه القسمة حقیقیة أی تمنع الجمع والخلو، أما منع الجمع فلاستحالة.. الخ، ونظیر ما فی هذه النسخ یأتی فی المسألة الرابعة والعشرین ومواضع أخری، ولکن العبارة فی المقام هی ما اخترناها، ولا یبعد أن تصرف فیها بقرینة تلک المواضع، والخطب سهل.
.قال: وإذا حمل الوجود أو جعل رابطة ثبتت مواد ثلاث فی أنفسها جهات فی التعقل دالة علی وثاقة الربط وضعفه هی الوجوب والامتناع والامکان.
أقول: الوجود قد یکون محمولا بنفسه کقولنا: الانسان موجود، وقد یکون رابطة بین الموضوع والمحمول کقولنا: الانسان یوجد حیوانا، وعلی کلا التقدیرین لا بد لهذه النسبة، أعنی نسبة المحمول فیهما إلی الموضوع من کیفیة هی الوجوب والامکان والامتناع، وتلک الکیفیة تسمی مادة وجهة باعتبارین، فإنا إن أخذنا الکیفیة فی نفس الأمر سمیت مادة، وإن أخذناها عند العقل وما تدل علیه العبارات سمیت جهة، وقد تتحدان کقولنا: الانسان یجب أن یکون حیوانا، وقد تتغایران کقولنا: الانسان یمکن أن یکون حیوانا، فالمادة ضروریة لأن کیفیة نسبة الحیوانیة إلی الانسانیة هی الوجوب، وأما الجهة فهی ممکنة وهذه الکیفیات تدل علی وثاقة الربط وضعفه، فإن الوجوب یدل علی وثاقة الربط فی طرف الثبوت والامتناع علی وثاقته فی طرف العدم والامکان علی ضعف الربط.
قال: وکذلک العدم.
[شماره صفحه واقعی : 67]
1) أی منفصلة حقیقیة دائرة بین الاثبات والنفی، وفی بعض النسخ منفصلة حقیقیة ولکن الزیادة أدرجت فی عبارة الکتاب.
أقول: إذا جعل العدم محمولا أو رابطة کقولنا: الانسان معدوم أو معدوم عنه الکتابة، تکثرت الجهات التی عند العقل (1)
والمختار مطابق لنسخة (م)، والنسخ الأخری: الکتابة حدثت الجهات الثلاث عند التعقل.
والمواد فی نفس الأمر.قال: والبحث فی تعریفها کالوجود.
أقول: إن جماعة من العلماء أخطأوا هاهنا حیث عرفوا الواجب والممکن والممتنع لأن هذه الأشیاء معلومة للعقلاء لا تحتاج إلی اکتساب، نعم قد یذکر فی تعریف ألفاظها ما یکون شارحا لها لا علی أنه حد حقیقی بل لفظی، ومع ذلک فتعریفاتهم دوریة لأنهم عرفوا الواجب بأنه الذی یستحیل عدمه أو الذی لا یمکن عدمه، ثم عرفوا المستحیل بأنه الذی لا یمکن وجوده أو الذی یجب عدمه، ثم عرفوا الممکن بأنه الذی لا یجب وجوده ولا یجب عدمه أو الذی لا یستحیل وجوده ولا عدمه فقد أخذ کل واحد منها فی تعریف الآخر، وهو دور ظاهر.
قال: وقد تؤخذ (2)ذاتیة فتکون القسمة حقیقیة لا یمکن انقلابها.
أقول: إذا أخذنا الوجوب والامتناع والامکان علی أنها ذاتیة لا بالنظر إلی الغیر کانت المعقولات منقسمة إلیها قسمة حقیقیة، أی تمنع الجمع والخلو، وذلک
[شماره صفحه واقعی : 68]
لأن کل معقول علی الإطلاق إما أن یکون واجب الوجود لذاته أو ممتنع الوجود لذاته أو ممکن الوجود لذاته، لا یخلو عنها ولا یجتمع اثنان منها فی واحد، لاستحالة أن یکون شئ واحد واجبا لذاته ممتنعا لذاته أو ممکنا لذاته، أو یکون ممتنعا لذاته ممکنا لذاته، فالقسمة حینئذ حقیقیة.
واعلم أن القسمة الحقیقیة قد تکون لکلی (1)بفصول أو لوازم تمیزه وتفصله إلی الأقسام المندرجة تحته، وقد تکون بعوارض مفارقة والقسمة الأولی لا یمکن انقلابها ولا یصیر أحد القسمین معروضا لممیز الآخر الذی به وقعت القسمة کقولنا: الحیوان إما ناطق أو صامت، فإن الحیوان بالناطق والصامت قد انقسم إلی طبیعتین ویستحیل انقلاب هذه القسمة، بمعنی أن الحیوان الذی هو ناطق یستحیل زوال النطق عنه وعروض الصمت له، وکذا الحیوان الذی هو صامت. وأما القسمة الثانیة فإنه یمکن انقلابها ویصیر أحد القسمین معروضا لممیز الآخر الذی به وقعت القسمة: کقولنا: الحیوان إما متحرک أو ساکن، فإن کل واحد من قسمی المتحرک والساکن قد یتصف بعارض الآخر فینقلب المتحرک ساکنا وبالعکس، وقسمة المعقول بالوجوب الذاتی والامتناع الذاتی والامکان الذاتی من قبیل القسم الأول لاستحالة انقلاب الواجب لذاته ممتنعا لذاته أو ممکنا لذاته، وکذا الباقیان.
قال: وقد یؤخذ الأولان (2)باعتبار بالغیر، فالقسمة مانعة الجمع بینهما یمکن انقلابها، ومانعة الخلو بین الثلاثة فی الممکنات.
أقول: إذا أخذنا الواجب والممتنع باعتبار الغیر لا بالنظر إلی الذات انقسم المعقول إلیهما علی سبیل منع الجمع لا الخلو، وذلک لأن المعقول حینئذ إما أن یکون واجبا لغیره أو ممتنعا لغیره علی سبیل منع الجمع لا الخلو لامتناع الجمع بین الوجوب بالغیر والامتناع بالغیر، وإمکان الخلو عنهما لا بالنظر إلی وجود
[شماره صفحه واقعی : 69]
العلة ولا عدمها (1). وهذه القسمة یمکن انقلابها لأن واجب الوجود بالغیر قد یعرضه عدم علته فیکون ممتنع الوجود بالغیر فینقلب أحدهما إلی الآخر، وإذا لحظنا الإمکان الذاتی فی هذه القسمة فی الممکنات انقلبت مانعة الخلو لا الجمع لعدم خلو کل معقول ممکن عن الوجوب الغیر والامتناع بالغیر والإمکان الذاتی، ویجوز الجمع بینها، فإن الممکن (2)الذاتی واجب أو ممتنع بالغیر.
قال: ویشترک الوجوب والامتناع فی اسم الضرورة وإن اختلفا بالسلب والإیجاب.
أقول: الضرورة تطلق علی الوجوب والامتناع وتشملهما، فإن کل واحد من الوجوب والامتناع یقال له ضروری، لکنهما یختلفان بالسلب والإیجاب، فالوجوب ضرورة الوجود والامتناع ضرورة السلب، واسم الضرورة شامل لهما.
قال: وکل منهما یصدق علی الآخر إذا تقابلا فی المضاف إلیه.
أقول: کل واحد من الوجوب والامتناع یصدق علی الآخر، فإن وجوب الوجود یصدق علیه امتناع العدم ویستلزمه، وبالعکس، وکذلک امتناع الوجود یصدق علیه وجوب العدم ویستلزمه، فالوجوب والامتناع کل واحد منهما یصدق علیه الآخر إذا تقابلا فی المضاف إلیه، یعنی بالمضاف إلیه الوجود أو العدم اللذین یضاف الوجود والامتناع إلیهما.
وإنما اشترطنا تقابل المضاف إلیه لأنه یستحیل صدقهما علی مضاف واحد (3)، فإن وجوب الوجود لا یصدق علیه امتناع الوجود وبالعکس ولا وجوب العدم یصدق علیه امتناع العدم بل إنما یصدق کل واحد منهما علی صاحبه
[شماره صفحه واقعی : 70]
مع التقابل، کما قلنا: وجوب الوجود یصدق علیه امتناع العدم، فالوجوب أضیف إلی الوجود والامتناع إلی العدم والوجود والعدم متقابلان.
قال: وقد یؤخذ الإمکان بمعنی سلب الضرورة عن أحد الطرفین (1)
وقد اتفقت النسخ علی نقل قوله: فیعم الأخری والخاص، بهذه الصورة التی اخترناها.
فیعم الأخری والخاص.أقول: القسمة العقلیة ثلاثة (2): واجب وممتنع وممکن لیس بواجب ولا ممتنع، هذا بحسب اصطلاح الخاصة (3). وقد یؤخذ الإمکان علی معنی أعم من ذلک وهو سلب الضرورة عن أحد الطرفین، أعنی طرفی الوجود والعدم لا عنهما معا بل عن الطرف المقابل للحکم حتی یکون ممکن الوجود هو ما لیس بممتنع ویکون قد رفعنا فیه ضرورة العدم (4)
والعبارة موافقة لنسخ (م ص ق د) والثلاث الأول أصحها وأقدمها، وفی (ز): فإن رفع الضرورتین یستلزم ثبوت الأخری، وفی (ش): لا یستلزم، وهذه لیست بصواب لأن نفیها منفی.
وممکن العدم هو ما لیس بواجب ویکون قد رفعنا فیه ضرورة الوجود، فإذا أخذ بهذا المعنی کان أعم من الأول ومن الضرورة الأخری التی لا تقابله، فإن رفع إحدی الضرورتین یشمل ثبوت الأخری والامکان الخاص.قال: وقد یؤخذ بالنسبة إلی الاستقبال.
[شماره صفحه واقعی : 71]
1) أی الطرف المخالف فیعم الأخری، أی ضرورة الجانب الموافق والامکان الخاص.
2) هکذا رویت العبارة فی النسخ کلها، ولعل تأنیث العدد بلحاظ الواجب والممتنع والممکن، وإلا فالصواب أن یقال: القسمة العقلیة ثلاث.
3) أی الإمکان بهذا المعنی.
4) فإن کان وجوده ضروریا فیشمل الواجب، وإن کان وجوده کعدمه غیر ضروری فیشمل الإمکان الخاص، فالمراد من الضرورة الأخری التی لا تقابله هو ضرورة الجانب الموافق، لأن الضرورة التی تقابله هی ضرورة العدم، وذلک لأن الإمکان بمعنی العام الوجودی فهو یسلب ضرورة العدم فلا محالة تقابله ضرورة العدم. فممکن الوجود بالامکان العام أعم من الواجب وممکن الوجود بالامکان الخاصی، وکذلک ممکن العدم بالامکان العام أعم من الممتنع وممکن العدم بالامکان الخاصی. وقوله: إذا أخذ بهذا المعنی، أی إذا أخذ الإمکان بهذا المعنی. وقوله: والامکان الخاص منصوب معطوف علی ثبوت الأخری.
أقول: قد یؤخذ الإمکان لا بالنظر إلی ما فی الحال، بل بالنظر إلی الاستقبال حتی یکون ممکن الوجود هو الذی یجوز وجوده فی الاستقبال (1)من غیر التفات إلی ما فی الحال، وهذا الإمکان أحق الإمکانات باسم الإمکان.
قال: ولا یشترط العدم فی الحال وإلا اجتمع النقیضان.
أقول: هذا الإمکان (2)لا یشترط عدمه فی الحال علی المذهب الحق. وذهب بعضهم إلی الاشتراط فقال: لأنه لو کان موجودا فی الحال لکان واجبا فلا یکون ممکنا وهو خطأ، لأن الوجود (3)إن أخرجه إلی الوجوب أخرجه العدم إلی الامتناع. وأیضا إذا اشترط فی إمکان الوجود فی المستقبل العدم فی الحال اشترط فی إمکان العدم الوجود فی الحال، لکن ممکن الوجود هو بعینه ممکن العدم، فیلزم اشتراط وجوده وعدمه فی الحال هذا خلف، وإلیه أشار بقوله: وإلا اجتمع النقیضان. وأیضا العدم فی الحال لا ینافی الوجود فی المستقبل وإمکانه فی الحال، فالأولی أن لا ینافی (4)إمکانه فی المستقبل.
قال: والثلاثة اعتباریة لصدقها علی المعدوم واستحالة التسلسل.
[شماره صفحه واقعی : 72]
1) سیشیر الشارح إلیه فی المسألة السادسة والعشرین، ویأتی تفصیله فی المسألة الثانیة والثلاثین.
2) کما فی (م) وهی أقدم النسخ، وأما النسخ الأخری فهکذا: ذهب قوم غیر محققین إلی أن الممکن الاستقبالی شرطه العدم فی الحال، قالوا: لأنه لو کان.. الخ.
3) قال الشیخ فی منطق الإشارات (ص 49 ط 1): ومن یشترط فی هذا - یعنی به الإمکان الاستقبالی - أن یکون معدوما فی الحال، فیشترط ما لا ینبغی وذلک لأنه یحسب أنه إذا جعله موجودا أخرجه إلی ضرورة الوجود، ولا یعلم أنه إذا لم یجعله موجودا بل فرضه معدوما فقد أخرجه إلی ضرورة العدم، فإن لم یضر هذا لم یضر ذاک.
4) کما فی (م) وفی (ص ق د): فأولی أن لا ینافی، وفی (ش) وحدها: فبالأولی أن لا ینافی.
أقول: هذه الجهات الثلاث أعنی الوجوب والامکان والامتناع أمور اعتباریة یعتبرها العقل عند نسبة الوجود إلی الماهیة، ولیس لها تحقق فی الأعیان لوجوه:
منها ما هو مشترک ومنها ما هو مختص بکل واحد، أما المشترک فأمران:
الأول: أن هذه الأمور تصدق علی المعلوم، فإن الممتنع یصدق علیه أنه مستحیل الوجود وأنه واجب العدم، والممکن قبل وجوده یصدق علیه أنه ممکن وهو معدوم، وإذا اتصف المعدوم بها کانت عدمیة لاستحالة اتصاف العدمی بالثبوتی.
الثانی: یلزم التسلسل لأن کل متحقق فله وجود یشارک به غیره من الموجودات ویختص بنفس ماهیته وما به الاشتراک مغایر لما به الامتیاز، فوجوده غیر ماهیته، فاتصاف ماهیته بوجوده لا یخلو عن أحد هذه الأمور الثلاثة، فلو کانت هذه الأمور ثبوتیة لزم اتصافها بأحد الثلاثة ویتسلسل، وهو محال.
قال: ولو کان الوجوب ثبوتیا لزم إمکان الواجب.
أقول: لما ذکر الأدلة الشاملة فی الدلالة علی أن هذه الأمور لیست ثبوتیة فی الأعیان شرع فی الدلالة علی کل واحد من الثلاثة، فبدأ بالوجوب الذی هو أقربها إلی الوجود إذ هو تأکده (1)، فبین أنه لیس ثبوتیا، والدلیل علیه أنه لو کان موجودا لکان ممکنا وبالتالی باطل فالمقدم مثله بیان الشرطیة أنه صفة للغیر والصفة مفتقرة إلی الموصوف فالوجوب مفتقر إلی ذات الواجب فیکون الوجوب ممکنا. وأما بطلان التالی فلأنه لو کان الوجوب ممکنا لکان الواجب ممکنا، لأن الواجب أنما هو واجب بهذا الوجوب الممکن، والوجوب الممکن یمکن زواله فیخرج الواجب عن کونه واجبا فیکون ممکنا هذا محال.
قال: ولو کان الامتناع ثبوتیا لزم إمکان الممتنع.
[شماره صفحه واقعی : 73]
1) علی صیغة المصدر من باب التفعل أی الوجوب هو تأکده الوجود، کما یأتی فی المسألة الحادیة والثلاثین أن الوجوب تأکد الوجود وقوته، والامکان ضعف فیه.
أقول: هذا حکم ضروری وهو أن الامتناع أمر عدمی، وقد نبه هاهنا علی طریق التنبیه لا الاستدلال، فإن الامتناع لو کان ثبوتیا لزم إمکان الممتنع، لأن ثبوت الامتناع یستدعی ثبوت موصوفه - أعنی الممتنع - فیکون الممتنع ممکنا (1)هذا خلف.
قال: ولو کان الإمکان ثبوتیا لزم سبق وجود کل ممکن علی إمکانه.
أقول: اختلف الناس فی أن الإمکان الخاص هل هو ثبوتی أم لا؟ وتحریر القول فیه أن الإمکان قد یؤخذ بالنسبة إلی الماهیة نفسها لا بالقیاس إلی الوجود وهو الإمکان الراجع إلی الماهیة، وقد یؤخذ بالنسبة إلی الوجود من حیث القرب والبعد من طرف العدم إلیه وهو الإمکان الاستعدادی. أما الأول: فالمحققون کافة علی أنه أمر اعتباری لا تحقق له عینا، وأما الثانی: فالأوائل قالوا: إنه من باب الکیف، وهو قابل للشدة والضعف، والحق یأباه (2)
الخ) فالحق أن الاستعداد أمر وجودی وهو غیر إمکانه، کما أفاده المتأله السبزواری بقوله:
قد یوصف الإمکان باستعدادیوهو بعرفهم سوی استعداد
والامکان الاستعدادی دال علی وحدة الصنع والتدبیر فی العالم الکیانی علی نظامه بالعلم العنائی الربانی.
، والدلیل علی عدمه فی الخارج أنه لو کان ثابتا مع أنه إضافة بین أمرین أو ذو إضافة لزم ثبوت مضافیه اللذین هما الماهیة والوجود، فیلزم تأخره عن الوجود فی الرتبة هذا خلف.قال: والفرق بین نفی الإمکان والامکان المنفی لا یستلزم ثبوته (3).
[شماره صفحه واقعی : 74]
1) کما فی (م) والنسخ الأخری: فیکون الممتنع ثابتا، والأول هو الحق کما قال فی المتن: لزم إمکان الممتنع، والغور فی أسلوب الدلیل أیضا یحکم بذلک.
2) أقول: والحق یأباه لأن الإمکان الاستعدادی صفة حقیقیة وجودیة کامنة فی المرکبات قابلة للشدة والضعف والزیادة والنقصان، بل ویعدم ویوجد بخلاف الإمکان الذاتی للممکنات المتصور فی العقل لا یمکن زواله عنها، کما یأتی بیان الفرق بینهما فی المسألة الثانیة والثلاثین، والشارح أنکره هاهنا وأقر به هناک. وأما قوله هاهنا: (والدلیل علی عدمه..
3) راجع الأسفار (ط 1 - ج 1 - ص 32 و 42) فإنه فی قوله: (فی بعض المسطورات الکلامیة) ناظر إلی هذا المقام من هذا الکتاب.
أقول: هذا جواب عن استدلال الشیخ أبی علی بن سینا علی ثبوت الإمکان، فإنه قال: لو کان الإمکان عدمیا لما بقی فرق بین نفی الإمکان والامکان المنفی لعدم التمایز فی العدمات، والجواب المنع من الملازمة فإن الفرق واقع ولا یستدعی الفرق الثبوت کما فی الامتناع.
قال: والوجوب شامل للذاتی وغیره وکذا الامتناع.
أقول: الوجوب قد یکون ذاتیا وهو المستند إلی نفس الماهیة من غیر التفات إلی غیرها، وقد یکون بالغیر وهو الذی یحصل باعتبار حصول الغیر والنظر إلیه، فإن المعلول لولا النظر إلی علته لم یکن واجبا بها، فالوجوب المطلق قد انقسم إلی ما بالذات وإلی ما بالغیر وهو شامل لهما، وکذا الامتناع شامل للامتناع الذاتی وللعارض باعتبار الغیر، ولیس عموم الوجوب عموم الجنسیة وإلا ترکب الوجوب الذاتی بل عموم عارض ذهنی لمعروض ذهنی.
قال: ومعروض ما بالغیر منهما ممکن.
أقول: الذات التی یصدق علیها أنها واجبة بالغیر أو ممتنعة بالغیر فإنها تکون ممکنة بالذات، لأن الممکن الذاتی هو الذی یعتوره الوجوب والامتناع ولا یمکن أن یکون الواجب بالغیر واجبا بالذات ولا ممتنعا بالذات، وکذا الممتنع بالغیر فقد ظهر أن معروض ما بالغیر من الوجوب والامتناع ممکن بالذات.
قال: ولا ممکن بالغیر لما تقدم (1)فی القسمة الحقیقیة.
أقول: لا یمکن أن یکون هاهنا ممکن بالغیر کما أمکن واجب وممتنع بالغیر، لأنه لو کان کذلک لکان المعروض للامکان بالغیر إما واجبا لذاته أو ممتنعا لذاته،
[شماره صفحه واقعی : 75]
1) تقدم فی المسألة الحادیة والعشرین.
وکل ممکن بالغیر ممکن بالذات فیکون ذلک المعروض تارة واجبا لذاته وتارة ممکنا، فیلزم انقلاب القسمة الحقیقیة التی فرضنا أنها لا تنقلب هذا خلف.
قال: وعروض الإمکان عند عدم اعتبار الوجود والعدم بالنظر إلی الماهیة وعلتها.
أقول: الإمکان إنما یعرض للماهیة من حیث هی هی، لا باعتبار وجودها ولا باعتبار عدمها ولا باعتبار وجود علتها ولا باعتبار عدم علتها، بل إنما یعرض لها عند عدم اعتبار الوجود والعدم بالنظر إلی الماهیة نفسها، وعند عدم اعتبار الوجود والعدم بالنظر إلی علة الممکن، فإن الماهیة إذا أخذت موجودة کانت واجبة ما دامت موجودة، وکذا إذا أخذت معدومة تکون ممتنعة ما دامت معدومة، وإذا أخذت باعتبار وجود علتها کانت واجبة ما دامت العلة موجودة، وإذا أخذت باعتبار عدم علتها کانت ممتنعة ما دامت العلة معدومة.
قال: وعند اعتبارهما بالنظر إلیهما یثبت ما بالغیر.
أقول: إذا اعتبرنا الوجود والعدم بالنظر إلی الماهیة أو إلی علتها ثبت الوجوب بالغیر والامتناع بالغیر، وهو ظاهر مما تقدم.
قال: ولا منافاة بین الإمکان والغیری (1).
أقول: قد بینا أن الممکن باعتبار وجوده أو وجود علته یکون واجبا، وباعتبار عدمه أو عدم علته یکون ممتنعا، لکن الوجوب والامتناع لیسا ذاتیین، بل باعتبار الغیر ومعروضهما الممکن فلا منافاة بینهما وبین الإمکان.
[شماره صفحه واقعی : 76]
1) أی بین الإمکان والوجوب بالغیر والامتناع بالغیر، إذ لا معنی للامکان بالغیر کما تقدم، والمتن مطابق للنسخ کلها.
قال: وکل ممکن العروض ذاتی ولا عکس.
أقول: الممکن قد یکون ممکن الثبوت فی نفسه وقد یکون ممکن الثبوت لشئ آخر، وکل ممکن الثبوت لشئ آخر - أعنی ممکن العروض - فهو ممکن ذاتی، أی یکون فی نفسه ممکن الثبوت لأن إمکان ثبوت الشئ لغیره فرع علی إمکانه فی نفسه ولا ینعکس، فقد یکون الشئ ممکن الثبوت فی نفسه وممتنع الثبوت لغیره کالمفارقات، أو واجب الثبوت لغیره کالأعراض والصفات.
قال: وإذا لحظ الذهن (1)
ثم الحدوث علی رأیهم ذلک هو الحدوث الزمانی وهما منهم أن الحدوث لو لم یکن زمانیا لزم منه القول بقدم العالم واستغنائه عن المؤثر، لأن العالم قدیم وکل قدیم مستغن عن المؤثر فالعالم مستغن عن المؤثر، والأوسط لم یکرر فی القیاس.
لأن الحکیم القائل بقدمه یعنی به الزمانی لا الذاتی والقدیم المستغنی عن المؤثر هو الذاتی لا الزمانی. والمصنف شنع علیهم بأن الحدوث لیس علة الاحتیاج حتی لو قلنا بقدم العالم لم یستغن عن المؤثر، لأن علة الاحتیاج هو الإمکان وهذا الفقر لا یفارق الممکن أینما کان وأیما کان، کما قال فی المسألة الرابعة والأربعین: والممکن الباقی مفتقر إلی المؤثر لوجود علته والمؤثر یفید البقاء بعد الإحداث، ولهذا جاز استناد القدیم الممکن إلی المؤثر الموجب لو أمکن ولا یمکن استناده إلی المختار.
ثم إن الحدوث لا یکون زمانیا فقط، بل الحدوث الذاتی متحقق کما یأتی فی المسألة الرابعة والثلاثین، والحدوث الذاتی لا ینافی القدم الزمانی علی أن الأمر الحری بالمقام فوق أمثال هذه المسائل بدرجات وهو سبحانه رفیع الدرجات ذو المعارج. وسیأتی قوله فی المسألة الخامسة والأربعین بأنه لا قدیم سوی الله، فالقدیم الذاتی لیس إلا الله، والقدیم الذاتی هو الوجود الأحدی والحق الصمدی، أی هو الأول والآخر والظاهر والباطن. والتوحید الصمدی یطرد کثیرا من المسائل الکلامیة بل المشائیة أیضا.
ثم اعلم أن أکثر ما احتج به أئمتنا علیهم السلام علی الزنادقة لا یشتمل التمسک بالحدوث، ینبئک الجوامع الروائیة، وذلک لأن إثبات الواجب تعالی لا یتوقف علی إثبات الحدوث للعالم، فتبصر. وسیأتی تمام الکلام فی مسألتی الرابعة والأربعین والخامسة والأربعین من هذا الفصل وفی أول الفصل الثالث من هذا المقصد.
الممکن موجودا طلب العلة وإن لم یتصور غیره وقد[شماره صفحه واقعی : 77]
1) الکلام فی أن علة احتیاج الأثر إلی مؤثره هی الإمکان لا غیر، وهذا هو القول القویم والحکم الحکیم لا یعتریه ریب ولا یشوبه عیب، فالممکن فی بقائه محتاج إلی مؤثره کما أنه فی حدوثه مفتاق إلیه علی سواء، والعلة الموجدة هی المبقیة بلا مراء. والرأی الآخر بأنها الحدوث أو الإمکان مع الحدوث شطرا أو شرطا فائل جدا.
یتصور وجود الحادث فلا یطلبها، ثم الحدوث کیفیة الوجود فلیس علة لما یتقدم علیه بمراتب.
أقول: اختلف الناس هنا فی علة احتیاج الأثر إلی مؤثره، فقال جمهور العقلاء: إنها الإمکان لا غیر، وقال آخرون: إنها الحدوث لا غیر، وقال آخرون:
هما معا. والحق الأول لوجهین:
الأول: العقل إذا لحظ الماهیة الممکنة وأراد حمل الوجود أو العدم علیها افتقر فی ذلک إلی العلة وإن لم ینظر شیئا آخر سوی الإمکان والتساوی، إذ حکم العقل بالتساوی الذاتی کاف فی الحکم بامتناع الرجحان الذاتی فاحتاج إلی العلة من حیث هو ممکن وإن لم یلحظ غیره، ولو فرضنا حادثا وجب وجوده وإن کان فرضا محالا فإن العقل یحکم بعدم احتیاجه إلی المؤثر، فعلم أن علة الحاجة أنما هی الإمکان لا غیر.
الثانی: أن الحدوث کیفیة للوجود فیتأخر عنه تأخرا ذاتیا والوجود متأخر عن الایجاد والایجاد متأخر عن الاحتیاج والاحتیاج متأخر عن علة الاحتیاج، فلو کان الحدوث علة الحاجة لزم تقدم الشئ علی نفسه بمراتب وهو محال.
قال: والحکم باحتیاج الممکن ضروری.
[شماره صفحه واقعی : 78]
أقول: اختلف الناس هنا، فقال قوم: إن هذا الحکم ضروری، أعنی أن احتیاج الممکن لا یحتاج إلی برهان فإن کل من تصور تساوی طرفی الممکن جزم بالضرورة أن أحدهما لا یترجح من حیث هو متساو أعنی من حیث ذاته، بل من حیث إن المرجح ثابت، وهذا الحکم قطعی لا یقع فیه شک.
وقال آخرون: إنه استدلالی، وهو خطأ وسبب غلطهم أنهم لم یتصوروا الممکن علی ما هو علیه.
قال: ولا تتصور الأولویة (1)
ولا یتصور الأولویة لأحد الطرفین بالنظر إلی ذاته أی بالنظر إلی الممکن من حیث هو هو، لأن وجوده وعدمه بالنسبة إلیه متساویان فلا یکون أحدهما أولی له من الآخر. وعلی رد الثانی قال: ولا تکفی الخارجیة لأن الممکن ما لم یجب وجوده من العلة ولم یطرد جمیع أنحاء العدم منه لم یوجد فلا بد من الانتهاء إلی الوجوب أی إلی مرجح یجب به وجوده، وکذا ما لم یجب عدمه من العلة لم یعدم.
لأحد الطرفین بالنظر إلی ذاته.أقول: قد بینا أن الممکن من حیث هو هو لا باعتبار وجود علته أو عدمها، فإن وجوده وعدمه متساویان بالنسبة إلیه، وإنما یحصل الترجیح من الفاعل الخارجی، فإذا لا یمکن أن تتصور أولویة لأحد الطرفین علی الآخر بالنظر إلی ذاته.
قال: ولا تکفی الخارجیة لأن فرضها لا یحیل المقابل فلا بد من الانتهاء إلی الوجوب.
أقول: أولویة أحد الطرفین بالنظر إلی وجود العلة أو عدمها هی الأولویة الخارجیة، فإن کانت العلة مستجمعة لجمیع الشرائط منتفیا عنها جمیع الموانع کانت الأولویة وجوبا وإلا کانت أولویة یجوز معها وقوع الطرف الآخر، وهذه الأولویة
[شماره صفحه واقعی : 79]
1) سواء کانت الأولویة ذاتیة أی بالنظر إلی ذات الممکن، أو خارجیة. فعلی رد الأول قال:
الخارجیة لا تکفی فی وجود الممکن أو عدمه، لأن فرضها لا یحیل المقابل.
وبیان ذلک: أنا إذا فرضنا هذه الأولویة متحققة ثابتة فإما أن یمکن معها وجود الطرف الآخر المقابل لطرف الأولویة أو لا یمکن، والثانی یقتضی أن تکون الأولویة وجوبا، والأول یلزم منه المحال وهو ترجیح أحد طرفی الممکن المتساوی علی الآخر لا لمرجح، لأنا إذا فرضنا الأولویة ثابتة یمکن معها وجود الطرف الراجح والمرجوح، فتخصیص أحد الوقتین (1)بالوقوع دون الثانی ترجیح من غیر مرجح وهو محال، فقد ظهر أن الأولویة لا تکفی فی الترجیح بل لا بد من الوجوب، وأن کل ممکن علی الإطلاق لا یمکن وجوده إلا إذا وجب، فلا بد من الانتهاء إلی الوجوب.
قال: وهو سابق (2)ویلحقه وجوب آخر لا یخلو عنه قضیة فعلیة.
أقول: کل ممکن موجود أو معدوم فإنه محفوف بوجوبین: أحدهما: الوجوب السابق سبقا ذاتیا الذی استدللنا علی تحققه. والثانی: الوجوب اللاحق وهو المتأخر عن تحقق القضیة، فإن الحکم بوجود المشی للانسان یکون واجبا ما دام المشی موجودا له، وهذه الضرورة تسمی ضرورة بحسب المحمول ولا یخلو عنها قضیة فعلیة.
قال: والامکان لازم (3)وإلا تجب الماهیة أو تمتنع.
أقول: الإمکان للممکن واجب، لأنه لولا ذلک لأمکن زواله وحینئذ تبقی الماهیة واجبة أو ممتنعة، وقد بینا امتناعه فیما سلف.
[شماره صفحه واقعی : 80]
1) کما فی (م ص ز ق د) وفی (ش) وحدها: أحد الطرفین.
2) أی هذا الوجوب هو وجوب سابق لأنه وجب أولا من علته فوقع سبقا ذاتیا لا زمانیا الذی استدللنا علی تحققه بأن الممکن ما لم یجب وجوده أو عدمه عن العلة لم یقع، وبعبارة أخری استدل علی تحققه بأنه لا بد من الانتهاء إلی الوجوب.
3) أی لازم لماهیة الممکن وإلا لزم انقلاب الممکن إلی الوجوب أو الامتناع، لأن المواد ثلاث فعند انفکاکه عنها تبقی إحدی الأخریین، وقد بین امتناعه فی المسألة الرابعة والعشرین.
قال: ووجوب الفعلیات (1)یقارنه جواز العدم فلیس بلازم.
أقول: یرید أن یبین أن الوجوب اللاحق وهو الذی ذکر أنه لا یخلو عنه قضیة فعلیة، ولهذا سماه وجوب الفعلیات یقارن جواز العدم وذلک لأن الوجود لا یخرجه عن الإمکان الذاتی بل هو باق علی طبیعة الإمکان لأن وجوبه بشرط لا مطلقا (2)، فلهذا حکم بجواز مقارنة وجوب الوجود لجواز العدم، وهذا الوجوب لیس بلازم بل ینفک عن الماهیة عند فرض عدم العلة.
قال: ونسبة الوجوب إلی الإمکان نسبة تمام إلی نقص.
أقول: الوجوب هو تأکد الوجود وقوته والامکان ضعف فیه، فنسبة الوجوب إلی الإمکان نسبة تمام إلی نقص، لأن الوجوب تمام الوجود والإمکان نقص له.
قال: والاستعدادی قابل للشدة والضعف ویعدم ویوجد للمرکبات (3)وهو غیر الإمکان الذاتی.
أقول: الإمکان إما أن یلحظ باعتبار الماهیة نفسها وهو الإمکان الذاتی، وإما أن یلحظ باعتبار قربها من الوجود وبعدها عنه وهو الإمکان الاستعدادی، وهذا الإمکان قابل للشدة والضعف والزیادة والنقصان، فإن استعداد النطفة للانسانیة أضعف وأبعد من استعداد العلقة لها، وکذا استعداد النطفة للکتابة أبعد وأضعف من استعداد الانسانیة لها، فهذا هو الإمکان الاستعدادی الحاصل لکل ماهیة سبق
[شماره صفحه واقعی : 81]
عدمها وجودها، وهذا الإمکان الاستعدادی یعدم ویوجد بعد عدمه للمرکبات، فإن الماء بعد تسخنه یستعد لصیرورته هواء بعد أن لم یکن، فقد تجدد له هذا الاستعداد، ثم إذا برد زال ذلک الاستعداد. وأما الإمکان الذاتی فقد بینا أنه لا یمکن زواله (1)عن الممکن فتغایرا (2).
قال: والموجود إن أخذ (3)غیر مسبوق بالغیر أو بالعدم فقدیم وإلا فحادث.
أقول: هذه قسمة للموجود إلی القدیم والحادث، وذلک لأن الموجود إما أن یسبقه الغیر أو لا یسبقه الغیر، فالأول هو الحادث والثانی هو القدیم، وقد یقال: إن القدیم هو الذی لا یسبقه العدم والحادث هو الذی یسبقه العدم.
قال: والسبق ومقابلاه (4)إما بالعلیة أو بالطبع أو بالزمان أو بالرتبة الحسیة أو العقلیة أو بالشرف أو بالذات، والحصر استقرائی (5)أقول: لما ذکر أن القدیم هو الذی لا یسبقه الغیر أو العدم علی اختلاف التفسیرین، والمحدث هو الذی یسبقه الغیر أو العدم، وجب علیه أن یبین أقسام التقدم والسبق ومقابلیه أعنی التأخر والمعیة.
[شماره صفحه واقعی : 82]
1) بین فی المسألة الرابعة والعشرین.
2) أی تغایر الإمکان الاستعدادی والإمکان الذاتی.
3) وفی (ص م ت ق ز د): والوجود إن أخذ، وفی (ش) وحدها: والموجود إن أخذ، کما فی الشرح باتفاق النسخ کلها: هذه قسمة للموجود.
4) مقابلا السبق هما التأخر والمعیة.
5) وإن کان دائرا بین الأثبات والنفی کقولهم المتقدم إن احتاج إلیه المتأخر فإن کان علة تامة له فهو بالعلیة وإلا فبالطبع، وإن لم یحتج فإن لم یمکن اجتماعهما فی الوجود فبالزمان، وإن أمکن فإن اعتبر بینهما ترتب فبالرتبة وإلا فبالشرف، ولکن هذا الدوران لیس بحقیقی، بل عبروا تلک الأقسام علی شهرتها بهذه الصورة الدائرة بینهما.
وقد ذکر الحکماء أن أقسام التقدم خمسة:
الأول: التقدم بالعلیة وهو کتقدم حرکة الإصبع علی حرکة الخاتم، ولهذا فإنه لولا حرکة الید لم تحصل حرکة الخاتم، فهذا الترتیب العقلی هو تقدم بالعلیة.
الثانی: التقدم بالطبع وهو (1)أن یکون المتقدم له حظ فی التأثیر فی المتأخر ولا یکون هو کمال المؤثر (2)وهو کتقدم الواحد علی الاثنین، والفرق بینه وبین الأول أن المتقدم هناک کان کافیا فی وجود المتأخر والمتقدم هنا لا یکفی فی وجوده.
الثالث: التقدم بالزمان وهو أن یکون المتقدم موجودا فی زمان متقدم علی زمان المتأخر کالأب والابن.
الرابع: التقدم بالرتبة وهی إما حسیة کتقدم الأمام علی المأموم، أو عقلیة کتقدم الجنس علی النوع إن جعل المبدأ الأعم (3)
والمصنف قد ذکر فی منطق التجرید الأقسام الخمسة من السبق علی ما ذهب إلیه الأوائل کما فی منطق أرسطو وفصوص الفارابی وذکر السبق بالذات للمتقدم بالعلة، ولم یعتن بما مال إلیه المتکلمون حیث جعلوا السابق غیر المجامع مع المسبوق علی قسمین: قسم یعرضه بسبب الزمان ویسمونه السبق الزمانی، وقسم یعرضه لذاته ویسمونه السبق بالذات کسبق أجزاء الزمان بعضها علی بعض، وعللوا بأن هذا السبق الذاتی لیس بأحد الوجوه الخمسة علی الوتیرة التی فی الشرح، بل جعل السبق بالزمان شاملا لکلیهما کما أعرب ضمیره فی أساس الاقتباس حیث قال: تقدم وتأخر برپنج معنی إطلاق کنند أول بزمان مانند تقدم دی برامروز وپدر برپسر وقدیم بر حادث، وتأخر امروز از دی وپسر از پدر وحادث از قدیم وأین بالذات بود مانند تقدم دی برامروز، یالغیره مانند دیگر مثالها الخ.
یعنی أن تقدم أمس علی الیوم تقدم بالزمان ولا یلزم أن یکون للزمان زمان حتی یتسلسل وإنما یلزم ذلک إذا کان هذا التقدم بزمان زائد علی المتقدم والمتأخر بهذا التقدم نفس الزمان ویکون عروض التقدم والتأخر لهما لذاتیهما ولغیر أجزاء الزمان بسبب أجزاء الزمان فتحقق أن التقدم الذاتی الذی زاده المتکلمون غیر ثابت.
.[شماره صفحه واقعی : 83]
1) قال الشیخ فی قاطیغوریاس الشفاء: الأقدم عند الطبع هی الأشیاء التی إذا رفعت ارتفعت ما بعدها من غیر عکس، وکذا فسر التقدم بالطبع فی الفصل الأول من المقالة الرابعة من إلهیات الشفاء (ج 2 ط 1 ص 465).
2) أی لیس علة تامة.
3) یعنی إن أخذنا من جنس الأجناس إلی السافل وجعلناه مبدأ یکون کل جنس قریب بالمبدأ متقدما بالرتبة علی نوعه، وإن جعلنا النوع السافل مبدأ فبالعکس.
الخامس: التقدم بالشرف کتقدم العالم علی المتعلم وکذا أصناف التأخر والمعیة (1)
والعجب أنه أطلق فی هذا المقام حیث قال: وکذا أصناف التأخر والمعیة فإطلاقه لیس بجید، والحق کما فی الشوارق (ص 91 ج 1 ط 1) حیث قال: وأما أقسام المعیة فلا خفاء فی المعیة الرتبیة کمفهومین متساویین وکمتحاذیین، ولا فی المعیة بالطبع کعلتین ناقصتین لمعلول واحد، وکمعلولین مشروطین بشرط واحد، ولا بالعلیة کعلتین مستقلتین لمعلول واحد نوعی.. الخ.
یعنی أن استحالة اجتماع علتین مستقلتین علی معلول واحد یجری فی المعلول الواحد الشخصی وأما فی النوعی فلا استحالة فیها.
.ثم المتکلمون زادوا قسما آخر للتقدم وسموه التقدم الذاتی وتمثلوا فیه بتقدم أمس علی الیوم فإنه لیس تقدما بالعلیة ولا بالطبع ولا بالزمان وإلا لاحتاج الزمان إلی زمان آخر وتسلسل، وظاهر أنه لیس بالرتبة ولا بالشرف فهو خارج عن هذه الأقسام، وهذا الحصر استقرائی (2)لا برهانی إذ لم یقم برهان علی انحصار التقدم فی هذه الأنواع، والقسمة إنما تنحصر إذا ترددت بین النفی والإثبات.
قال: ومقولیته بالتشکیک وتنحفظ الإضافة بین المضافین فی أنواعه.
[شماره صفحه واقعی : 84]
1) والماتن فی متن منطق التجرید بعد عد أقسام التقدم والتأخر الخمسة قال وکذلک المع (ص 28 ط 1) وقال الشارح فی الشرح: وإذا عرفت أصناف المتقدم فاعرف منها أصناف المتأخر وهو ظاهر وکذا أصناف المعیة إلا فی المعیة بالعلیة لاستحالة اجتماع علتین مستقلتین علی معلول واحد، والمصنف أطلق ذلک ولیس بجید، إنتهی.
2) راجع فی ذلک الفصل الأول من رابعة آلهیات الشفاء، والی الشوارق فی المقام والحکمة المنظومة (ص 81) فی أقسام السبق.
أقول: اختلف الحکماء هنا، فقال قوم: إن التقدم مقول علی أنواعه الخمسة بالاشتراک البحت (1)وهو خطأ فإن کل واحد من التقدم بالعلیة والطبع قد شارک الآخر فی معنی التقدم، وهو أن کل واحد من المتقدم وجد له ما للمتأخر دون العکس.
وقال آخرون: إنه مقول بالتشکیک لأن الأصناف تشترک فی أن المتقدم بما هو متقدم له شئ لیس للمتأخر ولا شئ للمتأخر إلا وهو موجود للمتقدم، وهذا المعنی المشترک یقال لا بمعنی واحد فإن المتقدم بالعلیة یوجد له التقدم قبل التقدم بالطبع والتقدم بالطبع قبل سائر أصناف التقدم، وفی هذا بحث ذکرناه فی کتاب الأسرار (2)
وأورد علیه المولی صدرا فی تعلیقاته علی الشفاء (ص 154) بقوله: إن هذا منقوض بالمتقدم الذی بطل وجوده عند وجود المتأخر، إذ لا شک أنه متقدم بالزمان، ثم الذی للمتأخر بالزمان لیس موجودا للمتقدم عند وجود المتأخر، ولا أیضا کان موجودا له، کما أن ما للمتقدم من الزمان ما وجد للمتأخر أصلا بل کل جزء من أجزاء الزمان مختص بهویة لا توجد فی غیره.
قال: ویمکن الجواب بأن ملاک التقدم فی کل قسم من الأقسام شئ من نوع ما فیه التقدم أو من جنسه، فملاک التقدم فی المتقدم بالزمان نفس طبیعة الزمان، ولا شک أن هذه الطبیعة تکون متحققة فیما هو متقدم حین ما لیست متحققة فیما هو متأخر، ولا یتحقق فی المتأخر إلا وقد تحققت فی المتقدم، ولیس الغرض هاهنا تعریف القدر المشترک لیلزم الدور بإیراد لفظ التقدم والتأخر بل التنبیه علی القدر المشترک.
وأقول: کأن هذا الجواب منه لیس بسدید، لأن الشیخ قال: أن یکون للمتقدم من حیث هو متقدم شئ لیس للمتأخر، وهو یقول: إن هذه الطبیعة تکون متحققة فیما هو متقدم حین ما لیست متحققة فیما هو متأخر، وأین معنی أحدهما من الآخر، فتأمل.
ثم قال: إن قوله - یعنی قول الشیخ فی الشفاء - علی الإطلاق ویکون لا شئ للمتأخر إلا وقد وجد للمتقدم لیس بسدید، فقد یوجد کثیر من المعانی للمتأخر ولا یوجد مثلها للمتقدم کالجوهریة والجسمیة فی المبدعات والکائنات المتأخر وجودهما عن الأول تعالی، فکان ینبغی أن یقید ذلک بما یکون من جنس ما فیه التقدم وکأنه المراد وإن لم یصرح فی اللفظ، إنتهی ما أردنا من نقل کلامه.
وقال المولی أولیاء فی تعلیقته علی الشفاء: قوله: وهو أن یکون للمتقدم.. الخ، فإن المتقدم بالزمان مثلا له مضی زمان أکثر منه للمتأخر وکذا المتقدم بالرتبة فإن له وصولا إلی المبدأ لیس للمتأخر، وقس علی هذا قوله: ولا شئ للمتأخر، أی من هذا المعنی الذی یکون التقدم والتأخر باعتباره فلا یرد ما ذکر البعض أنه قد یوجد کثیر من المعانی للمتأخر ولا یوجد مثلها للمتقدم کالجوهریة والجسمیة فی المبدعات والکائنات المتأخر وجودهما عن الأول تعالی، إنتهی.
أقول: مفاد قوله أی من هذا المعنی الذی یکون التقدم والتأخر باعتباره، ومفاد قول صدر المتألهین فکان ینبغی أن یقید ذلک بما یکون من جنس ما فیه التقدم واحد، فلا یرد قوله فلا یرد ما ذکر البعض.
واعلم أن البحث عن أقسام السبق وکثیر من مسائله ذکرناه فی شرحنا علی فصوص الفارابی بالفارسیة، فراجع الفص التاسع والستین من ذلک الشرح.
.[شماره صفحه واقعی : 85]
1) أی صرف الاشتراک اللفظی.
2) لم یحضرنی هذا الکتاب، ولعل ذلک البحث هو بعض ما نشیر إلیه فی المقام فاعلم إن الشیخ قال فی الفصل الأول من المقالة الرابعة من آلهیات الشفاء (ص 464 ط 1): إن التقدم والتأخر إن کان مقولا علی وجوه کثیرة فإنها یکاد أن یجتمع علی سبیل التشکیک فی شئ، وهو أن یکون للمتقدم من حیث هو متقدم شئ لیس للمتأخر ویکون لا شئ للمتأخر إلا للمتقدم.
وإذا ثبت أنه مقول بالتشکیک بمعنی أن بعض أنواع التقدم أولی بالتقدم من بعض، فاعلم إنا إذا فرضنا (أ) متقدما علی (ب) بالعلیة و (ج) متقدما علی (د) بالطبع کان تقدم (أ) علی (ب) أولی من تقدم (ج) علی (د)، وحینئذ (ب) أحد المضافین أولی (1)بتأخره عن الألف المضاف الآخر من تأخر (د) عن (ج) فانحفظت الإضافة بین المضافین فی الأولویة وهو أحد أنواع التشکیک.
وکذلک لو فرضنا تقدم (أ) علی (ب) أشد من تقدم (ج) علی (د) کان تأخر (ب) عن (أ) أشد من تأخر (د) عن (ج)، وهذا نوع ثان للتشکیک.
وکذا لو فرضنا تقدم (أ) علی (ب) قبل تقدم (ج) علی (د) کان تأخر (ب) عن (أ) قبل تأخر (د) عن (ج)، وهذا هو النوع الثالث وهذا معنی قوله: وتنحفظ الإضافة بین المضافین فی أنواعه.
[شماره صفحه واقعی : 86]
1) خبر ل (ب).
قال: وحیث وجد التفاوت امتنع جنسیته.
أقول: لما بین أن التقدم مقول علی ما تحته من أصناف التقدمات بالتشکیک ظهر أنه لیس جنسا لما تحته، وأن مقولیته علی ما تحته قول العارض علی معروضه لا قول الجنس علی أنواعه، لامتناع وقوع التفاوت فی أجزاء الماهیة.
قال: والتقدم دائما بعارض زمانی أو مکانی أو غیرهما.
أقول: إذا نظر إلی الماهیة من حیث هی هی لم تکن متقدمة علی غیرها ولا متأخرة، وإنما یعرض لها التقدم والتأخر باعتبار أمر خارج عنها إما زمانی کما فی التقدم الزمانی (1)
ثم إن قول الماتن کما اخترناه موافق لجمیع النسخ بلا استثناء، وأما قول الشارح فقد روی فی غیر (م ص) هکذا: إما زمان کما فی التقدم الزمانی أو مکان کما فی التقدم المکانی.
أو مکانی کما فی التقدم المکانی أو مغایر کما فی تقدم العلة علی معلولها باعتبار التأثیر والتأثر وکما فی تقدم العالم علی المتعلم باعتبار الشرف وغیر ذلک من أصناف التقدمات.قال: والقدم والحدوث الحقیقیان (2)
والشیخ الرئیس فی الفصل الثانی عشر من النمط الخامس من الإشارات نقل مذاهب المتکلمین فی حدوث العالم من جملتها أن من هؤلاء من قال: إن العالم وجد حین کان أصلح لوجوده، ومنهم من قال: لم یکن وجوده إلا حین وجد، ومنهم من قال: لا یتعلق وجوده بحین ولا بشئ آخر بل بالفاعل ولا یسأل عن لم، ثم قال الشیخ: فهؤلاء هؤلاء.
والنسخ کلها جاءت: والقدم بالواو، کما اخترناه وفی (ت) وحدها: فالقدم بالفاء.
لا یعتبر فیهما الزمان وإلا تسلسل.أقول: القدم والحدوث قد یکونان حقیقیین وقد لا یکونان حقیقیین بل
[شماره صفحه واقعی : 87]
1) سواء کان التقدم بزمان زائد علی المتقدم والمتأخر، أو بنفس الزمان کما تقدم، فلا یرد ما تفوه بأن الإشکال فی القسم السادس أی التقدم بالذات علی ما ذهب إلیه المتکلمون، فإن عروض التقدم لبعض أجزاء الزمان المفروضة إنما هو لذاته لا لأمر خارج.
2) ناظر إلی الذاتیین منهما وأعرب ضمیره فی قوله الآتی: والحدوث الذاتی متحقق والحدوث الذاتی لا ینافی دوام الفیض أزلا وأبدا، فافهم. وکلامه هذا رد علی من أنکر الحدوث الذاتی ولم یعقل سوی الحدوث الزمانی.
یقالان علی ما یقالان علیه علی سبیل المجاز، فالقدم والحدوث الحقیقیان وهما ما فسرناهما به من أن القدیم هو الذی لا یسبقه الغیر والمحدث هو المسبوق بالغیر، وهما بهذا الاعتبار لا یفتقران إلی الزمان لأن الزمان إن کان قدیما أو حادثا بهذا المعنی افتقر إلی زمان آخر وتسلسل، وأما القدم والحدوث بالمجاز فإنهما لا یتحققان بدون الزمان وذلک لأن القدیم یقال بالمجاز لما یستطال زمان وجوده فی جانب الماضی، والمحدث لما لا یستطال زمانه.
قال: والحدوث الذاتی متحقق.
أقول: قد بینا أن أصناف التقدم والتأخر خمسة أو ستة، ومن جملتها التقدم والتأخر بالطبع (1)، فالحدوث الذاتی هو الذی یکون الوجود فیه متأخرا عن العدم بالذات، وبیانه: أن الممکن یستحق من ذاته عدم استحقاق الوجود والعدم ویستحق من غیره استحقاق أحدهما وما بالذات أسبق مما بالغیر فاللااستحقاقیة - أعنی التأخر الذاتی - متقدم علی الاستحقاقیة وذلک هو معنی الحدوث الذاتی.
قال: والقدم والحدوث اعتباران عقلیان ینقطعان بانقطاع الاعتبار.
أقول: ذهب المحققون إلی أن القدم والحدوث لیسا من المعانی المتحققة فی الأعیان، وذهب عبد الله بن سعید من الأشعریة إلی أنهما وصفان زائدان علی الوجود، والحق خلاف ذلک وأنهما اعتباران عقلیان یعتبرهما الذهن عند مقایسة سبق الغیر إلیه وعدمه، لأنهما لو کانا ثبوتیین لزم التسلسل، لأن الموجود من کل واحد منهما إما أن یکون قدیما أو حادثا، فیکون للقدم قدم آخر وکذا الحدوث هذا خلف، بل هما عقلیان یعتبرهما العقل وینقطعان بانقطاع الاعتبار العقلی.
وهذا جواب عن سؤال مقدر وهو أن یقال: إذا کان القدم والحدوث أمرین ثبوتیین فی العقل أمکن عروض القدم والحدوث لهما ویعود المحذور من التسلسل، وتقریر الجواب أنهما اعتباران عقلیان ینقطعان بانقطاع الاعتبار فلا یلزم التسلسل.
[شماره صفحه واقعی : 88]
1) فاللااستحقاقیة متقدمة بالطبع علی الاستحقاقیة فی الممکنات.
قال: وتصدق الحقیقیة منهما.
أقول: الموجود لا یخلو عن القدم والحدوث لأنه لا یخلو من أن یکون مسبوقا بغیره أو لا، والأول حادث والثانی قدیم، ولا یجتمعان فی شئ واحد لاستحالة اجتماع النقیضین، فإذن لا یجتمعان ولا یرتفعان فتترکب المنفصلة الحقیقیة منهما.
قال: ومن الوجوب الذاتی والغیری (1).
أقول: هذه إحدی الخواص وهو أن الشئ الواحد إذا کان واجبا لذاته استحال أن یکون واجبا بغیره، إذا عرفت هذا فنقول: المنفصلة الحقیقیة التی تمنع الجمع والخلو صادقة علی الموجود إذا أخذ جزءاها الوجوب بالذات والوجوب بالغیر، بأن یقال: الموجود إما واجب لذاته أو واجب بغیره لامتناع صدقهما علی شئ واحد وکذبهما علیه، وذلک لأن الموجود إما مستغن عن الغیر أو محتاج إلیه ولا واسطة بینهما، والأول واجب بالذات والثانی واجب بالغیر.
وإنما امتنع الجمع بینهما لأنه لو کان شئ واحد واجبا بذاته وبغیره معا لزم المحال، لأن الواجب بغیره یرتفع بارتفاع غیره، والواجب بالذات لا یرتفع بارتفاع غیره، فلو کان شئ واحد واجبا بذاته وبغیره لزم اجتماع النقیضین، وهو محال.
وإنما امتنع الخلو عنهما لأن الموجود إن کان واجبا صدق أحد الجزئین (2)
[شماره صفحه واقعی : 89]
1) لا یخفی أن هذه العبارة عطف علی قوله: منهما، أی تصدق القضیة المنفصلة الحقیقیة من الوجوب الذاتی والغیری، فهذا الکلام تتمة المسألة الرابعة والثلاثین، والعجب أن الشارح شرحه علی هذا النهج القویم ولکن جعله أول المسألة الخامسة والثلاثین فی خواص الواجب. والحق أن قوله الآتی: ویستحیل صدق الذاتی علی المرکب، أول المسألة فی خواص الواجب کما فی الشوارق.
2) أی أحد الجزئین من القضیة المنفصلة.
وإن کان ممکنا استحال وجوده إلا بعد وجوبه بالفاعل علی ما تقدم فیصدق الجزء الآخر.
قال: ویستحیل صدق الذاتی علی المرکب (1).
أقول: هذه خاصیة ثانیة للواجب الذاتی وهو أنه یستحیل أن یکون مرکبا، فلا یمکن صدق الوجوب الذاتی علی المرکب لأن کل مرکب یفتقر إلی أجزائه علی ما یأتی، وکل مفتقر ممکن، فالواجب لذاته ممکن لذاته هذا خلف.
قال بعض المتأخرین: هذه المسألة تتوقف علی الوحدانیة لأنه لو قال قائل:
یجوز أن یکون کل واحد من أجزاء المرکب واجبا لذاته ویکون المجموع مستغنیا عن الغیر، أجبنا بأن الواجب لذاته یستحیل أن یکون متعددا.
والحق أنه لا افتقار فی هذه المسألة إلی الوحدانیة لأن هذا المرکب یستحیل أن یکون واجبا لذاته لافتقاره إلی أجزائه الواجبة، وکل مفتقر ممکن، فیکون المرکب ممکنا فلا یکون واجبا، وهذا لا یتوقف علی الوحدانیة.
قال: ولا یکون الذاتی جزءا من غیره.
أقول: هذه خاصیة ثالثة للواجب ظاهرة (2)وهی أن الواجب لذاته لا یترکب عنه غیره وهو ظاهر، لأن الترکب إما حسی وهو إنما یکون بانفعال کالمزاج، أو عقلی کترکب الماهیة من الأجناس والفصول، والکل ظاهر الاستحالة.
قال: ولا یزید وجوده ونسبته علیه وإلا لکان ممکنا (3).
[شماره صفحه واقعی : 90]
1) البحث عن خواص الواجب أی لوازم وجوب الوجود لأن الوجود والحق والواجب وجوهر الجواهر وحقیقة الحقائق ونظائرها بمعنی واحد کما أومأنا إلیه، فالمفاهیم متعددة والعین واحدة.
2) باتفاق النسخ کلها، والمراد بالواجب هو الواجب الذاتی کما هو ظاهر.
3) متعلق بالجمیع، أی لکل واحد من الأحکام التی هی خواص الواجب، أی یستحیل صدق الذاتی علی المرکب وإلا لکان ممکنا، وهکذا فی الخاصتین بعدها.
أقول: هذه المسألة تشتمل علی بحثین: البحث الأول: فی أن وجود واجب الوجود لذاته نفس حقیقته، وتقریره أن نقول: لو کان وجود (1)
قال مولانا سید الساجدین علیه السلام فی الدعاء الثانی والخمسین من الصحیفة: (أو کیف یستطیع أن یهرب منک من لا حیاة له إلا برزقک). والممکن فی حدوثه وبقائه مفتاق بهذا الرزق، وبدونه لا اسم له ولا رسم، وحیث إنه تعالی وجود صمدی فهو الواحد الجمیع، أی هو الأول والآخر والظاهر والباطن، فافهم.
واجب الوجود لذاته زائدا علی حقیقته لکان صفة لها فیکون ممکنا فیفتقر إلی علة، فتلک العلة إما أن تکون نفس حقیقته أو شیئا خارجا عن حقیقته، والقسمان باطلان، أما الأول فلأن تلک الحقیقة إما أن تؤثر فیه وهی موجودة أو تؤثر فیه وهی معدومة، فإن أثرت فیه وهی موجودة فإن کانت موجودة بهذا الوجود لزم تقدم الشئ علی نفسه وهو محال، وإن کان بغیر هذا الوجود عاد البحث إلیه ویلزم وجود الماهیة مرتین والجمیع باطل، وإن أثرت فیه وهی معدومة کان المعدوم مؤثرا فی الموجود وهو باطل بالضرورة.وأما الثانی فلأنه یلزم منه افتقار واجب الوجود فی وجوده إلی غیره فیکون ممکنا وهو محال، وهذا دلیل قاطع علی هذا المطلوب.
البحث الثانی: فی أن الوجوب نفس حقیقته، وقد تقدم بیان ذلک فیما سلف.
قال: والوجود المعلوم (2)هو المقول بالتشکیک أما الخاص به فلا.
أقول: هذا جواب من استدل علی زیادة الوجود فی حق واجب الوجود، وتقریر الدلیل أن نقول: ماهیته تعالی غیر معلومة للبشر علی ما یأتی، والوجود معلوم ینتج من الشکل الثانی أن الماهیة غیر الوجود.
[شماره صفحه واقعی : 91]
وتقریر الجواب عنه أن نقول: إنا قد بینا أن الوجود مقول بالتشکیک (1)علی ما تحته والمقول علی أشیاء بالتشکیک یمتنع أن یکون نفس الحقیقة أو جزءا منها، بل یکون دائما خارجا عنها لازما لها کالبیاض المقول علی بیاض الثلج وبیاض العاج لا علی السواء فهو لیس بماهیة ولا جزء ماهیة لهما، بل هو لازم من خارج، وذلک لأن بین طرفی التضاد الواقع فی الألوان أنواعا من الألوان لا نهایة لها بالقوة ولا أسامی لها بالتفصیل یقع علی کل جملة منها اسم واحد بمعنی واحد کالبیاض والحمرة والسواد بالتشکیک، ویکون ذلک المعنی لازما لتلک الجملة غیر مقوم، فکذلک الوجود فی وقوعه علی وجود الواجب وعلی وجودات الممکنات المختلفة بالهویات التی لا أسماء لها بالتفصیل، فإنه یقع علیها وقوع لازم خارجی غیر مقوم، فالوجود یقع علی ما تحته بمعنی واحد، ولا یلزم من ذلک تساوی ملزوماته التی هی وجود الواجب ووجودات الممکنات فی الحقیقة، لأن مختلفات الحقیقة قد تشترک فی لازم واحد، فالحقیقة التی لا تدرکها العقول هی الوجود الخاص المخالف لسائر الوجودات بالهویة، الذی هو المبدأ الأول والوجود المعقول هو الوجود العام اللازم لذلک الوجود وسائر الوجودات وهو أولی التصور، وإدراک اللازم لا یقتضی إدراک الملزوم بالحقیقة وإلا لوجب من إدراک الوجود إدراک جمیع الوجودات الخاصة، وکون حقیقته تعالی غیر مدرکة وکون الوجود مدرکا یقتضی المغایرة بین حقیقته تعالی والوجود المطلق لا الوجود الخاص به تعالی، وهذا التحقیق مما نبه (2)
والمصنف حرره فی الفصل السابع عشر من النمط الرابع من الإشارات ردا علی وهم الفخر الرازی حیث زعم أن الوجود شئ واحد فی الواجب والممکن علی السواء بالتواطؤ، وبیان هذا التشکیک أن مختلفات الحقیقة - أی الواجب والممکنات - قد تشترک فی لازم واحد وهو الوجود المحمول علیها، فالوجود بمعنی واحد فی الجمیع ولکن لا علی السواء بل علی الاختلاف.
ذهب المتأخرون من المشاء إلی أن الوجودات العینیة حقائق متباینة بتمام ذواتها البسیطة لا بالفصول لیلزم الترکیب فی الوجود ویکون الوجود المطلق جنسا، ولا بالمصنفات والمشخصات لیلزم الترکیب فی الوجود أیضا ویکون الوجود المطلق نوعا، بل المطلق عرضی لازم لها بمعنی أنه خارج محمول أی محمول من صمیمه لا أنه عرضی بمعنی المحمول بالضمیمة، لأن العارض والمعروض فی المحمول بالضمیمة شیئان والمعروض - أی المحمول - سابق علی العارض أی الحامل. وحمل الوجود المطلق علی أعیان الوجودات المتباینة حمل اللازم علی الملزومات المتعددة المتباینة وهذا الحمل علی سبیل التشکیک أی إطلاق الوجود المطلق العام اللازم علی ملزوم وهو الوجود الواجب أولی وأقدم علی ملزوم آخر کالعقل الأول مثلا وعلی هذا القیاس، وفی هذه الملزومات ملزوم واحد فقط له تأکد وجودی وتوحد کذلک هو إنیة محضة ووجود صرف وهو ذات الواجب وما سواه زوج ترکیبی من الوجود والماهیة، ولا منافاة بین أن یکون لازم واحد بمعنی واحد یطلق علی ملزومات متباینة علی سبیل التشکیک، فالوجود المطلق العام العارض اللازم هو معروض التشکیک، کما أن الوجودات العینیة معروضاته فهی معروضات ذلک المعروض.
وقد أومأنا من قبل إلی أن التوحید أشمخ من ظاهر هذا الزعم، وهو تنزیه فی عین التشبیه والتوحید الصمدی منزه عن هذا التنزیه، فعلی هذا الزعم قالوا فی علم الباری بالجزئیات أنه عالم بها علی النحو الکلی، ووقعوا فی صدور الکثرة عن الواحد الحقیقی وفی ربطها به وفی مسائل أخری فی خبط عظیم إلا أن یصحح آراؤهم بمعاونة کلماتهم الأخری علی غیر ما اشتهر منهم ولا ضیر کما أشرنا إلی طائفة منها فی شرحنا علی فصوص الفارابی، ولا یعجبنی بنی إسناد تلک الآراء الفائلة بظاهرها إلیهم، ولا أعتقده فیهم بذلک الاسترسال والاطلاق.
علیه بهمنیار فی التحصیل،[شماره صفحه واقعی : 92]
وقرره المصنف رحمه الله فی شرح الإشارات.
قال: ولیس طبیعة نوعیة (1)
قال شارح المقاصد سعد الدین التفتازانی: والعجب أن الإمام قد اطلع من کلام الفارابی وابن سینا علی أن مرادهم أن حقیقة الواجب وجود مجرد هی محض الواجبیة لا اشتراک فیه أصلا، والوجود العام المشترک المعلوم لازم له غیر مقوم، بل صرح فی بعض کتبه بأن الوجود مقول علی الوجودات بالتشکیک، ثم استمر علی شبهته التی زعم أنها من المتانة بحیث لا یمکن توجیه شک مخیل علیها وهی أن الوجود إن اقتضی العروض أو اللا عروض تساوی الواجب والممکن فی ذلک، وإن لم یقتض شیئا منهما کان وجوب الواجب من الغیر.
وجملة الأمر أنه لم یفرق بین التساوی فی المفهوم والتساوی فی الحقیقة، فذهب إلی أنه لا بد من أحد الأمرین: إما کون اشتراک الوجود لفظیا، أو کون الوجودات متساویة فی اللوازم . (ص 66 و 67 ط 1).
وقد لخص المحقق نصیر الدین الطوسی کلام الفخر الرازی فی شرح الفصل المذکور من رابع الإشارات بقوله: والفاضل الشارح قد اضطرب فی هذا الموضع اضطرابا ظن بسببه أن عقول العقلاء وأفهام الحکماء بأسرها مضطربة، وذلک لأنه استدل علی أن الوجود لا یقع علی الموجودات بالاشتراک اللفظی بدلائل کثیرة استفادها منهم، وحکم بعد ذلک بأن الوجود شئ واحد فی الجمیع علی السواء حتی صرح بأن وجود الواجب مساو لوجود الممکنات تعالی عن ذلک، ثم إنه لما رأی وجود الممکنات أمرا عارضا لماهیاتها وکان قد حکم بأن وجود الواجب مساو لوجود الممکنات حکم بأن وجود الواجب أیضا عارض لماهیته، فماهیته غیر وجوده تعالی عن ذلک علوا کبیرا، وظن أنه إن لم یجعل وجود الواجب عارضا لماهیته لزمه إما کون ذلک الوجود مساویا للوجودات المعلولة، وإما وقوع الوجود علی وجود الواجب ووجود غیره بالاشتراک اللفظی، ومنشأ هذا الغلط هو الجهل بمعنی الوقوع بالتشکیک.. الخ.
ثم أخذ فی بیان إطلاق الوجود علی الموجودات بالتشکیک علی الوجه المحقق عند المشاء، وقد حررناه آنفا مع مزید إیضاح منا. وقد دریت أن الخطب أرفع مما ذهب إلیه المشاء بمراحل فضلا عما توهم الفخر الرازی، ثم لنا فی المقام حول کلمات الفخر وتحقیقات المحقق المذکور فی شرحه علی الإشارات مطالب مجدیة لعلها تنجدک فی هذه المباحث.
علی ما سلف فجاز اختلاف جزئیاته فی العروض وعدمه.[شماره صفحه واقعی : 93]
1) کما ذهب الفخر الرازی إلی أن الوجود طبیعة نوعیة، فراجع شرحه علی الفصل السابع عشر من النمط الرابع من الإشارات (ص 303 ط مصر).
أقول: هذا جواب عن استدلال ثان استدل به الذاهبون إلی أن وجوده تعالی زائد علی حقیقته، وتقریر الدلیل أن الوجود طبیعة واحدة نوعیة لما بیناه من اشتراکه، والطبائع النوعیة تتفق فی لوازمها، وقد بنی الحکماء علی هذه القاعدة مطالب کثیرة کامتناع الخلاء ووجود الهیولی للأفلاک وغیر ذلک من مباحثهم، فنقول:
طبیعة الوجود إن اقتضت العروض وجب أن یکون وجود واجب الوجود عارضا لماهیة مغایرة له، وإن اقتضت اللا عروض کانت وجودات الممکنات غیر عارضة لماهیاتها، فأما أن لا تکون موجودة أو یکون وجودها نفس حقائقها، والقسمان باطلان، وإن لم تقتض واحدا منهما لم تتصف بأحدهما إلا بأمر خارج عن طبیعة
[شماره صفحه واقعی : 94]
الوجود، فیکون تجرد واجب الوجود محتاجا إلی المؤثر هذا خلف.
وتقریر الجواب أن الوجود لیس طبیعة نوعیة علی ما حققناه، بل هو مقول بالتشکیک (1)
واعلم أن الشیخ فی الفصل الثالث من سادسة إلهیات الشفاء ناظر إلی هذا التحقیق فی تشکیک الوجود علی ممشی المشاء، حیث یقول: ثم الوجود بما هو وجود لا یختلف فی الشدة والضعف، ولا یقبل الأقل والأنقص، وإنما یختلف فی ثلاثة أحکام وهی التقدم والتأخر والاستغناء والحاجة والوجوب والإمکان، إلی آخر ما أفاد (ص 534 ج 2 ط 1).
علی ما تقدم، والمقول علی أشیاء بالتشکیک لا یتساوی اقتضاؤه، فإن النور یقتضی بعض جزئیاته أبصار الأعشی بخلاف سائر الأنوار والحرارة، کذلک فإن الحرارة الغریزیة تقتضی استعداد الحیاة بخلاف سائر الحرارات، فکذلک الوجود.قال: وتأثیر الماهیة من حیث هی فی الوجود غیر معقول.
أقول: لما أبطل استدلالاتهم شرع فی إبطال الاعتراض الوارد علی دلیله، وقد ذکر هاهنا أمرین: أحدهما: أنهم قالوا: لا نسلم انحصار أحوال الماهیة حالة التأثیر فی الوجود والعدم (2)، بل جاز أن تکون الماهیة من حیث هی هی مؤثرة فی الوجود، فلا یلزم التسلسل ولا تأثیر المعدوم فی الموجود. والجواب أن الماهیة من حیث هی هی (3)
وأقول: الماهیة توجد بسبب الوجود والسنخیة بین العلة ومعلولها توجب أن یکون معلول الماهیة من سنخها فی وعاء الذهن، مثلا کون الأثنینیة سببا لزوجیة الاثنین، وأنی للماهیة أن توجب صفة الوجود وتکون سببا له وهی حد ینتزع من شأن من شؤون الوجود الأحدی الصمدی، والسبب متقدم فی الوجود ولا متقدم بالوجود قبل الوجود.
واعلم أن هذا الفصل من الإشارات وما حققه المحقق الطوسی فی أمر الوجود ورد الشبهات الفخریة فی المقام هو الأصل فیما أتی به المولی صدرا فی الفصل الثالث من المنهج الثانی من المرحلة الأولی من الأسفار من أن واجب الوجود إنیته ماهیته.
ثم یستشم من کلام المحقق الطوسی فی هذا المقام من التجرید أنه صنف التجرید بعد شرحه علی الإشارات.
یجوز أن تقتضی صفات لها علی سبیل العلیة[شماره صفحه واقعی : 95]
1) وصدقه علی أفراده صدق عرضی کما دریت.
2) متعلق بالانحصار.
3) ناظر إلی کلام الشیخ فی الفصل السابع عشر من النمط الرابع من الإشارات حیث یقول: قد یجوز أن تکون ماهیة الشئ سببا لصفة من صفاته، وأن تکون صفة له سببا لصفة أخری مثل الفصل للخاصة، ولکن لا یجوز أن تکون الصفة التی هی الوجود للشئ إنما هی بسبب ماهیته التی لیست هی الوجود أو بسبب صفة أخری، لأن السبب متقدم فی الوجود ولا متقدم بالوجود قبل الوجود، إنتهی.
والمعلولیة إلا الوجود فإنه یمتنع أن تؤثر فیه من حیث هی هی، لأن الوجود لا یکون معلولا لغیر الموجود بالضرورة فیلزم المحاذیر المذکورة، والضرورة فرقت بین الوجود وسائر الصفات.
قال: والنقض بالقابل (1)ظاهر البطلان.
أقول: هذا جواب عن السؤال الثانی، وتقریره أنهم قالوا: إن العلة القابلیة للوجود لا یجوز أن یکون باعتبار الوجود، فإن الممکن المعدوم لو لم یقبل الوجود إلا بشرط الوجود لزم تقدم الشئ علی نفسه أو تعددت الوجودات للماهیة الواحدة، والکل محال، وإذا کان کذلک فلم لا یعقل مثله فی العلة الفاعلیة؟
والجواب أن هذا إنما یتم لو قلنا إن الوجود عارض للماهیة عروض السواد للجسم وأن للماهیة ثبوتا فی الخارج دون وجودها، ثم إن الوجود یحل فیها ونحن لا نقول کذلک، بل کون الماهیة هو وجودها (2)وإنما تتجرد عن الوجود فی العقل لا بمعنی أنها تکون فی العقل منفکة عن الوجود، لأن الحصول فی العقل نوع من الوجود، بل بمعنی أن العقل یلاحظها منفردة، فاتصاف الماهیة بالوجود أمر عقلی، إذ لیس للماهیة وجود منفرد ولعارضها المسمی بالوجود وجود آخر ویجتمعان اجتماع المقبول والقابل، بل الماهیة إذا کانت فکونها وجودها، والحاصل من هذا أن الماهیة إنما تکون قابلة للوجود عند وجودها فی العقل فقط،
[شماره صفحه واقعی : 96]
ولا یمکن أن تکون فاعلة لصفة خارجیة عند وجودها فی العقل فقط.
قال: والوجود من المحمولات العقلیة (1)لامتناع استغنائه عن المحل وحصوله فیه.
أقول: الوجود لیس من الأمور العینیة بل هو من المحمولات العقلیة الصرفة، وتقریره أنه لو کان ثابتا فی الأعیان لم یخل إما أن یکون نفس الماهیات الصادق علیها أو مغایرا لها، والقسمان باطلان، أما الأول فلما تقدم من أنه زائد علی الماهیة ومشترک بین المختلفات فلا یکون نفسها.
وأما الثانی فإما أن یکون جوهرا أو عرضا، والأول باطل وإلا لم یکن صفة لغیره، والثانی باطل لأن کل عرض فهو حاصل فی المحل، وحصوله فی المحل نوع من الوجود، فیکون للوجود وجود هذا خلف، ویلزم تأخره عن محله وتقدمه علیه هذا خلف.
قال: وهو من المعقولات الثانیة.
أقول: الوجود کالشیئیة فی أنها من المعقولات الثانیة، إذ لیس الوجود ماهیة خارجیة علی ما بیناه، بل هو أمر عقلی یعرض للماهیات وهو من المعقولات الثانیة المستندة إلی المعقولات الأولی، ولیس فی الموجودات شئ هو وجود أو شئ، بل الموجود إما الانسان أو الحجر أو غیرهما، ثم یلزم من معقولیة ذلک أن یکون موجودا.
قال: وکذلک العدم.
أقول: یعنی به أن العدم من المعقولات الثانیة العارضة للمعقولات الأولی کما
[شماره صفحه واقعی : 97]
1) أی مفهوم الوجود المطلق المحمول علی الماهیات من الصفات العقلیة الاعتباریة الموجودة فی العقل فقط، لیست بصفة عینیة خارجیة فذلک الوجود المطلق المحمول من المعقولات الثانیة، وأما الوجود المطلق الواجبی الحق الصمدی فهو الأول والآخر والظاهر والباطن سبحان الله عما یصفون إلا عباد الله المخلصین.
قلنا فی الوجود، إذ لیس فی الأعیان ماهیة هی عدم مطلق فهو دائما عارض لغیره.
قال: وجهاتهما.
أقول: یعنی به أن جهات الوجود والعدم من الوجوب والإمکان والامتناع الذاتیة والمشروطة من المعقولات الثانیة أیضا کما تقدم من أنها أمور اعتباریة لا تحقق لها فی الخارج، وقد سبق البحث فیه.
قال: والماهیة.
أقول: الماهیة أیضا من المعقولات الثانیة فإن الماهیة تصدق علی الحقیقة باعتبار ذاتها لا من حیث إنها موجودة أو معقولة، وإن کان ما یصدق علیه الماهیة من المعقولات الأولی (1)، ولیس البحث فیه بل فی الماهیة أعنی العارض فإن کون الانسان ماهیة أمر زائد علی حقیقة الانسانیة.
قال: والکلیة والجزئیة.
أقول: هذان أیضا من المعقولات الثانیة العارضة للمعقولات الأولی، فإن الماهیة من حیث هی هی وإن کانت لا تخلو عنهما إلا أنها مغایرة لهما، وهما یصدقان علیها صدق العارض علی معروضه، فإن الانسانیة لو کانت لذاتها کلیة لم تصدق جزئیة وبالعکس، فالانسانیة لیست من حیث هی هی کلیة ولا جزئیة، بل إنما تصدق علیه الکلیة عند اعتبار صدق الحقیقة علی أفراد متوهمة أو متحققة، والجزئیة أنما تصدق علیها عند اعتبار أمور أخر مخصصة لتلک الحقیقة ببعض الأفراد فهما من المعقولات الثانیة.
قال: والذاتیة والعرضیة.
[شماره صفحه واقعی : 98]
1) یعنی کما أن الأفراد الخارجیة کزید وعمرو وبکر مصادیق حقیقیة للانسان کذلک الماهیات الذهنیة کماهیات الانسان والبقر والغنم مصادیق ذهنیة للماهیة، فالماهیة صادقة علی کل واحدة منها، فالماهیة من المعقولات الثانیة العارضة علی الأولی ومصادیقها أفراد ذهنیة لیست بخارجیة.
أقول: هذان أیضا من المعقولات الثانیة العارضة للمعقولات الأولی فإنه لیس فی الأعیان ذاتیة ولا عرضیة ولیس لهما تأصل فی الوجود، وقد یکون الذاتی لشئ عرضیا لغیره فهما اعتباران عقلیان عارضان لماهیات متحققة فی أنفسها فهی من المعقولات الثانیة.
قال: والجنسیة والفصلیة والنوعیة.
أقول: هذه أیضا أمور اعتباریة عقلیة صرفة من المعقولات الثانیة العارضة للمعقولات الأولی، فإن کون الانسان نوعا أمر مغایر لحقیقة الانسانیة عارض لها وإلا لامتنع صدق الانسانیة علی زید، وکذلک الجنسیة للحیوان مثلا أمر عارض له مغایر لحقیقته وکذلک الفصلیة للناطق، وهذا کله ظاهر.
(1) قال: وللعقل أن یعتبر النقیضین ویحکم بینهما بالتناقض ولا استحالة فیه.
أقول: العقل یحکم بالمناقضة بین السلب والإیجاب فلا بد وأن یعتبرهما معا، لأن التناقض من قبیل النسب والإضافات لا یمکن تصوره إلا بعد تصور معروضیه، فیکون متصورا للسلب والإیجاب معا ولا استحالة فی اجتماعهما فی الذهن دفعة، لأن التناقض لیس بالقیاس إلی الذهن بل بالقیاس إلی الذهن بل بالقیاس إلی ما فی نفس الأمر فیتصور صورة ما ویحکم علیها بأنه لیس لها فی الخارج ما یطابقها، ثم یتصور صورة أخری فیحکم علیها بأن لها فی الخارج
[شماره صفحه واقعی : 99]
1) الوجود باعتبار عمومه وانبساطه وإحاطته وسعة رحمته یعرض مفهوم عدم المطلق والمضاف کالعمی فی الذهن عند تصورهما، ولذلک العروض یحکم العقل علیهما بالامتیاز بینهما، وامتناع أحدهما أی العدم المطلق لا یمکن تحققه، وإمکان الآخر أی العدم المضاف الممکن تحققه وذلک لأن کل ما هو ممکن وجوده کالبصر یمکن عدمه وهو العمی، وکذلک یحکم علی العدمین بغیر ذلک من الأحکام ویمیز أحدهما من الآخر.
ما یطابقها ثم یحکم علی إحداهما بمقابلة الأخری لا من حیث إنهما حاضرتان فی العقل بل من حیث إن إحداهما استندت إلی الخارج دون الأخری، وقد یتصور الذهن صورة ما ویتصور سلبها لأنه ممیز علی ما تقدم (1)
ثم نقول: ولکون الضدین مجتمعین فی عین الوجود یجتمعان أیضا فی العقل، إذ لولا وجودهما فیه لما اجتمعا فیه، وعدم اجتماعهما فی الوجود الخارجی الذی هو نوع من أنواع الوجود المطلق لا ینافی اجتماعهما فی الوجود من حیث هو هو، فتدبر.
فالوجود الحق المطلق - أی المطلق عن الإطلاق والتقیید علی ما ذهب إلیه المحققون من أهل التوحید - حقیقة واحدة ذات شؤون وشجون ولکل شأن حکم لا یتجافی عنه من حیث إن ذلک الحکم حکم ذلک الشأن وإن کان کل رقیقة محاکیة عن حقیقتها وکل حقیقة هی واجدة کمال رقائقها مع ما هی علیها من الزیادة، فالوجود المطلق الحق منصبغ بتلک الأحکام فی عز وحدته وغناه الذاتی، والانصباغ فی الحقیقة هو الاتصاف الوجودی الأحدی، ولذا قال بعض مشایخ التوحید: بأن الله لا یعرف إلا بجمعه بین الأضداد فی الحکم علیها بها.
واعلم أن نهایة کمال کل صفة هی أن لا یتطرق إلیها زوال وفتور بعروض مقابلها، بل انتظم معه والتأم بحیث یزید قوة وسلطانا وسعة، وقد جاء فی الآیات القرآنیة والمأثورات الروائیة اتصافه سبحانه بالأسماء والصفات المتقابلة کالأول والآخر، والظاهر والباطن، واللطیف والقهار، والنافع والضار، والقابض والباسط، والخافض والرافع، والهادی والمضل، والمعز والمذل ونظائرها.
، ویحکم علی[شماره صفحه واقعی : 100]
1) تقدم فی المسألة التاسعة عشرة حیث قال: وقد یتمایز الإعدام.. الخ، ثم التحقیق فی المقام أن یقال بالوجود - أی بالوجود الصمدی الذی هو متن الأعیان وحقیقة الحقائق وجوهر الجواهر - یتحقق الضدان ویتقوم المثلان، بل هو الذی یظهر بصورة الضدین وغیرهما ویلزم منه الجمع بین النقیضین لأن کلا من الضدین یستلزم سلب الآخر، فالضدان یؤولان إلی النقیضین من هذا السلب، مثلا إن الألم والراحة ضدان لیسا بنقیضین، ولما کان کل منهما یستلزم عدم الآخر یطلق اسم النقیضین علیهما أیضا، کأنه یقال الراحة وعدمها والألم وعدمه، واختلاف الجهتین إنما هو باعتبار العقل للمفهومین أو الماهیتین، وأما فی الوجود فتتحد الجهات کلها فإن الظهور والبطون وجمیع الصفات الوجودیة المتقابلة مستهلکة فی عین الوجود فلا مغایرة إلا فی اعتبار العقل، والصفات السلبیة مع کونها عائدة إلی العدم مفهوما وذلک العدم هو سلب الإمکان والنقص، أیضا راجعة إلی الوجود من وجه وذلک الوجه هو إما تأکد الوجود وتوحده الصمدی، وإما انبساط الوجود إلی العدم لأن الأعدام المتمایزة بعضها عن البعض تمایزها أیضا باعتبار وجوداتها فی ذهن المعتبر لها أو باعتبار وجود ملکاتها لا أن لها ذوات متمایزة بذاوتها، فکل من الجهات المتغایرة من حیث وجودها العقلی عین باقیها، لأن الصفات الکمالیة من الحیاة والعلم والإرادة والقدرة وغیرها تدور مع الوجود حیثما دار ولا تنفک عنه تحققا بل هو عینها، فکل واحدة منها عین باقیها بوجودها الأحدی، فافهم.
الصورتین بالتناقض لا باعتبار حضورهما فی الذهن بل بالاعتبار الذی ذکرناه.
قال: وأن یتصور عدم جمیع الأشیاء (1)
وفی بعض النسخ (یصح) مکان (لا یصح) ولکنه لا یصح بلا کلام.
حتی عدم نفسه وعدم العدم بأن یتمثل فی الذهن ویرفعه وهو ثابت باعتبار، قسیم باعتبار، ولا یصح الحکم علیه من حیث هو لیس بثابت ولا تناقض.أقول: الذهن یمکنه أن یتصور جمیع المعقولات وجودیة کانت أو عدمیة، ویمکنه أن یلحظ عدم جمیع الأشیاء لأنه یتصور العدم المطلق، ویمکنه أن ینسبه إلی جمیع الماهیات فیمکنه أن یلحظه باعتبار نفسه فیتصور عدم الذهن نفسه، وکذلک یمکنه أن یلحقه نفس العدم (2)بمعنی أن الذهن یتخیل للعدم صورة ما معقولة متمیزة عن صورة الوجود ویتصور رفعها ویکون ثابتا باعتبار تصوره، لأن رفع الثبوت الشامل للثبوت الخارجی والذهنی تصور ما لیس بثابت ولا متصور أصلا وهو ثابت باعتبار تصوره وقسیم لمطلق الثابت باعتبار أنه سلبه ولا استبعاد
[شماره صفحه واقعی : 101]
1) قد اتفقت النسخ کلها علی صورة العبارة فی قوله: وعدم العدم بأن یتمثل فی الذهن، ثم قوله هذا جواب عن الشبهة المشهورة وهی لزوم اجتماع النقیضین فی قولنا: المعدوم المطلق یمتنع الحکم علیه. بیان اللزوم أن موضوع هذه القضیة وهو المعدوم المطلق قد حکم علیه بامتناع الحکم علیه، فالمعدوم المطلق فی القضیة موصوف بصحة الحکم علیه، کما أنه موصوف بنقیضها الذی هو عدم صحة الحکم علیه فلزم اجتماع النقیضین، فأجاب بأن المعدوم المطلق ثابت باعتبار وغیر ثابت باعتبار، فصحة الحکم علیه باعتبار أنه ثابت متصور، وامتناع الحکم علیه باعتبار أنه غیر ثابت فلا تناقض.
2) من الالحاق أی یمکن الذهن أن یلحق العدم نفس العدم، فالعدم ونفس العدم منصوبان علی المفعولیة.
فی ذلک، فإنا نقول: الموجود إما ثابت فی الذهن أو غیر ثابت فی الذهن، فاللاوجود قسیم للوجود ومن حیث له مفهوم قسم من الثابت، والحکم علی رفع الثبوت المطلق من حیث إنه متصور لا من حیث إنه لیس بثابت ولا یکون تناقضا لاختلاف الموضوعین.
قال: ولهذا نقسم الموجود إلی ثابت فی الذهن وغیر ثابت فیه ونحکم بینهما بالتمایز وهو لا یستدعی (1)الهویة لکل من المتمایزین، ولو فرض له هویة (2)لکان حکمها حکم الثابت.
أقول: هذا استدلال علی أن الذهن له أن یتصور عدم جمیع الأشیاء، وبیانه أنا نقسم الموجود إلی ثابت فی الذهن وغیر ثابت فیه، ونحکم بامتیاز أحدهما عن الآخر ومقابلته له، والحکم علی شئ یستدعی تصوره وثبوته فی الذهن، فیجب أن یکون ما لیس بثابت فی الذهن ثابتا فیه، فقد تصور الذهن سلب ما وجد فیه باعتبارین علی ما حققناه، فإن ما لیس بثابت فی الذهن ثابت فیه من حیث إنه متصور، وغیر ثابت فیه من حیث إنه سلب لما فی الذهن.
لا یقال: امتیاز أحد الشیئین عن الآخر یستدعی أن یکون لکل من الممتازین هویة مغایرة لهویة الآخر حتی یحکم بینهما بالامتیاز، فلو کان العدم ممتازا عن الوجود لکان له هویة متمیزة عنه، لکن ذلک محال لأن العقل یمکنه رفع کل هویة، فیکون رفع هویة العدم قسیما للعدم وقسما منه وهذا محال.
لأنا نقول: لا نسلم وجوب الهویة لکل من الممتازین، فإنا نحکم بامتیاز الهویة عن اللاهویة ولیس اللاهویة هویة سلمنا ثبوت الهویة لکل ممتازین لکن هویة العدم داخلة باعتبار الهویة فی قسم الهویة وباعتبار ما فرض أنها لا هویة یکون مقابلة للهویة وقسیما لها، ولا امتناع فی کون الشئ قسما من الشئ
[شماره صفحه واقعی : 102]
وقسیما له باعتبارین علی ما تقدم تحقیقه فی باب الثبوت.
قال: وإذا حکم الذهن علی الأمور الخارجیة بمثلها وجب التطابق فی صحیحه وإلا فلا، ویکون صحیحه باعتبار مطابقته لما فی نفس الأمر لإمکان تصور الکواذب.
أقول: الأحکام الذهنیة قد تؤخذ بالقیاس إلی ما فی الخارج، وقد تؤخذ لا بهذا الاعتبار، فإذا حکم الذهن علی الأشیاء الخارجیة بأشیاء خارجیة مثلها کقولنا: الانسان حیوان فی الخارج، وجب أن یکون مطابقا (1)
وقوله: حتی یکون حکم الذهن حقا، مطابق لنسخة (م) والنسخ الأخری: حتی یکون حکم الذهن صحیحا وقوله: وإلا لکان باطلا یؤید الأول، وقوله: الحکم الصحیح فی هذین القسمین الثانی.
لما فی الخارج حتی یکون حکم الذهن حقا وإلا لکان باطلا، وإن حکم علی أشیاء خارجیة بأمور معقولة کقولنا: الانسان ممکن، أو حکم علی الأمور الذهنیة بأحکام ذهنیة کقولنا: الإمکان مقابل للامتناع، لم تجب مطابقته لما فی الخارج، إذ لیس فی الخارج إمکان وامتناع متقابلان ولا فی الخارج انسان ممکن.إذا تقرر هذا فنقول: الحکم الصحیح فی هذین القسمین لا یمکن أن یکون باعتبار مطابقته لما فی الخارج لما تقدم من أن الحکم لیس مأخوذا بالقیاس إلی الخارج ولا باعتبار مطابقته لما فی الذهن، لأن الذهن قد یتصور الکواذب، فإنا قد نتصور کون الانسان واجبا مع أنه ممکن، فلو کان صدق الحکم باعتبار مطابقته لما فی الذهن لکان الحکم بوجوب الانسان صادقا، لأن له صورة ذهنیة مطابقة لهذا الحکم، بل یکون باعتبار مطابقته لما فی نفس الأمر.
وقد کان فی بعض أوقات استفادتی منه (2)رحمه الله جرت هذه النکتة وسألته عن
[شماره صفحه واقعی : 103]
1) أی وجب أن یکون الحکم مطابقا، المستفاد من قوله: فإذا حکم الذهن، وکذا قوله الآتی: لم تجب مطابقته، الضمیر راجع إلی الحکم. وسیصرح فیه بقوله: الحکم الصحیح فی هذین القسمین لا یمکن أن یکون باعتبار مطابقته لما فی الخارج.
2) أقول: قد صنفنا رسالة فی نفس الأمر وقد أوجب تصنیفها کلامه هذا من سؤاله وجواب المحقق الطوسی إیاه، فلا بأس بالرجوع إلیها فی المقام لعلها تجدیک مطالب حول ذلک الموضوع الشریف والله سبحانه ولی الأمر.
معنی قولهم: إن الصادق فی الأحکام الذهنیة هو باعتبار مطابقته لما فی نفس الأمر والمعقول من نفس الأمر إما الثبوت الذهنی أو الخارجی، وقد منع کل منهما هاهنا.
فقال رحمه الله: المراد بنفس الأمر هو العقل الفعال، فکل صورة أو حکم ثابت فی الذهن مطابق للصور المنتقشة فی العقل الفعال فهو صادق وإلا فهو کاذب.
فأوردت علیه أن الحکماء یلزمهم القول بانتقاش الصور الکاذبة فی العقل الفعال، لأنهم استدلوا علی ثبوته بالفرق بین النسیان والسهو، فإن السهو هو زوال الصورة المعقولة عن الجوهر العاقل وارتسامها فی الحافظ لها، والنسیان هو زوالها عنهما معا، وهذا یتأتی فی الصور المحسوسة، أما المعقولة فإن سبب النسیان هو زوال الاستعداد بزوال المفید للعلم فی باب التصورات والتصدیقات، وهاتان الحالتان قد تعرضان فی الأحکام الکاذبة فلم یأت فیه بمقنع، وهذا البحث لیس من هذا المقام وإنما انجر الکلام إلیه وهو بحث شریف لا یوجد فی الکتب.
قال: ثم الوجود والعدم قد یحملان وقد یربط بهما المحمولات.
أقول: إعلم أن الوجود والعدم قد یحملان علی الماهیة کما یقال: الانسان معدوم، الانسان موجود، وقد یجعلان رابطة کقولنا: الانسان یوجد کاتبا، الانسان تعدم عنه الکتابة، فهاهنا المحمول هو الکتابة والوجود والعدم رابطتان إحداهما رابطة الثبوت والوصل والأخری رابطة السلب والفصل.
قال: والحمل یستدعی اتحاد الطرفین من وجه (1)
ثم الحمل هو الاتحاد والاتحاد بین الموضوع والمحمول إما بتنزل الموضوع إلی مقام المحمول حتی یتحدا، أو بتصعد المحمول إلی مقام الموضوع. وبالجملة الحمل هو الاتحاد وهو یقتضی اثنینیة ما ووحدة ما واتحاد الطرفین بحسب الذات والوجود، وتغایرهما بحسب المفهوم أی المتغایران مفهوما متحدان ذاتا. وإن شئت قلت فی تعریف الحمل: إن الحمل المفید هو أن المتغایرین مفهوما متحدان ذاتا، أو أن الحمل هو الحکم باتحاد المتغایرین مطلقا سواء کان بحسب المفهوم أو بحسب الاعتبار.
وتغایرهما من آخر، وجهة[شماره صفحه واقعی : 104]
1) أی یستدعی مناسبة ما بینهما ومغایرة ما بینهما، فالمناسبة تفید الحمل والمغایرة الإفادة.
الاتحاد قد تکون أحدهما وقد تکون ثالثا.
أقول: لما ذکر أن الوجود والعدم قد یحملان وقد یکونان رابطة بین الموضوع والمحمول شرع فی تحقیق معنی الحمل، وتقریره أنا إذا حملنا وصفا علی موصوف فلسنا نعنی به أن ذات الموضوع هی ذات المحمول بعینها، فإنه لا یبقی حمل ولا وضع إلا فی الألفاظ المترادفة وهو باطل، ولأن قولنا: الانسان حیوان، حمل صادق ولیس الانسان والحیوان مترادفین، ولا نعنی به أن ذات الموضوع مباینة لذات المحمول، فإن الشیئین المتباینین کالانسان والفرس یمتنع حمل أحدهما علی الآخر، بل نعنی به أن الموضوع والمحمول بینهما اتحاد من وجه وتغایر من وجه، فإذا قلنا: الضاحک کاتب، عنینا به أن الشئ الذی یقال له الضاحک هو الشئ الذی یقال له الکاتب، فجهة الاتحاد هی الشئ وجهة التغایر هی الضحک والکتابة.
إذا عرفت هذا فاعلم إن جهة الاتحاد قد تکون أمرا مغایرا للموضوع والمحمول کما فی هذا المثال، فإن الشئ الذی یقال له ضاحک وکاتب هو الانسان وهو غیر الموضوع والمحمول، وقد تکون أحدهما کقولنا: الانسان ضاحک والضاحک انسان.
قال: والتغایر لا یستدعی (1)
وتقریر الجواب منع استدعاء الحمل القیام مطلقا لصحة قولنا: کل انسان ناطق، مع عدم تصور القیام بین الکل والجزء، والأجنبیة إنما تلزم لو لم یکن مع عدم القیام اتحاد بالذات، ولو سلم فلا نسلم استدعاء اعتبار عدم ما هو قائم فی قیامه بالآخر، بل الذی یستدعیه لئلا یلزم اجتماع المثلین هو عدم اعتبار القائم، وأین هو من اعتبار عدمه لیلزم اجتماع النقیضین.
قیام أحدهما بالآخر، ولا اعتبار عدم القائم فی[شماره صفحه واقعی : 105]
1) جواب شک یورد علی الحمل الإیجابی مطلقا، تقریره کما فی الشوارق أن الحمل محال وإلا وجب التغایر لیفید، فإذا وجب وجب أن یکون أحدهما قائما بالآخر، إذ مع التغایر لولاه لم یکن بینهما مناسبة بل کان کل منهما أجنبیا عن الآخر، فلولا القیام لم یکن حمل أحدهما علیه أولی من حمل الآخر علیه، وإذا وجب قیام أحدهما بالآخر یجب أن لا یتصف به فی نفسه وإلا اجتمع المثلان فیلزم قیام الشئ بما لیس بمتصف به، وهو جمع للنقیضین.
القیام لو استدعاه.
أقول: لما ذکر أن المحمول مغایر للموضوع من وجه صدق علیه مطلق التغایر وصدق التغایر لا یستدعی قیام أحدهما بالآخر قیام العرض بمحله، فإنا نقول:
الانسان حیوان ولیست الحیوانیة قائمة بالانسانیة، ثم لو فرضنا أن التغایر مع الحمل یقتضی قیام أحدهما بالآخر لکن لا یلزم من کون المحمول قائما بالموضوع کون الموضوع فی نفسه مأخوذا باعتبار عدم القائم، فإنه حینئذ اعتبار زائد علی نفس المحمول والموضوع لا یستدعی مجرد القیام (1).
قال: وإثبات الوجود للماهیة لا یستدعی وجودها أولا.
أقول: إن الحکماء اتفقوا علی أن الموصوف بالصفة الثبوتیة یجب أن یکون ثابتا، وقد أورد علی هذا أن الوجود ثابت للماهیة فیجب أن تکون الماهیة ثابتة (2)أولا حتی یتحقق لها ثبوت آخر ویتسلسل.
[شماره صفحه واقعی : 106]
1) مطابق لما فی (م) والنسخ الباقیة: والموضوع لا یستدعیه مجرد القیام، وفی بعضها بمجرد القیام.
2) لأن ثبوت شئ لشئ فرع ثبوت المثبت له، وتفصی الفخر الرازی عن هذا الایراد بتخصص القاعدة الفرعیة بالاستثناء، والدوانی بتبدیل الفرعیة بالاستلزام لأن ثبوت الشئ أی المثبت له فی الفرعیة یجب أن یکون مقدما، ولکنه فی الاستلزام یتحقق مع المقارنة أیضا، فالاستلزام غیر مستدع لتقدم ثبوت المثبت له علی الثابت بخلاف الفرعیة، والسید المدقق تفصی بإنکار ثبوت الوجود لا ذهنا ولا عینا، والمحققون من أساطین الحکماء کالشیخ فی التعلیقات وصدر المتألهین فی الأسفار بأن الوجود نفس ثبوت الماهیة لا ثبوت شئ للماهیة حتی یکون فرع ثبوت الماهیة.
والجواب ما تقدم فیما حققناه أولا من أن الوجود لیس عروضه للماهیات عروض السواد للمحل، بل زیادته أنما هی فی التصور والتعقل لا فی الوجود الخارجی.
قال: وسلبه عنها لا یقتضی تمیزها وثبوتها، بل نفیها لا إثبات نفیها، وثبوتها فی الذهن وإن کان لازما لکنه لیس شرطا.
أقول: سلب الوجود عن الماهیة لا یقتضی أن تکون الماهیة متمیزة عن غیرها وثابتة فی نفسها، فإن التمیز صفة غیر الماهیة وکذلک الثبوت والمسلوب عنه هو نفس الماهیة لیس الماهیة مع غیرها، بل سلب الوجود یقتضی نفی الماهیة لا بمعنی أن تکون الماهیة متحققة ویثبت لها النفی.
لا یقال: المسلوب عنه الوجود موجود فی الذهن، فالسلب یقتضی الثبوت.
لأنا نقول: إنا لا نرید بذلک (1)أنه مسلوب عنه الوجود عند کونه موجودا فی الذهن، فإن کونه موجودا فی الذهن صفة مغایرة له والمسلوب عنه هو الموصوف فقط لا باعتبار کونه موصوفا بهذه الصفة أو غیرها وإن کان بحیث تلزمه هذه الصفة أو غیرها.
قال: والحمل والوضع (2)من المعقولات الثانیة یقالان بالتشکیک، ولیست الموصوفیة ثبوتیة وإلا تسلسل.
أقول: الحمل والوضع من الأمور المعقولة، ولیس فی الخارج حمل ولا وضع بل الثابت فی الخارج هو الانسان والکتابة وأما صدق الکاتب علی الانسان فهو أمر عقلی، ولهذا حکمنا بأن الحمل والوضع من المعقولات الثانیة ویقالان بالتشکیک، فإن استحقاق بعض المعانی للحمل أولی من البعض الآخر وکذا الوضع،
[شماره صفحه واقعی : 107]
فإذا قلنا: الجسم أسود، فقد حکمنا علی الجسم بأنه موصوف بالسواد والموصوفیة أمر اعتباری ذهنی لا خارجی حقیقی، لأن الموصوفیة لو کانت وجودیة لزم التسلسل، وبیان الملازمة أنها لو کانت خارجیة لکانت عرضا قائما بالمحل، فاتصاف محلها بها یستدعی موصوفیة أخری فننقل الکلام إلیها ویتسلسل.
قال: ثم الوجود قد یکون بالذات وقد یکون بالعرض.
أقول: الموجود إما أن یکون له حصول مستقل فی الأعیان أو لا یکون، والأول هو الموجود بالذات سواء کان جوهرا أو عرضا، فإن العرض وإن کان لا یوجد إلا بمحله لکنه موجود حقیقة، فإن وجود العرض لیس هو بعینه وجود المحل، إذ قد یوجد المحل بدون العرض ثم یوجد ذلک العرض فیه کالجسم إذا حل فیه السواد بعد أن لم یکن. والثانی هو الموجود بالعرض کأعدام الملکات والأمور الاعتباریة الذهنیة التی لا تحقق لها فی الأعیان، ویقال إنها موجودة فی الأعیان بالعرض.
قال: وأما الوجود فی الکتابة (1)والعبارة فمجازی.
أقول: للشئ وجود فی الأعیان ووجود فی الأذهان وقد سبق البحث فیهما، ووجود فی العبارة ووجود فی الکتابة، والذهن یدل علی ما فی العین والعبارة تدل علی الأمر الذهنی والکتابة تدل علی العبارة، لکن الوجودان (2)الأولان حقیقیان والباقیان مجازیان، إذ لا یحکم العقل بأن الشئ موجود فی اللفظ والکتابة، لکن لما دل علیه حکم علی سبیل المجاز أنه موجود فیهما.
[شماره صفحه واقعی : 108]
قال: والمعدوم لا یعاد لامتناع الإشارة إلیه، فلا یصح الحکم علیه بصحة العود.
أقول: ذهب جماعة من الحکماء والمتکلمین إلی أن المعدوم لا یعاد، وذهب آخرون منهم إلی أنه ممکن أن یعاد، والحق الأول. واستدل المصنف رحمة الله علیه بوجوه: الأول: أن المعدوم لا تبقی له هویة ولا یتمیز عن غیره، فلا یصح أن یحکم علیه بحکم ما من الأحکام فلا یمکن الحکم علیه بصحة العود، وهذا ینتقض بامتناع الحکم علیه بامتناع العود فإنه حکم ما، والتحقیق هنا أن الحکم یستدعی الحضور الذهنی لا الوجود الخارجی.
قال: ولو أعید تخلل العدم بین الشئ ونفسه.
أقول: هذا هو الوجه الثانی من الوجوه الدالة علی امتناع إعادة المعدوم، وتقریره أن الشئ بعد عدمه نفی محض وعدم صرف وإعادته أنما تکون بوجود عینه الذی هو المبتدأ بعینه فی الحقیقة فیلزم تخلل العدم بین الشئ ونفسه، وتخلل النفی بین الشئ الواحد ونفسه غیر معقول.
قال: ولم یبق فرق بینه وبین المبتدأ.
أقول: هذا هو الوجه الثالث، وتقریره أن المعدوم لو أعید لم یبق فرق بینه وبین المبتدأ، فإنا إذا فرضنا سوادین أحدهما معاد والآخر مبتدأ وجدا معا لم یقع بینهما افتراق فی الماهیة ولا المحل ولا غیر ذلک من الممیزات إلا کون أحدهما (1)کان موجودا ثم عدم والآخر لم یسبق عدمه وجوده، لکن هذا الفرق باطل لامتناع تحقق الماهیة فی العدم، فلا یمکن الحکم علیها بأنها هی هی حالة العدم، وإذا لم
[شماره صفحه واقعی : 109]
1) وفی (ش) وحدها: إلا أن أحدهما، والنسخ الأخری کلها والثلاث الأول منها هی أقدم النسخ وأصحها: إلا کون أحدهما کان موجودا، والظاهر أن ما فی (ش) تصرف من غیر ضرورة.
یبق فرق بینهما لم یکن أحدهما أولی من الآخر بالإعادة أو الابتداء.
قال: وصدق المتقابلان علیه دفعة.
أقول: هذا وجه رابع، وهو أنه لو أعید المعدوم لصدق المتقابلان علی الشئ الواحد دفعة واحدة والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أنه لو أعید لأعید مع جمیع مشخصاته، ومن بعض المشخصات الزمان، فیلزم جواز الإعادة علی الزمان فیکون مبتدأ معادا وهو محال، لأنهما متقابلان لا یصدقان علی ذات واحدة.
قال: ویلزم التسلسل فی الزمان.
أقول: هذا دلیل علی امتناع إعادة الزمان، وتقریره أنه لو أعید الزمان لکان وجوده ثانیا مغایرا لوجوده أولا، والمغایرة لیست بالماهیة ولا بالوجود وصفات الوجود بل بالقبلیة والبعدیة لا غیر، فیکون للزمان زمان آخر یوجد فیه تارة ویعدم أخری، وذلک یستلزم التسلسل.
قال: والحکم بامتناع العود لأمر لازم للماهیة.
أقول: هذا جواب عن استدلال من ذهب إلی إمکان إعادة المعدوم، وتقریر الدلیل أن الشئ بعد العدم إن استحال وجوده لماهیته أو لشئ من لوازمها وجب امتناع مثله الذی هو الوجود المبتدأ، وإن کان لأمر غیر لازم بل لعارض فعند زوال ذلک العارض یزول الامتناع.
وتقریر الجواب أن الشئ بعد العدم ممتنع الوجود المقید ببعدیة العدم، وذلک الامتناع لازم للماهیة الموصوفة بالعدم بعد الوجود.
قال: وقسمة الموجود إلی الواجب والممکن ضروریة وردت علی الوجود (1)
[شماره صفحه واقعی : 110]
1) أی وردت القسمة وذلک لأن مورد القسمة فی کل تقسیم لا یقید بشئ من القیود ولا بعدمه بل یؤخذ مطلقا وإلا لزم تقسیم الشئ إلی نفسه والی غیره، وفی (م ق): وردت علی الموجود.
من حیث هو قابل للتقیید وعدمه.
أقول: العقل یحکم حکما ضروریا بأن الموجود إما أن یکون مستغنیا عن غیره أو یکون محتاجا، والأول واجب والثانی ممکن، وهذه قسمة ضروریة لا یفتقر فیها إلی برهان، ولیست القسمة واردة علی مطلق الوجود من حیث هو وجود مطلق، فإن الشئ من حیث هو ذلک الشئ یستحیل أن ینقسم إلی متباینین هما غیر ذلک الشئ، وإذا اعتبرت قسمته فلا یؤخذ مع هذه الحیثیة بل یؤخذ الشئ بلا تقید بشرط مع تجویز التقیید ویقسم فتنضاف إلی مفهومه مفهومات أخر، ویصیر مفهومه مع کل واحد من تلک المفهومات قسما.
قال: والحکم علی الممکن بإمکان الوجود حکم علی الماهیة لا باعتبار العدم والوجود.
أقول: الذهن إذا حکم بأمر علی أمر فقد یلاحظ الوجود أو العدم للمحکوم علیه وهو الحکم بأحدهما أو بما یشترط فیه أحدهما، وقد لا یلاحظ أحدهما کالحکم بالامکان فإن الذهن إذا حکم علی الممکن بإمکان الوجود أو العدم فإنه لا یحکم علیه باعتبار کونه موجودا لأنه بذلک الاعتبار یکون واجبا، ولا باعتبار کونه معدوما فإنه بذلک الاعتبار یکون ممتنعا، وإنما یتحقق الإمکان للممکن من حیث هو هو لا باعتبار الوجود ولا باعتبار العدم.
وبهذا التحقیق یندفع السؤال الذی یهول به قوم وهو أن المحکوم علیه بالامکان إما أن یکون موجودا أو معدوما فإن کان موجودا استحال الحکم علیه بالامکان، لأن الموجود لا یقبل العدم لاستحالة الجمع بین الوجود والعدم، وإذا
[شماره صفحه واقعی : 111]
امتنع حصول العدم امتنع حصول إمکان الوجود والعدم، وإن کان معدوما استحال علیه قبول الوجود کما تقدم، وإذا استحال مجامعة الإمکان لوصفی الوجود والعدم واستحال انفکاک الماهیة عنهما استحال الحکم علی الماهیة بالامکان.
وذلک لأن القسمة (1)فی قولهم المحکوم علیه بالامکان إما أن یکون موجودا أو معدوما لیست بحاصرة، لأن المفهوم منه أن المحکوم علیه بالامکان إما أن یحکم علیه مع اعتبار الوجود أو مع اعتبار العدم، ویعوزه قسم آخر وهو أن یحکم علیه لا مع اعتبار أحدهما. وقولهم الموجود حال الوجود لا یقبل العدم وکذا المعدوم صحیح، لکن الموجود یقبل العدم فی غیر حال الوجود وکذا المعدوم، ولیس حال الماهیة إما حال الوجود أو حال العدم لأنهما حالان تحصلان عند اعتبار الماهیة مع الغیر، أما عند اعتبارها لا مع الغیر فإنها تقبل أحدهما لا بعینه، وهذا الامتناع امتناع لاحق بشرط المحمول.
قال: ثم الإمکان قد یکون آلة فی التعقل، وقد یکون معقولا باعتبار ذاته.
أقول: کون الشئ معقولا ینظر فیه العقل ویعتبر فیه وجوده ولا وجوده غیر (2)کونه آلة للتعقل، ولا ینظر فیه حیث ینظر فیما هو آلة لتعقله بل إنما ینظر به مثلا العاقل یعقل السماء بصورة فی عقله ویکون معقوله السماء، لا ینظر حینئذ فی الصورة التی بها یعقل السماء ولا یحکم علیها بحکم، بل یعقل أن المعقول بتلک الصورة هو السماء وهو جوهر، ثم إذا نظر فی تلک الصورة وجعلها معقولا منظورا إلیها لا آلة فی النظر إلی غیرها وجدها عرضا موجودا فی محل هو عقله.
إذا ثبت هذا فنقول: الإمکان کآلة للعاقل بها یعرف حال الممکن فی أن وجوده علی أی أنحاء العروض یعرض للماهیة، ولا ینظر فی کون الإمکان موجودا أو معدوما أو جوهرا أو عرضا أو واجبا أو ممکنا، ثم إذا نظر فی وجوده أو إمکانه أو وجوبه أو جوهریته أو عرضیته لم یکن بذلک الاعتبار إمکانا لشئ،
[شماره صفحه واقعی : 112]
بل کان عرضا فی محل هو العقل وممکنا فی ذاته ووجوده غیر ماهیته، فالإمکان من حیث هو إمکان لا یوصف بکونه موجودا أو غیر موجود أو ممکنا أو غیر ممکن، وإذا وصف بشئ من ذلک لا یکون حینئذ إمکانا بل یکون له إمکان آخر یعتبره العقل والامکان أمر عقلی، فمهما اعتبر العقل للامکان ماهیة ووجودا حصل فیه إمکان إمکان ولا یتسلسل، بل ینقطع عند انقطاع الاعتبار. وهکذا حکم جمیع الاعتبارات العقلیة من الوجوب والشیئیة والحدوث وغیرها من ثوانی المعقولات.
قال: وحکم الذهن (1)علی الممکن بالامکان اعتبار عقلی، فیجب أن تعتبر مطابقته لما فی العقل.
أقول: قد تقدم مواضع اعتبار المطابقة وعدمها، والامکان إذا اعتبر فیه المطابقة فیجب أن یکون مطابقا لما فی العقل لأنه اعتبار عقلی علی ما تقدم.
قال: والحکم بحاجة الممکن ضروری (2)وخفاء التصدیق لخفاء التصور غیر قادح.
[شماره صفحه واقعی : 113]
1) قد تقدم تحقیقه فی بیان نفس الأمر فی المسألة السابعة والثلاثین. وهذا الکلام جواب عن استدلال من یقول: بأن الإمکان موجود فی الخارج بأن حکم الذهن علی الممکن بالامکان إن لم یکن مطابقا للخارج کان جهلا وکان الذهن قد حکم بالامکان علی ما لیس بممکن، وإن کان مطابقا للخارج کان الإمکان موجودا فیه. والجواب أن الإمکان أمر عقلی وقد تقدم أن صحة الحکم بالأمور العقلیة باعتبار مطابقته لما فی نفس الأمر وهو أعم مما فی الخارج ومما فی العقل فقد یکون صحة الحکم بمطابقته لما فی العقل والحکم بالامکان من هذا القبیل.
2) قال قدس سره فی شرحه علی الفصل العاشر من النمط الخامس من الإشارات: الممکن یفتقر فی ترجح أحد طرفی وجوده وعدمه علی الآخر إلی علة مرجحة لذلک الطرف، وهذا حکم أولی وإن کان قد یمکن للعقل أن یذهل عنه ویفزع إلی ضروب من البیان کما یفزع إلی التمثیل بکفتی المیزان المتساویین اللتین لا یمکن أن تترجح إحداهما علی الأخری من غیر شئ آخر ینضاف إلیها والی غیر ذلک مما یجری مجراه ویذکر فی هذا الموضع، إنتهی. وقد تقدم أیضا فی المسألة الثلاثین من هذا الکتاب أن الحکم باحتیاج الممکن ضروری.
أقول: کل عاقل إذا تصور الممکن ما هو والاحتیاج إلی المؤثر حکم بنسبة أحدهما إلی الآخر حکما ضروریا لا یحتاج معه إلی برهان وخفاء هذا التصدیق عند بعض العقلاء لا یقدح فی ضروریته، لأن الخفاء فی الحکم یسند إلی خفاء التصور لا لخفائه فی نفسه، ولهذا إذا مثل للمتشکک فی هذه القضیة حال الوجود والعدم بالنسبة إلی الماهیة بحال کفتی المیزان وأنهما کما یستحیل ترجح إحدی الکفتین علی الأخری بغیر مرجح، کذلک الممکن المتساوی الطرفین حکم بالحاجة إلی المؤثر.
قال: والمؤثریة اعتبار عقلی (1)
وبعبارة أخری الممکن هو الوجود المتعین، فإمکانه من حیث تعینه، ووجوبه من حیث حقیقته فوجود الممکنات عبارة عن تعین الوجود الحقیقی فی مرتبة من مراتب ظهوره بسبب تلبسه بأحکام الأعیان الثابتة وآثارها، وتلک الأعیان هی حقائق الممکنات.
والایجاد عبارة عن تجلیة فإنه فی الماهیات الممکنة الغیر المجعولة التی کانت مرایا لظهوره، فافهم.
.أقول: هذا جواب عن سؤال أورده بعض المغالطین علی احتیاج الممکن إلی المؤثر.
وتقریر السؤال: أن الممکن لو افتقر إلی المؤثر لکانت مؤثریة المؤثر فی ذلک الأثر إن کانت وصفا ثبوتیا فی الذهن من غیر مطابقة الخارج لزم الجهل، ولأنها ثابتة قبل الذهن ویستحیل قیام صفة الشئ بغیره، وإن کانت بمطابقة الخارج أو
[شماره صفحه واقعی : 114]
1) أقول: القول الأقوم الأحکم فی المقام أن الجعل أنما یتعلق بالوجود من حیث التعین لا من حیث ذاته وحقیقته، لأن الإمکان أنما یتعلق بالوجود من حیث التعین لا من حیث الحقیقة، فالتحقیق الأتم أن الماهیة کما أنها لیست مجعولة بمعنی أن الجاعل لم یجعل الماهیة ماهیة کذلک الوجود لیس مجعولا بمعنی أن الجاعل لم یجعل الوجود وجودا بل الوجود وجود أزلا وأبدا وموجود أزلا وأبدا، والماهیة ماهیة أزلا وأبدا وغیر موجودة ولا معدومة أزلا وأبدا وإنما تأثیر الفاعل فی خصوصیة الوجود وتعینه لا غیر.
کانت ثابتة فی الخارج مغایرة للمؤثر والأثر لأنها نسبة بینهما لزم التسلسل وهو محال، وبتقدیر تسلیمه فهو غیر معقول لأن التسلسل أنما یعقل لو فرضنا أمورا متتالیة إلی غیر النهایة، وذلک یستدعی کون کل واحد منها متلوا بصاحبه، وإنما یکون متلوا بصاحبه لو لم یکن بینه وبین متلوه غیره، لکن ذلک محال لأن تأثیر المتلو فی التالی متوسط بینهما وقد کان لا متوسط هذا خلف، ولیست المؤثریة عدمیة لأنها نقیض اللا مؤثریة المحمولة علی المعدوم، والمحمول علی المعدوم عدم، ونقیض العدم ثبوت، فالمؤثریة ثبوتیة.
وتقریر الجواب: أن المؤثریة أمر إضافی یثبت فی العقل عند تعقل صدور الأثر عن المؤثر فإن تعقل ذلک یقتضی ثبوت أمر فی العقل هو المؤثریة کما فی سائر الإضافات، وعدم مطابقته للخارج لا یقتضی کونه جهلا لأن الجهل یلزم لو حکم بثبوته فی الخارج ولم یثبت فی الخارج.
وقوله: والمؤثریة صفة قبل الذهن وصفة الشئ یستحیل قیامها بغیره، فجوابه أن کون الشئ بحیث لو عقله عاقل حصل فی عقله إضافة لذلک الشئ إلی غیره هو الحاصل قبل الأذهان لا الذی یحصل فی العقل فإن ذلک یستحیل وجوده قبل وجود العقل.
قال: والمؤثر یؤثر فی الأثر لا من حیث هو موجود ولا من حیث هو معدوم.
أقول: هذا جواب عن سؤال آخر لهم، وتقریر السؤال أن المؤثر إما أن یؤثر فی الأثر حال وجوده أو حال عدمه، والقسمان باطلان، فالتأثیر باطل. أما بطلان الأول فلاستلزامه تحصیل الحاصل، وأما بطلان الثانی فلأن حال العدم لا أثر فلا تأثیر لأن التأثیر إن کان عین حصول الأثر عن المؤثر فحیث لا أثر فلا تأثیر وإن کان مغایرا، فالکلام فیه کالکلام فی الأول.
وتقریر الجواب: أن نقول: إن أردت بحال وجود الأثر زمان وجوده فلیس بمستحیل أن یؤثر المؤثر فی الأثر فی زمان وجود الأثر، لأن العلة مع المعلول
[شماره صفحه واقعی : 115]
تکون بهذه الصفة، وإن أردت به مقارنة المؤثر للأثر الذاتیة فذلک مستحیل (1)، وإنما یؤثر فیه لا من حیث هو موجود ولا من حیث هو معدوم.
قال: وتأثیره فی الماهیة ویلحقه وجوب لاحق.
أقول: هذا جواب عن سؤال ثالث لهم، وتقریره أن المؤثر إما أن یؤثر فی الماهیة أو فی الوجود أو فی اتصاف الماهیة بالوجود، والأقسام بأسرها باطلة فالتأثیر باطل.
أما الأول: فلأن کل ما بالغیر یرتفع بارتفاعه لکن ذلک محال، لأن صیرورة الماهیة غیر ماهیة محال، لأن موضوع القضیة یجب أن یتحقق حال ثبوت محمولها ولا تحقق للماهیة حال الحکم علیها بالعدم.
وأما الثانی: فلأنه یلزم ارتفاع الوجود عند ارتفاع المؤثر ویلزم ما تقدم من المحال.
وأما الثالث: فلأن الموصوفیة لیست ثبوتیة وإلا لزم التسلسل فلا تکون أثرا سلمنا لکن المؤثر یؤثر فی ماهیتها أو فی وجودها أو فی اتصاف ماهیتها بوجودها ویعود المحال.
وتقریر الجواب: أن المؤثر یؤثر فی الماهیة، وعند فرض الماهیة یجب تحققها وجوبا لاحقا بسبب الفرض مترتبا علی الفرض، ومع ذلک الوجوب یمتنع تأثیر المؤثر فیه فإنه یکون إیجادا لما فرض موجودا أما قبل فرضه ماهیة فیمکن أن یوجدها المؤثر علی سبیل الوجوب ویکون ذلک الوجوب سابقا علی وجوده، والفرق بین الوجوبین ظاهر ذکر فی المنطق، والغلط هنا نشأ من قبل اشتراک لفظ الوجوب لدلالته علی المعنیین بالشرکة اللفظیة، وقولنا عدمت الماهیة معناه أن الماهیة الحاصلة فی زمان لیست تحصل فی زمان بعده ویکون ذلک حملا لغیر الحاصل علی المتصور منه لا علی الموجود الخارجی، لأن الوضع والحمل من
[شماره صفحه واقعی : 116]
1) باتفاق النسخ کلها، فالذاتیة صفة للمضاف فی (مقارنة المؤثر)، أو للموصوف المحذوف أی المقارنة الذاتیة.
ثوانی المعقولات علی ما مر ولا یکونان فی الخارج، وکذا البحث فی حصول الوجود من موجده ومن یجعل تأثیر المؤثر فی جعل الماهیة موصوفة بالوجود وهم القائلون بثبوت المعدوم لم یتعلق ذلک بموصوفیة الماهیة بالوجود، لأن ذلک أمر إضافی یحصل بعد اتصافها به، والمراد من تأثیر المؤثر هو ضم الماهیة إلی الوجود، ولا یلزم من ذلک ما ذکروه من المحال.
قال: وعدم الممکن یستند إلی عدم علته علی ما مر.
أقول: هذا جواب عن سؤال آخر، وتقریره أن یقال: إن الممکن لو افتقر فی طرف الوجود إلی المؤثر لافتقر فی طرف العدم لتساویهما بالنسبة إلیه، والتالی باطل، لأن المؤثر لا بد له من أثر والعدم نفی محض، فیستحیل استناده إلی المؤثر، ولأنه نفی محض فلا تعدد فیه ولا امتیاز.
وتقریر الجواب: أن عدم الممکن المتساوی لیس نفیا محضا بل هو عدم ملکة، وتساوی طرفی وجوده وعدمه أنما یکون فی العقل، والمرجح لطرف الوجود یکون موجودا فی الخارج، وأما فی العدم فلا یکون إلا عقلیا، وعدم العلة لیس بنفی محض وهو یکفی فی الترجیح العقلی ولامتیازه عن عدم المعلول فی العقل یجوز أن یعلل هذا العدم بذلک العدم فی العقل.
قال: والممکن الباقی مفتقر إلی المؤثر لوجود علته.
أقول: ذهب جمهور الحکماء والمتأخرین من المتکلمین إلی أن الممکن الباقی محتاج إلی المؤثر، وبالجملة کل من قال بأن الإمکان (1)
إنها الحدوث لا غیر، وقال آخرون: هما معا. والشارح أشار إلی قول جمهور العقلاء بقوله:
وبالجملة کل من قال.. الخ.
وأما الفرقتان الأخریان فذهبتا إلی أن الممکن حال بقائه مستغن عن المؤثر، إذ لا حدوث حال البقاء فلا حاجة.
وشنع علیهما الشیخ فی النمط الخامس من الإشارات حاکیا کلامهم بقوله: وقد یقولون إنه إذا أوجد فقد زالت الحاجة إلی الفاعل حتی أنه لو فقد الفاعل جاز أن یبقی المفعول موجودا، کما یشاهدونه من فقدان البناء وقوام البناء وحتی أن کثیرا منهم لا یتحاشی أن یقول: لو جاز علی الباری تعالی العدم لما ضر عدمه وجود العالم، لأن العالم عنده إنما احتاج إلی الباری تعالی فی أن أوجده، أی أخرجه من العدم إلی الوجود حتی کان بذلک فاعلا، فإذ قد فعل وحصل له الوجود عن العدم فکیف یخرج بعد ذلک إلی الوجود عن العدم حتی یحتاج إلی الفاعل؟ وقالوا: لو کان یفتقر إلی الباری تعالی من حیث هو موجود لکان کل موجود مفتقرا إلی موجود آخر والباری أیضا موجود وکذلک إلی غیر النهایة.
ثم أخذ الشیخ فی الرد علیهم فراجع الإشارات، وقال فی حقهم: فهؤلاء هؤلاء، یعنی أنهم علماء العوام وعوام العلماء. وقد تقدم الکلام فی ذلک أیضا فی المسألة التاسعة والعشرین.
علة تامة فی[شماره صفحه واقعی : 117]
1) جمهور العقلاء مالوا إلی أن علة احتیاج الأثر إلی مؤثره هی الإمکان لا غیر، وقال آخرون:
احتیاج الأثر إلی المؤثر حکم بأن الممکن الباقی مفتقر إلی المؤثر، والدلیل علیه أن علة الحاجة إنما هی الإمکان وهو لازم للماهیة ضروری اللزوم، فهی أبدا محتاجة إلی المؤثر، لأن وجود العلة یستلزم وجود المعلول.
قال: والمؤثر یفید البقاء بعد الإحداث (1).
أقول: لما حکم باحتیاج الممکن الباقی إلی المؤثر شرع فی تحقیق الحال فیه، وأن الصادر عن المؤثر ما هو حال البقاء، وذلک لأن الشبهة دخلت علی القائلین باستغناء الباقی عن المؤثر بسبب أن المؤثر لا تأثیر له حال البقاء لأنه إما أن یؤثر فی الوجود الذی کان حاصلا وهو محال لأن تحصیل الحاصل محال، أو فی أمر جدید فیکون المؤثر مؤثرا فی الجدید لا فی الباقی.
والتحقیق: أن قولهم: المؤثر حال البقاء إما أن یکون له فی الأثر تأثیر أو لا، یشتمل علی غلط (2)فإن المؤثر فی البقاء لا یکون له أثر البقاء حال البقاء
[شماره صفحه واقعی : 118]
وتحصیل الحاصل أنما لزم منه. والحق أن المؤثر یفید البقاء بعد الإحداث، وتأثیره بعد الإحداث فی أمر جدید هو البقاء فإنه غیر الإحداث فهو مؤثر فی أمر جدید صار به باقیا لا فی الذی کان باقیا (1).
قال: فلهذا جاز استناد القدیم الممکن إلی المؤثر الموجب (2)لو أمکن (3)
وإنما لم یمکن القدیم الممکن لأن الفاعل المختار علی زعمهم هو الذی یفعل بواسطة القصد والاختیار.. إلی آخر ما قاله الشارح، یعنی ولما قلنا من أن الممکن الباقی مفتقر إلی المؤثر لوجود علته، والمؤثر یفید البقاء بعد الإحداث جاز استناد القدیم الممکن إلی المؤثر لأنه ممکن باق فیحتاج إلی المؤثر فی بقائه فقط لا فی الحدوث لأنه القدیم الممکن، فلیس له حال حدوث کما للحادث الباقی المحتاج إلی المؤثر فی حدوثه وبقائه کلیهما.
أقول: الفلاسفة الطبیعیة کانوا قائلین بأن واجب الوجود بالذات هو الأصول الأزلیة، أی الأجزاء التی لا تتجزأ الموسومة بالأتم وهی مادة هذه المحسوسات وعنصرها، أی أن هذه المحسوسات معلولة کائنة منها. والی تلک الأصول أشار برهان الموحدین أمیر المؤمنین علیه السلام فی الخطبة الواحدة والستین والمائة من نهج البلاغة بقوله: لم یخلق الأشیاء من أصول أزلیة ولا من أوائل أبدیة بل خلق ما خلق فأقام حده وصور ما صور فأحسن صورته.. الخ. وفی المقام مذاهب أخری نقلها الشیخ الرئیس فی الفصل الثانی عشر من النمط الخامس من الإشارات والماتن المحقق الطوسی فی شرحه علیه من القائلین بالمبادئ الاسطقسیة وغیرها.
وهؤلاء قائلون بأن المادة أو الاسطقس علة موجبة، أی مضطرة تکونت هذه المحسوسات منها بلا إرادة واختیار، وبیان الایجاب هو علی النحو الذی نقله عنهم الشیخ الرئیس فی الفصل الثالث عشر من المقالة الأولی من طبیعیات الشفاء (ص 26 ج 1 ط 1) حیث قال: إنهم یرون أن مبادئ الکل هی أجرام صغار لا تتجزأ لصلابتها ولعدمها الخلاء، وأنها غیر متناهیة بالعدد ومبثوثة فی خلاء غیر متناهی القدر، وأن جوهرها فی طباعها متشاکل وبأشکالها مختلف، وأنها دائمة الحرکة فی الخلاء فیتفق أن یتصادم منها جملة فیجتمع علی هیئة فیکون منه عالم، وأن فی الوجود عوالم مثل هذا العالم غیر متناهیة بالعدد مترتبة فی خلاء غیر متناه، ومع ذلک فیری أن الأمور الجزئیة من الحیوانات والنباتات کائنة لا بحسب الاتفاق.
وفرقة أخری لم تقدم علی أن یجعل العالم بکلیته کائنا بالاتفاق، ولکنها جعلت الکائنات متکونة عن المبادئ الاسطقسیة بالاتفاق، فما اتفق أن کان هیئة اجتماعه علی نمط یصلح للبقاء والنسل بقی ونسل، وما اتفق أن لم یکن کذلک لم ینسل، وأنه قد کان فی ابتداء النشور بما یتولد حیوانات مختلطة الأعضاء من أنواع مختلفة وکأن یکون حیوان نصفه أیل ونصفه عنز، وأن أعضاء الحیوان لیست هی علی ما هی علیه من المقادیر والخلق والکیفیات لأغراض بل اتفقت کذلک مثلا قالوا: لیست الثنایا حادة لتقطع ولا الأضراس عریضة لتطحن، بل اتفق أن کانت المادة تجتمع علی هذه الصورة، واتفق أن کانت هذه الصورة نافعة فی مصالح البقاء فاستفاد الشخص بذلک بقاء، وربما اتفق له من آلات النسل نسلا لا لیستحفظ به النوع بل اتفاقیا. إنتهی ما أردنا من نقل ما فی الشفاء.
بیان: قوله ولعدم الخلاء، أی لیس لها خلاء وتجویف. قوله فی طباعها متشاکل، أی من نوع واحد. قوله کائنة لا بحسب الاتفاق، أی کائنة بحسب الطبیعة. قوله نصفه أیل ونصفه عنز، أیل بالفتح والتشدید علی وزن المیت، وفی الصحاح الأیل الذکر من الأوعال وهو الذی یسمیه بالفارسیة (گوزن) وعنز بالفتح والسکون یقال بالفارسیة (بز کوهی)، فلنرجع إلی ما کنا فیه:
والغرض أن هؤلاء وأترابهم من الفرق الطبیعیة قائلون بالإیجاب والاضطرار، لأن تلک المبادئ لا حیاة لها ولا شعور وعلم وإرادة، واتفق أن تکونت منها هذه المحسوسات، وأما الفیلسوف الإلهی فقائل بالمبدأ الحی العالم القادر المرید السمیع البصیر المختار فی جمیع أفعاله وهو دائم الفضل علی البریة، وحاشاهم عن التفوه بالایجاب والاضطرار وعدم الاختیار فی المبدأ سبحانه وتعالی.
ثم إن هذین العلمین یقولان ذلک ولا یمکن استناد القدیم الممکن إلی المختار، وهذا یفسره ویعلله بقوله: لأن المختار هو الذی یفعل بواسطة القصد والاختیار، والقصد أنما یتوجه فی التحصیل إلی شئ معدوم، لأن القصد إلی تحصیل الحاصل محال، وکل معدوم یجدد فهو حادث. وتفوها بحدوث العالم بدلیل کونه مختارا، وبأن القول بقدمه یوجب أن یکون موجبا مضطرا. والمحقق الطوسی فی رسالته الموسومة بتذکرة آغاز وانجام قد أفاد فی التوحید الصمدی الذی هو الأول والآخر والظاهر والباطن الفیاض علی الإطلاق أزلا وأبدا علی ما یراه الموحدون الشامخون فی معارف الحکمة المتعالیة حقائق دالة علی توغله فی توحد الوجود الحق الصمدی الأزلی فی ذاته وجمیع صفاته وأفعاله، وقد بینا وأوضحنا کلماته الشریفة فی تعلیقاتنا علی آغاز وانجام علی التفصیل والاستیفاء معاضدة بمنطق الوحی فارجع إلیها.
وکان بعض مشایخنا یقول: کان المحقق الطوسی فی التجرید جالسا علی کرسی الکلام فتکلم علی دأبهم وهدیهم.
ثم قد یأتی کلامه فی الایجاب أیضا فی المسألة الأولی من الفصل الأول من المقصد الثالث فی صفاته تعالی حیث یقول: وجود العالم بعد عدمه ینفی الایجاب.
، ولا[شماره صفحه واقعی : 119]
1) جملة الأمر أن المؤثر جعله متصفا بالبقاء والممکن کما فی اتصافه بالوجود محتاج إلی المؤثر کذلک فی البقاء، وحاجته إلیه فی البقاء کحاجته إلیه فی الحدوث، لأن الممکن فی ذاته لم یقتض شیئا منهما لاستواء نسبة ذاته إلی طرفی وجوده وعدمه فی الحدوث، وکذلک اتصافه به فی الزمان الثانی وما بعده من الأزمنة فی البقاء.
2) الموجب بالفتح المضطر.
3) أی لو أمکن القدیم الممکن، وکلمة (لو) للامتناع نحو قوله تعالی: لو کان فیهما آلهة إلا الله لفسدتا، أو لو أمکن مؤثر قدیم موجب بالذات، ولکن الوجه الأول أولی بل المتعین کما یقتضیه سیاق البحث، والکلام من أن کل ممکن حادث.
[شماره صفحه واقعی : 120]
یمکن استناده إلی المختار.
أقول: هذا نتیجة ما تقدم من أن الممکن الباقی إذا ثبت أنه محتاج إلی المؤثر ثبت جواز استناد القدیم الممکن إلی المؤثر الموجب، أما استناده إلی المختار فغیر ممکن لأن المختار هو الذی یفعل بواسطة القصد والاختیار، والقصد أنما یتوجه فی التحصیل إلی شئ معدوم، لأن القصد إلی تحصیل الحاصل محال، وکل معدوم تجدد فهو حادث.
قال: ولا قدیم سوی الله تعالی (1)لما یأتی.
أقول: قد خالف فی هذا جماعة کثیرة، أما الفلاسفة فظاهر (2)لقولهم بقدم العالم.
[شماره صفحه واقعی : 121]
1) قدمه سبحانه یساوق قدم فیضه.
2) فقد دریت حق القول وتحقیقه فی ذلک، والإیجاد وإن کان بحسب کل یوم فی شأن وتجلیه علی الدوام بالاسمین الشریفین القابض والباسط وسائر أسمائه الحسنی متجددا آنا فآنا بتجلیات غیر متناهیة خلقیة، ولکن الوجود الحق قدیم واجب بذاته حی علیم أزلی أبدی متصف بجمیع الصفات الکمالیة بوجوده الأحدی، فالوجود غیر مجعول مطلقا کما أنه غیر قابل للعدم مطلقا لاستحالة انفکاک الشئ عن نفسه وانقلابه إلی غیره. والآراء الأخری کلها قابلة لمحمل صحیح بحیث لا تنافی ذلک التوحید الصمدی بمعناه الأرفع الأشمخ.
وأما المسلمون (1)، فالأشاعرة أثبتوا ذاته تعالی وصفاته فی الأزل کالقدرة والعلم والحیاة والوجود والبقاء وغیر ذلک من الصفات علی ما یأتی.
وأبو هاشم أثبت أحوالا خمسا فإنه علل القادریة والعالمیة والحییة والموجودیة بحالة خامسة (2)هی الإلهیة.
وأما الحرنانیون فقد أثبتوا خمسة من القدماء، اثنان حیان فاعلان هما الباری تعالی والنفس (3)وواحد منفعل غیر حی هو الهیولی واثنان لا حیان ولا فاعلان ولا منفعلان هما الدهر والخلاء. أما قدمه تعالی فظاهر، وأما النفس والهیولی فلاستحالة ترکبهما عن المادة وکل حادث مرکب، وأما الزمان (4)فلاستحالة التسلسل اللازم علی تقدیر عدمه، وأما الخلاء فرفعه غیر معقول. واختار ابن زکریا الرازی الطبیب هذا المذهب وصنف کتابا موسوما بالقول فی القدماء الخمسة. وکل هذه المذاهب باطلة (5)، لأن کل ما سوی الله تعالی ممکن وکل ممکن حادث وسیأتی تقریرهما.
[شماره صفحه واقعی : 122]
1) کما فی النسخ الأربع الأولی. وفی بعض النسخ: وأما المتکلمون.
2) متعلق بفعل علل.
3) أی النفس التی هی مبدأ الحیاة من النفس الانسانیة والفلکیة.
4) أی الدهر.
5) ینبغی التأمل فیه، والقول بالحال والثبوت فقد علمت تحقیق الحق فی ذلک، والکتب المدونة فی الملل والنحل کالفصل لابن حزم الأندلسی، والملل والنحل لمحمد الشهرستانی وغیرهما فی المذاهب والآراء والفرق أکثرها مما استفادوها من ظواهر بعض عباراتهم واخترعوا منها مذهبا أو رأیا وأسندوهما إلی قائلیها ولا یرتضی غالبا صاحب القول بهما حیث إنه لم یعن ما استفید من کلامه، ولم یصل مؤلف الملل والنحل إلی مغزی کلامه ولب مراده، ولنا علی ما قلنا شواهد عدیدة کثیرة نقل شرذمة منها ینجر إلی الإسهاب ویوجب تألیف کتاب عجاب. وینبغی لنا تصنیف مصنف فی الجمع بین الآراء کما صنفه الفارابی فی الجمع بین الرأیین، لعل الله یحدث بعد ذلک أمرا، وبالجملة أن أهل التحقیق فی التوحید - أعنی المتألهین فی التوحید - قائلون بأن الحق سبحانه لیس له سوی فضلا عن أن یکون قدیما أو حادثا، بل لیس الوجود إلا الحق وآیاته.
قال: ولا یفتقر الحادث إلی المدة والمادة (1)
وقوله: لأن کل حادث ممکن، دلیل لمسبوقیته بمادة. وقوله: ولأن کل حادث یسبقه، دلیل لمسبوقیته بمدة. وقوله: هذا النوع من التقدم، منصوب مفعول مطلق نوعی لیتقدم. وقوله:
لفظ مشترک بین معنیین، کما بین فی المسألة الثانیة والثلاثین حیث قال: والاستعدادی قابل للشدة والضعف.. الخ.
واعلم أن الحادث ینقسم إلی الحادث الذاتی وإلی الحادث الزمانی، والثانی یحتاج إلی المادة والمدة دون الأول لأن العقول عند الإلهیین من الفلاسفة حادثة بالحدوث الذاتی کغیرها من الحادثات الزمانیة ولکنها غیر متصفة بالحدوث الزمانی، فکل ما حادث بالزمانی حادث بالذاتی أیضا ولا عکس کلیا، والحدوث الذاتی یصدق علی القدیم الممکن الغیر المفتقر إلی المدة والمادة، والمفتقر إلیهما مسبوق بالامکان الاستعدادی. والتسلسل التعاقبی فی المقام غیر ضار لدوام الفیض وقدمه. والتحقیق موکول إلی البحث عن حق التوحید الذی هو توحید الوجود الحق الصمدی ذی المعارج.
وإلا لزم التسلسل.أقول: ذهبت الفلاسفة إلی أن کل حادث مسبوق بمادة ومدة، لأن کل حادث ممکن وإمکانه سابق علیه وهو عرض لا بد له من محل ولیس المعدوم لانتفائه فهو ثبوتی هو المادة، ولأن کل حادث یسبقه عدمه سبقا لا یجامعه المتأخر، فالسبق بالزمان یستدعی ثبوته، وهذان الدلیلان باطلان لأنه یلزم منهما التسلسل، لأن المادة ممکنة فمحل إمکانها مغایر لها فیکون لها مادة أخری علی أنا قد بینا إن الإمکان عدمی، لأنه لو کان ثبوتیا لکان ممکنا فیکون له إمکان ویلزم التسلسل، والزمان یتقدم أجزاؤه بعضها علی بعض هذا النوع من التقدم فیکون للزمان زمان هذا خلف.
أجابوا عن الأول: بأن الإمکان لفظ مشترک بین معنیین: الأول: ما یقابل
[شماره صفحه واقعی : 123]
1) المادة ما یکون موضوعا للحادث إن کان الحادث عرضا، أو هیولاة إن کان الحادث صورة، أو کان متعلقه إن کان الحادث نفسا، وبالجملة أن الحادث محتاج إلی محل سابق.
الامتناع وهو صفة عقلیة یوصف بها کل ما عدا الواجب والممتنع من المتصورات ولا یلزم من اتصاف الماهیة بها کونها مادیة. والثانی: الاستعداد وهو موجود معدود فی نوع من أنواع جنس الکیف، وإذا کان موجودا وعرضا وغیر باق بعد الخروج إلی الفعل فیحتاج لا محالة قبل الخروج إلی محل وهو المادة.
وعن الثانی: أن القبلیة والبعدیة تلحقان الزمان لذاته فلا یفتقر إلی زمان آخر.
قلنا: أما الأول فباطل، لأن ذلک العرض حادث فیتوقف علی استعداد له ویعود البحث فی التسلسل، وأما الثانی فکذلک لأن أجزاء الزمان لو کانت تتقدم بعضها علی البعض لذاتها وتتأخر کذلک کانت أجزاء الزمان مختلفة بالحقیقة، فکان الزمان مرکبا من الآنات وهو عندکم باطل.
قال: والقدیم علیه العدم لوجوبه بالذات أو لاستناده إلیه.
أقول: القدیم إن کان عدما جاز علیه العدم کعدم العالم وإن کان العدم لا یسمی قدیما (1)، وإن کان وجودا استحال عدمه لأنه إما أن یکون واجب الوجود فیستحیل عدمه، أو ممکن الوجود فمؤثره لا یجوز أن یکون مختارا لأن کل أثر لمختار حادث فیکون موجبا، فإن کان واجبا استحال عدمه فاستحال عدم معلوله، وإن کان ممکنا تسلسل.
قال:
[شماره صفحه واقعی : 124]
1) قد یوصف العدم بالقدم والحدوث، فیقال: العدم الغیر المسبوق بالوجود قدیم والمسبوق حادث.
یعنی أن الجواب عن لفظة ما هو یکون بالماهیة. وقوله: لواحقها، یعنی بها عوارضها من الوحدة والکثرة والکلیة والجزئیة والوجود والعدم وغیرها.
وهی مشتقة عما هو وهو ما به یجاب (2)عن السؤال بما هو وتطلق غالبا علی الأمر المتعقل، والذات والحقیقة علیها (3)مع اعتبار الوجود، والکل من ثوانی المعقولات.
أقول: فی هذا الفصل مباحث شریفة جلیلة نحن نذکرها فی مسائل:
أما الماهیة فهی لفظة مأخوذة عن (ما هو) وهو ما به یجاب عن السؤال بما
[شماره صفحه واقعی : 125]
1) قال المصنف فی شرح الفصل الخامس من سابع الإشارات فی اشتقاق لفظ الماهیة ومعناه: إن ماهیة الشئ هی ما یحصل فی العقل من ذلک الشئ نفسه دون عوارضه الخارجة، ولذلک اشتقت لفظة الماهیة من لفظ ما هو، فإن الجواب عنها یکون بها، إنتهی.
2) أی الماهیة، وتذکیر الضمیر باعتبار الخبر کقوله تعالی (ولما رأی الشمس بازغة قال هذا ربی).
3) أی تطلق الذات والحقیقة علی الماهیة مع اعتبار الوجود الخارجی، فلا یقال مثلا ذات العنقاء وحقیقتها بل یقال ماهیة العنقاء. وقد یستعمل هذه الألفاظ الثلاثة أی الماهیة والذات والحقیقة بلا اعتبار فرق بینها.
هو، فإنک إذا قلت: ما هو الانسان، فقد سألت عن حقیقته وماهیته، فإذا قلت:
حیوان ناطق، کان هذا الجواب هو ماهیة الانسان، وهذه اللفظة - أعنی الماهیة - أنما تطلق فی الغالب من الاستعمال علی الأمر المعقول، وإذا لحظ مع ذلک الوجود قیل له حقیقة وذات، والماهیة والحقیقة والذات من المعقولات الثانیة العارضة للمعقولات الأولی، فإن حقیقة الانسان - أعنی الحیوان الناطق - معروضة لکونها ماهیة وذاتا وحقیقة، وهذه عوارض لها.
قال: وحقیقة کل شئ واحدة مغایرة (1)لما یعرض لها من الاعتبارات وإلا لم تصدق علی ما ینافیها.
أقول: کل شئ له حقیقة هو بها ما هو، فالإنسانیة من حیث هی إنسانیة حقیقة وهی مغایرة لجمیع ما یعرض لها من الاعتبارات، فإن الانسانیة من حیث هی إنسانیة لا یدخل فی مفهومها الوجود والعدم ولا الوحدة والکثرة ولا الکلیة والجزئیة ولا غیر ذلک من الاعتبارات اللاحقة بها، لأن الوحدة مثلا لو دخلت فی مفهوم الانسانیة لم تصدق الانسانیة علی ما ینافی الوحدة، لکنها تصدق علیه لصدقها علی الکثرة، وکذلک القول فی الکثرة وکذا الوجود والعدم والکلیة والجزئیة وغیرها، فهی إذن مغایرة لهذه الاعتبارات وقابلة لها قبول المادة للصور المختلفة والأعراض المتضادة.
قال: وتکون الماهیة مع کل عارض مقابلة لها مع ضده.
أقول: إذا أخذت الماهیة مع قید الوحدة مثلا صارت واحدة، وإذا أخذت مع قید الکثرة صارت کثیرة، فالواحدیة أمر مضموم إلیها مغایر لها تصیر بها الماهیة واحدة وتقابل باعتبارها الماهیة باعتبار القید الآخر، فإن الانسان الواحد مقابل للانسان الکثیر باعتبار العارضین لا باعتبار الماهیة نفسها.
قال: وهی من حیث هی لیست إلا هی ولو سئل بطرفی النقیض فالجواب السلب لکل شئ قبل الحیثیة لا بعدها.
[شماره صفحه واقعی : 126]
1) قوله: واحدة مغایرة، باتفاق (م ص ق ز د).
أقول: الانسانیة من حیث هی هی لیست إلا الانسانیة، وجمیع ما یعرض لها من الاعتبارات مغایر لها کالوحدة والکثرة علی ما تقدم، إذا عرفت هذا فإذا سئلنا عن الانسان بطرفی النقیض فقیل مثلا: هل الانسان ألف أم لیس؟ کان الجواب دائما بالسلب علی أن یکون قبل من حیث لا بعد من حیث، فنقول: الانسان لیس من حیث هو انسان ألفا، ولا نقول: الانسان من حیث هو انسان لیس ألفا (1). ولو قیل: الانسانیة التی فی زید لا تغایر التی فی عمرو من حیث هی إنسانیة لم یلزم منه أن تقول: فإذن تلک الوحدة بالعدد، لأن قولنا: من حیث هی إنسانیة، أسقط جمیع الاعتبارات، وقید الوحدة زائد فیجب حذفه.
قال: وقد تؤخذ الماهیة محذوفا عنها ما عداها بحیث لو انضم إلیها شئ لکان زائدا ولا تکون مقولة علی ذلک المجموع وهو الماهیة (2)بشرط لا شئ ولا توجد إلا فی الأذهان.
أقول: الماهیة کالحیوان مثلا قد تؤخذ محذوفا عنها جمیع ما عداها بحیث لو انضم إلیها شئ لکان ذلک الشئ زائدا علی تلک الماهیة، ولا تکون الماهیة صادقة علی ذلک المجموع وهو الماهیة بشرط لا شئ، وهذا لا یوجد إلا فی الأذهان لا فی الخارج، لأن کل موجود فی الخارج مشخص، وکل مشخص
[شماره صفحه واقعی : 127]
1) بل الانسان لیس هو من حیث هو انسان بألف ولا غیر ألف، لأن الماهیة من حیث هی هی لیست إلا هی، وقضیة الانسان من حیث هو انسان لیس ألفا فی حکم الایجاب العدولی، ومعناه الانسان من حیث هو لا ألف، أی هو شئ وذلک الشئ هو لا ألف، وهذا لیس بصحیح لأنه لیس إلا نفسه، والألف واللا ألف مغایران له وهو کما أنه لیس بألف، لیس بلا ألف وعبارة المقام مطابقة للنسخ کلها.
2) بإطباق النسخ کلها: وهو الماهیة، بتذکیر الضمیر، وکذلک فی الشرح.
فلیس بمتجرد عن الاعتبارات.
قال: وقد تؤخذ لا بشرط شئ وهو کلی طبیعی موجود فی الخارج، وهو جزء من الأشخاص وصادق علی المجموع الحاصل منه ومما یضاف إلیه.
أقول: هذا اعتبار آخر للماهیة معقول، وهو أن تؤخذ الماهیة من حیث هی هی لا باعتبار التجرد ولا باعتبار عدمه، کما یؤخذ الحیوان من حیث هو هو لا باعتبار تجرده عن الاعتبارات، بل مع تجویز أن یقارنه غیره مما یدخل فی حقیقته، وهذا هو الحیوان لا بشرط شئ وهو الکلی الطبیعی، لأنه نفس الطبائع الأشیاء وحقائقها وهذا الکلی موجود فی الخارج، فإن الحیوان المقید موجود فی الخارج وکل موجود فی الخارج فإن أجزاءه موجودة فی الخارج، فالحیوان من حیث هو هو الذی هو جزء من هذا الحیوان موجود، وهذا الحیوان جزء من الأشخاص الموجودة وهو صادق علی المجموع المرکب منه ومن قید الخصوصیة المضاف إلیه.
قال: والکلیة العارضة للماهیة یقال لها کلی منطقی وللمرکب منهما عقلی وهما ذهنیان، فهذه اعتبارات ثلاثة ینبغی تحصیلها فی کل ماهیة معقولة.
أقول: هذان اعتباران آخران للکلی (أحدهما) الکلیة العارضة لها وهو الکلی المنطقی لأن المنطقی یبحث عنه. (والثانی) العقلی وهو المرکب من الماهیة ومن الکلیة العارضة لها، فإن هذا اعتبار آخر مغایر للأولین، وهذان الکلیان عقلیان لا وجود لهما فی الخارج، أما المنطقی فلأنه لا یتحقق إلا عارضا لغیره، إذ الکلیة من ثوانی المعقولات لیست متأصلة فی الوجود، إذ لیس فی الخارج شئ هو کلی مجرد، فالکلیة إذا عارضة لغیرها وکل معروض للکلی من حیث هو معروض له فهو ذهنی، إذ کل موجود فی الخارج شخصی وکل شخصی فلیس بکلی فالکلی ذهنی وکذا الکلی العقلی لهذا فهذه اعتبارات ثلاثة فی کل معقول ینبغی تحصیلها (أحدها) الکلی الطبیعی وهو نفس الماهیة (والثانی) الکلی المنطقی وهو العارض لها (والثالث) العقلی وهو المرکب منهما.
[شماره صفحه واقعی : 128]
(1) قال: والماهیة منها بسیط وهو ما لا جزء له، ومنها مرکب وهو ما له جزء، وهما موجودان ضرورة.
أقول: الماهیة إما أن یکون لها جزء تتقوم منه ومن غیره، وإما أن لا تکون کذلک. والأول هو المرکب کالانسان المتقوم من الحیوان والنطق، والثانی هو البسیط کالجوهر الذی لا جزء له، وهذان القسمان موجودان بالضرورة فإنا نعلم بالضرورة وجود المرکبات کالجسم والانسان والفرس وغیرها من الحقائق المرکبة، ووجود المرکب یستلزم وجود أجزائه، فالبسائط موجودة بالضرورة.
قال: ووصفاهما اعتباریان متنافیان وقد یتضایفان فیتعاکسان فی العموم والخصوص مع اعتبارهما بما مضی (2)
واعلم أن البسیط یطلق بالاشتراک اللفظی علی عدة معان، فیقال: إنه سبحانه بسیط کما أنه دائر فی ألسنة الحکماء أن بسیط الحقیقة کل الأشیاء، أی أنه تعالی صمد لا جوف له، وکثیرا ما یعبرون عن هذا المعنی بأنه تعالی غیر متناه کما یعبرون عنه بوحدة الوجود أیضا.
فالکلمات الأربع - أعنی قولهم بسیط الحقیقة کل الأشیاء والصمد وغیر المتناهی ووحدة الوجود - معناها واحد. وعلی هذا المعنی من البساطة قال صاحب المنظومة فی الحکمة:
غرر فی بساطته تعالی (ص 150).
ویقال للمفارقات النوریة: عقول بسیطة، وإطلاق البسیط علیها باعتبار کلیتها أی سعة وجودها أیضا. قال الشیخ فی الفصل الرابع من المقالة الخامسة من نفس الشفاء: إن الأشیاء المرکبة والأشیاء البسیطة التی هی قائمة فی المرکب یجوز أن یجتمع فیها فعل أن یبقی وقوة أن یفسد، وفی الأشیاء البسیطة المفارقة الذات لا یجوز أن یجتمع هذان الأمران (ص 355 ج 1 ط 1).
ویطلق البسیط علی الملکة العلمیة أیضا، فیقال: إن حقیقة کل شئ مندمج فی بسیطه کاندماج العلوم التفصیلیة فی الملکة البسیطة، وتلک الملکة البسیطة یقال لها: القوة العقلیة المطلقة والعلم البسیط أیضا فراجع الفصل السادس من خامسة نفس الشفاء (ص 359)، وأطلق فی ذلک الفصل العقل البسیط علی الملکة أیضا، وعلی منواله قال المتأله السبزواری فی تعلیقة علی آخر الفصل السابع من الطرف الأول من المسلک الخامس من الأسفار: سواء کان فیاض العقول التفصیلیة هو العقل البسیط الذی هو الملکة أو باطن ذات النفس أو العقل الفعال (ج 3 ص 321 ط 2)، ویعبر عن هذا العلم البسیط بالعقل البسیط الاجمالی، فراجع الموضع المذکور أخیرا من الشفاء والأسفار (ص 293 ج 1 ط 1) حیث یقول:
إثبات هذا العقل البسیط لا یمکن إلا بالقول باتحاد العاقل بالمعقولات.
ویطلق خصوصا علی المعلول الأول أی العقل الأول البسیط، وهذا الوجه مندرج فی الإطلاق السابق.
ویطلق البسیط علی العناصر الأولیة للمرکبات الطبیعیة کثیرا.
ویطلق علی السطح أیضا کما قال الشیخ فی الفصل الثامن والعشرین من النمط الأول من الإشارات: الجسم ینتهی ببسیطه وهو قطعه، والبسیط ینتهی بخطه وهو قطعه.. الخ.
ویطلق علی عضو الحیوان بالنسبة إلی بدنه المرکب من الأعضاء، وإن کان کل عضو منه مرکب من البسائط، کما فی المباحث المشرقیة للفخر الرازی (ج 2 ص 232 ط حیدر آباد) وفی الأسفار (ج 4 ط 1 ص 9) من أن مزاج العضو البسیط مشابه لمزاج جزئه.
ویطلق علی العرض المقابل للجوهر أیضا کالسطح والنقطة وغیرهما من البسائط العرضیة، فما قدمنا من إطلاقه علی السطح داخل فی هذا الوجه أیضا.
ویقال فی الفن الریاضی للعدد الأول البسیط أیضا فی قبال العدد المرکب، ففی صدر المقالة السابعة من أصول إقلیدس بتحریر المحقق الطوسی العدد الأول هو الذی لا یعده غیر الواحد، والمرکب هو الذی یعده آخر.
ویطلق کثیرا فی زبر المتقدمین علی النفوس الناطقة الانسانیة، ففی آخر الفصل الرابع من المقالة التاسعة من إلهیات الشفاء حیث قال: ومما لا نشک فیه أن هاهنا عقولا بسیطة مفارقة تحدث مع حدوث أبدان الناس ولا تفسد بل تبقی.. الخ (ج 2 ط 1 ص 269)، وکذلک یطلق فی العلوم الأدبیة وغیرها علی الحروف والکلمات وغیرهما.
.[شماره صفحه واقعی : 129]
أقول: یعنی أن وصف البساطة والترکیب اعتباریان عقلیان عارضان لغیرهما من الماهیات، إذ لا موجود هو بسیط أو مرکب محض، فالبساطة والترکیب لا یعقلان إلا عارضان فهما من ثوانی المعقولات، ولو کانا موجودین لزم التسلسل.
[شماره صفحه واقعی : 130]
إذا عرفت هذا فإنهما متنافیان، إذ لا یصدق علی شئ أنه بسیط ومرکب وإلا لزم اجتماع النقیضین فیه وهو محال.
وقد یتضایفان أعنی یؤخذ البسیط بسیطا بالنسبة إلی مرکب مخصوص فیکون بساطته باعتبار کونه جزءا من ذلک المرکب لا أنه لا جزء له هو المرکب المخصوص (1)
والأخیر أوضح الوجوه معنی، والأول أمتنها لفظا ومعنی فقد اخترناه، وفی غیره یحتمل التحریف والتصحیح القیاسی، علی أن غیر الطرفین لا یخلو عن تکلف ثخین.
، ویکون المرکب مرکبا باعتبار القیاس إلیه فیتحقق الإضافة بینهما، وهذا کالحیوان فإنه بسیط بالنسبة إلی الانسان علی معنی أنه جزء منه فیکون أبسط منه، وإذا أخذا باعتبار التضایف تعاکسا مع اعتبارهما الأول أعنی (2)الحقیقی عموما وخصوصا، وذلک لأنهما بالمعنی الحقیقی متنافیان، لأن البسیط لا یصدق علیه أنه مرکب بذلک المعنی، وإذا أخذا بالمعنی الإضافی جوزنا أن یکون البسیط مرکبا، لأن بساطته لیست باعتبار نفسه بل باعتبار کونه جزءا من غیره، وإذا جاز کون البسیط بهذا المعنی مرکبا کان أعم من البسیط بالمعنی الأول، فیکون المرکب بهذا المعنی أخص منه بالمعنی الأول فقد تعاکسا (3)أعنی البسیط[شماره صفحه واقعی : 131]
1) کما فی (ش)، والضمیر فی أنه وفی له راجع إلی البسیط، وضمیر هو راجع إلی ذلک المرکب، وقد جاءت العبارة علی وجوه، ففی (م): من ذلک المرکب لأنه - وله خ - لا جزء له هو المرکب المخصوص. وفی (ص ز ق د): من ذلک المرکب وأنه لا جزء له وهو المرکب المخصوص. وفی أخری: من ذلک المرکب وإن کان له جزء آخر کما للمرکب المخصوص.
2) بیان لقول المصنف بما مضی.
3) أی صارت النسبة بین البسیط الإضافی والبسیط الحقیقی علی عکس النسبة بین المرکب الإضافی والمرکب الحقیقی، لأن البسیط الإضافی أعم مطلقا من البسیط الحقیقی، والمرکب الإضافی أخص مطلقا من المرکب الحقیقی، فلا یخفی أن هذه النسبة عکس النسبة بین البسیطین، أما الأول فلأن کل ما لا جزء له یصدق علیه أنه جزء لما ترکب منه ومن غیره، ولیس کل ما هو جزء لغیره یصدق علیه أنه لا جزء له لجواز أن یکون جزء شئ ذا أجزاء، وأما الثانی فلأن کل مرکب إضافی مرکب حقیقی، ولیس کل مرکب حقیقی مرکبا إضافیا لجواز أن لا یعتبر إضافته إلی جزء.
والمرکب فی العموم والخصوص باختلاف الاعتبار.
قال: وکما تتحقق الحاجة (1)
أقول: المستفاد من کلامه فی النمط الرابع من الإشارات ومن کلماته الأخری ومما مضی منه فی الکتاب، عدم اعتقاده فی مجعولیة الماهیات برأسها أصالة ومراده من تحقق الحاجة فی المرکب والبسیط باعتبار صیرورتها موجودة بتبعیة الوجود بضرب من الاعتبار الذهنی فی تغایرهما. ومن ذهب إلی أنها غیر مجعولة مطلقا ناظر إلی جعلها بالأصالة، فالقولان واحد.
والقول الثالث ناظر إلی أن البسائط کالأعراض مجعولة بجعل الماهیات الموجودة فی الخارج فهی موجودة بالتبع أیضا، فإن جعل زید فی الخارج هو جعله متکمما بکم کذا ومتلونا بلون کذا وهکذا، لا أن الجعل مرة یتعلق بالماهیات وأخری بأعراضها، فالأقوال ناظرة إلی أمر فارد ولا تنازع بینها.
واعلم أنه یصدق قولنا: الماهیة لیست بموجودة، ولا یصدق قولنا: الوجود لیس بموجود، وذلک لأن الوجود لیس بمجعول بل هو الحق المتحقق فی عظموت جلاله وجبروت کبریائه، والماهیات أوعیة تحققها هی الأذهان لا غیر وإنما تنتزع وتعتبر من حدود أطواره وشؤونه وآیاته، وتلک الحدود تعتبر بما یلینا لا بما یلیه لأنها بما یلیه لا حد لها لقیامها بها، کأمواج البحر مثلا تعتبر حدودها بما یلینا لا بما یلی البحر لأنها لا حدود لها من تلک الجهة، فافهم.
والفیلسوف الإلهی یبحث عن أجزاء الجسم فیجده مؤلفا من الهیولی والصورة، فینتقل من ازدواجهما إلی أصل مفارق یقیم أحدهما بالآخر، فیثبت من هذا الطریق خالقا مدبرا قیوما قائما علی الأجسام، أو یجده مؤلفا من أجزاء صغار صلبة لا تتجزأ فینتقل من تألیفها إلی جامع لها مدبر فیها تدبیرا إرادیا، فیثبت بهذا الطریق موجودا واجبا بذاته خالقا مریدا متصفا بجمیع الکمالات الغیر المتناهیة، أو یبحث عن الممکن بأنه زوج ترکیب من الوجود والماهیة فینتقل من ازدواجهما إلی جاعل الماهیة موجودة وهو الله سبحانه. والعارف ینظر بنور برهان الصدیقین علی وجهه الأتم أنه سبحانه هو الأول والآخر والظاهر والباطن، فیحتاج فی إثبات العالم إلی دلیل، فالماهیات فی منظره الأعلی کسراب بقیعة یحسبه الظمآن ماء حتی إذا جاءه لم یجده شیئا ووجد الله عنده فوفاه حسابه.
فی المرکب فکذا فی البسیط.أقول: الحاجة تعرض للبسیط وللمرکب معا، فإن کل واحد منهما ممکن وکل
[شماره صفحه واقعی : 132]
1) قال الشارح القوشجی: اختلفوا فی أن الماهیات الممکنة هل هی مجعولة بجعل جاعل أم لا؟ علی أقوال ثلاثة: الأول: ما اختاره المصنف وهو أنها کلها مجعولة بجعل الجاعل سواء کانت مرکبة أو بسیطة. الثانی: أنها غیر مجعولة مطلقا مرکبة کانت أو بسیطة. الثالث: أن المرکبة مجعولة بخلاف البسیطة، إنتهی.
ممکن علی الإطلاق فإنه محتاج إلی السبب، فالحاجة ثابتة فی کل واحد منهما.
وقد منع بعض الناس احتیاج البسیط إلی المؤثر، لأن علة الحاجة أنما هی الإمکان وهو أمر نسبی أنما یعرض لمنتسبین، فما لم تتحقق الاثنینیة لم تتحقق الحاجة، ولا اثنینیة فی البسیط فلا احتیاج له.
والجواب: أن الإمکان أمر عقلی یعرض لمنتسبین عقلیین هما الماهیة والوجود وتتحقق باعتباره الحاجة لکل واحد منهما إلی المؤثر.
قال: وهما قد یقومان بأنفسهما (1)وقد یفتقران إلی المحل.
أقول: کل واحد من البسیط والمرکب قد یکون قائما بنفسه کالجوهر والحیوان، وقد یکون مفتقرا إلی المحل کالکیف والسواد وهما ظاهران، إذا عرفت هذا فالمرکب من الأول لا بد وأن یکون أحد أجزائه قائما بنفسه والآخر قائما به، والمرکب من الثانی لا بد وأن یکون جمیع أجزائه محتاجا إلی المحل، إما إلی ماحل فیه المرکب أو البعض إلیه والباقی إلی ذلک البعض.
قال: والمرکب أنما یترکب عما یتقدمه وجودا وعدما بالقیاس إلی الذهن والخارج وهو علة الغنی عن السبب (2)فباعتبار الذهن بین وباعتبار الخارج غنی، فتحصل خواص ثلاث، واحدة متعاکسة واثنتان أعم.
أقول: المرکب هو الذی تلتئم ماهیته عن عدة أمور، فبالضرورة یکون تحققه متوقفا علی تحقق تلک الأمور، والمتوقف علی الغیر متأخر عنه فالمرکب متأخر عن تلک الأمور فیتأخر عن کل واحد منها، فکل واحد منها موصوف بالتقدم فی
[شماره صفحه واقعی : 133]
1) أنت بما قدمنا من معانی البسیط تدری أن بعض البسائط کالجوهر قائم بنفسه، وبعضه کالکیف مفتقر إلی المحل، ثم أن الحیوان والسواد فی الشرح مثالان للمرکب، أما الحیوان فظاهر، وأما السواد فباعتبار أن اللون جنس له وقابض نور البصر فصل له. وقوله: لا بد وأن یکون أحد أجزائه قائما بنفسه، کالناطق فی الحیوان.
2) أی تقدم الأجزاء علی الماهیة المرکبة، فالضمیر راجع إلی المصدر المستفاد من قوله: عما یتقدم.
طرف الوجود، ثم إذا عدم أحدها لم تلتئم تلک الأمور فلا تحصل الماهیة، فیکون عدم أی جزء کان من تلک الأمور علة لعدم المرکب، والعلة متقدمة علی المعلول، فکل واحد من تلک الأمور موصوف بالتقدم فی طرف العدم أیضا، فقد ظهر أن جزء الحقیقة (1)متقدم علیها فی الوجود والعدم، ثم إن الذهن مطابق للخارج فیجب أن یحکم بالتقدم فی الوجود الذهنی والعدم الذهنی فقد تحقق أن المرکب أنما یترکب عما یتقدمه وجودا وعدما بالقیاس إلی الذهن والخارج.
إذا عرفت هذا فنقول: هذا التقدم (2)الذی هو من خواص الجزء یستلزم استغناء الجزء عن السبب الجدید (3)، لسنا نقول: إنه یکون مستغنیا عن مطلق السبب، فإن فاعل الجزء هو فاعل الکل (4)، وذلک لأن المتقدم لا یعقل احتیاجه إلی علة متأخرة عن المتأخر عنه، بل ولا خارجة عن علة المرکب، فإن علة کل جزء داخلة فی علة الکل، فإذا اعتبر هذا التقدم بالنسبة إلی الذهن فهو البین، وإذا اعتبر بالنسبة إلی الخارج فهو الغنی عن السبب، وهذه الخاصة أعم من الخاصة الأولی لأن الأولی هی الحصول الموصوف بالتقدم (5)والثانیة هی الحصول المطلق (6)
فإنما کان هذه الخاصة أعم من الخاصة الأولی، لأن کل ما هو متقدم علی الکل مستغن عن سبب جدید، ولیس کل ما هو مستغن عن سبب جدید فهو متقدم.
، ولهذا قیل: لا یلزم من کون الوصف بین الثبوت للشئ وکونه غنیا عن[شماره صفحه واقعی : 134]
1) قد مضی فی المسألة الأولی من هذا الفصل أن الذات والحقیقة تطلقان علی الماهیة مع اعتبار الوجود الخارجی.
2) بیان لمرجع الضمیر فی قول المصنف وهو علة الغناء المستفاد من قوله: عما یتقدم، کما تقدم.
3) لا عن السبب مطلقا فإن السبب الأول الذی للکل سبب له أیضا، فقوله: ولسنا نقول.. الخ جملة بیانیة.
4) الظاهر أنه لو قال: فإن فاعل الکل هو فاعل الجزء، لکان أنسب.
5) وهو هو لا یکون إلا جزءا، لأن غیر الجزء لا یتصف بالتقدم علی الکل فهو ذاتی لا غیر.
6) أعم من أن یکون جزءا أم لا، بأن یکون عرضا لازما فلا یلزم من أن یکون ذاتیا لا غیر، وإن امتنع رفع هذا اللازم فی الذهن فإنه لا یلزم أن یکون کل ما امتنع رفعه فی الذهن ذاتیا مقوما، کما ذهب إلیه قوم من المنطقیین، والشیخ ردهم فی منطق الإشارات فی ضمن قوله إشارة إلی العرضی اللازم (ص 19 ط 1).
السبب الجدید کونه جزءا.
فقد حصل لکل ذاتی علی الإطلاق خواص ثلاث: الأولی: وجوب تقدمه فی الوجودین والعدمین وهذه متعاکسة علیه. الثانیة: استغناؤه عن السبب الجدید.
الثالثة: امتناع رفعه عما هو ذاتی له، وهاتان الخاصتان إضافیتان أعم منه (1)لمشارکة بعض اللوازم له فی ذلک.
قال: ولا بد من حاجة ما (2)لبعض الأجزاء إلی البعض، ولا یمکن شمولها باعتبار واحد.
أقول: کل مرکب علی الإطلاق فإنه یترکب من جزئین فصاعدا، ولا بد من أن یکون لأحد الأجزاء حاجة إلی جزء آخر مغایر له، فإنه لو استغنی کل جزء عن باقی الأجزاء لم تحصل منها حقیقة واحدة کما لا تحصل من الانسان الموضوع فوق الحجر مع الحجر حقیقة متحدة، فلا بد لکل مرکب (3)علی الإطلاق من حاجة لبعض أجزائه إلی بعض.
ثم المحتاج قد یکون هو الجزء الصوری لا غیر کالهیئة الاجتماعیة فی العسکر والبلدة فی البیوت والعشریة فی العدد والمعجون عن اجتماع الأدویة.
وقد یکون هو الجزء المادی کالهیولی فی الجسم، ولا یمکن شمول الحاجة بأن یکون الجزء المادی محتاجا إلی الصوری والصوری محتاجا إلی المادی إذا
[شماره صفحه واقعی : 135]
أخذت الحاجة باعتبار واحد لأنه یلزم الدور المحال.
وقد تشمل الحاجة الجزئین معا لا باعتبار واحد، کالمادة المحتاجة (1)
هیولی در بقاء محتاج صورتتشخص کرد صورت را گرفتار
فی وجودها إلی الصورة والصورة المحتاجة فی تشخصها إلی المادة.قال: وهی قد تتمیز فی الخارج وقد تتمیز فی الذهن.
أقول: أجزاء الماهیة (2)لا بد وأن تکون متمایزة، ثم التمایز قد یکون خارجیا کامتیاز النفس والبدن اللذین هما جزءا الانسان، وقد یکون ذهنیا کامتیاز جنس السواد عن فصله، فإنه لو کان خارجیا لم یخل إما أن یکون کل واحد منهما محسوسا أو لا، والأول باطل لأنه إن ماثل السواد استحال جعله مقوما لعدم الأولویة ولزوم کون الشئ مقوما لنفسه، وإن خالفه فإذا انضاف الفصل إلی الجنس فأما أن لا تحدث هیئة أخری فیکون المحسوس هو اللونیة المطلقة فالسوادیة المحسوسة هی اللونیة المطلقة هذا خلف، أو تحدث هیئة أخری فلا یکون الاحساس بمحسوس واحد بل بمحسوسین هذا خلف، والثانی باطل (3)لأنه لم تحصل عند الاجتماع هیئة أخری کان السواد غیر محسوس، وإن حدث کان الحادث هو السواد وهو معلول الجزئین وهو خارج عنهما، فیکون الترکیب فی قابل السواد أو فاعله (4)لا فیه هذا خلف.
قال: وإذا اعتبر عروض العموم ومضائفه (5)فقد تتباین وقد تتداخل.
أقول: هذه القسمة باعتبار عروض العموم ومضائفه أعنی الخصوص
[شماره صفحه واقعی : 136]
للأجزاء (1)فإنا إذا اعتبرنا عروضهما (2)للأجزاء حدثت هذه القسمة، وذلک لأن أجزاء الماهیة إما أن یکون بعضها أعم من البعض (3)فتسمی المتداخلة أو لا تکون فتسمی المتباینة (4).
والمتداخلة قد یکون العام عاما مطلقا إما متقوما بالخاص وموصوفا به کالجنس ومضائفه الفصل، أو صفة له (5)کالموجود المقول علی المقولات العشر، أو مقوما للخاص کالنوع الأخیر المقوم لخواصه المطلقة، وقد یکون مضافا (6)کالحیوان والأبیض.
والمتباینة ما یترکب عن الشئ وإحدی علله أو معلولاته أو غیرهما إما بعضها عدمی کالأول (7)أو کلها وجودیة حقیقیة متشابهة کالآحاد فی العدد، أو مختلفة إما معقولة کالمادة والصورة والعفة والحکمة فی العدالة، أو محسوسة کاللون والشکل فی الخلقة والسواد والبیاض فی البلقة، أو بعضها إضافی کالسریر المعتبر فی تحققه نوع نسبة، أو کلها کذلک کالأقرب والأبعد، فهذه أصناف المرکبات.
قال: وقد تؤخذ مواد وقد تؤخذ محمولة.
أقول: أجزاء الماهیة قد ینظر إلیها باعتبار کونها مواد فتکون أجزاءا حقیقیة، ولا تحمل علی المرکب حمل هو هو لاستحالة کون الکل هو الجزء، وقد ینظر إلیها
[شماره صفحه واقعی : 137]
1) صلة للعروض، ولم یأت به المصنف لدلالة العروض والمقام علیها.
2) واعتبرنا عدم عروضهما لها أیضا لیتحقق التباین، والضمیر راجع إلی العموم والخصوص المعبر بالمضائف فی المتن.
3) أعم مطلقا أو من وجه.
4) وأما المتساویة فهی خارجة عن هذه القسمة، لأن ترکب الماهیة الحقیقیة من أمرین متساویین ممتنع عند المصنف، لما یأتی من قوله قدس سره: وما لا جنس له فلا فصل له.
5) أی للخاص.
6) عطف علی قد یکون أی وقد یکون العام عاما مضافا.
7) یعنی کالعدد الأول، والعدد الأول مقابل العدد المرکب، والأول کالخمسة والسبعة، والمرکب کالستة والثمانیة کما فی صدر سابعة الأصول العدد الأول هو الذی لا یعده غیر الواحد، والمرکب هو الذی یعده آخر.
باعتبار کونها محمولة صادقة علی المرکب.
مثاله الحیوان قد یؤخذ مع الناطق فیکون هو الانسان نفسه، وقد یؤخذ بشرط التجرد والخلو عن الناطق وهو الماهیة بشرط لا شئ کما تقدم تحقیقه (1)، فیستحیل حمله علی المجموع المرکب منه ومن غیره، وإذا أخذ من حیث هو هو مع قطع النظر عن القیدین کان محمولا.
قال: فتعرض لها الجنسیة والفصلیة.
أقول: إذا اعتبرنا حمل الجزء علی الماهیة حصلت الجنسیة والفصلیة، لأن الجنس هو الجزء المشترک والفصل هو الجزء الممیز والجزء المحمول یکون أحدهما قطعا، فإذا أخذ الجزء محمولا حصلت الجنسیة أعنی مقولیة ذلک الجزء علی کثیرین، أو الفصلیة أعنی تمیز الجزئیة، فجزء الماهیة إما جنس أو فصل، والجنس هو الکلی المقول علی کثیرین مختلفین بالحقائق فی جواب ما هو، والفصل هو المقول علی الشئ فی جواب أی شئ هو فی جوهره.
قال: وجعلاهما واحد (2).
أقول: یعنی به جعل الجنس والفصل، ولم یکونا مذکورین صریحا بل أعاد الضمیر إلیهما لکونهما فی حکم المصرح بهما. وإنما کان جعلاهما واحدا لأن الفاعل لم یفعل حیوانا مطلقا، ثم یمیزه بانضمام الفصل إلیه فإن المطلق لا وجود له بل جعل الحیوان هو بعینه جعل الناطق، واعتبر هذا فی اللونیة فإنها لو کان لها وجود مستقل فهی هیئة أما فی السواد فیوجد السواد لا بها هذا خلف، أو فی محله فالسواد عرضان لون وفصله لا واحد هذا خلف، فجعله لونا هو بعینه جعله سوادا.
قال: والجنس هاهنا کالمادة، وهو معلول والآخر صورة وهو علة (3).
[شماره صفحه واقعی : 138]
1) تقدم فی المسألة الثانیة من هذا الفصل.
2) وسیأتی أیضا البحث عنه فی آخر هذا الفصل حیث یقول: وجعل الجنس والفصل واحد.
3) الجنس من المعقولات الثانیة، والطبیعة الجنسیة أمر مبهم فی العقل، بمعنی أنه مأخوذ لا بشرط متردد بین أشیاء کثیرة، هی عین کل واحدة منها فی الخارج بمعنی أنها جزء حقیقتها غیر منطبقة علی تمام حقیقة واحدة منها، فإذا انضم إلیها الفصل زال عنها الابهام والتردد وتعینت وهی مع انضمامه منطبقة علی تمام حقیقتها فیحصل النوع. فالفصل علة لصفة الجنس فی الذهن وهی التعین أی زوال الابهام والتردد فیه لا أنه علة لوجود الجنس فی الذهن أو فی الخارج وإلا لوجب أن لا یعقل الجنس إلا مع علته وهو فصل ما علی الأول، ووجب أن تغایرا فی الوجود ویمتنع الحمل بالمواطاة علی الثانی. وإلی هذا التحقیق یشیر القطب فی شرح المطالع (ص 92 ط 1) حیث قال بعد نقل کلام الشیخ من أن الفصل علة لحصة النوع، بهذه العبارة: لیس مراده أن الفصل علة لوجود الجنس وإلا لکان إما علة له فی الخارج فیتقدم علیه فی الوجود وهو محال لاتحادهما فی الجعل والوجود، وإما علة له فی الذهن وهو أیضا محال وإلا لم یعقل الجنس دون فصل، بل المراد أن الصورة الجنسیة مبهمة فی العقل یصلح أن یکون أشیاء کثیرة هی عین کل واحد منها فی الوجود غیر محصلة فی نفسها لا یطابق تمام ماهیاتها المحصلة، وإذا انضاف إلیها الصورة الفصلیة عینها وحصلها أی جعلها مطابقة للماهیة التامة فهی علة لرفع الابهام والتحصیل.
أقول: الجنس إذا نسب مع فصله إلی المادة والصورة وجد الجنس أشبه بالمادة من الفصل (1)والفصل أشبه بالصورة منه، وهذا الجنس هو المعلول والفصل هو العلة، وذلک لأن للفصل نسبة إلی الجنس المطلق وهی نسبة التقسیم، وإلی النوع - أعنی الجنس المقید بالفصل - وهی التقویم، وإلی حصة النوع من الجنس وهی نسبة العلیة، وذلک لأن الشیخ أبا علی ادعی (2)
وقال المحقق الماتن فی شرحه علیه: یرید أن الفصل الذی یتحصل به الجنس نوعا أنما یکون له اعتباران: أحدهما: بقیاسه إلی الجنس المتحصل به، والثانی: بقیاسه إلی النوع المتحصل منه. والأول هو التقسیم فإن الناطق یقسم الحیوان إلی الانسان وغیره. والثانی هو التقویم فإنه یقوم الانسان لکونه ذاتیا له. وأما قولهم: الفصل مقوم لحصة من الجنس فذلک التقویم غیر ما نحن فیه فإنه بمعنی کونه سببا لوجود الحصة لا بمعنی کونه جزءا منه.
وقال القطب فی تعلیقته علیه علی منوال کلامه توضیحا: وللفصل ثلاث نسب: نسبة إلی الجنس بالتقسیم، ونسبة إلی النوع بالتقویم، ونسبة إلی الحصة بالتقویم أیضا لکن بمعنی آخر فإنه مقوم للنوع، بمعنی أنه مقوم لماهیته ذاتی له، ومقوم للحصة لا بمعنی أنه مقوم لماهیته بل بمعنی أنه مقوم لوجوده فإنه إذا قارن الجنس تحصص فهو علة لوجود الجنس لا مطلقا بل للقدر الذی هو حصة النوع.
أن الفصل علة لحصة النوع من[شماره صفحه واقعی : 139]
1) بیان لتخلل الکاف فی قوله: والجنس هاهنا کالمادة، یعنی کما أن الهیولی لا تحصل لها فی الخارج إلا بالصورة کذلک الجنس لا تحصل لها فی الخارج إلا بالفصل. وإنما یکونان کالمادة والصورة لأنهما أجزاء خارجیة للجسم وهما أمور ذهنیة من المعقولات الثانیة، والعبارة نقلت فی (م ق د) هکذا: والجنس هاهنا کالمادة، وفی (ص): والجنس هنا کالمادة.
2) قال الشیخ فی منطق الإشارات (ص 29 ط 1): وکل فصل فإنه بالقیاس إلی النوع الذی هو فصله مقوم، وبالقیاس إلی جنس ذلک النوع مقسم.
الجنس لأنه قد تقدم أنه لا بد من احتیاج بعض الأجزاء إلی البعض، فالجزء المحتاج من النوع إن کان هو الجنس فهو المطلوب وإن کان هو الفصل کان الجنس مساویا للفصل، ویلزم وجود الفصل أینما یوجد الجنس لأنه علة فلا یکون الجنس أعم هذا خلف.
قال: وما لا جنس له فلا فصل له.
أقول: الفصل هو الجزء الممیز للشئ عما یشارکه فی الجنس علی ما تقدم، فإذا لم یکن للشئ جنس لم یکن له فصل، هذا هو التحقیق فی هذا المقام.
وقد ذهب قوم غیر محققین إلی أن الفصل هو الممیز فی الوجود، وجوزوا ترکیب الشئ من أمرین متساویین کالجنس العالی (1)
ثم قوله: ولو جعل کل منهما - إلی آخره - موافق لنسختی (ش د) ووجهه ظاهر. وفی (م): لزم التسلسل ولم یکن جعل کل واحد منهما فصلا للمرکب، ولم یکن المرکب فصلا لکل منهما لتساوی نسبته ونسبتهما إلی الوجود، وهی أقدم النسخ وأصحها غالبا، ومعنی العبارة ظاهر، وهی فی النسخ مضطربة أشد من اضطراب المضطربة. وهی فی (ش د) هکذا: لزم التسلسل ولو جعل کل منهما فصلا للمرکب ولم یکن المرکب فصلا لکل منهما لزم الترجیح من غیر مرجح لتساوی نسبته ونسبتهما إلی الوجود.
والظاهر أن هذا تحریر آخر من غیر الشارح العلامة. وفی (ز): لزم التسلسل ولم یجعل کل منهما فصلا للمرکب ولم یکن المرکب فصلا لکل منهما لتساوی نسبته ونسبتهما إلی الوجود.
وفی (ق): لزم التسلسل ولم جعل کل منهما - ثم إلی آخر مثل ما فی (ز) - ونسخة (د) کانت نحو ما فی (ز) ثم صحح مثل ما فی (ش).
والفصل الأخیر، وکل من[شماره صفحه واقعی : 140]
1) أی ذلک الشئ هو کالجنس العالی وکالفصل الأخیر، لأنهما لو کانا مرکبین من الجنس والفصل یلزم المحال الذی یذکره الشارح بعید هذا فی ضمن قول المصنف ویجب تناهیهما، فکل من الجنس العالی والفصل الأخیر مثال للشئ لا للأمرین المتساویین بأن یکون ذانک الأمران المتساویان هما الجنس العالی والفصل الأخیر لوضوح بطلان هذا الکلام، فلا تغفل.
الأمرین لیس جنسا فیکون فصلا یتمیز به المرکب عما یشارکه فی الوجود.
وهذا خطأ، لأن الأشیاء المختلفة لا تفتقر فی تمایزها عما یشارکها فی الوجود وغیره من العوارض إلی أمر مغایر لذواتها، فإن کل واحد من الجزئین المتساویین کما یمتاز بنفسه عما یشارکه فی الوجود کذلک المرکب منهما، ولو افتقر کل مشارک فی الوجود أو فی غیره من الأعراض إلی فصل لزم التسلسل، ولم یکن جعل کل واحد منهما فصلا للمرکب، ولم یکن المرکب فصلا لکل منهما لتساوی نسبته ونسبتهما إلی الوجود.
قال: وکل فصل تام فهو واحد.
أقول: الفصل منه ما هو تام وهو کمال الجزء الممیز، ومنه غیر تام وهو الممیز الذاتی مطلقا. والأول لا یکون إلا واحدا لأنه لو تعدد لزم امتیاز المرکب بکل واحد منهما فیستغنی عن الآخر فی التمیز فلا یکون فصلا، ولأن الفصل علة للحصة فیلزم تعدد العلل علی المعلول الواحد وهو محال. أما الفصل الناقص وهو جزء الفصل فإنه یکون متعددا.
قال: ولا یمکن وجود جنسین فی مرتبة واحدة لماهیة واحدة.
أقول: الجنس للماهیة قد یکون واحدا کالجسم الذی له جنس واحد هو الجوهر، وقد یکون کثیرا کالحیوان الذی له أجناس کثیرة، لکن هذه الکثرة لا یمکن أن تکون فی مرتبة واحدة بل یجب أن تکون مترتبة فی العموم والخصوص، فلا یمکن وجود جنسین فی مرتبة واحدة لنوع واحد لأن فصلهما إن کان واحدا کان جعل الجنسین جعلا واحدا وهو محال، وأن تغایر لم یکن النوع الواحد نوعا واحدا بل نوعین هذا خلف.
قال: ولا ترکیب عقلی إلا منهما.
[شماره صفحه واقعی : 141]
أقول: الترکیب قد یکون عقلیا وقد یکون خارجیا کترکیب العشرة من الآحاد، والترکیب العقلی لا یکون إلا من الجنس والفصل، لأن الجزء إما أن یکون مختصا بالمرکب أو مشترکا، والأول هو الفصل القریب، والثانی إما أن یکون تمام المشترک أو جزءا منه، والأول هو الجنس، والثانی إما أن یکون مساویا له أو أعم منه، والأول یلزم منه کونه (1)فصلا للجنس فیکون فصلا مطلقا وهو المطلوب.
والثانی إما أن یکون تمام المشترک أو لا یکون، والأول جنس والثانی فصل جنس وإلا لزم التسلسل وهو محال، فقد ثبت أن کل جزء محمول إما أن یکون جنسا أو فصلا وهو المطلوب.
قال: ویجب تناهیهما.
أقول: الجنس والفصل قد یترتبان فی العموم والخصوص کالحیوانیة والجسمیة وقد لا یترتبان، والمترتبة یجب تناهیها فی الطرفین فإنه لولا تناهی الأجناس (2)لم تتناه الفصول التی هی العلل، فیلزم وجود علل ومعلولات لا نهایة لها وهو محال.
قال: وقد یکون منهما عقلی وطبیعی ومنطقی کجنسیهما.
أقول: یعنی أن من الأجناس ما هو عقلی وهو الحیوانیة مع قید الجنسیة، ومنها ما هو طبیعی وهو الحیوان من حیث هو هو لا باعتبار الجنسیة ولا باعتبار عدمها، ومنها ما هو منطقی وهی الجنسیة العارضة للحیوانیة، وهذه الثلاثة أیضا قد تحصل فی الفصل، وذلک کما أن جنسیهما یعنی جنس الجنس وجنس الفصل وهو الکلی
[شماره صفحه واقعی : 142]
1) أی ما یکون مساویا له یلزم منه أن یکون فصلا للجنس. وسیأتی زیادة بیان وتوضیح فی کون المساوی فصلا فی قوله بعید هذا: وإذا نسبا إلی ما یضافان إلیه.. الخ.
2) علی أنه لزم من ذلک ترکب الماهیة من أجزاء غیر متناهیة فلزم منه عدم تحصل الأشخاص أیضا وقد جمعهما الشارح فی الجوهر النضید بقوله: وإنما وجب انتهاء الأجناس فی التصاعد لأنه لولا ذلک لزم ترکب الماهیة من أجزاء غیر متناهیة ویلزم وجود علل ومعلولات لا یتناهی وهو محال (ص 14 ط 1).
من حیث هو کلی قد انقسم إلی هذه الثلاثة کذلک هذان - أعنی الجنس والفصل - ینقسمان إلیها.
قال: ومنهما عوال وسوافل ومتوسطات.
أقول: الجنس قد یکون عالیا وهو الجنس الذی لیس فوقه جنس آخر کالجوهر ویسمی جنس الأجناس، وقد یکون سافلا وهو الجنس الأخیر الذی لا جنس تحته کالحیوان وقد یکون متوسطا وهو الذی فوقه جنس وتحته جنس کالجسم. والفصل أیضا قد یکون عالیا وهو فصل الجنس العالی، وقد یکون سافلا وهو فصل النوع السافل، وقد یکون متوسطا وهو فصل الجنس السافل والمتوسط.
قال: ومن الجنس ما هو مفرد (1)وهو الذی لا جنس له ولیس تحته جنس، وهما إضافیان وقد یجتمعان مع التقابل.
أقول: من أقسام الجنس المفرد وهو الذی لا جنس فوقه ولا تحته ویذکر فی مثاله العقل بشرط أن لا یکون الجوهر جنسا وأن یکون صدقه (2)علی أفراده صدق الجنس علی أنواعه.
إذا عرفت هذا فالجنس والفصل إضافیان وکذا باقی المقولات الخمس أعنی النوع والخاصة والعرض العام، فإن الجنس لیس جنسا لکل شئ بل لنوعه، وکذا الفصل وسائرها وقد یجتمع الجنس والفصل فی شئ واحد مع تقابلهما لأن الجنس مشترک والفصل خاص وذلک کالإدراک الذی هو جنس للسمع والبصر وباقی الحواس وفصل للحیوان بل قد تجتمع الخمس (3)فی شئ واحد لا باعتبار
[شماره صفحه واقعی : 143]
1) کما فی (م) وحدها، والنسخ الأخری کلها: وفی الجنس ما هو مفرد. والشرح یناسب الأول حیث قال: من أقسام الجنس المفرد. وباقی المتن کان باتفاق النسخ کلها.
2) أی صدق العقل علی أفراده صدق الجنس علی أنواعه لا صدق النوع علی أفراده حتی یصیر الجوهر جنسا للعقل.
3) قال الشیخ فی منطق الإشارات: وقد یکون الشئ بالقیاس إلی کلی خاصة، وبالقیاس إلی ما هو أخص منه عرضا عاما، فإن المشی والأکل من خواص الحیوان ومن الأعراض العامة وفی (ق): لزم التسلسل ولم جعل کل منهما - ثم إلی آخر مثل ما فی (ز) - ونسخة (د) کانت نحو ما فی (ز) ثم صحح مثل ما فی (ش).
واحد لتقابلها، فإن الجنس لشئ یستحیل أن یکون فصلا لذلک الشئ أو نوعا له أو خاصة أو عرضا بالقیاس إلیه.
قال: ولا یمکن أخذ الجنس بالنسبة إلی الفصل.
أقول: لا یمکن أن یؤخذ الجنس بالنسبة إلی الفصل فیکون الجنس جنسا له کما هو جنس للنوع وإلا لم یکن فصلا (1)لاحتیاجه إلی فصل یفصله عن غیره، فالوجه الذی به احتاج النوع إلیه هو بعینه محتاج إلی آخر، فلیس الجنس جنسا للفصل بل عرضا عاما بالنسبة إلیه وإنما هو جنس باعتبار النوع.
قال: وإذا نسبا إلی ما یضافان إلیه کان الجنس أعم والفصل مساویا.
أقول: إذا نسبنا الجنس والفصل إلی ما یضافان إلیه أعنی النوع کان الجنس أعم من المضاف إلیه أعنی النوع، لوجوب شرکة الکثیرین المختلفین فی الحقائق فی الجنس دون النوع، وأما الفصل فإنه یکون مساویا للنوع الذی یضاف الفصل إلیه بأنه فصل ولا یجوز أن یکون أعم من النوع لاستحالة استفادة التمیز من الأعم.
قال: والتشخص من الأمور الاعتباریة (2)فإذا نظر إلیه من حیث هو أمر عقلی
[شماره صفحه واقعی : 144]
1) لأن الجنس حینئذ یصیر مقوما للفصل أی یکون جزء لماهیته. وأیضا لزم اعتبار جزء واحد فی الماهیة مرتین وأنه باطل قطعا.
2) أی من الاعتباریات التی لها نفسیة وواقعیة، لا کالاعتباریات التی لا نفسیة لها کما تحقق فی البحث عن نفس الأمر، ولا یلزم من کونه ذا نفسیة أن یکون صفة زائدة علی الذات المتشخصة کما أن زیدا موجود جزئی خارجی مثلا ولیس صفة الجزئیة صفة زائدة علی ذاته وهذا هو المراد من أن التشخص أمر اعتباری لا وجود له فی الخارج. ثم لا یخفی علیک أن التشخص أمر زائد علی الماهیة فی کل واحد من أشخاص تلک الماهیة لأن هذه الماهیة النوعیة من حیث هی هی نفس تصورها غیر مانع من صدقها علی کثیرین، وأما الشخص فنفس تصوره مانع من الشرکة ففی الشخص أمر زائد علی الماهیة وهو التشخص. نعم إن هاهنا دقیقة فی أمر الجزئی الذهنی وهی أن الصورة العلمیة وإن کانت مثالیة جزئیة کصورة الشمس مثلا فهی من تلک الحیثیة قابلة للصدق علی الکثیرین من أمثالها أی الصورة العلمیة کلیة مطلقا، وقد تحقق البحث عن ذلک فی الحکمة المتعالیة وإلهیات الشفاء، فتدبر.
وجد مشارکا لغیره من التشخصات فیه (1)ولا یتسلسل بل ینقطع بانقطاع الاعتبار.
أقول: التشخص من ثوانی المعقولات ومن الأمور الاعتباریة لا من العینیة (2)وإلا لزم التسلسل، ثم إذا نظر إلیه من حیث هو أمر عقلی کان مشارکا لغیره من التشخصات فی التشخص ولا یتسلسل ذلک بل ینقطع بانقطاع الاعتبار.
وهذا کأنه جواب عن سؤال مقدر وهو أن التشخص لیس من الأمور العینیة وإلا لزم التسلسل، لأن أفراد التشخصات قد اشترکت فی مطلق التشخص فیحتاج إلی تشخص آخر (3)مغایر لما وقع به الاشتراک، ولا یجوز أن یکون عدمیا لأفادته الامتیاز ولأنه یلزم أن تکون الماهیة المتشخصة (4)عدمیة لعدم أحد جزئیها.
والجواب أنه أمر اعتباری عقلی ینقطع بانقطاع الاعتبار.
قال: أما ما به التشخص فقد یکون نفس الماهیة فلا تکثر وقد یستند إلی المادة المتشخصة بالأعراض الخاصة الحالة فیها.
أقول: لما حقق أن التشخص من الأمور الاعتباریة لا العینیة شرع فی البحث عن علة التشخص، واعلم أنه قد یکون نفس الماهیة المتشخصة وقد یکون غیرها.
(أما الأول) فلا یمکن أن یتکثر نوعه فی الخارج فلا یوجد منه البتة إلا شخص
[شماره صفحه واقعی : 145]
واحد، لأن الماهیة علة لذلک التشخص، فلو وجدت مع غیره انفکت العلة عن المعلول هذا خلف.
(وأما الثانی) فلا بد له من مادة قابلة لا تکثر فیها (1)وتلک المادة تتشخص بانضمام أعراض خاصة إلیها تحل فیها مثل الکم المعین والکیف المعین والوضع المعین، وباعتبار تشخص تلک المادة تتشخص هذه الماهیة الحالة فیها.
قال: ولا یحصل التشخص بانضمام کلی عقلی إلی مثله (2).
أقول: إذا قید الکلی العقلی بالکلی العقلی لا یحصل الجزئیة، فإنا إذا قلنا لزید أنه انسان ففیه شرکة، فإذا قلنا العالم الزاهد ابن فلان الذی تکلم یوم کذا فی موضع کذا لم یزل احتمال الشرکة فلا یکون جزئیا. وإنما قید بالعقلی لأنه لیس فی الخارج شرکة ولا کلیة.
قال: والتمیز یغایر التشخص ویجوز امتیاز کل من الشیئین بالآخر.
أقول: التشخص للشئ أنما هو فی نفسه، وامتیازه أنما هو له باعتبار القیاس إلی ما یشارکه فی معنی کلی بحیث لو لم یشارکه غیره لما احتاج إلی ممیز زائد علی حقیقته مع أنه متشخص، فالتمیز والتشخص متغایران ویجوز أن یمتاز کل واحد من الشیئین بصاحبه لا بامتیازه فلا دور.
قال: والمتشخص قد لا تعتبر مشارکته (3)والکلی قد یکون إضافیا فیتمیز والشخص المندرج تحت عام متمیز.
[شماره صفحه واقعی : 146]
1) کما فی (م) والنسخ الأخری: قابلة للتکثر وتلک المادة.. الخ.
2) کلمة الکلی تطلق باشتراک اللفظ علی معانی عدیدة جمعناها فی کتابنا ألف نکتة ونکتة والنکتة الرابعة والتسعین والثلاثمائة منها فی ذلک الإطلاق. والقید بالعقلی إما للاحتراز علی الطبیعی المقابل للطبیعی والمنطقی، أو المراد منه ما یحصل فی العقل ولکل منهما وجه کما فی الشوارق علی التفصیل. وقال القوشجی: ولم یظهر لی بعد فائدة تقیید الکلی بالعقلی.
3) والکلی قد یکون إضافیا فیتمیز، فلا تشخص. والشخص المندرج تحت عام متمیز، فاجتمع التشخص والتمیز.
أقول: لما ذکر أن التشخص والتمیز متغایران انتفی العموم المطلق بینهما، وذلک لأن کل واحد منهما یصدق بدون الآخر ویصدقان معا علی شئ ثالث وکل شیئین هذا شأنهما فبینهما عموم من وجه أما صدق التشخص بدون التمیز ففی الشخص الذی لا تعتبر مشارکته لغیره وإن کان لا بد له من المشارکة فی نفس الأمر ولو فی الأعراض العامة.
وأما صدق التمیز بدون التشخص ففی الکلی إذا کان جزئیا إضافیا یندرج تحت کلی آخر فإنه یکون ممتازا عن غیره ولیس بمتشخص.
وأما صدقهما علی شئ واحد ففی التشخص المندرج تحت غیره إذا اعتبر اندراجه فإنه متشخص ومتمیز.
قال: والتشخص یغایر الوحدة.
أقول: الوحدة عبارة عن کون المعقول غیر قابل للقسمة من حیث هو واحد، وهو مغایر للتشخص لأن الوحدة قد تصدق علی الکلی غیر المتشخص، وعلی الکثرة نفسها من دون صدق التشخص علیهما.
قال: وهی تغایر الوجود لصدقه علی الکثیر من حیث هو کثیر بخلاف الوحدة، وتساوقه.
أقول: قد ظن قوم أن الوجود والوحدة عبارتان عن شئ واحد لصدقهما علی جمیع الأشیاء وهو خطأ، فإنه لا یلزم من الملازمة الاتحاد. ثم الدلیل علی تغایرهما أن الکثیر من حیث إنه کثیر یصدق علیه أنه موجود ولیس بواحد، فالموجود غیر الواحد من الشکل الثالث.
نعم، الوحدة تساوق الوجود وتلازمه، فکل موجود فهو واحد والکثرة یصدق علیها الواحد لا من حیث هی کثرة علی معنی أن الوحدة تصدق علی العارض
[شماره صفحه واقعی : 147]
أعنی الکثرة لا علی ما عرضت له الکثرة، وکذلک کل واحد فهو موجود إما فی الأعیان أو فی الأذهان فهما متلازمان.
قال: ولا یمکن تعریفها إلا باعتبار اللفظ.
أقول: الوحدة والکثرة من المتصورات البدیهیة فلا یحتاج فی تصورهما إلی اکتساب، فلا یمکن تعریفهما إلا باعتبار اللفظ بمعنی أن یبدل لفظ بلفظ آخر أوضح منه، لا أنه تعریف معنوی (1).
قال: وهی والکثرة عند العقل والخیال تستویان فی کون کل منهما أعرف بالاقتسام.
أقول: الوحدة والکثرة عند العقل والخیال تستویان فی کون کل منهما أعرف من صاحبتها بالاقتسام، فإن الوحدة أعرف (2)
وسر أعرفیة الأعمسنخیة لذاتک الأتم
ووحدة عند العقول أعرفوکثرة عند الخیال أکشف
عند العقل والکثرة أعرف عند الخیال لأن الخیال یدرک الکثرة أولا ثم العقل ینزع منها أمرا واحدا، والعقل یدرک أعم الأمور أولا وهو الواحد ثم یأخذ بعد ذلک فی التفصیل، فقد ظهر أن الکثرة والوحدة مستویتان فی کون کل واحدة منهما أعرف من صاحبتها لکن بالاقتسام فإن الکثرة أعرف عند الخیال والوحدة أعرف عند العقل، فقد اقتسم العقل[شماره صفحه واقعی : 148]
1) کما تقدم البحث عنه مفصلا فی المسألة الأولی من صدر الکتاب.
2) فی أول الفصل الثالث من ثالثة إلهیات الشفاء (ص 339 ط 1): یشبه أن تکون الکثرة أعرف عند تخیلنا والوحدة أعرف عند عقولنا. ویشبه أن تکون الوحدة والکثرة من الأمور التی نتصورها بدیا لکن الکثرة نتخیلها أولا والوحدة نعقلها أولا والوحدة نعقلها من غیر مبدأ لتصورها عقلی بل إن کان ولا بد فخیالی. وفی الحکمة المنظومة (ص 103).
والخیال وصف الأعرفیة لهما، فإذا حاولنا تعریف الوحدة عند الخیال عرفناها بالکثرة، وإذا حاولنا تعریف الکثرة عند العقل عرفناها بالوحدة.
(1) قال: ولیست الوحدة أمرا عینیا بل هی من ثوانی المعقولات وکذا الکثرة.
أقول: الوحدة إن کانت سلبیة لم تکن سلب أی شئ کان بل سلب مقابلها أعنی الکثرة، فالکثرة إن کانت عدمیة کانت الوحدة عدما للعدم فتکون ثبوتیة (2)، وإن کانت وجودیة (3)کان مجموع العدمات (4)أمرا وجودیا وهو محال، وإن کانت ثبوتیة (5)فإن کانت ثابتة فی الخارج لزم التسلسل وإن کانت ثابتة فی الذهن فهو المطلوب، فإذن الوحدة أمر عقلی اعتباری یحصل فی العقل عند فرض عدم انقسام الملحوق وهی من المعقولات الثانیة العارضة للمعقولات الأولی، وکذا الکثرة لأنه لا یمکن أن تتصور وحدة أو کثرة قائمة بنفسها بل إنما تتصور عارضة لغیرها.
قال: وتقابلهما لإضافة العلیة (6)والمعلولیة والمکیالیة والمکیلیة لا لتقابل
[شماره صفحه واقعی : 149]
1) وفی الأسفار: (ولا تصغ إلی من یقول الوحدة من الاعتبارات..) (ط 1 ج 1 ص 131).
2) أی الوحدة.
3) أی الکثرة، فالجملة عطف علی قوله: إن کانت عدمیة، لأن الوجود مقابل العدم.
4) أی مجموع الوحدات السلبیة لأن الکلام فی أن تکون الوحدة سلبیا فلا تغفل.
5) أی الوحدة، فالجملة عطف علی قوله: إن کانت سلبیة، لأن الثبوت مقابل السلب.
6) أقسام التقابل غیر جاریة بین الوحدة والکثرة وإنما التقابل بینهما بالعرض والشیخ قد بحث عن تقابل الوحدة والکثرة فی سادس ثالثة إلهیات الشفاء (ص 88 - 92 ط 1) علی التفصیل وبعد البیان فی عدم أصناف التقابل فیهما قال: فبالحری أن تجزم أن لا تقابل بینهما فی ذاتیهما ولکن یلحقهما تقابل وهو أن الوحدة من حیث هی مکیال تقابل الکثرة من حیث هی مکیل، ولیس کون الشئ وحدة وکونه مکیلا شیئا واحدا بل بینهما فرق، والوحدة یعرض لها أن تکون مکیالا کما أنها یعرض لها أن تکون علة، الخ. ومعنی کون الوحدة مکیالا للکثرة أنها تفنیها مرة بعد أخری کما أن العاد فی الکم المنفصل، والمقدر فی الکم المتصل کذلک إلا أن الواحد لا یکون عادا وإن کان مفنیا کما حقق فی العلوم الریاضیة. وستعلم أصناف التقابل فی المسألة الحادیة عشرة من هذا الفصل.
جوهری بینهما.
أقول: إن الوحدة وإن کانت تعرض لجمیع الأشیاء حتی الکثرة نفسها لکنها لا تجامع الکثرة فی موضوع واحد بالقیاس إلی شئ واحد، فإن موضوع الکثرة من حیث صدق الکثرة علیه لا یمکن صدق الوحدة علیه فبینهما تقابل قطعا.
إذا عرفت هذا فنقول: إنک ستعلم أن أصناف التقابل أربعة: إما تقابل السلب والإیجاب أو العدم والملکة أو التضایف أو التضاد، ولیس بین الوحدة والکثرة تقابل جوهری أی ذاتی یستند إلی ذاتیهما بوجه من الوجوه الأربعة، لأن الوحدة مقومة للکثرة ومبدأ لها، وهما ثبوتیتان فلیستا بسلب وإیجاب، ولا عدم وملکة، ولا متضایفتین لأن المقوم متقدم والمضایف مصاحب، ولا متضادتین لامتناع تقوم أحد الضدین بالآخر فلم یبق بینهما إلا تقابل عرضی وهو باعتبار عروض العلیة والمعلولیة والمکیالیة والمکیلیة العارضتین لهما، فإن الوحدة علة للکثرة ومکیال لها والکثرة معلولة ومکیلة، فبینهما هذا النوع من التضایف فکان التقابل عرضیا لا ذاتیا.
(1) قال: ثم معروضهما قد یکون واحدا فله جهتان بالضرورة، فجهة الوحدة إن
[شماره صفحه واقعی : 150]
1) باتفاق النسخ کلها.
لم تقوم جهة الکثرة ولا تعرض لها فالوحدة عرضیة، وإن عرضت کانت موضوعا أو محمولات عارضة لموضوع أو بالعکس، وإن قومت فوحدة جنسیة أو نوعیة أو فصلیة، وقد یتغایر (1)فموضوع مجرد عدم الانقسام لا غیر وحدة بقول مطلق (2)وإلا نقطة إن کان له مفهوم زائد ذو وضع، أو مفارق إن لم یکن ذا وضع، هذا إن لم یقبل القسمة وإلا فهو مقدار أو جسم بسیط أو مرکب.
أقول: قد بینا أن الوحدة والکثرة من المعقولات الثانیة (3)العارضة للمعقولات الأولی، إذا عرفت هذا فموضوعهما أعنی المعروض إما أن یکون واحدا أو کثیرا، فإن کان واحدا کانت جهة وحدته غیر جهة کثرته (4)بالضرورة لاستحالة کون الشئ الواحد بالاعتبار الواحد واحدا وکثیرا، وإذا ثبت أنه ذو جهتین فإما أن تکون جهة الوحدة مقومة لجهة الکثرة أو لا، فإن لم تکن مقومة فإما أن تکون عارضة لها أو لا، فإن لم تکن عارضة فهی الوحدة بالعرض کما تقول نسبة الملک إلی المدینة کنسبة الرائس (5)إلی السفینة، وکذلک حال النفس إلی البدن (6)
ثم مراد الشارح أن التدبیر وهو جهة الوحدة بین النسبتین لیس مقوما ولا عارضا لأنه غیر محمول علیهما، إذ المدبر هو النفس والملک لا نسبتاهما.
کحال الملک إلی المدینة فإنه لیس هناک نسبة واحدة ولا حالة واحدة[شماره صفحه واقعی : 151]
1) عطف علی قوله قد یکون واحدا، أی وقد یتغایر معروضهما.
2) وفی بعض النسخ وحدة شخصیة بقول مطلق، أی وحدة هی شخص من أشخاص مفهوم الوحدة، فإن مفهوم الوحدة واحد من حیث الذات کثیر من حیث الأفراد فهو غیر داخل فی المقسم. والمراد بقول مطلق أنها وحدة من غیر إضافة إلی شئ، بأن یقال مثلا وحدة النقطة أو وحدة العقل وغیر ذلک.
3) بینه فی المسألة الثامنة قبیل ذلک.
4) وذلک کأفراد الانسان مثلا فإنها کثیرة من حیث أشخاصها وواحدة من حیث إنها انسان.
5) کما فی (م) والباقیة: کنسبة الربان، الربان بالباء الموحدة کرمان هو الفلاح ویقال له الملاح أیضا وهو بالفارسیة ناخدا. وفی منتهی الإرب: ربان کرمان مهتر کشتیبان که کشتی راند.
6) التحقیق أن حال النفس إلی البدن أرفع من نحو هذا القول، فإن البدن من حیث هو بدن مرتبة نازلة للنفس والإنسان الواحد الشخصی له مرتبة طبیعیة ومرتبة مثالیة ومرتبة عقلیة ومرتبة لاهوتیة (ما لکم لا ترجون لله وقارا × وقد خلقکم أطوارا).
بل هما نسبتان وحالتان، فالوحدة بینهما عرضیة (1).
وإن کانت الوحدة عارضة للکثرة فأقسامه ثلاثة: أحدها: أن تکون موضوعا کما تقول، الانسان هو الکاتب، فإن جهة الوحدة هنا هی الانسانیة وهی موضوع.
الثانی: أن تکون محمولات عرضت لموضوع واحد کقولنا: الکاتب هو الضاحک، فإن جهة الوحدة ما هو موضوع لهما أعنی الانسان. الثالث: أن تکون موضوعات لمحمول واحد کقولنا: القطن هو الثلج (2)، فإن جهة الوحدة هی صفة لهما أعنی البیاض.
وأما إن کانت جهة الوحدة مقومة لجهة الکثرة فهی جنس إن کانت مقولة علی کثرة مختلفة (3)بالحقائق فی جواب ما هو، ونوع إن کانت الحقائق متفقة (4)، وفصل إن کانت مقولة (5)فی جواب أی ما هو فی جوهره.
وإن کان موضوعهما کثیرا أعنی یکون موضوع الوحدة شخصا واحدا فإما أن یکون ذلک الموضوع هو موضوع مجرد عدم الانقسام لا غیر أعنی أن یکون وجود ذلک الشخص هو أنه شئ غیر منقسم ولیس له مفهوم وراء ذلک وهو الوحدة نفسها (6)، أو یکون له مفهوم آخر فإن کان ذا وضع فهو النقطة وإلا فهو العقل والنفس.
هذا إن لم یقبل القسمة، وإن کان الموضوع للوحدة قابلا للقسمة فإما أن تکون أجزاؤه مساویة لکله أو لا، والأول هو المقدار إن کان قبوله للانقسام لذاته وإلا فهو الجسم البسیط، والثانی الأجسام المرکبة.
[شماره صفحه واقعی : 152]
1) کما فی (م) والنسخ الأخری: فالوحدة فیهما عرضیة.
2) فإنهما کثیر بذاتهما وواحد من حیث أنهما أبیض، فالأبیض جهة الوحدة وهو عارض ذاتی للقطن والثلج اللذین هما جهتا الکثرة.
3) کوحدة الانسان والفرس من حیث إنهما حیوان.
4) کوحدة زید وعمرو من حیث إنهما انسان.
5) کوحدة زید وعمرو من حیث إنهما ناطق.
6) کما سیأتی فی آخر هذه المسألة من أن الوحدة قد تعرض لذاتها.
قال: وبعض هذه أولی من بعض بالوحدة.
أقول: الواحد من المعانی المقول علی ما تحته بالتشکیک فإن بعض أفراده أولی باسمه من بعض، فإن نفس الوحدة الحقیقیة أولی بالواحد من العرضیة، والواحد بالشخص أولی به من الواحد بالنوع، وهو أولی به من الواحد بالجنس، والوحدة من أقسام الواحد أولی به من غیرها وهذا ظاهر.
قال: والهو هو علی هذا النحو (1).
أقول: الهو هو أن یکون للکثیر من وجه وحدة من وجه، فقیاس الهو هو قیاس الوحدة، فکما یقال: الوحدة إما فی وصف عرضی أو ذاتی کذلک الهو هو، وبالجملة أقسام الوحدة هی أقسام الهو هو لکن مع الکثرة فلا یعرض (2)للشخص الواحد بخلاف الوحدة.
قال: والوحدة فی الوصف (3)العرضی والذاتی تتغایر أسماؤها بتغایر المضاف إلیه.
أقول: الوحدة فی الوصف العرضی والذاتی تتغایر أسماؤها بتغایر المضاف إلیه، فإن الوصف العرضی وهو المضاف إلیه الوحدة إن کان کیفا سمی مشابهة، وإن کان فی الکم سمی مساواة، وإن کان فی الإضافة سمی مناسبة، وإن کان فی الخاصة سمی مشاکلة، وإن کان فی اتحاد الأطراف سمی مطابقة، وإن کان فی اتحاد وضع الأجزاء سمی موازاة، وباقی الأعراض لیس لها أسماء خاصة.
[شماره صفحه واقعی : 153]
1) الهو هو لفظ مرکب جعل اسما فعرف باللام والمراد به الحمل الإیجابی بالمواطاة.
2) ضمیر الفعل راجع إلی الهو هو أی لا یعرض الهو هو للشخص الواحد بخلاف الوحدة.
3) المتن والشرح مطابقان للنسخ کلها، وما فی المطبوعة قد سقط منها سطر. والمراد من قوله هذا أن الشیئین المتغایرین إن اتحدا فی الوصف العرضی کالثلج والعاج فی البیاض، أو اتحدا فی الوصف الذاتی کالانسان والفرس فی الحیوانیة، فإن أسماء الوحدة تتغایر بتغیر المضاف إلیه الوحدة لأن الوحدة تضاف إلی ذلک الوصف کوحدة البیاض فی الأولین، ووحدة الحیوانیة فی الأخیرین، وغیرهما.
وأما الوصف الذاتی الذی تضاف إلیه الوحدة أیضا إن کان فی الجنس سمی مجانسة وإن کان فی النوع سمی مماثلة.
قال: والاتحاد محال فالهو هو یستدعی جهتی تغایر واتحاد علی ما سلف (1).
أقول: اتحاد الاثنین غیر معقول لأنهما بعد الاتحاد إن بقیا فهما اثنان وإن عدما فلا اتحاد، وإن عدم أحدهما دون الآخر فلا اتحاد لاستحالة اتحاد المعدوم بالموجود، ولیس قولنا: هو هو اتحادا مطلقا بل معناه أن الشیئین یتحدان من وجه ویتغایران من وجه، بمعنی أن الشئ الذی یقال له أحدهما یقال له الآخر.
قال: والوحدة مبدأ العدد المتقوم بها لا غیر (2)
ویرد علی الأول بأن العدد کم منفصل والکم یقبل الانقسام، والوحدة لا تقبله. وعلی الثانی بأن الواحد أیضا نصف مجموع حاشیتیه لأن الحاشیة أعم من الصحیح والکسر والواحد حاشیته التحتانیة نصف، والفوقانیة واحد ونصف إذ الحاشیة التحتانیة لکل عدد تنقص عنه بمقدار زیادة الفوقانیة والمجموع من النصف والواحد والنصف اثنان فالواحد نصف مجموع حاشیتیه، فتأمل. فالحق کما قال العلامة البهائی فی أول خلاصة الحساب: إن الواحد لیس بعدد وإن تألف منه الأعداد، کما أن الجوهر الفرد عند مثبتیه لیس بجسم وإن تألفت منه الأجسام، وذلک لما قلنا إن العدد لکونه کما یقبل الانقسام والوحدة لا تقبله. وفی الشفاء لم تکن الوحدة غیر عدد لأنها لا انفصال فیها إلی وحدات (ج 2 ط 1 ص 441).
تبصرة: قال مولانا الإمام سید الساجدین علیه السلام فی دعائه متفزعا إلی الله تعالی من الصحیفة الکاملة: لک یا إلهی وحدانیة العدد. ولا یخفی علی البصیر لطائف کلامه ودقائق أسراره، ولعل ما فی الفص الإدریسی من فصوص الحکم، وما فی أوائل المرحلة الخامسة من الأسفار فی بعض أحکام الوحدة والکثرة (ص 134 ج 1 ط 1) وما فی علم الیقین للفیض فی الوحدة والعدد وخواصه (ص 260 من الطبع الرحلی) وکذلک بعض رسائلنا کلقاء الله تعالی والوحدة فی نظر العارف والحکیم یفیدک فی ذلک إفادة تامة إن أخذت الفطانة بیدک.
.[شماره صفحه واقعی : 154]
1) سلف فی المسألة الثامنة والثلاثین من الفصل الأول.
2) أقول العدد إن عرف بأنه کمیة تطلق علی الواحد وما تألف منه قیل فیدخل الواحد فیه، وإن عرف بأنه نصف مجموع حاشیتیه - کالأربعة مثلا حیث إن حاشیتها التحتانیة ثلاثة، والفوقانیة خمسة فالمجموع من الحاشیتین ثمانیة فالأربعة نصف مجموع هاتین الحاشیتین منها - قیل: فیخرج الواحد منه. وعرف أیضا بأنه کمیة تحصل من الواحد بالتکریر أو بالتجزیة حتی یشمل التعریف الکسور أیضا فهذا التعریف عندهم هو الجامع دون الأولین.
أقول: هاهنا بحثان: الأول: الوحدة مبدأ العدد فإن العدد إنما یحصل منها ومن فرض غیرها من نوعها، فإنک إذا عقلت وحدة مع وحدة عقلت اثنینیة، ونبه بهذا أیضا علی أنها لیست عددا.
الثانی: العدد أنما یتقوم بالوحدات لا غیر، فلیست العشرة متقومة بخمسة وخمسة ولا بستة وأربعة ولا بسبعة وثلاثة ولا بثمانیة واثنین بل بالواحد عشر مرات، وکذلک کل عدد فإن قوامه من الوحدات التی تبلغ جملتها ذلک النوع وتکون کل واحدة من تلک الوحدات جزءا من ماهیته فإنه لیس ترکب العشرة من الخمستین أولی من ترکبها من الستة والأربعة وغیرها من أنواع الأعداد التی تحتها، ولا یمکن أن یکون الکل مقوما لحصول الاکتفاء بنوع واحد من الترکیب، وإلی هذا أشار أرسطو (1)بقوله: لا تحسبن أن ستة ثلاثتان بل ستة مرة واحدة.
قال: وإذا أضیف إلیها مثلها حصلت الاثنینیة وهی نوع من العدد ثم تحصل أنواع لا تتناهی بتزاید واحد واحد مختلفة الحقائق هی أنواع العدد.
أقول: إذا أضیف إلی الوحدة وحدة أخری حصلت الاثنینیة وهی نوع من العدد - وقد ذهب قوم غیر محققین إلی أن الاثنین لیس من العدد لأنه الزوج الأول، فلا یکون نوعا من العدد کالواحد الذی هو الفرد الأول. وهذا خطأ لأن خواص العدد موجودة فیه (2)وتمثیله بالواحد لا یفید الیقین ولا الظن - فإذا انضم إلیهما واحد آخر حصلت الثلاثة وهی نوع آخر من العدد، فإذا انضم آخر حصلت الأربعة وهی نوع آخر مخالف للأول، وعلی هذا کلما زاد العدد واحدا حصل نوع
[شماره صفحه واقعی : 155]
1) قاله الشیخ فی الخامس من ثالثة إلهیات الشفاء بعد البحث عن حد العدد: ولهذا ما قال الفیلسوف المقدم لا تحسبن أن ستة ثلاثة وثلاثة بل هو ستة مرة واحدة (ص 340 ط 1).
2) من خواصه أنه کم منفصل والاثنان کذلک، وأنه نصف مجموع حاشیتیه والاثنان کذلک لأن حاشیته الفوقانیة ثلاث والتحتانیة واحدة ومجموعهما أربعة والاثنان نصفها، وأن الاثنین صحیح وجذر للأربعة، وأنه مضعف واحدة، وأنه تام، وأنه منطق.
آخر من العدد، وهذه الأعداد أنواع مختلفة فی الحقیقة لاختلافها فی لوازمها کالصمم والمنطقیة (1)وأشباههما ولما کان التزاید غیر متناه بل کل مرتبة یفرضها العقل یمکنه أن یزید علیها واحدا فیحصل عدد آخر مخالف لما تقدمه بالنوع کانت أنواع العدد غیر متناهیة.
قال: وکل واحد منها أمر اعتباری یحکم به العقل علی الحقائق إذا انضم بعضها إلی بعض فی العقل انضماما بحسبه.
أقول: کل واحد من أنواع العدد أمر اعتباری لیس بثابت فی الأعیان بل فی الأذهان یحکم به العقل علی الحقائق کأفراد الانسان أو الفرس (2)أو الحجر أو غیرها إذا انضم بعض تلک الأفراد إلی البعض سواء اتحدت فی الماهیة أو اختلفت فیها، بل یؤخذ مجرد الانضمام فی العقل انضماما بحسب ذلک النوع من العدد، فإنه إذا انضم واحد إلی واحد حصل اثنان ولو انضمت حقیقة مع حقیقة مع ثالثة حصلت الثلاثة وهکذا.
وإنما لم یکن العدد ثابتا فی الخارج لأنه لو کان کذلک لکان عرضا قائما بالمحل لاستحالة جوهریته واستقلاله فی القیام بنفسه لأنه لا یعقل إلا عارضا لغیره فذلک الغیر إما أن تکون له وحدة باعتبارها یحل فیه العرض الواحد أو لا
[شماره صفحه واقعی : 156]
1) إعلم أن العدد إما مطلق أو مضاف، والأول یسمی الصحیح لأنه غیر مضاف إلی غیره، والثانی یقابله لأن الجزء یضاف إلی ما فرض واحدا له ولذلک سمی کسرا. والمطلق إن کان له أحد الکسور التسعة أو جذر فمنطق - بالفتح - وإلا فأصم. والجذر هو العدد المضروب فی نفسه کالثلاثة فإنها إذا ضربت فی نفسه حصلت منه تسعة فیسمی الثلاثة جذرا والتسعة مجذورا. وإنما سمی منطقا لنطقه بکسره أو جذره، وأصم لعدم نطقه بأحدهما. والمنطق إن ساوی أجزاؤه فتام کالستة فإن لها نصفا وثلثا وسدسا أی الثلاثة والاثنان والواحد ومجموعها ستة، وسمی تاما لتمامیة عدده بالنسبة إلی أجزائه. وإن زاد علیها فناقص کالثمانیة فإن لها نصفا وربعا وثمنا ومجتمعها سبعة، سمی ناقصا لنقصان أجزائه منه. وإن نقص عنها فزائد کالاثنی عشر فإن له نصفا وربعا وثلثا وسدسا ومجموعها خمسة عشر، سمی زائدا لزیادة أجزائه عنه.
2) تمثیل للحقائق.
یکون، فإن کان الأول فتلک الوحدة إن وجدت فی الآحاد لزم قیام العرض الواحد بالمحال المتعددة، وإن قام بکل واحد وحدة علی حدته لم یکن لذلک المجموع وحدة باعتبارها یکون محلا للعدد وقد فرض خلافه، وإن کان الثانی فالعدد إما أن یکون موجودا فی کل واحد من الأجزاء أو فی أحدها، وعلی التقدیرین یکون الواحد عددا هذا خلف.
قال: والوحدة قد تعرض لذاتها ومقابلها وتنقطع بانقطاع الاعتبار.
أقول: قد بینا (1)أن الوحدة والکثرة من ثوانی المعقولات، فالوحدة تعرض لکل شئ یفرض العقل فیه عدم الانقسام حتی أنها تعرض لنفس الوحدة فیقال وحدة واحدة، لکن تنقطع بانقطاع الاعتبار وتعرض الوحدة أیضا لما یقابلها فیقال کثرة واحدة.
قال: وقد تعرض لها شرکة فتتخصص بالمشهوری وکذا المقابل.
أقول: الذی یفهم من هذا الکلام (2)أن الوحدة قد تعرض لها الشرکة مع غیرها من الوحدات فی مفهوم عدم الانقسام أعنی مفهوم مطلق الوحدة، وذلک إذا أخذت الوحدات متخصصة بموضوعاتها، فإن وحدة زید تشارک وحدة عمرو فی مفهوم کونها وحدة، وحینئذ تتخصص کل وحدة عن الأخری بما تضاف إلیه، فإن وحدة زید تتخصص عن وحدة عمرو بإضافتها إلی زید، وزید هو المضاف المشهوری لأنه واحد بالوحدة، والوحدة مضاف حقیقی فإن الوحدة وحدة للواحد والواحد واحد بالوحدة، وذات الواحد مضاف مشهوری أعنی ذات زید وعمرو وغیرهما، فإذا أخذت الوحدة مضافة إلی زید تخصصت وامتازت عن وحدة عمرو.
وکذلک مقابل الوحدة أعنی الکثرة فإن عشریة الأناسی (3)مساویة لعشریة
[شماره صفحه واقعی : 157]
الأفراس فی مفهوم العشریة والکثرة، وإنما تتمایزان بالمضاف إلیه - أعنی الأناسی والأفراس - وهما المضافان المشهوریان.
وقد یمکن أن یفهم من هذا الکلام أن مجرد الوحدة - أعنی نفس عدم الانقسام - أمر مشترک بین کل ما یطلق علیه الواحد فلیس واحدا حقیقیا، أما الذات التی یصدق علیها أنها واحدة - أعنی المشهوری - فإنها ممتازة عن غیرها فهی أحق باسم الواحد فیخصص المشهوری بالواحد الحقیقی وکذا البحث فی الکثرة، والأول أنسب.
قال: وتضاف إلی موضوعها (1)
وقد مضی فی أول هذه المسألة کلام الشارح فی تفسیر الموضوع بالمعروض حیث قال: إذا عرفت هذا فموضوعهما أعنی المعروض، بل کان عبارة الماتن هناک المعروض أیضا حیث قال: ثم معروضهما قد یکون واحدا.. الخ.
باعتبارین وإلی مقابلها بثالث وکذا المقابل.أقول: أقرب ما یمکن أن یفسر به هذا الکلام أن الوحدة وحدة للواحد أعنی الموضوع لها الذی تقوم الوحدة به فلها إضافة بهذا الاعتبار وهی عرض قائم بالموضوع فلها إضافة الحلول، وهاتان إضافتان عرضتا لها بالنسبة إلی موضوعها وتعرض لها إضافة ثالثة بالنسبة إلی ما یقابلها أعنی الکثرة وهی نسبة التقابل.
ومثل هذا النسب الثلاث تعرض لمقابل الوحدة أعنی الکثرة.
قال: ویعرض له ما یستحیل عروضه لها من التقابل.
أقول: یعنی به أن المقابل للوحدة - أعنی الکثرة - یعرض له ما یستحیل عروضه للوحدة وهو التقابل، فإن التقابل لا یمکن أن یعرض للواحد وإنما یعرض للکثیر من حیث هو کثیر، ومفهوم التقابل هو عدم الاجتماع فی شئ واحد فی
[شماره صفحه واقعی : 158]
1) وفی (ت) وحدها: وتضاف إلی معروضها، والنسخ الأخری کلها: وتضاف إلی موضوعها.
زمان واحد من جهة واحدة.
قال: المتنوع إلی أنواعه الأربعة (1)
والعقد والقضیة ترادفا إذ ارتباطا واعتقادا صادفا وقال فی الشرح: والمقصود أن العقد الذی یطلق علی القضیة إما بمعنی الربط أو بمعنی الاعتقاد وکل منهما یناسب القضیة، إنتهی. ثم إطلاق القول علی القضیة سائر فی عبارات القوم وفی هذا الغوص من اللآلی أیضا: أن القضیة لقول محتمل للصدق والکذب وطار ما أخل.
ثم إن النسخ کلها کانت العبارة کما اخترناه إلا نسخة (ت) ففیها: فی التحقیق والمشهوری، ثم کتبت فوق المشهوری والمشهوریة خ ل.
أعنی السلب والإیجاب وهو راجع (2)إلی القول والعقد، والعدم والملکة وهو الأول مأخوذا باعتبار خصوصیة ما، وتقابل الضدین وهما وجودیان ویتعاکس هو وما قبله فی التحقیق والمشهوریة، وتقابل التضایف.أقول: ذکر الحکماء أن أصناف التقابل أربعة، وذلک لأن المتقابلین إما أن یکون أحدهما وجودیا والآخر عدمیا، أو یکونا وجودیین، ولا یمکن أن یکونا عدمیین لعدم التقابل بین الأمور العدمیة، إذ السلب المطلق أنما یقابله الایجاب إما مطلق أو خاص، ولا یقابله سلب مطلق لأنه نفسه، ولا سلب خاص لأنه جزئی تحته والسلب الخاص إنما یقابله إیجاب خاص، لا سلب مطلق لأنه جزئی له ولا سلب خاص لأن مقابلیهما (3)
وکذلک إن تقابلا - أی تقابل مقابلا السلبین الخاصیین الأصل والمقابل، کالمثال الثانی حیث إن الفرس مقابل للبقر والفرس والبقر مقابلا السلبین الخاصین - لا یتقابلان أیضا لصدقهما معا أی لصدق السلب الخاص الأصل والسلب الخاص المقابل له معا علی غیر المتقابلین، المتقابلان الفرس والبقر مثلا وغیرهما کل ما کان غیرهما مثلا یصدق علی الإبل بأنه عدم الفرس کما یصدق علیه بأنه عدم البقر الذی کان مقابلا لعدم الفرس.
إن لم یتقابلا فظاهر أنهما لا یتقابلان، وکذلک إن[شماره صفحه واقعی : 159]
1) المتنوع مجرور صفة للتقابل، وکل واحد من السلب والإیجاب والعدم والملکة وتقابل الضدین وتقابل التضایف منصوب بقوله: أعنی. ثم الظاهر من شرح الشارح أنه جعل القول والعقد مترادفین. وفی مصنفات القوم فسر القول بالوجود اللفظی، والعقد بالوجود الذهنی فالعقد بمعنی المعتقد. ونقل صاحب الشوارق العقل باللام بدل العقد بالدال ثم فسر القول بالوجود اللفظی، والعقل بالوجود الذهنی. وفی غوص القضایا من اللآلی المنظومة:
2) والحق أن التقابل بحسب الإیجاب والسلب لا یختص بالقضایا بل جار فیهما وفی المفردات أیضا کما حقق فی أول الفصل السادس من المرحلة الخامسة من الأصفار (ط 1 - ج 1 - ص 136).
3) أی مقابل السلب الخاص الأصل، ومقابل السلب الخاص المقابل له. توضیح هذا الکلام أن السلب الخاص لا یقابله سلب خاص، مثلا أن عدم الناطق لا یقابله عدم الانسان، وکذلک عدم الفرس لا یقابله عدم البقر، وذلک لأن مقابلیهما أی مقابل السلب الخاص الأصل، ومقابل السلب الخاص المقابل للأصل إن لم یتقابلا کالمثال الأول حیث إن عدم الانسان سلب خاص مقابل لسلب خاص آخر وهو عدم الناطق ومقابلاهما وهما الانسان والناطق لم یتقابلا کما لا یخفی، فالظاهر أنهما أعنی السلب الخاص الأصل والسلب الخاص المقابل له لا یتقابلان کما هو ظاهر، لأن نقیض المتساویین متساویان.
تقابلا لصدقهما معا علی غیر المتقابلین، وهذا کله ظاهر.
إذا ثبت هذا فنقول: المتقابلان إما أن یؤخذا باعتبار القول والعقد، أو بحسب الحقائق أنفسها، والأول هو تقابل السلب والإیجاب کقولنا: زید کاتب، زید لیس بکاتب.
والثانی إما أن یکون أحدهما عدمیا أو یکونا وجودیین، والأول هو تقابل العدم والملکة وهو یقارب تقابل السلب والإیجاب، لکن الفرق بینهما أن السلب والإیجاب فی الأول مأخوذ باعتبار مطلق والثانی مأخوذ باعتبار شئ واحد.
واعلم أن الملکة هو وجود الشئ فی نفسه والعدم هو انتفاء تلک الملکة عن شئ من شأنه أن یکون له کالعمی والبصر.
وإن کانا وجودیین فإن عقل أحدهما بالقیاس إلی الآخر فهو تقابل التضایف کالأبوة والبنوة وإلا فهو تقابل التضاد کالسواد والبیاض.
واعلم أن تقابل التضاد یعاکس تقابل العدم والملکة فی التحقیق والمشهوریة، وذلک لأن الضدین فی المشهور (1)یطلقان علی کل وجودیین متقابلین لا یعقل
[شماره صفحه واقعی : 160]
1) هذا التفسیر منه للضدین فی المشهور هاهنا لیس بسدید، والحق ما قاله فی شرحه علی منطق التجرید للمصنف الموسوم بالجوهر النضید من أن تقابل الضدین یطلق فی المشهور علی معنی وفی التحقیق علی معنی آخر. أما فی المشهور فیطلق الضدان علی کل أمرین ینسبان إلی موضوع واحد ولا یمکن أن یجتمعا فیه سواء کانا وجودیین أو أحدهما، وسواء اندرجا تحت جنس قریب أو لا کما یجعلون الذکورة ضد الأنوثة، وأما بحسب التحقیق مصطلح الحکماء فیطلق الضدان علی کل وجودیین بینهما غایة التباعد بشرط اندراجهما تحت جنس قریب یصح منهما أن یتعاقبا علی موضوع واحد وارتفاعهما معا عنه، وکذلک المصنف فی أساس الاقتباس والمتأله الشیرازی فی الأسفار وغیرهم فی غیرها من الکتب المنطقیة والحکمیة.
أحدهما بالقیاس إلی الآخر وفی التحقیق علی أخص من ذلک وهو أن یقید ما ذکر بأن یکون بینهما غایة التباعد، فالسواد والحمرة ضدان بالمعنی الأول لا الثانی.
وأما تقابل العدم والملکة فیطلق العدم فیه بحسب التحقیق علی عدم شئ عن شئ وبحسب الشهرة علی معنی أخص من ذلک وهو أن یقید الشئ بأن یکون نوعا أو جنسا قریبا أو بعیدا علی اختلاف التفسیر، فیقال: هو عدم شئ عما من شأنه أن یکون له بحسب نوعه أو جنسه القریب، فعدم البصر عن الحائط عدم ملکة بحسب المعنی الأول وسلب بالمعنی الثانی، فقد ظهر أن تقابل الضدین بحسب التحقیق أخص منه بحسب الشهرة، وتقابل العدم والملکة بالعکس.
قال: ویندرج تحته الجنس (1)
ثم لا یخفی علی البصیر المتدرب بأسلوب الکلام أن قول الماتن: التقابل المتنوع إلی أنواعه الأربعة صریح بأن التقابل جنس أو کالجنس لتلک الأربعة، وأن الضمیر فی أی موطن کان ینظر إلی المرجع القریب إلا أن یدل دلیل علی خلافه، فالمعنی بالجنس التقابل، والمراد بالضمیر فی تحته التضایف کما أن الشارح حمله علی هذا النمط وکذلک صاحب الشوارق إلا أن القوشجی أرجع الضمیر إلی التقابل وفسر الجنس بالتضایف، ثم قال ما قال وبعد ذلک نقل التفسیر الذی قاله الشارح ثم أورد علیه، وصاحب الشوارق أجابه وشنع علیه بأنه أخطأ فی الجواب، فراجع الکتابین حتی تجد الصواب فی البین.
باعتبار عارض.أقول: لما بین انقسام التقابل إلی الأنواع الأربعة حتی صار کالجنس لها (2)
ثم إن صاحب الشوارق بعد نقل کلام الشیخ المذکور قال: أتی الشیخ بالتضایف علی سبیل التمثیل لجریانه فی التضاد وغیره ویدل علیه قول المصنف أیضا ومقولیته علیها بالتشکیک لما سیأتی من نفی التشکیک فی الذاتیات وسواء فی ذلک الاعتباریات وغیرها، إنتهی.
وقول الفخر الرازی علی ما نقله القوشجی من أنا نعقل ماهیة المتضایفین وإن لم یخطر ببالنا امتناع اجتماعهما وذلک یعرفنا عدم تقوم المتضایفین، بالتقابل مأخوذ من دلیل الشیخ کما لا یخفی.
ثم إن المحقق الماتن قال فی أساس الاقتباس (ص 58 ط 1) بعبارة أوضح وأوجز ما هذا لفظه: وحمل تقابل بر أین أقسام نه چون حمل اأناس بود چه ماهیت بعضی بی تعقل تقابل معقول است بل چون لوازم بود.
[شماره صفحه واقعی : 161]
1) المراد من الجنس التقابل، وضمیر تحته راجع إلی التضایف، یعنی أن التقابل مع أنه جنس لأنواعه الأربعة ومنها التضایف، فهو أحد أنواع التضایف أیضا باعتبار آخر فجنس النوع صار نوعا لنوعه ونوعه صار جنسا له، وکم له من نظیر باعتبار طرو الحیثیات علی المعانی.
2) أتی بالکاف تنبیها علی أن التقابل لیس جنسا علی الحقیقة لما تحته بوجه من الوجوه، وقد دل علیه الشیخ بقوله: وذلک لأن المتضایف ماهیته أنه معقول بالقیاس إلی غیره، ثم یلحق هذه الماهیة أن یکون مقابلا لیس أنها یتقوم بهذا فإنه لیس هذا من المعانی التی یجب أن یتقدم فی الذهن أولا حتی یتقرر فی الذهن أن الشئ ماهیته مقولة بالقیاس إلی غیره بل إذا صار الشئ متضایفا لزم فی الذهن أن یکون علی صفة التقابل، فالذاتیة بشرائطها غیر موجودة بین التقابل وبین الأشیاء التی هی کالأنواع للتقابل، إنتهی.
ذکر أن مطلق التقابل یندرج تحت أحد أنواعه أعنی التضایف، فإن التقابل من حیث هو تقابل نوع من التضایف، وذلک لأن المقابل لا یعقل إلا مقیسا إلی غیره لکن باعتبار عروض التقابل، فإن المقابل لا من هذه الحیثیة قد لا یکون مضایفا فإن ذات السواد وذات البیاض لا باعتبار التقابل لیسا من المتضایفین، فإذا اخذ السواد مقابلا للبیاض کان نوعا من المضاف المشهوری، فقد ظهر أن الجنس أعنی المقابل من حیث هو مقابل یندرج تحت التضایف باعتبار عروض التقابل ولا استبعاد فی أن یکون الشئ أخص أو مساویا من نوعه باعتبار عارض یعرض له.
قال: ومقولیته علیها بالتشکیک وأشدها فیه الثالث (1)
ثم إن تقابل الضدین أشد لأن محلهما فی الاتصاف بأحدهما یفتقر إلی سلب الآخر ویستلزمه وهو - أی ثبوت الضد - أخص من السلب دون العکس، لأن السلب لا یستلزم الضد، فهو - أی ثبوت الضد - أشد فی العناد للآخر من سلبه، فالضدان فیهما سلب ضمی مع کونهما فی غایة الخلاف، ولذلک کان أشدها فی التقابل الثالث. وفی الأصفار (ط 1 - ج 1 - ص 135): (إعلم أن مقولیة التقابل علی أقسامه بالتشکیک، وأشدها فی بابه السلب والإیجاب).
.[شماره صفحه واقعی : 162]
1) قد أصاب العبارة فی سائر النسخ تحریف فاحش، حیث حرف فیها الثالث بالسلب أو السالب. الصواب الثالث بدل السلب أو السالب بلا دغدغة کما فی (ت)، أی الثالث من أنواع التقابل الأربعة فی العبارة المتقدمة وهو تقابل الضدین، علی أن السلب لا یوافق شرح العلامة الحلی أیضا لأنه قال: فإن تقابل الضدین أشد فی التقابل من تقابل السلب والإیجاب، وبعد ذلک قال: وقیل إن تقابل السلب والإیجاب أشد من تقابل التضاد.
أقول: التقابل یقال علی أصنافه الأربعة لا بالسویة بل بالتشکیک، فإن تقابل الضدین أشد فی التقابل من تقابل السلب والإیجاب، وذلک لأن ثبوت الضد یستلزم سلب الآخر وهو أخص منه دون العکس فهو أشد فی العناد للآخر من سلبه.
وقیل: إن تقابل السلب والإیجاب أشد من تقابل التضاد، لأن الخیر لذاته خیر وهو ذاتی وأنه لیس بشر وأنه عرضی، واعتقاد أنه شر یرفع العرضی وأنه لیس بخیر یرفع الذاتی، فیکون منافاة السلب أشد.
قال: ویقال للأول تناقض ویتحقق فی القضایا بشرائط ثمان.
أقول: تقابل السلب والإیجاب إن أخذ فی المفردات کقولنا: زید لا زید، فهو تقابل العدم والملکة، وإن أخذ فی القضایا سمی تناقضا کقولنا: زید کاتب، زید لیس بکاتب، وهو إنما یتحقق فی القضایا بثمان شرائط:
الأول: وحدة الموضوع فیهما، فلو قلنا: زید کاتب، عمرو لیس بکاتب، لم تتناقضا وصدقتا معا.
الثانی: وحدة المحمول، فلو قلنا: زید کاتب، زید لیس بنجار، لم تتناقضا وصدقتا معا.
الثالث: وحدة الزمان، فلو قلنا: زید موجود الآن، زید لیس بموجود أمس، أمکن صدقهما.
الرابع: وحدة المکان، فلو قلنا: زید موجود فی الدار، زید لیس بموجود فی السوق، أمکن صدقهما.
الخامس: وحدة الإضافة، فلو قلنا: زید أب أی لخالد، زید لیس بأب أی لعمرو، أمکن صدقهما.
السادس: وحدة الکل والجزء، فلو قلنا: الزنجی أسود أی بعضه، الزنجی لیس
[شماره صفحه واقعی : 163]
بأسود أی لیس کل أجزائه کذلک، أمکن صدقهما.
السابع: وحدة الشرط، فلو قلنا: الأسود قابض للبصر (1)أی بشرط السواد، الأسود لیس بقابض للبصر أی لا بشرط السواد، أمکن صدقهما.
الثامن: وحدة القوة والفعل، فلو قلنا: الخمر فی الدن مسکر بالقوة، الخمر فی الدن لیس بمسکر بالفعل، لم تتناقضا وصدقتا معا.
قال: هذا فی القضایا الشخصیة، أما المحصورة فبشرط تاسع وهو الاختلاف فیه فإن الکلیة ضد (2)، والجزئیتان صادقتان.
أقول: إعلم أن القضیة إما شخصیة أو مسورة أو مهملة، وذلک لأن الموضوع إن کان شخصیا کزید سمیت القضیة شخصیة، وإن کان کلیا یصدق علی کثیرین فإما أن یتعرض للکلیة والجزئیة فیه أو لا، والأول هو القضیة المسورة کقولنا: کل انسان حیوان، بعض الانسان حیوان، لا شئ من الانسان بحجر، بعض الانسان لیس بکاتب.
والثانی هو المهملة کقولنا: الانسان ضاحک، وهذه فی قوة الجزئیة فالبحث عن الجزئیة یغنی عن البحث عنها.
إذا عرفت هذا فنقول: الشرائط الثمان کافیة فی القضیة الشخصیة، أما المحصورة فلا بد فیها من شرط تاسع وهو الاختلاف فی الکم، فإن الکلیتین متضادتان لا تصدقان، ویمکن کذبهما کقولنا: کل حیوان انسان، لا شئ من الحیوان بانسان، والجزئیتان قد تصدقان کقولنا: بعض الحیوان انسان، بعض
[شماره صفحه واقعی : 164]
1) لو ذکر المثال هکذا - کما فی سائر الکتب -: الجسم مفرق للبصر بشرط کونه أبیض، ولیس بمفرق بشرط کونه أسود، لکان أولی.
2) کما فی النسخ کلها إلا نسخة (ت) ففی هامشها: فإن الکلیة ضد الکلیة وکأن تعلیقة أدرجت فی المتن، وذلک لأن الکلام فی تناقض القضایا، وصرح بأن شرطه فی المحصورة الاختلاف ومع الاختلاف لا یصدق الضدیة، فهذا قرینة بینة فی أن المراد من قوله الکلیة ضد هو أن الکلیة ضد الکلیة فلا حاجة إلی ذکرها مع بناء الرسالة علی الإیجاز.
الحیوان لیس بانسان، أما الکلیة والجزئیة فلا یمکن صدقهما البتة ولا کذبهما کقولنا: کل انسان حیوان، بعض الانسان لیس بحیوان، فهما المتناقضان.
قال: وفی الموجهات عاشر وهو الاختلاف فیها (1)بحیث لا یمکن اجتماعهما صدقا ولا کذبا.
أقول: لا بد فی القضایا الموجهة من الاختلاف فی الجهة بحیث لا یمکن صدقهما معا ولا کذبهما، ونعنی بالجهة کیفیة القضیة من الضرورة والدوام، والإمکان والأطلاق فإنهما لو لم یختلفا فی الجهة أمکن صدقهما أو کذبهما کالممکنتین فإنهما تصدقان مع الشرائط التسع کقولنا: بعض الانسان کاتب بالإمکان، لا شئ من الانسان بکاتب بالإمکان، وکالضرورتین فإنهما تکذبان کقولنا: بعض الانسان بالضرورة کاتب، لا شئ من الانسان بالضرورة کاتب، ولیس مطلق الاختلاف فی الجهة کافیا فی التناقض ما لم یکن اختلافا لا یمکن اجتماعهما معه، فإن الممکنة والمطلقة المتخالفتین کما وکیفا لا تتناقضان کما قلنا فی الممکنتین، أما الممکنة والضروریة إذا اختلفتا کما وکیفا فإنهما تتناقضان وکذا المطلقة والدائمة.
قال: وإذا قید العدم بالملکة فی القضایا سمیت معدولة وهی تقابل الوجودیة (2)صدقا لا کذبا لإمکان عدم الموضوع فیصدق مقابلاهما.
أقول: لما ذکر حکما من أحکام التناقض شرع فی بیان حکم من أحکام تقابل العدم والملکة، وهو أن العدم إذا اعتبر فی القضایا سمیت القضیة معدولة وهو ما یتأخر فیها حرف السلب عن الربط کقولنا: زید هو لیس بکاتب، وهی تقابل
[شماره صفحه واقعی : 165]
1) قد حرفت العبارة فی سائر النسخ بهذه الصورة: وهو الاختلاف أیضا بحیث. ولکن الصواب: وهو الاختلاف فیها بحیث، کما اخترناه فی المتن موافقا لنسخة (ت) وضمیر فیها راجع إلی الجهة بقرینة الموجهات، کما فی الشرح وکما أن العبارة السابقة وهو الاختلاف فیه راجع إلی الحصر بقرینة المحصورة.
2) أی الموجبة المعدولة تقابل الموجبة المحصلة.
الوجودیة فی الصدق لامتناع صدق الکتابة وعدمها علی موضوع واحد فی وقت واحد من جهة واحدة، ویجوز کذبهما معا عند عدم الموضوع، وإذا کذبا حینئذ صدق مقابل کل واحد منهما فیصدق مقابل الموجبة المعدولة وهی السالبة المعدولة، ومقابل الموجبة المحصلة وهی السالبة المحصلة لإمکان صدق السلب فی الطرفین عن الموضوع المنفی.
قال: وقد یستلزم الموضوع أحد الضدین بعینه أو لا بعینه، أو لا یستلزم شیئا منهما عند الخلو أو الاتصاف بالوسط (1).
أقول: هذه أحکام التضاد وهی أربعة: الأول أن أحد الضدین بعینه قد یکون لازما للموضوع کسواد القار، وقد لا یکون فإما أن یکون أحدهما لا بعینه لازما للموضوع کالصحة والمرض للبدن، أو لا یکون فإما أن یخلو عنهما معا کالفلک الخالی عن الحرارة والبرودة أو یتصف بالوسط کالفاتر (2).
قال: ولا یعقل للواحد ضدان.
أقول: هذا حکم ثان للتضاد وهو أنه لا یعرض (3)بالنسبة إلی شئ واحد إلا لواحد فلا یضاد الواحد الاثنین لأن الواحد إذا ضاد اثنین فإما بجهة واحدة أو بجهتین، فإن کان بجهة واحدة فهو المطلوب وهو أن ضد الواحد واحد هو ذلک القدر المشترک بینهما، وإن کان بجهتین کان ذلک وجوها من التضاد لا وجها واحدا ولیس البحث فیه.
قال: وهو منفی (4)عن الأجناس.
أقول: هذا حکم ثالث للتضاد وهو أنه منفی عن الأجناس ولا ینتقض بالخیر
[شماره صفحه واقعی : 166]
1) أی أو عند الاتصاف بالوسط.
2) وهو المتوسط بین الحرارة والبرودة.
3) هذا الدلیل بأسره خلاصة ما ذکره الشیخ فی إلهیات الشفاء وکذا الحکمان الاتیان (ج 2 ط 1 ص 425 وص 551).
4) أی التضاد منفی عنها. وقال الشارحان صاحب الشوارق والقوشجی: إن مستند هذا الحکم والحکم الآتی وهو قوله: ومشروط فی الأنواع باتحاد الجنس، هو الاستقراء.
والشر لأنهما لیسا جنسین (1)ولا ضدین من حیث ذاتیهما بل تقابلهما من حیث الکمالیة والنقص.
قال: ومشروط فی الأنواع باتحاد الجنس.
أقول: هذا حکم رابع للتضاد العارض للأنواع وهو اندراج تلک الأنواع تحت جنس واحد أخیر ولا ینتقض بالشجاعة والتهور (2)لأن تقابلهما من حیث الفضیلة والرذیلة العارضتین لا من حیث ذاتیهما.
قال: وجعل الجنس والفصل واحد (3)
والظاهر أن الرفع صواب.
.أقول: الجنس والفصل فی الخارج شئ واحد لأنه لا یعقل حیوانیة مطلقة موجودة بانفرادها انضمت إلیه الناطقیة فصارت انسانا بل الحیوانیة فی الخارج هی الناطقیة فوجودهما واحد، وهذه قاعدة قد مضی تقریرها، والذی یخطر لنا أن الغرض بذکرها هاهنا الجواب عن إشکال یورد علی اشتراط دخول الضدین تحت جنس واحد، وتقریره أن کل واحد من الضدین قد اشتمل علی جنس وفصل والجنس لا یقع به التضاد لأنه واحد فیهما، فإن وقع التضاد فإنما یقع بالفصول لکن الفصول لا یجب اندراجها تحت جنس واحد وإلا لزم التسلسل، فلا تضاد حقیقی فی النوعین بل فی الفصلین الذین لا یجب دخولهما تحت جنس واحد.
وتقریر الجواب أن الفصل والجنس واحد فی الأعیان، وإنما یتمیزان فی العقل فجعلاهما واحد هو النوع فکان التضاد عارضا فی الحقیقة للأنواع لا للفصول الاعتباریة، لأن التضاد إنما هو فی الوجود لا فی الأمور المتعلقة، فهذا ما فهمته من هذا الکلام ولعل غیری یفهم منه غیر ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 167]
1) لأنا قد نعقل الأشیاء التی یطلق علیها الخیر أو الشر مع الذهول عن کونها خیرات أو شرورا وقد تقدم آنفا توضیح ذلک تفصیلا عن الشیخ والطوسی.
2) بأن یقال: إنهما ضدان مع کونهما تحت جنسین هما الفضیلة والرذیلة.
3) قد تقدم فی المسألة الرابعة من هذا الفصل أیضا حیث قال: وجعلاهما واحد، ثم إن العبارة فی (م ت ص) منصوبة هکذا: وجعل الجنس والفصل واحدا بالنصب والباقیة بالرفع.
قال: کل شئ یصدر عنه أمر (1)
فالأولی، ثم حمل الصدور علی معنی عام حتی یجری فی العلل کلها، ثم قال: لا بأس بالتعریف، لأن قوله: بالانضمام یشمل العلل الثلاث أیضا، ثم قال: أو یکون التعریف للفاعلیة ویفهم غیرها منه بالمقایسة.
أقول: الأمر الأهم فی المقام هو أن یعلم أن العلة والمعلول بمعناهما المتعارف فی الأذهان لا یجری علی الأول تعالی وآیاته التی هی مظاهر أسمائه التی هی شؤون ذاته الصمدیة التی لا جوف لها، وأن التمایز بین الحق سبحانه وبین الخلق لیس تمایزا تقابلیا، بل التمایز هو تمیز المحیط عن المحاط بالتعین الإحاطی والشمول الاطلاقی الذی هو الوحدة بمعناها الحقیقی، بل إطلاق الوحدة من باب التفخیم وهذا الإطلاق الحقیقی الإحاطی حائز للجمیع ولا یشذ عن حیطته شئ فهو الکمال الحقیقی وهو سبحانه محیط بکل شئ لأنه الحی القیوم أی القائم لذاته والمقیم لغیره لا أنه محیط علی کل شئ فقط. فیجب تلطیف السر فی معنی الصدور والتمیز بین الحق والخلق وکون العلة والمعلول علی النحو المعهود المتعارف فی الأذهان السافلة لیس علی ما ینبغی بعز جلاله وعظموته سبحانه وتعالی.
وبالجملة، یجب الوصول إلی نیل التوحید القرآنی حتی یعلم أن البینونة بین العلة ومعلولها فی المقام لیست عزلیة بل وصفیة بمعنی سلب السلوب والحدود والنواقص عنه تعالی حتی یعلم أن إطلاق العلة والمعلول فی المقام علی ضرب من التوسع فی التعبیر أرفع وأشمخ من المعنی المعهود.
إما بالاستقلال أو الانضمام فإنه علة لذلک[شماره صفحه واقعی : 168]
1) أورد علیه المحقق الشریف بأن هذا التعریف بظاهره لا یتناول غیر الفاعلیة، إذ لا صدور من غیر الفاعلیة فالأولی أن تعرف بالاحتیاج فیقال: العلة ما یحتاج إلیه أمر. قال صاحب الشوارق: إنما قال بظاهره لإمکان تأویل الصدور إلی الاحتیاج کما یشعر به أیضا قوله:
الأمر والأمر معلول له.
أقول: لما فرغ من البحث عن لواحق الماهیة شرع فی البحث عن العلة والمعلول لأنهما من لواحق الماهیة وعوارضها وهما من الأمور العامة أیضا، ونفس اعتبار العلیة والمعلولیة من المعقولات الثانیة ومن أنواع المضاف.
وفی هذا الفصل مسائل:
وهما وإن کانا من المتصورات القطعیة لکن قد یعرض اشتباه ما فیذکر علی سبیل التنبیه والتمییز ما یزیل ذلک الاشتباه، فإذا فرضنا صدور شئ عن غیره کان الصادر معلولا والمصدور عنه علة سواء کان الصدور علی سبیل الاستقلال کما فی العلل التامة (1)، أو علی سبیل الانضمام کجزء العلة، فإن جزء العلة شئ یصدر عنه أمر آخر لکن لا علی سبیل الاستقلال فهو داخل فی الحد.
قال: وهی فاعلیة ومادیة وصوریة وغائیة.
أقول: العلة هی ما یحتاج الشئ إلیه، وهی إما أن تکون جزءا من المعلول أو خارجة عنه، والأول إما أن یکون جزءا یحصل به الشئ بالفعل أو بالقوة والأول الصورة والثانی المادة، وإن کانت خارجة فإما أن تکون مؤثرة أو یقف التأثیر علیها فالأول فاعل والثانی غایة.
قال: فالفاعل مبدأ التأثیر وعند وجوده بجمیع جهات التأثیر یجب وجود المعلول.
[شماره صفحه واقعی : 169]
1) هکذا فی النسخ الأصیلة المعتبرة علی صورة الجمع، وفی بعض النسخ جاءت الکلمة بالإفراد أی العلة التامة.
أقول: الفاعل هو المؤثر والغایة ما لأجله الأثر والمادة والصورة جزءاه (1)وإذا وجد المؤثر بجمیع جهات التأثیر وجب وجود المعلول، لأنه لو لم یجب لجاز وجود الأثر عند وجود الجهات بأجمعها وعدمه، فتخصیص وقت الوجود به إما أن یکون لأمر زائد أو لا یکون، فإن کان الأول لم یکن المؤثر المفروض أولا تاما هذا خلف، وإن کان الثانی لزم ترجیح أحد طرفی الممکن علی الآخر لا لمرجح وهو محال.
قال: ولا تجب مقارنة العدم.
أقول: ذهب قوم إلی أن التأثیر أنما یکون لما سبق بالعدم وهو علی الإطلاق غیر سدید، بل المؤثر إن کان مختارا (2)وجب فیه ذلک لأن المختار أنما یفعل بواسطة القصد وهو أنما یتوجه إلی شئ معدوم وإن کان موجبا لم یجب فیه ذلک.
قال: ولا یجوز بقاء المعلول بعده (3)وإن جاز فی المعد.
أقول: ذهب قوم غیر محققین (4)إلی أن احتیاج الأثر إلی المؤثر أنما هو آن حدوثه، فإذا أوجد الفاعل الفعل استغنی الفعل عنه فجاز بقاؤه بعده، وتمثلوا فی ذلک بالبناء الباقی بعد البانی (5)وغیره من الآثار وهو خطأ، لأن علة الحاجة وهی الإمکان ثابتة بعد الإیجاد فثبتت الحاجة والبناء لیس علة مؤثرة فی وجود البناء الباقی، وإنما حرکته علة لحرکة الأحجار ووضعها علی نسبة معینة، ثم بقاء الشکل
[شماره صفحه واقعی : 170]
1) أی جزءا الأثر الذی هو معلول.
2) وقد تقدم الکلام فیه فی المسألة الرابعة والأربعین من الفصل الأول.
3) أی بعد الفاعل فی قوله: فالفاعل مبدأ التأثیر.
4) وأما قول المحققین فقد تقدم فی المسألة التاسعة والعشرین من الفصل الأول من أن علة احتیاج الأثر إلی مؤثره هو الإمکان لا غیر.
5) وکذا بالابن الباقی بعد الأب وبالسخونة الباقیة بعد النار، وقالوا: لو جاز علی الباری العدم لما أضر عدمه بقاء العالم، وشنع علیهم الشیخ فی کتابی الإشارات والشفاء. أما الإشارات فقد تقدم نقل کلامه منه فی تلک المسألة المذکورة، وأما کلامه فی الشفاء فیطلب فی الثانی من سادسة الإلهیات (ص 524 ج 2 ط 1).
معلول لأمر آخر.
هذا فی العلل الفاعلیة، أما العلل المعدة فإنها تعدم وإن کانت معلولاتها موجودة کالحرکة المعدة للوصول والحرارة.
قال: ومع وحدته یتحد المعلول (1)
أقول: وللراقم فی هذا المقام من شرحه علی الإشارات تعلیقة هی العمدة والأصل فی بیان صدور الواحد عن المبدأ الأول الواحد الأحدی الصمدی سبحانه وتعالی فعلیک بالغور فیها وهی ما یلی:
إن هذه المسألة أی الواحد الأحدی لا یصدر عنه إلا واحد من أمهات المسائل الفلسفیة وقد تعاضد العقل والنقل فیها فإنه تحقق عن الشرع أول ما خلق الله العقل، ثم إن لهذه المسألة الرصینة شأنا آخر أجل وأدق مما ذکر فی هذا الکتاب وأترابه، وقد برهن فی الحکمة المتعالیة والصحف العرفانیة، والوصول إلی إدراک حقیقته یحتاج إلی تلطیف سر وتدقیق فکر وتجرید نظر. وذلک الشأن هو الفرق بین أول ما صدر وبین أول ما خلق، فإن أول ما خلق هو العقل والخلق هو التقدیر فالعقل هو تعین تقدیری من التعینات التقدیریة، وهذا التعین شأن من شؤون الصادر الأول ونقش من نقوشه وکلمة من کلماته العلیا، وبتعبیر آخر علی نحو توسع فی التعبیر أن هذا التعین عارض علی مادة الممکنات وتلک المادة هو الوجود المطلق بمعنی نفس الرحمن لا الوجود المطلق الحق الأحدی المنزه عن هذا الإطلاق.
والصادر الأول هو الوجود المنبسط الساری فی الممکنات ومنها العقل. فأول ما خلقه الله تعالی هو العقل، وأما أول ما صدر عنه تعالی فهو الوجود المنبسط الذی هو مادة العقل ومادة جمیع الممکنات.
وفی آخر نصوص الصدر القونوی: والحق سبحانه وتعالی من حیث وحدة وجوده لم یصدر عنه إلا واحد لاستحالة إظهار الواحد وإیجاده من حیث کونه واحدا ما هو أکثر من واحد، لکن ذلک الواحد عندنا هو الوجود العام المفاض علی أعیان المکونات وما وجد منها وما لم یوجد مما سبق العلم بوجوده، وهذا الوجود مشترک بین القلم الأعلی الذی هو أول موجود المسمی أیضا بالعقل الأول وبین سائر الوجودات، الخ.
فراجع فی تلک الغایة القصوی إلی المرحلة السادسة من الحکمة المتعالیة أعنی الأسفار فی العلة والمعلول، سیما الفصل المعنون بقوله فی الکشف عما هو البغیة القصوی. وقد شرح هذا الفصل الحکیم الإلهی آقا علی المدرس فی بدائع الحکم (ص 184)، وهکذا إلی الأسفار (ج 1 ص 193 ط 1) والی المقام الخامس من مصباح الأنس لابن الفناری فی شرح مفتاح الغیب (ص 69 ط 1) ورسالتنا الفارسیة الموسومة بوحدت از دیدگاه عارف وحکیم تجدیک فی المقام جدا، والله سبحانه ولی التوفیق.
.[شماره صفحه واقعی : 171]
1) یعنی مع وحدة الفاعل الذی هو مبدأ التأثیر یتحد المعلول، ویعبرون عنه بأن الواحد لا یصدر عنه إلا الواحد. والشیخ فی الإشارات وسم هذا المطلب بالتنبیه حیث قال فی الفصل الحادی عشر من خامس الإشارات: تنبیه مفهوم أن علة ما یجب عنها - أ - غیر مفهوم أن علة ما بحیث یجب عنها - ب - الخ. وقال المحقق الماتن فی شرحه علیه: یرید بیان أن الواحد الحقیقی لا یوجب من حیث هو واحد إلا شیئا واحدا بالعدد وکان هذا الحکم قریب من الوضوح، ولذلک وسم الفصل بالتنبیه وإنما کثرت مدافعة الناس إیاه لإغفالهم معنی الوحدة الحقیقیة.
أقول: المؤثر إن کان مختارا (1)جاز أن یتکثر أثره مع وحدته، وإن کان موجبا ذهب الأکثر إلی استحالة تکثر معلوله باعتبار واحد، وأقوی حججهم أن نسبة المؤثر إلی أحد الأثرین مغایرة لنسبته إلی الآخر، فإن کانت النسبتان جزئیه (2)کان مرکبا وإلا تسلسل.
وهی عندی ضعیفة (3)
ویکون مقدوره عند الحکماء بلا توسط شیئا واحدا والباقی بتوسط، قال الشارح: أقول:
ذهب الأوائل إلی أن الله تعالی یفعل بذاته لا بتوسط شئ آخر واحدا لا أزید والباقی بتوسط ذلک الصادر عنه، لأنه تعالی واحد من کل جهة والواحد من کل جهة لا یصدر عنه شیئان، لأن مفهوم صدور الأول عنه مغایر لمفهوم صدور الثانی. وهذان المفهومان إن کانا مقومین لزم ترکیب واجب الوجود فلا یکون واجبا، وکذا إن کان أحدهما داخلا. وإن کانا خارجین کان مفهوم صدور أحدهما عنه غیر مفهوم صدور الآخر ویتسلسل.
ثم قال ردا علیهم: وهذا الکلام فی غایة السقوط، لأن مفهوم الصدور اعتباری لا تحقق له فی الخارج وإلا لزم التسلسل ویلزم امتناع اتصاف البسیط بأکثر من واحد لأن مفهوم اتصافه بأحد الشیئین مغایر لمفهوم اتصافه بالآخر وامتناع سلب شیئین عن واحد (ص 44 ط 1).
وکذا فی کتابه المسمی نهج المسترشدین الذی شرحه الفاضل المقداد وسمی ذلک الشرح إرشاد الطالبین حیث قال فی النهج: ویمکن استناد معلولین إلی علة بسیطة إلی آخر ما قال.
والفاضل المقداد بعد ما نقل مذهب الحکماء قال علی مذهب العلامة: والجواب - یعنی الجواب عن الحکماء - من وجهین: الأول من حیث النقض وهو أنا نمنع القسمة وحصرها فإن ذلک أنما یتم علی تقدیر کون الصدورین موجودین فی الخارج، فیقال فیهما إما أن یکونا داخلین أو خارجین، إلی آخر الکلام. وأما إذا کانا مفهومین ذهنیین لا تحقق لهما فی الخارج فإنا نختار حینئذ أنهما خارجان ولا یلزم التسلسل لعدم احتیاجهما إلی العلة.
ثم قال: ثم المصنف - یعنی صاحب النهج - استدل علی کون الصدور أمرا اعتباریا لا وجود له فی الخارج فإنه لو کان موجودا فی الخارج لزم التسلسل واللازم باطل فکذا الملزوم. بیان الملازمة أنه لا جائز أن یکون واجبا لاستحالة تعدد الواجب، واستحالة کونه عرضا فیکون ممکنا فیکون له صدور وننقل الکلام إلی صدوره ونقول فیه کما قلنا فی الأول فیلزم التسلسل.
الثانی من حیث المعارضة وهی هنا نقض إجمالی وذلک من وجهین (الأول) أنه یلزم أن لا یصدر عن ذلک البسیط شئ أصلا، وذلک لأنکم تسلمون صدور أمر واحد عن تلک العلة البسیطة، وحینئذ نقول: ذلک الواحد له صدور فیکون مغایرا للعلة ولذلک الواحد لکونه نسبة إلیهما فإما أن یکون داخلا فی العلة أو خارجا، فمن الأول یلزم الترکیب، ومن الثانی یلزم التسلسل.
(الثانی) أنه لو صح ما ذکرتم لزم أن لا یسلب من الواحد أکثر من واحد، وأن لا یتصف إلا بشئ واحد. أما الأول فلأن سلب (ا) عن (ج) مغایر لسلب (ب) عنه، لأنا نعقل أحد السلبین ونغفل عن الآخر فإما أن یکونا داخلین أو خارجین إلی آخره.
وأما الثانی فلأن اتصاف (ا) ب (ب) غیر اتصافه ب (ج) وهما أیضا مغایران لما قلنا فإما أن یکونا داخلین أو خارجین - إلی آخر الکلام - ویلزم ما قلتم، إنتهی (ص 86 ط 1).
أقول: إن السنخیة بین الفاعل وفعله مما لا یعتریه ریب ولا یتطرق إلیه شائبة دغدغة ویعبرون عنها بالسنخیة بین العلة ومعلولها وکل فعل یصدر من فاعله علی جهة خاصة فیه وإلا یلزم صدور کل شئ عن کل شئ وظهور کل أثر عن کل شئ وهو کما تری، فإن صدر عن فاعل أثران فلا شک أن فیه جهتین صدر کل واحد منهما عن کل واحدة منهما. وهذه الجهة هی الحیثیة الواقعیة المتحققة فی ذات الفاعل وهو مبدأ صدور الأثر ومنشأ ظهوره والأمر الاعتباری المحض الذی یفرض فی الذهن فرضا بلا واقع أنی له شأنیة الاصدار. فما قالوا فی صدور الکثرة عن الواحد محقق فی الفاعل ذی الحیثیات النفس الأمریة لا الفاعل الصمد الذی هو الأول والآخر والظاهر والباطن. وحیث علمنا وأیقنا بأن نضد الکلمات الإلهیة علی نظم أتم وأحسن فلا یصدر من فاعلها القیوم إلا واحد هو نور مرشوش ورق منشور، ثم تصور بصور الکثرة غیر المتناهیة الأشرف فالأشرف نزولا والأخس فالأخس صعودا علی وفق علمه العنائی الذی هو عین ذاته، والکثرات مرایا آیاته ومظاهر أسمائه وصفاته. ثم إن کلام الخواجة لیس إلا فی صدور الفعل عن فاعله وأما إن کان الفاعل واجب الوجود لذاته فهو غیر مصرح فی کلامه، فتأمل.
لأن نسبة التأثیر والصدور تستحیل أن تکون وجودیة[شماره صفحه واقعی : 172]
1) المؤثر الأول سبحانه وتعالی مختار باتفاق المتألهین فی التوحید، والفاعل الموجب هو المبدأ الطبیعی أعنی الأصول الأزلیة المادیة التی هی أجزاء لا تتجزأ وجواهر فردة علی ما ذهب إلیه القائلون بها فی تکون صورة العالم ولم یتفوه حکیم إلهی بأن الواجب سبحانه فاعل موجب، کما لم یذهب إلی جواز صدور الکثرة عن الواحد بالوحدة الحقة الحقیقیة لبراءته عن الحیثیات الکثیرة، ومع ذلک کله یقول بسیط الحقیقة کل الأشیاء، فافهم.
2) کلمة جزئیه علی التثنیة المضافة إلی الضمیر.
3) کذا قال رحمه الله فی کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد للمصنف قدس سره حیث قال الخواجة:
[شماره صفحه واقعی : 173]
وإلا لزم التسلسل، وإذا کانت من الأمور الاعتباریة استحالت هذه القسمة علیها.
قال: ثم تعرض الکثرة (1)باعتبار کثرة الإضافات.
أقول: لما بین أن العلة الواحدة لا یصدر عنها إلا معلول واحد لزم أن تکون الموجودات بأسرها فی سلسلة واحدة بحیث یکون أی موجود فرضته علة لأی موجود فرضته أو معلولا له إما قریبة أو بعیدة فلا یوجد شیئان یستغنی أحدهما عن الآخر والوجود یکذب هذا فأوجبوا وقوع کثرة فی المعلول الأول غیر حقیقیة بل إضافیة یمکن أن یتکثر بها التأثیر، قالوا: لأن المعلول الأول بالنظر إلی ذاته ممکن وبالنظر إلی علته واجب وله ماهیة ووجود مستفاد من فاعله وهو یعقل ذاته لتجرده ویعقل مبدأه، وهذه جهات کثیرة إضافیة یقع بها التکثر ولا تثلم وحدته ویصدر عنه باعتبار کل جهة شئ.
وهذا الکلام عندنا فی غایة السقوط، لأن هذه الجهات لا تصلح للتأثیر (2)
[شماره صفحه واقعی : 174]
1) إشارة إلی جواب ما قاله المتکلمون من أنه لو لم یصدر عن الواحد إلا الواحد لما یصدر عن المعلول الأول إلا واحد هو الثانی، وعنه واحد هو الثالث وهلم جرا، فیکون الموجودات سلسلة واحدة طولیة فکیف ظهرت الکثرات العرضیة.
2) هذا الاعتراض أورده الفخر الرازی أیضا. والحق أن الفاعل فی الوجود هو الحق سبحانه وتلک الجهات هی شؤون ظهور آثاره. وما قالوه من أن العقل یعقل ذاته لتجرده ویعقل مبدأه فلیس عقلا مباینا وموجودا متمایزا عن فاعله سبحانه وإلا کان الواجب واحدا بالعدد وهو سبحانه فی السماء إله وفی الأرض إله وقیوم لهما وله ما فی السماوات والأرض بالملکیة الحقیقیة التی یعبرون عنها بالإضافة النوریة الاشراقیة. نعم لو تفوه بأن الماهیات متأصلة فی تحققها، أو الموجودات حقائق متمایزة متباینة لکان الاعتراض واردا ولکن الأمر أرفع من تأصلها رأسا وأشمخ من تباینها أصلا. والحکم علی التوحید الصمدی محکم غایة الإحکام.
لأنها أمور اعتباریة ومساویة لغیرها ولا تکون شروطا فیه.
قال: وهذا الحکم ینعکس علی نفسه (1)
لا بأس بنقل کلام کامل رصین من الماتن المحقق فی الرد علی زعم الفخر الرازی تأییدا للمرام وتسدیدا للحکم المبحوث عنه فی الصدور فی المقام قال فی شرح الفصل الحادی عشر من خامس حکمة الإشارات: إن الفاضل الشارح - یعنی به الفخر الرازی - عارض به دلیل الحکماء بأن الواحد قد یسلب عنه أشیاء کثیرة کقولنا: هذا الشئ لیس بحجر ولیس بشجر، وقد یوصف بأشیاء کثیرة کقولنا: هذا الرجل قائم وقاعد، وقد یقبل أشیاء کثیرة کالجوهر للسواد والحرکة، ولا شک فی أن مفهومات سلب تلک الأشیاء عنه واتصافه بتلک الأشیاء وقبوله لتلک الأشیاء مختلفة ویعود التقسیم المذکور حتی یلزم أن یکون الواحد لا یسلب عنه إلا واحد ولا یوصف إلا بواحد ولا یقبل إلا واحدا.
وأجاب الخواجة عنه بأن سلب الشئ عن الشئ واتصاف الشئ بالشئ وقبول الشئ للشئ أمور لا تتحقق عند وجود شئ واحد لا غیر فإنه لا یلزم الشئ الواحد من حیث هو واحد بل یستدعی وجود أشیاء فوق واحدة تتقدمها حتی یلزم تلک الأمور لتلک الأشیاء باعتبارات مختلفة وصدور الأشیاء الکثیرة عن الأشیاء الکثیرة لیس بمحال.
بیانه أن السلب یفتقر إلی ثبوت موصوف وصفة والقابلیة إلی قابل ومقبول أو إلی قابل وشئ یوجد المقبول فیه واختلاف المقبول کالسواد والحرکة یفتقر إلی اختلاف حال القابل فإن الجسم یقبل السواد من حیث ینفعل عن غیره ویقبل الحرکة من حیث یکون له حال لا یمتنع خروجه عنها. وأما صدور الشئ عن الشئ أمر یکفی فی تحققه فرض شئ واحد هو العلة وإلا لامتنع استناد جمیع المعلولات إلی مبدأ واحد.
لا یقال: الصدور أیضا لا یتحقق إلا بعد تحقق شئ یصدر عنه وشئ صادر، لأنا نقول:
الصدور یطلق علی معنیین: أحدهما: أمر إضافی یعرض للعلة والمعلول من حیث یکونان معا وکلامنا لیس فیه. والثانی: کون العلة بحیث یصدر عنه المعلول وهو بهذا المعنی متقدم علی المعلول ثم علی الإضافة العارضة لهما وکلامنا فیه، وهو أمر واحد إن کان المعلول واحدا. وذلک الأمر قد یکون هو ذات العلة بعینها إن کانت العلة علة لذاتها، وقد یکون حالة تعرض لها إن کانت علة لا لذاتها بل بحسب حالة أخری أما إذا کان المعلول فوق واحد فلا محالة یکون ذلک الأمر مختلفا ویلزم منه التکثر فی ذات العلة، إنتهی. ثم إن فی المقام مباحثات أخری رأینا الذب عنها أجدر وإن شئت فراجع الأسفار (ج 7 ط 2 ص 219).
.[شماره صفحه واقعی : 175]
1) النسخ کلها علی نفسه إلا (ت) فهی: إلی نفسه. یعنی أن قولنا مع وحدته یتحد المعلول ینعکس علی نفسه أی مع وحدة المعلول تتحد العلة، أی کما أنه لا یصدر عن الواحد إلا الواحد کذلک لا یصدر الواحد إلا عن الواحد. واعلم أن کلا من الأصل والعکس مستدل علی حیاله فلا إشکال علی عکسه إلی نفسه فی الظاهر. وهذا مثل أن یقال علی مبنی الحکمة المتعالیة: أن کل عاقل معقول وأن کل معقول عاقل، فإنهما حکمان برهن کل واحد منهما فی محله لا أن الحکم الثانی استفید من العکس فیقال: أن الموجبة الکلیة لا تنعکس کنفسها.
أقول: یرید بذلک أن مع وحدة المعلول تتحد العلة وهو عکس الحکم الأول، فلا یجتمع علی الأثر الواحد مؤثران مستقلان بالتأثیر لأنه بکل واحد منهما واجب مستغن عن الآخر فیکون حال الحاجة إلیهما مستغنیا عنهما هذا خلف.
قال: وفی الوحدة النوعیة لا عکس.
أقول: إذا کانت العلة واحدة بالنوع کان المعلول کذلک ولا یجب من کون المعلول واحدا بالنوع کون العلة کذلک فإن الأشیاء المختلفة تشترک فی لازم واحد کاشتراک الحرکة والشمس والنار فی السخونة لأن المعلول یحتاج إلی مطلق العلة وتعین العلة جاء من جانب العلة لا المعلول.
قال: والنسبتان من ثوانی المعقولات (1)
فمنها: أن العلیة والمعلولیة من الأمور الغیر المتأصلة فی الخارج علی ما قاله والنسبتان.. الخ.
ومنها: أن بینهما مقابلة التضایف، ومنها أنهما قد یجتمعان.. الخ.
ومنها: أنهما أی العلة والمعلولة لا یتعاکسان فیهما أی فی العلیة والمعلولیة، وهذا المعنی یقال له الدور وهذه الأحکام کلها ضروریة.
ومنها: أنه لا یجوز الترتیب بینهما إلی غیر النهایة ویقال له التسلسل، وإلیه أشار بقوله: ولا یتراقی.. الخ. وقد احتج علی بطلانه بوجوه: الأول قوله لأن کل واحد.. الخ، والثانی برهان التطبیق.. الخ.
وبینهما مقابلة التضایف.[شماره صفحه واقعی : 176]
1) إعلم أن صاحب الشوارق جعل قوله: والنسبتان إلی قوله: تتکافی النسبتان مسألة ثالثة فقال: هذه المسألة فی أحوال العلة مطلقا سواء کانت تامة أو غیر تامة مع معلولها:
أقول: یعنی أن نسبة العلیة والمعلولیة من المعقولات الثانیة لاستحالة وجود شئ فی الأعیان هو مجرد علیة أو معلولیة وإن کان معروضهما موجودا وبینهما مقابلة التضایف فإن العلة علة المعلول، والمعلول معلول العلة وقد نبه بقوله:
وبینهما مقابلة التضایف علی امتناع کون الشئ الواحد بالنسبة إلی شئ واحد علة ومعلولا، وهو الدور المحال، لأن کونه علة یقتضی الاستغناء والتقدم وکونه معلولا یقتضی الحاجة والتأخر فیکون الشئ الواحد مستغنیا عن الشئ الواحد متقدما علیه، ومحتاجا إلیه متأخرا عنه هذا خلف.
قال: وقد یجتمعان فی الشئ الواحد بالنسبة إلی أمرین لا یتعاکسان فیهما.
أقول: قد تجتمع نسبة العلیة والمعلولیة فی الشئ الواحد بالنسبة إلی أمرین فیکون علة لأحد الشیئین ومعلولا للآخر کالعلة المتوسطة فإنها معلولة العلة الأولی، وعلة المعلول الأخیر لکن بشرط أن لا یکون ذانک الأمران یتعاکسان فی النسبتین بأن تکون العلة الأولی معلولة للمعلول الأخیر والمعلول الأخیر علة لها وإلا جاء الدور المحال.
قال: ولا یتراقی (1)معروضاهما فی سلسلة واحدة إلی غیر النهایة، لأن کل واحد منها (2)
ثم قال: وهذه الطریقة حسنة حقة مستقیمة خفیفة المؤونة ومبناها علی مقدمة ظاهرة جدا وهی أن الشئ ما لم یمتنع جمیع أنحاء عدمه لم یجب وجوده، ثم أخذ فی تقریر الطریقة ببیان مبسوط.
وأقول: قوله: وهذه الطریقة حسنة حقة مستقیمة.. الخ تعریضات علی ما فی الشرح أعنی کشف المراد من قوله وفی هذا الوجه عندی نظر.
ولعل وجه نظره ما قاله القوشجی فی الشرح: من یجوز ذهاب سلسلة الممکنات إلی غیر النهایة یقول: کل منها یجب بغیره ویوجد بغیره ولا ینتهی إلی ما هو واجب بذاته، فدعوی أنه لا بد من وجود علة واجبة لذاتها مصادرة.
ثم یجب أن یعتقد أو یلاحظ فی هذه الوجوه من الأدلة أن سلسلة الممکنات الموجودة بالفعل معا قائمة بذاتها لا بد أن تنتهی إلی واجب قائم لذاته مقیم لغیره أی الوجود القیوم ومع التوجه إلی هذا الأصل القویم کان النظر فیه غیر مستقیم، وتعلیله بالمصادرة علیل.
ممتنع الحصول بدون علة واجبة، لکن الواجب بالغیر ممتنع أیضا[شماره صفحه واقعی : 177]
1) فی نسخ (ص، ق، ش): ولا یترامی، بالمیم علی وضوح.
2) قال صاحب الشوارق: هذا إشارة منه إلی طریقة مخترعة له مشهورة عنه وهی أن الممکن لا یجب لذاته وما لا یجب لذاته لا یکون له وجود وما لم یکن له وجود لا یکون لغیره عنه وجود، فلو کانت الموجودات بأسرها ممکنة لما کان فی الوجود موجود فلا بد من واجب لذاته فقد ثبت واجب الوجود وانقطع السلسلة أیضا.
فیجب وجود علة لذاتها هی طرف.
أقول: لما أبطل الدور شرع فی إبطال التسلسل، وهو وجود علل ومعلولات فی سلسلة واحدة غیر متناهیة، ونبه علی الدعوی بقوله: ولا یتراقی معروضاهما یعنی معروض العلیة والمعلولیة فی سلسلة واحدة إلی غیر النهایة واحتج علیه بوجوه: الأول أن کل واحد من تلک الجملة ممکن وکل ممکن ممتنع حصوله بدون علته الواجبة فکل واحد من تلک الآحاد ممتنع حصوله بدون علته الواجبة ثم تلک العلة الواجبة إن کانت واجبة لذاتها فهو المطلوب لانقطاع السلسلة حینئذ، وإن کانت واجبة بغیرها کانت ممکنة لذاتها فکانت مشارکة لباقی الممکنات فی امتناع الوجود بدون العلة الواجبة فیجب وجود علة واجبة لذاتها هی طرف السلسلة فتکون السلسلة منقطعة، وفی هذا الوجه عندی نظر.
قال: وللتطبیق بین جملة قد فصل منها آحاد متناهیة وأخری لم تفصل منها.
أقول: هذا هو الوجه الثانی من الوجوه الدالة علی امتناع التسلسل وهو المسمی ببرهان التطبیق وهو دلیل مشهور، وتقریره أنا إذا أخذنا جملة العلل والمعلولات إلی ما لا یتناهی ووضعناها جملة ثم قطعنا منها جملة متناهیة ثم أطبقنا إحدی الجملتین بالأخری بحیث یکون مبدأ کل واحدة من الجملتین
[شماره صفحه واقعی : 178]
واحدا، فإن استمرتا إلی ما لا یتناهی کانت الجملة الناقصة مثل الزائدة هذا خلف، وإن انقطعت الناقصة تناهت ویلزم تناهی الزائدة لأن ما زاد علی المتناهی بمقدار متناه فهو متناه.
قال: ولأن التطبیق باعتبار النسبتین (1)
وهذا الوجه کما أفاده الشارح راجع إلی الثانی وقد استخرجه المصنف من برهان التطبیق، ثم الظاهر من قول الشارح ولا یحتاج فی تطابقهما إلی توهم تطبیق، أنه ناظر إلی کون هذا البرهان أقل مؤونة من برهان التطبیق کما یستفاد من الشوارق حیث قال: وهذا البرهان أقل مؤونة من برهان التطبیق لأنه مستغن عن توهم تطبیق کل واحد من آحاد إحدی السلسلتین بواحد من آحاد السلسلة الأخری کما احتاج إلیه برهان التطبیق وذلک لکونهما متطابقتین بلا تعمل من الوهم. وکذلک هو أتم فائدة منه لأنه یجری فی المتعاقبات أیضا دون برهان التطبیق.
واعلم أن العزل إن أختص بالمعلول الأخیر فقط کان المراد من إحدی النسبتین هی النسبة بالعلیة کما فی الأسفار والشوارق وکان المراد من السبق السبق بالعلیة، وإن لم یختص به کان قوله: إحدی النسبتین جاریا علی العلة والمعلول کلیهما، وکذلک السبق.
بحیث یتعدد کل واحد منها باعتبارهما یوجب تناهیهما لوجوب ازدیاد إحدی النسبتین علی الأخری من حیث السبق.أقول: هذا وجه ثالث وهو راجع إلی الثانی وهو برهان التطبیق لکن علی نحو آخر استخرجه المصنف رحمه الله مغایر للنحو الذی ذکره القدماء، وتقریره أنا إذا أخذنا العلل والمعلولات سلسلة واحدة غیر متناهیة فإن کل واحد من تلک السلسلة علة باعتبار ومعلول باعتبار، فیصدق علیه النسبتان باعتبارین ویحصل له التعدد
[شماره صفحه واقعی : 179]
1) أی نسبة العلیة ونسبة المعلولیة. واعلم أن طریق هذا البرهان أن تعزل المعلول المحض من السلسلة إذا کان التسلسل فی جانب العلل کما هو ظاهر هذا الشرح وصریح الشوارق والأسفار، أو العلة المحضة إذا کان التسلسل فی جانب المعلولات کما أن القوشجی أقام البرهان بهذا الوجه أیضا، ثم تجعل کلا من الآحاد التی فوقه علی الأول أو تحتها علی الثانی متعددا باعتبار وصفی العلیة والمعلولیة، فیلزم زیادة وصف العلیة علی الأول والمعلولیة علی الثانی فتنقطع السلسلتان. فقوله: من حیث السبق، أی من حیث وجوب سبق العلیة علی المعلولیة، أو بالعکس علی الوجهین المذکورین فی طریق العزل وکان الکلام فی تناهی معروضی العلیة والمعلولیة، فلا تغفل.
باعتبار النسبتین، فإن الواحد من تلک السلسلة (1)من حیث إنه علة مغایر له من حیث إنه معلول، فإذا أطبقنا کل ما صدق علیه نسبة المعلولیة علی کل ما صدق علیه نسبة العلیة واعتبرت هذه السلسلة من حیث کل واحد منها علة تارة ومن حیث کل واحد منها معلول أخری کانت العلل والمعلولات المتباینات بالاعتبار متطابقتین فی الوجود ولا یحتاج فی تطابقهما إلی توهم تطبیق، ومع ذلک یجب أن تکون العلل أکثر من المعلولات من حیث إن العلل سابقة علی المعلولات فی طرف المبتدأ، فإذن المعلولات قد انقطعت قبل انقطاع العلل، والعلل الزائدة علیها إنما زادت بمقدار متناه فتکون الجملتان متناهیتین.
قال: ولأن المؤثر فی المجموع إن کان بعض أجزائه کان الشئ مؤثرا فی نفسه وعلله ولأن المجموع له علة تامة وکل جزء لیس علة تامة إذ الجملة لا تجب به وکیف تجب الجملة بشئ هو محتاج إلی ما لا یتناهی من تلک الجملة.
أقول: هذا وجه (2)
وکذا ذکره فی الفصل السادس عشر من المبدأ والمعاد، وکلام الشارح هنا قریب مما ذکره الشیخ فیه فلا بأس بما أتی به فی المبدأ والمعاد توضیحا للمراد، قال:
فصل فی أنه لا یمکن أن یکون لکل ممکن الوجود علة معه ممکنة إلی غیر نهایة: وقبل ذلک فإنا نقدم مقدمات، فمن ذلک أنه لا یمکن أن یکون فی زمان واحد لکل ممکن الذات علل ممکنة الذات بلا نهایة، وذلک لأن جمیعها إما أن یکون موجودا معا وإما أن لا یکون موجودا معا.
فإن لم یکن موجودا معا لم یکن الغیر المتناهی فی زمان واحد ولکن واحد قبل الآخر أو بعد الآخر وهذا لا نمنعه. وأما أن یکون موجودا معا (قوله: وأما أن یکون موجودا معا.. الخ هذا المطلب الجسیم کان مرادنا فی قولنا آنفا من أنه یجب أن یلاحظ أن سلسلة الممکنات الموجودة بالفعل معا.. الخ.) ولا واجب وجود فیها فلا یخلو إما أن تکون تلک الجملة بما نهی تلک الجملة واجبة الوجود بذاتها، أو ممکنة الوجود فی ذاتها. فإن کانت واجبة الوجود بذاتها وکل واحد منها ممکن الوجود یکون الواجب الوجود یتقوم بممکنات الوجود، هذا محال، وأما إن کانت ممکنة الوجود بذاتها فالجملة محتاجة فی الوجود إلی مفید الوجود. فإما أن یکون خارجا منها أو داخلا فیها.
فإن کان داخلا فیها فإما أن یکون کل واحد واجب الوجود - وکان کل واحد منها ممکن الوجود - هذا خلف. وإما أن یکون ممکن الوجود فیکون هو علة للجملة ولوجود نفسه لأنه أحد الجملة. وما ذاته کافیة فی أن توجد ذاته فهو واجب الوجود، وکان لیس واجب الوجود هذا خلف.
فبقی أن یکون خارجا عنها، ولا یجوز أن یکون علة ممکنة، فإنا جمعنا کل علة ممکنة الوجود فی هذه الجملة، فهی إذا خارجة عنها وواجبة الوجود بذاتها، فقد انتهت الممکنات إلی علة واجبة الوجود فلیس لکل ممکن علة ممکنة معه. إنتهی ما أفاده فی المبدأ والمعاد.
رابع علی إبطال التسلسل، وتقریره أنا إذا فرضنا جملة[شماره صفحه واقعی : 180]
مترتبة من علل ومعلولات إلی ما لا یتناهی، فتلک الجملة من حیث هی جملة ممکنة لترکبها من الآحاد الممکنة وکل ممکن له مؤثر فلتلک الجملة مؤثر فإما أن یکون المؤثر هو نفس تلک الجملة وهو محال لاستحالة کون الشئ مؤثرا فی نفسه، وإما أن یکون خارجا عنها والخارج عن جملة الممکنات واجب فتنقطع السلسلة وإما أن یکون جزءا من تلک الجملة وهذا محال وإلا لزم کون الشئ مؤثرا فی نفسه وفی علله التی لا تتناهی وذلک من أعظم المحالات. وأیضا فإن المجموع لا بد له من علة تامة وکل جزء لیس علة تامة إذ الجملة لا تجب به وکل جزء لا یصلح أن یکون علة تامة للمجموع، وکیف تجب الجملة بجزء من أجزائها وذلک الجزء محتاج إلی ما لا یتناهی من تلک الجملة.
قال: وتتکافی النسبتان فی طرفی النقیض.
أقول: الذی یفهم من هذا الکلام أن نسبة العلیة مکافئة لنسبة المعلولیة فی طرفی الوجود والعدم بالنسبة إلی معروضیهما علی معنی أن نسبة العلیة إذا صدقت
[شماره صفحه واقعی : 181]
علی معروض ثبوتی کانت نسبة المعلولیة صادقة علی معروض ثبوتی وبالعکس، وإذا صدقت نسبة العلیة علی معروض عدمی صدقت نسبة المعلولیة علی معروض عدمی وبالعکس وذلک یتم بتقریر مقدمة هی أن عدم المعلول أنما یستند إلی عدم العلة لا غیر، وبیانه أن عدم المعلول لا یستند إلی ذاته وإلا لکان ممتنعا لذاته هذا خلف، بل لا بد له من علة إما وجودیة أو عدمیة، والأول باطل لأن عند وجود تلک العلة الوجودیة إن لم یختل شئ من أجزاء العلة المقتضیة لوجود المعلول، ولا من شرائطها لزم وجود المعلول نظرا إلی تحقق علته التامة، وإن اختل شئ من ذلک لزم عدم المعلول فیکون عدم المعلول مستندا إلی ذلک العدم لا غیر.
وإذا تقررت هذه المقدمة فنقول: العلة الوجودیة یجب أن یکون معلولها وجودیا لأنه لو کان عدمیا لکان مستندا إلی عدم علته علی ما قلنا لا إلی وجود هذه العلة، والمعلول الوجودی یستند إلی العلة الوجودیة لا العدمیة لأن تأثیر المعدوم فی الموجود غیر معقول.
قال: والقبول والفعل متنافیان مع اتحاد النسبة لتنافی لازمیهما.
أقول: ذهب الأوائل إلی أن الشئ الواحد لا یکون قابلا وفاعلا لشئ واحد، وعبر عنه المصنف بقوله: القبول والفعل متنافیان یعنی لا یجتمعان بل یتنافیان لکن مع اتحاد النسبة یعنی أن یکون المفعول الذی تقع نسبة الفعل إلیه هو بعینه المقبول الذی تقع نسبة القبول إلیه لتنافی لازمیهما وهو الإمکان والوجوب وذلک لأن نسبة القابل إلی المقبول نسبة الإمکان (1)، ونسبة الفاعل إلی المفعول نسبة
[شماره صفحه واقعی : 182]
1) کما فی (ص) وفی (م، ق، ش) نسبة إمکان. ویأتی قوله فی المسألة الأولی من الفصل الرابع من المقصد الثانی فی شرح قول الماتن: (وأدلة وجوده مدخولة) علی تعریف الإمکان باتفاق النسخ کلها حیث یقول: لأن نسبة القبول نسبة الإمکان ونسبة الفاعل نسبة الوجوب.
الوجوب فلو کان الشئ الواحد مقبولا لشئ ومعلولا له أیضا لزم أن تکون نسبة ذلک الشئ إلی فاعله بالوجوب والإمکان هذا خلف.
قال: وتجب المخالفة بین العلة والمعلول (1)
الفصل الثالث فی مناسبة ما بین العلل الفاعلیة ومعلولاتها، فراجع.
إن کان المعلول محتاجا لذاته إلی تلک العلة وإلا فلا.أقول: العلة إن کان معلولها محتاجا لماهیته إلیها وجب کونها مخالفة لها لاستحالة تأثیر الشئ فی نفسه، وإن کانت علة لشخصیتها (2)کتعلیل إحدی النارین بالأخری فإن المعلول لا یجب أن یکون مخالفا للعلة فی الماهیة ولا یکون أقوی منها ولا یساویها عند فوات شرط أو حضور مانع ویساویها لا مع ذلک (3)، والإحساس بسخونة الأجسام الذائبة أشد من سخونة النار لعدم الانفصال بسرعة للزوجته ولبطء حرکة الید فیه لغلظه.
قال: ولا یجب صدق إحدی النسبتین علی المصاحب.
أقول: یعنی به أن نسبة العلیة (4)لا یجب صدقها علی ما یصاحب العلة
[شماره صفحه واقعی : 183]
1) ذکره الشیخ فی ثالث من سادسة إلهیات الشفاء (ص 527 ج 2 ط 1) قال فی عنوان البحث:
2) وفی (ص ق): لتشخصها.
3) أی یساوی المعلول العلة لا مع فوات شرط أو حضور مانع. وقوله: والاحساس مثال لعدم التساوی عند فوات شرط أو حضور مانع.
4) وبعبارة أخری لا یجوز ما مع العلة علة وإلا لزم اجتماع العلتین فی مرتبة واحدة، ولا أن یکون ما مع المعلول معلولا.
ویلازمها فإن مع العلة شرائط کثیرة ولوازم لا مدخل لها فی العلیة کحمرة النار (1)فإنها لا تأثیر لها فی الاحراق وکذا ما یصاحب المعلول ویلازمه لا یجب صدق نسبة المعلولیة علیه، قال الشیخ أبو علی ابن سینا (2): إن الفلک الحاوی یصاحب علة المحوی ولا یجب أن یکون متقدما بالعلیة علی المحوی لأجل مصاحبته لعلة المحوی فقد جعل ما مع القبل لیس قبلا، ثم قال: وجود الخلاء وعدم المحوی متقارنان (3)، فلو کان الحاوی علة للمحوی لکان متقدما علیه فیکون متقدما علی ما یصاحبه أعنی عدم الخلاء، فیکون عدم الخلاء (4)متأخرا عنه من حیث إنه مصاحب للمتأخر، وهذا یدل علی أن ما مع البعد یجب أن یکون بعدا، فتوهم بعضهم (5)أن الشیخ أوجب أن یکون ما مع البعد بعدا من حیث المعیة والبعدیة ولم یوجب أن یکون ما مع القبل قبلا وهذا فاسد لأنه لا فرق بین ما مع القبل وما مع البعد من حیث البعدیة والمعیة والقبلیة، والشیخ حکم فی هذه الصورة الخاصة وکل ما یساویها بأن ما مع البعد یجب أن یکون بعدا لتحقق الملازمة الطبیعیة بین عدم الخلاء ووجود المحوی بخلاف العقل والفلک (6)المتباینین بالذات والاعتبار.
[شماره صفحه واقعی : 184]
1) بالحاء المهملة والمعجمة کما فی بعض النسخ مهملة.
2) راجع فی ذلک شرح الماتن علی الفصل الحادی والعشرین من النمط الأول من کتاب الإشارات قوله: یجب أن یعلم فی الجملة أن الصورة الجرمیة وما یصحبها لیس شئ منهما سببا لقوام الهیولی مطلقا.. الخ، وکذا شرحه علی الفصل الحادی والثلاثین من النمط السادس منه قوله هدایة إذا فرضنا جسما یصدر عنه فعل.. الخ.
3) وبالعکس أی وجود المحوی وعدم الخلاء متقارنان.
4) أقول وهو الصواب وما فی بعض النسخ أعنی وجود الخلاء فیکون وجود الخلاء، غلط جدا.
5) هذا البعض هو الفخر الرازی وتفصیل کلامه فی ذلک وجواب المحقق الطوسی إیاه یطلبان فی الموضعین المذکورین من الإشارات.
6) العقل هو علة المحوی فی المقام، فلا تغفل.
قال: ولیس الشخص من العنصریات علة (1)ذاتیة لشخص آخر منها وإلا لم تتناه الأشخاص (2)، ولاستغنائه عنه بغیره.
أقول: الشخص من العناصر کهذه النار مثلا لیس علة ذاتیة لشخص آخر منها أی یکون علة لوجوده وإلا لوجدت أشخاص لا تتناهی دفعة واحدة، لأن العلل الذاتیة تصاحب المعلولات.
وأیضا فإن الشخص (3)من العناصر یستغنی عن الشخص الآخر بغیره، إذ لیس شخص ما من أشخاص النار مثلا أولی بأن یکون علة لشخص آخر من بقیة أشخاص النوع بل الشخص الذی هو معلول سبیله سبیل سائر الأشخاص فی أن الشخصن الذی هو العلة لیس هو أولی بالعلیة من الشخص الذی هو معلوله وما یستغنی عنه بغیره لا یکون علة بالذات، فهو إذن علة بالعرض بمعنی أنه معد.
[شماره صفحه واقعی : 185]
1) وفی (ت): لشخص منها، بدون کلمة آخر، وإنما خص هذا الحکم بالعنصریات لأن الأفلاک لا یجوز فیها الکثرة الإفرادیة، فإن کل نوع منها منحصر فی فرده الشخصی بخلاف العنصریات لأن کل نوع منها یجوز فیه تکثر الأفراد وتحققه.
2) أقول: بل لم تتحقق الأشخاص رأسا لأن العلة الذاتیة إذا تحققت کان معلولها معها ولا ینفک عنها، والفرض أن معلولها أیضا من سنخ هذا الشخص فهو أیضا علة ذاتیة فکون الشخص العنصری علة ینجر حکمه إلی کونه مقتضیا للکثرة بحسب ذاته والطبیعة التی تقتضی ذاته الکثرة محال أن یوجد لها فرد فی الخارج وکأن مراده من قوله وإلا لم تتناه الأشخاص، کان هذا المعنی الذی أشرنا إلیه فتدبر، علی أن فی کون الشخص العنصری علة ذاتیة لشخص آخر مفاسد أخری.
3) تقریر القوشجی أوضح وأخصر حیث قال: إن العناصر لیس بعضها أولی بأن یکون علة ذاتیة لبعضها من غیره، بل نسبة کلها فی ذلک سواء فیستغنی ما فرضناه معلولا عما فرضناه علة بغیر ذلک المفروض هذا خلف.
قال: ولعدم تقدمه.
أقول: هذا وجه ثالث (1)علی امتناع تعلیل أحد الشخصین بالآخر، وتقریره أن العلة متقدمة علی المعلول بالذات، والشخصان إذا کانا من نوع واحد استحال تقدم أحدهما علی الآخر تقدما ذاتیا، لأن التقدم الذاتی ما یبقی (2)للعلة مع وجود المعلول، لأنه مقوم لها والتقدم بالزمان یبطل مع وجود المعلول لأنهما إذا اجتمعا فی زمان واحد فقد عدم تقدم ما فرض علة.
قال: ولتکافؤهما (3).
أقول: هذا دلیل رابع، وتقریره أن الماء والنار مثلا متکافئان فی أنه لیس النار أولی بأن تکون علة للماء من العکس، والمتکافئان لا یصح (4)أن یکون أحدهما علة للآخر.
قال: ولبقاء أحدهما مع عدم صاحبه.
أقول: هذا دلیل خامس، وتقریره أن ما یفرض علة من شخصیات النار فقد یعدم وما یفرض معلولا یکون باقیا بعده ویستحیل بقاء المعلول بعد علته الذاتیة وبالعکس قد یعدم (5)ما یفرض معلولا وما یفرض علة یکون باقیا بعده، ویستحیل بقاء العلة (6)منفکة عن المعلول.
[شماره صفحه واقعی : 186]
1) والوجه الثانی هو قوله: ولاستغنائه عنه بغیره، وقد شرحه الشارح العلامة بقوله: وأیضا فإن الشخص من العناصر.. الخ.
2) کلمة (ما) إما موصولة أو موصوفة.
3) قرره صاحب الشوارق هکذا: الرابع أن أفراد النوع الواحد متکافئة لتماثلها، فلیس بعضها أولی بالعلیة من بعض وهذا معنی قوله: ولتکافؤهما. وکذلک القوشجی فی شرحه. ولکن یرد علیهما علی هذا التقریر أن کون هذا الوجه غیر السابق فیه تأمل کما أورده بعض الأجلة علی الشوارق، وأما ما قرره الشارح العلامة فلا غبار علیه ومتین غایة المتانة.
4) کما فی (م)، والباقیة: لا یصلح.
5) أتی به تحقیقا لقول الماتن: لبقاء أحدهما.
6) کما تقدم فی المسألة الثالثة من هذا الفصل قوله فی ذلک: ولا یجوز بقاء المعلول بعده وإن جاز فی المعد.
قال: والفاعل منا یفتقر إلی تصور جزئی (1)لیتخصص الفعل ثم شوق ثم إرادة (2)ثم حرکة من العضلات (3)
إعلم أن لهذه الحرکات مبادئ أربعة مترتبة أبعدها عن الحرکات هو القوی المدرکة وهی الخیال أو الوهم فی الحیوان، والعقل العملی بتوسطهما فی الانسان.
وتلیها قوة الشوق فإنها تنبعث عن القوی المدرکة، وتنشعب إلی شوق نحو طلب إنما ینبعث عن إدراک الملائمة فی الشئ اللذیذ أو النافع إدراکا مطابقا أو غیر مطابق وتسمی شهوة، وإلی شوق نحو دفع وغلبة أنما تنبعث عن إدراک منافاة فی الشئ المکروه أو الضار وتسمی غضبا. ومغایرة هذه القوة للقوی المدرکة ظاهرة وکما أن الرئیس فی القوی المدرکة الحیوانیة هو الوهم فالرئیس فی القوی المحرکة هو هذه القوة.
ویلیها الاجماع وهو العزم الذی ینجزم بعد التردد فی الفعل والترک وهو المسمی بالإرادة والکراهة. ویدل علی مغایرته للشوق کون الانسان مریدا لتناول ما لا یشتهیه، وکارها لتناول ما یشتهیه. وعند وجود هذا الاجماع یترجح أحد طرفی الفعل والترک اللذین تتساوی نسبتهما إلی القادر علیهما.
وتلیها القوی المنبثة فی مبادئ العضل المحرکة للأعضاء، ویدل علی مغایرتها لسائر المبادئ کون الانسان المشتاق العازم غیر قادر علی تحریک أعضائه، وکون القادر علی ذلک غیر مشتاق ولا عازم. وهی المبادئ القریبة للحرکات وفعلها تشنیج العضل وإرسالها ویتساوی الفعل والترک بالنسبة إلیها، إنتهی.
بیان: مبادئ العضل هی الأعصاب والقوی المنبثة فیها هی المبادئ القریبة للحرکات.
لیقع منا الفعل.أقول: القوة البشریة أنما تفعل أثرها مع شعور وإدارک علی الوجه النافع علما
[شماره صفحه واقعی : 187]
1) لأن الرأی الکلی لا ینبعث منه شئ مخصص جزئی، وراجع فی ذلک شرحه علی الفصل التاسع والعشرین من ثالث الإشارات.
2) وتسمی الإجماع أیضا وفی (م) وحدها: ثم تشوق، مکان قوله: ثم شوق.
3) بین قدس سره حق المطلب فی المقام فی شرحه علی الفصل الخامس والعشرین من ثالث الإشارات عند قول الشیخ وأما الحرکات الاختیاریة فهی أشد نفسانیة ولها مبدأ عازم مجمع، بما هذا لفظه:
أو ظنا، فافتقر الفعل الصادر عنها إلی مباد أربعة تصور لذلک الفعل الجزئی، فإن التصور الکلی لا یکون سببا لفعل جزئی لأن نسبة کل کلی إلی جزئیاته واحدة فإما أن یقع کلها وهو محال أو لا یقع شئ منها وهو المطلوب، فلا بد من تصور جزئی یتخصص به الفعل فیصیر جزئیا، فإذا حصل التصور بالنفع الحاصل من الأثر اشتاقت النفس إلی تحصیله فحصلت الإرادة (1)الجازمة بعد التردد فتحرکت العضلات إلی الفعل فوجد.
قال: والحرکة إلی مکان (2)
واعلم أن هذه المسألة العاشرة وشرحها خلاصة ما فی آخر النمط الثالث من الإشارات وشرح الماتن علیه فراجع الفصلین الخامس والعشرین والتاسع والعشرین منه.
تتبع إرادة بحسبها، وجزئیات تلک الحرکة تتبع تخیلات وإرادات جزئیة، فیکون السابق من هذه علة للسابق من تلک، المعدة لحصول أخری فتتصل الإرادت فی النفس والحرکات فی المسافة إلی آخرهما.أقول: الفاعل منا لحرکة ما من الحرکات أنما یفعلها بواسطة القصد والإرادة المتعلقة بتلک المسافة، فتلک الحرکة تتبع إرادة بحسبها یعنی الحرکة إلی مکان مفروض تتبع إرادة متعلقة بالحرکة إلی ذلک المخصوص، وکل حرکة فعلی مسافة منقسمة تکون الحرکة فی کل مسافة من تلک المسافات جزءا من الحرکة الأولی، وکل جزء من تلک الأجزاء یتبع تخیلا خاصا وإرادة جزئیة متعلقة به، فإذا تعلقت الإرادة بإیجاد الجزء الأول من الحرکة ثم وجد الجزء الأول کان وصول الجسم إلی ذلک الجزء مع الإرادة الکلیة المتعلقة بکمال الحرکة علة لتجدد إرادة أخری
[شماره صفحه واقعی : 188]
1) فإن قلت: الانسان قد یرید ولا یشتاق کما فی إرادة تناول الدواء البشع، فالجواب أن المنفی هناک الشهوة لا الشوق مطلقا فإن من اعتقد النفع ینبعث من اعتقاده شوق عقلی لا محالة وإن لم یسم شهوة.
2) هذا الکلام لدفع إیراد یتوهم فی المقام وهو أن صدور الأفعال الجزئیة عن الانسان لا یتوقف علی تصورات وإرادات جزئیة، مثلا من تصور الحرکة علی مسافة ینشئ إرادة متعلقة بقطع جمیع المسافة من غیر أن یتصور المتحرک الحدود الجزئیة من المسافة حتی یتعلق بها الإرادات الجزئیة.
تتعلق بجزء آخر، فإذا وجدت تلک الإرادة تعلقت بذلک الجزء فیتحرک الجسم، وعلی هذا تتصل التخیلات والإرادات فی النفس والحرکة فی الخارج فتکون کل حرکة جزئیة علة لإرادة خاصة، وکل إرادة خاصة علة لحرکة جزئیة من غیر دور.
قال: ویشترط فی صدق التأثیر علی المقارن الوضع (1)
ثم کان الصواب أن یجعل المسألة الحادیة عشرة واللتان بعدها مسألة واحدة.
.أقول: یشترط فی صدق التأثیر (2)أعنی صدق کون الشئ علة علی المقارن أعنی الصور والأعراض، الوضع أعنی الإشارة الحسیة وهو کونه بحیث یشار إلیه أنه هنا أو هناک وذلک لأن القوی الجسمانیة أعنی الصور والأعراض المؤثرة إنما تؤثر بواسطة الوضع علی معنی أنها تؤثر فی محلها أولا، ثم فیما یجاور محلها بواسطة تأثیرها فی محلها، ثم فیما یجاور ذلک المجاور بواسطة المجاور وهکذا،
[شماره صفحه واقعی : 189]
1) کلمة علی الجارة صلة للصدق. والمقارن بکسر الراء أی المقارن للمادة وذلک المقارن هو الصور القائمة بالمواد والأعراض الحالة فی الأجسام، والمقارن مقابل المفارق فی اصطلاح أهل المعقول کما سیأتی فی أول المقصد الثانی. والوضع مرفوع أی یشرط الوضع. واعلم أن ما یشترط فی تأثیره الوضع مادی لا محالة لأن قوامه بمواد الأجسام فیؤثر أولا لمادته وجرمه ثم للأقرب فالأقرب منه علی وسعه، فإن النار تسخن وتضئ علی سعتها والشمس کذلک لا یکلف الله نفسا إلا وسعها، وأما ما لیس بمادی فلا یشترط به وله الإحاطة کالمجردات. ثم إن المفارق إما مجرد بذاته وفعله أو مجرد بذاته فقط، الأول العقل والثانی النفس، فالنفوس الفلکیة والانسانیة فی النشأة الأولی لیست بغنیة عن الأجرام والأجسام وإن لم تکن مادیة. وجملة الأمر أن القوی المتعلقة بالأجسام إما محتاجة فی ذاتها إلیها کالقوة الناریة والمائیة مثلا، أو محتاجة إلیها لا فی ذاتها بل فی فعلها کالنفوس مطلقا، وسیأتی البحث عن الجوهر المفارق فی أولی الأول من المقصد الثانی.
2) تقریر الشارح هذه المسألة بأسرها ملخص ما قرره المصنف فی شرحه علی الفصل الخامس عشر من سادس الإشارات.
إنما تؤثر فی البعید بواسطة تأثیرها فی القریب، فإن النار لا تسخن کل شئ بل مادتها أولا ثم ما یجاورها، وهذا الحکم بین لا یحتاج إلی برهان.
قال: والتناهی بحسب المدة والعدة والشدة التی باعتبارها (1)یصدق التناهی وعدمه الخاص علی المؤثر.
أقول: قوله والتناهی عطف علی الوضع أی یشترط فی صدق التأثیر علی المقارن - أعنی الصور والأعراض - التناهی، لأنه لا یمکن وجود قوة جسمانیة تقوی علی ما لا یتناهی.
وقبل الخوض فی الدلیل مهد قاعدة فی کیفیة عروض التناهی وعدمه للقوی، وأعلم أن التناهی وعدمه الخاص به - أعنی عدم الملکة وهو عدم التناهی عما من شأنه أن یکون متناهیا - أنما یعرضان بالذات للکم إما المتصل کتناهی المقدار ولا تناهیه، أو المنفصل کتناهی العدد ولا تناهیه، ویعرضان لغیره بواسطته کالجسم ذی المقدار والعلل ذوات العدد، فإن عروض التناهی وعدمه لهما ظاهر، وأما ما یتعلق به شئ ذو مقدار أو عدد کالقوی التی یصدر عنها عمل متصل فی زمان أو أعمال متوالیة، ففرض النهایة واللانهایة فیه یکون بحسب مقدار ذلک العمل أو عدد تلک الأعمال (2)والذی بحسب مقدار ذلک العمل یکون إما مع وحدة العمل واتصال زمانه (3)أو مع فرض الاتصال (4)فی العمل نفسه من غیر نظر إلی وحدته أو کثرته، فأصناف القوی ثلاثة:
[شماره صفحه واقعی : 190]
الأول: قوی یفرض صدور عمل واحد منها فی أزمنة مختلفة کرماة تقطع سهامهم مسافة محدودة فی أزمنة مختلفة، وهاهنا الشدة بحسب قلة الزمان، فیکون ما لا یتناهی فی الشدة واقعا لا فی زمان وإلا لکان الواقع فی نصفه أشد مما لا یتناهی فی الشدة، وهذه قوة بحسب الشدة.
والثانی: قوی یفرض صدور عمل ما منها علی الاتصال (1)
بقی فی المقام کلام وهو أن الشارح جعل التناهی عطفا علی الوضع، وهذا الکلام بظاهره یقتضی توقف التأثیر علی التناهی، وفیه دغدغة کما قال الشریف: الظاهر من هذا العطف توقف تأثیر القوة الجسمانیة علی التناهی کتوقفه علی الوضع، لکن الظاهر کما هو المفهوم من کلامهم أن التأثیر متوقف علی الوضع ومستلزم للتناهی.
وقال المولی إسماعیل فی تعلیقته علی الشوارق فی بیان کلامهم ومستلزم للتناهی ما هذا لفظه: أی لا یتوقف التأثیر علی التناهی وإلا یلزم تحقق تناهی الأثر قبل تحقق التأثیر وهو مستلزم لتحقق التأثیر بعد تحقق الأثر وتحقق الأثر قبل تحقق التأثیر وهو محال.
لکن صاحب الشوارق سلک سبیل الشارح العلامة فقال ما هذه خلاصة مقاله: کل مقارن مؤثر ما لم یعلم تناهی أثره لم یحکم بأنه مؤثر ذلک الأثر ولو کان الأثر غیر متناه نجزم بأن المؤثر مجرد متعلق بذلک المقارن ثم شنع علی القوم بأنهم لم یتفطنوا ما ذکره فتحیروا فی العطف.
ولا یخفی علیک حسن رؤیته وجودة دقته فی بیان العطف.
فی أزمنة مختلفة کرماة تختلف أزمنة حرکات سهامهم فی الهواء، وهاهنا تکون التی زمانها أکثر أقوی من التی زمانها أقل فیقع عمل غیر المتناهیة فی زمان غیر متناه، وهذه قوة بحسب المدة.والثالث: قوی یفرض صدور أعمال متوالیة عنها مختلفة بالعدد کرماة یختلف عدد رمیهم، ولا محالة تکون التی یصدر عنها عدد أکثر أقوی من التی یصدر عنها عدد أقل، وهاهنا یقع لغیر المتناهیة عمل غیر متناهی العدد، وهذه قوة بحسب العدة. فقد ظهر من هذا أن التناهی وعدمه الخاص به أنما صدقا علی المؤثر بأحد الاعتبارات الثلاثة.
[شماره صفحه واقعی : 191]
1) أی من غیر اعتبار وحدته وکثرته کما فی الأول والثالث حیث اعتبر الأول فی الأول والثانی فی الثالث.
قال: لأن القسری یختلف باختلاف القابل ومع اتحاد المبدأ یتفاوت مقابله (1).
أقول: لما مهد قاعدة فی کیفیة عروض التناهی وعدمه فی القوی شرع فی الدلیل علی مطلوبه الأول أعنی وجوب تناهی تأثیر القوی الجسمانیة.
وتقریره أن القوی الجسمانیة إما أن تکون قسریة أو طبیعیة، وکلاهما یستحیل صدور ما لا یتناهی عنهما.
أما الأول (2)فلأن صدور ما لا یتناهی بحسب الشدة من الحرکات (3)عن القوتین (4)
ثم إن قوله: محال لما مر، ناظر إلی قوله: فیکون ما لا یتناهی فی الشدة واقعا لا فی زمان..
الخ، وإلا ما مر صریحا فی هذا المعنی شئ غیر ذکره الأصناف الثلاثة، وقوله: لا یمکن وجود قوة جسمانیة تقوی علی ما یتناهی وهو لا یقتضی حجة له فقط دونهما.
نعم، إن اللاتناهی فی الشدة ظاهر البطلان، ولذلک لم یشتغلوا بالاحتجاج علیه وأقاموا الحجة علی اللاتناهی بحسب المدة والعدة.
وقال صاحب الشوارق: وأما بحسب الشدة فلیس بمقصود إما لظهور بطلانه وإما لعدم فساده، وذلک إذا کان یجوز انتهاء زمان الحرکة فی القلة إلی حیث لا یمکن بالامکان الوقوعی تنصیفه وتجزیته.
أقول: والصواب هو ظهور بطلانه، وأما الشق الثانی فمجرد فرض غیر معتبر ولا یتوهم أحد أن تکون فی الأجسام قوة جسمانیة تقوی علی ما لا یتناهی شدة، وهذا الفرض الموهوم خارج عن البحث العلمی رأسا، ولذلک لم یقم الشیخ فی الإشارات الحجة علی التناهی فی الشدة، وقال الخواجة فی شرحه علیه بعد ذکر الأصناف الثلاثة - کما أتی به الشارح العلامة فی هذا الکتاب -: وکان مراد الشیخ ما یختلف فی النهایة واللانهایة بحسب المدة أو العدة فقط. إنتهی وإنما کان مراده ما یختلف فیهما لأن اللاتناهی فی الشدة ظاهر البطلان.
محال لما مر، وإما بحسب المدة أو العدة فلأنا لو فرضنا جسما متناهیا یحرک جسما آخر متناهیا من مبدأ مفروض حرکات (5)لا تتناهی بحسب المدة أو العدة ثم حرک بتلک القوة جسما أصغر (6)الخ. ونظائر هذا التحریف فی الکتاب کثیرة جدا.
من ذلک الجسم من ذلک المبدأ فإن[شماره صفحه واقعی : 192]
1) أی مقابل المبدأ وهو الطرف الآخر فی الشرح، فیلزم التناهی بحسب التفاوت.
2) أی القسریة.
3) بیان لما فی قوله: ما لا یتناهی.
4) صلة للصدور فی قوله: صدور ما لا یتناهی. والقوتان القسریة والطبیعیة.
5) منصوب بقوله: یحرک.
6) جاءت العبارة فی غیر واحدة من النسخ المطبوعة وغیرها هکذا: ثم حرکت تلک القوة جسما أصغر، بتأنیث الفعل وحذف الجارة وهی محرفة بلا دغدغة، والصحیحة ما اخترناها. وعبارة الشیخ فی الإشارات هکذا: ثم فرضنا أنه یحرک أصغر من ذلک بتلک القوة. وعبارة الخواجة فی شرحه علیها هکذا: إذا حرک جسم بقوته جسما آخر من مبدأ مفروض حرکات لا نهایة لها ثم فرضنا أن ذلک الجسم المحرک یحرک جسما آخر شبیها بالجسم الأول فی الطبیعة وأصغر منه بالمقدار بتلک القوة بعینها من ذلک المبدأ المفروض..
تحریکه للأصغر أکثر من تحریکه للأکبر لقلة المعاوقة هنا ولکن المبدأ واحد فالتفاوت فی الطرف الآخر فیجب تناهی الناقص مع فرض عدم تناهیه هذا خلف (1)
أقول: إنما کان البرهان أعم مأخذا لأن القوة الغیر المتناهیة تعم الجسمانیة وغیر الجسمانیة، وقوله: سواء کانت جسمانیة أو غیر جسمانیة بیان لکونه أعم مأخذا.
.وهاهنا سؤال صعب (2)
ثم ما قال الشارح بعد نقل کلام الماتن من الإشارات: وفیه نظر لأن أخذ القوة بحسب الاعتبارین لا ینافی وقوع التفاوت بالاعتبار الثالث، لیس کما ینبغی لأن ذلک النظر مجرد فرض غیر معتبر فی البحث العلمی، وکما قلنا آنفا أن اللاتناهی فی الشدة ظاهر البطلان ولذلک لم یشتغلوا بالاحتجاج علیه علی أن الخواجة قال: إن هذا الاعتراض أی السؤال الصعب مندفع، لأن المراد بالقوة المذکورة هاهنا هی التی لا نهایة لها باعتبار المدة والعدة دون الشدة علی ما مر. وقوله: علی ما مر ناظر إلی ما قاله فی الفصل الخامس عشر من النمط المذکور وقال هناک: کان مراد الشیخ فی النهایة واللانهایة بحسب المدة والعدة فقط، وقید فقط لإخراج ما بحسب الشدة وذلک کما قلنا لشدة ظهور بطلانه، ولذا لم یبحثوا عنه بنظر علمی.
وهو أن التفاوت فی التحریکین جاز أن یکون بحسب[شماره صفحه واقعی : 193]
1) إعلم أن المصنف الماتن سلک فی إقامة هذا البرهان مسلک الشیخ فی الإشارات وبعد تقریر الحجة فی الشرح قال: واعلم أن هذا البرهان أعم مأخذا مما استعمله الشیخ، فإن الحاصل منه أن القوة الغیر المتناهیة لو حرکت بالفرض جسمین مختلفین لوجب أن یکون تحریکها إیاهما متفاوتا ویلزم منه کونها متناهیة بالقیاس إلی أحدهما بعد أن فرضت غیر متناهیة مطلقا هذا خلف، فإذن القوة الغیر المتناهیة سواء کانت جسمانیة أو غیر جسمانیة یمتنع أن تکون مباشرة لتحریک الأجسام بالقسر، والشیخ خصصه بالقوة الجسمانیة لأن غرضه فی هذا الموضع هو نفی اللا نهایة عن القوی الجسمانیة، إنتهی.
2) السائل هو الفخر الرازی فی ذلک المقام، هذا السؤال والجواب وإیراد التلمیذ وجواب الشیخ والایراد علیه کلها مذکورة فی شرح الماتن المحقق الطوسی علی الفصل التاسع عشر من النمط السادس من الإشارات، وراجع فی ذلک أیضا الفصل الأخیر من المرحلة الثامنة من الأسفار (ج 1 ط 1 ص 259). والسؤال کان رائجا قبل الفخر کما هو نص کلام الخواجة فی المقام حیث قال: والاعتراض المشهور الذی أورده الفاضل الشارح علیه بتجویز أن یکون التفاوت فی التحریکین بالسرعة والبطء.. الخ.
الشدة، وأجاب المصنف قدس الله روحه عن هذا السؤال فی شرحه للإشارات بأن المراد بالقوة هاهنا هی التی لا نهایة لها بحسب المدة أو العدة لا الشدة.
وفیه نظر لأن أخذ القوة بحسب الاعتبارین لا ینافی وقوع التفاوت بالاعتبار الثالث.
وأورد بعض تلامذة أبی علی علیه أنه لا وجود للحرکات دفعة فلا یجوز الحکم علیها بالزیادة فضلا عن کون الزیادة مقتضیة لتناهیها کما قاله الشیخ اعتراضا علی المتکلمین حیث حکموا بتناهی الحوادث لازدیادها کل یوم.
وأجاب الشیخ عنه بالفرق فإن الحوادث لیس لها کل موجود (1)حتی یحکم علیها بالتناهی وعدمه، والزیادة والنقصان بخلاف القوة هاهنا فإنها موجودة یحکم علیها بکونها قویة علی تحریک الکل أو البعض ولا شک فی أن کون القوة قویة علی تحریک الکل أعظم من کونها قویة علی تحریک الجزء فأمکن الحکم بالتناهی هاهنا لوجود المحکوم علیه وتحققه بخلاف الحوادث.
وللسائل أن یعود فیقول: التفاوت فی القوة إنما هو باعتبار التفاوت فی المقوی علیه أعنی الحرکات، فإذا لم یکن الحکم علی الحرکات بالزیادة والنقصان لم یکن الحکم علی القوة بالتفاوت.
قال: والطبیعی (2)یختلف باختلاف الفاعل لتساوی الصغیر والکبیر فی القبول، فإذا تحرکا (3)مع اتحاد المبدأ عرض التناهی.
[شماره صفحه واقعی : 194]
1) أی لیس لها مجموع موجود، فکلمة (کل) مرفوعة علی أنها اسم لیس بمعنی المجموع، وموجود صفة لها. وعبارة الخواجة فی شرحه علی الإشارات فی المقام هکذا: رد الشیخ علیهم بأن قال لما لم یکن لها مجموع موجود فی وقت من الأوقات.
2) منصوب بقوله: لأن، معطوف علی القسری.
3) کما فی النسخ کلها إلا نسخة (ت) ففیها: وإذا تحرکا.
أقول: هذا بیان استحالة القسم الثانی (1)
الأولی: أن الجسم من حیث هو جسم لما لم یکن مقتضیا لتحریک ولا لمنع عنه بل کان ذلک لقوة تحله فإذن کبیره وصغیره إذا فرضنا مجردین عن تلک القوة کانا متساویین فی قبول التحریک وإلا لکان الجسم من حیث هو جسم مانعا عنه.
الثانیة: أن القوة الجسمانیة المسماة بالطبیعیة إذا حرکت جسمها ولا محالة یکون ذلک الجسم خالیا عن المعاوقة وإلا لم تکن الطبیعة طبیعة لذلک الجسم فلا یجوز أن یعرض بسبب کبر الجسم وصغره تفاوت فی القبول لما مر فی المقدمة الأولی، بل أن عرض تفاوت فهو بسبب القوة فإنها تختلف باختلاف محلها علی ما سیأتی فی المقدمة الثالثة وهناک یستبین أن التفاوت کما کان فی الحرکات القسریة بسبب القوابل لا غیر فهو فی الطبیعة بحسب الفواعل لا غیر.
الثالثة: أن القوی الجسمانیة المتشابهة تختلف باختلاف الأجسام ویتناسب بتناسب محالها المختلفة بالکبر والصغر لأنها حالة فیها متجزیة بتجزئتها.
فنقول: إنه لا یجوز أن یکون فی جسم من الأجسام قوة طبیعیة تحرک ذلک الجسم حرکات بلا نهایة، وذلک لأن قوة ذلک الجسم أکثر وأقوی من قوة بعضه لو انفرد بالمقدمة الأخیرة، ولیس زیادة جسمه فی القدر تؤثر فی منع التحریک حتی تکون نسبة المحرکین والمتحرکین واحدة بالمقدمة الأولی، وفی هذا القول إشارة أیضا إلی سبب الاحتیاج إلی هذه المقدمة، وذلک السبب هو أن المعاوقة لو کانت فی الکبیر أکثر منها فی الصغیر مع أن القوة فی الکبیر أیضا أقوی منها فی الصغیر لکانت نسبة المحرکین والمتحرکین واحدة لکن لیس کذلک لما مر فی المقدمة الأولی، بل المتحرکان فی حکم ما لا یختلفان والمحرکان مختلفان بالمقدمة الثانیة، فإن حرکتا جسمیهما من مبدأ مفروض حرکات بغیر نهایة لزم منه تناهی الأقل.
أقول: لما ثبت أن صدق التأثیر علی المقارن مشروط بالوضع والتناهی المذکورین، وأن القوی الجسمانیة مطلقا تکون مدة آثارها وکذلک عدد آثارها متناهیة کما أنها بحسب الشدة متناهیة فلا بد أن ینتهی الأمر إلی المفارق.
وهو أن تکون القوة المؤثرة فیما لا یتناهی طبیعیة. وتقریره أنه یجب أن یکون قبول الجسم العظیم للتحریک عنها مثل قبول الصغیر وإلا لکان التفاوت بسبب المانع وهو إما أن تکون الجسمیة أو لوازمها أو أمرا طبیعیا والکل محال، أو غریبا وقد فرضنا عدمه فلو حصل اختلاف لکان بسبب الفاعل فإن القوة فی العظیم أکثر من القوة فی الصغیر لانقسام[شماره صفحه واقعی : 195]
1) الخواجة قدس سره قرر البرهان فی شرحه علی الإشارات (من الفصل 20 إلی 23 من النمط السادس) بعد بیان تمهید ثلاث مقدمات أتی بها الشیخ ینبغی التدبر فیه نیلا إلی المراد.
القوی الطبیعیة بانقسام محالها، فإذا حرکت قوة الکل وقوة البعض جسمیهما من مبدأ واحد مفروض فإن حرکت الصغری حرکات غیر متناهیة کانت حرکات الکبری أکثر لأنها أعظم فتکون أقوی وإلا لکان حال الشئ مع غیره کحاله لا مع غیره هذا خلف، فیقع التفاوت فی الجانب الذی حکم فیه بعدم التناهی هذا خلف، وإن تناهت حرکات الأصغر تناهت حرکات الأکبر لأن نسبة الأثر إلی الأثر کنسبة المؤثر إلی المؤثر، وهذه نسبة متناه إلی متناه فکذا الأولی.
قال: والمحل المتقوم بالحال قابل له ومادة للمرکب.
أقول: المحل إما أن یتقوم بالحال أو یقوم الحال، وإلا لزم استغناء أحدهما عن الآخر فلا حلول، فالمحل المتقوم بالحال هو الهیولی والمقوم للحال هو الموضوع والهیولی باعتبار الحال تسمی قابلا، وباعتبار المرکب تسمی مادة.
قال: وقبوله ذاتی.
أقول: کون المادة قابلة أمر ذاتی لها لا غریب یعرض بواسطة الغیر لأنه لولا ذلک لکان عروض ذلک القبول فی وقت حصوله یستدعی قبولا آخر ویلزم التسلسل وهو محال، فهو إذن ذاتی یعرض للمادة لذاتها.
قال: وقد یحصل القرب والبعد باستعدادات یکتسبها (1)باعتبار الحال فیه.
أقول: لما ذکر أن قبول المادة لما یحل فیها ذاتی استشعر أن یعترض علیه بما یظن أنه مناقض له، وهو أن یقال: إن المادة قد تقبل شیئا ولا تقبل آخر، ثم یعرض لها قبول الآخر ویزول عنها القبول الأول، وهذا یعطی أن القبول من الأمور
[شماره صفحه واقعی : 196]
1) هذا الاستعداد لیس ذاتیا بل یحصل من جهة العوارض الطاریة وبه یحصل القرب والبعد دون الاستعداد الذاتی الأول کان للمادة لذاتها.
العارضة الحاصلة بسبب الغیر لا من الأمور الذاتیة اللازمة لها لذاتها.
وتحقیق الجواب أن نقول: إن القبول ثابت فی کلتا الحالتین لکن القبول منه قریب ومنه بعید، فإن قبول النطفة للصورة الانسانیة بعید وقبول الجنین قریب، فإذا حصل القرب بالنظر إلی عرض من الأعراض نسب القبول إلیه وعدمه عن غیره، وفی الحقیقة إنما حصل قرب القبول بعد بعده وسبب القرب والبعد هو الأعراض والصور الحالة فی المادة، فإن الحرارة إذا حلت المادة واشتدت أعدتها لقرب قبول الصورة الناریة وخلع غیرها.
قال: وهذا الحال صورة للمرکب وجزء فاعل لمحله (1)
قال القوشجی: واعلم أن ما نقلناه عن الحکماء فی هذا المبحث کلها من فروع الهیولی والصورة، والمصنف لما کان منکرا لهما کما سیجئ کان المناسب أن لا یذکر هذه المباحث ویذکرها علی سبیل النفی والانکار لا علی طریق الاثبات والاقرار. وقال صاحب الشوارق تعریضا له: إن هذه الأمور المتفرعة علی ثبوت الهیولی ذکرها المصنف هاهنا علی سبیل الحکایة، وبمعنی أنه علی تقدیر ثبوتها وعند القائلین بها یکون الحال هکذا فلا منافاة بینها وبین ما سیأتی من نفیه الهیولی فی هذا الکتاب.
.أقول: هذا الحال یعنی به الحال فی المادة وهو صورة للمرکب لا للمادة، لأنه بالنظر إلی المادة جزء فاعل لأن الفاعل فی المادة هو المبدأ الفیاض بواسطة الصورة المطلقة.
قال: وهو واحد.
أقول: ذکر الأوائل أن الصورة المقومة للمادة لا تکون فوق واحدة، لأن
[شماره صفحه واقعی : 197]
1) کلمة الجزء مضافة إلی الفاعل أی جزء علة لمحله، والفاعل هو معطی الوجود وذلک لأن الصورة شریکة للفاعل الذی هو المفارق علی ما سلک إلیه المشاء وبسط الکلام فیه الشیخ فی النمط الأول من الإشارات وتقدم الإشارة إلیه.
الواحدة إن استقلت بالتقویم استغنت المادة عن الأخری، وإن لم تستقل کان المجموع هو الصورة وهو واحد، فالصورة واحدة.
قال: والغایة علة بماهیتها (1)
والعلة الغائیة التی لأجلها الشئ علة بماهیتها ومعناها لعلیة العلة الفاعلیة ومعلولة لها فی وجودها.. الخ. أی الغایة بصورتها الذهنیة وحصولها فی علم الفاعل علة لعلیة العلة الفاعلیة، وهی معلولة فی وجودها الخارجی للمعلول، وأرادوا بقولهم أول الفکر آخر العمل هذا المعنی. قال الشیخ فی إلهیات الشفاء: ونعنی بالغائیة العلة التی لأجلها یحصل وجود شئ مبائن لها.
والمبائن هو المعلول الخارجی وإنما کان مبائنا لها لأنه لا یکون حالا فیها ولا محلا لها، وللعارف الرومی فی المثنوی:
ظاهرا آنشاخ أصل میوه استباطنا بهر ثمر شد شاخ هست
گرنبودی میل وامید ثمرکی نشاندی باغبان بیخ شجر
أول فکر آخر آمد در عملخاصه فکری کو بود وصف أزل
لعلیة العلة الفاعلیة، معلولة فی وجودها للمعلول.أقول: الغایة لها اعتباران یحصل لها باعتبارهما التقدم والتأخر بالنسبة إلی المعلول، وذلک لأن الفاعل إذا تصور الغایة فعل الفعل ثم حصلت الغایة بحصول الفعل، فماهیة الغایة علة لعلیة الفاعل، إذ لولا تلک الماهیة وحصولها فی علم الفاعل لما أثر ولا فعل الفعل، فإن الفاعل للبیت یتصور الاستکنان أولا فیتحرک إلی إیجاد البیت ثم یوجد الاستکنان بحصول البیت، فماهیة الاستکنان علة لعلیة الفاعل ووجوده معلول للبیت، ولا امتناع فی أن یکون الشئ الواحد متقدما ومتأخرا باعتبارین.
قال: وهی ثابتة لکل قاصد (2)
والفاعل الذی یفعل لغایة إما أن یکون وجود تلک الغایة أولی به فیکون الفاعل مستکملا بوجود الغایة، أو أن فاعلیته یتم بتلک الغایة فیلزم أن یکون الفاعل ناقصا فی علیته ویستکمل بتلک الغایة، فالفاعل لغایة فقیر والله سبحانه هو الغنی فلیس بفاعل لغایة وغرض کما أنه لیس بعابث أفحسبتم أنما خلقناکم عبثا (المؤمنون 15).
قال الخواجة فی شرحه علی الفصل السادس من النمط السادس من الإشارات: الغرض هو غایة فعل فاعل یوصف بالاختیار فهو أخص من الغایة. والقائلون بأن الباری تعالی أنما یفعل لغرض ذهبوا إلی أنه أنما یفعله لغرض یعود إلی غیره لا إلی ذاته وذلک لا ینافی کونه غنیا وجوادا، فأشار الشیخ إلی أن من یفعل لغرض فلا بد من أن یکون ذلک الفعل أحسن به من ترکه، لأن الفعل الحسن فی نفسه إن لم یکن أحسن بالفاعل لم یمکن أن یصیر غرضا له، ثم أنتج من ذلک أن الملک الحق لا غرض له مطلقا.
.[شماره صفحه واقعی : 198]
1) قریب من کلام الشیخ فی الفصل السابع من رابع الإشارات فی تعریف الغایة حیث قال:
2) الضمیر راجع إلی الغایة، والغایة عرفت بأنها علة لعلیة الفاعلیة فلا بد أن یکون معنی هذه الجملة أن الغایة بهذا المعنی ثابتة لکل فاعل یفعل بالقصد أعنی الفاعل بالقصد علی اصطلاح الحکماء، لأن الغنی التام والجواد والملک الحق لا غرض ولا غایة له مطلقا.
أقول: کل فاعل بالقصد والإرادة فإنه أنما یفعل لغرض ما وغایة ما وإلا لکان عابثا علی أن العبث لا یخلو عن غایة، أما الحرکات الاسطقسیة (1)
أقول: الکلمة إذا کانت عجمیة تلعب بها العرب ما شاءت، وهذا المثل سائر بینهم: عجمی فالعب به ما شئت. والغرض العمدة أن الشارح أراد منها الحرکات الطبیعیة مطلقا فی قبال الإرادیة سواء کانت لعناصر بسیطة أو لم تکن، کما یستفاد التعمیم من تمثیله بالبر وجعله مقابلا للفاعل بالقصد والإرادة، ومن قول الماتن بعید هذا وأثبتوا للطبیعیات غایات، ومن قول الشارح هناک أما إثبات الغایات للحرکات الطبیعیة فقد تقدم. فقوله: فقد تقدم إشارة إلی ما قاله فی هذا المقام. وفی الشوارق أن الحکماء أثبتوا لکل تحریک وفعل سواء کان إرادیا أو طبیعیا غایة والمصنف خص هذا الحکم بالإرادیات.
فقد أثبت الأوائل لها غایات لأن الحبة من البر إذا رمیت فی الأرض الطیبة وصادفها الماء وحر الشمس فإنها تنبت سنبلة، وهذه التأدیة علی سبیل الدوام أو الکثرة فیکون ذلک غایة طبیعیة. ومنع ذلک جماعة لعدم الشعور فی الطبیعة فلا یعقل لها غایة،[شماره صفحه واقعی : 199]
1) فی أقرب الموارد: الأسطقس بفتح الألف وسکون السین وفتح الطاء وکسر القاف: أعجمیة معناها الأصل وتسمی العناصر الأسطقسات (بکسر الألف) وهی الماء والأرض والهواء والنار. وفی المنجد: بفتح الألف وکسرها، وفی غیاث اللغات: بضم الأول والثالث والرابع وسکون الثانی لفظ یونانی بمعنی العنصر.
وأجابوا بأن الشعور یفید تعیین الغایة لا تحصیلها.
قال: أما القوة الحیوانیة (1)المحرکة فغایتها الوصول إلی المنتهی وهو قد یکون (2)غایة الشوقیة وقد لا یکون، فإن لم تحصل فالحرکة باطلة وإلا فهو إما خیر أو عادة (3)
والنسخ الأخری: غایة الشوقیة.
أو قصد ضروری أو عبث وجزاف (4).أقول: القوة الحیوانیة لها مباد علی ما تقدم (5): أحدها: القوة المحرکة المنبثة فی العضلات، وثانیها: القوة الشوقیة، وثالثها: التخیل أو الفکر. وغایة القوة المحرکة أنما هی الوصول إلی المنتهی وقد تکون هی بعینها (6)غایة القوة الشوقیة کمن طلب مفارقة مکانه والحصول فی آخر (7)لإزالة ضجره، وقد تکون غیرها کمن یطلب غریما فی موضع معین، وفی هذا القسم إن لم تحصل غایة القوة الشوقیة سمیت الحرکة باطلة بالنسبة إلیها (8)، وإن حصلت الغایتان (9)وکان المبدأ التخیل لا غیر فهو الجزاف والعبث (10). وإن کان مع طبیعة کالتنفس فهو القصد
[شماره صفحه واقعی : 200]
1) قید القوة بالحیوانیة لإخراج الفلکیة وذلک لأن القوة المحرکة الفلکیة لیست غایتها الوصول إلی المنتهی بل غایتها الدوام علی الحرکة کما سیأتی.
2) أی الوصول.
3) أی تلک الحرکة والتذکیر باعتبار الخبر. وفی (ت) وحدها: وهو قد یکون غایة الشرقیة.
4) قال قدس سره فی شرحه علی الفصل الأخیر من خامس الإشارات: الجزاف لفظة معربة معناه الأخذ بکثرة من غیر تقدیر، وقد یطلق بحسب الاصطلاح علی فعل یکون مبدأه شوقا تخیلیا من غیر أن یقتضیه فکر کالریاضة، أو طبیعة کالتنفس، أو مزاج کحرکات المرضی، أو عادة کاللعب باللحیة مثلا وهو باعتبار من الفاعل کما أن العبث یکون باعتبار من الغایة.
5) تقدم فی المسألة العاشرة من هذا الفصل.
6) أی تکون غایة القوة المحرکة بعینها.
7) فاجتمعت الغایتان أی غایة القوة المحرکة وغایة القوة الشوقیة.
8) وأما بالنسبة إلی القوة المحرکة فالغایة حاصلة ولیست بباطلة، لأن غایتها هی الوصول إلی المنتهی.
9) أی غایة القوة المحرکة وغایة القوة الشوقیة.
10) الشیخ جعلهما اثنین حیث قال فی الخامس من سادسة إلهیات الشفاء فی إثبات الغایة (ج 2 ط 1 ص 541): کل نهایة ینتهی إلیها الحرکة وتکون هی بعینها الغایة المتشوقة التخییلیة ولا یکون المتشوقة بحسب الفکرة، فهی التی تسمی العبث. وکل غایة لیست هی نهایة الحرکة ومبدأها تشوق تخیلی غیر فکری، فلا یخلو إما أن یکون التخییل وحده هو المبدأ لحرکة الشوق سمی ذلک الفعل جزافا ولم یسم عبثا الخ. وکذلک الخواجة فی شرحه علی الفصل الأخیر من خامس الإشارات جعلهما اثنین وقد تقدم آنفا.
الضروری، وإن کان مع خلق وملکة نفسانیة فهو العادة، وإن کان المبدأ الفکر فهو الخیر المعلوم أو المظنون.
قال: وأثبتوا للطبیعیات غایات (1)
وقال الخواجة فی الشرح: وللشیخ رسالة لطیفة فی العشق بین فیها سریانه فی جمیع الکائنات.
أقول: هذه الرسالة قد طبعت مع عدة رسائل أخری للشیخ مترجمة بالفرنسیة أیضا، وکتبها الشیخ باسم تلمیذه أبی عبد الله المعصومی الذی قال ابن سینا فی حقه: أبو عبد الله منی بمنزلة أرسطا طالیس من أفلاطون.
وکذا قال الخواجة فی شرح الفصل السابع من رابع الإشارات فی البحث عن العلة الغائیة ما هذا لفظه: اعترض الفاضل الشارح بأنهم یثبتون للأفعال الطبیعیة عللا غائیة والقوی الطبیعیة لا شعور لها فلا یمکن أن یقال تلک الغایات موجودة فی أذهانها، ولا أن یقال إنها موجودة فی الخارج لأن وجودها متوقف علی وجود المعلولات، فإذن تلک الغایات غیر موجودة، وغیر الموجود لا یکون علة للموجود ولا خلاص عنه إلا بأن یقال: لیس للأفعال الطبیعیة غایات.
والجواب أن الطبیعة ما لم تقتض لذاتها شیئا کأین ما مثلا لا تحرک الجسم إلی حصول ذلک الشئ فکون ذلک الشئ مقتضاها أمر ثابت دال علی وجود ذلک الشئ لها بالقوة وشعور ما لها به قبل وجوده بالفعل فهو العلة الغائیة لفعلها، إنتهی.
أقول: الحق أن الطبائع لها غایات وکل طبیعة تحب بقاءها وتعرج إلی کمالها والکل تسعی إلی غایة الغایات ومبدأ المبادئ الله رب العالمین، ونعم ما قال صاحب الحکمة المنظومة:
وکل شئ غایة مستتبعحتی فواعل هی الطبائع
وفی الأسفار: أن الله تعالی قد جعل لواجب حکمته فی طبع النفوس محبة الوجود والبقاء وجعل فی جبلتها کراهة الفناء والعدم، وهذا حق لأن طبیعة الوجود خیر محض ونور صرف وبقاءه خیریة الخیر ونوریة النور (ج 4 ط 1 ص 163) بل أفاد الشیخ المعظم فی الأول من ثانیة نفس الشفاء أن حب الدوام أمر فائض من الإله علی کل شئ (ج 1 ط 1 ص 294).
أقول: ومما ینادی بأعلی صوتها أن الطبیعیات أیضا لها غایات هی وحدة النظام الحاکیة عن وحدة الصنع والتدبیر الدالة علی أن الحیاة والشعور ساریة فی الکل، وینتهی الأمر إلی أن الوجود المطلق الحق القیوم هو الأول والآخر والظاهر والباطن، وأن الخلق هو الموجود المقدر القائم به قیام الفعل بفاعله والکلام بمتکلمه، وأن ما نزل من الموجودات من الصقع الربوبی ما نزل بکلیته بل ملکوته بیده سبحانه وتعالی. وعلیک بالتدبر فیما نتلوه علیک من منطق الوحی وبیان السنة تراجمه:
(الذی خلق فسوی × والذی قدر فهدی) (الأعلی 3 و 4).
(قال ربنا الذی أعطی کل شئ خلقه ثم هدی) (طه 51).
(وفی الأرض قطع متجاورات وجنات من أعناب وزرع ونخیل صنوان وغیر صنوان یسقی بماء واحد ونفضل بعضها علی بعض فی الأکل إن فی ذلک لآیات لقوم یعقلون) (الرعد 5).
الباب السادس والثلاثون من توحید الصدوق فی الرد علی الثنویة والزنادقة بإسناده عن هشام بن الحکم قال: قلت لأبی عبد الله علیه السلام: ما الدلیل علی أن الله واحد؟ قال: اتصال التدبیر وتمام الصنع، کما قال عز وجل: لو کان فیهما آلهة إلا الله لفسدتا.
وفی توحید المفضل: یا مفضل إن اسم هذا العالم بلسان الیونانیة الجاری المعروف عندهم قوسموس وتفسیره الزینة، وکذلک سمته الفلاسفة ومن ادعی الحکمة فکانوا یسمونه بهذا الاسم إلا لما رأوا فیه من التقدیر والنظام فلم یرضوا أن یسموه تقدیرا ونظاما حتی سموه زینة، لیخبروا أنه مع ما هو علیه من الصواب والاتقان علی غایة الحسن والبهاء (البحار ج 2 ط 1 ص 45).
وکذا للاتفاقیات.[شماره صفحه واقعی : 201]
1) قال الشیخ فی الفصل التاسع عشر من ثامن الإشارات: إذا نظرت فی الأمور وتأملتها وجدت لکل شئ من الأشیاء الجسمانیة کمالا یخصه وعشقا إرادیا أو طبیعیا لذلک الکمال وشوقا طبیعیا أو إرادیا إلیه إذا فارقه رحمة من العنایة الأولی علی النحو الذی هو به عنایة.
أقول: أما إثبات الغایات للحرکات الطبیعیة فقد تقدم البحث فیه (1)وأما العلل الاتفاقیة فقد نفاها قوم (2)
ولیس فی الوجود الاتفاقیإذ کل ما یحدث فهو راقی
لعلل بها وجوده وجبیقول الاتفاق جاهل السبب
وقال فی تعلیقته علیه: قولنا ولیس فی الوجود الاتفاقی رد علی القائل بالاتفاق فیزعم لسوء ظنه أن المطر مثلا لضرورة المادة کائن إذ الشمس بخرت من البحار والأراضی الرطبة فإذا ارتفع البخار ووصل إلی الزمهریر برد وصار ماءا ونزل ضرورة فاتفق أن یتحقق مصالح شتی من غیر قصد، ولم یعلم هذا الجاهل أنه لا یقع شئ فی العالم ولو کان أحقر ما یتصور بدون علم الله وإرادته وقدرته المحیطة، وقد مر أن کل القوی والمبادئ مجالی مشیته وقدرته، فهب أن الشمس تبخر فمن الذی یسخرها ویدیرها ویسیرها والنفس المتعلقة بها التی تجرها إلی الجنوب والشمال وتفعل الفصول الأربعة من أمر من هو وتجلی من علیه وبنور من یستضئ.
وقوله: یقول الاتفاق جاهل السبب، ناظر إلی عبارة المحقق الطوسی فی شرحه علی منطق الإشارات فی الفصل المبحوث فیه عن العرضی اللازم غیر المقوم، حیث قال: لازم الشئ بحسب اللغة هو ما لا ینفک الشئ عنه، وهو إما داخل فیه أو خارج عنه، والأول هو الذاتی المقوم، والثانی هو المصاحب الدائم فإن المصاحب منه ما یصاحبه دائما، ومنه ما یصاحب وقتا ما، وسبب المصاحبة إما أن یکون بحیث یمکن أن یعلم أو لا یکون، والأول ینسب إلی اللزوم فی العرف، والثانی ینسب إلی الاتفاق، فإن الاتفاق لا یخلو عن سبب ما إلا أن الجاهل بسببه ینسبه إلی الاتفاق (ص 18 ط 1).
ونحوه ما قال فی آخر شرح الفصل التاسع من النمط الثانی من الإشارات فی بیان قول الشیخ وستعلم أن الاتفاق یستند إلی أسباب غریبة: الاتفاق لیس علی ما یظن أنه لا یستند إلی سبب بل هو الذی یستند إلی سبب غریب یندر وجوده ولا یتفطن له فینسب إلی الاتفاق (ص 53 ط 1).
أقول: تفصیل البحث عن ذلک یطلب فی النمطین الرابع والخامس من الإشارات، ثم یجب علیک التمییز بین الاتفاق الذی یقول به المنطقی، وبین قول الحکیم من أن ما یوجد فی الخارج لیس بإتفاقی، فالمنطقی یبحث عن اللزوم بین القضیتین وعدمها فما لم یکن بینهما لزوم یقول: إن القضیة اتفاقیة، کقولک: إذا کانت الشمس طالعة کانت الحمامة طائرة. وأما الفلسفی فیحکم بأن کل واحد من طرفی القضیة فی النظام الوجودی وجب وجوده فوجد، فتبصر.
واعلم أن لمولانا مبین الحقائق الإمام الصادق صلوات الله علیه فی المقام کلاما فی توحید المفضل ینبغی أن نتشرف بتبرک نقله، قال علیه السلام (البحار ج 2 ط 1 ص 46 و 47):
فأما أصحاب الطبائع فقالوا: إن الطبیعة لا تفعل شیئا لغیر معنی ولا [ تتجاوز ] عما فیه تمام الشئ فی طبیعته، وزعموا أن المحنة تشهد بذلک فقیل لهم: فمن أعطی الطبیعة هذه الحکمة والوقوف علی حدود الأشیاء بلا مجاوزة لها، وهذا قد تعجز عنه العقول بعد طول التجارب؟
فإن أوجبوا للطبیعة الحکمة والقدرة علی مثال هذه الأفعال فقد أقروا بما أنکروا لأن هذه هی صفات الخالق، وإن أنکروا أن یکون هذا للطبیعة فهذا وجه الخلق یهتف بأن الفعل للخالق الحکیم.
وقد کان من القدماء طائفة أنکروا العمد والتدبیر فی الأشیاء، وزعموا أن کونها بالعرض والاتفاق، وکانوا مما احتجوا به هذه الإناث التی تلد غیر مجری العرف والعادة کالانسان یولد ناقصا أو زائدا إصبعا ویکون المولود مشوها مبدل الخلق، فجعلوا هذا دلیلا علی أن کون الأشیاء لیس بعمد وتقدیر بل بالعرض کیف ما اتفق أن یکون.
وقد کان أرسطا طالیس رد علیهم فقال: إن الذی یکون بالعرض والاتفاق إنما هو شئ فی الفرط مرة مرة لأعراض تعرض للطبیعة فتزیلها عن سبیلها ولیس بمنزلة الأمور الطبیعیة الجاریة علی شکل واحد جریا دائما متتابعا.
وأنت یا مفضل تری أصناف الحیوان أن یجری أکثر ذلک علی مثال ومنهاج واحد کالانسان یولد وله یدان ورجلان وخمس أصابع کما علیه الجمهور من الناس. فأما ما یولد علی خلاف ذلک فإنه لعلة تکون فی الرحم أو فی المادة التی ینشأ منها الجنین، کما یعرض فی الصناعات حین یتعمد الصانع الصواب فی صنعته فیعوق دون ذلک عائق فی الأداة، أو فی الآلة التی یعمل فیها الشئ، فقد یحدث مثل ذلک فی أولاد الحیوان للأسباب التی وصفنا فیأتی الولد زائدا أو ناقصا أو مشوها ویسلم أکثرها فیأتی سویا لا علة فیه، فکما أن الذی یحدث فی بعض الأعمال الأعراض لعلة فیه لا توجب علیها جمیعا الاهمال وعدم الصانع، کذلک ما یحدث علی بعض الأفعال الطبیعیة لعائق یدخل علیها لا یوجب أن یکون جمیعها بالعرض والاتفاق.
فقول من قال فی الأشیاء أن کونها بالعرض والاتفاق من قبل أن شیئا منها یأتی علی خلاف الطبیعة یعرض له خطأ وخطل.
فإن قالوا: ولم صار مثل هذا یحدث فی الأشیاء؟ قیل لهم: لیعلم أنه لیس کون الأشیاء باضطرار من الطبیعة ولا یمکن أن یکون سواه کما قال قائلون، بل هو تقدیر وعمد من خالق حکیم، إذ جعل الطبیعة تجری أکثر ذلک علی مجری ومنهاج معروف، ویزول أحیانا عن ذلک لأعراض تعرض لها فیستدل بذلک علی أنها مصرفة مدبرة فقیرة إلی إبداء الخالق وقدرته فی بلوغ غایتها وإتمام عملها تبارک الله أحسن الخالقین.
أقول: تبجیل الإمام علیه السلام أرسطا طالیس بما نطق فیه من لسان العصمة حجة علی المتقشفین الذین لیس لهم إلا إزراء العلم وذویه بما أوهم فیهم نفوسهم الأمارة بالسوء والإیذاء فهؤلاء بمعزل عن سبیل الولایة وإلا فهذا ولی الله الأعظم یبجل العلم والعالم. وکفی بأرسطا طالیس فخرا أن حجة الله علی خلقه نطق باسمه تبجیلا وارتضی سیرته السنیة المضیئة بأنه کان یسلک الناس إلی بارئهم من طریق وحدة الصنع والتدبیر، ویوقظ عقولهم بأن الاتفاقی لا یکون جاریا دائما متتابعا وما هو سنة دائمة لا تبدل ولا تحول فهو تحت تدبیر الملکوت، فکأن الأصل ما هو قبل الطبیعة وفوقها وبعدها.
قال العالم الأوحدی محمد الدیلمی فی محبوب القلوب (ص 14 ط 1): یروی أن عمرو بن العاص قدم من الإسکندریة علی سیدنا رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فسأله عما رأی؟ فقال: رأیت قوما یتطلسون ویجتمعون حلقا ویذکرون رجلا یقال له أرسطو طالیس لعنه الله.
فقال صلوات الله وتسلیماته علیه وآله: مه یا عمرو! إن أرسطو طالیس کان نبیا فجهله قومه.
قال الدیلمی: قال الفاضل الشهرزوری فی تأریخ الحکماء: هکذا سمعناه.
ثم قال الدیلمی: أقول ویؤید هذه الروایة ما نقل السید الطاهر ذو المناقب والمفاخر رضی الدین علی بن طاووس قدس الله روحه فی کتابه فرج المهموم فی معرفة الحلال والحرام من علم النجوم قولا بأن ابرخس وبطلیموس کانا من الأنبیاء، وأن أکثر الحکماء کانوا کذلک وإنما التبس علی الناس أمرهم لأجل أسمائهم الیونانیة، أی لما کانت أسماؤهم موافقة لأسماء بعض حکماء یونان الذین ینسب إلیهم فساد الاعتقاد اشتبه علی الناس حالهم وظنوا أن أصحاب تلک الأسامی بأجمعهم علی نهج واحد من الاعتقاد.
واعلم أن الشیخ سلک فی الشفاء مسلک وحدة الصنع والتدبیر علی رد القائلین بالبخت والاتفاق أیضا. وقد أشبع البحث عن ذلک وأجاد فی الفصلین الثالث عشر والرابع عشر من المقالة الأولی منه فی الفرق القائلین بالبخت والاتفاق ونقض حججهم (ج 1 ط 1 ص 25 - 33) وهذان الفصلان من غرر فصول الشفاء جدا، ومن کلماته السامیة فی الثانی منهما:
ولنمعن النظر فی مثل تکون السنبلة عن البرة باستمداد المادة عن الأرض، والجنین عن النطفة باستمداد المادة عن الرحم هل ذلک بالاتفاق؟ ونجده لیس بإتفاقی بل أمرا توجبه الطبیعة وتستدعیه قوة.
وکذلک لنساعد أیضا علی قولهم: إن المادة التی للثنایا لا تقبل إلا هذه الصورة، لکنا نعلم أنها لم یحصل لهذه المادة هذه الصورة لأنها لا تقبل إلا هذه الصورة بل حصلت هذه المادة لهذه الصورة لأنها لا تقبل إلا هذه الصورة فإنه لیس البیت إنما رسب فیه الحجر وطفی الخشب، لأن الحجر أثقل والخشب أخف، بل هناک صنعة صانع لم یصلح لها إلا أن یکون نسب مواد ما تفعله هذه النسبة فجاء بها علی هذه النسبة، والتأمل الصادق یظهر صدق ما قلناه وهو أن البقعة الواحدة إذا سقط فیها حبة برة أنبتت سنبلة برة أو حبة شعیر أنبتت سنبلة شعیر، ویستحیل أن یقال: إن الأجزاء الأرضیة والمائیة تتحرک بذاتها وتنفذ فی جوهر البرة وتربیه فإنه سیظهر أن تحرکها عن مواضعها لیس لذاتها، والحرکات التی لذاتها معلومة فیجب أن یکون تحرکها أنما هو یجذب قوی مستکنة فی الحبات جاذبة بإذن الله. وإن کانت الأمور تجری اتفاقا فلم لا ینبت البرة شعیرة؟ ولم لا یتولد شجرة مرکبة من تین وزیتون کما یتولد عندهم بالاتفاق عنز أیل؟ ولم لا یتکرر هذه النوادر بل یبقی الأنواع محفوظة علی أکثر؟ إلی آخر ما أفاد.
وقال العارف الرومی فی المثنوی:
هیچ گندم کاری و جو بر دهد***دیده ای اسبی که کره خر دهد
لأن السبب إن استجمع جهات المؤثریة لزم حصول[شماره صفحه واقعی : 202]
1) فی هذه المسألة حیث قال آنفا: أما الحرکات الاسطقسیة فقد أثبت الأوائل لها غایات.. الخ.
2) الحق أن کل ممکن فله سبب، والاتفاق فی نظام العالم منفی، وکل ما یتوهم أنه اتفاقی فهو حق وجب وجوده إلا أن العامة یسمون نادر الوجود أو الذی سببه مجهول لهم اتفاقیا والنادر له سبب، والشئ ما لم یجب وجوده لا یتحقق قط، وما لم ینف جمیع أنحاء العدم عنه لا یوجد. ونعم ما قال المتأله السبزواری فی الحکمة المنظومة (ص 122).
[شماره صفحه واقعی : 203]
[شماره صفحه واقعی : 204]
[شماره صفحه واقعی : 205]
مسببه قطعا وإلا کان منتفیا فلا مدخل للاتفاق.
والجواب أن المؤثر قد یتوقف تأثیره علی أمور خارجة عن ذاته غیر دائمة الحصول معه، فیقال لمثل ذلک السبب من دون الشرائط أنه اتفاقی إذا کان انفکاکه مساویا أو راجحا، ولو أخذناه مع تلک الشرائط کان سببا ذاتیا.
قال: والعلة مطلقا قد تکون بسیطة وقد تکون مرکبة.
أقول: یعنی بالاطلاق ما یشتمل العلل الأربع أعنی المادیة والصوریة والفاعلیة والغائیة، فإن کل واحدة من هذه الأربع تنقسم إلی هذه الأقسام، فالعلة الفاعلیة عند المحققین قد تکون بسیطة کتحریک الواحد منا جسما ما، وقد تکون مرکبة کتحریک جماعة جسما أکبر.
ومنع بعض الناس من الترکیب فی العلل وإلا لزم نفیها، لأن کل مرکب فإن عدم کل جزء من أجزائه علة مستقلة فی عدمه، فلو عدم جزء من العلة المرکبة لزم
[شماره صفحه واقعی : 206]
عدم العلة، فإذا عدم جزء ثان لم یکن له تأثیر البتة لتحقق العدم بالجزء الأول، ولأن الموصوف بالعلة (1)إما کل واحد من أجزائه فیلزم تعدد العلل وانتفاء الترکیب وهو المطلوب، أو بعضها (2)وهو المطلوب أیضا مع انتفاء الأولویة، أو المجموع وهو باطل لأن کل جزء لم یکن علة فعند الاجتماع إن لم یحصل أمر لم یکن المجموع علة، وإن حصل عاد الکلام فی علة حصوله.
وهذان ضعیفان (3)لاقتضائهما انتفاء المرکبات سواء کانت عللا أم لا وهو باطل (4)بالضرورة والمادة المرکبة (5)
عبارة الشیخ فی الثانی من أولی طبیعیات الشفاء (ص 8 ط 1 ج 1) کقولنا عن الزاج والعفص کان المداد (کان الحبر - خ -)، وفی الثالث منها: والعفص والزاج للحبر.
کالزاج والعفص فی الحبر، والصورة المرکبة کالإنسانیة المرکبة من أشکال مختلفة (6)، والغایة المرکبة کالحرکة لشراء المتاع ولقاء الحبیب.قال: وأیضا بالقوة أو بالفعل.
أقول: هذه المبادئ الأربعة قد تکون بالقوة فإن الخمر فاعل للإسکار فی الدن بالقوة، وقد تکون بالفعل کالخمر مع الشرب.
والمادة قد تکون بالفعل کالجنین للانسانیة، وقد تکون بالقوة کالنطفة.
والصورة بالقوة کالمائیة الحالة فی الهواء بالقوة، وقد تکون بالفعل کالمائیة الحالة فی مادتها.
[شماره صفحه واقعی : 207]
1) دلیل آخر.
2) عطف علی کل واحد، وکذلک قوله: أو المجموع.
3) أی الدلیلان.
4) أی ذلک الاقتضاء باطل.
5) والمادة البسیطة کهیولیات البسائط العنصریة، والصورة البسیطة کصور هذه البسائط، والغایة البسیطة کوصول کل منها إلی مکانه الطبیعی، ولعلها لوضوحها لم یذکرها الشارح.
6) أی من صور أعضائها الآلیة وإلا فالصوریة لا تکون مرکبة، وقد مضی فی آخر المسألة الرابعة عشرة من هذا الفصل أن الصورة واحدة. قال الشیخ فی الثانی عشر من أولی طبیعیات الشفاء: الصورة المرکبة مثل صورة الانسانیة التی تحصل من عدة قوی وصور تجتمع، فتدبر.
والغایة بالقوة هی التی یمکن جعلها کذلک وبالفعل هی التی حصل منها ذلک.
قال: وکلیة أو جزئیة.
أقول: هذه العلل (1)قد تکون کلیة کالبناء مطلقا، وقد تکون جزئیة کهذا البناء وکذلک البواقی.
قال: وذاتیة أو عرضیة.
أقول: العلة قد تکون ذاتیة وهی التی یستند المعلول إلیها بالحقیقة کالناریة فی الاحراق، وقد تکون عرضیة وهی أن تقتضی العلة شیئا ویتبع ذلک الشئ شئ آخر کقولنا: السقمونیا مبرد، فإنه بالعرض کذلک لأنه یقتضی بالذات إزالة السخونة ویتبعها حصول البرودة.
وکذلک البواقی فإن المادة الذاتیة هی محل الصورة والعرضیة هی تلک مأخوذة مع عوارض خارجة، والصورة الذاتیة هی المقومة کالإنسانیة والعرضیة هی ما یلحقها من الأعراض اللازمة أو المفارقة، والغایة الذاتیة هی المطلوبة لذاتها والعرضیة هی ما یتبع المطلوب. وقد تطلق العلة العرضیة علی ما مع العلة (2).
قال: وعامة أو خاصة.
أقول: العلة العامة هی التی تکون جنسا للعلة الحقیقیة کالصانع فی البناء والخاصة کالبانی فیه ولا یتحقق العموم والخصوص فی الصور (3)
الظاهر أن مراد الشیخ من قوله: الصورة الخاصة لا تفارق الجزئیة والعامة الکلیة، هو أن الأقسام بأسرها غیر جاریة فی الصورة. وبعبارة أخری أن الأقسام المذکورة وهی أن العلة مطلقا بسیطة ومرکبة، وبالقوة أو بالفعل، وکلیة وجزئیة، وذاتیة وعرضیة، وعامة وخاصة، وقریبة وبعیدة، ومشترکة أو خاصة، جاریة بأسرها فی غیر الصورة وأما فی الصورة فالکلیة والجزئیة والعموم والخصوص فیها واحد. والمراد من التمثیل هو أن حد الشئ أو فصل الشئ أو خاصة الشئ کما لا یوجد فی غیر هذا الشئ المخصوص فکذلک الصورة الجزئیة کصورة هذا الکرسی لا توجد إلا جزئیة. وقوله وهو مثل الجنس للخاصة، ولم یقل: للنوع، لأن الجنس بالنسبة إلی النوع لیس صورة له بل مادة، فنقول: إن قول الشارح العلامة ولا یتحقق العموم والخصوص فی الصورة، یشبه أن یکون مشیرا إلی ما قاله الشیخ من أنه لما کانت الصورة الخاصة والجزئیة وکذلک العامة والکلیة بمعنی فلا حاجة بعد ذکر أحدهما إلی ذکر الآخر، فتأمل.
وقیل: إنه لا فرق بین الصورة العامة والصورة الکلیة کذلک لا فرق بین المادة العامة والکلیة، والفاعل العام والکلی، والغایة العامة والکلیة، فلا حاجة إلی اعتبار العامة بعد الکلیة.
ولکن لا یبعد أن یکون مراد الشارح من عدم تحققهما فیها ما قاله بعضهم من أن الفاعل العام والغایة والمادة العامتان، یصح وجود فرد مخصوص من أحدها یکون فاعلا أو مادة أو غایة لأشیاء کثیرة بخلاف الصورة فإنه لا یمکن وجود فرد منها مخصوص یصلح لکونه صورة لأشیاء کثیرة وإلا لزم اتحاد الاثنین، ویشبه أن یکون حمل کلامه علی هذا الوجه أولی وألزم.
.[شماره صفحه واقعی : 208]
1) قد ذکر مثالا للفاعلیة الکلیة والجزئیة فقط، وأمثلة البواقی غیر خفیة.
2) أی وصف ملازم للعلة کما یأتی فی المسألة الآتیة قوله: ومن العلة العرضیة ما هو معد، وجعله ثانی الاعتبارین هناک.
3) قال الشیخ فی الفصل الثانی عشر من أولی طبیعیات الشفاء: الصورة الخاصة لا تخالف الجزئیة وهو مثل حد الشئ أو فصل الشئ أو خاصة الشئ. والعامة فلا تفارق الکلیة وهو مثل الجنس للخاصة: إنتهی ما أردنا من نقل کلامه.
قال: وقریبة أو بعیدة.
أقول: العلة القریبة هی التی لا واسطة بینها وبین المعلول کالمیل فی الحرکة، والبعیدة هی علة العلة کالقوة الشوقیة وکذا البواقی.
قال: ومشترکة أو خاصة.
أقول: المشترکة کالنجار لأبواب متعددة، والخاصة کالنجار لهذا الباب.
قال: والعدم للحادث (1)من المبادئ العرضیة.
أقول: الحادث هو الموجود بعد أن لم یکن، وهو أنما یتحقق بعد سبق عدم علته، فلما توقف تحققه علی العدم السابق أطلقوا علی العدم اسم المبدأ بالعرض ومبدئه بالذات هو الفاعل لا غیر.
قال: والفاعل فی الطرفین واحد.
[شماره صفحه واقعی : 209]
1) وفی (ت): فالعدم. والباقیة: والعدم للحادث بالواو.
أقول: الفاعل فی الوجود هو بعینه الفاعل فی العدم علی ما بینا (1)أولا من أن علة العدم هی عدم العلة لا غیر، والمؤثر فی طرفی المعلول هو العلة لا غیر لکن مع حضورها تقتضی الوجود ومع عدمها تقتضی العدم.
قال: والموضوع کالمادة.
أقول: الموضوع أیضا من العلل التی یتوقف وجود الحال علیها ونسبته إلی الحال نسبة المادة إلی الصورة فهو من جملة العلل.
قال: وافتقار الأثر أنما هو فی أحد طرفیه
أقول: الأثر له ماهیة وله وجود وعدم، وافتقاره إلی المؤثر أنما هو فی أن یجعله موجودا أو معدوما، إذ التأثیر أنما یعقل فی أحد الطرفین أما الماهیة فلا یعقل التأثیر فیها، فلیس السواد سوادا بالفاعل بل وجوده وعدمه بالفاعل.
قال: وأسباب الماهیة غیر أسباب الوجود.
أقول: أسباب الماهیة باعتبار الوجود الذهنی هی الجنس والفصل وباعتبار الخارج هی المادة والصورة وأسباب الوجود هی الفاعل والغایة.
قال: ولا بد للعدم من سبب وکذا فی الحرکة.
أقول: قد بینا أن نسبة طرفی الوجود والعدم إلی الممکن واحدة، فلا یعقل اتصافه بأحدهما إلا بسبب، فکما افتقر الممکن فی وجوده إلی السبب افتقر فی عدمه إلیه وإلا لکان ممتنع الوجود لذاته.
[شماره صفحه واقعی : 210]
1) بین فی المسألتین الثامنة عشرة والثالثة والأربعین من الفصل الأول، وسیذکره فی المسألة الآتیة أیضا.
لا یقال: الموجود منه ما هو باق (1)ومنه ما هو غیر باق کالحرکات والأصوات، والأول یفتقر عدمه إلی السبب، أما النوع الثانی فإنه یعدم لذاته.
لأنا نقول: یستحیل أن یکون العدم ذاتیا لشئ وإلا لم یوجد، والحرکة لها علة فی الوجود فإذا عدمت أو عدم أحد شروطها عدمت وکذا الأصوات، فلا فرق بین الحرکات وغیرها.
قال: ومن العلل المعدة ما یؤدی إلی مثل أو خلاف أو ضد.
أقول: العلل تنقسم إلی المعد وإلی المؤثر، والمعد یعنی به ما یقرب العلة إلی معلولها بعد بعدها عنه وهو قریب من الشرط.
والعلة المعدة إما أن تؤدی إلی ما یماثلها کالحرکة إلی المنتصف فإنها معدة للحرکة إلی المنتهی ولیست فاعلة لها بل الفاعل للحرکة إما الطبیعة أو النفس لکن فعل کل واحد منهما فی الحرکة إلی المنتهی بعید وعند حصول الحرکة إلی المنتصف یقرب تأثیر أحدهما فی المعلول الذی هو الحرکة إلی المنتهی، وإما أن تؤدی إلی خلافها کالحرکة المعدة للسخونة، وإما أن تؤدی إلی ضد کالحرکة المعدة للسکون عند الوصول إلی المنتهی.
قال: والأعداد قریب وبعید.
أقول: الأعداد منه ما هو قریب وذلک کالجنین المستعد لقبول الصورة الانسانیة، ومنه ما هو بعید کالنطفة لقبولها وکذلک العلة المعدة قد تکون قریبة وهی التی یحصل المعلول عقیبها وقد تکون بعیدة وهی التی لا تکون کذلک، وتتفاوت العلل فی القرب والبعد علی حسب تفاوت الأعداد وهو قابل للشدة والضعف.
قال: ومن العلل العرضیة ما هو معد.
أقول: قد بینا (2)
ثم عبارة المتن أعنی قوله: ومن العلل العرضیة ما هو معد، موافقة لنسخة (ز). والباقیة: ومن العلة العرضیة، بالأفراد.
أن العلة العرضیة تقال باعتبارین: أحدهما: أن تؤثر العلة[شماره صفحه واقعی : 211]
شیئا ویتبع ذلک الشئ شئ آخر کقولنا: الحرارة تقتضی الجمع بین المتماثلات فإنها لذاتها تقتضی الخفة، فما هو أخف فی المرکب یقبل السخونة أشد فینفصل عن صاحبه ویطلب الصعود فیعرض له أن یجتمع مع مماثله، والثانی أن یکون للعلة وصف ملازم، فیقال له علة عرضیة والأول علة معدة.
[شماره صفحه واقعی : 212]
قال:
وفیه فصول:
[شماره صفحه واقعی : 213]
الممکن إما أن یکون (1)موجودا فی الموضوع وهو العرض أو لا وهو الجوهر.
أقول: لما فرغ من البحث عن الأمور الکلیة المعقولة شرع فی البحث عن الموجودات الممکنة وهی الجواهر والأعراض، وفی هذا الفصل مسائل:
کل ممکن موجود إما أن یکون موجودا لا فی موضوع وهو الجوهر، وإما أن یکون موجودا فی موضوع وهو العرض، ونعنی بالموضوع المحل المتقوم بذاته المقوم لما یحل فیه، فإن المحل إما أن یتقوم بالحال أو یقوم الحال، إذ لا بد من حاجة أحدهما إلی الآخر، فالأول یسمی المادة والثانی یسمی الموضوع، والحال فی الأول یسمی صورة وفی الثانی یسمی عرضا، فالموضوع والمادة یشترکان اشتراک أخصین تحت أعم واحد هو المحل، والصورة والعرض یشترکان اشتراک أخصین تحت أعم واحد هو الحال. والموضوع أخص من المحل، وعدم الخاص
[شماره صفحه واقعی : 214]
1) حرف التعریف للعهد، وقد تقدم فی المسألة الحادیة والعشرین من الفصل الأول من المقصد الأول قوله: وقسمة کل منهما إلی الاحتیاج والغنی حقیقیة، وفی مواضع أخری أیضا.
أعم من عدم العام، فکل ما لیس فی محل فهو لیس فی موضوع ولا ینعکس، ولهذا جاز أن یکون بعض الجواهر حالا فی غیره، ولما کان تعریف العرض یشتمل علی القید الثبوتی قدمه فی القسمة علی الجوهر.
قال: وهو إما مفارق فی ذاته وفعله وهو العقل، أو فی ذاته وهو النفس، أو مقارن فإما أن یکون محلا (1)
وصاحب الشوارق فسره هکذا: إما مفارق عن الوضع أو مقارن للوضع، ولا یخفی أن إیراد القوشجی لا یرد علی هذا التفسیر.
ثم قال فی الشوارق تعریضا علیه: وأنت خبیر بأنه علی هذا التقدیر (یعنی علی تقدیر تفسیر المفارق بالمفارق عن المادة، والمقارن بالمقارن لها.) أیضا لا یجب أن یکون المراد من المادة هو المحل المتقوم بالحال لیرد ما ذکره فإن للمادة معنی أعم منه (ذلک المعنی الأعم هو القابل الذی یکون ذا وضع.) ومن الموضوع ومن نفس الجسم ومن الأجزاء التی لا تتجزأ، ألا تری أن الطوائف کلها یطلقون لفظی المادة والمادی مع أن غیر المشائین لا یقولون بالمادة بمعنی المحل المتقوم بالحال، بل تفسیر المفارق بالمفارق عن المادة هنا غیر صحیح وإلا لزم کون الجسم علی مذهب المصنف غیر مادی (وذلک لأن الجسم علی رأیه لیس مرکبا من الهیولی والصورة بل الجسم عنده هو نفس الصورة الجسمیة کما یأتی.) بل من المجردات إذ یصدق علیه المفارق بهذا المعنی، إنتهی.
وهو المادة، أو حالا وهو الصورة، أو ما یترکب منهما وهو الجسم.أقول: هذه قسمة الجوهر إلی أنواعه، فإن الجوهر إما أن یکون مفارقا فی ذاته وفعله للمادة وهو المسمی بالعقل، أو مفارقا فی ذاته لا فعله وهو النفس الناطقة فإنها مفارقة للمادة فی ذاتها ووجودها دون فعلها لاحتیاجها إلی الآلة فی التأثیر، ولا یمکن أن یکون مفارقا فی فعله دون ذاته لأن الاستغناء فی التأثیر یستدعی
[شماره صفحه واقعی : 215]
1) أورد القوشجی علیه بأن جعل المادة من أقسام المقارن للمادة نوع حزازة، فالأولی أن یقال: أو غیر مفارق بدل قوله: أو مقارن. وکذا فی استعمال المادة قبل أن یخرج من التقسیم فالأولی تأخیر تقسیم الجواهر إلی المفارق وغیره عن تقسیمه إلی المادة والصورة.
الاستغناء فی الذات، وإما أن یکون مقارنا للمادة فإما یکون محلا وهو الهیولی أو حالا وهو الصورة، أو ما یترکب منهما وهو الجسم، فهذه أقسام الجواهر.
قال: والموضوع والمحل یتعاکسان وجودا وعدما فی العموم والخصوص، وکذا الحال والعرض.
أقول: قد بینا أن الموضوع أخص من المحل فعدمه یکون أعم من عدم المحل، فقد تعاکس الموضوع والمحل فی العموم والخصوص باعتبار الوجود والعدم، وکذا الحال والعرض فإن العرض أخص من الحال فعدمه أعم.
قال: وبین الموضوع والعرض مباینة.
أقول: الموضوع هو المحل المتقوم بذاته المقوم لما یحل فیه والعرض لا یتقوم بذاته، فبینهما مباینة.
قال: ویصدق العرض علی المحل والحال جزئیا (1).
أقول: المحل قد یکون جوهرا وهو ظاهر، وقد یکون عرضا (2)علی خلاف بین الناس فیه فیصدق بعض المحل عرض، والحال أیضا قد یکون جوهرا کالصورة الحالة فی المادة، وقد یکون عرضا وهو ظاهر فیصدق بعض الحال
[شماره صفحه واقعی : 216]
1) أی لا کلیا فإن الحرکة القائمة بالجسم محل السرعة والبطء عند المتکلم کما یأتی فی المسألة الخامسة من هذا الفصل، وأما عند الحکیم المشائی أن السرعة مثلا لیست عرضا قائما بالحرکة بل هی فصل مقوم لها. ومن المحل ما هو جوهر وکذا الحال کالمادة والصورة عند المشاء، فبین المحل والعرض عموم وخصوص من وجه، فمادة الاجتماع هی الحرکة فإنها عرض علی الجسم ومحل للسرعة والبطء. ومادتا الافتراق الجسم والسرعة فإن الأول محل لیس بعرض، والثانیة عرض لیس بمحل، وکذا بین المحل والحال عموم وخصوص من وجه کما لا یخفی. والحال یصح أن یکون عطفا علی المحل کما یصح أن یکون عطفا علی العرض، أی ویصدق الحال أیضا علی المحل جزئیا لا کلیا. واختار صاحب الشوارق الثانی لأن النسبة بین الحال والعرض قد مرت فیلزم التکرار.
2) کالحرکة بالنسبة إلی السرعة والبطء، والمحل أعم من الموضوع.
عرض فقد ظهر صدق العرض علی المحل والحال جزئیا.
قال: والجوهریة والعرضیة من ثوانی المعقولات (1)
وأما ما ذهب إلیه المصنف من نفی جنسیة الجوهر والعرض لما تحتهما بأدلته الثلاثة فأورد علیها بأسرها بأن ما ذکره فی الدلیل الأول من احتیاج إثبات کثیر من الجواهر کالنفوس الناطقة والصور النوعیة، وکذا فی إثبات عرضیة کثیر من الأعراض کالمقادیر والألوان والأضواء مثلا إلی وسط أی نظر واستدلال، ولو کانا جنسین لما تحتهما لما احتجنا إلیه لأن ذاتی الشئ یکون بین الثبوت لذلک الشئ، فهو یتم لو کان الشئ متصورا بالکنه ولو تصور بالکنه لأمکن أن لا نحتاج إلی وسط أصلا.
وبأن ما أتی به فی الدلیل الثانی من أنهما مقولان علی ما تحتهما من الأنواع بالتشکیک، لأن بعض أنواع الجوهر کالمجرد أولی بالجوهریة من آخر کالمادة مثلا، وکذلک العرض بعضه کغیر القار أولی بالعرضیة من البعض کالقار والذاتی لا یکون مقولا بالتشکیک، فهو لا یتم لأن التشکیک ناش من الوجود فإن الجوهر من حیث الوجود أقدم وأقوم من آخر. وأما بلحاظ الجوهر فلیس فیه تقدیم وتأخیر لأن معنی الجوهر هو الموجود لا فی موضوع أنه ماهیة یلزمها فی الأعیان إذا وجدت أن یکون وجودها لا فی موضوع، لا أنه کان الموجود بالفعل، مثل ما یقال: فلان ضاحک، أی من شأنه عند التعجب أن یضحک فلا ریب أنا إذا قلنا فی شئ: موجود أو معدوم، نجد أنه ماهیة إذا وجدت فی الأعیان کانت لا فی موضوع، وأن هذا المعنی مقوم لذلک الشئ وذاتی له والجنس یدل علی طبیعة الأشیاء وماهیاتها بخلاف العرض ولو عبرنا عنه بأنه ماهیة من شأنها الوجود فی الموضوع کان هذا المعنی لا یدل علی طبیعة الأعراض وحقیقتها، فإن معنی العرض سلب القیام بنفسه ونسبته إلی شئ آخر وهذا ما یلحق ویعرض ماهیة الأعراض ولا یدل علی ماهیتها، مثلا أن العرض لا یدل علی طبیعة البیاض والسواد وغیرها بل علی أن له نسبة إلی ما هو فیه، وعلی أنه ذاتی یقتضی هذه النسبة کما أفاده الشیخ فی منطق الشفاء والنمط الرابع من الإشارات.
وأما ما أتی به فی الثالث من أنا لا نعقل من الجوهر سوی المستغنی عن الموضوع، ومن العرض المحتاج إلیه وهما مفهومان إضافیان ومثل ذلک لا یمکن أن یکون إلا عرضیا، فهو فی العرض صحیح لا کلام فیه، وأما فی الجوهر فلا، وذلک لما قلنا من أنا نتصور من الجوهر ماهیة شأنها إذا وجدت فی الخارج لا یکون فی موضوع وهذا المعنی هو حقیقة الجوهر وکنهه، والاستغناء عن الموضوع المتصور من الجوهر وجه من وجوهه وعارض من عوارضه. فتبین لک أن نفی الجنسیة فی العرض صحیح إلا أن الدلیلین الأولین علیلان، والجوهر جنس والأدلة الثلاثة فی نفیه مردودة.
لتوقف نسبة إحداهما[شماره صفحه واقعی : 217]
1) جعل المعلم الأول المعولات منحصرة فی العشر: إحداها مقولة الجوهر حیث إنه جنس لأنواعه الخمسة، والتسع الباقیة الأعراض التسعة المشهورة. ولکن بعضهم کابن سهلان الساوجی صاحب البصائر، والشیخ الإشراقی وغیرهما کل أخذ مذهبا ولا یهمنا نقل تلک المذاهب.
علی وسط.
أقول: اتفق العقلاء علی أن العرض من حیث هذا المفهوم لیس جنسا لما تحته بل هو أمر عرضی، واختلفوا فی الجوهر هل هو جنس لما تحته أو عارض؟ والذی اختاره المصنف رحمه الله أنه عارض وجعل الجوهریة والعرضیة من المعقولات الثانیة، فإن کون الذات مستغنیة عن المحل أو محتاجة إلیه أمر زائد علی نفس الذات من الأمور الاعتباریة وحکم من أحکامها الذهنیة، واستدل علیه بأن الذهن یتوقف فی نسبة إحداهما إلی الذات علی وسط (1)ولهذا احتجنا إلی الاستدلال علی عرضیة الکمیات والکیفیات وجوهریة النفوس وأشباه ذلک، وجنس الشئ لا یجوز أن یتوقف ثبوته له علی البرهان، وهذا الذی ذکره رحمه الله یدل علی الزیادة لا علی کونه من المعقولات الثانیة.
قال: واختلاف الأنواع بالأولویة.
أقول: هذا دلیل ثان علی کون الجوهر عرضا عاما لجزئیاته لا جنسا لها، وذلک لأن بعض الجزئیات أولی بالجوهریة من بعض، فإن الشخصیات أولی بالجوهریة من الکلیات ولا تفاوت فی الأجناس، وهو أیضا یدل علی کون العرض عرضیا لوقوع التفاوت فیه بین جزئیاته، فإن الأعراض القارة أولی بالعرضیة من غیرها.
[شماره صفحه واقعی : 218]
1) أی علی دلیل، لأن الوسط ما یقارن قولنا لأنه.
قال: والمعقول اشتراکه عرضی.
أقول: إنا نعقل بین الجسم والعقل والنفس والمادة والصورة أمرا مشترکا هو الاستغناء عن المحل ولا نعقل بینها اشتراکا فی غیره وهذا القدر أمر عرضی، فالجوهریة إن جعلت عبارة عن هذا الاعتبار کانت عرضا عاما، وإن جعلت عبارة عن الماهیة المقتضیة لهذا الاعتبار فلیس هنا ماهیة للجسم وراء کونه جسما وکذلک البواقی، وهذه الماهیات تقتضی هذا الاعتبار وإن اختلفت مع اشتراکه، وکذلک البحث فی العرض فإنا نعقل الاشتراک بین الکم والکیف وباقی الأعراض فی الحاجة إلی المحل والعرضیة فی الوجود وهذا المعنی أمر اعتباری فلیست العرضیة جنسا.
قال: ولا تضاد بین الجواهر ولا بینها وبین غیرها (1).
أقول: لما فرغ من تعریف الجوهر والعرض وبیان أنهما لیسا بجنسین شرع فی باقی أحکامهما فبین انتفاء الضدیة عن الجواهر علی معنی أنه لا ضد للجوهر من الجواهر ولا من غیرها، وبیانه أن الضد هو الذات الوجودیة المعاقبة لذات أخری وجودیة فی الموضوع مع کونها فی غایة البعد عنها (2)وقد بینا أن الجوهر لا موضوع له فلا یعقل فیه هذا المعنی لا بالنظر إلی جوهر آخر ولا بالنظر إلی غیره من الأعراض.
قال: والمعقول من الفناء العدم.
أقول: لما بین انتفاء الضد عن الجوهر أخذ یرد علی أبی هاشم وأتباعه حیث
[شماره صفحه واقعی : 219]
جعلوا للجواهر أضدادا هی الفناء، فقال: إن المعقول من الفناء العدم ولیس الفناء أمرا وجودیا یضاد الجوهر لأنه إما جوهر أو عرض، والقسمان باطلان فلا تحقق له.
قال: وقد یطلق التضاد علی البعض باعتبار آخر.
أقول: إن بعض الجواهر قد یطلق علیه أنه ضد للبعض الآخر لکن یؤخذ التضاد باعتبار آخر وهو التنافی فی المحل مطلقا (1)وحینئذ یکون بعض الصور الجوهریة یضاد البعض الآخر.
قال: ووحدة المحل لا تستلزم وحدة الحال إلا مع التماثل بخلاف العکس.
أقول: المحل الواحد قد یحل فیه أکثر من حال واحد مع الاختلاف کالجسم الذی یحله السواد والحرکة والحرارة، وکالمادة التی تحل فیها الصور الجسمیة والنوعیة.
هذا مع الاختلاف، أما مع التماثل فإنه لا یجوز أن یحل المثلان محلا واحدا لاستلزامه رفع الاثنینیة لانتفاء الامتیاز بالذاتیات واللوازم لاتفاقهما فیهما، وبالعوارض لتساوی نسبتهما إلیها.
فقد ظهر أن وحدة المحل لا تستلزم وحدة الحال إلا مع التماثل، وأما العکس فإنه یستلزم فإن وحدة الحال تستلزم وحدة المحل لاستحالة حلول عرض واحد أو صورة واحدة فی محلین وهو ضروری، وکلام أبی هاشم فی التألیف (2)وبعض
[شماره صفحه واقعی : 220]
الأوائل فی الإضافات (1)خطأ.
قال: وأما الانقسام فغیر مستلزم فی الطرفین.
أقول: انقسام المحل لا یستلزم (2)انقسام الحال، فإن الوحدة والنقطة والإضافات کالأبوة والبنوة أعراض قائمة بمحال منقسمة وهی غیر منقسمة، أما الوحدة والنقطة فظاهر، وکذا الإضافة فإنه لا یعقل حلول نصف الأبوة أو البنوة فی نصف ذات الأب أو الأبن.
وذهب قوم إلی أن انقسام المحل یقتضی انقسام الحال لاستحالة قیامه مع وحدته بکل واحد من الأجزاء وتوزیعه علیها وانتفاء حلوله فیها، وأما الحال فإنه لا یقتضی انقسامه انقسام المحل، فإن الحرارة والحرکة إذا حلا محلا واحدا لم یقتض ذلک أن یکون بعض المحل حارا غیر متحرک وبعضه متحرکا غیر حار.
واعلم أن الأعراض الساریة (3)إذا حلت محلا منقسما انقسمت بانقسامه، والأعراض المنقسمة بالمقدار لا بالحقائق إذا حلت محلا انقسم بانقسامها.
قال: والموضوع من جملة المشخصات (4)
وقول الشارح: وإلا لکان نوعه فی شخصه، أی لکان نوعه منحصرا فی شخصه. وفی بعض النسخ: لکان نوعه منحصرا فی شخصه. والمتن مطابق لنسخ (م، ق، ش).
.[شماره صفحه واقعی : 221]
1) أی فی الإضافات المتشابهة الأطراف کالتقارب والتجاور والأخوة ونظائرها.
2) قضیة مهملة فی قوة الجزئیة، فلا تنافی قوله الآتی: واعلم أن الأعراض الساریة.. الخ.
3) الأعراض الساریة هی التی تقبل القسمة بانقسام محالها کالسواد والبیاض، والمنقسمة بالمقدار کالخط، وهذه داخلة فی الأولی بوجه، والحقائق الماهیات ولا یخفی علیک أن ماهیات المرکبات لا تقبل الانقسام باعتبار محالها فضلا عن البسائط.
4) إعلم أن هذا الحکم غیر مختص بالعرض بل شامل للصورة أیضا بالنسبة إلی المادة لکن المصنف لما ذهب إلی بساطة الجسم وعدم ترکبه من المادة والصورة کما یأتی عن قریب خص هذا الحکم بالعرض کما أفاده فی الشوارق.
أقول: الحکم بامتناع انتقال الأعراض قریب من البین، والدلیل علیه أن العرض إن لم یتشخص لم یوجد، فتشخصه لیس معلول ماهیته ولا لوازمها وإلا لکان نوعه فی شخصه، ولا ما یحل فیه وإلا لاکتفی بموجده ومشخصه (1)عن موضوعه فیقوم بنفسه وهو محال، فبقی أن یکون معلول محله فیستحیل انتقاله عنه وإلا لم یکن ذلک الشخص ذلک الشخص.
قال: وقد یفتقر الحال إلی محل متوسط (2).
أقول: الحال قد یحل الموضوع من غیر واسطة کالحرکة القائمة بالجسم وقد یفتقر إلی محل متوسط فیحل فیه ثم یحل ذلک المحل فی الموضوع کالسرعة القائمة بالجسم فإنها تفتقر إلی حلولها فی الحرکة ثم تحل الحرکة فی الجسم.
قال: ولا وجود لوضعی لا یتجزأ بالاستقلال.
أقول: هذه مسألة اختلف الناس فیها، فذهب جماعة من المتکلمین والحکماء إلی أن الجسم مرکب من أجزاء لا تتجزأ فذهب بعضهم إلی تناهیها وبعضهم إلی عدمه، وذهب الباقون إلی أن الجسم بسیط فی نفسه متصل کاتصاله عند الحس لکنه یقبل الانقسام إما إلی ما یتناهی کما ذهب إلیه من لا تحقیق له، أو إلی ما لا یتناهی کما ذهب إلیه الحکماء.
وقد نفی المصنف رحمه الله الجزء الذی لا یتجزأ بقوله: لا وجود لوضعی لا یتجزأ بالاستقلال، وذلک لأن ما لا یتجزأ من ذوات الأوضاع أعنی الأشیاء المشار إلیها
[شماره صفحه واقعی : 222]
بالحس قد توجد لا بالاستقلال کوجود النقطة فی طرف الخط أو مرکز الدائرة ولا یمکن وجوده بالاستقلال، وقد استدل علیه بوجوه:
قال: لحجب المتوسط.
أقول: هذا أحد الأدلة علی نفی الجزء، وتقریره أنا إذا فرضنا جوهرا متوسطا بین جوهرین فإما أن یحجبهما عن التماس أو لا، والثانی باطل وإلا لزم التداخل، والأول یوجب الانقسام لأن الطرف الملاقی لأحدهما مغایر للطرف الملاقی للآخر.
قال: ولحرکة الموضوعین (1)علی طرفی المرکب من ثلاثة.
أقول: هذا وجه ثان، وتقریره أنا إذا فرضنا خطا مرکبا من ثلاثة جواهر وعلی طرفیه جزئین ثم تحرکا علی السواء فی السرعة والبطء والابتداء فلا بد وأن یتلاقیا، وإنما یمکن بأن یکون نصف کل واحد منهما علی نصف الطرف والنصف الآخر علی نصف المتوسط فتنقسم الخمسة.
قال: أو من أربعة علی التبادل.
أقول: هذا وجه ثالث، وتقریره أنا إذا فرضنا خطا مرکبا من أربعة جواهر وفوق أحد طرفیه جزء وتحت طرفه الآخر جزء وتحرکا علی التبادل کل منهما من أول الخط إلی آخره حرکة علی السواء فی الابتداء والسرعة فإنهما لا یقطعان الخط إلا بعد المحاذاة، فموضع المحاذاة إن کان هو الثانی أو الثالث کان أحدهما قد قطع أکثر فلا بد وأن یکون بینهما وذلک یقتضی انقسام الجمیع.
قال: ویلزمهم ما یشهد الحس بکذبه من التفکک وسکون المتحرک وانتفاء الدائرة.
أقول: هذه وجوه أخری تدل علی نفی الجزء.
أحدها: إن الحس یشهد بأن المتحرک علی الاستدارة باق علی وضعه ونسبة
[شماره صفحه واقعی : 223]
1) یعنی أنا لو فرضنا خمسة جواهر أفراد متساویة، فرکب خط من ثلاثة منها، ووضع الآخران علی فوق طرفیه ثم تحرک الموضوعان إلی الوسط، إلی آخر ما فی الشرح.
أجزائه، ومع القول بالجزء یلزم التفکک لأن الجزء القریب من المنطقة إذا تحرک جزءا فإن تحرک القریب من القطب (1)جزءا تساوی المداران وهو باطل بالضرورة، وإن تحرک أقل من جزء لزم الانقسام، وإن لم یتحرک أصلا لزم التفکک.
الثانی: أن السرعة والبطء کیفیتان قائمتان بالحرکة لا باعتبار تخلل السکنات وعدمه، لأنه لو کان بسبب تخلل السکنات لزم أن یکون فضل سکنات الفرس السائر من أول النهار إلی آخره خمسین فرسخا علی حرکاته بإزاء فضل حرکات الشمس من أول النهار إلی آخره علی حرکات الفرس، لکن فضل حرکات الشمس أضعاف أضعاف حرکات الفرس فتکون سکنات الفرس أضعاف أضعاف حرکاته، لکن الحس یکذب ذلک. إذا ثبت هذا فإذا تحرک السریع جزءا فإن تحرک البطئ جزءا تساویا هذا خلف، وإن تحرک أقل لزم الانقسام وإن لم یتحرک أصلا لزم المحال. هذا ما خطر لنا الآن من تفسیر قوله رحمه الله: وسکون المتحرک.
الثالث: أن الدائرة موجودة بالحس فإن کانت حقیقیة لزم إبطال الجزء لأن الدائرة القطبیة (2)إن تلاقت أجزاؤها بظواهرها وبواطنها ساوت الدائرة المنطقیة هذا خلف، وإن تلاقت ببواطنها خاصة لزم الانقسام، وإن لم تکن حقیقیة کان ذلک لارتفاع بعض أجزائها وانخفاض البعض الآخر، لکن المنخفض إذا ملئ بالجزء ولم یفضل کانت الدائرة حینئذ ولزم ما ذکرنا وإلا لزم الانقسام.
قال: والنقطة عرض قائم بالمنقسم باعتبار التناهی.
أقول: هذا جواب عن حجة من أثبت الجزء، وتقریرها أن النقطة موجودة لأنها نهایة الخط فإن کانت جوهرا فهو المطلوب، وإن کانت عرضا فمحلها إن
[شماره صفحه واقعی : 224]
1) إنما قال: القریب من القطب، لأن نقطة القطب من حیث هی قطب ساکنة لا یتصور فیها الحرکة مطلقا لا الاستداریة ولا الاستقامیة، ولو فرضت فیه حرکة استداریة لکانت نقطة أخری هی القطب وتدور هذه حولها، ثم إن العبارة فی (م) کانت (من التفکیک) فی المتن والشرح کلیهما، وفی النسخ الأخری: التفکک مطلقا.
2) الدائرة القطبیة فی المقام ما تلی جانب القطب وإن کانت مجاورة ومماسة للمنطقیة، فتبصر.
انقسم انقسمت، لأن الحال فی أحد الجزئین مغایر للحال فی الآخر، وإن لم ینقسم فهو المطلوب.
والجواب أنها عرض قائم بالمنقسم، ولا یلزم انقسامها لانقسام المحل لأن الحال فی المنقسم باعتبار لحوق طبیعة أخری به لا یلزم انقسامه بانقسام محله، وهاهنا النقطة حلت فی الخط المنقسم باعتبار عروض التناهی له.
قال: والحرکة لا وجود لها فی الحال ولا یلزم نفیها مطلقا (1).
أقول: هذا جواب عن حجة أخری لهم وهی أن الحرکة موجودة بالضرورة وهی من الموجودات الغیر القارة فإما أن یکون لها فی الحال وجود أو لا، والثانی باطل لأن الماضی والمستقبل معدومان، فلو لم تکن فی الحال موجودة لزم نفیها مطلقا، وإذا کانت موجودة فی الحال فإن کانت منقسمة کان أحد طرفیها سابقا علی الآخر فلا یکون الحاضر کله حاضرا هذا خلف، وإن لم تکن منقسمة کانت المسافة غیر منقسمة لأنها لو انقسمت لانقسمت الحرکة لأن الحرکة فی أحد الجزئین مغایرة للحرکة فی الجزء الآخر فتکون الحرکة منقسمة مع أنا فرضناها غیر منقسمة.
والجواب: أن الحرکة لا وجود لها فی الحال ولا یلزم من نفیها فی الحال نفیها مطلقا، لأن الماضی والمستقبل وإن کانا معدومین فی الحال لکن کل منهما له وجود فی حد نفسه.
قال: والآن لا تحقق له خارجا.
أقول: هذا جواب عن حجة أخری لهم وهی أن الآن موجود لانتفاء الماضی والمستقبل، فإن کان الآن منتفیا کان الزمان منتفیا مطلقا ویستحیل انقسامه وإلا لزم أن یکون الحاضر بعضه فلا یکون الآن کله آنا هذا خلف، وإذا کان موجودا
[شماره صفحه واقعی : 225]
1) وفی (م) بدون کلمة (مطلقا).
فالحرکة الواقعة فیه غیر منقسمة وإلا لکان أحد طرفیها واقعا فی زمان والآخر فی زمان آخر فینقسم ما فرضناه غیر منقسم هذا خلف، ویلزم من عدم انقسام الحرکة عدم انقسام المسافة علی ما مر تقریره.
وتقریر الجواب: أن الماضی والمستقبل موجودان فی حد أنفسهما معدومان فی الآن لا مطلقا والآن لا تحقق له فی الخارج.
قال: ولو ترکبت الحرکة مما لا یتجزأ لم تکن موجودة.
أقول: لما فرغ من النقض شرع فی المعارضة فاستدل علی أن الحرکة لا تترکب مما لا یتجزأ، لأنها لو ترکبت مما لا یتجزأ لم تکن موجودة، والتالی باطل اتفاقا فکذا المقدم، بیان الشرطیة أن الجزء إذا تحرک من حیز إلی حیز فإما أن یوصف بالحرکة حال کونه فی الحیز الأول وهو باطل لأنه حینئذ لم یأخذ فی الحرکة، أو حال کونه فی الحیز الثانی وهو باطل أیضا لأن الحرکة حینئذ قد انتهت وانقطعت ولا واسطة بین الأول والثانی، وهذا المحال نشأ من إثبات الجوهر الفرد لأنه علی تقدیر عدمه تثبت الواسطة.
ویمکن أن یقرر بیان الشرطیة من وجه آخر وهو أن الحرکة إما أن تکون عبارة عن المماسة الأولی أو الثانیة، وهما محالان لما مر أو مجموعهما وهو محال لانتفائه.
قال: والقائل بعدم تناهی الأجزاء یلزمه مع ما تقدم النقض بوجود المؤلف مما یتناهی ویفتقر فی التعمیم إلی التناسب.
أقول: لما فرغ من إبطال مذهب القائلین بالجوهر الفرد شرع فی إبطال مذهب القائلین بعدم تناهی الأجزاء فعلا، وقد استدل علیه بما تقدم، فإن الأدلة التی ذکرناها تبطل الجوهر الفرد مطلقا سواء قیل بترکب الجسم من أفراد متناهیة منه أو غیر متناهیة.
واستدل علیه أیضا بوجوه: الأول: إنا نفرض أعدادا متناهیة من الجواهر
[شماره صفحه واقعی : 226]
الأفراد ونؤلفها فی جمیع الأبعاد، فإما أن یزید مقدارها علی مقدار الواحد أو لا، والثانی باطل وإلا لم یکن تألیفها مفیدا للمقدار ولا للعدد وهو باطل قطعا، وإن زاد مقدارها علی مقدار الواحد حتی حصلت أبعاد ثلاثة حصل جسم من أجزاء متناهیة وهو یبطل قولهم: إن کل جسم متألف من أعداد غیر متناهیة، فهذا معنی لزوم النقض بوجود المؤلف مما یتناهی. وأما قوله: ویفتقر فی التعمیم إلی التناسب، فمعناه أنا إذا أردنا تعمیم القضیة بأن نحکم بأنه لا شئ من الأجسام بمؤلف من أجزاء غیر متناهیة فطریقه أن ینسب هذا المؤلف الذی ألفناه من الأجزاء المتناهیة إلی بقیة الأجسام (1)فنقول: کل جسم فإنه متناه فی المقدار فله إلی هذا المؤلف نسبة وهی نسبة متناهی المقدار إلی متناهی المقدار، لکنا نعلم أن المقدار یزید بزیادة الأجزاء وینقص بنقصانها، فنسبة المقدار إلی المقدار کنسبة الأجزاء إ لی الأجزاء، لکن نسبة المقدار إلی المقدار نسبة متناه إلی متناه فکذا نسبة الأجزاء إلی الأجزاء.
قال: ویلزم عدم لحوق السریع البطئ.
أقول: هذا هو الوجه الثانی الدال علی إبطال القول بعدم تناهی الأجزاء، وتقریره أن الجسم لو ترکب من أجزاء غیر متناهیة لم یلحق السریع البطئ، والتالی باطل بالضرورة فکذا المقدم، بیان الشرطیة أن البطئ إذا قطع مسافة ثم ابتدأ السریع وتحرک فإنه مع قطع تلک المسافة یکون البطئ قد قطع شیئا آخر فإذا قطعه السریع یقطع البطئ شیئا آخر وهکذا إلی ما لا یتناهی فلا یلحق السریع البطئ.
قال: وأن لا یقطع المسافة المتناهیة فی زمان متناه.
أقول: هذا وجه ثالث قریب من الوجه الثانی، وتقریره أنا لو فرضنا الجسم یشتمل علی ما لا یتناهی من الأجزاء لزم أن لا یقطع المتحرک المسافة المتناهیة
[شماره صفحه واقعی : 227]
1) أی بقیة الأجسام التی کان الفرض أنها مؤلفة من أجزاء غیر متناهیة.
فی زمان متناه، لأنه لا یمکنه قطعها إلا بعد قطع نصفها ولا یمکنه قطع نصفها إلا بعد قطع ربعها وهکذا إلی ما لا یتناهی فیکون هناک أزمنة غیر متناهیة، وقد تکلمنا علی هذه الوجوه فی کتاب الأسرار بما لم یسبقنا إلیه أحد.
قال: والضرورة قضت ببطلان الطفرة والتداخل.
أقول: إعلم أن القائلین بعدم تناهی الأجزاء اعتذروا عن الوجه الأول بالتداخل، فقالوا: لا یلزم من عدم تناهی الأجزاء عدم تناهی المقدار لأن الأجزاء تتداخل فیصیر جزءان وأزید فی حیز واحد وفی قدره فلا یلزم بقاء النسبة.
واعتذروا عن الوجهین الأخیرین بالطفرة، فإن المتحرک إذا قطع مسافة غیر متناهیة الأجزاء فی زمان متناه فإنه یطفر بعض تلک الأجزاء ویتحرک علی البعض الآخر، وکذلک السریع یطفر بعض الأجزاء لیلحق البطئ، وهذان العذران باطلان بالضرورة.
قال: والقسمة بأنواعها تحدت اثنینیة یساوی طباع کل واحد منهما (1)طباع المجموع.
أقول: یرید أن یبطل مذهب ذیمقراطیس فی هذا الموضع، وهو أن الجسم ینتهی فی القسمة الانفکاکیة إلی أجزاء قابلة للقسمة الوهمیة لا الانفکاکیة.
وبیانه أن القسمة بأنواعها الثلاثة - أعنی الانفکاکیة والوهمیة والتی باختلاف الأعراض الإضافیة أو الحقیقیة - تحدث فی المقسوم اثنینیة تکون طبیعة کل واحد من القسمین مساویة لطبیعة المجموع ولطبیعة الخارج عنه، وکل واحد من القسمین لما صح علیه (2)الانفکاک عن صاحبه فکذلک کل واحد من قسمی
[شماره صفحه واقعی : 228]
القسمین إلی ما لا یتناهی.
قال: وامتناع الانفکاک لعارض لا یقتضی الامتناع الذاتی.
أقول: بعض الأجسام قد تمتنع علیها القسمة الانفکاکیة لا بالنظر إلی ذاتها بل بالنظر إلی عارض خارج عن الحقیقة الجسمیة، إما لصغر المقسوم بحیث لا تتناوله الآلة القاسمة أو صلابته أو وصول صورة تقتضی ذلک کما فی الفلک عندهم ولکن ذلک الامتناع لا یقتضی الامتناع الذاتی.
قال: فقد ثبت أن الجسم شئ واحد متصل یقبل الانقسام إلی ما لا یتناهی.
أقول: هذا نتیجة ما مضی لأنه قد بطل القول بترکب الجسم من الجواهر الأفراد سواء کانت متناهیة أو غیر متناهیة، فثبت أنه واحد فی نفسه متصل لا مفاصل له بالفعل ولا شک فی أنه یقبل الانقسام فإما أن یکون قابلا لما یتناهی من الأقسام لا غیر وهو باطل لما تقدم فی إبطال مذهب ذیمقراطیس، أو لما لا یتناهی وهو المطلوب.
قال: ولا یقتضی ذلک ثبوت مادة سوی الجسم لاستحالة التسلسل ووجود ما لا یتناهی.
أقول: یرید أن یبین أن الجسم البسیط لا جزء له، وقد ذهب إلی ذلک جماعة من المتکلمین وأبو البرکات البغدادی.
وقال أبو علی: إن الجسم مرکب من الهیولی والصورة، واحتج علیه بأن الجسم متصل فی نفسه وقابل للانفصال ویستحیل أن یکون القابل هو الاتصال نفسه لأن الشئ لا یقبل عدمه فلا بد للاتصال من محل یقبل الانفصال والاتصال وذلک هو الهیولی والاتصال هو الصورة فاستدرک المصنف رحمه الله ذلک وقال: إن
[شماره صفحه واقعی : 229]
ذلک - أی قبول الانقسام - لا یقتضی ثبوت مادة کما قررناه فی کلام أبی علی، لأن الجسم المتصل له مادة واحدة (1)فإذا قسمناه استحال أن تبقی المادة علی وحدتها اتفاقا بل یحصل لکل جزء مادة، فإن کانت مادة کل جزء حادثة بعد القسمة لزمه التسلسل لأن کل حادث عندهم لا بد له من مادة، وإن کانت موجودة قبل القسمة لزم وجود مواد لا نهایة لها بحسب ما فی الجسم من قبول الانقسامات التی لا تتناهی.
قال: ولکل جسم مکان طبیعی یطلبه عند الخروج علی أقرب الطرق.
أقول: کل جسم علی الإطلاق فإنه یفتقر إلی مکان یحل فیه لاستحالة وجود جسم مجرد عن کل الأمکنة، ولا بد وأن یکون ذلک المکان طبیعیا له لأنا إذا جردنا الجسم عن کل العوارض فإما أن لا یحل فی شئ من الأمکنة وهو محال، أو یحل فی الجمیع وهو أیضا باطل بالضرورة، أو یحل فی البعض فیکون ذلک البعض طبیعیا، ولهذا إذا أخرج عن مکانه عاد إلیه وإنما یرجع إلیه علی أقرب الطرق وهو الاستقامة.
قال: فلو تعدد انتفی.
أقول: یرید أن یبین أن المکان الطبیعی واحد، لأنه لو کان لجسم واحد مکانان طبیعیان لکان إذا حصل فی أحدهما کان تارکا للثانی بالطبع وکذا بالعکس فلا یکون واحد منهما طبیعیا له، فلهذا قال: فلو تعدد - یعنی الطبیعی - انتفی ولم یکن له مکان طبیعی.
[شماره صفحه واقعی : 230]
1) المادة من حیث هی لیست إلا هی فلا توصف بالوحدة والکثرة بذاتها بل بتبع الصورة فلا یرد الایراد.
قال: ومکان المرکب (1)
وللبسیط مکان واحد یقتضیه طبعه وللمرکب ما یقتضیه الغالب فیه إما مطلقا وإما بحسب مکانه أو ما اتفق وجوده فیه إذا تساوت المجاذبات عنه، فکل جسم له مکان واحد.
مکان الغالب أو ما اتفق وجوده فیه.أقول: المرکب أن ترکب من جوهرین (2)
وعبارة الماتن فی شرحه علی الفصل المذکور من الإشارات هکذا:
المرکب إما أن یکون أحد أجزائه غالبا علی الباقیة بالاطلاق، أو لا یکون، والثانی لا یخلو إما أن تکون الأجزاء التی أمکنتها فی جهة واحدة کالأرض والماء مثلا غالبة علی الأجزاء الباقیة وحینئذ یکون تلک الأجزاء معا غالبة بحسب طلب جهة المکان، أو لا یکون.
فالمرکبات بحسب هذه القسمة ثلاثة أقسام: ومکان القسم الأول ما یقتضیه الغالب فی المرکب مطلقا، ومکان القسم الثانی ما یقتضیه الغالب فیه بحسب مکانه إذ لا غالب فیه مطلقا لکن فیه غالب بالاعتبار المذکور، ومکان القسم الثالث وهو الذی لا یغلب فیه جزء لا علی الإطلاق ولا مع الغیر بالاعتبار المذکور فهو ما اتفق وجوده فیه ویکون ذلک عند تساوی المجاذبات فیه عن المکان الذی اتفق وجوده فیه فإن ذلک یقتضی بقاءه ثمة کالحدیدة التی تجذبها قطع متساویة من المغناطیس عن جوانبها.
فإن تساویا وتمانعا وقف فی الوسط بینهما وإلا تفرقا، وإن غلب أحدهما کان مکانه مکان الغالب، وإن ترکب من ثلاثة وغلب أحدها کان مکانه مکان الغالب وإلا کان فی الوسط، وإن ترکب من أربعة متساویة حصل فی الوسط أو ما اتفق وجوده فیه وإن غلب أحدها کان فی مکانه ولا استمرار للمعتدل لسرعة انفعاله بالأمور الغریبة.قال: وکذا الشکل والطبیعی منه الکرة.
أقول: قیل فی تعریف الشکل (3)
ولکنه عند التحقیق من الکیفیات المختصة بالکم المتصل وهو هیئة إحاطة حد أو حدود بالشئ.
: إنه ما أحاط به حد واحد أو حدود، وفی[شماره صفحه واقعی : 231]
1) ناظر إلی عبارة الشیخ فی الفصل الخامس من النمط الثانی من الإشارات حیث قال:
2) کالبخار فإنه أجزاء صغار مائیة کثیرة مختلطة بالهواء، وکالدخان فإنه أجزاء صغار أرضیة کثیرة مختلطة بالهواء، بل وکل واحد منهما مرکب من ثلاثة والجزء الثالث فیهما هی النار، ثم لو فرض تحقق المرکب من جوهرین أو من ثلاثة مع التساوی والتمانع وقف المرکب حیثما اتفق وجوده فیه. ولعل هذا المعنی هو مراد الشارح من الوسط، فتأمل.
3) الشکل عند المهندسین هو ما أحاط به حد أو حدود، کما فی صدر المقالة الأولی من الأصول.
التحقیق أنه من الکیفیات المختصة بالکمیات وهو هیئة إحاطة الحد الواحد أو الحدود بالجسم وهو طبیعی وقسری، لأن کل جسم متناه علی ما یأتی وکل متناه مشکل بالضرورة، فإذا فرض خالیا عن جمیع العوارض لم یکن له بد من شکل فیکون طبیعیا، ولما کانت الطبیعة واحدة لم تقتض أمورا مختلفة ولا شکل أبسط من الاستدارة فیکون الشکل الطبیعی هو المستدیر وباقی الأشکال قسری.
قال: والمعقول من الأول البعد فإن الأمارات تساعد علیه.
أقول: الأول یعنی به المکان لأنه قد تبین أن الجسم یقتضی بطبعه شیئین:
المکان والشکل، ولما کان الشکل ظاهرا وکان طبیعیا ذکره بعقب المکان ثم عاد إلی تحقیق ماهیة المکان وقد اختلف الناس فیه، والذی علیه المحققون أمران:
أحدهما: البعد المساوی لبعد المتمکن وهذا مذهب أفلاطون.
والثانی: السطح الباطن من الجسم الحاوی المماس للسطح الظاهر من الجسم المحوی وهو مذهب أرسطو وأبی علی بن سینا.
وقد اختار المصنف الأول وهو اختیار أبی البرکات ومذهب المتکلمین قریب منه، والدلیل علی ما اختاره المصنف أن المعقول من المکان أنما هو البعد فإنا إذا فرضنا الکوز خالیا من الماء تصورنا الأبعاد التی یحیط بها جرم الکوز بحیث إذا ملئ ماء شغلها الماء بجملتها، والأمارات المشهورة فی المکان من قولهم إنه ما یتمکن المتمکن فیه ویستقر علیه ویساویه وما یوصف بالخلو والامتلاء یساعد علی أن المکان هو البعد.
قال: واعلم أن البعد منه ملاق للمادة وهو الحال فی الجسم ویمانع مساویه، ومنه مفارق تحل فیه الأجسام ویلاقیها بجملتها ویداخلها بحیث ینطبق علی بعد
[شماره صفحه واقعی : 232]
المتمکن ویتحد به ولا امتناع لخلوه عن المادة.
أقول: لما فرغ من بیان ماهیة المکان شرع فی الجواب عن شبهة مقدرة تورد علی کون المکان بعدا، وهی أن المکان لو کان هو البعد لزم اجتماع البعدین، والتالی محال فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن المتمکن له بعد فإن بقیا معا لزم الاجتماع والاتحاد إذ لا یزید بعد الحاوی عند حلول المحوی، وإن عدم أحدهما کان المعدوم حالا فی الموجود أو بالعکس وهما محالان. وأما بیان استحالة التالی فضروری لما تقدم من امتناع الاتحاد، ولأن المعقول من البعد الشخصی أنما هو البعد الذی بین طرفی الحاوی، فلو تشکک العقل فی تعدده لزم السفسطة.
وتقریر الجواب أن البعد ینقسم إلی قسمین: أحدهما: بعد مقارن للمادة وحال فیها وهو البعد المقارن للجسم، والثانی: مفارق للمادة وهو الحاصل بین الأجسام المتباعدة. والأول یمانع مساویه یعنی البعد المقارن للمادة أیضا فلا یجامعه لاستحالة التداخل بین بعدین مقارنین، والثانی لا یستحیل علیه مداخلة بعد مادی بل یداخله ویطابقه ویتحد به وهو محل الجسم المداخل بعده له، فلا امتناع فی هذه المداخلة والاتحاد لأن هذا البعد خال عن المادة.
قال: ولو کان المکان سطحا لتضادت الأحکام.
أقول: لما بین حقیقة المکان شرع فی إبطال مذهب المخالفین القائلین بأن المکان هو السطح الباطن من الجسم الحاوی المماس للسطح الظاهر من المحوی، وتقریر البطلان أن المکان لو کان هو السطح لتضادت الأحکام الثابتة للجسم الواحد، فإن الحجر الواقف فی الماء والطیر الواقف فی الهواء یفارقان سطحا بعد سطح مع کونهما ساکنین، ولو کان المکان هو السطح لکانا متحرکین لأن الحرکة هی مفارقة الجسم لمکان إلی مکان آخر، ولکانت الشمس المتحرکة الملازمة لسطحها ساکنة، فیلزم سکون المتحرک وحرکة الساکن وذلک تضاد فی الأحکام محال.
قال: ولم یعم المکان.
أقول: هذا وجه ثان دال علی بطلان القول بالسطح، وتقریره أن العقلاء
[شماره صفحه واقعی : 233]
حکموا باحتیاج کل جسم إلی مکان، ولو کان المکان عبارة عن السطح الحاوی لزم أحد الأمرین وهو إما عدم تناهی الأجسام حتی یکون کل جسم محاطا بغیره، أو حصول جسم لا فی مکان بأن یکون محیطا بجمیع الأجسام، والقسمان باطلان فالمقدم مثله (1).
قال: وهذا المکان لا یصح علیه الخلو من شاغل وإلا لساوت حرکة ذی المعاوق حرکة عدیمه عند فرض معاوق أقل بنسبة زمانیهما.
أقول: اختلف الناس فی هذا المکان، فذهب قوم إلی جواز الخلاء وذهب آخرون إلی امتناعه وهو اختیار المصنف واستدل علیه بأن الخلاء لو کان ثابتا لکانت الحرکة مع العائق کالحرکة مع عدم العائق، والتالی باطل بالضرورة فالمقدم مثله، وبیان الشرطیة أنا إذا فرضنا متحرکا یقطع مسافة ما خالیة فی ساعة ثم نفرض تلک المسافة ممتلیة فإن زمان الحرکة یکون أطول لأن الملاء الموجود فی المسافة معاوق المتحرک عن الحرکة، فلنفرضه یقطعها فی ساعتین ثم نفرض ملاء آخر أرق من الأول علی نسبة زمان الحرکة فی الخلاء إلی زمانها فی الملاء وهو النصف، فیکون معاوقته نصف المعاوقة الأولی فیتحرکها المتحرک فی ساعة لکن الملاء الرقیق معاوق أیضا فتکون الحرکة مع المعاوق کالحرکة بدونه وهو باطل.
قال: والجهة طرف الامتداد الحاصل فی مأخذ الإشارة.
[شماره صفحه واقعی : 234]
1) کما فی جمیع النسخ الست المعتبرة بلا استثناء. وأما ما فی المطبوعة من قوله: فالملزوم مثله، فکأنه تصحیح قیاسی أوجبه قوله: لزم أحد الأمرین.
أقول: لما بحث عن المکان وکانت الجهة ملائمة (1)له حتی ظن أنهما واحد عقبه بالبحث عنها وهی علی ما فسرها جماعة من الأوائل عبارة عن طرف الامتداد الحاصل فی مأخذ الإشارة وذلک لأنا نتوهم امتدادا آخذا من المشیر ومنتهیا إلی المشار إلیه فذلک المنتهی هو طرف الامتداد الحاصل فی مأخذ الإشارة.
قال: ولیست منقسمة.
أقول: لما کانت الجهة عبارة عن الطرف لم تکن منقسمة لأن الطرف لو کان منقسما لم یکن الطرف کله طرفا بل متناهیة (2)فلا یکون الطرف طرفا هذا خلف، ولأن المتحرک إذا وصل إلی المنتصف لم یخل إما أن یکون متحرکا عن الجهة فلا یکون ما تخلف من الجهة أو یکون متحرکا إلیها فلا یکون المتروک من الجهة.
قال: وهی من ذوات الأوضاع المقصودة بالحرکة للحصول فیها وبالإشارة.
أقول: الجهة لیست أمرا مجردا عن المواد وعلائقها بل هی من ذوات الأوضاع التی تتناولها الإشارة الحسیة وتقصد بالحرکة وبالإشارة فتکون موجودة. وإنما قید القصد بالحرکة بقوله: للحصول فیها، لأن ما یقصد بالحرکة قد یکون موجودا کالجهة فإنها تقصد بالحرکة لأنها تقصد الحصول فیها، وقد یکون معدوما کالبیاض الذی یتحرک الجسم إلیه من السواد فإنه معدوم ولیس مقصودا بالحرکة للحصول فیه بل لتحصیله.
قال: والطبیعی منها فوق وسفل (3)وما عداهما غیر متناه.
[شماره صفحه واقعی : 235]
1) باتفاق النسخ کلها.
2) کما فی (م) وهو اسم مکان، وغیرها: بل نهایته.
3) ولم یتعرض بأن محددهما ما هو، واعلم أن کثیرا منهم ذهبوا إلی أن محدد الجهات هو تاسع الأفلاک الموسوم بالأطلس ومعدل النهار وفلک الأفلاک أیضا، وبعضهم کمعاصرینا إلی أنه الأرض والبحث علی المذهب الأول یطلب فی النمط الثانی من الإشارات، وعلی الثانی فی مؤلفات المعاصرین، ولا یهمنا الورود فی البحث عن ذلک.
أقول: الجهة منها ما هو طبیعی وهو ثنتان لا غیر: الفوق والسفل، ومنها ما هو غیر طبیعی وهو ما عداهما، ونعنی بالطبیعی ما یستحیل تغیره وانتقاله عن هیئته، وبغیر الطبیعی ما یمکن تغیره فإن القدام قد یصیر خلفا وکذا الیمین قد یصیر یسارا، وأما الفوق والسفل فلا، وهذه الجهات التی لیست طبیعیة غیر متناهیة لأنها أطراف الخطوط المفروضة فی الامتداد وتلک الخطوط غیر متناهیة.
[شماره صفحه واقعی : 236]
قال: الفصل الثانی فی الأجسام
وهی قسمان: فلکیة وعنصریة، أما الفلکیة فالکلیة منها تسعة واحد غیر مکوکب محیط بالجمیع وتحته فلک الثوابت، ثم أفلاک الکواکب السیارة السبعة، وتشتمل علی أفلاک تداویر وخارجة المراکز، والمجموع أربعة وعشرون وتشتمل علی سبعة متحیرة (1)وألف ونیف وعشرین کوکبا ثوابت.
أقول: لما فرغ من البحث عن مطلق الجوهر شرع فی البحث عن جزئیاته وبدأ بالجسم لأنه أقرب إلی الحس، وفی هذا الفصل مسائل:
اعلم أن الأجسام تنقسم قسمین: فلکیة وعنصریة، والأفلاک إما کلیة تظهر
[شماره صفحه واقعی : 237]
1) هکذا فی جمیع النسخ التی عندنا، والصواب علی سبعة سیارة بدل علی سبعة متحیرة، إلا أن نسخة واحدة کانت خمسة متحیرة مکان سبعة متحیرة ولکنها صواب بحسب الصورة لأن المتحیرة خمسة، ولیست بصواب بحسب المعنی لأن تلک الأفلاک تشتمل علی سبعة سیارة وألف ونیف وعشرین کوکبا ثوابت، لا علی الخمسة المتحیرة وتلک الکواکب، وإلا فأین النیران. وتصدی بعض لتصحیح العبارة فقد غفل عن تحریف المعنی. والخمسة المتحیرة هی الخنس الجوار الکنس.
منها حرکة واحدة إما بسیطة أو مرکبة، وإما جزئیة.
أما الکلیة فتسعة واحد منها محیط بالجمیع یسمی الفلک المحیط وهو غیر مکوکب ویسمی الفلک الأطلس بهذا الاعتبار، وتحته فلک الثوابت ویسمی فلک البروج یماس المحیط بمقعره محدب هذا الفلک وتحت هذا زحل وتحته المشتری وتحته المریخ وتحته الشمس وتحته الزهرة وتحته عطارد وتحته القمر یماس العالی بمقعره محدب السافل، وهذه التسعة متوافقة المراکز وموافقة للأرض فی مرکزها.
ثم إن کل فلک من هذه الأفلاک السبعة ینفصل إلی أجسام کثیرة یقتضیه اختلاف حرکات ذلک الکواکب فی الطول والعرض والاستقامة والرجوع والسرعة والبطء والبعد والقرب من الأرض فاثبتوا لکل کوکب فلکا ممثلا بفلک البروج مرکزه مرکز العالم یماس بمحدبه مقعر ما فوقه وبمقعره محدب ما تحته وهو فلکه الکلی المشتمل علی سائر أفلاکه إلا القمر فإن ممثله محیط بآخر یسمی المائل.
وأثبتوا أیضا فلکا خارج المرکز عن مرکز الأرض ینفصل عن الممثل أو المائل یتماس محدباهما ومقعراهما علی نقطتین یسمی الأبعد عن الأرض أوجا والأقرب منه حضیضا.
وأثبتوا فلکا آخر یسمی فلک التدویر غیر محیط بالأرض بل هو فی ثخن الخارج المرکز یماس محدبة سطحیه علی نقطتین تسمی الأبعد ذروة والأقرب إلی الأرض حضیضا فی السبعة عدا الشمس فإنهم أثبتوا لها فلکا خارج المرکز خاصة.
وأثبتوا لعطارد فلکین خارجی المرکز یسمی أحدهما المدیر والثانی الحامل، فالمجموع مع الفلکین العظیمین أربعة وعشرون فلکا تشتمل سبعة أفلاک منها علی خمسة کواکب متحیرة. وفلک البروج یحتوی علی ألف ونیف وعشرین کوکبا ثابتة، وکون الثوابت فی فلک واحد غیر معلوم وکذلک انحصار الأفلاک فیما ذکروه
[شماره صفحه واقعی : 238]
غیر معلوم بل یجوز أن توجد أفلاک کثیرة إما وراء المحیط أو بین هذه الأفلاک.
وقول بعضهم إن أبعد بعد کل سافل مساو لأقرب قرب العالی باطل، لأن بین أبعد بعد القمر وأقرب قرب عطارد ثخن فلک جوزهر القمر.
قال: والکل بسائط.
أقول: ذهبوا إلی أن الفلک بسیط، لأن کل مرکب یتطرق إلیه الانحلال والفلک لا یتطرق إلیه الانحلال فی هذه المدد المتطاولة فیکون بسیطا، وهذا حکم واجب عندهم وممکن عندنا، لأن الأجسام عندنا حادثة یمکن تطرق التغیر إلیها والانحلال.
قال: خالیة من الکیفیات الفعلیة والانفعالیة ولوازمها.
أقول: هذا حکم آخر للأفلاک وهو أنها غیر متصفة بالکیفیات الفعلیة أعنی الحرارة والبرودة وما ینسب إلیهما، ولا الکیفیات الانفعالیة أعنی الرطوبة والیبوسة وما ینسب إلیهما، وغیر متصفة بلوازمها أعنی الثقل والخفة.
واستدلوا علی ذلک بأن الأفلاک (1)
واعلم أن المتفکرین فی خلق السماوات والأرض أثبتوا بأفهامهم الرصینة أفلاکا مجسمة لتنظیم حرکات الکواکب، ولذا قالوا: إنا لا نثبت فضلا فی الفلکیات وعند التحقیق العالم الفلکی لا یحتاج أولا إلی إثبات الفلک المجسم بل الفلک عنده هو مدار الکوکب، وفرض الفلک مجسما لسهولة التعلیم والتعلم، والبحث عن عدد الأفلاک أنما هو بحث ریاضی هیوی أدرج فی الکلام والفلسفة وقصاری ما یثبت الطبیعی فی المقام هو محدد الجهات الذی یعین الجهتین الطبیعتین وهما فوق وسفل، اللهم إلا أن یقال: إن فرض الفلک المجسم انتشأ من تعریف الفلسلفة بأنها علم بأحوال الأعیان فإن الفیلسوف تفطن باختلاف الأفلاک علی اختلاف أوضاع الکواکب وحرکاتها المختلفة، فتدبر. وقد بسطنا الکلام فی الفلک عند الطبیعی والریاضی فی الدرس الثامن عشر من کتابنا الموسوم بدروس معرفة الوقت والقبلة فراجع.
وما قاله الشارح العلامة من أن کون الثوابت فی فلک واحد غیر معلوم، فالصواب أن کونها فی فلک واحد من فرض العالم الهیوی لأنه لا یحتاج إلی أکثر من ذلک ولا یثبت فضلا فی الفلکیات. ومن فرض کونها فی فلک واحد ینتظم به أمر حرکاتها فإنها تتحرک فی کل سبعین سنة درجة واحدة فلکیة، نعم أن للحکیم الریاضی الرصدی المولوی أبی القاسم غلام حسین ابن المولی فتح محمد الکربلائی الجینوری صاحب الزیج البهادری بیانا علی التفصیل فی حرکاتها المختلفة فی ذلک الزیج ینجر نقله وشرحه إلی الإطناب وأن شئت فراجعه (ص 565).
ثم إن الشارح کأنما ناظر فی قوله المذکور إلی ما قاله الشیخ فی الفصل السادس من الفن الثانی من طبیعیات الشفاء: علی أنی لم یتبین لی بیانا واضحا أن الکواکب الثابتة فی کرة واحدة، أو فی کرات ینطبق بعضها علی بعض إلا بإقناعات، وعسی أن یکون ذلک واضحا لغیری (ص 175 ج 1 ط 1).
لو کانت حارة لکانت فی غایة الحرارة،[شماره صفحه واقعی : 239]
1) هذه العبارة إلی قوله: انتفی لازمهما أعنی الثقل والخفة، لا توجد فی نسخة معتبرة من النسخ المخطوطة المعتبرة عندنا وهی نسخة (ق) والظاهر أنها تعلیقة أدرجت فی الکتاب، ونسخة (م) قد أصابتها سوانح من أول هذا الفصل الرابع وکتبت ثانیا من النسخ الرائجة.
والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن الفاعل موجود فی مادة بسیطة لا عائق لها فیجب حصول کمال الأثر، وبیان بطلان التالی أن الهواء العالی أبرد من الهواء الملاصق لوجه الأرض.
وکذا لو اقتضت البرودة لبلغت الغایة فیها فکان یستولی الجمود علی العناصر فما کان یتکون شئ من الحیوان.
ولقائل أن یقول: لا یلزم من اقتضاء الحرارة حصول النهایة، لأن الشدید والضعیف مختلفان بالنوع ولا یلزم من اقتضاء الماهیة نوعا ما اقتضائها النوع الآخر، ولهذا کان الهواء مقتضیا للسخونة ولم یقتض البالغ منها. ولا یصح الاعتذار بأن الرطوبة مانعة عن الکمال، لأن الرطوبة أنما تمنع عن کمال السخونة إذا أخذت بمعنی البلة لا بمعنی الرقة واللطافة ولا مکان أن تکون الطبیعة الفلکیة تقتضی ما یمنع عن الکمال، ولأن الرطوبة إذا منعت عن کمال الحرارة کانت الطبیعة الواحدة تقتضی أمرین متنافیین، إذا عرفت هذا فنقول: لما انتفت الحرارة والبرودة انتفی لازمهما، أعنی الثقل والخفة.
قال: شفافة.
أقول: استدلوا علی شفافیة الأفلاک بوجهین: أحدهما: أنها بسائط وهو منقوض بالقمر. والثانی: أنها لا تحجب ما ورائها عن الأبصار، فإنا نبصر الثوابت
[شماره صفحه واقعی : 240]
وهی فی الفلک الثامن وهذا أیضا ظنی لا یفید الیقین لجواز أن یکون لها لون ضعیف غیر حاجب کما فی البلور.
قال: وأما العناصر البسیطة فأربعة: کریة النار والهواء والماء والأرض، واستفید عددها من مزاوجات الکیفیات الفعلیة والانفعالیة.
أقول: لما فرغ من البحث عن الأجرام الفلکیة شرع فی البحث عن الأجسام العنصریة، وهی إما بسیطة أو مرکبة، ولما کان البسیط جزءا من المرکب وکان البحث عن الجزء متقدما علی البحث عن الکل قدم البحث عن البسائط.
وأعلم أن البسائط العنصریة أربعة، وأقربها إلی الفلک النار ثم الهواء ثم الماء ثم الأرض، ومرکزها مرکز العالم (1)
ومرکزها مرکز العالم لا غیر، بیان ذلک أن العنصریات نجد فیها قوی مهیأة نحو الفعل أی کیفیات تجعل موضوعاتها معدة للتأثیر فی شئ آخر مثل الحرارة والبرودة والطعوم والروائح، وقوی مهیأة نحو الانفعال السریع أو البطئ أی کیفیات تجعل موضوعاتها معدة للتأثر عن الغیر بحسب السرعة أو البطء مثل الرطوبة والیبوسة واللین والصلابة وغیر ذلک.
ثم فتشنا فوجدناها قد تخلو عن جمیع الکیفیات الفعلیة إلا الحرارة والبرودة والمتوسطة التی تستبرد بالقیاس إلی الحار، وتستسخن بالقیاس إلی البارد. فإنا نجد جسما خالیا عن اللون، وجسما خالیا عن الطعم، ولم نجد جسما خالیا عن الحرارة أو البرودة أو المتوسطة، وکذلک فتشنا فوجدناها خالیة عن جمیع الکیفیات الانفعالیة إلا الرطوبة والیبوسة والمتوسطة بینهما، فعلم بهذا الاستقراء أن العناصر البسیطة لا تخلو عن إحدی الکیفیتین الفعلیتین أی الحرارة والبرودة، ولا عن إحدی الکیفیتین الانفعالیتین أی الرطوبة والیبوسة.
ولما کانت الازدواجات الممکنة الثنائیة غیر زائدة علی أربعة: الحرارة مع الیبوسة، والحرارة مع الرطوبة، والبرودة مع الرطوبة، والبرودة مع الیبوسة، کانت البسائط الموضوعة لتلک المزدوجات أربعة: الموضوع للحرارة والیبوسة وهو النار، والموضوع للحرارة والرطوبة وهو الهواء، والموضوع للبرودة والرطوبة وهو الماء، والموضوع للبرودة والیبوسة وهو الأرض.
والدلیل علی أنها کرات هو أنها بسائط، وقد علمت أن الشکل الذی تقتضیه البساطة هو الکری، انتهت تلک الزیادة.
لأن النار حارة فی الغایة فطلبت العلو، والهواء حار[شماره صفحه واقعی : 241]
1) هاهنا زیادة فی النسخ المطبوعة بعد قوله: ومرکزها مرکز العالم، تقرب من ستة عشر سطرا ولکن النسخ المخطوطة کلها خالیة عنها، وإنما هی تعلیقة أدرجت فی الکتاب بلا ارتیاب، ولا بأس بنقلها هاهنا تتمیما للفائدة وهی ما یلی:
لا فی الغایة فطلب العلو فوق باقی العناصر، والأرض أبرد العناصر فطلبت المرکز.
وهذه الأربعة کرات منطبق بعضها علی بعض لبساطتها، ولأن خسوف القمر إذا اعتبر (1)
واعلم أن الطریق المذکور فی تحصیل أطوال الآفاق جار فی خسوف القمر فقط، ولا یمکن تحصیلها من کسوف الشمس لأن کسوفها لیس بانمحاء نورها واقعا بل بحیلولة القمر بینها وبین الأرض، ولذا یختلف الکسوف باختلاف الآفاق بسبب اختلاف المنظر اختلافا یتفق فی أفق أن ینکسف الشمس کلیا، وفی أفق آخر أن ینکسف جزئیا، أو لم ینکسف أصلا، بخلاف القمر فإن انخسافه انمحاء نوره واقعا لوقوعه فی ظل الأرض وعدم إمکان کسبه النور من الشمس، فمتی تحقق خسوف القمر فی أفق کانت الآفاق الأخری علی سواء فی رؤیته علی التفصیل الذی بین فی محله.
ثم إن من أدلة أرسطو علی کرویة الأرض ما یری من ظل الأرض علی صفحة القمر حین الخسوف، فإن الظل یری مدورا وظل الکرة فقط مدور فالأرض کرة.
وفی المقام أدلة أخری ذکرناها مع الإشارة إلی مصادرها ومأخذها فی کتابنا الموسوم بدروس معرفة الوقت والقبلة فراجع الدرس السادس عشر منه بل عدة مواضع أخری من سائر دروسه أیضا.
فی وقت بعینه فی بعض البلاد لم یوجد فی البلد المخالف لذلک البلد فی الطول فی ذلک الوقت بعینه، والسائر علی خط من خطوط نصف النهار (2)إلی[شماره صفحه واقعی : 242]
1) ولذلک کانوا بخسوف القمر یحصلون مقادیر أطوال البلاد. وهذا الطریق فی تحصیل الطول قد أتی به من المتأخرین صاحب الزیج البهادری فی الباب الخامس عشر من المقالة الثالثة منه (ص 80) وأما فی أزیاج المتقدمین وصحفهم النجومیة الهیویة فکثیر ذکره، منها المجسطی الاسلامی قانون أبی ریحان البیرونی تغمده الله برحمته فإن الباب الأول من المقالة الخامسة منه فی بیان تصحیح أطوال البلدان بالخسوفات، وقد بسط القول فیه وأحسن وأجاد وأفاد وهذا الأثر القویم العظیم لم تجد له بدیلا بل عدیلا فی موضوعه.
2) أقول: وبذلک الارتفاع والانخفاض حصلوا مساحة الأرض علی التفصیل الذی ذکرناه فی الدرس المذکور آنفا (ص 101 من دروس معرفة الوقت والقبلة ط 1).
الجانب الشمالی یزداد علیه ارتفاع القطب الشمالی وانخفاض الجنوبی وبالعکس وهذا یدل علی کریة الأرض، والأغوار والأنجاد (1)
وبرهن المتأخرون أیضا إلی أن ارتفاع أعظم الجبال لا یتجاوز جزءا من سبعمائة جزء من نصف قطر الأرض، نعم أن المتأخرین ذهبوا إلی أن الأرض لیست بکرة تامة بل شبیهة بالکرة شکلها فی الحقیقة شلجمی بسبب تطامن طرفیها. والمباحث عن ذلک بطولها تطلب فی الدرس المذکور من دروس معرفة الوقت والقبلة.
لا تؤثر فی الکریة لصغرها بالنسبة إلیها.وأما الماء فلأن راکب البحر إذا قرب من جبل ظهرت له قلته أولا ثم أسفله ثانیا، والبعد بینه وبین القلة أکثر مما بینه وبین الأسفل، والسبب فیه منع حدبة الماء عن إبصار الأسفل وأما الباقیان فلما مر من بساطتهما وهی تقتضی الکریة.
وإنما استفید عدد هذه العناصر وانحصارها فی أربعة من مزاوجات الکیفیات الفعلیة والانفعالیة أعنی الحرارة والبرودة والرطوبة والیبوسة.
قال: وکل منها ینقلب إلی الملاصق، وإلی الغیر بواسطة أو بوسائط.
أقول: هذه العناصر الأربعة کل واحد منها ینقلب إلی الآخر إما ابتداءا کصیرورة النار هواءا أو بواسطة واحدة کصیرورتها ماءا بواسطة انقلابها هواءا ثم انقلاب الهواء ماءا، أو بوسائط کصیرورتها أرضا بواسطة انقلابها هوءا ثم ماءا ثم أرضا، والأصل فیه أن غالب الأمر انقلاب العنصر إلی ملاصقه کانقلاب النار هواءا ابتداءا، وإلی البعید بواسطة، ویدل علی انقلاب کل واحد منها إلی صاحبه ما یشاهد من صیرورة النار هواءا عند الانطفاء وصیرورة الهواء نارا عند إلحاح النفخ وصیرورة الهواء ماءا عند حصول البرد فی الجو وانعقاد السحاب الماطر من
[شماره صفحه واقعی : 243]
1) وذلک لأن تضاریس الأرض أوهادها وأنجادها لا تخرجها عن الاستدارة حسا إذ لا نسبة محسوسة لها إلی جملتها کبیضة من حدید ألزقت بها حبات شعیر فلا تقدح فی کونها کرویة الشکل. بل قالوا: إن نسبة تلک التضاریس إلی کرة الأرض أصغر بکثیر من نسبة الشعیر إلی البیضة إذ برهنوا أن نسبة ارتفاع أعظم الجبال إلی قطر الأرض کنسبة سبع عرض شعیرة إلی کرة قطرها ذراع کما بین فی محله.
غیر وصول بخار إلیه، وصیرورة الماء هواءا عند إسخانه، وصیرورة الماء أرضا کما یعقد أهل الحیل (1)
وما تذاب بها تلک الأجساد من الزیبق والکبریت والنوشادر وغیرها تسمی فی اصطلاح أهل الکیمیاء أرواحا، صرح بذلک ابن الفناری فی مصباح الأنس (ص 209 ط 1) والشارح العلامة ناظر فی أغلب هذه المباحث إلی کلمات الماتن فی شرحه علی کتاب الإشارات.
فراجع شرحه علی الفصل العشرین من النمط الثانی منه فی المقام.
المیاه الجاریة أحجارا صلبة، وصیرورة الأرض ماءا کما یتخذون میاها حارة ویحلون فیها أجسادا صلبة حجریة حتی تصیر میاها جاریة.قال: فالنار حارة یابسة شفافة متحرکة بالتبعیة لها طبقة واحدة وقوة علی إحالة المرکب إلیها.
أقول: لما فرغ من الأحکام المشترکة بین العناصر شرع فی البحث عن الکیفیات المختصة بکل عنصر عنصر وبدأ بالنار وذکر من أحکامها ستة:
الأول: أنها حارة والحس یدل علی حرارة النار الموجودة عندنا، وأما النار البسیطة التی هی الفلک الأثیر (2)فإنها کذلک لوجود الطبیعة خالیة عن العائق ولبساطتها فإن الحرارة موجودة فی النار التی عندنا مع امتزاجها بالضد فکیف
[شماره صفحه واقعی : 244]
1) أهل الحیل هم أرباب الأکسیر أی طلاب الکیمیاء، والأجساد هی الأجسام الذائبة بحسب مصطلحات أصحاب الحیل أی الفلزات. وإنما یعبرون عنها بالأجساد لا الأجسام لأن الجسد هو برزخ بین الطرفین لیس بغلاظة ما دونه، ولا بلطافة ما فوقه، کما یعبر أرباب المعقول عن التمثلات فی الخیال المتصل والمنفصل بالأجساد، وبعضهم یعبرون عن الأبدان الأخرویة مطلقا بالأجساد، وبعضهم قائلون بأن معراج الخاتم صلی الله علیه وآله کان جسدانیا. وبالجملة لما کانت الفلزات مما تکونت من العناصر وهی مرکبات معدنیة ذوات أمزجة، ولها أیضا استحالات ألطف مما هی بالفعل عبروا عنها بالأجساد فهی ذائبة بالنسبة إلی بعدها کما هی ذائبة بالنسبة إلی قبلها. والأکسیر هو الکیمیاء وأهل العصر یقولون: الشیمی، وهی کلمة فرنسیة أصلها Chimic ولها فروع لغویة کثیرة وحرف C یتلفظ کثیرا بالکاف وإن کان مع حرف h بعدها یتلفظ بالشین.
2) الأثیر هی النار الخالصة الصرفة، وقد یطلق علی الفلک أیضا بل أکثر استعماله فی الفلکیات. والشارح قد أطلق الفلک علی کرة الأثیر، وقد أطلقه علیها غیره أیضا.
بالنار الصرفة.
الثانی: أنها یابسة وهو معلوم بالحس أیضا إن عنی بالیبوسة ما لا یلتصق بغیره، أما إن عنی بها ما یعسر تشکله بالأشکال القریبة فالنار لیست یابسة بهذا المعنی.
الثالث: أنها شفافة وإلا لحجبت الثوابت عن الأبصار، ولأن النار کلما کانت أقرب إلی الشفافیة کانت أقوی کما فی أصول الشعل (1)
إعلم أن النار الساترة لما وراءها أنما یکون ذلک لها إذا علقت شیئا أرضیا ینفعل بالضوء عنها ولذلک أصول الشعل وحیث النار قویة هی شفافة لا یقع لها ظل ویقع لما فوقها ظل عن مصباح آخر.
.الرابع: أنها متحرکة بالتبعیة وهو حکم ظنی لأنهم لما رأوا الشهب (2)
نعم أن حدوث النیازک والشهب عند القطبین یدل علی أن النار کرویة الشکل صحیحة الاستدارة تحدیبا وتقعیرا، فتأمل.
متحرکة حکموا بحرکة کرة النار ثم طلبوا العلة فقالوا: إن کل جزء من الفلک تعین مکانا لجزء من النار فإذا انتقل ذلک الجزء انتقل المتمکن فیه کالساکن فی السفینة.وهذا ضعیف، لأن الشهب لا تتحرک إلی جهة واحدة بل قد یکون إلی الشمال تارة وإلی الجنوب أخری، وما ذکروه من العلة فهو بعید وإلا لزم حرکة کرة الهواء والماء والأرض مع أن الفلک بسیط لا جزء له، ولو فرض له أجزاء لکانت متساویة فکیف یصح اختلافها فی کون بعضها مکانا لبعض أجزاء النار البسیطة والبعض
[شماره صفحه واقعی : 245]
1) ناظر إلی عبارة الشیخ فی الفصل الخامس والعشرین من النمط الثانی من الإشارات قال:
2) الشهب والنیازک لیستا بمتحرکتین بل یظن من نحو حدوثهما أنهما متحرکتان، وبیان حدوثهما هو کما حرره الماتن فی شرحه علی الفصل المذکور أخیرا من الإشارات أن المتخلل الیابس المتصعد لاکتساب الحرارة أعنی الدخان المرتفع من الأرض أنما یعلو البخار لأن الیابس أکثر حفظا للکیفیة الفعلیة وأشد إفراطا فیها لذلک، فإذا بلغ الجو الأقصی الحار بالفعل لبعده عن مجاورة الماء والأرض ومخالطة أبخرتهما وقربه من الأثیر اشتعل طرفه العالی أولا ثم ذهب الاشتعال فیه إلی آخره فرأی الاشتعال ممتدا علی سمت الدخان إلی طرفه الآخر وهو المسمی بالشهاب، فإذا استحالت الأجزاء الأرضیة نارا صرفة صارت غیر مرئیة لعدم الاستضاءة فظن أنها طفئت فلیس ذلک بطفوء.
الآخر مکانا للآخر.
الخامس: أنها ذات طبقة واحدة وذلک لقوتها علی إحالة ما یمازجها فلا یوجد فی مکانها غیرها.
السادس: أنها قویة علی إحالة المرکب إلیها، وذلک ظاهر.
قال: والهواء حار رطب شفاف له أربع طبقات.
أقول: لما فرغ من البحث عن أحکام النار شرع فی البحث عن الهواء الملاصق لها، وذکر له أحکاما أربعة: الأول: أنه حار وذلک فیما یرجع إلی الکیفیة الفعلیة وقد وقع التشاجر فیه، فأکثر الناس ذهب إلی أنه حار لا فی الغایة لأن الماء إذا أرید جعله هواءا سخن فضل تسخین ومع استحکام التسخین ینقلب هواءا، وآخرون منعوا من ذلک لأنه لو اقتضی السخونة لطبعه لبلغ فیها الغایة لوجود العلة الخالیة عن المعاوق. الثانی: أنه رطب بمعنی سهولة قبول الأشکال لا بمعنی البلة وذلک ظاهر، وهذا فیما یرجع إلی الکیفیة الانفعالیة. الثالث: أنه شفاف وهو ظاهر لعدم إدراکه صرفا بالبصر. الرابع: أنه ذو طبقات أربع: الطبقة الأولی الملاصقة للأرض، الثانیة الطبقة الباردة بسبب ما یخالطها من الأبخرة، الثالثة الطبقة الصرفة، الرابعة الطبقة الممتزجة بشئ من النار (1)
الطبقة الأولی: المجاور للأرض، المتسخن لمجاورة الأرض، المشعشعة بشعاع النیر، وهی بخاریة حارة. والبخار هو المتخلل الرطب وهو أجزاء مائیة اکتسبت حرارة فتصاعدت لأجلها وخالطت الهواء الملاصق للأرض. الطبقة الثانیة: وهی الهواء المتباعد عن الأرض الذی انقطع عنه تأثیر الشعاع لبعده عن الأرض وهی بخاریة باردة، ویقال لها: الطبقة الزمهریریة، وذلک بسبب ما یخالطها من الأبخرة. الطبقة الثالثة: الهواء الصرف. الطبقة الرابعة:
طبقة دخانیة فإن البخار وإن صعد فی الهواء لکن الدخان یجاوزه ویعلوه لأنه أخف حرکة وأقوی نفوذا لشدة الحرارة، والدخان هو المتخلل الیابس. انتهت الزیادة.
.قال: والماء بارد رطب شفاف محیط بثلاثة أرباع الأرض له طبقة واحدة.
[شماره صفحه واقعی : 246]
1) فی النسخ المطبوعة زیادة أسطر هاهنا وهی تعلیقة أدرجت فی المتن نأتی بها تتمیما للفائدة وهی هذه:
أقول: ذکر للماء خمسة أحکام:
الأول: أنه بارد والحس یدل علیه لأنه مع زوال المسخنات الخارجیة یحس ببرده.
واختلفوا فالأکثر علی أن الأرض أبرد منه لأنها أکثف وأبعد عن المسخنات والحرکة الفلکیة، وقال قوم: إن الماء أبرد لأنا نحس بذلک وهو ضعیف لأن الشئ قد یکون أشد بردا فی الحس ولا یکون فی نفس الأمر کذلک کما فی جانب السخونة، ولهذا کانت السخونة فی الأجسام الذائبة کالرصاص وغیره أشد فی الحس من النار الصرفة الخالیة عن الضد لسرعة انفصال النار الصرفة عن الید لأجل لطافتها فلا یدوم أثرها کذلک هاهنا أثر الماء للطافته ینبسط علی العضو ویصل إلی عمق کل جزء منه ویلتصق به بخلاف التراب المتناثر عنه سریعا فکان الاحساس ببرد الماء أکثر.
الثانی: أنه رطب وهو ظاهر بمعنی البلة، وقیل: إنه یقتضی الجمود لأنه بارد بالطبع والبرد یقتضی الجمود وإنما عرض السیلان له بسبب سخونة الأرض والهواء، ولو خلی وطبعه لاقتضی الجمود.
الثالث: أنه شفاف لأنه مع صرافته لا یحجب عن الأبصار. وقیل: إنه ملون وإلا لم یکن مرئیا ولضعف لونه لم یحجب عن الأبصار.
الرابع: أنه محیط بأکثر الأرض وهو حکم ظنی لأنهم جعلوا العناصر متعادلة (1)وإلا لاستحال الأضعف وعدم عنصره، فلو لا إحاطته بثلاثة أرباع الأرض لکان أقل من الأرض وإذا کان محیطا بأکثر الأرض کان هو البحر وإلا فإما أن یکون فوق الأرض أو تحتها (2)، والثانی باطل وإلا لکان أصغر من الأرض فبقی الأول وهو البحر.
[شماره صفحه واقعی : 247]
الخامس: أنه ذو طبقة واحدة هو البحر، وهو ظاهر.
قال: والأرض باردة یابسة ساکنة فی الوسط شفافة لها ثلاث طبقات.
أقول: ذکر للأرض أحکاما خمسة:
الأول: أنها باردة لأنها کثیفة، وقد سلف البحث فی أنها أبرد العناصر.
الثانی: أنها یابسة، وهو أیضا ظاهر.
الثالث: أنها ساکنة فی الوسط، وقد نازع فی ذلک جماعة فذهب قوم إلی أنها متحرکة إلی السفل، وآخرون إلی العلو، وآخرون بالاستدارة، والحق خلاف ذلک کله وإلا لما وصل الحجر المرمی إلیها إن کانت هاویة، ولما نزل الحجر المرمی إلی فوق إن کانت صاعدة، ولما سقط علی الاستقامة (1)إن کانت متحرکة علی الاستدارة.
وقد أشار فی هذا الحکم إلی فائدة بقوله: فی الوسط، وهو الرد علی من زعم أنها ساکنة بسبب عدم تناهیها من جانب السفل لا من حیث الطبع، وبیان بطلان هذا القول ظاهر لأن الأجسام متناهیة.
الرابع: أنها شفافة، وقد وقع فیه منازعة بین القوم فذهب جماعة إلیه لأنها بسیطة، وذهب آخرون إلی المنع لأنا نشاهد الأرض فإن کانت بسیطة فالمطلوب وإن کانت ممتزجة بغیرها کانت الأرضیة علیها أغلب فکانت الشفافیة أغلب ولیس کذلک، ثم نقضوا کبری أولئک بالقمر.
الخامس: فی طبقاتها وهی ثلاث (2)
وعبارة الفاضل الرومی فی شرحه علی الملخص فی الهیئة للجغمینی هکذا:
انحصار العناصر فی الأربعة مستفاد من ازدواجات الکیفیات الفعلیة والانفعالیة علی ما ذکر فی الطبیعی لکن التعویل علی الاستقراء، وهی تسع طبقات فی المشهور عند الجمهور کالأفلاک: طبقة الأرض الصرفة المحیطة بالمرکز، ثم الطبقة الطینیة، ثم طبقة الأرض المخالطة التی تتکون فیها المعادن وکثیر من النباتات والحیوانات، ثم طبقة الماء، ثم طبقة الهواء المجاور للأرض والماء، ثم الطبقة الزمهریریة الباردة بسبب ما تخالط الهواء من الأبخرة وعدم ارتقاء انعکاس الأشعة إلیها وهی منشأ السحب والرعد والبرق والصواعق، ثم طبقة الهواء الغالب القریب من الخلوص، ثم الطبقة الدخانیة التی تتلاشی فیها الأدخنة المرتفعة من السفل وتتکون فیها ذوات الأذناب والنیازک وما یشبههما من الأعمدة ونحوها وربما توجد متحرکة بحرکة الفلک تشییعا له، ثم طبقة النار.
ومنهم من قسم الهواء باعتبار مخالطة الأبخرة وعدمها بقسمین: أحدهما: الهواء اللطیف الصافی من الأبخرة لأنها تنتهی فی ارتفاعها إلی حد لا یتجاوزه وهو قریب من سبعة عشر فرسخا.
وثانیهما: الهواء الکثیف المخلوط بالأبخرة ویسمی کرة البخار وعالم النسیم وکرة اللیل والنهار إذ هی مهب الریاح والقابلة للظلمة والنور، والزرقة التی یظن أنها لون السماء أنما یتخیل فیها. وبهذا الاعتبار یمکن أن یؤخذ الطبقات سبعا کالسماوات (ص 18 ط 1).
: طبقة هی أرض محضة وهی المرکز[شماره صفحه واقعی : 248]
1) بل هو کذلک لا یسقط علیها علی الاستقامة علی نقطة رمی الحجر منها إلی فوق، وقریب من هذا المنهج حرکة الفاندول علی الوجه الذی انتقل به فوکولة وعمل به فی مرصد باریس وبیان تفصیله یطلب من تحفة الأفلاک (ص 27 - 30 ط 1) وغیره من کتب الفن منها کتاب السماء بالفرنسیة تألیف الفنس برژت (ص 13 - 16 ط باریس).
2) عبارة الشفاء فی المقام هکذا: فیشبه لذلک أن تکون الأرض ثلاث طبقات: طبقة تمیل إلی محوضة الأرضیة، وتغشیها طبقة مختلطة من الأرضیة والمائیة وهو طین، وطبقة منکشفة عن الماء جفف وجهها الشمس وهو البر والجبل وما لیس بمنکشف فقد ساح علیه البحر (ج 1 ط 1 ص 227).
وما یقاربه، وطبقة طینیة، وطبقة بعضها منکشف هو البر وبعضها أحاط به البحر.
قال: وأما المرکبات فهذه الأربعة أسطقساتها.
أقول: لما فرغ من البحث عن البسائط شرع فی البحث عن المرکبات وبدأ من ذلک بالبحث عن بسائطها.
واعلم أن المرکبات أنما تترکب من هذه العناصر الأربعة لأن العنصر الواحد بسیط لا یقع به التفاعل فلا بد من کثرة، ولما دل الاستقراء علی انتفاء صلاحیة ما عدا الکیفیات الأربع أعنی الحرارة والبرودة والرطوبة والیبوسة أو ما ینسب
[شماره صفحه واقعی : 249]
إلیها للفعل والانفعال وجب أن یکون التفاعل إنما هو فی هذه الأربعة وحواملها وکانت الاسطقسات هذه العناصر الأربعة لاغیر. وهذه العناصر من حیث هی أجزاء العالم تسمی أرکانا، ومن حیث إنها تترکب منه المرکبات من المعادن والنباتات تسمی أسطقسات.
قال: وهی حادثة عند تفاعل بعضها فی بعض.
أقول: المرکبات عند محققی الأوائل تحدث عند تفاعل هذه العناصر الأربعة بعضها فی بعض إلی أن تستقر الکیفیة المتوسطة المسماة بالمزاج.
وذهب أصحاب الخلیط مثل انکساغورس وأتباعه إلی نفی ذلک، وقال: إن هنا أجزاءا هی لحم وأجزاءا هی عظام وأجزاءا هی حنطة (1)
وبإزائهم قوم زعموا أن الظاهر لیس علی سبیل بروز بل علی سبیل نفوذ من غیره فیه کالماء مثلا فإنه إنما یتسخن بنفوذ أجزاء ناریة فیه من النار المجاورة له.
والمذهبان متقاربان فإنهما یشترکان فی أن الماء مثلا لم یستحل حارا لکن الحار نار تخالطه ویفترقان بأن أحدهما یری أن النار برزت من داخل الماء، والثانی یری أنها وردت علیه من خارجه.
وإنما دعاهم إلی ذلک الحکم بامتناع کون الشئ عن لا شئ، وامتناع صیرورة الشئ شیئا آخر.
وغیر ذلک من جمیع المرکبات وهی مختلطة مبثوثة فی العالم غیر متناهیة، فإذا اجتمع أجزاء من طبیعة[شماره صفحه واقعی : 250]
1) وفی غیر واحدة من النسخ المعتبرة أیضا: وأجزاءا هی شحمة بدل قوله: واجزاءا هی حنطة. وقد ذهب أصحاب الخلیط إلی أن مادة هذه المحسوسات أی أعیان الموجودات هی تلک الأجزاء المختلفة بالنوع کما قاله الخواجة فی شرحه علی الثانی عشر من خامس الإشارات. وقال أیضا فی شرحه علی الفصل الثالث والعشرین من ثانی الإشارات: إن انکساغورس وأصحابه القائلین بالخلیط کانوا ینکرون التغیر فی الکیفیة وفی الصورة - أی کانوا ینکرون الاستحالة والکون - ویزعمون أن الأرکان الأربعة لا یوجد شئ منها صرفا بل هی مختلطة من تلک الطبائع ومن سائر الطبائع النوعیة. وإنما تسمی بالغالب الظاهر منها ویعرض لها عند ملاقاة الغیر أن یبرز منها ما کان کامنا فیها فیغلب ویظهر للحس بعد ما کان مغلوبا غائبا عنه لا علی أنه حدث بل علی أنه برز ویکمن فیها ما کان بارزا فیصیر مغلوبا وغائبا بعد ما کان غالبا وظاهرا.
واحدة ظن أن تلک الطبیعة حدثت ولیس کذلک بل تلک الطبیعة کانت موجودة والحادث الترکیب لا غیر، والضرورة قاضیة ببطلان هذه المقالة فإنا نشاهد تبدل ألوان وطعوم وروائح وغیر ذلک من الصفات الحادثة.
قال: فتفعل الکیفیة فی المادة فتکسر صرافة کیفیتها (1)
والضمیر فی کیفیتها راجع إلی الاسطقسات، وإن کان راجعا إلی المادة فبالإضمار أی تکسر هذه الکیفیة صرافة کیفیة الصورة التی حالة فی المادة.
وتحصل کیفیة متشابهة فی الکل متوسطة هی المزاج.أقول: لما ذکر أن المرکبات أنما تحصل عند تفاعل هذه العناصر بعضها فی بعض شرع فی کیفیة هذا التفاعل، واعلم أن الحار والبارد، أو الرطب والیابس إذا اجتمعا وفعل کل منهما فی الآخر لم یخل إما أن یتقدم فعل أحدهما علی انفعاله أو یقترنا ویلزم من الأول صیرورة المغلوب غالبا وهو محال، ومن الثانی کون الشئ الواحد غالبا مغلوبا دفعة واحدة وهو محال فلم یبق إلا أن یکون الفاعل فی کل واحد منهما غیر المنفعل، فقیل: الفاعل هو الصورة والمنفعل هو المادة، وینتقض بالماء الحار إذا مزج بالماء البارد واعتدلا، فإن الفعل والانفعال بین الحار والبارد هناک موجود مع أنه لا صورة تقتضی الحرارة فی الماء البارد.
وقیل: الفاعل هو الکیفیة والمنفعل هو المادة مثلا تفعل حرارة الماء الحار فی مادة الماء البارد فتکسر البرودة التی هی کیفیة الماء البارد وتحصل کیفیة متشابهة متوسطة بین الحرارة والبرودة هی المزاج، وهذا اختیار المصنف رحمه الله وفیه نظر لأن المادة إنما تنفعل فی الکیفیة الفاعلة لا فی غیرها ویعود البحث من کون المغلوب یصیر غالبا أو اجتماع الغالبیة والمغلوبیة للشئ الواحد فی الوقت الواحد بالنسبة إلی شئ واحد وهو باطل.
قال: مع حفظ صور البسائط.
[شماره صفحه واقعی : 251]
1) وفی (ت): فتکسر ما فیه کیفیتها. والباقیة کلها: فتکسر صرافة کیفیتها، کما اخترناه.
أقول: نقل الشیخ (1)
وقد ذهب صاحب الأسفار إلی ذلک المذهب الذی استغربه الشیخ فراجع الفصل الأول من الباب الثانی من کتاب النفس منه (ص 6 ج 4 ط 1)، وکذلک الفصل التاسع من الفن السادس من الجواهر والأعراض منه (ج 2 ط 1 ص 194)، وکذلک الفصل الرابع عشر من الفن السادس منه (ج 2 ص 202)، وتفصیل ذلک یطلب فی الفصل الخامس عشر من ذلک الفن (ج 2 ص 206).
وخلاصة کلام الشیخ فی الشفاء وغیره من طائفة المشاء ما ذکره بهمنیار فی التحصیل من أن الجواهر العنصریة ثابتة فی الممتزج بصورها متغیرة فی کیفیاتها فقط وکیف لا تکون ثابتة فیه والمرکب أنما هو مرکب عن أجزاء فیه مختلفة وإلا لکان بسیطا لا یقبل الأشد والأضعف.
وأما کیفیاتها ولواحقها فتکون قد توسطت ونقصت عن حد الصرافة (ص 693 ط 1).
فی هذا الموضوع فی کتاب الشفاء أن هنا مذهبا غریبا عجیبا وهو أن البسائط إذا اجتمعت وتفاعلت بطلت صورها النوعیة المقومة لها وحدثت صورة أخری نوعیة مناسبة لمزاج ذلک المرکب واحتجوا بأن العناصر لو بقیت علی طبائعها حتی اتصف الجزء الناری مثلا بالصورة اللحمیة أمکن أن یعرض للنار بانفرادها عارض ینتهی بها إلی أن تصیر حرارتها إلی ذلک الحد الذی حصل لها عند کونها جزءا من المرکب فتصیر النار البسیطة لحما.وأبطله الشیخ بأن ذلک یکون کونا وفسادا لا مزاجا (2)، ولأن الکاسر باق مع الانکسار فالطبائع باقیة مع انکسار الکیفیات. ونقض ما ذکروه بوروده علیهم لأن مذهبهم أن الجزء الناری تبطل ناریته عند امتزاجه ویتصف بالصورة اللحمیة فیجوز عروض هذا العارض للنار البسیطة فإن شرطوا الترکیب کان هو جوابنا.
قال: ثم تختلف الأمزجة فی الأعداد بحسب قربها وبعدها من الاعتدال.
[شماره صفحه واقعی : 252]
1) نقله فی الفصل السابع من الفن الثالث من طبیعیات الشفاء (ص 205 ج 1 ط 1).
2) وفی (م ق): لا امتزاجا. ومفادهما فی المقام واحد. وعنوان الفصل فی الشفاء کان: فی إبطال مذهب محدث فی المزاج. وما فی الفصل من عبارات الشیخ تارة یناسب المزاج، وأخری الامتزاج. وتعبیر الخواجة فی شرح الإشارات والقوشجی وصاحب الشوارق فی شرح التجرید هو المزاج.
أقول: الأمزجة فی المرکبات هی المعدة لقبول المرکب للصور والقوی المعدنیة والنباتیة والحیوانیة، إذ المرکبات کلها اشترکت فی طبیعة الجسمیة ثم اختلفت فی هذه القوی فبعضها اتصف بصورة حافظة لبسائطه عن التفرق جامعة لمتضادات مفرداته من غیر أن یکون مبدأ لشئ آخر وهذه هی الصور المعدنیة، وبعضها اتصف بصورة تفعل مع ما تقدم التغذیة والتنمیة والتولید لا غیر وهی النفس النباتیة، وبعضها یفعل مع ذلک الحس والحرکة الإرادیة وهی النفس الحیوانیة، فلا بد وأن یکون هذا الاختلاف بسبب اختلاف القوابل المستند إلی اختلاف الاستعداد المستفاد من اختلاف الأمزجة بسبب بعدها وقربها من الاعتدال، وکل من کان مزاجه أقرب (1)
اعلم أن انکسار تضاد الکیفیات واستقرارها علی کیفیة متوسطة وحدانیة نسبة ما لها إلی مبدئها الواحد، وبسببها تستحق لأن یفیض علیها صورة أو نفسا تحفظها فکلما کان الانکسار أتم کانت النسبة أکمل والنفس الفائضة بمبدئها أشبه، إنتهی.
أقول: کلامه السامی فی اعتدال المزاج حکم محکم واصل رصین فی النفس المکتفیة التی هی المرکز والقطب وما سواها من النفوس وغیرها تدور حولها، فما کان أقرب منها فهو ذو مزاج أعدل فهکذا الأقرب فالأقرب، وعلی خلافه الأبعد فالأبعد. وبهذا المطلب الأسنی تقدر أن تفهم أسرارا فی علم الانسان الکامل الإمام وما جاء فی الجوامع الروائیة من أن النفوس المکتفیة إذا شاؤوا أن یعلموا علموا، فتدبر حق التدبر.
ثم اعلم أن التوحد أیضا هو ملاک تعلقنا الحقائق لأن التعقل هو التوحد والتعلق هو التفرق، والتعقل لا یتحقق مع التعلق، ولذا قال أصحاب التوحید: إن حقائق الأشیاء فی الحضرة العلمیة بسیطة فلا ندرکها علی نحو تعینها فیها إلا من حیث أحدیتنا کما أفاده فی مصباح الأنس (ص 9 ط 1).
إلی الاعتدال قبل نفسا أکمل.قال: مع عدم تناهیها بحسب الشخص وإن کان لکل نوع طرفا إفراط وتفریط وهی تسعة.
[شماره صفحه واقعی : 253]
1) وأتم منه ما أفاد الخواجة فی شرحه علی الفصل الأخیر من النمط الثانی من الإشارات ونأتی بکلامه السامی تبرکا ثم نتبعه بما نشیر إلیه فی المقام لنفاسة البحث عن ذلک المطلب الأسنی، قال قدس سره:
أقول: الأمزجة تختلف باختلاف صغر أجزاء البسائط وکبرها، وهذا الاختلاف بسبب الصغر والکبر غیر متناه فکانت الأمزجة لذلک غیر متناهیة بحسب الشخص وإن کان لکل نوع طرفا إفراط وتفریط فإن نوع الانسان مثلا له مزاج خاص معتدل بین طرفین هما إفراط وتفریط لکن ذلک المزاج الخاص (1)یشتمل علی ما لا یتناهی من الأمزجة الشخصیة ولا یخرج عن حد المزاج الانسانی وکذلک کل نوع.
إذا عرفت هذا فاعلم أن الأمزجة تسعة لأن البسائط إما أن تتساوی فیه وهو المعتدل، أو یغلب أحدها فإما الحار مع اعتدال الانفعالیین أو البارد معه أو الحار مع غلبة الرطب أو الیابس أو البارد معهما أو یغلب الرطب مع اعتدال الفعلیین أو الیابس معه.
قال:
[شماره صفحه واقعی : 254]
1) أی ذلک المزاج الخاص النوعی.
وتشترک الأجسام فی وجوب التناهی لوجوب اتصاف ما فرض له ضده به عند مقایسته بمثله مع فرض نقصانه عنه.
أقول: لما فرغ عن البحث فی الأجسام شرع فی البحث عن باقی أحکامها إذ قد کان سبق البحث عن بعض أحکامها، وهذا الفصل یشتمل علی مسائل:
(1) وقد اتفق أکثر العقلاء علی ذلک وإنما خالف فیه حکماء الهند، واستدل المصنف رحمه الله علی ذلک بوجهین: الأول برهان التطبیق، وتقریره أن الأبعاد لو کانت
[شماره صفحه واقعی : 255]
1) أقول: أما تناهی الأبعاد الجزئیة أی الأجسام الجزئیة فهو قریب من الأولیات کتناهی کرة الأرض وغیرها من العناصر والکواکب، وأما تناهی الأبعاد بمعنی أن العالم الجسمانی ینتهی فی جمیع الجهات إلی محدب محدد الجهات وبعده لا خلاء ولا ملاء فدون إثباته خرط القتاد. والأدلة التی ذکروها کلها مدخولة. وتلک الأدلة هی البرهان السلمی، والترسی، وبرهان التطبیق، والبرهان الذی أقامه السید السمرقندی، والبرهان اللام الفی، والذی أقامه صاحب التلویحات، وبرهان التخلیص، وبرهان المسامته. وقد حررتها وبینت وجوه عدم تمامیتها فی المدعی فی کتابنا الموسوم بألف نکتة ونکتة فاطلبها من النکتة الثالثة والثمانین والستمائة منه.
غیر متناهیة لأمکننا أن نفرض خطین غیر متناهیین مبدأهما واحد ثم نفصل من أحدهما قطعة ثم نطبق أحد الخطین علی الآخر بأن نجعل أول أحدهما مقابلا لأول الآخر، وثانی الأول مقابلا لثانی الثانی والثالث للثالث وهکذا إلی ما لا یتناهی، فإن استمرا کذلک کان الناقص مثل الزائد وهو محال بالضرورة، وإن انقطع الناقص انقطع الزائد لأن الزائد إنما زاد بمقدار متناه هو القدر المقطوع والزائد علی المتناهی بمقدار متناه یکون متناهیا، فالخطان متناهیان وهو المطلوب.
إذا عرفت هذا فلنرجع إلی تتبع ألفاظ الکتاب، فقوله: وتشترک الأجسام فی وجوب التناهی، إشارة إلی الدعوی مع التنبیه علی کون هذا الحکم واجبا لکل جسم.
وقوله: لوجوب اتصاف ما فرض له ضده به، معناه لوجوب اتصاف الخط الناقص الذی فرض له ضد التناهی لأنا فرضنا الخطین غیر متناهیین بالتناهی (1).
وقوله: عند مقایسته بمثله، معناه عند مقایسة الخط الناقص بالخط الکامل المماثل له فی عدم التناهی. ومعنی المقایسة هنا مقابلة کل جزء من الناقص بجزء من الکامل.
وقوله: مع فرض نقصانه عنه، یعنی مع فرض قطع شئ من الخط الناقص حتی صار ناقصا، فهذا ما خطر لنا فی معنی هذا الکلام.
قال: ولحفظ النسبة بین ضلعی الزاویة وما اشتملا علیه مع وجوب اتصاف الثانی به.
أقول: هذا هو الدلیل الثانی علی تناهی الأبعاد، وتقریره أنا إذا فرضنا زاویة خرج ضلعاها إلی ما لا یتناهی علی الاستقامة فإن النسبة بین زیادة الضلعین
[شماره صفحه واقعی : 256]
1) صلة لقوله: اتصاف الخط، وهو بیان به فی قول الماتن.
وزیادة الأبعاد التی اشتمل الضلعان علیها محفوظة بحیث کلما زاد الضلعان زادت الأبعاد علی نسبة واحدة، فإذا استمرت زیادة الضلعین إلی ما لا یتناهی استمرت زیادة البعد بینهما إلی ما لا یتناهی مع وجوب اتصاف الثانی أعنی البعد بینهما بالتناهی لامتناع انحصار ما لا یتناهی بین حاصرین.
قال: واتحاد الحد وانتفاء القسمة فیه یدل علی الوحدة.
أقول: ذهب الجمهور من الحکماء والمتکلمین إلی أن الأجسام متماثلة فی حقیقة الجسمیة وإن اختلفت بصفات وعوارض، وذهب النظام إلی أنها مختلفة لاختلاف خواصها وهو باطل لأن ذلک یدل علی اختلاف الأنواع لا علی اختلاف المفهوم من الجسم من حیث هو جسم.
وقد استدل المصنف رحمه الله علی قوله بأن الجسم من حیث هو جسم یحد بحد واحد عند الجمیع، أما عند الأوائل فإن حده الجوهر القابل للأبعاد، وأما المتکلمون فإنهم یحدونه بأنه الطویل العریض العمیق وهذا الحد الواحد لا قسمة فیه، فالمحدود واحد لاستحالة اجتماع المختلفات فی حد واحد من غیر قسمة بل متی جمعت المختلفات فی حد واحد وقع فیه التقسیم ضرورة، کقولنا: الحیوان إما ناطق أو صاهل، ویراد بهما الانسان والفرس.
قال: والضرورة قضت ببقائها.
أقول: المشهور عند العقلاء ذلک، ونقل عن النظام خلافه بناء منه علی امتناع
[شماره صفحه واقعی : 257]
استناد العدم إلی الفاعل وأنه لا ضد للأجسام مع وجوب فنائها یوم القیامة، فالتزم بعدم بقائها وأنها تتجدد حالا فحالا کالأعراض غیر القارة، والمحققون علی خلاف ذلک واعتمادهم علی الضرورة فیه.
وقیل: إن النظام (1)
وجوهریة لدینا واقعةإذ کانت الأعراض کلا تابعة
فالأجسام لیست بباقیة بالبرهان فهی متجددة آنا فآنا فلا بد لها من جامع حافظ یجمع أجزاءها ویحفظ صورها علی الاتصال والدوام کما یقوله القائل بتجدد الأمثال أیضا، وذلک الجامع الحافظ لیس إلا أصلا مفارقا ولولاه لاضمحلت الأجسام وتفرقت الصور والهیئات لاقتضاء الحرکة ذلک. وادعاء الضرورة فی بقائها لیس إلا من شهادة الحس باستمرار الأجسام ولا یصلح الحس وشهادته بالبقاء للتعویل علیه والوثوق به.
وقال الآمدی کما فی شرح المواقف: نحن نعلم بالضرورة العقلیة أن ما شاهدناه بالأمس من الجبال الراسیات والأرضین والسماوات هو عین ما نشاهده الیوم، وکذا نعلم بالاضطرار أن من فاتحناه بالکلام هو عین من ختمناه معه، وأن أولادنا ورفقاءنا الآن هم الذین کانوا معنا من قبل، إنتهی.
وأقول: التعبیر بالضرورة العقلیة محض ادعاء، والحق أن یقال: نحن نعلم بالضرورة الحسیة.
ذهب إلی احتیاج الجسم حال بقائه إلی المؤثر، فتوهم الناقل أنه کان یقول بعدم بقاء الأجسام.قال: ویجوز خلوها عن الکیفیات المذوقة والمرئیة والمشومة کالهواء.
أقول: ذهب المعتزلة إلی جواز خلو الأجسام عن الطعوم والروائح والألوان،
[شماره صفحه واقعی : 258]
1) أقول: ذهب النظام إلی أن الأجسام متجددة آنا فآنا کالأعراض کما فی شرح المواقف (ص 447 ط قسطنطنیة). فقد تفوه النظام بالقول الحق أعنی القول بحرکة الجوهر لأن الأعراض هی المرتبة النازلة للجوهر فإذا کانت متجددة آنا فآنا کانت موضوعاتها متجددة أیضا وهذه حجة من حجج إثبات الحرکة فی الجوهر، کما قال الحکیم السبزواری فی الحکمة المنظومة.
ومنعت الأشعریة منه، أما المعتزلة فاحتجوا بمشاهدة بعض الأجسام کذلک کالهواء، واحتجت الأشعریة بقیاس اللون علی الکون وبما قبل الاتصاف علی ما بعده، وهما ضعیفان لأن القیاس المشتمل علی الجامع لا یفید الیقین فکیف الخالی عنه مع قیام الفرق، فإن الکون لا یعقل خلو متحیز عنه بالضرورة بخلاف اللون فإنه یمکن أن یتصور الجسم خالیا عنه، وأما امتناع الخلو عنها بعد الاتصاف فممنوع ولو سلم لظهر الفرق أیضا لأن الخلو بعد الاتصاف أنما امتنع لافتقار الزائل بعد الاتصاف إلی طریان الضد بخلاف ما قبل الاتصاف لعدم الحاجة إلیه.
قال: ویجوز رؤیتها بشرط الضوء واللون وهو ضروری.
أقول: ذهب الأوائل إلی أن الأجسام مرئیة لکن لا بالذات بل بالعرض، فإنها لو کانت مرئیة بالذات لرؤی الهواء والتالی باطل فالمقدم مثله، وإنما یمکن رؤیتها بتوسط الضوء واللون وهذا حکم ضروری یشهد به الحس وجمهور العقلاء علی ذلک ولم أعرف فیه مخالفا.
قال: والأجسام کلها حادثة لعدم انفکاکها من جزئیات متناهیة حادثة فإنها لا تخلو عن الحرکة والسکون وکل منهما حادث وهو ظاهر.
أقول: هذه المسألة من أجل المسائل وأشرفها فی هذا الکتاب وهی المعرکة العظیمة بین الأوائل والمتکلمین، وقد اضطربت أنظار العقلاء فیها وعلیها مبنی
[شماره صفحه واقعی : 259]
القواعد الاسلامیة (1)وقد اختلف الناس فیها، فذهب المسلمون والنصاری والیهود والمجوس إلی أن الأجسام محدثة، وذهب جمهور الحکماء إلی أنها قدیمة، وتفصیل قولهم فی ذلک ذکرناه فی کتاب المناهج.
إذا عرفت هذا فنقول: الدلیل علی أن الأجسام حادثة أنها لا تخلو عن أمور متناهیة حادثة، وکل ما لم یخل عن أمور متناهیة حادثة فهو حادث، فالأجسام حادثة أما الصغری فلأن الأجسام لا تخلو عن الحرکة والسکون وهی أمور حادثة متناهیة، أما بیان عدم انفکاک الجسم عنهما فضروری لأن الجسم لا یعقل موجودا فی الخارج منفکا عن المکان فإن کان لابثا فیه فهو الساکن، وإن کان منتقلا عنه فهو المتحرک. وأما بیان حدوثهما فظاهر لأن الحرکة هی حصول الجسم فی الحیز بعد أن کان فی حیز آخر، والسکون هو الحصول فی الحیز بعد إن کان فی ذلک الحیز، فماهیة کل واحد منهما تستدعی المسبوقیة بالغیر والأزلی غیر مسبوق بالغیر فماهیة کل واحد منهما لیست قدیمة.
وأیضا فإن کل واحد منهما یجوز علیه العدم، والقدیم لا یجوز علیه العدم أما الصغری فلأن کل متحرک علی الإطلاق فإن کل جزء من حرکته یعدم ویوجد عقیبه جزء آخر منها، وکل ساکن فإنه إما بسیط أو مرکب، وکل بسیط ساکن یمکن علیه الحرکة لتساوی الجانب الملاقی منه لغیره من الأجسام والجانب الذی لا یلاقیه فی قبول الملاقاة فأمکن علی غیر الملاقی الملاقاة کما أمکنت علی
[شماره صفحه واقعی : 260]
1) أی وهو مبنی قواعد جمیع الأدیان الإلهیة لأن الدین عند الله الاسلام، ولا شک فی حدوثها آنا فآنا لأنه سبحانه وتعالی دائم الفضل علی ما سواه بشؤون جمیع أسمائه الحسنی وصفاته العلیا کما أخبر عن نفسه بأنه کل یوم هو فی شأن، فلا تعطیل فی اسم من أسمائه أزلا وأبدا لأنه الحق الأحدی الصمدی الغنی المغنی، فلا حالة انتظار له فی فعل من أفعاله وإیفاء حکم اسم من أسمائه المنتشأة من ذاته بل الأسماء عین المسمی کما أنها غیره وکل یوم هو فی شأن، وإذا کان هو فی شأن فأسماؤه غیر المتناهیة أزلا وأبدا فی شؤونهم. الحمد لله الذی هدانا لهذا وما کنا لنهتدی لولا أن هدانا الله.
الملاقی لکن ذلک أنما یکون بواسطة الحرکة فکانت الحرکة جائزة علیه، وأما المرکب فإنه مرکب من البسائط، ونسوق الدلیل الذی ذکرناه فی البسیط إلی کل جزء من أجزاء المرکب، وأما الکبری فلأن القدیم إن کان واجب الوجود لذاته استحال عدمه، وإن کان جائز الوجود استند إلی علة موجبة لاستحالة صدور القدیم عن المختار لأن المختار أنما یفعل بواسطة القصد والداعی والقصد أنما یتوجه إلی إیجاد المعدوم فکل أثر لمختار حادث، فلو کان القدیم أثرا لمؤثر لکان ذلک المؤثر موجبا، فإن کان واجبا لذاته استحال عدمه فاستحال عدم معلوله، وإن کان ممکنا نقلنا الکلام إلیه فإما أن یتسلسل وهو محال أو ینتهی إلی مؤثر موجب یستحیل عدمه فیستحیل عدم معلوله، فقد ظهر أن القدیم یستحیل علیه العدم، وقد بینا جواز العدم علی الحرکة والسکون فیستحیل قدمهما.
قال: وأما تناهی جزئیاتها (1)
ثم المراد من قوله: فیجب زیادة المتصف بإحداهما، هو الذی اتصف بالإضافتین أی السبوق واللحوق أو العلیة والمعلولیة کلیهما، والناقص هو الذی اتصف بالسبق مثلا وحده، والزائد ما اتصف بالسبق واللحوق معا.
فلأن وجود ما لا یتناهی محال للتطبیق، ولوصف کل حادث بالإضافتین المتقابلتین ویجب زیادة المتصف بإحداهما من حیث هو کذلک علی المتصف بالأخری فینقطع الناقص والزائد أیضا.[شماره صفحه واقعی : 261]
1) کما فی (ت، ق، ز) والضمیر راجع إلی الأجسام وذلک لأن المصنف بین حدوث الأجسام من جهة عدم انفکاکها من جزئیات متصفة بوصفین: أحدهما کونها متناهیة، وثانیهما کونها حادثة. فما لم یتبین تناهی الجزئیات وحدوثها لم یتبین حدوث الأجسام فأخذ المصنف فی بیانهما فبدأ بحدوث الجزئیات مع أن ترتیب العبارة یوجب تقدیم بیان تناهیها لأن الحدوث مأخوذ فی بیان التناهی، فقال: فإنها - یعنی الجزئیات - لا تخلو من الحرکة والسکون وکل منهما حادث. ثم تصدی لبیان تناهی الجزئیات فقال: وأما تناهی جزئیاتها.. الخ. فکان ینبغی فی الشرح أن یقال: لما بین حدوث الجزئیات شرع الآن فی بیان تناهیها، إلا أن الشارح قرأ جزئیاتها علی التثنیة فأرجع الضمیر إلی الحرکة والسکون والنساخ کتبوا المتن علی منواله علی صورة التثنیة وهو کما تری.
أقول: لما بین حدوث الحرکة والسکون شرع الآن فی بیان تناهیهما لأن بیان حدوثهما غیر کاف فی الدلالة، وهذا المقام هو المعرکة بین الحکماء والمتکلمین، فإن المتکلمین یمنعون من اتصاف الجسم بحرکات لا تتناهی، والأوائل جوزوا ذلک.
والمتکلمون استدلوا علی قولهم بوجوه: أحدها: أن کل فرد حادث فالمجموع کذلک، وهو ضعیف إذ لا یلزم من حدوث کل فرد حدوث المجموع.
الثانی: إنها قابلة للزیادة والنقصان فتکون متناهیة، وهو ضعیف بمعلومات الله تعالی ومقدوراته، فإن الأولی أزید من الثانیة (1)ولا یلزم تناهیهما.
الثالث: التطبیق وهو (2)أن تؤخذ جملة الحرکات من الآن إلی الأزل جملة، ومن زمان الطوفان إلی الأزل جملة أخری ثم تطبق إحدی الجملتین بالأخری فإن استمرا إلی ما لا یتناهی کان الزائد مثل الناقص هذا خلف، وإن انقطع الناقص تناهی وتناهی الزائد لأنه إنما زاد بمقدار متناه والزائد علی المتناهی بمقدار متناه
[شماره صفحه واقعی : 262]
1) الحق أن معلوماته تعالی ومقدوراته غیر متناهیتین بالفعل لأنه صمد غیر متناه فکذلک معلوماته ومقدوراته فلا تجری النسبة فیهما فلا تتطرق الزیادة والنقصان فیهما، فتبصر.
2) أقول: الأمر المهم فی التناهی هو أن جمیع أعیان الموجودات المتحققة فی الخارج مستندة فی وجوداتها إلی الغنی الواجب بالذات بالفعل وهذا معنی انتهاؤها واستنادها الوجودی إلی الواجب کان علی وزان قوله سبحانه لکلیمه: أنا بدک اللازم یا موسی. والحرکات الماضیة لیست عللا فاعلیة لوجودها والأمر أرفع من المباحث العادیة. قالت المتکلمة: إن دوام الشئ مع الشئ یقتضی مساواتهما وعدم أولویة أحدهما بالعلیة وهو ممنوع فإن الشعاع المحسوس من النیر لا النیر منه وهو معه یدوم بدوامه، وکذا حرکة الخاتم مع حرکة الإصبع فلأن یدوم أثر أقوی المؤثرات وما له کل التأثیر فی الحقیقة کان أولی، والخلو عن التأثیر تعطیل. ثم کون الحرکات دائمة أزلیة لا یلزم منه أن یکون کل حادث متوقفا علی حصول ما لا یتناهی فیقال: إن کل ما کان کذلک فلا یحصل، وذلک أعنی عدم اللزوم لأن المتوقف علی غیر المتناهی وجودا یلزم منه عدم حصوله، لا علی غیر المتناهی إعدادا له. والأهم من ذلک الأمر هو النیل بمعنی توحیده سبحانه. ورأینا التعرض بواحدة واحدة من شبههم والرد علیها موجبا للإسهاب فالأعراض عنها أنسب بالتعلیقة علی الکتاب.
یکون متناهیا.
الرابع: أن کل حادث یوصف بإضافتین متقابلتین هما السابقیة والمسبوقیة، لأن کل واحد من الحوادث غیر المتناهیة یکون سابقا علی ما بعده ولاحقا لما قبله، والسبق واللحوق إضافتان متقابلتان وإنما صح اتصافه بهما لأنهما أخذا بالنسبة إلی شیئین.
إذا عرفت هذا فنقول: إذا اعتبرنا الحوادث الماضیة المبتدئة من الآن تارة من حیث إن کل واحد منها سابق، وتارة من حیث هو بعینه لاحق، کانت السوابق واللواحق المتبائنتان بالاعتبار متطابقتین فی الوجود ولا یحتاج فی تطابقهما إلی توهم تطبیق، ومع ذلک یجب کون السوابق أکثر من اللواحق فی الجانب الذی وقع فیه النزاع، وإلی هذا أشار بقوله: ویجب زیادة المتصف بإحداهما، أعنی بإحدی الإضافتین وهو إضافة السبق علی المتصف بالأخری أعنی إضافة اللحوق، فإذن اللواحق منقطعة فی الماضی قبل انقطاع السوابق فتکون متناهیة، والسوابق أیضا تکون متناهیة لأنها زادت بمقدار متناه، وهذا الوجه الأخیر استنبطه المصنف رحمه الله ولم نعثر علیه فی کلام القدماء.
قال: والضرورة قضت بحدوث ما لا ینفک عن حوادث متناهیة.
أقول: لما بین أن الأجسام لا تنفک عن الحرکة والسکون وبین حدوثهما وتناهیهما وجب القول بحدوث الأجسام لأن الضرورة قضت بحدوث ما لا ینفک عن حوادث متناهیة.
قال: فالأجسام حادثة ولما استحال قیام الأعراض إلا بها ثبت حدوثها.
أقول: هذا نتیجة ما ذکر من الدلیل وهو القول بحدوث الأجسام، وأما الأعراض فإنه یستحیل قیامها بأنفسها وتفتقر فی الوجود إلی محل تحل فیه وهی إما جسمانیة أو غیر جسمانیة والکل حادث، أما الجسمانیة فلامتناع قیامها بغیر الأجسام وإذا کان الشرط حادثا کان المشروط کذلک بالضرورة، وأما غیر
[شماره صفحه واقعی : 263]
الجسمانیة فبالدلیل الدال علی حدوث کل ما سوی الله تعالی. والمصنف رحمه الله إنما قصد الأعراض الجسمانیة لقوله: لما استحال قیام الأعراض إلا بها ثبت حدوثها.
قال: والحدوث اختص بوقته إذ لا وقت قبله، والمختار یرجح أحد مقدوریه لا لأمر عند بعضهم (1).
أقول: لما بین حدوث العالم شرع فی الجواب عن شبه الفلاسفة، وأقوی شبههم ثلاثة أجاب المصنف رحمه الله عنها فی هذا الکتاب.
الشبهة الأولی وهی أعظمها قالوا: المؤثر التام فی العالم إما أن یکون أزلیا أو حادثا، فإن کان أزلیا لزم قدم العالم لأن عند وجود المؤثر التام یجب وجود الأثر، لأنه لو تأخر عنه ثم وجد لم یخل إما أن یکون لتجدد أمر أو لا، والأول یستلزم کون ما فرضناه مؤثرا تاما لیس بتام هذا خلف، والثانی یستلزم ترجیح أحد طرفی الممکن لا لمرجح لأن اختصاص وجود الأثر بالوقت الذی وجد فیه دون ما قبله وما بعده مع حصول المؤثر التام یکون ترجیحا من غیر مرجح.
وإن کان المؤثر فی العالم حادثا نقلنا الکلام إلی علة حدوثه ویلزم التسلسل أو الانتهاء إلی المؤثر القدیم وهو محال لتخلف الأثر عنه، وهذا المحال أنما نشأ من فرض حدوث العالم.
وقد أجاب المتکلمون عن هذه الشبهة بوجوه: أحدها: أن المؤثر التام قدیم لکن الحدوث اختص بوقت الإحداث لانتفاء وقت قبله، فالأوقات التی یطلب فیها الترجیح معدومة ولا یتمایز إلا فی الوهم، وأحکام الوهم فی مثل ذلک غیر مقبولة بل الزمان یبتدأ وجوده مع أول وجود العالم ولم یمکن وقوع ابتداء سائر
[شماره صفحه واقعی : 264]
1) کما فی (ت، ق، ش، ز، د) وذلک الأمر هو الداعی والمرجح. وفی بعض النسخ: أحد مقدوریه بلا داع ومرجح عند بعضهم والمظنون أن تفسیر الأمر جعل موضعه فی المتن. وفی (ص): أحد مقدوریه لا لمرجح عند بعضهم، وفی هامشه لا لأمر - خ ل. وقوله: لأن عند وجود المؤثر التام یجب وجود الأثر، باتفاق النسخ کلها.
الموجودات قبل ابتداء وجود الزمان أصلا.
الثانی: أن المؤثر التام أنما یجب وجود أثره معه لو کان موجبا، أما إذا کان مختارا فلا لأن المختار یرجح أحد مقدوریه علی الآخر لا لمرجح، فالعالم قبل وجوده کان ممکن الوجود وکذا بعد وجوده لکن المؤثر المختار أراد إیجاده وقت وجوده دون ما قبله وما بعده لا لأمر.
الثالث: أنه لم لا یجوز اختصاص بعض الأوقات بمصلحة تقتضی وجود العالم فیه بها دون ما قبل ذلک الوقت وبعده، فالمؤثر التام وإن کان حاصلا فی الأزل لکن لا یجب وجود العالم فیه تحصیلا لتلک المصلحة.
الرابع: أن الله تعالی علم وجود العالم وقت وجوده وخلاف علمه محال، فلم یمکن وجوده قبل وقت وجوده.
الخامس: أن الله تعالی أراد إیجاد العالم وقت وجوده والإرادة مخصصة لذاتها.
السادس: أن العالم محدث لما تقدم فیستحیل وجوده فی الأزل لأن المحدث هو ما سبقه العدم والأزل ما لم یسبقه العدم والجمع بینهما محال، ثم عارضوهم بالحادث الیومی فإنه معلول إما لقدیم فیلزمه قدمه أو لحادث فیتسلسل.
قال: والمادة منفیة.
أقول: هذا جواب عن الشبهة الثانیة، وتقریرها أنهم قالوا: کل حادث فهو مسبوق بإمکان وجوده وذلک الإمکان لیس أمرا عدمیا وإلا فلا فرق بین نفی الإمکان والامکان المنفی، ولا قدرة القادر لأنا نعللها به فهو مغایر، ولیس جوهرا لأنه نسبة وإضافة فهو عرض فمحله یکون سابقا علیه وهو المادة، فتلک المادة إن کانت قدیمة ویستحیل انفکاکها عن الصورة لزم قدم الصورة فیلزم قدم الجسم وإن کانت حادثة تسلسل.
والجواب قد بینا أن المادة منفیة وقد سلف تحقیقه.
[شماره صفحه واقعی : 265]
قال: والقبلیة لا تستدعی الزمان وقد سبق تحقیقه.
أقول: هذا جواب عن الشبهة الثالثة، وتقریرها أنهم قالوا: کل حادث فإن عدمه سابق علی وجوده، وأقسام السبق منفیة هنا إلا الزمانی، فکل حادث یستدعی سابقة الزمان علیه فالزمان إن کان حادثا لزم أن یکون زمانیا وهو محال، وإن کان قدیما وهو مقدار الحرکة لزم قدمها لکن الحرکة صفة للجسم فیلزم قدمه.
والجواب ما تقدم من أن السبق لا یستدعی الزمان وإلا لزم التسلسل.
قال:
[شماره صفحه واقعی : 266]
أما العقل فلم یثبت دلیل علی امتناعه (1).
أقول: لما فرغ من البحث عن الجواهر المقارنة شرع فی البحث عن الجواهر المجردة ولبعدها عن الحس أخرها عن البحث عن المقارنات وفی هذا الفصل مسائل:
(واعلم) أن جماعة من المتکلمین نفوا هذه الجواهر واحتجوا بأنه لو کان هاهنا موجود لیس بجسم ولا جسمانی لکان مشارکا لواجب الوجود فی هذا الوصف فیکون مشارکا له فی ذاته. وهذا الکلام سخیف لأن الاشتراک فی الصفات السلبیة لا یقتضی الاشتراک فی الذوات فإن کل بسیطین یشترکان فی سلب ما عداهما عنهما مع انتفاء الشرکة بینهما فی الذات، بل الاشتراک فی الصفات الثبوتیة لا یقتضی اشتراک الذوات لأن الأشیاء المختلفة قد یلزمها لازم واحد فإذا ثبت ذلک لم یلزم من کون هذه الجواهر المجردة مشارکة للواجب تعالی فی
[شماره صفحه واقعی : 267]
1) بل الأدلة الرصینة العقلیة والنقلیة قائمة علی تحققه وجودا.
وصف التجرد وهو سلبی مشارکتها له فی الحقیقة فلهذا لم یجزم المصنف رحمه الله بنفی هذه الجواهر المجردة.
قال: وأدلة وجوده مدخولة کقولهم: الواحد لا یصدر عنه أمران، ولا سبق لمشروط باللاحق فی تأثیره أو وجوده، ولا لما انتفت صلاحیة التأثیر عنه لأن المؤثر هنا مختار.
أقول: لما بین انتفاء الجزم بعدم الجوهر المجرد الذی هو العقل شرع فی بیان انتفاء الجزم بثبوته وذلک ببیان ضعف أدلة المثبتین.
واعلم أن أکثر الفلاسفة ذهبوا إلی أن المعلول الأول هو العقل الأول (1)وهو موجود مجرد عن الأجسام والمواد فی ذاته وتأثیره معا، ثم إن ذلک العقل یصدر عنه عقل وفلک لتکثیره باعتبار کثرة جهاته الحاصلة من ذاته ومن فاعله، ثم یصدر عن العقل الثانی عقل ثالث وفلک ثان وهکذا إلی أن ینتهی إلی العقل الأخیر وهو المسمی بالعقل الفعال، وإلی الفلک الأخیر التاسع وهو فلک القمر.
واستدلوا علی إثبات الجواهر المجردة التی هی العقول بوجوه:
الأول: قالوا: إن الله تعالی واحد فلا یکون علة للمتکثر فیکون الصادر عنه واحدا فلا یخلو إما أن یکون جسما أو مادة أو صورة أو نفسا أو عرضا أو عقلا، والأقسام کلها باطلة سوی الأخیر.
أما الأول فلأن کل جسم مرکب من المادة والصورة، وقد بینا أن المعلول الأول یکون واحدا وإلی هذا القسم أشار بقوله: الواحد لا یصدر عنه أمران.
وأما الثانی: فلأن المادة هی الجوهر القابل فلا تصلح للفاعلیة، لأن نسبة
[شماره صفحه واقعی : 268]
1) المعلول هو المخلوق وقد اعتبر فی الخلق التقدیر فینبغی أن یفرق ویمیز فی هذا المقام بین أول ما صدر وبین أول ما خلق. أما الصادر الأول فهو نور مرشوش ورق منشور علیها جمیع الکلمات النوریة الخلقیة من العقل الأول إلی آخر الخلق. والبحث عن ذلک بالتفصیل والاستیفاء موکول إلی محله. ولعل ما فی رسالتنا الفارسیة الموسومة بالوحدة فی نظر الحکیم والعارف یجدیک فی المقام.
القبول نسبة الإمکان ونسبة الفاعل نسبة الوجوب، ویستحیل أن تکون نسبة الشئ الواحد إلی الواحد نسبة إمکان ووجوب، فإذا لم تصلح المادة للفاعلیة لم تکن هی المعلول الأول السابق علی غیره لأن المعلول الأول یجب أن یکون علة فاعلیة لما بعده، وإلی هذا القسم أشار بقوله: ولا لما انتفت صلاحیة التأثیر عنه، أی لا سبق للمادة التی لا تصلح أن تکون فاعلا وإذا لم تکن سابقة لم تکن هی المعلول الأول لما بینا أن المعلول الأول سابق علی غیره من المعلولات.
وأما الثالث فلأن الصورة مفتقرة فی فاعلیتها وتأثیرها إلی المادة لأنها إنما تؤثر إذا کانت موجودة مشخصة، وإنما تکون کذلک إذا کانت مقارنة للمادة فلو کانت الصورة هی المعلول الأول السابق علی غیره لکانت مستغنیة فی علیتها عن المادة وهو محال، فالحاصل أن الصورة محتاجة فی وجودها الشخصی إلی المادة فلا تکون سابقة علیها وعلی غیرها من الممکنات لاستحالة اشتراط السابق باللاحق، وإلی هذا القسم أشار بقوله: ولا سبق لمشروط، أی الصورة باللاحق أی بالمادة فی وجوده.
وأما الرابع فلأن النفس أنما تفعل بواسطة البدن، فلو کانت هی المعلول الأول لکانت علة لما بعدها من الأجسام فتکون مستغنیة فی فعلها عن البدن فلا تکون نفسا بل عقلا وهو محال، فهی إذا مشروطة بأسرها (1)بالأجسام، فلو کانت سابقة علیها لکان السابق مشروطا باللاحق فی تأثیره المستند إلیه وهو محال، وإلی هذا أشار بقوله: ولا سبق لمشروط أی النفس باللاحق أی الجسم فی تأثیره.
وأما الخامس فلأن العرض محتاج فی وجوده إلی الجوهر، فلو کان المعلول الأول عرضا لکان علة للجواهر کلها فیکون السابق مشروطا فی وجوده باللاحق وهو باطل بالضرورة، وإلیه أشار بقوله: ولا سبق لمشروط باللاحق فی وجوده، فالحاصل أن الصورة والعرض مشروطان بالمادة والجوهر فلا یکونان سابقین
[شماره صفحه واقعی : 269]
1) کما فی (م، د) وفی (ص، ق، ز، ش): مشروط تأثیرها.
علیهما، والنفس أنما تؤثر بواسطة الجسم فلا تکون متقدمة علیه تقدم العلة علی المعلول وإلا استغنت فی تأثیرها عنه.
إذا عرفت هذا الدلیل فنقول: بعد تسلیم أصوله أنه إنما یلزم لو کان المؤثر موجبا، أما إذا کان مختارا فلا فإن المختار تتعدد آثاره وأفعاله، وسیأتی الدلیل علی أنه مختار.
قال: وقولهم استدارة الحرکة توجب الإرادة المستلزمة للتشبه بالکامل، إذ طلب الحاصل فعلا أو قوة یوجب الانقطاع، وغیر الممکن محال لتوقفه علی دوام ما أوجبنا انقطاعه، وعلی حصر أقسام الطلب، مع المنازعة فی امتناع طلب المحال.
أقول: هذا هو الوجه الثانی من الوجوه التی استدلوا بها علی إثبات العقول المجردة مع الجواب عنه.
وتقریر الدلیل أن نقول: حرکات السماوات إرادیة (1)لأنها مستدیرة، وکل حرکة مستدیرة إرادیة لأن الحرکة إما طبیعیة أو قسریة، والمستدیرة لا تکون طبیعیة لأن المطلوب بالطبع لا یکون متروکا بالطبع، وکل جزء من المسافة فی الحرکة المستدیرة فإن ترکه بعینه هو التوجه إلیه، وإذا انتفت الطبیعة انتفت القسریة لأن القسر علی خلاف الطبع وحیث لا طبع فلا قسر فثبت أنها إرادیة وکل حرکة إرادیة فإنها تستدعی مطلوبا، ولأن العبث لا یدوم وذلک المطلوب یجب أن یستکمل الطالب به وإلا لم یتوجه بالطلب نحوه، فإما أن یکون کما لا فی نفسه أو لا، والثانی محال وإلا لجاز انقطاع الحرکة لأنه لا بد وأن یظهر لذلک الطالب أن
[شماره صفحه واقعی : 270]
1) قال عز من قائل: (إذ قال یوسف لأبیه یا أبت إنی رأیت أحد عشر کوکبا والشمس والقمر رأیتهم لی ساجدین (یوسف 6) والساجدون صیغة جمع لذوی العقول. وفی الدعاء الثالث والأربعین من الصحیفة الکاملة السجادیة وهو دعاؤه علیه السلام إذا نظر إلی الهلال: أیها الخلق المطیع الدائب السریع المتردد فی منازل التقدیر المتصرف فی فلک التدبیر.. الخ.
ذلک المطلوب لیس بکمال فی ذاته فیترک الطلب، وإذا کان المطلوب کمالا حقیقیا فإما أن یحصل بالکلیة وهو محال وإلا لوقفت الحرکة فیجب أن یحصل علی التعاقب، ولما کانت کمالات الفلک حاضرة بأسرها سوی الوضع لأنه کامل فی جوهره وباقی مقولاته غیر الوضع فإن أوضاعه الممکنة لیست حاضرة بأسرها، إذ لا وضع یحصل له إلا وهناک أوضاع لا نهایة لها معدومة عنه، ولا یمکن حصولها دفعة فهی أنما تحصل علی التعاقب. ثم إن الفلک لما تصور کمال العقل وأنه لم یبق فیه شئ بالقوة إلا وقد خرج إلی الفعل اشتاق إلی التشبه به فی ذلک لیستخرج ما فیه بالقوة إلی الفعل، ولما تعذر ذلک دفعة استخرج کماله فی أوضاعه علی التعاقب فقد ظهر من هذا وجود عقل یتشبه به الفلک فی حرکته فإن کان واحدا لزم تشابه الحرکات الفلکیة فی الجهات والسرعة والبطء ولیس کذلک فیجب وجود عقول متکثرة بحسب تکثر الحرکات فی الجهة (1)والسرعة والبطء.
لا یقال: لم لا یتحرک لأجل نفع السافل أو لم لا یختلف فی السرعة والبطء والجهة لذلک؟ لأنا نقول: الفلکیات أشرف من هذا العالم ویستحیل أن یفعل العالی شیئا لأجل السافل وإلا لکان مستکملا به فالکامل مستکمل بالناقص هذا خلف، فلا یمکن أن تکون الحرکة فی أصلها ولا فی هیئتها لأجل نفع السافل فهذا تقریر الدلیل.
والجواب أن هذا مبنی علی دوام الحرکة، ونحن قد بینا حدوث العالم فیجب انقطاعها فبطل هذا الدلیل من أصله. وأیضا فهذا الدلیل یتوقف علی حصر أقسام الطلب والأقسام التی ذکروها لیست حاصرة، سلمنا لکن لم لا یجوز أن یکون الطلب لما یستحیل حصوله أو لما هو حاصل ولا شعور للطالب بذلک ونمنع وجوب الشعور بذلک؟ ثم نقول: لا نسلم أن الحرکة الفلکیة دوریة فلم لا یتحرک علی الاستقامة؟ سلمنا أنها دوریة فلم لا تکون قسریة قوله: انتفاء الطبع یقتضی
[شماره صفحه واقعی : 271]
1) وفی (م): الحرکات والجهة، وفی غیرها: فی الجهة. وهذا هو الصواب المختار.
انتفاء القسر؟ قلنا: ممنوع فإن حرکة المحوی بالحاوی حرکة قسریة وإن کانت بالعرض وهی دوریة، سلمنا لکن الحرکة لیست مقصودة بالذات بل إنما تراد لغیرها فلم حصرتم ذلک الغیر فی استخراج الأوضاع ولم؟ لا یجوز أن تکون للفلک کمالات غیر الأوضاع معدومة کالتعقلات المتجددة؟ وأیضا فإنه علی قدر خاص فباقی أنواع الکم عنه معدومة، وکذا کثیر من أنواع الکیف فلم أوجبتم الحرکة فی الوضع للتشبه باستخراج أنواع الأوضاع ولم توجبوا استخراج باقی الأعراض من الکم والکیف؟ بل الأیون (1)عنه معدومة مع استحالة حصولها له عندکم فلم لا یجوز مثله فی الأوضاع؟ سلمنا ذلک لکن لم أوجبتم وجود عقل یتشبه به الفلک؟ ولم لا یقال: إن خروج الأوضاع کمال مقصود له (2)فیتحرک لطلبه من غیر حاجة إلی متشبه به؟ سلمنا لکن لم أحلتم نفع السافل وحدیث الاستفادة مع أنه خطابی غیر لازم؟ وبالجملة فهذا الوجه ضعیف جدا.
إذا عرفت هذا فنرجع إلی تتبع ألفاظ الکتاب، فقوله: وقولهم یقرأ بالجر عطفا علی قوله: کقولهم. وقوله: استدارة الحرکة توجب الإرادة، إشارة إلی ما نقلناه عنهم من أن الحرکة المستدیرة لا تکون إلا إرادیة. وقوله: المستلزمة للتشبه بالکامل، إشارة إلی أن الغایة من الحرکة لیس کما لا یحصل دفعة ولا یمتنع من الحصول بل هو التشبه الحاصل علی التعاقب. وقوله: إذ طلب الحاصل فعلا أو قوة یوجب الانقطاع، إشارة إلی أن ذلک الکمال لیس حاصلا بالفعل وإلا لوقفت
[شماره صفحه واقعی : 272]
1) کما فی غیر (م) وأما فی (م) - وهی أقدم النسخ - فالعبارة: بل الألوان. والمراد من الأیون أمکنة الأفلاک التی هی غیر أمکنتها الفعلیة. وقال الشیخ فی التعلیقات: هذه الأوضاع والأیون کلها طبیعیة للفلک. وقال فی إلهیات الشفاء (ج 2 ط 1 ص 615): فهذه الحرکة لا تشبه سائر الحرکات إلی قوله: لأنها نفس استبقاء الأوضاع والأیون علی التعاقب.. الخ، ونحوه فی طبیعیات الشفاء (ج 1 ط 1 ص 46) فکلماته فیهما یؤید الأیون فی الکشف، بل المحقق هو الأیون لا الألوان.
2) وفی غیر واحدة من النسخ المعتبرة: کمال مفقود له.
الحرکة ولا بالقوة التی یمکن حصولها دفعة لذلک أیضا. وقوله وغیر الممکن محال، إشارة إلی أن الکمال إذا کان ممتنع الحصول استحال طلبه. وقوله: لتوقفه علی دوام ما أوجبنا انقطاعه، إشارة إلی بیان ضعف هذا الدلیل فإنه مبنی علی دوام الحرکة، وقد بینا وجوب انقطاعه. وقوله: وعلی حصر أقسام الطلب، إشارة إلی اعتراض ثان وهو أن نمنع حصر أقسام الطلب فی أنه إما أن یکون کما لا حاصلا أو ممتنع الحصول أو یحصل علی التعاقب. وقوله: مع المنازعة فی امتناع طلب المحال، إشارة إلی اعتراض آخر وهو أنا نمنع استحالة طلب المحال لجواز الجهل علی الطالب.
قال: وقولهم لا علیة بین المتضائفین (1)وإلا لأمکن الممتنع أو علل الأقوی بالأضعف لمنع الامتناع الذاتی.
أقول: هذا هو الوجه الثالث من الوجوه التی استدلوا بها علی إثبات العقول، وتقریره أن نقول: الأفلاک ممکنة فلها علة فهی إن کانت غیر جسم ولا جسمانی ثبت المطلوب، وإن کانت العلة جسمانیة لزم الدور، وإن کانت جسما فإما أن یکون الحاوی علة للمحوی أو بالعکس، والثانی محال لأن المحوی أضعف من الحاوی فلو کان المحوی علة لزم تعلیل الأقوی الذی هو الحاوی بالأضعف الذی هو المحوی وهو محال، والأول وهو أن یکون الحاوی علة فی المحوی (2)محال أیضا، وبیانه یتوقف علی مقدمات: إحداها: أن الجسم لا یکون علة إلا بعد صیرورته شخصا معینا، وهو ظاهر لأنه إنما یؤثر إذا صار موجودا بالفعل ولا وجود لغیر الشخصی. الثانیة: أن المعلول حال فرض وجود العلة یکون ممکنا وإنما یلحقه الوجوب بعد وجود العلة ووجوبها. الثالثة: أن الأشیاء المتصاحبة لا تتخالف فی الوجوب والإمکان، إذا عرفت هذا فنقول: لو کان الحاوی علة
[شماره صفحه واقعی : 273]
للمحوی لکان متقدما بشخصه المعین علی وجود المحوی فیکون المحوی حینئذ ممکنا فیکون انتفاء الخلاء ممکنا لأنه مصاحب لوجود المحوی لکن الخلاء ممتنع لذاته، والجواب بعد تسلیم امتناع الخلاء لا نسلم کون الامتناع ذاتیا.
إذا عرفت هذا فنرجع إلی تتبع ألفاظ الکتاب، فنقول: قوله: لا علیة بین المتضائفین، الذی یفهم من هذا الکلام أنه لا علیة بین الحاوی والمحوی وسماهما المتضائفین لأنه أخذهما من حیث هما حاو ومحوی، وهذان الوصفان من باب المضاف. وقوله: وإلا لأمکن الممتنع، إشارة إلی ما بیناه من إمکان الخلاء الممتنع لذاته علی تقدیر کون الحاوی علة. وقوله: أو علل الأقوی بالأضعف، إشارة إلی ما بیناه من کون الضعیف علة فی القوی علی تقدیر کون المحوی علة للحاوی. وقوله: لمنع الامتناع الذاتی، إشارة إلی ما بیناه فی الجواب من المنع من کون الخلاء ممتنعا لذاته، فهذا ما فهمناه من هذا الموضع.
قال: وأما النفس فهی کمال (1)أول لجسم طبیعی آلی ذی حیاة بالقوة.
أقول: هذا هو البحث عن أحد أنواع الجوهر وهو البحث عن النفس الناطقة، وقبل البحث عن أحکامها شرع فی تعریفها وقد عرفها الحکماء بأنها کمال أول لجسم طبیعی آلی ذی حیاة بالقوة، لأن الجسم إذا أخذ بمعنی المادة کانت النفس المنضمة إلیه الذی یحصل من اجتماعهما (2)نبات أو حیوان أو انسان صورة، وإذا أخذ بمعنی الجنس کانت کمالا لأن طبیعة الجنس ناقصة قبل الفصل، وقد عرفوا
[شماره صفحه واقعی : 274]
1) أقول یناسب المقام الرجوع إلی رسالتنا الموسومة بعیون مسائل النفس مما برز من قلم الراقم. وهی تنشعب إلی ستة وستین عینا فی کل عین تنهمر حقائق نوریة فی معرفة النفس، ونرجوا أن تکون تامة الفائدة لأهل التحقیق وأن تقع موقع قبول أرباب البحث والتنقیب، والله سبحانه ولی التوفیق.
2) هکذا بإفراد الموصول بإطباق النسخ وکأن الصواب الذین علی التثنیة أی الجسم والنفس الذین یحصل من اجتماعها.. الخ (الشفاء ج 1 ط 1 ص 278).
النفس بالکمال دون الصورة لأن النفس الانسانیة غیر حالة فی البدن فلیست صورة له وهی کمال له، واعلم أن الکمال منه أول وهو الذی یتنوع به الشئ کالفصول، ومنه ثان وهو ما یعرض للنوع بعد کماله من صفاته اللازمة والعارضة، فالنفس من القسم الأول وهی کمال لجسم طبیعی غیر صناعی کالسریر وغیره، ولیست کمالا لکل طبیعی حتی البسائط بل هی کمال لجسم طبیعی آلی تصدر عنه أفعاله بواسطة الآلات ومعناه کونه ذا آلات یصدر عنه بتوسطها وغیر توسطها (1)ما یصدر من أفاعیل الحیاة التی هی التغذی والنمو والتولید والادراک والحرکة الإرادیة والنطق.
قال: وهی مغایرة لما هی شرط فیه لاستحالة الدور.
أقول: ذهب المحققون إلی أن النفس الناطقة مغایرة للمزاج، وعلیه ثلاثة أوجه (2): الأول: ما ذکر الأوائل أن النفس الناطقة شرط فی حصول المزاج، لأن المزاج أنما یحصل من اجتماع العناصر المتضادة فعلة ذلک الاجتماع یجب أن تکون متقدمة علیه وکذا شرط الاجتماع وهو النفس الناطقة فلا تکون هی المزاج المتأخر عن الاجتماع لاستحالة الدور. وفی هذا الوجه نظر (3)لأنهم عللوا حدوث النفس بالاستعداد الحاصل من المزاج فکیف جعلوا الآن حدوث الاجتماع من النفس. وللشیخ هنا کلام طویل لیس هذا موضع ذکره.
[شماره صفحه واقعی : 275]
1) وذلک کعلم النفس بنفسها وبآلاتها من القوی ومحالها، وإدراکها الحقائق المرسلة والکلیات المطلقة.
2) باتفاق النسخ کلها، أی یستدل علیه، أو یدل علیه، أو نحوهما.
3) والماتن فی شرحه علی الفصل الخامس من نفس الإشارات أورد هذا النظر ثم أجابه علی أسلوب الحکمة المشائیة. والشارح العلامة ناظر إلی کلامه هناک فراجع العین الخامسة عشر من عیون مسائل النفس.
قال: وللممانعة فی الاقتضاء.
أقول: هذا هو الوجه الثانی، وتقریره أن المزاج یمانع النفس فی مقتضاها کما فی الرعشة، فإن مقتضی النفس الحرکة إلی جانب ومقتضی المزاج الحرکة إلی جانب آخر وتضاد الآثار یستدعی تضاد المؤثر فهاهنا الممانعة بین النفس والمزاج فی جهة الحرکة. وکذلک قد یقع بینهما الممانعة فی نفس الحرکة إما بأن تکون الحرکة نفسانیة لا یقتضیها المزاج کما فی حال حرکة الانسان علی وجه الأرض فإن مزاجه یقتضی السکون علیها ونفسه تقتضی الحرکة، أو بأن تکون طبیعیة لا تقتضیها النفس کما فی حال الهوی.
قال: ولبطلان أحدهما مع ثبوت الآخر.
أقول: هذا هو الوجه الثالث الدال علی أن النفس مغایرة للمزاج، وتقریره أن الادراک أنما یکون بواسطة الانفعال فإن اللامس إذا أدرک شیئا لا بد وأن ینفعل عن الملموس (1)فلو کان اللامس هو المزاج لبطل عند انفعاله وحدثت کیفیة مزاجیة أخری، ولیس المدرک هو الکیفیة الأولی لبطلانها ووجوب بقاء المدرک عند الادراک، ولا الثانیة لأن المدرک لا بد وأن ینفعل عن المدرک والشئ لا ینفعل عن نفسه.
قال: ولما تقع الغفلة عنه.
أقول: ذهب من لا تحصیل له إلی أن النفس الناطقة هی البدن، وقد أبطله المصنف بوجوه ثلاثة:
الأول: أن الانسان قد یغفل (2)عن بدنه وأعضائه وأجزائه الظاهرة والباطنة
[شماره صفحه واقعی : 276]
وهو متصور لذاته ونفسه فوجب أن یغایرها، فقوله: ولما تقع الغفلة عنه عطف علی قوله: لما هی شرط فیه أی والنفس مغایرة لما هی شرط فیه ولما تقع الغفلة عنه أعنی البدن.
قال: والمشارکة به.
أقول: هذا هو الوجه الثانی الدال علی أن النفس لیست هی البدن، وتقریره أن البدن جسم وکل جسم علی الإطلاق فإنه مشارک لغیره من الأجسام فی الجسمیة فالانسان یشارک غیره من الأجسام فی الجسمیة ویخالفه فی النفس الانسانیة وما به المشارکة غیر ما به المباینة فالنفس غیر الجسم، فقوله: والمشارکة به عطف علی قوله: الغفلة عنه أی وهی مغایرة لما تقع الغفلة عنه والمشارکة به.
قال: والتبدل فیه.
أقول: هذا هو الوجه الثالث، وتقریره أن أعضاء البدن وأجزائه تتبدل کل وقت ویستبدل ما ذهب بغیره فإن الحرارة الغریزیة تقتضی تحلیل الرطوبات البدنیة، فالبدن دائما فی التحلل والاستخلاف والهویة باقیة من أول العمر إلی آخره، والمتبدل مغایر للباقی فالنفس غیر البدن، فقوله: والتبدل فیه عطف علی قوله: والمشارکة به أی وهی مغایرة لما تقع المشارکة به والتبدل فیه.
قال: وهی جوهر مجرد لتجرد عارضها.
أقول: اختلف الناس فی ماهیة النفس وأنها هل هی جوهر أم لا، والقائلون بأنها جوهر اختلفوا فی أنها هل هی مجرد أم لا، والمشهور عند الأوائل وجماعة
[شماره صفحه واقعی : 277]
من المتکلمین کبنی نوبخت من الإمامیة والمفید منهم والغزالی والحلیمی (1)
ولعل الحلیمی هو الحکیمی وفی الفهرست لابن الندیم (ص 168 ط تجدد): أبو عبد الله محمد بن أحمد بن إبراهیم بن قریش الحکیمی. وکان أخباریا قد سمع من جماعة.. الخ.
والراغب من الأشاعرة أنها جوهر مجرد لیس بجسم ولا جسمانی، وهو الذی اختاره المصنف رحمه الله واستدل علی تجردها بوجوه (2):الأول: تجرد عارضها وهو العلم، وتقریر هذا الوجه أن هاهنا معلومات مجردة عن المواد فالعلم المتعلق بها یکون لا محالة مطابقا لها فیکون مجردا لتجردها، فمحله وهو النفس یجب أن یکون مجردا لاستحالة حلول المجرد فی المادی.
قال: وعدم انقسامه.
أقول: هذا هو الوجه الثانی وهو أن العارض للنفس أعنی العلم غیر منقسم فمحله أعنی المعروض کذلک، وتقریر هذا الدلیل یتوقف علی مقدمات: إحداهما:
أن هاهنا معلومات غیر منقسمة وهو ظاهر فإن واجب الوجود غیر منقسم وکذا الحقائق البسیطة. الثانیة: أن العلم بها غیر منقسم لأنه لو انقسم لکان کل واحد من جزئیه إما أن یکون علما أو لا یکون، والثانی باطل لأنه عند الاجتماع إما أن یحصل أمر زائد أو لا، فإن کان الثانی لم یکن ما فرضناه علما بعلم هذا خلف، وإن کان الأول فذلک الزائد إما أن یکون منقسما فیعود البحث، أو لا یکون فیکون
[شماره صفحه واقعی : 278]
1) هذا الرجل یذکر فی البحث عن المعاد الجسمانی من هذا الکتاب أیضا، والنسخ المطبوعة عاریة عن اسمه وغیر واحدة من المخطوطة الموثوق بها واجدة إیاه، وکذلک الراغب فی الموضعین لکن لم نظفر بالحلیمی فی غیر واحد من تراجم الرجال.
2) قد جمعنا أدلة تجردها العقلیة من مصادرها العلمیة تنتهی إلی أکثر من سبعین دلیلا عدة منها ناطقة فی تجردها البرزخی، وطائفة منها فی تجردها العقلی، وبعضها فی فوق طور تجردها. ثم قوله لاستحالة حلول المجرد فی المادی، کان علی ممشی المشاء والمتکلمة والأمر أشمخ من الحلول وأرفع منه کما حقق فی الحکمة المتعالیة. وهکذا کثیر من التعبیرات الآتیة من الحال والمحل والعروض والعارض والمعروض أو القبول والقابل والمقبول ونظائرها.
العلم غیر منقسم وهو المطلوب، وإن کان کل جزء علما فإما أن یکون علما بکل ذلک المعلوم فیکون الجزء مساویا للکل هذا خلف، أو ببعضه فیکون ما فرضناه غیر منقسم منقسما هذا خلف. الثالثة: أن محل العلم غیر منقسم لأنه لو انقسم لانقسم العلم لأنه إن لم یحل فی شئ من أجزائه لم یحل فی ذلک المحل، وإن حل فإما أن یکون فی جزء غیر منقسم وهو المطلوب، أو فی أکثر من جزء فإما أن یکون الحال فی أحدهما عین الحال فی الآخر وهو محال بالضرورة، أو غیره فیلزم الانقسام. الرابعة: أن کل جسم وکل جسمانی فهو منقسم لأنا قد بینا أن لا وجود لوضعی غیر منقسم وإذا ثبتت هذه المقدمات ثبت تجرد النفس. وفیه نظر للمنع (1)من المساواة مطلقا عند المساواة فی تعلق الجزء بکل المعلوم کالکل.
قال: وقوتها علی ما تعجز المقارنات عنه.
أقول: هذا هو الوجه الثالث، وتقریره أن النفوس البشریة تقوی علی ما لا تقوی علیه المقارنات للمادة فلا تکون مادیة لأنها تقوی علی ما لا یتناهی لأنها تقوی علی تعقلات الأعداد غیر المتناهیة، وقد بینا أن القوة الجسمانیة لا تقوی علی ما لا یتناهی فتکون مجردة، وفیه نظر لأن التعقل (2)قبول لا فعل وقبول ما لا یتناهی للجسمانیات ممکن.
قال: ولحصول عارضها بالنسبة إلی ما یعقل محلا منقطعا.
أقول: هذا هو الوجه الرابع، وتقریره أن النفس لو حلت جسما من قلب أو دماغ لکانت دائمة التعقل له أو کانت لا تعقله البتة، والتالی باطل بقسمیه فکذا
[شماره صفحه واقعی : 279]
المقدم، بیان الشرطیة أن القوة العاقلة إذا حلت فی قلب أو دماغ لم یخل إما أن تکفی صورة ذلک المحل فی التعقل أو لا تکفی، فإن کفت لزم حصول التعقل دائما لدوام تلک الصورة للمحل، وإن لم تکف لم تعقله البتة لاستحالة أن یکون تعقلها مشروطا بحصول صورة أخری لمحلها فیها وإلا لزم اجتماع المثلین وأما بطلان التالی فظاهر لأن النفس تعقل القلب والدماغ فی وقت دون وقت.
ولنرجع إلی ألفاظ الکتاب فقوله رحمه الله: ولحصول عارضها یعنی بالعارض التعقل. قوله: بالنسبة إلی ما یعقل محلا منقطعا، أی ولحصول العارض وهو التعقل بالنسبة إلی ما یعقل محلا من قلب أو دماغ حصولا منقطعا لا دائما.
قال: ولاستلزام استغناء العارض استغناء المعروض.
أقول: هذا وجه خامس یدل علی تجرد النفس العاقلة، وتقریره أن النفس تستغنی فی عارضها وهو التعقل عن المحل فتکون فی ذاتها مستغنیة عنه، لأن استغناء العارض یستلزم استغناء المعروض لأن العارض محتاج إلی المعروض، فلو کان المعروض محتاجا إلی شئ لکان العارض أولی بالاحتیاج إلیه، فإذا استغنی العارض وجب استغناء المعروض.
وبیان استغناء التعقل عن المحل أن النفس تدرک ذاتها لذاتها لا لآلة وکذا تدرک آلتها وتدرک إدراکها لذاتها ولآلتها، کل ذلک من غیر آلة متوسطة (1)بینها وبین هذه المدرکات، فإذن هی مستغنیة فی إدراکها لذاتها ولآلتها ولإدراکها عن الآلة فتکون فی ذاتها مستغنیة عن الآلة أیضا، فقوله رحمه الله: ولاستلزام استغناء العارض، عنی بالعارض هنا التعقل. وقوله: استغناء المعروض، عنی به النفس التی یعرض لها التعقل.
[شماره صفحه واقعی : 280]
1) کما فی (م، ش) والنسخ الأخری تتوسط، وقوله الآتی: التی یعرض لها التعقل، جاءت العبارة فی (م) یحصل مکان یعرض. ولکن سیاق الکلام فی المتن والشرح بقرینة العارض والمعروض یوافق المختار.
قال: ولانتفاء التبعیة.
أقول: الذی فهمناه من هذا الکلام أن هذا وجه آخر دال علی تجرد النفس، وتقریره أن القوة المنطبعة فی الجسم تضعف بضعف ذلک الجسم الذی هو شرط فیها والنفس بالضد من ذلک فإنها حال ضعف الجسم کما فی وقت الشیخوخة تقوی وتکثر تعقلاتها، فلو کانت جسمانیة لضعفت بضعف محلها ولیس کذلک فلما انتفت تبعیة النفس للجسم فی حال ضعفه دل ذلک علی أنها لیست جسمانیة.
قال: ولحصول الضد.
أقول: هذا وجه سابع یدل علی تجرد النفس، وتقریره أن القوة الجسمانیة مع توارد الأفعال علیها وکثرتها تضعف وتکل لأنها تنفعل عنها، ولهذا فإن من نظر طویلا إلی قرص الشمس لا یدرک فی الحال غیرها إدراکا تاما والقوی النفسانیة بالضد من ذلک، فإن عند تکثر التعقلات تقوی وتزداد، فالحاصل عند کثرة الأفعال هو ضد ما یحصل للقوة الجسمانیة عند کثرة الأفعال، فهذا ما خطر لنا فی معنی قوله رحمه الله: ولحصول الضد.
(1) قال: ودخولها تحت حد واحد یقتضی وحدتها.
أقول: اختلف الناس فی ذلک، فذهب الأکثر إلی أن النفوس البشریة متحدة بالنوع متکثرة بالشخص وهو مذهب أرسطا طالیس. وذهب جماعة من القدماء إلی أنها مختلفة بالنوع، واحتج المصنف رحمه الله علی وحدتها بأنها یشملها حد واحد والأمور المختلفة یستحیل اجتماعها تحت حد واحد.
[شماره صفحه واقعی : 281]
1) بل التحقیق أن النفس فی النشأة الأولی نوع وتحتها أفراد، وفی النشأة الأخری جنس وتحتها أنواع، فتبصر.
وعندی فی هذا نظر، فإن التحدید لیس لجزئیات النفس حتی یلزم ما ذکره بل لمفهوم النفس وهو المعنی الکلی، وذاک کما یحتمل أن یکون نوعا یحتمل أن یکون جنسا، فإن قال: إن حد الکلی حد لکل نفس نفس إذ لا یعقل من کل نفس سوی ما قلناه فی التحدید منعنا ذلک وألزمناه الدور لأن الأشیاء المتکثرة أنما یصح جعلها (1)فی حد واحد لو کانت متحدة فی الماهیة، فلو استفدنا وحدتها من الدخول فی الحد الواحد لزم الدور، والتحدید لیس راجعا إلی المفهوم من النفس بل إلی حقیقتها فی نفس الأمر وإلا لکان الحد حدا بحسب الاسم لا حدا بحسب الحقیقة.
قال: واختلاف العوارض لا یقتضی اختلافها.
أقول: هذا جواب عن شبهة من استدل علی اختلافها، وتقریر الدلیل أنهم قالوا: وجدنا النفوس البشریة تختلف فی العفة والفجور والذکاء والبلادة، ولیس ذلک من توابع المزاج لأن المزاج قد یکون واحدا والعوارض مختلفة، فإن بارد المزاج قد یکون فی غایة الذکاء وکذا حار المزاج قد یکون فی غایة البلادة وقد یتبدل والصفة النفسانیة باقیة، ولا من الأشیاء الخارجیة لأنها قد تکون بحیث تقتضی خلقا والحاصل ضده فعلمنا أنها لوازم للماهیة، وعند اختلاف اللوازم یختلف الملزوم.
والجواب أن الملزومات مختلفة، ولیست هی النفس وحدها بل النفس والعوارض المختلفة، ومجموع النفس مع العوارض إذا کان مختلفا لا یلزم أن یکون کل جزء أیضا مختلفا فهذه الحجة مغالطیة، هذا صورة ما أجاب به المصنف فی بعض کتبه عن هذه الحجة، وفی هذا نظر والأقرب فی الجواب ما ذکره هنا وهو أن هذه عوارض مفارقة غیر لازمة، فاختلافها لا یقتضی اختلاف معروضها.
[شماره صفحه واقعی : 282]
1) کما فی (م). وفی غیرها: یصح جمعها.
(1) قال: وهی حادثة وهو ظاهر علی قولنا، وعلی قول الخصم لو کانت أزلیة لزم اجتماع الضدین أو بطلان ما ثبت أو ثبوت ما یمتنع.
أقول: اختلف الناس فی ذلک، فالملیون ذهبوا إلی أنها حادثة وهو ظاهر علی قواعدهم لما ثبت من حدوث العالم وهی من جملة العالم، ولأجل ذلک قال المصنف رحمه الله: وهو ظاهر علی قولنا.
وأما الحکماء فقد اختلفوا هاهنا، فقال أرسطو: إنها حادثة. وقال أفلاطون:
إنها قدیمة (2). والمصنف رحمه الله ذکر هاهنا حجة أرسطو أیضا علی الحدوث.
وتقریر هذه الحجة أن النفوس لو کانت أزلیة لکانت إما واحدة أو کثیرة، والقسمان باطلان، فالقول بقدمها باطل أما الملازمة فظاهرة، وأما بطلان وحدتها فلأنها لو کانت واحدة أزلا فإما أن تتکثر فیما لا یزال أو لا تتکثر، والثانی باطل وإلا لزم أن یکون ما یعلمه زید یعلمه کل أحد وکذا سائر الصفات النفسانیة، لکن الحق خلاف ذلک فإنه قد یعلم زید شیئا وعمرو جاهل به، ولو اتحدت نفساهما لزم اتصاف کل واحد بالضدین. والأول باطل أیضا لأنها لو تکثرت لکانت النفسان الموجودتان الآن إما أن یقال: کانتا حاصلتین قبل الانقسام فقد کانت الکثرة حاصلة قبل فرض حصولها هذا خلف، وإما أن یقال: حدثتا بعد الانقسام وهو محال وإلا لزم حدوث النفسین وبطلان النفس التی کانت موجودة، وأظن أن
[شماره صفحه واقعی : 283]
قوله رحمه الله: وإلا لزم اجتماع الضدین، إشارة إلی هذه اللوازم الناشئة عن هذا القسم من المنفصلة لأن القول بالوحدة فیما لا یزال یستلزم اتصاف النفوس بالضدین، والقول بالکثرة فیما لا یزال مع حصولها یستلزم تکثر ما فرضناه واحدا وهو جمع بین الضدین أیضا، والقول بالکثرة مع تجددها یستلزم بطلان النفس الواحدة وحدوث هاتین النفسین مع فرض قدمهما وهو جمع بین الضدین أیضا.
وأما بطلان کثرتها أزلا فلأن التکثر إما بالذاتیات أو باللوازم أو بالعوارض، والکل باطل. أما الأول فلما ثبت من وحدتها بالنوع، وکذا الثانی لأن کثرة اللوازم تستلزم کثرة الملزومات، وأظن أن قوله: أو بطلان ما ثبت، إشارة إلی هذا لأن القول بالکثرة الذاتیة یستلزم بطلان وحدتها بالنوع وقد أثبتناه.
وأما الثالث فلأن اختلاف العوارض للذوات المتساویة أنما یکون عند تغایر المواد لأن نسبة العارض إلی المثلین واحدة ومادة النفس البدن لاستحالة الانطباع علیها وقبل البدن لا مادة وإلا لزم التناسخ وهو محال.
وأظن أن قوله: أو ثبوت ما یمتنع، إشارة إلی هذا.
قال: وهی مع البدن علی التساوی.
أقول: هذا حکم ضروری أو قریب من الضروری، فان کل انسان یجد ذاته ذاتا واحدة (1)فلو کان لبدن نفسان لکان تلک الذات ذاتین وهو محال، فیستحیل تعلق النفوس الکثیرة ببدن واحد. وکذا العکس فإنه لو تعلقت نفس واحدة ببدنین لزم أن یکون معلوم أحدهما معلوما للآخر وبالعکس وکذا باقی الصفات النفسانیة وهو باطل بالضرورة.
[شماره صفحه واقعی : 284]
1) کما قال سبحانه وتعالی: ما جعل الله لرجل من قلبین فی جوفه (الأحزاب 5).
(1) قال: ولا تفنی بفنائه.
أقول: اختلف الناس هاهنا، فالقائلون بجواز إعادة المعدوم جوزوا فناء النفس مع فناء البدن، والمانعون هناک منعوا هنا. أما الأوائل فقد اختلفوا أیضا والمشهور أنها لا تفنی، أما أصحابنا فإنهم استدلوا علی امتناع فنائها بأن الإعادة واجبة علی الله تعالی علی ما یأتی، ولو عدمت النفس لامتنعت إعادتها لما ثبت من امتناع إعادة المعدوم فیجب أن لا تفنی، وأما الأوائل فاستدلوا بأنها لو عدمت لکان إمکان عدمها محتاجا إلی محل مغایر لها لأن القابل یجب وجوده مع المقبول ولا یمکن وجود النفس مع العدم فذلک المحل هو المادة فتکون النفس مادیة فتکون مرکبة هذا خلف، علی أن تلک المادة یستحیل عدمها لاستحالة التسلسل.
وهذه الحجة ضعیفة لأنها مبنیة علی ثبوت الإمکان واحتیاجه إلی المحل الوجودی وهو ممنوع، سلمنا لکن ذلک ینتقض بالجواهر البسیطة فإنها ممکنة ومعنی إمکانها قبولها للعدم فتکون مادیة، سلمنا لکن لم لا یجوز القول بکون النفوس مرکبة من جوهرین مجردین أحدهما یجری مجری المادة والآخر یجری مجری الصورة، وبقاء الجوهر المادی لا یکفی فی بقاء جوهر النفس، ثم ینتقض ذلک بإمکان الحدوث فإنه قد تحقق هناک إمکان من دون مادة قابلة فکذا إمکان الفساد.
قال: ولا تصیر مبدأ صورة لآخر وإلا بطل (2)ما أصلناه من التعادل.
[شماره صفحه واقعی : 285]
أقول: اختلف الناس هاهنا، فذهب جماعة من العقلاء إلی جواز التناسخ (1)فی النفوس بأن تنتقل النفس التی کانت مبدأ صورة لزید مثلا إلی بدن عمرو وتصیر مبدأ صورة له، ویکون بینهما من العلاقة کما کان بین البدن الأول وبینها.
وذهب أکثر العقلاء إلی بطلان هذا المذهب، والدلیل علیه أنا قد بینا أن النفوس حادثة وعلة حدوثها قدیمة فلا بد من حدوث استعداد وقت حدوثها لیتخصص ذلک الوقت بالایجاد فیه، والاستعداد أنما هو باعتبار القابل فإذا حدث وتم وجب حدوث النفس المتعلقة به، فإذا حدث بدن تعلقت به نفس تحدث عن مبادیها، فإذا انتقلت إلیه نفس أخری مستنسخة لزم اجتماع النفسین لبدن واحد، وقد بینا بطلانه ووجوب التعادل فی الأبدان والنفوس حتی لا توجد نفسان لبدن واحد وبالعکس.
(2) قال: وتعقل بذاتها وتدرک بالآلات للامتیاز بین المختلفین وضعا من غیر إسناد.
أقول: إعلم أن التعقل هو إدراک الکلیات والادراک هو الاحساس بالأمور الجزئیة، وقد ذهب جماعة من القدماء إلی أن النفس تعقل الأمور الکلیة بذاتها من غیر احتیاج إلی آلة، وتدرک الأمور الجزئیة بواسطة قوی جسمانیة هی محال الادراک، والحکم الأول ظاهر فإنا نعلم قطعا أنا ندرک الأمور الکلیة مع اختلال
[شماره صفحه واقعی : 286]
کل عضو یتوهم آلة للتعقل وقد سلف تحقیق ذلک، وأما الحکم الثانی وهو افتقارها فی الإدارک الجزئی إلی الآلات فلأنا نمیز بین الأمور المتفقة بالماهیة المختلفة بالوضع لا غیر، کما أنا نفرق بین العین الیمنی والیسری من الصورة التی نتخیلها ونمیز بینهما مع اتحادهما فی الحقیقة واختلافهما فی الوضع، فلیس الامتیاز بینهما بذاتی ولا بما یلزم الذات لفرض تساویهما بل بأمور عارضة، ثم اختصاص کل واحدة منهما بعارضها لیس فی الوجود الخارجی، لأن المتخیل قد لا یکون موجودا فی الخارج فلیس الامتیاز إذن للمأخوذ عنه بل للآخذ، فإن کان محل إحداهما هو بعینه محل الأخری استحال اختصاص إحداهما بکونها یمنی والأخری بکونها یسری، لأن نسبة العارض إلیهما واحدة فبقی أن یکون المحل مختلفا حتی یکون الجانب الذی تحل فیه إحداهما غیر الجانب الذی تحل فیه الأخری.
إذا عرفت هذا فقوله: وتعقل بذاتها، إشارة إلی ما ذکرناه من أن التعقل للأمور الکلیة لذات النفس من غیر آلة. وقوله: وتدرک بالآلات، إشارة إلی أن إدراک الأمور الجزئیة أنما یکون بواسطة قوی جسمانیة. وقوله: للامتیاز بین المختلفین وضعا، إشارة إلی ما مثلناه من الامتیاز بین العینین. وقوله: من غیر إسناد، أی من غیر إسناد إلی الخارج.
قال: وللنفس قوی تشارک بها غیرها وهی الغاذیة والنامیة والمولدة.
أقول: لما کان البدن آلة للنفس فی أفاعیلها المنوطة به کان صلاحها بصلاحه، ولما کان البدن مرکبا من العناصر المتضادة وکان تأثیر الجزء الناری فیه الإحالة احتج فی بقائه إلی إیراد بدل ما یتحلل منه، فاقتضت حکمة الله تعالی جعل النفس
[شماره صفحه واقعی : 287]
ذات قوة یمکنها بها استخلاف ما ذهب بما یأتی وذلک أنما یکون بالغذاء. ثم لما کان البدن أول خلقته محتاجا إلی زیادة فی مقداره علی ما یناسب فی أقطاره بأجسام تنضم إلیه من خارج وجب فی حکمة الله تعالی جعل النفس ذات قوة یمکنها بها تحصیل جواهر قابلة للتشبه بالبدن تنضم إلیه علی تناسب فی أقطاره (1)هی النامیة. ثم لما کان البدن ینقطع ویعدم واقتضت عنایة الله تعالی الاستحفاظ بهذا النوع وجب فی حکمة الله تعالی جعل النفس ذات قوة تحیل بعض الجواهر المستعدة لقبول الصورة الانسانیة إلی تلک الصورة وهی القوة المولدة، فکانت النفس ذات قوی ثلاث: الغاذیة والنامیة والمولدة، وهذه القوی مشترکة بین الانسان والحیوان والنبات. فالغاذیة هی التی تحیل الغذاء إلی مشابهة المغتذی لیخلف بدل ما یتحلل، والنامیة هی التی تزید فی أقطار الجسم علی التناسب الطبیعی لیبلغ إلی تمام النشوء، والمولدة هی التی تفید المنی بعد استحالته فی الرحم الصور والقوی والأعراض. واعلم أن إسناد التصویر إلی هذه القوة باطل، وسیأتی بیانه (2)إن شاء الله.
قال: وأخری أخص یحصل بها الادراک إما للجزئی أو للکلی.
أقول: للنفس أیضا قوی أخص من الأولی هی الادراک إما للجزئی وهو الاحساس، وإما للکلی وهو التعقل، فالإحساس مشترک بینه وبین الحیوان خاصة فهو أخص من القوی الأولی المشترکة بینها وبین النبات، والتعقل أخص من الاحساس لأنه لا یحصل للحیوان بل للانسان.
قال: فللغاذیة الجاذبة والماسکة والهاضمة والدافعة.
أقول: القوة الغاذیة یتوقف فعلها علی أربع قوی لیتم الاغتذاء (3)وهی:
[شماره صفحه واقعی : 288]
الجاذبة للغذاء، والماسکة له لتهضمه الهاضمة، والهاضمة وهی التی تحیل الغذاء الذی جذبته الجاذبة وأمسکته الماسکة إلی قوام یتهیأ لأن تجعله الغاذیة جزءا بالفعل من المغتذی، والدافعة للفضلات.
قال: وقد تتضاعف هذه لبعض الأعضاء.
أقول: قد تتضاعف هذه القوی لبعض الأعضاء کالمعدة التی تجذب بقوتها غذاء کلیة البدن، والتی تمسکه هناک، والتی تغیره إلی ما یصلح لأن یصیر دما، والتی تدفعه إلی الکبد. وفیها أیضا قوة جاذبة لما تغتذی به المعدة خاصة وقوة ماسکة وقوة هاضمة وقوة دافعة.
قال: والنمو مغایر للسمن.
أقول: النمو هو زیادة الجسم بسبب اتصال جسم آخر به من نوعه، وتکون الزیادة مداخله (1)فی أجزاء المزید علیه وهو مغایر للسمن وکذا الذبول مغایر للهزال، فإن الواقف فی النمو قد یسمن کالشیخ إذا صار سمینا فإن أجزاءه الأصلیة قد جفت وصلبت فلا یقوی الغذاء علی تفریقها فلا یتحقق النمو، وکذلک النامی قد یهزل.
قال: والمصورة عندی باطلة (2)لاستحالة صدور هذه الأفعال المحکمة المرکبة عن قوة بسیطة لیس لها شعور أصلا.
أقول: أثبت الحکماء للنفس قوة یصدر عنها التصویر والتشکیل بشکل نوع ذی القوة، والحق ما ذهب إلیه المصنف من أن ذلک محال، لأن هذه الأشکال والصور أمور محکمة متقنة فلا تصدر عن طبیعة غیر شاعرة بما یصدر عنها بل
[شماره صفحه واقعی : 289]
یجب إسنادها إلی مدبر حکیم. وأیضا فإن هذه التشکیلات أمور مرکبة، والقوة البسیطة لا تصدر عنها أشیاء کثیرة بل شکلها فی محلها البسیط هو الکرة، فتکون هذه المرکبات علی شکل الکرات وهو باطل بالضرورة.
قال: وأما قوة الإدراک للجزئی فمنه اللمس وهو قوة منبثة فی البدن کله.
أقول: لما فرغ من البحث عن الأمر العام - أعنی القوة النباتیة - شرع الآن فی البحث عما هو أخص منه وهو القوة الحیوانیة أعنی الإحساس المشترک بین الانسان وغیره من الحیوانات، وبدأ باللمس لأن باقی الحواس یراد لجلب النفع وهذا لدفع الضرر، ولما کان دفع الضرر أولی من جلب النفع لا جرم قدم البحث فیه علی غیره من القوی الحساسة. واعلم أن اللمس کیفیة قائمة بالبدن منبثة فی ظاهره أجمع یدرک بها المنافی والملائم.
قال: وفی تعدده نظر (1).
أقول: اختلف الناس فی أن اللمس هل هو قوة واحدة أو قوی کثیرة، فالجمهور علی أنها قوی أربع: الأولی: الحاکمة بین الحار والبارد. الثانیة:
الحاکمة بین الرطب والیابس. الثالثة: الحاکمة بین الصلب واللین. الرابعة: الحاکمة بین الخشن والأملس، لأن القوة الواحدة لا یصدر عنها أکثر من أمر واحد.
قال: ومنه الذوق ویفتقر إلی توسط الرطوبة اللعابیة الخالیة عن المثل والضد.
أقول: الذوق قوة قائمة بسطح اللسان لا یکفی فیه الملامسة بل لا بد من متوسط من الرطوبة اللعابیة الخالیة عن الطعوم، لأنها إن کانت ذات طعم مماثل
[شماره صفحه واقعی : 290]
1) وفی (ت) کتب فی هامشها علی صورة النسخة: وهی متعددة. وفی (د) بالعکس أعنی جعل قوله: وفی تعدده نظر، نسخة. وکأن ما فی الشرح یستشم منه صحة قوله: وهی متعددة.
للمدرک لم یتحقق الإدراک، لأن الإدراک أنما یکون بالانفعال والشئ لا ینفعل عن مماثله، وإن کانت ذات طعم مضاد لم تؤد الکیفیة علی صرافتها بصحة کما فی المرضی.
قال: ومنه الشم ویفتقر إلی وصول الهواء المنفعل أو ذی الرائحة (1)إلی الخیشوم.
أقول: الشم قوة فی الدماغ تحملها زائدتان شبیهتان بحلمتی الثدی نابتتان من مقدم الدماغ وقد فارقتا لین الدماغ قلیلا ولم تلحقهما صلابة العصب، ویفتقر إلی وصول الهواء المنفعل عن ذی الرائحة إلی الخیشوم أو وصول أجزاء من ذی الرائحة إلیه، لأنه أنما یدرک بالملاقاة.
وقد ذهب قوم إلی أن الشم أنما یکون بأن تتحلل أجزاء الجسم ذی الرائحة وتنتقل مع الهواء المتوسط إلی الحاسة، لأن الدلک والتبخیر یهیج (2)الرائحة ویذکیها.
وقال آخرون: إن الهواء المتوسط یتکیف بتلک الکیفیة لا غیر وإلا لنقص وزن الجسم ذی الرائحة مع استنشاقها، والمصنف رحمه الله قد نبه بکلامه علی تجویز الأمرین، فإن الشم قد یحصل بکل واحد منهما.
قال: ومنه السمع ویتوقف علی وصول الهواء المنضغط إلی الصماخ.
أقول: ذهب قوم إلی أن السمع أنما یحصل عند تأدی الهواء (3)المنضغط بین القارع والمقروع إلی الصماخ ولهذا تدرک الجهة، ویتأخر السماع عن الأبصار لتوقف الأول علی حرکة الهواء دون الثانی، والمصنف رحمه الله مال إلی هذا هاهنا، وفیه نظر لأن الصوت قد یسمع من وراء الجدار مع امتناع بقاء الشکل (4)
واعلم أن صفتی القرب والبعد فی الأصوات أمران معنویان، فإدراک النفس إیاهما تدل علی تجردها عن الأحیاز وسائر أوصاف المادة کما حررناه فی رسالتنا المصنوعة فی براهین تجردها، وجملة الأمر فی المقام ما أفادها صدر المتألهین فی الفصل الثانی من الباب الرابع من الجواهر والأعراض من الأسفار (ج 2 ط 1 ص 32) من أن التحقیق أن یقال: إن تعلق النفس بالبدن یوجب تعلقها بما اتصل به کالهواء المجاور بحیث کأنهما شئ تعلقت به النفس تعلقا ولو بالعرض، فکلما حدث فیه شئ مما یمکن للنفس إدراکه بشئ من الحواس من الهیئات والمقادیر والأبعاد بینها والجهة التی لها وغیرها فأدرکت النفس له کما هو علیه.
أقول: هذا التحقیق الأنیق هو أحد البراهین علی أن النفس الناطقة تصیر بعد تکاملها الجوهری عاریة عن المواد، وهو کلام سام سامک یعقله من کان له قلب. وقد حررناه بالتقریر الأبین فی الدرس الثمانین من دروس معرفة النفس، وأما نظر الشارح العلامة ففیه أن الصوت المسموع من وراء الجدار یدل علی بقاء الشکل علی حاله.
علی[شماره صفحه واقعی : 291]
1) باتفاق النسخ کلها کما هو صریح الشرح أیضا. وما فی المطبوعة: (المنفعل من ذی الرائحة) فهو وهم.
2) کما فی (م)، وفی نسخة: یفیح والباقیة: یفتح.
3) النسخ کلها إلا (م) ففیها: عند بادی الهواء. وفی النسخ المطبوعة: عند تعدی الهواء.
4) أی شکل تموج الهواء وهیئة الصوت. وقوله: لهذا تدرک الجهة ویتأخر السماع عن الإبصار، استدلال علی أن الصوت له وجود فی الخارج. وفی المباحث المشرقیة للفخر الرازی لمعتقد أن یعتقد أن الصوت لا وجود له فی الخارج بل إنما یحدث فی الحس من ملامسة الهواء المتموج، وهذا باطل لأنا کما أدرکنا الصوت أدرکنا مع ذلک جهته.. الخ (ج 1 ط 1 ص 306).
حاله لو أمکن نفوذ الهواء.
قال: ومنه البصر (1)ویتعلق بالذات بالضوء واللون.
أقول: المبصرات إما أن یتعلق الأبصار بها أولا وبالذات أو ثانیا وبالعرض، والأول هو الضوء واللون لا غیر والثانی ما عداهما من سائر المبصرات کالشکل والحجم والمقدار والحرکة والوضع والحسن والقبح وغیر ذلک من أصناف المرئیات.
قال: وهو راجع فینا إلی تأثر الحدقة (2).
أقول: الإدراک عند جماعة من الفلاسفة والمعتزلة راجع إلی تأثر الحاسة، فالإبصار بالعین معناه تأثر الحدقة وانفعالها عن الشئ المرئی، هذا فی حقنا نحن
[شماره صفحه واقعی : 292]
ولهذا قیده المصنف رحمه الله بقوله: فینا (1)، لأن الإدراک ثابت فی حقه تعالی ولا یتصور فیه التأثر، وذهبت الأشاعرة إلی أنه معنی زائد علی تأثر الحدقة.
قال: ویجب حصوله مع شرائطه.
أقول: شروط الإدراک (2)
ثم جاءت النسخ کلها هکذا: شرائط الإدراک سبعة: الأول.. الثانی.. الثالث. والصواب:
شروط الإدراک سبعة: الأول.. الخ. أو شرائط الإدراک سبع: الأولی.. الثانیة.. الثالثة.. الخ.
سبعة: الأول: عدم البعد المفرط. الثانی: عدم القرب المفرط، ولهذا لا یبصر ما یلتصق بالعین. الثالث: عدم الحجاب. الرابع: عدم الصغر المفرط. الخامس: أن یکون مقابلا أو فی حکم المقابل. السادس: وقوع الضوء علی المرئی إما من ذاته أو من غیره. السابع: أن یکون المرئی کثیفا، بمعنی وجود الضوء واللون له. إذا عرفت هذا فنقول: عند المعتزلة والأوائل أن عند حصول هذه الشرائط یجب الإدراک بالضرورة، فإن سلیم الحاسة یشاهد الشمس إذا کانت علی خط نصف النهار بالضرورة، ولو تشکک العقل فی ذلک جاز أن یکون بحضرتنا جبال شاهقة وأصوات هائلة وإن کنا لا ندرکها وذلک سفسطة.أما الأشاعرة فلم یوجبوا ذلک وجوزوا حصول جمیع الشرائط مع انتفاء الإدراک، واحتجوا بأنا نری الکبیر صغیرا، والسبب فیه رؤیة بعض أجزائه دون البعض مع تساوی الجمیع فی الشرائط وهو خطأ لوقوع التفاوت بالقرب والبعد، فلهذا أدرکنا بعض الأجزاء وهی القریبة دون الباقی، ویتحقق التفاوت بخروج خطوط ثلاثة من الحدقة إلی المرئی، أحدها عمود والباقیان ضلعا مثلث قاعدته المرئی، فالعمود أقصر لأنه یوتر الحادة والضلعان أطول لأنهما یوتران القائمة.
[شماره صفحه واقعی : 293]
قال: بخروج الشعاع (1).
أقول: اختلف الناس فی کیفیة الأبصار، فقال قوم: إنه بخروج شعاع متصل من العین إلی المرئی علی هیئة مخروط رأسه عند الحدقة وقاعدته عند المرئی، وهو اختیار المصنف رحمه الله. وقال أبو علی: إن الأبصار أنما یکون بانطباع صورة المرئی فی الرطوبة الجلیدیة (2). والقولان عندی باطلان، أما الأول فلأن الشعاع إما جسم أو عرض، والثانی یستحیل علیه الانتقال، والأول باطل لامتناع أن یخرج من العین علی صغرها حجم متصل منها إلی کرة الثوابت، وأیضا فإن حرکة الشعاع لیست طبیعیة لعدم اختصاصها بجهة دون أخری فلا تکون قسریة وظاهر أنها لیست إرادیة، ولأن الشعاع جسم لطیف جدا فیلزم تشوشه عند هبوب الریاح فلا یحصل الأبصار للمقابل، وأما الثانی فلأنه یستحیل انطباع العظیم فی الصغیر.
قال: فإن انعکس إلی المدرک أبصر وجهه.
أقول: الشعاع إذا خرج (3)من العین واتصل بالمرئی وکان صقیلا کالمرآة انعکس عنه إلی کل ما نسبته إلی المرئی کنسبة العین إلیه، ولهذا وجب تساوی زاویتی الشعاع والانعکاس ووجب أن یشاهد بالمرآة (4)کل ما وضعه إلیها کوضع الرائی فإن انعکس الشعاع إلی الرائی نفسه أدرک وجهه، وإذا انتفت الصقالة لم
[شماره صفحه واقعی : 294]
1) الأمر الأهم فی الأبصار أن تعلم أن المقصود من خروج الشعاع عند قائلیه خروج الشعاع من المرئی إلی البصر لا بالعکس کما اشتهر فی صحف المتأخرین وراجع فی ذلک العین الثلاثین من عیون مسائل النفس.
2) الرطوبة الجلیدیة هی رطوبة نیرة تشبه الجلید، مستدیرة غیر صحیحة الاستدارة وبها یکون البصر.
3) عبارة القوشجی فی المقام هکذا: الشعاع إذا وقع علی صقیل کالمرآة مثلا ینعکس منه إلی شئ آخر وضعه من ذلک الصقیل کوضعه مما خرج عنه الشعاع فزاویة الانعکاس کزاویة الشعاع علی ما ذکر فی المناظر.
4) کما فی (ز). والباقیة: فی المرآة. ولکن الأولی أنسب بکلام أصحاب الشعاع من الثانیة.
یحصل الانعکاس کالأشیاء الخشنة التی نشاهدها فإنه لا ینعکس عنها شعاع إلی غیرها لعدم الملاسة. هذا علة أصحاب الشعاع فی رؤیة الانسان وجهه بالمرآة، وأما القائلون بالانطباع فقالوا: إنه تنطبع فی المرآة صورة الرائی ثم تنطبع فی العین من تلک الصورة صورة أخری. وهو باطل لأن الصورة لو انطبعت فی المرآة لم تتغیر بتغیر وضع الرائی.
قال: وإن عرض تفرق السهمین تعدد المرئی.
أقول: هذا إشارة إلی علة الحول عند القائلین بالشعاع، والسبب فی الحول عندهم أن النور الممتد من العین علی شکل المخروط قوته فی سهم المخروط، فإذا خرج من العینین مخروطان والتقی سهماهما عند المبصر واتحدا أدرک المدرک الشئ کما هو، وإن لم یلتق السهمان عند شئ واحد بل حصل الإدراک بطرف المخروط لا بوقوع السهم علیه رأی الرائی الشئ الواحد شیئین.
أما القائلون بالانطباع فإنهم قالوا: الصورة تنطبع أولا فی الرطوبة الجلیدیة ولیس الإدراک عندها وإلا لأدرکنا الشئ الواحد شیئین، کما إذا لمسنا بالیدین کان لمسین لکن الصورة التی فی الجلیدیة تتأدی بواسطة الروح المصبوب فی العصبتین المجوفتین إلی ملتقاهما علی هیئة مخروط فیلتقی المخروطان هناک وعند الملتقی روح مدرک وحینئذ تتحد عند الروح من الصورتین صورة واحدة، وإن لم ینفذ المخروطان نفوذا علی سبیل التقاطع انطبع من کل شبح ینفذ عن الجلیدیة خیال بانفراده وهو الحول.
قال: ومن هذه القوی بنطاسیا الحاکمة بین المحسوسات.
[شماره صفحه واقعی : 295]
أقول: أثبت الأوائل للنفس قوی جزئیة خمس باطنة: الأولی: بنطاسیا (1)وهی الحس المشترک وهو المدرک للصور الجزئیة التی تجتمع عنده مثل المحسوسات. الثانیة: خزانته وهی الخیال. الثالثة: الوهم وهو قوة تدرک المعانی الجزئیة المتعلقة بالمحسوسات کالصداقة الجزئیة والعداوة الجزئیة. الرابعة:
خزانته وهی الحافظة. الخامسة: القوة المتصرفة فی الصور الجزئیة والمعانی الجزئیة بالترکیب والتحلیل فترکب صورة انسان یطیر وجبل یاقوت، وهذه القوة تسمی متخیلة إن استعملتها القوة الوهمیة، ومتفکرة (2)إن استعملتها القوة الناطقة.
إذا عرفت هذا فنقول: الدلیل علی ثبوت الحس المشترک وجوه: أحدها أنا نحکم علی صاحب لون معین بطعم معین فلا بد من حضور هذین المعینین عند الحاکم، لکن الحاکم وهو النفس أنما یدرک الجزئیات بواسطة الآلات علی ما تقدم فیجب حصولهما معا فی آلة واحدة ولیس شئ من الحواس الظاهرة لذلک فلا بد (3)من إثبات قوة باطنة هی الحس المشترک، وإلی هذا الدلیل أشار بقوله:
الحاکمة بین المحسوسات.
قال: لرؤیة القطرة خطا والشعلة دائرة.
أقول: هذا دلیل ثان علی إثبات الحس المشترک، وتقریره أنا نری القطرة النازلة خطا مستقیما، والشعلة التی تدار بسرعة دائرة مع أنه لیس فی الخارج کذلک ولا فی القوة الباصرة، لأن البصر أنما یدرک الشئ علی ما هو علیه، ولا النفس لأنها لا تدرک الجزئیات فلا بد من قوة أخری یحصل بها إدراک القطرة
[شماره صفحه واقعی : 296]
حال حصولها فی المکان الأول ثم إدراکها حال حصولها فی المکان الثانی، ویرتسم الحصول الثانی قبل انمحاء الصورة الأولی عن القوة الشاعرة فتتصل الصورتان فی الحس المشترک فتری النقطة کالخط والشعلة کالدائرة.
قال: والمبرسم ما لا تحقق له (1).
أقول: هذا دلیل ثالث علی إثبات هذه القوة، وتقریره أن صاحب البرسام یشاهد صورا لا وجود لها فی الخارج وإلا لشاهدها کل ذی حس سلیم فلا بد من قوة ترتسم فیها تلک الصور حال المشاهدة، وکذا النائم یشاهد صورا لا تحقق لها فی الخارج والسبب فیه ما ذکرناه، وقد بینا أن تلک القوة لا یجوز أن تکون هی النفس فلا بد من قوة جسمانیة ترتسم فیها هذه الصور.
قال: والخیال لوجوب المغایرة بین القابل والحافظ.
أقول: هذه القوة الثانیة المسماة بالخیال وهی خزانة الحس المشترک الحافظة لما یزول عنه بعد غیبوبة الصور التی باعتبارها تحکم النفس بأن ما شوهد ثانیا هو الذی شوهد أولا، واستدلوا علی مغایرتها الحس المشترک بأن هذه القوة حافظة والحس المشترک قابل والحافظ مغایر للقابل لامتناع صدور الأثرین عن علة واحدة، ولأن الماء فیه قوة القبول ولیس فیه قوة الحفظ فدل علی المغایرة. وهذا کلام ضعیف بینا ضعفه فی کتاب الأسرار.
قال: والوهم المدرک للمعانی الجزئیة (2).
[شماره صفحه واقعی : 297]
1) المبرسم علی هیئة المفعول معرب من کلمتین فارسیتین إحداهما بر بمعنی الجنب والأخری سام بمعنی المرض. وفی البرسام من بحر الجواهر للهروی قال نفیس أنه قد خالف جمهور القوم فی تعریف هذا المرض فإنهم اتفقوا علی أنه ورم فی الحجاب الحاجز نفسه وهو الحجاب المعترض الذی بین القلب والمعدة. وفی بعض النسخ المخطوطة المسرسم مکان المبرسم وأصله من السرسام کالبرسام.
2) والحق أن الأمر فی الإدراک تثلیث لا تربیع، والوهم عقل ساقط، والبحث عن تحقیق هذا المطلب الأسنی یطلب فی کتابنا الموسوم بألف نکتة ونکتة فراجع النکتة 515 منه.
أقول: هذه القوة الثالثة المدرکة للمعانی الجزئیة وتسمی الوهم وهی مغایرة للنفس الناطقة لما تقدم من أن النفس لا تدرک الجزئیات لذاتها وأشار إلیه بقوله:
الجزئیة، وللحس المشترک لأن هذه القوة تدرک المعانی والحس یدرک الصور المحسوسة (1)وأشار إلیه بقوله: للمعانی، وللخیال لأن الخیال شأنه الحفظ والوهم شأنه الإدراک فتغایرا کما قلنا الحس والخیال وأشار إلیه بقوله: المدرک.
قال: والحافظة.
أقول: هذه القوة الرابعة المسماة بالحافظة وهی خزانة الوهم ودلیل إثباتها کما قلناه فی الخیال سواء. وهذه تسمی المتذکرة باعتبار قوتها علی استعادة الغائبات ولهم خلاف فی أن المتذکرة هی الحافظة أو غیرها.
قال: والمتخیلة المرکبة للصور والمعانی بعضها مع بعض (2).
أقول: هذه القوة الخامسة المسماة بالمتخیلة باعتبار استعمال الحس لها والمتفکرة باعتبار استعمال العقل لها وهی التی ترکب بعض الصور مع بعض کما ترکب صورة جذع علیه رأس انسان، وترکب بعض المعانی مع بعض وترکب بعض الصور مع بعض المعانی. ویدل علی مغایرتها لما تقدم صدور هذا الفعل عنها دون غیرها من القوی لامتناع صدور أکثر من فعل واحد عن قوة واحدة.
قال:
[شماره صفحه واقعی : 298]
وتنحصر فی تسعة.
أقول: لما فرغ من البحث عن الجواهر انتقل إلی البحث عن الأعراض، وفی هذا الفصل مسائل:
هذا رأی أکثر الأوائل فإنهم قسموا الموجود إلی واجب وممکن، والواجب هو الله تعالی لا غیر، والممکن إما غنی عن الموضوع وهو الجوهر أو محتاج إلیه وهو العرض (وأقسامه تسعة): الکم والکیف والأین والوضع والملک والإضافة وأن یفعل وأن ینفعل والمتی. والمتکلمون حصروه فی أحد وعشرین هی: الکون واللون والطعوم والروائح والحرارة والبرودة والرطوبة والیبوسة والتألیف والاعتماد والحیاة والقدرة والاعتقاد والظن والنظر والإرادة والکراهة والشهوة والنفرة والألم واللذة. وأثبت بعضهم أعراضا أخر یأتی البحث عنها وهذه الأعراض مندرجة تحت تلک، لأن الکون هو الأین أو ما یقاربه وباقی الأعراض التی ذکروها مندرجة تحت الکیف، فلأجل هذا بحث المصنف رحمه الله عن الأعراض التسعة لدخول هذه تحتها، ومع ذلک فالأوائل لم یوجد لهم دلیل علی حصر
[شماره صفحه واقعی : 299]
الأعراض فی التسعة، وبعضهم جعل أجناس الممکنات منحصرة فی أربعة:
الجوهر والکم والکیف والنسبة، وبالجملة فالحصر لم یقم علیه برهان.
قال: الأول الکم فمتصله القار جسم وسطح وخط وغیره الزمان ومنفصله العدد.
أقول: الکم إما متصل أو منفصل، ونعنی بالمتصل ما یوجد فیه جزء مشترک یکون نهایة لأحد القسمین وبدایة للآخر کالجسم إذا نصف فإن موضع التنصیف حد مشترک بین النصفین هو نهایة لأحدهما وبدایة للآخر، والمنفصل ما لا یکون کذلک کالأربعة المنقسمة إلی اثنین واثنین فإنه لیس بینهما حد مشترک وکذا الثلاثة، ولا یتوهم أن الوسط نهایة لأحد القسمین وبدایة للآخر لأنه إن عد فیهما صارت الثلاثة أربعة وإن أسقط منها صارت اثنین ولا أولویة لأحدهما دون الآخر.
إذا عرفت هذا فنقول: المتصل إما قار الذات وهو الذی تجتمع أجزاؤه فی الوجود کالجسم، أو غیر قار الذات وهو الذی لا یکون کذلک کالزمان فإنه لا یمکن أن یکون أحد الزمانین مجامعا للآخر، والقار الذات إما أن ینقسم فی جهة واحدة وهو الخط، أو فی جهتین وهو السطح أو فی ثلاث جهات وهو الجسم التعلیمی. وغیر قار الذات هو الزمان لا غیر. والمنفصل هو العدد خاصة لأن تقومه من الوحدات التی إذا جردت عن معروضاتها کانت أجزاء العدد لا غیر.
قال: ویشملها قبول المساواة وعدمها والقسمة وإمکان وجود العاد (1)
ثم إن أصول النسخ المعتبرة التی عندنا مطبقة علی لفظة ویشملها، کما فی (ت د ص ق ش ز) وأما (م) فناقصة هنا. فالضمیر راجع إلی الجسم والسطح والخط والزمان والعدد، وفی غیرها جاءت اللفظة ویشملهما، فالضمیر راجع إلی الکمین المتصل والمنفصل.
.[شماره صفحه واقعی : 300]
1) والعاد یطلق علی الکم المنفصل، والمقدر علی المتصل والعدد الأول هو الذی لا یعده غیر الواحد، والمرکب هو الذی یعده عدد آخر کما فی صدر تاسعة الأصول، والظاهر أنه أراد معناه الأعم کما هو المستفاد من کلام الشارح أیضا.
أقول: ذکر للکم ثلاث خواص: الأولی: قبول المساواة وعدمها عدم الملکة، فإن أحد الشیئین أنما یساوی غیره أو یفارقه باعتبار مقداره لا باعتبار ذاته، فإن کل الجسم وبعضه متساویان فی الطبیعة ومتفاوتان فی المقدار.
الثانیة: قبول القسمة، وذلک لأن الماهیة أنما یعرض لها الانقسام والإثنینیة بواسطة المقدار، وهذا الانقسام قد یعنی به کون الشئ بحیث یوجد فیه شئ غیر شئ وهذا المعنی یلحق المقدار لذاته، والثانی قبول الافتراق وهو من توابع المادة عندهم علی ما سلف البحث فیه، ومرادهم هنا الأول.
الثالثة: إمکان وجود العاد، وذلک لأن المنقسم أنما ینقسم إلی آحاد هی أجزاؤه فتلک الآحاد عادة له، ولما کان الانقسام قد یکون بالفعل کما فی الکم المنفصل وقد یکون بالقوة کما فی المتصل کان اللازم لمطلق الکم هو إمکان وجود واحد عاد لا الوجود بالفعل.
قال: وهو ذاتی وعرضی.
أقول: الکم منه ما هو بالذات کالأقسام التی عددناها له، ومنه ما هو بالعرض وهو معروضها کالجسم الطبیعی أو عارضها (1)کالسواد الحال فی السطح فإنه متقدر بقدرة فکمیته عرضیة لا ذاتیة، أو ما یجامعه فی المحل أو ما یتعلق بما یعرض له کقولنا: قوة متناهیة أو غیر متناهیة بسبب تناهی المقوی علیه فی العدة أو المدة أو الشدة وعدم تناهیه.
[شماره صفحه واقعی : 301]
1) وفی المطبوعة زیادة تقرب من سطر کانت تعلیقة أدرجت فی الکتاب وهی هذه: کالجسم الطبیعی الذی هو معروض للکم المتصل، وکالمعدود الذی هو معروض للکم المنفصل، أو عارضها کالسواد.
قال: ویعرض ثانی القسمین فیهما لأولهما (1).
أقول: قد بینا أن الکم إما متصل وإما منفصل، وأیضا إما ذاتی أو عرضی، والثانی من القسمین فی القسمین معا یعرض للأول منهما فإن الجسم التعلیمی یعرض له الانقسام فیحصل له التعدد فیصیر معدودا قد عرض له النوع الثانی من الکم وهو المنفصل، وکذا الزمان یقسم إلی الساعات والشهور والأیام والأعوام فیحصل له التعدد، وأیضا الزمان متصل بذاته ویعرض له التقدیر بالمسافة أیضا کما یقال زمان حرکة فرسخ فظهر معنی قوله: ویعرض ثانی القسمین فیهما لأولهما.
قال: وفی حصول المنافی وعدم الشرط دلالة علی انتفاء الضدیة.
أقول: یرید أن الکم لا تضاد فیه، والدلیل علیه وجهان: أحدهما: أن المنافی للضدیة حاصل فلا تکون الضدیة موجودة، بیانه أن أنواع الکم المنفصل یتقوم بعضها ببعض فأحد النوعین إما مقوم لصاحبه أو متقوم به ویستحیل تقوم أحد الضدین بالآخر. وأما المتصل فلأن أحد النوعین إما قابل للآخر کالسطح للخط والجسم للسطح أو مقبول له کالعکس والضد لا یکون قابلا لضده ولا مقبولا له، فحصول التقویم والقابلیة المنافیان للضدیة یقتضی انتفاء الضدیة.
الثانی: أن الشرط فی التضاد مفقود فی الکم فلا تضاد فیه، بیانه أن للتضاد شرطین أحدهما اتحاد الموضوع، الثانی أن یکون بینهما غایة التباعد، وهما منتفیان هنا أما عدم اتحاد الموضوع فی العدد فلأنه لیس لشئ من العددین
[شماره صفحه واقعی : 302]
1) کما فی (ق) وفی (ز ت د ص ش): منهما لأولهما. ولکن الشرح موافق للوجه الأول لأن المراد من قوله الثانی من القسمین هو المنفصل والعرضی، والمراد من قوله: فی القسمین معا هو قسما الکم، أحدهما: إما متصل ومنفصل، وثانیهما: إما ذاتی أو عرضی.
موضوع قریب مشترک، وکذا المتصل فإن الجسم الطبیعی معروض للتعلیمی وللسطح بواسطة التعلیمی وکذا للخط بواسطة السطح، وأما عدم کونهما فی غایة التباعد فلأنه لا مقدار یوجد إلا ویمکن أن یفرض ما هو أکبر منه أو أصغر فلا غایة فی التباعد وکذا العدد.
قال: ویوصف بالزیادة والکثرة ومقابلیهما دون الشدة ومقابلها.
أقول: الکم بأنواعه یوصف بأن بعضا منه زائد علی بعض آخر، فإن الستة أزید من الثلاثة وکذا الخط الذی طوله عشرة أزید من الذی طوله خمسة، فیصدق علیه وصف الزیادة ومقابلها أعنی النقصان لأن الزائد أنما یعقل بالقیاس إلی الناقص. وکذا یوصف بالکثرة والقلة ویمتنع اتصافه بالشدة والضعف، وبیانه ظاهر فإنه لا یعقل أن خطا أشد من خط آخر فی الخطیة، ولا ثلاثة أشد من ثلاثة أخری فی الثلاثیة. والفرق بین الکثرة والشدة ظاهر، وکذا بین الزیادة والشدة، فإن الکثرة والزیادة أنما تتحققان بالنسبة إلی أصل موجود لا یتغیر فصله بسبب الزیادة ولا حقیقته بخلاف الشدة.
قال: وأنواع متصله قد تکون تعلیمیة.
أقول: الأنواع الثلاثة للکم المتصل القار الذات قد تؤخذ باعتبار ما فتسمی تعلیمیة، وقد تؤخذ باعتبار آخر، مثلا إذا أخذ المقدار باعتبار ذاته لا من حیث اقترانه بالمواد وأعراضها من الألوان وغیرها کان ذلک مقدارا تعلیمیا کالسطح التعلیمی والخط التعلیمی والجسم التعلیمی وکذا النقطة، وإنما سمیت هذه الأنواع تعلیمیة لأن علم التعالیم (1)إنما یبحث عنها مجردة عن المواد وتوابعها.
[شماره صفحه واقعی : 303]
1) أی علم الریاضی سیما الهندسة، فإنهم أول ما کانوا یتعلمونه هو علم الهندسة لأنه یقوم الفکر ویعدله ویقیمه علی الوسط ویحفظه من الانحراف والشطط، وهذا العلم نعم العون لتعدیل الفکر. قال ابن خلدون فی مقدمة تاریخه ونعم ما قال: إعلم أن الهندسة تفید صاحبها إضاءة فی عقله واستقامة فی فکره لأن براهینها کلها بینة الانتظام، جلیة الترتیب لا یکاد الغلط یدخل أقیستها لترتیبها وانتظامها فیبعد الفکر بممارستها عن الخطأ، وینشأ لصاحبها عقل علی ذلک المهیع. وقد زعموا أنه کان مکتوبا علی باب أفلاطون: من لم یکن مهندسا فلا یدخلن منزلنا. وکان شیوخنا رحمهم الله یقولون: ممارسة علم الهندسة للفکر بمثابة الصابون للثوب الذی یغسل منه الأقذار وینقیه من الأوضار والأدران وإنما ذلک لما أشرنا إلیه من ترتیبه وانتظامه، إنتهی، (ص 486 ط مصر).
قال: وإن کانت تختلف بنوع ما من الاعتبار.
أقول: الظاهر من هذا الکلام أن کون الجسم تعلیمیا یفارق کون السطح والخط کذلک، وبیانه أن الجسم یمکن أن یؤخذ لا بشرط غیره، أو بشرط لا غیره وأما السطح والخط فلا یمکن أخذهما إلا بالاعتبار الأول فلهذا اختلفت الأنواع بنوع ما من الاعتبار.
قال: وتخلف الجوهریة عما یقال فی جواب ما هو فی کل واحد یعطی عرضیته.
أقول: یرید أن یبین أن هذه الأنواع بأسرها أعراض، واستدل بطریقین أحدهما عام فی الجمیع والثانی مختص بکل واحد واحد، أما العام فتقریره أن معنی الجوهریة فی حد کل واحد من السطح والخط والجسم التعلیمی والزمان والعدد غیر داخل فی جواب ما هو إذا سئل عن حقیقته فیکون خارجا عن الحقیقة فیکون کل واحد من هذه عرضا.
قال: والتبدل (1)
وفی (ت) وحدها: والتقوم به، والنسخ الأخری کلها: والتقویم به. ووجههما ظاهر. ولکن قول الشارح: وأما العدد فلأنه متقوم بالآحاد علی إطباق النسخ، ظاهر فی الأول إن لم یکن نصا صریحا علیه.
مع بقاء الحقیقة وافتقار التناهی إلی برهان وثبوت الکرة[شماره صفحه واقعی : 304]
1) الغرض أن الجسم التعلیمی والسطح والخط والزمان والعدد أعراض فلا یکون واحد منها جزءا لماهیة الجسم الطبیعی لأنه جوهر. والبرهان الأول للأول وهکذا علی الترتیب أی التبدل مع بقاء الحقیقة یعطی عرضیة الجسم التعلیمی، وافتقار التعلیمی إلی برهان یعطی عرضیة السطح - إلی قوله: - والتقوم به أی التقوم بالعرض یعطی عرضیة العدد.
الحقیقیة والافتقار إلی عرض والتقوم به، یعطی عرضیة الجسم التعلیمی والسطح والخط والزمان والعدد.
أقول: هذا هو الوجه الدال علی عرضیة کل واحد واحد بخصوصیته، أما الجسم التعلیمی فإنه عرض لأن الجسم قد یتبدل فی کل واحد من أبعاده والحقیقة باقیة، فإن الشمعة تقبل الأشکال المختلفة مع بقاء حقیقتها، فزوال کل واحد من الأبعاد وبقاء الجسمیة یدل علی عرضیة الأبعاد أعنی الجسم التعلیمی.
وأما السطح فإنه عرض لأن ثبوته للجسم إنما هو بواسطة التناهی العارض للجسم لافتقاره إلی برهان یدل علیه مع أن أجزاء الحقیقة لا تثبت بالبرهان، وإذا کان التناهی عارضا کان ما یثبت بواسطته أولی بالعرضیة.
وأما الخط فإنه عرض لأنه غیر واجب الثبوت للجسم وما کان کذلک کان عرضا، وبیان عدم وجوبه أنه أنما یثبت للسطح بواسطة تناهیه والسطح قد لا یفرض فیه النهایة کما فی الکرة الحقیقیة الساکنة فإنه لا خط فیها بالفعل.
وأما الزمان فإنه یفتقر إلی الحرکة لأنه مقدارها والمقدار مفتقر إلی المتقدر والحرکة عرض والمفتقر إلی العرض أولی بالعرضیة فالزمان عرض.
وأما العدد فلأنه متقوم بالآحاد علی ما تقدم والآحاد عرض فالعدد کذلک.
قال: ولیست الأطراف أعداما وإن اتصفت بها مع نوع من الإضافة.
أقول: ذهب جماعة من المتکلمین إلی أن السطح الذی هو طرف الجسم والخط الذی هو طرف السطح والنقطة التی هی طرف الخط اعدام صرفة لا تحقق لها فی الخارج وإلا لانقسمت لانقسام محلها، ولأن الطرف عبارة عن نهایة الشئ التی هی عبارة عن فنائه وعدمه، ولأن السطحین إذا التقیا عند تلاقی الأجسام إن کان بالأسر لزم التداخل وإلا فالانقسام (1)، وکذا الخط والنقطة.
[شماره صفحه واقعی : 305]
1) کما فی النسخ کلها إلا (ص) ففیها: وإلا لزمه الانقسام. ولکنها تصحیح قیاسی وتصرف وهمی من غیر لزوم وضرورة.
وهذه الوجوه لا تخلو من دخل، أما الأول فإنما یلزم ذلک فی الأعراض الساریة، أما غیرها فلا.
وأما الثانی فلأن النهایة لیست عدما محضا ولا فناء صرفا (1)لأن العدم لا یشار إلیه، والأطراف یشار إلیها بل هاهنا أمور ثلاثة:
أحدها: السطح وهو مقدار ذو طول وعرض قابل للإشارة موجود.
والثانی: فناء الجسم بمعنی انقطاعه فی جهة معینة من جهات الامتداد ولیس بعدم صرف بل هو عدم أحد أبعاد الجسم وهو ثخنه.
والثالث: إضافة تعرض تارة للسطح فیقال: سطح مضاف إلی ذی السطح، وتارة للفناء فیقال: نهایة لجسم ذی نهایة، والإضافة عارضة لهما متأخرة عنهما، وقد یؤخذ السطح عاریا عن هذه الإضافة فیکون موضوعا لعلم الهندسة، وکذا البحث فی الخط والنقطة.
وأما الثالث فأن الجسمین (2)إذا التقیا عدم السطحان وصارا جسما واحدا إن اتصلا، وإن تماسا فالسطحان باقیان.
قال: والجنس معروض التناهی وعدمه.
أقول: یرید بالجنس الکم من حیث هو هو، فإنه جنس لنوعی المتصل والمنفصل، وهو الذی یلحقه لذاته التناهی وعدم التناهی عدم الملکة لا العدم المطلق، فإن العدم المطلق قد یصدق علی الشئ الذی سلب عنه ما باعتباره یصدق أنه متناه کالمجردات. وإنما یلحقان أعنی التناهی وعدمه العدم الخاص ما عدا الکم بواسطة الکم، فیقال للجسم أنه متناه أو غیر متناه باعتبار مقداره، ویقال للقوة ذلک باعتبار عدد الآثار (3)وامتداد زمانها وقصره، ویقال للبعد
[شماره صفحه واقعی : 306]
والزمان والعدد أنها متناهیة أو غیر متناهیة لا باعتبار لحوق طبیعة بها بل لذاتها.
قال: وهما اعتباریان.
أقول: یرید به أن التناهی وعدمه من الأمور الاعتباریة لا العینیة فإنه لیس فی الخارج ماهیة یقال لها أنها تناه أو عدم تناه، بل إنما یعقلان عارضین لغیرهما فی الذهن.
قال: الثانی الکیف ویرسم بقیود عدمیة تخصه جملتها (1)بالاجتماع.
أقول: لما فرغ من البحث عن الکم شرع فی البحث عن الکیف وهو الثانی من الأعراض التسعة، وفیه مسائل:
إعلم أن الأجناس العالیة لا یمکن تحدیدها لبساطتها بل ترسم بأمور أعرف منها عند العقل، والرسم أنما یتألف من خواص الشئ وعوارضه، ولما کانت العوارض قد تکون عامة وقد تکون خاصة والعام لا یفید التمیز الذی هو أقل مراتب التعریف لم تصلح العوارض العامة للتعریف إلا إذا اختصت بالاجتماع بالماهیة المرسومة، کما یقال فی تعریف الخفاش: إنه الطائر الولود، ولما لم یوجد لهذا الجنس خاصة تفید تصوره توصلوا إلی تعریفه بعوارض عدمیة کل واحد منها أعم منه لکنها باجتماعها خاصة به، فقالوا فی تعریفه: إنه هیئة قارة لا یتوقف تصورها علی تصور غیرها ولا تقتضی القسمة واللاقسمة فی محلها اقتضاء أولیا.
فقولنا: هیئة، یشمل جمیع الأعراض التسعة ویخرج عنها الجوهر.
وقولنا: قارة، یخرج عنه الحرکة وما لیس بقار من الأعراض.
وقولنا: لا یتوقف تصورها علی تصور غیرها، یخرج عنه الأعراض النسبیة.
[شماره صفحه واقعی : 307]
1) وفی (م): تحصر جملتها. وفی (ت) تخص جملتها.
وقولنا: ولا تقتضی القسمة واللاقسمة فی محلها، یخرج عنه الکم والوحدة والنقطة.
وقولنا: اقتضاء أولیا، لیدخل فی المحدود العلم بالأشیاء التی لا تنقسم فإنه یقتضی اللاقسمة مع أنه من الکیف لأن اقتضاءه لذلک لیس أولیا بل لوحدة المعلوم.
قال: وأقسامه أربعة.
أقول: الکیف له أنواع أربعة: أحدها: الکیفیات المحسوسة کالسواد والحرارة، الثانی: الکیفیات المختصة بذوات الأنفس کالعلوم والإرادات والظنون، الثالث:
الکیفیات الاستعدادیة کالصلابة واللین، الرابع: الکیفیات المختصة بالکمیات کالزوجیة والانحناء والاستقامة وغیرها.
قال: فالمحسوسات إما إنفعالیات أو إنفعالات.
أقول: الکیفیات المحسوسة إن کانت راسخة عسرة الزوال سمیت انفعالیات لانفعال الحواس عنها أولا، وإن کانت غیر راسخة بل سریعة الزوال سمیت انفعالات وهی وإن لم تکن فی أنفسها انفعالات لکنها لقصر مدتها وسرعة زوالها منعت اسم جنسها واقتصر فی تسمیتها علی الانفعالات.
قال: وهی مغایرة للأشکال لاختلافهما فی الحمل.
[شماره صفحه واقعی : 308]
أقول: ذهب قوم من القدماء إلی أن هذه الکیفیات نفس الأشکال، قالوا: لأن الأجسام تنتهی فی التحلیل إلی أجزاء صغار تقبل القسمة الوهمیة لا الانفکاکیة وتلک الأجزاء مختلفة فی الأشکال، فالتی تحیط (1)بها أربعة مثلثات تکون مفرقة لاتصال العضو فیحس منها بالحرارة، والتی تحیط بها ستة مربعات تکون غلیظة غیر نافذة فیحس منها بالبرد، والذی یقطع العضو إلی أجزاء صغار ویکون شدید النفوذ هو المحرق الحریف والملاقی لذلک التقطیع هو الحلو، والذی ینفصل منه شعاع مفرق للبصر هو الأبیض، والذی ینفصل منه شعاع قابض للبصر هو السواد ویحصل من اختلاطهما باقی أنواع الألوان.
والمحققون أبطلوا هذه المقالة بأن الأشکال والألوان مختلفة فی المحمولات فیحمل علی أحدهما بالایجاب ما یحمل علی الآخر بالسلب فیلزم تغایرهما بالضرورة، وبیانه أن الأشکال ملموسة وغیر متضادة والألوان متضادة غیر ملموسة، وأیضا الأشکال مبصرة والحرارة والبرودة لیستا کذلک.
قال: والمزاج لعمومها.
[شماره صفحه واقعی : 309]
1) أی الأجزاء التی تحیط بها.. الخ. وقوله الآتی: والذی یقطع، وکذا والذی ینفصل أی الجزء الذی کان کذلک. وعبارة النسخ مضطربة، وعبارة القوشجی فی المقام موافقة للمختار، وصاحب الشوارق نقل عبارة القوشجی أیضا حرفا بحرف، قال: زعم جمع من الأوائل أن هذه الکیفیات نفس الأشکال قالوا: إن الأجسام ینتهی تحلیلها إلی أجزاء صلبة قابلة للانقسام الوهمی دون الانقسام الفعلی، وزعموا أن تلک الأجزاء متخالفة الأشکال فالأجزاء التی یحیط بها أربع مثلثات تکون متحدة الأطراف مفرقة لاتصال العضو فتحس منها بالحرارة. والأجزاء التی یحیط بها ست مربعات تکون غلیظة الأطراف غیر نافذة فی العضو فتحس منها بالبرودة. وکذا الحال فی الطعوم فإن الجزء الذی یقطع العضو إلی أجزاء صغار وتکون شدیدة النفوذ فیه هو الحریف، والجزء الذی یتلاقی هذا التقطیع هو الحلو. وکذا القول فی الألوان فإن الجزء الذی ینفصل منه شعاع مفرق للبصر هو الأبیض، والذی ینفصل منه شعاع جامع للبصر هو الأسود، ویتحصل من اختلاط هذین النوعین من الشعاع الألوان المتوسطة بین السواد والبیاض.
أقول: ذهب آخرون من الأوائل إلی أن الکیفیات هی الأمزجة وهو خطأ، لأن المزاج کیفیة متوسطة بین الحار والبارد یحصل من تفاعلهما والحرارة والبرودة من الکیفیات الملموسة فیکون المزاج منها، فاللون والطعم مما لیس بملموس یکون مغایرا للمزاج وإن کان تابعا له لکن التابع مغایر للمتبوع.
قال: فمنها أوائل الملموسات وهی الحرارة والبرودة والرطوبة والیبوسة، والبواقی منتسبة إلیها.
أقول: لما کانت الکیفیات الملموسة أظهر عند الطبیعة لعمومها بالنسبة إلی کل حیوان قدم البحث عنها. واعلم أن الکیفیات الملموسة إما فعلیة أو انفعالیة أو ما ینسب إلیهما، فالفعلیة کیفیتان هما الحرارة والبرودة، والمنفعلة اثنتان هما الرطوبة والیبوسة، ونعنی بالفعلیة ما تفعل الصورة بواسطتها فی المادة، وبالمنفعلة ما تنفعل المادة باعتبارها. وإنما کانت الأولیان فعلیتین والأخریان منفعلتین وإن کانت المادة تنفعل باعتبارهما لأن الأولیین تفعلان فی الأخریین دون العکس، وأما باقی الکیفیات الملموسة کاللطافة والکثافة واللزوجة والهشاشة والجفاف والبلة والثقل والخفة فإنها تابعة لهذه الأربعة.
قال: فالحرارة جامعة للمتشاکلات، مفرقة للمختلفات، والبرودة بالعکس.
أقول: الحرارة من شأنها إحداث الخفة والمیل الصاعد ویحصل بسبب ذلک الحرکة، فإذا وردت الحرارة علی المرکب وسخنته طلب الألطف الصعود قبل غیره لسرعة انفعاله فاقتضی ذلک تفریق أجزاء المرکب المختلفة، فإذا صعد الألطف جامع مشاکله، فمن هاهنا قیل: إنها تقتضی جمع المتشاکلات وتفریق المختلفات، وأما البرودة فإنها بالعکس من ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 310]
قال: وهما متضادتان.
أقول: الحرارة والبرودة کیفیتان وجودیتان بینهما غایة التباعد فهما متضادتان، ولم یخالف فی هذا الحکم أحد من المحققین، وقد ذهب قوم غیر محققین إلی أن البرودة عدم الحرارة عما من شأنه أن یکون حارا، فیکون التقابل بینهما تقابل العدم والملکة وهو خطأ، لأنا ندرک من الجسم البارد کیفیة زائدة علی الجسمیة المطلقة والعدم غیر مدرک، فالبرودة صفة وجودیة.
قال: وتطلق الحرارة علی معان أخر مخالفة للکیفیة فی الحقیقة.
أقول: لفظة الحرارة تطلق علی معان: أحدها: الکیفیة المحسوسة من حرارة النار، والثانی: الحرارة المناسبة للحیاة وهی شرط فیها وتسمی الحرارة الغریزیة (1)وهی مخالفة لتلک فی الحقیقة لأن تلک مضادة للحیاة والثانیة شرط فیها، والثالث: حرارة الکواکب النیرة وهی مخالفة لما تقدم.
قال: والرطوبة کیفیة تقتضی سهولة التشکل، والیبوسة بالعکس.
أقول: الرطوبة فسرها الشیخ بأنها کیفیة تقتضی سهولة التشکل والاتصال والتفرق، والجمهور یطلقون الرطوبة علی البلة لا غیر فالهواء لیس برطب عندهم، وعند الشیخ أنه رطب وجعل البلة هی الرطوبة الغریبة الجاریة علی ظاهر الجسم، کما أن الانتفاع هو الرطوبة الغریبة النافذة إلی باطنه والجفاف عدم البلة عما من شأنه أن یبتل والیبوسة مقابلة للرطوبة.
قال: وهما مغایرتان للین والصلابة.
أقول: اللین والصلابة من الکیفیات الاستعدادیة، فاللین کیفیة یکون الجسم بها مستعدا للانغمار، ویکون للشئ بها قوام غیر سیال فینفصل عن موضوعه ولا یمتد کثیرا ولا یتفرق بسهولة وإنما یکون قبوله للغمر من الرطوبة وتماسکه من
[شماره صفحه واقعی : 311]
1) الغریزیة فی قبال الغریبة. ویقال للغریزیة: الروح البخاری.
الیبوسة والصلابة کیفیة تقتضی مقابل ذلک.
قال: والثقل کیفیة تقتضی حرکة الجسم إلی حیث ینطبق مرکزه علی مرکز العالم إن کان مطلقا، والخفة بالعکس، ویقالان بالإضافة باعتبارین.
أقول: لما کان الثقل والخفة من الکیفیات المحسوسة صادرتین عن الحرارة والبرودة بحث عنهما. واعلم أن کل واحد منهما یقال بمعنیین: حقیقی وإضافی، فالثقل الحقیقی کیفیة تقتضی حرکة الجسم إلی أسفل بحیث ینطبق مرکزه علی مرکز العالم إذا لم یعقه عائق، والخفة بالعکس وهی کیفیة تقتضی حرکة الجسم إلی فوق بحیث یطفو علی العناصر وینطبق سطحه علی سطح الفلک إن لم یعقه عائق.
وأما الإضافی فإنه یقال بمعنیین فی کل واحد منهما، فالخفیف بالإضافة یقال بمعنیین: أحدهما الذی فی طباعه أن یتحرک فی أکثر المسافة الممتدة بین المرکز والمحیط حرکة إلی المحیط وقد یعرض له أن یتحرک عن المحیط ولا تتضاد هاتان الحرکتان، والثانی الذی إذا قیس إلی النار نفسها کانت النار سابقة له إلی المحیط فهو عند المحیط ثقیل وخفیف بالإضافة.
قال: والمیل طبیعی وقسری ونفسانی.
أقول: المیل هو الذی یسمیه المتکلمون اعتمادا، وینقسم بانقسام معلوله أعنی الحرکة إلی طبیعی کمیل الحجر المسکن فی الهواء والزق فی الماء، وإلی قسری کمیل الحجر إلی فوق عند قسره علی الصعود، وإلی نفسانی کمیل الحیوان إلی الحرکة حال اندفاعه الإرادی.
قال: وهو العلة القریبة للحرکة، وباعتباره یصدر عن الثابت متغیر.
أقول: المیل هو العلة القریبة للحرکة، وباعتبار تحققه یصدر عن الثابت شئ متغیر وذلک لأن الطبیعة أمر ثابت، وکذا القوة القسریة والنفسانیة فیستحیل صدور الحرکة المتغیرة عنها فلا بد من أمر یشتد ویضعف بسبب مصادمات الموانع الخارجیة والداخلیة هو المیل یصدر عن الطبیعة ویقتضی الحرکة فیحصل
[شماره صفحه واقعی : 312]
باشتداده سرعة الحرکة وشدتها وبضعفه ضد ذلک.
قال: ومختلفه متضاد.
أقول: یشیر إلی عدم إمکان اجتماع میلین مختلفین، وذلک لأن المیل یقتضی الحرکة إلی جهة والصرف عن أخری، فلو اجتمع فی الجسم میلان لاقتضی حرکته وتوجهه إلی جهتین مختلفتین وذلک غیر معقول، نعم کما یجوز أن یجتمع فی جسم واحد حرکتان مختلفتان أحداهما بالذات والأخری بالعرض، کذلک یجوز اجتماع میل ذاتی وعرضی کحجر یحمله انسان متحرک فإن الثقل موجود فیه وهو میله الذاتی حال خرق الهواء به وهو میله العرضی الذی هو للانسان ذاتی، فإذا تجدد علی ذی میل طبیعی میل قسری تقاوم السببان أعنی الطبیعة والقاسر وحدث میل القاهر منهما فإن کان القاسر غالبا أخذت الطبیعة والموانع الخارجیة فی إفنائه قلیلا قلیلا ثم تقوی الطبیعة ویأخذ المیل القسری فی النقص والطبیعة فی الزیادة إلی أن یتعادلا، فیبقی الجسم عدیم المیل ثم تأخذ الطبیعة فی الازدیاد علی التعادل فتوجد میلا مشوبا بآثار الضعف (1)ثم یشتد المیل ویزداد الضعف فلا
[شماره صفحه واقعی : 313]
1) وفی (م ص): فتوجد میلا مستویا بإزاء الضعف. وعبارته الآتیة بعد بضع أسطر: فإذا فرضناه ممنوا بالمعاوقة: حرفت هکذا: محفوفا، وفی بعضها ممنوعا وفی بعضها مستوا، وفی بعضها بکلمات أخری، ونظائر هذا التحریف فی الکتاب کثیرة جدا. وکذا الإضافات التی هی إلحاقات الحواشی بالکتاب، وکذا الاسقاط الأخری رأینا عدم التعرض بها أجدر وأولی واعلم أن عبارة المحقق الطوسی فی شرحه علی الإشارات المطبوع الرائج موافقة لما اخترناها حیث قال فی شرح الفصل السادس من النمط الثانی: فإذا طرأ علی جسم ذی میل طبیعی بالفعل میل قسری تقاوم السببان أعنی القاسر والطبیعة فإن غلب القاسر وصارت الطبیعة مقهورة حدث میل قسری وبطل الطبیعی، ثم تأخذ الموانع الخارجیة والطبیعیة معا فی إفنائه قلیلا قلیلا وتقوی الطبیعة بحسب ذلک، ویأخذ المیل القسری فی الانتقاص وقوة الطبیعة فی الازدیاد إلی أن تقاوم الطبیعة الباقی من المیل القسری فیبقی الجسم عدیم المیل، ثم تجدد الطبیعة میلها مشوبا بآثار الضعف الباقیة فیها ویشتد المیل بزوال الضعف فیکون الأمر بین قوة الطبیعة والمیل القسری قریبا من الامتزاج الحادث بین الکیفیات المتضادة (ص 49 ط شیخ رضا).
یمکن اجتماع میلین طبیعی وقسری علی حد الصرافة بل یکون الجسم أبدا ذا حال متوسط بین المیل القسری الشدید والطبیعی الشدید.
قال: ولولا ثبوته لتساوی ذو العائق وعادمه.
أقول: هذا إشارة إلی الدلیل علی وجود المیل الطبیعی فی کل جسم (1)قابل للحرکة القسریة، وتقریره أن المتحرک إذا کان خالیا عن المعاوقة وقطع بمیله القسری مسافة ما فإنه یقطعها فی زمان، فإذا فرضناه ممنوا بالمعاوقة قطعها فی زمان أطول، فإذا فرضناه مع معاوقة أقل من الأولی علی نسبة الزمانین قطعها فی زمان مساو لزمان عدیم المعاوقة، وذلک محال قطعا لامتناع تساوی زمانی عدیم المعاوقة وواجدها.
قال: وعند آخرین هو جنس بحسب عدد الجهات ومتماثل ومختلف باعتبارها.
أقول: لما فرغ من البحث عن المیل وأحکامه علی رأی الأوائل شرع فی
[شماره صفحه واقعی : 314]
1) هذا لو لم یکن القول بقوة جاذبة الأرض حاکما علیه. وقد ذهب ثابت بن قرة من علماء صدر الاسلام إلی القول بتجاذب الأرض کما نص به المتأله السبزواری فی شرح الأسماء حیث قال فی شرح الفصل السادس من الجوشن الکبیر عند قوله علیه السلام: یا من استقرت الأرضون بإذنه: وقال ثابت بن قرة: سببه - أی سبب میل الأجزاء الثقیلة من جمیع الجوانب إلی المرکز - طلب کل جزء موضعا یکون فیه قربه من جمیع الأجزاء قربا متساویا إذ عنده میل المدرة إلی السفل لیس لکونها طالبة للمرکز بالذات بل لأن الجنسیة منشأ الانضمام، فقال: لو فرض أن الأرض تقطعت وتفرقت فی جوانب العالم ثم أطلقت أجزاؤها لکان یتوجه بعضها إلی بعض ویقف حیث یتهیأ تلاقیها (ص 53 ط 1) فبما قلنا دریت أن مذهب نیوتن فی القوة الجاذبة للأرض لیس بمذهب بدیع لم یکن قبل ولم یذهب إلیه أحد وهو ممن نطق به ولیس إلا. وأکثر الآراء الغربیة الرائجة الدارجة فی أصول المسائل العلمیة کانت هکذا وما منها إلا وله أصل رصین فی الصحف الاسلامیة إلا أن الناس لغفلتهم عما فی أیدیهم یأکلون نعمهم ویشکرون الأغیار.
البحث عنه علی رأی المتکلمین وهو جنس علی رأیهم تحته ستة أنواع بحسب عدد الجهات الست ثم قالوا: إن منه ما هو متماثل وهو کل ما اختص بجهة واحدة لأن تساوی المعلول یستلزم تساوی العلة، ومنه مختلف وهو ما تعددت جهاته.
واختلف أبو علی وأبو هاشم فی مختلفه، فقال أبو هاشم: إنه غیر متضاد لاجتماع المیلین فی الحجر الصاعد قسرا وفی الحلقة التی یتجاذبها اثنان، وقال أبو علی:
إنه متضاد.
قال: ومنه الثقل وآخرون منهم جعلوه مغایرا.
أقول: من أجناس الاعتماد عند أبی هاشم الثقل وهو الاعتماد اللازم الموجب للحرکة سفلا، وقال أبو علی (1): إن الثقل راجع إلی تزاید أجزاء الجسم فجعله مغایرا لجنس الاعتماد، وهو خطأ لأن تزاید الأجزاء الحقیقیة حاصل فی الخفیف ولا ثقل له.
قال: ومنه لازم ومفارق.
أقول: ذهب المتکلمون إلی أن الاعتماد منه ما هو لازم وهو الاعتماد نحو الفوق والسفل، ومنه ما هو مفارق وهو المختلف (2)وهو المقتضی للحرکة إلی إحدی الجهات الأربع، وإنما کان مفارقا لعدم وجوب وقوف الجسم فی إحداها أو ذهابه عنها بخلاف الجهتین.
قال: ویفتقر إلی محل لا غیر (3).
أقول: لما کان الاعتماد عرضا وکان کل عرض مفتقرا إلی محل کان الاعتماد مفتقرا إلی المحل، ولما امتنع حلول عرض فی محلین کان الاعتماد کذلک، فلأجل
[شماره صفحه واقعی : 315]
هذا قال: إنه یفتقر إلی محل لا غیر. وبعض المتکلمین لما طعن فی کلیة الحکمین افتقر إلی الاستدلال علیهما هنا، واستدلوا علی الأول بأن صفة ذاته وجوب مدافعة محله لصفة ذاته، فلو انتفی المحل انتفت صفة الذات وذلک یقتضی نفی الذات، وعلی الثانی بأنه یکون مساویا للتألیف لأن الافتقار إلی أزید من محل واحد من خواص التألیف، والاشتراک فی أخص الصفات یستلزم الاشتراک فی الذات.
قال: وهو مقدور لنا.
أقول: ذهب المتکلمون إلی أن الاعتماد مقدور لنا، لأنه یقع بحسب دواعینا وینتفی بحسب صوارفنا فیکون صادرا عنا.
قال: وتتولد عنه أشیاء بعضها لذاته من غیر شرط، وبعضها بشرط، وبعضها لا لذاته.
أقول: قسم المتکلمون الاعتماد بالنسبة إلی ما یتولد عنه إلی أقسام ثلاثة، أحدها: ما یتولد عنه لذاته من غیر حاجة إلی شرط وإن کان قد یحتاج إلیه أحیانا وهو الأکوان والاعتماد فی محله وإن کان یولدهما فی غیر محله بشرط التماس.
وإنما قلنا: إنه یتولد عنه الأکوان، لأن الجسم یختص بجهة دون أخری حال حرکته فلا بد من مخصص لتلک الجهة وهو الاعتماد. وقلنا إنه یولد الاعتماد لوجود الحرکة القسریة شیئا بعد شئ، فإن المتحرک یوجد (1)
وسیأتی البحث عنها فی مقولة الأین.
فیه الاعتماد والاعتماد یولد الحرکة الأولی والاعتماد معا ثم إذا تحرک ولد الاعتماد حرکة أخری واعتمادا آخر.وثانیها: ما یتولد عنه بشرط ولا یصح بدونه وهو الأصوات فإنها تتولد عنه
[شماره صفحه واقعی : 316]
1) کما فی (د، ش) وفی نسخ أخری المحرک مکان المتحرک، ولکن الحق هو الأول، والأکوان هی الأکوان الأربعة علی اصطلاح المتکلمین وهی الحرکة والسکون والاجتماع والافتراق.
بشرط المصاکة لأن الصدی موجود فی غیر محل القدرة وما یتعدی محل القدرة لا یولده إلا الاعتماد وإذا کان ما یتعدی محل القدرة یتولد عن الاعتماد فما یحل محلها أولی.
وثالثها: ما یتولد عنه لا بنفسه بل بتوسط وهو الألم والتألیف، فإن الاعتماد یولد المجاورة والتفریق، والمجاورة تولد التألیف، والتفریق یولد الألم.
قال: ومنها أوائل المبصرات وهی اللون والضوء.
أقول: من الکیفیات المحسوسة المبصرات، وقد نبه بقوله: أوائل المبصرات علی أن من المبصرات ما یتناوله الحس البصری أولا وبالذات وهو ما ذکره هنا من اللون والضوء، ومنها ما یتناوله بواسطة کغیرهما من المرئیات، فإن البصر إنما یدرکها بواسطة هذین وهذا کما قال فی الأول، ومنها أوائل الملموسات فإن فیه تنبیها علی أن هناک کیفیات تدرک باللمس بواسطة غیرها.
قال: ولکل منهما طرفان.
أقول: لکل واحد من اللون والضوء طرفان، ففی اللون السواد والبیاض وفی الضوء النور الخارق والظلمة، وما عدا هذه فإنها متوسطة بین هذه کالحمرة والخضرة والصفرة والغبرة وغیرها من الألوان وکالظل وشبهه من الأضواء.
قال: وللأول حقیقة.
أقول: ذهب من لا مزید تحصیل له إلی أن الألوان لا حقیقة لها، فإن البیاض المتخیل أنما یحصل من مخالطة الهواء للأجسام الشفافة المنقسمة إلی الأجزاء الصغار کما فی زبد الماء والثلج، والسواد المتخیل أنما یتخیل لعدم غور الجسم (1)
وعبارة الشیخ فی الشفاء هکذا: قالوا فأما السواد فیتخیل لعدم غور الجسم وعمقه الضوء والإشفاف معا (أول الفصل الرابع من المقالة الثالثة من نفس الشفاء، ص 313 ج 1 ط 1).
[شماره صفحه واقعی : 317]
1) هذه هی العبارة الصحیحة. والعدم بضم العین وسکون الدال المهملتین. والغور بفتح الغین المعجمة، والضوء منصوب علی المفعولیة. وقد حرفت العبارة فی النسخ المطبوعة بصور مشوهة.
الضوء. والشیخ اضطرب کلامه فی البیاض، فتارة جعله کیفیة حقیقیة وأخری أنه غیر حقیقیة بل سبب حصوله ما ذکر. والحق أنه کیفیة حقیقیة قائمة بالجسم فی الخارج لأنه محسوس کما فی بیاض البیض المسلوق فإنه لیس لنفوذ الهواء فیه لزیادة ثقله بعد الطبخ، وبالجملة فالأمور المحسوسة غنیة عن البرهان.
قال: وطرفاه السواد والبیاض المتضادان.
أقول: طرفا اللون هما السواد والبیاض، وقیدهما بالمتضادین لأن الضدین هما اللذان بینهما غایة التباعد فلأجل ذلک ذکر هذا القید فی الطرفین، وهذا تنبیه علی أن ما عداهما متوسط بینهما ولیس نوعا قائما بانفراده کما ذهب إلیه بعض الناس من أن الألوان الحقیقیة خمسة: السواد والبیاض والحمرة والصفرة والخضرة، ونبه بقوله: المتضادان علی امتناع اجتماعهما خلافا لبعض الناس حیث ذهب إلی أنهما یجتمعان کما فی الغبرة وهو خطأ.
قال: ویتوقف علی الثانی فی الادراک لا الوجود.
أقول: ذهب أبو علی ابن سینا إلی أن الضوء شرط وجود اللون، فالأجسام الملونة حال الظلمة تعدم عنها ألوانها لأنا لا نراها فی الظلمة فإما أن یکون لعدمها وهو المراد، أو لحصول المانع وهو ما یقال من أن الظلمة کیفیة قائمة بالمظلم مانعة من الأبصار وهو باطل وإلا لمنعت من هو بعید عن النار عن مشاهدة القریب منها لیلا ولیس کذلک وهو خطأ جدا، لأنا نقول: إنما لم تحصل الرؤیة لعدم الشرط وهو الضوء لا لانتفاء المرئی فی نفسه، ونبه المصنف علی ذلک بقوله: ویتوقف - أی اللون - علی الثانی - أی الضوء - فی الإدراک لا الوجود.
[شماره صفحه واقعی : 318]
قال: وهما متغایران حسا.
أقول: یرید أن اللون والضوء متغایران خلافا لقوم غیر محققین ذهبوا إلی أن الضوء هو اللون، قالوا: إن الظهور المطلق هو الضوء، والخفاء المطلق هو الظلمة، والمتوسط بینهما هو الظل، والحس یدل علی المغایرة.
قال: قابلان للشدة والضعف، المتباینان نوعا.
أقول: کل واحد من هذین - أعنی اللون والضوء - قابل للشدة والضعف وهو ظاهر محسوس، فإن البیاض فی الثلج أشد من البیاض فی العاج، وضوء الشمس أشد من ضوء القمر. إذا عرفت هذا فاعلم أن الشدید فی کل نوع یخالف الضعیف منه بالنوع، وذهب قوم إلی أن سبب الشدة والضعف لیس الاختلاف بالحقیقة بل باختلاط بعض أجزاء الشدید بأجزاء الضد فیحصل الضعف وإن لم یختلط حصلت الشدة، وقد بینا خطأهم فیما تقدم.
قال: ولو کان الثانی جسما لحصل ضد المحسوس.
أقول: ذهب من لا تحصیل له إلی أن الضوء جسم، وسبب غلطه ما یتوهم من کونه متحرکا بحرکة المضئ، وإنما کان ذلک باطلا لأن الحس یحکم بافتقاره إلی موضوع یقوم به ولا یمکنه تجریده عن محل یقومه، فلو کان جسما لحصل ضد هذا الحکم المحسوس وهو قیامه بنفسه واستغناؤه عن موضوع یحل فیه.
ویحتمل أن یکون قوله: لحصل ضد المحسوس، أن الضوء إذا أشرق علی الجسم ظهر وکلما ازداد إشراقا ازداد ظهورا فی الحس، فلو کان جسما لکان ساترا لما یشرق علیه فکان یحصل ضد المحسوس أعنی ضد الاشراق، ویکون کلما ازداد إشراقه ازداد ستره، لکن الحس یشهد بضد ذلک.
أو نقول: إن الحس یشهد بسرعة ظهور ما یشرق علیه الضوء، فإن الشمس إذا طلعت علی وجه الأرض أشرقت دفعة واحدة، ولو کان الضوء جسما افتقر إلی زمان یقطع فیه هذه المسافة الطویلة فکان یحصل ضد السرعة المحسوسة، فهذه
[شماره صفحه واقعی : 319]
الاحتمالات کلها صالحة لتفسیر قوله: لحصل ضد المحسوس.
وأما سبب وهم أولئک (1)من أنه متحرک فهو خطأ، لأن الضوء یحدث عند المقابلة لا أنه یتحرک من الجسم المقابل إلی غیره.
قال: بل هو عرض قائم بالمحل معد لحصول مثله فی المقابل.
أقول: لما أبطل کونه جسما ثبت کونه عرضا قائما بالمحل، إذ العرض لا یقوم بنفسه وإذا قام بالمحل حصل منه استعداد للجسم المقابل لمحله لتکیفه بمثل کیفیته کما فی الأجسام النیرة الحاصل منها النور فی المقابل، وقد نبه بذلک علی أن المضئ أنما یضئ ما یقابله.
قال: وهو ذاتی وعرضی، أول وثان.
أقول: الضوء منه ذاتی ومنه عرضی، وأیضا منه ما هو أول ومنه ما هو ثان، فالذاتی یسمی ضوءا بقول مطلق وأما العرضی وهو الحاصل من المضئ لذاته فی غیره فإنه یسمی نورا، والأول من الضوء ما حصل عن المضئ لذاته، والثانی ما حصل عن المقابل له کالأرض قبل طلوع الشمس فإنها مضیئة لمقابلتها الهواء المضئ لمقابلة الشمس.
قال: والظلمة عدم ملکة (2).
أقول: الظلمة عدم الضوء عما من شأنه أن یکون مضیئا، ومثل هذا العدم المقید بموضوع خاص یسمی عدم ملکة، ولیست الظلمة کیفیة وجودیة قائمة
[شماره صفحه واقعی : 320]
1) باتفاق النسخ کلها وهو ناظر إلی قوله: وسبب غلطه ما یتوهم من کونه متحرکا.
2) ولکن قال الأمام سید الساجدین علیه السلام: سبحانک تسمع أنفاس الحیتان فی قعور البحار، سبحانک تعلم وزن السماوات، سبحانک تعلم وزن الأرض (الأرضین - خ ل)، سبحانک تعلم وزن الشمس والقمر، سبحانک تعلم وزن الظلمة والنور، سبحانک تعلم وزن الفئ والهواء، سبحانک تعلم وزن الریح کم هی من مثقال ذرة. (الصحیفة الثانیة السجادیة مما جمعه المحدث الثقة الجلیل صاحب الوسائل الشیخ الحر العاملی رضوان الله تعالی علیه ص 277 ط 1 مصر. وکان من دعائه علیه السلام فی التسبیح).
بالمظلم کما ذهب إلیه من لا تحقیق له، لأن المبصر لا یجد فرقا بین حالتیه عند فتح العین فی الظلمة وبین تغمیضها فی عدم الإدراک، فلو کانت کیفیة وجودیة لحصل الفرق. وفی هذا نظر فإنه یدل علی انتفاء کونها کیفیة وجودیة مدرکة لا علی أنها وجودیة مطلقا (1).
قال: ومنها المسموعات وهی الأصوات الحاصلة من التموج المعلول للقرع والقلع.
أقول: من الکیفیات المحسوسة الأصوات وهی المدرکة بالسمع. واعلم أن الصوت عرض قائم بالمحل، وقد ذهب قوم غیر محققین إلی أن الصوت جوهر (2)ینقطع بالحرکة وهو خطأ، لأن الجوهر یدرک باللمس والبصر والصوت لیس کذلک.
وذهب آخرون إلی أنه عبارة عن التموج الحاصل فی الهواء من القلع أو القرع، وآخرون قالوا: إنه القلع أو القرع.
وهذان المذهبان باطلان، وسبب غلطهم أخذ سبب الشئ مکانه فإن الصوت معلول للتموج المعلول للقرع أو القلع ولیس هو أحدها لأنها تدرک بحس البصر بخلاف الصوت. إذا عرفت هذا فاعلم أن القلع أو القرع إذا حصل حدث تموج بین القارع والمقروع فی الهواء وانتقل ذلک التموج إلی سطح الصماخ فأدرک الصوت، ولا نعنی بذلک أن تموجا واحدا ینتقل بعینه إلی الصماخ بل یحصل تموج بعد تموج عن صدم بعد آخر کما فی تموج الماء إلی أن یصل إلی الحس.
[شماره صفحه واقعی : 321]
قال: بشرط المقاومة.
أقول: القرع أنما یحصل معه الصوت إذا حصلت المقاومة بین القارع والمقروع، فإنک لو ضربت خشبة علی وجه الماء بحیث تحصل المقاومة فإنه یحدث الصوت، ولو وضعتها علیه بسهولة لم یحصل الصوت، ولا یشترط الصلابة لحصول الصوت من الماء والهواء ولا صلابة هناک.
قال: فی الخارج.
أقول: ذهب قوم إلی أن الصوت لیس بحاصل فی الخارج بل إنما یحصل عند الصماخ، وهو ما إذا تموج الهواء وانتهی التموج إلی قرع سطح الصماخ فیحصل الصوت وهو خطأ، وإلا لم تدرک الجهة ولا البعد کما فی اللمس حیث کان إدراکه بالملاقاة. ولا یمکن أن یقال: إن إدراک الجهة أنما کان لأن القرع توجه من تلک الجهة وإدراک البعد، لأن ضعف الصوت وقوته یدل علی القرب والبعد (1)لأنا لو سددنا الأذن الیسری لأدرکنا بالیمنی جهة الصوت الحاصل من الجهة الیسری والضعف لو کان للبعد لم نفرق بین القوی البعید والضعیف القریب.
قال: ویستحیل بقاؤه لوجوب إدراک الهیئة الصوریة.
أقول: الصوت یستحیل علیه البقاء خلافا للکرامیة، والدلیل علیه أنا إذا سمعنا لفظة زید (2)أدرکنا الهیئة الصوریة أعنی ترتیب الحروف وتقدیم بعضها علی بعض، ولو کانت أجزاء الحروف باقیة لم یکن إدراک هذا الترتیب أولی من باقی الترکیبات الخمسة.
قال: ویحصل منه آخر.
أقول: الصوت أنما یحصل باعتبار التموج فی الهواء الواصل إلی سطح
[شماره صفحه واقعی : 322]
الصماخ، وقد بینا وجوده فی الخارج فإذا تأدی التموج إلی جسم کثیف مقاوم لذلک التموج رده، فحصل منه تموج آخر وحصل من ذلک التموج الآخر صوت آخر هو الصدی، والظاهر أن هذا الصدی أنما یحصل من تموج الهواء الحاصل بین الهواء المتموج المتوجه إلی المقاوم وبین ذلک المقاوم لا من الهواء المتوجه بعد صدمه للمقابل وإن کان فیه احتمال، وکلام المصنف رحمه الله محتمل لهما لأن قوله:
ویحصل منه آخر یحتمل کلا المعنیین.
قال: وتعرض له کیفیة ممیزة، تسمی باعتبارها حرفا.
قوله: تعرض للصوت کیفیة یتمیز بها عن صوت آخر مثله تمیزا فی المسموع یسمی الصوت باعتبار تلک الکیفیة حرفا وهی حروف التهجی وحصرها غیر معلوم بالبرهان.
قال: إما مصوت أو صامت، متماثل أو مختلف بالذات أو بالعرض.
أقول: تنقسم الحروف إلی قسمین (1): مصوت وصامت، فالمصوت هو حرف المد واللین أعنی الواو والألف والیاء، وهی أنما تحصل فی زمان، وإما صامت وهو ما عداها. والصامت إما متماثل کالجیم والجیم أو مختلف، والمختلف إما بالذات کالجیم والحاء أو بالعرض وهو إما أن یکون أحد الجیمین مثلا ساکنا والآخر متحرکا أو یکون أحدهما متحرکا بحرکة والآخر بضدها.
قال: وینتظم منها الکلام بأقسامه.
أقول: هذه الحروف المسموعة إذا تألفت تألیفا مخصوصا أی بحسب الوضع سمیت کلاما، فحد الکلام علی هذا هو ما انتظم من الحروف المسموعة ویدخل
[شماره صفحه واقعی : 323]
1) ینبغی التوجه إلی التمیز بین الحروف المصوتة أو الصامتة هاهنا وبین ما فی العلم الارثماطیقی، لأن فی ذلک العلم اصطلاحا آخر فی الصامتة ففیه تسمی أربعة عشر حرفا صامتة تجمعها هذه الکلمات الأربع: أحد، رسص، طعکل، موهلا. وذکروا لها خواص وآثارا معجبة وراجع فی المقام الأسفار أیضا (ج 2 ط 1 ص 33).
فیه المفرد وهو الکلمة الواحدة، والمؤلف التام وهو المحتمل للصدق والکذب، وغیر المحتمل لهما من الأمر والنهی والاستفهام والتعجب والنداء وغیر التام التقییدی وغیره، وإلی هذا أشار بقوله: بأقسامه.
قال: ولا یعقل غیره (1)
إن الکلام نفسی ولفظی، والقرآن کلام قدیم بالمعنی الأول، والثانی المخلوق الحادث دال علیه وهذا متصرم الحدوث دون الأول. ثم لما واجهوا اعتراضات القول فی الکلام النفسی بأنه أی نحو من الکلام تمسکوا بأنه کلام لیس بخبر ولا أمر ولا نهی ولا یدخل فیه ماض ولا حال ولا استقبال ولا غیرها من أحکام الکلام اللفظی ولا أحکام الکلام الخیالی. وقد تمسک الفخر الرازی فی المحصل فی إثبات الکلام النفسی بقول الأخطل (ص 126 ط الآستانة):
إن الکلام لفی الفؤاد وإنماجعل اللسان علی الفؤاد دلیلا
وقال المصنف أعنی المحقق الطوسی فی نقد المحصل ردا علیه: الاستدلال بهذا البیت رکیک وهو یقتضی أن یقال للأخرس: متکلم، لکونه بهذه الصفة. وقال فی النقد أیضا: فقد صارت مسألة قدم الکلام إلی أن قام العلماء وقعدوا وضرب الخلفاء الأکابر لأجلها بالسوط بل بالسیف مبتنیة علی هذا البیت الذی قاله الأخطل، والأعجب تکفیرهم من یأبی القول بهذا الأمر المحال.
وقد أصر الفخر فی محصله بأن کلام الله تعالی قدیم وهو إمام الأشاعرة، ومرادهم من الکلام هذا هو النفسی.
وقال شارح المقاصد: وعلی البحث والمناظرة فی ثبوت الکلام النفسی وکونه هو القرآن ینبغی أن یحمل ما نقل من مناظرة أبی حنیفة وأبی یوسف ستة أشهر ثم استقر رأیهما علی أن من قال بخلق القرآن فهو کافر.
وفی شرح القوشجی: الحنابلة قالوا: کلامه تعالی حروف وأصوات یقومان بذاته وأنه قدیم، وقد بالغوا فیه حتی قال بعضهم جهلا: الجلد والغلاف أیضا قدیمان فضلا عن المصحف.
وفی الملل والنحل للشهرستانی: قال أبو الحسن الأشعری: الباری تعالی متکلم بکلام وکلامه واحد، والعبارات والألفاظ المنزلة علی لسان الملائکة إلی الأنبیاء علیهم السلام دلالات علی الکلام الأزلی والدلالة مخلوقة محدثة والمدلول قدیم أزلی، والفرق بین القراءة والمقرو والتلاوة والمتلو کالفرق بین الذکر والمذکور، فالذکر محدث والمذکور قدیم. انتهی ملخصا (ص 96 ج 1 ط مصر).
فما یعنی بقوله: وکلامه واحد؟ فإن أراد علمه البسیط الأحدی القرآنی الجمعی فلم یجعل الکلام قسیم العلم، ثم ما یعنی فی قوله: والعبارات والألفاظ المنزلة علی لسان الملائکة.
والأمر: أرفع من هذه الأقاویل، وبعض إشاراتنا فی رسالتنا الفارسیة المسماة بالقرآن والانسان یجدیک فی المقام. وبالجملة إن أرادوا بالکلام النفسی علمه الأزلی الذاتی البسیط الأحدی القرآنی الجمعی، وباللفظی الفرقان المحدث الکتبی أو اللفظی وإلا فلا فائدة فی قیل وقال.
.[شماره صفحه واقعی : 324]
1) رد علی الأشاعرة إعلم أنما الأوائل ذهبوا - من قوله سبحانه: (وکلم الله موسی تکلیما) ونحوه - إلی القول بأن الله متکلم والقرآن کلام الله ثم إلی أن القرآن قدیم، إجلالا للقرآن ثم اقتفاهم الأشاعرة فانجر الأمر إلی أن أفتوا بأن من قال بخلق القرآن أی حدوثه فهو مبدع بل کافر. ثم لما قابلوا الاعتراضات الکثیرة من أرباب العقول القائلین بأن القرآن مخلوق أی حادث تمسکوا لتثبیت اعتقادهم وإنفاذه ردا علی المعترضین علیهم بالکلام النفسی. وقالوا:
أقول: یرید أن الکلام أنما هو المنتظم من الحروف المسموعة ولا یعقل غیره وهو ما أطبق علیه المعتزلة. والأشاعرة أثبتوا معنی آخر سموه الطلب والکلام (1)النفسانی غیر مؤلف من الحروف والأصوات یدل هذا الکلام علیه وهو مغایر للإرادة، لأن الانسان قد یأمر بما لا یرید إظهارا لتمرد العبد عند السلطان فیحصل عذره فی ضربه، ومغایر لتخیل الحروف لأن تخیلها تابع لها ومختلف باختلافها، وهذا المعنی لا یختلف وظاهر أنه مغایر للحیاة والقدرة وغیرهما من الأعراض، والمعتزلة بالغوا فی إنکار هذا المعنی وادعوا الضرورة فی نفیه وقالوا: الأمر أنما یعقل مع الإرادة ولیس الطلب مغایرا لها (2)وحینئذ یصیر النزاع هنا لفظیا.
قال: ومنها المطعومات التسع الحادثة من تفاعل الثلاث فی مثلها.
[شماره صفحه واقعی : 325]
أقول: المشهور عند الأوائل أن الجسم إن کان عدیم الطعم فهو التفه، وتعد التفاهة من الطعوم التسعة، وإن کان ذا طعم لم ینفک عن أحد الطعوم الثمانیة وهی:
الحلاوة والحموضة والملوحة والحرافة والمرارة والعفوصة والقبض والدسومة.
وهذه الطعوم التسعة تحصل من تفاعل ثلاث کیفیات هی: الحرارة والبرودة والکیفیة المعتدلة فی مثلها فی العدد، أعنی ثلاث کیفیات لا مثلها فی الحقیقة وهی:
الکثافة واللطافة والکیفیة المعتدلة. فإن الحار إن فعل فی الکثیف حدثت المرارة، وفی اللطیف الحرافة، وفی المعتدل الملوحة. والبارد إن فعل فی الکثیف حدثت العفوصة، وفی اللطیف الحموضة، وفی المعتدل القبض. والمعتدل إن فعل فی اللطیف حدثت الدسومة، وفی الکثیف الحلاوة، وفی المعتدل التفاهة.
قال: ومنها المشمومات ولا أسماء لأنواعها إلا من حیث الموافقة والمخالفة.
أقول: من أنواع الکیفیات المحسوسة الروائح المدرکة بحاسة الشم، ولم یوضع لأنواعها أسماء مختصة بها کما وضعوا لغیرها من الأعراض، بل میزوا بینها من حیث الموافقة والمخالفة، فیقال: رائحة طیبة ورائحة منتنة، أو من حیث إضافتها إلی المحل کرائحة المسک.
قال: والاستعدادات المتوسطة بین طرفی النقیض.
أقول: لما فرغ من البحث عن الکیفیات المحسوسة شرع فی القسم الثانی من أقسام الکیف الأربعة وهی الکیفیات الاستعدادیة وهی ما یترجح به القابل فی
[شماره صفحه واقعی : 326]
أحد جانبی قبوله وهی متوسطة بین طرفی النقیض - أعنی الوجود والعدم - وذلک لأن الرجحان لا یزال یتزاید فی أحد طرفی الوجود والعدم إلی أن ینتهی إلیهما، فذلک الرجحان القابل للشدة والضعف المتوسط بین طرفی الوجود والعدم هو الکیف الاستعدادی وطرفاه الوجود والعدم، وهذا الرجحان إن کان نحو الفعل فهو القوة، وإن کان نحو الانفعال فهو اللاقوة.
قال: والنفسانیة حال أو ملکة.
أقول: هذا هو القسم الثالث من أقسام الکیف وهو الکیفیات النفسانیة، ونعنی بها المختصة بذوات الأنفس وهی إما أن تکون سریعة الزوال وتسمی حالا لسرعة زوالها، وإما بطیئة الزوال وتسمی ملکة، والفرق بینهما لیس بفصول ممیزة بل بعوارض خارجیة وربما کان الشئ حالا ثم صار بعینه ملکة.
قال: منها العلم وهو إما تصور أو تصدیق (1)
ثم عد العلم من الکیفیات فیه ما فیه لأن الکیف عرض والعرض لا یکون مؤثرا فی حقیقة الموضوع وجوهره والعلم یخرج النفس من الظلمة إلی النور ویصیر عینها وأنی للعرض هذه الشأنیة؟! بل العلم من حیث إنه یجعل وجود النفس قویا ویخرجها من الضیق إلی السعة فهو من حیث الوجود خارج عن المقولات. اللهم إلا أن یقال: مفهومه کیف نفسانی، تفصیل البحث یطلب فی رسالتنا فی العلم.
جازم مطابق ثابت.[شماره صفحه واقعی : 327]
1) العلم المقسم للتصور والتصدیق هو الحصولی الارتسامی لا مطلق العلم. والبحث عن العلم علی شعوبه من أغمض المسائل الحکمیة، ولنا رسالة فیه لعلها مفیدة فی موضوعها.
أقول: من الکیفیات النفسانیة العلم، وقسمه إلی التصور وهو عبارة عن حصول صورة الشئ فی الذهن، وإلی التصدیق الجازم المطابق الثابت وهو الحکم الیقینی بنسبة أحد المتصورین إلی الآخر إیجابا أو سلبا. وإنما شرط فی التصدیق الجزم لأن الخالی منه لیس بعلم بهذا المعنی وإن کان قد یطلق علیه اسم العلم بالمجاز وأنما هو الظن، وشرط المطابقة لأن الخالی منها هو الجهل المرکب، وشرط الثبات لأن الخالی منه هو التقلید، أما الجامع لهذه الصفات فهو العلم خاصة.
قال: ولا یحد.
أقول: اختلف العقلاء فی العلم، فقال قوم: إنه لا یحد لظهوره، فإن الکیفیات الوجدانیة لظهورها لا یمکن تحدیدها لعدم انفکاکه عن تحدید الشئ بالأخفی والعلم منها، ولأن غیر العلم إنما یعلم بالعلم فلو علم العلم بغیره لزم الدور. وقال آخرون: یحد. فقال بعضهم: إنه اعتقاد أن الشئ کذا مع اعتقاد أنه لا یکون إلا کذا. وقال آخرون: إنه اعتقاد یقتضی سکون النفس، وکلاهما غیر مانعین.
قال: ویقتسمان الضرورة والاکتساب.
أقول: یرید أن کل واحد من التصور والتصدیق ینقسم إلی الضروری والمکتسب، یرید بالضروری من التصور ما لا یتوقف علی طلب وکسب، ومن التصدیق ما یکفی تصور طرفیه فی الحکم بنسبة أحدهما إلی الآخر إیجابا أو سلبا، وبالمکتسب ضد ذلک فیهما.
قال: ولا بد فیه من الانطباع (1).
[شماره صفحه واقعی : 328]
1) بل الأمر أرفع من الانطباع. وقول الشارح: لا تحقق لها فی الخارج، کثیرا ما یراد من الخارج نفس الأمر، فالصور العلمیة المحققة لها نفسیة فی متن الحقائق الوجودیة بمراتبها ومدارجها، ثم إن استدلالهم هذا من إحدی الدلالات علی إثبات الوجود الذهنی علی مذاق القوم.
أقول: اختلف العلماء فی ذلک، فذهب جمهور الأوائل إلی أن العلم یستدعی انطباع المعلوم فی العالم وأنکره آخرون، احتج الأولون بأنا قد ندرک أشیاء لا تحقق لها فی الخارج، فلو لم تکن منطبعة فی الذهن کانت عدما صرفا ونفیا محضا فیستحیل الإضافة إلیها.
واحتج الآخرون بوجهین: الأول: أن التعقل لو کان هو حصول صورة المعقول فی العاقل لزم أن یکون الجدار المتصف بالسواد متعقلا له، والتالی باطل فکذا المقدم. الثانی: أن الذهن قد یتصور أشیاء متقدرة فیلزم حصول المقدار فیه فیکون متقدرا، والجواب عنهما سیأتی.
قال: فی المحل المجرد القابل (1).
أقول: هذا إشارة إلی الجواب عن الإشکالین، وتقریره أن المحل الذی جعلناه عاقلا مجرد عن المواد کلها، والمجرد لا یتصف بالمقدار باعتبار حلول صورته فیه، فإن صورة المقدار لا یلزم أن تکون مقدارا، وأیضا هذه الصورة القائمة بالعاقل حالة فی محل قابل لها فلهذا کان عاقلا لها، أما الجسم فلیس محلا قابلا لتعقل السواد فلا یلزم أن یکون متعقلا له.
قال: وحلول المثال مغایر.
أقول: هذا إشارة إلی کیفیة حلول الصورة فی العاقل، وتقریره أن الحال فی العاقل أنما هو مثال المعقول وصورته (2)
یقال تمثل کذا عند کذا إذا حضر منتصبا عنده بنفسه أو بمثاله. والی الفصل التاسع من النمط السادس منه حیث یقول: لا تجد إن طلبت مخلصا إلا أن تقول أن تمثل النظام الکلی فی العلم السابق مع وقته الواجب اللائق یفیض منه ذلک النظام علی ترتیبه.. الخ. والی الفصل التاسع من النمط الثامن منه حیث یقول: وکمال الجوهر العقل أن تتمثل فیه جلیة الحق الأول قدر ما یمکنه أن ینال منه ببهائه الذی یخصه ثم یتمثل فیه الوجود کله علی ما هو علیه مجردا عن الشوب.. الخ.
ومع الغور والخوض فی تلک الکلمات الکاملة تحصل أن ما شنع القوم علی المشاء بأنهم ذهبوا إلی أن ذات الأول تعالی محل الصور والارتسام لیس علی ما ینبغی، فإن التشنیع یرد علیهم لو کان المثال بمعنی الشبح والشکل ونحوهما، فتدبر.
لا ذاته ونفسه، ولهذا جوزنا حصول[شماره صفحه واقعی : 329]
1) القبول والانطباع والارتسام ونظائرها رائجة فی ألسنة المشاء، والأمر کما قلنا فوق هذه العبارات، ثم إن العلم صورة عاریة عن المادة وأحکامها فوعاؤه أعم من الواهب والمتهب یجب أن یکون من سنخه، فالنفس ومخرجها من النقص والکمال لیسا من هذه النشأة الأولی الطبیعیة.
2) الصورة بمعنی ما هو الشئ بالفعل فالعلم هو إدراک النفس صورة الشئ بهذا المعنی وعطف علی المثال الصورة لیفید أن المثال بمعنی ما هو الشئ بالفعل. وراجع فی تفصیل ذلک الفصل السابع من نفس الإشارات حیث یقول الشیخ: إدراک الشئ هو أن یکون حقیقته متمثلة عند المدرک یشاهدها ما به یدرک. والی بیان الخواجة فی الشرح حیث یقول:
صورة الأضداد فی النفس ولم نجوز حصول الأضداد فی محل واحد فی الخارج، فعلم أن حلول مثال الشئ وصورته مغایر لحلول ذلک الشئ، ولما کان هذا الکلام مما یستعان به علی حل ما تقدم من الشکوک ذکره عقیبه.
قال: ولا یمکن الاتحاد (1).
أقول: ذهب قوم من أوائل الحکماء إلی أن التعقل أنما یکون باتحاد صورة المعقول والعاقل وهو خطأ فاحش فإن الاتحاد محال علی ما تقدم، ویلزمه أیضا المحال من وجه آخر وهو اتحاد الذوات المعقولة.
وکذلک ذهب آخرون إلی أن التعقل یستدعی اتحاد العاقل بالعقل الفعال وهو خطأ لما تقدم ولاستلزامه تعقل کل شئ عند تعقل شئ واحد.
قال: ویختلف باختلاف المعقول.
أقول: اختلف الناس هنا، فذهب قوم إلی جواز تعلق علم واحد بمعلومین
[شماره صفحه واقعی : 330]
1) بل الاتحاد محقق ولیس إلا. وکتابنا دروس اتحاد العاقل بالمعقول کافل أنحاء المباحث عنه فی المسألتین أی مسألة اتحاد صورة المعقول والعاقل، ومسألة اتحاد العاقل بالعقل الفعال.
ومنعه آخرون وهو الحق، لأنا قد بینا أن التعقل هو حصول صورة مساویة للمعلوم فی العالم، وصور الأشیاء المختلفة تختلف باختلافها فلا یمکن أن تکون صورة واحدة لمختلفین فلا یتعلق علم واحد باثنین وإنما جوز ذلک من جعل العلم أمرا وراء الصورة.
قال: کالحال والاستقبال.
أقول: هذا إشارة إلی إبطال مذهب جماعة من المعتزلة ذهبوا إلی أن العلم بالاستقبال علم بالحال عند حضور الاستقبال، فقالوا: إن العلم بأن الشئ سیوجد علم بوجوده إذا وجد. وإنما دعاهم إلی ذلک ما ثبت من أن الله تعالی عالم بکل معلوم، فإذا علم أن زیدا سیوجد ثم وجد فإن زال العلم الأول وتجدد علم آخر لزم کونه تعالی محلا للحوادث وإن لم یزل کان هو المطلوب. وهذا خطأ فاحش فإن العلم بأن الشئ سیوجد علم بالعدم الحالی والوجود فی ثانی الحال، والعلم بأن الشئ موجود غیر مشروط بالعدم الحالی بل هو مناف له فیستحیل اتحادهما. والوجه فی حل الشبهة المذکورة ما التزمه أبو الحسین هنا من أن الزائل هو التعلقات الحاصلة بین العلم والمعلوم لا العلم نفسه، وسیأتی زیادة تحقیق فی هذا الموضع (1)إن شاء الله تعالی.
قال: ولا یعقل إلا مضافا فیقوی الإشکال مع الاتحاد.
أقول: اعلم أن العلم وإن کان من الکیفیات الحقیقیة القائمة بالنفس فإنه لا یعقل إلا مضافا إلی الغیر، فإن العلم علم بالشئ ولا یعقل تجرده عن الإضافة حتی أن بعضهم توهم أنه نفس الإضافة (2)
قال صدر المتألهین فی الفصل الحادی عشر من الطرف الأول من المسلک الخامس من الأسفار (ج 1 ط 1 ص 288) والعجب من هذا المسمی بالإمام کیف زلت قدمه فی باب العلم حتی صار الشئ الذی به کمال کل حی وفضیلة کل ذی فضل والنور الذی یهتدی به الانسان إلی مبدئه ومعاده، عنده من أضعف الأعراض وأنقص الموجودات التی لا استقلال لها فی الوجود؟ أما تأمل فی قوله تعالی فی حق السعداء: (نورهم یسعی بین أیدیهم وبأیمانهم)؟ أما تدبر فی قول الله سبحانه ومن لم یجعل الله له نورا فما له من نور)؟ وفی قوله:
(هل یستوی الذین یعلمون والذین لا یعلمون)؟ ألم ینظر فی معنی قول رسوله علیه وآله السلام: الإیمان نور یقذفه الله فی قلب المؤمن؟ فهذا وأمثاله کیف تکون حقیقتها حقیقة الإضافة التی لا تحصل لها خارجا وذهنا إلا بحسب تحصل حقیقة الطرفین؟!.
وقال فی الفصل الرابع من القسم الثانی من الجواهر والأعراض من الأسفار (ج 2 ط 1 ص 39): قال فخر المناظرین - إلی قوله: - وأما العلم والإدراک مطلقا فلیس کما زعمه هذا النحریر - یعنی به فخر المناظرین - عبارة عن إضافة محضة بین العالم ومعلومه من غیر حاجة إلی وجود صورة، وإلا فلم یکن منقسما إلی التصور والتصدیق، ولا أیضا متعلقا بالمعدوم حین عدمه، ولا أیضا حصل علم الشئ بنفسه، إذ لا إضافة بین الشئ والمعدوم، ولا بینه وبین نفسه، بل المراد بالعلم هو نفس الصورة الموجودة المجردة.. الخ.
الحاصلة بین العالم والمعلوم ولم یثبت[شماره صفحه واقعی : 331]
1) کما فی (م ش ز د) وفی (ص) وحدها: فی هذا الموضوع.
2) وهو الفخر الرازی وأتباعه، قال الفخر: لست أفتی أن العلم من أی مقولة إن لم یکن من مقولة الإضافة، إنتهی. أقول: لو سئل الفخر عن علمه بنفسه فیقال له: هل العلم حاصل لنفسک بذاتها أم لا؟ فیقر بعدم الإضافة لأن بین الشئ ونفسه لا یتحقق إضافة. ثم العجب أنه کیف ذهب إلی أن أشرف البضاعة الانسانیة هو أضعف المقولات الاعتباری، وإنما ذهب فی العلم إلی الإضافة لیندفع عنه بعض الشکوک الموردة علی کون الادراک صورة وتفصیل ذلک یطلب فی شرح الخواجة علی الفصل السابع من نفس الإشارات فی العلم.
أمرا حقیقیا مغایرا للإضافة. إذا عرفت هذا فإن الأشکال یقوی مع الاتحاد هکذا قاله المصنف رحمه الله والذی یلوح منه أن العاقل والمعقول إذا کانا شیئا واحدا کما إذا عقل نفسه توجه الإشکال علیه بأن یقال: أنتم قد جعلتم العلم صورة مساویة للمعلوم فی العالم، وهذا لا یتأتی هاهنا لاستحالة اجتماع الأمثال، ویقوی الإشکال باعتبار الإضافة إذ الإضافة أنما تعقل بین شیئین لا بین الشئ الواحد ونفسه فلا یتحقق علم الشئ بذاته.
والجواب عن الأول أن العلم أنما یستدعی الصورة لو کان العالم عالما بغیره، أما عالم ذاته فإن ذاته یکفی فی علمه من غیر احتیاج إلی صورة أخری.
وعن الثانی أن العاقل من حیث أنه عاقل مغایر له من حیث إنه معقول
[شماره صفحه واقعی : 332]
فأمکن تحقق الإضافة، ولأن العالم هو الشخص والمعلوم هو الماهیة الکلیة.
وهذان ردیان، أما الأول فلأن المغایرة بین العاقل من حیث إنه عاقل والمعقول من حیث إنه معقول متوقفة علی التعقل، فلو جعلنا التعقل متوقفا علی هذا النوع من التغایر دار. وأما الثانی فلأن العالم هاهنا یکون عالما بجزئه ولیس البحث فیه.
قال: وهو عرض (1)لوجود حده فیه.
أقول: ذهب المحققون إلی أن العلم عرض وأکثر الناس کذلک فی العلم بالعرض، واختلفوا فی العلم بالجوهر فالذین قالوا: إن العلم إضافة بین العالم والمعلوم، قالوا: إنه عرض أیضا. والذین قالوا: إن العلم صورة اختلفوا فقال بعضهم: إنه جوهر لأن حده صادق علیه إذ الصورة الذهنیة ماهیة إذا وجدت فی الأعیان کانت لا فی موضوع وهذا معنی الجوهر، والمحققون قالوا: إنه عرض أیضا لوجود حد العرض فیه فإنه موجود حال فی النفس لا کجزء منها وهذا معنی العرض. واستدلال القائلین بأنه جوهر خطأ، لأن الصورة الذهنیة یمتنع وجودها فی الخارج وإنما الموجود ما هی مثال له.
قال: وهو فعلی وانفعالی وغیرهما.
أقول: العلم منه ما هو فعلی وهو المحصل للأشیاء الخارجیة کعلم واجب الوجود تعالی بمخلوقاته، وکما إذا تصورنا نقشا لم نستفد صورته من الخارج ثم أوجدنا فی الخارج ما یطابقه، ومنه انفعالی وهو المستفاد من الأعیان الخارجیة کعلمنا بالسماء والأرض وأشباههما، ومنه ما لیس أحدهما کعلم واجب الوجود
[شماره صفحه واقعی : 333]
1) بل هو فوق المقولة وجودا.
تعالی بذاته.
قال: وضروری أقسامه ستة، ومکتسب.
أقول: قد تقدم أن العلم إما ضروری وإما کسبی، ومضی تفسیرهما، وأقسام الضروری ستة: البدیهیات وهی قضایا یحکم بها العقل لذاته لا لسبب خارجی سوی تصور طرفیها کالحکم بأن الکل أعظم من الجزء وغیره من البدیهیات.
الثانی: المشاهدات وهی إما مستفادة من حواس ظاهرة کالحکم بحرارة النار أو من الحواس الباطنة وهی القضایا الاعتباریة بمشاهدة قوی غیر الحس الظاهر، أو بالوجدان من النفس لا باعتبار الآلات مثل شعورنا بذواتنا وبأفعالنا. الثالث:
المجربات وهی قضایا تحکم بها النفس باعتبار تکرار المشاهدات کالحکم بأن الضرب بالخشب مؤلم، وتفتقر إلی أمرین المشاهدة المتکررة والقیاس الخفی وهو أنه لو کان الوقوع علی سبیل الاتفاق لم یکن دائما ولا أکثریا، والفارق بین هذه وبین الاستقراء هو القیاس. الرابع: الحدسیات وهی قضایا مبدأ الحکم بها حدس قوی من النفس یزول معه الشک کالحکم باستفادة نور القمر من الشمس، وتفتقر إلی المشاهدة المتکررة والقیاس الخفی إلا أن الفارق بین هذه وبین المجربات أن السبب فی المجربات معلوم السببیة غیر معلوم الماهیة، وفی الحدسیات معلوم بالاعتبارین. الخامس: المتواترات وهی قضایا تحکم بها النفس لتوارد أخبار المخبرین علیها بحیث یزول معه الشک بعدم الاتفاق بین المخبرین والتواطؤ.
السادس: فطریة القیاس وهی قضایا تحکم بها النفس باعتبار وسط لا ینفک الذهن عنه.
قال: وواجب وممکن.
أقول: العلم ینقسم إلی واجب وهو علم واجب الوجود بذاته، وإلی ممکن وهو ما عداه، وإنما کان الأول واجبا لأنه نفس ذاته الواجبة.
[شماره صفحه واقعی : 334]
قال: وهو تابع (1)بمعنی أصالة موازیه (2)
وفی (د): موازاته. وفی بعض النسخ: مقارنه.
ویؤید المختار تعبیر الشیخ فی إلهیات الشفاء (ج 2 ط 1 ص 636) حیث قال فی کمال النفس الناطقة: فتنقلب عالما معقولا موازیا للعالم الموجود کله. وکذا قوله فی رابع النمط الخامس من الإشارات: مثل هذا الاتصال الذی یوازی الحرکات فی المقادیر.
فی التطابق.أقول: إعلم أن التابع یطلق علی ما یکون متأخرا عن المتبوع، وعلی ما یکون مستفادا منه، وهما غیر مرادین فی قولنا: العلم تابع للمعلوم، فإن العلم قد یتقدم المعلوم زمانا وقد یفید وجوده کالعلم الفعلی. وإنما المراد هنا کون العلم والمعلوم متطابقین بحیث إذا تصورهما العقل حکم بأصالة المعلوم فی هیئة التطابق وأن العلم تابع له وحکایة عنه وأن ما علیه العلم فرع علی ما علیه المعلوم، وعلی هذا التقدیر یجوز تأخر المعلوم الذی هو الأصل عن تابعه فإن العقل یجوز تقدم الحکایة علی المحکی.
قال: فزال الدور.
أقول: الذی یفهم من هذا الکلام أمران: أحدهما: أن یقال: قد قسمتم العلم إلی أقسام من جملتها الفعلی الذی هو العلة فی وجود المعلوم، وهاهنا جعلتم جنس العلم تابعا فلزمکم الدور، إذ تبعیة الجنس تستلزم تبعیة أنواعه. وتقریر الجواب عن هذا أن نقول: نعنی بتبعیة العلم ما قررناه من کون العلم والمعلوم متطابقین علی وجه إذا تصورهما العقل حکم بأن الأصل فی هیئة التطابق هو ما علیه المعلوم وأن
[شماره صفحه واقعی : 335]
1) وبمعنی آخر العلم تابع حیث یعطی الأعیان الثابتة ما یطلبه کل واحد منها باقتضاء عینه الثابت فلا دور، والبحث عنه یطلب فی عدة مواضع من شرح القیصری علی فصوص الحکم (ص 17، 104، 179، 200، 270 ط 1) وفی مصباح الأنس (ص 83 ط 1).
2) کما فی (م ز). وهو الصواب علی موازاة قوله الآتی فی المسألة الرابعة عشرة من الفصل الثالث من المقصد الثالث: (فلا یجوز تمکین الظالم من الظلم من دون عوض فی الحال یوازی ظلمه). باتفاق النسخ کلها، ص 354. وفی (ت): موازنه، بالنون، وفی (ش): موازنته.
ما علیه العلم فرع علیه (1)، ووجه الخلاص من الدور بهذا التحقیق أن العلم الفعلی محصل للمعلوم فی الخارج لا مطلقا.
الثانی: أن یقال: المتبوع یجب أن یتقدم التابع بأحد أنواع التقدم الخمسة، وهاهنا لا تقدم بالشرف ولا بالوضع لأنهما غیر معقولین فبقی أن یکون التقدم هنا بالذات أو بالعلیة أو بالزمان، وعلی هذه التقادیر الثلاثة یمتنع الحکم بتأخر المتبوع عن التابع فی الزمان ولا شک فی أن علم الله تعالی الأزلی، والعلوم السابقة علی الصور الموجودة فی الخارج متقدمة بالزمان، والمتأخر عن غیره بالزمان یمتنع أن یکون متقدما علیه بنوع ما من أنواع التقدمات بالاعتبار الذی کان به متأخرا عنه، والجواب عنه ما تقدم أیضا.
قال: ولا بد فیه من الاستعداد أما الضروری فبالحواس وأما الکسبی فبالأول.
أقول: قد بینا أن العلم إما ضروری وإما کسبی، وکلاهما حصل بعد عدمه إذ الفطرة البشریة خلقت أولا عاریة عن العلوم ثم یحصل لها العلم بقسمیه، فلا بد من استعداد سابق مغایر للنفس وفاعل للعلم، فالضروری فاعله هو الله تعالی إذ القابل لا یخرج المقبول من القوة إلی الفعل بذاته وإلا لم ینفک عنه، وللقبول درجات مختلفة فی القرب والبعد. وإنما تستعد النفس للقبول علی التدریج فتنتقل من أقصی مراتب البعد إلی أدناها قلیلا قلیلا لأجل المعدات التی هی الإحساس بالحواس علی اختلافها والتمرن علیها وتکرارها مرة بعد أخری، فیتم الاستعداد
[شماره صفحه واقعی : 336]
1) ولکن فی (ص): هو فاعلیة المعلوم وأن فاعلیة العلم فرع علیه، وهی لا تفید معنی محصلا والظاهر أنها محرفة.
لإفاضة العلوم البدیهیة الکلیة من التصورات والتصدیقات فهی کلیات تلک المحسوسات (1).
وأما النظریة فإنها مستفادة من النفس أو من الله تعالی علی اختلاف الآراء لکن بواسطة الاستعداد بالعلوم البدیهیة، أما فی التصورات فبالحد والرسم، وأما فی التصدیقات فبالقیاسات المستندة إلی المقدمات الضروریة.
قال: وباصطلاح یفارق (2)الإدراک مفارقة الجنس النوع وباصطلاح آخر مفارقة النوعین.
أقول: إعلم أن العلم یطلق علی الإدراک للأمور الکلیة کاللون والطعم مطلقا، ویطلق الإدراک علی الحضور عند المدرک مطلقا فیکون شاملا للعلم وللإدراک الجزئی - أعنی المدرک بالحس - کهذا اللون وهذا الطعم، ولا یطلق العلم علی هذا النوع من الادراک، ولذلک لا یصفون الحیوانات العجم بالعلم وإن وصفوها بالإدراک، فیکون الفرق بین العلم والإدراک مطلقا علی هذا الاصطلاح فرق ما بین النوع والجنس النوع هو العلم والجنس هو الادراک.
وقد یطلق الإدراک باصطلاح آخر علی الاحساس لا غیر فیکون الفرق بینه وبین العلم هو الفرق ما بین النوعین الداخلین تحت الجنس وهو الإدراک مطلقا هنا.
قال: وتعلقه علی التمام بالعلة یستلزم تعلقه کذلک بالمعلول.
[شماره صفحه واقعی : 337]
أقول: العلم بالعلة یقع باعتبارات ثلاثة، الأول: العلم بماهیة العلة من حیث هی ذات وحقیقة لا باعتبار آخر، وهذا لا یستلزم العلم بالمعلول لا علی التمام ولا علی النقصان.
الثانی: العلم بها من حیث هی مستلزمة لذات أخری وهو علم ناقص بالعلة فیستلزم علما ناقصا بالمعلول من حیث إنه لازم للعلة لا من حیث ماهیته.
الثالث: العلم بذاتها وماهیتها ولوازمها وملزوماتها وعوارضها ومعروضاتها وما لها فی ذاتها وما لها بالقیاس إلی الغیر، وهذا هو العلم التام بالعلة وهو یستلزم العلم التام بالمعلول فإن ماهیة المعلول وحقیقته لازمة لماهیة العلة، وقد فرض تعلق العلم بها من حیث ذاتها ولوازمها.
قال: ومراتبه ثلاث.
أقول: ذکر الشیخ أبو علی (1)أن للتعقل ثلاث مراتب: الأولی: أن یکون بالقوة المحضة وهو عدم التعقل عما من شأنه ذلک. الثانیة: أن یکون بالفعل التام کما إذا علم الشئ علما تفصیلیا. الثالثة: العلم بالشئ إجمالا کمن علم مسألة ثم غفل عنها ثم سئل عنها فإنه یحضر الجواب عنها فی ذهنه، ولیس ذلک بالقوة المحضة لأنه فی الوقت عالم باقتداره علی الجواب وهو یتضمن علمه بذلک الجواب ولیس علما بها علی جهة التفصیل وهو ظاهر.
قال: وذو السبب إنما یعلم به کلیا.
[شماره صفحه واقعی : 338]
1) فی الفصل السادس من المقالة الخامسة من نفس الشفاء فی البحث عن العقل البسیط (ص 358 ط 1) حیث قال: فنقول إن تصور المعقولات علی وجوه ثلاثة.. الخ.
أقول: إعلم أن الشئ إذا کان ذا سبب فإنه أنما یعلم بسببه لأنه بدون السبب ممکن وإنما یجب بسببه، فإذا نظر إلیه من حیث هو هو لم یحکم العقل بوقوعه ولا بعدمه وإنما یحکم بأحدهما إذا عقل وجود السبب أو عدمه، فذو السبب إنما یحکم بوجوده أو عدمه بالنظر إلی سببه. إذا ثبت هذا فإن ذا السبب أنما یعلم کلیا لأن کونه صادرا عن الشئ تقیید له بأمر کلی أیضا، وتقیید الکلی بالکلی لا یقتضی الجزئیة.
وتحقیق هذا أنک إذا عقلت کسوفا شخصیا من جهة سببه وصفاته الکلیة التی یکون کل واحد منها نوعا مجموعا فی شخصه کان العلم به کلیا، والکسوف وإن کان شخصیا فإنه عند ذلک یصیر کلیا ویکون نوعا مجموعا فی شخص، والنوع المجموع فی شخص، له معقول کلی لا یتغیر وما یستند إلیه من صفاته وأحواله یکون مدرکا بالعقل فلا یتغیر فإنه کلما حصلت علل الشخصی وأسبابه وجب حصول ذلک الجزئی، فیقال: إن هذا الشخصی أسبابه کذا، وکلما حصلت هذه الأسباب کان هذا الشخصی أو مثله فیکون کلیا بعلله.
قال: والعقل غریزة یلزمها العلم بالضروریات عند سلامة الآلات.
أقول: هذا هو المحقق فی تفسیر العقل، وقد فسره قوم بأنه العلم بوجوب الواجبات واستحالة المستحیلات لامتناع انفکاک أحدهما عن الآخر، وهو ضعیف لعدم الملازمة بین التلازم والاتحاد.
قال: ویطلق علی غیره بالاشتراک.
أقول: لفظة العقل مشترکة بین قوی النفس الانسانیة وبین الموجود المجرد فی ذاته وفعله معا، ویندرج تحته عند الأوائل عقول عشرة سبق البحث فیها.
[شماره صفحه واقعی : 339]
أما القوی النفسانیة فیقال: عقل علمی وعقل عملی، أما العلمی فأول مراتبه الهیولانی وهو الذی من شأنه الاستعداد المحض من غیر حصول علم ضروری أو کسبی.
وثانیها العقل بالملکة وهو الذی استعد بحصول العلوم الضروریة لإدراک النظریات فصار له بتلک الأولیات ملکة الانتقال إلی النظریات، وأعلی درجات هذه المرتبة ما یسمی القوة القدسیة، وأدناها مرتبة البلید الذی تثبت أفکاره دون حصول مطالبه، وبین هاتین الدرجتین درجات متفاوتة فی القرب والبعد بحسب شدة الاستعداد وضعفه.
وثالثها العقل بالفعل وهو أن تکون النفس بحیث متی شاءت استحضرت العلوم النظریة المکتسبة من العلوم الضروریة لا علی أنها بالفعل موجودة.
ورابعها العقل المستفاد وهو حصول تلک النظریات بالفعل وهو آخر درجات کمال النفس فی هذه القوة.
وأما العملی فیطلق علی القوة التی باعتبارها یحصل التمییز بین الأمور الحسنة والقبیحة، وعلی المقدمات التی یستنبط بها الأمور الحسنة والقبیحة، وعلی فعل الأمور الحسنة والقبیحة.
قال: والاعتقاد یقال لأحد قسمیه.
أقول: الاعتقاد من الأمور الضروریة، لکن اختلفوا فی أنه هل هو من قبیل العلوم أو جنس مغایر لها؟ فقال جماعة بالأول، وذهب أبو الهذیل العلاف إلی الثانی، وأبطله أبو علی الجبائی بأنه لو کان کذلک لکان إما مثلا للعلم وهو المطلوب أو ضدا فلا یجتمعان مع أنهما قد یجتمعان أو مخالفا فلا ینتفیان بالضد الواحد.
[شماره صفحه واقعی : 340]
والتحقیق هنا أن نقول: إن الاعتقاد أحد قسمی العلم، وذلک لأنا قد بینا أن العلم یقال علی التصور وعلی التصدیق کأنه جنس لهما، والاعتقاد هو التصدیق وهو قسم من قسمی العلم.
قال: فیتعاکسان فی العموم والخصوص.
أقول: هذا نتیجة ما مضی، والذی نفهم منه أن الاعتقاد قد ظهر أنه أحد قسمی العلم فهو أخص منه بهذا الاعتبار، لأن العلم شامل للتصور والتصدیق الذی هو الاعتقاد، والاعتقاد باعتبار آخر أعم من العلم لأنه شامل للظن والجهل المرکب واعتقاد المقلد. فهذا ما ظهر لنا من قوله: فیتعاکسان أی الاعتقاد والعلم فی العموم والخصوص.
واعلم أن لنا فی هذا الکلام علی هذا التفسیر نظرا، وذلک لأن الاعتقاد أنما یکون قسما من العلم لو أخذ العلم التصدیقی بالاعتبار الأعم الشامل للعلم بمعنی الیقین والظن والجهل المرکب واعتقاد المقلد، وحینئذ لا یتم التعاکس لأن الاعتقاد لا یکون أعم من العلم بهذا الاعتبار فالواجب أن یراد باعتبار اصطلاحین أو ما یؤدی معناه.
قال: ویقع فیه التضاد بخلاف العلم.
أقول: إعلم أن الاعتقاد منه ما هو متماثل ومنه ما هو مختلف، والمختلف علی قسمین متضاد وغیر متضاد، وهذا ظاهر لکن وجه التضاد عند أبی علی الجبائی تعلقه بالضدین فحکم بتضاد اعتقادی الضدین، وقال به أبو هاشم أولا ثم حکم بأن تضاده أنما هو لتعلقه بالایجاب والسلب لا غیر، أما العلم فلا یقع فیه تضاد لوجوب المطابقة فیه.
قال: والسهو عدم ملکة العلم (1)وقد یفرق بینه وبین النسیان.
[شماره صفحه واقعی : 341]
1) وفی (ت): والسهو عدم ملکته، والباقیة کلها کما اخترناه.
أقول: هذا هو المشهور عند الأوائل والمتکلمین، وذهب الجبائیان إلی أن السهو معنی یضاد العلم، وقد فرق الأوائل بینه وبین النسیان فقالوا: إن السهو زوال الصورة عن المدرک خاصة دون الحافظ والنسیان زوالها عنهما معا.
قال: والشک تردد الذهن بین الطرفین.
أقول: الشک هو سلب الاعتقاد وتردد الذهن بین طرفی النقیض علی التساوی ولیس معنی قائما بالنفس وهو مذهب الأوائل وأبی هاشم. وقال أبو علی: إنه معنی یضاد العلم، واختاره البلخی لتجدده بعد أن لم یکن، وهو خطأ لعدم اتحاد المتعلق الذی هو شرط فی تضاد المتعلقات.
قال: وقد یصح تعلق کل من الاعتقاد والعلم بنفسه وبالآخر فیتغایر الاعتبار لا الصور.
أقول: إعلم أن العلم والاعتقاد من قبیل النسب والإضافات یصح تعلقهما بجمیع الأشیاء حتی بأنفسهما فیصح تعلق الاعتقاد بالاعتقاد وبالعلم وکذا العلم یتعلق بنفسه وبالاعتقاد، إذا عرفت هذا فإذا تعلق العلم بنفسه وجب تعدد الاعتبار إذ العلم کان آلة ینظر به، وباعتبار تعلق العلم به یصیر شیئا منظورا فیه، وکون الشئ معلوما مغایر لاعتبار کونه علما فلا بد من تغایر الاعتبار، أما الصور فلا وإلا لزم وجود صور لا تتناهی بالنسبة إلی معلوم واحد، لأن العلم بالشئ لا ینفک عن العلم بالعلم بذلک الشئ عند اعتبار المعتبرین. (واعلم) أن العلم بالعلم علم بکیفیة وهیئة للعالم یقتضی النسبة إلی معلوم ذلک العلم ولیس علما بالمعلوم کما ذهب إلیه الجبائیان.
قال: والجهل بمعنی یقابلهما وآخر (1)قسم لأحدهما.
أقول: إعلم أن الجهل یقال علی معنیین: بسیط ومرکب، فالبسیط هو عدم
[شماره صفحه واقعی : 342]
1) أی بمعنی آخر. وفی (م ش ص د): وبآخر. وفی (ز): وتأخر.
العلم عما من شأنه أن یکون عالما، وبهذا المعنی یقابل العلم والاعتقاد مقابلة العدم والملکة. والمرکب هو اعتقاد الشئ علی خلاف ما هو علیه وهو قسم للاعتقاد إذ الاعتقاد جنس للجهل وغیره، ویسمی الأول بسیطا نظرا إلی عدم ترکبه والثانی مرکبا لترکبه من اعتقاد وعدم مطابقة.
قال: والظن ترجیح أحد الطرفین وهو غیر اعتقاد الرجحان.
أقول: الظن ترجیح أحد الطرفین - أعنی طرف الوجود وطرف العدم - ترجیحا غیر مانع من النقیض، ولا بد من هذا القید لیخرج الاعتقاد الجازم.
واعلم أن رجحان الاعتقاد مغایر لاعتقاد الرجحان، لأن الأول ظن لا غیر والثانی قد یکون علما.
قال: ویقبل الشدة والضعف وطرفاه علم وجهل.
أقول: لما کان الظن عبارة عن ترجیح الاعتقاد من غیر منع النقیض وکان للترجیح مراتب داخلة بین طرفی شدة فی الغایة وضعف فی الغایة کان قابلا للشدة والضعف، وطرفاه العلم الذی لا مرتبة بعده للرجحان والجهل البسیط الذی لا ترجیح معه البتة أعنی الشک المحض.
قال: وکسبی العلم یحصل بالنظر مع سلامة جزئیه ضرورة.
أقول: قد بینا أن العلم ضربان: ضروری لا یفتقر إلی طلب وکسب، ونظری یفتقر إلیه. فالثانی هو المکتسب بالنظر وهو ترتیب أمور ذهنیة للتوصل إلی أمر مجهول، فالترتیب جنس بعید لأنه کما یقع فی الأمور الذهنیة کذلک یقع فی الأشیاء الخارجیة، فالتقیید بالأمور الذهنیة یخرج الأخیر عنه.
ثم الترتیب الخاص قد یراد لاستحصال ما لیس بحاصل، وقد لا یکون کذلک.
[شماره صفحه واقعی : 343]
فالثانی لیس بنظر وهذا الحد قد اشتمل علی العلل الأربع للنظر أعنی المادة والصورة والغایة وفیه إشارة إلی الفاعل، وهذه الأمور قد تکون تصورات هی إما حدود أو رسوم یستفاد منها علم بمفرد، وقد تکون تصدیقات یکتسب بها تصدیق.
واعلم أن النظر لما کان مرکبا اشتمل بالضرورة علی جزء مادی وجزء صوری، فالمادی هو المقدمات والصوری هو الترتیب بینها، فإذا سلم هذان الجزءان بأن کان الحمل والوضع والربط والجهة علی ما ینبغی وکان الترتیب علی ما ینبغی حصل العلم بالمطلوب بالضرورة هذا فی التصدیقات، وکذا فی التصورات فإنه إذا کان الحد مشتملا علی جنس قریب وفصل أخیر وقدم الجنس علی الفصل حصل تصور المحدود قطعا، وإلیه أشار المصنف بقوله: مع سلامة جزئیه یعنی الجزء المادی والجزء الصوری.
واعلم أن الناس اختلفوا هنا، فقال من لا مزید تحصیل له: إن النظر لا یفید العلم لأن العلم بإفادته للعلم إن کان ضروریا لزم اشتراک العقلاء فیه، وإن کان نظریا تسلسل، ولأن النظر لو استلزم العلم لم یختلف الناس فی آرائهم لاشتراکهم فی العلوم الضروریة التی هی مبادئ النظریة. وذهب المحققون إلی أنه یفید العلم بالضرورة فإنا متی اعتقدنا أن العالم ممکن وأن کل ممکن محدث حصل لنا العلم بالضرورة بأن العالم محدث فخرج الجواب عن الشبهة الأولی بقوله:
ضرورة، ولا یجب اشتراک العقلاء فی الضروریات فإن کثیرا من الضروریات یتشکک فیها بعض الناس إما لخفاء فی التصور أو لغیر ذلک، وخرج الجواب عن الشبهة الثانیة بقوله: مع سلامة جزئیه، وذلک لأن اختلاف الناس فی الاعتقاد أنما کان بسبب ترکهم الترتیب الصحیح وغفلتهم عن شرائط الحمل وغیر ذلک من أسباب الغلط، أما فی الجزء المادی أو الصوری فإذا سلما حصل المطلوب لکل من حصل له سلامة الجزئین.
قال: ومع فساد أحدهما قد یحصل ضده.
[شماره صفحه واقعی : 344]
أقول: النظر إذا فسد إما من جهة المادة أو من جهة الصورة لم یحصل العلم، وقد یحصل ضده أعنی الجهل وقد لا یحصل، والضابط فی ذلک أن نقول: إن کان الفساد من جهة الصورة لم تلزم النتیجة الباطلة وإن کان من جهة المادة لا غیر کان القیاس منتجا، فإن کانت الصغری فی الشکل الأول صادقة والکبری کاذبة فی کل واحد (1)کانت النتیجة کاذبة قطعا وإلا جاز أن تکون صادقة وأن تکون کاذبة.
وبهذا التحقیق ظهر بطلان ما یقال من أن النظر الفاسد لا یستلزم الجهل وإلا لکان المحق إذا نظر فی شبهة المبطل أفاده الجهل ولیس کذلک مع أنه معارض بالنظر الصحیح، فإن شرط اعتقاد حقیة المقدمات فی الصحیح شرطناه نحن فی الفاسد أیضا.
قال: وحصول العلم عن الصحیح واجب.
أقول: اختلف الناس هنا، فالمعتزلة علی أن النظر مولد للعلم وسبب له، والأشاعرة قالوا: إن الله تعالی أجری عادته بخلق العلم عقیب النظر ولیس النظر موجبا ولا سببا للعلم، واستدلوا علی ذلک بأن العلم الحادث أمر ممکن والله تعالی قادر علی کل الممکنات فاعل لها علی ما یأتی فی خلق الأعمال، فیکون العلم من فعله، والمعتزلة لما أبطلوا القول باستناد الأفعال الحیوانیة إلی الله تعالی بطل عندهم هذا الاستدلال، ولما رأوا العلم یحصل عقیب النظر وبحسبه وینتفی عند انتفائه حکموا علیه بأنه سبب له کما فی سائر الأسباب. والحق أن النظر الصحیح یجب عنده حصول العلم ولا یمکن تخلفه عنه، فإنا نعلم قطعا أنه متی حصل لنا اعتقاد المقدمتین فإنه یجب حصول النتیجة، قالت الأشاعرة: التذکر لا یولد العلم فکذا النظر بالقیاس علیه والجواب الفرق بینهما ظاهر.
قال: ولا حاجة إلی المعلم.
[شماره صفحه واقعی : 345]
1) أی فی کل واحد من الضروب. وفی (م): فی کل واحدة. ولکن الصواب ما اخترناه کما فی النسخ الأخری کلها.
أقول: ذهبت الملاحدة إلی أن النظر غیر کاف فی حصول المعارف بل لا بد من معونة من المعلم للعقل لتعذر العلم بأظهر الأشیاء وأقربها من دون مرشد، وأطبق العقلاء علی خلافه لأنا متی حصلت المقدمتان لنا علی الترتیب المخصوص حصل لنا الجزم بالنتیجة سواء کان هناک معلم أو لا، وصعوبة تحصیل المعرفة بأظهر الأشیاء لا یدل علی امتناعها مطلقا من دون المعلم، وقد ألزمهم المعتزلة الدور والتسلسل لتوقف العلم بصدقه علی العلم بتصدیق الله تعالی إیاه بواسطة المعجزة، فلو توقفت المعرفة بالله تعالی علیه دار، ولأن احتیاج کل عارف إلی معلم یستلزم حاجة المعلم إلی آخر ویتسلسل. وهذان الإلزامان ضعیفان، لأن الدور لازم علی تقدیر استقلال المعلم بتحصیل المعارف ولیس کذلک بل هو مرشد إلی استنباط الأحکام من الأدلة التی من جملتها ما یدل علی صدقه من المقدمات والتسلسل یلزم لو وجب مساواة عقل المعلم لعقولنا، أما علی تقدیر الزیادة فلا.
قال: نعم لا بد من الجزء الصوری.
أقول: یشیر بذلک إلی ترتیب المقدمات فإنه لا بد مع حصول المقدمتین فی الذهن من ترتیب حاصل بینهما لیحصل العلم بالنتیجة وهو الجزء الصوری للنظر، إذ لولا الترتیب لحصلت العلوم الکسبیة لجیمع العقلاء ولم یقع خلل لأحد فی اعتقاده. وقیل: لا حاجة إلیه وإلا لزم التسلسل أو اشتراط الشئ بنفسه وهو سهو، فإن التسلسل یلزم لو قلنا بافتقار کل زائد إلی ترتیب ولیس کذلک بل المفتقر إلی الترتیب إنما هو الأجزاء المادیة خاصة.
قال: وشرطه عدم الغایة وضدها وحضورها.
أقول: الذی فهمناه من هذا الکلام أن شرط النظر عدم العلم بالمطلوب الذی هو غایة النظر وإلا لزم تحصیل الحاصل، ویشترط أیضا عدم ضدها أعنی الجهل المرکب لأنه باعتقاده حصول العلم له لا یطلبه فلا یتحقق النظر فی طرفه،
[شماره صفحه واقعی : 346]
ویشترط أیضا حضورها (1)أعنی حضور المطلوب الذی هو الغایة، إذ الغافل عن الشئ لا یطلبه والنظر نوع من الطلب.
قال: ولوجوب ما یتوقف علیه العقلیان (2)وانتفاء ضد المطلوب علی تقدیر ثبوته کان التکلیف به عقلیا.
أقول: اختلف الناس فی وجوب النظر هل هو عقلی أو سمعی؟ فذهبت المعتزلة إلی الأول والأشاعرة إلی الثانی، أما المعتزلة فاستدلوا علی وجوب النظر عقلا بأن معرفة الله تعالی واجبة مطلقا ولا تتم إلا بالنظر وما لا یتم الواجب المطلق إلا به فهو واجب، فهاهنا ثلاث مقدمات: إحداها: أن معرفة الله تعالی واجبة مطلقا، واستدلوا علی ذلک بوجهین: الأول: أن معرفة الله تعالی دافعة للخوف الحاصل من الاختلاف وغیره ودفع الخوف واجب عقلا، الثانی: أن شکر الله تعالی واجب لأن نعمه علی العبد کثیرة، والمقدمتان ضروریتان والشکر لا یتم إلا بالمعرفة ضرورة. الثانیة: أن معرفة الله تعالی لا تتم إلا بالنظر وذلک قریب من الضرورة إذ المعرفة لیست ضروریة قطعا فهی کسبیة ولا کاسب سوی النظر إذ التقلید یستند إلیه وتصفیة الخاطر إن انفلت عن ترتیب المقدمات لم یحصل منها علم بالضرورة. الثالثة: أن ما لا یتم الواجب المطلق إلا به فهو واجب وإلا لخرج الواجب المطلق عن کونه واجبا أو لزم تکلیف ما لا یطاق، لأن الشرط إذا لم یکن واجبا جاز ترکه، فحینئذ إما أن یجب علی المکلف المشروط أو لا، والثانی یلزم منه خروجه عن کونه واجبا مطلقا، والأول یلزم منه تکلیف ما لا یطاق، إذ وجوب المشروط حال عدم الشرط إیجاب لغیر المقدور وهو محال، فثبت أن وجوب النظر عقلی ولا یجب سمعا خاصة وإلا لم یجب، والتالی باطل فالمقدم مثله. بیان الشرطیة أن النظر إذا لم یجب إلا بالسمع لزم إفحام الأنبیاء لأن النبی إذا جاء إلی
[شماره صفحه واقعی : 347]
المکلف وأمره باتباعه لم یجب علی المکلف الامتثال حتی یعلم صدقه ولا یعلم صدقه إلا بالنظر، فإذا امتنع المکلف من النظر حتی یعرف وجوبه علیه لم یجز استناد الوجوب إلی النبی لعدم العلم بصدقه حینئذ ولا وجوب عقلی فینتفی الوجوب علی تقدیر الوجوب السمعی. إذا عرفت هذا فنقول: قوله: ولوجوب ما یتوقف علیه العقلیان، أشار بلفظة ما إلی المعرفة والعقلیان أشار به إلی وجوب الشکر ووجوب دفع الخوف عن النفس. وقوله: وانتفاء ضد المطلوب علی تقدیر ثبوته، یشیر به إلی انتفاء الوجوب السمعی الذی هو ضد المطلوب لأن المطلوب هو الوجوب العقلی وضده هو الوجوب السمعی. وقوله: علی تقدیر ثبوته، یعنی لو فرض الوجوب سمعیا لم یکن واجبا، فهذا ما فهمناه من کلامه فی هذا الموضع.
وأما الأشعریة فقد احتجوا بوجهین: الأول: قوله تعالی: (وما کنا معذبین حتی نبعث رسولا) نفی التعذیب بدون البعثة فلا یکون النظر واجبا قبلها. الثانی:
لو وجب النظر فإما لفائدة عاجلة والواقع مقابلها أو آجلة وحصولها ممکن بدون النظر، فتوسط النظر عبث وکذا إن لم یکن لفائدة، ثم قالوا: ما ألزمتمونا به من الافحام علی تقدیر الوجوب السمعی لازم لکم علی تقدیر الوجوب العقلی، لأن وجوب النظر وإن کان عقلیا إلا أنه کسبی، فالمکلف إذا جاءه النبی وأمره باتباعه کان له أن یمتنع حتی یعرف صدقه، ولا یعرف صدقه إلا بالنظر، والنظر لا یجب علیه بالضرورة بل بالنظر، فقبل النظر لا یعرف وجوبه فله أن یقول: لا أنظر حتی أعرف وجوب النظر، وذلک یستلزم الافحام أیضا.
والجواب عن الأول التخصیص، وهو حمل نفی التعذیب المتوقف علی الرسالة علی ترک التکلیف السمعی، أو تأول الرسول بالعقل جمعا بین الأدلة.
وعن الثانی أن الفائدة عاجلة وهی زوال الخوف وآجلة وهی نیل الثواب بالمعرفة الذی لا یمکن الابتداء به فی الحکمة.
وعن الثالث أن وجوب النظر وإن کان نظریا إلا أنه فطری القیاس، فکان الإلزام عائدا علی الأشاعرة دون المعتزلة.
[شماره صفحه واقعی : 348]
قال: وملزوم العلم دلیل والظن أمارة.
أقول: لما کان النظر متعلقا بما یستلزم العلم من الاعتقادات أو الظن وجب البحث عن المتعلق، فالمستلزم للعلم یسمی دلیلا والمستلزم للظن یسمی أمارة، وقد یقال الدلیل علی معنی أخص من المذکور وهو الاستدلال بالمعلول علی العلة.
قال: وبسائطه عقلیة ومرکبة لاستحالة الدور.
أقول: بسائط الدلیل یعنی به مقدماته فإن الدلیل لما کان مرکبا من مقدمتین کانت کل واحدة من تینک المقدمتین جزءا بسیطا بالنسبة إلی الدلیل وإن کانت مرکبة فی نفس الأمر. إذا عرفت هذا فالمقدمات قد تکون عقلیة محضة وقد تکون مرکبة من عقلی وسمعی، ولا یمکن ترکبها من سمعیات محضة وإلا لزم الدور لأن السمعی المحض لیس بحجة إلا بعد معرفة صدق الرسول، وهذه المقدمة لو استفیدت بالسمع دار بل هی عقلیة محضة، فإذن إحدی مقدمات النقلیات کلها عقلیة، والضابط فی ذلک أن کل ما یتوقف علیه صدق الرسول لا یجوز إثباته بالنقل، وکل ما یتساوی طرفاه بالنسبة إلی العقل لا یجوز إثباته بالعقل وما عدا هذین یجوز إثباته بهما.
قال: وقد یفید اللفظی القطع.
أقول: قیل: إن الأدلة اللفظیة لا تفید الیقین لتوقفه علی أمور کلها ظنیة وهی:
اللغة والنحو والتصریف وعدم الاشتراک والمجاز والنقل والتخصیص والاضمار والنسخ والتقدیم والتأخیر والمعارض العقلی، والحق خلاف هذا فإن کثیرا من الأدلة اللفظیة تعلم دلالتها علی معانیها قطعا وانتفاء هذه المفاسد عنها.
قال: ویجب تأویله عند التعارض.
أقول: إذا تعارض دلیلان نقلیان أو دلیل عقلی ونقلی وجب تأویل النقل، أما مع تعارض النقلین فظاهر لامتناع تناقض الأدلة، وأما مع تعارض العقلی والنقلی
[شماره صفحه واقعی : 349]
فکذلک أیضا. وإنما خصصنا النقلی بالتأویل لامتناع العمل بهما وإلغائهما والعمل بالنقلی وإبطال العقلی لأن العقلی أصل للنقلی، فلو أبطلنا الأصل لزم إبطال الفرع أیضا، فوجب العدول إلی تأویل النقلی وإبقاء الدلیل العقلی علی مقتضاه.
قال: وهو قیاس وقسیماه.
أقول: الضمیر فی وهو عائد علی الدلیل مطلقا، واعلم أن الدلیل ینقسم إلی ثلاثة أقسام: قیاس واستقراء وتمثیل، وإلی الأخیرین أشار بقوله: وقسیماه، وذلک لأن الاستدلال إما أن یکون بالعام علی الخاص أو بالعکس أو بأحد المتساویین المندرجین تحت عام شامل لهما علی الآخر. فالأول هو أجلی الأدلة وأشرفها لأفادته الیقین وهو المسمی بالقیاس أخذا من المحاذاة، کأن القائس یطلب محاذاة النتیجة للمقدمتین فی العلم، والثانی الاستقراء أخذا من قصد القری قریة فقریة، کأن المستقرئ یتبع الجزئیات، والثالث التمثیل.
قال: فالقیاس اقترانی واستثنائی.
أقول: القیاس إما أن یکون المطلوب أو نقیضه مذکورا فیه بالفعل أو بالقوة، والأول یسمی الاستثنائی والثانی الاقترانی، مثال الأول: إن کان هذا انسانا فهو حیوان لکنه انسان ینتج أنه حیوان فالنتیجة مذکورة بالفعل، أو نقول: لکنه لیس بحیوان ینتج أنه لیس بانسان، فالنقیض مذکور فی القیاس بالفعل. ومثال الثانی:
کل انسان حیوان وکل حیوان جسم، ینتج کل انسان جسم وهو مذکور فی القیاس بالقوة.
قال: فالأول باعتبار الصورة القریبة أربعة والبعیدة اثنان.
أقول: الذی فهمناه من هذا الکلام أن القیاس الاقترانی له اعتباران: أحدهما بحسب مادته أعنی مقدماته، والثانی بحسب صورته أعنی الهیئة والترتیب اللاحقین به العارضین لمجموع المقدمات وهو ما یسمی باعتباره شکلا، وهو بهذا الاعتبار علی أربعة أقسام کل قسم سموه شکلا، لأن الحد الأوسط إن کان محمولا
[شماره صفحه واقعی : 350]
فی الصغری موضوعا فی الکبری فهو الشکل الأول کقولنا: کل (ج ب) وکل (ب ا)، وإن کان محمولا فیهما فهو الثانی کقولنا: کل (ج ب) ولا شئ من (ا ب)، وإن کان موضوعا فیهما فهو الثالث کقولنا: کل (ج ب) وکل (ج ا)، وإن کان موضوعا فی الصغری محمولا فی الکبری فهو الرابع کقولنا: کل (ج ب) وکل (ا ج)، وهذه القسمة باعتبار الصورة القریبة. وأما بالنظر إلی المادة فله اعتباران أیضا: أحدهما باعتبار صورة کل مقدمة والثانی باعتبار مادتها، فبالاعتبار الأول وهو اعتباره بالنظر إلی الصورة البعیدة ینقسم إلی قسمین: حملی وشرطی، فالحملی کما قلنا، والشرطی کقولنا: کلما کان (أب) ف (ج د) وکلما کان (ج د) ف (ه ز) ینتج کلما کان (أب) ف (ه ز) أو نقول: کلما کان (أب) ف (ج د) ولیس البتة إذا کان (ه ز) ف (ج د) أو نقول: کلما کان (أب) ف (ج د) وکلما کان (أب) ف (ه ز) أو نقول: کلما کان (أب) ف (ج د) وکلما کان (ه ز) ف (أب).
قال: وباعتبار المادة القریبة خمسة والبعیدة أربعة.
أقول: مقدمات القیاس هی المادة البعیدة له باعتبار مقدمة مقدمة ومجموعها لا باعتبار صورة خاصة وشکل معین هی المادة القریبة، ومقدمات القیاس أربع:
مسلمات ومظنونات ومشبهات ومخیلات، هذا باعتبار المادة البعیدة. وأما باعتبار المادة القریبة فأقسام القیاس خمسة: البرهان والجدل والخطابة والسفسطة والشعر.
قال: والثانی متصل فناتجه أمران وکذا غیر الحقیقی من المنفصل، ومنه ضعفه.
أقول: الثانی هو الاستثنائی وهو ضربان: الأول: أن تکون مقدمته الشرطیة متصلة وینتج منه قسمان: أحدهما: استثناء عین المقدم لعین التالی، والثانی:
استثناء نقیض التالی لنقیض المقدم. والثانی: أن تکون منفصلة وهو قسمان أیضا:
أحدهما أن تکون غیر حقیقیة، والثانی أن تکون حقیقیة، فغیر الحقیقیة ضربان:
[شماره صفحه واقعی : 351]
مانعة الجمع وینتج قسمان منها استثناء عین المقدم لنقیض التالی واستثناء عین التالی لنقیض المقدم، ومانعة الخلو وینتج قسمان منها أیضا استثناء نقیض المقدم لعین التالی واستثناء نقیض التالی لعین المقدم. وأما الحقیقة فإنها تنتج أربع نتائج من استثناء عین المقدم لنقیض التالی وبالعکس، ومن استثناء عین التالی لنقیض المقدم وبالعکس.
قال: والأخیران یفیدان الظن، وتفاصیل هذه الأشیاء مذکورة فی غیر هذا الفن.
أقول: یرید بالأخیرین الاستقراء والتمثیل وهما یفیدان الظن لا العلم، واعلم أن تفاصیل هذه الأشیاء وبیان شرائطها مذکورة فی علم المنطق وإنما انساق الکلام إلیه هنا.
قال: والتعقل والتجرد متلازمان لاستلزام انقسام المحل انقسام الحال، فإن تشابهت (1)
والمحل هو القوة العاقلة فی المقام.
عرض الوضع للمجرد وإلا ترکب مما لا یتناهی.أقول: هذه المسألة وما بعدها من تتمة مباحث التعقل، وقد ادعی هنا أن التعقل والتجرد متلازمان بمعنی أن کل عاقل مجرد وبالعکس (أما الأول) فاستدل علیه بعد ما تقدم بأن التعقل حال فی ذات العاقل فذلک المحل إما أن ینقسم أو لا، والثانی هو المراد والأول باطل لأن انقسام المحل یستدعی انقسام الحال، إذ الحال إما أن یحل بتمامه فی جزئی المحل أو فی أحد جزئیه أو لا یحل فی شئ منه، والأول یلزم منه الانقسام إن کان الحال فی أحد الجزئین غیر الحال فی الآخر أو تعدد الواحد إن اتحدا، والثانی یفید المطلوب والثالث خلاف الفرض.
فإذا ثبت ذلک فالجزءان إما أن یتشابها أو یختلفا، والأول یستلزم وجود المقدار لما فرض مجردا والثانی یستلزم وجود ما لا یتناهی من الأجزاء للصورة العقلیة
[شماره صفحه واقعی : 352]
1) أی فإن تشابهت أقسام المحل المستفادة من قوله: لاستلزام انقسام المحل انقسام الحال.
وذلک بحسب ما فی المحل من الانقسامات الممکنة.
قال: ولاستلزام التجرد صحة المعقولیة المستلزمة لإمکان المصاحبة.
أقول: هذا دلیل الحکم الثانی وهو أن کل مجرد عاقل، وتقریره أن کل مجرد فإنه یصح أن یکون معقولا بالضرورة، إذ العائق عن التعقل أنما هو المادة لا غیر وکلما صح أن یکون معقولا وحده صح أن یکون معقولا مع غیره وهو قطعی، فإذن کل مجرد فإنه یصح أن یقارن غیره فنقول: هذه الصحة إما أن تتوقف علی ثبوت المجرد فی العقل أو لا، والأول محال لأن الثبوت فی العقل نوع من المقارنة فیلزم توقف إمکان الشئ علی وقوعه وهو باطل بالضرورة والثانی هو المطلوب.
وهذا الدلیل عندی فی غایة الضعف، لأن توقف إمکان مقارنة المجرد المعقول للصورة المعقولة علی ثبوت مقارنة المجرد للعقل لا یقتضی توقف الإمکان علی الوقوع، إذ الإمکان هنا عائد إلی مقارنة المعقول للمعقول وهی غیر، والثبوت عائد إلی مقارنة المعقول للعاقل وهی غیر فلا یلزم ما ذکر من المحال.
قال: ومنها القدرة وتفارق الطبیعة والمزاج بمقارنة الشعور والمغایرة فی التابع.
أقول: لما فرغ من البحث عن العلم شرع فی البحث عن القدرة، وأشار بقوله:
ومنها أی ومن الکیفیات النفسانیة لأنها صفة قائمة بذوات الأنفس.
واعلم أن الجسم من حیث هو غیر مؤثر وإلا لتساوت الأجسام فی ذلک، وإنما یؤثر باعتبار صفة قائمة به، والصفة المؤثرة إما أن تؤثر مع الشعور أو بدونه وعلی کلا التقدیرین إما أن یتشابه التأثیر أو یختلف، فالأقسام أربعة: أحدها:
الصفة المقترنة بالشعور المتفقة فی التأثیر وهی القوة الفلکیة. الثانی: المقترنة
[شماره صفحه واقعی : 353]
بالشعور المختلفة فی التأثیر وهی القوة الحیوانیة أعنی القدرة التی یأتی البحث عن أحکامها. الثالث: الصفة المؤثرة غیر المقترنة بالشعور المتشابهة فی التأثیر وهی القوة الطبیعیة. الرابع: غیر المقترنة بالشعور المختلفة فی التأثیر وتسمی النفس النباتیة.
إذا عرفت هذا فنقول: القدرة مغایرة للطبیعة والمزاج، أما الأول فلوجوب اقترانها بالشعور بخلاف الطبیعة، وأما الثانی فلأن المزاج کیفیة متوسطة بین الحرارة والبرودة فیکون من جنسهما فتکون تابعة أعنی تأثیره من جنس تأثیرهما، وأما القدرة فإن تأثیرها مضاد لتأثیرهما وإلی هذا أشار بقوله: والمغایرة فی التابع.
قال: مصححة للفعل بالنسبة.
أقول: القدرة صفة تقتضی صحة الفعل من الفاعل لا إیجابه، فإن القادر هو الذی یصح منه الفعل والترک معا فلو اقتضت الایجاب لزم المحال، ومعنی قوله:
بالنسبة أی باعتبار نسبة الفعل إلی الفاعل وذلک لأن الفعل صحیح فی نفسه لا یجوز أن یکون للقدرة مدخل فی صحته الذاتیة لأن الإمکان للممکن واجب وأما نسبته إلی الفاعل فجاز أن یکون معللا، هذا الذی فهمناه من قوله: بالنسبة.
قال: وتعلقها بالطرفین.
أقول: هذا هو المشهور من مذهب الحکماء والمعتزلة وهو أن القدرة متعلقة بالضدین، وقالت الأشاعرة: إنما تتعلق بطرف واحد، وهو خطأ لوقوع الفرق بین القادر والموجب.
قال: وتتقدم الفعل لتکلیف الکافر وللتنافی ولزوم أحد محالین لولاه.
أقول: هذا مذهب الحکماء والمعتزلة، وقالت الأشاعرة: إنها مقارنة للفعل، والضرورة قاضیة ببطلان هذا فإن القاعد یمکنه القیام قطعا، والأشاعرة بنوا مقالتهم علی أصل لهم سیأتی بطلانه وهو أن العرض لا یبقی.
[شماره صفحه واقعی : 354]
ثم المعتزلة استدلوا علی مقالتهم بوجوه ثلاثة: الأول: أن القدرة لو لم تتقدم الفعل قبح تکلیف الکافر، والتالی باطل بالاجماع فالمقدم مثله، وبیان الملازمة أن تکلیف ما لا یطاق قبیح فلو لم یکن الکافر متمکنا من الإیمان حال کفره لزم تکلیف ما لا یطاق. الثانی: لو لم تکن القدرة متقدمة علی الفعل لزم استغناء الفعل عن القدرة مع فرض الحاجة إلیها وهو تناف ظاهر، وبیان الملازمة أن الحاجة إلی القدرة أنما هی لإخراج الفعل من العدم إلی الوجود وحالة الاخراج یستغنی عن القدرة وقبله لا قدرة فلا حاجة إلیها مع أن الفعل إنما یخرج بالقدرة، وإلی هذا أشار المصنف بقوله: وللتنافی. الثالث: لو لم تکن القدرة متقدمة لزم إما حدوث قدرة ا لله تعالی أو قدم الفعل، والقسمان محالان فالمقدم باطل، وإلی هذا أشار بقوله: ولزوم أحد محالین لولاه أی لولا التقدم، هذا ما خطر لنا فی تفسیر هذا الکلام.
ویمکن أن یکون قوله: وللتنافی، إشارة إلی دلیل مغایر للدلیل الثانی الذی ذکرناه وهو أن القدرة لو قارنت الفعل وقد بینا أن القدرة تتعلق بالضدین فیلزم حصول الضدین معا وهو تناف، فیکون قوله: ولزوم أحد محالین من تتمة هذا الکلام، وهو أن نقول: لو کانت القدرة مقارنة لزم اجتماع الضدین للقدرة علیهما وهو تناف، فیلزم أحد محالین إما اجتماعهما مع تضادهما وتنافیهما أو إیجاب أحدهما فیتقدم علی الآخر مع فرض المقارنة.
قال: ولا یتحد وقوع المقدور مع تعدد القادر.
أقول: لا یمکن وقوع مقدور واحد بقادرین وهو مما قد اختلف فیه، والدلیل علیه أنه لو وقع بهما لزم استغناؤه بکل واحد منهما عن کل واحد منهما حال حاجته إلیه وهو باطل بالضرورة، ویمکن تعلق القادرین بمقدور واحد بأن یکون ذلک الشئ مقدورا لکل واحد منهما وإن لم یقع إلا بأحدهما، ولهذا قال: ولا یتحد وقوع المقدور، ولم یقل: ولا یتحد المقدور.
قال: ولا استبعاد فی تماثلها.
[شماره صفحه واقعی : 355]
أقول: ذهب قوم من المعتزلة إلی أن القدر (1)مختلفة وبنوه علی أصل لهم وهو أنه لا تجتمع قدرتان علی مقدور واحد وإلا لأمکن اتصاف ذاتین بهما فیجتمع علی المقدور الواحد قادران وهو محال، وإذا ثبت امتناع اجتماع قدرتین علی مقدور واحد ثبت اختلاف القدر لأن التماثل فی المتعلق یستلزم اتحاد المتعلق، ونحن لما جوزنا تعلق القادرین بمقدور واحد اندفع هذا الدلیل وحینئذ جاز وقوع التماثل فیها کغیرها من الأعراض.
قال: وتقابل العجز تقابل الملکة والعدم.
أقول: العجز عند الأوائل وجمهور المعتزلة أنه عدم القدرة عما من شأنه أن یکون قادرا فهو عدم ملکة القدرة، وذهبت الأشعریة إلی أنه معنی یضاد القدرة لأنه لیس جعل العجز عدما للقدرة أولی من العکس، وهو خطأ فإنه لا یلزم من عدم الأولویة عندهم عدمها فی نفس الأمر ولا من عدمها فی نفس الأمر ثبوت العجز معنی.
قال: وتغایر الخلق (2)لتضاد أحکامهما والفعل.
أقول: الخلق ملکة نفسانیة تصدر بها عن النفس أفعال بسهولة من غیر سابقة فکر ورویة، وهو مغایر للقدرة لتضاد أحکامهما، لأن القدرة تتساوی نسبتها إلی الضدین والخلق لیس کذلک، والخلق أیضا یغایر الفعل لأنه قد یکون تکلیفا.
قال: ومنها الألم واللذة وهما نوعان من الادراک تخصصا بإضافة تختلف بالقیاس.
[شماره صفحه واقعی : 356]
أقول: من الکیفیات النفسانیة الألم واللذة والمرجع بهما إلی الإدراک، فهما نوعان منه تخصصا بإضافة تختلف بالقیاس، لأن اللذة عبارة عن إدراک الملائم والألم عبارة عن إدراک المنافی، فهما نوعان من الادراک تخصص کل واحد منهما بإضافة إلی الملائمة والمنافرة، وهما أمران یختلفان بالقیاس إلی الأشخاص، إذ قد یکون الشئ ملائما لشخص ومنافرا لآخر.
قال: ولیست اللذة خروجا عن الحالة الطبیعیة لا غیر (1)
ثم قد نقل الفخر فی المحصل عبارة الرازی هکذا: ثم قال محمد بن زکریا اللذة عبارة عن الخلاص عن الألم (ص 75 ط مصر).
.أقول: نقل عن محمد بن زکریا الطبیب (أن اللذة هی الخروج عن الحالة الطبیعیة لأنها أنما تعرض بانفعال یعرض للحاسة یقتضیه تبدل حال) وهو غیر جید فإنه أخذ ما بالعرض مکان ما بالذات، ولهذا نلتذ بصورة نشاهدها من غیر سابقة إبصار لها حتی لا تجعل اللذة عبارة عن الخلاص عن ألم الشوق.
قال: وقد یستند الألم إلی التفرق.
أقول: للألم سببان: أحدهما: تفرق الاتصال فإن مقطوع الید یحس بالألم
[شماره صفحه واقعی : 357]
1) کما فی (م ت د ص ش) وهذه عبارة صحیحة اخترناها. وکلمة غیر کما فی المطبوعة زائدة. وهذا التصحیف قد تطرق فی کتب أخری کالأسفار حیث قال: وزعم بعض الأطباء کمحمد بن زکریا الرازی أن اللذة عبارة عن الخروج عن الحال الغیر الطبیعیة.. الخ (ج 2 ط 1 ص 38)، وکالمباحث المشرقیة للفخر الرازی حیث قال: زعم محمد بن زکریا أن اللذة عبارة عن الخروج عن الحالة الغیر الطبیعیة، والألم عبارة عن الخروج عن الحالة الطبیعیة، وسبب هذا الظن أخذ ما بالعرض مکان ما بالذات.. الخ (ج 1 ط 1 ص 387) وعبارة الأسفار مأخوذة من المباحث. ولکن العبارة محرفة وقد تصرف فیها من لا دربة له فی فهم أسالیب العبارات العلمیة. والعبارة فی نسخة مخطوطة من المباحث عندنا هکذا: زعم محمد بن زکریا أن اللذة عبارة عن الخروج عن الحالة الطبیعیة، وسبب هذا الظن أخذ ما بالعرض مکان ما بالذات.. الخ. وعبارة الخواجة موافقة لها، ونسخة التجرید المنسوبة إلی خط الخواجة أیضا موافقة لما اخترناه.
بسبب تفرق اتصالها عن البدن، وقد نازع فی ذلک بعض المتأخرین بأن التفرق عدمی فلا یکون علة للوجودی، وفیه نظر لأن التفرق لیس عدما محضا فجاز التعلیل به علی أن التفرق أنما کان علة بالعرض، فإن العلة بالذات أنما هی سوء المزاج. الثانی: سوء المزاج المختلف (1)لأن الحمی توجب الألم ولا تفرق هناک، وإنما قلنا المختلف لأن سوء المزاج المتفق لا یقتضی التألم.
قال: وکل منهما حسی وعقلی وهو أقوی.
أقول: یرید قسمة الألم واللذة بالنسبة إلی الحس والعقل، وذلک لأن جماعة أنکروا العقلی منهما، والحق خلافه فإنا نلتذ بالمعارف وهی لذات عقلیة لا تعلق للحس بها ونتألم بفقدانها بل هذه اللذة أقوی من اللذة الحسیة، ولهذا کثیرا ما تترک اللذة الحسیة لأجل اللذة الوهمیة لا العقلیة فکیف العقلیة، وأیضا فإن الحس إنما یدرک ظواهر الأجسام ولا تعلق له بالأمور الکلیة، والعقل یدرک باطن الشئ ویمیز بین الذاتیات والعوارض ویفرق بین الجنس والفصل، فیکون إدراکه أتم فتکون اللذة فیه أقوی.
قال: ومنها الإرادة والکراهة وهما نوعان من العلم.
أقول: من الکیفیات النفسانیة الإرادة والکراهة، وهما نوعان من العلم بالمعنی الأعم، وذلک لأن الإرادة عبارة عن علم الحی أو اعتقاده أو ظنه بما فی الفعل من المصلحة، والکراهة علمه أو ظنه أو اعتقاده بما فیه من المفسدة، هذا مذهب جماعة. وقال آخرون: إن الإرادة والکراهة زائدتان علی هذا العلم
[شماره صفحه واقعی : 358]
1) لأن المتفق أی المستوی صارت حرارة الحمی متمکنة فیه کالمزاج له (الأسفار ج 2 ط 1 ص 38).
مترتبتان علیه، لأنا نجد من أنفسنا میلا إلی الشئ أو عنه مترتبا علی هذا العلم، وهی تفارق الشهوة فإن المریض یرید شرب الدواء ولا یشتهیه.
قال: وأحدهما لازم مع التقابل.
أقول: الذی فهمناه من هذا الکلام أن أحدهما أی إرادة الشئ تستلزم کراهة ضده فإن الکراهة للضد أحدهما یعنی أحد الأمرین إما الإرادة أو الکراهة لازم للإرداة للشئ مع تقابل المتعلقین أعنی الشئ والضد. وهذا حکم قد اختلف فیه فذهب الأکثر إلیه، وذهب قوم إلی أن إرادة الشئ نفس کراهة الضد وهو غلط من باب أخذ ما بالعرض مکان ما بالذات.
ویحتمل أن یکون معنی قوله: وأحدهما لازم مع التقابل، أی أن أحدهما لازم للعلم قطعا إذ المعلوم إما أن یشتمل فعله علی نوع من المصلحة أو علی نوع من المفسدة، فأحد الأمرین لازم لکن لا یلزمه أحدهما بعینه للتقابل بینهما بل اللازم واحد لا بعینه.
قال: ویتغایر اعتبارهما بالنسبة إلی الفاعل وغیره.
أقول: الذی یظهر لنا من هذا الکلام أن الإرادة والکراهة یتغایر اعتبارهما بالنسبة إلی الفاعل بالإرادة وغیره، وذلک لأن الإرادة إن کانت لنفس فعل الفاعل من نفسه فهی عبارة عن صفة تقتضی تخصیصه بالایجاد دون غیره مما عداه من الأفعال فی وقت خاص دون غیره من سائر الأوقات، وإن کانت لفعل الغیر فإنها لا تؤخذ بهذا المعنی.
قال: وقد تتعلقان بذاتیهما بخلاف الشهوة والنفرة.
أقول: الإرادة قد تراد والکراهة قد تکره، وهذا حکم ظاهر لکن الإرادة المتعلقة بالإرادة لیست هی الإرادة المتعلقة بالفعل لأن اختلاف المتعلقات یقتضی اختلاف المتعلقات (1)أما الشهوة والنفرة فلا یصح تعلقهما بذاتیهما فالشهوة لا
[شماره صفحه واقعی : 359]
1) الأول بالفتح والثانی بالکسر.
تشتهی وکذلک النفرة لا ینفر عنها، لأن الشهوة والنفرة أنما تتعلقان بالمدرک لا بمعنی أنه یجب أن یکون موجودا، فقد تتعلق الشهوة والنفرة بالمعدوم وهما غیر مدرکین.
قال: فهذه الکیفیات تفتقر إلی الحیاة وهی صفة تقتضی الحس والحرکة مشروطة باعتدال المزاج عندنا.
أقول: هذه الکیفیات النفسانیة التی ذکرها مشروطة بالحیاة وهو ظاهر، ثم فسر الحیاة بأنها صفة تقتضی الحس والحرکة، وزادها إیضاحا بقوله: مشروطة باعتدال المزاج، ثم قید ذلک بقوله: عندنا، لیخرج عنه حیاة واجب الوجود فإنها غیر مشروطة باعتدال المزاج ولا تقتضی الحس والحرکة.
قال: فلا بد من البنیة.
أقول: هذا نتیجة ما تقدم من اشتراط الحیاة باعتدال المزاج، فإن ذلک أنما یتحقق مع البنیة وهذا ظاهر، والأشاعرة أنکروا ذلک وجوزوا وجود حیاة فی محل غیر منقسم بانفراده وهو ظاهر البطلان.
قال: وتفتقر إلی الروح (1).
أقول: الحیاة تفتقر إلی الروح، وهی أجسام لطیفة متکونة من بخاریة الاخلاط ساریة فی العروق تنبعث من القلب، وحاجة الحیاة إلیها ظاهرة.
قال: وتقابل الموت تقابل العدم والملکة.
أقول: الموت هو عدم الحیاة عن محل وجدت فیه فهو مقابل للحیاة مقابلة العدم والملکة، وذهب أبو علی الجبائی إلی أنه معنی وجودی یضاد الحیاة لقوله تعالی: الذی خلق الموت والحیاة والخلق یستدعی الایجاد وهو ضعیف، لأن
[شماره صفحه واقعی : 360]
1) أی الروح البخاری وهی من صفوة الاخلاط الأربعة ولا جسم ألطف منه وهی المطیة الأولی للنفس.
الخلق هو التقدیر وذلک لا یستدعی کون المقدور وجودیا.
قال: ومن الکیفیات النفسانیة الصحة والمرض.
أقول: الصحة والمرض من الکیفیات النفسانیة عند الشیخ، أما الصحة فقد حدها فی الشفاء بأنها ملکة فی الجسم الحیوانی تصدر عنه لأجلها أفعاله الطبیعیة وغیرها علی المجری الطبیعی غیر مأوفة، والمرض حالة أو ملکة مقابلة لتلک (1).
وهنا إشکال فإن المتضادین یدخلان تحت جنس واحد، فالصحة إن دخلت فی الحال والملکة فکذا المرض لکن أجناس المرض سوء المزاج وسوء الترکیب وتفرق الاتصال، فسوء المزاج إن کان هو الحرارة الزائدة مثلا فهو من الکیفیات الفعلیة لا من الحال والملکة، وإن کان هو اتصاف البدن بها فهو من مقولة أن ینفعل، وسوء الترکیب عبارة عن مقدار أو عدد أو وضع أو شکل أو انسداد مجری یخل بالأفعال، ولا شئ من هذه بحال ولا ملکة وتفرق الاتصال عدمی لا یدخل تحت مقولة.
قال: والفرح والغم.
أقول: الفرح أحد الکیفیات النفسانیة وکذا الغم، والسبب المعد للفرح کون
[شماره صفحه واقعی : 361]
1) أی مقابلة للصحة. وفی (م) وحدها: مقابلة لذلک أی مقابلة لذلک الحد. والوجه الأول مطابق لعبارة الشیخ کما فی نسخة عتیقة من الشفاء عندنا حیث قال فی الفصل الثانی من المقالة السابعة من قاطیغوریاس منطق الشفاء: الصحة وهی ملکة فی الجسم الحیوانی تصدر عنه لأجلها أفعاله الطبیعیة وغیرها علی المجری الطبیعی غیر مؤوفة، وسواء نسبت إلی البدن کله أو إلی عضو واحد، وسواء کانت بالحقیقة أو بحسب الحس، فإن الذی بحسب الحس رسمه بحسب الحس. والمرض حالة أو ملکة مقابلة لتلک فلا تکون أفعاله من کل الوجوه کذلک بل تکون هناک آفة فی الفعل.. الخ.
حامله الذی هو الروح علی أفضل أحواله فی الکم والکیف، والفاعل تخیل الکمال (1)، وأضداد هذه أسباب للغم.
قال: والغضب والحزن والهم والخجل والحقد.
أقول: هذه أیضا من الأعراض النفسانیة، واعلم أن جمیع العوارض النفسانیة تسلتزم حرکة الروح إما إلی داخل أو خارج، والأول إن کانت کثیرة فکما فی الفزع أو قلیلة فکما فی الحزن، والثانی إما دفعة فکما فی الغضب أو یسیرا یسیرا فکما فی اللذة، وقد یتفق أن یتحرک إلی جهتین دفعة واحدة إذا کان العارض یلزمه عارضان کالهم فإنه یوجد معه غضب وحزن فتختلف الحرکتان، وکالخجل الذی تنقبض الروح معه أولا إلی الباطن ثم یخطر بالبال انتفاء الضرر فتنبسط ثانیا، ویعتبر فی الحقد غضب ثابت وعدم سهولة الانتقام وعدم صعوبته.
قال: والمختصة بالکمیة إما المتصلة کالاستقامة والاستدارة والانحناء والتقعیر والتقبیب والشکل والخلقة، أو المنفصلة کالزوجیة والفردیة.
أقول: لما فرغ من البحث عن الکیفیات النفسانیة شرع فی الکیفیات المختصة بالکمیات، ونعنی بها الکیفیة التی تعرض للکمیة أولا وبالذات وللجسم ثانیا وبالعرض، واعلم أن الکم علی قسمین: متصل ومنفصل، أما المتصل فقد یعرض له الکیف مثل الاستقامة والاستدارة والانحناء والتقعیر والتقبیب والشکل والخلقة، وأما المنفصل فقد یعرض له أیضا أنواع أخر من الکیف کالزوجیة والفردیة وغیرهما.
قال: فالمستقیم أقصر الخطوط الواصلة بین نقطتین، وکما أنه موجود فکذا
[شماره صفحه واقعی : 362]
1) التخیل مصدر مضاف خبر للفاعل.
الدائرة.
أقول: رسم ارشمیدس الخط المستقیم بأنه أقصر خط یصل بین نقطتین لأن کل نقطتین یمکن أن یوصل بینهما بخطوط غیر مستقیمة مختلفة فی الطول والقصر وبخط واحد مستقیم هو أقصرها.
إذا عرفت هذا فنقول: الخط المستقیم موجود بالضرورة، أما الدائرة وهی سطح مستو یحیط به خط واحد فی داخله نقطة کل الخطوط المستقیمة الخارجة منها إلی المحیط متساویة، فقد اختلف الناس فی وجودها فالذین أثبتوا ما لا ینقسم من ذوات الأوضاع نفوها، والباقون أثبتوها وهو اختیار المصنف رحمه الله لأن الدائرة المحسوسة موجودة، فإذا وصلنا بین المرکز المحسوس منها وبین المحیط بخط ثم نقلنا طرف الخط الذی عند المحیط إلی جزء آخر، فإن لم ینطبق علیه فإن کان لزیادة جزء أزلناه وإن کان لنقصان جزء ملأناه به وإن کان لنقصان أقل من جزء أو لزیادة أقل منه لزم انقسام الجوهر وإمکان العمل أیضا.
قال: والتضاد منتف عن المستقیم والمستدیر فکذا عن عارضیهما.
أقول: إنه ربما توهم بعض الناس أن الخط المستقیم یضاد الخط المستدیر للتنافی بینهما، والتحقیق خلاف هذا فإن الضدین یجب اتحاد موضوعهما والموضوع هنا لیس بواحد إذ المستقیم یستحیل أن ینقلب إلی المستدیر وبالعکس، وأیضا فإن المستقیم قد یکون وترا لقسی غیر متناهیة (1)کثرة وضد
[شماره صفحه واقعی : 363]
1) کما فی (م ص ز ذ ش) وفی بعض النسخ: غیر متشابهة. والوجهان یفیدان معنی صحیحا إلا أن الأول متعین ولا تکون القسی غیر المتناهیة علی وتر إلا غیر المتشابهة، وأظن أن تعلیقة أقیمت مقام غیر المتناهیة ثم بدلت الکثرة بالکثیرة لیستقیم المعنی. والقسی المتشابهة هی التی تقبل الزوایا المتساویة، کما یرشدک بذلک العاشر من ثانیة اکرثا وذوسیوس بتحریر المحقق الماتن: إذا کانت فی کرة دوائر متوازیة ورسمت دوائر عظیمة تمر بأقطابها فإن القسی من الدوائر المتوازیة التی فیما بین الدوائر العظیمة متشابهة.
الواحد واحد لا غیر، وإذا انتفی التضاد عنهما فکذا عن عارضیهما، ویفهم منه أمران: أحدهما: أن التضاد منتف عن الاستقامة والاستدارة العارضتین للخط المستقیم والمستدیر. والثانی: أن التضاد منتف عن الحرکتین الواقعتین علی الخطین المستقیم والمستدیر.
قال: والشکل هیئة إحاطة الحد أو الحدود بالجسم ومع انضمام اللون تحصل الخلقة.
أقول: ذکر القدماء أن الشکل ما أحاط به حد أو حدود، والتحقیق أنه من باب الکیف فإنه هیئة تعرض للجسم بسبب إحاطة الحد الواحد أو الحدود به کالکریة والتربیع وهو مغایر للوضع بمعنی المقولة، وإذا اعتبر الشکل واللون معا حصلت الخلقة.
قال: الثالث المضاف.
أقول: لما فرغ من البحث عن الکیف وأقسامه شرع فی المضاف وهو المقولة الثالثة من المقولات العشر، وهذه المقولة مع ما بعدها من المقولات کلها نسبیة وهو قسم مقابل لما تقدم من المقولات، وفی هذا القسم مسائل:
قال: وهو حقیقی ومشهوری.
أقول: المضاف قد یقال لنفس الإضافة أعنی العارضة للشئ باعتبار قیاسه إلی غیره کالأبوة والبنوة، ویقال له: المضاف الحقیقی فإنه لذاته یقتضی الإضافة، وغیره أنما یقتضی الإضافة بواسطته، ویقال للذات التی عرضت لها الإضافة بالفعل کالأب والابن ویسمی المضاف المشهوری، وقد یقال للذات نفسها مضاف مشهوری باعتبار کونها معروضة للإضافة.
[شماره صفحه واقعی : 364]
قال: ویجب فیه الانعکاس والتکافؤ بالفعل أو القوة.
أقول: هاتان خاصتان مطلقتان للمضاف لا یشارکه فیهما غیره، إحداهما:
وجوب الانعکاس فإنه کما أن الأب أب للابن فکذا الابن ابن للأب، والمراد بالانعکاس الحکم بإضافة کل واحد منها إلی صاحبه من حیث کان مضافا إلیه کما مثلناه، فإن لم تراع هذه الحیثیة لم یجب الانعکاس کما تقول: الأب أب للانسان.
الثانیة: التکافؤ فی الوجود بالفعل أو القوة والمتقدم مصاحب للمتأخر ذهنا.
قال: ویعرض للموجودات أجمع.
أقول: المضاف الحقیقی یعرض لجمیع الموجودات، کما یقال للواجب تعالی:
قادر عالم خالق رازق، ویقال لنوع من الجواهر: إنه أب وابن وغیرهما، ویقال للخط: طویل وقصیر، وللعدد: قلیل وکثیر، وللکیف: أسخن وأبرد، وللمضاف:
کالأقرب والأبعد (1)، وللأین: أعلی وأسفل، وللمتی: أقدم وأحدث، وللوضع: أشد استقامة وانحناء، وللملک: أکسی وأعری، وللفعل: أقطع وأصرم، وللانفعال: أشد تسخنا وتقطعا.
قال: وثبوته ذهنی وإلا تسلسل ولا ینفع تعلق الإضافة بذاتها.
أقول: اختلف العقلاء هنا، فذهب قوم إلی أن الإضافة ثابتة فی الأعیان، لأن فوقیة السماء لیست عدما محضا ولا أمرا ذهنیا غیر مطابق. وقال آخرون: إنها
[شماره صفحه واقعی : 365]
1) باتفاق النسخ کلها.
عدمیة فی الأعیان ثابتة فی الأذهان، وهو اختیار المصنف رحمه الله وأکثر المحققین.
والدلیل علیه وجوه ذکرها المصنف: أحدها أن الإضافة لو کانت ثابتة فی الأعیان لزم التسلسل، لأن حلولها فی المحل إضافة أخری وحلول ذلک الحلول ثابت یستدعی محلا وحلولا وذلک یوجب التسلسل.
أجاب الشیخ أبو علی ابن سینا عن هذا (1)
یجب أن نرجع فی حل هذه الشبهة إلی حد المضاف المطلق فنقول: إن المضاف هو الذی ماهیته معقولة بالقیاس إلی غیره فکل شئ فی الأعیان یکون بحیث ماهیته أنما یعقل بالقیاس إلی غیره فذلک الشئ من المضاف، لکن فی الأعیان أشیاء کثیرة بهذه الصفة فالمضاف فی الأعیان موجود فإن کان للمضاف ماهیة أخری فینبغی أن یجرد ما له من المعنی المعقول بالقیاس إلی غیره فذلک المعنی هو بالحقیقة المعقول بالقیاس إلی غیره، وغیره إنما هو معقول بالقیاس إلی غیره بسبب هذا المعنی وهذا المعنی لیس معقولا بالقیاس إلی غیره بسبب شئ غیر نفسه بل هو مضاف لذاته فلیس هناک ذات وشئ هو الإضافة بل هناک مضاف بذاته لا بإضافة أخری فتنتهی من هذا الطریق الإضافات. وأما کون هذا المعنی المضاف بذاته فی هذا الموضوع فهو من حیث إنه فی هذا الموضوع ماهیة معقولة بالقیاس إلی هذا الموضوع وله وجود آخر، مثلا وهو وجود الأبوة وذلک الوجود أیضا مضاف لکن لیس ذلک هذا فلیکن هذا عارضا من المضاف لذی المضاف وکل واحد منهما مضاف لذاته إلی ما هو مضاف إلیه بلا إضافة أخری فالکون محمولا مضاف لذاته، والکون أبوة مضاف لذاته، إنتهی.
أقول: إن الشارح فی البحث عن التقابل وهو المسألة الحادیة عشرة من ثانی المقصد الأول قال فی تعریف التضایف ما هذا لفظه: المتقابلان إن کانا وجودیین فإن عقل أحدهما بالقیاس إلی الآخر فهو تقابل التضایف کالأبوة والبنوة.. إلی قوله فی تعریف الضدین فی المشهور: إن الضدین فی المشهور یطلقان علی کل وجودیین متقابلین لا یعقل أحدهما بالقیاس إلی الآخر.. الخ.
وعلی هذا الوزن ینبغی أن یقال هاهنا فی تعریف الإضافة نحو عبارات الشیخ من یعقل، والمعقول ونظائرهما فی عبارة الشفاء والشارح عدل عنها إلی مقولة ونظائرهما کما فی الکتاب.
بأن قال: یجب أن نرجع فی حل[شماره صفحه واقعی : 366]
1) أجاب عنه الشیخ فی الفصل العاشر من ثالثة إلهیات الشفاء (ج 2 ط 1 ص 462) عبارة الشیخ المنقولة فی نسخ کشف المراد تغایر عبارة الشفاء فی الجملة. وقول الشارح بعد نقل کلام الشیخ: (وهذا الکلام علی طوله غیر مفید للمطلوب) یعطی أنه نقل کلامه من غیر تصرف فیه وتحریر آخر، ولکن عرضها علی الشفاء یوهم أن ما فی الکشف کأنه تحریر آخر من کلام الشیخ. کیف کان فقد نأتی هنا بعبارة الشیخ من نسخة مصححة عندنا صححناها فی أثناء تدریسنا إیاها بمقابلتها علی عدة نسخ مخطوطة کریمة موجودة فی مکتبتنا المحقرة علی غایة الدقة والاتقان فی العمل فهی ما یلی:
هذه الشبهة إلی حد المضاف المطلق فنقول: المضاف هو الذی ماهیته مقولة بالقیاس إلی غیره، فکل شئ فی الأعیان یکون بحسب ماهیته (1)إنما یقال بالقیاس إلی غیره فذلک الشئ هو المضاف، لکن فی الأعیان أشیاء کثیرة بهذه الصفة فالمضاف فی الأعیان موجود. ثم إن کان فی المضاف ماهیة أخری فینبغی أن یجرد ما له من المعنی المقول بالقیاس إلی غیره فذلک المعنی هو بالحقیقة المعنی المقول بالقیاس إلی غیره، وغیره أنما هو مقول بالقیاس إلی غیره بسبب هذا المعنی، وهذا المعنی لیس مقولا بالقیاس إلی غیره بسبب شئ غیر نفسه بل هو مضاف لذاته فلیس هناک ذات وشئ هو الإضافة بل هناک مضاف بذاته لا بإضافة أخری فتنتهی من هذا الطریق الإضافات. وأما کون هذا المعنی المضاف بذاته فی هذا الموضع (2)فله وجود آخر - مثلا وجود الأبوة فی الأب - أمر زائد علی ذات الأب، وذلک الموجود أمر مضاف أیضا فلیکن هذا عارضا من المضاف لذی المضاف (3)
فلیکن هذا عارضا من المضاف لزم المضاف. وما فی (م) أمتن وأوفق بأسلوب العبارة. بل ینبغی أن یقال هو متعین ولزم محرف.
وکل واحد منهما مضاف لذاته إلی ما هو مضاف إلیه لا لإضافة أخری. فالکون محمولا مضاف لذاته، والکون أبوة مضاف لذاته.وهذا الکلام علی طوله غیر مفید للمطلوب، لأن التسلسل الذی ألزمناه لیس من حیث إن المضاف الذی هو المقولة یکون مضافا بإضافة أخری حتی تقسم
[شماره صفحه واقعی : 367]
الأشیاء إلی ما هو مضاف بذاته وإلی ما هو مضاف بغیره بل من حیث إن المضاف الحقیقی کالأبوة تفتقر إلی محل تتقوم به لعرضیتها وحلولها فی ذلک المحل إضافة لها إلی ذلک المحل یستدعی محلا وحلولا ویتسلسل، وإلی هذا أشار المصنف رحمه الله بقوله: ولا ینفع تعلق الإضافة بذاتها، أی تعلق الإضافة بالمضاف إلیه لذاتها لا لإضافة أخری.
قال: ولتقدم وجودها علیه (1).
أقول: هذا وجه ثان دال علی أن الإضافة لیست ثابتة فی الأعیان، وتقریره أنها لو کانت ثبوتیة لشارکت الموجودات فی الوجود وامتازت عنها بخصوصیة ما، فاتصاف وجودها بتلک الخصوصیة إضافة سابقة علی وجود الإضافة فیلزم تقدم وجود الإضافة علی وجودها وهو محال، فالضمیر فی (علیه) یرجع إلی وجودها. ویحتمل عوده إلی المحل ویکون معنی الکلام أن الإضافة لو کانت موجودة لزم تقدمها علی محلها لأن وجود محلها حقیقة له، فاتصافه به نوع إضافة سابق علی وجود الإضافة، وأعاد الضمیر إلیه من غیر ذکر لفظی لظهوره.
قال: ولزم عدم التناهی فی کل مرتبة من مراتب الأعداد.
أقول: هذا وجه ثالث، وتقریره أن الإضافات لو کانت ثابتة فی الأعیان لزم أن تکون کل مرتبة من مراتب الأعداد تجتمع فیه إضافات وجودیة لا تتناهی، لأن الاثنین مثلا له اعتبار بالنسبة إلی الأربعة وتعرض له بذلک الاعتبار إضافة النصفیة، وإلی الستة وتعرض له بحسبه إضافة الثلثیة، وهکذا إلی ما لا یتناهی وهو محال. أما أولا فلما بینا من امتناع وجود ما لا یتناهی مطلقا، وأما ثانیا فلأن تلک الإضافات موجودة دفعة ومترتبة فی الوجود باعتبار تقدم بعض المضاف إلیه علی بعض فیلزم اجتماع أعداد لا تتناهی دفعة مترتبة وهو محال اتفاقا، وأما ثالثا
[شماره صفحه واقعی : 368]
1) برفع الوجود فاعل تقدم، وتقدم فعل ماض.
فلأن وجود الإضافات یستلزم وجود المضاف إلیه فیلزم وجود ما لا یتناهی من الأعداد دفعة من ترتبها، وکل ذلک مما برهن علی استحالته.
قال: وتکثر (1)صفاته تعالی.
أقول: هذا وجه رابع، وتقریره أن الإضافات لو کانت وجودیة لزم وجود صفات الله تعالی متکثرة لا تتناهی، لأن له إضافات لا تتناهی وذلک محال.
قال: ویخص کل مضاف مشهوری مضاف حقیقی (2)فیعرض له الاختلاف والاتفاق إما باعتبار زائد أو لا.
أقول: المضاف المشهوری کالأب یعرض له مضاف حقیقی کالأبوة وکذا الابن تعرض له البنوة، فکل مضاف مشهوری یعرض له مضاف حقیقی ولا یمکن أن یکون مضاف حقیقی واحد عارضا لمضافین مشهوریین لامتناع قیام عرض واحد بمحلین، فإذا کان کل مضاف مشهوری یعرض له مضاف حقیقی عرض حینئذ الاختلاف فی المضاف الحقیقی کالأبوة والبنوة والاتفاق کالأخوة والجوار.
ثم إن هذا المضاف الحقیقی یعرض للمضاف المشهوری إما باعتبار زائد یحصل فیهما کالعاشق والمعشوق فإن فی العاشق هیئة مدرکة وفی المعشوق هیئة یتعلق بها الإدراک فیحصل حینئذ إضافة العشق باعتبار هذا الزائد، وقد یکون الزائد فی أحدهما إذ العالم المضاف إلی المعلوم باعتبار قیام صفة العلم به، وقد لا یکون باعتبار زائد کالمیامن والمیاسر (3)فإنهما یتضایفان لا لأجل صفة زائدة
[شماره صفحه واقعی : 369]
علی الإضافة، هذا خلاصة ما فهمناه من هذا الکلام.
قال: الرابع الأین وهی النسبة إلی المکان (1).
أقول: لما فرغ من البحث عن المضاف شرع فی البحث عن الأین وهی نسبة الشئ إلی مکانه بالحصول فیه وهو حقیقی وهو نسبة الشئ إلی مکانه الخاص به، وغیر حقیقی وهو نسبته إلی مکان عام کقولنا: زید فی الدار، وهذه النسبة مغایرة للوجود ولکل واحد من الجسم والمکان ولا تقبل الشدة والضعف.
قال: وأنواعه أربعة عند قوم هی الحرکة والسکون والاجتماع والافتراق.
أقول: أنواع الکون عند المتکلمین أربعة: الحرکة والسکون وهما حالتا الجسم بانفراده باعتبار المکان، والاجتماع والافتراق وهما حالتاه باعتبار انضمامه إلی الغیر من الأجسام.
قال: فالحرکة کمال أول لما بالقوة من حیث هو بالقوة أو حصول الجسم فی مکان بعد آخر.
أقول: هذان تعریفان للحرکة، الأول منهما للحکماء والثانی للمتکلمین.
أما التعریف الأول فاعلم أن الحرکة حال حصول الجسم فی المکان المنتقل عنه معدومة عنه ممکنة له فهی کمال للجسم، ثم إن حصوله فی المکان الثانی حینئذ معدوم عنه ممکن له فهو کمال أیضا، والجسم فی تلک الحال بالقوة فی المکان الثانی لکن الحرکة أسبق الکمالین، فالحرکة کمال أول لما بالقوة أعنی الجسم الذی هو بالقوة فی المکان الثانی. وإنما قیدنا بقولنا: من حیث هو بالقوة،
[شماره صفحه واقعی : 370]
1) باتفاق النسخ کلها.
لأن الحرکة تفارق سائر الکمالات بأن جمیع الکمالات إذا حصلت خرج ذو الکمال من القوة إلی الفعل، وهذا الکمال من حیث إنه کمال یستلزم کون ذی الکمال بالقوة.
وأما الثانی فإن المتکلمین قالوا: لیست الحرکة هی الحصول فی المکان الأول، لأن الجسم لم یتحرک بعد، ولا واسطة بین الأول والثانی وإلا لم یکن ما فرضناه ثانیا بثان فهی الحصول فی المکان الثانی لا غیر.
قال: ووجودها ضروری.
أقول: اتفق أکثر العقلاء علی أن الحرکة موجودة وادعوا الضرورة فی ذلک، وخالفهم جماعة من القدماء کزینون وأتباعه قالوا: إنها لیست موجودة واستدلوا علی ذلک بوجوه:
أحدها: أن الحرکة لو کانت موجودة لکانت إما منقسمة فیکون الماضی غیر المستقبل أو غیر منقسمة فیلزم ترکبها من الأجزاء التی لا تتجزأ، واللازمان باطلان.
الثانی: أن الحرکة لیست هی الحصول فی المکان الأول لأن الجسم حینئذ لم یتحرک بعد، ولا فی المکان الثانی لأن الحرکة انتهت وانقطعت، ولا المجموع لامتناع تحقق جزئیه معا فی الوجود فلا تکون موجودة.
الثالث: أن الحرکة لیست واحدة فلا تکون موجودة.
وهذه الاستدلالات فی مقابلة الحکم الضروری فلا تکون مسموعة.
قال: یتوقف علی المتقابلین والعلتین والمنسوب إلیه والمقدار.
أقول: وجود الحرکة یتوقف علی أمور ستة: أحدها: ما منه الحرکة. والثانی:
ما إلیه الحرکة أعنی مبدأ الحرکة ومنتهاها، والظاهر أن مراده بالمتقابلین هذان لأن المبدأ والمنتهی متقابلان لا یجتمعان فی شئ واحد باعتبار واحد. الثالث: ما به الحرکة وهو السبب والعلة الفاعلیة لوجودها. الرابع: ما له الحرکة أعنی الجسم المتحرک وهو العلة القابلیة، وهذان هما المرادان بقوله: والعلتین. الخامس: ما فیه
[شماره صفحه واقعی : 371]
الحرکة أعنی المقولة التی ینتقل الجسم فیها من نوع إلی نوع، والظاهر أنه المراد بقوله: والمنسوب إلیه، إذ المقولة تنسب الحرکة إلیها بالتبعیة (1).
السادس: الزمان الذی تقع فیه الحرکة وهو المراد بقوله: والمقدار، فإن الزمان مقدار الحرکة.
قال: فما منه وما إلیه قد یتحدان محلا وقد یتضادان ذاتا وعرضا.
أقول: ما منه وما إلیه قد یکون محلهما واحدا لکن لا باعتبار واحد کالنقطة فی الحرکة المستدیرة فإنها بعینها مبدأ للحرکة المستدیرة ومنتهی لها لکن باعتبارین، وقد یتغایر محلهما کالحرکات المستقیمة ثم قد یتضاد المحل فی المتکثر إما ذاتا کالحرکة من السواد إلی البیاض أو عرضا کالحرکة من الیمین إلی الشمال.
قال: ولهما اعتباران (2)متقابلان أحدهما بالنظر إلی ما یقالان له.
أقول: الذی فهمناه من هذا الکلام أن لکل واحد مما منه وما إلیه اعتبارین:
أحدهما بالقیاس إلی ما یقال له أعنی ذا المبدأ وذا المنتهی، والثانی بقیاس کل واحد إلی صاحبه. فالأول قیاس التضایف والثانی قیاس التضاد، وذلک لأن المبدأ لا یضایف المنتهی لانفکاکهما تصورا بل یضایف ذا المبدأ، فإن المبدأ مبدأ لذی المبدأ وکذا المنتهی، وأما اعتبار المبدأ إلی المنتهی فإنه مضاد له إذ لیس مضایفا، ولا سلبا وإیجابا، ولا عدما وملکة فلم یبق إلا التضاد، وهذان الاعتباران أعنی التضایف والتضاد متقابلان. (واعلم) أن هاهنا إشکالا وهو أن یقال: الضدان لا یعرضان لموضوع واحد مجتمعین فیه، والمبدأ والمنتهی قد یعرضان لجسم واحد.
[شماره صفحه واقعی : 372]
والجواب أن الضدین قد یجتمعان فی جسم واحد إذا لم یکن الجسم موضوعا قریبا لهما، وحال المبدأ والمنتهی هنا کذلک لأن موضوعهما الأطراف فی الحرکات المستقیمة وتلک متغایرة، بقی أن یقال: هذا لا یتأتی فی الحرکات المستدیرة، وقد نبه المصنف رحمه الله علی ذلک بقوله: قد یتحدان محلا، فیکون وجه الخلاص عدم اجتماع الوصفین إذ حال وصفه بکونه منتهی ینتفی عنه کونه مبدأ، وفیه ما فیه.
قال: ولو اتحدت العلتان انتفی المعلول.
أقول: قد بینا أنه یرید بالعلتین هنا الفاعلیة أعنی المحرک والقابلیة أعنی المتحرک، وادعی تغایرهما علی معنی أنه لا یجوز أن یکون الشئ محرکا لنفسه بل إنما یتحرک بقوة موجودة أما فیه کالطبیعة أو خارجة عنه (1)
کالنفس تعلیقة أدرجت فی الکتاب.
لأنه لو تحرک لذاته لانتفت الحرکة إذ بقاء العلة یستلزم بقاء المعلول، فإذا فرضنا الجسم لذاته علة للحرکة کان علة لأجزائها فیکون کل جزء منها باقیا ببقاء الجسم، لکن بقاء الجزء الأول منها یقتضی أن لا یوجد الثانی لامتناع اجتماع أجزائها فی الوجود فلا توجد الحرکة وقد فرضناها موجودة هذا خلف، وإلی نفی الحرکة أشار بقوله:انتفی المعلول.
قال: وعم.
أقول: هذه حجة ثانیة علی أن الفاعل للحرکة لیس هو القابل أعنی نفس الجسمیة، وتقریره أن نقول: الأجسام متساویة فی الماهیة، فلو اقتضت لذاتها الحرکة لزم عمومها لکل جسم فکان کل جسم متحرکا (هف) ثم إن الجسمیة إن اقتضت الحرکة إلی جهة معینة لزم حرکة کل الأجسام إلیها وهو باطل بالضرورة، وإن کان إلی جهة غیر معینة انتفت الحرکة، وأشار إلی هذا الدلیل بقوله: (وعم) أی
[شماره صفحه واقعی : 373]
1) باتفاق النسخ کلها. وفی المطبوعة: أو خارجة عنه کالنفس. والظاهر أن المثال أعنی قوله:
وعم ما فرضناه معلولا وهو الحرکة إما مطلقا أو إلی جهة معینة علی ما قررنا الوجهین فیه.
قال: بخلاف الطبیعة المختلفة المستلزمة فی حال ما.
أقول: هذا جواب عن إشکال یورد علی هذین الدلیلین، وتقریره أن نقول:
الطبیعة قد تقتضی الحرکة ولا یلزم دوامها بدوام الطبیعة ولا عمومها بعمومها.
وتقریر الجواب أن نقول: الطبائع مختلفة فجاز اقتضاء بعضها الحرکة إلی جهة معینة بخلاف غیرها، وإلی هذا أشار بقوله: المختلفة.
وأیضا الطبیعة لم نقل إنها مطلقا علة للحرکة وإلا لزم المحال بل إنما تقتضیها فی حال ما وهو حال خروج الجسم عن مکانه الطبیعی، أما حال بقاء الجسم فی مکانه الطبیعی فلا تقتضی الحرکة، وإلیه أشار بقوله: المستلزمة فی حال ما.
قال: والمنسوب إلیه أربع، فإن بسائط الجواهر توجد دفعة ومرکباتها تعدم بعدم أجزائها.
أقول: یرید بالمنسوب إلیه ما توجد فیه الحرکة علی ما تقدم تفسیره، والحرکة تقع فی أربع مقولات لا غیر (1)هی: الکم والکیف والأین والوضع، ولا تقع فیما سوی ذلک أما الجوهر فقسمان: بسیط ومرکب، فالبسیط یوجد دفعة فلا تتحقق فیه حرکة، والمرکب یعدم بعدم أحد أجزائه فلا تقع فیه حرکة إذ المتحرک باق حال الحرکة والمرکب لیس بباق حال الحرکة فلا تقع فیه حرکة أیضا.
قال: والمضاف تابع.
أقول: المضاف لا تقع فیه حرکة بالذات لأنه أبدا تابع لغیره، فإن کان متبوعه قابلا للشدة والضعف قبلهما هو وإلا فلا.
قال: وکذا متی.
أقول: ذکر الشیخ فی النجاة أن متی یوجد للجسم بتوسط الحرکة فکیف
[شماره صفحه واقعی : 374]
1) التحقیق فی المقام یطلب فی کتابنا الفارسی الموسوم ب (گشی در حرکت).
یکون فیه حرکة فإن کل حرکة فی متی فلو کان فیه حرکة لکان لمتی متی آخر، وقال فی الشفاء: یشبه أن یکون حال متی کحال الإضافة فی أن الانتقال لا یکون فیه بل یکون فی کم أو کیف ویکون الزمان لازما لذلک التغیر فیعرض بسببه فیه التبدل.
قال: والجدة دفعة.
أقول: مقولة الملک لا تتحقق فیها حرکة، لأنا قد بینا أنها عبارة عن نسبة التملک فإن حصل وقع دفعة وإلا فلا حصول له فلا تعقل فیه حرکة.
قال: ولا تعقل حرکة فی مقولتی الفعل والانفعال.
أقول: هاتان المقولتان لا توجد الحرکة فیهما، لأن الانتقال من التبرد إلی التسخن إن کان بعد کمال التبرد وانتهائه لم یکن الانتقال من التبرد بل من البرودة إذ التبرد قد عدم وانقطع، وإن کان قبل کماله کان الجسم فی حال واحد أعنی حال الحرکة متوجها إلی کیفیتین متضادتین هذا خلف.
قال: ففی الکم باعتبارین لدخول (1)الماء القارورة المکبوبة علیه، وتصدع الانیة عند الغلیان.
أقول: لما بین أن الحرکة تقع فی أربع مقولات وأبطل وقوعها فی الزائد شرع فی تفصیل وقوع الحرکة فی مقولة مقولة، فابتدأ بالکم وذکر أن الحرکة تقع فیه باعتبارین: أحدهما التخلخل والتکاثف، والثانی النمو والذبول.
أما الأول فالمراد به زیادة مقدار الجسم ونقصانه من غیر ورود أجزاء جسمانیة علیه، أو انفصال أجزاء منه بناء علی أن المقدار أمر زائد علی الجسم
[شماره صفحه واقعی : 375]
1) کما فی (ش د ق) والنسخ الأخری بالکاف أی کدخول. وقول الشارح: (واستدل علی وقوع الحرکة بهذا الاعتبار بوجهین) موافق للام فإن اللام للاستدال والتعلیل. وإن قیل: إن الکاف تأتی للتعلیل أیضا نحو قوله تعالی (واذکروه کما هداکم). وقوله: (وتصدع) مصدر مجرور مضاف إلی الآنیة، عطفا علی الدخول.
وأن الجسم قابل للانتقال من نوع منه إلی نوع آخر علی التدریج، واستدل علی وقوع الحرکة بهذا الاعتبار بوجهین:
الأول: أن القارورة إذا کبت علی الماء فإن کان بعد المص دخلها الماء وإلا فلا، مع أن الخلاء أو الملاء فی البابین واحد (1)
وفی المطبوعة: مع أن الخلاء والماء فی البابین واحد. (المباحث المشرقیة للفخر الرازی ج 1 ص 569).
فلیس ذلک إلا لأن الهواء المحتقن داخل القارورة له مقدار طبیعی وبسبب المص یخرج شئ من الهواء فیکتسب الباقی لضرورة الخلاء (2)وعبارة القوشجی فی تقریر الدلیل الأول هکذا: إن القارورة الضیقة الرأس یکب علی الماء فلا یدخلها أصلا، فإذا مصت مصا قویا وسد رأسها بالإصبع بحیث لا یتصل برأسها هواء من خارج ثم تکب علیه دخلها، وبهذا الطریق یملأون الرشاشات الطویلة الأعناق الضیقة المنافذ جدا بماء الورد، وما ذلک الدخول لخلاء حدث فیها بأن یخرج المص منها بعض الهواء ویبقی مکان ذلک البعض الخارج خالیا لامتناعه علی رأیهم، بل لأن المص أخرج بعض الهواء وأحدث فی الهواء الباقی تخلخلا فکبر حجمه بحیث یشتغل مکان الخارج أیضا، ثم أوجد فی ذلک الهواء المتخلخل البرد الذی فی الماء تکاثفا فصغر حجمه وعاد بطبعه إلی مقداره الذی کان له قبل المص فدخل فیها الماء ضرورة امتناع الخلاء.
وفی المباحث للفخر (ج 1 ص 569): أن القارورة تمص فتکب علی الماء فیدخلها الماء فإما أن یکون قد وقع الخلاء وهو محال، وإما أن یکون الجسم الکائن فیها قد تخلخل بالقسر الحامل إیاه علی تخلیة المکان ثم کثفه برد الماء أو تکاثف بطبعه فرجع إلی حجمه الطبیعی عند زوال السبب المخلخل إیاه خارجا عن طبعه وذلک هو المطلوب.
وفی الدلیل بعض شبهات أوردوها فی الکتب المطولة أشار إلی جوابها صاحب المنظومة فی الحکمة فی التعلیقة بقوله: فیتکاثف هواء القارورة ببرد الماء أو لتنافرهما أو شبه ذلک فیرجع إلی الخلف ویتبعه الماء أو المائع الآخر لمحالیة الخلاء بخلاف ما إذا کانت غیر ممصوصة (ص 243 ط 1 أعلی).
مقدارا أکثر غیر طبیعی فإذا کبت القارورة علی الماء[شماره صفحه واقعی : 376]
1) کما فی (ش د ق ص). وفی (ز): مع أن الخلاء والملاء فی البابین واحد. وفی (م) مع أن الخلاء والملاء فی المائین واحد. وفی نسخة أخری مع أن الخلاء والملاء فی التأثیر واحد.
2) کما فی النسخ کلها إلا (ص) ففیها: لصیرورة الخلاء، وما فی المطبوعة: لضرورة امتناع الخلاء وهم، وإن کان عبارة القوشجی ونحوها عبارة صاحب الشوارق أیضا: ضرورة امتناع الخلاء. ومعنی لضرورة الخلاء أن الخلاء یوجب ذلک، أی یوجب أن یکتسب الباقی مقدارا أکثر غیر طبیعی.
داخلها الماء فعاد الهواء إلی مقداره الطبیعی لوجود المستخلف عن الهواء الخارج بالمص.
الثانی: أن الآنیة إذا ملئت ماءا وسد رأسها سدا محکما وغلیت بالنار فإنها تنشق، ولیس ذلک لمداخلة أجزاء النار لعدم الثقب فی الآنیة فبقی أن یکون ذلک لزیادة مقدار ما فیها، وعندی فی هذین الوجهین نظر وإن أفادا الظن.
قال: وحرکة أجزاء المغتذی فی جمیع الأقطار (1)علی التناسب.
أقول: هذا هو الاعتبار الثانی وهو الحرکة فی الکم باعتبار النمو، (واعلم) أن النامی یزداد جسمه بسبب اتصال جسم آخر به وتلک الزیادة لیست مطلقا بل إذا داخلت أجزاء المزید علیه وتشبهت به، فضد هذه الحالة الذبول وقد یشتبه هذا بالسمن، والفرق بینهما أن الواقف فی النمو قد یسمن کما أن المتزاید فی النمو قد یهزل، وذلک لأن الزیادة إذا أحدثت المنافذ فی الأصل ودخلت فیها وتشبهت بطبیعة الأصل واندفعت أجزاء الأصل إلی جمیع الأقطار علی نسبة واحدة فی نوعه فذاک هو النمو، والشیخ قد یسمن لأن أجزاءه الأصلیة قد جفت وصلبت فلا یقوی المغتذی علی تفریقها والنفوذ فیها، فلا تتحرک أجزاؤه الأصلیة إلی الزیادة فلا یکون نامیا وإن تحرک لحمه إلی الزیادة، فیکون ذلک فی الحقیقة نموا فی اللحم لکن المسمی باسم النمو أنما هو حرکة الأعضاء الأصلیة.
قال: وفی الکیف للاستحالة المحسوسة مع الجزم ببطلان الکمون والورود (2)لتکذیب الحس لهما.
[شماره صفحه واقعی : 377]
1) أی فی جمیع الأبعاد.
2) مقابل الکمون هو البروز، ووجه الورود ظاهر أیضا وفی الشرح ما یدل علیه، والنسخ کلها ببطلان الکمون والورود مکان الکمون والبروز، وفی بعضها کلمة البروز مکتوبة علی صورة خ ل. والنسخة المنسوبة إلی خط الخواجة أیضا: ببطلان الکمون والورود. وفی المباحث المشرقیة: أصحاب الکمون والظهور (ج 1 ط 1 ص 576). وعبارة الخواجة فی شرحه علی الفصل الثالث والعشرین من النمط الثانی من الإشارات کانت بلفظة البروز والورود، وتقدم الکلام فیهما (ص 250).
أقول: لما فرغ من البحث عن الحرکة فی الکم شرع فی الحرکة فی الکیف أعنی الاستحالة، واستدل علی ذلک بالحس فإنه یقضی بصیرورة الماء البارد حارا علی التدریج وبالعکس وکذا فی الألوان وغیرها من الکیفیات المحسوسة.
واعلم أن الآراء لم تتفق علی هذا، فإن جماعة من القدماء أنکروا الاستحالة وافترقوا فی الاعتذار عن الحرارة المحسوسة فی الماء إلی قسمین: أحدهما ذهب إلی أن فی الماء أجزاء ناریة کامنة فیه فإذا ورد علیه نار من خارج برزت تلک الأجزاء وظهرت للحس، والثانی ذهب إلی أن الأجزاء الناریة ترد علیه من خارج وتداخله فیحس منه بالحرارة.
والقولان باطلان فإن الحس یکذبهما، أما الأول فلأن الأجزاء الکامنة یجب الاحساس بها عند مداخلة الید لجمیع أجزاء الماء وتفرقها قبل ورود الحرارة علیه، ولما لم یکن کذلک دل علی بطلان الکمون.
وأما الثانی فلأنا نشاهد جبلا من کبریت تقرب منه نار صغیرة فیحترق، مع أنا نعلم أنه لم یکن فی تلک النار الصغیرة من الأجزاء الناریة ما یلاقی الجبل ویغلب علیه حسا.
قال: وفی الأین والوضع ظاهر.
أقول: وقوع الحرکة فی هاتین المقولتین أعنی الأین والوضع ظاهر، لکن الشیخ ادعی أنه الذی استخرج وقوع الحرکة فی الوضع، وقد وجد فی کلام أبی نصر الفارابی وقوعها فیه. (واعلم) أن الحرکة فی الوضع وإن استلزمت حرکة الأجزاء فی الأین لکن ذلک باعتبار آخر مغایر لاعتبار حرکة الجمیع فی الوضع.
قال: وتعرض لها وحدة باعتبار وحدة المقدار والمحل والقابل.
أقول: الحرکة منها واحدة بالعدد ومنها کثیرة، أما الواحدة فهی الحرکة
[شماره صفحه واقعی : 378]
المتصلة من مبدأ المسافة إلی نهایتها، وقد بینا تعلق الحرکة بأمور ستة والمقتضی لوحدتها إنما هو ثلاثة منها لا غیر: الأول: وحدة الموضوع وهو أمر ضروری فی وحدة کل عرض لاستحالة قیام العرض بمحلین، وإلیه أشار بقوله: والمحل.
الثانی: وحدة الزمان وهو کذلک أیضا لاستحالة إعادة المعدوم بعینه، وإلیه أشار بقوله: المقدار.
الثالث: وحدة المقولة التی فیها الحرکة فإن الجسم الواحد قد یتحرک فی الزمان الواحد حرکتی کیف وأین، وإلیه أشار بقوله: والقابل.
ویحتمل أن یکون القابل هو الموضوع والمحل هو المقولة، ووحدة المحرک غیر شرط فإن المتحرک بقوة ما مسافة إذا تحرک بأخری قبل انقطاع فعل الأولی اتحدت الحرکة، وإذا اتحدت الأشیاء الثلاثة اتحد ما منه وما إلیه، لکن کل واحد منهما غیر کاف فإن المتحرک من مبدأ واحد قد ینتهی إلی شیئین والمنتهی إلی شئ واحد قد یتحرک من مبدأین.
قال: واختلاف المتقابلین والمنسوب إلیه یقتضی الاختلاف (1).
أقول: إذا اختلف أحد الأمور الثلاثة أعنی ما منه وما إلیه وما فیه، اختلفت الحرکة بالنوع فإن الحرکة فی الکیف تغایر الحرکة فی الأین وهذا ظاهر، وأیضا الصاعدة ضد الهابطة. وأراد بالمتقابلین ما منه وما إلیه وبالمنسوب إلیه ما فیه ولا یشترط اختلاف الموضوع فإن الحجر والنار قد یتحرکان حرکة واحدة بالنوع، ولا الفاعل لأن الطبیعیة والقسریة قد تصدر عنهما حرکة واحدة به، ولا الزمان لعدم اختلافه، وفی هذه المباحث نظر ذکرناه فی کتاب الأسرار.
قال: وتضاد الأولین التضاد.
[شماره صفحه واقعی : 379]
1) کما فی (ش ص ز د) وفی (م ق ت) ونسخ أخری: مقتض للاختلاف، ولکن الصواب هو الأول کما نص به الشارح فی بیان المتن التالی حیث یقول: أی وتضاد الأولین یقتضی التضاد.
أقول: من الحرکات ما هو متضاد وهی الداخلة تحت جنس أخیر کالصاعدة والهابطة، فعلة تضادهما لیس تضاد المتحرک لإمکان صعود الحجر والنار، ولا تضاد المحرک لصدور الصعود عن الطبع والقسر، ولا الزمان لعدم تضاده، ولا ما فیه لاتحاد المسافة فیهما فلم یبق إلا ما منه وما إلیه، وإلیه أشار بقوله: وتضاد الأولین التضاد أی وتضاد الأولین یقتضی التضاد وعنی بالأولین ما منه وما إلیه.
ولا یمکن التضاد بالاستقامة والاستدارة لأنهما غیر متضادین.
قال: ولا مدخل للمتقابلین والفاعل فی الانقسام.
أقول: الحرکة تنقسم بانقسام الزمان، فإن الحرکة فی نصف الزمان نصف الحرکة فی جمیعه مع التساوی فی السرعة والبطء، وبانقسام المتحرک فإنها عرض حال فیه والحال فی المنقسم یکون لا شک منقسما، وبانقسام ما فیه أعنی المسافة فإن الحرکة إلی منتصفها نصف الحرکة إلی منتهاها ولا مدخل للمتقابلین أعنی ما منه وما إلیه فی الانقسام ولا للفاعل، وذلک کله ظاهر.
قال: وتعرض لها کیفیة تشتد فتکون الحرکة سریعة، وتضعف فتکون بطیئة ولا تختلف بهما الماهیة.
أقول: تعرض للحرکة کیفیة واحدة تشتد تارة وتضعف أخری، فتکون الحرکة باعتبار شدتها سریعة وباعتبار ضعفها بطیئة وتلک الکیفیة هی السرعة والبطء، ولا تختلف ماهیة الحرکة بهاتین الکیفیتین لوجهین: الأول: أن هذه الکیفیة واحدة وإنما تختلف بالقیاس إلی غیرها فما هو سریع بالنسبة إلی شئ قد یکون بطیئا بالنسبة إلی غیره. الثانی: أنا نقسم الجنس الواحد من الحرکة إلی الصاعد والهابط مثلا ونقسمه أیضا إلی السریع والبطئ، وهاتان القسمتان لیستا مرتبتین حتی یکون عروض إحداهما للجنس بواسطة الأخری بل یعرضان أولا لذلک الجنس، وقد تبین أن الجنس الواحد لا یعرض له فصلان من غیر ترتیب بل الفصل أحدهما خاصة.
[شماره صفحه واقعی : 380]
قال: وسبب البطء الممانعة الخارجیة أو الداخلیة لا تخلل السکنات وإلا لما أحس بما اتصف بالمقابل.
أقول: اعلم أن المتکلمین ذهبوا إلی أن تخلل السکنات بین أجزاء الحرکة سبب للاحساس بالبطء، والأوائل لما امتنع عندهم وجود جزء لا یتجزأ فی الحرکة امتنع إسناد البطء إلی تخلل السکنات بل أسندوه إلی الموانع الخارجیة کالملاء فی الحرکات الطبیعیة، وإلی الداخلیة کالمیول الطبیعیة فی الحرکات القسریة لأنه لو کان تخلل السکنات سبب البطء لما أحس بما اتصف بالمقابل یعنی أنه یلزم عدم الاحساس بالحرکات المتصفة بالسرعة التی هی مقابلة البطء لما تقدم فی مسألة الجزء الذی لا یتجزأ.
قال: ولا اتصال لذوات الزوایا والانعطاف لوجود زمان بین آنی المیلین.
أقول: یرید أن کل حرکتین مستقیمتین مختلفتین فإن بینهما زمان سکون کما بین الصاعدة والهابطة، وعبر عن ذلک بذوات الزوایا وهی الحرکة الحاصلة علی خطین أحدهما متصل بالآخر علی غیر الاستقامة، والانعطاف وهی الحرکة الراجعة من المنتهی إلی المبدأ. وإنما وجب السکون بینهما لأن لکل حرکة علة تقتضی إیصال الجسم إلی المطلوب والوصول موجود آنا فعلته کذلک، وهذا الآن الذی یوجد فیه المیل المقتضی للوصول لیس هو آن المیل الذی یقتضی المفارقة لاستحالة اجتماع المیلین ولا یتصل الآنان فلا بد من فاصل هو زمان عدم المیل فیکون الجسم ساکنا فیه وهو المطلوب.
قال: والسکون حفظ النسب فهو ضد.
أقول: اختلف الناس فی تحقیق ماهیة السکون وأنها هل هی وجودیة أو عدمیة؟ فالمتکلمون علی الأول، فجعلوه عبارة عن حصول الجسم فی حیز واحد أکثر من زمان واحد، والحکماء علی الثانی قالوا: إنه عدم الحرکة عما من شأنه أن یتحرک، والمصنف رحمه الله اختار قول المتکلمین وهو أنه وجودی وأن مقابلته
[شماره صفحه واقعی : 381]
للحرکة تقابل الضدیة لا تقابل العدم والملکة وجعله عبارة عن حفظ النسب بین الأجسام الباقیة (1)علی حالها.
قال: یقابل الحرکتین.
أقول: یمکن أن یفهم من هذا الکلام معنیان: أحدهما: إنه إشارة إلی الصحیح من الخلاف الواقع بین الأوائل من أن المقابل للحرکة هو السکون فی مبدأ الحرکة لا نهایتها، أو أن السکون مقابل للحرکة من مکان السکون وإلیه، والحق هو الأخیر لأن السکون لیس عدم حرکة خاصة وإلا لکان المتحرک إلی جهة ساکنا فی غیر تلک الجهة بل هو عدم کل حرکة ممکنة فی ذلک المکان، واحتج الأولون بأن السکون فی النهایة کمال للحرکة وکمال الشئ لا یقابله. والجواب أن السکون لیس کمالا للحرکة بل للمتحرک.
الثانی: أن السکون ضد یقابل الحرکة المستقیمة والمستدیرة معا، وذلک لأنه لما بین أن السکون عبارة عن حفظ النسب وکان حفظ النسب أنما یتم ببقاء الجسم فی مکانه علی وضعه وجب أن یکون السکون مقابلا للحرکة المستقیمة والمستدیرة معا لانتفاء حفظ النسب فیهما.
قال: وفی غیر الأین حفظ النوع.
أقول: لما بین أن السکون عبارة عن حفظ النسب وکان ذلک أنما یتحقق فی السکون فی المکان لکن لیس کل سکون فی مکان، وجب علیه أن یفسر السکون فی غیر الأین من المقولات فجعله عبارة عن حفظ النوع فی المقولة، التی تقع فیها الحرکة.
قال: ویتضاد لتضاد ما فیه (2).
[شماره صفحه واقعی : 382]
أقول: قد یعرض فی السکون التضاد کما یعرض فی الحرکة، فإن السکون فی المکان الأعلی یضاد السکون فی المکان الأسفل فعلة تضاده لیست تضاد الساکن ولا المسکن ولا الزمان لما تقدم فی الحرکة، ولا تعلق له بما منه وما إلیه فوجب أن تکون علة تضاده هو تضاد ما فیه.
قال: ومن الکون طبیعی وقسری وإرادی.
أقول: الکون یرید به هنا الجنس الشامل للحرکة والسکون کما اصطلح علیه المتکلمون، وقسمه إلی أقسام ثلاثة وذلک لأنه عبارة عن حصول الجسم فی الحیز، وذلک الحصول قد بینا أنه لا یجوز استناده إلی ذات الجسم فلا بد من قوة یستند إلیها، وتلک القوة إما أن تکون مستفادة من الخارج وهی القسریة، أو لا وهی الطبیعیة إن لم تقارن الشعور، والإرادیة إن قارنته.
قال: فطبیعی الحرکة أنما یحصل عند مقارنة أمر غیر طبیعی.
أقول: الطبیعیة أمر ثابت والحرکة غیر ثابتة فلا تستند إلیها لذاتها بل لا بد من اقتران الطبیعة بأمر غیر طبیعی، ویفتقر فی الرد إلیه إلی الانتقال فیکون ذلک الانتقال طبیعیا أما فی الأین فکالحجر المرمی إلی فوق، وأما فی الکیف فکالماء المسخن، وأما فی الکم فکالذابل بالمرض.
قال: لیرد الجسم إلیه فیقف.
أقول: غایة الحرکة الطبیعیة أنما هی حصول الحالة الملائمة الطبیعیة التی فرضنا زوالها حتی اقتضت الطبیعة الحرکة ورد الجسم إلیها بعد عدمها عنه، لا الهرب عن الحالة غیر الطبیعیة، قیل لعدم الاختصاص وهو ممنوع، إذ کل طریق غیر طبیعی مهروب عنه فیختص بالطبیعی، وعلی کل تقدیر فإذا حصلت الحالة الطبیعیة وقف الجسم وعدمت الحرکة الطبیعیة لزوال الشرط وهو عدم الحالة غیر الطبیعیة.
قال: فلا تکون دوریة.
أقول: هذا نتیجة ما تقدم، فإن الحرکة الطبیعیة تطلب استرداد الحالة الطبیعیة
[شماره صفحه واقعی : 383]
بعد زوالها، والحرکة الدوریة تطلب بالحرکة عین ما هربت عنه فلا تکون طبیعیة وهو ظاهر.
واعلم أن الحرکة الطبیعیة قد بینا أنها أنما تصدر عن الطبیعة لا بانفرادها بل بمشارکة الأحوال الغیر الطبیعیة، ولتلک الأحوال درجات متفاوتة (1)فی القرب والبعد، فإذا حرکت الطبیعة الجسم إلی نقطة معینة کانت مع حال مخصوصة غیر ملائمة، فإذا وصل الجسم إلی تلک النقطة لم تبق تلک الحالة بل حصلت حالة أخری هی الحصول فی حد آخر، فعلة الحرکة الأولی التامة غیر علة الحرکة الثانیة فلا یقال: الطبیعة فی منتصف المسافة مثلا تهرب عما طلبته بالطبیعة.
قال: وقسریها مستند إلی قوة مستفادة قابلة للضعف.
أقول: الحرکة القسریة إما أن تکون مع ملازمة المتحرک أو مع مفارقته، والأول لا إشکال فیه وإنما البحث فی الثانی، فالمشهور أن المحرک کما یفید المقسور حرکة کذلک یفیده قوة فاعلة لتلک الحرکة قابلة للضعف بسبب الأمور الخارجیة والطبیعة المقاومة، وکلما ضعفت القوة القسریة بسبب المصادمات قویت الطبیعة إلی أن تفنی تلک القوة بالکلیة.
وعندی هنا إشکال، فإن الواحد بالشخص لا یبقی حال ضعفه، فالقوة القسریة إذا عدمت عند ضعفها افتقر المتجدد منها إلی علة کافتقار الحرکة، والأقرب هنا أن نثبت فی المتحرک قسرا أمورا ثلاثة: الحرکة القسریة والمیل القسری وهو القابل للشدة والضعف والقوة المستفادة من القاسر وهی باقیة لا تشتد ولا تضعف وتجدد المیول ما لم یحصل للهواء الذی یتحرک فیه المتحرک تلبد وتصلب یمنع عن النفوذ فیه فتبطل القوة القسریة بالکلیة.
قال: وطبیعی السکون یستند إلی الطبیعة مطلقا.
أقول: السکون منه طبیعی کاستقرار الأرض فی المرکز، ومنه قسری کالحجر
[شماره صفحه واقعی : 384]
1) هکذا فی جمیع النسخ إلا (م) ففیها: درجات متقاربة.
الواقف فی الهواء قسرا، ومنه إرادی کسکون الحیوان بإرادته فی مکان ما.
والطبیعی من السکون ما یستند إلی الطبیعة مطلقا بخلاف الحرکة الطبیعیة المستندة إلی الطبیعة لا مطلقا بل عند مقارنة أمر غیر ملائم.
قال: وتعرض البساطة ومقابلها للحرکة خاصة.
أقول: من الحرکات ما هو بسیط کحرکة الحجر إلی أسفل، ومنها ما هو مرکب کحرکة النملة علی الرحی إذا اختلفتا فی المقصد، فإن حرکة کل من النملة والرحی وإن کانت بسیطة لکن إذا نظر إلی حرکة النملة الذاتیة باعتبار حصولها فی محل متحرک بالعرض حصل لها ترکیب، ثم إن کانت إحدی الحرکتین مساویة للأخری حدث للنملة ثبات بالنسبة إلی الأمور الثابتة وإن فضلت إحداهما الأخری حصل لها حرکة بقدر فضل إحداهما علی الأخری، وهذا أنما یکون فی متحرک یتحرک بالعرض إذ یستحیل تحرک الجسم الواحد بالذات حرکتین إلی جهة أو جهتین.
قال: ولا یعلل الجنس (1)ولا أنواعه بما یقتضی الدور.
أقول: الذی خطر لنا فی تفسیر هذا الکلام الرد علی أبی هاشم حیث قال: إن حصول الجسم فی المکان معلل بمعنی وإن الحرکة معللة بمعنی، والدلیل علی بطلانه أن المعنی الذی جعل علة فی الحصول إما أن یوجد قبل الحصول أو لا، فإن کان الثانی لزم الدور، وإن کان الأول فإن اقتضی اندفاع الجسم إلی مکان ما فهو المیل وهو ثابت، وإلا لم یکن علة.
قال: الخامس المتی وهو النسبة إلی الزمان أو طرفه.
[شماره صفحه واقعی : 385]
1) المراد بالجنس فی المقام الکون أی الأین کما تقدم فی کلام الشارح آنفا بیان قوله: (ومن الکون طبیعی وقسری وإرادی) من أن الکون هو الجنس، فإن الکون عند المعتزلة هو الجنس لأنواعه الأربعة: الحرکة والسکون والاجتماع والافتراق.
أقول: لما فرغ من البحث عن مقولة الأین شرع فی البحث عن المتی، والمراد بها نسبة الشئ إلی الزمان أو طرفه بالحصول فیه وهو إما حقیقی وهو الذی لا یفضل عن کون الشئ کالصیام فی النهار، وإما غیر حقیقی کالصلاة فیه.
والفرق بین المتی الحقیقی والأین الحقیقی فی النسبة أن المتی الواحد قد یشترک فیه کثیرون بخلاف الأین الحقیقی.
قال: والزمان مقدار الحرکة من حیث التقدم والتأخر العارضین لها (1)باعتبار آخر.
أقول: الحرکة یعرض لها نوعان من التقدم والتأخر وتتقدر باعتبارهما، فإن الحرکة لا بد لها من مسافة تزید بزیادتها وتنقص بنقصانها ولا بد لها من زمان کذلک، ویعرض لأجزائها تقدم وتأخر باعتبار تقدم بعض أجزاء المسافة علی بعض، فإن الجزء من الحرکة الحاصل فی الحیز المتقدم من المسافة متقدم علی الحاصل فی المتأخر منها، وکذلک الحاصل فی المتقدم من الزمان متقدم علی الحاصل فی متأخره، لکن الفرق بین تقدم المسافة وتقدم الحرکة أن المتقدم من المسافة یجامع المتأخر بخلاف أجزاء الحرکة، ویحصل للحرکة عدد بالاعتبارین فالزمان هو مقدار الحرکة وعددها من حیث التقدم والتأخر العارضین لها باعتبار المسافة لا باعتبار الزمان وإلا لزم الدور، وإلی هذا أشار بقوله: باعتبار آخر، أی باعتبار آخر مغایر لاعتبار الزمان.
قال: وإنما تعرض المقولة بالذات للمتغیرات، وبالعرض لمعروضها.
أقول: هذه المقولة التی هی المتی إنما تعرض بالذات للمتغیرات کالحرکات، وإنما تعرض لغیرها بالعرض وبواسطتها، فإن ما لا یتغیر لا تعرض له هذه النسبة إلا باعتبار عروض صفات متغیرة له کالأجسام التی تعرض لها الحرکات
[شماره صفحه واقعی : 386]
1) کما فی (ز) وفی عدة نسخ مخطوطة مصححة معتبرة (م ق ص ش د): العارضان لها، وکذا فی عبارة الشارح. ومتن الشوارق والقوشجی والشرح القدیم للأصفهانی والنسخة المنسوبة إلی خط الخواجة کلها: العارضان لها فالنعت مقطوع تنبیها علی أن الزمان یلحقه التقدم والتأخر لذاته.
فتلحقها هذه النسبة.
قال: ولا یفتقر وجود معروضها وعدمه إلیه.
أقول: الذی فهمناه من هذا الکلام أمران: (أحدهما) أن وجود معروض المتغیرات وعدمه لا یفتقر إلی الزمان لأنه متأخر عن المتغیرات لأنه مقدارها وهی متأخرة عن المتغیرات التی هی معروضها، فلو افتقر وجود المعروض وعدمه إلیه لزم الدور.
(الثانی) أن هذه النسبة التی هی المقولة عارضة للمنتسبین اللذین أحدهما الزمان، فالزمان معروض لهذه النسبة ووجود هذا المعروض وعدمه لا یفتقران إلی الزمان وإلا لزم التسلسل.
قال: والطرف کالنقطة وعدمه فی الزمان لا علی التدریج.
أقول: الطرف یعنی به الآن فإنه طرف الزمان ووجوده فرضی علی ما اختاره المصنف رحمه الله من نفی الجوهر الفرد کوجود النقطة فی الجسم، وعدمه فی جمیع الزمان الذی بعده لا علی التدریج وذلک لأن عدم الشئ قد یکون فی آن کالأجسام وغیرها من الأعراض القارة، وقد یکون فی زمان وهذا علی قسمین:
الأول: أن یکون العدم علی التدریج کعدم الحرکة، والثانی: أن یکون لا علی التدریج کاللامماسة وکعدم الآن.
قال: وحدوث العالم یستلزم حدوثه.
أقول: قد بینا فیما تقدم أن العالم حادث والزمان من جملته فیکون حادثا بالضرورة، والأوائل نازعوا فی ذلک وقد تقدم کلامهم والجواب عنه.
قال: السادس الوضع وهو هیئة تعرض للجسم باعتبار نسبتین.
[شماره صفحه واقعی : 387]
أقول: الوضع من جملة الأعراض النسبیة، واعلم أن لفظة الوضع تقال علی معان بالاشتراک: أحدها: کون الشئ بحیث یشار إلیه إشارة حسیة أنه هنا أو هناک، فالنقطة ذات وضع بهذا الاعتبار دون الوحدة. وثانیها: هیئة تعرض للجسم بسبب نسبة أجزائه بعضها إلی بعض. والثالث: هیئة تعرض للجسم بسبب نسبة أجزائه بعضها إلی بعض وبسبب نسبة أجزائه إلی الأمور الخارجة عنه، وهذا هو المقولة المذکورة هنا کالقیام فإنه یفتقر إلی حصول نسبة الأجزاء ونسبة لها إلی الأمور الخارجیة مثل کون رأس القائم من فوق ورجلاه من أسفل ولولا هذه النسبة لکان الانتکاس قیاما، وإلی هذا أشار بقوله: باعتبار نسبتین، أی باعتبار نسبة الأجزاء بعضها إلی بعض وباعتبار نسبة الأجزاء إلی الأمور الخارجیة.
قال: وفیه تضاد وشدة وضعف.
أقول: قد یقع فی الوضع تضاد کالقیام والانتکاس، فإنهما هیئتان وجودیتان بینهما غایة الخلاف متعاقبتان علی موضوع واحد فیکونان متضادین، وقد یقع فیه أیضا شدة وضعف فإن الانتصاب والانتکاس قد یقبلان الشدة والضعف.
قال: السابع الملک وهو نسبة التملک.
أقول: قال أبو علی: إن مقولة الملک لم أحصلها إلی الآن، ویشبه أن تکون عبارة عن نسبة الجسم إلی حاو له أو لبعض أجزائه کالتسلح (1)
أما عبارة الشیخ فقال فی الفصل الثالث من ثانیة طبیعیات الشفاء فی بیان المقولات التی تقع الحرکة فیها: وأما مقولة الجدة فإنی إلی هذه الغایة لم أتحققها، والذی یقال: إن هذه المقولة تدل علی نسبة الجسم إلی ما یشمله ویلزمه فی الانتقال، فیکون تبدل هذه النسبة علی الوجه الأول أنما هو فی السطح الحاوی وفی المکان فلا یکون فیها علی ما أظن لذاتها وأولا حرکة (ج 1 ط 1 ص 47).
والتختم، فمنه[شماره صفحه واقعی : 388]
1) بالحاء المهملة، والمعجمة مهملة.
ذاتی کحال الهرة عند أهابها، ومنه عرضی کبدن الانسان عند قمیصه. وأما المصنف رحمه الله فإنه حصل هذه المقولة وبین أنها عبارة عن نسبة التملک قال رحمه الله:
ولخفائها عبر المتقدمون عنها بعبارات مختلفة کالجدة والملک وله.
قال: الثامن والتاسع أن یفعل وأن ینفعل.
أقول: هاتان مقولتان ذهب الأوائل إلی أنهما ثابتان عینا وهما عبارة عن تأثیر الشئ فی غیره وتأثره عنه ما دام التأثیر والتأثر موجودین، وإذا انقطعا قیل لهما: فعل وانفعال، فإن الجسم ما دام فی الاحتراق قیل له هو ذا یحترق (1)
وفی طبیعیات أرسطو (ص 465 ط 1 القاهرة): وأما هو ذا فإنه الجزء من الزمان المستقبل القریب من الآن الحاضر غیر المنقسم، مثال ذلک أن تقول: متی تمضی؟ فیقال لک: هو ذا یمضی، أی الوقت الذی هو مزمع بالمضی فیه قد أزف.
ومن الزمان السالف ما لیس ببعید من الآن، مثال ذلک أن تقول: متی تمضی؟ فیقال لک: هو ذا قد مضیت. ولسنا نقول: إن مدینة ایلیون هو ذا قد فتحت، لأن فتحها کان بعیدا جدا من الآن.
أقول: فکلمة هو ذا یونانیة دخیلة فی کلمات العرب لا أنها مؤلفة من کلمتین هما: هو وذا، ثم استعملت مفردة کما یظن، ونحوها کلمة هب بمعنی سلمنا الرائجة فی الصحف العربیة فإنها یونانیة أیضا دخلت فی لغة العرب من قلم المترجمین فی أوائل الاسلام، لا أنها من وهب کما یظن أیضا.
وقال الشیخ فی آخر المقالة الثانیة من طبیعیات الشفاء (ج 1 ط 1 ص 81): ومن هذه الألفاظ - یعنی الألفاظ الزمانیة - قولهم: هو ذا، وهو ما یدل علی آن قریب فی المستقبل من الآن الحاضر لا یشعر بمقدار البعد بینهما قصرا شعورا یعتد به.
والشیخ عقد فی الموضع المذکور من الشفاء فصلا فی بیان الألفاظ الزمانیة نحو: بغتة ودفعة وقبیل ونحوها. وقال فی منطق الشفاء: شکل الکلمة التی فی المستقبل بعینه شکل الکلمة التی للحاضر فیقال: إن زیدا یمشی أی فی الحال، ویمشی أی فی الاستقبال، فإذا حاولوا زیادة البیان قالوا: إن زیدا هو ذا یمشی فأقتضی الحال، أو قالوا: سوف یمشی فاقتضی الاستقبال.
وهذه الکلمة فی الروایات أیضا غیر عزیزة ففی کتاب الطب لأبی عتاب وأخیه أحمد بن العباس بن المفضل قال: حدثنی أخی المفضل قال: لدغتنی عقرب فکادت شوکته حین ضربتنی تبلغ بطنی من شدة ما ضربتنی، وکان أبو الحسن العسکری علیه السلام جارنا، فصرت إلیه فقال [ أبی ]: إن ابنی عبد الله لدغته وهو ذا یتخوف علیه، فقال: أسقوه من دواء الجامع فإنه دواء الرضا علیه السلام، الحدیث.
وفی الباب الحادی والعشرین من أبواب التیمم من وسائل الشیعة (ج 1 ص 189 من الطبع البهادری): عبد الله بن عاصم قال: سألت أبا عبد الله علیه السلام عن الرجل لا یجد الماء فیتیمم ویقوم فی الصلاة فجاء الغلام فقال: هو ذا الماء، فقال: إن کان لم یرکع فلینصرف ویلتوضأ وإن کان قد رکع فلیمض فی صلاته.
وقال الشیخ فی الفصل الخامس من النمط الثالث من الإشارات فی إثبات أن نفس الانسان غیر الجسمیة والمزاج ما هذا لفظه: هو ذا یتحرک الحیوان بشئ غیر جسمیته.. الخ.
وترجمه عبد السلام الفارسی هکذا: آنک جانور جنبش می کند بچیزی جز جسم أو.
وللسید الأفخم محمد باقر المعروف بالمیر الداماد تعلیقة فی ذلک المقام من الإشارات فی بیان کلمة هو ذا، قال: هو ذا - بفتح الهاء وتسکین الواو - کلمة مفردة تستعمل للاستمرار والتأکید ومرادفها فی لغة الفرس همی، ومقابلتها فی لغة العرب بغتة.. الخ.
أقول: والصواب أن مرادفها فی لغة الفرس اینک واکنون وآنک، کما علمت من کلمات أرسطو والشیخ ومواضع استعمالها فی الروایة وغیرها، ثم إن قوله: تستعمل للاستمرار والتأکید ففیه ما فیه أیضا کما دریت، ولما فسرها للاستمرار والتأکید قال: إن مرادفها فی لغة الفرس همی، وقد فهمت معناها الصحیح ومرادفها کذلک.
فإذا[شماره صفحه واقعی : 389]
1) هو ذا کلمة واحدة معناها بالفارسیة: اینک، اکنون، آنک.
انقطع احتراقه واستقر أطلق علیه لفظة المصدر.
قال: والحق ثبوتهما ذهنا وإلا لزم التسلسل.
أقول: المصنف رحمه الله ذهب هنا إلی ما ذهب إلیه المتکلمون، وخالف الأوائل فی ذلک وجعل هاتین المقولتین أمرین ذهنیین لا ثبوت لهما عینا وإلا لزم التسلسل.
ووجه اللزوم أن ثبوتهما یستدعی علة مؤثرة فیهما، فلتلک العلة نسبة التأثیر إلیهما ولهما نسبة التأثر عنها، وذلک یستدعی ثبوت نسبتین أخریین وهکذا إلی ما لا یتناهی.
[شماره صفحه واقعی : 390]
وفیه فصول:
[شماره صفحه واقعی : 391]
قال: الموجود إن کان واجبا وإلا استلزمه لاستحالة الدور والتسلسل.
أقول: یرید إثبات واجب الوجود تعالی وبیان صفاته وما یجوز علیه وما لا یجوز وبیان أفعاله وآثاره وابتدأ بإثبات وجوده لأنه الأصل فی ذلک کله، والدلیل علی وجوده أن نقول هنا موجود بالضرورة فإن کان واجبا فهو المطلوب، وإن کان ممکنا افتقر إلی مؤثر موجود بالضرورة فذلک المؤثر إن کان واجبا فالمطلوب، وإن کان ممکنا افتقر إلی مؤثر موجود فإن کان واجبا فالمطلوب وإن کان ممکنا تسلسل أو دار، وقد تقدم بطلانهما وهذا برهان قاطع أشیر إلیه فی الکتاب العزیز بقوله: (أو لم یکف بربک أنه علی کل شئ شهید) (1)وهو استدلال لمی.
والمتکلمون سلکوا طریقا آخر فقالوا: العالم حادث فلا بد له من محدث، فلو کان محدثا تسلسل أو دار، وإن کان قدیما ثبت المطلوب لأن القدم یستلزم الوجوب، وهذه الطریقة أنما تتمشی بالطریقة الأولی، فلهذا اختارها المصنف رحمه الله علی هذه.
[شماره صفحه واقعی : 392]
1) فصلت: 53.
وفیه مسائل:
(1) قال: الثانی فی صفاته. وجود العالم بعد عدمه ینفی الإیجاب.
أقول: لما فرغ من البحث عن الدلالة علی وجود الصانع تعالی شرع فی الاستدلال علی صفاته تعالی وابتدأ بالقدرة، والدلیل علی أنه تعالی قادر أنا قد بینا أن العالم حادث، فالمؤثر فیه إن کان موجبا لزم حدوثه أو قدم ما فرضناه حادثا أعنی العالم والتالی بقسمیه باطل، بیان الملازمة أن المؤثر الموجب یستحیل تخلف أثره عنه، وذلک یستلزم إما قدم العالم وقد فرضناه حادثا أو حدوث المؤثر ویلزم التسلسل، فظهر أن المؤثر للعالم قادر مختار.
قال: والواسطة غیر معقولة.
أقول: لما فرغ من الاستدلال علی مطلوبه شرع فی أنواع من الاعتراضات للخصم مع وجه المخلص منها، وتقریر هذا السؤال أن یقال: دلیلکم یدل علی أن
[شماره صفحه واقعی : 393]
1) باتفاق النسخ کلها، بدون کلمة مختار وفی آخر البحث: فظهر أن المؤثر للعالم قادر مختار، أیضا باتفاق النسخ کلها، فأوهم ذیل البحث زیادة مختار فی العنوان کما فی المطبوعة.
مؤثر العالم مختار ولیس یدل علی أن الواجب مختار بل جاز أن یکون الواجب تعالی موجبا لذاته معلولا یؤثر (1)فی العالم علی سبیل الاختیار، وتقریر الجواب أن هذه الواسطة غیر معقولة (2)لأنا قد بینا حدوث العالم بجملته وأجزائه، والمعنی بالعالم کل موجود سوی الله تعالی، وثبوت واسطة بین ذات الله تعالی وبین ما سواه غیر معقول.
قال: ویمکن عروض الوجوب والامکان للأثر باعتبارین.
أقول: هذا جواب عن سؤال آخر، وتقریره أن المؤثر إما أن یستجمع جمیع جهات المؤثریة أو لا، فإن کان الأول کان وجود الأثر عنه واجبا وإلا لافتقر ترجیحه إلی مرجح زائد فلا تکون الجهات بأسرها موجودة هذا خلف، أو لزم الترجیح من غیر مرجح وهو باطل بالضرورة، وإن لم یکن مستجمعا لجمیع الجهات استحال صدور الأثر عنه، وحینئذ لا یمکن تحقق القادر لأنه علی تقدیر حصول جمیع الجهات یمتنع الترک، وعلی تقدیر انتفاء بعضها یمتنع الفعل فلا تتحقق المکنة من الطرفین.
وتقریر الجواب أن الأثر تعرض له نسبتا الوجوب والإمکان باعتبارین فلا یتحقق الموجب ولا یلزم الترجیح من غیر مرجح، وبیانه أن فرض استجماع المؤثر جمیع ما لا بد منه فی المؤثریة هو بأن یکون المؤثر المختار مأخوذا مع قدرته التی یستوی طرفا الوجود والعدم بالنسبة إلیها ومع داعیه الذی یرجح أحد طرفیه، وحینئذ یجب الفعل بعدهما نظرا إلی وجود الداعی والقدرة ولا تنافی بین
[شماره صفحه واقعی : 394]
1) کما فی (م ص ش د) فقوله: معلولا، مفعول لقوله: موجبا، بالکسر علی هیئة الفاعل. وفی (ق ز): موجبا لذاته وله معلول یؤثر. فعلی هذه النسخة کان قوله: موجبا، بالفتح. ولکنها تصرف من غیر لزوم ومفادهما واحد لکن ما فی النسخ الأولی وهی أمتنها وأقدمها متعین بلا کلام.
2) وفی (م)، وحدها وهی أقدم النسخ: أو بواسطة غیر معقولة. والنسخ الأخری کلها کما فی المتن، وأسلوب کلام الخواجة فی التجرید یعطی الأول.
هذا الوجوب وبین الإمکان نظرا إلی مجرد القدرة والاختیار، وهذا کما إذا فرضنا وقوع الفعل من المختار فإنه یصیر واجبا من جهة فرض الوقوع ولا ینافی الاختیار، وبهذا التحقیق یندفع جمیع المحاذیر اللازمة لأکثر المتکلمین فی قولهم القادر یرجح أحد مقدوریه علی الآخر لا لمرجح.
قال: واجتماع القدرة علی المستقبل مع العدم.
أقول: هذا جواب عن سؤال آخر، وتقریره أن نقول: الأثر إما حاصل فی الحال فواجب فلا یکون مقدورا، أو معدوم فممتنع فلا قدرة.
وتقریر الجواب أن الأثر معدوم حال حصول القدرة ولا نقول: أن القدرة حال عدم الأثر تفعل الوجود فی تلک الحال بل فی المستقبل، فیمکن اجتماع القدرة علی الوجود فی المستقبل مع العدم فی الحال. لا یقال: الوجود فی الاستقبال غیر ممکن فی الحال لأنه مشروط بالاستقبال الممتنع فی الحال، وإذا کان کذلک فلا قدرة علیه فی الحال وعند حصول الاستقبال یعود الکلام، لأنا نقول: القدرة لا تتعلق بالوجود فی الاستقبال فی الحال بل فی الاستقبال.
قال: وانتفاء الفعل لیس فعل الضد.
أقول: هذا جواب عن سؤال آخر، وتقریره أن القادر لا یتعلق فعله بالعدم فلا یتعلق فعله بالوجود. أما بیان المقدمة الأولی فلأن الفعل یستدعی الوجود والامتیاز وهما ممتنعان فی حق المعدوم، وأما الثانیة فلأنکم قلتم القادر هو الذی یمکنه الفعل والترک وإذا انتفی إمکان الترک انتفی إمکان الفعل. وتقریر الجواب أن القادر هو الذی یمکنه أن یفعل وأن لا یفعل، ولیس لا یفعل عبارة عن فعل الضد.
قال: وعمومیة العلة تستلزم عمومیة الصفة.
أقول: یرید بیان أنه تعالی قادر علی کل مقدور وهو مذهب الأشاعرة، وخالف أکثر الناس فی ذلک فإن الفلاسفة قالوا: إنه تعالی قادر علی شئ
[شماره صفحه واقعی : 395]
واحد (1)لأن الواحد لا یتعدد أثره، وقد تقدم بطلان مقالتهم.
والمجوس ذهبوا إلی أن الخیر من الله تعالی والشر من الشیطان، لأن الله تعالی خیر محض وفاعل الشر شریر.
والمانویة ذهبوا (2)إلی أن الخیر من النور والشر من الظلمة.
والنظام قال: إن الله تعالی لا یقدر علی القبیح لأنه یدل علی الجهل أو الحاجة.
وذهب البلخی إلی أن الله لا یقدر علی مثل مقدور العبد لأنه إما طاعة أو سفه (3).
وذهب الجبائیان إلی أنه تعالی لا یقدر علی عین مقدور العبد وإلا لزم اجتماع الوجود والعدم علی تقدیر أن یرید الله إحداثه والعبد عدمه.
وهذه المقالات کلها باطلة، لأن المقتضی لتعلق القدرة بالمقدور أنما هو الإمکان، إذ مع الوجوب والامتناع لا تعلق والإمکان ثابت فی الجمیع فثبت الحکم وهو صحة التعلق، وإلی هذا أشار المصنف رحمه الله بقوله: عمومیة العلة أی الإمکان تستلزم عمومیة الصفة، أعنی القدرة علی کل مقدور.
والجواب عن شبهة المجوس أن المراد من الخیر والشریر إن کان من فعلهما فلم لا یجوز إسنادهما إلی شئ واحد، وأیضا الخیر والشر لیسا ذاتیین للشئ فجاز أن یکون الشئ خیرا بالقیاس إلی شئ وشرا بالقیاس إلی آخر، وحینئذ یصح إسنادهما إلی ذات واحدة.
وعن شبهة النظام أن الإحالة حصلت بالنظر إلی الداعی، فلا تنافی الإمکان الذاتی المقتضی لصحة تعلق القادر.
[شماره صفحه واقعی : 396]
1) الفیلسوف الإلهی لا یقول أن ذلک الشئ واحد عددی فلا ردع ولا بطلان.
2) قال الماتن فی نقد المحصل (ص 130 ط مصر): المجوس من الثنویة یقولون: إن فاعل الخیر یزدان، وفاعل الشر اهرمن ویعنون بهما ملکا وشیطانا، والله تعالی منزه عن فعل الخیر والشر. والمانویة یقولون: إن فاعلهما النور والظلمة. والدیصانیة یذهبون إلی مثل ذلک.. الخ فیستفاد من کلامه أن الثنویة فی الشرح کما فی المطبوعة محرفة والصواب المانویة.
3) وفی (م) إما طاعة أو سنة، والنسخ الباقیة سفه، والشارح العلامة قال فی الشرح: إن الطاعة والعبث وصفان.. الخ والعبث هو السفه.
وعن شبهة البلخی أن الطاعة والعبث وصفان لا یقتضیان الاختلاف الذاتی.
وعن شبهة الجبائیین أن العدم أنما یحصل إذا لم یوجد داع لقادر آخر إلی إیجاده.
قال: والأحکام والتجرد (1)واستناد کل شئ إلیه دلائل العلم.
أقول: لما فرغ من بیان کونه تعالی قادرا وکیفیة قدرته شرع فی بیان کونه تعالی عالما وکیفیة علمه، واستدل علی کونه تعالی عالما بوجوه ثلاثة، الأول منها للمتکلمین والأخیران للحکماء:
الوجه الأول: أنه تعالی فعل الأفعال المحکمة وکل من کان کذلک فهو عالم، (أما المقدمة الأولی) فحسیة لأن العالم إما فلکی أو عنصری، وآثار الحکمة والإتقان فیهما ظاهرة مشاهدة، (وأما الثانیة) فضروریة لأن الضرورة قاضیة بأن غیر العالم یستحیل منه وقوع الفعل المحکم المتقن مرة بعد أخری.
الوجه الثانی: أنه تعالی مجرد وکل مجرد عالم بذاته وبغیره، أما الصغری فإنها وإن کانت ظاهرة لکن بیانها یأتی فیما بعد عند الاستدلال علی کونه تعالی لیس بجسم ولا جسمانی، وأما الکبری فلأن کل مجرد فإن ذاته حاصلة لذاته لا لغیره وکل مجرد حصل له مجرد فإنه عاقل لذلک المجرد، لأنا لا نعنی بالتعقل إلا الحصول فإذن کل مجرد فإنه عاقل لذاته.
وأما إن کل مجرد عالم بغیره فلأن کل مجرد أمکن أن یکون معقولا وحده وکل ما یمکن أن یکون معقولا وحده أمکن أن یکون معقولا مع غیره وکل مجرد
[شماره صفحه واقعی : 397]
1) الأحکام هو إتقان الصنع ووحدة التدبیر، والحکم بالأحکام محکم، وأما تجرده تعالی فتنزیه فی عین التشبیه تعالی الله عن ذلک بل هو فی السماء إله وفی الأرض إله وهو الصمد الحق العالی فی دنوه والدانی فی علوه.
یعقل مع غیره فإنه عاقل لذلک الغیر، أما ثبوت المعقولیة لکل مجرد فظاهر لأن المانع من التعقل أنما هو المادة لا غیر، وأما صحة التقارن فی المعقولیة فلأن کل معقول فإنه لا ینفک عن الأمور العامة، وأما وجوب العاقلیة (1)
ولا یخفی علیک أن قوله: فإنه عاقل لذلک الغیر، یناسب الوجوب أشد مناسبة من الثبوت.
حینئذ فلأن إمکان مقارنة المجرد للغیر لا یتوقف علی الحضور فی العقل لأنه نوع من المقارنة فیتوقف إمکان الشئ علی ثبوته فعلا وهو باطل، وإمکان المقارنة هو إمکان التعقل، وفی هذا الوجه أبحاث مذکورة فی کتبنا العقلیة.الوجه الثالث: أن کل موجود سواه ممکن علی ما یأتی فی باب الوحدانیة، وکل ممکن فإنه مستند إلی الواجب إما ابتداءا أو بوسائط علی ما تقدم، وقد سلف أن العلم بالعلة یستلزم العلم بالمعلول، والله تعالی عالم بذاته علی ما تقدم فهو عالم بغیره.
قال: والأخیر عام.
أقول: الوجه الأخیر من الأدلة الثلاثة الدالة علی کونه تعالی عالما یدل علی عمومیة علمه بکل معلوم، وتقریره أن کل موجود سواه ممکن وکل ممکن مستند إلیه فیکون عالما به سواء کان جزئیا أو کلیا، وسواء کان موجودا قائما بذاته أو عرضا قائما بغیره، وسواء کان موجودا فی الأعیان أو متعقلا فی الأذهان لأن وجود الصورة فی الذهن من الممکنات أیضا فیستند إلیه، وسواء کانت الصورة الذهنیة صورة أمر وجودی أو عدمی ممکن أو ممتنع، فلا یعزب عن علمه شئ من الممکنات ولا من الممتنعات، وهذا برهان شریف قاطع.
قال: والتغایر اعتباری.
أقول: لما فرغ من الاستدلال علی کونه تعالی عالما بکل معلوم شرع فی الجواب عن الاعتراضات الواردة عن المخالفین وابتدأ باعتراض من نفی علمه
[شماره صفحه واقعی : 398]
1) کما فی (م ص) وهما أصح النسخ والأولی أقدمها. وفی (ش ق ز د): وأما ثبوت العاقلیة.
تعالی بذاته ولم یذکر الاعتراض صریحا بل أجاب عنه وحذفه للعلم به. وتقریر الاعتراض أن نقول: العلم إضافة بین العالم والمعلوم أو مستلزم للإضافة، وعلی کلا التقدیرین فلا بد من المغایرة بین العالم والمعلوم ولا مغایرة فی علمه بذاته.
والجواب أن المغایرة قد تکون بالذات وقد تکون بنوع من الاعتبار، وهاهنا ذاته تعالی من حیث إنها عالمة مغایرة لها من حیث إنها معلومة وذلک کاف فی تعلق العلم.
قال: ولا یستدعی العلم صورا مغایرة للمعلومات عنده، لأن نسبة الحصول إلیه أشد من نسبة الصور المعقولة لنا.
أقول: هذا جواب عن اعتراض آخر أورده من نفی علم الله تعالی بالماهیات المغایرة له، وتقریر الاعتراض أن العلم صورة مساویة للمعلوم فی العالم، فلو کان الله تعالی عالما بغیره من الماهیات لزم حصول صور تلک المعلومات فی ذاته تعالی وذلک یستلزم تکثره تعالی، وکونه قابلا وفاعلا ومحلا لآثاره، وأنه تعالی لا یوجد شیئا مما یباین ذاته بل بتوسط الأمور الحالة فیه (1)
والشارح العلامة ناظر إلی عباراته فی ذلک المقام من شرح الإشارات، فراجع.
وکل ذلک باطل.وتقریر الجواب أن العلم لا یستدعی صورا مغایرة للمعلومات عنده تعالی لأن العلم هو الحصول عند المجرد علی ما تقدم، ولا ریب فی أن الأشیاء کلها حاصلة له لأنه مؤثرها وموجدها، وحصول الأثر للمؤثر أشد من حصول المقبول لقابله مع أن الثانی لا یستدعی حصول صورة مغایرة لذات الحاصل، فإنا إذا عقلنا ذواتنا لم نفتقر إلی صورة مغایرة لذواتنا، ثم إذا أدرکنا شیئا ما بصورة
[شماره صفحه واقعی : 399]
1) وفی (م): بل بتوسط الأمور الخارجیة، فالأمور الخارجیة هی تلک الصور الحالة فی الذات فهی من حیث إنها تغایر الذات خارجیة عنها، فتدبر. والنسخ الباقیة بعضها: بل یتوسط الأمور الحالة فیه، وبعضها: أو بتوسط الأمور الحالة فیه. وما اخترناه موافق لعبارة الخواجة فی الفصل السابع عشر من النمط السابع من شرحه علی الإشارات (ص 192 ط الشیخ رضا) حیث قال: وبأنه تعالی لا یوجد شیئا مما یباینه بذاته بل بتوسط الأمور الحالة فیه.
تحصل فی أذهاننا فإنا ندرک تلک الصورة الحاصلة فی الذهن بذاتها لا باعتبار صورة أخری وإلا لزم تضاعف الصور مع أن تلک الصورة حاصلة لذاتنا لا بانفرادها بل بمشارکة من المعقولات، فحصول العلم بالموجودات لواجب الوجود الذی تحصل له الأشیاء من ذاته بانفراده من غیر افتقار إلی صور لها أولی، ولما کانت ذاته سببا لکل موجود وعلمه بذاته علة لعلمه بآثاره وکانت ذاته وعلمه بذاته العلتان متغایرتین بالاعتبار متحدتین بالذات فکذا معلوله والعلم به متحدان بالذات متغایران بنوع من الاعتبار، وهذا بحث شریف أشار إلیه صاحب التحصیل وبسطه المصنف رحمه الله فی شرح الإشارات، وبهذا التحقیق یندفع جمیع المحالات لأنها لزمت باعتبار حصول صور فی ذاته تعالی عن ذلک.
قال: وتغیر الإضافات ممکن.
أقول: هذا جواب عن اعتراض الحکماء القائلین بنفی علمه تعالی بالجزئیات الزمانیة، وتقریر الاعتراض أن العلم یجب تغیره عند تغیر المعلوم وإلا لانتفت المطابقة، لکن الجزئیات الزمانیة متغیرة فلو کانت معلومة لله تعالی لزم تغیر علمه تعالی، والتغیر فی علم الله تعالی محال.
وتقریر الجواب أن التغیر هنا أنما هو فی الإضافات لا فی الذات ولا فی الصفات الحقیقیة کالقدرة التی تتغیر نسبتها وإضافتها إلی المقدور عند عدمه وإن لم تتغیر فی نفسها، وتغیر الإضافات جائز لأنها أمور اعتباریة لا تحقق لها فی الخارج.
قال: ویمکن اجتماع الوجوب والامکان باعتبارین.
أقول: هذا جواب عن احتجاج من نفی علمه تعالی بالمتجددات قبل وجودها، وتقریر کلامهم أن العلم لو تعلق بالمتجدد قبل تجدده لزم وجوبه وإلا لجاز أن لا یوجد، فینقلب علمه تعالی جهلا وهو محال.
[شماره صفحه واقعی : 400]
والجواب إن أردتم بوجوب ما علمه تعالی (1)أنه واجب الصدور عن العلم فهو باطل، لأنه تعالی یعلم ذاته ویعلم المعدومات (2)وإن أردتم وجوب المطابقة لعلمه فهو صحیح لکن ذلک وجوب لاحق لا سابق فلا ینافی الإمکان الذاتی، وإلی هذا أشار بقوله: ویمکن اجتماع الوجوب والإمکان باعتبارین.
قال: وکل قادر عالم حی بالضرورة.
أقول: اتفق الناس علی أنه تعالی حی واختلفوا فی تفسیره، فقال قوم: إنه عبارة عن کونه تعالی لا یستحیل أن یقدر ویعلم. وقال آخرون: إنه من کان علی صفة لأجله علیها یجب أن یعلم ویقدر. والتحقیق أن صفاته تعالی إن قلنا بزیادتها علی ذاته فالحیاة صفة ثبوتیة زائدة علی الذات وإلا فالمرجع بها إلی صفة سلبیة وهو الحق، وقد بینا أنه تعالی قادر عالم فیکون بالضرورة حیا لأن ثبوت الصفة فرع عدم استحالتها.
قال: وتخصیص بعض الممکنات بالایجاد فی وقت یدل علی إرادته تعالی (3).
أقول: اتفق المسلمون علی أنه تعالی مرید لکنهم اختلفوا فی معناه، فأبو الحسین جعله نفس الداعی علی معنی أن علمه تعالی بما فی الفعل من المصلحة
[شماره صفحه واقعی : 401]
الداعیة إلی الایجاد هو المخصص والإرادة. وقال النجار: إنه سلبی وهو کونه تعالی غیر مغلوب ولا مستکره وعن الکعبی أنه راجع إلی أنه عالم بأفعال نفسه وآمر بأفعال غیره. وذهبت الأشعریة والجبائیان إلی أنه صفة زائدة علی العلم.
والدلیل علی ثبوت الصفة مطلقا أن الله تعالی أوجد بعض الممکنات دون بعض مع تساوی نسبتها إلی القدرة، فلا بد من مخصص غیر القدرة التی شأنها الایجاد مع تساوی نسبتها إلی الجمیع، وغیر العلم التابع للمعلوم وذلک المخصص هو الإرادة، وأیضا بعض الممکنات یخصص بالایجاد فی وقت دون ما قبله وبعده مع التساوی فلا بد من مرجح غیر القدرة والعلم.
قال: ولیست زائدة علی الداعی وإلا لزم التسلسل أو تعدد القدماء.
أقول: اختلف الناس هنا، فذهبت الأشعریة إلی إثبات أمر زائد علی ذاته قدیم هو الإرادة، والمعتزلة اختلفوا فقال أبو الحسین: إنها نفس الداعی، وهو الذی اختاره المصنف. وقال أبو علی وأبو هاشم: إن إرادته حادثة لا فی محل.
وقالت الکرامیة: إن إرادته حادثة فی ذاته، والدلیل علی ما اختاره المصنف أن إرادته لو کانت قدیمة لزم تعدد القدماء، والتالی باطل فالمقدم مثله، ولو کانت حادثة إما فی ذاته أو لا فی محل لزم التسلسل، لأن حدوث الإرادة فی وقت دون آخر یستلزم ثبوت إرادة مخصصة، والکلام فیها کالکلام هنا.
قال: والنقل دل علی اتصافه بالإدراک والعقل علی استحالة الآلات.
أقول: اتفق المسلمون کافة علی أنه تعالی مدرک واختلفوا فی معناه، فالذی ذهب إلیه أبو الحسین أن معناه علمه تعالی بالمسموعات والمبصرات، وأثبت الأشعریة وجماعة من المعتزلة صفة زائدة علی العلم.
[شماره صفحه واقعی : 402]
والدلیل علی ثبوت کونه تعالی سمیعا بصیرا السمع، فإن القرآن قد دل علیه وإجماع المسلمین علی ذلک. إذا عرفت هذا فنقول: السمع والبصر فی حقنا أنما یکون بآلات جسمانیة وکذا غیرهما من الادراکات، وهذا الشرط ممتنع فی حقه تعالی بالعقل فإما أن یرجع بالسمع والبصر إلی ما ذهب إلیه أبو الحسین، وإما إلی صفة زائدة غیر مفتقرة إلی الآلات فی حقه تعالی.
قال: وعمومیة قدرته تدل علی ثبوت الکلام والنفسانی غیر معقول.
أقول: ذهب المسلمون کافة إلی أنه تعالی متکلم واختلفوا فی معناه، فعند المعتزلة أنه تعالی أوجد حروفا وأصواتا فی أجسام جمادیة دالة علی المراد، وقالت الأشاعرة: إنه متکلم بمعنی أنه قام بذاته معنی غیر العلم والإرادة وغیرهما من الصفات تدل علیها العبارات وهو الکلام النفسانی، وهو عندهم معنی واحد (1)لیس بأمر ولا نهی ولا خبر ولا غیر ذلک من أسالیب الکلام، والمصنف رحمه الله حینئذ استدل علی ثبوت الکلام بالمعنی الأول بما تقدم من کونه تعالی قادرا علی کل مقدور لا شک فی إمکان خلق أصوات فی أجسام تدل علی المراد، وقد اتفقت المعتزلة والأشاعرة علی إمکان هذا لکن الأشاعرة أثبتوا معنی آخر، والمعتزلة نفوا هذا المعنی لأنه غیر معقول إذ لا یعقل ثبوت معنی غیر العلم لیس بأمر ولا نهی ولا خبر ولا استخبار وهو قدیم والتصدیق موقوف علی التصور.
قال: وانتفاء القبح عنه تعالی یدل علی صدقه.
أقول: لما أثبت کونه تعالی متکلما وبین معناه شرع فی بیان کونه تعالی
[شماره صفحه واقعی : 403]
1) قد تقدم البحث عن الکلام النفسی، وکونه معنی واحدا بسیطا کأنه ناظر إلی علمه الأحدی، إلا أنهم جعلوه مقابل العلم، فلا یصح بناء کلام النفسی علی العلم وتصحیحه.
صادقا، وقد اتفق المسلمون علیه لکن لا یتمشی علی أصول الأشاعرة، أما المعتزلة فهذا المطلب عندهم ظاهر الثبوت لأن الکذب قبیح بالضرورة، والله تعالی منزه عن القبائح لأنه تعالی حکیم علی ما یأتی فلا یصدر الکذب عنه تعالی.
قال: ووجوب الوجود یدل علی سرمدیته ونفی الزائد.
أقول: اتفق المثبتون للصانع تعالی علی أنه باق أبدا واختلفوا فذهب الأشعری إلی أنه باق ببقاء یقوم به. وذهب آخرون إلی أنه باق لذاته وهو الحق الذی اختاره المصنف، والدلیل علی أنه باق ما تقدم من بیان وجوب وجوده لذاته وواجب الوجود لذاته یستحیل علیه العدم وإلا لکان ممکنا. والاعتراض الذی یورد هنا - وهو أنه یجوز أن یکون واجبا لذاته فی وقت وممتنعا فی وقت آخر - یدل علی سوء فهم مورده لأن ماهیته حینئذ بالنظر إلیها مجردة عن الوقتین تکون قابلة لصفتی الوجود والعدم ولا نعنی بالممکن سوی ذلک. (واعلم) أن هذا الدلیل کما یدل علی وجوب البقاء یدل علی انتفاء المعنی الذی أثبته أبو الحسن الأشعری، لأن وجوب الوجود یقتضی الاستغناء عن الغیر، فلو کان باقیا بالبقاء کان محتاجا إلیه فیکون ممکنا هذا خلف.
قال: والشریک.
أقول: هذا عطف علی الزائد، أی ووجوب الوجود یدل علی نفی الزائد ونفی الشریک. (واعلم) أن أکثر العقلاء اتفقوا علی أنه تعالی واحد، والدلیل علی ذلک
[شماره صفحه واقعی : 404]
العقل والنقل، أما العقل فما تقدم من وجوب وجوده تعالی فإنه یدل علی وحدته، لأنه لو کان هناک واجب وجود آخر لتشارکا فی مفهوم کون کل واحد منهما واجب الوجود فإما أن یتمیزا أو لا، والثانی یستلزم المطلوب وهو انتفاء الشرکة والأول یستلزم الترکیب وهو باطل وإلا لکان کل واحد منهما ممکنا، وقد فرضناه واجبا هذا خلف، وأما النقل فظاهر.
قال: والمثل.
أقول: هذا عطف علی الزائد أیضا، أی ووجوب الوجود یدل علی نفی الزائد ونفی الشریک ونفی المثل وهذا مذهب أکثر العقلاء، وخالف فیه أبو هاشم فإنه جعل ذاته مساویة لغیرها من الذوات، وإنما تخالفها بحالة توجب أحوالا أربعة وهی: الحییة والعالمیة والقادریة والموجودیة، وتلک الحالة هی صفة آلهیة، وهذا المذهب لا شک فی بطلانه فإن الأشیاء المتساویة تتشارک فی لوازمها، فلو کانت الذوات متساویة جاز انقلاب القدیم محدثا وبالعکس وذلک باطل بالضرورة.
قال: والترکیب بمعانیه.
أقول: هذا عطف علی الزائد، بمعنی أن وجوب الوجود یقتضی نفی الترکیب أیضا، والدلیل علی ذلک أن کل مرکب فإنه مفتقر إلی أجزائه لتأخره وتعلیله بها وکل جزء من المرکب فإنه مغایر له وکل مفتقر إلی الغیر ممکن، فلو کان الواجب تعالی مرکبا کان ممکنا هذا خلف فوجوب الوجود یقتضی نفی الترکیب.
[شماره صفحه واقعی : 405]
واعلم أن الترکیب قد یکون عقلیا وهو الترکیب من الجنس والفصل، وقد یکون خارجیا کترکیب الجسم من المادة والصورة وترکیب المقادیر من غیرها، والجمیع منفی عن الواجب تعالی لاشتراک المرکبات فی افتقارها إلی الأجزاء فلا جنس له ولا فصل له ولا غیرهما من الأجزاء العقلیة والحسیة.
قال: والضد.
أقول: هذا عطف علی الزائد أیضا، فإن وجوب الوجود یقتضی نفی الضد لأن الضد یقال بحسب المشهور علی ما یعاقب غیره من الذوات علی المحل أو الموضوع مع التنافی بینهما، وواجب الوجود یستحیل علیه الحلول فلا ضد له بهذا المعنی، ویطلق أیضا علی مساو فی القوة ممانع، وقد بینا أنه تعالی لا مثل له فلا مشارک له تعالی فی القوة.
قال: والتحیز.
أقول: هذا عطف علی الزائد أیضا، فإن وجوب الوجود یقتضی نفی التحیز عنه تعالی، وهذا حکم متفق علیه بین أکثر العقلاء وخالف فیه المجسمة، والدلیل علی ذلک أنه لو کان متحیزا لم ینفک عن الأکوان الحادثة وکل ما لا ینفک عن الحادث (1)فهو حادث وقد سبق تقریر ذلک وکل حادث ممکن فلا یکون واجبا هذا خلف، ویلزم من نفی التحیز نفی الجسمیة.
[شماره صفحه واقعی : 406]
1) بالأفراد کما فی (م). والنسخ الأخری کلها عن الحوادث، بالجمع.
قال: والحلول.
أقول: هذا عطف علی الزائد، فإن وجوب الوجود یقتضی کونه تعالی لیس حالا فی غیره، وهذا حکم متفق علیه بین أکثر العقلاء وخالف فیه بعض النصاری القائلین بأنه حل فی المسیح وبعض الصوفیة القائلین بأنه حال فی أبدان العارفین، وهذا المذهب لا شک فی سخافته لأن المعقول من الحلول قیام موجود آخر علی سبیل التبعیة بشرط امتناع قیامه بذاته، وهذا المعنی منتف فی حقه تعالی لاستلزامه الحاجة المستلزمة للإمکان.
قال: والاتحاد.
أقول: هذا عطف علی الزائد، فإن وجود الوجوب ینافی الاتحاد لأنا قد بینا أن وجوب الوجود یستلزم الوحدة فلو اتحد بغیره لکان ذلک الغیر ممکنا فیکون الحکم الصادق علی الممکن صادقا علی المتحد به فیکون الواجب ممکنا، وأیضا فلو اتحد بغیره لکانا بعد الاتحاد إما أن یکون موجودین کما کانا فلا اتحاد وإن عدما أو عدم أحدهما فلا اتحاد أیضا ویلزم عدم الواجب فیکون ممکنا هذا خلف.
قال: والجهة.
أقول: هذا حکم من الأحکام اللازمة لوجوب الوجود وهو معطوف علی
[شماره صفحه واقعی : 407]
الزائد، وقد نازع فیه جمیع المجسمة فإنهم ذهبوا إلی أنه تعالی جسم فی جهة وأصحاب أبی عبد الله بن کرام اختلفوا، فقال محمد بن الهیصم: إنه تعالی فی جهة فوق العرش لا نهایة لها والبعد بینه وبین العرش أیضا غیر متناه. وقال بعضهم: البعد متناه. وقال قوم منهم: إنه تعالی علی العرش کما تقوله المجسمة، وهذه المذاهب کلها فاسدة لأن کل ذی جهة فهو مشار إلیه ومحل للأکوان الحادثة فیکون حادثا فلا یکون واجبا.
قال: وحلول الحوادث فیه.
أقول: وجوب الوجود ینافی حلول الحوادث فی ذاته تعالی وهو معطوف علی الزائد، وقد خالف فیه الکرامیة، والدلیل علی الامتناع أن حدوث الحوادث فیه تعالی یدل علی تغیره وانفعاله فی ذاته وذلک ینافی الوجوب، وأیضا فإن المقتضی للحادث إن کان ذاته کان أزلیا وإن کان غیره کان الواجب مفتقرا إلی الغیر وهو محال، ولأنه إن کان صفة کمال استحال خلو الذات عنه وإن لم یکن استحال اتصاف الذات به.
قال: والحاجة.
أقول: وجوب الوجود ینافی الحاجة وهو معطوف علی الزائد، وهذا الحکم ظاهر فإن وجوب الوجود یستدعی الاستغناء عن الغیر فی کل شئ فهو ینافی
[شماره صفحه واقعی : 408]
الحاجة، ولأنه لو افتقر إلی غیره لزم الدور، لأن ذلک الغیر محتاج إلیه لإمکانه.
(لا یقال) الدور غیر لازم لأن الواجب مستغن فی ذاته وبعض صفاته عن ذلک الغیر وبهذا الوجه یؤثر فی ذلک الغیر، فإذا احتاج فی جهة أخری إلی ذلک الغیر انتفی الدور (لأنا نقول) هذا بناء علی أن صفاته تعالی زائدة علی الذات وهو باطل لما سیأتی، وأیضا فالدور لا یندفع لأن ذلک الممکن بالجهة التی یؤثر فی الواجب تعالی صفة یکون محتاجا إلیه، وحینئذ یلزم الدور المحال، ولأن افتقاره فی ذاته یستلزم إمکانه وکذا فی صفاته، لأن ذاته موقوفة علی وجود تلک الصفة أو عدمها المتوقفین علی الغیر فیکون متوقفا علی الغیر فیکون ممکنا، وهذا برهان عول علیه الشیخ ابن سینا.
قال: والألم مطلقا واللذة المزاجیة.
أقول: هذا أیضا عطف علی الزائد، فإن وجوب الوجود یستلزم نفی اللذة والألم.
واعلم أن اللذة والألم قد یکونان من توابع المزاج، فإن اللذة من توابع اعتدال المزاج والألم من توابع سوء المزاج، وهذان المعنیان أنما یصحان فی حق الأجسام وقد ثبت بوجوب الوجود أنه تعالی یستحیل أن یکون جسما فینتفیان عنه. وقد یعنی بالألم إدراک المنافی وباللذة إدراک الملائم، فالألم بهذا المعنی منفی عنه لأن واجب الوجود لا منافی له، وأما اللذة بهذا المعنی فقد اتفق الأوائل علی ثبوتها لله تعالی لأنه مدرک لأکمل الموجودات أعنی ذاته فیکون ملتذا به، والمصنف رحمه الله کأنه قد ارتضی هذا القول، وهو مذهب ابن نوبخت وغیره من المتکلمین إلا أن إطلاق الملتذ علیه یستدعی الأذن الشرعی.
[شماره صفحه واقعی : 409]
قال: والمعانی والأحوال والصفات الزائدة عینا.
أقول: ذهبت الأشاعرة إلی أن لله تعالی معانی قائمة بذاته هی القدرة والعلم وغیرهما من الصفات تقتضی القادریة والعالمیة والحییة إلی غیرها من باقی الصفات. وأبو هاشم أثبت أحوالا غیر معلومة لکن تعلم الذات علیها (1)
والصواب هو الأوسط المختار أعنی علیها علی الجار والمجرور کما فی نسختین من شرح القدیم لمؤلفه محمود بن أحمد الأصفهانی حیث قال فی المقام: ومذهب أبی هاشم أن لله تعالی أحوالا مثل العالمیة والقادریة وغیرهما، والحال لا یعلم ولکن یعلم الذات علیها، إنتهی. وکلام الفخر الرازی فی المحصل أیضا یفید هذا المعنی (ص 136 ط 1 مصر).
وجماعة من المعتزلة أثبتوا لله تعالی صفات زائدة علی الذات، وهذه المذاهب کلها ضعیفة لأن وجوب الوجود یقتضی نفی هذه الأمور عنه لأنه تعالی یستحیل أن یتصف بصفة زائدة علی ذاته سواء جعلناها معنی أو حالا أو صفة غیرهما لأن وجوب الوجود یقتضی الاستغناء عن کل شئ فلا یفتقر فی کونه قادرا إلی صفة القدرة ولا فی کونه عالما إلی صفة العلم ولا غیر ذلک من المعانی والأحوال، وإنما قید الصفات بالزائدة عینا لأنه تعالی موصوف بصفات الکمال لکن تلک الصفات نفس الذات فی الحقیقة وإن کانت مغایرة لها بالاعتبار.قال: والرؤیة (2)
والراقم قد صنف فی کل واحدة من المسألتین رسالة علی حدة لعلها وافیة فی شعوب مباحثها العقلیة والنقلیة.
قال الشیخ الأجل الصدوق فی باب رؤیة کتاب التوحید ما هذا لفظه: والأخبار التی رویت فی هذا المعنی - یعنی فی الرؤیة - صحیحة وإنما ترکت إیرادها فی هذا الباب خشیة أن یقرأها جاهل بمعانیها فیکذب بها فیکفر بالله عز وجل وهو لا یعلم.
والأخبار التی ذکرها أحمد بن محمد بن عیسی فی نوادره، والتی أوردها محمد بن أحمد بن یحیی فی جامعه فی معنی الرؤیة صحیحة لا یردها إلا مکذب بالحق أو جاهل به، وألفاظها ألفاظ القرآن، ولکل خبر منها معنی ینفی التشبیه والتعطیل ویثبت التوحید، وقد أمرنا الأئمة صلوات الله علیهم أن لا نکلم الناس إلا علی قدر عقولهم.
ومعنی الرؤیة الواردة فی الأخبار العلم، وذلک أن الدنیا دار شکوک وارتیاب وخطرات فإذا کان یوم القیامة کشف للعباد من آیات الله وأموره فی ثوابه وعقابه ما تزول به الشکوک کوک ویعلم حقیقة قدرة الله عز وجل، وتصدیق ذلک فی کتاب الله عز وجل (لقد کنت فی غفلة من هذا فکشفنا عنک غطاءک فبصرک الیوم حدید).
إنتهی ما أردنا من نقل کلامه - رضوان الله تعالی علیه - فی التوحید، ولکن لا یخفی علیک أن الأئمة علیهم السلام أمرونا أن نکلم الناس علی قدر عقولهم، وما أمرونا أن لا نروی أحادیثهم التی حدثوا بها. والشیخ الأکرم المفید قدس سره قال فی تصحیح الاعتقادات نقدا علیه: ولو اقتصر علی الأخبار ولم یتعاط ذکر معانیها کان أسلم له من الدخول فی باب یضیق عنه سلوکه.
والمتأله السبزواری فی شرح الأسماء عند قوله علیه السلام فی الفصل الخمسین من الجوشن الکبیر:
یا من یری ولا یری، حرر أقوال القوم فی الرؤیة أتم تحریر فراجعه إلیه (ص 185 ط 1).
.[شماره صفحه واقعی : 410]
1) وفی (ش) علتها، أعربها بتشدید اللام والتاء المنقوطتین من فوق. وفی (د) بدون تشدید وإعجام، وفی النسخ الأخری: علیها، علی الجار والمجرور بالإعجام. وفی نسخة أخری عندنا صححت العبارة وأعربت هکذا: (لکن بعلم الذات عللها) بإضافة العلم إلی الذات المجرور بالباء، وعللها علی هیئة الجمع.
2) الحق أن الرؤیة بمعنی لقائه سبحانه هی غایة آمال العارفین بالله وقد ندب إلیه الشرع بأنحاء عدیدة، وأما الرؤیة بمعنی الأبصار بالعین فلا تدرکه الأبصار وهو یدرک الأبصار.
أقول: وجوب الوجود یقتضی نفی الرؤیة أیضا، (واعلم) أن أکثر العقلاء ذهبوا إلی امتناع رؤیته تعالی، والمجسمة جوزوا رؤیته لاعتقادهم أنه تعالی جسم، ولو اعتقدوا تجرده لم تجز رؤیته عندهم، والأشاعرة خالفوا العقلاء کافة هنا وزعموا أنه تعالی مع تجرده تصح رؤیته، والدلیل علی امتناع الرؤیة أن وجوب وجوده یقتضی تجرده ونفی الجهة والحیز عنه فینتفی الرؤیة عنه بالضرورة، لأن کل مرئی فهو من جهة یشار إلیه بأنه هنا أو هناک، ویکون مقابلا أو فی حکم المقابل، ولما انتفی هذا المعنی عنه تعالی انتفت الرؤیة.
[شماره صفحه واقعی : 411]
قال: وسؤال موسی لقومه.
أقول: لما استدل علی نفی الرؤیة شرع فی الجواب عن احتجاج الأشاعرة، وقد احتجوا بوجوه أجاب المصنف عنها، الأول: أن موسی علیه السلام سأل الرؤیة ولو کانت ممتنعة لم یصح منه السؤال.
والجواب أن السؤال کان من موسی علیه السلام لقومه لیبین لهم امتناع الرؤیة لقوله تعالی: (لن نؤمن لک حتی نری الله جهرة فأخذتهم الصاعقة) وقوله: (أفتهلکنا بما فعل السفهاء منا).
قال: والنظر لا یدل علی الرؤیة مع قبوله التأویل.
أقول: تقریر الوجه الثانی لهم أنه تعالی حکی عن أهل الجنة النظر إلیه فقال: (إلی ربها ناظرة) والنظر المقرون بحرف (إلی) یفید الرؤیة لأنه حقیقة فی تقلیب الحدقة نحو المطلوب التماسا لرؤیته، وهذا متعذر فی حقه تعالی لانتفاء الجهة عنه فبقی المراد منه مجازه وهو الرؤیة التی هی معلول النظر الحقیقی واستعمال لفظ السبب فی المسبب من أحسن وجوه المجاز.
والجواب المنع من إرادة هذا المجاز، فإن النظر وإن اقترن به حرف (إلی) لا یفید الرؤیة، ولهذا یقال: نظرت إلی الهلال فلم أره، وإذا لم یتعین هذا المعنی للإرادة أمکن حمل الآیة علی غیره، وهو أن یقال: إن (إلی) واحد الآلاء ویکون معنی ناظرة أی منتظرة، أو نقول: إن المضاف هنا محذوف وتقدیره: إلی ثواب ربها. (لا یقال) الانتظار سبب الغم والآیة سیقت لبیان النعم، (لأنا نقول) سیاق الآیة یدل علی تقدم حال لأهل الثواب والعقاب علی استقرارهم فی الجنة والنار بقوله: (وجوه یومئذ ناضرة) بدلیل قوله تعالی: (ووجوه یومئذ باسرة تظن أن یفعل بها فاقرة) فإن فی حال استقرار أهل النار فی النار قد فعل لها فاقرة فلا یبقی للظن معنی، وإذا کان کذلک فانتظار النعمة بعد البشارة بها لا یکون سببا للغم بل سببا للفرح والسرور ونضارة الوجه، کمن یعلم وصول نفع إلیه یقینا فی وقت
[شماره صفحه واقعی : 412]
فإنه یسر بذلک وإن لم یحضر الوقت کما أن انتظار العقاب بعد الانذار بوروده یوجب الغم ویقتضی بسارة الوجه.
قال: وتعلیق الرؤیة (1)
وفی (ز): لاستقرار المتحرک. وفی (ت): والتعلیق باستقرار الجبل لا یدل علی الإمکان.
علی استقرار الجبل المتحرک لا یدل علی الإمکان.أقول: هذا جواب عن الوجه الثالث للأشعریة، وتقریر احتجاجهم أن الله سبحانه وتعالی علق الرؤیة فی سؤال موسی علیه السلام علی استقرار الجبل والاستقرار ممکن، لأن کل جسم فسکونه ممکن والمعلق علی الممکن ممکن. والجواب أنه تعالی علق الرؤیة علی الاستقرار لا مطلقا بل علی استقرار الجبل حال حرکته واستقرار الجبل حال الحرکة محال فلا یدل علی إمکان المعلق.
قال: واشتراک المعلولات لا یدل علی اشتراک العلل مع منع التعلیل والحصر.
أقول: هذا جواب عن شبهة الأشاعرة من طریق العقل استدلوا بها علی جواز رؤیته تعالی، وتقریرها أن الجسم والعرض قد اشترکا فی صحة الرؤیة وهذا حکم مشترک یستدعی علة مشترکة ولا مشترک بینهما إلا الحدوث أو الوجود، والحدوث لا یصلح للعلیة لأنه مرکب من قید عدمی فیکون عدمیا فلم یبق إلا الوجود فکل موجود تصح رؤیته والله تعالی موجود.
وهذا الدلیل ضعیف جدا لوجوه: الأول: المنع من رؤیة الجسم بل المرئی هو اللون والضوء لا غیر. الثانی: لا نسلم اشتراکهما فی صحة الرؤیة فإن رؤیة الجوهر مخالفة لرؤیة العرض. الثالث: لا نسلم أن الصحة ثبوتیة بل هی أمر عدمی لأن جنس صحة الرؤیة وهو الإمکان عدمی فلا یفتقر إلی العلة. الرابع: لا نسلم أن المعلول المشترک یستدعی علة مشترکة فإنه یجوز اشتراک العلل المختلفة فی المعلولات المتساویة. الخامس: لا نسلم الحصر فی الحدوث والوجود وعدم العلم لا یدل علی العدم مع أنا نتبرع بذکر قسم آخر وهو الإمکان وجاز التعلیل به وإن
[شماره صفحه واقعی : 413]
1) کما فی (م) وفی (ق، ص، ش، د): وتعلیق الرؤیة باستقرار المتحرک لا یدل علی الإمکان.
کان عدمیا لأن صحة الرؤیة عدمیة. السادس: لا نسلم أن الحدوث لا یصلح للعلیة، وقد بینا أن صحة الرؤیة عدمیة علی أنا نمنع من کون الحدوث عدمیا لأنه عبارة عن الوجود المسبوق بالغیر لا المسبوق بالعدم. السابع: لم لا یجوز أن تکون العلة هی الوجود بشرط الإمکان أو بشرط الحدوث، والشروط یجوز أن تکون عدمیة. الثامن: المنع من کون الوجود مشترکا لأن وجود کل شئ نفس حقیقته، ولو سلم کون الوجود الممکن مشترکا لکن وجود الله تعالی مخالف لغیره من الوجودات لأنه نفس حقیقته، ولا یلزم من کون بعض الماهیات (1)علة لشئ کون ما یخالفه علة لذلک الشئ. التاسع: المنع من وجود الحکم عند وجود المقتضی فإنه جاز وجود مانع فی حقه تعالی إما ذاته أو صفة من صفاته أو قبول الحکم یتوقف علی شرط کالمقابلة هنا وهی تمتنع فی حقه تعالی فلا یلزم وجود الحکم فیه.
قال: وعلی ثبوت الجود.
أقول: هذا عطف علی قوله: علی سرمدیته، أی أن وجوب الوجود یدل علی سرمدیته وعلی ثبوت الجود، واعلم أن الجود هو إفادة ما ینبغی للمستفید من غیر استعاضة منه، والله تعالی قد أفاد الوجود الذی ینبغی للممکنات من غیر أن یستعیض منها شیئا من صفة حقیقیة أو إضافیة فهو جواد، وجماعة الأوائل نفوا الغرض عن الجواد وهو باطل وسیأتی بیانه فی باب العدل.
[شماره صفحه واقعی : 414]
1) أی بعض الماهیات بوجوده علة لشئ کما هو ظاهر. أو أن الکون فی الموضعین بمعنی الوجود. وفی المطبوعة: ولا یلزم من کون وجود بعض الماهیات، ولکن النسخ کلها عاریة عن الوجود والکلمة کانت تعلیقة أدرجت فی المتن.
قال: والملک.
أقول: وجوب الوجود یدل علی کونه تعالی ملکا لأنه غنی عن الغیر فی ذاته وصفاته الحقیقیة المطلقة والحقیقیة المستلزمة للإضافة وکل شئ مفتقر إلیه، لأن کل ما عداه ممکن إنما یوجد بسببه وله ذات کل شئ لأنه مملوک له مفتقر إلیه فی تحقق ذاته فیکون ملکا، لأن الملک هو المستجمع لهذه الصفات الثلاث.
قال: والتمام وفوقه.
أقول: وجوب الوجود یدل علی کونه تعالی تاما وفوق التمام، أما کونه تاما فلأنه واحد علی ما سلف، واجب من کل جهة یمتنع تغیره وانفعاله وتجدد شئ له، فکل ما من شأنه أن یکون له فهو حاصل له بالفعل، وأما کونه فوق التمام فلأن ما حصل لغیره من الکمالات فهو منه مستفاد.
قال: والحقیة.
أقول: وجوب الوجود یدل علی ثبوت الحقیة له تعالی، واعلم أن الحق یقال للثابت مطلقا والثابت دائما، ویقال علی حال القول والعقد بالنسبة إلی المقول والمعتقد إذا کان مطابقا وهو الصادق أیضا لکن باعتبار نسبة القول والعقد إلیه، والله تعالی واجب الثبوت والدوام غیر قابل للعدم والبطلان، فذاته أحق من کل حق وهو محقق کل حقیقة.
قال: والخیریة.
أقول: وجوب الوجود یدل علی ثبوت وصف الخیریة لله تعالی، لأن الخیر عبارة عن الوجود والشر عبارة عن عدم کمال الشئ من حیث هو مستحق له، وواجب الوجود یستحیل أن یعدم عنه شئ من الکمالات فلا یتطرق إلیه الشر بوجه من الوجوه فهو خیر محض.
قال: والحکمة.
أقول: وجوب الوجود یقتضی وصف الله تعالی بالحکمة، لأن الحکمة قد یعنی
[شماره صفحه واقعی : 415]
بها معرفة الأشیاء وقد یراد بها صدور الشئ علی الوجه الأکمل، ولا عرفان أکمل من عرفانه تعالی فهو حکیم بالمعنی الأول، وأیضا فإن أفعاله تعالی فی غایة الأحکام والإتقان ونهایة الکمال فهو حکیم بالمعنی الثانی أیضا.
قال: والتجبر.
أقول: وجوب الوجود یقتضی وصفه تعالی بکونه جبارا، لأن وجوب الوجود یقتضی استناد کل شئ إلیه فهو یجبر ما بالقوة بالفعل والتکمیل کالمادة بالصورة فهو جبار من حیث إنه واجب الوجود.
قال: والقهر.
أقول: وجوب الوجود یقتضی وصفه تعالی بکونه قهارا بمعنی أنه یقهر العدم بالوجود والتحصیل.
قال: والقیومیة.
أقول: وصفه تعالی بکونه واجب الوجود یقتضی وصفه بکونه قیوما بمعنی أنه قائم بذاته ومقیم لغیره، لأن وجوب الوجود یقتضی استغناءه عن غیره وهو معنی قیامه بذاته ویقتضی استناد غیره إلیه وهو المعنی بکونه مقیما لغیره.
قال: وأما الید والوجه والقدم والرحمة والکرم والرضا والتکوین فراجعة إلی ما تقدم.
أقول: ذهب أبو الحسن الأشعری إلی أن الید صفة وراء القدرة، والوجه صفة مغایرة للوجود، وذهب عبد الله بن سعید إلی أن القدم صفة مغایرة للبقاء وأن الرحمة والکرم والرضا صفات مغایرة للإرادة، وأثبت جماعة من الحنفیة التکوین صفة مغایرة للقدرة، والتحقیق أن هذه الصفات راجعة إلی ما تقدم.
[شماره صفحه واقعی : 416]
وفیه مسائل:
قال: الثالث فی أفعاله، الفعل المتصف بالزائد إما حسن أو قبیح، والحسن أربعة.
أقول: لما فرغ من إثباته تعالی وبیان صفاته شرع فی بیان عدله وأنه تعالی حکیم لا یفعل القبیح ولا یخل بالواجب وما یتعلق بذلک من المسائل، وبدأ بقسمة الفعل إلی الحسن والقبیح وبین أن الحسن والقبح أمران عقلیان، وهذا حکم متفق علیه بین المعتزلة. وأما الأشاعرة فإنهم ذهبوا إلی أن الحسن والقبح أنما یستفادان من الشرع فکل ما أمر الشارع به فهو حسن وکل ما نهی عنه فهو قبیح، ولولا الشرع لم یکن حسن ولا قبح، ولو أمر الله تعالی بما نهی عنه لا نقلب القبیح إلی الحسن.
والأوائل ذهبوا إلی أن من الأشیاء ما هو حسن ومنها ما هو قبیح بالنظر إلی العقل العملی، وقد شنع أبو الحسین علی الأشاعرة بأشیاء ردیة وما شنع به فهو حق إذ لا تتمشی قواعد الاسلام بارتکاب ما ذهب إلیه الأشعریة من تجویز القبائح علیه تعالی وتجویز إخلاله بالواجب، وما أدری کیف یمکنهم الجمع بین المذهبین.
واعلم: أن الفعل من التصورات الضروریة، وقد حده أبو الحسین بأنه ما
[شماره صفحه واقعی : 417]
حدث عن قادر مع أنه حد القادر بأنه الذی یصح أن یفعل وأن لا یفعل فلزمه الدور، علی أن الفعل أعم من الصادر عن قادر وغیره. إذا عرفت هذا، فالفعل الحادث إما أن لا یوصف بأمر زائد علی حدوثه وهو مثل حرکة الساهی والنائم وإما أن یوصف وهو قسمان حسن وقبیح، فالحسن ما لا یتعلق بفعله ذم القبیح بخلافه، والحسن إما أن لا یکون له وصف زائد علی حسنه وهو المباح ویرسم بأنه ما لا مدح فیه علی الفعل والترک، وإما أن یکون له وصف زائد علی حسنه فإما أن یستحق المدح بفعله والذم بترکه وهو الواجب، أو یستحق المدح بفعله ولا یتعلق بترکه ذم وهو المندوب، أو یستحق المدح بترکه ولا یتعلق بفعله ذم وهو المکروه، فقد انقسم الحسن إلی الأحکام الأربعة: الواجب والمندوب والمباح والمکروه ومع القبیح تبقی الأحکام الحسنة والقبیحة خمسة.
قال: وهما عقلیان للعلم بحسن الإحسان وقبح الظلم من غیر شرع.
أقول: استدل المصنف رحمه الله علی أن الحسن والقبح أمران عقلیان بوجوه، هذا أولها وتقریره أنا نعلم بالضرورة حسن بعض الأشیاء وقبح بعضها من غیر نظر إلی شرع، فإن کل عاقل یجزم بحسن الإحسان ویمدح علیه، وبقبح الإساءة والظلم ویذم علیه، وهذا حکم ضروری لا یقبل الشک ولیس مستفادا من الشرع لحکم البراهمة والملاحدة به من غیر اعتراف منهم بالشرائع.
قال: ولانتفائهما مطلقا لو ثبتا شرعا.
أقول: هذا وجه ثان یدل علی أن الحسن والقبح عقلیان، وتقریره أنهما لو ثبتا شرعا لم یثبتا لا شرعا ولا عقلا، والتالی باطل إجماعا فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أنا لو لم نعلم حسن بعض الأشیاء وقبحها عقلا لم نحکم بقبح الکذب فجاز وقوعه من الله تعالی عن ذلک علوا کبیرا، فإذا أخبرنا فی شئ أنه قبیح لم نجزم بقبحه وإذا أخبرنا فی شئ أنه حسن لم نجزم بحسنه لتجویز الکذب ولجوزنا أن یأمرنا بالقبیح وأن ینهانا عن الحسن لانتفاء حکمته تعالی علی هذا التقدیر.
[شماره صفحه واقعی : 418]
قال: ولجاز التعاکس.
أقول: الذی خطر لنا فی تفسیر هذا الکلام أنه لو لم یکن الحسن والقبح عقلیین لجاز أن یقع التعاکس فی الحسن والقبح بأن یکون ما نتوهمه حسنا قبیحا وبالعکس، فکان یجوز أن یکون هناک أمم عظیمة تعتقد حسن مدح من أساء إلیهم وذم من أحسن کما حصل لنا اعتقاد عکس ذلک، ولما علم کل عاقل بطلان ذلک جزمنا باستناد هذه الأحکام إلی القضایا العقلیة لا الأوامر والنواهی الشرعیة ولا العادات.
قال: ویجوز التفاوت فی العلوم لتفاوت التصور.
أقول: لما استدل علی مذهبه من إثبات الحسن والقبح العقلیین شرع فی الجواب عن شبهة الأشاعرة، وقد احتجوا بوجوه: الأول: لو کان العلم بقبح بعض الأشیاء وحسنها ضروریا لما وقع التفاوت بینه وبین العلم لزیادة الکل علی الجزء، والتالی باطل بالوجدان فالمقدم مثله، والشرطیة ظاهرة لأن العلوم الضروریة لا تتفاوت. (والجواب) المنع من الملازمة فإن العلوم الضروریة قد تتفاوت لوقوع التفاوت فی التصورات، فقوله: (ویجوز التفاوت فی العلوم لتفاوت التصور) إشارة إلی هذا الجواب.
قال: وارتکاب أقل القبیحین مع إمکان المخلص (1)
وظاهر الشرح حیث قال: وأیضا قد یمکن التخلص عن الکذب، یوافق عدم العدم وإن کان للعدم معنی صحیح، وکذا التخلص فی المتن، ولکن قد تکرر ذکر المخلص فی الکتاب ونسخ (م ص) متفقة فیه والشرح تعبیر بعبارة أخری.
.أقول: هذا یصلح أن یکون جوابا عن شبهتین للأشعریة: إحداهما: قالوا: لو
[شماره صفحه واقعی : 419]
1) مع إمکان التخلص کما فی (ش، ت) وفی (م، ص، ز) مع إمکان المخلص. وفی (د) مع عدم إمکان المخلص. وفی (ق) مع عدم إمکان التخلص. یعنی إذا اضطر إلی ارتکاب القبیحین ولم یمکنه الخلاص عنهما ارتکب أقل القبیحین کالمثال الثانی فی الکتاب فإنه أن یکذب غدا فالکذب قبیح، وإن لم یکذب فخلاف الوعد قبیح، لکنه یرتکب أقل القبیحین.
کان الکذب قبیحا لکان الکذب المقتضی لتخلیص النبی من ید ظالم قبیحا، والتالی باطل لأنه یحسن تخلیص النبی فالمقدم مثله. الثانیة: قالوا: لو قال الانسان: لأکذبن غدا، فإن حسن منه الصدق بإیفاء الوعد لزم حسن الکذب، وإن قبح کان الصدق قبیحا فیحسن الکذب.
والجواب فیهما واحد، وذلک لأن تخلیص النبی أرجح من الصدق فیکون ترکه أقبح من الکذب، فیجب ارتکاب أدنی القبیحین وهو الکذب لاشتماله علی المصلحة العظیمة الراجحة علی الصدق. وأیضا یجب علیه ترک الکذب فی غد لأنه إذا کذب فی الغد فعل شیئا فیه جهتا قبح وهو العزم علی الکذب وفعله، ووجها واحدا من وجوه الحسن وهو الصدق وإذا ترک الکذب یکون قد ترک تتمة العزم والکذب وهما وجها حسن، وفعل وجها واحدا من وجوه القبح وهو الکذب. وأیضا قد یمکن التخلص عن الکذب فی الصورة الأولی بأن یفعل التوریة أو یأتی بصورة الإخبار الکذب من غیر قصد إلیه، ولأن جهة الحسن هی التخلص (1)وهی غیر منفکة عنه وجهة القبح هی الکذب وهی غیر منفکة عنه فما هو حسن لم ینقلب قبیحا وکذا ما هو قبیح لم ینقلب حسنا.
قال: والجبر باطل.
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری لهم وهی أنهم قالوا: الجبر حق فینتفی الحسن والقبح العقلیان والملازمة ظاهرة وبیان صدق المقدم ما یأتی والجواب الطعن فی الصغری وسیأتی البحث فیها.
قال: واستغناؤه وعلمه یدلان علی انتفاء القبح عن أفعاله تعالی.
[شماره صفحه واقعی : 420]
1) دلیل للصورتین کلتیهما وإن کان بظاهره یناسب الثانیة، فما فی (م) من قوله: ولأن جهة الحسن هی التخلیص، کان مفاده بینا مناسبا للصورة الأولی.
أقول: اختلف الناس هنا، فقالت المعتزلة: إنه تعالی لا یفعل قبیحا ولا یخل بواجب، ونازع الأشعریة فی ذلک وأسندوا القبائح إلیه تعالی الله عن ذلک، والدلیل علی ما اختاره المعتزلة أن له داعیا إلی فعل الحسن ولیس له صارف عنه، وله صارفا عن فعل القبیح ولیس له داع إلیه وهو قادر علی کل مقدور، ومع وجود القدرة والداعی یجب الفعل، وإنما قلنا ذلک لأنه تعالی غنی یستحیل علیه الحاجة وهو عالم بحسن الحسن وقبح القبیح، ومن المعلوم بالضرورة أن العالم بالقبیح الغنی عنه لا یصدر عنه وأن العالم بالحسن القادر علیه إذا خلا من جهات المفسدة فإنه یوجده، وتحریره أن الفعل بالنظر إلی ذاته ممکن وواجب بالنظر إلی علته، وکل ممکن مفتقر إلی قادر فإن علته أنما تتم بواسطة القدرة والداعی، فإذا وجدا فقد تم السبب، وعند تمام السبب یجب وجود الفعل. وأیضا لو جاز منه فعل القبیح أو الاخلال بالواجب لارتفع الوثوق بوعده ووعیده لإمکان تطرق الکذب علیه ولجاز منه إظهار المعجزة علی ید الکاذب وذلک یفضی إلی الشک فی صدق الأنبیاء ویمتنع الاستدلال بالمعجزة علیه.
قال: مع قدرته علیه لعموم النسبة ولا ینافی الامتناع اللاحق.
أقول: ذهب العلماء کافة إلی أنه تعالی قادر علی القبیح إلا النظام، والدلیل علی ذلک أنا قد بینا عموم نسبة قدرته إلی الممکنات والقبیح منها فیکون مندرجا تحت قدرته. احتج بأن وقوعه منه یدل علی الجهل أو الحاجة وهما منفیان فی حقه تعالی. والجواب أن الامتناع هنا بالنظر إلی الحکمة فهو امتناع لاحق لا یؤثر فی الإمکان الأصلی، ولهذا عقب المصنف رحمه الله الاستدلال علی مراده بالجواب عن الشبهة التی له وإن لم یذکرها صریحا.
[شماره صفحه واقعی : 421]
قال: ونفی الغرض یستلزم العبث ولا یلزم عوده إلیه.
أقول: اختلف الناس هنا، فذهبت المعتزلة إلی أنه تعالی یفعل لغرض ولا یفعل شیئا لغیر فائدة، وذهبت الأشاعرة إلی أن أفعاله تعالی یستحیل تعلیلها بالأغراض والمقاصد. والدلیل علی مذهب المعتزلة أن کل فعل لا یفعل لغرض فإنه عبث والعبث قبیح، والله تعالی یستحیل منه فعل القبیح. احتج المخالف بأن کل فاعل لغرض وقصد فإنه ناقص بذاته مستکمل بذلک الغرض، والله تعالی یستحیل علیه النقصان. (والجواب) النقص أنما یلزم لو عاد الغرض والنفع إلیه، أما إذا کان النفع عائدا إلی غیره فلا کما نقول: إنه تعالی یخلق العالم لنفعهم.
قال: وإرادة القبیح قبیحة وکذا ترک إرادة الحسن وللأمر والنهی (1)
لأنه سبحانه یجب علیه الأمر بالحسن والنهی عن القبیح، ولکن شرح العلامة ناص علی صحة النسخة الأولی.
.أقول: مذهب المعتزلة أن الله تعالی یرید الطاعات من المؤمن والکافر سواء وقعت أو لا، ویکره المعاصی سواء وقعت أو لا. وقالت الأشاعرة: کل ما هو واقع فهو مراد سواء کان طاعة أو معصیة. والدلیل علی ما ذهب إلیه المعتزلة وجهان:
الأول: أنه تعالی حکیم لا یفعل القبیح علی ما تقدم، فکما أن فعل القبیح قبیح
[شماره صفحه واقعی : 422]
1) کما فی (م) وهو الصواب والشرح یوافقه. والنسخ الباقیة کلها: والأمر والنهی. وعلی هذه النسخ کان معنی العبارة هکذا: وکذا ترک إرادة الحسن قبیح، وکذا ترک الأمر والنهی قبیح.
فکذا إرادته قبیحة، وکما أن ترک الحسن قبیح فکذا إرادة ترکه. الثانی: أنه تعالی أمر بالطاعات ونهی عن المعاصی والحکیم إنما یأمر بما یریده لا بما یکرهه، وینهی عما یکرهه لا عما یریده، فلو کانت الطاعة من الکافر مکروهة لله تعالی لما أمر بها، ولو کانت المعصیة مرادة لله تعالی لما نهاه عنها، وکان الکافر مطیعا بکفره وعدم إیمانه لأنه فعل ما أراده الله تعالی منه وهو المعصیة وامتنع عما کرهه وذلک باطل قطعا.
قال: وبعض الأفعال مستندة إلینا والمغلوبیة غیر لازمة والعلم تابع.
أقول: لما فرغ من الاستدلال شرع فی إبطال حجج الخصم، وهی ثلاثة:
الأولی: قالوا: الله تعالی فاعل لکل موجود فتکون القبائح مستندة إلیه بإرادته. والجواب ما یأتی من کون بعض الأفعال مستندة إلینا.
الثانیة: إن الله تعالی لو أراد من الکافر الطاعة، والکافر أراد المعصیة وکان الواقع مراد الکافر لزم أن یکون الله تعالی مغلوبا، إذ من یقع مراده من المریدین هو الغالب. والجواب أن هذا غیر لازم لأن الله تعالی أنما یرید الطاعة من العبد علی سبیل الاختیار وهو أنما یتحقق بإرادة المکلف، ولو أراد الله تعالی إیقاع الطاعة من الکافر مطلقا سواء کانت عن إختیار أو إجبار لوقعت.
الثالثة: قالوا: کل ما علم الله تعالی وقوعه وجب وما علم عدمه امتنع، فإذا علم عدم وقوع الطاعة من الکافر استحال إرادتها منه وإلا لکان مریدا لما یمتنع وجوده. والجواب أن العلم تابع لا یؤثر فی إمکان الفعل، وقد مر تقریر ذلک.
قال: والضرورة قاضیة باستناد أفعالنا إلینا (1).
[شماره صفحه واقعی : 423]
1) ینبغی فی المقام الفرق بین إسناد الفعل وإیجاده والموجد هو الوجود الحق سبحانه وتعالی، وأفعالنا مستندة إلینا، بحول الله وقوته أقوم وأقعد. وسلطانه لا یرفع عن ممکن ولا معنی للرفع أصلا وما تشاؤون إلا أن یشاء الله رب العالمین، فتدبر فی قوله سبحانه: وأنه هو أضحک وأبکی وأنه هو أمات وأحیا وأنه خلق الزوجین الذکر والأنثی من نطفة إذا تمنی وأن علیه النشأة الأخری وأنه هو أغنی وأقنی فالأفعال الستة موجدها هو سبحانه واستنادها إلی الخلق. والمسائل والبحث عنها حول هذا المطلب تطلب فی رسالتنا المصنوعة فی رد الجبر والتفویض وإثبات أمر بین الأمرین.
أقول: اختلف العقلاء هنا، فالذی ذهب إلیه المعتزلة أن العبد فاعل لأفعال نفسه، واختلفوا فقال أبو الحسین: إن العلم بذلک ضروری، وهو الحق الذی ذهب إلیه المصنف رحمه الله. وقال آخرون: إنه إستدلالی. وأما جهم بن صفوان فإنه قال: إن الله تعالی هو الموجد لأفعال العباد وإضافتها إلیهم علی سبیل المجاز، فإذا قیل:
فلان صلی وصام، کان بمنزلة قولنا: طال وسمن. وقال ضرار بن عمرو والنجار وحفص الفرد (1)
قال الأستاذ فی شرحه علی التجرید بالفارسیة ما هذا لفظه: وحفص القرد یعنی بوزینه لقب است. أقول الظاهر أن تحریف الفرد بالقرد نشأ من تکفیر الشافعی إیاه. وفی أول المقالة الخامسة من الفن الثالث من الفهرست لابن الندیم (ص 229 ط رضا تجدد): وکان حفص الفرد من المجبرة من أکابرهم نظیرا للنجار. ویکنی أبا عمرو. وکان من أهل مصر، قدم البصرة فسمع بأبی الهذیل واجتمع معه وناظره فقطعه أبو الهذیل، وکان أولا معتزلیا ثم قال بخلق الأفعال وکان یکنی أبا یحیی، ثم عد کتبه.
وفی لسان المیزان للعسقلانی (ص 330 ج 1 ط حیدرآباد، الترجمة رقم 1355) حفص القرد (معجمة بالقاف) مبتدع. قال النسائی صاحب کلام لا یکتب حدیثه وکفره الشافعی فی مناظرته.
وفی میزان الاعتدال (1 / 564 الترجمة رقم 2143) مثل ما فی اللسان.
وأبو الحسن الأشعری: إن الله تعالی هو المحدث لها والعبد مکتسب، ولم یجعل لقدرة العبد أثرا فی الفعل بل القدرة والمقدور واقعان بقدرة الله تعالی، وهذا الاقتران هو الکسب، وفسر القاضی الکسب بأن ذات الفعل واقعة بقدرة الله تعالی، وکونه طاعة ومعصیة صفتان واقعتان بقدرة العبد. وقال أبو إسحاق الإسفراینی من الأشاعرة: إن الفعل واقع بمجموع القدرتین. والمصنف التجأ إلی[شماره صفحه واقعی : 424]
1) فی غیر واحد من کتب الملل والنحل: وحفص بن الفرد. والفرد بالفاء، وبالقاء تصحیف.
الضرورة هاهنا فإنا نعلم بالضرورة الفرق بین حرکة الحیوان اختیارا وبین حرکة الحجر الهابط، ومنشأ الفرق هو اقتران القدرة فی أحد الفعلین به وعدمه فی الآخر.
قال: والوجوب للداعی (1)
والشرح یوافق ما اخترناه وهی النسخ الأربع المذکورة.
لا ینافی القدرة کالواجب.أقول: لما فرغ من تقریر المذهب شرع فی الجواب عن شبه الخصم، وتقریر الشبهة الأولی أن صدور الفعل من المکلف إما أن یقارن تجویز لا صدوره أو امتناع لا صدوره، والثانی یستلزم الجبر والأول إما أن یترجح منه الصدور علی لا صدوره لمرجح أو لا لمرجح، والثانی یلزم منه الترجیح لأحد طرفی الممکن من غیر مرجح وهو محال، والأول یستلزم التسلسل أو الانتهاء إلی ما یجب معه الترجیح، وهو ینافی التقدیر ویستلزم الجبر.
والجواب أن الفعل بالنظر إلی قدرة العبد ممکن وواجب بالنظر إلی داعیه وذلک لا یستلزم الجبر، فإن کل قادر فإنه یجب عنه الأثر عند وجود الداعی کما فی حق الواجب تعالی فإن هذا الدلیل قائم فی حقه تعالی ووجه المخلص ما ذکرناه، علی أن هذا غیر مسموع من أکثرهم حیث جوزوا من القادر ترجیح أحد مقدوریه علی الآخر من غیر مرجح، وبه أجابوا عن الشبهة التی أوردها الفلاسفة علیهم، فما أدری لم کان الجواب مسموعا هناک ولم یکن مسموعا هاهنا.
قال: والإیجاد لا یستلزم العلم إلا مع اقتران القصد فیکفی الاجمال (2).
أقول: هذا الجواب عن شبهة أخری لهم، وتقریرها أن العبد لو کان موجدا لأفعال نفسه لکان عالما بها، والتالی باطل فالمقدم مثله، والشرطیة ظاهرة. وبیان بطلان التالی أنا حال الحرکة نفعل حرکات جزئیة لا نعقلها وإنما نقصد الحرکة إلی المنتهی وإن لم نقصد جزئیات تلک الحرکة.
[شماره صفحه واقعی : 425]
والجواب أن الایجاد لا یستلزم العلم، فإن الفاعل قد یصدر عنه الفعل بمجرد الطبع کالاحراق الصادر عن النار من غیر علم فلا یلزم من نفی العلم نفی الایجاد، نعم الایجاد مع القصد یستلزم العلم لکن العلم الاجمالی کاف فیه وهو حاصل فی الحرکات الجزئیة بین المبدأ والمنتهی.
قال: ومع الاجتماع یقع مراده تعالی.
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری لهم، وتقریرها أن العبد لو کان قادرا علی الفعل لزم اجتماع قادرین علی مقدور واحد، والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أنه تعالی قادر علی کل مقدور، فلو کان العبد قادرا علی شئ لاجتمعت قدرته وقدرة الله تعالی علیه. وأما بطلان التالی فلأنه لو أراد الله تعالی إیجاده وأراد العبد إعدامه فإن وقع المرادان أو عدما لزم اجتماع النقیضین، وإن وقع مراد أحدهما دون الآخر لزم الترجیح من غیر مرجح.
والجواب أن نقول: یقع مراد الله تعالی لأن قدرته أقوی من قدرة العبد وهذا هو المرجح، وهذا الدلیل أخذه بعض الأشاعرة من الدلیل الذی استدل به المتکلمون علی الوحدانیة وهناک یتمشی لتساوی قدرتی الإلهین المفروضین، أما هنا فلا.
قال: والحدوث اعتباری.
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری ذکرها قدماء الأشاعرة وهی أن الفاعل یجب أن یخالف فعله فی الجهة التی بها یتعلق فعله وهو الحدوث، ونحن محدثون فلا یجوز أن نفعل الحدوث.
(وتقریر الجواب) أن الفاعل لا یؤثر الحدوث لأنه أمر اعتباری لیس بزائد علی الذات وإلا لزم التسلسل، وإنما یؤثر فی الماهیة وهی مغایرة له.
قال: وامتناع الجسم لغیره.
[شماره صفحه واقعی : 426]
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری لهم وهی أنا لو کنا فاعلین فی الإحداث لصح منا إحداث الجسم لوجود العلة المصححة للتعلق وهی الحدوث. والجواب أن الجسم یمتنع صدوره عنا لا لأجل الحدوث حتی یلزم تعمیم الامتناع بل إنما امتنع صدوره عنا لأننا أجسام والجسم لا یؤثر فی الجسم علی ما مر.
قال: وتعذر المماثلة (1)فی بعض الأفعال لتعذر الإحاطة.
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری ذکرها قدماؤهم وهی أنا لو کنا فاعلین لصح منا أن نفعل مثل ما فعلناه أولا من کل جهة لوجود القدرة والعلم، والتالی باطل فالمقدم مثله، وبیان بطلان التالی أنا لا نقدر علی أن نکتب فی الزمان الثانی مثل ما کتبناه فی الزمان الأول من کل وجه بل لا بد من تفاوت بینهما فی وضع الحروف ومقادیرها.
(وتقریر الجواب) أن بعض الأفعال تصدر عنا فی الزمان الثانی مثل ما صدرت فی الزمان الأول مثل کثیر من الحرکات والأفعال، وبعضها یتعذر علینا فیه ذلک لا لأنه ممتنع ولکن لعدم الإحاطة الکلیة بما فعلناه أولا، فإن مقادیر الحروف إذا لم نضبطها لم یصدر عنا مثلها إلا علی سبیل الاتفاق.
قال: ولا نسبة فی الخیریة بین فعلنا وفعله تعالی.
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری لهم قالوا: لو کان العبد فاعلا للإیمان لکان بعض أفعال العبد خیرا من فعله تعالی، لأن الإیمان خیر من القردة والخنازیر، والتالی باطل بالاجماع فالمقدم مثله.
والجواب أن نسبة الخیریة هنا منتفیة لأنکم إن عنیتم بأن الإیمان خیر أنه أنفع فلیس کذلک لأن الأیمان أنما هو فعل شاق مضر علی البدن لیس فیه خیر عاجل، وإن عنیتم به أنه خیر لما فیه من استحقاق المدح والثواب به بخلاف القردة والخنازیر فحینئذ لا یکون الإیمان خیرا بنفسه وإنما الخیر هو ما یؤدی إلیه
[شماره صفحه واقعی : 427]
1) والحق أن الجواب الحاسم للشبهة هو التحقیق فی تجدد الأمثال وعدم تکرار التجلی.
الإیمان من فعل الله تعالی بالعبد وهو المدح والثواب، وحینئذ یکون المدح والثواب خیرا وأنفع للعبد من القردة والخنازیر لکن ذلک من فعله تعالی. (واعلم) أن هذه الشبهة رکیکة جدا، وإنما أوردها المصنف رحمه الله هنا لأن بعض الثنویة أورد هذه الشبهة علی ضرار بن عمرو فأذعن لها والتزم بالجبر لأجلها.
قال: والشکر علی مقدمات الإیمان.
أقول: هذا جواب عن شبهة أخری لهم قالوا: لو کان العبد فاعلا للإیمان لما وجب علینا شکر الله تعالی علیه، والتالی باطل بالاجماع فالمقدم مثله، والشرطیة ظاهرة فإنه لا یحسن منا شکر غیرنا علی فعلنا.
والجواب أن الشکر لیس علی فعل الإیمان بل علی مقدماته من تعریفنا إیاه (1)وتمکیننا منه وحضور أسبابه والأقدار علی شرائطه.
قال: والسمع متأول ومعارض بمثله والترجیح معنا.
أقول: هذا جواب عن الشبه النقلیة بطریق إجمالی، وتقریره أنهم قالوا: قد ورد فی الکتاب العزیز ما یدل علی الجبر کقوله تعالی: (الله خالق کل شئ) (والله خلقکم وما تعملون) (ختم الله علی قلوبهم) (ومن یرد أن یضله یجعل صدره ضیقا حرجا.
والجواب أن هذه الآیات متأولة، وقد ذکر العلماء تأویلاتها فی کتبهم. وأیضا فهی معارضة بمثلها وقد صنفها (2)أصحابنا علی عشرة أوجه:
أحدها: الآیات الدالة علی إضافة الفعل إلی العبد کقوله تعالی: (فویل للذین یکتبون الکتاب بأیدیهم) (إن یتبعون إلا الظن) (حتی یغیروا ما بأنفسهم) (بل سولت لکم أنفسکم) (فطوعت له نفسه) (ومن یعمل سوءا یجز به) (کل نفس بما کسبت رهینة) (کل امرئ بما کسب رهین) (ما کان لی علیکم من
[شماره صفحه واقعی : 428]
سلطان إلا أن دعوتکم فاستجبتم لی) إلی آخرها.
الثانی: الآیات الدالة علی مدح المؤمنین علی الإیمان وذم الکفار علی الکفر والوعد والوعید کقوله تعالی: (الیوم تجزی کل نفس بما کسبت) (الیوم تجزون بما کنتم تعملون) (وإبراهیم الذی وفی) (ولا تزر وازرة وزر أخری) (لتجزی کل نفس بما تسعی) (هل تجزون إلا ما کنتم تعملون) (من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها) (من أعرض عن ذکری) (أولئک الذین اشتروا الحیاة الدنیا) (إن الذین کفروا بعد إیمانهم).
الثالث: الآیات الدالة علی تنزیه أفعاله تعالی عن مماثلة أفعالنا فی التفاوت والاختلاف والظلم کقوله تعالی: (ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت) (الذی أحسن کل شئ خلقه) والکفر لیس بحسن وکذا الظلم، (وما خلقنا السماء والأرض وما بینهما إلا بالحق) (إن الله لا یظلم مثقال ذرة) (وما ربک بظلام للعبید) (وما ظلمناهم) (لا ظلم الیوم) (ولا یظلمون فتیلا).
الرابع: الآیات الدالة علی ذم العباد علی الکفر والمعاصی والتوبیخ علی ذلک کقوله تعالی: (کیف تکفرون بالله) (وما منع الناس أن یؤمنوا إذ جاءهم الهدی) (وماذا علیهم لو آمنوا بالله والیوم الآخر) (ما منعک أن تسجد) (فما لهم عن التذکرة معرضین) (لم تلبسون الحق بالباطل) (لم تصدون عن سبیل الله).
الخامس: الآیات الدالة علی التهدید والتخییر کقوله: (فمن شاء فلیؤمن ومن شاء فلیکفر) (اعملوا ما شئتم) (لمن شاء منکم أن یتقدم أو یتأخر) (فمن شاء ذکره) (فمن شاء اتخذ إلی ربه سبیلا) (فمن شاء اتخذ إلی ربه مآبا) (سیقول الذین أشرکوا لو شاء الله ما أشرکنا ولا آباؤنا) (وقالوا لو شاء الرحمن ما عبدناهم).
السادس: الآیات الدالة علی المسارعة إلی الأفعال قبل فواتها کقوله تعالی:
(وسارعوا إلی مغفرة من ربکم) (أجیبوا داعی الله) (استجیبوا لله وللرسول)
[شماره صفحه واقعی : 429]
(واتبعوا أحسن ما أنزل إلیکم) (وأنیبوا إلی ربکم).
السابع: الآیات التی حث الله تعالی فیها علی الاستعانة به وثبوت اللطف منه کقوله تعالی: (وإیاک نستعین) (فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم) (استعینوا بالله) (أو لا یرون أنهم یفتنون فی کل عام مرة أو مرتین ثم لا یتوبون ولا هم یذکرون) (ولولا أن یکون الناس أمة واحدة) (ولو بسط الله الرزق لعباده) (فبما رحمة من الله لنت لهم) (إن الصلاة تنهی عن الفحشاء والمنکر). الثامن: الآیات الدالة علی استغفار الأنبیاء (ربنا ظلمنا أنفسنا) (سبحانک إنی کنت من الظالمین) (رب إنی ظلمت نفسی) (رب إنی أعوذ بک أن أسألک ما لیس لی به علم).
التاسع: الآیات الدالة علی اعتراف الکفار والعصاة بنسبة الکفر إلیهم کقوله تعالی: (ولو تری إذ الظالمون موقوفون عند ربهم - إلی قوله: - بل کنتم مجرمین) وقوله: (ما سلککم فی سقر قالوا لم نک من المصلین) (کلما القی فیها فوج). العاشر: الآیات الدالة علی التحسر والندامة علی الکفر والمعصیة وطلب الرجعة کقوله: (وهم یصطرخون فیها ربنا أخرجنا منها) (رب ارجعون) (ولو تری إذ المجرمون ناکسو رؤوسهم) (أو تقول حین تری العذاب لو أن لی کرة) إلی غیر ذلک من الآیات الکثیرة وهی معارضة لما ذکروه (1)علی أن الترجیح معنا، لأن التکلیف إنما یتم بإضافة الأفعال إلینا وکذا الوعد والوعید والتخویف والانذار، وإنما طول المصنف رحمه الله فی هذه المسألة لأنها من المهمات.
قال: وحسن المدح والذم علی المتولد یقتضی العلم بإضافته إلینا.
أقول: الأفعال تنقسم إلی المباشر والمتولد والمخترع، فالأول هو الحادث
[شماره صفحه واقعی : 430]
1) وفی النسخة الثانیة: بما ذکروه.
ابتداء بالقدرة فی محلها. والثانی هو الحادث الذی یقع بحسب فعل آخر کالحرکة الصادرة عن الاعتماد ویسمونه المسبب ویسمون الأول سببا سواء کان الثانی حادثا فی محل القدرة أو فی غیر محلها. والثالث ما یفعل لا لمحل فالأول مختص بنا والثالث مختص به تعالی والثانی مشترک.
واعلم أن الناس اختلفوا فی المتولد هل یقع بنا (1)أم لا؟ فجمهور المعتزلة علی أنه من فعلنا کالمباشر. وقال معمر: إنه لا فعل للعبد إلا الإرادة وما عداها من الحوادث فهی واقعة بطبع المحل، والانسان عنده جزء فی القلب توجد فیه الإرادة وما عداها یضیفه إلی طبع المحل. وقال آخرون: لا فعل للعبد إلا الفکر وهم بعض المعتزلة. وقال أبو إسحاق النظام: إن فعل الانسان هی الحرکات الحادثة فیه بحسب دواعیه والإنسان عنده هو شئ منساب (2)فی الجملة، والإرادة والاعتقادات حرکات القلب، وما یوجد منفصلا عن الجملة کالکتابة وغیرها فإنه من فعله تعالی بطبع المحل. وقال ثمامة: إن فعل الانسان هو ما یحدثه فی محل قدرته فأما ما تعدی محل القدرة فهو حادث لا محدث له وفعل لا فاعل له. وقالت الأشعریة:
المتولد من فعله تعالی، والجماهیر من المعتزلة التجأوا فی هذا المقام إلی الضرورة فإنا نعلم استناد المتولدات إلینا کالکتابة والحرکات وغیرهما من الصنائع، ویحسن منا مدح الفاعل وذمه کما فی المباشر، والمصنف رحمه الله استدل بحسن المدح والذم علی العلم بأنا فاعلون للمتولد لا علیه، لأن الضروریات لا یجوز الاستدلال علیها، نعم یجوز الاستدلال علی کونها ضروریة إذا لم یکن هذا الحکم ضروریا، وجماعة من المعتزلة ذهبوا إلی أنه کسبی واستدلوا بحسن المدح والذم علیه فلزمهم الدور لأن حسن المدح والذم مشروط بالعلم بالاستناد إلینا فلو جعلنا الاستناد إلینا مستفادا منه لزوم الدور.
[شماره صفحه واقعی : 431]
قال: والوجوب باختیار السبب لاحق.
أقول: هذا جواب عن إشکال یورد هنا وهو أن یقال: إن المتولد لا یقع بقدرتنا لأن المقدور هو الذی یصح وجوده وعدمه عن القادر، وهذا المعنی منفی فی المتولد لأن عند اختیار السبب یجب المسبب فلا یقع بالقدرة المصححة.
والجواب أن الوجوب فی المسبب عند اختیار السبب وجوب لاحق کما أن الفعل یجب عند وجود القدرة والداعی وعند فرض وقوعه وجوبا لاحقا لا یؤثر فی الإمکان الذاتی والقدرة فکذا هنا.
قال: والذم فی إلقاء الصبی علیه لا علی الاحراق.
أقول: هذا جواب عن شبهة لهم وهی أن المدح والذم لا یدلان علی العلم باستناد المتولد إلینا، فإنا نذم علی المتولد وإن علمنا استناده إلی غیرنا، فإنا نذم من ألقی الصبی فی النار إذا احترق بها وإن کان المحرق هو الله تعالی.
والجواب أن الذم هنا علی الالقاء لا علی الاحراق، فإن الاحراق من الله تعالی عند الالقاء حسن لما یشتمل علیه من الأعواض لذلک الصبی ولما فیه من مراعاة العادات وعدم انتقاضها فی غیر زمان الأنبیاء، ووجوب الدیة حکم شرعی لا یجب تخصیصه بالفعل فإن الحافر للبئر یلزمه الدیة وإن کان الوقوع غیر مستند إلیه.
قال: والقضاء والقدر (1)
إن القضاء عبارة عن وجود جمیع الموجودات فی العالم العقلی مجتمعة ومجملة علی سبیل الابداع. والقدر عبارة عن وجودها فی موادها الخارجیة بعد حصول شرائطها مفصلة واحدا بعد واحد، کما جاء فی التنزیل فی قوله عز من قائل: (وإن من شئ إلا عندنا خزائنه وما ننزله إلا بقدر معلوم.
وقال الشیخ - رضوان الله علیه -: ویجب أن یکون عالما بکل شئ لأن کل شئ لازم له بوسط أو غیر وسط یتأدی إلیه بعینه قدره الذی هو تفصیل قضائه الأول تأدیا واجبا إذ کان ما لا یجب لا یکون.
إن أرید بهما خلق الفعل لزم المحال أو الإلزام صح[شماره صفحه واقعی : 432]
1) القدر هو تفصیل قضائه. قال قدس سره فی شرح الفصل الواحد والعشرین من سابع الإشارات:
فی الواجب خاصة أو الأعلام صح مطلقا وقد بینه أمیر المؤمنین علیه السلام فی حدیث الأصبغ.
أقول: یطلق القضاء علی الخلق والاتمام، قال الله تعالی: (فقضاهن سبع سماوات فی یومین) أی خلقهن وأتمهن، وعلی الحکم والإیجاب کقوله تعالی:
(وقضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه) أی أوجب وألزم، وعلی الإعلام والإخبار کقوله تعالی: (وقضینا إلی بنی إسرائیل فی الکتاب) أی أعلمناهم وأخبرناهم، ویطلق القدر علی الخلق کقوله تعالی: (وقدر فیها أقواتها) والکتابة کقول الشاعر:
واعلم بأن ذا الجلال قد قدرفی الصحف الأولی التی کان سطر
والبیان کقوله تعالی: (إلا امرأته قدرناها من الغابرین) أی بینا وأخبرنا بذلک.
إذا ظهر هذا فنقول للأشعری: ما تعنی بقولک: إنه تعالی قضی أعمال العباد وقدرها، إن أردت به الخلق والإیجاد فقد بینا بطلانه وإن الأفعال مستندة إلینا، وإن عنی به الإلزام لم یصح إلا فی الواجب خاصة، وإن عنی به أنه تعالی بینها وکتبها وأعلم أنهم سیفعلونها فهو صحیح، لأنه تعالی قد کتب ذلک أجمع فی اللوح المحفوظ وبینه لملائکته، وهذا المعنی الأخیر هو المتعین للاجماع علی وجوب الرضا بقضاء الله تعالی وقدره ولا یجوز الرضا بالکفر وغیره من القبائح ولا ینفعهم الاعتذار بوجوب الرضا به من حیث إنه فعله تعالی وعدم الرضا به من حیث الکسب لبطلان الکسب أولا، وثانیا فلأنا نقول: إن کان کون الکفر کسبا بقضائه تعالی وقدره وجب الرضا به من حیث هو کسب وهو خلاف قولکم، وإن
[شماره صفحه واقعی : 433]
لم یکن بقضاء وقدر بطل استناد الکائنات بأجمعها إلی القضاء والقدر.
واعلم أن أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب (1)صلوات الله علیه وسلامه قد بین معنی القضاء والقدر وشرحهما شرحا وافیا فی حدیث الأصبغ بن نباتة لما انصرف من صفین فإنه قام إلیه شیخ فقال له: أخبرنا یا أمیر المؤمنین عن مسیرنا إلی الشام أکان بقضاء الله تعالی وقدره، فقال أمیر المؤمنین علیه السلام: والذی فلق الحبة وبرأ النسمة ما وطأنا موطئا ولا هبطنا وادیا ولا علونا تلعة إلا بقضاء وقدر، فقال له الشیخ: عند الله احتسب عنائی ما أری لی من الأجر شیئا، فقال له: مه أیها الشیخ بل عظم الله أجرکم فی مسیرکم وأنتم سائرون وفی منصرفکم وأنتم منصرفون ولم تکونوا فی شئ من حالاتکم مکرهین ولا إلیها مضطرین، فقال الشیخ: کیف والقضاء والقدر ساقانا، فقال: ویحک لعلک ظننت قضاء لازما وقدرا حتما لو کان کذلک لبطل الثواب والعقاب والوعد والوعید والأمر والنهی ولم تأت لائمة من الله لمذنب ولا محمدة لمحسن ولم یکن المحسن أولی بالمدح من المسئ ولا المسئ أولی بالذم من المحسن، تلک مقالة عبدة الأوثان وجنود الشیطان وشهود الزور وأهل العمی عن الصواب، وهم قدریة هذه الأمة ومجوسها، أن الله تعالی أمر تخییرا ونهی تحذیرا وکلف یسیرا لم یعص مغلوبا ولم یطع مکرها ولم یرسل الرسل عبثا ولم یخلق السماوات والأرض وما بینهما باطلا (ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار) فقال الشیخ: وما القضاء والقدر اللذان ما سرنا إلا بهما، فقال: هو الأمر من الله تعالی والحکم وتلا قوله تعالی:
[شماره صفحه واقعی : 434]
1) راجع فی بیان الحدیث الوافی للفیض - قدس الله سره - فإنه قد أتی ببیان من المحقق الخواجة فی بیانه وفوائد أخری مطلوبة جدا (ص 117 ج 1 ط 1). وفیه کان المصراع الأخیر هکذا: جزاک ربک بالاحسان إحسانا. وفی نسخة: جزاک ربک عنا منه إحسانا. وللشیخ الکراجکی رضی الله عنه فی کنز الفوائد فی القضاء والقدر لطائف عذبة (ص 168 ط 1) وإن شئت فراجع الاحتجاج للطبرسی - رضوان الله علیه - (ص 109 ط 1). وفی باب الرضا بالقضاء من الوافی أیضا إشارات لطیفة فی ذلک (ص 55 ج 3 ط 1).
(وقضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه) فنهض الشیخ مسرورا وهو یقول:
أنت الأمام الذی نرجو بطاعتهیوم النشور من الرحمن رضوانا
أوضحت من دیننا ما کان ملتبساجزاک ربک عنا فیه إحسانا
قال أبو الحسن البصری ومحمود الخوارزمی: وجه تشبیهه علیه السلام المجبرة بالمجوس من وجوه: أحدها: أن المجوس اختصوا بمقالات سخیفة واعتقادات واهیة معلومة البطلان وکذلک المجبرة.
وثانیها: أن مذهب المجوس أن الله تعالی یخلق فعله ثم یتبرأ منه کما خلق إبلیس ثم انتفی منه وکذلک المجبرة قالوا: إنه تعالی یفعل القبائح ثم یتبرأ منها.
وثالثها: أن المجوس قالوا: إن نکاح الأخوات والأمهات بقضاء الله وقدره وإرادته، ووافقهم المجبرة حیث قالوا: إن نکاح المجوس لأخواتهم وأمهاتهم بقضاء الله وقدره وإرادته.
ورابعها: أن المجوس قالوا: إن القادر علی الخیر لا یقدر علی الشر وبالعکس، والمجبرة قالوا: إن القدرة موجبة للفعل غیر متقدمة علیه، فالانسان القادر علی الخیر لا یقدر علی ضده وبالعکس.
قال: والإضلال الإشارة (1)إلی خلاف الحق وفعل الضلالة والاهلاک والهدی مقابل والأولان منفیان عنه تعالی.
أقول: یطلق الإضلال علی الإشارة إلی خلاف الحق وإلباس الحق بالباطل کما تقول: أضلنی فلان عن الطریق، إذا أشار إلی غیره وأوهم أنه هو الطریق، ویطلق علی فعل الضلالة فی الانسان کفعل الجهل فیه حتی یکون معتقدا خلاف
[شماره صفحه واقعی : 435]
1) إسناد الإضلال إلیه سبحانه بالعرض، وقد قررنا بیانه فی النکتة السابعة من ألف نکتة ونکتة.
الحق. ویطلق علی الاهلاک والبطلان کما قال تعالی: (فلن یضل أعمالهم) یعنی یبطلها. والهدی یقال لمعان ثلاثة مقابلة لهذه المعانی فیقال بمعنی نصب الدلالة علی الحق کما تقول: هدانی إلی الطریق، وبمعنی فعل الهدی فی الانسان حتی یعتقد الشئ علی ما هو به، وبمعنی الإثابة کقوله تعالی: (سیهدیهم) یعنی سیثیبهم، والأولان منفیان عنه تعالی یعنی الإشارة إلی خلاف الحق وفعل الضلالة، لأنهما قبیحان والله تعالی منزه عن فعل القبیح، وأما الهدایة فالله تعالی نصب الدلالة علی الحق وفعل الهدایة الضروریة فی العقلاء ولم یفعل الإیمان فیهم لأنه کلفهم به ویثیب علی الإیمان، فمعانی الهدایة صادقة فی حقه تعالی إلا فعل ما کلف به، وإذا قیل: إنه تعالی یهدی ویضل فإن المراد به أنه یهدی المؤمنین بمعنی أنه یثیبهم ویضل العصاة بمعنی أنه یهلکهم ویعاقبهم، وقول موسی علیه السلام: إن هی إلا فتنتک فالمراد بالفتنة الشدة والتکلیف الصعب، یضل بها من یشاء أی یهلک من یشاء وهم الکفار.
قال: وتعذیب غیر المکلف قبیح وکلام نوح علیه السلام مجاز والخدمة لیست عقوبة له والتبعیة فی بعض الأحکام جائزة.
أقول: ذهب بعض الحشویة إلی أن الله تعالی یعذب أطفال المشرکین ویلزم الأشاعرة تجویزه والعدلیة کافة علی منعه، والدلیل علیه أنه قبیح عقلا فلا یصدر منه تعالی.
احتجوا بوجوه: الأول: قول نوح علیه السلام: (ولا یلدوا إلا فاجرا کفارا) والجواب: أنه مجاز والتقدیر أنهم یصیرون کذلک لا حال طفولیتهم. الثانی: قالوا: إنا نستخدمه لأجل کفر أبیه فقد فعلنا فیه ألما وعقوبة فلا یکون
[شماره صفحه واقعی : 436]
قبیحا. والجواب أن الخدمة لیست عقوبة للطفل ولیس کل ألم ومشقة عقوبة، فإن الفصد والحجامة ألمان ولیسا عقوبة، نعم استخدامه عقوبة لأبیه وامتحان له یعوض علیه کما یعوض علی أمراضه.
الثالث: قالوا: إن حکم الطفل یتبع حکم أبیه فی الدفن ومنع التوارث والصلاة علیه ومنع التزویج. والجواب أن المنکر عقابه لأجل جرم أبیه ولیس بمنکر أن یتبع حکم أبیه فی بعض الأشیاء إذا لم یحصل له بها ألم وعقوبة ولا ألم له فی منعه من الدفن والتوارث وترک الصلاة علیه.
قال: والتکلیف حسن (1)
ثم إن کلامه والتکلیف حسن، رد علی أصحاب المعارف یشابه قولهم قول البراهمة الآتی رد عقیدتهم فی البحث عن حسن البعثة. قال الطبرسی فی مجمع البیان فی تفسیر قوله سبحانه:
(ولو أنهم آمنوا واتقوا لمثوبة من عند الله خیر لو کانوا یعلمون) (البقرة 103) وفی هذه الآیة دلالة علی بطلان قول أصحاب المعارف لأنه نفی ذلک العلم عنهم.
وفی نسخة مخطوطة مصححة من المجمع عندنا فسر أصحاب المعارف فی هامشها هکذا:
الظاهر أن المراد بأصحاب المعارف الذین یقولون لا حاجة بنا إلی بعثة الأنبیاء لأن عقولنا مستقلة بما یحتاج إلیه فی المعاش والمعاد.
لاشتماله علی مصلحة لا تحصل بدونه.أقول: التکلیف مأخوذ من الکلفة وهی المشقة، وحده إرادة من تجب طاعته
[شماره صفحه واقعی : 437]
1) التکلیف یتعلق فی العبادة الصفاتیة لا الذاتیة، وفی مصباح الأنس فی المقام فوائد نفیسة، منها قوله: لا تکلیف فی العبادة الذاتیة ولیست من نتائج الأمر إنما متعلقه الصفاتیة رأفة من الله واحتیاطا من میله بجاذب إحدی صفاته من الاعتدال الموقوف علیه الاستکمال إذ القلوب وإن کانت مفطورة علی معرفته والعبادة له واللجأ إلیه فإن الشواغل والغفلات التی هی من خواص هذه النشأة تشغله عن ذکر ما یجب استحضاره فاحتاج إلی التذکیر لا جرم أمره بها وإلیه الإشارة بقوله علیه وآله السلام: کل مولود یولد علی الفطرة، الحدیث (ص 149 ط 1).
علی جهة الابتداء ما فیه مشقة بشرط الإعلام ویدخل تحت واجب الطاعة الواجب تعالی والنبی علیه السلام والإمام والسید والوالد والمنعم ویخرج البواقی.
وشرطنا الابتداء لأن إرادة هؤلاء أنما تکون تکلیفا إذا لم یسبقه غیره إلی إرادة ما أراده، ولهذا لا یسمی الوالد مکلفا بأمر الصلاة ولده لسبق إرادة الله تعالی لها منه.
والمشقة لا بد من اعتبارها لیتحقق المحدود، إذ التکلیف مأخوذ من الکلفة.
وشرطنا الإعلام لأن المکلف إذا لم یعلم إرادة المکلف بالفعل لم یکن مکلفا.
إذا عرفت هذا فنقول: التکلیف حسن لأن الله تعالی فعله والله تعالی لا یفعل القبیح، ووجه حسنه اشتماله علی مصلحة لا تحصل بدونه وهی التعریض لمنافع عظیمة لا تحصل بدون التکلیف، لأن التکلیف إن لم یکن لغرض کان عبثا وهو محال، وإن کان لغرض فإن کان عائدا إلیه تعالی لزم المحال، وإن کان إلی غیره فإن کان إلی غیر المکلف کان قبیحا، وإن کان إلی المکلف فإن کان حصوله ممکنا بدون التکلیف لزم العبث، وإن لم یمکن فإن کان لنفع انتقض بتکلیف من علم الله کفره وإن کان للتعریض فهو المطلوب.
إذا عرفت هذا فنقول: الغرض من التکلیف هو التعریض لمنفعة عظیمة لأنه تعریض للثواب، وللثواب منافع عظیمة خالصة دائمة واصلة مع التعظیم والمدح، ولا شک أن التعظیم أنما یحسن للمستحق له، ولهذا یقبح منا تعظیم الأطفال والأرذال کتعظیم العلماء، وإنما یستحق التعظیم بواسطة الأفعال الحسنة وهی الطاعات، ومعنی قولنا: إن التکلیف تعریض للثواب، أن المکلف جعل المکلف علی الصفات التی تمکنه الوصول إلی الثواب وبعثه علی ما به یصل إلیه وعلم أنه سیوصله إلیه إذا فعل ما کلفه.
قال: بخلاف الجرح ثم التداوی، والمعاوضات والشکر باطل.
أقول: هذه إیرادات علی ما اختاره المصنف: الأول: أن التکلیف للنفع یتنزل
[شماره صفحه واقعی : 438]
منزلة من جرح غیره ثم داراه طلبا للدواء (1)وکما أن ذلک قبیح فکذا التکلیف.
الثانی: أن التکلیف طلبا للنفع یتنزل منزلة المعاوضات کالبیوع والإجارات وغیرها، ولا شک أن المعاوضات تفتقر إلی رضا المتعاوضین حتی أن من عاوض بغیر إذن صاحبه فعل قبیحا والتکلیف عندکم لا یشترط فیه رضا المکلف.
الثالث: لم لا یجوز أن یکون التکلیف شکرا للنعم السابقة؟
والجواب عن الأول بالفرق من وجهین: أحدهما: أن الجرح مضرة والتکلیف نفسه لیس بمضرة وإنما المشقة فی الأفعال التی یتناولها التکلیف. الثانی: أن الجرح والتداوی إنزال مضرة لا غرض فیه إلا التخلص من تلک المضرة بخلاف التکلیف.
وعن الثانی أن المراضاة تعتبر فی المعاوضات لاختلاف أغراض الناس فی التعامل جنسا ووصفا، أما إذا لم یکن هناک معاوضة وبلغ النفع حدا یکون غایة ما یطلبه العقلاء لم یختلف العقلاء فی اختیار المشقة بسببه حتی أن العقلاء یسفهون الممتنع منه.
وعن الثالث أن الشکر لا یشترط فیه المشقة، والله تعالی قادر علی إزالة صفة المشقة عن هذه الأفعال، فلو کان التکلیف شکرا لزم العبث فی صفة المشقة ولأن طلب الفعل الشاق شکرا یخرج النعمة عن کونها نعمة.
قال: ولأن النوع محتاج إلی التعاضد المستلزم للسنة النافع استعمالها فی الریاضة وإدامة النظر فی الأمور العالیة، وتذکر الإنذارات المستلزمة لإقامة العدل مع زیادة الأجر والثواب.
أقول: لما ذکر المصنف رحمه الله حسن التکلیف علی رأی المتکلمین شرع فی طریق الاسلامیین من الفلاسفة فبدأ بذکر الحاجة إلی التکلیف، ثم ذکر منافعه الدنیویة والأخرویة، وتحقیقه أن نقول: إن الله خلق الانسان مدنیا بالطبع (2)
إن شاهق المعرفة أشمخ من أن یطیر إلیه کل طائر وسرادق البصیرة أحجب من أن یحوم حوله کل سائر.
لا[شماره صفحه واقعی : 439]
1) کما فی النسخة الثالثة وهی الصحیحة، والباقیة کلها داواه بالواو وهی علیلة.
2) ناظر إلی کلمات الشیخ فی الفصل الرابع من النمط التاسع من الإشارات فی إثبات النبوة حیث قال: إشارة لما لم یکن الانسان بحیث یستقل وحده بأمر نفسه.. الخ، بل الشیخ ناظر فی هذا الفصل إلی کلام الشیخ الیونانی زینون الکبیر تلمیذ ارسطا طالیس فی الفصل الرابع من رسالته فی المبدأ والمعاد وقد حررها المعلم الثانی أبو نصر الفارابی أتم تحریر وقد طبعت مع عدة رسائل أخری للفارابی فی حیدرآباد الدکن. قال زینون: النبی یضع السنن والشرائع ویأخذ الأمة بالترغیب والترهیب یعرفهم أن لهم إلها مجازیا لهم علی أفعالهم، یثیب الخیر ویعاقب علی الشر ولا یکلفهم بعلم ما لا یحتملونه فإن هذه الرتبة التی هی رتبة العلم أعلی من أن یصل إلیها کل أحد. قال معلمی أرسطا طالیس حکایة عن معلمه أفلاطن:
کغیره من الحیوانات، لا یمکن أن تبقی أشخاصه ولا تحصل لهم کمالاتهم إلا بالتعاضد والتعاون، لأن الأغذیة والملبوسات أمور صناعیة یحتاج کل منهم إلی صاحبه فی عمل یستعیضه عن عمله له حتی یتم کمال ما یحتاج إلیه واجتماعهم مع تباین شهواتهم وتغایر أمزجتهم واختلاف قواهم المقتضیة للأفعال الصادرة عنهم مظنة التنازع والفساد ووقوع الفتن، فوجب وضع قانون وسنة عادلة یتعادلون بها فیما بینهم، ثم تلک السنة لو استند وضعها إلیهم لزم المحذور فوجب استنادها إلی شخص متمیز عنهم بکمال قواه واستحقاقه للانقیاد إلیه والطاعة له، وذلک أنما یکون بمعجزات تدل علی أنها من عند الله تعالی، ثم من المعلوم تفاوت أشخاص الناس فی قبول الخیر والشر والرذائل والنقصان والفضائل بحسب اختلاف أمزجتهم وهیئات نفوسهم، فوجب أن یکون هذا الشارع مؤیدا لا یعجز عن أحکام شریعته فی جمهور الناس، بعضهم بالبرهان وبعضهم بالوعظ وبعضهم بتألیف القلب وبعضهم بالزجر والقتال، ولما کان النبی لا یتفق فی کل زمان وجب أن تبقی السنن المشروعة إلی وقت اضمحلالها واقتضاء الحکمة الإلهیة تجدید غیرها، ففرضت علیهم العبادات المذکرة لصاحب الشرع وکررت علیهم حتی یستحکم التذکیر بالتکریر، فیحصل لهم من تلقی الأوامر والنواهی الإلهیة منافع ثلاث: إحداها: ریاضة النفس باعتبار الإمساک عن الشهوات ومنعها
[شماره صفحه واقعی : 440]
عن القوة الغضبیة المکدرة لصفاء القوة العقلیة. الثانیة: تعوید النفس النظر فی الأمور الإلهیة والمطالب العالیة وأحوال المعاد والتفکر فی ملکوت الله تعالی وکیفیة صفاته وأسمائه وتحقق فیضان الموجودات عنه تعالی متسلسلة فی الترتیب الذی اقتضته الحکمة الإلهیة بالبراهین القطعیة الخالیة عن المغالطة.
والثالثة: تذکرهم ما وعدهم الشارع من الخیر والشر الأخرویین بحیث ینحفظ النظام المقتضی للتعادل والترافد، ثم زاد الله تعالی لمستعملی الشرائع الأجر والثواب فی الآخرة فهذه مصالح التکلیف عند الأوائل.
قال: وواجب لزجره عن القبائح.
أقول: هذا مذهب المعتزلة وأنکرت الأشاعرة ذلک، والدلیل علی وجوب التکلیف أنه لو لم یکلف الله تعالی من کملت شرائط التکلیف فیه لکان مغریا بالقبیح، والتالی باطل لقبحه فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن الله تعالی إذا أکمل عقل الانسان وجعل فیه میلا إلی القبیح وشهوة له ونفورا عن الحسن فلو لم یقرر فی عقله وجوب الواجب وقبح القبیح والمؤاخذة علی الاخلال بالواجب وفعل القبیح لکان وقوع القبیح من المکلف دائما، وإلی هذا أشار بقوله: لزجره عن القبائح، أی لزجر التکلیف عن القبائح.
قال: وشرائط حسنه انتفاء المفسدة وتقدمه وإمکان متعلقه وثبوت صفة زائدة علی حسنه وعلم المکلف بصفات الفعل وقدر المستحق وقدرته علیه وامتناع القبیح علیه وقدرة المکلف علی الفعل وعلمه به أو إمکانه وإمکان الآلة.
أقول: لما ذکر أن التکلیف حسن شرع فی بیان ما یشترط فی حسن التکلیف، وقد ذکر أمورا لا یحسن التکلیف بدونها منها ما یرجع إلی نفس التکلیف، ومنها ما یرجع إلی متعلق التکلیف أعنی الفعل والمکلف والمکلف.
أما ما یرجع إلی التکلیف فأمران: أحدهما: انتفاء المفسدة فیه بأن لا یکون مفسدة لنفس المکلف به فی فعل آخر داخل فی تکلیفه أو مفسدة لمکلف آخر.
[شماره صفحه واقعی : 441]
والثانی: أن یکون متقدما علی الفعل قدرا یتمکن المکلف فیه من الاستدلال به فیفعل الفعل فی الوقت الذی یجب إیقاعه فیه.
وأما ما یرجع إلی الفعل فأمران: أحدهما: إمکان وجوده. والثانی: کون الفعل قد اشتمل علی صفة زائدة علی حسنه بأن یکون واجبا أو مندوبا، وإن کان التکلیف ترک فعل فإما أن یکون الفعل قبیحا أو یکون الإخلال به أولی من فعله.
وأما ما یرجع إلی المکلف فأن یکون عالما بصفات الفعل لئلا یکلف إیجاد القبیح وترک الواجب، وأن یکون عالما بقدر ما یستحق علی الفعل من الثواب لئلا یخل ببعضه، وأن یکون القبیح ممتنعا علیه لئلا یخل بالواجب فلا یوصل الثواب إلی مستحقه.
وأما ما یرجع إلی المکلف فأن یکون قادرا علی الفعل وأن یکون عالما به أو متمکنا من العلم به وإمکان الآلة أو حصولها إن کان الفعل ذا آلة.
قال: ومتعلقه إما علم إما عقلی أو سمعی وإما ظن وإما عمل.
أقول: متعلق التکلیف قد یکون علما وقد یکون عملا، أما العلم فقد یکون عقلیا محضا نحو العلم بوجود الله تعالی وکونه قادرا عالما إلی غیر ذلک من المسائل التی (1)یتوقف السمع علیها، وقد یکون سمعیا نحو التکالیف السمعیة.
وأما الظن فنحو کثیر من الأمور الشرعیة کظن القبلة وغیرها. وأما العمل فقد یکون عقلیا کرد الودیعة وشکر المنعم وبر الوالدین وقبح الظلم والکذب وحسن التفضل والعفو، وقد یکون سمعیا کالصلاة وغیرها، وهذه الأفعال تنقسم إلی الواجب والمندوب والحرام والمکروه.
قال: وهو منقطع للاجماع ولإیصال الثواب.
أقول: یرید أن التکلیف منقطع، ویدل علیه الاجماع والمعقول، أما الاجماع فظاهر إذ الاتفاق بین المسلمین وغیرهم واقع علی أن التکلیف منقطع، وأما
[شماره صفحه واقعی : 442]
1) وفی عدة نسخ: إلی غیر ذلک من الصفات التی.
المعقول فنقول: لو کان التکلیف دائما لم یمکن إیصال الثواب إلی المطیع، والتالی باطل قطعا فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن التکلیف مشروط بالمشقة، والثواب مشروط بخلوصه عن الأکدار والمشاق، والجمع بینهما محال ولا بد من تراخ بین التکلیف والثواب وإلا لزم الالجاء.
قال: وعلة حسنه عامة.
أقول: لما بین أولا حسن التکلیف مطلقا شرع فی بیان حسنه فی حق الکافر، والدلیل علیه أن العلة فی حسن التکلیف وهی التعریض للثواب عامة فی حق المؤمن والکافر فکان التکلیف حسنا فیهما وهو ظاهر.
قال: وضرر الکافر من اختیاره.
أقول: هذا جواب عن سؤال مقدر، وتقریره أن تکلیف الکافر ضرر محض لا مصلحة فیه فلا یکون حسنا، بیان المقدمة الأولی أن التکلیف نوع مشقة فی العاجل وحصل العقاب بترکه وهو ضرر عظیم فانتفت المصلحة فیه إذ لا ثواب له فکان قبیحا قطعا.
والجواب: أن التکلیف نفسه لیس بضرر ولا یستلزم من حیث هو تکلیف ضررا وإلا لکان تکلیف المؤمن کذلک، بل الضرر أنما نشأ من سوء اختیار الکافر لنفسه.
قال: وهو مفسدة لا من حیث التکلیف بخلاف ما شرطناه.
أقول: الذی یخطر لنا فی تحلیل هذا الکلام أنه جواب عن سؤال مقدر أیضا وهو أن یقال: إنکم شرطتم فی التکلیف أن لا یکون مفسدة للمکلف ولا لغیره، وهذا التکلیف یستلزم الضرر بالمکلف فیکون قبیحا، کما أن تکلیف زید لو استلزم مفسدة راجعة إلی عمرو کان قبیحا.
والجواب: أن الضرر هنا مفسدة لا من حیث التکلیف بل من حیث اختیار المکلف علی ما تقدم بخلاف ما شرطناه أعنی انتفاء المفسدة اللازمة للتکلیف.
[شماره صفحه واقعی : 443]
قال: والفائدة ثابتة.
أقول: هذا جواب عن سؤال مقدر، وتقریره أن تکلیف الکافر لا فائدة فیه، لأن الفائدة من التکلیف هی الثواب ولا ثواب له فلا فائدة فی تکلیفه فکان عبثا.
والجواب لا نسلم أن الفائدة هی الثواب بل التعریض له وهو حاصل فی حقه کالمؤمن.
قال: واللطف واجب لتحصیل الغرض به (1).
أقول: اللطف هو ما یکون المکلف معه أقرب إلی فعل الطاعة وأبعد من فعل المعصیة ولم یکن له حظ فی التمکین ولم یبلغ حد الالجاء.
واحترزنا بقولنا: ولم یکن له حظ فی التمکین عن الآلة، فإن لها حظا فی التمکین ولیست لطفا.
وقولنا: ولم یبلغ حد الالجاء، لأن الالجاء ینافی التکلیف واللطف لا ینافیه.
هذا اللطف المقرب.
وقد یکون اللطف محصلا وهو ما یحصل عنده الطاعة من المکلف علی سبیل الاختیار، ولولاه لم یطع مع تمکنه فی الحالین، وهذا بخلاف التکلیف الذی یطیع عنده لأن اللطف أمر زائد علی التکلیف فهو من دون اللطف یتمکن بالتکلیف من أن یطیع أو لا یطیع، ولیس کذلک التکلیف لأن عنده یتمکن من أن یطیع وبدونه لا یتمکن من أن یطیع أو لا یطیع، فلم یلزم أن یکون التکلیف الذی یطیع عنده لطفا.
إذا عرفت هذا فنقول: اللطف واجب خلافا للأشعریة، والدلیل علی وجوبه أنه یحصل غرض المکلف فیکون واجبا وإلا لزم نقض الغرض، بیان الملازمة أن
[شماره صفحه واقعی : 444]
1) کما فی (م ص ز ق). والباقیة: لیحصل الغرض به.
المکلف إذا علم أن المکلف لا یطیع إلا باللطف، فلو کلفه من دونه کان ناقضا لغرضه کمن دعا غیره إلی طعام وهو یعلم أنه لا یجیبه إلا إذا فعل معه نوعا من التأدب، فإذا لم یفعل الداعی ذلک النوع من التأدب کان ناقضا لغرضه، فوجوب اللطف یستلزم تحصیل الغرض.
قال: فإن کان من فعله تعالی وجب علیه وإن کان من المکلف وجب أن یشعره به ویوجبه وإن کان من غیرهما شرط فی التکلیف العلم بالفعل.
أقول: لما ذکر وجوب اللطف شرع فی بیان أقسامه وهو ثلاثة: الأول: أن یکون من فعل الله تعالی، فهذا یجب علی الله تعالی فعله لما تقدم. الثانی: أن یکون من فعل المکلف، فهذا یجب علی الله تعالی أن یعرفه إیاه ویشعره به ویوجبه علیه.
الثالث: أن یکون من فعل غیرهما، فهذا ما یشترط فی التکلیف بالملطوف فیه العلم بأن ذلک الغیر یفعل اللطف.
قال: ووجوه القبح منتفیة والکافر لا یخلو من لطف والأخبار بالسعادة والشقاوة لیس مفسدة.
أقول: لما ذکر أقسام اللطف شرع فی الاعتراضات علی وجوبه مع الجواب عنها، وقد أورد من شبهات الأشاعرة ثلاثة:
الأولی: قالوا: اللطف أنما یجب إذا خلا من جهات المفسدة لأن جهات المصلحة لا تکفی فی الوجوب ما لم تنتف جهات المفسدة، فلم لا یجوز أن یکون اللطف الذی توجبونه مشتملا علی جهة قبح لا تعلمونه فلا یکون واجبا. وتقریر الجواب أن جهات القبح معلومة لنا لأنا مکلفون بترکها ولیس هنا وجه قبح ولیس ذلک استدلالا بعدم العلم علی العلم بالعدم.
الثانیة: أن الکافر إما أن یکلف مع وجود اللطف أو مع عدمه، والأول باطل وإلا لم یکن لطفا لأن معنی اللطف هو ما حصل الملطوف فیه عنده، والثانی إما أن یکون عدمه لعدم القدرة علیه فیلزم تعجیز الله تعالی وهو باطل، أو مع وجودها
[شماره صفحه واقعی : 445]
فیلزم الاخلال بالواجب. والجواب أن اللطف لیس معناه هو ما حصل الملطوف فیه فإن اللطف لطف فی نفسه سواء حصل الملطوف فیه أو لا بل کونه لطفا من حیث إنه یقرب إلی الملطوف فیه ویرجح وجوده علی عدمه، وامتناع ترجیحه أنما یکون لمعارض أقوی هو سوء اختیار المکلف فیکون اللطف فی حقه مرجوحا.
ویمکن أن یکون ذلک جوابا عن سؤال آخر لهم، وتقریره أن اللطف لو کان واجبا لم تقع معصیة من مکلف أصلا لأنه تعالی قادر علی کل شئ، فإذا قدر علی اللطف لکل مکلف فی کل فعل لم تقع معصیة لأنه تعالی لا یخل بالواجب لکن الکفر والمعاصی موجودة. وتقریر الجواب أن نقول: إنما یصح أن یقال: یجب أن یلطف للمکلف إذا کان له لطف یصلح عنده ولا استبعاد فی أن یکون بعض المکلفین لا لطف له سوی العلم بالمکلف والثواب مع الطاعة والعقاب مع المعصیة والکافر له هذا اللطف.
الثالثة: أن الأخبار بأن المکلف من أهل الجنة أو من أهل النار مفسدة لأنه إغراء بالمعاصی وقد فعله تعالی وهو ینافی اللطف. والجواب أن الأخبار بالجنة لیس إغراء مطلقا لجواز أن یقترن به من الألطاف ما یمتنع عنده من الإقدام علی المعصیة وإذا انتفی کونه إغراء علی هذا التقدیر بطل قولهم إنه مفسدة علی الإطلاق وأما الأخبار بالنار فلیس مفسدة أیضا لأن الأخبار إن کان للجاهل کأبی لهب انتفت المفسدة فیه لأنه لا یعلم صدق إخباره تعالی فلا یدعوه ذلک إلی الإصرار علی الکفر، وإن کان عارفا کإبلیس لم یکن إخباره تعالی بعاقبته (1)داعیا إلی الاصرار علی الکفر لأنه یعلم أنه بإصراره علیه یزداد عقابه فلا یصیر مغریا علیه.
قال: ویقبح منه تعالی التعذیب مع منعه دون الذم.
أقول: المکلف إذا منع المکلف من اللطف قبح منه عقابه لأنه بمنزلة الأمر بالمعصیة والملجئ إلیها، کما قال الله تعالی: (ولو أنا أهلکناهم بعذاب من قبله
[شماره صفحه واقعی : 446]
1) وفی (ص ش): إخباره تعالی بمعاقبته.
لقالوا ربنا لولا أرسلت إلینا رسولا) فأخبر أنهم لو منعهم (1)اللطف فی بعثه الرسول لکان لهم أن یسألوا بهذا السؤال ولا یکون لهم هذا السؤال إلا مع قبح إهلاکهم من دون البعثة ولا یقبح ذمه لأن الذم حق مستحق علی القبیح غیر مختص بالمکلف بخلاف العقاب المستحق للمکلف، ولهذا لو بعث الانسان غیره علی فعل القبیح ففعله لم یسقط حق الباعث من الذم کما أن لإبلیس ذم أهل النار وإن کان هو الباعث علی المعاصی.
قال: ولا بد من المناسبة وإلا ترجح بلا مرجح بالنسبة إلی المنتسبین.
أقول: لما فرغ من الاعتراضات علی وجوب اللطف شرع فی ذکر أحکامه وقد ذکر منها خمسة: الأول: أنه لا بد وأن یکون بین اللطف والملطوف فیه مناسبة، والمراد بالمناسبة هنا کون اللطف بحیث یکون حصوله داعیا إلی حصول الملطوف فیه، وهذا ظاهر لأنه لولا ذلک لم یکن کونه لطفا أولی من کون غیره لطفا فیلزم الترجیح من غیر مرجح، ولم یکن کونه لطفا فی هذا الفعل أولی من کونه لطفا فی غیره من الأفعال وهو ترجیح من غیر مرجح أیضا، وإلی هذین أشار بقوله: وإلا ترجح بلا مرجح بالنسبة إلی المنتسبین، وعنی بالمنتسبین اللطف والملطوف فیه، هذا ما فهمناه من هذا الکلام.
قال: ولا یبلغ الإلجاء.
أقول: هذا الحکم الثانی من أحکام اللطف وهو أن لا یبلغ فی الدعاء إلی الملطوف فیه إلی حد الالجاء، لأن الفعل الملجئ إلی فعل آخر یشبه اللطف فی کون کل منهما داعیا إلی الفعل غیر أن المتکلمین لا یسمون الملجئ إلی الفعل لطفا، فلهذا شرطنا فی اللطف زوال الالجاء عنه إلی الفعل.
قال: ویعلم الملکف اللطف إجمالا أو تفصیلا.
[شماره صفحه واقعی : 447]
1) کما فی (م ص). والباقیة: فأخبر أنه لو منعهم.
أقول: هذا هو الحکم الثالث من أحکام اللطف وهو وجوب کونه معلوما للمکلف إما بالاجمال أو بالتفصیل، لأنه إذا لم یعلمه ولم یعلم الملطوف فیه ولم یعلم المناسبة بینهما لم یکن داعیا له إلی الفعل الملطوف فیه (1)فإن کان العلم الاجمالی کافیا فی الدعاء إلی الفعل لم یجب التفصیل کما یعلم علی الجملة کون الألم الواصل إلی البهیمة لطفا لنا وإن کان اللطف لا یتم إلا بالتفصیل وجب حصوله ویکفی العلم الاجمالی فی المناسبة التی بین اللطف والملطوف فیه.
قال: ویزید اللطف علی جهة الحسن.
أقول: هذا هو الحکم الرابع وهو کون اللطف مشتملا علی صفة زائدة علی الحسن من کونه واجبا کالفرائض أو مندوبا کالنوافل هذا فیما هو من فعلنا، وأما ما کان من فعله تعالی فقد بینا وجوبه فی حکمته.
قال: ویدخله التخییر.
أقول: هذا هو الحکم الخامس وهو أن اللطف لا یجب أن یکون معینا بل یجوز أن یدخله التخییر بأن یکون کل واحد من الفعلین قد اشتمل علی جهة من المصلحة المطلوبة من الآخر فیقوم مقامه ویسد مسده، أما فی حقنا فکما فی الکفارات الثلاث، وأما فی حقه تعالی فلجواز أن یخلق لزید ولدا یکون لطفا له وإن کان یجوز حصول اللطفیة بخلق ولد غیر ذلک الولد من أجزاء غیر أجزاء الولد الأول وعلی صورة غیر صورته، وحینئذ لا یجب أحد الفعلین بعینه بل یکون حکمه حکم الواجب المخیر.
قال: بشرط حسن البدلین (2)
بشرط حسن التذکیر. والظاهر أن التذکیر تحریف البدلین فإنه لا معنی للتذکیر.
.أقول: لما ذکر أن اللطف یجوز أن یدخله التخییر نبه علی شرط کل واحد من
[شماره صفحه واقعی : 448]
البدلین أعنی اللطف وبدله، وأطلق علی کل واحد منهما اسم البدل بالنظر إلی صاحبه، إذ لیس أحدهما بالأصالة أولی من الآخر، وذلک الشرط کون کل واحد منهما حسنا لیس فیه وجه قبح، وهذا مما لم تتفق الآراء علیه فإن جماعة من العدلیة ذهبوا إلی تجویز کون القبیح کالظلم منا لطفا قائما مقام إمراض الله تعالی.
واستدلوا بأن وجه کون الألم من فعله تعالی لطفا هو حصول المشاق وتذکر العقاب وذلک حاصل بالظلم منا فجاز أن یقوم مقامه. وهذا لیس بجید لأن کونه لطفا جهة وجوب والقبیح لیس له جهة وجوب واللطف إنما هو فی علم المظلوم بالظلم لا فی نفس الظلم، کما نقول: إن العلم بحسن ذبح البهیمة لطف لنا وإن لم یکن الذبح نفسه لطفا.
قال: وبعض الألم قبیح یصدر منا خاصة وبعضه حسن یصدر منه تعالی ومنا وحسنه إما لاستحقاقه أو لاشتماله علی النفع أو دفع الضرر الزائدین أو لکونه عادیا أو علی وجه الدفع.
أقول: فی هذا الکلام مباحث: الأول: فی مناسبة هذا البحث وما بعده لما قبله.
إعلم أنا قد بینا وجوب الألطاف والمصالح وهی ضربان: مصالح فی الدین ومصالح فی الدنیا أعنی المنافع الدنیاویة، ومصالح الدین إما مضار أو منافع، والمضار منها آلام وأمراض وغیرها کالآجال والغلاء، والمنافع الصحة والسعة فی الرزق والرخص، فلأجل هذا بحث المصنف رحمه الله عقیب اللطف عن هذه الأشیاء، ولما کانت الآلام تستلزم الأعواض وجب البحث عنها أیضا.
البحث الثانی: اختلف الناس فی قبح الألم وحسنه، فذهبت الثنویة إلی قبح جمیع الآلام، وذهبت المجبرة إلی حسن جمیعها من الله تعالی، وذهبت البکریة وأهل التناسخ والعدلیة إلی حسن بعضها وقبح الباقی.
[شماره صفحه واقعی : 449]
البحث الثالث: فی علة الحسن، اختلف القائلون بحسن بعض الألم فی وجه الحسن، فقال أهل التناسخ: إن علة الحسن هی الاستحقاق لا غیر لأن النفوس البشریة إذا کانت فی أبدان قبل هذه الأبدان وفعلت ذنوبا استحقت الألم علیها، وهذا أیضا قول البکریة. وقالت المعتزلة: إنه یحسن عند شروط: أحدها: أن یکون مستحقا، وثانیها: أن یکون فیها نفع عظیم یوفی علیها، وثالثها: أن یکون فیها دفع ضرر أعظم منها، ورابعها: أن یکون مفعولا علی مجری العادة کما یفعله الله تعالی بالحی إذا ألقیناه فی النار، وخامسها: أن یکون مفعولا علی سبیل الدفع عن النفس کما إذا آلمنا (1)من یقصد قتلنا، لأنا متی علمنا اشتمال الألم علی أحد هذه الوجوه حکمنا بحسنه قطعا.
قال: ولا بد فی المشتمل علی النفع من اللطف.
أقول: هذا شرط لحسن الألم المبتدأ الذی یفعله الله تعالی لاشتماله علی نفع المتألم وهو کونه مشتملا علی اللطف إما للمتألم أو لغیره، لأن خلو الألم عن النفع الزائد الذی یختار المولم معه الألم یستلزم الظلم وخلوه عن اللطف یستلزم العبث وهما قبیحان فلا بد من هذین الاعتبارین فی هذا النوع من الألم، وهنا اختلف الشیخان فقال أبو علی: إن علة قبح الألم کونه ظلما لا غیر فلم یشترط هذا الشرط. وقال أبو هاشم: إنه یقبح لکونه ظلما أو لکونه عبثا فأوجب فی الأمراض التی یفعلها الله تعالی فی الصبیان مع الأعواض الزائدة اشتمالها علی اللطف لمکلف آخر، ولهذا یقبح منا تخلیص الغریق بشرط کسر یده واستیجار من ینزح ماء البئر ویقذفه فیها لغیر غرض مع توفیة الأجرة، ویمکن الجواب هنا لأبی علی بما ذکرناه فی کتاب نهایة المرام (2).
قال: ویجوز فی المستحق کونه عقابا.
[شماره صفحه واقعی : 450]
أقول: هذا مذهب أبی الحسین البصری فإنه جوز أن تقع الأمراض (1)فی الکفار والفساق عقابا للکافر والفاسق، لأنه ألم واصل إلی المستحق فأمکن أن یکون عقابا ویکون تعجیله قد اشتمل علی مصلحة لبعض المکلفین کما فی الحدود. ومنع قاضی القضاة من ذلک وجزم بکون أمراضهم محنا لا عقوبات لأنه یجب علیهم الرضا والصبر علیها والتسلیم وترک الجزع ولا یلزمهم ذلک فی العقاب.
والجواب المنع من عدم اللزوم فی العقاب لأن الرضا یطلق علی معنیین:
أحدهما: الاعتقاد لحسن الفعل وهو مشترک بین العقاب والمحنة، والثانی: موافقة الفعل للشهوة وهذا غیر مقدور للعبد (2)فلا یجب فی المحنة ولا فی العقاب، وإذا کان الرضا بالمعنی الأول واجبا فی العقاب فکذلک الصبر علی ذلک الاعتقاد واجب بأن لا یظهر خلاف الرضا وهو الجزع، ویجب أیضا التسلیم بأن یعتقد أنه لو تمکن من دفع المرض الذی هو مصلحة له لا یدفعه ولا یمتنع منه.
قال: ولا یکفی اللطف فی ألم المکلف فی الحسن.
أقول: هذا مذهب الشیخین وقاضی القضاة، وجوز بعض المشایخ إدخال الألم علی المکلف إذا اشتمل علی اللطف والاعتبار وإن لم یحصل فی مقابلته عوض، لأن الألم کما یحسن لنفع یقابله فکذا یحسن لما یؤدی إلیه الألم، ولهذا حسن منا تحمل مشاق السفر لربح یقابل السلعة ولا یقابل مشاق السفر، ولما کان مشاق السفر علة فی حصول الربح المقابل للسلعة فکذا الألم الذی هو لطف لولاه لما حصل الثواب المقابل للطاعة فحسن فعله وإن خلی عن العوض لأدائه إلی النفع.
وحجة الأوائل أن الألم غیر المستحق لولا اشتماله علی النفع أو دفع الضرر کان قبیحا والطاعة المفعولة لأجل الألم لیست بنفع والثواب المستحق علیها یقابل
[شماره صفحه واقعی : 451]
الطاعة دون الألم فیبقی الألم مجردا عن النفع وذلک قبیح.
قال: ولا یحسن مع اشتمال اللذة علی لطفیته (1).
أقول: هذا مذهب أبی الحسین البصری خلافا لأبی هاشم، وتقریر مذهب أبی هاشم أنا لو فرضنا اشتمال اللذة علی اللطف الذی اشتمل علیه الألم هل یحسن منه تعالی فعل الألم بالحی لأجل لطف الغیر مع العوض الزائد الذی یختاره المتألم لو عرض علیه؟ قال أبو هاشم: نعم لأن الألم المشتمل علی المنفعة الموفیة فی حکم المنفعة عند العقلاء، ولهذا لا یعد العقلاء مشاق السفر الموصلة إلی الأرباح مضارا، وإذا کان الألم فی حکم المنفعة صار حصول اللطف فی تقدیر منفعتین فیتخیر الحکیم فی أیهما شاء. وأبو الحسین منع ذلک لأن الألم أنما یصیر فی حکم المنفعة إذا لم یکن طریق لتلک المنفعة إلا ذلک الألم، ولو أمکن الوصول إلی تلک المنفعة بدون ذلک الألم کان ذلک الألم ضررا وعبثا، ولهذا یعد العقلاء السفر ضررا مع حصول الربح بدونه.
قال: ولا یشترط فی الحسن اختیار المتألم بالفعل.
أقول: لا یشترط فی حسن الألم المفعول ابتداء من الله تعالی اختیار المتألم للعوض الزائد علیه بالفعل، لأن اعتبار الاختیار أنما یکون فی النفع الذی یتفاوت فیه اختیار المتألمین، فأما النفع البالغ إلی حد لا یجوز اختلاف الاختیار فیه فإنه یحسن وإن لم یحصل الاختیار بالفعل وهذا هو العوض المستحق علیه تعالی.
قال: والعوض نفع مستحق خال عن تعظیم وإجلال.
[شماره صفحه واقعی : 452]
1) کما فی (ت، م، ص، ق، ز، د، ش) أی باتفاق النسخ کلها.
أقول: لما ذکر حسن الألم المبتدأ مع تعقبه بالعوض الزائد وجب علیه البحث عن العوض وأحکامه وبدأ بتحدیده، فالنفع جنس للمتفضل به وللمستحق وقید المستحق فصل یمیزه عن النفع المتفضل به وقید الخلو عن التعظیم والاجلال یخرج به الثواب.
قال: ویستحق علیه تعالی بإنزال الآلام وتفویت المنافع لمصلحة الغیر وإنزال الغموم سواء استندت إلی علم ضروری أو مکتسب أو ظن لا ما تستند إلی فعل العبد وأمر عباده بالمضار أو إباحته وتمکین غیر العاقل.
أقول: هذه الوجوه التی یستحق بها العوض علی الله تعالی: الأول: إنزال الآلام بالعبد کالمرض وغیره، وقد سبق بیان وجوب العوض به (1)من حیث اشتماله علی الظلم لو لم یجب العوض.
الثانی: تفویت المنافع إذا کانت منه تعالی لمصلحة الغیر، لأنه لا فرق بین تفویت المنافع وإنزال المضار، فلو أمات الله تعالی ابنا لزید وکان فی معلومه تعالی أنه لو عاش لانتفع به زید لاستحق علیه تعالی العوض عما فاته من منافع ولده، ولو کان فی معلومه تعالی عدم انتفاعه به لأنه یموت قبل الانتفاع به لم یستحق به عوضا لعدم تفویته المنفعة منه تعالی. وکذلک لو أهلک ماله استحق العوض بذلک سواء شعر بهلاک ماله أو لم یشعر، لأن تفویت المنفعة کإنزال الألم ولو آلمه ولم یشعر به لاستحق العوض، فکذا إذا فوت علیه منفعة لم یشعر بها، وعندی فی هذا الوجه نظر.
الثالث: إنزال الغموم بأن یفعل الله تعالی أسباب الغم، لأن الغم یجری مجری الضرر فی العقل سواء کان الغم علما ضروریا بنزول مصیبة أو وصول ألم، أو کان ظنا بأن یغتم عند أمارة لوصول مضرة أو فوات منفعة، أو کان علما مکتسبا لأن الله
[شماره صفحه واقعی : 453]
1) أی العوض بإنزال الآلام بالعبد. وفی (م): العوض بها، فالضمیر راجع إلی الآلام، ولکن الأول أنسب بأسلوب الکلام.
تعالی هو الناصب للدلیل والباعث علی النظر فیه وکذا هو الناصب لأمارة الظن فلما کان سبب الغم منه تعالی کان العوض علیه، وأما الغم الحاصل من العبد نفسه من غیر سبب منه تعالی نحو أن یبحث العبد فیعتقد جهلا نزول ضرر به أو فوات منفعة فإنه لا عوض فیه علیه تعالی، ولو فعل به تعالی فعلا لو شعر به لاغتم نحو أن یهلک له مالا وهو لا یشعر به إلی أن یموت فإنه لا یستحق العوض علیه تعالی لأنه إذا لم یشعر به لم یغتم به.
الرابع: أمر الله تعالی عباده بإیلام الحیوان أو أباحه سواء کان الأمر للایجاب کالذبح فی الهدی والکفارة والنذر أو للندب کالضحایا، فإن العوض فی ذلک کله علی الله تعالی لاستلزام الأمر والإباحة الحسن والألم أنما یحسن إذا اشتمل علی المنافع العظیمة البالغة فی العظم حدا یحسن الألم لأجله.
الخامس: تمکین غیر العاقل مثل سباع الوحش وسباع الطیر والهوام، وقد اختلف أهل العدل هنا علی أربعة أقوال: فذهب بعضهم إلی أن العوض علی الله تعالی مطلقا ویعزی هذا القول إلی أبی علی الجبائی. وقال آخرون: إن العوض علی فاعل الألم وهو قول یحکی عن أبی علی أیضا (1). وقال آخرون: لا عوض هنا علی الله تعالی ولا علی الحیوان. وقال قاضی القضاة: إن کان الحیوان ملجأ إلی الإیلام کان العوض علیه تعالی وإن لم یکن ملجأ کان العوض علی الحیوان نفسه.
احتج الأولون بأنه تعالی مکنه وجعل فیه میلا شدیدا إلی الإیلام مع إمکان عدم المیل ولم یجعل له عقلا یمیز به حسن الألم من قبحه ولم یزجره بشئ من أسباب الزجر مع إمکان ذلک کله، فکان ذلک بمنزلة الإغراء فلولا تکفله تعالی بالعوض لقبح منه ذلک.
[شماره صفحه واقعی : 454]
1) کذا فی جمیع النسخ، وفی (م) یحیی مکان یحکی، ولم نجد یحیی هذا فی تراجم الرجال مع طول فحصنا.
واحتج الآخرون بقوله علیه السلام: إن الله تعالی ینتصف للجماء من القرناء.
واحتج النافون للعوض بقوله علیه السلام: جرح العجماء جبار.
واحتج القاضی بأن التمکین لا یقتضی انتقال العوض من الفاعل إلی الممکن وإلا لوجب عوض القتل علی صانع السیف بخلاف الإلجاء المقتضی لاستناد الفعل فی الحقیقة إلی الملجئ، ولهذا یحسن ذمه دون الملجأ، وبأن العوض لو کان علیه تعالی لما حسن منعها عن الأکل.
والجواب عن الأول أنه لا دلالة فی الحدیث علی أنه تعالی ینتصف للجماء بأن ینقل أعواض القرناء إلیها وهو یصدق بتعویض الله تعالی إیاها کما أن السید إذا غرم ما أتلفه عبده یقال: قد أنصف المظلوم من عبده، مع أنه یحتمل المجاز بتشبیه الظالم لتمکنه من الظلم بالقرناء والمظلوم بالجماء لضعفه.
وعن الثانی أن المراد انتفاء القصاص.
وعن الثالث بالفرق، فإن القاتل ممنوع من القتل وعنده اعتقاد عقلی یمنعه عن الأقدام علیه، فلهذا لم نقل بوجوب العوض علی صانع السیف بخلاف السبع.
وعن الرابع أنه قد یحسن المنع عن الأکل إذا (1)کان لذلک المنع وجه حسن، کما أنه یحسن منا منع الصبیان عن شرب الخمر ومنع المعاقب عن العقاب.
قال: بخلاف الاحراق (2)عند الألقاء فی النار والقتل عند شهادة الزور.
أقول: إذا طرحنا صبیا فی النار فاحترق فإن الفاعل للألم هو الله تعالی والعوض علینا نحن، لأن فعل الألم واجب فی الحکمة من حیث إجراء العادة والله تعالی قد منعنا من طرحه ونهانا عنه، فصار الطارح کأنه الموصل إلیه الألم فلهذا کان العوض علینا دونه تعالی. وکذلک إذا شهد عند الأمام شاهدا زور بالقتل فإن العوض علی الشهود وإن کان الله تعالی قد أوجب القتل والأمام تولاه ولیس
[شماره صفحه واقعی : 455]
علیهما عوض لأنهما أوجبا بشهادتهما علی الإمام إیصال الألم إلیه من جهة الشرع فصار کأنهما فعلاه. (لا یقال) هذا یوجب العوض (1)علیه تعالی لأنه هو الموجب علی الإمام قتله. (لأنا نقول) قبول الشاهدین عادة شرعیة یجب إجراؤها علی قانونها کالعادات الحسیات، فکما وجب العوض علی الملقی للطفل فی النار قضاء لحق العادة الحسیة کذلک وجب العوض هنا علی الشاهدین قضاء لحق العادة الشرعیة، والمناط هو الحکمة المقتضیة لاستمرار العادات.
قال: والانتصاف علیه تعالی واجب عقلا وسمعا.
أقول: اختلف أهل العدل فی ذلک، فذهب قوم منهم إلی أن الانتصاف للمظلوم من الظالم واجب علی الله تعالی عقلا لأنه هو المدبر لعباده فنظره کنظر الوالد لولده، فکما یجب علی الوالد الانتصاف کذلک یجب علیه تعالی قیاسا للغائب علی الشاهد. وقال آخرون منهم: إنه یجب سمعا لأن الوالد یجب علیه تدبیر أولاده وتأدیبهم أما الانتصاف بأخذ الأرش من الظالم ودفعه إلی المظلوم فلا نسلم وجوبه عقلا بل یحسن منا ترکهم إلی أن تکمل عقولهم لینتصف بعضهم من بعض، والمصنف رحمه الله اختار وجوبه عقلا وسمعا أما من حیث العقل فلأن ترک الانتصاف منه تعالی یستدعی ضیاع حق المظلوم لأنه تعالی مکن الظالم وخلی بینه وبین المظلوم مع قدرته تعالی علی منعه ولم یمکن المظلوم من الانتصاف، فلولا تکلفه تعالی بالانتصاف لضاع حق المظلوم وذلک قبیح عقلا. وأما من حیث السمع فلورود القرآن بأنه تعالی یقضی بین عباده ولوصف المسلمین له تعالی بأنه الطالب أی الذی یطلب حق الغیر من الغیر.
قال: فلا یجوز تمکین الظالم من الظلم من دون عوض فی الحال یوازی ظلمه.
[شماره صفحه واقعی : 456]
1) کما فی (م) وفی عدة نسخ: هلا وجب العوض.
أقول: هذا تفریع علی وجوب الانتصاف وهو أنه هل یجوز تمکین الله (1)تعالی من الظلم من لا عوض له فی الحال یوازی ظلمه فمنع منه المصنف رحمة الله وقد اختلف أهل العدل هنا، فقال أبو هاشم والکعبی: إنه یجوز، لکنهما اختلفا فقال الکعبی: یجوز أن یخرج من الدنیا ولا عوض له یوازی ظلمه، وقال: إن الله تعالی یتفضل علیه بالعوض المستحق علیه ویدفعه إلی المظلوم. وقال أبو هاشم: لا یجوز بل یجب التبقیة لأن الانتصاف واجب والتفضل لیس بواجب فلا یجوز تعلیق الواجب بالجائز. قال السید المرتضی: إن التبقیة تفضل أیضا فلا یجوز تعلیق الانتصاف بها، فلهذا وجب العوض فی الحال واختاره المصنف رحمه الله لما ذکرناه.
قال: فإن کان المظلوم من أهل الجنة فرق الله تعالی (2)أعواضه علی الأوقات أو تفضل علیه بمثلها وإن کان من أهل العقاب أسقط بها جزءا من عقابه بحیث لا یظهر له التخفیف بأن یفرق الناقص علی الأوقات.
أقول: لما بین وجوب الانتصاف ذکر کیفیة إیصال العوض إلی مستحقه.
(واعلم) أن المستحق للعوض إما أن یکون مستحقا للجنة أو للنار فإن کان مستحقا للجنة فإن قلنا: إن العوض دائم فلا بحث، وإن قلنا: إنه منقطع توجه الإشکال بأن یقال: لو أوصل العوض إلیه ثم انقطع عنه حصل له الألم بانقطاعه.
والجواب من وجهین: الأول: أنه یوصل إلیه عوضه متفرقا علی الأوقات بحیث لا یبین له انقطاعه فلا یحصل له الألم. الثانی: أن یتفضل الله تعالی علیه بعد انقطاعه بمثله دائما فلا یحصل الألم، وإن کان مستحقا للعقاب جعل الله تعالی عوضه جزءا من عقابه بمعنی أنه یسقط من عقابه بإزاء ما یستحقه من الأعواض،
[شماره صفحه واقعی : 457]
إذ لا فرق فی العقل بین إیصال النفع ودفع الضرر فی الإیثار، فإذا خفف عقابه وکانت آلامه عظیمة علم أن آلامه بعد إسقاط ذلک القدر من العقاب أشد ولا یظهر له أنه کان فی راحة، أو نقول: إنه تعالی ینقص من آلامه ما یستحقه من أعواضه متفرقا علی الأوقات بحیث لا یظهر له الخفة من قبل.
قال: ولا یجب دوامه لحسن الزائد بما یختار معه الألم وإن کان منقطعا ولا یجب حصوله فی الدنیا لاحتمال مصلحة التأخیر، والألم علی القطع ممنوع مع أنه غیر محل النزاع.
أقول: لما ذکر وجوب العوض شرع فی بیان أحکامه، وقد اختلف الشیخان هنا فقال أبو علی الجبائی: إنه یجب دوامه. وقال أبو هاشم: لا یجب، واختاره المصنف رحمه الله، والدلیل علیه أن العوض أنما حسن لاشتماله علی النفع الزائد علی الألم أضعافا یختار معه المولم ألمه، ومثل هذا یتحقق فی المنقطع فکان وجه الحسن فیه ثابتا فلا تجب إدامته.
وقد احتج أبو علی بوجهین أشار المصنف إلی الجواب عنهما: الأول: أنه لو کان العوض منقطعا لوجب إیصاله فی الدنیا، لأن تأخیر الواجب بعد وجوبه وانتفاء الموانع منع للواجب، وإنما قلنا بانتفاء الموانع لأن المانع هو الدوام مع انقطاع الحیاة المانع من دوامه. (والجواب) لا نسلم أن المانع من تقدمه فی الدنیا إنما هو انقطاع الحیاة لجواز أن یکون فی تأخیره مصلحة خفیة.
الثانی: لو کان العوض منقطعا لزم دوامه والتالی لا یجامع المقدم، بیان الملازمة أنه بانقطاعه یتألم صاحب العوض والألم یستلزم العوض فیلزم من انقطاعه دوامه.
والجواب من وجهین: الأول: یجوز انقطاعه من غیر أن یشعر صاحبه بانقطاعه إما لإیصاله إلیه علی التدریج فی الأوقات بحیث لا یشعر بانتفائه لکثرة غیره من منافعه، أو بأن یجعله ساهیا ثم یقطعه فلا یتألم حینئذ. الثانی: أنه غیر
[شماره صفحه واقعی : 458]
محل النزاع لأن البحث فی العوض المستحق علی الألم هل یجب إدامته، ولیس البحث فی استلزام الألم الحاصل بالانقطاع لعوض آخر وهکذا دائما.
قال: ولا یجب إشعار صاحبه بإیصاله عوضا.
أقول: هذا حکم آخر للعوض یفارق به الثواب وهو أنه لا یجب إشعار مستحقه بتوفیته عوضا له بخلاف الثواب، إذ یجب فی الثواب مقارنة التعظیم ولا فائدة فیه إلا مع العلم به، أما هنا فلأنه منافع وملاذ وقد ینتفع ویلتذ من لا یعلم ذلک، فما یجب إیصاله إلی المثاب فی الآخرة من الأعواض یجب أن یکون عالما به من حیث إنه مثاب لا من حیث إنه معوض، وحینئذ أمکن أن یوفیه الله تعالی فی الدنیا علی بعض المعوضین غیر المکلفین وأن ینتصف لبعضهم من بعض فی الدنیا فلا تجب إعادتهم فی الآخرة.
قال: ولا یتعین منافعه.
أقول: هذا حکم ثالث للعوض وهو أنه لا یتعین منافعه، بمعنی أنه لا یجب إیصاله فی منفعة معینة دون أخری بل یصلح توفیته بکل ما یحصل فیه شهوة المعوض، وهذا بخلاف الثواب لأنه یجب أن یکون من جنس ما ألفه المکلف من ملاذه کالأکل والشرب واللبس والمنکح لأنه رغب به فی تحمل المشاق، بخلاف العوض فإنا قد بینا أنه یصح إیصاله إلیه وإن لم یعلم أنه عوض عما وصل إلیه من الألم فصح إیصاله إلیه بکل منفعة.
قال: ولا یصح إسقاطه.
أقول: هذا حکم آخر للعوض وهو أنه لا یصح إسقاطه ولا هبته ممن وجب علیه فی الدنیا ولا فی الآخرة سواء کان العوض علیه تعالی أو علینا، هذا قول أبی هاشم وقاضی القضاة. وجزم أبو الحسین بصحة إسقاط العوض علینا إذا استحل الظالم من المظلوم وجعله فی حل بخلاف العوض علیه تعالی فإنه لا یسقط لأن إسقاطه عنه تعالی عبث لعدم انتفاعه به.
[شماره صفحه واقعی : 459]
واحتج القاضی بأن مستحق العوض لا یقدر علی استیفائه ولا علی المطالبة به. ولا یعرف مقداره ولا صفته فصار کالصبی المولی علیه لا یصح له إسقاط حقه عن غریمه.
والوجه عندی (1)جواز ذلک لأنه حقه وفی هبته نفع للموهوب، ویمکن نقل هذا الحق إلیه فکان جائزا. والحمل علی الصبی غیر تام لأن الشرع منع الصبی من التصرف فی ماله لمصلحة شرعیة حتی أنا لولا الشرع لجوزنا من الصبی الممیز إذا علم دینه، وأن هبته (2)إحسان إلی الغیر وآثر هذا الإحسان لانتفاء الضرر عنه مع اشتماله علی الاختیار فی الهبة لأنه کالبالغ لکن الشرع فرق بینهما، وعلی هذا لو کان العوض مستحقا علیه تعالی أمکن هبته مستحقة لغیره من العباد لما ذکرنا من أنه حقه، وفی هبته انتفاع الموهوب وإمکان نقل هذا الحق، أما الثواب المستحق علیه تعالی فلا یصح منا هبته لغیرنا لأنه مستحق بالمدح فلا یصح نقله إلی من لا یستحقه.
قال: والعوض علیه تعالی یجب تزایده إلی حد الرضا عند کل عاقل وعلینا یجب مساواته.
أقول: هذا حکم آخر للعوض وهو أنه إما أن یکون علینا أو علیه تعالی، أما العوض الواجب علیه تعالی فإنه یجب أن یکون زائدا عن الألم الحاصل بفعله أو بأمره أو بإباحته أو بتمکینه لغیر العاقل زیادة تنتهی إلی حد الرضا من کل عاقل بذلک العوض فی مقابلة ذلک الألم لو فعل به، لأنه لولا ذلک لزم الظلم، أما مع مثل هذا العوض فإنه یصیر کأنه لم یفعل، وأما العوض علینا فإنه یجب مساواته لما
[شماره صفحه واقعی : 460]
1) هو کلام الشارح العلامة خالف المصنف وأبا هاشم وقاضی القضاة فی عدم صحة إسقاط العوض علینا، واختار رأی أبی الحسین فی صحة إسقاط العوض علینا، ثم صرح بالفرق بین العوض والثواب بأن الأول یصح إسقاطه علینا دون الثانی، فتبصر.
2) باتفاق النسخ کلها إلا (ز) ففیها: من الصبی الممیز إذا علم دینه بأن هبته.. الخ، ثم الظاهر أن دینه فتح الدال.
فعله من الألم أو فوته من المنفعة، لأن الزائد علی ما یستحق علیه من الضمان یکون ظلما، ولا یخرج ما فعلناه بالضمان عن کونه ظلما قبیحا فلا یلزم أن یبلغ الحد الذی شرطناه فی الآلام الصادرة منه تعالی.
قال: وأجل الحیوان (1)الوقت الذی علم الله تعالی بطلان حیاته فیه.
أقول: لما فرغ من البحث عن الأعواض انتقل إلی البحث عن الآجال، وإنما بحث عنه المتکلمون لأنهم بحثوا عن المصالح والألطاف، وجاز أن یکون موت انسان فی وقت مخصوص لطفا لغیره من المکلفین فبحثوا عنه بعد بحثهم عن المصالح. (واعلم) أن الأجل هو الوقت، ونعنی بالوقت هو الحادث أو ما یقدر تقدیر الحادث، کما یقال: جاء زید عند طلوع الشمس، فإن طلوع الشمس أمر حادث معلوم لکل أحد فجعل وقتا لغیره، ولو فرض جهالة طلوع الشمس وعلم مجئ زید لبعض الناس صح أن یقال: طلعت الشمس عند مجئ زید. إذا عرفت هذا فأجل الحیوان هو الوقت الذی علم الله تعالی بطلان حیاة ذلک الحیوان فیه، وأجل الدین هو الوقت الذی جعله الغریمان محلا له.
قال: والمقتول یجوز فیه الأمران لولاه.
أقول: اختلف الناس فی المقتول لو لم یقتل، فقالت المجبرة: إنه کان یموت قطعا، وهو قول أبی الهذیل العلاف. وقال بعض البغدادیین: إنه کان یعیش قطعا.
وقال أکثر المحققین: إنه کان یجوز أن یعیش ویجوز أن یموت. ثم اختلفوا فقال قوم منهم: إن من کان المعلوم منه البقاء لو لم یقتل له أجلان. وقال الجبائیان
[شماره صفحه واقعی : 461]
1) وفی (ت): وأجل الحیوان الموقت الذی علی الله تعالی بطلان حیاته فیه. والشرح یوافق الأول. وکلمة علی فی (ت) تحریف علم لأن رسم الخط القدیم کان علم قریبا من علی.
وأصحابهما وأبو الحسین البصری: إن أجله هو الوقت الذی قتل فیه ولیس له أجل آخر لو لم یقتل فما کان یعیش إلیه لیس بأجل له الآن حقیقی بل تقدیری.
واحتج الموجبون لموته بأنه لولاه لزم خلاف معلوم الله تعالی وهو محال.
واحتج الموجبون لحیاته بأنه لو مات لکان الذابح غنم غیره محسنا إلیه، ولما وجب القود لأنه لم یفوت حیاته.
والجواب عن الأول ما تقدم من أن العلم لا یؤثر فی المعلوم، وعن الثانی بمنع الملازمة إذ لو ماتت الغنم استحق مالکها عوضا زائدا علی الله تعالی فبذبحه فوت علیه الأعواض الزائدة، والقود من حیث مخالفة الشارع إذ قتله حرام علیه وإن علم موته، ولهذا لو أخبر الصادق بموت زید لم یجز لأحد قتله.
قال: ویجوز أن یکون الأجل لطفا للغیر لا للمکلف.
أقول: لا استبعاد فی أن یکون أجل الانسان لطفا لغیره من المکلفین ولا یمکن أن یکون لطفا للمکلف نفسه، لأن الأجل یطلق علی عمره وحیاته، ویطلق علی أجل موته. (أما الأول) فلیس بلطف لأنه تمکین له من التکلیف واللطف زائد علی التمکین، (وأما الثانی) فهو قطع التکلیف فلا یصح أن یکلف بعده فیکون لطفا له فیما یکلفه من بعد واللطف لا یصح أن یکون لطفا فیما مضی.
قال: والرزق ما صح الانتفاع به ولم یکن لأحد منعه منه.
أقول: الرزق عند المجبرة ما أکل سواء کان حراما أو حلالا، وعند المعتزلة أنه ما صح الانتفاع به ولم یکن لأحد منع المنتفع به لقوله تعالی: (وأنفقوا مما رزقناکم) والله تعالی لا یأمر بالإنفاق من الحرام، قالوا: ولا یوصف الطعام المباح فی الضیافة أنه رزقه ما لم یستهلکه لأن للمبیح منعه قبل استهلاکه بالمضغ والبلع،
[شماره صفحه واقعی : 462]
وکذا طعام البهیمة لیس رزقا لها قبل أن تستهلکه لأن للمالک منعها منه إلا إذا وجب رزقها علیه والغاصب إذا استهلک الطعام المغصوب بالأکل لا یوصف بأنه رزقه لأن الله تعالی منعه من الانتفاع به بعد مضغه وبلعه، لأن تصرفاته أجمع محرمة بخلاف من أبیح له الطعام لأنه بعد المضغ والبلع لا یحسن من أحد تفویته الانتفاع به لأنه معدود فیما تقدم من الأسباب المؤدیة إلی الانتفاع به. ولیس الرزق هو الملک لأن البهیمة مرزوقة ولیست مالکة والله تعالی مالک، ولا یقال: إن الأشیاء رزق له تعالی والولد والعلم رزق لنا ولیسا ملکا لنا، فحینئذ الأرزاق کلها من قبله تعالی لأنه خالق جمیع ما ینتفع به وهو الممکن من الانتفاع والتوصل إلی اکتساب الرزق وهو الذی یجعل العبد أخص بالانتفاع به بعد الحیازة أو غیرها من الأسباب الموصلة إلیه، ویحظر علی غیره منعه من الانتفاع وهو خالق الشهوة التی بها یتمکن من الانتفاع.
قال: والسعی فی تحصیله قد یجب ویستحب ویباح ویحرم (1).
أقول: ذهب جمهور العقلاء إلی أن طلب الرزق سائغ، وخالف فیه بعض الصوفیة لاختلاط الحرام بالحلال بحیث لا یتمیز، وما هذا سبیله یجب الصدقة به فیجب علی الغنی دفع ما فی یده إلی الفقیر بحیث یصیر فقیرا لیحل له أخذ الأموال الممتزجة بالحرام ولأن فی ذلک مساعدة للظالمین بأخذ العشور والخراجات ومساعدة الظالم محرمة. والحق ما قلناه ویدل علیه المعقول والمنقول، أما المعقول فلأنه دافع للضرر فیکون واجبا. وأما المنقول فقوله تعالی: (وابتغوا من فضل الله) إلی غیرها من الآیات، وقوله علیه السلام: (سافروا تغنموا) أمر بالسفر لأجل الغنیمة.
والجواب عن الأول بالمنع من عدم التمیز، إذ الشارع میز الحلال من الحرام
[شماره صفحه واقعی : 463]
1) کذا فی النسخ کلها إلا فی (م) ففیها: ویباح ویکره ویحرم. والشرح علی وزان النسخ الأولی.
بظاهر الید ولأن تحریم التکسب من هذه الحیثیة یقتضی تحریم التناول واللازم باطل اتفاقا (1)، وعن الثانی أن المکتسب غرضه الانتفاع بزراعته أو تجارته لا تقویة الظلمة (2). (إذا عرفت هذا) فالسعی فی طلب الرزق قد یجب مع الحاجة، وقد یستحب إذا طلب التوسعة علیه وعلی عیاله، وقد یباح مع الغنی عنه، وقد یحرم مع منعه عن الواجب.
قال: والسعر تقدیر العوض الذی یباع به الشئ وهو رخص وغلاء ولا بد من اعتبار العادة واتحاد الوقت والمکان ویستند (3)إلیه تعالی وإلینا أیضا.
أقول: السعر هو تقدیر العوض الذی یباع به الشئ ولیس هو الثمن ولا المثمن وهو ینقسم إلی رخص وغلاء، فالرخص هو السعر المنحط عما جرت به العادة مع اتحاد الوقت والمکان، والغلاء زیادة السعر عما جرت به العادة مع اتحاد الوقت والمکان. وإنما اعتبرنا الزمان والمکان لأنه لا یقال: إن الثلج قد رخص سعره فی الشتاء عند نزول الثلج لأنه لیس أوان بیعه، ویجوز أن یقال:
رخص فی الصیف إذا نقص سعره عما جرت به عادته فی ذلک الوقت، ولا یقال:
رخص سعره فی الجبال التی یدوم نزوله فیها لأنها لیست مکان بیعه، ویجوز أن یقال: رخص سعره فی البلاد التی اعتید بیعه فیها.
[شماره صفحه واقعی : 464]
1) باتفاق النسخ کلها.
2) وفی (ش): لا معونة الظلمة. وفی (د): لا معونة، نسخة. والنسخ الأخری هی ما اخترناه فی الکتاب.
3) أی السعر، وإن شئت قلت: کل واحد من الرخص والغلاء. وفی (ش ق د): ویستندان، أی الرخص والغلاء، والمال واحد. وفی (م ص ز ت): ویستند. وظاهر الشرح یوافق الوجهین، والنسخ الثانیة أمتن من الأولی غالبا کما اخترناه.
(واعلم) أن کل واحد من الرخص والغلاء قد یکون من قبله تعالی، بأن یقلل جنس المتاع المعین ویکثر رغبة الناس إلیه فیحصل الغلاء لمصلحة المکلفین، وقد یکثر جنس ذلک المتاع ویقلل رغبة الناس إلیه تفضلا منه تعالی وإنعاما أو لمصلحة دینیة فیحصل الرخص، وقد یحصلان من قبلنا بأن یحمل السلطان الناس علی بیع تلک السلعة بسعر غال ظلما منه أو لاحتکار الناس أو لمنع الطریق خوف الظلمة أو لغیر ذلک من الأسباب المستندة إلینا فیحصل الغلاء، وقد یحمل السلطان الناس علی بیع السلعة برخص ظلما منه أو یحملهم علی بیع ما فی أیدیهم من جنس ذلک المتاع فیحصل الرخص.
قال: والأصلح قد یجب لوجود الداعی وانتفاء الصارف.
أقول: اختلف الناس هنا، فقال الشیخان أبو علی وأبو هاشم وأصحابهما: إن الأصلح لیس بواجب علی الله تعالی. وقال البلخی: إنه واجب، وهو مذهب البغدادیین وجماعة من البصریین. وقال أبو الحسین البصری: إنه یجب فی حال دون حال، وهو اختیار المصنف رحمه الله. وتحریر صورة النزاع أن الله تعالی إذا علم لم انتفاع زید بإیجاد قدر من المال له وانتفاء الضرر به فی الدین عنه وعن غیره من المکلفین هل یجب إیجاد ذلک القدر له أم لا؟ احتج الموجبون بأن لله تعالی داعیا إلی إیجاده ولیس له صارف عنه، فیجب ثبوته لأن مع ثبوت القدرة ووجود الداعی وانتفاء الصارف یجب الفعل. وبیان تحقق الداعی أنه إحسان خال عن جهات المفسدة، وبیان انتفاء الصارف أن المفاسد منتفیة ولا مشقة فیه.
واحتج النفاة بأن وجوبه یؤدی إلی المحال فیکون محالا، بیان الملازمة أنا لو فرضنا انتفاء المفسدة فی الزائد علی ذلک القدر وثبوت المصلحة فإن وجب
[شماره صفحه واقعی : 465]
إیجاده لزم وقوع ما لا نهایة له، لأنا نفرض ذلک فی کل زائد، وإن لم یجب ثبت المطلوب.
قال أبو الحسین: إذا کان ذلک القدر مصلحة خالیة عن المفسدة وکان الزائد علیه مفسدة وجب علیه أن یعطیه ذلک القدر لوجود الداعی وانتفاء الصارف، وإذا لم یکن فی الزائد مفسدة إلی غیر النهایة فإنه تعالی قد یفعل ذلک القدر وقد لا یفعله، لأن من دعاه الداعی إلی الفعل وکان ذلک الداعی حاصلا فی فعل ما یشق فإن ذلک یجری مجری الصارف عنه فیصیر الداعی مترددا بین الداعی والصارف فلا یجب الفعل ولا الترک، وتمثل بأن من دعاه الداعی علی دفع درهم إلی فقیر ولم یظهر له ضرر فی دفعه فإنه یدفعه إلیه، فإن حضره من الفقراء جماعة یکون الدفع إلیهم مساویا للدفع إلی الأول ویشق علیه الدفع إلیهم لحصول الضرر فإنه قد یدفع الدرهم إلی الفقیر منهم وقد لا یدفعه، فإذا کان حصول الداعی فیما یشق یقتضی تجویز العدم فحصوله فیما یستحیل وجوده أولی لانتفاء الفعل معه، فلهذا قال: قد یجب الأصلح فی بعض الأحوال دون بعض. وللنفاة وجوه أخر ذکرناها فی کتاب نهایة المرام علی الاستقصاء.
[شماره صفحه واقعی : 466]
قال:
[شماره صفحه واقعی : 467]
البعثة حسنة لاشتمالها علی فوائد کمعاضدة العقل فیما یدل علیه واستفادة الحکم فیما لا یدل وإزالة الخوف واستفادة الحسن والقبح والنافع والضار (1)وحفظ النوع الانسانی وتکمیل أشخاصه بحسب استعداداتهم المختلفة وتعلیمهم الصنائع الخفیة والأخلاق والسیاسات والأخبار بالعقاب والثواب فیحصل اللطف للمکلف.
أقول: فی هذا المقصد مسائل:
اختلف الناس فی ذلک، فذهب المسلمون کافة وجمیع أرباب الملل وجماعة من الفلاسفة إلی ذلک ومنعت البراهمة منه، والدلیل علی حسن البعثة أنها قد اشتملت علی فوائد وخلت عن المفاسد فکانت حسنة قطعا، وقد ذکر المصنف رحمه الله جملة من فوائد البعثة:
منها: أن یعتضد العقل بالنقل فیما یدل العقل علیه من الأحکام کوحدة الصانع وغیرها، وأن یستفاد الحکم من البعثة فیما لا یدل العقل علیه کالشرائع وغیرها من
[شماره صفحه واقعی : 468]
1) کما فی (ق ش د ز ت) وفی (م ص): والمنافع والمضار. ونسخ الشرح القدیم موافقة للأولی.
مسائل الأصول.
ومنها: إزالة الخوف الحاصل للمکلف عند تصرفاته، إذ قد علم بالدلیل العقلی أنه مملوک لغیره وأن التصرف فی ملک الغیر بغیر إذنه قبیح، فلولا البعثة لما علم حسن التصرفات فیحصل الخوف بالتصرف وبعدمه، إذ یجوز العقل طلب المالک من العبد فعلا لا سبیل إلی فعله إلا بالبعثة فیحصل الخوف.
ومنها: أن بعض الأفعال حسنة وبعضها قبیحة، ثم الحسنة منها ما یستقل العقل بمعرفة حسنه ومنها ما لا یستقل وکذا القبیحة ومع البعثة یحصل معرفة الحسن والقبح اللذین لا یستقل العقل بمعرفتهما.
ومنها: أن بعض الأشیاء نافعة لنا مثل کثیر من الأغذیة والأدویة وبعضها ضار لنا مثل کثیر من السموم والحشائش والعقل لا یدرک ذلک کله، وفی البعثة تحصل هذه الفائدة العظیمة.
ومنها: أن النوع الانسانی خلق لا کغیره من الحیوانات فإنه مدنی بالطبع یحتاج إلی أمور کثیرة فی معاشه لا یتم نظامه إلا بها وهو عاجز عن فعل الأکثر منها إلا بمشارکة ومعاونة والتغلب موجود فی الطبائع البشریة بحیث یحصل التنافر المضاد لحکمة الاجتماع فلا بد من جامع یقهرهم علی الاجتماع وهو السنة والشرع، ولا بد للسنة من شارع یسنه ویقرر ضوابطها ولا بد وأن یتمیز ذلک الشخص من غیره من بنی نوعه لعدم الأولویة، وذلک المائز لا یجوز أن یکون مما یحصل من بنی النوع لوقوع التنافر فی التخصیص فلا بد وأن یتمیز من قبل الله تعالی بمعجزة ینقاد البشر إلی تصدیق مدعیها ویخوفهم من مخالفته ویعدهم علی متابعته بحیث یتم النظام ویستقر حفظ النوع الإنسانی علی کماله الممکن له.
ومنها: أن أشخاص البشر متفاوتة فی إدراک الکمالات وتحصیل المعارف واقتناء الفضائل، فبعضهم مستغن عن معاون لقوة نفسه وکمال إدراکه وشدة استعداده للاتصال بالأمور العالیة، وبعضهم عاجز عن ذلک بالکلیة، وبعضهم متوسط الحال وتتفاوت مراتب الکمال فی هذه المرتبة بحسب قربها من أحد
[شماره صفحه واقعی : 469]
الطرفین وبعدها عن الآخر، وفائدة النبی تکمیل الناقص من أشخاص النوع بحسب استعداداتهم المختلفة فی الزیادة والنقصان.
ومنها: أن النوع الإنسانی محتاج إلی آلات وأشیاء نافعة فی بقائه کالثیاب والمساکن وغیرها وذلک مما یحتاج فی تحصیله إلی معرفة عمله والقوة البشریة عاجزة عنه، ففائدة النبی فی ذلک تعلیم هذه الصنائع النافعة الخفیة.
ومنها: أن مراتب الأخلاق وتفاوتها معلوم یفتقر فیه إلی مکمل بتعلیم الأخلاق والسیاسات بحیث تنتظم أمور الانسان بحسب بلده ومنزله.
ومنها: أن الأنبیاء یعرفون الثواب والعقاب علی الطاعة وترکها فیحصل للمکلف اللطف ببعثتهم فتجب بعثتهم لهذه الفوائد.
قال: وشبهة البراهمة باطلة بما تقدم.
أقول: احتجت البراهمة علی انتفاء البعثة بأن الرسول إما أن یأتی بما یوافق العقول أو بما یخالفها، فإن جاء بما یوافق العقول لم یکن إلیه حاجة ولا فائدة فیه، وإن جاء بما یخالف العقول وجب رد قوله. وهذه الشبهة باطلة بما تقدم فی أول الفوائد وذلک أن نقول: لم لا یجوز أن یأتوا بما یوافق العقول وتکون الفائدة فیه التأکید لدلیل العقل؟ أو نقول: لم لا یجوز أن یأتوا بما لا تقتضیه العقول ولا تهتدی إلیه وإن لم یکن مخالفا للعقول؟ بمعنی أنهم لا یأتون بما یقتضی العقل نقیضه مثل کثیر من الشرائع والعبادات التی لا یهتدی العقل إلی تفصیلها.
قال: وهی واجبة لاشتمالها علی اللطف فی التکالیف العقلیة.
أقول: اختلف الناس هنا، فقالت المعتزلة: إن البعثة واجبة. وقالت الأشعریة:
إنها غیر واجبة. احتجت المعتزلة بأن التکالیف السمعیة ألطاف فی التکالیف العقلیة
[شماره صفحه واقعی : 470]
واللطف واجب فالتکلیف السمعی واجب، ولا تمکن معرفته إلا من جهة النبی فیکون وجود النبی واجبا لأن ما لا یتم الواجب إلا به فهو واجب. واستدلوا علی کون التکلیف السمعی لطفا فی العقلی بأن الانسان إذا کان مواظبا علی فعل الواجبات السمعیة وترک المناهی الشرعیة کان من فعل الواجبات العقلیة والانتهاء عن المناهی العقلیة أقرب، وهذا معلوم بالضرورة لکل عاقل، وقد بینا فیما تقدم أن اللطف واجب.
قال: ویجب فی النبی العصمة (1)لیحصل الوثوق فیحصل الغرض ولوجوب متابعته وضدها والإنکار علیه (2).
أقول: اختلف الناس هنا، فجماعة المعتزلة جوزوا الصغائر علی الأنبیاء إما علی سبیل السهو کما ذهب إلیه بعضهم، أو علی سبیل التأویل کما ذهب إلیه قوم منهم، أو لأنها تقع محبطة بکثرة ثوابهم. وذهبت الأشعریة والحشویة إلی أنه یجوز علیهم الصغائر والکبائر إلا الکفر والکذب. وقالت الإمامیة: إنه تجب عصمتهم عن الذنوب کلها صغیرها وکبیرها والدلیل علیه وجوه: أحدها: إن الغرض من بعثة الأنبیاء علیهم السلام أنما یحصل بالعصمة فتجب العصمة تحصیلا للغرض.
وبیان ذلک أن المبعوث إلیهم لو جوزوا الکذب علی الأنبیاء والمعصیة جوزوا فی
[شماره صفحه واقعی : 471]
1) الحق أن السفیر الإلهی مؤید بروح القدس، معصوم فی جمیع أحواله وأطواره وشؤونه قبل البعثة أو بعدها، فالنبی معصوم فی تلقی الوحی وحفظه وإبلاغه کما أنه معصوم فی أفعاله مطلقا بالأدلة العقلیة والنقلیة فمن أسند إلیه الخطأ فهو مخطئ، ومن أسند إلیه السهو فهو أولی به. ونقل الروایات والأخبار بل الآیات القرآنیة فی ذلک یؤدی إلی الإسهاب وتنزیه الأنبیاء لعلم الهدی السید المرتضی أغنانا عن ورود البحث عن هذه المسائل.
2) وفی (ق د): للانکار علیه. والباقیة کلها: والانکار علیه.
أمرهم ونهیهم وأفعالهم التی أمروهم باتباعهم فیها ذلک، وحینئذ لا ینقادون إلی امتثال أوامرهم وذلک نقض للغرض من البعثة. الثانی: أن النبی تجب متابعته فإذا فعل معصیة فإما أن تجب متابعته أو لا، والثانی باطل لانتفاء فائدة البعثة والأول باطل لأن المعصیة لا یجوز فعلها، وأشار بقوله: لوجوب متابعته وضدها، إلی هذا الدلیل لأنه بالنظر إلی کونه نبیا تجب متابعته، وبالنظر إلی کون الفعل معصیة لا یجوز اتباعه. الثالث: أنه إذا فعل معصیة وجب الانکار علیه لعموم وجوب النهی عن المنکر وذلک یستلزم إیذاءه وهو منهی عنه، وکل ذلک محال.
قال: وکمال العقل والذکاء والفطنة وقوة الرأی وعدم السهو وکلما ینفر عنه من دناءة الآباء وعهر الأمهات والفظاظة والغلظة والابنة وشبهها والأکل علی الطریق وشبهه.
أقول: یجب أن یکون فی النبی هذه الصفات التی ذکرها، وقوله: وکمال العقل، عطف علی العصمة أی ویجب فی النبی کمال العقل وذلک ظاهر، وأن یکون فی غایة الذکاء والفطنة وقوة الرأی بحیث لا یکون ضعیف الرأی مترددا فی الأمور متحیرا، لأن ذلک من أعظم المنفرات عنه، وأن لا یصح علیه السهو لئلا یسهو عن بعض ما أمر بتبلیغه، وأن یکون منزها عن دناءة الآباء وعهر الأمهات لأن ذلک منفر عنه، وأن یکون منزها عن الفظاظة والغلظة لئلا یحصل النفرة عنه، وأن یکون منزها عن الأمراض المنفرة (1)
فی خبر القطان عن السکری عن الجوهری عن ابن عمارة عن أبیه عن جعفر بن محمد عن أبیه علیه السلام قال: إن أیوب علیه السلام ابتلی سبع سنین من غیر ذنب (بغیر ذنب - خ ل) وإن الأنبیاء علیهم السلام لا یذنبون لأنهم معصومون مطهرون لا یذنبون ولا یزیغون ولا یرتکبون ذنبا لا صغیرا ولا کبیرا، وقال: إن أیوب علیه السلام من جمیع ما ابتلی به لم تنتئن له رائحة ولا قبحت له صورة ولا خرجت منه مدة من دم ولا قیح ولا استقذره أحد رآه ولا استوحش منه أحد شاهده ولا تدود شئ من جسده، وهکذا یصنع الله عز وجل بجمیع من یبتلیه من أنبیائه وأولیائه المکرمین علیه، وإنما اجتنبه الناس لفقره وضعفه فی ظاهر أمره لجهلهم بما له عند ربه تعالی من التأیید والفرج. وقد قال النبی صلی الله علیه وآله وسلم: أعظم الناس بلاء الأنبیاء ثم الأمثل فالأمثل، وإنما ابتلاه الله عز وجل بالبلاء العظیم الذی یهون معه علی جمیع الناس لئلا یدعوا له الربوبیة إذا شاهدوا ما أراد الله أن یوصله إلیه من عظائم نعمه تعالی متی شاهدوه ولیستدلوا بذلک علی أن الثواب من الله تعالی علی ضربین: استحقاق واختصاص، ولئلا یحتقروا ضعیفا لضعفه ولا فقیرا لفقره ولا مریضا لمرضه ولیعلموا أنه یسقم من یشاء ویشفی من یشاء متی شاء کیف شاء بأی سبب شاء ویجعل ذلک عبرة لمن شاء وشقاوة لمن شاء وسعادة لمن شاء، وهو عز وجل فی جمیع ذلک عدل فی قضائه وحکیم فی أفعاله لا یفعل بعباده إلا الأصلح لهم ولا قوة لهم إلا به، إنتهی.
قوله صلی الله علیه وسلم: أعظم الناس بلاء الأنبیاء. ومن ذلک العظم الضر بالضم قال عز من قائل: (وأیوب إذ نادی ربه أنی مسنی الضر وأنت أرحم الراحمین) إذ الضر بالفتح الضر فی کل شئ، وبالضم الضرر فی النفس، ذکره فی الکشاف.
قال علم الهدی فی تنزیه الأنبیاء: فإن قیل أفتصحون ما روی من أن الجذام أصابه حتی تساقطت أعضاؤه؟ قلنا: أما العلل المستقذرة التی تنفر من رآها وتوحشه کالبرص والجذام فلا یجوز شئ منها علی الأنبیاء علیهم السلام لأن النفور لیس بواقف علی الأمور القبیحة بل قد یکون من الحسن والقبح معا ولیس ینکر أن یکون أمراض أیوب علیه السلام وأوجاعه ومحنه فی جسمه ثم فی أهله وماله بلغت مبلغا عظیما تزید فی الغم والألم علی ما ینال المجذوم ولیس ینکر تزاید الألم فیه علیه السلام وإنما ینکر ما اقتضی التنفیر.
قال فی مجمع البیان عند قوله سبحانه: (فبما رحمة من الله لنت لهم ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم فی الأمر فإذا عزمت فتوکل علی الله إن الله یحب المتوکلین) (آل عمران 159).
فی هذه الآیة دلالة علی اختصاص نبینا بمکارم الأخلاق ومحاسن الأفعال، ومن عجیب أمره صلی الله علیه وسلم أنه کان أجمع الناس لدواعی الترفع ثم کان أدناهم إلی التواضع وذلک أنه کان أوسط الناس نسبا وأوفرهم حسبا وأسخاهم وأشجعهم وأزکاهم وأفصحهم، وهذه کلها من دواعی الترفع. ثم کان من تواضعه أنه کان یرقع الثوب ویخصف النعل ویرکب الحمار ویعلف الناضح ویجیب دعوة المملوک ویجلس فی الأرض ویأکل علی الأرض وکان یدعو إلی الله من غیر زئر وکهر ولا زجر. ولقد أحسن من مدحه فی قوله:
فما حملت من ناقة فوق ظهرهاأبر وأوفی ذمة من محمد
إلی أن قال رحمه الله: وفیها أیضا دلالة علی ما نقوله فی اللطف لأنه سبحانه نبه علی أنه لولا رحمته لم یقع اللین والتواضع ولو لم یکن کذلک لما أجابوه فبین أن الأمور المنفرة منفیة عنه وعن سائر الأنبیاء ومن یجری مجراهم فی أنه حجة علی الخلق، وهذا یوجب تنزیههم أیضا عن الکبائر لأن التنفیر فی ذلک أکثر.
نحو الابنة وسلس الریح والجذام والبرص وعن[شماره صفحه واقعی : 472]
1) فی خصال الصدوق وخامس البحار فی کتاب النبوة (ص 204 ط 1).
[شماره صفحه واقعی : 473]
کثیر من المباحات الصارفة عن القبول منه القادحة فی تعظیمه نحو الأکل علی الطریق (1)وغیر ذلک لأن ذلک کله مما ینفر عنه فیکون منافیا للغرض من البعثة.
قال: وطریق معرفة صدقه (2)
کما أن الوحی إذا أنزل إلیه وجبرئیل نزل به علی قلبه أدرک النبوة بنفسه وصدقها بذاته إدراکا ما اعتراه وسوسة، وتصدیقا ما اعتوره دغدغة بل هو علی بینة من ربه رأی نبوته علی بصیرة أشد من رؤیة الشمس البازغة علی بصر.
ظهور المعجز علی یده وهو ثبوت (3)ما لیس بمعتاد أو نفی ما هو معتاد مع خرق العادة ومطابقة الدعوی.أقول: لما ذکر صفات النبی وجب علیه ذکر بیان معرفة صدقه وهو شئ واحد وهو ظهور المعجز علی یده، ونعنی بالمعجز ثبوت ما لیس بمعتاد أو نفی ما هو معتاد مع خرق العادة ومطابقة الدعوی، لأن الثبوت والنفی سواء فی الإعجاز فإنه لا فرق بین قلب العصا حیة وبین منع القادر علی رفع أصغر الأشیاء. وشرطنا
[شماره صفحه واقعی : 474]
1) فی الکافی عن الصادق علیه السلام قال: خرج رسول الله صلی الله علیه وسلم قبل الغداة ومعه کسرة قد غمسها فی اللبن وهو یأکل ویمشی وبلال یقیم الصلاة. وفیه عن أمیر المؤمنین علیه السلام: لا بأس أن یأکل الرجل وهو یمشی وکان رسول الله صلی الله علیه وسلم یفعل ذلک. نقله الشیخ بهاء الدین رحمه الله فی الکشکول (ص 571 ط 1) فتدبر فی الروایتین فإن فی الأولی ناصا علی أنه خرج قبل الغداة فهی تقید الثانیة علی وجه لا ینافی التنافر العقلی.
2) الحق أنه نفسه دلیل لنفسه کما أن الدلیل دلیل لنفسه أی دلیل کل أمر فإنما هو دلیل لنفسه.
3) المعجز أمر خارق للعادة مقرون بالتحدی مع عدم المعارضة.
خرق العادة لأن فعل المعتاد أو نفیه لا یدل علی الصدق، وقلنا مع مطابقة الدعوی لأن من یدعی النبوة ویسند معجزته إلی إبراء الأعمی فیحصل له الصمم مع عدم برء العمی (1)لا یکون صادقا.
ولا بد فی المعجز من شروط: أحدها: أن یعجز عن مثله أو ما یقاربه الأمة المبعوث إلیها. الثانی: أن یکون من قبل الله تعالی أو بأمره. الثالث: أن یکون فی زمان التکلیف، لأن العادة تنتقض عند أشراط الساعة. الرابع: أن یحدث عقیب دعوی المدعی للنبوة أو جاریا مجری ذلک، ونعنی بالجاری مجری ذلک أن یظهر دعوی النبی فی زمانه وأنه لا مدعی للنبوة غیره ثم یظهر المعجز بعد أن ظهر معجز آخر عقیب دعواه فیکون ظهور الثانی کالمتعقب لدعواه لأنه یعلم تعلقه بدعواه وأنه لأجله ظهر کالذی ظهر عقیب دعواه. الخامس: أن یکون خارقا للعادة.
قال: وقصة مریم (2)وغیرها تعطی جواز ظهوره علی الصالحین.
قال: اختلف الناس هنا، فذهب جماعة من المعتزلة إلی المنع من إظهار
[شماره صفحه واقعی : 475]
1) کما فی (م) والنسخ الأخری: مع عدم برء عماه.
2) حکم حکیم وکلام کامل رصین لأن النفوس الانسانیة مجبولة ومفطورة علی الاعتلاء إلی مقاماتها الشامخة التی تعطی المفاتیح وتصرف فی مادة الکائنات بإذن الله سبحانه، والأنبیاء والأوصیاء دعوا ما سواهم من النفوس الانسانیة إلی الارتقاء إلی معارجهم کما ینادیک بذلک القرآن الفرقان بقوله السلام الصدق تعالوا، فلولا هذه الشأنیة لهم لما وقعوا فی محل الخطاب بذلک الأمر المستطاب، وهم علیهم السلام معصومون فی جمیع شؤون أحوالهم، فحاشاهم أن یدعوا الذین لیسوا بمستحقین لذلک الخطاب وقابلین له فإن هذا من أعمال الجهال قال تعالی شأنه: (قالوا أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أکون من الجاهلین) (البقرة 68) نعم یجب الفرق فی المقام بین النبوة الإنبائیة والنبوة التشریعیة علی ما حررناهما فی سائر رسائلنا، والإشارات القرآنیة والمأثورات المتظافرة معاضدة علی أفصح لسان وأنطق بیان فی ذلک.
المعجز علی الصالحین کرامة لهم ومن إظهاره علی العکس علی الکذابین إظهارا لکذبهم، وجوزه أبو الحسین منهم وجماعة أخری من المعتزلة والأشاعرة وهو الحق، واستدل المصنف رحمه الله بقصة مریم فإنها تدل علی ظهور معجزات علیها وغیرها مثل قصة آصف وکالأخبار المتواترة المنقولة عن علی علیه السلام وغیره من الأئمة، وحمل المانعون قصة مریم علی الإرهاص لعیسی علیه السلام (1)وقصة آصف علی أنه معجز لسلیمان علیه السلام مع بلقیس کأنه یقول: إن بعض اتباعی یقدر علی هذا مع عجزکم عنه، ولهذا أسلمت بعد الوقوف علی معجزاته، وقصة علی علیه السلام علی تکملة معجزات النبی علیه السلام.
قال: ولا یلزم خروجه عن الأعجاز ولا التنفیر ولا عدم التمیز ولا إبطال دلالته ولا العمومیة.
أقول: هذه وجوه استدل بها المانعون من المعتزلة: الأول: قالوا: لو جاز ظهور المعجزة علی غیر الأنبیاء إکراما لهم لجاز ظهورها علیهم وإن لم یعلم بها غیرهم، لأن الغرض هو سرورهم، وإذا جاز ذلک بلغت فی الکثرة إلی خروجها عن الإعجاز. والجواب المنع من الملازمة، لأن خروجها عن حد الإعجاز وجه قبح ونحن أنما نجوز ظهور المعجزة إذا خلا عن جهات القبح فنجوز ظهورها ما لم تبلغ فی الکثرة إلی حد خروجها عن الإعجاز.
الثانی: قالوا: لو جاز ظهور المعجزة علی غیر النبی لزم التنفیر عن الأنبیاء، إذ علة وجوب طاعتهم ظهور المعجزة علیهم، فإذا شارکهم فی ذلک من لا تجب طاعته هان موقعه، ولهذا لو أکرم (2)الرئیس بنوع ما کل أحد هان موقع ذلک النوع
[شماره صفحه واقعی : 476]
1) الرهص بالکسر العرق الأسفل من الحائط، یقال: رهصت الحائط بما یقیمه، قاله الجوهری فی الصحاح. وفی منتهی الإرب: رهص بالکسر چینه بن دیوار. والإرهاص إحداث معجزات تدل علی بعثته وکأنه تأسیس لقاعدة نبوته فکأنه العرق الأسفل من الحائط یقال له الرهص بالنسبة إلی ما یبنی علیه ویأتی بعده.
2) أی هان موقع الإعجاز. والنسخ کلها متفقة علی ما اخترناه، وضمیر موقعهم کما فی المطبوعة من قبل راجع إلی الأنبیاء.
لمن یستحق الاکرام. والجواب بمنع انحطاط مرتبة الإعجاز کما لو ظهر علی نبی آخر فإنه لو لم یظهر إلا علی نبی واحد لکان موقعه أعظم، فکما لا تلزم الإهانة مع ظهوره علی جماعة من الأنبیاء کذا لا تلزم الإهانة مع ظهوره علی الصالحین.
الثالث: احتجاج أبی هاشم قال: المعجز یدل بطریق الإبانة والتخصیص، وفسره قاضی القضاة بأن المعجز یدل علی تمیز النبی عن غیره، إذ الأمة مشارکون له فی الانسانیة ولوازمها فلولا المعجز لما تمیز عنهم فلو شارکه غیره فیه لم یحصل الامتیاز. والجواب أن امتیاز النبی یحصل بالمعجز واقتران دعوی النبوة، وهذا شئ یختص به دون غیره ولا یلزم من مشارکة غیره له فی المعجزة مشارکته له فی کل شئ.
الرابع: لو جاز إظهار المعجز علی غیر النبی لبطلت دلالته علی صدق مدعی النبوة، والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الملازمة أن ثبوت المعجز فی غیر صورة النبوة ینفی اختصاصه بها، وحینئذ لا یظهر الفرق بین مدعی النبوة وغیرها فی المعجز فبطلت دلالته، إذ لا دلالة للعام علی الخاص. (والجواب) المنع من الملازمة، لأن المعجز مع الدعوی مختص بالنبی، فإذا ظهرت المعجزة علی شخص فإما أن یدعی النبوة أو لا، فإن ادعاها علمنا صدقه إذ اظهار المعجزة علی ید الکاذب قبیح عقلا، وإن لم یدع النبوة لم یحکم بنبوته. والحاصل أن المعجزة لا تدل علی النبوة ابتداء بل تدل علی صدق الدعوی، فإن تضمنت الدعوی النبوة دلت المعجزة علی تصدیق المدعی فی دعواه ویستلزم ذلک ثبوت النبوة.
الخامس: قالوا: لو جاز إظهار المعجز علی صادق لیس بنبی لجاز إظهاره علی کل صادق، فجاز إظهار المعجز علی المخبر بالجوع والشبع وغیرهما.
والجواب لا یلزم (1)العمومیة أی لا یلزم إظهار المعجز علی کل صادق إذ نحن أنما نجوز إظهاره علی مدعی النبوة أو الصلاح إکراما له وتعظیما، وذلک لا یحصل
[شماره صفحه واقعی : 477]
1) النسخ کلها متفقة علی ما اخترناه فی المقام.
لکل مخبر بصدق.
قال: ومعجزاته علیه السلام قبل النبوة تعطی الإرهاص.
أقول: اختلف الناس هنا، فالذین منعوا الکرامات منعوا من إظهار المعجزة علی سبیل الارهاص إلا جماعة منهم وجوزه الباقون، واستدل المصنف رحمه الله علی تجویزه بوقوع معجزات الرسول صلی الله علیه وآله قبل النبوة کما نقل من انشقاق إیوان کسری، وغور ماء بحیرة ساوا (1)، وانطفاء نار فارس وقصة أصحاب الفیل والغمام الذی کان یظله عن الشمس وتسلیم الأحجار علیه، وغیر ذلک مما ثبت له علیه السلام قبل النبوة.
قال: وقصة مسیلمة وفرعون إبراهیم تعطی جواز إظهار المعجزة علی العکس.
أقول: اختلف الناس هنا، فالذین منعوا الکرامات منعوا من إظهار المعجزة علی ید الکاذبین علی العکس من دعواهم إظهارا لکذبهم، واستدل المصنف رحمه الله بالوقوع علی الجواز کما نقل عن مسیلمة الکذاب لما ادعی النبوة، فقیل له: إن رسول الله صلی الله علیه وآله دعا لأعور فرد الله عینه الذاهبة، فدعا لأعور فذهبت عینه الصحیحة. وکما نقل أن إبراهیم علیه السلام لما جعل الله تعالی علیه النار بردا وسلاما قال نمرود عند ذلک (2)
وفرعون إبراهیم، یعطی الأول. نعم جاءت العبارة فی (ق ت) بالواو بعد فرعون، أی:
وفرعون وإبراهیم. فعلی هذا الوجه یمکن أن یقال: وقصة عم إبراهیم، فکان فرعون هو فرعون موسی کما یقال فی قصة فرعون موسی إنه قال انفلق البحر هیبة منی فأدرکه الغرق.
ولکن الصواب هو الإضافة أی: فرعون إبراهیم، کما فی (م ص د ش ز) علی أن الشارح لم یشر إلی فرعون موسی أصلا.
: إنما صارت کذلک هیبة منی فجاءته نار فی تلک الحال فأحرقت لحیته.لا یقال: یکفی فی التکذیب ترک المعجز عقیب دعواهم فیبقی إظهار المعجز علی العکس خرقا للعادة من غیر فائدة فیکون عبثا، لأنا نقول: قد یتضمن
[شماره صفحه واقعی : 478]
المصلحة إظهاره علی العکس إظهارا لتکذیبه فی الحال بحیث یزول الشک لتجویز أن یقال: تأخیر المعجز عقیب الدعوی قد یکون لمصلحة ثم یوجد بعد وقت آخر فلا یحصل الجزم التام بالتکذیب.
قال: ودلیل الوجوب یعطی العمومیة.
أقول: اختلف الناس هنا، فقال جماعة من المعتزلة: إن البعثة لا تجب فی کل وقت بل فی حال دون حال وهو ما إذا کانت المصلحة فی البعثة. وقال علماء الإمامیة: إنه تجب البعثة فی کل وقت بحیث لا یجوز خلو زمان من شرع نبی.
وقالت الأشاعرة: لا تجب البعثة فی کل وقت لأنهم ینکرون الحسن والقبح العقلیین، وقد مضی البحث معهم. واستدل المصنف رحمه الله علی وجوب البعثة فی کل وقت بأن دلیل الوجوب یعطی العمومیة، أی دلیل وجوب البعثة یعطی عمومیة الوجوب فی کل وقت لأن فی بعثته زجرا عن القبائح وحثا علی الطاعة فتکون لطفا، ولأن فیه تنبیه الغافل وإزالة الاختلاف ودفع الهرج والمرج، وکل ذلک من المصالح الواجبة التی لا تتم إلا بالبعثة فتکون واجبة فی کل وقت.
قال: ولا تجب الشریعة.
أقول: اختلف الشیخان هنا، فقال أبو علی: تجوز بعثة نبی لتأکید ما فی العقول ولا یجب أن تکون له شریعة. وقال أبو هاشم وأصحابه: لا یجوز أن یبعث إلا بشریعة لأن العقل کاف فی العلم بالعقلیات فالبعثة تکون عبثا. والجواب یجوز أن تکون البعثة قد اشتملت علی نوع من المصلحة بأن یکون العلم بنبوته ودعائه إیاهم إلی ما فی العقول مصلحة لهم فلا تکون البعثة عبثا ویجب علیهم النظر فی
[شماره صفحه واقعی : 479]
معجزته (1)فیحصل لهم مصلحة لا تحصل بدون البعثة. واحتج أبو علی بأنه یجوز بعثة نبی بعد نبی بشریعة واحدة وکذا تجوز بعثة نبی بمقتضی ما فی العقول.
قال: وظهور معجزة القرآن وغیره مع اقتران دعوة نبینا محمد صلی الله علیه وآله یدل علی نبوته، والتحدی (2)مع الامتناع وتوفر الدواعی یدل علی الإعجاز، والمنقول معناه متواترا من المعجزات یعضده.
أقول: لما فرغ من البحث فی النبوة مطلقا شرع فی إثبات نبوة نبینا محمد علیه السلام، والدلیل علیه أنه ظهرت المعجزة علی یده وادعی النبوة فیکون صادقا، أما ظهور المعجزة علی یده فلوجهین: الأول: أن القرآن معجز (3)
ثم إن من معجزاته الفعلیة الباقیة إلی الآن قبلة المدینة الطیبة زادها الله تعالی شرفا بیان ذلک یطلب فی الدرس السادس والخمسین من کتابنا دروس معرفة الوقت والقبلة (ص 365 - 384 ط 1).
ثم إن معجزته الفعلیة الأخری هی بناء جدار مسجده کان یعلم المسلمون من ظله وقت زوال کل یوم فی غایة الاستواء والتعدیل علی أساس رصین علمی بنی بنور الله صار دلیلا لمهرة الفنون الریاضیة علی استنباط الشکلین الظلی والمغنی منه، کما أن نفس بناء الجدار علی ذلک الوجه صار دلیلا للمراصد الکبار لاستعلام الظهر الحقیقی معتقدین بأنه أوثق الطرق وأحسنها وأتقنها لذلک والبحث علی الاستقصاء عن ذلک یطلب أیضا من الدرس الثانی والسبعین من کتابنا المذکور. وقد حررناه بالفارسیة فی رسالتنا (قرآن وإنسان) وفی النکتة المائة من ألف نکتة ونکتة.
وقد ظهر[شماره صفحه واقعی : 480]
1) کما فی (ص). والباقیة: النظر فی معجزتهم.
2) قال الجوهری فی الصحاح: تحدیت فلانا إذا ماریته فی فعل ونازعته الغلبة.
3) لا یخفی علیک أن معجزات السفراء الإلهیة علی قسمین: قولی وفعلی، والقولی أقوی الحجتین علی حجیتهم، وقد استوفینا البحث عن ذلک فی رسالتنا نهج الولایة (ص 195 - 202 ط 1 من 11 رسالة فارسی)، فإن شئت فراجعه.
علی یده، أما إعجاز القرآن فلأنه تحدی (1)به فصحاء العرب لقوله تعالی: (فأتوا بسورة من مثله) (فأتوا بعشر سور مثله مفتریات) (قل لئن اجتمعت الأنس والجن علی أن یأتوا بمثل هذا القرآن لا یأتون بمثله ولو کان بعضهم لبعض ظهیرا)، والتحدی مع امتناعهم عن الإتیان بمثله مع توفر الدواعی علیه إظهارا لفضلهم وإبطالا لدعواه وسلامة (2)من القتل یدل علی عجزهم وعدم قدرتهم علی المعارضة. وأما ظهوره علی یده فبالتواتر.
الثانی: أنه نقل عنه معجزات کثیرة کنبوع الماء (3)من بین أصابعه صلی الله علیه وآله حتی اکتفی الخلق الکثیر من الماء القلیل بعد رجوعه من غزاة تبوک.
وکعود ماء بئر الحدیبیة لما استقاه أصحابه بالکلیة وتنشف البئر فدفع سهمه إلی البراء بن عازب فأمره بالنزول وغرزه فی البئر فغرزه فکثر الماء فی الحال حتی خیف علی البراء بن عازب من الغرق.
ونقل عنه علیه السلام فی بئر قوم شکوا إلیه ذهاب مائها فی الصیف فتفل فیها حتی انفجر الماء الزلال منها فبلغ أهل الیمامة ذلک فسألوا مسیلمة لما قل ماء بئرهم ذلک فتفل فیها فذهب الماء أجمع.
ولما نزل قوله تعالی: وأنذر عشیرتک الأقربین قال لعلی علیه السلام: شق فخذ شاة وجئنی بعس من لبن وادع لی من بنی أبیک بنی هاشم، ففعل علی علیه السلام ذلک ودعاهم وکانوا أربعین رجلا فأکلوا حتی شبعوا ما یری فیه إلا أثر أصابعهم وشربوا من العس حتی اکتفوا واللبن علی حاله، فلما أراد أن یدعوهم إلی الاسلام قال أبو لهب: کاد أن یسحرکم محمد، فقاموا قبل أن یدعوهم إلی الله تعالی، فقال
[شماره صفحه واقعی : 481]
لعلی علیه السلام: افعل مثل ما فعلت، ففعل فی الیوم الثانی کالأول فلما أراد أن یدعوهم عاد أبو لهب إلی کلامه، فقال لعلی علیه السلام: افعل مثل ما فعلت، ففعل مثله فی الیوم الثالث فبایع علیا علیه السلام (1)علی الخلافة بعده ومتابعته.
وذبح له جابر بن عبد الله عناقا یوم الخندق وخبز له صاع شعیر ثم دعاه علیه السلام فقال أنا وأصحابی، فقال: نعم، ثم جاء إلی امرأته وأخبرها بذلک فقالت له: أأنت قلت امض وأصحابک؟ فقال: لا بل هو لما قال أنا وأصحابی قلت نعم، فقالت: هو أعرف بما قال، فلما جاء علیه السلام قال: ما عندکم، قال جابر: ما عندنا إلا عناق فی التنور وصاع من شعیر خبزناه فقال له علیه السلام: أقعد أصحابی عشرة عشرة، ففعل فأکلوا کلهم.
وسبح الحصی فی یده علیه السلام وشهد الذئب له بالرسالة: فإن أهبان بن أوس (2)کان یرعی غنما له فجاء ذئب فأخذ شاة منها فسعی نحوه فقال له الذئب: أتعجب من أخذی شاة، هذا محمد یدعو إلی الحق فلا تجیبونه، فجاء إلی النبی وأسلم وکان یدعی مکلم الذئب.
وتفل فی عین علی علیه السلام لما رمدت فلم ترمد بعد ذلک أبدا، ودعا له بأن یصرف الله تعالی عنه الحر والبرد، فکان لباسه فی الصیف والشتاء واحدا. وانشق له القمر. ودعا الشجرة فأجابته وجاءته تخد الأرض من غیر جاذب ولا دافع ثم رجعت إلی مکانها. وکان یخطب عند الجذع فاتخذ له منبرا فانتقل إلیه فحن الجذع إلیه حنین الناقة إلی ولدها فالتزمه فسکن.
وأخبر بالغیوب فی مواضع کثیرة کما أخبر بقتل الحسین علیه السلام وموضع الفتک به فقتل فی ذلک الموضع. وأخبر بقتل ثابت بن قیس بن الشماس فقتل بعده علیه السلام.
وأخبر أصحابه بفتح مصر وأوصاهم بالقبط خیرا فإن لهم ذمة ورحما. وأخبرهم
[شماره صفحه واقعی : 482]
بادعاء مسیلمة النبوة بالیمامة وادعاء العنسی (1)النبوة بصنعاء وأنهما سیقتلان فقتل فیروز الدیلمی العنسی قرب وفاة النبی صلی الله علیه وآله، وقتل خالد بن الولید مسیلمة.
وأخبر علیا علیه السلام بخبر ذی الثدیة وسیأتی. ودعا علی عتبة بن أبی لهب لما تلا علیه السلام والنجم فقال عتبة: کفرت برب النجم، بتسلیط کلب الله علیه فخرج عتبة إلی الشام فخرج الأسد فارتعدت فرائصه فقال له أصحابه: من أی شئ ترتعد، فقال: إن محمدا دعا علی فوالله ما أظلت السماء علی ذی لهجة أصدق من محمد فأحاط القوم بأنفسهم (2)ومتاعهم علیه فجاء الأسد فلحس (3)رؤوسهم واحدا واحدا حتی إنتهی إلیه فضغمه ضغمة ففزع منه ومات. وأخبر بموت النجاشی (4)وقتل زید ابن حارثة بموته فأخبر علیه السلام بقتله فی المدینة، وأن جعفرا أخذ الرایة ثم قال: قتل جعفر، ثم توقف وقفة ثم قال: وأخذ الرایة عبد الله بن رواحة، ثم قال: وقتل عبد الله ابن رواحة، وقام علیه السلام إلی بیت جعفر واستخرج ولده ودمعت عیناه ونعی جعفرا إلی أهله ثم ظهر الأمر کما أخبر علیه السلام. وقال لعمار: تقتلک الفئة الباغیة، فقتله أصحاب معاویة ولاشتهار هذا الخبر لم یتمکن معاویة من دفعه واحتال علی العوام، فقال: قتله من جاء به، فعارضه ابن عباس وقال: لم یقتل الکفار إذن حمزة وإنما قتله رسول الله لأنه هو الذی جاء به إلیهم حتی قتلوه. وقال لعلی علیه السلام:
ستقاتل بعدی الناکثین والقاسطین والمارقین، فالناکثون طلحة وزبیر لأنهما بایعاه ونکثا، والقاسطون هم الظالمون وهم معاویة وأصحابه لأنهم ظلمة بغاة،
[شماره صفحه واقعی : 483]
1) بالعین المهملة والنون الساکنة، الأسود العنسی فی الخصائص الکبری ج 2 ص 116 ط مصر. والعنسی من الأنساب للسمعانی.
2) فی الخصائص الکبری للسیوطی فحاطوا أنفسهم بمتاعهم ووسطوه بینهم (ج 1 ط مصر ص 369). والکلب هو الحیوان المفترس فیشمل الأسد والذئب ونحوها.
3) کما فی (م) والنسخ الأخری: یهمش مکان فلحس.
4) ثم جمع المسلمین فی البقیع فصلی علی جنازة النجاشی عن بعد، وقد کان النجاشی قد آوی المسلمین فی الحبشة وأن الله لا یضیع أجر من أحسن عملا.
والمارقون هم الخارجون عن الملة وهم الخوارج. وهذه المعجزات بعض ما نقل واقتصرنا علی هذا القدر لکثرتها وبلوغ الغرض بهذه، وقد أوردنا معجزات أخری منقولة فی کتاب نهایة المرام.
قال: وإعجاز القرآن قیل لفصاحته، وقیل لأسلوبه وفصاحته، وقیل للصرفة (1)
وقال یاقوت فی معجم الأدباء: قرأت بخط عبد الله بن محمد بن سعید بن سنان الخفاجی فی کتاب له ألفه فی الصرفة زعم فیه أن القرآن لم یخرق العادة بالفصاحة حتی صار معجزة للنبی صلی الله علیه وآله وأن کل فصیح بلیغ قادر علی الإتیان بمثله إلا أنهم صرفوا عن ذلک لا أن یکون القرآن فی نفسه معجز الفصاحة، وهو مذهب لجماعة من المتکلمین والرافضة منهم بشر المریسی والمرتضی أبو القاسم قال فی تضاعیفه: وقد حمل جماعة من الأدباء قول أصحاب هذا الرأی علی أنه لا یمکن أحد من المعارضة بعد زمان التحدی علی أن ینظموا علی أسلوب القرآن وأظهر ذلک قوم وأخفاه آخرون، إنتهی.
فزعم أصحاب الصرفة أن الله تعالی صرف القوی البشریة عن المعارضة ولذلک عجزوا ولولا صرفه تعالی لهم لاستطاعوا أن یأتوا بمثله.
والحق أن القرآن معجز فی بلاغته وأسلوبه وکماله اللفظی والمعنوی فی جمیع جهاته ولیس إعجازه منحصرا فی البلاغة والأدیب ینظر إلیه من حیث صناعته، فیقول من هذه الجهة معجز، وکل ذی فن فی الفنون یخبر عنه بحسب فنه ویظهر العجز عن الاتیان بمثله کذلک.
وعلی القول بالصرفة أیضا إعجازه تام بل یمکن التفوه بالأولویة وذلک لأنهم عاجزون عن إتیان ما هو کان مقدورا لهم فبصرفه سبحانه إیاهم عجزوا عن ذلک فکل من اهتم عن الإتیان بمثله یصرفه الله تعالی عن ذلک.
ثم لما کان الشریف المرتضی من أعاظم الإمامیة قائلا بالصرفة أسندوا القول بالصرفة إلیهم وإلا لم یذهب الإمامیة - أنار الله برهانهم - علی الإطلاق إلی الصرفة.
ثم لما کان الشریف المرتضی من أعاظم الإمامیة قائلا بالصرفة أسندوا القول بالصرفة إلیهم وإلا لم یذهب الإمامیة - أنار الله برهانهم - علی الإطلاق إلی الصرفة.
. والکل محتمل.[شماره صفحه واقعی : 484]
1) قال فی نقد المحصل: إعجاز القرآن علی قول قدماء المتکلمین وبعض المحدثین فی فصاحته. وعلی قول بعض المتأخرین فی صرف عقول الفصحاء القادرین علی المعارضة عن إیراد المعارضة. قالوا: کل أهل صناعة اختلفوا فی تجوید تلک الصناعة فلا محالة یکون فیهم واحد لا یبلغ غیره شأوه، وعجز الباقون عن معارضته ولا یکون ذلک معجزا له لأن ذلک لا یکون خرقا للعادة لکن صرف عقول أقرانه القادرین علی معارضته عن معارضته یکون خرقا للعادة فذلک هو المعجز. والاستدلال بالأخلاق والأفعال أیضا قوی وهو معنی قوله تعالی: ویتلوه شاهد منه فإن ذلک یشهد علی صدقه فی دعواه وهو صادر منه، إنتهی کلامه.
أقول: اختلف الناس هنا، فقال الجبائیان: إن سبب إعجاز القرآن فصاحته.
وقال الجوینی: هو الفصاحة والأسلوب معا (1)، وعنی بالأسلوب الفن والضرب.
وقال النظام والمرتضی: هو الصرفة، بمعنی أن الله تعالی صرف العرب ومنعهم عن المعارضة. واحتج الأولون بأن المنقول عن العرب أنهم کانوا یستعظمون فصاحته، ولهذا أراد النابغة الاسلام لما سمع القرآن وعرف فصاحته فرده أبو جهل وقال له: یحرم علیک الأطیبین (2)، وأخبر الله تعالی عنهما بذلک بقوله: (انه فکر وقدر فقتل کیف قدر ثم قتل کیف قدر ثم نظر) إلی آخر الآیة، ولأن الصرفة لو کانت (3)سببا فی إعجازه لوجب أن یکون فی غایة الرکاکة، لأن الصرفة عن الرکیک أبلغ فی الإعجاز، والتالی باطل بالضرورة. واحتج السید المرتضی بأن العرب کانوا قادرین علی الألفاظ المفردة وعلی الترکیب، وإنما منعوا عن الإتیان بمثله تعجیزا لهم عما کانوا قادرین علیه، وکل هذه الأقسام محتملة.
قال: والنسخ تابع للمصالح.
أقول: هذا إشارة إلی الرد علی الیهود حیث قالوا بدوام شرع موسی علیه السلام، قالوا: لأن النسخ باطل، إذ المنسوخ إن کان مصلحة قبح النهی عنه وإن کان مفسدة قبح الأمر به، وإذا بطل النسخ لزم القول بدوام شرع موسی علیه السلام. وتقریر الجواب أن نقول: الأحکام منوطة بالمصالح والمصالح تتغیر بتغیر الأوقات وتختلف باختلاف المکلفین فجاز أن یکون الحکم المعین مصلحة لقوم فی زمان فیؤمر به،
[شماره صفحه واقعی : 485]
1) هکذا نقلت العبارة بإطباق جمیع النسخ التی عندنا. وما فی المطبوعة: وقال أهل الحق هو الفصاحة والأسلوب معا، یعد من تحریفات الکتاب.
2) کما فی (م ص) والنسخ الأخری: فصده. وفی صحاح الجوهری: الأطیبان الأکل والجماع.
3) هکذا کانت العبارة فی جمیع النسخ وسیاق العبارة یقتضی أن یقال: وبأن الصرفة لو کانت بالباء الجارة لا اللام، أی واحتج الأولون بأن المنقول عن العرب.. وبأن الصرفة لو کانت..
ومفسدة لقوم فی زمان آخر فینهی عنه.
قال: وقد وقع حیث حرم علی نوح بعض ما أحل لمن تقدمه وأوجب الختان بعد تأخیره وحرم الجمع بین الأختین وغیر ذلک من الأحکام (1).
أقول: هذا تأکید لأبطال قول الیهود المانعین من النسخ فإنه بین أولا جواز وقوعه، وهاهنا بین وقوعه فی شرعهم وذلک فی مواضع منها: أنه جاء فی التوراة أن الله تعالی قال لآدم وحواء علیهما السلام: قد أبحت لکما کل ما دب علی وجه الأرض فکانت له نفس حیة، وورد فیها أنه قال لنوح علیه السلام: خذ معک من الحیوان الحلال کذا ومن الحیوان الحرام کذا فحرم علی نوح علیه السلام بعض ما أباحه لآدم علیه السلام. ومنها:
أنه أباح نوحا علیه السلام تأخیر الختان (2)إلی وقت الکبر وحرمه علی غیره من الأنبیاء، وأباح إبراهیم علیه السلام تأخیر ختان ولده إسماعیل علیه السلام إلی حال کبره وحرم علی موسی علیه السلام تأخیر الختان عن سبعة أیام. ومنها: أنه أباح آدم علیه السلام الجمع بین الأختین وحرمه علی موسی علیه السلام.
قال: وخبرهم عن موسی علیه السلام بالتأبید مختلق (3)ومع تسلیمه لا یدل علی المراد قطعا.
أقول: إن جماعة الیهود جوزوا وقوع النسخ عقلا ومنعوا من نسخ شریعة موسی علیه السلام وتمسکوا بما روی عن موسی علیه السلام أنه قال: تمسکوا بالسبت أبدا، والتأبید یدل علی الدوام ودوام الشرع بالسبت ینفی القول بنبوة محمد صلی الله علیه وآله، والجواب من وجوه: الأول: أن هذا الحدیث مختلق ونسب إلی ابن الراوندی (4).
[شماره صفحه واقعی : 486]
1) هکذا نقلت العبارة باتفاق جمیع النسخ.
2) باتفاق النسخ کلها.
3) کما فی (م، ص، ق، ز) وفی (ت): مختل. وفی (د، ش) مختلف. والشرح یوافق الأول.
4) فی جمیع النسخ المعتبرة عندنا ابن الروندی، بلا الف. ولکن الصحیح مع الألف، ولعل رسم الخط کان بدونه نحو إسماعیل وإسحق. وابن الراوندی هو أحمد بن یحیی المروزی معروف مذکور فی التراجم والفهارس. ففی تاریخ ابن خلکان: أبو الحسین أحمد بن یحیی ابن إسحاق الراوندی العالم المشهور له مقام فی علم الکلام وکان من الفضلاء فی عصره وله من الکتب المصنفة نحو من مائة وأربعة عشر کتابا - إلی قوله: ونسبته إلی راوند بفتح الراء والواو وبینهما ألف وسکون النون وبعدها دال مهملة وهی قریة من قری قاسان بنواحی أصفهان، وراوند أیضا ناحیة ظاهر نیسابور - توفی سنة خمس وأربعین ومائتین (ج 1 ط 1 ص 28).
الثانی: لو سلمنا نقله لکن الیهود انقطع تواترهم لأن بخت نصر استأصلهم وأفناهم حتی لم یبق منهم من یوثق بنقله. الثالث: أن لفظة التأبید لا تدل علی الدوام قطعا فإنها قد وردت فی التوراة لغیر الدوام، کما فی العبد أنه یستخدم ست سنین ثم یعرض علیه العتق فی السابعة فإن أبی العتق ثقبت أذنه واستخدم أبدا، وفی موضع آخر یستخدم خمسین سنة. وأمروا فی البقرة التی کلفوا بذبحها أن یکون لهم ذلک سنة أبدا ثم انقطع تعبدهم بها. وفی التوراة قربوا إلی کل یوم خروفین خروف غدوة وخروف عشیة بین المغارب قربانا دائما لاحقا بکم وانقطع تعبدهم به، وإذا کان التأبید فی هذه الصور لا یدل علی الدوام انتفت دلالته هنا قطعا، أقصی ما فی الباب أنه یدل ظاهرا لکن ظواهر الألفاظ قد تترک لوجود الأدلة المعارضة لها.
قال: والسمع دل علی عموم نبوته صلی الله علیه وآله.
أقول: ذهب قوم من النصاری إلی أن محمدا صلی الله علیه وآله مبعوث إلی العرب خاصة، والسمع یکذب قولهم هذا قال الله تعالی: (لأنذرکم ومن بلغ) وقال تعالی: (وما أرسلناک إلا کافة للناس) وسورة الجن (1)تدل علی بعثه علیه السلام إلیهم، وقال علیه السلام:
(بعثت إلی الأسود والأحمر). لا یقال: کیف یصح إرساله إلی من لا یفهم خطابه وقد قال تعالی: (وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه)؟ لأنا نقول: لا استبعاد
[شماره صفحه واقعی : 487]
1) بل وسور أخری أیضا والبحث عن ذلک یطلب فی المجلد الثالث من کتابنا تکملة منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (ص 286 - 295). والجن من ذوی العقول ولهم استنباط عقلی فی الأمور کما تری أنهم قالوا: إنا سمعنا قرآنا عجبا یهدی إلی الرشد فآمنا به. والآیة فی سورة الجن. والفاء فی فآمنا به للنتیجة أی القرآن یهدی إلی الرشد وما یهدی إلی الرشد یجب أن یؤمن به فآمنا به. علی أن وصفهم القرآن بالعجب والهدایة إلی الرشد فرع التمییز العقلانی، ولکنهم فی القوة العاقلة دون الانسان والانسان الکامل الإلهی فی کل عصر وزمان إما خائفا مغمورا أو ظاهرا مشهورا، فکما هو إمام الإنس وهو إمام الجن أیضا بل هو قطب عالم الإمکان مطلقا کبقیة الله وتتمة النبوة مولانا المنتظر القائم فی هذا العصر المحمدی.
فی ذلک بأن یترجم خطابه لمن لا یفهم لغته مترجم، ولیس فی الآیة أنه تعالی ما أرسل رسولا إلا إلی من یفهم لسانه وإنما أخبر بأنه ما أرسله إلا بلسان قومه.
وجوز قاضی القضاة فی یأجوج ومأجوج احتمالین: أحدهما: أن لا یکونوا مکلفین أصلا وإن کانوا مفسدین فی الأرض کالبهائم المفسدة فی الأرض.
والثانی: أن یکونوا مکلفین وقد بلغتهم دعوته علیه السلام بأن یقربوا من الأمکنة التی یسمعون فیها کلام من هو وراء السد. وجوز بعض الناس أن یکون فی بعض البقاع من لم تبلغه دعوته علیه السلام فلا یکون مکلفا بشریعته.
وعندی أن المراد بذلک إن کان عدم تکلیفهم مطلقا سواء بلغتهم بعد ذلک الدعوة أم لا فهو باطل قطعا لما بینا من عموم نبوته علیه السلام، وإن کان المراد أنهم غیر مکلفین ما داموا غیر عالمین فإذا بلغتهم الدعوة صاروا مکلفین بها فهو حق.
قال: وهو أفضل من الملائکة (1)وکذا غیره من الأنبیاء علیهم السلام لوجود المضاد للقوة العقلیة وقهره علی الانقیاد علیها.
أقول: اختلف الناس هنا، فذهب أکثر المسلمین إلی أن الأنبیاء علیهم السلام أفضل من الملائکة علیهم السلام. وذهب آخرون منهم وجماعة الأوائل إلی أن الملائکة أفضل، واستدل الأولون بوجوه ذکر المصنف رحمه الله منها وجها للاکتفاء به وهو أن الأنبیاء قد وجد فیهم القوة الشهویة والغضبیة وسائر القوی الجسمانیة کالخیالیة والوهمیة وغیرهما وأکثر أحکام هذه القوی تضاد حکم القوة العقلیة وتمانعها حتی أن أکثر الناس یلتجئ إلی قوة الشهوة والغضب والوهم ویترک مقتضی القوة العقلیة، والأنبیاء علیهم السلام یقهرون قوی طبائعهم ویفعلون بحسب مقتضی قواهم العقلیة ویعرضون عن القوی الشهوانیة وغیرها من القوی الجسمانیة فتکون عباداتهم وأفعالهم أشق من عبادات الملائکة حیث خلوا عن هذه القوی، وإذا کانت عباداتهم أشق کانوا أفضل لقوله علیه السلام: أفضل الأعمال أحمزها. وهاهنا وجوه أخری من الطرفین ذکرناها فی کتاب نهایة المرام.
[شماره صفحه واقعی : 488]
1) الفص العیسوی من فصوص الحکم: (فالانسان فی الرتبة فوق الملائکة..) وقال القیصری فی الشرح: (قال فی الفتوحات: إنی رأیت رسول الله صلی الله علیه وآله فسألته أن الانسان أفضل أم الملائکة..) (ط 1 ص 336).
قال:
[شماره صفحه واقعی : 489]
الإمام لطف فیجب نصبه علی الله تعالی تحصیلا للغرض.
أقول: فی هذا المقصد مسائل:
اختلف الناس هنا فذهب الأصم من المعتزلة وجماعة من الخوارج إلی نفی وجوب نصب الإمام، وذهب الباقون إلی الوجوب لکن اختلفوا، فالجبائیان وأصحاب الحدیث والأشعریة قالوا: إنه واجب سمعا لا عقلا. وقال أبو الحسین البصری والبغدادیون والإمامیة: إنه واجب عقلا، ثم اختلفوا فقالت الإمامیة: إن نصبه واجب علی الله تعالی. وقال أبو الحسین والبغدادیون: إنه واجب علی العقلاء. واستدل المصنف رحمه الله علی وجوب نصب الإمام علی الله تعالی بأن الإمام لطف واللطف واجب، أما الصغری فمعلومة للعقلاء إذ العلم الضروری حاصل بأن العقلاء متی کان لهم رئیس یمنعهم عن التغالب والتهاوش (1)ویصدهم عن المعاصی ویعدهم علی فعل الطاعات ویبعثهم علی التناصف والتعادل، کانوا إلی الصلاح أقرب ومن الفساد أبعد، وهذا أمر ضروری لا یشک فیه العاقل، وأما الکبری فقد تقدم بیانها.
قال: والمفاسد معلومة الانتفاء وانحصار اللطف فیه معلوم للعقلاء ووجوده
[شماره صفحه واقعی : 490]
1) بالواو کما فی (ق، ص، ش، ز) والتهارش بالراء کما فی (م، د) والوجه الأول أنسب بل هو المتعین.
لطف وتصرفه آخر وعدمه منا (1)
وزیادة لطف فی العبارة لیست بمنقولة فی نسخة من تلک النسخ المصححة المعتبرة عندنا.
وقوله: وعدمه منا، أی وعدم تصرفه منا وذلک بأن یکون غائبا ولکن عدمه هذا منا. ورسائلنا الأربع: الإمامة بالعربیة والثلاث الأخری بالفارسیة: نهج الولایة، انسان کامل ازدیدگاه نهج البلاغة، انسان وقرآن، لعلها تجدیک فی المقام.
.أقول: هذه اعتراضات علی دلیل أصحابنا مع الإشارة إلی الجواب عنها:
الأول: قال المخالف: کون الإمامة قد اشتملت علی وجه اللطف لا یکفی فی وجوبها علی الله تعالی بخلاف المعرفة التی کفی وجه الوجوب فیه علینا لانتفاء المفاسد فی ظننا، أما فی حقه تعالی فلا یکفی وجه الوجوب ما لم یعلم انتفاء المفاسد ولا یکفی الظن بانتفائها، فلم لا یجوز اشتمال الإمامة علی مفسدة لا نعلمها فلا تکون واجبة علی الله تعالی؟ (والجواب) أن المفاسد معلومة الانتفاء عن الإمامة، لأن المفاسد محصورة معلومة یجب علینا اجتنابها أجمع، وإنما یجب علینا اجتنابها إذا علمناها لأن التکلیف بغیر المعلوم محال، وتلک الوجوه منتفیة عن الإمامة فیبقی وجه اللطف خالیا عن المفسدة فیجب علیه تعالی، ولأن المفسدة لو کانت لازمة للإمامة لم تنفک عنها، والتالی باطل قطعا، ولقوله تعالی:
(إنی جاعلک للناس إماما) وإن کانت مفارقة جاز انفکاکها عنها فیجب علی تقدیر الانفکاک.
الثانی: قالوا: الإمامة أنما تجب لو انحصر اللطف فیها، فلم لا یجوز أن یکون هناک لطف آخر یقوم مقام الإمامة فلا تتعین الإمامة للطفیة فلا یجب علی التعیین؟
(والجواب) أن انحصار اللطف الذی ذکرناه فی الإمامة معلوم للعقلاء ولهذا یلتجئ العقلاء فی کل زمان وکل صقع إلی نصب الرؤساء دفعا للمفاسد الناشئة من الاختلاف.
الثالث: قالوا: الإمام إنما یکون لطفا إذا کان متصرفا بالأمر والنهی، وأنتم لا
[شماره صفحه واقعی : 491]
1) هکذا جاءت العبارة فی جمیع النسخ إطباقا. قوله: وتصرفه آخر، أی تصرفه لطف آخر.
تقولون بذلک فما تعتقدونه لطفا لا تقولون بوجوبه وما تقولون بوجوبه لیس بلطف.
(والجواب) أن وجود الإمام نفسه لطف لوجوه: أحدها: أنه یحفظ الشرائع ویحرسها عن الزیادة والنقصان. وثانیها: أن اعتقاد المکلفین لوجود الإمام وتجویز إنفاذ حکمه علیهم فی کل وقت سبب لردعهم عن الفساد ولقربهم إلی الصلاح، وهذا معلوم بالضرورة. وثالثها: أن تصرفه لا شک أنه لطف ولا یتم إلا بوجوده فیکون وجوده نفسه لطفا وتصرفه لطفا آخر.
والتحقیق أن نقول: لطف الإمامة یتم بأمور: (منها) ما یجب علی الله تعالی وهو خلق الإمام وتمکینه بالقدرة والعلم والنص علیه باسمه ونسبه، وهذا قد فعله الله تعالی. (ومنها) ما یجب علی الإمام وهو تحمله للإمامة وقبوله لها، وهذا قد فعله الإمام. (ومنها) ما یجب علی الرعیة وهو مساعدته والنصرة له وقبول أوامره وامتثال قوله، وهذا لم تفعله الرعیة فکان منع اللطف الکامل منهم لا من الله تعالی ولا من الإمام.
قال: وامتناع التسلسل یوجب عصمته ولأنه حافظ للشرع ولوجوب الانکار علیه لو أقدم علی المعصیة فیضاد أمر الطاعة ویفوت الغرض من نصبه ولانحطاط درجته عن أقل العوام.
أقول: ذهبت الإمامیة والإسماعیلیة إلی أن الإمام یجب أن یکون معصوما وخالف فیه جمیع الفرق، والدلیل علی ذلک وجوه:
الأول: أن الإمام لو لم یکن معصوما لزم التسلسل، والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن المقتضی لوجوب نصب الإمام هو تجویز الخطأ علی الرعیة، فلو کان هذا المقتضی ثابتا فی حق الإمام وجب أن یکون له إمام آخر ویتسلسل أو ینتهی إلی إمام لا یجوز علیه الخطأ فیکون هو الإمام الأصلی.
[شماره صفحه واقعی : 492]
الثانی: أن الإمام حافظ للشرع فیجب أن یکون معصوما، أما المقدمة الأولی فلأن الحافظ للشرع لیس هو الکتاب لعدم إحاطته (1)بجمیع الأحکام التفصیلیة ولا السنة لذلک أیضا ولا إجماع الأمة، لأن کل واحد منهم علی تقدیر عدم المعصوم فیهم یجوز علیه الخطأ فالمجموع کذلک، ولأن إجماعهم لیس لدلالة وإلا لاشتهرت ولا لأمارة إذ یمتنع اتفاق الناس فی سائر البقاع علی الأمارة الواحدة، کما نعلم بالضرورة عدم اتفاقهم علی أکل طعام معین فی وقت واحد، أو لا لهما (2)فیکون باطلا، ولا القیاس لبطلان القول به علی ما ظهر فی أصول الفقه وعلی تقدیر تسلیمه فلیس بحافظ للشرع بالاجماع، ولا البراءة الأصلیة لأنه لو وجب المصیر إلیها لما وجب بعثة الأنبیاء وللاجماع علی عدم حفظها للشرع فلم یبق إلا الإمام فلو جاز الخطأ علیه لم یبق وثوق بما تعبدنا الله تعالی به وما کلفناه، وذلک مناقض للغرض من التکلیف وهو الانقیاد إلی مراد الله (3)تعالی.
الثالث: أنه لو وقع منه الخطأ لوجب الانکار علیه وذلک یضاد أمر الطاعة له بقوله تعالی: أطیعوا الله وأطیعوا الرسول وأولی الأمر منکم.
الرابع: لو وقع منه المعصیة لزم نقض الغرض من نصب الإمام، والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن الغرض من إقامته (4)انقیاد الأمة له وامتثال أوامره واتباعه فیما یفعله، فلو وقعت المعصیة منه لم یجب شئ من ذلک وهو مناف لنصبه.
[شماره صفحه واقعی : 493]
1) بل الحق أنه نور وتبیان لکل شئ کما نطق به لسانه الصدق ونزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شئ (النحل 90) والصواب فیه ما قاله الوصی علیه السلام فی الخطبة 123 من النهج: وهذا القرآن إنما هو خط مسطور بین الدفتین لا ینطق بلسان ولا بد له من ترجمان وإنما ینطق عنه الرجال.
2) باتفاق النسخ کلها، والضمیر راجع إلی الدلالة والأمارة.
3) کما فی (م، ق، ش، د) وفی (ص، ز): إلی أمر الله.
4) هکذا جاءت العبارة فی النسخ الثلاث الأولی أی (م، ص، ق) وهی توافق قوله: ویفوت الغرض من نصبه فإن نصبه هو إقامته. وفی (ش، د، ز): من إمامته.
الخامس: أنه لو وقع منه المعصیة لزم أن یکون أقل درجة من العوام، لأن عقله أشد ومعرفته بالله تعالی وثوابه وعقابه أکثر، فلو وقع منه المعصیة کان أقل حالا من رعیته، وکل ذلک باطل قطعا.
قال: ولا تنافی العصمة القدرة.
أقول: اختلف القائلون بالعصمة فی أن المعصوم هل یتمکن من فعل المعصیة أم لا؟ فذهب قوم منهم إلی عدم تمکنه من ذلک، وذهب آخرون إلی تمکنه منها.
أما الأولون فمنهم من قال: إن المعصوم مختص فی بدنه أو نفسه بخاصیة تقتضی امتناع إقدامه علی المعصیة، ومنهم من قال: إن العصمة هو القدرة علی الطاعة وعدم القدرة علی المعصیة، وهو قول أبی الحسین البصری. وأما الآخرون الذین لم یسلبوا القدرة فمنهم من فسرها بأنه الأمر الذی یفعله الله تعالی بالعبد من الألطاف المقربة إلی الطاعات التی یعلم معها أنه لا یقدم علی المعصیة بشرط أن لا ینتهی ذلک الأمر إلی الالجاء، ومنهم من فسرها بأنها ملکة نفسانیة لا یصدر عن صاحبها معها المعاصی. وآخرون قالوا: العصمة لطف یفعله الله تعالی بصاحبها لا یکون له معه داع إلی ترک الطاعة وارتکاب المعصیة، وأسباب هذا اللطف أمور أربعة: أحدها: أن یکون لنفسه أو لبدنه خاصیة تقتضی ملکة مانعة من الفجور وهذه الملکة مغایرة للفعل. الثانی: أن یحصل له علم بمثالب المعاصی ومناقب الطاعات. الثالث: تأکید هذه العلوم بتتابع الوحی والإلهام من الله تعالی. الرابع: مؤاخذته علی ترک الأولی بحیث یعلم أنه لا یترک مهملا بل یضیق علیه الأمر فی غیر الواجب من الأمور الحسنة.
فإذا اجتمعت هذه الأمور کان الانسان معصوما (1)والمصنف رحمه الله اختار المذهب الثانی وهو أن العصمة لا تنافی القدرة بل المعصوم قادر علی فعل
[شماره صفحه واقعی : 494]
1) وفی نسخة (م) وحدها کان الإمام معصوما، والنسخ الأخری کلها کان الانسان معصوما والانسان أنسب بأسلوب الکلام من الإمام.
المعصیة وإلا لما استحق المدح علی ترک المعصیة ولا الثواب ولبطل الثواب والعقاب فی حقه فکان خارجا عن التکلیف، وذلک باطل بالاجماع وبالنقل فی قوله تعالی: (قل إنما أنا بشر مثلکم یوحی إلی).
قال: وقبح تقدیم المفضول معلوم ولا ترجیح فی المساوئ (1).
أقول: الإمام یجب أن یکون أفضل من رعیته لأنه إما أن یکون مساویا لهم أو أنقص منهم أو أفضل. والثالث هو المطلوب، والأول محال لأنه مع التساوی یستحیل ترجیحه علی غیره بالإمامة، والثانی أیضا محال لأن المفضول یقبح عقلا تقدیمه علی الفاضل، ویدل علیه أیضا قوله تعالی: (أفمن یهدی إلی الحق أحق أن یتبع أمن لا یهدی إلا أن یهدی فما لکم کیف تحکمون) ویدخل تحت هذا الحکم کون الإمام أفضل فی العلم والدین والکرم والشجاعة وجمیع الفضائل النفسانیة والبدنیة.
قال: والعصمة تقتضی النص وسیرته علیه السلام.
أقول: ذهبت الإمامیة خاصة إلی أن الإمام یجب أن یکون منصوصا علیه.
وقالت العباسیة: إن الطریق إلی تعیین الإمام النص أو المیراث. وقالت الزیدیة:
تعیین الإمام بالنص أو بالدعوة إلی نفسه. وقال باقی المسلمین: الطریق أنما هو
[شماره صفحه واقعی : 495]
1) کما فی (ص، ق، ش، ز، د) وفی (ت): وإلا یرجح فی التساوی. وفی (م) ولا ترجیح المتساوی، ولکل وجهة هو مولیها.
النص أو اختیار أهل الحل والعقد.
والدلیل علی ما ذهبنا إلیه وجهان: الأول: أنا قد بینا أنه یجب أن یکون الإمام معصوما والعصمة أمر خفی لا یعلمها إلا الله تعالی، فیجب أن یکون نصبه من قبله تعالی لأنه العالم بالشرط دون غیره. الثانی: إن النبی صلی الله علیه وآله کان أشفق علی الناس من الوالد علی ولده حتی أنه علیه السلام أرشدهم إلی أشیاء لا نسبة لها إلی الخلیفة بعده کما أرشدهم فی قضاء الحاجة إلی أمور کثیرة مندوبة وغیرها من الوقائع، وکان علیه السلام إذا سافر عن المدینة یوما أو یومین استخلف فیها من یقوم بأمر المسلمین، ومن هذه حاله کیف ینسب إلیه إهمال أمته وعدم إرشادهم فی أجل الأشیاء (1)وأسناها وأعظمها قدرا وأکثرها فائدة وأشدهم حاجة إلیها، وهو المتولی لأمورهم بعده فوجب من سیرته علیه السلام نصب إمام بعده والنص علیه وتعریفهم إیاه، وهذا برهان لمی.
بلا فصل علی بن أبی طالب علیه السلام
قال: وهما مختصان بعلی علیه السلام (2)
فأنزلوهم بأحسن منازل القرآن تحته سر عظیم وذلک أنه أمر المکلفین بأن یجروا العترة فی إجلالها وإعظامها والانقیاد لها والطاعة لأوامرها مجری القرآن.
ثم قال:
فإن قلت: فهذا القول منه یشعر بأن العترة معصومة فما قول أصحابکم فی ذلک؟
قلت: نص أبو محمد بن متویه رحمه الله فی کتاب الکفایة علی أن علیا معصوم، وأدلة النصوص قد دلت علی عصمته وأن ذلک أمر اختص هو به دون غیره من الصحابة.
هذا ما حکاه الشارح المذکور فی شرحه علی النهج، وأقول: لو تفوه ابن متویه بخلاف ذلک لکان خلافا، أن الأمیر علیه السلام بتعبیر الشیخ الرئیس فی رسالته المعراجیة: کان بین الخلق مثل المعقول بین المحسوس، وبتعبیر الشیخ الأکبر فی الباب السادس من فتوحاته المکیة: إمام العالم وسر الأنبیاء أجمعین (ج 1 ص 132 ط بولاق).
ثم لنا فی بیان کلام الوصی صلوات الله علیه فی إنزال العترة بأحسن منازل القرآن تقریر رفیع فی عصمتهم فی رسالتنا نهج الولایة فارجع إلیها (ص 205 - 208، 11 رسالة ط 1).
.[شماره صفحه واقعی : 496]
1) وفی (م)، إلی أجل الأشیاء، والنسخ الأخری کلها هی ما اخترناه.
2) قال ابن أبی الحدید شارح نهج البلاغة المتوفی 665 فی ضمن شرح الخطبة الخامسة والثمانین من نهج البلاغة حیث قال الوصی علیه السلام: (بل کیف تعمهون وبینکم عترة نبیکم وهم أزمة الحق وأعلام الدین وألسنة الصدق فأنزلوهم بأحسن منازل القرآن وردوهم ورود الهیم العطاش) ما هذا نصه (ج 1 ص 341 من الطبع الحجری):
أقول: العصمة والنص مختصان بعلی علیه السلام، إذ الأمة بین قائلین أحدهما لم یشترطهما والثانی المشترطون، وقد بینا بطلان قول الأولین (1)فانحصر الحق فی قول الفریق الثانی، وکل من اشترطهما قال: إن الإمام هو علی علیه السلام.
قال: والنص الجلی (2)فی قوله سلموا علیه بإمرة المؤمنین وأنت الخلیفة من بعدی وغیرهما.
أقول: هذا دلیل ثان علی أن الإمام هو علی علیه السلام، وهو النص الجلی من رسول الله صلی الله علیه وآله فی مواضع تواترت بها الإمامیة ونقلها غیرهم (3)نقلا شائعا ذائعا:
(منها) لما نزل (4)
ثم دعاهم من الغد علی مثل ذلک من الطعام والشراب، ثم أنذرهم رسول الله صلی الله علیه وآله فقال: یا بنی عبد المطلب إنی أنا النذیر إلیکم من الله عز وجل والبشیر فأسلموا وأطیعونی تهتدوا، ثم قال: من یواخینی ویوازرنی ویکون ولیی ووصیی بعدی وخلیفتی فی أهلی ویقضی دینی؟
فسکت القوم، ویقول علی: أنا، فقال فی المرة الثالثة: أنت.
فقام القوم وهم یقولون لأبی طالب: أطع ابنک فقد أمر علیک. أورده الثعلبی فی تفسیره.
وروی عن أبی رافع هذه القصة وأنه جمعهم فی الشعب فصنع لهم رجل شاة فأکلوا حتی تضلعوا، وسقاهم عسا فشربوا کلهم حتی رووا.
ثم قال: إن الله أمرنی أن أنذر عشیرتک الأقربین، وأنتم عشیرتی ورهطی، وإن الله لم یبعث نبیا إلا جعل له من أهله أخا ووزیرا ووارثا ووصیا وخلیفة فی أهله، فأیکم یقوم فیبایعنی علی أنه أخی ووارثی ووزیری ووصیی ویکون منی بمنزلة هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی؟ فسکت القوم، فقال: لیقومن قائمکم أو لیکونن فی غیرکم ثم لتندمن، ثم أعاد الکلام ثلاث مرات، فقام علی فبایعه فأجابه، ثم قال: أدن منی فدنا منه ففتح فاه ومج فی فیه من ریقه وتفل بین کتفیه وثدییه. فقال أبو لهب: بئس ما حبوت به ابن عمک أن أجابک فملأت فاه ووجهه بزاقا، فقال النبی صلی الله علیه وآله: ملأته حکمة وعلما. هذا ما أردنا نقله من المجمع.
قوله تعالی: وأنذر عشیرتک الأقربین أمر رسول الله صلی الله علیه وآله[شماره صفحه واقعی : 497]
1) کما فی (م)، والباقیة: بطلان قول الأوائل.
2) کما فی (م ت ش ص) وهو الصحیح. والنسخ الأخری: وللنص الجلی. وکلامه هذا أعنی النص الجلی ذکر مورد لقوله آنفا: والعصمة تقتضی النص.
3) بل أقول: إن الجوامع الروائیة لأهل السنة وحدها کافیة فی إثبات المذهب الحقة الإمامیة.
4) فی مجمع البیان: وقد فعل ذلک النبی صلی الله علیه وآله واشتهرت القصة بذلک عند الخاص والعام، وفی الخبر المأثور عن البراء بن عازب أنه قال: لما نزلت هذه الآیة جمع رسول الله صلی الله علیه وآله بنی عبد المطلب وهم یومئذ أربعون رجلا، الرجل منهم یأکل المسنة ویشرب العس، فأمر علیا برجل شاة فأدمها، ثم قال: ادنوا بسم الله، فدنا القوم عشرة عشرة فأکلوا حتی صدروا، ثم دعا بقعب من لبن فجرع منه جرعة، ثم قال: هلموا اشربوا بسم الله فشربوا حتی رووا، فبدرهم أبو لهب فقال: هذا ما سحرکم به الرجل، فسکت صلی الله علیه وآله یومئذ ولم یتکلم.
أبا طالب أن یصنع له طعاما، وجمع بنی عبد المطلب فقال لهم: أیکم یوازرنی ویعیننی فیکون أخی وخلیفتی ووصیی من بعدی، فقال علی علیه السلام: أنا أبایعک وأوازرک، فقال علیه السلام: هذا أخی ووصیی وخلیفتی من بعدی ووارثی فاسمعوا له وأطیعوا، وبقوله صلوات الله علیه: أنت أخی ووصیی وخلیفتی من بعدی وقاضی دینی. (ومنها) لما آخی بین الصحابة ولم یتخلف سوی علی علیه السلام فقال:
یا رسول الله آخیت بین الصحابة دونی، فقال له علیه السلام: ألم ترض أن تکون أخی وخلیفتی من بعدی، وآخی بینه وبینه. (ومنها) أن رسول الله صلی الله علیه وآله تقدم إلی الصحابة بأن یسلموا علیه بإمرة المؤمنین، وقال له: أنت سید المسلمین وإمام المتقین وقائد الغر المحجلین، وقال فیه: هذا ولی کل مؤمن ومؤمنة، والنصوص فی ذلک کثیرة أکثر من أن تحصی ذکرها المخالف والمؤالف إلی أن بلغ مجموعها التواتر.
قال: ولقوله تعالی: (إنما ولیکم الله ورسوله) الآیة، وإنما اجتمعت الأوصاف فی علی علیه السلام.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام وهو قوله تعالی: (إنما ولیکم الله
[شماره صفحه واقعی : 498]
ورسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة ویؤتون الزکاة وهم راکعون والاستدلال بهذه الآیة یتوقف علی مقدمات، إحداها: أن لفظة (إنما) للحصر ویدل علیه المنقول والمعقول. أما المنقول فلإجماع أهل العربیة علیه، وأما المعقول فلأن لفظة (إن) للاثبات و (ما) للنفی قبل الترکیب فیکون کذلک بعد الترکیب عملا بالاستصحاب وللاجماع علی هذه الدلالة (1)ولا یصح تواردهما علی معنی واحد ولا صرف الاثبات إلی غیر المذکور والنفی إلی المذکور للاجماع فبقی العکس وهو صرف الاثبات إلی المذکور والنفی إلی غیره وهو معنی الحصر.
الثانیة: إن الولی یفید الأولی بالتصرف، والدلیل علیه نقل أهل اللغة واستعمالهم کقولهم: السلطان ولی من لا ولی له، وکقولهم: ولی الدم وولی المیت، وکقوله علیه السلام:
أیما امرأة نکحت بغیر إذن ولیها فنکاحها باطل. الثالثة: إن المراد بذلک بعض المؤمنین لأنه تعالی وصفهم بوصف مختص ببعضهم، ولأنه لولا ذلک لزم اتحاد الولی والمتولی (2).
وإذ قد تمهدت هذه المقدمات فنقول: المراد بهذه الآیة هو علی علیه السلام للاجماع الحاصل علی أن من خصص بها بعض المؤمنین قال إنه علی علیه السلام، فصرفها إلی غیره خرق الإجماع، ولأنه علیه السلام إما کل المراد أو بعضه للاجماع، وقد بینا عدم العمومیة فیکون هو کل المراد، ولأن المفسرین اتفقوا علی أن المراد بهذه الآیة علی علیه السلام لأنه لما تصدق بخاتمه حالة رکوعه نزلت هذه الآیة فیه، ولا خلاف فی ذلک.
قال: ولحدیث الغدیر المتواتر.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام، وتقریره أن النبی صلی الله علیه وآله قال فی غدیر خم وقد رجع من حجة الوداع: معاشر المسلمین ألست أولی بکم من
[شماره صفحه واقعی : 499]
أنفسکم، قالوا: بلی، قال صلی الله علیه وآله: من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله. وقد نقل المسلمون کافة هذا الحدیث نقلا متواترا لکنهم اختلفوا فی دلالته علی الإمامة، ووجه الاستدلال به أن لفظة (مولی) تفید الأولی لأن مقدمة الحدیث تدل علیه ولأن عرف اللغة یقتضیه وکذا الاستعمال لقوله تعالی: (النار هی مولاکم) أی أولی بهم، وقول الأخطل:
(فأصبحت مولاها من الناس کلهم)، وقولهم مولی العبد أی الأولی بتدبیره والتصرف فیه ولأنها مشترکة بین معان غیر مرادة هنا إلا الأولی، ولأنه إما کل المراد أو بعضه ولا یجوز خروجه عن الإرادة لأنه حقیقة فیه ولم یثبت إرادة غیره.
قال: ولحدیث المنزلة المتواتر.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام، وتقریره أن النبی صلی الله علیه وآله قال: (أنت منی بمنزلة هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی) وتواتر المسلمون بنقل هذا الحدیث لکنهم اختلفوا فی دلالته علی الإمامة، وتقریر الاستدلال به أن علیا علیه السلام له جمیع منازل هارون من موسی بالنسبة إلی النبی صلی الله علیة وآله لأن الوحدة منفیة هنا للاستثناء المشروط بالکثرة وغیر العموم لیس بمراد للاستثناء المخرج ما لولاه لوجب دخوله کالعدد، والأصل عدم الاشتراک ولانتفاء القائل بالکثرة من دون العموم ولعدم فهم المراد من خطاب الحکیم لولاه ومن جملة منازله الخلافة بعده لو عاش لثبوتها له فی حیاته.
قال: ولاستخلافه علی المدینة (1)فیعم للاجماع.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامته علیه السلام، وتقریره أن النبی صلی الله علیه وآله استخلفه علی المدینة وأرجف المنافقون بأمیر المؤمنین علیه السلام فخرج إلی النبی وقال: یا رسول الله
[شماره صفحه واقعی : 500]
1) أقول: ولاستخلافه علی مکة المکرمة لیلة المبیت، وللمواخاة بینهما حیث أخذ رسول الله صلی الله علیه وآله بیده وقال: هذا أخی. حینما قرن کل شبه إلی شبهه کما هو مقتضی المواخاة ویوم المواخاة یوم مشهور. والبحث عن ذلک الیوم المشهود یطلب علی الاستقصاء فی شرحنا علی نهج البلاغة.
إن المنافقین زعموا أنک خلفتنی استثقالا وتحرزا منی، فقال علیه السلام: (کذبوا إنما خلفتک لما ترکت ورائی فارجع فاخلفنی أفلا ترضی یا علی أن تکون منی بمنزلة هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی) وإذا کان خلیفته علی المدینة فی تلک الحال ولم یعزله قبل موته ولا بعده استمرت ولایته علیها فلا یکون غیره خلیفة علیها، وإذا انتفت خلافة غیره علیها انتفت خلافته علی غیرها للاجماع فثبت الخلافة له علیه السلام. (لا یقال) قد استخلف النبی صلی الله علیه وآله جماعة علی المدینة وعلی غیرها ومع ذلک فلیسوا أئمة عندکم، لأنا نقول: إن بعضهم عزله علیه السلام والباقون لم یقل أحد بإمامتهم.
قال: ولقوله علیه السلام: أنت أخی ووصیی وخلیفتی من بعدی (1)وقاضی دینی بکسر الدال.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام، وتقریره أن النبی صلی الله علیه وآله قال: أنت أخی ووصیی وخلیفتی من بعدی وقاضی دینی بکسر الدال، وهذا نص صریح علی الولایة والخلافة علی ما تقدم.
قال: ولأنه أفضل وإمامة المفضول قبیحة عقلا.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام، وتقریره أنه أفضل من غیره علی ما یأتی فیکون هو الإمام، لأن تقدیم المفضول علی الفاضل قبیح عقلا وللسمع علی ما تقدم.
[شماره صفحه واقعی : 501]
1) أقول: کان علیه السلام فی صدر الاسلام معروفا بالوصی، وغیر واحد من سنام الصحابة وکبار التابعین وصفوه فی أشعارهم ومقالاتهم بالوصی، وقد جمعنا أشعار جمع منهم مع ذکر مأخذها فی المجلد الثانی من تکملة المنهاج فی شرح النهج (ص 19 - 29) وفی عدة مواضع أخری منها، إلا - کما جری الحق علی لسان الفخر الرازی فی تفسیره الکبیر (ج 1 ص 160 ط استانبول) - أن الدولة لما وصلت إلی بنی أمیة بالغوا سعیا فی إبطال آثار علی علیه السلام.
قال: ولظهور المعجزة علی یده کقلع باب خیبر (1)
وذلک هو السعادة التی بحثوا عنها فی الصحف العلمیة فی بیان ارتقاء النفس الناطقة الانسانیة. قال الفارابی فی المدینة الفاضلة (ص 66 ط مصر): وذلک هو السعادة وهی أن تصیر نفس الانسان من الکمال فی الوجود إلی حیث لا تحتاج فی قوامها إلی مادة، وذلک أن تصیر فی جملة الأشیاء البریئة عن الأجسام وفی جملة الجواهر المفارقة للمواد.. الخ.
ونعم ما أفاد العارف الرومی فی أول ثالث المثنوی:
أین چراغ شمس کو روشن بود***نزفتیله پنبه وروغن بود
سقف گردون کوچنین دائم بود***نزطناب واستنی قائم بود
قوت جبرئیل از مطبخ نبود***بود از دیدار خلاق ودود
همچنین این قوت ابدال حق***هم زحق دان نزطعام واز طبق
جسمشان را هم زنور اسرشته اند***تا ز روح و از ملک بگذشته اند
ومخاطبة الثعبان ورفع الصخرة العظیمة عن القلیب (2)ومحاربة الجن ورد الشمس وغیر ذلک وادعی الإمامة فیکون صادقا.أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة أمیر المؤمنین علیه السلام، وتقریره أنه قد ظهر علی یده معجزات کثیرة وادعی الإمامة له دون غیره فیکون صادقا، أما المقدمة الأولی فلما تواتر عنه أنه فتح باب خیبر وعجز عن إعادته سبعون رجلا من أشد الناس قوة وخاطبه الثعبان علی منبر الکوفة فسئل عنه فقال: إنه من حکام الجن أشکل علیه مسألة أجبته عنها.
[شماره صفحه واقعی : 502]
1) والسر العظیم لأهل السر فی هذا القلع أن أعضاءه لم تحس بباب خیبر. هذا هو تعالی النفس الناطقة حیث تتصرف فی مادة الکائنات بلا إعمال آلات وأدوات جسمانیة، وتصیر أعیان الأکوان بمنزلة أعضائه وجوارحه یتصرف فیها بإذن الله تعالی. روی عماد الدین الطبری وهو من أعلام القرن السادس الهجری فی کتابه القیم بشارة المصطفی لشیعة المرتضی مسندا، أنه علیه السلام قال: والله ما قلعت باب خیبر وقذفت به أربعین ذراعا لم تحس به أعضائی بقوة جسدیة ولا حرکة غذائیة ولکن أیدت بقوة ملکوتیة ونفس بنور ربها مضیئة (مستضیئة - خ ل) (ص 235 ط النجف).
2) قد ورد هذا الأمر فی موضعین من شرحنا علی النهج مع بیانه وإشارات إلی لطائف نوریة، الأول فی أول التکملة (ص 362 ط 1) والآخر فی الثانی منها (ص 24 ط 1).
ولما توجه إلی صفین أصابهم عطش عظیم فأمرهم فحفروا بئرا قریبا من دیر، فوجدوا صخرة عظیمة عجزوا عن قلعها فنزل علیه السلام فاقتلعها ودحا بها مسافة بعیدة فظهر الماء فشربوا، ثم أعادها فنزل صاحب الدیر وأسلم فسئل عن ذلک فقال: بنی هذا الدیر علی قالع هذه الصخرة ومضی من قبلی ولم یدرکوه واستشهد معه علیه السلام فی الشام وحارب الجن وقتل منهم جماعة کثیرة لما أرادوا وقوع الضرر بالنبی صلی الله علیه وآله حیث سار إلی بنی المصطلق وردت له الشمس مرتین، وغیر ذلک من الوقائع المشهورة الدالة علی صدق فاعلها. وأما المقدمة الثانیة فظاهرة منقولة بالتواتر إذ لا یشک أحد فی أنه علیه السلام ادعی الإمامة بعد رسول الله صلی الله علیه وآله.
قال: ولسبق کفر غیره فلا یصلح للإمامة فتعین هو علیه السلام.
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام وهو أن غیره ممن ادعی لهم الإمامة کالعباس وأبی بکر کانا کافرین قبل ظهور النبی صلی الله علیه وآله، فلا یصلحان للإمامة لقوله تعالی: (لا ینال عهدی الظالمین) والمراد بالعهد هنا عهد الإمامة لأنه جواب دعاء إبراهیم علیه السلام.
قال: ولقوله تعالی: (وکونوا مع الصادقین).
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام وهو قوله تعالی: (یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله وکونوا مع الصادقین) أمر تعالی بالکون مع الصادقین أی المعلوم منهم الصدق ولا یتحقق ذلک إلا فی حق المعصوم، إذ غیره لا یعلم صدقه ولا معصوم غیر علی علیه السلام بالاجماع.
قال: ولقوله تعالی: (وأولی الأمر منکم).
أقول: هذا دلیل آخر علی إمامة علی علیه السلام وهو قوله تعالی: (یا أیها الذین آمنوا أطیعوا الله وأطیعوا الرسول وأولی الأمر منکم) أمر بالاتباع والطاعة لأولی الأمر، والمراد منه المعصوم إذ غیره لا أولویة له تقضی وجوب طاعته ولا معصوم غیر علی علیه السلام بالاجماع.
[شماره صفحه واقعی : 503]
قال: ولأن الجماعة غیر علی علیه السلام غیر صالح للإمامة لظلمهم بتقدم کفرهم.
أقول: هذه أدلة تدل علی أن غیر علی علیه السلام لا یصلح للإمامة: الأول: أن أبا بکر وعمر وعثمان قبل ظهور النبی صلی الله علیه وآله کانوا کفرة فلا ینالوا عهد الإمامة للآیة وقد تقدمت.
قال: وخالف أبو بکر کتاب الله تعالی فی منع إرث رسول الله صلی الله علیه وآله بخبر رواه هو.
أقول: هذا دلیل آخر علی عدم صلاحیة أبی بکر للإمامة، وتقریره أنه خالف کتاب الله تعالی فی منع إرث رسول الله صلی الله علیه وآله ولم یورث فاطمة علیها السلام واستند إلی خبر رواه هو عن النبی فی قوله: (نحن معاشر الأنبیاء لا نورث ما ترکناه صدقة) وعموم الکتاب یدل علی خلاف ذلک، وأیضا قوله تعالی: (وورث سلیمان داود) وقوله فی قصة زکریا: (یرثنی ویرث من آل یعقوب) ینافی هذا الخبر، وقالت له فاطمة علیها السلام: أترث أباک ولا أرث أبی لقد جئت شیئا فریا. ومع ذلک فهو خبر واحد لم نعرف أحدا من الصحابة وافقه علی نقله فکیف یعارض الکتاب المتواتر وکیف بین رسول الله صلی الله علیه وآله هذا الحکم لغیر ورثته وأخفاه عن ورثته، ولو کان هذا الحدیث صحیحا عند أهله لم یمسک أمیر المؤمنین علیه السلام سیف رسول الله صلی الله علیه وآله وبغلته وعمامته (1)
وفی الکافی والتهذیب بإسنادهما عن حمزة بن حمران قال: قلت لأبی عبد الله علیه السلام: من ورث رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم؟ فقال فاطمة ورثته متاع البیت والخرثی وکل ما کان له.
وفی الفقیه بإسناده عن الفضیل بن یسار قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: لا والله ما ورث رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم العباس ولا علی ولا ورثه إلا فاطمة علیها السلام وما کان أخذ علی علیه السلام السلاح وغیره إلا أنه قضی عنه دینه. ثم قال وأولو الأرحام بعضهم أولی ببعض فی کتاب الله.
الخرثی بالضم أثاث البیت وأسقاطه، والخبر الأخیر رد لما زعمته العامة أن وارثه صلی الله علیه وآله وسلم کان مع فاطمة علیها السلام عمه العباس بناء علی ما یرونه من التعصیب. وعندنا أنه لولا فاطمة علیها السلام لکان وارثه أمیر المؤمنین صلوات الله علیه لأنه کان ابن عمه أخی أبیه لأبیه وأمه دون العباس، لأنه کان أخا أبیه لأبیه دون أمه. هذا ما أفاده الفیض فی الوافی (ج 13 ص 115).
ونازع العباس علیا علیه السلام بعد موت فاطمة علیها السلام، ولو کان هذا[شماره صفحه واقعی : 504]
1) کما فی (ص ق ز) والنسخ الثلاث سیما الأولین منها مصححة بالقراءة والإجازة. وفی (م ش د): ونعلیه وعمامته. وهذه الثلاث عاریة عن علامة التصحیح والقراءة والإجازة. وقال فی ناسخ التواریخ: چگونه أبو بکر آلات ودابه وبعضی أشیاء را.. الخ (ج 2 ط 1 ص 100) والظاهر أن الدابة ترجمة البغلة بل صریح البخاری: ما ترک رسول الله صلی الله علیه وآله.. إلا بغلته البیضاء التی کان یرکبها.. الخ (سیرة ابن کثیر، ج 4 ص 560 ط مصر).
الحدیث معروفا عندهم لم یجز لهم ذلک، وروی أن فاطمة علیها السلام قالت: یا أبا بکر أنت ورثت رسول الله أم ورثه أهله، قال: بل ورثه أهله، فقالت: ما بال سهم رسول الله صلی الله علیه وآله، فقال: سمعت رسول الله صلی الله علیه وآله یقول: إن الله إذا أطعم نبیا طعمة کانت لولی الأمر بعده، وذلک یدل علی أنه لا أصل لهذا الخبر.
قال: ومنع فاطمة علیها السلام فدکا مع ادعاء النحلة لها وشهد علی علیه السلام (1)وأم أیمن وصدق الأزواج فی ادعاء الحجرة لهن ولهذا ردها عمر بن عبد العزیز.
أقول: هذا دلیل آخر علی الطعن فی أبی بکر وعدم صلاحیته للإمامة وهو أنه أظهر التعصب علی أمیر المؤمنین علیه السلام وعلی فاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه وآله لأنها ادعت فدکا، وذکرت أن النبی علیه السلام أنحلها إیاها فلم یصدقها فی قولها مع أنها معصومة ومع علمه بأنها من أهل الجنة واستشهدت علیا علیه السلام وأم أیمن فقال:
رجل مع رجل أو امرأة مع امرأة (2)وصدق أزواج النبی علیه السلام فی ادعاء أن الحجرة لهن ولم یجعل الحجرة صدقة، ولما عرف عمر بن عبد العزیز کون فاطمة علیها السلام مظلومة رد علی أولادها فدکا، ومع ذلک فإن فاطمة علیها السلام کان ینبغی لأبی بکر إنحالها فدکا ابتداء لو لم تدعه أو یعطیها إیاها بالمیراث.
[شماره صفحه واقعی : 505]
قال: وأوصت أن لا یصلی علیها أبو بکر فدفنت لیلا.
أقول: هذا وجه آخر یدل علی الطعن فی أبی بکر وهو أن فاطمة علیها السلام لما حضرتها الوفاة أوصت أن لا یصلی علیها أبو بکر غیظا علیه ومنعا له عن ثواب الصلاة علیها فدفنت لیلا، ولم یعلم أبو بکر بذلک وأخفی قبرها لئلا یصلی علی القبر (1)ولم یعلم بقبرها إلی الآن.
قال: ولقوله: أقیلونی فلست بخیرکم وعلی فیکم.
أقول: هذا وجه آخر فی الطعن علی أبی بکر وهو أنه قال یوم السقیفة:
أقیلونی فلست بخیرکم وعلی فیکم، وهذا الأخبار إن کان (2)
هذا هو قول أبی بکر فی أوله، ومثله قول عمر فی آخره کما رواه البخاری فی مقتل عمر بن الخطاب من جامعه أنه قال لعبد الله: انطلق إلی عائشة أم المؤمنین فقل یقرأ علیک عمر السلام ولا تقل أمیر المؤمنین فإنی لست الیوم للمؤمنین أمیرا البتة.
فأقر عمر بأنه بعد ضربة أبی لؤلؤة إیاه لیس بأمیر المؤمنین فیکون کغیره من آحاد الناس.
فهذا الأخبار إن کان کذبا فعدم صلاحیته للإمامة أظهر وأهل السنة یدعون إجماعهم علی تقدمه وفضله وعدله وعلمه وصدقه واجتهاده ووصوله إلی حقائق الأحکام واتصاله بروح النبی صلی الله علیه وسلم.
وإن کان صدقا فکیف یصح له تأسیس الشوری وتعیین أمر الخلافة فی ستة نفر وحکمه بقتل جماعة وهو تصرف فی أهم أمور المؤمنین وجرأة علی خراب الدین.
حقا لم یصلح للإمامة لاعترافه بعدم الصلاحیة مع وجود علی علیه السلام وإن لم یکن حقا فعدم صلاحیته للإمامة حینئذ أظهر.قال: ولقوله: إن له شیطانا یعتریه.
[شماره صفحه واقعی : 506]
1) وفی (م) حتی لا یصلی علیها. وفی (ص) ولم یعلم قبرها إلی الآن. والنسخ الأخری موافقة لما نقلناه.
2) الأخبار بالکسر أی إخبار أبی بکر من نفسه بأنه لیس بخیر من علی علیه السلام إن کان حقا أی صدقا ومطابقا للواقع فلاعترافه بعدم الصلاحیة للإمامة لم یصلح لها، وإن لم یکن حقا وصدقا فعدم صلاحیته للإمامة حینئذ أظهر لأن إخباره لم یکن حقا ومطابقا للواقع فهو کاذب فی إخباره من نفسه والکاذب لعدم عصمته لا یصلح للإمامة علی الأمة.
أقول: هذا دلیل آخر (1)
واعلم أن العلامة أبا الریحان البیرونی المتوفی فی سنة أربعین وأربعمائة من الهجرة فی البحث عن الفئ والظل من رسالته الکریمة الموسومة بإفراد المقال فی أمر الظلال أفاد فی معنی ما ورد من الخبر أن السلطان ظل الله فی أرضه بقوله (ص 8 ط حیدرآباد الدکن):
.. وإلیه یرجع ما روی عن أبی الدرداء أنه قال: (إن شئتم لأقسمن لکم إن أحب عباد الله إلی الله الذین یرعون الشمس والقمر والنجوم والأظلة لذکر الله) یعنی الفئ فإنه بفضل التفکر فی خلق السماوات والأرض واستعماله فی التوحید وفی أوقات العبادة.
وأما ما ورد فی الخبر أن السلطان ظل الله فی أرضه فمعناه متجه علی الذی یکون حجة لا علی المتسلط بالغلبة، وکیف یتوجه إلیه مع ما ورد (أن لا طاعة للمخلوق فی معصیة الخالق) وإنما قصر الخبر علی من یتقبل فعله تعالی فی إبقاء العالم علی نظام التعادل وحملهم علی مناهج المصلحة حتی تشابه بفعله ظل الشخص یتحرک بحرکته ویسکن بسکونه إلا أن یسهو بما فی جبلته، کما قال أبو بکر الصدیق فی قوته الغضبیة: (إن لی شیطانا یعترینی فإذا مال بی فقومونی). فأما من یبعث فی الأرض قصدا ویخرب البلاد عمدا ویخالف فعل الله مضرا فتعالی الله عن أن یکون مثله ظله أو حجة علی خلقه من عنده، إنتهی.
وقد أفاد وأجاد ویا لیته کان یورد البحث عن المقوم أیضا بأن مقوم من یعتریه الشیطان هل یعتریه الشیطان أیضا أم یجب أن یکون معصوما من ذلک الاعتراء الخبیث، أی یکون ممن لیس للشیطان علیه سبیل.
علی عدم صلاحیته للإمامة وهو ما روی عنه أنه قال مختارا: ولیتکم ولست بخیرکم فإن استقمت فاتبعونی، وإن اعوججت فقومونی، فإن لی شیطانا عند غضبی یعترینی، فإذا رأیتمونی مغضبا فاجتنبونی لئلا أوثر فی أشعارکم وأبشارکم. وهذا یدل علی اعتراض الشیطان (2)له فی کثیر من الأحکام[شماره صفحه واقعی : 507]
1) سقطت العبارة فی النسخ المطبوعة من قبل، عبارة الشرح تقرب من أربعة أسطر الکتاب وأکملناها من عبارة النسخة الأولی. وراجع فی بیان تفصیل هذا الدلیل (الشافی) لعلم الهدی الشریف المرتضی، أو تلخیصه لشیخ الطائفة محمد الطوسی - قدس سرهما القدوسی -. (ص 415 ط 1) فإن العلمین المحقق والعلامة فی إمامة التجرید ناظران کثیرا إلیهما، وإن کانت تلک المطاعن بلغت الأسماع وملأت الأصقاع.
2) جاءت العبارة منقولة فی جمیع النسخ: علی اعتراض الشیطان. وهی عبارة أخری عن اعتراء الشیطان وفی النسخ المطبوعة هاهنا سقط یقرب من ثلاثة أسطر وما اخترناه موافق لنسختی (م ص) وراجع فی ذلک الشافی لعلم الهدی (ص 415 و 416 ط 1).
ومثل هذا لا یصلح للإمامة.
قال: ولقول عمر: کانت بیعة أبی بکر فلتة وقی الله (1)شرها فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه.
أقول: هذا دلیل آخر یدل علی الطعن فیه، لأن عمر کان إماما عندهم وقال فی حقه: کانت بیعة أبی بکر فلتة وقی الله المسلمین شرها فمن عاد إلی مثلها فاقتلوه، فبین عمر أن بیعته کانت خطأ علی غیر الصواب وأن مثلها مما یجب فیه المقاتلة، وهذا من أعظم ما یکون من الذم والتخطئة.
قال: وشک عند موته فی استحقاقه للإمامة.
أقول: هذا وجه آخر یدل علی عدم إمامة أبی بکر وهو أنه قال لما حضرته الوفاة: لیتنی کنت سألت رسول الله هل للأنصار فی هذا الأمر حق؟ وقال أیضا:
لیتنی کنت فی ظل بنی ساعدة ضربت یدی علی ید أحد الرجلین فکان هو الأمیر وکنت الوزیر، وهذا کله یدل علی تشککه فی استحقاقه للإمامة واضطراب أمره فیها وأنه کان یری أن غیره أولی بها منه.
قال: وخالف الرسول صلی الله علیه وآله فی الاستخلاف عندهم وفی تولیة من عزله صلی الله علیه وآله.
أقول: هذا طعن آخر فی أبی بکر وهو أنه خالف الرسول علیه السلام فی الاستخلاف عندهم، لأنهم زعموا أن النبی صلی الله علیه وآله لم یستخلف أحدا فباستخلافه یکون مخالفا للنبی صلی الله علیه وسلم عندهم، ومخالفة النبی صلی الله علیه وسلم توجب الطعن. وأیضا فإنه خالف النبی صلی الله علیه وسلم فی استخلاف من عزله النبی علیه السلام، لأنه استخلف عمر بن الخطاب، وقد کان النبی لم یوله عملا سوی أنه بعثه فی خیبر فرجع منهزما، وولاه
[شماره صفحه واقعی : 508]
1) وفی (ت) وحدها: فوقی الله. وفی قوله الآتی: فی استحقاقه للإمامة، وفی (ت) وحدها أیضا: فی استحقاقه الإمامة. وقوله الآتی: وخالف الرسول صلی الله علیه وسلم فی الاستخلاف عندهم باتفاق النسخ السبع کلها. وفی المطبوعة: وخالف الرسول فی الاختلاف عندهم. وفی قوله الآتی: مع علمهم بقصد البعد، باتفاق النسخ کلها.
أمر الصدقات فشکاه العباس إلی النبی صلی الله علیه وآله فعزله وأنکرت الصحابة علی أبی بکر ذلک حتی قال له طلحة: ولیت علینا فظا غلیظا.
قال: وفی التخلف عن جیش أسامة مع علمهم بقصد البعد وولی أسامة علیهم فهو أفضل وعلی علیه السلام لم یول علیه أحدا وهو أفضل من أسامة.
أقول: هذا دلیل آخر علی الطعن فی أبی بکر وهو أنه خالف النبی صلی الله علیه وآله حیث أمره هو وعمر بن الخطاب وعثمان فی تنفیذ جیش أسامة (1)لأنه صلی الله علیه وآله قال فی مرضه حالا بعد حال نفذوا جیش أسامة، وکان الثلاثة فی جیشه وفی جملة من یجب علیه النفوذ معه فلم یفعلوا ذلک مع أنهم عرفوا قصد النبی صلی الله علیه وآله، لأن غرضه بالتنفیذ من المدینة بعد الثلاثة عنها بحیث لا یتوثبوا علی الإمامة (2)بعد موت النبی صلی الله علیه وآله ولهذا جعل الثلاثة فی الجیش ولم یجعل علیا علیه السلام معه، وجعل النبی صلی الله علیه وآله أسامة أمیر الجیش وکان فیه أبو بکر وعمر وعثمان، فهو أفضل منهم وعلی علیه السلام أفضل من أسامة، ولم یول علیه أحدا فیکون هو علیه السلام أفضل الناس کافة.
قال: ولم یتول (3)عملا فی زمانه وأعطاه سورة براءة فنزل جبرئیل فأمره برده وأخذ السورة منه وأن لا یقرأها إلا هو أو أحد من أهل بیته فبعث بها علیا علیه السلام.
أقول: هذا طعن آخر علی أبی بکر وهو أنه لم یوله النبی صلی الله علیه وآله عملا فی حیاته أصلا سوی أنه أعطاه سورة براءة وأمره بالحج بالناس فلما مضی بعض الطریق نزل جبرئیل علیه السلام علی النبی وأمره برده وأخذ السورة منه وأن لا یقرأها إلا هو علیه السلام أو أحد من أهل بیته فبعث بها علیا علیه السلام وولاه الحج بالناس، وهذا یدل علی أن أبا بکر لم یکن أهلا لأمارة الحج فکیف یکون أهلا للإمامة بعده ولأن من
[شماره صفحه واقعی : 509]
لا یؤمن علی أداء سورة فی حیاته علیه السلام کیف یؤمن علی الإمامة بعد النبی صلی الله علیه وآله وسلم.
قال: ولم یکن عارفا بالأحکام حتی قطع یسار سارق وأحرق بالنار ولن یعرف الکلالة ولا میراث الجدة واضطرب فی أحکامه ولم یحد خالدا ولا اقتص منه.
أقول: هذا طعن آخر فی أبی بکر وهو أنه لم یکن عارفا بالأحکام فلا یجوز نصبه للإمامة، أما المقدمة الثانیة فقد مرت، وأما الأولی فلأنه قطع سارقا من یساره وهو خلاف الشرع وأحرق الفجائة السلمی بالنار وقد نهی النبی صلی الله علیه وسلم عن ذلک وقال: لا یعذب بالنار إلا رب النار. وسئل عن الکلالة فلم یعرف ما یقول فیها ثم قال: أقول فیها برأیی فإن کان صوابا فمن الله وإن کان خطأ فمنی ومن الشیطان، والحکم بالرأی باطل. وسألته جدة عن میراثها فقال: لا أجد لک شیئا فی کتاب الله ولا سنة نبیه ارجعی حتی أسأل (1)
المغیرة بن شعبة بن أبی عامر بضم المیم وکسر الغین المعجمة کان موصوفا بالدهاء، مذکور فی رقم 5064 من أسد الغابة فی معرفة الصحابة لابن الأثیر (ص 247 ج 5 ط دار الشعب بالقاهرة).
ومحمد بن مسلمة، هو محمد بن مسلمة بن خالد بفتح المیم واللام وسکون ما بینهما أخو محمود بن مسلمة الأنصاری، وهو مذکور فی رقم 4761 من أسد الغابة (ص 112 ج 5). وفی نسخ کشف المراد قد حرف محمد بن مسلمة تارة بمحمد بن سلمة وأخری بمحمد بن مسلم.
فأخبره المغیرة بن شعبة ومحمد بن مسلمة أن النبی صلی الله علیه وآله أعطاها السدس. واضطرب فی کثیر من الأحکام وکان یستفتی الصحابة فیها، وذلک یدل علی قصور علمه وقلة معرفته. وقتل خالد بن الولید (2)مالک بن نویرة وواقع امرأته لیلة قتله وضاجعها فلم یحده علی الزنا ولا[شماره صفحه واقعی : 510]
1) فی النسخة الأولی أعنی (م) وکذا فی النسخة الرابعة وهی (ق) بإضافة الجلالة، أی ارجعی حتی أسال الله فأخبره المغیرة بن شعبة.. الخ. فهذه الإضافة ناصة علی أن کاتب النسختین کان من محبیه أضاف الجلالة رفعا لنقص ممدوحه وترفیعا لمقامه ولم یرزق المحب المسکین فهم عبارة الکتاب بأن المغیرة بن شعبة ومحمد بن مسلمة أخبراه بذلک، علی أین هو والتفوه بذلک.
2) فی (م ص): وواقع امرأته. وفی غیرهما: وتزوج امرأته. وفی تلخیص الشافی (ص 422 ط 1) إن خالدا قتل مالک بن نویرة وهو علی ظاهر الاسلام، وضاجع امرأته من لیلته، وترک إقامة الحد علیه وزعم أنه سیف من سیوف الله سله الله علی أعدائه.
قتله بالقصاص، وأشار علیه عمر (1)
واعلم أن مطاعن أبی بکر مذکورة أیضا فی شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة فراجع الجزء السابع عشر من ذلک الشرح (ص 336 - 349 ج 2 من الطبع الحجری سنة 1304).
بقتله وعزله فقال: لا أغمد سیفا شهره الله علی الکفار.قال: ودفن فی بیت (2)رسول الله صلی الله علیه وآله وقد نهی الله تعالی دخوله فی حیاته بغیر إذن وبعث إلی بیت أمیر المؤمنین علیه السلام لما امتنع من البیعة فأضرم فیه النار وفیه فاطمة والحسن والحسین وجماعة من بنی هاشم ورد علیه الحسنان لما بویع وندم علی کشف بیت فاطمة علیها السلام.
أقول: هذه مطاعن أخر فی أبی بکر وهو أنه دفن فی بیت رسول الله صلی الله علیه وآله وقد نهی الله تعالی عن الدخول إلیه بغیر إذن النبی صلی الله علیه وآله حال حیاته فکیف بعد موته، وبعث إلی بیت أمیر المؤمنین علیه السلام لما امتنع من البیعة فأضرم فیه النار وفیه فاطمة والحسن والحسین وجماعة من بنی هاشم وأخرجوا علیا علیه السلام کرها وکان معه الزبیر فی البیت فکسروا سیفه وأخرجوه من الدار (3)وضربت فاطمة علیها السلام فألقت جنینا اسمه محسن ولما بویع أبو بکر صعد المنبر فجاءه الحسنان علیهما السلام مع جماعة من بنی هاشم وغیرهم وأنکروا علیه وقال له الحسن والحسین علیهما السلام: هذا مقام جدنا لست له أهلا، ولما حضرته الوفاة قال: لیتنی ترکت بیت فاطمة لم أکشفه، وهذا یدل علی خطائه فی ذلک (4).
قال: وأمر عمر برجم امرأة حامل وأخری مجنونة فنهاه علی علیه السلام فقال: لولا
[شماره صفحه واقعی : 511]
علی لهلک عمر.
أقول: هذا طعن علی عمر یمتنع معه الإمامة له وهو أن عمر أتی إلیه بامرأة قد زنت وهی حامل فأمر برجمها، فقال له علی علیه السلام: إن کان لک علیها سبیل فلیس لک علی حملها سبیل فأمسک، وقال: لولا علی لهلک عمر. وأتی إلیه بامرأة مجنونة قد زنت فأمر برجمها، فقال له علی علیه السلام: إن القلم مرفوع عن المجنون حتی یفیق فأمسک، وقال: لولا علی لهلک عمر. ومن یخفی علیه هذه الأمور الظاهرة فی الشریعة کیف یستحق الإمامة؟!
قال: وتشکک فی موت النبی صلی الله علیه وسلم حتی تلا علیه أبو بکر (1): (إنک میت وإنهم میتون فقال: کأنی لم أسمع هذه الآیة.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عمر لم یکن حافظا للکتاب العزیز ولم یکن متدبرا لآیاته فلا یستحق الإمامة، وذلک أنه قال عند موت النبی صلی الله علیه وسلم: والله ما مات محمد حتی یقطع أیدی رجال وأرجلهم، فلما نبهه أبو بکر بقوله تعالی: (إنک میت وإنهم میتون) وبقوله (أفإن مات أو قتل انقلبتم علی أعقابکم قال: کأنی ما سمعت بهذه الآیة وقد أیقنت بوفاته.
قال: وقال: کل أفقه (2)من عمر حتی المخدرات، لما منع من المغالاة فی الصداق.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عمر قال یوما فی خطبته: من غالی فی صداق ابنته جعلته فی بیت المال، فقالت له امرأة: کیف تمنعنا ما أحله الله لنا فی کتابه بقوله: وآتیتم إحداهن قنطارا الآیة، فقال عمر: کل أفقه من عمر حتی المخدرات فی البیوت (3)ومن یشتبه علیه مثل هذا الحکم الظاهر لا یصلح للإمامة.
قال: وأعطی أزواج النبی صلی الله علیه وآله واقترض ومنع أهل البیت علیهم السلام من خمسهم.
[شماره صفحه واقعی : 512]
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عمر کان یعطی أزواج النبی صلی الله علیه وسلم بیت المال حتی کان یعطی عائشة وحفصة عشرة آلاف درهم کل سنة وأخذ من بیت المال ثمانین ألف درهم فأنکروا علیه ذلک فقال: أخذته علی جهة القرض ومنع أهل البیت علیهم السلام الخمس الذی أوجبه الله تعالی لهم فی الکتاب العزیز.
قال: وقضی فی الجد مائة قضیة (1)وفضل فی القسمة ومنع المتعتین.
أقول: هذه مطاعن أخر وهو أن عمر غیر عارف بأحکام الشریعة (2)فقضی فی الجد بمائة قضیة وروی تسعین قضیة، وهذا یدل علی قلة معرفته بالأحکام الظاهرة. وأیضا فضل فی القسمة والعطاء والواجب التسویة. وقال: (متعتان کانتا علی عهد رسول الله أنا أنهی عنهما وأعاقب علیهما) مع أن النبی صلی الله علیه وسلم تأسف علی فوات المتعة ولو لم تکن أفضل من غیرها من أنواع الحج لما فعل النبی علیه السلام سلام ذلک، وجماعة کانوا قد ولدوا من المتعة فی زمن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وبعد وفاته ولو لم تکن سائغة لم یقع منهم ذلک.
قال: وحکم فی الشوری بضد الصواب.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عمر خالف رسول الله صلی الله علیه وسلم عندهم حیث لم یفوض الأمر إلی اختیار الناس، وخالف أبا بکر حیث لم ینص علی إمام بعده ثم
[شماره صفحه واقعی : 513]
1) أی قضی فی میراث الجد بمائة حکم مختلفة فکان یتلون ولم یدر الصواب، والعبارة المذکورة قد حرفت فی النسخ المطبوعة بل وفی غیر واحدة من المخطوطة أیضا تحریفا فاحشا بهذه العبارة: وقضی فی الحد بمائة قضیب، ثم علی وزانها حرفت عبارات الشرح أیضا. ففی تلخیص الشافی: ومما طعنوا علیه أنه کان یتلون فی الأحکام حتی روی أنه قضی فی الجد سبعین قضیة وروی مائة قضیة (ص 438 ط 1). وکذا فی شرح ابن أبی الحدید علی النهج فی مطاعنه قال: الطعن السابع أنه کان یتلون فی الأحکام حتی روی أنه قضی فی الجد بسبعین قضیة وروی مائة قضیة، ومطاعنه مذکورة فی الجزء الثانی عشر من ذلک الشرح (ص 80 - 99 ج 2 من الطبع المذکور آنفا).
2) کما فی النسخ کلها إلا نسخة (ص) ففیها: وهو أنه لم یکن عارفا بأحکام الشریعة.
إنه طعن فی کل واحد ممن اختاره للشوری وأظهر کراهیة أن یتقلد أمر المسلمین میتا کما تقلده حیا، ثم تقلده وجعل الإمامة فی ستة نفر ثم ناقض نفسه فجعلها فی أربعة بعد الستة ثم فی ثلاثة ثم فی واحد فجعل إلی عبد الرحمن بن عوف الاختیار بعد أن وصفه بالضعف، ثم قال: (إن اجتمع علی وعثمان فالأمر کما قالاه وإن صاروا ثلاثة ثلاثة فالقول للذین فیهم عبد الرحمن) لعلمه بعدم الاجتماع من علی وعثمان وعلمه بأن عبد الرحمن لا یعدل بها عن أخیه عثمان ابن عمه (1)
لا یعدل بها عن زوج أخته عثمان ابن عمه.
وفی أول کتاب عثمان من وقائع الأقالیم السبعة من ناسخ التواریخ.. أهل شوری از نزد عمر بیرون شدند هرکس طریق سرای خویش گرفت، عباس بن عبد المطلب با علی علیه السلام می رفت، پس علی باعباس فرمود: سوگند باخدای که اینکار از ما بیرون شد، عباس گفت: از کجا گویی؟ فرمود: مگر ندانستی سخن عمر راکه گفت از آنسوی روید که عبد الرحمن می رود؟ عبد الرحمن پسر عم عثمان است وبا أو سمت مصاهرت دارد چه أم کلثوم دختر عقبة ابن أبی معیط که بشرط زنی در سرای عبد الرحمن است با عثمان از جانب مادر خواهر است، وأروی دختر کریز مادر عثمان ومادر أم کلثوم است، وبزیادت رسول خدای میان عثمان وعبد الرحمن عقد مواخات بست لاجرم أو هرگز جانب عثمان را فرونگذارد ونگران أو باشد (ج 2 ط 1 ص 444 و 445).
وفی أسد الغابة: عثمان بن عفان بن أبی العاص، أمه أروی بنت کریز بن ربیعة بن حبیب بن عبد شمس، وأم أروی: البیضاء بنت عبد المطلب عمة رسول الله صلی الله علیه وآله. فما فی (م) لا یستقیم لأن عبد الرحمن کان زوج أخت عثمان من قبل أمه لا بالعکس، وأما کون عثمان ختن عبد الرحمن فلأن الختن یطلق علی کل من کان من قبل المرأة کما فی صحاح الجوهری، فلا بأس بما فی نسخة شرح النهج لابن أبی الحدید، وأما کونه أخاه فلأن رسول الله صلی الله علیه وسلم آخی بینهما.
ثم أمر بضرب أعناقهم إن تأخروا عن البیعة ثلاثة أیام، وأمر بقتل من خالف الأربعة منهم أو الذین فیهم عبد الرحمن، وکیف یسوغ له قتل علی علیه السلام وعثمان وغیرهما[شماره صفحه واقعی : 514]
1) وفی شرح ابن أبی الحدید علی النهج: لعلمه بأن علیا وعثمان لا یجتمعان، وأن عبد الرحمن لا یکاد یعدل بالأمر عن ختنه وابن عمه (الجزء الثانی عشر ص 92 ج 2 ط 1). وفی الشافی: لعلمه بأن عبد الرحمن لا یعدل بالأمر عن أخیه وابن عمه (ص 439 ط 1). وفی (م):
وهما من أکابر المسلمین.
قال: وخرق کتاب فاطمة علیها السلام.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن فاطمة علیها السلام لما طالت المنازعة بینها وبین أبی بکر رد أبو بکر علیها فدکا وکتب لها بذلک کتابا، فخرجت والکتاب فی یدها فلقیها عمر فسألها عن شأنها فقصت قصتها، فأخذ منها الکتاب وخرقه فدعت علیه ودخل علی أبی بکر وعاتبه علی ذلک فاتفقا علی منعها عن فدک.
قال: وولی عثمان من ظهر فسقه حتی أحدثوا فی أمر المسلمین ما أحدثوا.
أقول: هذا طعن علی عثمان وهو أنه ولی أمور المسلمین من ظهر منه الفسق والخیانة وقسم الولایات بین أقاربه، وقد کان عمر حذره وقال له: إذا ولیت هذا الأمر فلا تسلط آل أبی معیط علی رقاب المسلمین، وصدق عمر فیه فی قوله أنه کلف بأقاربه واستعمل الولید بن عقبة (1)
ثم إن مطاعن عثمان مذکورة فی الجزء الثالث من شرح ابن أبی الحدید علی النهج (ص 129 - 142 ج 1 من الطبع المذکور). والمجلد الثانی من تکملة منهاج البراعة قد تصدی لعرض کثیر منها مع ذکر مصادرها وإشارات تاریخیة ودینیة فی ذلک.
حتی ظهر منه شرب الخمر وصلی بالناس وهو سکران. واستعمل سعید بن العاص علی الکوفة فظهر منه ما أخرجه به أهل الکوفة عنها. وولی عبد الله بن أبی سرح مصر حتی تظلم منه أهلها وکاتب ابن أبی سرح أن یستمر علی ولایته سرا بخلاف ما کتب إلیه جهرا وأمره بقتل محمد بن أبی بکر وولی معاویة الشام فأحدث من الفتن ما أحدث.قال: وآثر أهله بالأموال.
أقول: هذا طعن آخر علی عثمان هو أنه کان یؤثر أهل بیته وأقاربه بالأموال العظیمة من بیت مال المسلمین، فإنه دفع إلی أربعة نفر من قریش أربعمائة ألف
[شماره صفحه واقعی : 515]
1) الولید بن عقبة بالقاف ابن أبی معیط بالتصغیر، وعتبة بالتاء محرفة وتقدم بیان التحریف فی المقدمة عند ذکر نماذج التحریف فی رقم ی.
دینار حیث زوجهم ببناته، ودفع إلی مروان (1)ألف ألف درهم حین فتح أفریقیة ومن قبله کان یعطی بقدر الاستحقاق ولا یتخطی الأجانب إلی الأقارب.
قال: وحمی لنفسه.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عثمان حمی الحمی لنفسه عن المسلمین ومنعهم عنه، وذلک مناف للشرع لأن النبی صلی الله علیه وسلم جعل الناس فی الماء والکلاء والنار شرعا سواء.
قال: ووقع منه أشیاء منکرة فی حق الصحابة فضرب ابن مسعود حتی مات وأحرق مصحفه وضرب عمارا حتی أصابه فتق وضرب أبا ذر ونفاه إلی الربذة.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عثمان ارتکب من الصحابة ما لا یجوز وفعل بهم ما لا یحل، فضرب ابن مسعود حتی مات عند إحراقه المصاحف وأحرق مصحفه وأنکر علیه قراءته، وقد قال صلی الله علیه وآله: من أراد أن یقرأ القرآن غضا فلیقرأ بقراءة ابن مسعود (2)، وکان ابن مسعود یطعن فی عثمان ویکفره. وضرب عمار ابن یاسر حتی صار به فتق وکان یطعن فی عثمان وکان یقول: قتلناه کافرا.
واستحضر أبا ذر من الشام لهوی معاویة وضربه ونفاه إلی الربذة مع أن النبی صلی الله علیه وسلم کان مقربا لهؤلاء الصحابة وشاکرا لهم.
قال: وأسقط القود (3)عن ابن عمر والحد عن الولید مع وجوبهما.
أقول: هذا طعن آخر وهو أن عثمان کان یترک الحدود ویعطلها ولا یقیمها لأجل هوی نفسه، ومثل هذا لا یصلح للإمامة فإنه لم یقتل عبد الله بن عمر لما قتل الهرمزان بعد إسلامه، ولما ولی أمیر المؤمنین علیه السلام طلبه لإقامة القصاص علیه
[شماره صفحه واقعی : 516]
فلحق بمعاویة، ولما وجب علی الولید بن عقبة حد الشرب أراد أن یسقطه عنه فحده علی علیه السلام وقال: لا یبطل حد الله وأنا حاضر.
قال: وخذله الصحابة حتی قتل، وقال أمیر المؤمنین علیه السلام: الله قتله ولم یدفن إلا بعد ثلاثة أیام (1)
ثم احتملوه علی باب لیلا وانطلقوا مسرعین ویسمع من وقع رأسه علی اللوح طق طق (ج 1 ص 45 ط مصر).
وعابوا غیبته عن بدر وأحد والبیعة.أقول: هذه مطاعن أخر فی عثمان وهو أن الصحابة خذلوه حتی قتل وقد کان یمکنهم الدفع عنه، فلولا علمهم باستحقاقه لذلک وإلا لما ساغ لهم التأخر (2)عن نصرته. وقال أمیر المؤمنین علیه السلام: الله قتله، وترکوه بعد القتل ثلاثة أیام ولم یدفنوه، وذلک یدل علی شدة غیظهم علیه وأفراطهم فی الحنق لما أصابهم من ضرره وظلمه وعابت الصحابة علیه غیبته عن بدر وأحد ولم یشهد بیعة الرضوان.
قال: وعلی علیه السلام أفضل لکثرة جهاده وعظم بلائه فی وقائع النبی صلی الله علیه وسلم بأجمعها ولم یبلغ أحد درجته فی غزاة بدر وأحد ویوم الأحزاب وخیبر وحنین وغیرها.
أقول: اختلف الناس هنا، فقال عمر وعثمان وابن عمر وأبو هریرة من الصحابة: إن أبا بکر أفضل من علی علیه السلام، وبه قال من التابعین الحسن البصری وعمرو بن عبید وهو اختیار النظام وأبی عثمان الجاحظ. وقال الزبیر وسلمان والمقداد وجابر بن عبد الله وعمار وأبو ذر وحذیفة من الصحابة: إن علیا علیه السلام
[شماره صفحه واقعی : 517]
أفضل، وبه قال فی التابعین عطاء ومجاهد وسلمة بن کهیل وهو اختیار البغدادیین کافة (1)
وقال فی انتهاء شرحه علیه عند قوله علیه السلام: یهلک فی رجلان محب مطر وباهت مفتر، ما هذا لفظه (ص 491 ج 2 من الطبع الحجری): والحاصل أنا لم نجعل بینه علیه السلام وبین النبی صلی الله علیه وسلم إلا رتبة النبوة وأعطینا کل ما عدا ذلک من الفضل المشترک بینه وبینه - إلی أن قال - والقول بالتفضیل قول قدیم قد قال به کثیر من الصحابة والتابعین، فمن الصحابة عمار والمقداد وأبو ذر وسلمان وجابر بن عبد الله وأبی بن کعب وحذیفة وبریدة وأبو أیوب وسهل بن حنیف وعثمان بن حنیف وأبو الهیثم بن التیهان وخزیمة بن ثابت وأبو الطفیل عامر بن واثلة والعباس بن عبد المطلب وبنوه وبنو هاشم کافة وبنو المطلب کافة، وکان من بنی أمیة قوم یقولون بذلک منهم خالد بن سعید بن العاص ومنهم عمر بن عبد العزیز - إلی أن قال: - فأما من قال بتفضیله علی الناس کافة من التابعین فخلق کثیر کأویس القرنی وزید بن صوحان وصعصعة أخیه وجندب الخیر وعبیدة السلمانی وغیرهم ممن لا یحصی کثرة ولم تکن لفظة الشیعة تعرف فی ذلک العصر إلا لمن قال بتفضیله ولم تکن مقالة الإمامیة ومن نحا نحوها من الطاعنین فی إمامة السلف مشهورة حینئذ علی هذا النحو من الاشتهار فکان القائلون بالتفضیل هم المسمون الشیعة وجمیع ما ورد من الآثار والأخبار فی فضل الشیعة وأنهم موعودون بالجنة فهؤلاء هم المعینون به دون غیرهم. قال: ولذلک قال أصحابنا المعتزلة فی کتبهم وتصانیفهم نحن الشیعة حقا فهذا القول هو أقرب إلی السلامة وأشبه بالحق من القول المقتسمین طرفی الافراط والتفریط إن شاء الله، إنتهی کلام ابن أبی الحدید.
وفی نسخة (م) وحدها: وهو اختیار البغدادیین من المعتزلة کافة.
أقول: ومن المعتقدین بأن علیا أمیر المؤمنین علیه السلام أفضل من أبی بکر وغیره، الشیخ العارف مجدود بن آدم السنائی الغزنوی حیث قال فی قصیدته النونیة فی ذلک (ص 100 من الطبع الحجری من دیوانه):
کار عاقل نیست در دل مهر دلبر داشتن***جان نگین مهر مهرشاخ بی برداشتن
تا دل عیسی مریم باشد اندربند تو***کی روا باشد دل اندر سم هر خر داشتن
یوسف مصری نشسته باتو در هر انجمن***زشت باشد چشم را در نقش آذر داشتن
احمد مرسل نشسته کی روا دارد خرد***دل أسیر سیرت بوجهل کافر داشتن
بحر پر کشتی است لیکن جمله در گرداب خوف***بی سفینه نوح نتوان چشم معبر داشتن
گر نجات دین و دل خواهی همی تا چند از أین***خویشتن چون دائره بی پا و بی سرداشتن
من سلامت خانه نوح نبی بنمایمت***تاتوانی خویشتن را ایمن از شر داشتن
شو مدینه علم را درجوی پس در وی خرام***تا کی آخر خویشتن چون حلقه بر در داشتن
چون همی دانی که شهر علم را حیدر دراست***خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن
کی روا باشد به ناموس وحیل درراه دین***دیو را برمسند قاضی أکبر داشتن
من چه گویم توچه دانی مختصر عقلی بود***قدرخاک افزون تر از گوگرد احمر داشتن
از تو خود چون می پسندد عقل نابینای تو***پارگین را قابل تسنیم وکوثر داشتن
مرمرا باور نکو ناید زروی اعتقاد***حق زهرا بردن و دین پیمبر داشتن
آن که اورا برسر حیدر همی خوانی أمیر***کافرم گرمی تواند کفش قنبر داشتن
تا سلیمان وار باشد حیدر اندر صدر ملک***زشت باشد دیو را برتارک أفسر داشتن
خضر فرّخ پی دلیلی را میان بسته چوکلک***جاهلی باشد ستور لنگ رهبر داشتن
چون درخت دین بباغ شرع هم حیدر نشاند***باغبانی زشت باشد جز که حیدر داشتن
از گذشت مصطفی مجتبی جز مرتضی***عالم دین را نیارد کس معمّر داشتن
هشت بستانرا کجا هرگز توانی یافتن***جز به حب حیدر و شبیر و شبّر داشتن
گر همی مؤمن شماری خویشتن را بایدت***مهر زرّ جعفری بر دین جعفر داشتن
إلی آخر أبیات القصیدة وهی کثیرة وفی دیوانه مسطورة، وسبب انشائه هذه القصیدة هو أن السلطان سنجر بعد وفاة أبیه ملکشاه کتب الیه وطلب منه معرفة الدین الحق الإلهی فأنشأها وأرسلها الیه وقال فیها مخاطبا له:
از پس سلطان ملکشه چون نمی داری روا***تاج وتخت پادشاهی جزکه سنجر داشتن
از پس سلطان دین پس چون رواداری همی***جزعلی وعترتش محراب ومنبر داشتن
وراجع فی ذلک المجلس السادس من مجالس المؤمنین للقاضی السعید نور الله الشهید نور الله نفسه ورمسه (ص 294 ط الحجری).
ثم إن لهذا المتمسک بذیل ولایة الوصی مذهبا آخر تفرد به وهو أنه لا یقول بذلک التفضیل أبدا ولا یتفوه به قط، وذلک لأن التفضیل شرطه مشارکة الطرفین فی صفات الفضیلة وتجانسهما فی جمیع المقایسات إلا أن أحدهما فی تلک الصفات أفضل من الآخر کما ینبئک عن هذه الدقیقة قوله علت کلمته: تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض (البقرة 254) وقوله: ولقد فضلنا بعض النبیین علی بعض (الإسراء 22) ونحوهما من آیات أخری، فحیث إن التشارک والتجانس شرط فی المقایسة فلا یقاس الخط بالنقطة، ولا السطح بالخط، ولا الجسم بالسطح، ولا النور بالظلمة، ولا العلم بالجهل، ولا الحق بالباطل، ولا المعصوم بغیر المعصوم. ولست أدری أی مشارکة بین الوصی أمیر المؤمنین علی علیه السلام وبین الثلاثة فی العصمة التی اختص هو بها دون غیره من الصحابة؟! وأی مجانسة بینه وبینها فی الفضائل القرآنیة والحقائق العقلیة الملکوتیة وقد کان علیه السلام بین الصحابة المعقول بین المحسوس، وعدل النبی إلا درجة النبوة، وما سبقه الأولون إلا بفضل النبوة ولا یدرکه الآخرون. وأین الذرة من المجرة، والحصباء من الشعری، ونار الحباحب من نور البیضاء حتی یتفوه بذلک التفضیل؟! أرأیت هل تجوز التفوه بتفضیل رسول الله صلی الله علیه وآله علی أبی بکر بأن تقول: کان هو أفضل من أبی بکر کما تجوز القول بأنه علیه السلام أفضل الأنبیاء والمرسلین. وإنما منزلة الذی کان عدله إلا بفضل النبوة، هی هکذا بلا دغدغة ولا مراء. فشرط المناسبة فی المقایسة یوجب مقایسته علیه السلام مع سائر الأنبیاء وقاطبة الأوصیاء والأولیاء الکاملین لا مع آحاد الرعیة وغاغة الناس، ألا تری أن رسول الله صلی الله علیه وسلم لما وآخی بین الصحابة وقرن کل شخص إلی مماثله فی الشرف والفضیلة وآخاه علیه السلام من دون الصحابة. وأنه صلی الله علیه وسلم قال: من أحب أن ینظر إلی آدم فی علمه، والی نوح فی تقواه، والی إبراهیم فی حلمه، والی موسی فی هیبته، والی عیسی فی عبادته فلینظر إلی علی بن أبی طالب، رواه البیهقی عن النبی صلی الله علیه وآله فالوصی علیه السلام کان مساویا للأنبیاء المتقدمین.
والشیعة بأجمعهم وأبی عبد الله البصری. وتوقف الجبائیان وقاضی[شماره صفحه واقعی : 518]
1) کذا فی جمیع النسخ إلا نسخة (م) وکذا فی ابتداء شرح ابن أبی الحدید علی النهج حیث قال: وقال البغدادیون قاطبة قدماؤهم ومؤخروهم کأبی سهل بشر بن المعمر، وأبی موسی عیسی بن صبیح، وأبی عبد الله جعفر بن مبشر، وأبی جعفر الإسکافی، وأبی الحسین الخیاط، وأبی القاسم عبد الله بن محمود البلخی وتلامذته: إن علیا علیه السلام أفضل من أبی بکر.. الخ (ص 3 ط 1 ج 1 الحجری).
[شماره صفحه واقعی : 519]
القضاة: قال أبو علی الجبائی: إن صح خبر الطائر فعلی أفضل، ونحن نقول: إن الفضائل إما نفسانیة أو بدنیة وعلی علیه السلام کان أکمل وأفضل من باقی الصحابة فیهما، والدلیل علی ذلک وجوه ذکرها المصنف رحمه الله: الأول إن علیا علیه السلام کان أکثر جهادا وأعظم بلاء فی غزوات النبی صلی الله علیه وسلم بأجمعها ولم یبلغ أحد درجته فی ذلک: منها فی غزاة بدر وهی أول حرب امتحن بها المؤمنون لقلتهم وکثرة المشرکین، فقتل علی علیه السلام الولید بن عتبة بن ربیعة وشیبة بن ربیعة (1)
والغرض من النقل أن قاتل شیبة بن ربیعة کان حمزة علیه السلام لا أمیر المؤمنین علی علیه السلام فإنه کان قاتل ابن أخیه الولید بن عتبة.
ثم العاص بن سعید بن العاص[شماره صفحه واقعی : 520]
1) ولکن الروایة جاءت فی السیرة لابن کثیر هکذا.. فحمی عند ذلک عتبة بن ربیعة، وأراد أن یظهر شجاعته، فبرز بین أخیه شیبة وابنه الولید، فلما توسطوا بین الصفین دعوا إلی البراز - إلی أن قال: - فقال النبی صلی الله علیه وآله: (قم یا عبیدة بن الحارث، وقم یا حمزة، وقم یا علی) - إلی قوله: - فبارز عبیدة - وکان أسن القوم - عتبة، وبارز حمزة شیبة، وبارز علی الولید بن عتبة، فأما حمزة فلم یمهل شیبة أن قتله، وأما علی فلم یمهل الولید أن قتله، واختلف عبیدة وعتبة بینهما بضربتین، کلاهما أثبت صاحبه، وکر حمزة وعلی بأسیافهما علی عتبة فدففا علیه، واحتملا صاحبهما فحازاه إلی أصحابهما (ج 2 ص 413 ط مصر).
ثم حنظلة بن أبی سفیان ثم طعیمة بن عدی ثم نوفل بن خویلد وکان شجاعا وسأل النبی صلی الله علیه وسلم أن یکفیه أمره فقتله علی علیه السلام ولم یزل یقاتل حتی قتل نصف المشرکین المقتولین (1)
قال الیعقوبی فی تاریخه (ص 33 ج 22 ط النجف) فی نقل وقعة بدر العظمی: وأقبلت قریش مستعدة لقتال رسول الله صلی الله علیه وسلم وعدتهم ألف رجل، وقیل: تسعمائة وخمسون، إنتهی.
وفی السیرة النبویة لابن هشام (ص 706 ج 1 ط مصر): جمیع من شهد بدرا من المسلمین ثلاث مائة رجل وأربعة عشر رجلا - إلی أن قال (ص 714): - إن قتلی بدر من المشرکین کانوا سبعین رجلا، والأسری کذلک، وهو قول ابن عباس وسعید بن المسیب. وفی کتاب الله تبارک وتعالی: أو لما أصابتکم مصیبة قد أصبتم مثلیها یقوله لأصحاب أحد - وکان من استشهد منهم سبعین رجلا - یقول: قد أصبتم یوم بدر مثلی من استشهد منکم یوم أحد، سبعین قتیلا وسبعین أسیرا، وأنشدنی أبو زید الأنصاری لکعب بن مالک:
فأقام بالعطن المعطن منهمسبعون، عتبة منهم والأسود
یعنی قتلی بدر، إنتهی باختصار.
والغرض من النقل أن الصحیح هو ما اخترناه من (ص)، وعبارة النسخ الخالیة عن الوصف المذکور لا توافق الواقع.
والباقی من المسلمین وثلاثة آلاف من الملائکة مسومین قتلوا النصف الآخر ومع ذلک کانت الرایة فی ید علی علیه السلام.ومنها فی غزاة أحد جمع له الرسول صلی الله علیه وآله بین اللواء والرایة وکانت رایة المشرکین مع طلحة بن أبی طلحة وکان یسمی کبش الکتیبة فقتله علی علیه السلام فأخذ الرایة غیره فقتله علیه السلام ولم یزل یقتل واحدا بعد واحد حتی قتل تسعة نفر فانهزم المشرکون واشتغل المسلمون بالغنائم فحمل خالد بن الولید بأصحابه (2)علی النبی صلی الله علیه وسلم فضربوه بالسیوف والرماح والحجر حتی غشی علیه فانهزم الناس
[شماره صفحه واقعی : 521]
عنه سوی علی علیه السلام فنظر إلیه النبی صلی الله علیه وسلم بعد إفاقته وقال له اکفنی هؤلاء فهزمهم عنه وکان أکثر المقتولین منه علیه السلام.
ومنها یوم الأحزاب وقد بالغ فی قتل المشرکین وقتل عمرو بن عبد ود وکان بطل المشرکین ودعا إلی البراز مرارا فامتنع عنه المسلمون وعلی علیه السلام یروم مبارزته والنبی صلی الله علیه وسلم یمنعه من ذلک لینظر صنع المسلمین، فلما رأی امتناعهم أذن له وعممه بعمامته ودعا له، قال حذیفة: لما دعا عمرو إلی المبارزة أحجم المسلمون عنه کافة ما خلا علیا علیه السلام فإنه برز إلیه فقتله الله علی یدیه والذی نفس حذیفة بیده لعمله فی ذلک الیوم أعظم أجرا من عمل أصحاب محمد صلی الله علیه وسلم إلی یوم القیامة وکان الفتح فی ذلک الیوم علی یدی علی علیه السلام، وقال النبی صلی الله علیه وسلم:
لضربة علی خیر من عبادة الثقلین.
ومنها فی غزاة خیبر واشتهار جهاده فیها غیر خفی وفتح الله تعالی علی یدیه، فإن النبی صلی الله علیه وسلم حصر حصنهم بضعة عشر یوما وکانت الرایة بید علی علیه السلام فأصابه رمد فسلم النبی صلی الله علیه وآله وسلم الرایة إلی أبی بکر مع جماعة فرجعوا منهزمین خائفین فدفعها الغد إلی عمر ففعل مثل ذلک فقال علیه السلام: لأسلمن الرایة غدا إلی رجل یحبه الله ورسوله ویحب الله ورسوله، کرار غیر فرار لا یرجع حتی یفتح علی یده، فلما أصبح قال: إئتونی بعلی، فقیل: به رمد، فتفل فی عینه (1)ودفع الرایة إلیه فقتل مرحبا فانهزم أصحابه وغلقوا الأبواب ففتح علی علیه السلام الباب واقتلعه وجعله جسرا علی الخندق وعبروا وظفروا، فلما انصرفوا أخذه بیمینه ودحاه أذرعا وکان یغلقه عشرون وعجز المسلمون عن نقله حتی نقله سبعون رجلا وقال علیه السلام: (والله ما قلعت باب خیبر بقوة جسمانیة ولکن قلعته بقوة ربانیة).
ومنها فی غزاة حنین وقد سار النبی صلی الله علیه وسلم فی عشرة آلاف فارس من المسلمین فتعجب أبو بکر من کثرتهم وقال: لن نغلب الیوم من قلة (2)فانهزموا
[شماره صفحه واقعی : 522]
بأجمعهم ولم یبق مع النبی صلی الله علیه وسلم سوی تسعة نفر علی علیه السلام والعباس وابنه الفضل وأبو سفیان بن الحرث ونوفل بن الحرث وربیعة بن الحرث وعبد الله بن الزبیر وعتبة ومعتب ابنا أبی لهب، فخرج أبو جرول فقتله علی علیه السلام فانهزم المشرکون وأقبل المسلمون بعد نداء النبی صلی الله علیه وسلم وصافوا العدو فقتل علی علیه السلام أربعین وانهزم الباقون وغنمهم المسلمون، وغیر ذلک من الوقائع المأثورة والغزوات المشهورة التی نقلها أرباب السیر وکانت الفضیلة فی ذلک بأجمعه (1)لعلی علیه السلام وإذا کان أکثر جهادا کان أفضل من غیره وأکثر ثوابا.
قال: ولأنه أعلم (2)لقوة حدسه وملازمته للرسول صلی الله علیه وآله ورجعت الصحابة إلیه فی أکثر الوقائع بعد غلطهم، وقال النبی صلی الله علیه وآله: أقضاکم علی، واستند الفضلاء فی جمیع العلوم إلیه وأخبر هو علیه السلام بذلک.
أقول: هذا هو الوجه الثانی فی بیان أن علیا علیه السلام أفضل من غیره، وهو أنه علیه السلام أعلم من غیره فیکون أفضل، أما المقدمة الأولی فیدل علیها وجوه:
الأول: أنه علیه السلام کان شدید الذکاء فی غایة قوة الحدس، ونشأ فی حجر رسول الله صلی الله علیه وسلم ملازما له مستفیدا منه والرسول صلی الله علیه وسلم کان أکمل الناس وأفضلهم، ومع حصول القبول التام والمؤثر الکامل یکون الفعل أقوی وأتم وبالخصوص وقد مارس المعارف الإلهیة من صغره، وقد قیل: إن العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر وهذا برهان لمی.
الثانی: أن الصحابة کانت تشتبه الأحکام علیهم وربما أفتی بعضهم بالغلط وکانوا یراجعونه فی ذلک، ولم ینقل أنه علیه السلام راجع أحدا منهم فی شئ البتة، وذلک یدل علی أنه أفضل من الجماعة فإنه نقل عن أبی بکر أن بعض الیهود لقیه
[شماره صفحه واقعی : 523]
فقال له: أین الله تعالی، فقال: علی العرش، فقال الیهودی: خلت الأرض منه حیث اختص ببعض الأمکنة، فانصرف الیهودی مستهزئ بالاسلام فلقیه علی علیه السلام فقال له: إن الله أین الأین فلا أین له.. إلی آخر الحدیث، فأسلم علی یده، وسئل عن الکلالة والأب فلم یعرف ما یقول حتی أوضح علی علیه السلام الجواب. وسئل عمر عن أحکام کثیرة (1)فحکم فیها بضد الصواب فراجعه فیها علی علیه السلام فرجع إلی قوله، کما نقل عنه من إسقاط حد الشرب عن قدامة لما تلی علیه قوله تعالی: (لیس علی الذین آمنوا وعملوا الصالحات جناح فیما طعموا) فقال علی علیه السلام:
الذین آمنوا وعملوا الصالحات لا یستحلون محرما، وأمره برده واستتابته فإن تاب فاجلده وإلا فأقتله، فتاب ولم یدر عمر کم یحده (2)فأمره علیه السلام بحده ثمانین.
وأمر عمر برجم مجنونة زنت فرده علیه السلام بقوله: رفع القلم عن المجنون حتی یفیق، فقال: لولا علی لهلک عمر. وولدت امرأة لستة أشهر فأمر عمر برجمها، فقال له علیه السلام: إن أقل الحمل ستة أشهر بقوله تعالی: (وفصاله فی عامین) وقوله تعالی:
(وحمله وفصاله ثلاثون شهرا و) أمر عمر برجم حامل فقال له علی علیه السلام: إن کان لک سبیل علیها فلیس لک علی ما فی بطنها سبیل، فامتنع، وغیر ذلک من الوقائع الشهیرة (3).
الثالث: قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فی حقه: أقضاکم علی، والقضاء یستلزم العلم فیکون أفضل منهم.
الرابع: استناد العلماء بأسرهم إلیه، فإن النحو مستند إلیه وکذا أصول المعارف الإلهیة وعلم الأصول (4)فإن أبا الحسن الأشعری تلمیذ أبی علی الجبائی من
[شماره صفحه واقعی : 524]
المعتزلة وکافة المعتزلة ینتسبون إلیه ویدعون أخذ معارفهم منه، وأهل التفسیر رجعوا إلی ابن عباس فیه وهو تلمیذ علی علیه السلام والفقهاء ینتسبون إلیه والخوارج مع بعدهم عنه (1)ینتسبون إلی أکابرهم وهم تلامذة علی علیه السلام.
الخامس: أنه علیه السلام أخبر بذلک فی عدة مواضع کقوله: سلونی (2)عن طرق السماء فإنی أعرف بها من طرق الأرض، وقال: والله لو کسرت لی الوسادة لحکمت بین أهل التوراة بتوراتهم وبین أهل الزبور بزبورهم وبین أهل الإنجیل بإنجیلهم وبین أهل الفرقان بفرقانهم.
وذلک یدل علی کمال معرفته بجمیع هذه الشرائع، وبالجملة فلم ینقل عن أحد من الصحابة ولا عن غیرهم ما نقل عنه من أصول العلم.
قال: ولقوله تعالی: (وأنفسنا)
أقول: هذا هو الوجه الثالث الدال علی أنه علیه السلام أفضل من غیره، وهو قوله تعالی: (فقل تعالوا ندع أبناءنا وأبناءکم ونساءنا ونساءکم وأنفسنا وأنفسکم)، واتفق المفسرون کافة علی أن الأبناء إشارة إلی الحسن والحسین علیهما السلام والنساء إشارة إلی فاطمة علیها السلام والأنفس إشارة إلی علی علیه السلام، ولا یمکن أن یقال: إن نفسیهما واحدة فلم یبق المراد من ذلک إلا المساوی (3)ولا شک فی أن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم أفضل الناس فمساویه کذلک أیضا.
قال: ولکثرة سخائه علی غیره.
أقول: هذا وجه رابع یدل علی أن علیا علیه السلام أفضل من غیره وهو أنه کان أسخی الناس بعد رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم حتی أنه جاد بقوته وقوت عیاله وبات طاویا هو وإیاهم ثلاثة أیام (4)حتی أنزل الله تعالی فی حقهم (ویطعمون الطعام علی
[شماره صفحه واقعی : 525]
حبه مسکینا ویتیما وأسیرا) وتصدق مرة أخری بجمیع ما یملکه وقد کان حینئذ یملک أربعة دراهم لا غیر فتصدق بدرهم لیلا وبدرهم نهارا وبدرهم سرا وبدرهم علانیة فأنزل الله تعالی فی حقه (الذین ینفقون أموالهم باللیل والنهار سرا وعلانیة) وکان یعمل بالأجرة ویتصدق بها ویشد علی بطنه الحجر من شدة الجوع، وشهد له بذلک أعداؤه فضلا عن أولیائه، قال معاویة: لو ملک علی بیتا من تبر وبیتا من تبن لأنفد تبره قبل تبنه ولم یخلف شیئا أصلا، وقال: یا بیضاء ویا صفراء غری غیری، وکان یکنس بیوت الأموال ویصلی فیها مع أن الدنیا کانت بیده.
قال: وکان أزهد الناس بعد النبی صلی الله علیه وآله وسلم.
أقول: هذا هو الوجه الخامس، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أزهد الناس بعد رسول الله صلی الله علیه وسلم فیکون أفضل من غیره، بیان المقدمة الأولی ما نقل بالتواتر عنه أنه علیه السلام کان سید الأبدال والیه تشد الرحال فی معرفة الزهد والتسلیک فیه وترتیب أحوال الریاضیات وذکر مقامات العارفین، وکان أخشن الناس مأکلا وملبسا ولم یشبع من طعام قط، قال عبید الله بن أبی رافع: دخلت علیه یوما فقدم جرابا مختوما فوجدنا فیه خبز شعیر یابسا مرضوضا فأکل منه، فقلت یا أمیر المؤمنین: کیف تختمه، فقال: خفت هذین الولدین یلتانه بزیت أو سمن.
وهذا شئ اختص به علی علیه السلام لم یشارکه فیه غیره ولم ینل أحد بعض درجته، وکان نعلاه من لیف ویرقع قمیصه بجلد تارة وبلیف أخری، وقل أن یأتدم فإن فعل فبالملح أو بالخل فإن ترقی فبنبات الأرض فإن ترقی فبلبن، وکان لا یأکل اللحم إلا قلیلا ویقول: لا تجعلوا بطونکم مقابر الحیوان، وطلق الدنیا ثلاثا، والمقدمة الثانیة ظاهرة.
قال: وأعبدهم.
أقول: هذا وجه سادس، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أعبد الناس بعد رسول الله صلی الله علیه وسلم، ومنه تعلم الناس صلاة اللیل واستفادوا منه ترتیب النوافل
[شماره صفحه واقعی : 526]
والدعوات، وکانت جبهته کثفنة البعیر (1)لطول سجوده، وکان یحافظ علی النافلة حتی أنه بسط له بین الصفین نطع لیلة الهریر فصلی علیه السلام النافلة والسهام تقع بین یدیه وإلی جوانبه، وکانوا یستخرجون النصول (2)
وقد أجاد العارف الجامی فی المقام نظما حیث قال:
شیر خدا شاه ولایت علی***صیقلی شرک خفی وجلی
روز أحد چون صف هیجا گرفت***تیر مخالف به تنش جا گرفت
غنچه پیکان بگل او نهفت***صد گل محنت زگل او شکفت
روی عبادت سوی محراب کرد***پشت بدرد سراصحاب کرد
خنجر الماس چو بنداختند***چاک بتن چون گلشن انداختند
غرقه بخون غنچه زنگارگون***آمد از آن گلشن احسان برون
گل گل خونش بمصلی چکید***گشت چو فارغ زنماز آن بدید
این همه گل چیست ته پای من***ساخته گلزار مصلای من
صورت حالش چونمودند باز***گفت که سوگند به دانای راز
کز ألم تیغ ندارم خبر***گرچه زمن نیست خبر دارتر
طایر من سدره نشین شد چه باک***گر شودم تن چو قفس چاک چاک
جامی از آلایش تن پاک شو***در قدم پاک روان خاک شو
شاید از آن خاک بگردی رسی***گرد شکافی و بمردی رسی
من جسده وقت الصلاة لالتفاته بالکلیة إلی الله تعالی حتی لا یبقی له التفات إلی غیره.[شماره صفحه واقعی : 527]
1) فی (ص) وحدها: کرکبة البعیر، والنسخ الأخری کلها: کثفنة البعیر.
2) قال السید الجزائری فی الأنوار النعمانیة (ص 300 ط الحاج موسی): نور فی الحب ودرجاته - إلی قوله: - العشق هو الافراط فی المحبة، واشتقاقه من العشقة وهی نبت یلتف علی الشجرة من أصلها إلی فرعها فهو محیط بها کما أن العشق محیط بمجامع القلب. وأما اشتغال النفس بهذه المرتبة عن قواها الشهوانیة وعن النوم فإنما جاء من فرط نار المحبة الکامنة فی القلب، الشاغلة له عما عداه حتی أنه فی هذه الحالة ربما شغل قلبه وحسه عن آلام البدن وأوجاعها. وهذه الحالة قد کانت فی الحب الحقیقی وذلک أن أمیر المؤمنین علیه السلام لما کانت النصال تلج فی بدنه الشریف من الحروب کان الجراح یخرجها منه إذا اشتغل بالصلاة لعدم إحساسه بها ذلک الوقت لاشتغال قلبه بعالم القدس وملک الجبروت، إنتهی باختصار.
قال: وأحلمهم.
أقول: هذا وجه سابع وهو أن علیا علیه السلام کان أحلم الناس بعد رسول الله صلی الله علیه وسلم لم یقابل أحدا بإسائته، فعفی عن مروان بن الحکم یوم الجمل وکان شدید العداوة له علیه السلام، وعفا عن عبد الله بن الزبیر لما استأسره (1)یوم الجمل وکان یشتمه علیه السلام ظاهرا، وقال علیه السلام: لم یزل الزبیر رجلا منا أهل البیت حتی شبه عبد الله، وعفا عن سعید بن العاص وکان عدوا له علیه السلام، وأکرم عائشة وبعثها إلی المدینة مع عشرین مرأة عقیب حربها له، وصفح عن أهل البصرة مع محاربتهم له، ولما حارب معاویة سبق أصحاب معاویة إلی الشریعة فمنعوه من الماء فلما اشتد العطش بأصحابه حمل علیهم وفرقهم وملک الشریعة فأراد أصحابه أن یفعلوا بهم کذلک فنهاهم عن ذلک، وقال: افسحوا بعض الشریعة (2)ففی حد السیف ما یغنی عن ذلک.
قال: وأشرفهم خلقا.
أقول: هذا وجه ثامن، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أشرف الناس خلقا وأطلقهم وجها حتی نسبه عمر إلی الدعابة مع شدة بأسه وهیبته، قال صعصعة بن صوحان:
کان فینا کأحدنا لین جانب وشدة تواضع وسهولة قیاد، وکنا نهابه مهابة الأسیر المربوط للسیاف الواقف علی رأسه. وقال معاویة لقیس بن سعد: رحم الله أبا حسن فلقد کان هشا بشا ذا فکاهة، فقال قیس: أما والله لقد کان مع تلک الفکاهة والطلاقة أهیب من ذی لبدتین قد مسه الطوی، تلک هیبة التقوی لیس کما یهابک طغام الشام فیکون أفضل من غیره حیث جمع بین المتضادات من حسن الخلق وطلاقة الوجه وعظم شجاعته وشدة بأسه وکثرة حروبه.
قال: وأقدمهم إیمانا.
أقول: هذا وجه تاسع، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أقدم الناس إیمانا، روی
[شماره صفحه واقعی : 528]
سلمان الفارسی عن النبی صلی الله علیه وسلم أنه قال: أولکم ورودا علی الحوض أولکم إسلاما علی بن أبی طالب علیه السلام (1). وقال أنس: بعث النبی یوم الاثنین وأسلم علی یوم الثلاثاء. وقال رسول الله صلی الله علیه وسلم لفاطمة علیها السلام: زوجتک أقدمهم إسلاما وأکثرهم علما. وقال علیه السلام یوما علی المنبر: أنا الصدیق الأکبر وأنا الفاروق الأعظم آمنت قبل أن آمن أبو بکر وأسلمت قبل أن أسلم، وکان ذلک بمحضر من الصحابة ولم ینکر علیه أحد. وروی عبد الله بن الحسن قال: کان أمیر المؤمنین علیه السلام یقول: أنا أول من صلی وأول من آمن بالله ورسوله ولم یسبقنی بالصلاة إلا نبی الله، ولأنه علیه السلام کان فی منزل رسول الله صلی الله علیه وسلم شدید الاختصاص به عظیم الامتثال لأوامره لم یخالفه قط، وأبو بکر کان بعیدا عنه مجانبا له فیبعد عرض الاسلام علیه قبل عرضه علی علی علیه السلام وبالخصوص وقد نزل قوله تعالی: (وأنذر عشیرتک الأقربین.
(لا یقال) إن إسلامه علیه السلام کان قبل البلوغ فلا اعتبار به. (لأنا نقول) المقدمتان ممنوعتان. (أما الأول) فلأن سن علی علیه السلام کان ستا وستین سنة أو خمسا وستین والنبی صلی الله علیه وسلم بقی بعد الوحی ثلاثا وعشرین سنة وعلی علیه السلام بقی بعد النبی نحوا من ثلاثین سنة فیکون سن علی علیه السلام وقت نزول الوحی فیما بین اثنتی عشرة سنة وبین ثلاث عشرة سنة، والبلوغ فی هذا الوقت ممکن فیکون واقعا لقوله صلی الله علیه وسلم: زوجتک أقدمهم إسلاما وأکثرهم علما. (وأما الثانیة) فلأن الصبی قد یکون رشیدا (2)کامل العقل قبل سن البلوغ فیکون مکلفا، ولهذا حکم أبو حنیفة بصحة إسلام الصبی وإذا کان کذلک دل علی کمال الصبی، (أما الأول) فلأن الطباع فی الصبیان مجبولة علی حب الأبوین والمیل إلیهما، فإعراض الصبی
[شماره صفحه واقعی : 529]
عنهما والتوجه إلی الله تعالی یدل علی قوة کماله، (وأما ثانیا) فلأن طبائع الصبیان منافیة للنظر فی الأمور العقلیة والتکالیف الإلهیة وملائمة للعب واللهو، فإعراض الصبی عما یلائم طباعه إلی ما ینافره یدل علی عظم منزلته فی الکمال، فثبت بذلک أن علیا علیه السلام کان أقدمهم إیمانا فیکون أفضل لقوله تعالی: (والسابقون السابقون أولئک المقربون).
قال: وأفصحهم (1).
أقول: هذا دلیل عاشر، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أبلغ الناس فی الفصاحة وأعظمهم منزلة فیها بعد رسول الله صلی الله علیه وسلم حتی قال البلغاء کافة: إن کلامه دون کلام الخالق وفوق کلام المخلوق، ومنه تعلم الناس أصناف البلاغة حتی قال معاویة: ما سن الفصاحة لقریش غیره. وقال ابن نباتة (2)
وفیه أیضا: أبو غالب عبد الحمید الکاتب البلیغ المشهور کان کاتب مروان بن حکم الأموی آخر ملوک بنی أمیة، وبه یضرب المثل فی البلاغة حتی قیل: فتحت الرسائل بعبد الحمید وختمت بابن العمید. وکان فی الکتابة وفی کل فن من العلم والأدب إماما، قال: حفظت سبعین خطبة من خطب الأصلع ففاضت ثم فاضت.
أقول: یعنی بالأصلع أمیر المؤمنین علیا علیه السلام.
: حفظت من خطبه مائة خطبة. وقال عبد الحمید بن یحیی: حفظت سبعین خطبة من خطبه.قال: وأسدهم رأیا.
أقول: هذا دلیل حادی عشر، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أسد الناس رأیا بعد رسول الله صلی الله علیه وسلم وأجودهم تدبیرا وأعرفهم بمزایا الأمور (3)ومواقعها، وهو الذی
[شماره صفحه واقعی : 530]
1) باتفاق النسخ کلها. وما فی المطبوعة: وأفصحهم لسانا، زیادة من النساخ، أو هو تصحیح قیاسی.
2) فی وفیات الأعیان لابن خلکان: أبو یحیی عبد الرحیم بن نباتة صاحب الخطب المشهورة، کان إماما فی علوم الأدب، قال: حفظت من الخطابة کنزا لا یزیده الأنفاق إلا سعة وکثرة، حفظت مائة فصل من مواعظ علی بن أبی طالب علیه السلام.
3) وفی (ق) وحدها: وأعرفهم تمییزا بالأمور. والنسخ الأخری کلها کما فی الکتاب.
أشار علی عمر بالتخلف عن حرب الروم والفرس وبعث نوابه، وأشار علی عثمان بما فیه صلاحه وصلاح المسلمین فخالفه حتی قتل فیکون أفضل من غیره.
قال: وأکثرهم حرصا علی إقامة حدود الله تعالی.
أقول: هذا وجه ثانی عشر، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أکثر الناس حرصا علی إقامة حدود الله تعالی، لم یراقب فی ذلک أحدا ولم یلتفت إلی قرابة بل کان شدید السیاسة (1)خشنا فی ذات الله تعالی، لم یراقب ابن عمه ولا أخاه، ونقض دار مصقلة بن هبیرة ودار جریر بن عبد الله البجلی وصلب جماعة وقطع آخرین، ولم یساوه فی ذلک أحد من الصحابة فیکون أفضل من غیره.
قال: وأحفظهم للکتاب العزیز.
أقول: هذا وجه ثالث عشر وهو أن علیا علیه السلام کان یحفظ کتاب الله تعالی علی عهد رسول الله صلی الله علیه وسلم ولم یکن أحد یحفظه وهو أول من جمعه، ونقل الجمهور أنه تأخر عن البیعة بسبب اشتغاله بجمع القرآن العظیم، وأئمة القراء یسندون قراءاتهم إلیه کأبی عمرو بن أبی العلاء وعاصم وغیرهما لأنهم یرجعون إلی أبی عبد الرحمن السلمی وهو تلمیذه علیه السلام فیکون أفضل من غیره.
قال: ولإخباره بالغیب.
أقول: هذا وجه رابع عشر، وتقریره أن علیا علیه السلام أخبر بالغیب فی مواضع کثیرة، ولم تحصل هذه المرتبة لأحد من الصحابة فیکون أفضل منهم قطعا، وذلک کإخباره بقتل ذی الثدیة ولما لم یجده أصحابه بین القتلی قال: والله ما کذبت ولا کذبت، فاعتبرهم علیه السلام حتی وجده وشق قمیصه (2)ووجد علی کتفه سلعة کثدی المرأة علیها شعرات تنحدر (3)کتفه مع جذبها وترجع مع ترکها.
[شماره صفحه واقعی : 531]
وقال له أصحابه: إن أهل النهروان قد عبروا، فقال علیه السلام: لم یعبروا، فأخبروه مرة ثانیة فقال: لم یعبروا، فقال جندب بن عبد الله الأزدی فی نفسه: إن وجدت القوم قد عبروا کنت أول من یقاتله فلما وصلنا النهر لم نجدهم عبروا، فقال علیه السلام:
یا أخا الأزد أتبین لک الأمر، وذلک یدل علی اطلاعه علی ما فی ضمیره.
وأخبر علیه السلام بقتل نفسه فی شهر رمضان وبولایة الحجاج وانتقامه وبقطع ید جویریة بن مسهر ورجله وصلبه علی جذع ففعل به ذلک فی أیام معاویة، وبصلب میثم التمار علی باب عمرو بن حریث عاشر عشرة وأراه النخلة التی یصلب علی جذعها فکان کما قال، وبذبح قنبر فذبحه الحجاج.
وقیل له: قد مات خالد بن عرفطة بوادی القری، فقال: لم یمت ولا یموت حتی یقود جیش ضلالة صاحب رایته حبیب بن جماز، فقام رجل من تحت المنبر فقال: والله إنی لک لمحب وأنا حبیب، قال: إیاک أن تحملها ولتحملنها فتدخل بها من هذا الباب، وأومأ إلی باب الفیل فلما بعث ابن زیاد عمر بن سعد إلی قتال الحسین علیه السلام جعل علی مقدمته خالدا وحبیب صاحب رایته فسار بها حتی دخل المسجد من باب الفیل. وقال علیه السلام یوما علی المنبر: سلونی قبل أن تفقدونی فوالله لا تسألونی عن فئة تضل (1)مائة وتهدی مائة إلا نبأتکم بناعقها وسائقها إلی یوم القیامة، فقام إلیه رجل فقال: أخبرنی کم فی رأسی ولحیتی من طاقة شعر، فقال أمیر المؤمنین علیه السلام: لقد حدثنی خلیلی بما سألت عنه وأن علی کل طاقة شعر فی رأسک ملکا یلعنک وعلی کل طاقة شعر فی لحیتک شیطانا یستفزک وأن فی بیتک لسخلا یقتل ابن بنت رسول الله صلی الله علیه وسلم، فلما کان من أمر الحسین علیه السلام ما کان تولی قتله، والأحادیث فی ذلک أکثر من أن تحصی نقلها المخالف والمؤالف.
قال: واستجابة دعائه.
[شماره صفحه واقعی : 532]
1) کما فی النسخ کلها إلا نسخة (م) ففیها: عن فتنة تضل.
أقول: هذا وجه خامس عشر، وتقریره أن علیا علیه السلام کان مستجاب الدعوة سریعا دون غیره من الصحابة فیکون أفضل منهم، وتقریر المقدمة الأولی ما نقل بالتواتر عنه علیه السلام فی ذلک کما دعا علی بسر بن أرطأة فقال: (اللهم إن بسرا باع دینه بالدنیا فاسلبه عقله ولا تبق له من دینه ما یستوجب به علیک رحمتک) فاختلط عقله. واتهم العیزار برفع أخباره إلی معاویة فأنکر فقال له علیه السلام: إن کنت کاذبا فأعمی الله بصرک فعمی قبل أسبوع. واستشهد جماعة من الصحابة عن حدیث الغدیر فشهد له اثنا عشر رجلا من الأنصار وسکت أنس بن مالک فقال له:
یا أنس ما یمنعک أن تشهد وقد سمعت ما سمعوا؟ فقال: یا أمیر المؤمنین کبرت ونسیت، فقال: اللهم إن کان کاذبا فاضربه ببیاض الوضح لا تواریه العمامة (1)فصار أبرص. وکتم زید بن أرقم فذهب بصره وغیر ذلک من الوقائع المشهورة.
قال: وظهور المعجزات عنه.
أقول: هذا وجه سادس عشر، وتقریره أنه علیه السلام ظهرت عنه معجزات کثیرة وقد تقدم ذکر بعضها ولم یحصل لغیره من الصحابة ذلک فیکون أفضل منهم.
قال: واختصاصه بالقرابة.
أقول: هذا وجه سابع عشر، وتقریره أن علیا علیه السلام کان أقرب الناس نسبا إلی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فیکون أفضل من غیره، ولأنه کان هاشمیا فیکون أفضل لقوله صلی الله علیه وآله وسلم: إن الله اصطفی من ولد إسماعیل قریشا ومن قریش هاشما.
قال: والأخوة.
أقول: هذا وجه ثامن عشر، وهو أن النبی صلی الله علیه وآله وسلم لما وآخی بین الصحابة وقرن کل شخص إلی مماثله فی الشرف والفضیلة رأی علیا علیه السلام متکدرا فسأله عن سبب ذلک فقال: إنک آخیت بین الصحابة وجعلتنی منفردا، فقال له
[شماره صفحه واقعی : 533]
1) الوضح بفتحتین: البرص، أی فاضربه ببیاض البرص لا تواریه العمامة.
رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: ما أخرتک إلا لنفسی ألا ترضی أن تکون أخی ووصیی وخلیفتی من بعدی؟ فقال: بلی یا رسول الله، فواخاه من دون الصحابة فیکون أفضل منهم.
قال: ووجوب المحبة.
أقول: هذا وجه تاسع عشر، وتقریره أن علیا علیه السلام کان محبته ومودته واجبة دون غیره من الصحابة فیکون أفضل منهم قطعا، وبیان المقدمة الأولی أنه کان من اولی القربی فتکون مودته واجبة لقوله تعالی: (قل لا أسألکم علیه أجرا إلا المودة فی القربی).
قال: والنصرة.
أقول: هذا وجه عشرون، وتقریره أن علیا علیه السلام اختص بفضیلة النصرة لرسول الله صلی الله علیه وآله وسلم دون غیره من الصحابة فیکون أفضل منهم، بیان المقدمة الأولی قوله تعالی: (فإن الله هو مولاه وجبریل وصالح المؤمنین) وقد اتفق المفسرون علی أن المراد بصالح المؤمنین هو علی علیه السلام، والمولی هنا هو الناصر لأنه القدر المشترک بین الله تعالی وجبرئیل وجعله ثالثهم وحصر المولی فی الثلاثة بلفظة (هو) فی قوله تعالی: (فإن الله هو مولاه).
قال: ومساواة الأنبیاء.
أقول: هذا وجه حادی وعشرون، وتقریره أن علیا علیه السلام کان مساویا للأنبیاء المتقدمین فیکون أفضل من غیره من الصحابة بالضرورة، لأن المساوی للأفضل أفضل، بیان المقدمة الأولی ما رواه البیهقی عن النبی صلی الله علیه وآله وسلم أنه قال: من أحب أن ینظر (1)إلی آدم فی علمه وإلی نوح فی تقواه وإلی إبراهیم فی حلمه وإلی موسی فی هیبته وإلی عیسی فی عبادته فلینظر إلی علی بن أبی طالب.
[شماره صفحه واقعی : 534]
1) کما رووا فی جوامعهم الروائیة عن النبی صلی الله علیه وآله وسلم أنه قال: من أراد أن ینظر إلی میت یمشی علی وجه الأرض فلینظر إلی أبی بکر.
قال: وخبر الطائر والمنزلة والغدیر وغیرها.
أقول: هذا وجه ثانی وعشرون، وتقریره أن النبی صلی الله علیه وآله وسلم أخبر فی مواضع کثیرة ببیان فضله وزیادة کماله علی غیره ونص علی إمامته:
(منها) ما ورد فی خبر الطائر وهو أنه قال: اللهم ائتنی بأحب خلقک إلیک یأکل معی من هذا الطائر، فجاء علی بن أبی طالب علیه السلام فأکل معه، وفی روایة:
اللهم أدخل إلی أحب أهل الأرض إلیک، رواه أنس وسعد بن أبی وقاص وأبو رافع مولی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وابن عباس، وعول أبو جعفر الإسکافی وأبو عبد الله البصری علی هذا الحدیث فی أنه علیه السلام أفضل من غیره وادعی أبو عبد الله شهرة هذا الحدیث وظهوره بین الصحابة ولم ینکره أحد منهم فیکون متواترا.
(ومنها) خبر المنزلة وهو قوله صلی الله علیه وآله وسلم: أنت منی بمنزلة هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی، وقد کان هارون أفضل أهل زمانه عند أخیه فکذا علی علیه السلام عند محمد صلی الله علیه وآله وسلم.
(ومنها) خبر الغدیر وهو قوله صلی الله علیه وآله لما خطب الناس بغدیر خم فی عوده من حجة الوداع: معاشر المسلمین ألست أولی منکم بأنفسکم؟ قالوا: بلی یا رسول الله، فأخذ بید علی علیه السلام وقال: من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره وأخذل من خذله وأدر الحق مع علی کیف ما دار، وقد بینا أن المراد بالمولی هاهنا الأولی بالتصرف، وإذا کان علی علیه السلام أولی من کل أحد بالتصرف فی نفسه کان أفضل منهم قطعا. اعترض بعضهم علی هذا بجواز أن یکون المراد به الولاء لأنه وقع مشاجرة بین أمیر المؤمنین علیه السلام وبین زید بن حارثة فقال له علی علیه السلام: أنت مولای، فقال زید: أنا مولی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم ولست بمولاک، فبلغ ذلک رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه.
والجواب من وجوه: الأول: ما ذکره أبو عبد الله البصری وهو أنه لا اختصاص لعلی علیه السلام بالولاء دون غیره من أقارب النبی صلی الله علیه وآله وسلم فلا یجوز حمله علی هذا المعنی. الثانی: ما ذکره أبو عبد الله أیضا وهو أن عمر قال له بعد هذا الحدیث: هنیئا
[شماره صفحه واقعی : 535]
لک أصبحت مولای ومولی کل مؤمن ومؤمنة، وقالت عائشة والأنصار بعد ذلک: یا مولانا فلا یجوز حمله علی الولاء. الثالث: أن مقدمة الحدیث تنفی هذا المعنی وهو قوله علیه السلام: ألست أولی منکم بأنفسکم.
(ومنها) قول رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فی ذی الثدیة: یقتله خیر الخلق والخلیفة، وفی روایة أخری: یقتله خیر هذه الأمة. وقال لفاطمة علیها السلام: إن الله اطلع علی أهل الأرض فاختار منهم أباک فاتخذه نبیا ثم اطلع ثانیة فاختار منهم بعلک فأمرنی أن أنکحک إیاه وأن أتخذه وصیا، وقالت عائشة: کنت عند النبی صلی الله علیه وآله وسلم فأقبل علی علیه السلام فقال: هذا سید العرب، قالت: قلت: بأبی أنت وأمی ألست أنت سید العرب، فقال: أنا سید العالمین وهذا سید العرب. وعن أنس أن النبی صلی الله علیه وآله وسلم قال لعلی علیه السلام: أنت أخی ووزیری وخیر من أترکه بعدی تقضی دینی وتنجز موعدی.
وسأل رجل عائشة عن مسیرها فقالت: کان قدرا من الله، فسألها عن علی علیه السلام فقالت: لقد سألتنی عن أحب الناس إلی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وزوج أحب الناس إلیه وقال لفاطمة علیها السلام: أما ترضین أنی زوجتک خیر أمتی؟. وعن سلمان أنه قال رسول الله: خیر من أترک بعدی علی بن أبی طالب. وعن عبد الله بن مسعود قال:
قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: علی خیر البشر فمن أبی فقد کفر. وعن أبی سعید الخدری قال: قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: أفضل أمتی علی بن أبی طالب.
قال: ولانتفاء سبق کفره.
أقول: هذا وجه ثالث وعشرون، وتقریره أن علیا علیه السلام لم یکفر بالله تعالی أصلا بل من حین بلوغه کان مؤمنا موحدا، بخلاف باقی الصحابة فإنهم کانوا فی زمن الجاهلیة کفرة، ولا ریب فی فضل من لم یزل موحدا علی من سبق کفره علی إیمانه.
قال: ولکثرة الانتفاع به.
أقول: هذا وجه رابع وعشرون، وتقریره أن علیا علیه السلام انتفع به المسلمون أکثر
[شماره صفحه واقعی : 536]
من نفعهم بغیره فیکون ثوابه أکثر وفضله أعظم، بیان المقدمة الأولی ما تقدم من کثرة حروبه وشدة بلائه فی الاسلام وفتح الله البلاد علی یدیه وقوة شوکة الاسلام به حتی قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم یوم الأحزاب: لضربة علی خیر من عبادة الثقلین، وبلغ فی الزهد مرتبة لم یلحقها أحد بعده واستفاد الناس منه طرائق الریاضة والترک للدنیا والانقطاع إلی الله تعالی، وکذا فی السخاوة وحسن الخلق والعبادة والتهجد، وأما العلم فظاهر استناد کافة العلماء إلیه واستفادتهم منه وعاش بعد أبی بکر زمانا طویلا یفید الناس الکمالات النفسانیة والبدنیة وابتلی بما لم یحصل لغیره من المشاق.
قال: وتمیزه بالکمالات النفسانیة والبدنیة والخارجیة.
أقول: هذا وجه خامس وعشرون، وتقریره أن الکمالات إما نفسانیة وإما بدنیة وإما خارجیة، أما الکمالات النفسانیة والبدنیة فقد بینا بلوغه فیها إلی الغایة إذ کان العلم والزهد والشجاعة والسخاء وحسن الخلق والعفة فیه أبلغ من غیره بل لا یجاریه فی واحد منها أحد، وبلغ فی القوة البدنیة والشدة مبلغا لا یساویه أحد حتی قیل: إنه علیه السلام کان یقط الهام قط الأقلام لم یخط فی ضربه قط ولم یحتج إلی المعاودة، وقلع باب خیبر وقد عجز عن نقلها سبعون رجلا من أشد الناس قوة مع أنه علیه السلام کان قلیل الغذاء جدا بأخشن مأکل وملبس کثیر الصوم مداوم العبادة.
وأما الخارجیة فمنها: النسب الشریف الذی لا یساویه أحد فی القرب من رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فإنه کان أقرب الناس إلیه، فإن العباس کان عم رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم من الأب خاصة وعلی علیه السلام کان ابن عمه من الأب والأم ومع ذلک فإنه کان هاشمیا من الأب والأم لأنه علی بن أبی طالب بن عبد المطلب بن هاشم وأمه فاطمة بنت أسد بن هاشم.
ومنها: المصاهرة ولم یحصل لأحد ما حصل له منها فإنه زوج سیدة نساء العالمین، وعثمان وإن شارکه فی کونه ختنا لرسول الله صلی الله علیه وآله وسلم إلا أن فاطمة علیها السلام
[شماره صفحه واقعی : 537]
أشرف بناته، وکان لها من المنزلة والقرب من قلب الرسول صلی الله علیه وآله وسلم مبلغ عظیم وکان یعظمها حتی أنه کان إذا جاءت إلیه نهض لها قائما ولم یفعل ذلک بأحد من النساء (1)، وقال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: سیدة نساء العالمین فی الجنة أربع وعد منهن فاطمة علیها السلام.
ومنها: الأولاد ولم یحصل لأحد من المسلمین مثل أولاده فی الشرف والکمال، فإن الحسن والحسین علیهما السلام إمامان سیدا شباب أهل الجنة، وکان حب رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم لهما فی الغایة حتی أنه صلی الله علیه وآله وسلم کان یتطأطأ لهما لیرکباه ویبعبع لهما ثم أولد کل واحد منهما علیهما السلام أولادا بلغوا فی الشرف إلی الغایة فالحسن علیه السلام أولد مثل الحسن المثنی والمثلث وعبد الله بن الحسن المثنی والنفس الزکیة وغیرهم وأولد الحسین علیه السلام مثل زین العابدین والباقر والصادق والکاظم والرضا والجواد والهادی والعسکری والحجة، وقد نشروا من العلم والفضل والزهد والانقطاع والترک شیئا عظیما حتی أن الفضلاء من المشایخ کانوا یفتخرون بخدمتهم علیهم السلام فأبو یزید البسطامی کان یفتخر بأنه یسقی الماء (2)لدار جعفر الصادق علیه السلام، ومعروف الکرخی أسلم علی یدی الرضا علیه السلام وکان بواب داره إلی أن مات، وکان أکثر الفضلاء یفتخرون بالانتساب إلیهم فی العلم فإن مالکا کان إذا سئل فی الدرب عن مسألة لم یجب السائل فقیل له فی ذلک فقال: إنی أخذت العلم من جعفر بن محمد الصادق علیهما السلام وکنت إذا أتیت إلیه لأستفید منه نهض ولبس أفخر ثیابه وتطیب وجلس فی أعلی منزله وحمد الله تعالی وأفادنی شیئا.
واستفادة أبی حنیفة من الصادق علیه السلام ظاهرة غنیة عن البرهان، وهذه الفضائل لم تحصل لأحد من الصحابة فیکون علی علیه السلام أفضل منهم.
[شماره صفحه واقعی : 538]
قال: والنقل المتواتر دل علی الأحد عشر ولوجوب العصمة وانتفائها عن غیرهم ووجود الکمالات فیهم.
أقول: لما بین أن الإمام بعد رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم هو علی بن أبی طالب علیه السلام شرع فی إمامة الأئمة الأحد عشر وهم الحسن بن علی ثم أخوه الحسین ثم علی بن الحسین زین العابدین ثم محمد بن علی الباقر ثم جعفر بن محمد الصادق ثم موسی بن جعفر الکاظم ثم ولده علی الرضا ثم ولده محمد الجواد ثم ولده علی الهادی ثم ولده الحسن العسکری ثم الإمام المنتظر.
واستدل علی ذلک بوجوه ثلاثة: الأول: النقل المتواتر من الشیعة خلفا عن سلف فإنه یدل علی إمامة کل واحد من هؤلاء بالتنصیص، وقد نقل المخالفون ذلک من طرق متعددة تارة علی الإجمال وأخری علی التفصیل، کما روی عن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم متواترا أنه قال للحسین علیه السلام: هذا ابنی إمام ابن إمام أخو إمام أبو أئمة تسعة تاسعهم قائمهم، وغیر ذلک من الأخبار. وروی عن مسروق وقال:
بینا نحن عند عبد الله بن مسعود إذ قال له شاب: هل عهد إلیکم نبیکم صلی الله علیه وآله وسلم کم یکون من بعده خلیفة، قال: إنک لحدیث السن وإن هذا شئ ما سألنی أحد عنه نعم عهد إلینا نبینا صلی الله علیه وآله وسلم أن یکون بعده اثنا عشر خلیفة عدد نقباء بنی إسرائیل.
الوجه الثانی: قد بینا أن الإمام یجب أن یکون معصوما وغیر هؤلاء لیسوا معصومین إجماعا، فتعینت العصمة لهم وإلا لزم خلو الزمان عن المعصوم، وقد بینا استحالته.
الوجه الثالث: أن الکمالات النفسانیة والبدنیة بأجمعها موجودة فی کل واحد منهم، وکل واحد منهم کما هو کامل فی نفسه کذا هو مکمل لغیره، وذلک یدل علی
[شماره صفحه واقعی : 539]
استحقاقه الریاسة العامة لأنه أفضل من کل أحد فی زمانه ویقبح عقلا تقدیم المفضول علی الفاضل فیجب أن یکون کل واحد منهم إماما، وهذا برهان لمی.
قال: ومحاربوا علی علیه السلام کفرة ومخالفوه فسقة.
أقول: المحارب لعلی علیه السلام کافر لقول النبی صلی الله علیه وآله وسلم: حربک یا علی حربی، ولا شک فی کفر من حارب النبی صلی الله علیه وآله وسلم. وأما مخالفوه فی الإمامة فقد اختلف قول علمائنا فیهم، فمنهم من حکم بکفرهم لأنهم دفعوا ما علم ثبوته من الدین ضرورة وهو النص الجلی الدال علی إمامته مع تواتره، وذهب آخرون إلی أنهم فسقة وهو الأقوی.
ثم اختلف هؤلاء علی أقوال ثلاثة: أحدها: أنهم مخلدون فی النار لعدم استحقاقهم الجنة. الثانی: قال بعضهم: إنهم یخرجون من النار إلی الجنة. الثالث: ما ارتضاه ابن نوبخت وجماعة من علمائنا أنهم یخرجون من النار لعدم الکفر الموجب للخلود ولا یدخلون الجنة لعدم الأیمان المقتضی لاستحقاق الثواب.
[شماره صفحه واقعی : 540]
قال:
(1) [شماره صفحه واقعی : 541]
1) قد ذکرنا فیه أصولا وأمهات وإشارات لطیفة فی تعلیقاتنا علی رسالته الفارسیة الموسومة بتذکرة آغاز وانجام، فراجع ولا حاجة إلی نقلها هاهنا.
حکم المثلین واحد والسمع دل علی إمکان المماثل (1)
أقول: فی هذا المقصد مسائل:
وأعلم أن إیجاب المعاد یتوقف علی هذه المسألة ولأجل ذلک صدرها فی أول المقصد، وقد اختلف الناس فی ذلک وأطبق الملیون علیه وخالف فیه الأوائل واحتج الملیون بالعقل والسمع، أما العقل فنقول: العالم المماثل لهذا العالم ممکن الوجود لأن هذا العالم ممکن الوجود وحکم المثلین واحد، فلما کان هذا العالم ممکنا وجب الحکم علی الآخر بالإمکان، وإلی هذا البرهان أشار بقوله: حکم المثلین واحد. وأما السمع فقوله تعالی: (أولیس الذی خلق السماوات والأرض بقادر علی أن یخلق مثلهم بلی وهو الخلاق العلیم).
قال: والکریة ووجوب الخلاء واختلاف المتفقات ممنوعة.
أقول: هذا إشارة إلی ما احتج الأوائل به علی امتناع خلق عالم آخر، وتقریره من وجهین: الأول: أنه لو وجد عالم آخر لکان کرة لأنه الشکل الطبیعی فإن تلاقت الکرتان أو تباینتا لزم الخلاء. والجواب لا نسلم وجوب الکریة فی
[شماره صفحه واقعی : 542]
1) وفی (م ت ز): إمکان التماثل.
العالم الثانی، سلمنا لکن لا نسلم وجوب الخلاء لإمکان ارتسام الثانی فی ثخن بعض الأفلاک أو إحاطة المحیط (1)بالعالمین. الثانی: لو وجد عالم آخر فیه نار وأرض وغیرهما فإن طلبت أمکنة هذه العناصر لزم قسرها دائما وإلا اختلف المتفقات فی الطباع فی مقتضاها، (والجواب) لم لا یجوز أن یکون العالم الآخر مخالفا لهذا العالم فی الحقیقة؟ سلمنا لکن لم لا یجوز أن یکون المکانان طبیعیین لهما؟ فهذا ما خطر لنا فی تطبیق کلام المصنف - رحمة الله علیه -.
قال: والإمکان یعطی جواز العدم.
أقول: اختلف الناس فی أن العالم هل یصح عدمه أم لا؟ فذهب الملیون أجمع إلی ذلک إلا من شذ ومنع منه القدماء واختلفوا فذهب قوم منهم إلی أن الامتناع ذاتی وجعلوا العالم واجب الوجود، ونحن قد بینا خطأهم وبرهنا علی حدوثه فیکون ممکنا بالضرورة، وذهب آخرون إلی أن الامتناع باعتبار الغیر وذلک أن العالم معلول علة واجب الوجود فلا یمکن عدمه إلا بعدم علته ویستحیل عدم واجب الوجود، ونحن قد بینا خطأهم فی ذلک وبرهنا علی أن المؤثر فی العالم قادر مختار، وذهبت الکرامیة والجاحظ إلی استحالة عدم العالم بعد وجوده بعد اعترافهم بالحدوث، لأن الأجسام باقیة فلا تفنی بذاتها ولا بالفاعل لأن شأنه الإیجاد لا الأعدام، إذ لا فرق فی العقل بین نفی الفعل وبین فعل العدم ولا ضد للأجسام لأنه بعد وجوده لیس إعدامه للباقی أولی من عدمه به لوقوع التضاد من الطرفین، وأولویة الحادث بالتعلق بالسبب مشترکة وبکثرته باطلة لامتناع اجتماع المثلین، وباسلتزام الجمع بین النقیضین باطلة لانتفائه علی تقدیر القول
[شماره صفحه واقعی : 543]
1) باتفاق النسخ کلها. وقوله: فی مقتضاها، کما فی (م) والنسخ الأخری: فی مقتضیاتها.
بعدم دخول الحادث فی الوجود ولا بانتفاء الشرط لعود الکلام علیه وهو خطأ، فإن الإعدام یستند إلی الفاعل کما یستند الوجود إلیه والامتیاز واقع بین نفی الفعل وفعل العدم، سلمنا لکن لم لا یجوز أن یعدم بوجود الضد ویکون الضد أولی بإعدامه وإن کان سبب الأولویة مجهولا؟ سلمنا لکن لم لا یجوز اشتراط الجواهر بأعراض غیر باقیة یوجدها الله تعالی حالا فحالا، فإذا لم یجدد العرض انتفت الجواهر؟ ودلیل المصنف رحمه الله علی مطلوبه من صحة العدم حجة علی الجمیع وهو أنا بینا أن العالم ممکن الوجود فیستحیل انقلابه إلی الامتناع أو الوجوب فیجوز عدمه کما جاز وجوده.
قال: والسمع دل علیه.
أقول: یدل علی وقوع العدم السمع وهو قوله تعالی: (هو الأول والآخر) وقوله تعالی: (کل شئ هالم إلا وجهه) وقال تعالی: (کل من علیها فإن) وقد وقع الاجماع علی الفناء وإنما الخلاف فی کیفیته علی ما یأتی.
قال: ویتأول فی المکلف (1)بالتفریق کما فی قصة إبراهیم علیه السلام.
أقول: المحققون علی امتناع إعادة المعدوم وسیأتی البرهان علی وجوب المعاد، وهاهنا قد بین أنه تعالی یعدم العالم وذلک ظاهر المناقضة فبین المصنف مراده من الإعدام، أما فی غیر المکلفین وهم من لا یجب إعادته فلا اعتبار به إذ لا یجب إعادته فجاز إعدامه بالکلیة ولا یعاد، وأما المکلف الذی یجب إعادته فقد تأول المصنف رحمه الله معنی إعدامه بتفریق أجزائه ولا امتناع فی ذلک، فإن المکلف
[شماره صفحه واقعی : 544]
1) فی (ت م): ویتناول فی المکلف. والنسخ الأخری کلها بالاتفاق: ویتأول فی المکلف بالتفریق.
بعد تفریق أجزائه یصدق علیه أنه هالک بمعنی أنه غیر منتفع به، أو یقال: إنه هالک بالنظر إلی ذاته، إذ هو ممکن وکل ممکن فإنه بالنظر إلی ذاته لا یجب له الوجود فلا یوجد، إذ لا وجود إلا للواجب بذاته أو بغیره فهو هالک بالنظر إلی ذاته، فإذا فرق أجزاءه کان هو العدم فإذا أراد الله تعالی إعادته جمع تلک الأجزاء وألفها کما کانت فذلک هو المعاد، ویدل علی هذا التأویل قوله تعالی فی سؤال إبراهیم علیه السلام عن کیفیة الإحیاء للأجزاء فی الآخرة، لأنه تعالی لا یحیی الموتی فی دار التکلیف وإنما الإحیاء یقع فی الآخرة، فسأل علیه السلام عن کیفیة ذلک الإحیاء وهو یشتمل علی السؤال عن جمیع المقدمات التی یفعلها الله تعالی حتی یهیئهم ویعدهم لنفخ الروح، فأمره الله تعالی بأخذ أربعة من الطیر وتقطیعها وتفریق أجزائها ومزج بعض الأجزاء ببعض ثم یفرقها ویضعها علی الجبال ثم یدعوها، فلما دعاها میز الله تعالی أجزاء کل طیر عن الآخر وجمع أجزاء کل طیر وفرقها عن أجزاء الآخر حتی کملت البنیة التی کانت علیها أولا ثم أحیاها الله تعالی ولم یعدم تلک الأجزاء فکذا فی المکلف، هذا ما فهمناه من قوله: کما فی قصة إبراهیم علیه السلام، فهذا هو کیفیة الإعدام.
قال: وإثبات (1)الفناء غیر معقول لأنه إن قام بذاته لم یکن ضدا وکذا إن قام بالجوهر.
أقول: لما ذکر المذهب الحق فی کیفیة الإعدام شرع فی إبطال مذهب المخالفین فی ذلک. واعلم أن من جملة من خالف فی کیفیة الإعدام جماعة من المعتزلة ذهبوا إلی أن الإعدام لیس هو التفریق بل الخروج عن الوجود بأن یخلق الله تعالی للجواهر (2)ضدا هو الفناء، وقد اختلفوا فیه علی ثلاثة أقوال: أحدها:
[شماره صفحه واقعی : 545]
قال ابن الأخشید: إن الفناء لیس بمتحیز ولا قائم بالمتحیز (1)إلا أنه یکون حاصلا فی جهة معینة، فإذا أحدثه الله تعالی فیها عدمت الجواهر بأسرها. الثانی:
قال ابن شبیب: إن الله یحدث فی کل جوهر فناءا ثم ذلک الفناء یقتضی عدم الجوهر فی الزمان الثانی فیجعله قائما بالمحل. الثالث: قال أبو علی وأبو هاشم ومن تابعهما: إن الفناء یحدث لا فی محل فیفنی الجواهر کلها حال حدوثه، ثم اختلفوا فذهب أبو هاشم وقاضی القضاة إلی أن الفناء الواحد کاف فی عدم کل الجواهر، وذهب أبو علی وأصحابه إلی أن لکل جوهر فناءا مضادا له لا یکفی ذلک الفناء فی عدم غیره. فإذا عرفت هذا فنقول: القول بالفناء علی کل تقدیر فرضوه باطل (2)لأن الفناء إن قام بذاته کان جوهرا، إذ معنی الجوهر ذلک فلا یکون ضدا للجوهر وإن کان غیر قائم بذاته کان عرضا إذ هو معناه فیکون حالا فی الجوهر إما ابتداء أو بواسطة، وعلی کلا التقدیرین فیستحیل أن یکون منافیا للجواهر.
قال: ولانتفاء الأولویة (3).
أقول: یفهم من هذا الکلام أمران: أحدهما: إقامة دلیل ثان علی امتناع قیام الفناء بالجوهر، وتقریره أن نقول: لو کان الفناء قائما بالجوهر لکان عرضا حالا فیه ولم یکن اقتضاؤه لنفی محله أولی من اقتضاء محله لنفیه بل کان انتفاء هذا الحال بالمحل أولی، إذ منع الضد دخول الضد الآخر فی الوجود مع إمکان إعدامه له أولی من اعدام المتجدد للضد الباقی وبالخصوص إذا کان محلا له. الثانی: إقامة دلیل ثان علی انتفاء الفناء، وتقریره أن نقول: لو کان الفناء ضدا للجواهر لم یکن إعدامه للجوهر الباقی أولی من اعدام الجوهر الباقی له بمعنی منعه عن الدخول
[شماره صفحه واقعی : 546]
فی الوجود بل هو أولی لما تقدم.
قال: ولاستلزامه انقلاب الحقائق أو التسلسل.
أقول: القول بالفناء یستلزم أحد أمرین محالین: أحدهما: انقلاب الحقائق، والثانی: التسلسل، وکل مستلزم للمحال فإنه محال قطعا، أما استحالة الأمرین فظاهر، وأما بیان الملازمة فلأن الفناء إما أن یکون واجب الوجود بذاته أو ممکن الوجود، والقسمان باطلان. أما الأول فلأنه قد کان معدوما وإلا لم توجد الجواهر ثم صار موجودا وذلک یعطی إمکانه، وأما الثانی فلأنه یصح علیه العدم وإلا لم یکن ممکنا، فعدمه إن کان لذاته کان ممتنعا بعد أن کان ممکنا، وذلک یستلزم انقلاب الحقائق وإن کان بسبب الفاعل بطل أصل دلیلکم، وإن کان بوجود ضد آخر لزم التسلسل، هذا ما خطر لنا فی معنی هذا الکلام.
قال: وإثبات بقاء لا فی محل یستلزم الترجیح من غیر مرجح أو اجتماع النقیضین.
أقول: ذهب قوم منهم ابن شبیب إلی أن الجوهر باق ببقاء موجود لا فی محل، فإذا انتفی ذلک البقاء انتفی ذلک الجوهر، والمصنف رحمه الله أحال هذا المذهب أیضا باستلزامه المحال، وذکر أن القول بذلک یستلزم أمرین: أحدهما: الترجیح من غیر مرجح، والثانی: اجتماع النقیضین.
والذی یخطر لنا فی تفسیر ذلک أمران: أحدهما: أن یقال: البقاء إما جوهر أو عرض، والقسمان باطلان فالقول به باطل، أما الأول فلأنه لو کان جوهرا لم یکن جعله شرطا لجوهر آخر أولی من العکس، فإما أن یکون کل واحد منهما شرطا لصاحبه وهو دور، أو لا یکون أحدهما شرطا للآخر وهو المطلوب. وأما الثانی فلأنه لو کان عرضا قائما بذاته لزم اجتماع النقیضین، إذ العرض هو الموجود فی المحل، فلو کان البقاء قائما لا فی محل مع کونه عرضا لزم ما ذکرناه.
الثانی: أن یقال: البقاء إما واجب لذاته أو ممکن لذاته، والقسمان باطلان، أما
[شماره صفحه واقعی : 547]
الأول فلأن وجوده بعد العدم یستلزم جواز عدمه والوجوب یستلزم عدم جوازه وذلک جمع بین النقیضین، وأما الثانی فلأن عدمه فی وقت دون آخر ترجیح من غیر مرجح لاستحالة استناده إلی ذاته وإلا لکان ممتنع الوجود مع إمکانه وذلک جمع بین النقیضین، ولا إلی الفاعل ولا إلی الضد وإلا لجاز مثله فی الجواهر، فالقول بذلک هنا مع استحالته فی الجواهر ترجیح من غیر مرجح، ولا إلی انتفاء الشرط وإلا لزم أن یکون للبقاء بقاء آخر فلیس أحدهما بکونه صفة للآخر أولی من العکس وذلک ترجیح من غیر مرجح.
قال: وإثباته فی المحل یستلزم توقف الشئ علی نفسه إما ابتداء أو بواسطة.
أقول: ذهب جماعة من الأشاعرة والکعبی إلی أن الجواهر تبقی ببقاء قائم بها، فإذا أراد الله تعالی إعدامها لم یفعل البقاء فانتفت الجواهر، والمصنف رحمه الله أبطل ذلک باستلزامه توقف الشئ علی نفسه إما ابتداء أو بواسطة. وتقریره أن حصول البقاء فی المحل یتوقف علی وجود المحل فی الزمان الثانی، لکن حصوله فی الزمان الثانی إما أن یکون هو البقاء أو معلوله، ویستلزم من الأول توقف الشئ علی نفسه ابتداء ومن الثانی توقفه علی معلوله المتوقف علیه، وذلک یقتضی توقف الشئ علی نفسه بواسطة، فهذا ما یمکن حمل کلامه علیه.
قال: ووجوب إیفاء الوعد والحکمة یقتضی وجوب البعث، والضرورة قاضیة بثبوت الجسمانی من دین النبی صلی الله علیه وآله وسلم مع إمکانه.
أقول: اختلف الناس هنا، فذهب الأوائل إلی نفی المعاد الجسمانی وأطبق الملیون علیه، واستدل المصنف رحمه الله علی وجوب المعاد مطلقا بوجهین: الأول: أن
[شماره صفحه واقعی : 548]
الله تعالی وعد بالثواب وتوعد بالعقاب مع مشاهدة الموت للمکلفین، فوجب القول بعودهم لیحصل الوفاء بوعده ووعیده. الثانی: أن الله تعالی قد کلف وفعل الألم، وذلک یستلزم الثواب والعوض وإلا لکان ظالما تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا، فإنا قد بینا حکمته تعالی ولا ریب فی أن الثواب والعوض أنما یصلان إلی المکلف فی الآخرة لانتفائهما فی الدنیا. واستدل علی ثبوت المعاد الجسمانی بأنه معلوم بالضرورة من دین محمد (1)صلی الله علیه وآله وسلم، والقرآن دل علیه فی آیات کثیرة بالنص مع أنه ممکن فیجب المصیر إلیه، وإنما قلنا بأنه ممکن لأن المراد من الإعادة جمع الأجزاء المتفرقة وذلک جائز بالضرورة.
قال: ولا تجب إعادة فواضل المکلف.
أقول: اختلف الناس فی المکلف ما هو علی مذاهب عرفت منها قول من یعتقد أن المکلف هو النفس المجردة وهو مذهب الأوائل والنصاری والتناسخیة والغزالی والحلیمی والراغب من الأشاعرة وابن الهیصم (2)من الکرامیة وجماعة من الإمامیة والصوفیة. (ومنها) قول جماعة من المحققین أن المکلف هو أجزاء أصلیة فی هذا البدن لا یتطرق إلیها الزیادة والنقصان، وإنما تقعان فی أجزاء المضافة إلیها.
إذا عرفت هذا فنقول: الواجب فی المعاد هو إعادة تلک الأجزاء الأصلیة أو النفس المجردة مع الأجزاء الأصلیة، أما الأجسام المتصلة بتلک الأجزاء فلا تجب إعادتها بعینها، وغرض المصنف رحمه الله بهذا الکلام الجواب عن اعتراضات الفلاسفة علی المعاد الجسمانی وتقریر قولهم إن انسانا لو أکل آخر أو اغتذی (3)بأجزائه فإن أعیدت أجزاء الغذاء إلی الأول عدم الثانی وإن أعیدت إلی الثانی عدم الأول.
[شماره صفحه واقعی : 549]
وأیضا إما أن یعید الله تعالی جمیع الأجزاء البدنیة الحاصلة من أول العمر إلی آخره أو القدر الحاصل له عند موته، والقسمان باطلان. أما الأول فلأن البدن دائما فی التحلل والاستخلاف، فلو أعید البدن مع جمیع الأجزاء منه لزم عظمه فی الغایة ولأنه قد یتحلل منه أجزاء تصیر أجساما غذائیة ثم یأکلها ذلک الانسان بعینه حتی تصیر أجزاء من عضو آخر غیر العضو الذی کانت أجزاء له أولا، فإذا أعیدت أجزاء کل عضو إلی عضوه لزم جعل ذلک الجزء جزءا من العضوین وهو محال، وأما الثانی فلأنه قد یطیع العبد حال ترکبه من أجزاء بعینها ثم تتحلل تلک الأجزاء ویعصی فی أجزاء أخری فإذا أعید فی تلک الأجزاء بعینها وأثابها علی الطاعة لزم إیصال الحق إلی غیر مستحقه. وتقریر الجواب واحد وهو أن لکل مکلف أجزاءا أصلیة لا یمکن أن تصیر جزءا من غیرها بل تکون فواضل من غیره لو اغتذی بها (1)فإذا أعیدت جعلت أجزاء أصلیة لما کانت أصلیة له أولا، وتلک الأجزاء هی التی تعاد وهی باقیة من أول العمر إلی آخره.
قال: وعدم انخراق الأفلاک وحصول الجنة فوقها ودوام الحیاة مع الاحتراق وتولد البدن من غیر التوالد وتناهی القوی الجسمانیة استبعادات.
أقول: احتج الأوائل علی امتناع المعاد الجسمانی بوجوه: أحدها: أن السمع قد دل علی انتثار الکواکب وانخراق الأفلاک وذلک محال. الثانی: أن حصول الجنة فوق الأفلاک کما ذهب إلیه المسلمون یقتضی عدم الکریة. الثالث: أن بقاء الحیاة مع دوام الاحتراق فی النار محال. الرابع: أن تولد الأشخاص وقت الإعادة من غیر توالد الأبوین باطل. الخامس: أن القوی الجسمانیة متناهیة والقول بدوام نعیم أهل الجنة قول بعدم التناهی.
والجواب عن الکل واحد وهو أن هذه استبعادات، أما الأفلاک فلأنها حادثة
[شماره صفحه واقعی : 550]
1) وفی (م) وحدها: ولو أعید بها. والنسخ الأخری کلها متفقة علی ما فی الکتاب، ولا یفید ما فی (م) معنی صحیحا.
علی ما تقرر أولا فیمکن انخراقها کما یمکن عدمها، فکذا حصول الجنة فوق الأفلاک، ودوام الاحتراق مع بقاء الجسم ممکن ولأنه تعالی قادر علی کل مقدور فیمکن استحالة الجسم إلی أجزاء ناریة ثم یعیدها الله تعالی هکذا دائما، والتولد ممکن کما فی آدم علیه السلام، والقوی الجسمانیة قد لا یتناهی أثرها إذا کانت واسطة فی التأثیر.
قال: ویستحق الثواب (1)والمدح بفعل الواجب والمندوب وفعل ضد القبیح والاخلال به بشرط فعل الواجب لوجوبه أو لوجه وجوبه والمندوب کذلک والضد لأنه ترک القبیح والاخلال به لأنه إخلال لأن المشقة من غیر عوض ظلم ولو أمکن الابتداء به کان عبثا.
أقول: المدح قول ینبئ عن ارتفاع حال الغیر مع القصد إلی الرفع منه، والثواب هو النفع المستحق المقارن للتعظیم والاجلال، والذم قول ینبئ عن اتضاع حال الغیر مع قصده، والعقاب هو الضرر المستحق المقارن للاستخفاف والإهانة. والمدح والثواب یستحقان بفعل الواجب وفعل المندوب وفعل ضد القبیح وهو الترک له علی ما ذهب من یثبت الترک ضدا (2)
إلا أن نسخة (م) متفردة بزیادة به بعد الاخلال الأول، وهو الحق المطابق للشرح بل المتن أیضا وقد جاء فی هامش (ش) بعد لفظة (کان) فی المتن کلمة التکلیف بدون بیان أنه من الأصل أو نسخة. وبالجملة عبارة المتن علی ما اخترناه لا ریب فی صحتها، بیانها: أنه ذکر استحقاق الثواب والمدح بإزاء الأفعال الأربعة وهی: فعل الواجب، وفعل المندوب، وفعل ضد القبیح، وفعل الاخلال بالقبیح. ثم قال: إن الاستحقاق المذکور بإزاء تلک الأفعال مشروط بشرط. وذکر الشرط فی قبال تلک الأفعال علی الترتیب بقوله: بشرط فعل الواجب لوجوبه أو لوجه وجوبه. والمندوب کذلک أی بشرط فعل المندوب لندبه أو لوجه ندبه. والضد لأنه ترک القبیح أی بشرط فعل ضد القبیح لأنه ترک القبیح. والاخلال به لأنه إخلال به أی بشرط فعل الاخلال بالقبیح لأنه إخلال به. ثم علل الاستحقاق بقوله: لأن المشقة من غیر عوض ظلم. ثم قال: إن الابتداء بذلک العوض أی الاستحقاق عبث فیجب أن یکون بإزاء تلک الأفعال أی بإزاء التکلیف.
والاخلال بالقبیح. ومنع[شماره صفحه واقعی : 551]
أبو علی وجماعة من المعتزلة استحقاق المدح والثواب بالاخلال بالقبیح وصارا إلی ذلک لأن المکلف یمتنع خلوه من الأخذ والترک الذی هو فعل الضد، والحق ما ذکره المصنف رحمه الله فإن العقلاء یستحسنون ذم المخل بالواجب وإن لم یتصوروا منه فعلا کما یستحسنون ذمه علی فعل القبیح.
واعلم أنه یشترط فی استحقاق الفاعل المدح والثواب إیقاع الواجب لوجوبه أو لوجه وجوبه، وکذا المندوب یفعله لندبه أو لوجه ندبه، وکذا فی ترک القبیح یترکه لکونه ترک قبیح أو لوجه ذلک والاخلال بالقبیح لکونه إخلالا بالقبیح فإنه لو فعل الواجب أو المندوب لا لما ذکرناه لم یستحق مدحا ولا ثوابا علیهما، وکذا لو ترک القبیح لغرض آخر من لذة أو غیرها لم یستحق المدح والثواب.
والدلیل علی استحقاق الثواب بفعل الطاعة أنها مشقة قد ألزمها الله تعالی المکلف، فإن لم یکن لغرض کان عبثا وظلما وهو قبیح لا یصدر عن الحکیم، وإن کان لغرض فأما الإضرار وهو ظلم وأما النفع وهو إما أن یصح الابتداء به أو لا، والأول باطل وإلا لزم العبث فی التکلیف، والثانی هو المطلوب وذلک النفع هو المستحق بالطاعة المقارن للتعظیم والاجلال فإنه یقبح الابتداء بذلک لأن تعظیم من لا یستحقه قبیح.
قال: وکذا یستحق العقاب والذم بفعل القبیح والاخلال بالواجب لاشتماله علی اللطف وللسمع (1).
أقول: کما أن الطاعة سبب لاستحقاق الثواب فکذا المعصیة وهی فعل القبیح
[شماره صفحه واقعی : 552]
1) باتفاق النسخ کلها.
وترک الواجب سبب لاستیجاب العقاب (1)لوجهین: أحدهما: عقلی کما ذهب إلیه جماعة من العدلیة، وتقریره أن العقاب لطف واللطف واجب، أما الصغری فلأن المکلف إذا عرف أن مع المعصیة یستحق العقاب (2)فإنه یبعد عن فعلها ویقرب إلی فعل ضدها وهو معلوم قطعا، وأما الکبری فقد تقدمت. الثانی: سمعی وهو الذی ذهب إلیه باقی العدلیة، وهو متواتر معلوم من دین النبی صلی الله علیه وآله وسلم.
إذا عرفت هذا فنقول: ذهب جماعة إلی أن الاخلال بالواجب لا یقتضی استحقاق ذم ولا عقاب، بل المقتضی لذلک هو فعل القبیح أو ضد فعل الواجب وهو ترکه، وقد تقدم بیان ذلک.
قال: ولا استبعاد فی اجتماع الاستحقاقین باعتبارین.
أقول: هذا جواب عن حجة من منع من کون الإخلال بالواجب سببا لاستحقاق الذم، وتقریره أنه لو کان ذلک سببا والاخلال بالقبیح سبب للمدح لکان المکلف إذا خلا من الأمرین مستحقا للذم والمدح. والجواب لا استبعاد فی اجتماع الاستحقاقین باعتبارین فیذم علی أحدهما ویمدح علی الآخر، کما إذا فعل طاعة ببعض أعضائه ومعصیة بالبعض الآخر.
قال: وإیجاب المشقة فی شکر النعمة قبیح (3).
أقول: ذهب أبو القاسم البلخی إلی أن هذه التکالیف وجبت شکرا للنعمة فلا تستلزم وجوب الثواب ولا یستحق بفعلها نفع وإنما الثواب تفضل من الله تعالی، وذهب جماعة من العدلیة إلی خلاف هذا القول، واحتج المصنف رحمه الله علی إبطاله بأنه یقبح عند العقلاء أن ینعم الانسان علی غیره ثم یکلفه ویوجب علیه شکره
[شماره صفحه واقعی : 553]
ومدحته علی تلک النعمة من غیر إیصال ثواب إلیه ویعدون ذلک نقصا فی المنعم وینسبون إلی الریاء، وذلک قبیح لا یصدر من الحکیم فوجب القول باستحقاق الثواب.
قال: ولقضاء العقل به مع الجهل.
أقول: هذا دلیل ثان علی إبطال قول البلخی، وتقریره أن العقلاء بأسرهم یجزمون بوجوب شکر المنعم، وإذا کان وجوب الشکر معلوما بالعقل مع أن العقل لا یدرک التکالیف الشرعیة وجب القول بکونها لیست شکرا.
قال: ویشترط فی استحقاق الثواب (1)کون الفعل أو الاخلال به شاقا لا رفع الندم علی فعله ولا انتفاء النفع العاجل إذا فعل للوجه.
أقول: یشترط فی استحقاق الثواب کون الفعل المکلف به الواجب أو المندوب شاقا وکون الاخلال بالقبیح شاقا، إذ المقتضی لاستحقاق الثواب هو المشقة فإذا انتفت انتفی المقتضی للاستحقاق، ولا یشترط رفع الندم علی فعل الطاعة فإن الطاعة سبب لاستحقاق الثواب، وقد وجدت منفکة عنه لأنه فی حال الفعل یستحیل أن یکون نادما علیه. نعم نفی الندم شرط فی بقاء استحقاق الثواب، وکذا لا یشترط فی الثواب عدم النفع العاجل إذا أوقعه المکلف لوجه الوجوب أو للوجوب أو لوجه الندب أو للندب.
قال: ویجب اقتران الثواب بالتعظیم والعقاب بالإهانة للعلم الضروری
[شماره صفحه واقعی : 554]
1) المتن توافقه النسخ کلها والزیادات فی المطبوعة تعلیقات أدرجت فی المتن. قوله: لا رفع الندم علی فعله أی یشترط فی استحقاق الثواب ما قلنا لا رفع الندم ولا انتفاء النفع العاجل أی لا یشترط ذاک ولا ذلک کما فی الشرح.
باستحقاقهما مع فعل موجبهما.
أقول: ذهبت المعتزلة إلی أن الثواب نفع عظیم مستحق یقارنه التعظیم، والعقاب ضرر عظیم مستحق یقارنه الإهانة، واحتجوا علی وجوب اقتران التعظیم بالثواب واقتران الإهانة بالعقاب بأنا نعلم بالضرورة أن فاعل الفعل الشاق (1)المکلف به فإنه یستحق التعظیم والمدح، وکذلک من فعل القبیح فإنه یستحق الإهانة والاستخفاف.
قال: ویجب دوامهما لاشتماله علی اللطفیة (2)ولدوام المدح والذم ولحصول نقیضیهما لولاه.
أقول: ذهب المعتزلة إلی أن الثواب والعقاب دائمان، واختلف فی العلم بدوامهما هل هو عقلی أو سمعی؟ فذهبت المعتزلة إلی أنه عقلی، وذهبت المرجئة إلی أنه سمعی.
واحتج المصنف رحمه الله علی دوامهما بوجوه: أحدها: أن العلم بدوام الثواب والعقاب یبعث العبد علی فعل الطاعة ویبعده عن المعصیة وذلک ضروری، وإذا کان کذلک کان لطفا واللطف واجب علی ما مر. الثانی: أن المدح والذم دائمان، إذ لا وقت إلا ویحسن مدح المطیع وذم العاصی إذا لم یظهر منه ندم علی ما فعل، وهما معلولا الطاعة والمعصیة فیجب کون الطاعة والمعصیة فی حکم الدائمتین، فیجب دوام الثواب والعقاب لأن دوام أحد المعلولین یستلزم دوام المعلول الآخر، لأن العلة تکون دائمة أو فی حکم الدائمة. الثالث: أن الثواب لو کان منقطعا لحصل لصاحبه الألم بانقطاعه، ولو کان العقاب منقطعا لحصل لصاحبه السرور (3)بانقطاعه، وذلک ینافی الثواب والعقاب لأنهما خالصان عن الشوائب، هذا ما
[شماره صفحه واقعی : 555]
فهمناه من کلام المصنف رحمه الله. وقوله: لحصول نقیضیهما، یعنی نقیضی الثواب والعقاب، لولاه أی لولا الدوام.
قال: ویجب خلوصهما وإلا لکان الثواب أنقص حالا من العوض والتفضل علی تقدیر حصوله فیهما وهو أدخل فی باب الزجر.
أقول: یجب خلوص الثواب والعقاب عن الشوائب، أما الثواب فلأنه لولا ذلک لکان العوض والتفضل أکمل منه لأنه یجوز خلوصهما عن الشوائب وحینئذ یکون الثواب أنقص درجة وأنه غیر جائز، وأما العقاب فلأنه أعظم فی الزجر (1)فیکون لطفا.
قال: وکل ذی مرتبة فی الجنة (2)لا یطلب الأزید ویبلغ سرورهم بالشکر إلی حد انتفاء المشقة وغناؤهم بالثواب ینفی مشقة ترک القبائح وأهل النار یلجأون إلی ترک القبیح.
أقول: لما ذکر أن الثواب خالص عن الشوائب ورد علیه أن أهل الجنة یتفاوتون فی الدرجات، فالأنقص إذا شاهد من هو أعظم ثوابا حصل له الغم بنقص درجته عنه وبعدم اجتهاده فی العبادة وأیضا، فإنه یجب علیهم الشکر لنعم الله تعالی والاخلال بالقبائح وفی ذلک مشقة. والجواب عن الأول أن شهوة کل
[شماره صفحه واقعی : 556]
1) باتفاق النسخ کلها. وفی المطبوعة فلأنه أدخل فی الزجر. وهذا تحریف سنح من ظاهر قول الماتن: (وهو أدخل فی باب الزجر). والصواب أعظم، وهو تفسیر أدخل. یعنی یجب خلوص الثواب من شوائب الألم أی یجب أن لا یکون مشوبا بألم من مثل الحزن والغم والخوف ونحوها، وکذا یجب خلوص العقاب من شوائب اللذة أی یجب أن لا یکون مشوبا باللذة.
2) وذلک لأن الدرجات هنالک لیست إلا مراتب الأعمال الصالحة والحقائق الایقانیة النوریة المکسوبة هاهنا. وعن مولانا إمام الملک والملکوت الصادق علیه السلام: لا تقولن الجنة واحدة إن الله یقول: ومن دونهما جنتان، ولا تقولن درجة واحدة إن الله یقول: درجات بعضها فوق بعض، إنما تفاضل القوم بالأعمال، رواه فی الصافی فی سورة الرحمن فی تفسیر قوله سبحانه: (ومن دونهما جنتان).
مکلف مقصورة علی ما حصل له ولا یغتم بفقد الأزید لعدم اشتهائه له، وعن الثانی أنه یبلغ سرورهم بالشکر علی النعمة إلی حد تنتفی المشقة معه. وأما الاخلال بالقبائح فإنه لا مشقة علیهم فیها لأنه تعالی یغنیهم بالثواب ومنافعه عن فعل القبیح فلا تحصل لهم مشقة، أما أهل النار فإنهم یلجأون إلی فعل ما یجب علیهم وترک القبائح فلا تصدر عنهم، ولیس ذلک تکلیفا لأنه بالغ حد الالجاء ویحصل من ذلک نوع من العقاب أیضا.
قال: ویجوز توقف الثواب علی شرط وإلا لأثیب العارف بالله تعالی خاصة.
أقول: ذهب جماعة إلی أن الثواب یجوز أن یکون موقوفا علی شرط ومنعه آخرون، والأول هو الحق، والدلیل علیه أنه لولا ذلک لکان العارف بالله تعالی وحده مثابا مع عدم نظره فی المعجزة وعدم تصدیقه بالنبی صلی الله علیه وآله وسلم، والتالی باطل إجماعا فکذا المقدم، بیان الشرطیة أن المعرفة طاعة مستقلة بنفسها فلو لم یتوقف الثواب علیها علی شرط لوجبت إثابة من لم یصدق بالنبی صلی الله علیه وآله وسلم حیث لم ینظر فی معجزته.
قال: وهو مشروط بالموافاة (1)
وأما قوله تعالی: (وکان من الکافرین) قیل: معناه کان کافرا فی الأصل، وهذا القول یوافق مذهبنا فی الموافاة.
وفی نسخة مخطوطة مصححة من المجمع عندنا مزدانة بتعلیقات عتیقة، جاءت عبارة التعلیقة فی المقام هکذا: اختلف المعتزلة فی اشتراط الموافاة فی الثواب والعقاب فقال بهما مشائخ بغداد وأنکره الباقون. والقائلون بالموافاة اختلفوا فمنهم من قال: لا یثبت الاستحقاق بهما إلا فی الآخرة وهو إذا وافی العبد بالطاعة سلیمة إلی دار الآخرة. ومنهم من قال: یثبت فی حال الموت وهو إذا وافی العبد بها إلی الموت. ومنهم من قال: بل فی حال الطاعة أو المعصیة بشرط الموافاة وهو إذا کان معلوم الحکم منه أنه لا محبط الطاعة إلی حالة الموت.
احتج المشترطون بأن ثواب الأیمان دائم فلو لم یتوقف علی الموافاة لکان المرتد إما أن یستحق العقاب الدائم مع استحقاق دوام الثواب، أو یکون أحدهما زائلا بالآخر وهو المطلوب. واعلم أن استحقاق الثواب یتوقف علی الاستمرار علی الإیمان وعلامة ذلک الموافاة.
لقوله تعالی: (لئن أشرکت لیحبطن عملک)[شماره صفحه واقعی : 557]
1) أی الثواب مشروط بأن عامل الخیر یوافی إیمانه الموت أی یدوم إیمانه إلی حال الموت ویوافی بالطاعة سلیمة إلی الموت. قال فی تفسیر المجمع عند قوله سبحانه: (وإذ قلنا للملائکة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبلیس أبی واستکبر وکان من الکافرین) (البقرة 34):
وقوله تعالی: (ومن یرتدد منکم عن دینه).
أقول: اختلف المعتزلة علی أربعة أقوال: فقال بعضهم: إن الثواب والعقاب یستحقان فی وقت وجود الطاعة والمعصیة وأبطلوا القول بالموافاة. وقال آخرون:
إنهما یستحقان فی الدار الآخرة. وقال آخرون: إنهما یستحقان حال الاخترام.
وقال آخرون: إنهما یستحقان فی الحال بشرط الموافاة، فإن کان فی علم الله تعالی أنه یوافی الطاعة سلیمة إلی حال الموت أو الآخرة استحق بها الثواب فی الحال وکذا المعصیة وإن کان فی علمه تعالی أنه یحبط الطاعة أو یتوب من المعصیة قبل الموافاة لم یستحق الثواب ولا العقاب بهما، واستدل المصنف رحمه الله علی القول بالموافاة بقوله تعالی: (لئن أشرکت لیحبطن عملک) وبقوله تعالی:
(ومن یرتدد منکم عن دینه فیمت وهو کافر فأولئک حبطت أعمالهم) وتقریره أن نقول (1)
أحدها: أن یکون العمل باطلا فی أصله.
وثانیها: أن الثواب یسقط بعد ثبوته.
وثالثها: أن الکفر أی الشرک والارتداد أبطله، أی لم یتحقق الموافاة.
والوجه الأول باطل بدلیلین: الأول: أن الله سبحانه علق بطلان العمل بالشرک المتجدد حیث قال: لئن أشرکت لیحبطن عملک، وقال: ومن یرتدد منکم.. الآیة. الدلیل الثانی: أن قوله سبحانه فی الآیتین شرط وجزاء، والشرط والجزاء أنما یقعان فی المستقبل، فبالأول أی الشرط یبطل الثانی أی الجزاء، یعنی إذا سنح الشرک والارتداد یحبط الأعمال فلا یکون العمل باطلا فی أصله.
والوجه الثانی باطل لأنه إحباط کما یأتی فی المسألة الآتیة.
فإذا بطل الوجهان الأولان تعین الوجه الثالث وهو صحة القول بالموافاة.
فبما بینا دریت أن المراد من قوله: وبالأول یبطل الثانی، هو الشرط والجزاء، وقد توهم بعضهم أن المراد بهما هو الوجه الأول والثانی. ثم أوجب هذا الوهم السوء تبدیل الثانی بالثالث وإسقاط قوله فتعین الثالث.
والصورة المحرفة هکذا: والأولان باطلان أما الأول لأنه علق بطلانه بالشرک ولأنه شرط وجزاؤهما أنما یقعان فی المستقبل وبالأول یبطل الثانی وأما الثالث فلما یأتی من بطلان التحابط.
: إما أن یکون المراد بالاحباط هنا کون العمل باطلا فی أصله أو أن[شماره صفحه واقعی : 558]
1) العبارة قد حرفت فی النسخ المطبوعة والمخطوطة تحریفا فاحشا، ومختارنا مطابق لما فی نسخة (م) وهو الحق محققا. فنقول فی بیانه علی وزان کلام الشارح العلامة فی تقریر هذا المطلب القویم الأصیل: إن الثواب مشروط بالموافاة علی ما تقدم منا تفسیرها آنفا، وذلک بالکریمتین اللتین استدل بهما المحقق الطوسی علی الموافاة، فإن المراد بالاحباط والحبط فیهما یتصور علی وجوه ثلاثة:
الثواب یسقط بعد ثبوته أو أن الکفر أبطله، والأولان باطلان. أما الأول فلأنه علق بطلانه بالشرک المتجدد ولأنه شرط وجزاء وهما أنما یقعان فی المستقبل وبالأول یبطل الثانی، وأما الثانی فلما یأتی من بطلان التحابط فتعین الثالث.
قال: والاحباط باطل (1)
قال الطبرسی فی المجمع فی تفسیر قوله تعالی: (وقلنا یا آدم اسکن أنت وزوجک الجنة) الآیة (البقرة 35): وإنما قلنا لا یجوز مواقعة الکبائر علی الأنبیاء علیهم السلام من حیث أن القبیح یستحق فاعله به الذم والعقاب لأن المعاصی عندنا کلها کبائر وإنما تسمی صغیرة بإضافتها إلی ما هو أکبر عقابا منها لأن الاحباط قد دل الدلیل عندنا علی بطلانه وإذا بطل ذلک فلا معصیة إلا ویستحق فاعلها الذم والعقاب وإذا کان الذم والعقاب منفیین عن الأنبیاء علیهم السلام وجب أن ینتفی عنهم سائر الذنوب.. الخ.
وقال فیه عند کلامه سبحانه: قل أتحاجوننا فی الله وهو ربنا وربکم ولنا أعمالنا ولکم أعمالکم ونحن له مخلصون (البقرة 139): فصل فی ذکر الاخلاص: روی عن حذیفة بن الیمان قال: سألت النبی صلی الله علیه وآله وسلم عن الاخلاص ما هو؟ قال: سألت جبرئیل علیه السلام عن ذلک قال:
سألت رب العزة عن ذلک فقال: هو سر من سری استودعته قلب من أحببته من عبادی.
وروی عن ابن إدریس الخولانی عن النبی صلی الله علیه وآله وسلم قال: إن لکل حق حقیقة وما بلغ عبد حقیقة الاخلاص حتی لا یحب أن یحمد علی شئ من عمل الله.
وقال سعید بن جبیر: الاخلاص أن یخلص العبد دینه وعمله لله ولا یشرک به فی دینه ولا یرائی بعمله أحدا.
وقیل: الاخلاص أن تستوی أعمال العبد فی الظاهر والباطن. وقیل: هو ما استتر من الخلائق واستصفی من العلائق. وقیل: هو أن یکتم حسناته کما یکتم سیئاته.
لاستلزامه الظلم ولقوله تعالی: (فمن یعمل مثقال[شماره صفحه واقعی : 559]
1) وهو فی الحقیقة الکشف عن عدم الیقین فی الإیمان، وعدم الاخلاص فی العبادة کالمرائی فیری لا ثواب له لأنه عمل لغیر وجه الله واقعا کما قال سبحانه: (کالذی ینفق ماله رئاء الناس ولا یؤمن بالله والیوم الآخر فمثله کمثل صفوان علیه تراب فأصابه وابل فترکه صلدا لا یقدرون علی شئ مما کسبوا) (البقرة 264). وقال عز من قائل: (ألا لله الدین الخالص) (الزمر 3) والروایات فی بطلان عمل المرائی أیضا دالة علی ذلک، ولیس هاهنا إحباط بمعناه الحقیقی.
ذرة خیرا یره).
أقول: اختلف الناس هنا، فقال جماعة من المعتزلة بالاحباط والتکفیر، ومعناهما أن المکلف یسقط ثوابه المتقدم بالمعصیة المتأخرة أو تکفر ذنوبه المتقدمة بطاعته المتأخرة ونفاهما المحققون، ثم القائلون بهما اختلفوا فقال أبو علی: إن المتأخر یسقط المتقدم ویبقی علی حاله. وقال أبو هاشم: إنه ینتفی الأقل بالأکثر وینتفی من الأکثر بالأقل ما ساواه ویبقی الزائد مستحقا وهذا هو الموازنة، ویدل علی بطلان الاحباط أنه یستلزم الظلم لأن من أساء وأطاع وکانت إساءته أکثر یکون بمنزلة من لم یحسن وإن کان إحسانه أکثر یکون بمنزلة من لم یسئ وإن تساویا یکون مساویا لمن لم یصدر عنه أحدهما ولیس کذلک عند العقلاء، ولقوله تعالی: (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره ومن یعمل مثقال ذرة شرا یره) والایفاء بوعده ووعیده واجب.
قال: ولعدم الأولویة إذا کان الآخر ضعفا (1)
الکلام فی رد قول أبی هاشم بالموازنة وقد دریت أنه ذهب إلی أنه ینتفی الأقل بالأکثر، وینتفی من الأکثر بالأقل ما ساواه ویبقی الزائد مستحقا، فالمحقق أتی بدلیلین فی إبطال قوله أحدهما بعدم الأولویة علی فرض أحد من الثواب والعقاب ضعفا للآخر کما مثل الشارح العلامة بقوله: إذا فرضنا استحق المکلف خمسة أجزاء من الثواب وعشرة أجزاء من العقاب. والثانی حصول المتناقضین أی جمعهما علی فرض تساوی الثواب والعقاب کما مثل فی الشرح بقوله: ولو فرضنا أنه فعل خمسة أجزاء من الثواب وخمسة أجزاء من العقاب. وتقریر الشارح فی بیان الدلیلین خال عن التکلف جار علی أسلوبه الطبیعی.
والأستاذ العلامة الشعرانی عدل من الضعف إلی الضعیف ففسر العبارة بما لیس بمراد وقد تکلف بما استفاد، وأسند بیان الشارح إلی التکلف وعدم السداد.
وحصول المتناقضین مع التساوی.[شماره صفحه واقعی : 560]
1) الضعف بالکسر فالسکون وما فی بعض النسخ: (ضعیفا) فمحرف بلا حرف. وفی (ت) بعد قوله ضعفا: وحصولها لمتناقضین والنسخ الأخری کما اخترناه وحصول المتناقضین مجرور معطوف علی عدم الأولویة. ونسخة (م) قد نقصت منها عدة صفحات من هذه المسألة إلی المسألة الخامسة عشرة.
أقول: هذا دلیل علی إبطال قول أبی هاشم بالموازنة، وتقریره أنا إذا فرضنا أنه استحق المکلف خمسة أجزاء من الثواب وعشرة أجزاء من العقاب، فلیس إسقاط إحدی الخمستین من العقاب بالخمسة من الثواب أولی من الأخری، فإما أن یسقطا معا وهو خلاف مذهبه أو لا یسقط شئ منهما وهو المطلوب، ولو فرضنا أنه فعل خمسة أجزاء من الثواب وخمسة أجزاء من العقاب فإن تقدم إسقاط أحدهما للآخر لم یسقط الباقی بالمعدوم لاستحالة صیرورة المغلوب والمعدوم غالبا ومؤثرا، وإن تقارنا لزم وجودهما معا لأن وجود کل منهما نفی وجود الآخر فیلزم وجودهما حال عدمهما، وذلک جمع بین المتناقضین.
قال: والکافر مخلد (1)وعذاب صاحب الکبیرة منقطع لاستحقاقه الثواب بإیمانه ولقبحه عند العقلاء.
أقول: أجمع المسلمون کافة علی أن عذاب الکافر مؤبد لا ینقطع، واختلفوا
[شماره صفحه واقعی : 561]
1) فإنه بإبطال نفسه وجعلها بتراء صار من سنخ الجحیم فلا ترد النعیم، کما لو کان فی هذه النشأة مخلدا فأزال مرة بصره بسوء عمله آنا ما، فإنه فی هذه النشأة أعمی مخلدا فلا یسمع منه أن یقول إن سوء عملی کان آنا ما فلماذا کنت أعمی بالخلود المؤبد.
فی أصحاب الکبائر من المسلمین فالوعیدیة علی أنه کذلک، وذهبت الإمامیة وطائفة کثیرة من المعتزلة والأشاعرة إلی أن عذابه منقطع، وینبغی أن یعرف هنا الصغیر والکبیر من الذنب (1)أما الصغیر فیقال علی وجوه:
(منها): ما یقال بالإضافة إلی الطاعة، فیقال: هذه المعصیة صغیرة فی مقابلة الطاعة أو هی أصغر من هذه الطاعة، باعتبار أن عقابها ینقص فی کل وقت عن ثواب تلک الطاعة فی کل وقت، وإنما شرطنا عموم الوقت لأنه متی اختلف الحال فی ذلک بأن یزید تارة ثواب الطاعة عن عقاب المعصیة وتارة ینقص لم نقل إن تلک صغیرة بالإضافة إلی تلک الطاعة علی الإطلاق، بل تقید بالحالة التی یکون عقابها أقل من ثواب الطاعة وحصول الاختلاف بما یقترن بالطاعة والمعصیة، فإن الإنفاق فی سبیل الله مختلف کما قال تعالی: (لا یستوی منکم من أنفق من قبل الفتح).
(ومنها) أن یقال بالنسبة إلی معصیة أخری، فیقال: هذه المعصیة أصغر من تلک، بمعنی أن عقاب هذه ینقص فی کل وقت عن عقاب الأخری.
(ومنها) أن یقال بالإضافة إلی ثواب فاعلها، بمعنی أن عقابها ینقص فی کل وقت عن ثواب فاعلها فی کل وقت، هذا هو الذی یطلقه العلماء علیه، والکبیر یقال علی وجوه مقابلة لهذه الوجوه.
إذا عرفت هذا فنقول: الحق أن عقاب أصحاب الکبائر منقطع، والدلیل علیه وجهان: الأول: أنه یستحق الثواب بإیمانه لقوله تعالی: (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره) والإیمان أعظم أفعال الخیر، فإذا استحق العقاب بالمعصیة فإما أن یقدم الثواب علی العقاب وهو باطل بالاجماع لأن الثواب المستحق بالإیمان دائم علی ما تقدم أو بالعکس وهو المراد والجمع محال. الثانی: یلزم أن یکون من عبد الله
[شماره صفحه واقعی : 562]
1) قد تقدم آنفا عن المجمع أن المعاصی عندنا کلها کبائر وإنما تسمی صغیرة بإضافتها إلی ما هو أکبر عقابا منها، فلا تنظر إلی الذنب أنه محقر بل انظر إلی من عصیته.
تعالی مدة عمره بأنواع القربات إلیه ثم عصی فی آخر عمره معصیة واحدة مع بقاء إیمانه مخلدا فی النار کمن أشرک بالله تعالی مدة عمره، وذلک محال لقبحه عند العقلاء.
قال: والسمعیات متأولة ودوام العقاب مختص بالکافر.
أقول: هذا إشارة إلی الجواب عن حجج الوعیدیة واحتجوا بالنقل والعقل.
(أما النقل) فالآیات الدالة علی خلودهم کقوله تعالی: (ومن یعص الله ورسوله ویتعد حدوده یدخله نارا خالدا فیها) وقوله تعالی: (ومن یقتل مؤمنا متعمدا فجزاؤه جهنم خالدا فیها) إلی غیر ذلک من الآیات. (وأما العقل) فما تقدم من أن العقاب والثواب یجب دوامهما. (والجواب) عن السمع التأویل إما بمنع العموم والتخصیص بالکفار وإما بتأویل الخلود بالبقاء المتطاول وإن لم یکن دائما، وعن العقل بأن دوام العقاب أنما هو فی حق الکافر أما غیره فلا.
قال: والعفو واقع لأنه حقه تعالی فجاز إسقاطه ولا ضرر علیه فی ترکه مع ضرر النازل به فحسن إسقاطه ولأنه إحسان.
أقول: ذهب جماعة من معتزلة بغداد إلی أن العفو جائز عقلا غیر جائز سمعا، وذهب البصریون إلی جوازه سمعا وهو الحق، واستدل علیه المصنف رحمه الله بوجوه (1)
ونسخة (م) هاهنا ساقطة وقد کتبت ثانیة وکانت هی أقدم النسخ. فالوجوه محمولة علی أقل الجمع، ولکن الشارح القوشجی فی شرحه بعد بیان الوجهین قال: الثالث العفو إحسان والاحسان علی الله تعالی واجب، وکلامه هذا بیان لقول المحقق الطوسی ولأنه إحسان کما هو ظاهر. وظنی أن کلام الشارح العلامة فی الوجه الثالث سقط عن قلم النساخ وقد رأیت نظیره فی الکتاب، فیجب أن یضاف إلیه نحو قول القوشجی بأن یقال: الثالث العفو إحسان والاحسان علی الله تعالی واجب، بیانا لقوله: ولأنه إحسان.
، الأول أن العقاب حق لله تعالی فجاز ترکه والمقدمتان ظاهرتان.[شماره صفحه واقعی : 563]
1) بوجوه، کما فی (ص). وفی (ق ش ز د): بوجوه ثلاثة. وعبارة المتن أیضا جاءت فی غیر (ت): ولأنه إحسان، بالواو، وأما نسخة (ت) ففیها: فحسن إسقاطه لأنه إحسان بدون الواو.
الثانی: أن العقاب ضرر بالمکلف ولا ضرر فی ترکه علی مستحقه وکل ما کان کذلک کان ترکه حسنا، أما أنه ضرر بالمکلف فضروری وأما عدم الضرر فی ترکه فقطعی لأنه تعالی غنی بذاته عن کل شئ وأما إن ترک مثل هذا حسن فضروری.
قال: وللسمع.
أقول: هذا دلیل الوقوع سمعا وهو الآیات الدالة علی العفو کقوله تعالی: (إن الله لا یغفر أن یشرک به ویغفر ما دون ذلک لمن یشاء) فإما أن یکون هذان الحکمان مع التوبة أو بدونها، والأول باطل لأن الشرک یغفر مع التوبة فتعین الثانی، (وأیضا) المعصیة مع التوبة یجب غفرانها ولیس المراد فی الآیة المعصیة التی یجب غفرانها، لأن الواجب لا یعلق بالمشیئة فما کان یحسن قوله لمن یشاء فوجب عود الآیة إلی معصیة لا یجب غفرانها کقوله تعالی: وإن ربک لذو مغفرة للناس علی ظلمهم و (علی) تدل علی الحال أو الغرض کما یقال: ضربت زیدا علی عصیانه، أی لأجل عصیانه وهو غیر مراد هنا قطعا فتعین الأول. (وأیضا) فالله تعالی قد نطق فی کتابه العزیز بأنه عفو غفور، وأجمع المسلمون علیه ولا معنی له إلا إسقاط العقاب عن العاصی.
(1) قال: والاجماع علی الشفاعة فقیل لزیادة المنافع ویبطل بنا فی حقه صلی الله علیه وآله.
[شماره صفحه واقعی : 564]
1) المحقق فی الشفاعة أن المؤمن یکسبها فی هذه النشأة باتباع سیرة الشفیع فما حرثه فی مزرعة نفسه هاهنا یری نتیجته فی نشأته الأخری التی هی یوم حصاده والنتیجة فی طول العمل بل الجزاء نفس العمل، فافهم.
أقول: اتفقت العلماء علی ثبوت الشفاعة للنبی صلی الله علیه وآله، ویدل علیه قوله تعالی: (عسی أن یبعثک ربک مقاما محمودا) قیل: إنه الشفاعة، واختلفوا فقالت الوعیدیة: إنها عبارة عن طلب زیادة المنافع للمؤمنین المستحقین للثواب، وذهبت التفضلیة إلی أن الشفاعة للفساق من هذه الأمة فی إسقاط عقابهم وهو الحق، وأبطل المصنف الأول بأن الشفاعة لو کانت فی زیادة المنافع لا غیر لکنا شافعین فی النبی صلی الله علیه وآله حیث نطلب له من الله تعالی علو الدرجات، والتالی باطل قطعا لأن الشافع أعلی من المشفوع فیه فالمقدم مثله.
قال: ونفی المطاع لا یسلتزم نفی المجاب وباقی السمعیات متأولة بالکفار (1).
أقول: هذا إشارة إلی جواب من استدل علی أن الشفاعة أنما هی فی زیادة المنافع، وقد استدلوا بوجوه: الأول: قوله تعالی: (ما للظالمین من حمیم ولا شفیع یطاع) نفی الله تعالی قبول الشفاعة عن الظالم والفاسق ظالم. (والجواب) أنه تعالی نفی الشفیع المطاع ونحن نقول به لأنه لیس فی الآخرة شفیع یطاع لأن المطاع فوق المطیع والله تعالی فوق کل موجود ولا أحد فوقه، ولا یلزم من نفی الشفیع المطاع نفی الشفیع المجاب، سلمنا لکن لم لا یجوز أن یکون المراد بالظالمین هنا الکفار جمعا بین الأدلة؟ الثانی: قوله تعالی: (وما للظالمین من أنصار) ولو شفع علیه السلام فی الفاسق لکان ناصرا له. الثالث: قوله تعالی: (ولا تنفعها شفاعة) (یوما لا تجزی نفس عن نفس شیئا) (فما تنفعهم شفاعة الشافعین) والجواب عن هذه الآیات کلها أنها مختصة بالکفار جمعا بین الأدلة. الرابع: قوله تعالی: (ولا یشفعون إلا لمن ارتضی) نفی شفاعة الملائکة عن غیر المرتضی لله تعالی والفاسق غیر مرتضی (2)والجواب لا نسلم أن الفاسق غیر مرتضی بل هو
[شماره صفحه واقعی : 565]
مرتضی لله تعالی فی إیمانه.
قال: وقیل فی إسقاط المضار والحق صدق الشفاعة فیهما وثبوت الثانی له صلی الله علیه وآله بقوله: ادخرت شفاعتی لأهل الکبائر من أمتی.
أقول: هذا هو المذهب الثانی الذی حکیناه أولا وهو أن الشفاعة فی إسقاط المضار، ثم بین المصنف رحمه الله أنها تطلق علی المعنیین معا، کما یقال: شفع فلان فی فلان إذا طلب له زیادة منافع أو إسقاط مضار وذلک متعارف عند العقلاء، ثم بین أن الشفاعة بالمعنی الثانی - أعنی إسقاط المضار - ثابتة للنبی صلی الله علیه وآله وسلم: ادخرت شفاعتی لأهل الکبائر من أمتی، وذلک حدیث مشهور.
قال: والتوبة واجبة (1)لدفعها الضرر ولوجوب الندم علی کل قبیح أو إخلال بواجب.
أقول: التوبة هی الندم علی المعصیة لکونها معصیة والعزم علی ترک المعاودة فی المستقبل لأن ترک العزم یکشف عن نفی الندم، وهی واجبة بالاجماع لکن اختلفوا فذهب جماعة من المعتزلة إلی أنها تجب من الکبائر المعلوم کونها کبائر أو المظنون فیها ذلک ولا یجب من الصغائر المعلوم منها أنها صغائر. وقال آخرون: إنها لا تجب من ذنوب تاب عنها من قبل. وقال آخرون: إنها تجب من کل صغیر وکبیر من المعاصی أو الاخلال بالواجب سواء تاب عنها قبل أو لم یتب.
وقد استدل المصنف علی وجوبها بأمرین: الأول: أنها دافعة للضرر الذی هو العقاب أو الخوف منه ودفع الضرر واجب. الثانی: أنا نعلم قطعا وجوب الندم علی
[شماره صفحه واقعی : 566]
1) قد بحثنا عن وجوب التوبة علی الاستقصاء فی ثلاثة عشر مبحثا فی المجلد الأول من تکملة المنهاج (ص 171 - 209 ج 1 ط 1) فراجع.
فعل القبیح أو الاخلال بالواجب. إذا عرفت هذا فنقول: إنها تجب عن کل ذنب لأنها تجب من المعصیة لکونها معصیة ومن الاخلال بواجب لکونه کذلک، وهذا عام فی کل ذنب وإخلال بواجب.
قال: ویندم علی القبیح لقبحه وإلا انتفت وخوف النار إن کان الغایة فکذلک وکذا الاخلال.
أقول: یجب علی التائب أن یندم علی القبیح لقبحه وأن یعزم علی ترک المعاودة إلیه، إذ لولا ذلک انتفت التوبة کمن یتوب عن المعصیة حفظا لسلامة بدنه أو لعرضه بحیث لا ینثلم عند الناس، فإن مثل هذا لا یعد توبة لانتفاء الندم فیه.
وأما التائب خوفا من النار فإن کان الخوف من النار هو الغایة فی توبته بمعنی أنه لولا خوف النار لم یتب فکذلک أی لا یصح منه التوبة لأنها لیست توبة عن القبیح لقبحه، فجری مجری طالب سلامة البدن وإن لم یکن هو الغایة بأن یندم علیه لأنه قبیح وفیه عقاب النار ولولا القبح لما ندم علیه وإن کان فیه خوف النار صحت توبته، وکذا الاخلال بالواجب إن ندم علیه لأنه إخلال بواجب وعزم علی فعل الواجب فی المستقبل لأجل کونه إخلالا بواجب، فهی توبة صحیحة وإن کان خوفا من النار أو من فوات الجنة، فإن کان هو الغایة لم تصح توبته وإلا کانت صحیحة، ولهذا إن المسئ لو اعتذر إلی المظلوم لا لأجل إساءته بل لخوفه من عقوبة السلطان لم یقبل العقلاء عذره.
قال: فلا تصح من البعض ولا یتم القیاس علی الواجب.
أقول: اختلف شیوخ المعتزلة فذهب أبو هاشم إلی أن التوبة لا تصح من قبیح دون قبیح، وذهب أبو علی إلی جواز ذلک، والمصنف رحمه الله استدل علی مذهب أبی هاشم بأنا قد بینا أنه یجب أن یندم علی القبیح لقبحه ولولا ذلک لم تکن مقبولة علی ما تقدم والقبح حاصل فی الجمیع، فلو تاب من قبیح دون قبیح کشف ذلک عن کونه تائبا عنه لا لقبحه.
[شماره صفحه واقعی : 567]
واحتج أبو علی بأنه لو لم تصح التوبة عن قبیح دون قبیح لم یصح الاتیان بواجب دون واجب، والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أنه کما یجب علیه ترک القبیح لقبحه کذا یجب علیه فعل الواجب لوجوبه، فلو لزم من اشتراک القبائح فی القبح عدم صحة التوبة من بعض القبائح دون بعض لزم من اشتراک الواجبات فی الوجوب عدم صحة الاتیان بواجب دون آخر. وأما بطلان التالی فبالاجماع، إذ لا خلاف فی صحة صلاة من أخل بالصوم. وأجاب أبو هاشم بالفرق بین ترک القبیح لقبحه وفعل الواجب لوجوبه بالتعمیم فی الأول دون الثانی، فإن من قال: لا آکل الرمانة لحموضتها، فإنه لا یقدم علی أکل کل حامض لاتحاد الجهة فی المنع، ولو أکل الرمانة لحموضتها لم یلزم أن یتناول کل رمانة حامضة فافترقا، وإلیه أشار المصنف رحمه الله بقوله: ولا یتم القیاس علی الواجب، أی لا یتم قیاس ترک القبیح لقبحه علی فعل الواجب لوجوبه.
قال: ولو اعتقد فیه الحسن صحت.
أقول: قد تصح التوبة من قبیح دون قبیح إذا اعتقد التائب فی بعض القبائح أنها حسنة وتاب عما یعتقده قبیحا، فإنه یقبل توبته لحصول الشرط فیه وهو ندمه علی القبیح لقبحه، ولهذا إذا تاب الخارجی عن الزنا فإنه یقبل توبته وإن کان اعتقاده قبیحا، لأنه لا یعتقده کذلک فیصدق فی حقه أنه تاب عن القبیح لقبحه.
قال: وکذا المستحقر (1).
أقول: إذا کان هناک فعلان: أحدهما عظیم القبح والآخر صغیره وهو مستحقر بالنسبة إلیه حتی لا یکون معتدا به، ویکون وجوده بالنسبة إلی العظیم کعدمه حتی تاب فاعل القبیح من العظیم فإنه تقبل توبته، مثال ذلک: إن الانسان إذا قتل ولد غیره وکسر له قلما ثم تاب وأظهر الندم علی قتل الولد دون کسر القلم فإنه تقبل
[شماره صفحه واقعی : 568]
1) وفی (ت) فقط: وکذا المستخف. وقوله فی آخر الشرح: فکذا الندم، کما فی (ص) والنسخ الأخری: وکذا العزم.
توبته ولا یعتد العقلاء بکسر القلم وإن کان لا بد من أن یندم علی جمیع إساءته، وکما أن کسر القلم حال قتل الولد لا یعد إساءة فکذا الندم.
قال: والتحقیق (1)أن ترجیح الداعی إلی الندم عن البعض یبعث علیه وإن اشترک الداعی فی الندم علی القبیح کما فی الدواعی إلی الفعل، ولو اشترک الترجیح اشترک وقوع الندم وبه یتأول کلام أمیر المؤمنین وأولاده علیهم السلام وإلا لزم الحکم ببقاء الکفر علی التائب منه المقیم علی صغیرة.
أقول: لما شرع فی تقریر کلام أبی هاشم ذکر التحقیق فی هذا المقام، وتقریره أن نقول: الحق أنه تجوز التوبة عن قبیح دون قبیح، لأن الأفعال تقع بحسب الدواعی وتنتفی بحسب الصوارف، فإذا ترجح الداعی وقع الفعل.
إذا عرفت هذا فنقول: یجوز أن یرجح فاعل القبائح دواعیه إلی الندم علی بعض القبائح دون بعض، وإن کانت القبائح مشترکة فی أن الداعی یدعو إلی الندم علیها، وذلک بأن تقترن ببعض القبائح قرائن زائدة کعظم الذنب أو کثرة الزواجر عنه أو الشناع عند العقلاء عند فعله، ولا تقترن هذه القرائن ببعض القبائح فلا یندم علیها، وهذا فی دواعی الفعل فإن الأفعال الکثیرة قد تشترک فی الدواعی ثم یؤثر صاحب الدواعی بعض تلک الأفعال علی بعض بأن یترجح دواعیه إلی ذلک الفعل بما یقترن به من زیادة الدواعی، فلا استبعاد فی کون قبح الفعل داعیا إلی الندم، ثم تقترن ببعض القبائح زیادة الدواعی إلی الندم علیه فیترجح لأجلها الداعی إلی الندم علی ذلک البعض، ولو اشترکت القبائح فی قوة الدواعی اشترکت فی وقوع الندم ولم یصح الندم علی البعض دون الآخر.
وعلی هذا ینبغی أن یحمل کلام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام وکلام أولاده کالرضا وغیره علیهم السلام حیث نقل عنهم نفی تصحیح التوبة عن بعض القبائح
[شماره صفحه واقعی : 569]
1) المتن موافق للنسخ کلها إلا نسخة (ص) ففیها: وبهذا یتأول، مکان وبه یتأول. وما فی المطبوعة حواش إیضاحیة أدرجت فی المتن.
دون بعض، لأنه لولا ذلک لزم خرق الاجماع، والتالی باطل فالمقدم مثله، بیان الملازمة أن الکافر إذا تاب عن کفره وأسلم وهو مقیم علی الکذب إما أن یحکم بإسلامه وتقبل توبته عن الکفر أو لا، والثانی خرق الاجماع لاتفاق المسلمین علی إجراء أحکام المسلمین علیه، والأول هو المطلوب وقد التزم أبو هاشم استحقاقه عقاب الکفر وعدم قبول توبته وإسلامه لکن یمنع إطلاق الاسم علیه (1).
قال: والذنب إن کان فی حقه تعالی من فعل قبیح کفی فیه الندم والعزم وفی الاخلال بالواجب اختلف حکمه من بقائه وقضائه وعدمهما، وإن کان فی حق آدمی استتبع إیصاله إن کان ظلما أو العزم علیه مع التعذر أو الارشاد إن کان إضلالا ولیس ذلک أجزاء (2).
أقول: التوبة إما أن تکون من ذنب یتعلق به تعالی خاصة أو یتعلق به حق
[شماره صفحه واقعی : 570]
1) کما فی (ص ش) أی یمنع أبو هاشم إطلاق اسم الکافر علی الکافر الذی تاب عن کفره وأسلم وهو مقیم علی الکذب مثلا. وفی (ق) لکن لا یمتنع إطلاق اسم الاسلام علیه. وفی (ز د): لکن یمتنع إطلاق اسم الاسلام علیه. والصواب هو الأول، لفظا ومعنی، والثانی معنی فقط. وقد سقطت کلمة لا فی العبارة فی الثالث.
2) علی صیغة الجمع. وفی بعض النسخ: أجرا، وفی بعضها: جزاء. ولکنهما محرفان. وهذا رد علی المعتزلة لأنهم ذهبوا إلی أن رد المظالم شرط فی صحة التوبة فقالوا: لا تصح التوبة عن مظلمة دون الخروج عن تلک المظلمة. وذهب أصحابنا الإمامیة ووافقهم الأشعریة إلی أن ذلک واجب برأسه لا مدخل له فی الندم علی ذنب آخر. قال الشیخ البهائی فی کتاب الأربعین: إعلم أن الاتیان بما یستتبعه الذنوب من قضاء الفوائت وأداء الحقوق والتمکین من القصاص والحد ونحو ذلک لیس شرطا فی صحة التوبة بل هذه واجبات برأسها والتوبة صحیحة بدونها وبها تصیر أکمل وأتم، إنتهی. وراجع فی ذلک شرح الروضة الحادیة والثلاثین من ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین علیه الصلاة والسلام (ص 329 ط 1) وکذلک شرحنا علی النهج المذکور آنفا.
الآدمی، والأول إما أن تکون عن فعل قبیح کشرب الخمر والزنا أو إخلال بواجب کترک الصلاة والزکاة. (فالأول) یکفی فی التوبة منه الندم علیه والعزم علی ترک العود إلیه، (وأما الثانی) فتختلف أحکامه بحسب القوانین الشرعیة فمنه ما لا بد مع التوبة منه من فعله أداءا کالزکاة، ومنه ما یجب معه القضاء کالصلاة الیومیة، ومنه ما یسقطان عنه کالعیدین (1)وهذا الأخیر یکفی فیه الندم والعزم علی ترک المعاودة کما فی فعل القبیح.
وأما ما یتعلق به حق الآدمی فیجب فیه الخروج إلیهم منه، فإن کان أخذ مال وجب رده علی مالکه أو علی ورثته إن مات ولو لم یتمکن من ذلک وجب العزم علیه، وکذا إن کان حد قذف وإن کان قصاصا وجب الخروج إلیهم منه بأن یسلم نفسه إلی أولیاء المقتول، فإما أن یقتلوه أو یعفوا عنه بالدیة أو بدونها، وإن کان فی بعض الأعضاء وجب تسلیم نفسه لیقتص منه فی ذلک العضو إلی المستحق من المجنی علیه أو الورثة، وإن کان إضلالا وجب إرشاد من أضله ورجوعه عما اعتقده (2)بسببه من الباطل إن أمکن ذلک.
واعلم أن هذه التوابع لیست أجزاء من التوبة فإن العقاب یسقط بالتوبة، ثم إن قام المکلف بالتبعات کان ذلک إتماما للتوبة من جهة المعنی، لأن ترک التبعات لا یمنع من سقوط العقاب بالتوبة عما تاب منه بل یسقط العقاب ویکون ترک القیام بالتبعات بمنزلة ذنوب مستأنفة تلزمه التوبة منها، نعم التائب إذا فعل التبعات بعد إظهار توبته کان ذلک دلالة علی صدق الندم، وإن لم یقم بها أمکن جعله دلالة علی عدم صحة الندم.
قال: ویجب الاعتذار إلی المغتاب مع بلوغه.
أقول: المغتاب إما أن یکون قد بلغه اغتیابه أو لا، ویلزم علی الفاعل للغیبة فی الأول الاعتذار منه إلیه لأنه أوصل إلیه ضرر الغم فوجب علیه الاعتذار منه
[شماره صفحه واقعی : 571]
والندم علیه، وفی الثانی لا یلزمه الاعتذار ولا الاستحلال منه لأنه لم یفعل به ألما، وفی کلا القسمین یجب الندم لله تعالی لمخالفته النهی والعزم علی ترک المعاودة.
قال: وفی إیجاب التفصیل مع الذکر إشکال.
أقول: ذهب قاضی القضاة إلی أن التائب إن کان عالما بذنوبه علی التفصیل وجب علیه التوبة عن کل واحد منها مفصلا، وإن کان یعلمها علی الاجمال وجب علیه التوبة کذلک مجملا، وإن کان یعلم بعضها علی التفصیل وبعضها علی الاجمال وجب علیه التوبة عن المفصل بالتفصیل وعن المجمل بالاجمال، واستشکل المصنف رحمه الله إیجاب التفصیل مع الذکر لإمکان الاجزاء بالندم علی کل قبیح وقع منه وإن لم یذکره مفصلا.
قال: وفی وجوب التجدید إشکال (1).
أقول: إذا تاب المکلف عن معصیة ثم ذکرها هل یجب علیه تجدید التوبة؟
قال أبو علی: نعم بناء علی أن المکلف القادر بقدرة لا ینفک عن الضدین إما الفعل أو الترک، فعند ذکر المعصیة إما أن یکون نادما علیها أو مصرا علیها، والثانی قبیح فیجب الأول. وقال أبو هاشم: لا یجب لجواز خلو القادر بقدرة عنهما.
قال: وکذا المعلول مع العلة.
أقول: إذا فعل المکلف العلة قبل وجود المعلول هل یجب علیه الندم علی المعلول أو علی العلة أو علیهما، مثاله الرامی إذا رمی قبل الإصابة؟ قال الشیوخ:
[شماره صفحه واقعی : 572]
1) أقول: لا کلام فی أن التوبة تکون من الذنب فمتی عمل ذنبا وتاب عنه ثم تذکر ذلک الذنب لا یکون صرف تذکره ذنبا بالاتفاق فلم یفعل قبیحا ولم یترک ذنبا حتی یتوب عنه، فما قال أبو علی فهو بمعزل عن التحقیق، علی أنا نعلم - کما قاله الآمدی - بالضرورة أن الصحابة ومن أسلم بعد کفره کانوا یتذکرون ما کانوا علیه فی الجاهلیة من الکفر ولم یجب علیهم تجدید الاسلام ولا أمروا بذلک وکذلک فی کل ذنب وقعت التوبة عنه.
یجب الندم علی الإصابة لأنها هی القبیح وقد صارت فی حکم الموجود لوجوب حصوله عند حصول السبب. وقال القاضی: یجب علیه ندمان: أحدهما علی الرمی لأنه قبیح، والثانی علی کونه مولدا للقبیح، ولا یجوز أن یندم علی المعلول لأن الندم علی القبیح أنما هو لقبحه، وقبل وجوده لا قبح.
قال: ووجوب سقوط العقاب بها.
أقول: المصنف رحمه الله استشکل وجوب سقوط العقاب بها. (واعلم) أن الناس اتفقوا علی سقوط العقاب بالتوبة، واختلفوا فقالت المعتزلة: إنه یجب سقوط العقاب بها. وقالت المرجئة: إن الله تعالی یتفضل علیه بإسقاط العقاب لا علی جهة الوجوب.
احتجت المعتزلة بوجهین: الأول: أنه لو لم یجب إسقاط العقاب لم یحسن تکلیف العاصی، والتالی باطل إجماعا فالمقدم مثله، بیان الشرطیة أن التکلیف إنما یحسن للتعریض للنفع وبوجود (1)العقاب قطعا لا یحصل الثواب وبغیر التوبة لا یسقط العقاب فلا یبقی للعاصی طریق إلی إسقاط العقاب عنه، ویستحیل اجتماع الثواب والعقاب فیکون التکلیف قبیحا. الثانی: أن من أساء إلی غیره واعتذر إلیه بأنواع الاعتذارات وعرف منه الاقلاع عن تلک الإساءة بالکلیة فإن العقلاء یذمون المظلوم إذا ذمه بعد ذلک.
(والجواب عن الأول) لا نسلم انحصار سقوط العقاب فی التوبة لجواز سقوطه بالعفو أو بزیادة الثواب، سلمنا لکن نمنع عدم اجتماع الاستحقاقین لأن عقاب الفاسق عندنا منقطع، (وعن الثانی) بالمنع من قبح الذم، سلمنا لکن نمنع المساواة بین الشاهد والغائب، وأما المرجئة فقد احتجوا بأنه لو وجب سقوط العقاب لکان إما لوجوب قبولها أو لکثرة ثوابها، والقسمان باطلان. أما الأول فلأن من أساء إلی غیره بأنواع الإساءات وأعظمها کقتل الأولاد ونهب الأموال ثم اعتذر إلیه فإنه لا یجب قبول عذره، وأما الثانی فلما بینا من إبطال التحابط.
[شماره صفحه واقعی : 573]
1) اتفاق النسخ کلها علی الوجود بالدال.
قال: والعقاب یسقط بها لا بکثرة ثوابها لأنها قد تقع محبطة ولولاه لا یبقی الفرق بین التقدم والتأخر ولا اختصاص ولا تقبل فی الآخرة لانتفاء الشرط.
أقول: اختلف الناس هنا، فقال قوم: إن التوبة تسقط العقاب بذاتها لا علی معنی أنها لذاتها تؤثر فی إسقاط العقاب، بل علی معنی أنها إذا وقعت علی شروطها والصفة التی بها تؤثر فی إسقاط العقاب أسقطت العقاب من غیر اعتبار أمر زائد. وقال آخرون: إنها تسقط العقاب لکثرة ثوابها، واستدل المصنف رحمه الله علی الأول بوجوه: الأول: إن التوبة قد تقع محبطة بغیر ثواب کتوبة الخارجی من الزنا فإنه یسقط بها عقابه من الزنا ولا ثواب لها. الثانی: أنه لو أسقطت العقاب بکثرة ثوابها لم یبق فرق بین تقدم التوبة علی المعصیة وتأخرها عنها کغیرها من الطاعات التی تسقط العقاب بکثرة ثوابها، ولو صح ذلک لکان التائب عن المعاصی إذا کفر أو فسق أسقط عنه العقاب. الثالث: لو أسقطت العقاب لعظم ثوابها لما اختص بها بعض الذنوب عن بعض فلم یکن إسقاطها لما هی توبة عنه بأولی من غیره، لأن الثواب لا اختصاص له ببعض العقاب دون بعض.
ثم إن المصنف رحمه الله أجاب عن حجة المخالف، وتقریرها أن التوبة لو أسقطت العقاب لذاتها لأسقطته فی حال المعاینة فی الدار الآخرة. (والجواب) أنها أنما تؤثر فی الاسقاط إذا وقعت علی وجهها وهی أن تقع ندما علی القبیح لقبحه وفی الآخرة یقع الالجاء فلا یکون الندم للقبح.
قال: وعذاب القبر واقع (1)لإمکانه وتواتر السمع بوقوعه.
[شماره صفحه واقعی : 574]
1) راجع فی بیانه شرح الحدیث التاسع والثلاثین من کتاب الأربعین للعلامة البهائی، وفی بیانه علی الاستقصاء کتبنا دروس اتحاد العاقل بمعقوله، وشرحنا علی فصوص الحکم الموسوم بنصوص الحکم علی فصوص الحکم، وتعلیقاتنا علی رسالة آغاز وانجام للمحقق الطوسی.
أقول: نقل عن ضرار أنه أنکر عذاب القبر والاجماع علی خلافه، وقد استدل المصنف رحمه الله بإمکانه عقلا فإنه لا استبعاد فی أن یعجل الله تعالی العقاب فی دار التکلیف علی وجه لا یمتنع مع التکلیف کما فی قطع ید السارق کما قال تعالی: (فاقطعوا أیدیهما جزاء بما کسبا) وقال فی قطاع الطریق: (ذلک لهم خزی فی الدنیا) وقال تعالی: (ونحن نتربص بکم أن یصیبکم الله بعذاب من عنده) وحکی تعالی فی کتابه إهلاک الفرق الذین کفروا به، وإذا کان ممکنا والله تعالی قادر علی کل ممکن، وقد أخبر الله تعالی بوقوعه فی قوله: (کیف تکفرون بالله وکنتم أمواتا فأحیاکم ثم یمیتکم ثم یحییکم ثم إلیه ترجعون) فذکر الرجوع بعد إحیائین، وإنما یکون بإحیاء ثالث وقال تعالی: (قالوا ربنا أمتنا اثنتین وأحییتنا اثنتین فاعترفنا بذنوبنا) فذکر موتتین إحداهما فی الدنیا والأخری فی القبر، وذکر إحیائین أحدهما فی الدنیا والآخر فی القبر ولم یذکر الثالث لأنه معلوم وقع فیه الکلام وغیر الحی لا یتکلم، وقیل: إنما أخبروا عن الإحیائین اللذین عرفوا الله تعالی فیهما ضرورة فأحدهما فی القبر والآخر فی الآخرة، ولهذا عقب بقوله: (فاعترفنا بذنوبنا) وقال تعالی فی حق آل فرعون: (النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعة) وهذا نص فی الباب.
قال: وسائر السمعیات من المیزان والصراط والحساب وتطایر الکتب (1)ممکنة دل السمع علی ثبوتها فیجب التصدیق بها.
أقول: أحوال القیامة من المیزان والصراط والحساب وتطایر الکتب أمور ممکنة، وقد أخبر الله تعالی بوقوعها فیجب التصدیق بها، لکن اختلفوا فی کیفیة المیزان، فقال شیوخ المعتزلة: إنه یوضع میزان حقیقی له کفتان یوزن به ما یتبین
[شماره صفحه واقعی : 575]
1) وفی (ص ت) والصراط وتطائر الکتب، بدون لفظة الحساب.
من حال المکلفین فی ذلک الوقت لأهل الموقف، إما بأن یوضع کتاب الطاعات فی کفة الخیر ویوضع کتاب المعاصی فی کفة الشر، ویجعل رجحان أحدهما دلیلا علی إحدی الحالتین، أو بنحو من ذلک لورود المیزان سمعا والأصل فی الکلام الحقیقة مع إمکانها. وقال عباد وجماعة من البصریین وآخرون من البغدادیین:
المراد بالموازین العدل دون الحقیقة، وأما الصراط فقد قیل إن فی الآخرة طریقین: إحداهما إلی الجنة (1)یهدی الله تعالی أهل الجنة إلیها، والأخری إلی النار یهدی الله تعالی أهل النار إلیها، کما قال تعالی فی أهل الجنة: (سیهدیهم ویصلح بالهم ویدخلهم الجنة عرفها لهم) وقال فی أهل النار: (فاهدوهم إلی صراط الجحیم) وقیل: إن هناک طریقا واحدا علی جهنم یکلف الجمیع المرور علیه، ویکون أدق من الشعر وأحد من السیف، فأهل الجنة یمرون علیه لا یلحقهم خوف ولا غم والکفار یمرون علیه عقوبة لهم وزیادة فی خوفهم، فإذا بلغ کل واحد إلی مستقره من النار سقط من ذلک الصراط.
قال: والسمع دل علی أن الجنة والنار مخلوقتان الآن والمعارضات متأولة.
أقول: اختلف الناس فی أن الجنة والنار هل هما مخلوقتان الآن أم لا؟
فذهب جماعة إلی الأول وهو قول أبی علی، وذهب أبو هاشم والقاضی إلی أنهما غیر مخلوقتین. احتج الأولون بقوله تعالی: (أعدت للمتقین)، (أعدت للکافرین)، (یا آدم اسکن أنت وزوجک الجنة)، (عندها جنة المأوی) وجنة المأوی هی دار الثواب فدل علی أنها مخلوقة الآن فی السماء.
احتج أبو هاشم بقوله تعالی: (کل شئ هالک إلا وجهه) فلو کانت الجنة مخلوقة الآن لوجب هلاکها، والتالی باطل لقوله تعالی: (أکلها دائم) والجواب دوام الأکل إشارة إلی دوام المأکول بالنوع بمعنی دوام خلق مثله (2)وأکل الجنة
[شماره صفحه واقعی : 576]
یفنی بالأکل إلا أنه تعالی یخلق مثله، والهلاک هو الخروج عن الانتفاع ولا ریب أن مع فناء المکلفین یخرج الجنة عن حد الانتفاع فتبقی هالکة بهذا المعنی.
(1) قال: والإیمان التصدیق بالقلب واللسان ولا یکفی الأول لقوله تعالی:
(واستیقنتها أنفسهم) ونحوه ولا الثانی لقوله: (قل لم تؤمنوا).
أقول: اختلف الناس فی الإیمان علی وجوه کثیرة لیس هذا موضع ذکرها، والذی اختاره المصنف رحمه الله أنه عبارة عن التصدیق بالقلب واللسان معا ولا یکفی أحدهما فیه، أما التصدیق القلبی فإنه غیر کاف لقوله تعالی: (وجحدوا بها واستیقنتها أنفسهم) وقوله تعالی: (فلما جاءهم ما عرفوا کفروا به) فأثبت لهم المعرفة والکفر، وأما التصدیق اللسانی فإنه غیر کاف أیضا لقوله تعالی: (قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا ولکن قولوا أسلمنا) ولا شک فی أن أولئک الأعراب صدقوا بألسنتهم.
قال: والکفر عدم الأیمان إما مع الضد أو بدونه والفسق الخروج عن طاعة الله تعالی مع الأیمان والنفاق إظهار الأیمان وإخفاء الکفر.
أقول: الکفر فی اللغة هو التغطیة، وفی العرف الشرعی هو عدم الأیمان، إما مع الضد بأن یعتقد فساد ما هو شرط فی الأیمان أو بدون الضد کالشاک الخالی من الاعتقاد الصحیح والباطل. والفسق لغة الخروج مطلقا وفی الشرع عبارة عن الخروج عن طاعة الله تعالی فیما دون الکفر، والنفاق فی اللغة هو إظهار خلاف الباطن وفی الشرع إظهار الأیمان وإبطان الکفر.
قال: والفاسق مؤمن لوجود حده فیه.
[شماره صفحه واقعی : 577]
1) باتفاق النسخ کلها إلا نسخة (ز) ففیها: فی الإیمان والأحکام. فبدل الأسماء بالإیمان، أی فی أسماء المؤمن والمسلم والکافر والفاسق والمنافق وأحکامها.
أقول: اختلف الناس هاهنا، فقالت المعتزلة: إن الفاسق لا مؤمن ولا کافر، وأثبتوا منزلة بین المنزلتین. وقال الحسن البصری: إنه منافق. وقالت الزیدیة: إنه کافر نعمة. وقالت الخوارج: إنه کافر. والحق ما ذهب إلیه المصنف وهو مذهب الإمامیة والمرجئة وأصحاب الحدیث وجماعة الأشعریة، والدلیل علیه أن حد المؤمن وهو المصدق بقلبه ولسانه فی جمیع ما جاء به النبی صلی الله علیه وآله وسلم موجود فیه فیکون مؤمنا.
قال: والأمر بالمعروف الواجب واجب وکذا النهی عن المنکر، والمندوب (1)مندوب سمعا وإلا لزم خلاف الواقع أو الاخلال بحکمته تعالی.
أقول: الأمر بالمعروف هو القول الدال علی الحمل علی الطاعة (2)أو نفس الحمل علی الطاعة أو إرادة وقوعها من المأمور، والنهی عن المنکر هو المنع من فعل المعاصی أو القول المقتضی لذلک أو کراهة وقوعها، وإنما قلنا ذلک للاجماع علی أنهما یجبان بالید واللسان والقلب، والأخیر یجب مطلقا بخلاف الأولین فإنهما مشروطان بما یأتی.
وهل یجبان سمعا أو عقلا؟ اختلف الناس فی ذلک، فذهب قوم إلی أنهما یجبان سمعا للقرآن والسنة والاجماع، وآخرون ذهبوا إلی وجوبهما عقلا، واستدل المصنف علی إبطال الثانی بأنهما لو وجبا عقلا لزم أحد الأمرین وهو إما خلاف الواقع أو الاخلال بحکمة الله تعالی، والتالی بقسمیه باطل فالمقدم مثله، بیان الشرطیة (3)أنهما لو وجبا عقلا لوجبا علی الله تعالی، فإن کل واجب عقلی یجب علی کل من حصل فی حقه وجه الوجوب، ولو وجبا علیه تعالی لکان إما
[شماره صفحه واقعی : 578]
فاعلا لهما فکان یلزم وقوع المعروف قطعا لأنه تعالی یحمل المکلفین علیه وانتفاء المنکر قطعا لأنه تعالی یمنع المکلفین منه، وإما غیر فاعل لهما فیکون مخلا بالواجب وذلک محال لما ثبت من حکمته تعالی.
قال: وشروطهما علم فاعلهما بالوجه وتجویز التأثیر وانتفاء المفسدة.
أقول: شروط الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر ثلاثة: الأول: أن یعرف الأمر والناهی وجه الفعل، فیعرف أن المعروف معروف وأن المنکر منکر وإلا لأمر بالمنکر ونهی عن المعروف. الثانی: تجویز التأثیر، فلو عرف أن أمره ونهیه لا یؤثران لم یجبا. الثالث: انتفاء المفسدة فلو عرف أو غلب علی ظنه حصول مفسدة له أو لبعض إخوانه فی أمره ونهیه سقط وجوبهما دفعا للضرر. فهذا ما حصل لنا من شرح هذا الکتاب ونحن نسأل الله تعالی أن یجعله ذخرا لنا یوم المعاد (1)
قال الطبرسی فی مجمع البیان فی تفسیر الآیة (ولتکن منکم أمة یدعون إلی الخیر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر وأولئک هم المفلحون) (آل عمران 104): فی هذه الآیة دلالة علی وجوب الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر وعظم موقعهما ومحلهما من الدین لأنه تعالی علق الفلاح بهما، وأکثر المتکلمین علی أنهما من فروض الکفایات.
ومنهم من قال: إنهما من فروض الأعیان واختاره الشیخ أبو جعفر رحمه الله. والصحیح أن ذلک أنما یجب بالسمع ولیس فی العقل ما یدل علی وجوبه إلا إذا کان علی سبیل دفع الضرر.
وقال أبو علی الجبائی: یجب عقلا والسمع یؤکده.. الخ.
أقول: فلیتدبر فی ذلک فی قوله عز من قائل: بسم الله الرحمن الرحیم والعصر إن الانسان لفی خسر إلا الذین آمنوا وعملوا الصالحات وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر جعلنا الله وإیاکم من العاملین به إنه ولی التوفیق.
وإلی هنا ختمت تعلیقاتنا علی تجرید الاعتقاد وشرحه کشف المراد بعون الفیاض علی الإطلاق، وقد فرغنا من تسویدها صبیحة الأحد ثامن شهر الله المبارک من سنة 1406 ه- ق الموافق 28 / 2 / 1365 ه- ش فی دار العلم قم، دعواهم فیها سبحانک اللهم وتحیتهم فیها سلام وآخر دعواهم أن الحمد لله رب العالمین. وأنا العبد حسن حسن زاده الآملی.
وأن یوفقنا للرشاد بمنه وکرمه، والحمد لله وحده.[شماره صفحه واقعی : 579]
1) وفی (ص) وحدها: ذخرا لیوم المعاد، نحو قول الخواجة فی صدر الکتاب.
[شماره صفحه واقعی : 580]
[شماره صفحه واقعی : 581]
[شماره صفحه واقعی : 582]
[شماره صفحه واقعی : 583]
[شماره صفحه واقعی : 584]
[شماره صفحه واقعی : 585]
[شماره صفحه واقعی : 586]
[شماره صفحه واقعی : 587]
[شماره صفحه واقعی : 588]
[شماره صفحه واقعی : 589]
[شماره صفحه واقعی : 590]
[شماره صفحه واقعی : 591]
[شماره صفحه واقعی : 592]
عنوان و نام پدیدآور : برگزیده تفسیر نمونه/ مکارم شیرازی، تنظیم احمد-علی بابایی
مشخصات نشر : تهران : دارالکتب اسلامیه، ۱۳۸۶
مشخصات ظاهری : 5 جلد.
شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۶۰۵۵
توضیح : «برگزیده تفسیر نمونه»، چکیده تفسیر نمونه است که به اهتمام آقای احمد علی بابایی، در پنج جلد و در حدود سه هزار صفحه و طی سه سال کار فراهم آمده است
حجم کتاب «برگزیده تفسیر نمونه»، در حدود یک پنجم اصل آن است و مشتمل بر متن و ترجمه آیات و تفسیر فشردهای از آنها میباشد.
جلد اول: تفسیر سوره «فاتحة الکتاب» تا «انعام» است.
جلد دوم: تفسیر سوره «اعراف» تا «اسراء»( جزء پانزدهم قرآن مجید)
جلد سوم: تفسیر سوره «کهف» تا «احزاب»
جلد چهارم:تفسیر سوره «سبأ» تا «نجم»
جلد پنجم: تفسیر سوره «قمر» تا «ناس»( در حدود سه جزء قرآن)
ص: 1
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
[شماره صفحه واقعی : 3]
[شماره صفحه واقعی : 4]
[شماره صفحه واقعی : 5]
[شماره صفحه واقعی : 6]
[شماره صفحه واقعی : 7]
[شماره صفحه واقعی : 8]
[شماره صفحه واقعی : 9]
[شماره صفحه واقعی : 10]
[شماره صفحه واقعی : 11]
[شماره صفحه واقعی : 12]
[شماره صفحه واقعی : 13]
[شماره صفحه واقعی : 14]
[شماره صفحه واقعی : 15]
[شماره صفحه واقعی : 16]
[شماره صفحه واقعی : 17]
[شماره صفحه واقعی : 18]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
بزرگترین سرمایه ما مسلمانان قرآن مجید است. معارف، احکام، برنامه زندگی، سیاست اسلامی، راه به سوی قرب خدا، همه و همه را در این کتاب بزرگ آسمانی مییابیم.
بنابر این، وظیفه هر مسلمان این است که با این کتاب بزرگ دینی خود روز به روز آشناتر شود این از یکسو.
از سوی دیگر آوازه اسلام که بر اثر بیداری مسلمین در عصر ما، و بخصوص بعد از انقلاب اسلامی در سراسر جهان پیچیده است، حس کنجکاوی مردم غیر مسلمان جهان را برای آشنایی بیشتر به این کتاب آسمانی برانگیخته است، به همین دلیل در حال حاضر از همه جا تقاضای ترجمه و تفسیر قرآن به زبانهای زنده دنیا میرسد، هر چند متأسفانه جوابگویی کافی برای این تقاضاها نیست، ولی به هر حال باید تلاش کرد و خود را آماده برای پاسخگویی به این تقاضاهای مطلوب کنیم.
خوشبختانه حضور قرآن در زندگی مسلمانان جهان و بخصوص در محیط کشور ما روز به روز افزایش پیدا میکند، قاریان بزرگ، حافظان ارجمند، مفسران آگاه
[شماره صفحه واقعی : 19]
در جامعه امروز ما بحمد اللّه کم نیستند، رشته تخصصی تفسیر در حوزه علمیه قم به صورت یکی از رشتههای تخصصی مهم درآمده و متقاضیان بسیاری دارد، درس تفسیر نیز از دروس رسمی حوزهها و از مواد امتحانی است، و در همین راستا «تفسیر نمونه» نوشته شد، که تفسیری است سلیس و روان و در عین حال پر محتوا و ناظر به مسائل روز و نیازهای زمان، و شاید یکی از دلایل گسترش سریع آن همین اقبال عمومی مردم به قرآن مجید است.
گرچه برای تهیه این تفسیر به اتفاق گروهی از فضلای گرامی حوزه علمیه قم (دانشمندان و حجج اسلام آقایان: محمد رضا آشتیانی- محمد جعفر امامی- داود الهامی- اسد اللّه ایمانی- عبد الرسول حسنی- سید حسن شجاعی- سید نور اللّه طباطبائی- محمود عبد اللهی- محسن قرائتی و محمد محمدی اشتهاردی) در مدت پانزده سال زحمات زیادی کشیده شد، ولی با توجه به استقبال فوق العادهای که از سوی تمام قشرها و حتی برادران اهل تسنن از آن به عمل آمد، تمام خستگی تهیه آن برطرف گشت و این امید در دل دوستان بوجود آمد که ان شاء اللّه اثری است مقبول در پیشگاه خدا.
متن فارسی این تفسیر دهها بار چاپ و منتشر شده، و ترجمه کامل آن به زبان «اردو» در (27) جلد نیز بارها به چاپ رسیده است، و ترجمه کامل آن به زبان «عربی» نیز به نام تفسیر «الأمثل» اخیرا در بیروت به چاپ رسید و در نقاط مختلف کشورهای اسلامی انتشار یافت.
ترجمه آن به زبان «انگلیسی» هم اکنون در دست تهیه است که امیدواریم آن هم به زودی در افق مطبوعات اسلامی ظاهر گردد.
بعد از انتشار تفسیر نمونه گروه کثیری خواهان نشر «خلاصه» آن شدند.
چرا که مایل بودند بتوانند در وقت کوتاهتر و با هزینه کمتر به محتوای اجمالی آیات، و شرح فشردهای آشنا شوند، و در بعضی از کلاسهای درسی که تفسیر قرآن مورد توجه است به عنوان متن درسی از آن بهرهگیری شود.
[شماره صفحه واقعی : 20]
این درخواست مکرّر، ما را بر آن داشت که به فکر تلخیص تمام دوره (27) جلدی تفسیر نمونه، در پنج جلد بیفتیم ولی این کار آسانی نبود، مدتی در باره آن مطالعه و برنامهریزی شد و بررسیهای لازم به عمل آمد تا این که فاضل محترم جناب مستطاب آقای احمد- علی بابایی که سابقه فعالیت و پشتکار و حسن سلیقه ایشان در تهیه «فهرست موضوعی تفسیر نمونه» بر ما روشن و مسلّم بود عهدهدار انجام این مهمّ گردید و در مدت دو سال کار مستمر شبانهروزی این مهمّ به وسیله ایشان انجام گردید.
اینجانب نیز با فکر قاصر خود کرارا بر نوشتههای ایشان نظارت کردم و در مواردی که نیاز به راهنمایی بود به اندازه توانایی مسائل لازم را تذکر دادم، و در مجموع فکر میکنم بحمد اللّه اثری ارزنده و پربار به وجود آمده که هم قرآن با ترجمه سلیس را در بر دارد و هم تفسیر فشرده و گویایی، برای کسانی که میخواهند با یک مراجعه سریع از تفسیر آیات آگاه شوند، میباشد.
و نام آن برگزیده تفسیر نمونه نهاده شد.
و من به نوبه خود از زحمات بیدریغ ایشان تشکر و قدردانی میکنم، امیدوارم این خلاصه و فشرده که گزیدهای است از قسمتهای حساس، و حدیث مجملی از آن مفصل، نیز مورد قبول اهل نظر و عموم قشرهای علاقهمند به قرآن گردد و ذخیرهای برای همه ما در «یوم الجزاء» باشد.
قم- حوزه علمیه ناصر مکارم شیرازی 13 رجب 1414 روز میلاد مسعود امیر مؤمنان حضرت علی علیه السّلام مطابق با 6/ 10/ 1372
[شماره صفحه واقعی : 21]
[شماره صفحه واقعی : 22]
این سوره در «مکّه» نازل شده و 206 آیه دارد
در آغاز اشاره کوتاه و گویایی به مسأله «مبدء و معاد» کرده سپس برای احیای شخصیت انسان، داستان آفرینش آدم را با اهمیت فراوان شرح میدهد. بعد پیمانهایی را که خدا از فرزندان آدم در مسیر هدایت و صلاح گرفته یک یک برمیشمرد.
سپس برای نشان دادن شکست و ناکامی اقوامی که از مسیر توحید و عدالت و پرهیزکاری منحرف میشوند، و هم برای نشان دادن پیروزی مؤمنان راستین، سرگذشت بسیاری از اقوام پیشین و انبیای گذشته مانند «نوح» و «لوط» و «شعیب» را بیان کرده، و با سرگذشت مشروح بنی اسرائیل و مبارزه «موسی» با فرعون این بخش را پایان میدهد.
در آخر سوره بار دیگر به مسأله مبدء و معاد باز میگردد و انجام و آغاز را بدین وسیله تکمیل میکند.
از امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمود: «هر کس سوره اعراف را در هر ماه بخواند در روز قیامت، از کسانی خواهد بود که نه ترسی بر آنهاست و نه غمی دارند (من الّذین فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ) و اگر در هر جمعه بخواند، در روز قیامت از کسانی میباشد که بدون حساب به بهشت میرود».
و نیز فرمود: «در این سوره آیات محکمهای است، «قرائت» و «تلاوت»
[شماره صفحه واقعی : 23]
و «قیام به آنها» را فراموش نکنید، زیرا اینها روز رستاخیز در پیشگاه خدا برای کسانی که آنها را خواندهاند گواهی میدهند».
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- در آغاز این سوره بار دیگر به «حروف مقطّعه» برخورد میکنیم که در اینجا چهار حرف: «الف، لام، میم و صاد» است (المص).
ممکن است، یکی از اهداف این حروف، جلب توجه شنوندگان، و دعوت آنها به سکوت و استماع بوده باشد، زیرا ذکر این حروف در آغاز سخن، مطلب عجیب و نوظهوری در نظر عرب بود، و حس کنجکاوی آنها را برمیانگیخت، و در نتیجه به دنباله آن نیز گوش فرا میدادند.
(آیه 2)- در این آیه میفرماید: «این کتابی است که بر تو نازل شده است، و نباید از ناحیه آن هیچ گونه نگرانی و ناراحتی به خود راه دهی» (کِتابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلا یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ).
جمله فوق به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دلداری میدهد، که چون این آیات از ناحیه خداست، نباید هیچ گونه نگرانی به خود راه دهد، نه نگرانی از جهت عکس العملی که دشمنان لجوج و سرسخت در برابر آن نشان خواهند داد، و نه نگرانی از ناحیه نتیجه و برداشتی که از تبلیغ این رسالت انتظار میرود.
و در جمله بعد اضافه میکند: «هدف از نزول این کتاب انذار و بیم دادن مردم (از عواقب شوم افکار و اعمالشان است) و همچنین تذکر و یادآوری برای مؤمنان راستین» (لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنِینَ).
(آیه 3)- سپس روی سخن را به عموم مردم کرده، میگوید: «از آنچه از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده است، پیروی کنید» (اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ). و به این ترتیب، سخن از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مأموریت و رسالت او شروع میشود و به وظیفه مردم منتهی میگردد.
و برای تأکید اضافه میکند: «از فرمان غیر خداوند پیروی نکنید و از انتخاب
[شماره صفحه واقعی : 24]
ولیّ و سرپرستی جز او خودداری نمایید» (وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ).
اما چون آنها که به تمام معنی در برابر حق تسلیمند و از تذکرات، متذکر میگردند کمند، در پایان آیه میگوید: «کمتر متذکر میشوید» (قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ).
از این آیه ضمنا استفاده میشود که انسان بر سر دو راهی است، یا پذیرش ولایت و رهبری خداوند، و یا داخل شدن در (ولایت) دیگران، اگر مسیر اول را قبول کند، (ولیّ) او تنها خداست، اما اگر تحت ولایت دیگران قرار گیرد، هر روز باید بار کسی را بر دوش گیرد و ارباب تازهای انتخاب کند.
(آیه 4)- اقوامی که نابود شدند! این آیه و آیه بعد در واقع «فهرستی» است، اجمالی از سرگذشت اقوام متعددی همچون قوم نوح و فرعون و عاد و ثمود و لوط که بعدا خواهد آمد.
قرآن در اینجا به آنهایی که از تعلیمات انبیاء سرپیچی میکنند و به جای اصلاح خویش و دیگران بذر فساد میپاشند، شدیدا اخطار میکند که نگاهی به زندگانی اقوام پیشین بیفکنید و ببینید «چقدر از شهرها و آبادیها را ویران کردیم» و مردم فاسد آنها را به نابودی کشانیدیم! (وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها).
سپس چگونگی هلاکت آنها را چنین تشریح میکند: «عذاب دردناک ما، در دل شب (در ساعاتی که در آرامش فرو رفته بودند) یا در وسط روز، به هنگامی که پس از فعالیتهای روزانه به استراحت پرداخته بودند به سراغ آنها آمد» (فَجاءَها بَأْسُنا بَیاتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ).
(آیه 5)- در این آیه سخن را چنین ادامه میدهد: «آنها به هنگامی که در گرداب بلا گرفتار میشدند و توفان مجازات، زندگیشان را درهم میکوبید (از مرکب غرور و نخوت پیاده شده) فریاد میزدند: ما ستمگر بودیم» و اعتراف میکردند که ظلم و ستمهایشان دامانشان را گرفته است! (فَما کانَ دَعْواهُمْ إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا إِلَّا أَنْ قالُوا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ).
ولی اعترافی که سودی به حال آنها نداشت، زیرا یک نوع اعتراف «اجباری و اضطراری» بود که حتی مغرورترین افراد خود را از آن ناگزیر میبینند، و کمترین
[شماره صفحه واقعی : 25]
نشانهای از انقلاب روحی در آن نیست.
قابل ذکر است که این گونه آیات اخطارهای کوبندهای است برای امروز و برای فردا، برای ما و همه اقوام آینده، زیرا در سنّت و قانون الهی تبعیض مفهوم ندارد.
هم اکنون، انسان صنعتی با تمام قدرتی که پیدا کرده است، در مقابل یک زلزله، یک توفان، یک باران شدید و مانند اینها به همان اندازه ضعیف و ناتوان است که انسانهای قبل از تاریخ ناتوان بودند، بنابراین همان عواقب شوم و دردناکی که ستمکاران اقوام گذشته و انسانهای مست غرور و شهوت و افراد سرکش و آلوده پیدا کردند، از انسانهای امروز دور نیست.
(آیه 6)- بازپرسی عمومی! در آیه قبل سخن از مجازات دنیوی ستمکاران در میان بود، در این آیه و سه آیه بعد از مجازات اخروی آنها بحث میکند و به این ترتیب پیوندی روشن دارند.
نخست به عنوان یک قانون عمومی میفرماید: «از تمام کسانی که پیامبران به سوی آنها فرستاده شدند، بطور قطع در روز قیامت سؤال میکنیم» (فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ).
نه تنها از آنها سؤال میکنیم «از پیامبرانشان نیز میپرسیم» که رسالت خویش را چگونه انجام دادند (وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ).
بنابراین، هم رهبران مسؤولند و هم پیروان، هم پیشوایان و هم تابعان، منتها چگونگی مسؤولیتهای این دو گروه متفاوت است.
(آیه 7)- در این آیه برای این که کسی تصور نکند که سؤال از امتها و پیامبرانشان دلیل بر این است که چیزی از علم خدا مخفی میماند، با صراحت و تأکید آمیخته با قسم میگوید: «ما با علم و دانش خویش تمام اعمالشان را برای آنها شرح میدهیم، زیرا ما هرگز از آنها غایب نبودیم» همه جا با آنها بودیم و در هر حال همراهشان (فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ ما کُنَّا غائِبِینَ).
سؤال برای چیست؟ ما میدانیم خدا همه چیز را میداند و اصولا در
[شماره صفحه واقعی : 26]
همه جا حاضر و ناظر است. با این حال چه نیازی به سؤال دارد که انبیاء و امتها را عموما و بدون استثناء مورد بازپرسی قرار دهد؟! پاسخ این که: اگر سؤال برای استعلام و درک واقعیت چیزی باشد، در مورد کسی که عالم است معنی ندارد ولی اگر منظور توجه دادن خود شخص و اتمام حجت به او و امثال آن بوده باشد، هیچ مانعی ندارد، درست مثل این که ما به شخص فراموشکاری خدمتهای زیاد کردهایم، و او به جای خدمت مرتکب خیانتهایی شده و همه این مسائل پیش ما روشن است، او را مورد بازپرسی قرار داده و میگوییم آیا ما این همه به تو خدمت نکردیم؟ و آیا تو حق این خدمات را ادا کردی؟ این سؤال برای کسب علم نیست بلکه برای تفهیم طرف است.
(آیه 8)- در این آیه برای تکمیل بحث رستاخیز، اشاره به مسأله «سنجش اعمال» میکند که نظیر آن در سورههای دیگر قرآن از جمله در سوره مؤمنون آیه 102 و 103 و سوره قارعه آیه 6 و 8 آمده است.
نخست میگوید: «مسأله توزین اعمال در آن روز حق است» (وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ).
آنچه مسلم است این است که در روز رستاخیز اعمال انسان با وسیله خاصی سنجیده میشود نه با ترازوهایی همانند ترازوهای دنیا، و چه بسا آن وسیله همان وجود انبیاء و امامان و افراد صالح بوده باشد، و در روایاتی که از طرق اهل بیت علیهم السّلام به ما رسیده است این مطلب به خوبی دیده میشود.
حتی در این جهان نیز دوستان خدا مقیاس سنجشند، ولی از آنجا که بسیاری از حقایق در این عالم در پرده ابهام میماند و در روز قیامت که- به مقتضای وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (ابراهیم/ 48)- روز بروز و ظهور است این واقعیتها آشکار میگردد.
در پایان آیه میفرماید: «کسانی که میزانهای (عمل) آنها سنگین است، همان رستگارانند» (فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).
(آیه 9)- «و کسانی که میزانهای (عمل) آنها سبک است، افرادی هستند
[شماره صفحه واقعی : 27]
که سرمایه وجود خود را، به خاطر ظلم و ستمی که نسبت به آیات ما میکردند، از دست دادهاند» (وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما کانُوا بِآیاتِنا یَظْلِمُونَ).
بدیهی است منظور از سبکی و سنگینی میزان اعمال، سبکی و سنگینی خود میزان نیست بلکه ارزش و وزن چیزهایی است که با میزان سنجیده میشود.
تعبیر «ظلم به آیات» اشاره به این است که این گونه اشخاص نه تنها به خود ستم میکنند، بلکه به برنامههای هدایت الهی نیز ستم کردهاند، زیرا این برنامهها میبایست وسیله هدایت و نجات گردد، و اگر به آن بیاعتنایی شد و این اثر از آنها به دست نیامد، به آنها ستم شده است.
(آیه 10)- مقام با عظمت انسان در جهان هستی! به دنبال آیاتی که اشاره به مبدء و معاد در آنها شده بود در این آیه و آیات بعد، «انسان» و عظمت و اهمیت مقام او و چگونگی آفرینش او و افتخاراتی که خداوند به او داده، مورد بحث قرار داده، میفرماید: «ما مالکیت و حکومت، و تسلط شما را بر زمین، مقرر داشتیم» (وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ).
«و انواع وسایل زندگی را برای شما در آن قرار دادیم» (وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ). «اما با این حال کمتر شکر این همه نعمت و موهبت را به جای میآورید» (قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ).
(آیه 11)- ماجرای سرکشی و عصیان ابلیس! در هفت سوره از سورههای قرآن اشاره به آفرینش انسان و چگونگی خلقت او شده است.
در آیه مورد بحث، خداوند میگوید: «ما شما را آفریدیم، و سپس صورت بندی کردیم، بعد از آن به فرشتگان (و از جمله ابلیس که در صف آنها قرار داشت اگرچه جزء آنها نبود) فرمان دادیم، برای آدم (جدّ نخستین شما) سجده کنند» (وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ).
«همگی (این فرمان را به جان و دل پذیرفتند و) برای آدم سجده کردند، مگر ابلیس که از سجده کنندگان نبود» (فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 28]
سجده فرشتگان برای آدم به معنی «سجده پرستش» نبوده است، زیرا پرستش مخصوص خداست، بلکه سجده در اینجا به معنی خضوع و تواضع است.
(آیه 12)- در این آیه میگوید: خداوند «ابلیس» را به خاطر سرکشی و طغیانگری مؤاخذه کرد، فرمود: «در آن هنگام که به تو فرمان دادم، چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟» (قالَ ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ).
او در پاسخ به یک عذر ناموجه متوسل گردید، «گفت: من از او بهترم، به دلیل این که مرا از آتش آفریدهای و او را از خاک و گل»! (قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ).
گویا چنین میپنداشت که آتش برتر از خاک است، و این یکی از بزرگترین اشتباهات ابلیس بود، شاید هم اشتباه نمیکرد و به خاطر تکبر و خودپسندی دروغ میگفت.
اما امتیاز آدم در این نبود که از خاک است، بلکه امتیاز اصلی او همان «روح انسانیت» و مقام خلافت و نمایندگی پروردگار بوده است.
در اینجا یک سؤال باقی میماند، و آن این که چگونه شیطان، با خدا سخن گفت، مگر وحی بر او نازل میشده است؟
پاسخ این سؤال این است که: هیچ مانعی ندارد که خداوند با شخص دیگری نه به عنوان وحی و رسالت، بلکه از طریق الهام درونی، یا به وسیله بعضی از فرشتگان سخن بگوید، خواه این شخص از صالحان و پاکان باشد، همانند مریم و مادر موسی یا از ناصالحان باشد مانند شیطان!
(آیه 13)- از آنجا که امتناع شیطان از سجده کردن، برای آدم علیه السلام یک امتناع ساده و معمولی نبود و نه یک گناه عادی محسوب میشد، بلکه یک سرکشی و تمرّد آمیخته به اعتراض و انکار مقام پروردگار بود. به این جهت، مخالفت او سر از کفر و انکار علم و حکمت خدا درآورد و به همین جهت، میبایست تمام مقامها و موقعیتهای خویش را در درگاه الهی از دست بدهد، به همین سبب خداوند او را از آن مقام برجسته و موقعیتی که در صفوف فرشتگان پیدا کرده بود بیرون کرد و به او
[شماره صفحه واقعی : 29]
«فرمود: از این مقام و مرتبه، فرود آی» (قالَ فَاهْبِطْ مِنْها).
سپس سر چشمه این سقوط و تنزّل را با این جمله، برای او شرح میدهد که: «تو حق نداری در این مقام و مرتبه، راه تکبر، پیش گیری» (فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها).
و باز به عنوان تأکید بیشتر، اضافه میفرماید: «بیرونرو که از افراد پست و ذلیل هستی» (فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ). یعنی، نه تنها با این عمل بزرگ نشدی، بلکه به عکس به خواری و پستی گراییدی.
از این جمله به خوبی روشن میشود که تمام بدبختی شیطان، مولود تکبر او بود.
از امام صادق علیه السّلام نیز نقل شده که فرمود: «اصول و ریشههای کفر و عصیان، سه چیز است. حرص و تکبر و حسد، اما حرص سبب شد که آدم از درخت ممنوع بخورد، و تکبر سبب شد که ابلیس از فرمان خدا سرپیچی کند، و حسد سبب شد که یکی از فرزندان آدم دیگری را به قتل رساند»!
(آیه 14)- اما داستان شیطان به همین جا پایان نیافت، او به هنگامی که خود را مطرود دستگاه خداوند دید، طغیان و لجاجت را بیشتر کرد و به جای توبه و بازگشت به سوی خدا و اعتراف به اشتباه، تنها چیزی که از خدا تقاضا کرد این بود که گفت: «خدایا! مرا تا پایان دنیا مهلت ده، و زنده بگذار» (قالَ أَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ).
(آیه 15)- این تقاضای او به اجابت رسید و خداوند «فرمود: تو از مهلت داده شدگانی» (قالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ).
(آیه 16)- ولی او نمیخواست برای جبران گذشته زنده بماند و عمر طولانی کند، بلکه هدف خود را از این عمر طولانی چنین «بیان کرد: اکنون که مرا گمراه ساختی! بر سر راه مستقیم تو کمین میکنم و آنها را از راه به در میبرم» (قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ). تا همانطور که من گمراه شدم، آنها نیز به گمراهی بیفتند!
(آیه 17)- سپس شیطان، برای تأیید و تکمیل گفتار خود، اضافه کرد که نه
[شماره صفحه واقعی : 30]
تنها بر سر راه آنها کمین میکنم بلکه «از پیش رو، و از پشت سر، و از طرف راست، و از طرف چپ (از چهار طرف) به سراغ آنها میروم، و اکثر آنها را شکرگزار نخواهی یافت» (ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ).
در روایتی که از امام باقر علیه السّلام نقل شده، تفسیر عمیقی برای این چهار جهت دیده میشود، آنجا که میفرماید: «منظور از آمدن شیطان به سراغ انسان از «پیش رو» این است که آخرت و جهانی را که در پیش دارد در نظر او سبک و ساده جلوه میدهد، و منظور از «پشت سر» این است که آنها را به گردآوری اموال و تجمع ثروت و بخل از پرداخت حقوق واجب به خاطر فرزندان و وارثان دعوت میکند، و منظور از «طرف راست» این است که امور معنوی را به وسیله شبهات و ایجاد شک و تردید، ضایع میسازد، و منظور از «طرف چپ» این است که لذات مادی و شهوات را در نظر آنها جلوه میدهد.
(آیه 18)- در این آیه بار دیگر فرمان بیرون رفتن ابلیس از حریم قرب خدا و مقام و منزلت رفیع صادر میشود، با این تفاوت که در اینجا حکم طرد او به صورت تحقیرآمیز و شدیدتر صادر شده است و شاید به خاطر لجاجتی بود که شیطان در مورد اصرار در وسوسه افراد انسان به خرج داد و گناه بزرگ دیگری بر گناه خود افزود به او فرمود: «از این مقام با بدترین ننگ و عار بیرون رو و باخواری و ذلت فرود آی»! (قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً).
«و سوگند یاد میکنم که هر کس از تو پیروی کند، جهنم را از تو و آنها پر سازم» (لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ).
سؤال: بعد از آنکه شیطان مرتکب چنان گناه بزرگی شد، چرا خداوند تقاضای او را مبنی بر ادامه حیات او پذیرفت؟
پاسخ اینکه: ادامه حیات او به عنوان وجود یک نقطه منفی برای تقویت نقاط مثبت نه تنها ضرر نداشت، بلکه مؤثر نیز بود، حتی قطع نظر از وجود شیطان، در درون خود ما، غرایز مختلفی وجود دارد، که چون در برابر نیروهای عقلانی
[شماره صفحه واقعی : 31]
و روحانی قرار گیرند، یک میدان تضاد را تشکیل میدهند که در این میدان پیشرفت و تکامل و پرورش وجود انسان صورت میگیرد.
باید توجه داشت که خداوند اگرچه شیطان را در انجام وسوسههایش آزاد گذاشته ولی انسان را در برابر او بیدفاع قرار نداده است، زیرا نیروی عقل و خرد به او بخشیده که میتواند سدّ نیرومندی در مقابل وسوسههای شیطان به وجود آورد.
و از سوی دیگر فطرت پاک و عشق به تکامل را در درون وجود انسان به عنوان یک عامل سعادت قرار داده و از سوی سوم فرشتگانی که الهام بخش نیکیها هستند، به کمک انسانهایی که میخواهند از وسوسههای شیطان برکنار بمانند میفرستد.
(آیه 19)- وسوسههای شیطانی در لباسهای دلپذیر! از این به بعد فصل دیگری از سرگذشت آدم را بیان میکند، نخست خداوند به آدم و همسرش دستور میدهد که: «و ای آدم! تو و همسرت (حوّا) در بهشت سکونت اختیار کنید» (وَ یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ).
از این جمله چنین استفاده میشود که آدم و حوّا در بدو خلقت در بهشت نبودند سپس به سوی بهشت راهنمایی شدند.
در این هنگام، نخستین تکلیف و امر و نهی پروردگار به این صورت، صادر شد: «شما از هر نقطهای و از هر درختی از درختان بهشت که میخواهید تناول کنید، اما به این درخت معین نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید بود» (فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ).
(آیه 20)- سپس شیطان که بر اثر سجده نکردن رانده درگاه خدا شده بود و تصمیم قاطع داشت تا آنجا که میتواند از آدم و فرزندانش انتقام بگیرد «به وسوسه کردن آنان مشغول شد، تا لباسهای اطاعت و بندگی خدا را از تن آنان بیرون کند، و عورت آنها را که پنهان بود آشکار سازد» (فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما).
و برای رسیدن به این هدف، از عشق و علاقه ذاتی انسان به تکامل و ترقی
[شماره صفحه واقعی : 32]
و «زندگی جاویدان»، استفاده کرد.
لذا نخست به آدم و همسرش گفت: «خداوند شما را از این جهت نهی نکرده جز این که اگر از آن بخورید یا فرشته خواهید شد و یا عمر جاویدان پیدا میکنید» (وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ).
و به این ترتیب، فرمان خدا را در نظر آنان به گونه دیگری جلوه داد.
(آیه 21)- آدم با شنیدن این سخن در فکر فرو رفت، اما شیطان برای این که پنجههای وسوسه خود را بیشتر و محکمتر در جان آدم و حوّا فرو برد «سوگندهای شدیدی برای آنها یاد کرد، که من خیرخواه شما هستم»! (وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ).
(آیه 22)- آدم که هنوز تجربه کافی در زندگی نداشت، و گرفتار دامهای شیطان و خدعه و دروغ و نیرنگ نشده بود، سر انجام تسلیم فریب شیطان شد، و به این ترتیب «شیطان» آنها را با فریب (از مقامشان) فرود آورد» (فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ).
«همین که آدم و همسرش از آن درخت ممنوع چشیدند، بلافاصله لباسهایشان از تنشان فرو ریخت اندامشان (عورتشان) آشکار گشت» (فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما).
و در حقیقت از لباس بهشتی که لباس کرامت و احترام خدا بود برهنه شدند.
قرآن سپس میگوید: هنگامی که آدم و حوّا چنین دیدند «بلافاصله از برگهای درختان بهشتی برای پوشیدن اندام خود، استفاده کردند» (وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ). «و در این موقع از طرف خداوند ندا رسید که مگر من شما را از آن درخت نهی نکردم، مگر به شما نگفتم که شیطان دشمن آشکار و سرسخت شماست» چرا فرمان مرا به دست فراموشی سپردید و در این گرداب سقوط کردید؟» (وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُما إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبِینٌ).
از مقایسه تعبیر این آیه با نخستین آیهای که به آدم و حوّا اجازه سکونت در
[شماره صفحه واقعی : 33]
بهشت را میداد به خوبی استفاده میشود که آنها پس از این نافرمانی، چه اندازه از مقام قرب پروردگار دور شدند.
در منابع اسلامی دو نوع تفسیر برای آن آمده است، یکی تفسیر «مادی» که طبق معروف در روایات، «گندم» بوده است و دیگری تفسیر «معنوی» که در روایات از آن تعبیر به «شجره حسد» شده است، زیرا طبق این روایات، آدم پس از ملاحظه مقام و موقعیت خود چنین تصور کرد که مقامی بالاتر از مقام او وجود نخواهد داشت، ولی خداوند او را به مقام جمعی از اولیا از فرزندان او (پیامبر اسلام و خاندانش) آشنا ساخت، او حالتی شبیه به حسد پیدا کرد، و همین شجره ممنوعه بود که آدم مأمور بود به آن نزدیک نشود.
در حقیقت طبق این روایات، آدم از دو درخت تناول کرد که یکی از مقام او پایینتر بود و او را به سوی جهان ماده میکشید و آن گندم بود، و دیگری درخت معنوی مقام جمعی از اولیاء خدا بود که از مقام و موقعیت او بالاتر قرار داشت و چون از دو جنبه از حدّ خود تجاوز کرد به آن سرنوشت گرفتار شد.
اما باید توجه داشت که این حسد از نوع حسد حرام نبوده و تنها یک احساس نفسانی بوده است، بیآنکه کمترین گامی بر طبق آن بردارد.
مدارک اسلامی به ما میگوید: هیچ پیامبری مرتکب گناه نمیشود، و مقام پیشوایی خلق به شخص گناهکار، واگذار نخواهد شد، و میدانیم که آدم از پیامبران الهی بود، بنابراین آنچه در پارهای از تعبیرات در باره پیامبران در قرآن آمده است که نسبت عصیان به آنها داده شده، همگی به معنی «عصیان نسبی» و «ترک اولی» است، نه گناه مطلق.
توضیح این که: گناه بر دو گونه است، «گناه مطلق» و «گناه نسبی»، گناه مطلق همان مخالفت نهی تحریمی و مخالفت با فرمان قطعی خداوند است و هرگونه ترک واجب و انجام حرام را شامل میشود.
اما «گناه نسبی» آن است که عمل غیر حرامی از شخص بزرگی سر زند، که با
[شماره صفحه واقعی : 34]
توجه به مقام و موقعیتش شایسته او نباشد.
فی المثل نمازی که ممکن است از یک فرد عادی، نماز ممتازی باشد برای اولیاء حق، گناه محسوب شود.
سایر اعمال آنها غیر از عبادات نیز چنین است، و با توجه به موقعیت آنها سنجیده میشود، به همین دلیل اگر یک «ترک اولی» از آنها سر زند، مورد عتاب و سرزنش پروردگار قرار میگیرند- منظور از ترک اولی این است که انسان کار بهتر را رها کند و سراغ کار خوب یا مباحی برود.
نهی آدم از «شجره ممنوعه» نیز یک نهی تحریمی نبود بلکه با توجه به موقعیت آدم با اهمیت تلقی شد و مخالفت با این نهی- هر چند نهی کراهتی بود- موجب چنان مؤاخذه و مجازاتی از طرف خداوند گردید.
(آیه 23)- بازگشت آدم به سوی خدا! سر انجام هنگامی که آدم و حوّا، به نقشه شیطانی ابلیس واقف شدند و نتیجه کار خلاف خود را دیدند به فکر جبران گذشته افتادند و نخستین گام را اعتراف به ظلم و ستم بر خویشتن، در پیشگاه خدا قرار دادند و «گفتند: پروردگار! ما بر خویشتن ستم کردیم» (قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا).
«و اگر ما را نیامرزی و رحمت خود را شامل حال ما نکنی، از زیانکاران خواهیم بود» (وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ).
(آیه 24)- گرچه توبه خالصانه آدم و همسرش در پیشگاه خدا پذیرفته شد ولی به هر حال اثر وضعی آن عمل، دامانشان را گرفت، و دستور خارج شدن از بهشت از سوی خداوند به آنها داده شد، «فرمود: فرود آیید در حالی که شما با یکدیگر (انسان و شیطان) دشمن خواهید بود» (قالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ).
«و زمین تا مدت معینی قرارگاه و وسیله بهرهگیری شما خواهد بود» (وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ).
(آیه 25)- و «نیز به آنها گوشزد کرد، که هم در زمین زندگی میکنید و هم در آن میمیرید، و از همان برای حساب در روز رستاخیز، برانگیخته خواهید شد» (قالَ
[شماره صفحه واقعی : 35]
فِیها تَحْیَوْنَ وَ فِیها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ)
(آیه 26)- اخطار به همه فرزندان آدم! خداوند از این جا به بعد یک سلسله دستورات و برنامههای سازنده، برای همه فرزندان آدم، بیان میکند، که در حقیقت دنبالهای است از برنامههای آدم در بهشت.
نخست به همان مسأله لباس و پوشانیدن بدن که در سرگذشت آدم نقش مهمی داشت اشاره کرده، میفرماید: «ای فرزندان آدم! ما لباسی بر شما فرو فرستادیم، که (اندام شما را میپوشاند و) زشتیهای بدنتان را پنهان میسازد» (یا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً یُوارِی سَوْآتِکُمْ).
ولی فایده این لباس که برای شما فرستادهایم، تنها پوشانیدن تن و مستور ساختن زشتیها نیست بلکه «مایه زینت شماست» (وَ رِیشاً). لباس تجمل و زینت که اندام شما را زیباتر از آنچه هست نشان میدهد.
به دنبال این جمله که در باره لباس ظاهری سخن گفته است، قرآن بحث را به لباس معنوی کشانده و آن چنان که سیره قرآن در بسیاری از موارد است، هر دو جنبه را به هم میآمیزد و میگوید: «لباس پرهیزکاری و تقوا از آن هم بهتر است» (وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ).
تشبیه تقوی و پرهیزکاری به لباس، تشبیه بسیار رسا و گویایی است، زیرا همانطور که لباس هم بدن انسان را از سرما و گرما حفظ میکند، و هم سپری است در برابر بسیاری از خطرها، و هم عیوب جسمانی را میپوشاند و هم زینتی است برای انسان، روح تقوی و پرهیزکاری نیز علاوه بر پوشانیدن بشر از زشتی گناهان و حفظ از بسیاری از خطرات فردی و اجتماعی، زینت بسیار بزرگی برای او محسوب میشود زینتی است چشمگیر که بر شخصیت او میافزاید.
منظور از لباس تقوا همان «روح تقوا و پرهیزکاری» است، که جان انسان را حفظ میکند و معنی «حیاء» و «عمل صالح» و امثال آن در آن جمع است.
در پایان آیه میفرماید: «این (لباسهایی که خدا برای شما قرار داده اعم از لباس مادی و معنوی، لباس جسمانی و لباس تقوا) همگی از آیات و نشانههای خداست
[شماره صفحه واقعی : 36]
تا بندگان متذکر نعمتهای پروردگار شوند» (ذلِکَ مِنْ آیاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ).
تا آنجا که تاریخ نشان میدهد همیشه انسان لباس میپوشیده است، ولی وسایل تولید لباس در عصر ما به قدری متنوع شده و توسعه یافته است که با گذشته اصلا قابل مقایسه نیست.
و متأسفانه، جنبههای فرعی و حتی نامطلوب و زننده لباس چنان گسترش یافته که فلسفه اصلی لباس را دارد تحت الشعاع خود قرار میدهد.
لباس عاملی شده برای انواع تجمل پرستیها، توسعه فساد، تحریک شهوات، خودنمایی و تکبر و اسراف و تبذیر و امثال آن، حتی گاه لباسهایی در میان جمعی از مردم بخصوص «جوانان غربزده» دیده میشود که جنبه جنون آمیز آن بر جنبه عقلانیش برتری دارد و به همه چیز شباهت دارد جز به لباس.
مسأله مدپرستی در لباس نه تنها ثروتهای زیادی را به کام خود فرو میکشد، بلکه قسمت مهمی از وقتها و نیروهای انسانی را نیز بر باد میدهد.
(آیه 27)- در این آیه خداوند به همه افراد بشر و فرزندان آدم، هشدار میدهد که مراقب فریبکاری شیطان باشند زیرا شیطان سابقه دشمنی خود را با پدر و مادر آنها نشان داده و همانطور که لباس بهشتی را بر اثر وسوسهها از اندام آنان بیرون کرد، ممکن است لباس تقوا را از اندام ایشان بیرون نماید، لذا میگوید: «ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد، آن چنانکه پدر و مادر شما را از بهشت بیرون ساخت و لباس آنان را از اندامشان بیرون کرد، تا عورتشان را به آنها نشان دهد» (یا بَنِی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوْآتِهِما).
سپس تأکید میکند که حساب شیطان و همکارانش از سایر دشمنان جداست، «او و همکارانش شما را میبینند در حالی که شما آنها را مشاهده نمیکنید» و از چنین دشمنی باید سخت برحذر بود! (إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ).
و در پایان آیه جملهای بیان میکند که در حقیقت پاسخی است به یک ایراد
[شماره صفحه واقعی : 37]
مهم و آن این که اگر کسی بگوید: چگونه خداوند دادگر و مهربان دشمنی را با این قدرت بر انسان مسلط ساخته، دشمنی که هیچ گونه موازنه قوا با او ندارد، به هر کجا بخواهد میرود، بدون این که کسی حضورش را احساس کند، حتی طبق بعضی از روایات در درون وجود انسان همچون جریان خون در رگها حرکت میکند! آیا این با عدالت پروردگار سازگار است؟
آیه در پاسخ این سؤال احتمالی، میگوید: «ما شیاطین را اولیاء و سرپرستان افراد بیایمان قرار دادیم» (إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ).
یعنی، تنها پس از موافقت خود انسان است که شیطان میتواند از مرزهای روح او بگذرد.
(آیه 28)- در این آیه اشاره به یکی از وسوسههای مهم شیطانی میکند که بر زبان جمعی از انسانهای شیطان صفت نیز جاری میشود و آن این که: «هنگامی که عمل زشت و قبیحی را انجام میدهند (اگر از دلیل آن سؤال شود، در پاسخ) میگویند: این راه و رسمی است که نیاکان خود را بر آن یافتهایم خداوند هم ما را به آن دستور داده است» (وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها).
جالب این که قرآن در پاسخ آنها اعتنایی به دلیل اول یعنی پیروی کورکورانه از نیاکان نمیکند و تنها به پاسخ دلیل دوم قناعت کرده، میگوید: «بگو: خداوند هرگز به کارهای زشت و قبیح فرمان نمیدهد» زیرا حکم او از فرمان عقل جدا نیست (قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ).
سپس با این جمله آیه ختم میشود که: «آیا به خدا نسبتهایی میدهید که نمیدانید» (أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).
منظور از «فاحِشَةً» در اینجا هر گونه کار زشت و قبیحی است که مسأله «طواف عریان» و «پیروی از پیشوایان ظلم و ستم» از مصادیق روشن آن محسوب میگردد.
(آیه 29)- در این آیه به اصول دستورات پروردگار در زمینه وظایف عملی در یک جمله کوتاه اشاره، شده و سپس اصول عقاید دینی یعنی، مبدء و معاد را بطور
[شماره صفحه واقعی : 38]
فشرده بیان میکند نخست میگوید: ای پیامبر! «به آنان بگو: پروردگار من به عدالت دستور داده است» (قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ).
سپس دستور به یکتاپرستی و مبارزه با هرگونه شرک داده، میفرماید: «توجه قلب خویش را در هر عبادتی به او کنید» و از ذات پاک او به سوی دیگر منحرف نشوید (وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ).
«او را بخوانید و دین و آیین خود را خالص و مخصوص او قرار دهید» (وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ).
پس از تحکیم پایه توحید، توجه به مسأله معاد و رستاخیز کرده، میگوید:
«همان گونه که شما را در آغاز آفرید، دگر بار در قیامت باز میگردید» (کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ).
آیه فوق یکی از کوتاهترین و جالبترین تعبیرات را در زمینه معاد جسمانی بازگو میکند، و میگوید: نگاهی به آغاز آفرینش خود کنید ببینید همین جسم شما که از مقدار زیادی آب و مقدار کمتری مواد مختلف، فلزات و شبه فلزات ترکیب شده است در آغاز کجا بود؟ آبهایی که در ساختمان جسم شما به کار رفته هر قطرهای از آن احتمالا در یکی از اقیانوسهای روی زمین سرگردان بود و سپس تبخیر گردید و تبدیل به ابرها و به شکل قطرات باران بر زمینها فرو ریختند، و ذراتی که هم اکنون از مواد جامد زمین در ساختمان جسم شما به کار رفته، روزی به صورت دانه گندم یا میوه درخت، یا سبزیهای مختلف بود که از نقاط پراکنده زمین گردآوری شد.
بنابراین چه جای تعجب که پس از متلاشی شدن و بازگشت به حال نخستین، باز همان ذرات جمع آوری گردد و به هم پیوندند و اندام نخستین را تشکیل دهند؟
و اگر چنین چیزی محال بود چرا در آغاز آفرینش انجام شد؟ بنابراین «همان گونه که در آغاز، خدا شما را آفریده است در روز رستاخیز نیز باز میگرداند».
(آیه 30)- در این آیه چگونگی عکس العملهای مردم را در برابر این دعوت (دعوت به سوی نیکیها و توحید و معاد) بیان کرده، میگوید: «جمعی را هدایت کرده و جمعی (که شایستگی نداشتهاند) گمراهی بر آنها مسلّم شده است» (فَرِیقاً
[شماره صفحه واقعی : 39]
هَدی وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلالَةُ)
و برای این که کسی تصور نکند بدون جهت خداوند، طایفهای را هدایت میکند و جمع دیگری را گمراه، در جمله بعد اضافه میکند: «گروه گمراهان همانها بودند که شیاطین را اولیای خود انتخاب کرده بودند، و به جای ولایت پروردگار ولایت شیطان را پذیرفتند» (إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ).
و عجب این که با تمام گمراهی و انحراف «چنین میپنداشتند که هدایت یافتگان واقعی آنها هستند» (وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ).
این حالت مخصوص کسانی است که در طغیان و گناه فرو روند و در این حال درهای هدایت بکلی به روی آنها مسدود خواهد شد، و این همان چیزی است که خودشان برای خویشتن فراهم ساختهاند.
(آیه 31)- در این آیه به عنوان یک قانون همیشگی که شامل تمام اعصار و قرون میشود دستور میدهد که، «ای فرزندان آدم! زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید» (یا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ).
این جمله میتواند هم اشاره به «زینتهای جسمانی» باشد که شامل پوشیدن لباسهای مرتب و پاک و تمیز، و شانه زدن موها، و به کار بردن عطر و مانند آن میشود، و هم شامل «زینتهای معنوی»، یعنی صفات انسانی و ملکات اخلاقی و پاکی نیت و اخلاص.
در جمله بعد اشاره به مواهب دیگر یعنی خوردنیها و آشامیدنیهای پاک و پاکیزه میکند، میگوید از آنها «بخورید و بنوشید» (وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا).
اما چون طبع زیاده طلب انسان، ممکن است از این دو دستور سوء استفاده کند و به جای استفاده عاقلانه و اعتدال آمیز از پوشش و تغذیه صحیح، راه تجمل پرستی و اسراف و تبذیر را پیش گیرد، بلافاصله اضافه میکند: «ولی اسراف نکنید که خدا مسرفان را دوست نمیدارد» (وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ).
کلمه «اسراف» کلمه بسیار جامعی است که هرگونه زیادهروی در کمیت و کیفیت و بیهودهگرایی و اتلاف و مانند آن را شامل میشود.
[شماره صفحه واقعی : 40]
جمله کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید، در آیه فوق آمده، گرچه بسیار ساده به نظر میرسد، اما امروز ثابت شده است که یکی از مهمترین دستورات بهداشتی همین است، زیرا تحقیقات دانشمندان به این نتیجه رسیده که سر چشمه بسیاری از بیماریها، غذاهای اضافی است که به صورت جذب نشده در بدن انسان باقی میماند، این مواد اضافی هم بار سنگینی است برای قلب و سایر دستگاههای بدن و هم منبع آمادهای است برای انواع عفونتها و بیماریها! عامل اصلی تشکیل این مواد مزاحم، اسراف و زیادهروی در تغذیه و به اصطلاح «پرخوری» است، و راهی برای جلوگیری از آن جز رعایت اعتدال در غذا نیست، کسانی که این دستور را ساده فکر میکنند خوب است در زندگی خود آن را بیازمایند تا اهمیت رعایت این دستور را در سلامت جسم و تن خود ببینند.
(آیه 32)- در این آیه با لحن تندتری به پاسخ آنها که گمان میبرند، تحریم زینتها و پرهیز از غذاها و روزیهای پاک و حلال، نشانه زهد و پارسایی و مایه قرب به پروردگار است پرداخته، میگوید: ای پیامبر! «بگو: چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگانش آفریده و همچنین مواهب و روزیهای پاکیزه را تحریم کرده است» (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ).
سپس برای تأکید اضافه میکند: به آنها «بگو: این نعمتها و موهبتها برای افراد با ایمان در این زندگی دنیا آفریده شده (اگرچه دیگران نیز بدون داشتن شایستگی از آن استفاده میکنند) ولی در روز قیامت و زندگی عالیتر (که صفوف کاملا از هم مشخص میشوند) اینها همه در اختیار افراد با ایمان و درستکار قرار میگیرد» و دیگران بکلی از آن محروم میشوند! (قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ).
در پایان آیه به عنوان تأکید میگوید: «این چنین آیات و احکام خود را برای جمعیتی که آگاهند و میفهمند تشریح میکنیم» (کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ).
در مورد استفاده از انواع زینتها، اسلام مانند تمام موارد، حدّ اعتدال را
[شماره صفحه واقعی : 41]
انتخاب کرده است و استفاده کردن از زیباییهای طبیعت، لباسهای زیبا و متناسب، به کار بردن انواع عطرها، و امثال آن، نه تنها مجاز شمرده شده بلکه به آن توصیه و سفارش نیز شده است.
(آیه 33)- محرمات الهی! بارها دیدهایم که قرآن مجید هرگاه سخن از امر مباح یا لازمی به میان میآورد، بلافاصله از نقطه مقابل آن یعنی زشتیها و محرمات سخن میگوید، تا هر دو بحث، یکدیگر را تکمیل کنند، در اینجا نیز به دنبال اجازه استفاده از مواهب الهی و زینتها و نفی تحریم آنها، سخن از محرمات به میان آورده و بطور عموم، و سپس بطور خصوص انگشت روی چند نقطه مهم میگذارد.
در آغاز از تحریم فواحش سخن میگوید، میفرماید: ای پیامبر! «بگو:
پروردگار من تنها اعمال زشت و قبیح را حرام کرده است، اعم از این که آشکار باشد یا پنهان» (قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ).
سپس موضوع را تعمیم داده، میگوید: «و (همچنین) گناه و ستم به ناحق را» (وَ الْإِثْمَ).
بار دیگر انگشت روی چند قسمت از بزرگترین گناهان گذاشته، میگوید:
«و هرگونه ستم و تجاوز به ناحق به حقوق دیگران» (وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ).
سپس اشاره به مسأله شرک کرده، میگوید: و نیز پروردگار من، حرام کرده «این که چیزی را که خداوند دلیلی برای آن نازل نکرده، شریک او قرار دهید» (وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً).
آخرین چیزی را که به عنوان محرمات روی آن تکیه میکند، نسبت دادن چیزی به خدا بدون علم و آگاهی است، میفرماید: «و این که به خدا مطلبی نسبت دهید که نمیدانید» (وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).
(آیه 34)- هر جمعیتی سر انجامی دارد! در این آیه خداوند به یکی از قوانین آفرینش یعنی فنا و نیستی ملتها، اشاره میکند و بحثهای مربوط به زندگی فرزندان آدم در روی زمین و سر انجام و سرنوشت گنهکاران که در آیات قبل گفته شد با این بحث روشنتر میشود نخست میگوید: «برای هر امتی زمان و مدت معینی
[شماره صفحه واقعی : 42]
وجود دارد» (وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ).
«و به هنگامی که این اجل فرا رسد، نه لحظهای تأخیر خواهند کرد و نه لحظهای بر آن پیشی میگیرند» (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ).
یعنی، ملتهای جهان همانند افراد، دارای مرگ و حیاتند، ملتهایی از صفحه زمین برچیده میشوند، و به جای آنها ملتهای دیگری قرار میگیرند، قانون مرگ و حیات مخصوص افراد انسان نیست، بلکه اقوام و جمعیتها و جامعهها را نیز در بر میگیرد با این تفاوت که مرگ ملتها غالبا بر اثر انحراف از مسیر حق و عدالت و روی آوردن به ظلم و ستم و غرق شدن در دریای شهوات و فرو رفتن در امواج تجمل پرستی و تنپروری میباشد.
هنگامی که ملتهای جهان در چنین مسیرهایی گام بگذارند، و از قوانین مسلم آفرینش منحرف گردند، سرمایههای هستی خود را یکی پس از دیگری از دست خواهند داد و سر انجام سقوط میکنند.
(آیه 35)- دستور دیگری به همه فرزندان آدم! بار دیگر خداوند فرزندان آدم را مخاطب ساخته، میگوید: «ای فرزندان آدم! اگر رسولانی از خودتان (از طرف من) به سوی شما آمدند که آیات مرا به شما عرضه میدارند (از آنها پیروی کنید) زیرا آنها که پرهیزکاری پیشه کنند و در اصلاح خویشتن و دیگران بکوشند نه وحشتی از مجازات الهی خواهند داشت و نه اندوه و غمی» (یا بَنِی آدَمَ إِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیاتِی فَمَنِ اتَّقی وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ).
(آیه 36)- و در این آیه اضافه میکند: «اما آنها که آیات ما را تکذیب کنند و در برابر آن تکبر ورزند آنها اصحاب دوزخند و جاودانه در آن خواهند ماند» (وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ).
(آیه 37)- از این آیه به بعد قسمتهای مختلف از سرنوشت شومی که در انتظار افترا گویان و تکذیب کنندگان آیات خداست، بیان شده، نخست میگوید:
«چه کسی ستمکارتر است از آنها که بر خدا دروغ میبندند و یا آیات او را تکذیب
[شماره صفحه واقعی : 43]
میکنند»؟ (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ).
سپس وضع آنها را به هنگام مرگ چنین توصیف میکند: «آنان چند روزی بهره خود را از آنچه برایشان مقدر شده است میبرند و از نعمتهای مختلف سهم خود را میگیرند، تا (پیمانه عمرشان لبریز گردد و به اجل نهایی برسد) در این هنگام فرشتگان ما که مأمور گرفتن ارواحند به سراغ آنها میآیند تا جانشان را بگیرند» (أُولئِکَ یَنالُهُمْ نَصِیبُهُمْ مِنَ الْکِتابِ حَتَّی إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ).
به هر حال از لحظه مرگ مجازاتهای آنها شروع میشود، نخستین بار با توبیخ و سرزنش فرشتگان پروردگار که مأمور گرفتن جانشان هستند رو برو میشوند، «آنها میپرسند کجا هستند معبودهایی که غیر از خدا میپرستیدید» و یک عمر از آنها دم میزدید و همه چیز خود را نابخردانه در پای آنها میریختید؟ (قالُوا أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ).
آنها چون دست خود را از همه چیز کوتاه میبینند و پندارهایی را که در باره معبودهای ساختگی داشتند همچون نقش برآب مشاهده میکنند، در پاسخ میگویند: «آنها همه گم شدند و از ما دور گشتند» (قالُوا ضَلُّوا عَنَّا).
اثری از آنها نمیبینیم و هیچ گونه قدرتی بر دفاع از ما ندارند، و تمام عبادات ما برای آنها بیهوده بود، «و به این ترتیب خودشان بر ضدّ خود گواهی میدهند که کافر بودند» (وَ شَهِدُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کانُوا کافِرِینَ).
در حالی که راه بازگشت به روی آنها بسته است و این نخستین تازیانه آتشین مجازات الهی است که بر روح آنها نواخته میشود.
(آیه 38)- درگیری پیشوایان و پیروان گمراه در دوزخ! در آیات گذشته صحنهای که به هنگام مرگ و بازپرسی فرشتگان قبض ارواح رخ میدهد ترسیم شده بود و در اینجا صحنه برخورد گروههای اغوا کننده و اغوا شونده را در قیامت شرح میدهد: «در روز رستاخیز خداوند به آنها میگوید در صف گروههای مشابه خود از جن و انس که پیش از شما بودند، قرار گیرید و در آتش داخل شوید» (قالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النَّارِ).
[شماره صفحه واقعی : 44]
هنگامی که همگی در آتش داخل شدند برخوردشان با هم مسلکهایشان شروع میشود، برخوردی عجیب و عبرت انگیز، «هر دستهای که وارد دوزخ میشوند به دیگری لعن و نفرین میکند» و او را مسؤول بدبختی خویش میداند (کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها).
مطلب به همین جا پایان نمیپذیرد، «هنگامی که همگی با ذلت و خواری در محیط شرر بار دوزخ قرار میگیرند (شکایت آنها به پیشگاه پروردگار از یکدیگر شروع میشود) نخست فریب خوردگان عرضه میدارند: پروردگارا! این اغواگران بودند که ما را گمراه ساختند، خدایا عذاب و کیفر آنها را مضاعف کن» کیفری به خاطر گمراهیشان، و کیفری به خاطر گمراه کردن ما (حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا فِیها جَمِیعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ).
ولی عجیب این است که خداوند در پاسخ آنها «میفرماید: برای هر کدام (از شما) عذاب مضاعف است ولی نمیدانید!» چرا که پیروان اگر گرد پیشوایان گمراه را نگرفته بودند، قدرتی بر اغوای مردم نداشتند (قالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَ لکِنْ لا تَعْلَمُونَ).
(آیه 39)- در این آیه پاسخ پیشوایان گمراه را چنین نقل میکند که: «آنها به پیروان خود میگویند شما هیچ تفاوت و برتری بر ما ندارید، (یعنی اگر ما گفتیم شما تأیید کردید و اگر گام برداشتیم کمک نمودید و اگر ستم نمودیم شما یار و مددکار ما بودید) بنابراین شما هم در مقابل اعمالتان عذاب دردناک الهی را بچشید» (قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ).
(آیه 40)- بار دیگر قرآن به سراغ سرنوشت افراد متکبر و لجوج یعنی آنها که زیر بار آیات پروردگار نمیروند و در برابر حق تسلیم نیستند رفته، میگوید:
«کسانی که آیات ما را تکذیب کنند و در برابر آن تکبر ورزند درهای آسمان به روی آنان گشوده نمیشود» (إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ).
در حدیثی از امام باقر علیه السّلام چنین میخوانیم: «اما مؤمنان، اعمال و ارواحشان
[شماره صفحه واقعی : 45]
به سوی آسمانها برده میشود و درهای آسمان به روی آنها گشوده خواهد شد، اما کافر روح و عملش را بالا میبرند تا به آسمان برسد در این هنگام کسی صدا میزند آن را به سوی سجّین (دوزخ) پایین ببرید».
سپس اضافه میکند: «آنها وارد بهشت نخواهند شد، تا زمانی که شتر از سوراخ سوزن بگذرد»! (وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ).
این تعبیر کنایه لطیفی از محال بودن این امر است، که راهی برای ورود افراد بیایمان متکبر در بهشت مطلقا موجود نیست! در پایان آیه برای تأکید و توضیح بیشتر اضافه میکند، «و این چنین گنهکاران را کیفر میدهیم» (وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ).
(آیه 41)- در این آیه، به قسمتی دیگر از مجازات دردناک آنها اشاره کرده، میگوید: «برای این گونه افراد، بسترهایی از جهنم و آتش سوزان است و روی آنها پوششهایی از همان آتش سوزان قرار دارد» (لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ).
و باز برای تأکید اضافه میکند: «این چنین ظالمان و ستمگران را کیفر میدهیم» (وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ).
(آیه 42)- آرامش کامل و سعادت جاویدان! در آیات گذشته بحث از سرنوشت منکران آیات خدا و متکبران و ظالمان بود، در اینجا آینده روشن افراد با ایمان را چنین شرح میدهد: «کسانی که ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، ...
اهل بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند» (وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ...
أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ).
ولی در میان این جمله یک جمله معترضه که اشاره به پاسخ بسیاری از سؤالات است بیان کرده، میگوید: «ما هیچ کس را جز به اندازه توانائیش تکلیف نمیکنیم» (لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها)
.اشاره به این که کسی تصور نکند که قرار گرفتن در صف افراد با ایمان و انجام عمل صالح در دسترس همه کس نیست، زیرا تکالیف پروردگار به اندازه قدرت
[شماره صفحه واقعی : 46]
افراد است.
این آیه مانند بسیاری دیگر از آیات قرآن، وسیله نجات و سعادت جاویدان را منحصرا ایمان و عمل شایسته معرفی میکند و به این ترتیب به عقیده خرافی مسیحیان امروز که وسیله نجات را قربانی شدن مسیح در برابر گناهان بشریت میدانند، خط بطلان میکشد، اصرار قرآن روی مسأله ایمان و عمل صالح در آیات مختلف برای کوبیدن این طرز تفکر و مانند آن است.
(آیه 43)- در این آیه به یکی از مهمترین نعمتهایی که خدا به بهشتیان ارزانی میدارد و مایه آرامش روح و جان آنهاست اشاره کرده، میگوید: «کینهها و حسدها و دشمنیها را از دل آنها برمیکنیم» (وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ).
در حقیقت یکی از بزرگترین ناراحتیهای انسانها در زندگی دنیا که سر چشمه پیکارهای وسیع اجتماعی میشود و علاوه بر خسارتهای سنگین جانی و مالی آرامش روح را بکلی بر هم میزند، همین «کینه توزی» و «حسد» است.
بهشتیان بکلی از بدبختیهای ناشی از این گونه صفات و عواقب آن برکنارند، آنها با هم در نهایت دوستی و محبت و صفا و صمیمیت و آرامش زندگی میکنند، و همه از وضع خود راضیند.
قرآن پس از ذکر این نعمت روحانی، اشاره به نعمت مادی و جسمانی آنها کرده، میگوید: «از زیر قصرهای آنها نهرهای آب جریان دارد» (تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ).
سپس رضایت و خشنودی کامل و همه جانبه اهل بهشت را با این جمله منعکس میکند که آنها «میگویند: حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که ما را به این همه نعمت رهنمون شد و اگر خدا ما را راهنمایی نمیکرد، هرگز، هدایت نمییافتیم» (وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ).
این توفیق او بود که دست ما را گرفت و از گذرگاههای زندگی عبور داد و به سر منزل سعادت رسانید. «مسلما فرستادگان پروردگار ما، حق را آوردند!» آنها راست میگفتند و ما با چشم خود درستی گفتارشان را هم اکنون میبینیم (لَقَدْ
[شماره صفحه واقعی : 47]
جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ)
.«در این هنگام ندایی برمیخیزد، و این جمله را در گوش جان آنها سر میدهد که این بهشت را به خاطر اعمال پاکتان به ارث بردید» (وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
(آیه 44)- از این آیه استفاده میشود که بهشتیان و دوزخیان از جایگاه خود میتوانند با یکدیگر سخن بگویند نخست میگوید: «بهشتیان، دوزخیان را مخاطب ساخته و صدا میزنند که ما وعده پروردگار خویش را حق یافتیم، آیا شما هم به آنچه خدا به وسیله فرستادگانش وعده داده بود، رسیدید؟» (وَ نادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا).
در پاسخ «میگویند: آری» همه را عین حقیقت دیدیم (قالُوا نَعَمْ).
سپس اضافه میکند: «در این هنگام ندا دهندهای در میان آنها ندا در میدهد (آنچنان که صدای او به گوش همگان میرسد) که: لعنت خدا بر ستمگران باد» (فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ).
(آیه 45)- سپس ستمگران را چنین معرفی میکند: «همانها که مردم را از راه راست باز میداشتند (و با تبلیغات مسموم و زهرآگین خود، ایجاد شک و تردید در ریشههای عقاید مردم میکردند) و جاده مستقیم الهی را کج و معوج نشان میدادند، و به سرای دیگر نیز ایمان نداشتند» (الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کافِرُونَ).
این مؤذّن در روایات اسلامی، غالبا به امیر مؤمنان علی علیه السّلام تفسیر شده است.
حاکم «ابو القاسم حسکانی» که از دانشمندان اهل سنّت است به سند خود از «محمّد بن حنفیه» از «علی» علیه السّلام نقل میکند که فرمود: انا ذلک المؤذّن: «آن که این ندا را سر میدهد منم» و همچنین به سند خود از ابن عباس نقل میکند که علی علیه السّلام در قرآن نامهایی دارد که مردم آنها را نمیدانند، از جمله «مؤذّن» در آیه شریفه فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ علی علیه السّلام است که این ندا را سر میدهد و میگوید: الا لعنة اللّه علی الّذین
[شماره صفحه واقعی : 48]
کذّبوا بولایتی و استخفّوا بحقّی «لعنت خدا بر آنها باد که ولایت مرا تکذیب کردند و حق مرا کوچک شمردند».
(آیه 46)- اعراف گذرگاه مهمی به سوی بهشت! در تعقیب بیان سرگذشت بهشتیان و دوزخیان این آیه و سه آیه بعد از آن در باره «اعراف» که منطقهای است حد فاصل میان بهشت و دوزخ، با ویژگیهایی که دارد سخن میگوید.
نخست به حجابی که در میان بهشتیان و دوزخیان کشیده شده است اشاره کرده، میگوید: «میان این دو گروه حجابی قرار دارد» (وَ بَیْنَهُما حِجابٌ).
از آیات بعد چنین استفاده میشود که حجاب مزبور همان «اعراف» است که مکان مرتفعی است در میان این دو گروه، که مانع از مشاهده یکدیگر میشود، البته کسانی که بر اعراف یعنی قسمتهای بالای این مانع مرتفع قرار دارند، هر دو گروه را میتوانند ببینند.
سپس قرآن میگوید: «بر اعراف مردانی قرار دارند که هر یک از جهنمیان و دوزخیان را (در جایگاه خود میبینند و) از سیمایشان آنها را میشناسند» (وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ).
سپس میگوید: مردانی که بر اعراف قرار دارند «بهشتیان را صدا میزنند و میگویند: درود بر شما باد، اما خودشان وارد بهشت نشدهاند، اگرچه بسیار تمایل دارند» (وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ).
(آیه 47)- «اما به هنگامی که به سوی دیگر نگاه میکنند و دوزخیان را در دوزخ میبینند (به درگاه خدا راز و نیاز میکنند و) میگویند: پروردگارا! ما را با جمعیت ستمگران قرار مده» (وَ إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ).
(آیه 48)- در این آیه اضافه میکند که: «و اصحاب اعراف مردانی از دوزخیان را که از چهره و سیمایشان میشناسند صدا میزنند (و مورد ملامت و سرزنش قرار میدهند که دیدید عاقبت) گردآوری اموال و نفرت در دنیا و تکبر ورزیدن از قبول حقّ، به شما سودی نداد» چه شد آن مالها؟ و کجا رفتند آن
[شماره صفحه واقعی : 49]
نفرات؟ و چه نتیجهای گرفتید از آن همه کبر و خودپرستی؟ (وَ نادی أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیماهُمْ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ).
(آیه 49)- بار دیگر با همان زبان ملامت و سرزنش در حالی که اشاره به جمعی از ضعفای مؤمنان که بر اعراف قرار گرفتهاند میکنند، میگویند: «آیا اینها همان کسانی هستند که شما سوگند یاد کردید هیچ گاه خداوند آنان را مشمول رحمت خود قرار نخواهد داد» (أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ).
سر انجام رحمت الهی شامل حال این دسته از ضعفای مؤمنان شده و به آنها خطاب میشود که: «وارد بهشت شوید نه ترسی بر شماست و نه در آنجا غم و اندوهی دارید» (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ).
از مجموع آیات و روایات چنین استفاده میشود که «اعراف» گذرگاه سخت و صعب العبوری بر سر راه بهشت سعادت جاویدان است، طبیعی است که افراد نیرومند و قوی یعنی صالحان و پاکان با سرعت از این گذرگاه عبور میکنند اما افرادی که خوبی و بدی را به هم آمیختند در این مسیر وا میمانند.
همچنین طبیعی است که سرپرستان جمعیت و پیشوایان قوم در گذرگاههای سخت همانند فرماندهانی که در این گونه موارد در آخر لشکر راه میروند تا همه سپاهیان بگذرند، در آنجا توقف میکنند تا به کمک ضعفای مؤمنان بشتابند و آنها که شایستگی نجات را دارند در پرتو امدادشان رهایی یابند.
بنابراین در اعراف، دو گروه وجود دارند، ضعیفان و آلودگانی که در رحمتند و پیشوایان بزرگ (یعنی انبیاء، امامان و صالحان) که در همه حال یار و یاور ضعیفانند.
(آیه 50)- نعمتهای بهشتی بر دوزخیان حرام است! پس از آن که بهشتیان و دوزخیان هر کدام در محل مناسب خود مستقر شدند گفتگوهایی در میان آنها رد و بدل میشود که نتیجه آن مجازات و کیفری است روحانی و معنوی برای دوزخیان، نخست میفرماید: «دوزخیان، بهشتیان را صدا میزنند که (محبت کنید)
[شماره صفحه واقعی : 50]
و مقداری آب یا از آنچه خدا به شما روزی داده، به ما ببخشید» تا عطش سوزان خود را تسکین دهیم و از آلام خود بکاهیم (وَ نادی أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ).
ولی بلافاصله بهشتیان دست ردّ بر سینه آنها زده، و «میگویند: خداوند اینها را بر کافران تحریم کرده است» (قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَی الْکافِرِینَ).
1- جمله «مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ» (از آنچه خدا به شما روزی داده) که تعبیری است سر بسته و توأم با یک نوع ابهام نشان میدهد که حتی دوزخیان نمیتوانند از ماهیت و انواع نعمتهای بهشتی آگاه شوند.
2- جمله «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَی الْکافِرِینَ» (خداوند آنها را بر کافران حرام کرده) اشاره به این است که بهشتیان مضایقهای از بخشیدن این نعمتها ندارند زیرا نه چیزی از آنها کم میشود و نه در درون سینه، کینهای نسبت به کسی دارند، ولی وضع دوزخیان آنچنان است که نمیتوانند از نعمتهای بهشتی بهره گیرند، این تحریم در حقیقت یک نوع «تحریم تکوینی» است، همانند محرومیت بسیاری از بیماران از غذاهای لذیذ و رنگارنگ.
(آیه 51)- در این آیه سبب محرومیت آنها را تشریح میکند و با ذکر صفات دوزخیان روشن میسازد که این سرنوشت شوم را خودشان برای خویشتن فراهم ساختهاند نخست میگوید: «آنها کسانی هستند که دین و مذهب خود را به سرگرمی و بازی گرفتند» (الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً).
«و زندگی دنیا آنها را فریب داد و مغرور ساخت» (وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا).
این امور سبب شد که آنها در لجنزار شهوات فرو روند و همه چیز حتی رستاخیز را به دست فراموشی بسپارند و گفتار پیامبران و آیات الهی را انکار کنند، لذا به دنبال آن اضافه میکند: «پس امروز هم ما آنها را فراموش خواهیم کرد همان گونه که آنها لقای چنین روزی را فراموش کردند و همان گونه که آیات ما را انکار نمودند» (فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا وَ ما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ).
ضمنا از این آیه استفاده میشود که نخستین مرحله گمراهی و انحراف آن
[شماره صفحه واقعی : 51]
است که انسان مسائل سرنوشت ساز خود را جدّی نگیرد و با آنها به عنوان یک سرگرمی و بازیچه رفتار کند.
(آیه 52)- این آیه اشاره به این است که محرومیت کفار و سرنوشت شومشان نتیجه کوتاهیها و تقصیرات خودشان است و گر نه از ناحیه خداوند هیچ گونه کوتاهی در هدایت و رهبری و ابلاغ آیات و بیان درسهای تربیتی نشده است لذا میگوید: ما در هدایت و راهنمایی آنها چیزی فروگذار نکردیم «کتابی برای آنها فرستادیم که تمام اسرار و رموز آن را با آگاهی کامل تشریح کردیم» (وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِکِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلی عِلْمٍ).
«کتابی که مایه هدایت و موجب رحمت برای ایمان آورندگان بود» اگرچه افراد لجوج و خودخواه از آن بیبهره میمانند (هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ).
(آیه 53)- و در این آیه اشاره به طرز تفکر غلط تبهکاران و منحرفان در زمینه هدایتهای الهی کرده، میگوید: «آیا آنها جز انتظار تأویل آیات (و فرا رسیدن تهدیدهای الهی) دارند»؟ (هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ).
اما چه انتظار نابجایی، زیرا هنگامی که نتایج و سر انجام این وعدههای الهی را مشاهده کنند، کار از کار گذشته و راهی برای بازگشت باقی نمانده است «آن روز که تأویل آنها فرا رسد، کسانی که قبلا آن را فراموش کرده بودند میگویند: فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند» و گفتار آنها نیز همه حق بود (یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ).
اما در این هنگام در وحشت و اضطراب فرو میروند، و به فکر چارهجویی میافتند و میگویند: «آیا (امروز) شفیعانی یافت میشوند که برای ما شفاعت کنند»؟ (فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا).
و «یا (اگر شفیعانی برای ما در کار نیست و اصولا شایسته شفاعت نیستیم) آیا ممکن است به عقب باز گردیم و اعمالی غیر آنچه انجام دادیم انجام دهیم» و تسلیم حق و حقیقت باشیم (أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ).
ولی افسوس! این بیداری بسیار دیر است، نه راه بازگشتی وجود دارد و نه
[شماره صفحه واقعی : 52]
شایستگی شفاعت دارند، زیرا «آنها سرمایههای وجود خود را از دست داده و گرفتار خسران و زیانی شدهاند که تمام وجودشان را در بر میگیرد» (قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ).
و بر آنها ثابت میشود که بتها و معبودهای ساختگی آنان در آنجا هیچ گونه نقشی ندارد «و معبودهایی را که به دروغ ساخته بودند همگی از نظرشان گم میشوند» (وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ).
از این آیه استفاده میشود که انسان در اعمال خود مختار و آزاد است و الّا تقاضای بازگشت به دنیا نمیکرد تا اعمال بد خود را جبران کند. و نیز استفاده میشود که جهان دیگر جای انجام عمل و کسب فضیلت و نجات نیست.
(آیه 54)- این آیه معبود حقیقی و واقعی را با ذکر صفات خاصش معرفی میکند، تا آنها که حقیقت جو هستند قبل از فرا رسیدن رستاخیز در همین جهان او را به روشنی بشناسند، نخست میگوید: «معبود و پروردگار شما آن کس است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید» (إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ). یعنی «معبود» کسی جز «آفریدگار» نمیتواند باشد.
با توجه به مفهوم وسیع کلمه «ایّام» (روزها) و معادل آن در زبانهای دیگر، پاسخ این سؤال روشن است، زیرا بسیار میشود که «ایّام» به معنی «دورانها» به کار میرود.
بنابراین خداوند مجموعه زمین و آسمان را در شش دوران متوالی آفریده است، هر چند این دورانها گاهی به میلیونها یا میلیاردها سال بالغ شده است و علم امروز هیچ گونه مطلبی را که مخالف این موضوع باشد بیان نکرده است.
سپس قرآن میگوید: «خداوند پس از آفرینش آسمان و زمین، زمام رهبری آنها را به دست گرفت» (ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ).
یعنی، نه تنها آفرینش از اوست بلکه اداره و رهبری جهان نیز با او میباشد.
و این پاسخی است به آنها که جهان را در آفرینش نیازمند به خدا میدانند نه
[شماره صفحه واقعی : 53]
در بقا و ادامه هستی.
عرش در لغت معانی متعددی دارد از جمله: به معنی سقف یا چیزی است که دارای سقف بوده باشد، و گاهی به معنی تختهای بلند همانند تخت سلاطین نیز آمده است.
ولی هنگامی که در مورد خداوند به کار میرود و گفته میشود «عرش خدا» منظور از آن مجموعه جهان هستی است که در حقیقت تخت حکومت پروردگار محسوب میشود.
بنابراین در آیه مورد بحث جمله «اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» کنایه از احاطه کامل پروردگار و تسلط او بر تدبیر امور آسمانها و زمین بعد از خلقت آنهاست.
سپس میفرماید: «اوست که شب را همچون پوششی بر روز میافکند و روشنایی روز را با پردههای ظلمانی شب میپوشاند» (یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ).
بعد از آن اضافه میکند: «شب با سرعت به دنبال روز در حرکت است» (یَطْلُبُهُ حَثِیثاً). همانند طلبکاری که با سرعت به دنبال بدهکار میدود.
سپس میافزاید: «اوست که خورشید و ماه و ستارگان را آفریده است، در حالی که همه سر بر فرمان او هستند» (وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ).
پس از ذکر آفرینش جهان هستی و نظام شب و روز و آفرینش ماه و خورشید و ستارگان به عنوان تأکید میگوید: «آگاه باشید آفرینش و اداره امور جهان هستی تنها به دست اوست» (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ).
منظور از «الْخَلْقُ» آفرینش نخستین، و منظور از «الْأَمْرُ» قوانین و نظاماتی است که به فرمان پروردگار بر عالم هستی حکومت میکند و آنها را در مسیر خود رهبری مینماید.
به عبارت دیگر: همان طور که جهان در حدوثش نیازمند به اوست در تدبیر و ادامه حیات و ادارهاش نیز وابسته به او میباشد، و اگر لحظهای لطف خدا از آن گرفته شود نظامش بکلی از هم گسسته و نابود میگردد.
و در پایان آیه میفرماید: «پر برکت است خداوندی که پروردگار عالمیان
[شماره صفحه واقعی : 54]
است» (تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ).
این جمله بعد از ذکر آفرینش و تدبیر جهان هستی یک نوع ستایش از مقام مقدس پروردگار است که وجودی مبارک، ازلی، ابدی و سر چشمه همه برکات و نیکیها و خیر مستمر میباشد.
(آیه 55)- شرایط اجابت دعا: آیه قبل با ذکر دلایل روشن این حقیقت را اثبات کرد که شایسته عبودیت و بندگی تنها خداست و به دنبال آن در اینجا دستور میدهد که «دعا و نیایش» که جان و روح عبادت است باید در برابر خدا انجام گیرد، نخست میگوید: «پروردگار خود را از روی تضرّع و در پنهانی بخوانید» (ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً).
این که در آیه فوق دستور داده شده که خدا را در «خفیّه» و پنهانی بخوانید برای این است که از «ریا» دورتر، و به اخلاص نزدیکتر، و توأم با تمرکز فکر و حضور قلب باشد.
و در پایان آیه میفرماید: «او (خداوند) تجاوزکاران را دوست نمیدارد» (إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ).
و این جمله معنی وسیعی دارد که هرگونه تجاوز را، اعم از فریاد کشیدن به هنگام دعا، و یا تظاهر و ریاکاری، و یا توجه به غیر خدا را به هنگام دعا، شامل میشود.
(آیه 56)- در این آیه اشاره به حکمی شده است که در واقع یکی از شرایط تأثیر دعا است، میفرماید: «در روی زمین فساد مکنید بعد از آن که اصلاح شده است» (وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها). بنابراین هیچ گاه دعای افراد مفسد و تبهکار به جایی نخواهد رسید.
در روایتی از امام باقر علیه السّلام میخوانیم: «زمین فاسد بود و خداوند به وسیله پیامبر اسلام آن را اصلاح کرد».
باز دیگر به مسأله دعا میپردازد و یکی دیگر از شرایط آن را بازگو میکند، میگوید: «و خدا را با ترس و امید بخوانید» (وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً).
[شماره صفحه واقعی : 55]
نه آن چنان از اعمال خود راضی باشید که گمان کنید هیچ نقطه تاریکی در زندگی شما نیست که این خود عامل عقبگرد و سقوط است، و نه آن چنان مأیوس باشید که خود را شایسته عفو خدا و اجابت دعا ندانید، بلکه با دو بال «بیم» و «امید» به سوی او پرواز کنید، امید به رحمتش و بیم از مسؤولیتها و لغزشهای خود.
و در پایان آیه برای تأکید بیشتر روی اسباب امیدواری به رحمت خدا، میگوید: «رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است» (إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ).
در این دو آیه اشاره به پنج قسمت از شرایط قبولی دعا شده است: نخست این که از روی تضرع و در پنهانی باشد، دیگر این که از حدّ اعتدال تجاوز نکند، سوم این که با تولید فساد و تبهکاری همراه نگردد، چهارم این که توأم با بیم و امید متوازن باشد، پنجم این که با نیکوکاری توأم گردد.
(آیه 57)- در آیات گذشته اشارههای مکرر به مسأله «مبدء» یعنی توحید و شناسایی پروردگار از روی اسرار جهان آفرینش شد، و در این آیه اشاره به مسأله «معاد» و رستاخیز میشود، تا این دو بحث یکدیگر را تکمیل کنند، و این سیره قرآن است که در بسیاری از موارد «مبدء» و «معاد» را با هم قرین میسازد، نخست میگوید: «او کسی است که بادها را پیشاپیش باران رحمتش همچون بشارت دهندهای (که از قدوم مسافر عزیزی خبر میدهد) میفرستد» (وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ).
«بادهایی که از اقیانوسها برخاسته و ابرهای سنگین بار و پر آب را با خود حمل میکند» (حَتَّی إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا).
«در این موقع آنها را به سوی سرزمینهای مرده و خشک و سوزان میرانیم» و مأموریت آبیاری این تشنگان را به عهده آنها مینهیم (سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ).
«و به وسیله آن، آب حیات بخش را در همه جا فرو میفرستیم» (فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ). «سپس به کمک این آب انواع میوهها را از خاک تیره بیرون میآوریم»
[شماره صفحه واقعی : 56]
(فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ).
و به دنبال آن اضافه میکند: «این چنین مردگان را از زمین بیرون میآوریم» و لباس حیات را در اندامشان میپوشانیم (کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتی).
این مثال را برای آن آوردیم که نمونه معاد را در این دنیا که همه سال در برابر چشم شما تکرار میشود به شما نشان دهیم «تا شاید متذکر گردید» (لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ).
(آیه 58)- در این آیه برای این که گمان نشود یکنواخت بودن باران دلیل آن است که همه سرزمینها یکسان زنده شوند، و برای این که روشن گردد، استعدادها و آمادگیهای متفاوت سبب استفادههای مختلف از مواهب الهی میشود، میگوید:
«سرزمین شیرین و پاکیزه گیاهان پربرکت و مفید و سودمند به اذن پروردگار، از آن میروید» (وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ).
«اما زمینهای شورهزار و خبیث و زشت، چیزی جز گیاهان ناچیز و کم ارزش نمیرویاند» (وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً).
و در پایان آیه میفرماید: «این چنین آیات را برای کسانی که شکرگزارند (و از آن استفاده میکنند و راه هدایت را میپویند) بیان میکنیم» (کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ).
آیه فوق در حقیقت اشاره به یک مسأله مهم است و آن این که تنها «فاعلیت فاعل» برای به ثمر رسیدن یک موضوع، کافی نیست بلکه استعداد و «قابلیت قابل» نیز شرط است.
(آیه 59)- رسالت نوح نخستین پیامبر اولوا العزم: سرگذشت نوح در سورههای مختلفی از قرآن مانند سوره هود، انبیاء، مؤمنون، شعراء و نوح مشروحا آمده است، اما در اینجا تنها فهرستی از آن در شش آیه آمده، نخست میفرماید: «ما نوح را به سوی قومش فرستادیم» (لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ).
نخستین چیزی که او به آنها یادآور شد، همان توجه به حقیقت توحید و نفی هرگونه بت پرستی بود، «پس به آنها گفت: ای قوم من! خدا را بپرستید که هیچ
[شماره صفحه واقعی : 57]
معبودی جز او برای شما نیست» (فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ).
نوح پس از بیدار کردن فطرتهای خفته، آنان را از سر انجام بت پرستی بر حذر داشته و گفت: «من از عذاب روزی بزرگ بر شما میترسم» (إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ).
منظور از مجازات «روز بزرگ» ممکن است همان توفان معروف نوح یا مجازات الهی در روز رستاخیز باشد.
(آیه 60)- ولی قوم نوح به جای این که از دعوت اصلاحی این پیامبر بزرگ که توأم با نهایت خیرخواهی بود استقبال کنند، به آیین توحید بپیوندند و دست از ستم و فساد بردارند «جمعی از اشراف و ثروتمندان قوم او (که منافع خود را با بیداری مردم در خطر میدیدند، و مذهب او را مانعی بر سر راه هوسرانیها و هوسبازیهای خویش مشاهده میکردند) صریحا در جواب نوح گفتند: ما تو را در گمراهی آشکار میبینیم» (قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ).
(آیه 61)- «نوح» در برابر توهین و خشونت آنها با همان لحن آرام و متین و محبتآمیز خود در پاسخ آنها «گفت: (من نه تنها گمراه نیستم بلکه) هیچ گونه نشانهای از گمراهی در من وجود ندارد، ولی من فرستاده پروردگار جهانیانم» (قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلالَةٌ وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ).
اشاره به این که خدایان پراکندهای که شما قائل شدهاید همه بیاساس است، پروردگار و ربّ همه جهانیان تنها خداوند یگانه یکتاست که خالق همه آنها میباشد.
(آیه 62)- هدف من این است که رسالت پروردگار را انجام داده و دستورات او را به شما برسانم» (أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی).
«و در این راه از هیچ گونه خیرخواهی فروگذاری نمیکنم» (وَ أَنْصَحُ لَکُمْ).
و در پایان اضافه میکند: «من چیزهایی از خداوند میدانم که شما نمیدانید» (وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).
این جمله ممکن است جنبه تهدید در برابر مخالفتهای آنها داشته باشد که من مجازاتهای دردناکی از خداوند در برابر تبهکاران سراغ دارم که شما هنوز
[شماره صفحه واقعی : 58]
از آن بیخبرید، و یا اشاره به لطف و رحمت پروردگار باشد که اگر در مسیر اطاعتش گام بگذارید برکات و پاداشهایی از او سراغ دارم که شما به عظمت و وسعت آن واقف نیستید.
(آیه 63)- در این آیه گفتار دیگری را از نوح میخوانیم که در برابر اظهار تعجب قوم خود از این که چگونه ممکن است انسانی عهدهدار رسالت پروردگار گردد، بیان کرده است: «آیا تعجب کردهاید که انسانی مأمور ابلاغ رسالت پروردگار گردد و دستورات بیدار کننده او بر این انسان نازل شود تا شما را از عواقب سوء اعمالتان برحذر دارد و به آیین پرهیزکاری دعوت کند و تا مشمول رحمت الهی شوید» (أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلی رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ).
یعنی، این موضوع چه جای تعجب است؟ زیرا یک انسان شایسته، استعداد انجام این رسالت را بهتر از هر موجود دیگر دارد.
(آیه 64)- ولی به جای این که دعوت چنین رهبر دلسوز و خیرخواه و آگاهی را بپذیرند، «همه گفتههای او را تکذیب کردند (و در برابر دعوتش سر تسلیم فرود نیاوردند، هر چه نوح بیشتر تبلیغ میکرد، آنها بر لجاجت و سرسختی خود میافزودند) و همین سبب شد که ما نوح و آنها که با او در کشتی بودند نجات داده و تکذیب کنندگان به آیاتش را گرفتار غرقاب ساخته و هلاک کنیم» (فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا).
در پایان آیه، دلیل این کیفر سخت را چنین بیان میکند که «آنها جمعیت نابینایی بودند» یعنی مردمی بودند کور دل و کورباطن که از مشاهده چهره حقیقت محروم بودند (إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ).
و این کوردلی نتیجه اعمال شوم و لجاجتهای مستمر خودشان بود، زیرا چشم پوشی مستمر از حقایق، تدریجا چشم تیزبین عقل را ضعیف کرده و سر انجام نابینا میکند.
(آیه 65)- گوشهای از سرگذشت قوم هود: در تعقیب ذکر رسالت نوح
[شماره صفحه واقعی : 59]
و درسهای عبرتی که در آن نهفته بود، به سرگذشت یکی دیگر از پیامبران بزرگ یعنی هود و درگیریهای او با قوم و ملتش میپردازد، نخست میفرماید: «ما به سوی جمعیت عاد، برادرشان هود را فرستادیم» (وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً).
قوم «عاد» مردمی بودند که در سرزمین «یمن» زندگی میکردند، از نظر قدرت جسمانی و ثروت ملتی نیرومند و قوی بودند، ولی انحرافات عقیدهای مخصوصا بت پرستی و مفاسد اخلاقی در میان آنها غوغا میکرد.
سپس میگوید: هود دعوت خود را از مسأله توحید و مبارزه با شرک و بت پرستی شروع کرد و «به آنها گفت: ای قوم من! خداوند یگانه را بپرستید که هیچ معبودی برای شما غیر او نیست، آیا پرهیزگاری را پیشه نمیکنید»! (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ).
(آیه 66)- ولی ثروتمندان از خود راضی (الْمَلَأُ) یعنی کسانی که ظاهر آنها چشم پرکن بود، به هود همان گفتند: که قوم نوح به نوح گفته بودند، بلکه نسبت سفاهت نیز به او دادند، «اشراف کافر قوم او گفتند ما تو را در سفاهت و سبک مغزی میبینیم و گمان میکنیم تو از دروغگویان باشی»! (قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی سَفاهَةٍ وَ إِنَّا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکاذِبِینَ).
(آیه 67)- اما هود با وقار و ادبی که مخصوص پیامبران و رهبران راستین و پاک است، بیآنکه از گفته آنان عصبانی و یا دلسرد و مأیوس گردد، «گفت: ای جمعیت من! هیچ گونه سفاهتی در من نیست و وضع رفتار و گفتار من بهترین دلیل بر سرمایههای عقلانی من است، من فرستاده پروردگار جهانیانم» (قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفاهَةٌ وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ).
(آیه 68)- هود اضافه کرد: «رسالتهای پروردگارم را به شما ابلاغ میکنم و من خیرخواه امینی برای شما هستم» (أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ ناصِحٌ أَمِینٌ).
(آیه 69)- سپس هود در برابر افرادی که از بعثت یک انسان به عنوان پیامبر در تعجب بودند به همان مطلبی اشاره میکند که نوح پیامبر نیز به قوم خود گفته بود
[شماره صفحه واقعی : 60]
و آن این که: «آیا تعجب میکنید که از طرف پروردگار به فردی از شما وحی شود، تا شما را از کیفرهایی که به خاطر اعمالتان در پیش دارید بیم دهد!» (أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلی رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ).
سپس برای تحریک عواطف خفته آنها و برانگیختن حس شکرگزاری در درون جانشان قسمتی از نعمتهای پروردگار را، برای آنان شرح میدهد، میگوید:
«به خاطر بیاورید که خداوند شما را جانشینان قوم نوح قرار داد» (وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ). و هنگامی که آنها بر اثر طغیانشان به وسیله توفان نابود شدند، سرزمینهای وسیع و گسترده آنان را با تمام نعمتهایی که داشتند در اختیار شما قرار داد.
به علاوه «و شما را از جهت خلقت (جسمانی) گسترش (و قدرت) داد» (وَ زادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً).
(آیه 70)- اما در مقابل این اندرزها و راهنماییهای منطقی و یادآوری نعمتهای الهی آنها که منافع مادی خود را در خطر میدیدند و قبول دعوت او را مانع هوسبازیهای خویش میدانستند، در مقام مخالفت برآمده و «گفتند: آیا به سراغ ما آمدهای که تنها خدای یگانه را بپرستیم، و آنچه را پدران ما میپرستیدند، رها کنیم»؟ نه هرگز چنین چیزی، ممکن نیست (قالُوا أَ جِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ ما کانَ یَعْبُدُ آباؤُنا).
و سر انجام برای این که امید «هود» را بکلی از خود قطع کنند و به اصطلاح حرف آخر را به او زده باشند گفتند: «اگر راست میگویی (و عذابها و مجازاتهایی را که به ما وعده میدهی حقیقت دارد) هر چه زودتر آنها را به سراغ ما بفرست و ما را محو و نابود کن»! (فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ).
یعنی ما کمترین واهمهای از تهدیدهای تو نداریم.
(آیه 71)- هنگامی که سخن به اینجا رسید و آخرین حرف خود را که نشانه امتناع کامل از قبول دعوت هود بود زدند و او بکلی از هدایت آنان مأیوس شد، «به آنها گفت: اکنون که چنین است بدانید عذاب و کیفر خشم خدا بر شما مسلّما واقع
[شماره صفحه واقعی : 61]
خواهد شد» (قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ).
سپس برای این که گفتار آنها در باره بتها بدون پاسخ نماند، اضافه میکند: «آیا شما با من در مورد چیزهایی که از الوهیت جز نامی بیاثر ندارند و شما و پدرانتان اسم خدا بر آنها گذاردهاید و به دروغ آثار و خاصیتهایی برای آنها قائل شدهاید، به مجادله برخاستهاید، در حالی که هیچ گونه فرمان و حجتی خدا در این باره نازل نکرده است» (أَ تُجادِلُونَنِی فِی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ).
سپس گفت: «اکنون که چنین است شما در انتظار بمانید من هم با شما انتظار میکشم» (فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ). شما در این انتظار باشید که بتها یاریتان کنند و من در انتظارم که عذاب دردناک الهی بر شما فرود آید آینده نشان خواهد داد کدامیک از این دو انتظار به حقیقت نزدیکتر خواهد بود.
(آیه 72)- در این آیه سر انجام کار این قوم لجوج در عبارت کوتاهی چنین بیان شده است: «ما هود و کسانی را که با او بودند به لطف و رحمت خود، رهایی بخشیدیم، و ریشه کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و حاضر نبودند در برابر حق تسلیم شوند، قطع و نابود ساختیم» (فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ).
(آیه 73)- سرگذشت عبرت انگیز قوم ثمود! از این به بعد به قیام «صالح» پیامبر بزرگ خدا در میان قوم «ثمود» که در یک منطقه کوهستانی میان حجاز و شام زندگی میکردند اشاره شده، نخست میگوید: «ما به سوی قوم ثمود برادرشان صالح را فرستادیم» (وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً).
پیامبر آنان صالح نیز همانند سایر پیامبران، نخستین گام را در راه هدایت آنها از مسأله توحید و یکتاپرستی برداشت و به آنها «گفت: ای قوم من! خداوند یگانه را پرستش کنید که معبودی جز او ندارید» (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ).
سپس اضافه نمود: من بدون دلیل چیزی نمیگویم، «بیّنه و دلیل روشن از
[شماره صفحه واقعی : 62]
طرف پروردگارتان برای شما آمده است و این همان شتری است که خداوند برای شما معجزه قرار داده است» (قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آیَةً).
سپس به آنها میگوید: «او را به حال خود واگذارید و بگذارید در زمین خدا به چرا بپردازد، و به او آزار مرسانید که عذاب دردناکی شما را فرا خواهد گرفت» (فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
(آیه 74)- در این آیه میگوید: «به خاطر داشته باشید که خداوند شما را جانشینان در روی زمین بعد از قوم عاد قرار داد، و در آن مستقر ساخت» (وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ).
یعنی از یک سو نعمتهای فراوان الهی را فراموش نکنید و از سوی دیگر توجه داشته باشید که پیش از شما اقوام طغیانگری مانند قوم عاد بودند که بر اثر مخالفتهایشان به عذاب الهی گرفتار شدند و نابود گردیدند.
سپس روی بعضی از نعمتها و امکانات خداداد قوم ثمود تکیه کرده، میگوید: شما در سرزمینی زندگی دارید که هم دشتهای مسطح با خاکهای مساعد و آماده که «در دشتهایش قصرها برای خود بنا میکنید و در کوهها برای خود خانهها میتراشید» (تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً).
و در پایان آیه میگوید: «این همه نعمتهای فراوان خدا را یادآور شوید و در زمین فساد نکنید و کفران نعمت ننمایید» (فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ).
(آیه 75)- باز ملاحظه میکنیم که جمعیت اشراف و ثروتمندان خوش ظاهر و بد باطن سر رشته مخالفت با این پیامبر بزرگ الهی را به دست گرفتند و همان طور که قرآن میگوید: «این جمعیت اشرافی و متکبر از قوم صالح به افرادی از مستضعفان که ایمان آورده بودند گفتند: آیا به راستی شما میدانید که صالح از طرف خداوند برای راهنمایی ما فرستاده شده است» (قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ).
ولی به زودی با پاسخ قاطع آنان که حکایت از تصمیم و اراده قوی میکرد
[شماره صفحه واقعی : 63]
رو برو شدند و این پاسخ را از آنان شنیدند که «گفتند: ما نه تنها میدانیم صالح فرستاده خداست بلکه) ما به آنچه او مأموریت دارد، و دعوت به سوی آن میکند، ایمان آوردهایم» (قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ).
(آیه 76)- «این مغروران متکبر (دست از کار خود برنداشته و مجددا برای تضعیف روحیه جمعیت مؤمنان) گفتند: ما به آنچه شما ایمان آوردهاید کافریم» (قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ).
(آیه 77)- هنگامی که ثروتمندان متکبر و خودخواه از ایجاد تزلزل در پایههای ایمان تودههای مردم با ایمان مأیوس شدند، و از سوی دیگر میدیدند با وجود «ناقه» که معجزه صالح محسوب میشد، سمپاشیهای آنها به جایی نمیرسد، تصمیم به نابود کردن ناقه گرفتند، و قبل از هر چیز «آن را پی کردند و کشتند و از فرمان خدا سر برتافتند» (فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ).
و به این نیز قناعت نکردند بلکه به سراغ صالح آمدند و صریحا به او «گفتند:
ای صالح! اگر تو فرستاده خدا هستی هر چه زودتر عذاب الهی را به سراغ ما بفرست» (وَ قالُوا یا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ).
این سخن در حقیقت برپا ساختن یک نوع جنگ اعصاب در مقابل صالح و برای تضعیف روحیه «صالح» و مؤمنان بود.
(آیه 78)- هنگامی که آنها ستیزهجویی و طغیانگری را به آخر رساندند و آخرین بارقه آمادگی ایمان را در وجود خود خاموش ساختند، مجازات الهی که طبق قانون انتخاب اصلح و از میان بردن موجودات فاسد و مفسد صورت میگیرد به سراغ آنها آمد و «آن چنان زمین لرزهای قصرها و خانههای مستحکمشان را تکان داد و فرو ریخت (و زندگی پرزرق و برق آنها را در هم کوبید) که صبحگاهان تنها جسم بیجان آنها در خانههایشان باقی مانده بود» (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ).
از آیه فوق استفاده میشود که
[شماره صفحه واقعی : 64]
وسیله نابودی این قوم سرکش، زلزله بود، اما از آیه 13 سوره فصلت بر میآید که صاعقه آنها را نابود کرد، و در آیه 5 سوره حاقه میخوانیم به وسیله یک عامل ویرانگر (طاغیه) از میان رفتند. باید بگوییم این هر سه عامل به یک چیز بازگشت میکنند، یعنی نخست صاعقه تولید میشود و به دنبال آن زمین لرزه به وجود میآید، و اما «طاغیه» به معنی موجودی است که از حد خود تجاوز کند و این هم، با زلزله سازگار است و هم با صاعقه، بنابراین تضادی در میان آیات نیست.
(آیه 79)- در این آیه میگوید: «بعد از این جریان صالح از آنها روی برتافت و به آنها گفت: من حق رسالت پروردگارم را ادا کردم و آنچه گفتنی بود به شما گفتم و از نصیحت و خیرخواهی کوتاهی نکردم، لکن شما خیرخواهان را دوست ندارید» (فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لکِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ).
(آیه 80)- سرنوشت دردناک قوم لوط: قرآن، صحنه عبرت انگیز دیگری از سرگذشت پیامبران را بازگو میکند و هدف آیات پیشین را تعقیب و تکمیل مینماید، و آن سرگذشت پیامبر بزرگ خدا «لوط» و قوم اوست.
نخست میگوید: «به خاطر بیاورید لوط پیامبر را هنگامی که به قوم خود گفت: آیا شما عمل زشت و ننگینی انجام میدهید که احدی از جهانیان تاکنون مرتکب آن نشده است»؟ (وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِینَ).
(آیه 81)- در این آیه گناهی را که در آیه قبل بطور سر بسته ذکر شده بود، تشریح میکند و میگوید: «شما از روی شهوت به سراغ مردان میروید، و از زنان صرف نظر میکنید» (إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ).
چه انحرافی از این بدتر و بالاتر که وسیله تولید نسل را که آمیزش زن و مرد است و خداوند آن را بطور غریزی در هر انسانی قرار داده، رها کنند، و سراغ «جنس موافق» بروند کاری که اصولا برخلاف فطرت و ساختمان طبیعی جسم و روح انسان و غریزه تحریف نایافته اوست. و در پایان آیه به عنوان تأکید میگوید: «بلکه
[شماره صفحه واقعی : 65]
شما جمعیت اسراف کارید» (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ). یعنی از حدود الهی قدم بیرون گذارده و در سنگلاخ انحراف و تجاوز از مرز فطرت سرگردان شدهاید.
(آیه 82)- در این آیه اشاره به جواب لجوجانه و غیر منطقی قوم لوط کرده، میگوید: «از آنها هیچ گونه جوابی در برابر دعوت این پیامبر خیرخواه و دلسوز و مصلح نداشتند جز این که با خشم و عصبانیت گفتند: لوط و پیروان او را از شهر خود بیرون کنید (گناهشان چیست؟ گناهشان این است) که مردمی پاکند و گناه نمیکنند»! و نه تنها با ما هم صدا نمیشوند، بلکه مزاحم ما نیز هستند! (وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ).
این احتمال نیز در تفسیر جمله «إِنَّهُمْ أُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ» وجود دارد، که قوم لوط میخواستند این پیامبر و پیروانش را متهم به تظاهر و ریاکاری کنند.
(آیه 83)- با توجه به آنچه در سه آیه فوق بیان شد، هر داور منصفی میتواند حکم محکومیت چنین قوم و ملتی را صادر کند.
لذا در این آیه خداوند میفرماید: «چون کار به اینجا رسید ما لوط و پیروان واقعی و خاندانش را که پاکدامن بودند، نجات بخشیدیم جز همسرش که او را در میان قوم تبهکار رها ساختیم» زیرا او هم از نظر عقیده و آیین و مذهب با آنان هماهنگ بود (فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرِینَ).
(آیه 84)- در این آیه اشاره بسیار کوتاه و پرمعنی به مجازات شدید و وحشتناک این قوم کرده، میگوید: «ما بارانی بر آنها فرستادیم» اما چه بارانی؟! بارانی از سنگ که آنها را در هم میکوبید و نابود میکرد (وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً).
«اکنون تماشا کن ببین سر انجام کار مجرمان به کجا کشید» (فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ).
گرچه روی سخن در اینجا به پیامبر است اما پیداست که هدف عبرت گرفتن همه افراد با ایمان میباشد.
(آیه 85)- رسالت شعیب در مدین: شعیب که نسبش طبق تواریخ با چندین واسطه به «ابراهیم» میرسید، به سوی اهل مدین مبعوث گردید، «مدین» از
[شماره صفحه واقعی : 66]
شهرهای شام بود و مردمی تجارت پیشه و مرفّه داشت، که در میان آنها بت پرستی و همچنین تقلب و کم فروشی در معامله کاملا رایج بود- شرح درگیری این پیامبر بزرگ با اهل «مدین» در سورههای متعددی از قرآن مخصوصا سوره «هود» و «شعرا» آمده است.
در این آیه خداوند میفرماید: «ما به سوی مردم مدین، برادر آنها شعیب را فرستادیم» (وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً).
سپس اضافه میکند که شعیب دعوت خود را همانند پیامبران دیگر از مسأله توحید شروع کرد و «صدا زد ای قوم من! خداوند یگانه را بپرستید که هیچ معبودی جز او برای شما نیست» (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ).
و گفت این حکم علاوه بر این که فرمان عقل است به وسیله «دلایل روشنی که از طرف خداوند برای شما آمده» نیز اثبات شده است (قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ).
پس از دعوت به توحید، به مبارزه با مفاسد اجتماعی و اخلاقی و اقتصادی آنها برخاسته نخست آنان را که آلوده کم فروشی و تقلب و تزویر در معامله بودند از این کار باز میدارد و میگوید: اکنون که راه خدا برای شما آشکار شده «حق پیمانه و وزن را ادا کنید و از حقوق مردم چیزی کم نگذارید» (فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ).
سپس به یکی دیگر از کارهای خلاف آنها اشاره کرده، میگوید: «در روی زمین بعد از آن که (در پرتو ایمان و کوششهای انبیاء) اصلاح شده است، فساد نکنید» (وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها).
مسلم است که از تولید فساد، اعم از فساد اخلاقی یا بیایمانی یا ناامنی، هیچ کس بهرهای نمیگیرد، لذا در آخر آیه اضافه میکند: «این به سود شماست اگر ایمان داشته باشید» (ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ).
(آیه 86)- در این آیه به چهارمین نصیحت شعیب، اشاره شده است، آنجا که میگوید: «شما بر سر راه مردم با ایمان ننشینید و آنها را تهدید نکنید و مانع راه
[شماره صفحه واقعی : 67]
خدا نشوید و با القای شبهات راه مستقیم حق را در نظر آنها کج و معوج نشان ندهید» (وَ لا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَها عِوَجاً).
و در پایان آیه پنجمین نصیحت شعیب که یادآوری نعمتهای پروردگار برای تحریک حسّ شکرگزاری آنهاست آمده: «و به خاطر بیاورید هنگامی که افراد کمی بودید سپس خداوند جمعیت شما را زیاد کرد و نیروی انسانی شما را فزونتر ساخت» (وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلًا فَکَثَّرَکُمْ).
از جمله فوق استفاده میشود که در اکثر موارد کثرت نفرات، میتواند سر چشمه قدرت و عظمت و پیشرفت جامعه باشد.
«و نیز خوب بنگرید که سر انجام کار مفسدان به کجا منتهی شد» و به دنبال آنها گام برندارید (وَ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ).
(آیه 87)- در این آیه که در واقع پاسخی است به بعضی از گفتههای مؤمنان و کافران، شعیب میگوید: «اگر طایفهای از شما به آنچه من مبعوث شدهام ایمان آورده و جمعیت دیگری ایمان نیاوردهاند (نباید موجب غرور کافران و یأس مؤمنان گردد) شما صبر کنید تا خداوند میان ما حکم کند که او بهترین حاکمان است» (وَ إِنْ کانَ طائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ). یعنی، آینده نشان خواهد داد، چه کسانی بر حق بودهاند و چه کسانی بر باطل.
(آیه 88)- در این آیه و آیه بعد عکس العمل قوم مستکبر شعیب در برابر سخنان منطقی این پیامبر بزرگ بیان شده است.
قرآن میگوید: «اشراف زورمند و متکبر قوم شعیب به او گفتند سوگند یاد میکنیم که قطعا، هم خودت و هم کسانی را که به تو ایمان آوردهاند، از محیط خود بیرون خواهیم راند، مگر این که هر چه زودتر به آیین ما باز گردید»(1)(قالَ الْمَلَأُ
[شماره صفحه واقعی : 68]
1) البته مخالفان تهدیدهای دیگری نیز داشتهاند که در سایر آیات مربوط به شعیب بحث خواهد شد.
الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا)
»
پاسخی که شعیب در برابر این همه تهدید و خشونت به آنها داد خیلی ساده و ملایم و منطقی بود، «گفت: آیا (میخواهید ما را به آیین خودتان بازگردانید) اگر چه مایل نباشیم» (قالَ أَ وَ لَوْ کُنَّا کارِهِینَ).
(آیه 89)- در این آیه شعیب چنین ادامه میدهد: «اگر ما به آیین بت پرستی شما باز گردیم، و بعد از آن که خدا ما را نجات داده خود را به این پرتگاه بیفکنیم، بر خدا افترا بستهایم» (قَدِ افْتَرَیْنا عَلَی اللَّهِ کَذِباً إِنْ عُدْنا فِی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها).
سپس اضافه میکند: «ممکن نیست ما به آیین شما بازگردیم مگر این که خدا بخواهد» (وَ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِیها إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا).
و بلافاصله اضافه میکند که خداوند نیز چنین دستوری نخواهد داد، «چرا که او از همه چیز آگاه است و به همه چیز احاطه علمی دارد» (وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً).
بنابراین هرگز ممکن نیست او از دستوری که داده باز گردد، زیرا کسی که از دستورش برمیگردد، که علمش محدود باشد و اشتباه کند و از دستور خود پشیمان گردد، اما آن کس که احاطه علمی به همه چیز دارد، تجدید نظر برای او ممکن نیست.
سپس برای این که به آنها حالی کند از تهدیدشان هراسی ندارد و محکم بر جای خود ایستاده است، میگوید: «توکل و تکیه ما تنها به خداست» (عَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْنا).
و سر انجام برای این که حسن نیت خود را ثابت کند و چهره حقیقت طلبی و مسالمت جویی خویش را آشکار سازد، تا دشمنانش او را متهم به ماجراجویی و غوغا طلبی نکنند، میگوید: «پروردگارا! میان ما و جمعیت ما به حق حکم
[شماره صفحه واقعی : 69]
و داوری کن، و مشکلات و گرفتاریهای ما را برطرف ساز، و درهای رحمتت را به سوی ما بگشا که بهترین گشایندگانی» (رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ).
(آیه 90)- در این آیه از تبلیغاتی که مخالفان شعیب در برابر تابعان او میکردند سخن به میان آورده، میگوید: «اشراف و متکبران خودخواهی که از قوم شعیب راه کفر را پیش گرفته بودند (به کسانی که احتمال میدادند تحت تأثیر دعوت شعیب واقع شوند) میگفتند: اگر از شعیب پیروی کنید بطور مسلّم از زیانکاران خواهید بود» (وَ قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ).
و منظورشان همان خسارتهای مادی بود که دامنگیر مؤمنان به دعوت شعیب میشد، زیرا آنها مسلما بازگشت به آیین بت پرستی نمیکردند، و بنابراین میبایست به زور از آن شهر و دیار اخراج شوند و املاک و خانههای خود را بگذارند و بروند.
(آیه 91)- هنگامی که کارشان به اینجا رسید و علاوه بر گمراهی خویش در گمراه ساختن دیگران نیز اصرار ورزیدند، و هیچ گونه امیدی به ایمان آوردن آنها نبود، مجازات الهی به حکم قانون قطع ریشه فساد به سراغ آنها آمد، «پس زلزله سخت و وحشتناکی آنها را فراگرفت، آنچنان که صبحگاهان همگی به صورت اجساد بیجانی در درون خانههایشان افتاده بودند» (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ).
(آیه 92)- سپس ابعاد وحشتناک این زلزله عجیب را با این جمله تشریح کرده، میگوید: «آنها که شعیب را تکذیب کردند، آنچنان نابود شدند که گویا هرگز در این خانهها سکنی نداشتند»! (الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا).
و در پایان آیه میفرماید: «آنها که شعیب را تکذیب کردند، زیانکار بودند» نه مؤمنان (الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کانُوا هُمُ الْخاسِرِینَ).
(آیه 93)- در این آیه آخرین گفتار شعیب را میخوانیم که: «او از قوم گنهکار
[شماره صفحه واقعی : 70]
روی برگردانید و گفت: من رسالات پروردگارم را ابلاغ کردم، و به مقدار کافی نصیحت نمودم و از هیچ گونه خیرخواهی فروگذار نکردم» (فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ).
«با این حال چگونه به حال این جمعیت کافر تأسف بخورم» (فَکَیْفَ آسی عَلی قَوْمٍ کافِرِینَ).
زیرا آخرین تلاش و کوشش برای هدایت آنها به عمل آمد ولی در برابر حق سر تسلیم فرود نیاوردند، و میبایست چنین سرنوشت شومی را داشته باشند.
(آیه 94)- اگر هشدارها مؤثر نیفتد: این آیه که بعد از ذکر سرگذشت جمعی از پیامبران بزرگ و پیش از پرداختن به سرگذشت موسی بن عمران آمده، اشاره به چند اصل کلی است که در همه ماجراها حکومت میکند، نخست میگوید: «و ما در هیچ شهر و آبادی، پیامبری نفرستادیم مگر این که اهل آن را به ناراحتیها و خسارتها گرفتار ساختیم شاید (به خود آیند، و به سوی خدا) بازگردند و تضرّع کنند»! (وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ).
و این به خاطر آن است که مردم تا در ناز و نعمتند کمتر گوش شنوا و آمادگی برای پذیرش حق دارند اما هنگامی که در تنگنای مشکلات قرار میگیرند و نور فطرت و توحید آشکارتر میگردد، بیاختیار به یاد خدا میافتند و دلهایشان آماده پذیرش میگردد، ولی این بیداری که در همه یکسان است در بسیاری از افراد زود گذر و ناپایدار است و به مجرد، برطرف شدن مشکلات بار دیگر در خواب غفلت فرو میروند ولی برای جمعی نقطه عطفی در زندگی محسوب میشود و برای همیشه، به سوی حق باز میگردند.
(آیه 95)- لذا در این آیه میگوید: هنگامی که آنها در زیر ضربات حوادث و فشار مشکلات تغییر مسیر ندادند و همچنان در گمراهی خود باقی ماندند «سپس ما مشکلات را از آنها برداشتیم و به جای آن گشایش و نعمت قرار دادیم، تا آنجا که (بار دیگر زندگانی آنها رونق گرفت و کمبودها به فزونی تبدیل شد و) مال و نفرات
[شماره صفحه واقعی : 71]
آنها فراوان گردید» (ثُمَّ بَدَّلْنا مَکانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّی عَفَوْا).
به هنگام برطرف شدن مشکلات، به جای این که به این حقیقت توجه کنند که «نعمت» و «نقمت» به دست خداست و رو به سوی او آورند، برای اغفال خود به این منطق متشبث شدند، که اگر برای ما مصائب و گرفتاریهایی پیش آمد، چیز تازهای نیست «و گفتند: پدران ما نیز گرفتار چنین مصائب و مشکلاتی شدند» (وَ قالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَ السَّرَّاءُ). دنیا فراز و نشیب دارد و برای هر کس دوران راحتی و سختی بوده است، سختیها امواجی ناپایدار و زود گذرند.
در پایان، قرآن میگوید: هنگامی که کار به اینجا رسید و از عوامل تربیت کمترین بهرهای نگرفتند، بلکه بر غرور خود افزودند، «ناگاه آنها را به مجازات خود گرفتیم، در حالی که آنها هیچ خبر نداشتند و غافلگیر شدند» و به همین جهت مجازات برای آنها، سخت دردناک بود (فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ).
(آیه 96)- عمران و آبادی در سایه ایمان و تقوا: در این آیه و آیات بعد برای نتیجهگیری از آیات قبل میگوید: «اگر مردمی که در این آبادیها و نقاط دیگر روی زمین زندگی داشته و دارند (به جای طغیان و سرکشی و تکذیب آیات پروردگار و ظلم و فساد) ایمان میآوردند، و در پرتو آن تقوا و پرهیزکاری پیشه میکردند (نه تنها مورد خشم پروردگار و مجازات الهی واقع نمیشدند، بلکه) درهای برکات آسمان و زمین را به روی آنها میگشودیم» (وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ).
منظور از برکات زمین و آسمان نزول باران و روییدن گیاهان میباشد.
ولی متأسفانه آنها صراط مستقیم که راه سعادت و خوشبختی و رفاه و امنیت بود رها ساختند، «و پیامبران خدا را تکذیب کردند (و برنامههای اصلاحی آنها را زیر پاگذاشتند) ما هم به جرم اعمالشان، آنها را کیفر دادیم» (وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ).
(آیه 97)- در این آیه به عنوان تأکید بیشتر روی عمومیت این حکم و این که قانون فوق مخصوص اقوام پیشین نبوده بلکه امروز و آینده را نیز در بر میگیرد،
[شماره صفحه واقعی : 72]
میگوید: «آیا اهل آبادیها، خود را از مجازاتهای ما در امان میدانند که شب هنگام در موقعی که در خواب خوش آرمیدهاند (به صورت صاعقهها و زلزلهها و مانند آن) بر آنها فرو ریزد» (أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا بَیاتاً وَ هُمْ نائِمُونَ).
(آیه 98)- «و یا این که مجازاتهای ما به هنگام روز در موقعی که غرق انواع بازیها و سرگرمیها هستند دامان اهل این آبادیها را بگیرد» (أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ).
یعنی، آنها در همه حال در روز و شب، در خواب و بیداری، در ساعات خوشی و ناخوشی همه در دست قدرت خدا قرار دارند، و با یک فرمان میتواند همه زندگی آنها را در هم بپیچد، آری تنها در یک لحظه و بدون هیچ مقدمه ممکن است انواع بلاها بر سر این انسان بیخبر فرود آید.
(آیه 99)- در این آیه باز به شکل دیگر و به بیان تازهای این حقیقت را تأکید میکند و میگوید: «آیا این مجرمان از مکر الهی ایمنند؟ در حالی که هیچ کس جز زیانکاران خود را از مکر خداوند در امان نمیدانند» (أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللَّهِ فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ).
منظور از «مکر الهی» آن است که خداوند، مجرمان را با نقشههای قاطع و شکست ناپذیر بدون اختیار خودشان از زندگانی مرفّه و هدفهای خوشگذرانی باز میدارد، و این اشاره به همان کیفرها و بلاهای ناگهانی و بیچاره کننده است.
(آیه 100)- در این آیه بار دیگر برای بیدار ساختن اندیشههای خفته اقوام موجود و توجه دادن آنان به درسهای عبرتی که در زندگانی پیشینیان بوده است میگوید: «آیا کسانی که وارث روی زمین بعد از صاحبان آن میشوند، از مطالعه حال پیشینیان متنبه نشدند: که اگر ما بخواهیم میتوانیم آنها را نیز به خاطر گناهانشان هلاک کنیم» و به همان سرنوشت مجرمان گذشته گرفتار سازیم (أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ).
و نیز میتوانیم آنها را زنده بگذاریم، ولی به خاطر غوطهور شدن در گناه و فساد «بر دلهایشان مهر مینهیم (درک و شعور و حس تشخیص را از آنها میگیریم)
[شماره صفحه واقعی : 73]
آنچنان که هیچ حقیقتی را نشنوند» و هیچ اندرزی را نپذیرند و در زندگی حیران و سرگردان شوند (وَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ).
(آیه 101)- در این آیه و آیه بعد باز هم تکیه روی عبرتهایی است که از بیان سرگذشتهای اقوام پیشین گرفته میشود، ولی روی سخن در اینجا به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است اگرچه هدف در واقع همه هستند.
نخست میگوید: «اینها آبادیها و شهرها و اقوامی هستند که اخبار و سرگذشت آنها را برای تو بیان میکنیم» (تِلْکَ الْقُری نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبائِها).
سپس میگوید: چنان نبود که آنها بدون اتمام حجت، هلاک و نابود شوند، بلکه، «بطور مسلم پیامبرانشان با دلایل روشن، به سراغ آنها آمدند» و نهایت تلاش و کوشش را در هدایت آنها کردند (وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ).
«اما آنها (در برابر تبلیغات مستمر، و دعوت پیگیر انبیاء مقاومت به خرج دادن و روی حرف خود ایستادند، و) حاضر نبودند آنچه را قبلا تکذیب کردند بپذیرند و به آن ایمان بیاورند» (فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ).
در جمله بعد علت این لجاجت و سرسختی را چنین بیان میکند: «این چنین خداوند بر دلهای کافران نقش بیایمانی و انحراف را ترسیم میکند و بر قلوبشان مهر مینهد» (کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی قُلُوبِ الْکافِرِینَ).
یعنی، کسانی که در مسیرهای غلط گام بر میدارند، بر اثر تکرار و ادامه عمل، انحراف و کفر و ناپاکی آنچنان بر دلهای آنها نقش میبندد، که همچون نقش سکه ثابت میماند و این از قبیل اثر و خاصیت عمل است که به خداوند نسبت داده شده، زیرا مسبب تمام اسباب، اوست.
(آیه 102)- در این آیه دو قسمت دیگر از نقطههای ضعف اخلاقی این جمعیتها که سبب گمراهی و نابودی آنها گردیده، بیان شده است.
نخست میگوید آنها افراد پیمان شکن بودند: «و ما برای اکثریت آنها عهد و پیمان ثابتی نیافتیم» (وَ ما وَجَدْنا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ).
این عهد و پیمان ممکن است اشاره به «عهد و پیمان فطری» باشد که
[شماره صفحه واقعی : 74]
خداوند به حکم آفرینش و فطرت از همه بندگان خود گرفته است.
و یا عهد و پیمانهایی که پیامبران الهی از مردم میگرفتند، بسیاری از مردم آن را میپذیرفتند و سپس میشکستند.
و یا اشاره به همه پیمانها اعم از «فطری» و «تشریعی» بوده باشد.
روح پیمان شکنی یکی از عوامل مخالفت با پیامبران و اصرار در پوییدن راه کفر و نفاق و گرفتار شدن به عواقب شوم آن است.
سپس به عامل دیگر اشاره کرده، میگوید: «اکثر آنها را فاسد و خارج از اطاعت فرمان یافتیم» (وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفاسِقِینَ).
یعنی روح تمرّد و قانون شکنی و خروج از نظامات آفرینش و قوانین الهی یکی دیگر از عوامل ایستادگی و پافشاری آنها در کفر و بیایمانی بود.
(آیه 103)- خاطره درگیریهای موسی و فرعون! در این آیه و آیات فراوان دیگری که بعد از آن میآید، داستان موسی بن عمران و سرگذشت درگیریهای او با فرعون و فرعونیان و سر انجام کار آنها بیان شده است.
بطور کلی زندگی این پیامبر بزرگ یعنی موسی بن عمران را در پنج دوره میتوان خلاصه کرد:
1- دوران تولد و حوادثی که بر او گذشت.
2- دوران فرار او از مصر و زندگی او در سرزمین «مدین».
3- دوران بعثت و درگیریهای فراوانی که با فرعون و دستگاه او داشت.
4- دوران نجات او و بنی اسرائیل از چنگال فرعونیان.
5- دوران درگیریهای موسی با بنی اسرائیل! در این آیه میفرماید: «بعد از اقوام گذشته (یعنی قوم نوح، هود، صالح و مانند آنها) موسی را با آیات خود به سوی فرعون و فرعونیان مبعوث کردیم» (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی بِآیاتِنا إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ).
فرعون، اسم عام است که به تمام سلاطین مصر در آن زمان گفته میشد.
سپس میفرماید: «آنها نسبت به آیات الهی ظلم و ستم کردند» (فَظَلَمُوا بِها).
[شماره صفحه واقعی : 75]
و در پایان اضافه میکند: «بنگر سر انجام کار مفسدان چگونه بود»؟! (فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ).
جمله فوق یک اشاره اجمالی به نابودی فرعون و قوم سرکش اوست که شرح آن بعدا خواهد آمد.
(آیه 104)- آیه قبل اشاره بسیار کوتاهی به مجموع برنامه رسالت موسی و درگیریهای او با فرعون و عاقبت کار آنها بود، اما در آیات بعد همین موضوع بطور مشروحتر مورد بررسی قرار گرفته، نخست میگوید: «و موسی گفت: ای فرعون! من فرستاده پروردگار جهانیانم» (وَ قالَ مُوسی یا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ).
و این نخستین برخورد موسی با فرعون و چهرهای از درگیری «حق» و «باطل» است.
(آیه 105)- در این آیه میخوانیم که موسی به دنبال دعوی رسالت پروردگار میگوید: اکنون که من فرستاده او هستم «سزاوار است که در باره خداوند جز حق نگویم» زیرا فرستاده خداوندی که از همه عیوب، پاک و منزه است، ممکن نیست دروغگو باشد. (حَقِیقٌ عَلی أَنْ لا أَقُولَ عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ) سپس برای تثبیت دعوی نبوت خویش اضافه میکند: چنان نیست که این ادعا را بدون دلیل گفته باشم «من از پروردگار شما، دلیل روشن و آشکاری با خود آوردهام» (قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ).
اکنون که چنین است «بنی اسرائیل را با من بفرست» (فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرائِیلَ).
(آیه 106)- فرعون با شنیدن این جمله که «من دلیل روشنی با خود دارم»، بلافاصله «گفت: اگر راست میگویی و نشانهای از طرف خداوند با خود داری آن را بیاور» (قالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ).
(آیه 107)- بلافاصله موسی دو معجزه بزرگ خود را که یکی مظهر «بیم» و دیگری مظهر «امید» بود، و مقام «انذار» و «بشارت» او را تکمیل میکرد، نشان داد:
[شماره صفحه واقعی : 76]
نخست، «عصای خود را انداخت و به صورت اژدهای آشکاری درآمد» (فَأَلْقی عَصاهُ فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ).
(آیه 108)- این آیه اشاره به دومین اعجاز موسی که جنبه امید و بشارت دارد کرده، میفرماید: «موسی دست خود را از گریبان خارج کرد، ناگهان سفید و درخشنده در برابر بینندگان بود» (وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ لِلنَّاظِرِینَ).
(آیه 109)- مبارزه شروع میشود! از این بعد سخن از نخستین واکنشهای فرعون و دستگاه او در برابر دعوت موسی و معجزاتش به میان آمده است، میفرماید: «اطرافیان فرعون (با مشاهده اعمال خارق العاده موسی فورا وصله سحر به او بستند و) گفتند: این ساحر دانا و کهنه کار و آزمودهای است»! (قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِیمٌ).
(آیه 110)- سپس افزودند: «هدف این مرد این است که شما را از سرزمین و وطنتان بیرون براند» (یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ).
یعنی، او نظری جز استعمار و استثمار و حکومت بر مردم و توسعه طلبی و غصب سرزمین دیگران ندارد و این کارهای خارق العاده و ادعای نبوت همه برای وصول به این هدف است.
و بعد گفتند: «با توجه به این اوضاع و احوال عقیده شما در باره او چیست؟» (فَما ذا تَأْمُرُونَ).
(آیه 111)- به هر حال نظر همگی بر این قرار گرفت که به فرعون «گفتند: (کار) او و برادرش را به تأخیر انداز، و جمع آوری کنندگان را به همه شهرها بفرست ...»
(قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ).
(آیه 112)- «تا همه ساحران ورزیده و آزموده و دانا را به سوی تو فراخوانند و به محضر تو بیاورند» (یَأْتُوکَ بِکُلِّ ساحِرٍ عَلِیمٍ).
از آنجا که عجله در کشتن موسی و هارون با توجه به دو معجزه عجیبش باعث گرایش عده زیادی به او میشد و چهره «نبوت» او با چهره «مظلومیت و شهادت» آمیخته شده، جاذبه بیشتری به خود میگرفت، نخست به این فکر
[شماره صفحه واقعی : 77]
افتادند که عمل او را با اعمال خارق العاده ساحران خنثی کنند و آبرویش را بریزند سپس او را به قتل برسانند تا داستان موسی و هارون برای همیشه از نظرها فراموش گردد!
(آیه 113)- چگونه سر انجام حق پیروز شد؟ از این به بعد سخن از درگیری موسی علیه السلام با ساحران و سر انجام کار او در این مبارزه به میان آمده است.
آیه میگوید: «ساحران به دعوت فرعون به سراغ او شتافتند و نخستین چیزی که با او در میان گذاشتند این بود که آیا ما اجر و پاداش فراوانی در صورت غلبه بر دشمن خواهیم داشت» (وَ جاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغالِبِینَ).
(آیه 114)- فرعون نیز بلافاصله وعده مساعد به آنها داد و گفت: «آری (نه تنها اجر و پاداش مادی خواهید داشت) بلکه از مقربان درگاه من نیز خواهید شد»! (قالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ).
و به این ترتیب هم وعده «مال» به آنها داد و هم وعده «مقام بزرگ».
(آیه 115)- سر انجام موعد معینی برای مقابله موسی علیه السلام با ساحران تعیین شد و از همه مردم برای مشاهده این ماجرا دعوت به عمل آمد.
روز موعود فرا رسید و ساحران همه مقدمات کار خود را فراهم ساخته بودند، یک مشت ریسمان و عصا که درون آنها گویا مواد شیمیایی مخصوصی قرار داده شده بود تهیه کردند که در برابر تابش آفتاب به صورت گازهای سبکی در میآمد و آن طنابها و عصاهای تو خالی را به حرکت درمیآورد.
صحنه عجیبی بود، موسی علیه السلام تک و تنها- فقط برادرش با او بود- در برابر انبوه جمعیت ساحران و مردم «گفتند: ای موسی! یا (تو شروع به کار کن و وسائل سحرت را) بیفکن و یا ما آغاز میکنیم و وسائل خود را میافکنیم» (قالُوا یا مُوسی إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ).
(آیه 116)- موسی با خونسردی مخصوصی در پاسخ «گفت: (شما قبلا شروع کنید) شما وسائل خود را بیفکنید»! (قالَ أَلْقُوا).
[شماره صفحه واقعی : 78]
«هنگامی که ساحران طنابها و ریسمانها را به وسط میدان افکندند، مردم را چشم بندی کرده و (با اعمال و گفتارهای اغراق آمیز خود) هول و وحشتی در دل مردم افکندند و سحر عظیمی در برابر آنها انجام دادند» (فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِیمٍ).
کلمه «سحر» به معنی خدعه و نیرنگ و شعبده و تردستی است، گاهی نیز به معنی هر چیزی که عامل و انگیزه آن نامرئی و مرموز باشد، آمده است.
(آیه 117)- در این هنگام که همه مردم به جنب و جوش افتاده بودند و غریو شادی از هر سو بلند بود و فرعون و اطرافیانش تبسم رضایت بخشی بر لب داشتند و برق شادی از چشمانشان میدرخشید، وحی الهی به سراغ موسی علیه السلام آمد و او را فرمان به انداختن عصا داد، ناگهان صحنه بکلی دگرگون شد و رنگ از چهرهها پرید و تزلزل بر ارکان فرعون و یارانش افتاد، چنانکه قرآن میگوید: «و ما وحی به موسی کردیم که عصایت را بیفکن ناگهان (به صورت اژدهایی درآمد و) با دقت و سرعت، مارهای دروغین و وسائل قلابی ساحران را جمع کرد» (وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ).
(آیه 118)- «در این هنگام حق آشکار شد و اعمال آنها که بیاساس و نادرست بود، باطل گردید» (فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
زیرا کار موسی یک واقعیت بود و اعمال آنها یک مشت تقلب و تزویر و چشم بندی و اغفال.
و این نخستین ضربتی بود که بر پایه قدرت فرعون جبّار فرود آمد.
(آیه 119)- در این آیه میگوید: «به این ترتیب آثار شکست در آنها نمایان شد و همگی خوار و کوچک و ناتوان شدند» (فَغُلِبُوا هُنالِکَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرِینَ).
(آیه 120)- ضربه مهمتر آنگاه واقع شد که صحنه مبارزه ساحران با موسی علیه السلام بکلی تغییر شکل داد، ناگهان «همه ساحران به زمین افتادند و برای عظمت خداوند سجده کردند» (وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدِینَ).
(آیه 121)- «و فریاد زدند ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم» (قالُوا آمَنَّا
[شماره صفحه واقعی : 79]
بِرَبِّ الْعالَمِینَ)
(آیه 122)- «همان پروردگار موسی و هارون» (رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ).
و این چیزی بود که به هیچ وجه برای فرعون و دستگاه او قابل پیش بینی نبود.
(آیه 123)- تهدیدهای بیهوده! هنگامی که ضربه تازهای با پیروزی موسی علیه السلام بر ساحران و ایمان آوردن آنها به موسی علیه السلام بر ارکان قدرت فرعون فرود آمد، فرعون بسیار متوحش و دستپاچه شد، لذا بلافاصله دست به دو ابتکار زد:
نخست اتهامی که شاید عوام پسند هم بود به ساحران بست، سپس با شدیدترین تهدید آنها را مورد حمله قرار داد، ولی بر خلاف انتظار فرعون ساحران آنچنان مقاومتی در برابر این دو صحنه از خود نشان دادند که ضربه سومی بر پایههای قدرت لرزان او فرود آمد.
چنانکه قرآن میگوید: «فرعون به ساحران گفت: آیا پیش از این که به شما اجازه دهم به او (موسی) ایمان آوردید»؟! (قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ).
و این بالاترین نوع استعمار است که ملتی آنچنان برده و اسیر گردند که حتی حق فکر کردن و اندیشیدن و ایمان قلبی به کسی یا مکتبی را نداشته باشند.
این همان برنامهای است که در «استعمار نو» نیز دنبال میشود.
سپس فرعون اضافه کرد: «این توطئه و نقشهای است که شما در این شهر (و دیار) کشیدهاید تا به وسیله آن اهل آن را بیرون کنید» (إِنَّ هذا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها).
این تهمت به قدری بیاساس و رسوا بود که جز عوام النّاس و افراد کاملا بیاطلاع نمیتوانستند آن را بپذیرند.
سپس فرعون بطور سر بسته اما شدید و محکم آنها را تهدید کرد و گفت: «اما به زودی خواهید فهمید»! (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ).
(آیه 124)- در این آیه تهدید سر بستهای را که در جمله قبل به آن اشاره شد بطور وضوح بیان میکند، میگوید: «سوگند یاد میکنم که دستها و پاهای شما را بطور مخالف (دست راست و پای چپ و دست چپ و پای راست را) قطع میکنم
[شماره صفحه واقعی : 80]
سپس همگی شما را به دار خواهم آویخت» (لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ).
برنامه فرعون در اینجا برای مبارزه با ساحرانی که به موسی علیه السلام ایمان آورده بودند، یک برنامه عمومی در مبارزات ناجوانمردانه جبّاران با طرفداران حق است که از یکسو از حربه تهمت استفاده میکنند، تا موقعیت حق طلبان را در افکار عمومی تضعیف کنند و از سوی دیگر تکیه بر زور و قدرت و تهدید به قتل و نابودی مینمایند تا اراده آنها را درهم بشکنند.
(آیه 125)- ساحران در برابر هیچ یک از دو حربه فرعون از میدان در نرفتند، یکدل و یکجان در پاسخ او «گفتند: ما به سوی پروردگار خود باز میگردیم» (قالُوا إِنَّا إِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ).
یعنی، اگر آخرین تهدید تو عملی بشود، سر انجامش این است که ما شربت شهادت خواهیم نوشید، و این نه تنها به ما زیانی نمیرساند و از ما چیزی نمیکاهد، بلکه سعادت و افتخار بزرگی برای ما محسوب میشود.
(آیه 126)- سپس برای این که پاسخی به تهمت فرعون داده باشند و حقیقت امر را بر انبوه مردمی که تماشاچی این صحنه بودند، روشن سازند و بیگناهی خویش را ثابت کنند، چنین گفتند: «انتقام تو از ما تنها به خاطر این است که ما به آیات پروردگار خود، هنگامی که به سراغ ما آمد، ایمان آوردهایم» (وَ ما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآیاتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا).
سپس روی از فرعون برتافتند و متوجه درگاه پروردگار شدند و از او تقاضای صبر و استقامت کردند، زیرا میدانستند بدون حمایت و یاری او، توانایی مقابله با این تهدیدهای سنگین را ندارند، لذا گفتند: بار الها! صبر و استقامت بر ما فرو ریز! (و آخرین درجه شکیبایی را به ما مرحمت فرما!) و ما را مسلمان بمیران!» (رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِینَ).
و سر انجام چنانکه در روایات و تواریخ آمده است، آنقدر در این راه ایستادگی به خرج دادند که فرعون، تهدید خود را عملی ساخت، و بدنهای مثله
[شماره صفحه واقعی : 81]
شده آنان را در کنار رود نیل بر شاخههای درختان بلند نخل آویزان نمود.
آری! اگر ایمان با آگاهی کامل توأم گردد از چنین عشقی سر بر میآورد که این گونه ایستادگیها و فداکاریها در راه آن شگفت انگیز نیست.
(آیه 127)- باز قرآن صحنه دیگری را از گفتگوی فرعون و اطرافیانش پیرامون وضع موسی علیه السلام بیان میکند.
در این آیه میگوید: «جمعیت اشراف و اطرافیان فرعون به عنوان اعتراض به او گفتند: آیا موسی و قومش را به حال خود رها میکنی که در زمین فساد کنند، و تو و خدایانت را رها سازند»؟! (وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسی وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ).
از این تعبیر استفاده میشود که فرعون بعد از شکست در برابر موسی علیه السلام مدتی او و بنی اسرائیل را آزاد گذارد و آنها نیز بیکار ننشستند و به تبلیغ آیین موسی علیه السلام پرداختند و نیز فرعون هم برای خود بتها و معبودها و خدایانی داشت.
فرعون با اخطار اطرافیان به شدت عمل در برابر بنی اسرائیل تشویق شد و در پاسخ هواخواهانش چنین «گفت: به زودی پسران آنها را به قتل میرسانیم و نابود میکنیم و زنانشان را (برای خدمت) زنده میگذاریم، و ما بر آنها تسلط کامل داریم» (قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ).
(آیه 128)- این آیه در حقیقت، نقشه و برنامهای است که موسی علیه السلام به بنی اسرائیل برای مقابله با تهدیدهای فرعون، پیشنهاد میکند، که اگر سه برنامه را عملی کنند، قطعا بر دشمن پیروز خواهند شد. «موسی به قوم خود گفت: از خدا یاری جویید» (قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ).
دیگر این که: «استقامت و پایداری پیشه کنید» (وَ اصْبِرُوا). و از تهدیدها و حملات دشمن نهراسید و از میدان بیرون نروید.
و برای تأکید مطلب و ذکر دلیل، به آنها گوشزد میکند که: «سراسر زمین از آن خداست (و مالک و فرمانروای مطلق اوست) و به هر کس از بندگانش بخواهد آن را منتقل میسازد» (إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ).
[شماره صفحه واقعی : 82]
و آخرین شرط این است که تقوا را پیشه کنید، زیرا «عاقبت (نیک و پیروزمندان) برای پرهیزکاران است!» (وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ).
این سه شرط تنها شرط پیروزی قوم بنی اسرائیل بر دشمن نبود، بلکه هر قوم و ملتی بخواهند بر دشمنانشان پیروز شوند، بدون داشتن این برنامه سه مادهای امکان ندارد.
(آیه 129)- این آیه شکوه و گلههای بنی اسرائیل را از مشکلاتی که بعد از قیام موسی علیه السلام با آن دست به گریبان بودند، منعکس میسازد و میگوید: «آنها به موسی گفتند: پیش از آن که تو بیایی ما آزار میدیدیم اکنون هم که آمدهای باز آزار میبینیم» کی این آزارها سر خواهد آمد و گشایشی در کار ما پیدا میشود؟ (قالُوا أُوذِینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا).
گویا بنی اسرائیل مثل بسیاری از ما مردم انتظار داشتند که با قیام موسی علیه السلام یک شبه همه کارها رو به راه شود.
ولی موسی علیه السلام به آنها فهماند با این که سر انجام پیروز خواهند شد، اما راه درازی در پیش دارند، و این پیروزی طبق سنت الهی در سایه استقامت و کوشش و تلاش به دست خواهد آمد، همانطور که آیه مورد بحث میگوید: «موسی گفت امید است پروردگار شما دشمنتان را نابود کند و شما را جانشینان آنها در زمین قرار دهد» (قالَ عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ).
و در پایان آیه میفرماید: خداوند این نعمتها را به شما خواهد داد و آزادی از دست رفته را به شما بر میگرداند، «تا ببیند چگونه عمل خواهید کرد» (فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ).
(آیه 130)- مجازاتهای بیدار کننده! همانطور که در تفسیر آیه 94 از همین سوره گذشت، یک قانون کلی الهی در مورد تمام پیامبران این بوده است، که به هنگامی که با مخالفتها رو برو میشدند، خداوند برای تنبه و بیداری اقوام سرکش، آنها را گرفتار مشکلات و ناراحتیها میساخته تا در خود احساس نیاز کنند.
در آیه مورد بحث، اشاره به همین مطلب در مورد پیروان فرعون میکند
[شماره صفحه واقعی : 83]
و میگوید: «ما آل فرعون را به قحطی و خشکسالیهای متوالی و کمبود میوهها گرفتار ساختیم، شاید متذکر گردند و بیدار شوند» (وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ).
(آیه 131)- اما به جای این که «آل فرعون» از این درسهای الهی پند بگیرند، و از خواب خرگوشی بیدار شوند، از این موقعیت سوء استفاده کرده و جریان حوادث را به میل خود تفسیر میکردند، «پس هنگامی که نیکی به آنها میرسید (و اوضاع بر وفق مراد آنها بود، و در آرامش و راحتی بودند) میگفتند: این وضع به خاطر لیاقت ماست!» در حقیقت شایسته چنین موقعیتی بودهایم (فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ).
«اما هنگامی که گرفتار بدی و بلا میشدند (فورا به موسی و کسانی که با او بودند، میبستند و) میگفتند: این از شرّ قدم موسی و کسان اوست» (وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ).
ولی قرآن در پاسخ آنها میگوید: «بدانید که سر چشمه شومیها و ناراحتیهایی که دامان آنها را میگرفت، نزد پروردگار است (خدا میخواسته است که آنها را گرفتار نتیجه شوم اعمالشان بکند) ولی اکثر آنها نمیدانند» (أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ).
شاید همیشه در میان انسانها و اقوام مختلف، فال نیک و بد رواج داشته است، این دو گرچه اثر طبیعی ندارند، ولی بدون تردید اثر روانی میتوانند داشته باشند، فال نیک غالبا مایه امیدواری و حرکت است ولی فال بد موجب یأس و نومیدی و سستی و ناتوانی است.
شاید به خاطر همین موضع است که در روایات اسلامی از فال نیک نهی نشده، اما فال بد به شدت محکوم گردیده است.
(آیه 132)- بلاهای پیدرپی و رنگارنگ! در این آیه، به مرحله دیگری از بلاهای پیدرپی و درسهای بیدار کنندهای که خدا به قوم فرعون داد، اشاره شده است.
نخست به عنوان مقدمهای برای نزول این بلاها میگوید: آنها همچنان در
[شماره صفحه واقعی : 84]
انکار دعوت موسی علیه السلام، مقاومت به خرج دادند، «و گفتند: هرگاه آیتی برای ما بیاوری که بخواهی ما را با آن سحر کنی، ما به تو ایمان نخواهیم آورد» (وَ قالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ).
(آیه 133)- ولی از آنجا که خداوند بدون اتمام حجت کافی، هیچ جمعیتی را کیفر نمیدهد در این آیه میفرماید که ما چندین بلا بر آنها نازل کردیم شاید بیدار شوند، نخست «توفان را بر آنها فرستادیم» (فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الطُّوفانَ).
سپس «ملخ را» بر زراعتها و درختان آنها، مسلط ساختیم (وَ الْجَرادَ).
هر بار که بلایی فرا میرسید، دست به دامن موسی میزدند، تا از خدا بخواهد رفع بلا کند، بعد از طوفان و ملخ خوارگی نیز همین تقاضا را کردند، و موسی علیه السلام پذیرفت و بلا برطرف شد، ولی باز دست از لجاجت خویش برنداشتند، بار سوم «قمّل را» را بر آنها مسلط ساختیم (وَ الْقُمَّلَ).
«الْقُمَّلَ» یک نوع آفت نباتی بود که به غلات آنها افتاد، و همه را فاسد کرد.
هنگامی که امواج این بلا فرو نشست و باز ایمان نیاوردند، بار دیگر خداوند، «نسل قورباغه را» آنچنان افزایش داد که به صورت یک بلا زندگی آنها را فرا گرفت (وَ الضَّفادِعَ). ولی باز در برابر حق زانو نزدند و تسلیم نشدند.
در این هنگام خداوند «خون را» بر آنها مسلط ساخت (وَ الدَّمَ).
و در پایان میفرماید: «این آیات و معجزات آشکار و نشانههای حقانیت موسی که از هم جدا بودند را به آنها نشان دادیم، اما آنها در برابر آن تکبر ورزیدند و از قبول حق سر باز زدند و جمعیت مجرم و گنهکاری بودند» (آیاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ).
(آیه 134)- پیمان شکنیهای مکرّر! در این آیه واکنش فرعونیان در برابر بلاهای آموزنده و بیدار کننده پروردگار بیان شده است.
نخست میخوانیم: «هنگامی که بلا بر آنها مسلط میشد، میگفتند: ای موسی، برای ما از خدایت بخواه تا به عهدی که با تو کرده است وفا کند، و دعایت را در حق ما مستجاب نماید» (وَ لَمَّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا یا مُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ
[شماره صفحه واقعی : 85]
بِما عَهِدَ عِنْدَکَ)
.«اگر تو این بلا را از ما برطرف سازی، سوگند یاد میکنیم که قطعا هم خودمان به تو ایمان خواهیم آورد و هم بنی اسرائیل را آزاد ساخته و با تو میفرستیم» (لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرائِیلَ).
(آیه 135)- در این آیه اشاره به پیمان شکنی آنها کرده، میگوید: «پس هنگامی که بلا را پس از مدت تعیین شدهای، که به آن میرسیدند، از آنها برمیداشتیم، پیمان خود را میشکستند» نه خودشان ایمان میآوردند و نه بنی اسرائیل را از زنجیر اسارت رها میساختند (فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلی أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ یَنْکُثُونَ).
جمله «إِلی أَجَلٍ» اشاره به این است که موسی، میگفت در فلان وقت، این بلا برطرف خواهد شد، برای این که کاملا روشن شود این دگرگونی تصادفی نبوده.
(آیه 136)- این آیه، سر انجام این همه خیره سری و سرکشی و پیمان شکنی را در دو جمله کوتاه بیان میکند، نخست به صورت سر بسته میگوید: «پس ما از آنها انتقام گرفتیم» (فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ).
سپس این انتقام را شرح میدهد و میگوید: «آنها را در دریا غرق کردیم زیرا آنها آیات ما را تکذیب کردند، و از آن غافل بودند» (فَأَغْرَقْناهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ).
منظور از انتقام الهی آن است که خداوند جمعیت فاسد و غیر قابل اصلاح را که در نظام آفرینش حق حیات ندارند، نابود سازد.
(آیه 137)- سر انجام دردناک قوم فرعون! پس از نابودی قوم فرعون و در هم شکستن قدرت آنها، بنی اسرائیل وارث سرزمینهای پهناور آنها شدند، آیه مورد بحث به همین معنی اشاره کرده، میگوید: «مشرقها و مغربهای پربرکت زمین را در اختیار جمعیت مستضعف و استعمار شده قرار دادیم» (وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِی بارَکْنا فِیها).
یعنی، حکومت بنی اسرائیل بر سراسر سرزمین فراعنه گسترده شد.
[شماره صفحه واقعی : 86]
سپس میگوید: «وعده نیک پروردگار تو در زمینه پیروزی بنی اسرائیل- به خاطر صبر و استقامتی که نشان دادند- تحقق یافت» (وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ بِما صَبَرُوا).
و در پایان آیه اضافه میکند که: «ما قصرهای زیبای فرعون و فرعونیان و کاخهای مجلل و بناهای پرزرق و برق و جالب آنها و همچنان باغات پرشکوهشان را نابود ساختیم» (وَ دَمَّرْنا ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ).
(آیه 138)- پیشنهاد بت سازی به موسی! در اینجا به قسمت حساس دیگری از سرگذشت بنی اسرائیل که به دنبال پیروزی آنها بر فرعونیان واقع شد، اشاره شده است، نخست میگوید: «ما بنی اسرائیل را از دریا (رود عظیم نیل) عبور دادیم» (وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ الْبَحْرَ).
«اما در مسیر خود به قومی برخورد کردند که با خضوع و تواضع، اطراف بتهای خود را گرفته بودند» (فَأَتَوْا عَلی قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عَلی أَصْنامٍ لَهُمْ).
افراد جاهل و بیخبر آنچنان تحت تأثیر این صحنه قرار گرفتند که بلافاصله نزد موسی آمدند و «گفتند: ای موسی! تو، هم برای ما معبودی قرار بده همانطور که آنها معبودانی دارند»! (قالُوا یا مُوسَی اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ).
موسی علیه السلام از این پیشنهاد جاهلانه و نابخردانه، بسیار ناراحت شد، به آنها رو کرد و «گفت: شما جمعیت جاهل و بیخبری هستید»! (قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ).
چرا که سر چشمه بت پرستی، جهل و نادانی بشر است.
(آیه 139)- در این آیه میخوانیم که موسی علیه السلام برای تکمیل سخن خود به بنی اسرائیل گفت: «این جمعیت بت پرست را که میبینید، کارشان به هلاکت میانجامد و عملشان باطل و بیاساس است» (إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِیهِ وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
یعنی، هم عملشان بیهوده و رنجهایشان بینتیجه است و هم سر انجام یک قوم بت پرست و مشرک، به هلاکت و نابودی میکشد.
(آیه 140)- و باز برای تأکید اضافه کرد: «آیا غیر از خدا معبودی برای شما
[شماره صفحه واقعی : 87]
بطلبم! همان خدایی که شما را بر جهانیان (مردم عصر خود) برتری داد» (قالَ أَ غَیْرَ اللَّهِ أَبْغِیکُمْ إِلهاً وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعالَمِینَ).
(آیه 141)- در این آیه خداوند یکی از نعمتهای بزرگ خود را به بنی اسرائیل، یادآور میشود، تا با توجه به این نعمت بزرگ حسّ شکرگزاری در آنها تحریک گردد، و بدانند شایسته پرستش و خضوع و عبادت، تنها ذات پاک اوست.
نخست میگوید: «به خاطر بیاورید هنگامی که شما را از چنگال آل فرعون نجات دادیم آنها که مرتبا شما را شکنجه میدادند و مجازات میکردند» (وَ إِذْ أَنْجَیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ).
سپس این عذاب و شکنجه مستمر را چنین شرح میدهد که آنها «پسران شما را به قتل میرسانیدند، و زنان و دخترانتان را (برای خدمتگزاری و بردگی) زنده نگه میداشتند» (یُقَتِّلُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ).
«و در این، آزمایش بزرگی از ناحیه خداوند برای شما بود» (وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ).
(آیه 142)- وعدهگاه بزرگ! در این آیه اشاره به یکی دیگر از صحنههای زندگی بنی اسرائیل و درگیری موسی با آنها شده است و آن جریان رفتن موسی به میعادگاه پروردگار و گرفتن تورات از طریق وحی و تکلم با خدا میباشد، که به دنبال آن داستان گوساله پرستی بنی اسرائیل و انحراف از مسیر توحید ذکر شده است.
نخست میگوید: «ما با موسی علیه السلام سی شب وعده گذاشتیم، سپس با ده روز دیگر آن را کامل ساختیم، و وعده خدا با او در چهل شب پایان یافت» (وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً).
این چهل روز از آغاز ذیقعده شروع، و به دهم ذیحجه (عید قربان) ختم گردیده است.
سپس چنین نقل میکند که: «موسی به برادرش هارون گفت: در میان قوم من جانشین من باش و در راه اصلاح آنها بکوش و هیچ گاه از طریق مفسدان پیروی مکن» (وَ قالَ مُوسی لِأَخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ
[شماره صفحه واقعی : 88]
سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ)
بسیاری از مفسران اهل تسنن و شیعه در ذیل آیه مورد بحث اشاره به حدیث معروف منزلت کردهاند، با این تفاوت که مفسران شیعه آن را به عنوان یکی از اسناد زنده خلافت بلافصل علی علیه السّلام گرفته، ولی بعضی از مفسران اهل تسنن ضمن عدم قبول آن، تاخت و تاز بیرحمانه و تعصب آمیزی به شیعه دارند.
متن این حدیث چنین است: عده زیادی از صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در باره جریان جنگ تبوک چنین نقل کردهاند:
«پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به سوی تبوک حرکت کرد و علی علیه السّلام را به جای خود قرار داد، علی علیه السّلام عرض کرد آیا مرا در میان کودکان و زنان میگذاری (و اجازه نمیدهی با تو به میدان جهاد بیایم) پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: آیا راضی نیستی که نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی علیه السلام باشی جز این که پیامبری بعد از من نخواهد بود».
و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله این سخن را تنها در جنگ تبوک نفرمود، بلکه در چندین مورد دیگر نیز این جمله از او شنیده شده است، از جمله این که:
1- پیامبر روزی به «امّ سلیم» فرمود: ای امّ سلیم! «علی گوشتش از گوشت من، و خونش از خون من، و او نسبت به من همانند هارون است نسبت به موسی».
2- ابن عباس میگوید: روزی عمر بن خطاب گفت: من و ابو بکر و جمعی از اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نزد او بودیم و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تکیه بر علی علیه السّلام کرده بود، دست بر شانه او زد سپس فرمود: «ای علی! تو نخستین مردی هستی که به خدا ایمان آوردی و نخستین کسی هستی که اسلام را پذیرفتی، تو نسبت به من همانند هارون به موسی هستی».
به هر حال اگر با بینظری حدیث فوق را بررسی کنیم از این حدیث استفاده میشود که علی علیه السّلام تمام مناصبی را که هارون نسبت به موسی علیه السلام و در میان بنی اسرائیل داشت- به جز نبوت- داشته است.
(آیه 143)- تقاضای مشاهده پروردگار! در این آیه و آیات بعد صحنه
[شماره صفحه واقعی : 89]
عبرت انگیز دیگری از صحنههای زندگی بنی اسرائیل نشان داده شده است، و آن این که جمعی از بنی اسرائیل با اصرار و تأکید از موسی علیه السلام خواستند که خدا را مشاهده کنند و اگر او را مشاهده نکنند، هرگز ایمان نخواهند آورد، موسی علیه السلام از میان آنها هفتاد نفر را انتخاب کرد و همراه خود به میعادگاه پروردگار برد، در آنجا تقاضای آنها را به درگاه الهی عرضه داشت، پاسخی شنید که همه چیز را برای بنی اسرائیل در این زمینه روشن کرد.
نخست میگوید: «هنگامی که موسی علیه السلام به میعادگاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد: پروردگارا! خود را به من نشان ده تا به تو بنگرم» (وَ لَمَّا جاءَ مُوسی لِمِیقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ).
ولی به زودی این پاسخ را از پیشگاه پروردگار شنید که «گفت: هرگز مرا نخواهی دید» (قالَ لَنْ تَرانِی).
«ولی به کوه بنگر، اگر به جای خود ایستاد مرا خواهی دید»! (وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانِی).
«هنگامی که خداوند بر کوه جلوه کرد آن را محو و نابود و همسان با زمین نمود»! (فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا).
موسی علیه السلام از مشاهده این صحنه هول انگیز چنان وحشت زده شده که «مدهوش به روی زمین افتاد» (وَ خَرَّ مُوسی صَعِقاً).
«و هنگامی که به هوش آمد، عرضه داشت: پروردگارا! منزهی تو، من به سوی تو باز میگردم و توبه میکنم و من نخستین مؤمنانم» (فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ).
در آیه فوق میخوانیم که خداوند به موسی علیه السلام میگوید: «به کوه بنگر اگر در جای خود باقی ماند مرا خواهی دید» آیا مفهوم این سخن این است که به راستی خداوند قابل مشاهده است؟
پاسخ این است که این تعبیر در حقیقت کنایه از محال بودن چنین موضوعی است، همانند جمله حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ کافران در بهشت نمیروند
[شماره صفحه واقعی : 90]
مگر آن که شتر از سوراخ سوزن بگذرد (اعراف/ 40) و از آنجا که معلوم بوده کوه در برابر جلوه خداوند محال است پایدار بماند، چنین تعبیری ذکر شده است.
همان گونه که قبل از آن نیز فرمود: «لَنْ تَرانِی) یعنی، هرگز مرا نخواهی دید نه در دنیا و نه در آخرت.
(آیه 144)- الواح تورات! سر انجام در آن میعادگاه بزرگ، خداوند، شرایع و قوانین آیین خود را بر موسی علیه السلام نازل کرد. نخست به او «فرمود: ای موسی! من تو را با رسالتهای خویش، و با سخن گفتنم (با تو) بر مردم برتری دادم و برگزیدم» (قالَ یا مُوسی إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی).
اکنون که چنین است «آنچه را به تو دستور دادهام بگیر و در برابر این همه موهبت از شکرگزاران باش» (فَخُذْ ما آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ).
هدف آیه بیان دو امتیاز بزرگ موسی علیه السلام بر توده مردم است، یکی دریافت رسالات خدا، و دیگری گفتگوی با پروردگار که هر دو مقام رهبری او را در میان امت خویش تثبیت میکرد.
(آیه 145)- سپس اضافه میکند که: «در الواحی که بر موسی علیه السلام نازل کردیم، از هر موضوعی پند و اندرز کافی و شرح و بیان مسائل مورد نیاز در امور دین و دنیا و فرد و اجتماع برای او نوشتیم» (وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْءٍ).
سپس به او دستور دادیم که: «با نهایت جدّیّت و قوت اراده این فرمانها را برگیر» (فَخُذْها بِقُوَّةٍ).
«و به قوم خود نیز فرمان ده که به نیکوترین آنها عمل کنند» (وَ أْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها).
و نیز به آنها اخطار کن که مخالفت با این فرمانها و فرار از زیر بار مسؤولیتها و وظائف، نتیجه دردناکی دارد، و پایانش دوزخ است و «به زودی جایگاه فاسقان را به شما نشان خواهم داد» (سَأُرِیکُمْ دارَ الْفاسِقِینَ).
از تعبیر «مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْعِظَةً» چنین استفاده میشود که همه مواعظ
[شماره صفحه واقعی : 91]
و اندرزها و مسائل لازم در الواح موسی علیه السلام نبود، زیرا در آن زمان به مقدار استعداد مردم، احکام الهی نازل گشت، ولی هنگامی که مردم جهان به آخرین مرحله از تعلیمات انبیاء رسیدند، آخرین دستور که شامل همه نیازمندیهای مادی و معنوی مردم بود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نازل گردید.
ظاهر جمله «سَأُرِیکُمْ دارَ الْفاسِقِینَ» (به زودی خانه فاسقان را به شما نشان میدهم) این است که منظور از آن، دوزخ میباشد، که قرارگاه کسانی است که از اطاعت فرمان خدا و انجام وظائف خویش خارج شدهاند.
(آیه 146)- سرنوشت متکبران- بحثی که از این آیه و آیه بعد آمده است در حقیقت یک نوع نتیجه گیری از آیات گذشته در زمینه سرنوشت فرعون و فرعونیان و سرکشان بنی اسرائیل است، نخست میفرماید: «به زودی کسانی را که در زمین، به غیر حق تکبر ورزیدند از آیات خود، منصرف میسازیم» (سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ).
سپس به سه قسمت از صفات این گونه افراد «متکبر و سرکش» و چگونگی «سلب توفیق حق پذیری» از آنها اشاره کرده، میفرماید: «و آنها اگر تمام آیات و نشانههای الهی را ببینند، ایمان نمیآورند»! (وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها).
«و نیز اگر راه راست و طریق درست را مشاهده کنند، انتخاب نخواهند کرد» (وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا).
و به عکس «اگر راه منحرف و نادرست را ببینند، آن را راه خود انتخاب میکنند» (وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا).
بعد از ذکر این صفات سه گانه که همگی حکایت از انعطاف ناپذیریشان در برابر حق میباشد، اشاره به دلیل آن کرده، میگوید: «اینها همه به خاطر آن است که آیات ما را تکذیب کردند و از آن غافل بودند» (ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ).
(آیه 147)- این آیه کیفر چنین اشخاصی را بیان کرده، میگوید: «آنها که آیات ما را تکذیب کنند و لقای رستاخیز را منکر شوند اعمالشان بکلی حبط و نابود
[شماره صفحه واقعی : 92]
میگردد» (وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ).
و در پایان آیه چنین اضافه میکند: این سرنوشت برای آنها، جنبه انتقامی ندارد، این نتیجه اعمال خود آنهاست، بلکه عین اعمال آنهاست که در برابرشان مجسم شده، «آیا آنها جز اعمالی را که انجام میدادند، جزا داده میشوند»؟ (هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
این آیه یکی دیگر از آیاتی است که دلیل بر تجسم اعمال، و حضور خود اعمال نیک و بد در قیامت میباشد
(آیه 148)- آغاز گوساله پرستی یهود: در این آیات، یکی از حوادث اسفناک و در عین حال تعجب آوری بود که بعد از رفتن موسی علیه السلام به میقات در میان بنی اسرائیل رخ داد، بازگو شده است و آن جریان گوساله پرستی آنهاست که به دست شخصی به نام «سامری» و با استفاده از زیورآلات بنی اسرائیل، انجام گرفت.
نخست چنین میگوید: «قوم موسی علیه السلام بعد از رفتن او به میقات، از زینت آلات خود گوسالهای که تنها جسد بیجانی بود با صدای مخصوص گاو برای خود انتخاب کردند» (وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسی مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ).
سپس قرآن به عنوان سرزنش آنها میگوید: «آیا آنها نمیدیدند که (آن گوساله) با آنان سخن نمیگوید و به راه راست راهنمائیشان نمیکند؟! (أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لا یُکَلِّمُهُمْ وَ لا یَهْدِیهِمْ سَبِیلًا).
یعنی، یک معبود واقعی حد اقل باید نیک و بد را بفهمد و توانایی بر راهنمایی و هدایت پیروان خود داشته باشد، با عبادت کنندگان خویش، سخن بگوید و آنها را به راه راست هدایت کند و طریقه عبادت را به آنها بیاموزد.
آنها در حقیقت به خودشان ظلم و ستم کردند، لذا در پایان آیه میفرماید:
«گوساله را معبود خود انتخاب کردند و ظالم و ستمگر بودند» (اتَّخَذُوهُ وَ کانُوا ظالِمِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 93]
(آیه 149)- ولی با مراجعت موسی، بنی اسرائیل به اشتباه خود پی بردند «و هنگامی که حقیقت به دستشان افتاد، و دیدند گمراه شدند گفتند: اگر پروردگار ما به ما رحم نکند و ما را نبخشد بطور مسلم از زیانکاران خواهیم بود» (وَ لَمَّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْنا رَبُّنا وَ یَغْفِرْ لَنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ).
چگونه گوساله طلایی صدا کرد؟ جمعی از مفسران معتقدند که سامری با اطلاعاتی که داشت، لولههای مخصوصی در درون سینه گوساله طلایی کار گذاشته بود که هوای فشرده از آن خارج میشد و از دهان گوساله، صدایی شبیه صدای گاو بیرون میآمد!
(آیه 150)- عکس العمل شدید در برابر گوساله پرستان! در این آیه و آیه بعد ماجرای درگیری موسی علیه السلام با گوساله پرستان به هنگام بازگشت از میعادگاه، که در آیه قبل تنها اشارهای به آن شده بود تشریح گردیده.
نخست میگوید: «هنگامی که موسی خشمناک و اندوهگین به سوی قوم خود بازگشت (و صحنه زننده و نفرت انگیز گوساله پرستی را مشاهده نمود) به آنها گفت بد جانشینانی برای من بودید و آیین مرا ضایع کردید» (وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسی إِلی قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی).
سپس موسی علیه السلام به آنها گفت: «آیا در فرمان پروردگار خود، عجله نمودید» (أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ).
منظور این است که شما در برابر فرمان خدا نسبت به تمدید مدت سی شب به چهل شب، عجله به خرج دادید و در قضاوت شتاب نمودید، نیامدن مرا دلیل بر مرگ و یا خلف وعده گرفتید.
موسی علیه السلام در اینجا باید خشم شدید خود را آشکار سازد، در غیر این صورت بازگشت آنها به آسانی ممکن نبود.
قرآن عکس العمل شدید موسی علیه السلام را در برابر این صحنه و در این لحظات بحرانی و توفانی چنین بازگو میکند: «موسی بیدرنگ الواح تورات را از دست
[شماره صفحه واقعی : 94]
خود بیفکند (و به سراغ برادرش هارون رفت) و سر و ریش او را گرفت و به سوی خود کشید»! (وَ أَلْقَی الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ).
در حقیقت این واکنش از یک سو روشنگر حال درونی موسی علیه السلام و التهاب و بیقراری و ناراحتی شدید او در برابر بت پرستی و انحراف آنها بود، و از سوی دیگر وسیله مؤثری برای تکان دادن مغزهای خفته بنی اسرائیل و توجه دادن آنها به زشتی فوق العاده اعمالشان.
سپس قرآن میگوید: هارون برای برانگیختن عواطف موسی علیه السلام و بیان بیگناهی خود «گفت: فرزند مادرم! این جمعیت نادان مرا در ضعف و اقلیت قرار دادند آنچنان که نزدیک بود مرا به قتل برسانند (بنابراین من بیگناهم بیگناه) کاری نکن که دشمنان به شماتت من برخیزند و مرا در ردیف این جمعیت ظالم و ستمگر قرار مده» (قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ).
(آیه 151)- آتش خشم موسی کمی فرو نشست و به درگاه پروردگار متوجه شد و «عرض کرد: پروردگارا! من و برادرم را بیامرز و ما را در رحمت بیپایانت داخل کن، تو مهربانترین مهربانانی» (قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی وَ أَدْخِلْنا فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ).
تقاضای بخشش و آمرزش برای خود و برادرش نه به خاطر آن است که گناهی از آنها سرزده بلکه یک نوع خضوع به درگاه پروردگار و بازگشت به سوی او و ابراز تنفر از اعمال زشت بت پرستان و همچنین سرمشقی است برای همگان تا فکر کنند جایی که موسی و برادرش که انحرافی پیدا نکرده بودند چنین تقاضایی از پیشگاه خدا کنند، دیگران باید حساب خود را برسند.
(آیه 152)- واکنش شدید موسی علیه السلام سر انجام کار خود را کرد، و گوساله پرستان بنی اسرائیل که اکثریت قوم را تشکیل میدادند از کار خود پشیمان شدند ولی برای این که تصور نشود تنها این ندامت و پشیمانی برای توبه آنها از چنین گناه عظیمی کافی بوده است، قرآن چنین اضافه میکند: «کسانی که گوساله را معبود خود
[شماره صفحه واقعی : 95]
انتخاب کردند به زودی خشم پروردگار و ذلت درندگی این جهان به آنها خواهد رسید» (إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا).
و نیز برای این که تصور نشود این قانون اختصاصی به آنها دارد، اضافه میکند: «همه کسانی را که افترا (بر خدا) میبندند این چنین کیفر میدهیم» (وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ).
(آیه 153)- در این آیه این موضوع را تکمیل کرده، و به صورت یک قانون کلی چنین میگوید: «اما آنها که اعمال بدی انجام دهند، سپس توبه کنند (و شرایط توبه همگی انجام گیرد) و ایمان خود را به خدا تجدید نمایند و از هرگونه شرک و نافرمانی بازگردند، پروردگار تو بعد از آن (آنها را میبخشد، او) بخشنده و مهربان است» (وَ الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَ آمَنُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 154)- در این آیه میگوید: «هنگامی که آتش خشم موسی فرو نشست (و آن نتیجهای را که انتظار داشت گرفت) دست کرد و الواح تورات را از زمین برداشت، الواحی که نوشتههای آن سراسر هدایت و رحمت بود (اما هدایت و رحمت) برای کسانی که احساس مسؤولیت میکردند و از خدا میترسیدند و در برابر فرمانش تسلیم بودند» (وَ لَمَّا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَ فِی نُسْخَتِها هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ).
(آیه 155)- نمایندگان بنی اسرائیل در میعادگاه خدا! در این آیه و آیه بعد بار دیگر قرآن به جریان رفتن موسی علیه السلام به میعادگاه «طور» با جمعی از بنی اسرائیل بازگشت نموده و قسمت دیگری از همان حادثه را بازگو میکند.
نخست میگوید: «موسی علیه السلام هفتاد نفر از قوم خود را برای میعاد ما انتخاب کرد» (وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقاتِنا).
ولی بنی اسرائیل چون کلام خدا را شنیدند، از موسی علیه السلام تقاضا کردند از او بخواهد خود را نشان دهد «در این هنگام زلزله عظیمی درگرفت (و جمعیت هلاک شدند و موسی علیه السلام مدهوش بر زمین افتاد، هنگامی که به هوش آمد) عرض کرد:
[شماره صفحه واقعی : 96]
پروردگارا! اگر تو میخواستی میتوانستی آنها و مرا پیش از این هلاک کنی» (فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیَّایَ).
یعنی، من چگونه پاسخ قوم را بگویم که بر نمایندگان آنها چنین گذشته است.
سپس گفت: پروردگارا! این درخواست نابهجا تنها کار جمعی از سفهای ما بود، «آیا ما را به خاطر کار سفیهانمان هلاک میکنی؟» (أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا).
سپس موسی علیه السلام به دنبال این تضرع و تقاضا از پیشگاه خدا عرضه میدارد:
«این جز آزمایش تو چیز دیگری نیست که هر که را بخواهی (و مستحق ببینی) با آن گمراه میکنی و هر کس را بخواهی (و شایسته بدانی) هدایت مینمایی» (إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِی مَنْ تَشاءُ).
و در پایان آیه، موسی علیه السلام عرض میکند: بار الها! «تنها تو ولیّ و سرپرست مایی، ما را ببخش، و مشمول رحمت خود قرار ده، تو بهترین آمرزندگانی» (أَنْتَ وَلِیُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغافِرِینَ).
از مجموع آیات و روایات استفاده میشود که سر انجام هلاک شدگان بار دیگر زندگی را از سر گرفتند و به اتفاق موسی علیه السلام به سوی بنی اسرائیل بازگشتند، و آنچه را دیده بودند برای آنها بازگو نمودند و به تبلیغ و ارشاد آن مردم بیخبر پرداختند.
(آیه 156)- در این آیه دنباله تقاضای موسی علیه السلام از پروردگار و تکمیل مسأله توبه که در آیات قبل به آن اشاره شد چنین آمده است.
خداوندا! «در این جهان و در سرای دیگر نیکی برای ما مقرر بدار» (وَ اکْتُبْ لَنا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ).
سپس دلیل این تقاضا را چنین بیان میکند: «ما به سوی تو بازگشت کردهایم» (إِنَّا هُدْنا إِلَیْکَ). و از سخنانی که سفیهان ما گفتهاند که شایسته مقام با عظمت تو نبود، پوزش طلبیدهایم.
[شماره صفحه واقعی : 97]
سر انجام خداوند دعای موسی علیه السلام را به اجابت میرساند و توبه او را میپذیرد، ولی نه بدون قید و شرط، بلکه با شرایطی که در ذیل آیه آمده است، میگوید: «خداوند فرمود: عذاب و کیفرم را به هر کس بخواهم (و مستحق ببینم) میرسانم» (قالَ عَذابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ).
سپس اضافه میکند: «اما رحمت من همه چیز را در برگرفته است» (وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ).
ولی برای این که کسانی خیال نکنند، پذیرش توبه و یا وسعت رحمت پروردگار و عمومیت آن، بیقید و شرط و بدون حساب و کتاب است، در پایان آیه اضافه میکند: «من به زودی رحمتم را برای (کسانی که سه کار را انجام میدهند) مینویسم، آنها که تقوا پیشه میکنند، و آنها که زکات میپردازند، و آنها که به آیات ما ایمان میآورند» (فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ).
(آیه 157)- از چنین پیامبری پیروی کنید: این آیه در حقیقت، مکمل آیه گذشته در باره صفات کسانی است که مشمول رحمت واسعه پروردگار هستند، یعنی پس از ذکر صفات سه گانه تقوا و اداء زکات و ایمان به آیات پروردگار، در این آیه صفات دیگری به عنوان توضیح برای آنها ذکر میکند و آن پیروی از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است، زیرا ایمان به خدا از ایمان به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و پیروی از مکتبش جدایی ناپذیر است، لذا میگوید: «کسانی مشمول این رحمت میشوند که از فرستاده پروردگار پیروی کنند» (الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ).
سپس برای این رسول، شش صفت علاوه بر مقام رسالت بیان میکند:
1- او «پیامبر خداست» (النَّبِیَّ).
«نبی» به کسی گفته میشود که پیام خدا را بیان میکند و به او، وحی نازل میشود- هر چند مأمور به دعوت و تبلیغ نباشد- اما «رسول» کسی است که علاوه بر مقام نبوت، مأمور به دعوت و تبلیغ به سوی آیین خدا و ایستادگی در این مسیر میباشد.
[شماره صفحه واقعی : 98]
2- «پیامبری که درس نخوانده و از میان توده جمعیت برخاسته، از سرزمین مکه امّ القری» کانون اصلی توحید طلوع کرده است (الْأُمِّیَّ).
3- «پیامبری که صفات و علامات و نشانهها و دلائل حقانیت او را در (کتب آسمانی پیشین) تورات و انجیل مشاهده میکنند» (الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ).
4- پیامبری که محتوای دعوت او با فرمان عقل کاملا سازگار است «به نیکیها و آنچه خرد آن را میشناسد و نزدش معروف است، دعوت میکند، و از بدیها و زشتیها و آنچه نزد خرد ناشناس است، نهی مینماید» (یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ).
5- محتوای دعوت او با فطرت سلیم هماهنگ است، «طیبات و آنچه را طبع سلیم میپسندد، برای آنها حلال میشمرد، و آنچه خبیث و تنفر آمیز باشد بر آنها تحریم میکند» (وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ).
6- او بسان مدعیان دروغین نبوت و رسالت که هدفشان به زنجیر کشیدن تودههای مردم و استعمار و استثمار آنهاست، نیست نه تنها بندی بر آنها نمیگذارد، بلکه «بارها را از دوش آنان بر میدارد، و غل و زنجیرهایی را که بر دست و پا و گردنشان سنگینی میکرد، میشکند» (وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ).
و چون این صفات ششگانه به ضمیمه مقام رسالت که مجموعا هفت صفت میشود، روی هم رفته نشانه روشن و دلیل آشکاری بر صدق دعوت اوست اضافه میکند: «پس کسانی که به او ایمان بیاورند و مقامش را بزرگ بشمرند و او را در ابلاغ رسالتش یاری کنند، و از نور آشکاری که با او نازل شده (یعنی قرآن مجید) پیروی کنند، بدون شک چنین افرادی رستگارانند» (فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 99]
نخست این که او «امّی» بود و درس نخوانده، اما با این حال کتابی آورد که نه تنها سرنوشت مردم حجاز را دگرگون ساخت، بلکه نقطه بازگشت مهمی در تاریخ بشریت بود.
دوم این که: دلایل نبوت او با تعبیرات مختلف در کتب آسمانی پیشین وجود دارد آنچنان که انسان را به حقانیت او مطمئن میسازد.
سوم این که: محتویات دعوت او با عقل و خرد سازگار است.
چهارم: محتویات دعوت او با طبع سلیم و فطرت هماهنگ است.
پنجم: اگر او از طرف خدا نبود، حتما به خاطر منافع خویش دست به چنین کاری میزد و در این صورت نه تنها نباید غل و زنجیرها را از مردم بگشاید بلکه باید آنها را همچنان در جهل و بیخبری نگهدارد تا بهتر بتواند آنها را استثمار کند، در حالی که میبینیم او زنجیرهای گران را از دست و پای بشریت گشود.
زنجیر جهل و نادانی از طریق دعوت پیگیر و مستمر به علم و دانش.
زنجیر انواع تبعیضات و زندگی طبقاتی! و زنجیرهای دیگر، هر یک از اینها به تنهایی دلیلی است بر حقانیت دعوت او و مجموع آنها دلیلی روشنتر.
گرچه شواهد قطعی تاریخی و همچنین محتویات کتب مقدسه یهود و نصاری (تورات و انا جیل) نشان میدهد که اینها کتابهای آسمانی نازل شده بر موسی و عیسی علیهما السلام نیستند و دست تحریف به سوی آنها دراز شده است بلکه بعضی از میان رفتهاند و آنچه امروز به نام کتب مقدسه در میان آنهاست مخلوطی است از زائیدههای افکار بشری و قسمتی از تعلیماتی که بر موسی علیه السلام و عیسی علیه السلام نازل گردیده و در دست شاگردان بوده، ولی با این حال در همین کتب تحریف یافته عباراتی دیده میشود که اشارات قابل ملاحظهای به ظهور این پیامبر بزرگ دارد
(آیه 158)- دعوت جهانی پیامبر: در حدیثی از امام مجتبی علیه السّلام چنین
[شماره صفحه واقعی : 100]
میخوانیم: عدهای از یهود نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمدند و گفتند: ای محمد تویی که گمان میبری فرستاده خدایی و همانند موسی علیه السلام بر تو وحی فرستاده میشود؟! پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کمی سکوت کرد، سپس فرمود: آری منم سیّد فرزندان آدم و به این افتخار نمیکنم، من خاتم پیامبران و پیشوای پرهیزکاران و فرستاده پروردگار جهانیانم.
آنها سؤال کردند به سوی چه کسی؟ به سوی عرب یا عجم یا ما؟
خداوند آیه مورد بحث را نازل کرد، و رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را به تمام جهانیان با صراحت در ضمن آن شرح داد.
نخست به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد: «بگو: ای مردم! من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم» (قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً).
این آیه همانند آیات بسیار دیگری از قرآن مجید، دلیل روشنی بر جهانی بودن دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است.
سپس خدایی را که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به سوی او دعوت میکند با سه صفت معرفی میکند: «خداوندی که حکومت آسمانها و زمین از آن اوست» (الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
خداوندی که «معبودی شایسته پرستش، جز او وجود ندارد» (لا إِلهَ إِلَّا هُوَ).
خداوندی که «زنده میکند و میمیراند» و نظام حیات و مرگ به فرمان اوست (یُحیِی وَ یُمِیتُ).
و در پایان از همه مردم جهان دعوت میکند که «به خدا و فرستاده او پیامبر درس نخوانده و قیام کننده از میان تودههای جمعیت، ایمان بیاورید» (فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ).
«پیامبری که (تنها دیگران را دعوت به این حقایق نمیکند، بلکه در درجه اول خودش به آنچه میگوید، یعنی) به خدا و سخنان او ایمان دارد» (الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ کَلِماتِهِ).
نه تنها آیاتی را که بر خودش نازل شده میپذیرد، بلکه تمام کتب راستین
[شماره صفحه واقعی : 101]
انبیاء پیشین را نیز میپذیرد.
تمام تاریخ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به این حقیقت گواهی میدهد، که او بیش از همه به تعلیمات خویش و آیات قرآن پای بند بود و ایمان داشت.
آری! از چنین پیامبری باید پیروی کنید، تا نور هدایت در قلب شما بتابد و در مسیر سعادت قرار گیرید، میفرماید: «و از او پیروی کنید تا هدایت یابید» (وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ).
اشاره به این که ایمان به تنهایی کافی نیست، بلکه در صورتی مفید خواهد بود که با پیروی عملی تکمیل گردد.
(آیه 159)- در این آیه باز سخن پیرامون بنی اسرائیل و سرنوشت و رویدادهای تاریخ آنهاست، نخست اشاره به واقعیتی میکند که شبیه آن را در قرآن بسیار دیدهایم واقعیتی که حکایت از روح حق طلبی قرآن دارد، و آن احترام به موقعیت اقلیتهای صالح است یعنی: چنان نبود که بنی اسرائیل یکپارچه فاسد و مفسد باشند و این نژاد عموما مردمی گمراه و سرکش معرفی شوند، بلکه در برابر اکثریت مفسده جو، اقلیتی وجود داشتند صالح و ناهماهنگ با کارهای اکثریت، قرآن برای این اقلیت صالح اهمیت خاصی قائل شده است.
میگوید: «از قوم موسی علیه السلام گروهی هستند که دعوت به سوی حق میکنند و حاکم به حق و عدالتند» (وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ).
این آیه ممکن است اشاره به گروه کوچکی باشد که در برابر سامری و دعوت او تسلیم نشدند و همه جا حامی و طرفدار مکتب موسی علیه السلام بودند و یا گروههای صالح دیگری که بعد از موسی علیه السلام به روی کار آمدند.
(آیه 160)- گوشهای از نعمتهای خدا به بنی اسرائیل: در این آیه اشاره به چند قسم از نعمتهای خدا بر بنی اسرائیل میکند. نخست میگوید: «ما آنها را به دوازده گروه- که هر یک شاخهای (از دودمان اسرائیل) بود- تقسیم کردیم» تا نظمی عادلانه و دور از برخوردهای خشونت آمیز در میانشان حکومت کند (وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً).
[شماره صفحه واقعی : 102]
نعمت دیگر: «و هنگامی که قوم موسی (در بیابان سوزان، به سوی بیت المقدس در حرکت بودند و گرفتار عطش سوزان و تشنگی خطرناکی شدند) و از او تقاضای آب کردند، به او وحی فرستادیم که عصایت را بر سنگ بزن و او چنین کرد، ناگهان دوازده چشمه از سنگ جوشید» (وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً).
و آنچنان این چشمهها در میان آنها تقسیم شد «که هر کدام به خوبی چشمه خود را میشناختند» (قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ).
نعمت دیگر این که، در آن بیابان سوزان که پناهگاهی وجود نداشت «ابر را بر سر آنها سایه افکن ساختیم» (وَ ظَلَّلْنا عَلَیْهِمُ الْغَمامَ).
بالاخره چهارمین نعمت این بود که «من و سلوی را (به عنوان دو غذای لذیذ و نیروبخش) بر آنها فرو فرستادیم» (وَ أَنْزَلْنا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوی) (1).
و به آنها گفتیم «از غذاهای پاکیزهای که در اختیار شما گذاردهایم بخورید» (کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ). و فرمان خدا را به کار بندید.
اما آنها خوردند و کفران و ناسپاسی کردند، آنها «به ما ستم نکردند بلکه به خودشان ستم روا داشتند» (وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ).
(آیه 161)- در تعقیب آیات گذشته در این آیه و آیه بعد به قسمت دیگری از مواهب پروردگار به بنی اسرائیل و طغیانگری آنان در برابر این مواهب اشاره شده است، نخست میگوید: «و (به خاطر بیاورید) هنگامی را که به آنها گفته شد در این سرزمین (بیت المقدس) ساکن گردید و از نعمتهای فراوان آن، در هر نقطه و هرگونه که میخواهید بخورید» و بهره گیرید (وَ إِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُوا هذِهِ الْقَرْیَةَ وَ کُلُوا مِنْها حَیْثُ شِئْتُمْ).
«و بگویید: خداوندا! گناهان ما را بریز و از در بیت المقدس با خضوع و تعظیم وارد شوید» (وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً).
که اگر این برنامه را انجام دهید «خطاهایی را که مرتکب شدهاید میبخشیم
[شماره صفحه واقعی : 103]
1) در باره «منّ» و «سلوی» ذیل آیه 57 سوره بقره بحث کردیم.
و به نیکوکاران پاداش بیشتر و بهتر خواهیم داد» (نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئاتِکُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ).
«حطّه» به معنی نزول چیزی از طرف بالاست و این کلمه در واقع شعار آنها به هنگام ورود به بیت المقدس بود، یعنی «تقاضای ما ریزش گناهانمان و یا ریزش باران عفو و رحمتت بر ماست».
(آیه 162)- ولی با این که درهای رحمت به روی آنها گشوده بود، و اگر از فرصت استفاده میکردند میتوانستند، گذشته و آینده خود را اصلاح کنند «اما ستمکاران بنی اسرائیل (نه تنها استفاده نکردند بلکه) فرمان پروردگار را بر خلاف آنچه به آنها گفته شده بود عمل کردند» (فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ).
«سر انجام به خاطر این نافرمانی و طغیان و ظلم و ستم (بر خویشتن و بر دیگران) عذابی از آسمان بر آنها نازل کردیم» (فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَظْلِمُونَ).
(آیه 163)- یک سرگذشت عبرت انگیز! در اینجا صحنه دیگری از تاریخ پرماجرای بنی اسرائیل که مربوط به جمعی از آنهاست که در ساحل دریایی زندگی میکردند، آمده است، منتها روی سخن در آن به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است، و به او میگوید: «از قوم یهود معاصر خویش ماجرای شهری را که در کنار دریا قرار داشت سؤال کن» (وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ).
طبق روایات این «قریه» بندری به نام «ایله» بوده که امروز به نام بندر ایلات معروف است.
و به یاد آنها بیاور «زمانی را که در روز شنبه (از قانون پروردگار) تجاوز میکردند» (إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ).
زیرا روز شنبه تعطیل آنها بود و وظیفه داشتند، دست از کار و کسب و صید ماهی بکشند و به مراسم عبادت آن روز بپردازند، اما آنها این دستور را زیر پا گذاردند.
[شماره صفحه واقعی : 104]
سپس قرآن آنچه را در جمله قبل سر بسته بیان کرده بود، چنین شرح میدهد:
به خاطر آنها بیاور «آن هنگام را که ماهیان در روز شنبه در روی آب آشکار میشدند و در غیر روز شنبه ماهیان کمتر به سراغ آنها میآمدند» (إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ).
این موضوع خواه جنبه طبیعی داشته، و یا جنبه فوق العاده و الهی، وسیلهای بود برای امتحان و آزمایش این جمعیت، لذا قرآن میگوید: «ما این چنین آنها را به چیزی که در برابر آن مخالفت میکردند آزمایش میکردیم» (کَذلِکَ نَبْلُوهُمْ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ).
این جمعیت، قانون شکنی را به این ترتیب شروع کردند که در آغاز از طریق حیله به اصطلاح شرعی- به وسیله کندن حوضچهها و یا انداختن قلابها- کار خود را شروع کردند، این کار، گناه را در نظر آنها کوچک و آنان را در برابر شکستن احترام روز شنبه جسور ساخت، کمکم روزهای شنبه بطور علنی و بیپروا به صید ماهی مشغول شدند و از این راه مال و ثروت فراوانی فراهم ساختند.
(آیه 164)- این جمعیت از بنی اسرائیل در برابر این آزمایش بزرگ که با زندگی آنان کاملا آمیخته بود به سه گروه تقسیم شدند:
«گروه اول» که اکثریت را تشکیل میدادند، به مخالفت با این فرمان الهی برخاستند.
«گروه دوم» که قاعدتا اقلیت کوچکی بودند و در برابر گروه اول به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر قیام کردند.
«گروه سوم»، ساکتان و بیطرفان بودند، که نه همگامی با گناهکاران داشتند و نه وظیفه نهی از منکر را انجام میدادند.
در آیه مورد بحث، گفتگوی این گروه را با نهی کنندگان شرح میدهد، میگوید: «و (به خاطر بیاور) هنگامی که جمعی از آنها به جمع دیگری گفتند: چرا قومی را اندرز میدهید که خداوند سر انجام آنها را هلاک میکند و یا به عذاب
[شماره صفحه واقعی : 105]
دردناکی کیفر خواهد داد» (وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً).
«گفتند: (این اندرزها) برای اعتذار و رفع مسؤولیت در پیشگاه پروردگار شماست به علاوه شاید آنها بپذیرند و از گناه باز ایستند، و تقوا پیشه کنند»! (قالُوا مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ).
از جمله بالا چنین استفاده میشود که: گاهی بیان حقایق و وظایف الهی بدون احتمال تأثیر نیز واجب میشود و آن در موردی است که اگر حکم خدا گفته نشود و از گناه انتقاد نگردد کمکم به دست فراموشی سپرده میشود و بدعتها جان میگیرند و سکوت دلیل بر رضایت و موافقت محسوب میشود، در این گونه موارد لازم است حکم پروردگار آشکارا و در همه جا گفته شود هر چند اثری در گنهکاران نگذارد.
(آیه 165)- در این آیه میفرماید: سر انجام دنیاپرستی بر آنان غلبه کرد و فرمان خدا را به دست فراموشی سپردند «اما هنگامی که تذکراتی را که به آنها داده شده بود فراموش کردند (لحظه عذاب فرا رسید، و) نهی کنندگان از بدی را رهایی بخشیدیم و کسانی را که ستم کردند، به خاطر نافرمانیشان به عذاب شدیدی گرفتار ساختیم» (فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ).
از آن سه گروه (گنهکاران، ساکتان و اندرزدهندگان) تنها گروه سوم از مجازات الهی مصون ماندند و بطوری که در روایات آمده است آنها هنگامی که دیدند اندرزهایشان مؤثر واقع نمیشود ناراحت شدند و گفتند: ما از شهر بیرون میرویم، شب هنگام به بیابان رفتند و اتفاقا در همان شب کیفر الهی دامان دو گروه دیگر را گرفت.
(آیه 166)- در این آیه مجازات آنها را چنین شرح میدهد: «هنگامی که در برابر آنچه از آن نهی شده بودند، سرکشی کردند به آنها گفتیم به شکل میمونهای طرد شده درآیید» (فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 106]
روشن است که امر «کُونُوا» (بوده باشید) در اینجا یک فرمان تکوینی است، یعنی آنها فورا به شکل میمون در میآمدند البته طبق روایات مسخ شدگان تنها چند روزی زنده میماندند و سپس از دنیا میرفتند و نسلی از آنها به وجود نمیآمد.
(آیه 167)- پراکندگی یهود! این آیه و آیه بعد اشاره به قسمتی از کیفرهای دنیوی آن جمع از یهود است که در برابر فرمانهای الهی قد علم کردند و حق و عدالت و درستی را زیر پا گذاردند.
نخست میگوید: به خاطر بیاور «زمانی که پروردگار تو اعلام داشت که بر این جمعیت گنهکار، عدهای را مسلط میکند، که بطور مداوم تا دامنه قیامت آنها را در ناراحتی و عذاب قرار دهند» (وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکَ لَیَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ مَنْ یَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ).
از این آیه استفاده میشود که این گروه سرکش، هرگز روی آرامش کامل نخواهند دید، هر چند برای خود حکومت و دولتی تأسیس کنند.
و در پایان آیه اضافه میکند که: «پروردگار تو هم مجازاتش برای مستحقان، سریع است، و هم (نسبت به خطاکاران توبهکار) آمرزنده و مهربان است» (إِنَّ رَبَّکَ لَسَرِیعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ).
و این جمله نشان میدهد که خداوند راه بازگشت را به روی آنان بازگذارده، تا کسی گمان نبرد که سرنوشت اجباری توأم با بدبختی و کیفر و مجازات برای آنها تعیین شده است.
(آیه 168)- در این آیه به پراکندگی یهود در جهان اشاره کرده، میگوید: «ما آنها را در زمین متفرق ساختیم به گروههای مختلفی تقسیم شدند، بعضی از آنها صالح بودند (به همین دلیل هنگامی که فرمان حق و دعوت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله را شنیدند، ایمان آوردند) و جمعی دیگر ناصالح بودند» و حق را پشت سر انداختند و برای تأمین زندگی مادی خود از هیچ کاری فروگذار نکردند (وَ قَطَّعْناهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَ مِنْهُمْ دُونَ ذلِکَ).
باز در این آیه این حقیقت تجلی میکند که اسلام هیچ گونه خصومتی با نژاد
[شماره صفحه واقعی : 107]
یهود ندارد و به عنوان پیروان یک مکتب و یا وابستگان به یک نژاد، آنها را محکوم نمینماید بلکه مقیاس و معیار سنجش را اعمال آنها قرار میدهد.
سپس اضافه میکند: «ما آنها را با وسائل گوناگون، نیکیها و بدیها آزمودیم شاید باز گردند» (وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ).
گاهی آنها را تشویق کردیم و در رفاه و نعمت قرار دادیم، تا حس شکرگزاری در آنها برانگیخته شود و به سوی حق بازآیند، و گاهی به عکس آنها را در شدائد و سختیها و مصائب فرو بردیم، تا از مرکب غرور و خودپرستی و تکبر فرود آیند و به ناتوانی خویش پی برند، شاید بیدار شوند و به سوی خدا بازگردند، و هدف در هر دو حال مسأله تربیت و هدایت و بازگشت به سوی حق بوده است.
(آیه 169)- در آیات گذشته سخن از نیاکان یهود بود، ولی در این آیه، بحث از فرزندان و اخلاف آنها به میان آمده است.
نخست یادآور میشود که: «پس از آنها، فرزندانی جای آنها را گرفتند که وارث کتاب (آسمانی تورات) شدند اما با این حال متاع این دنیای پست را گرفته» بر اطاعت خدا ترجیح میدهند (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی).
سپس اضافه میکند: هنگامی که آنها در کشمکش وجدان از یک سو، و منافع مادی از سوی دیگر قرار میگیرند، دست به دامن امیدهای کاذب زده، «و میگویند (ما این منفعت نقد را مشروع یا نامشروع به چنگ میآوریم، خداوند رحیم و مهربان است) و به زودی ما مورد بخشش قرار خواهیم گرفت» (وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنا).
این جمله نشان میدهد که آنها بعد از انجام چنین کاری یک نوع پشیمانی زود گذر و حالت توبه ظاهری به خود میگرفتند، ولی بطوری که قرآن میگوید:
این ندامت و پشیمانی آنها به هیچ وجه ریشه نداشت به همین دلیل «اگر سود مادی دیگری همانند آن به دستشان میآمد، آن را نیز میگرفتند» (وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ).
[شماره صفحه واقعی : 108]
در هر حال این جمله اشاره به رشوه خواریهای جمعی از یهود، و تحریف آیات آسمانی به خاطر آن، و فراموش کردن احکام پروردگار به خاطر تضادّ با منافع آنها میکند.
لذا به دنبال آن میفرماید: «آیا اینها به وسیله کتاب آسمانیشان (تورات) پیمان نبسته بودند که بر خدا (دروغ نبندند و احکام او را تحریف نکنند و) جز حق چیزی نگویند؟!» (أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ).
سپس میگوید: اگر آنها از آیات الهی آگاهی نداشتند و دست به این اعمال خلاف میزدند ممکن بود برای خودشان عذری بسازند، ولی اشکال کار این است که: «آنها کرارا محتویات تورات را دیده و فهمیده بودند» (وَ دَرَسُوا ما فِیهِ). در عین حال آن را ضایع ساختند و فرمانش را پشت سر انداختند.
سر انجام میفرماید: اینها اشتباه میکنند، و این اعمال و متاعها سودی برای آنها نخواهد داشت، بلکه «سرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است» (وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ).
«آیا شما حقایقی را به این روشنی درک نمیکنید» (أَ فَلا تَعْقِلُونَ).
(آیه 170)- در این آیه در برابر گروه فوق اشاره به گروه دیگر میکند که آنها نه تنها از هرگونه تحریف و کتمان آیات الهی برکنار بودند، بلکه به آن تمسک جسته و موبهمو آنها را اجرا کردند، قرآن این جمعیت را «مصلحان جهان» نام نهاده و اجر و پاداش مهمی برای آنها قائل شده و در باره آنها چنین میگوید: «کسانی که تمسک به کتاب پروردگار جویند و نماز را برپا دارند (پاداش بزرگی خواهند داشت) زیرا ما پاداش مصلحان را ضایع نخواهیم ساخت» (وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ).
آیه فوق به خوبی نشان میدهد که اصلاح واقعی در روی زمین بدون تمسک به کتب آسمانی و فرمانهای الهی امکان پذیر نمیباشد، و این تعبیر بار دیگر این حقیقت را تأکید میکند که دین و مذهب تنها یک برنامه مربوط به جهان ماوراء طبیعت و یا سرای آخرت نیست، بلکه آیینی است در متن زندگی انسانها،
[شماره صفحه واقعی : 109]
و در طریق حفظ منافع تمام افراد بشر و اجرای اصول عدالت و صلح و رفاه و آسایش و بالاخره هر مفهومی که در معنی وسیع «اصلاح» جمع است.
(آیه 171)- آخرین سخن در باره قوم یهود: این آیه آخرین آیهای است که در این سوره پیرامون زندگی بنی اسرائیل سخن میگوید و در آن سرگذشت دیگری را به جمعیت یهود یادآوری میکند، سرگذشتی که هم درس عبرت است و هم دلیل بر سپردن یک پیمان، میگوید: به خاطر بیاورید «هنگامی که کوه را بالای سر آنها قرار دادیم، آنچنان که گویی سایبانی بر سر آنها بود» (وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ کَأَنَّهُ ظُلَّةٌ).
«و آنچنان که آنها گمان بردند بر سرشان سقوط خواهد کرد» (وَ ظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ). وحشت و اضطراب سراسر وجودشان را گرفت، و به تضرع افتادند.
در همان حال به آنها گفتیم «آنچه را از احکام به شما دادهایم با جدیت و قوت بگیرید» (خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ).
«و آنچه در آن مانده است به خاطر داشته باشید تا پرهیزکار شوید» (وَ اذْکُرُوا ما فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ). از کیفر خدا بترسید و به پیمانهایی که در آن از شما گرفتهایم عمل کنید.
یعنی، تمام رسالت موسی علیه السلام و سایر انبیاء و مبارزات درگیریهای مستمر و سخت آنان، و ناراحتیها و شداید طاقت فرسایی که تن به آن دادند، همه برای آن بوده است که فرمان خدا و اصول حق و عدالت و پاکی و تقوا در میان همه بطور کامل اجرا گردد.
(آیه 172)- پیمان نخستین و عالم ذر: این آیه اشارهای به «توحید فطری» و وجود ایمان به خدا در اعماق روح آدمی است و به همین جهت بحثهایی را که در آیات گذشته این سوره در زمینه «توحید استدلالی» بوده است تکمیل میکند.
خداوند روی سخن را در این آیه به پیامبر کرده، نخست چنین میگوید:
به خاطر بیاور «موقعی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذرّیه آنها را برگرفت و آشکار ساخت و آنها را گواه بر خویشتن نمود (و از آنها پرسید:) آیا من پروردگار
[شماره صفحه واقعی : 110]
شما نیستم؟ آنها همگی گفتند: آری! گواهی میدهیم» (وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا).
سپس اشاره به هدف نهایی این سؤال و جواب و گرفتن پیمان از فرزندان آدم در مسأله توحید نموده، میفرماید: این کار را خداوند به این جهت انجام داد «که در روز قیامت نگویید ما از این موضوع (توحید و شناسایی خدا) غافل بودیم» (أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ).
(آیه 173)- در این آیه اشاره به هدف دیگر این پیمان کرده، میگوید: این پیمان را به خاطر آن گرفتیم که «نگویید: پدران ما پیش از ما بت پرست بودند و ما هم فرزندانی بعد از آنها بودیم (و چارهای جز تبعیت از آنها نداشتیم) آیا ما را به گناه افراد بیهوده کار مجازات میکنی» (أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ).
(آیه 174)- آری «این گونه ما آیات را توضیح میدهیم و روشن میسازیم (تا بدانند نور توحید از آغاز در روح آنها بوده) شاید با توجه به این حقایق به سوی حق باز گردند» (وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ وَ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ).
منظور از این عالم و این پیمان همان «عالم استعدادها» و «پیمان فطرت» و تکوین و آفرینش است، به این ترتیب که به هنگام خروج فرزندان آدم به صورت «نطفه» از صلب پدران به رحم مادران که در آن هنگام ذراتی بیش نیستند خداوند استعداد و آمادگی برای حقیقت توحید به آنها داده است، هم در نهاد و فطرتشان این سرّ الهی به صورت یک حس درون ذاتی به ودیعه گذارده شده است و هم در عقل و خردشان به صورت یک حقیقت خودآگاه! بنابراین همه افراد بشر دارای روح توحیدند و سؤالی که خداوند از آنها کرده به زبان تکوین و آفرینش است و پاسخی که آنها دادهاند نیز به همین زبان است.
(آیه 175)- دانشمندی که در خدمت فراعنه در آمد: در اینجا اشاره به یکی دیگر از داستانهای بنی اسرائیل شده است.
[شماره صفحه واقعی : 111]
نخست روی سخن را به پیامبر کرده، میگوید: «و بر آنها بخوان داستان آن کس را که آیات خود را به او دادیم ولی سر انجام خود را از آن تهی ساخت و گرفتار وسوسههای شیطان گشت و از گمراهان گردید» (وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ).
(آیه 176))- در این آیه این موضوع را چنین تکمیل میکند که «و اگر میخواستیم (میتوانستیم او را در همان مسیر حق به اجبار نگاه داریم) و به وسیله آن آیات و علوم، مقام والا بدهیم» (وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها).
ولی مسلّم است که نگاهداری اجباری افراد در مسیر حق با سنّت پروردگار که سنّت اختیار و آزادی اراده است، سازگار نیست و نشانه شخصیت و عظمت کسی نخواهد بود، لذا بلافاصله اضافه میکند:
ما او را به حال خود رها کردیم «و او به پستی گرایید و از هوای نفس پیروی کرد» (وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ).
سپس این شخص را تشبیه به سگی میکند که همیشه زبان خود را همانند حیوانات تشنه بیرون آورده، میگوید: «او همانند سگ است که اگر به او حمله کنی دهانش باز و زبانش بیرون است و اگر او را به حال خود واگذاری باز چنین است» (فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ).
او بر اثر شدت هوی پرستی و چسبیدن به لذات جهان ماده، یک حال عطش نامحدود و پایان ناپذیر به خود گرفته که همواره دنبال دنیاپرستی میرود، همچون یک «سگ هار» که بر اثر بیماری هاری حالت عطش کاذب به او دست میدهد و در هیچ حال سیراب نمیشود.
سپس اضافه میکند که: «این مثل (مخصوص به این شخص معین نیست، بلکه) مثالی است برای همه جمعیتهایی که آیات خدا را تکذیب کنند» (ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا).
«این داستان را برای آنها بازگو کن، شاید در باره آن بیندیشند» و مسیر صحیحی را پیدا کنند (فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 112]
از بسیاری از روایات و کلمات مفسران میشود که منظور از این شخص مردی به نام «بلعم باعورا» بوده، که در عصر موسی زندگی میکرد و از دانشمندان و علمای مشهور بنی اسرائیل محسوب میشد، و حتی موسی از وجود او به عنوان یک مبلّغ نیرومند استفاده میکرد، و کارش در این راه آن قدر بالا گرفت که دعایش در پیشگاه خدا به اجابت میرسید، ولی بر اثر تمایل به فرعون و وعد و وعیدهای او از راه حق منحرف شد و همه مقامات خود را از دست داد، تا آنجا که در صف مخالفان موسی قرار گرفت.
(آیه 177))- در این آیه و آیه بعد در واقع یک نتیجه کلی و عمومی از سرگذشت «بلعم» و علمای دنیاپرست گرفته، نخست میگوید: «چه بد مثلی دارند آنها که آیات ما را تکذیب و انکار کردند» و چه بد عاقبت و سرنوشتی در انتظار آنهاست (ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا).
ولی آنها به ما ظلم و ستم نمیکردند، بلکه «بر خویشتن ستم روا میداشتند» (وَ أَنْفُسَهُمْ کانُوا یَظْلِمُونَ).
چه ستمی از این بالاتر که سرمایههای معنوی علوم و دانشهای خویش را که میتواند باعث سر بلندی خود آنها و جامعههایشان گردد در اختیار صاحبان «زر» و «زور» میگذارند و به بهای ناچیز میفروشند.
(آیه 178))- اما به هوش باشید که رهایی از این گونه لغزشها و دامهای شیطانی، بدون توفیق و هدایت الهی ممکن نیست «آن کس را که خدا هدایت کند (و توفیق را رفیق راهش سازد) هدایت یافته واقعی اوست» (مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِی).
«و کسانی را که خداوند گمراه سازد (و بر اثر اعمالشان به حال خود رها سازد یا وسائل پیروزی و موفقیت را در برابر وسوسههای شیطانی آنان بگیرد) زیانکار واقعی همانها هستند» (وَ مَنْ یُضْلِلْ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ).
(آیه 179))- نشانههای دوزخیان: در این آیه و دو آیه بعد مردم به دو گروه تقسیم شدهاند و صفات هر کدام توضیح داده شده: «گروه دوزخیان و گروه بهشتیان».
[شماره صفحه واقعی : 113]
نخست در باره دوزخیان با سوگند و تأکید چنین میگوید: «ما بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم» (وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ).
گرچه خداوند همه را پاک آفریده، ولی گروهی با اعمال خویش خود را نامزد دوزخ میکنند و سر انجامشان شوم و تاریک است و گروهی با اعمال خود، خود را نامزد بهشت میسازند و عاقبت کارشان خوشبختی و سعادت است.
سپس صفات گروه دوزخی را در سه جمله خلاصه میکند: نخست این که:
«آنها قلبهایی دارند که با آن درک و اندیشه نمیکنند» (لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها).
دیگر این که: «چشمهای روشن و حقیقت بین دارند اما با آن چهره حقایق را نمینگرند» و همچون نابینایان از کنار آن میگذرند (وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها).
سوم این که: «با داشتن گوش سالم، سخنان حق را نمیشنوند» و همچون کران خود را از شنیدن حرف حق محروم میسازند (وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها).
«اینها در حقیقت همچون چهارپایانند» (أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ). چرا که امتیاز آدمی از چهارپایان در فکر بیدار و چشم بینا و گوش شنواست که متأسفانه آنها همه را از دست دادهاند «بلکه آنها از چهارپایان گمراهتر و پستتر میباشند» (بَلْ هُمْ أَضَلُّ).
چرا که چهارپایان دارای این استعدادها و امکانات نیستند، ولی آنها با داشتن عقل سالم و چشم بینا و گوش شنوا امکان همه گونه ترقی و تکامل را دارند، اما بر اثر هوی پرستی و گرایش به پستیها این استعدادها را بلااستفاده میگذارند.
«آنها افراد غافل و بیخبری هستند» و به همین جهت در بیراهههای زندگی سرگردانند (أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ).
چشمه آب حیات کنار دستشان، ولی از تشنگی فریاد میکشند، درهای سعادت در برابر رویشان باز است، اما حتی به آن نگاه نمیکنند.
(آیه 180))- در این آیه اشاره به وضع گروه بهشتی کرده، صفات آنان را بیان میکند، نخست برای بیرون آمدن از صف دوزخیان مردم را به توجه عمیق به اسماء حسنای خدا دعوت نموده، میفرماید: «برای خدا نامهای نیکی است، خدا را به آنها بخوانید» (وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنی فَادْعُوهُ بِها).
[شماره صفحه واقعی : 114]
منظور از «اسماء حسنی»، صفات مختلف پروردگار است که همگی نیک و همگی «حسنی» است.
و منظور از خواندن خدا به اسماء حسنی تنها این نیست که الفاظ را بر زبان جاری کنیم و مثلا بگوییم یا عالم، یا قادر، یا ارحم الرّاحمین، بلکه در واقع این است که این صفات را در وجود خودمان به مقدار امکان پیاده کنیم، و به تعبیر دیگر متصف به اوصاف او و متخلق به اخلاقش گردیم، و نیز اگر در بعضی روایات مانند روایتی که از امام صادق علیه السّلام در تفسیر این آیه نقل شده میخوانیم: نحن و اللّه الاسماء الحسنی به خدا سوگند ما اسماء حسنای خدا هستیم، اشاره به آن است که پرتو نیرومندی از آن صفات الهی در وجود ما منعکس شده و شناخت ما به شناخت ذات پاکش کمک میکند.
سپس مردم را از این نکته برحذر میدارد که اسامی خدا را تحریف نکنند و میگوید: «آنها که اسماء خدا را تحریف کردهاند رها سازید، آنها به زودی به جزای اعمال خویش گرفتار خواهند شد» (وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمائِهِ سَیُجْزَوْنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
منظور از الحاد در اسماء خدا این است که الفاظ و مفاهیم آن را تحریف کنیم، یا او را به اوصافی توصیف نماییم که شایسته آن نیست، همانند مسیحیان که قائل به تثلیث و خدایان سه گانه شدهاند، و یا این که صفات او را بر مخلوقاتش تطبیق نماییم.
(آیه 181))- این آیه به دو قسمت که اساسیترین صفات گروه بهشتیان است اشاره میکند، میفرماید: «و از کسانی که آفریدیم، امت و گروهی هستند که مردم را به حق هدایت میکنند و به آن حکم میکنند» (وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ).
در واقع آنها دو برنامه ممتاز دارند، فکر، هدف، دعوت و فرهنگشان حق و به سوی حق است، و نیز عمل و برنامهها و حکومتشان بر اساس حق و حقیقت میباشد.
[شماره صفحه واقعی : 115]
(آیه 182)- مجازات استدراج: در این آیه و آیه بعد یکی از مجازاتهای الهی که به صورت یک سنّت در باره بسیاری از گنهکاران سرکش اجرا میشود، بیان شده و آن «عذاب استدراج» است.
استدراج در دو مورد از قرآن مجید آمده است. یکی در آیه مورد بحث و دیگری در آیه 44 سوره قلم و هر دو مورد در باره انکار کنندگان آیات الهی است.
خداوند در این آیه میفرماید: «آنها که آیات ما را تکذیب و انکار کردند تدریجا، مرحله به مرحله، از راهی که نمیدانند، در دام مجازات گرفتارشان میکنیم» و زندگی آنها را درهم میپیچیم (وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 183))- در این آیه همان مطلب را به این صورت تأکید میکند: چنان نیست که با شتابزدگی چنین کسانی را فورا مجازات کنم، بلکه «به آنها مهلت و فرصت کافی (برای تنبه و بیداری) میدهم» و هنگامی که بیدار نشدند، گرفتارشان میسازم (وَ أُمْلِی لَهُمْ). زیرا کسانی شتاب و عجله میکنند که قدرت کافی ندارند و میترسند فرصت از دستشان برود «ولی نقشه من و مجازاتهایم آنچنان قوی و حساب شده است» که هیچ کس را قدرت فرار از آن نیست (إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ).
این آیه به همه گنهکاران هشدار میدهد که تأخیر کیفر الهی را دلیل بر پاکی و درستی خود، و یا ضعیف و ناتوانی پروردگار، نگیرند، و ناز و نعمتهایی را که در آن غرقند، نشانه تقربشان به خدا ندانند، چه بسا این پیروزیها و نعمتهایی که به آنها میرسد مقدمه مجازات استدراجی پروردگار باشد، خدا آنها را غرق نعمت میکند و به آنها مهلت میدهد و بالا و بالاتر میبرد، اما سر انجام چنان بر زمین میکوبد که اثری از آنها باقی نماند و تمام هستی و تاریخشان را درهم میپیچد.
از امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه فوق چنین نقل شده که فرمود: «منظور از این آیه بنده گنهکاری است که پس از انجام گناه، خداوند او را مشمول نعمتی قرار میدهد ولی او نعمت را به حساب خوبی خودش گذاشته و از استغفار در برابر گناه غافلش میسازد».
[شماره صفحه واقعی : 116]
(آیه 184)
مفسران اسلامی چنین نقل کردهاند: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هنگامی که در مکّه بود، شبی بر کوه صفا برآمد و مردم را به سوی توحید و یکتاپرستی دعوت نمود، مخصوصا تمامی طوائف قریش را صدا زد و آنها را از مجازات الهی برحذر داشت، تا مقدار زیادی از شب گذشت، بت پرستان مکّه گفتند: «رفیق ما دیوانه شده، از شب تا صبح نعره میکشید»! در این موقع آیه نازل شد و به آنها در این زمینه پاسخ دندانشکنی داد
تهمتها و بهانهها- در این آیه نخست خداوند به گفتار بیاساس بت پرستان دائر به جنون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین پاسخ میگوید: «آیا آنها فکر و اندیشه خود را به کار نینداختند که بدانند همنشین آنها (پیامبر) هیچ گونه آثاری از جنون ندارد» (أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ).
بیش از چهل سال در میان آنها رفت و آمد داشته، و همواره فکر، عقل و تدبیرش را دیدهاند، چگونه یکباره چنین وصلهای را به وی چسباندند، و به دنبال این جمله میگوید: «او فقط بیم دهنده آشکاری است» که جامعه خویش را از خطراتی که با آن رو برو است برحذر میدارد (إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِیرٌ مُبِینٌ).
(آیه 185))- در این آیه برای تکمیل این بیان آنها را به مطالعه عالم هستی، آسمانها و زمین، دعوت میکند و میگوید: «آیا در حکومت آسمانها و زمین و مخلوقاتی که خدا آفریده از روی دقت و فکر نظر نیفکندند» (أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْءٍ).
تا بدانند این عالم وسیع آفرینش با این نظام حیرت انگیز بیهوده آفریده نشده و هدفی برای آن بوده است، و دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در حقیقت دنباله همان هدف آفرینش، یعنی تکامل و تربیت انسان است.
سپس برای این که آنها را از خواب غفلت بیدار سازد، میفرماید: آیا در این موضوع نیز اندیشه نکردند که: ممکن است پایان زندگی آنها نزدیک شده باشد، (اگر امروز ایمان نیاورند، و دعوت این پیامبر را نپذیرند، و قرآنی را که بر او نازل شده است با این همه نشانههای روشن قبول نکنند) به کدام سخن بعد از آن ایمان
[شماره صفحه واقعی : 117]
خواهند آورد»؟ (وَ أَنْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ).
(آیه 186))- سر انجام در این آیه سخن را با آنها چنین پایان میدهد که «هر کس را خداوند (به خاطر اعمال زشت و مستمرش) گمراه سازد، هیچ هدایت کنندهای ندارد، و خداوند آنها را همچنان در طغیان و سرکشی رها میسازد تا حیران و سرگردان شوند» (مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَ یَذَرُهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ).
این گونه تعبیرات مخصوص به گروهی است که آن چنان در برابر حقایق، لجوج و متعصب و معاندند که گویی پرده بر چشم و گوش و قلبشان افتاده، پردههای تاریکی که نتیجه اعمال خود آنهاست، و منظور از «اضلال الهی» نیز همین است.
(آیه 187)-
طایفه قریش به چند نفر مأموریت دادند که به نجران سفر کنند، و از دانشمندان یهود که (علاوه بر مسیحیان) در آنجا ساکن بودند مسائل پیچیدهای را سؤال کنند، و در بازگشت آنها را در برابر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مطرح سازند (به گمان این که پیامبر از پاسخ آنها عاجز میماند) از جمله سؤالات این بود که در چه زمانی قیامت برپا میشود، هنگامی که آنها این پرسش را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کردند، آیه مورد بحث نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
کی قیامت برپا میشود؟ با این که برای آیه شأن نزول خاصی ذکر شده در عین حال پیوند روشنی نیز با آیات قبل دارد، زیرا در آیات قبل اشاره به مسأله قیامت و لزوم آمادگی برای چنین روزی شده بود، طبعا به دنبال چنین بحثی این سؤال برای بسیاری از مردم پیش میآید که قیامت کی برپا خواهد شد، لذا قرآن میگوید: «از تو در باره ساعت (روز رستاخیز) میپرسند، که در چه زمانی وقوع مییابد»؟ (یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها).
سپس اضافه میکند که ای پیامبر! در پاسخ این سؤال صریحا «بگو: این علم تنها نزد پروردگار من است، و هیچ کس جز او نمیتواند وقت آن را آشکار سازد» (قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ).
ولی دو نشانه سر بسته برای آن بیان میکند، نخست میگوید: «قیام ساعت در آسمانها و زمین، مسأله سنگینی است» (ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
[شماره صفحه واقعی : 118]
چه حادثهای ممکن است از این سنگینتر بوده باشد، در حالی که در آستانه قیامت، همه کرات آسمانی به هم میریزند، آفتاب خاموش، ماه تاریک، ستارگان بیفروغ و اتمها متلاشی میگردند، و از بقایای آنها جهانی نو با طرحی تازه ریخته میشود.
دیگر اینکه قیام ساعت، بدون مقدمات تدریجی، و به شکل انقلابی، تحقق مییابد «و جز بطور ناگهانی به سراغ شما نمیآید» (لا تَأْتِیکُمْ إِلَّا بَغْتَةً).
بار دیگر میگوید: «چنان از تو سؤال میکنند که گویی تو از زمان وقوع قیامت با خبری»! (یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْها).
بعد اضافه میکند که در جواب آنها «بگو: این علم تنها نزد خداست ولی بیشتر مردم از این حقیقت آگاهی ندارند» که چنین علمی مخصوص ذات پاک اوست، لذا پیدرپی از آن میپرسند (قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 188))
اهل مکّه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گفتند: تو اگر با خدا ارتباط داری آیا پروردگار تو را از گرانی و ارزانی اجناس در آینده با خبر نمیسازد که از این طریق بتوانی آنچه به سود و منفعت است تهیه کنی و آنچه به زیان است کنار بگذاری و یا از خشکسالی، و یا پرآبی مناطق مختلف آگاه سازد تا به موقع از مناطق خشک به سرزمینهای پربرکت کوچ کنی؟! در این هنگام آیه نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
اسرار نهان را فقط خدا میداند- در آیه قبل عدم آگاهی هیچ کس جز خدا نسبت به زمان قیام «قیامت» مورد بحث بود و در این آیه سخن از نفی علم غیب بطور کلی در میان است.
در نخستین جمله، به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میگوید: «به آنها بگو: من مالک و صاحب اختیار هیچ گونه سود و زیانی در باره خویش نیستم مگر آنچه را که خدا بخواهد» (قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ).
انسان در کارهای خود، قدرت و نیرویی از خویش ندارد بلکه همه قدرتها از ناحیه خداست و اوست که این تواناییها را در اختیار انسان گذاشته است.
[شماره صفحه واقعی : 119]
پس از بیان این موضوع، اشاره به مسأله مهم دیگری میکند که مورد سؤال گروهی بود و آن اینکه به پیامبرش میگوید به آنها بگو: من از غیب و اسرار نهان آگاه نیستم «زیرا اگر از اسرار نهان آگاهی داشتم منافع فراوانی را برای خودم میساختم و هیچ گونه زیانی به من نمیرسید» (وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ).
سپس مقام واقعی و رسالت خویش را در یک جمله کوتاه و صریح بیان کرده میگوید: «من فقط بیم دهنده و بشارت دهنده برای افرادی که ایمان میآورند هستم» (إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ).
(آیه 189))- کفران یک نعمت بزرگ! در اینجا به گوشه دیگری از حالات مشرکان و طرز تفکر آنها و پاسخ به اشتباهاتشان اشاره شده است و از آنجا که آیه قبل اشاره به توحید افعالی خدا بود، آیات بعد مکمل آنها محسوب میشود.
نخست میگوید: «او کسی است که (همه) شما را از یک فرد آفرید و همسرش را نیز از جنس او قرار داد تا در کنار او بیاساید» (هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها).
این دو در کنار هم زندگی آرام بخشی داشتند، «اما هنگامی که زوج با همسر خود آمیزش جنسی کرد، باری سبک برداشت (به گونهای که در آغاز کار این حمل برای او مشکلی ایجاد نمیکرد، و با داشتن حمل) به کارهای خود همچنان ادامه میداد» (فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ).
اما با گذشت شب و روز، حمل او کمکم سنگین شد «و چون سنگین شد» (فَلَمَّا أَثْقَلَتْ). در این هنگام دو همسر، انتظار فرزندی را میکشیدند و آرزو داشتند خداوند فرزند صالحی به آنها مرحمت کند، لذا «متوجه درگاه خدا شدند و پروردگار خویش را چنین خواندند: بار الها! اگر به ما فرزند صالحی عطا کنی از شکرگزاران خواهیم بود» (دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَیْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ).
(آیه 190))- «ولی هنگامی که خداوند فرزندی سالم با تناسب اندام و شایستگی کامل به آنها داد، آنها برای خدا در این نعمت بزرگ شرکایی قائل
[شماره صفحه واقعی : 120]
شدند، اما خداوند برتر و بالاتر از شرک آنهاست» (فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ).
(آیه 191))- به دنبال این جریان، قرآن بار دیگر فکر و عقیده بت پرستی را با بیان روشن و کوبندهای محکوم میکند، و میگوید: «آیا اینها موجوداتی را شریک خدا قرار میدهند که قادر بر آفرینش چیزی نیستند، بلکه خودشان مخلوق اویند» (أَ یُشْرِکُونَ ما لا یَخْلُقُ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ).
(آیه 192))- به علاوه «این معبودهای ساختگی (در هیچ یک از مشکلات) قادر نیستند پرستش کنندگان خود را یاری کنند، و حتی قادر نیستند خود را نیز (در برابر مشکلات) یاری دهند» (وَ لا یَسْتَطِیعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ).
(آیه 193)- این معبودها آنچنان هستند که «اگر شما بخواهید آنها را هدایت کنید، از شما پیروی نخواهند کرد» و حتی عقل و شعور آن را ندارند (وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدی لا یَتَّبِعُوکُمْ).
آنها که چنین هستند و ندای هادیان را نمیشنوند، چگونه میتوانند دیگران را هدایت کنند؟
به هر حال «برای شما مساوی است، خواه آنها را، دعوت به سوی حق کنید و یا در برابرشان خاموش باشید» در هر دو صورت، این گروه بت پرستان لجوج، دست بردار نیستند (سَواءٌ عَلَیْکُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ).
(آیه 194)- این آیه و آیه بعد همچنان بحثهای توحید و مبارزه با شرک را ادامه میدهد، و پرستش غیر خدا را عملی سفیهانه و دور از منطق و عقل معرفی مینماید و با چهار دلیل، منطق بت پرستان را ابطال میکند.
نخست میگوید: «آنهایی را که شما جز خدا میخوانید (و عبادت میکنید و از آنان یاری میطلبید) بندگانی همچون خود شما هستند»! (إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُکُمْ).
بنابراین معنی ندارد که انسان در مقابل چیزی که مثل خود او محکوم قوانین طبیعت است، به سجده بیفتد و دست نیاز به سوی او دراز کند و مقدرات
[شماره صفحه واقعی : 121]
و سرنوشتش را در دست او بداند.
سپس اضافه میکند: اگر فکر میکنید آنها قدرت و شعوری دارند «آنها را بخوانید باید جواب شما را بدهند اگر راست میگویید» (فَادْعُوهُمْ فَلْیَسْتَجِیبُوا لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ).
و این دومین دلیلی است که برای ابطال منطق آنها بیان شده.
(آیه 195)- در سومین بیان روشن میسازد که آنها حتی از بندگان خود پستتر و ناتوانترند: خوب بنگرید «آیا آنها لا اقل همانند شما پاهایی دارند که با آن راه بروند» (أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِها).
«یا دستهایی دارند که با آن چیزی را بگیرند و کاری انجام دهند» (أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بِها). «یا چشمهایی دارند که با آن ببینند» (أَمْ لَهُمْ أَعْیُنٌ یُبْصِرُونَ بِها).
«یا گوشهایی دارند که با آن بشنوند» (أَمْ لَهُمْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها).
به این ترتیب آنها به قدری ضعیفند، که حتی برای جابهجا شدن نیاز به کمک شما دارند و برای دفاع از موجودیت خود، نیازمند به حمایت هستند.
سر انجام در پایان آیه ضمن تعبیر دیگری که در حکم چهارمین استدلال است میگوید: ای پیامبر! «بگو: این معبودهایی را که شما شریک خدا قرار دادهاید بر ضد من بخوانید و همگی دست به دست هم دهید و برای من تا آنجا که میتوانید نقشه بکشید و در این کار هیچ گونه تأخیر روا مدارید» ببینیم با این حال کاری از همه شما ساخته است؟ (قُلِ ادْعُوا شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ کِیدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ).
یعنی اگر من دروغ میگویم و آنها مقربان خدا هستند و من به حریم احترامشان جسارت کردهام، پس چرا آنها بر من غضب نمیکنند.
(آیه 196)- معبودهای بیارزش: در تعقیب آیه گذشت که به مشرکان میگفت: شما و بتهایتان نمیتوانید کوچکترین زیانی به من برسانید، در این آیه به دلیل آن اشاره کرده، میگوید: «ولیّ و سرپرست و تکیه گاه من خدایی است که این کتاب آسمانی را بر من نازل کرده است» (إِنَّ وَلِیِّیَ اللَّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتابَ).
نه تنها من، «او همه صالحان و شایستگان را حمایت و سرپرستی میکند
[شماره صفحه واقعی : 122]
و مشمول لطف و عنایتش قرار میدهد» (وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ).
(آیه 197)- سپس بار دیگر به تأکید روی دلایل بطلان بت پرستی پرداخته، میگوید: «معبودهایی را که غیر از خدا میخوانید کاری از آنها ساخته نیست، نمیتوانند شما را یاری کنند و نه خودشان را» (وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَکُمْ وَ لا أَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ).
(آیه 198)- و از این بالاتر «اگر از آنها هدایت خویشتن را در مشکلات بخواهید، آنها حتی حرف شما را نمیشنوند»! (وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدی لا یَسْمَعُوا).
و حتی «آنها را میبینی که (با چشمهای مصنوعیشان) گویا به تو نگاه میکنند، ولی در حقیقت نمیبینند» (وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ).
مضمون دو آیه اخیر در آیات گذشته نیز آمده بود، و این تکرار به خاطر تأکید هر چه بیشتر روی مسأله مبارزه با بت پرستی و ریشه کن کردن نفوذ آن در روح و فکر مشرکان از طریق تلقین مکرر است.
(آیه 199)- وسوسههای شیطان: در اینجا شرایط تبلیغ و رهبری و پیشوایی مردم را به طرز بسیار جالب و فشرده بیان میکند و با آیات گذشته که اشاره به مسأله تبلیغ مشرکان داشت نیز تناسب دارد، نخست به سه قسمت از وظایف رهبران و مبلّغان به صورت خطاب به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شده، در آغاز میگوید در طرز رفتار با مردم سختگیر مباش، عذرشان را بپذیر، و بیش از آنچه قدرت دارند از آنها مخواه و به هر حال «با آنها مدارا کن» (خُذِ الْعَفْوَ).
سپس دومین دستور را به این صورت میدهد: «مردم را به کارهای نیک و آنچه را عقل و خرد، شایسته میشناسد و خداوند آن را نیک معرفی کرده، دستور ده» (وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ).
در مرحله سوم دستور به تحمل و بردباری در برابر جاهلان داده، میگوید:
«از جاهلان روی بگردان و با آنها ستیزه مکن» (وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ).
رهبران و مبلّغان در مسیر خود با افراد متعصب، لجوج، جاهل و بیخبر،
[شماره صفحه واقعی : 123]
و افرادی که سطح فکر و اخلاق آنها بسیار پایین است، رو برو میشوند، از آنها دشنام میشنوند، هدف تهمتشان قرار میگیرند، سنگ در راهشان میافکنند.
راه پیروزی بر این مشکل گلاویز شدن با جاهلان نیست، بلکه بهترین راه تحمل و حوصله، نادیده گرفتن و نشنیده گرفتن این گونه کارهاست، و تجربه نشان میدهد برای بیدار ساختن جاهلان و خاموش کردن آتش خشم و حسد و تعصبشان، این بهترین راه است.
(آیه 200)- در این آیه دستور دیگری میدهد که در حقیقت چهارمین وظیفه رهبران و مبلغان را تشکیل میدهد و آن این که بر سر راه آنها همواره وسوسههای شیطانی در شکل مقام، مال، شهوت و امثال اینها خودنمایی میکند.
قرآن دستور میدهد که: «و هرگاه وسوسهای از شیطان به تو رسد، به خدا پناه بر که او شنونده و داناست»! (وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ).
(آیه 201)- در این آیه راه غلبه و پیروزی بر وسوسههای شیطان را، به این صورت بیان میکند که: «پرهیزکاران هنگامی که وسوسههای شیطانی، آنها را احاطه میکند به یاد خدا (و نعمتهای بیپایانش، به یاد عواقب شوم گناه و مجازات دردناک خدا) میافتند، در این هنگام (ابرهای تیره و تار وسوسه از طرف قلب آنها کنار میرود و) راه حق را به روشنی میبینند و انتخاب میکنند» (إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ).
اصولا هر کس در هر مرحلهای از ایمان و در هر سن و سال گهگاه گرفتار وسوسههای شیطانی میگردد، و گاه در خود احساس میکند که نیروی محرک شدیدی در درون جانش آشکار شده و او را به سوی گناه دعوت میکند، این وسوسهها و تحریکها، مسلما در سنین جوانی بیشتر است.
تنها راه نجات از آلودگی، نخست فراهم ساختن سرمایه «تقوا» است که در آیه فوق به آن اشاره شده، و سپس «مراقبت» و سر انجام توجه به خویشتن و پناه بردن به خدا، یاد الطاف و نعمتهای او، و مجازاتهای دردناک خطاکاران است.
[شماره صفحه واقعی : 124]
(آیه 202)- در آیه گذشته مشاهده کردیم که چگونه پرهیزکاران در پرتو ذکر خدا از چنگال وسوسههای شیطانی رهایی مییابند، و این در حالی است که گناهکاران آلوده، که برادران شیطانند در دام او گرفتارند. این آیه در این باره چنین میگوید: «و (ناپرهیزکاران را) برادرانشان (از شیاطین) پیوسته در گمراهی پیش میبرند، و باز نمیایستند»! بلکه بیرحمانه حملات خود را بطور مداوم بر آنها ادامه میدهند (وَ إِخْوانُهُمْ یَمُدُّونَهُمْ فِی الغَیِّ ثُمَّ لا یُقْصِرُونَ).
(آیه 203)- سپس حال جمعی از مشرکان و گنهکاران دور از منطق را شرح میدهد و میگوید هنگامی که آیات قرآن را برای آنها بخوانی آن را تکذیب میکنند «و هنگامی که آیهای برای آنها نیاوری (و در نزول وحی تأخیر افتد) میگویند: (پس این آیات چه شد؟) چرا از پیش خود آنها را تنظیم نمیکنی»؟ مگر همه اینها وحی آسمانی نیست؟ (وَ إِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآیَةٍ قالُوا لَوْ لا اجْتَبَیْتَها).
اما «به آنها بگو: من تنها از آنچه به سویم وحی میشود پیروی میکنم، و جز آنچه خدا نازل میکند، چیزی نمیگویم» (قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما یُوحی إِلَیَّ مِنْ رَبِّی).
«این قرآن و آیات نورانیش وسیله بیداری و بینایی از طرف پروردگار است» که به هر انسان آمادهای دید و روشنایی و نور میدهد (هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ).
«و مایه هدایت و رحمت برای افراد با ایمان و آنها که در برابر حق تسلیمند میباشد» (وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ).
(آیه 204)- به هنگام شنیدن تلاوت قرآن خاموش باشید: این سوره (سوره اعراف) با بیان عظمت قرآن آغاز شده، و با آن پایان میپذیرد، در این آیه دستور میدهد: «هنگامی که قرآن تلاوت میشود، با توجه، به آن گوش دهید و ساکت باشید، شاید مشمول رحمت خدا گردید» (وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ).
از ظاهر آیه استفاده میشود که این حکم، عمومی و همگانی است و مخصوص به حال معینی نیست یعنی، شایسته و مستحب است که در هر کجا و در هر حال کسی قرآن را تلاوت کند، دیگران به احترام قرآن سکوت کنند و گوش
[شماره صفحه واقعی : 125]
جان فرا دهند و پیام خدا را بشنوند و در زندگی خود از آن الهام گیرند، زیرا قرآن تنها کتاب قرائت نیست، بلکه کتاب فهم و درک و سپس عمل است.
تنها موردی که این حکم الهی شکل وجوب به خود میگیرد موقع نماز جماعت است که مأموم به هنگام شنیدن قرائت امام باید سکوت کند و گوش فرا دهد.
(آیه 205)- سپس در این آیه برای تکمیل دستور فوق به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد- و البته یک حکم عمومی است اگرچه روی سخن در آن به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شده همانند بسیاری دیگر از تعبیرات قرآن- که: «پروردگارت را در دل خود از روی تضرع و خوف یاد کن» (وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً).
سپس اضافه میکند: «و آهسته و آرام نام او را بر زبان بیاور» (وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ).
و این کار را همواره «صبحگاهان و شامگاهان تکرار کن» (بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ).
«و هرگز از غافلان و بیخبران از یاد خدا مباش» (وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِینَ).
یاد خدا همچون باران بهاری است که چون بر دل ببارد گلهای بیداری، توجه، احساس مسؤولیت، روشنبینی و هرگونه عمل مثبت و سازندهای را میرویاند.
(آیه 206)- سپس با این سخن سوره را پایان میدهد که نه تنها شما باید در همه حال به یاد خدا باشید، فرشتگان مقرب پروردگار و «آنها که در مقام قرب، نزد پروردگار تواند هیچ گاه از عبادت او تکبر نمیورزند، و همواره تسبیح او میگویند و ذات پاکش را از آنچه شایسته مقام او نیست منزه میشمارند و در پیشگاه او سجده مینمایند» (إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ).
«پایان سوره اعراف»
[شماره صفحه واقعی : 126]
از سورههای «مدنی» و دارای 75 آیه است
نخست اشاره به بخش مهمی از مسائل مالی اسلام از جمله «انفال» و «غنائم» و «خمس» که پشتوانه مهمی برای «بیت المال» محسوب میگردد، شده است.
سپس مباحث دیگری مانند: صفات و امتیازات مؤمنان واقعی، و داستان جنگ بدر، یعنی نخستین برخورد مسلّحانه مسلمانان با دشمنان.
قسمت قابل ملاحظهای از احکام جهاد و وظائف مسلمانان در برابر حملات پیگیر دشمن و لزوم آمادگی دائمی برای جهاد، و حکم اسیران و طرز رفتار با آنها جریان هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و داستان آن شب تاریخی (لیلة المبیت).
وضع مشرکان و خرافات آنها قبل از اسلام چگونگی ضعف و ناتوانی مسلمانان در آغاز کار و سپس تقویت آنها در پرتو اسلام.
مبارزه و درگیری با منافقان و راه شناخت آنها و بالاخره یک سلسله مسائل اخلاقی و اجتماعی سازنده دیگر.
به همین دلیل در فضیلت تلاوت این سوره در روایتی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم که فرمود: «کسی که سوره «انفال» و «برائت» را در هر ماه بخواند، هرگز روح نفاق در وجود او وارد نخواهد شد و از پیروان حقیقی امیر مؤمنان علی علیه السّلام
[شماره صفحه واقعی : 127]
خواهد بود و در روز رستاخیز از مائدههای بهشتی با آنها بهره میگیرد، تا مردم از حساب خویش فارغ شوند».
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)-
از «ابن عباس» چنین نقل شده که: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در روز جنگ «بدر» برای تشویق جنگجویان اسلام جوایزی برای آنها تعیین کرد، هنگامی که جنگ «بدر» پایان پذیرفت، جوانان برای گرفتن پاداش افتخارآمیز خود به خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شتافتند. در این موقع میان دو نفر از انصار مشاجره لفظی پیدا شد و راجع به غنائم جنگ با یکدیگر گفتگو کردند، آیه نازل شد و صریحا غنائم را متعلق به پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله معرفی کرد که هرگونه بخواهد با آن رفتار کند.
آیه پیرامون غنائم جنگی صحبت میکند و به صورت قانون کلی، یک حکم وسیع اسلامی را بیان میدارد، خطاب به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میگوید: «از تو در باره انفال سؤال میکنند» (یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ).
«بگو: انفال مخصوص خدا و پیامبر (صلّی اللّه علیه و آله) است» (قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ).
بنابراین «تقوا را پیشه کنید و در میان خود اصلاح کنید و برادرانی را که با هم ستیزه کردهاند آشتی دهید» (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ).
«و اطاعت خدا و پیامبرش کنید، اگر ایمان دارید» (وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ).
یعنی، تنها ایمان با سخن نیست، بلکه جلوهگاه ایمان، اطاعت بیقید و شرط در همه مسائل زندگی از فرمان خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است.
انفال چیست؟ مفهوم اصلی انفال نه تنها غنائم جنگی بلکه همه اموالی را که مالک خصوصی ندارد- مثل بیشهزارها، جنگلها، درّهها و سرزمینهای موات- شامل میشود و تمام این اموال متعلق به خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و قائم مقام اوست، و به تعبیر دیگر متعلق به حکومت اسلامی است و در مسیر منافع عموم مسلمین مصرف میگردد.
[شماره صفحه واقعی : 128]
نکته دیگر این که در شأن نزول خواندیم در میان بعضی از مسلمانان مشاجرهای در مورد غنائم جنگی واقع شد و برای قطع این مشاجره نخست ریشه آن که مسأله غنیمت بود زده شد و بطور دربست در اختیار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله قرار گرفت، سپس دستور اصلاح میان مسلمانان و افرادی که با هم مشاجره کردند، به دیگران داد.
اصولا «اصلاح ذات البین» و ایجاد تفاهم و زدودن کدورتها و دشمنیها و تبدیل آن به صمیمیت و دوستی، یکی از مهمترین برنامههای اسلامی است.
و در تعلیمات اسلامی به اندازهای به این موضوع اهمیت داده شده که به عنوان یکی از برترین عبادات معرفی گردیده است.
امیر مؤمنان علی علیه السّلام در آخرین وصایایش به هنگامی که در بستر شهادت بود به فرزندانش فرمود: «من از جدّ شما پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که میفرمود: اصلاح رابطه میان مردم از انواع نماز و روزه مستحب هم برتر است».
(آیه 2)- پنج صفت ویژه مؤمنان: در آیه گذشته به تناسب گفتگویی که در امر غنایم میان بعضی از مسلمانان روی داده بود سخن از تقوا و پرهیزکاری و ایمان به میان آمد، برای تکمیل این موضوع به پنج قسمت از صفات برجسته مؤمنان اشاره کرده که سه قسمت آن، جنبه معنوی و باطنی دارد و دو قسمت آن جنبه عملی و خارجی، سه قسمت اول عبارتند از «احساس مسؤولیت» و «تکامل ایمان» و «توکل» و دو قسمت دیگر عبارتند از «ارتباط با خدا» و «ارتباط و پیوند با خلق خدا».
نخست میگوید: «مؤمنان تنها کسانی هستند که هر وقت نام خدا برده شود، دلهای آنها (به خاطر درک عظمت او و احساس مسؤولیت در پیشگاهش) ترسان میگردد» (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ).
سپس دومین صفت آنها را چنین بیان میکند: آنها همواره در مسیر تکامل پیش میروند و لحظهای آرام ندارند «و هنگامی که آیات خدا بر آنها خوانده شود بر ایمانشان افزوده میشود» (وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً).
[شماره صفحه واقعی : 129]
آنها همچنان مردگان زنده نما در جا نمیزنند و در یک حال رکود و یکنواختی مرگبار نیستند، هر روز که نو میشود فکر و ایمان و صفات آنها هم نو میشود.
سومین صفت بارز آنها این است که: «تنها بر پروردگار خویش تکیه و توکل میکنند» (وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ).
مفهوم توکل خودسازی و بلند نظری و عدم وابستگی به این و آن و ژرف نگری است، استفاده از عالم اسباب جهان طبیعت و حیات، عین توکل بر خداست، زیرا هر تأثیری در این اسباب است به خواست خدا و طبق اراده اوست.
(آیه 3)- پس از ذکر این سه قسمت، از صفات روحانی و نفسانی مؤمنان راستین میگوید: آنها در پرتو احساس مسؤولیت و درک عظمت پروردگار و همچنین ایمان فزاینده و بلندنگری توکل، از نظر عمل دارای دو پیوند محکمند، پیوند و رابطه نیرومندی با خدا و پیوند و رابطه نیرومندی با بندگان خدا «آنها کسانی هستند که نماز را (که مظهر رابطه با خداست) برپا میدارند و از آنچه به آنها روزی دادهایم در راه بندگان خدا انفاق میکنند» (الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ).
تعبیر به «اقامه نماز» (به جای خواندن نماز) اشاره به این است که نه تنها خودشان نماز میخوانند بلکه کاری میکنند که این رابطه محکم با پروردگار همیشه و در همه جا برپا باشد.
(آیه 4)- در این آیه موقعیت و مقام والا و پاداشهای فراوان این گونه مؤمنان راستین را بیان میکند، نخست میگوید: «مؤمنان حقیقی تنها آنها هستند» (أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا).
سپس سه پاداش مهم آنها را بیان میکند: «آنها درجات مهمی نزد پروردگارشان دارند» (لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ).
درجاتی که میزان و مقدار آن تعیین نشده، و همین ابهام دلالت بر فوق العادگی آن دارد.
[شماره صفحه واقعی : 130]
به علاوه آنها «مشمول مغفرت (و رحمت و آمرزش) او خواهند شد» (وَ مَغْفِرَةٌ). «و روزیهای کریم (یعنی مواهب بزرگ و مستمر و همیشگی که نقص و عیبی در آن راه ندارد و حد و حسابی برای آن نیست) در انتظارشان میباشد» (وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ).
(آیه 5)- در آیه اول این سوره خواندیم که پارهای از مسلمانان تازه کار از چگونگی تقسیم غنائم «بدر» تا حدی ناراضی بودند، در این آیه خداوند به آنها میگوید: این تازگی ندارد که چیزی ناخوشایند شما باشد در حالی که صلاحتان در آن است، همان گونه که اصل جنگ بدر که فعلا گفتگو بر سر غنائم آن است برای بعضی ناخوشایند بود و دیدید سر انجام چه نتایج درخشانی برای مسلمانان دربرداشت.
آیه میگوید: این ناخشنودی پارهای از افراد از طرز تقسیم غنائم بدر «همانند آن است که خداوند تو را به حق از خانه و جایگاهت در مدینه بیرون فرستاد در حالی که بعضی از مؤمنان کراهت داشتند» (کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکارِهُونَ).
(آیه 6)- این گروه ظاهربین و کم حوصله در مسیر راه به سوی بدر «مرتبا با تو مجادله و گفتگو در این فرمان حق داشتند، و با این که این واقعیت را دریافته بودند» که این فرمان خداست، ولی باز دست از اعتراض خویش برنمیداشتند (یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ).
و آنچنان ترس و وحشت سراسر وجود آنها را فراگرفته بود که «گویی به سوی مرگ رانده میشوند و مرگ و نابودی خویش را با چشم خود میبینند» (کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ).
ولی حوادث بعد نشان داد که آنها چقدر گرفتار اشتباه و ترس و وحشت بیدلیل بودند، و این جنگ چه پیروزیهای درخشانی برای مسلمانان به بار آورده، با دیدن چنین صحنهای چرا بعد از جنگ بدر، در مورد غنائم زبان به اعتراض میگشایند.
[شماره صفحه واقعی : 131]
(آیه 7)- غزوه بدر نخستین درگیری مسلّحانه اسلام و کفر:
چون در آیات گذشته اشارهای به جنگ بدر شد، قرآن مجید بحث را به جنگ بدر کشانده و فرازهای حساسی از آن را تشریح میکند.
برای روشن شدن تفسیر این آیات و آیات آینده قبلا باید فشردهای از جریان این جهاد اسلامی را از نظر بگذرانیم، تا ریزه کاریها و اشاراتی که در این آیات هست کاملا روشن گردد.
غزوه بدر از اینجا آغاز شد که «ابو سفیان» بزرگ «مکّه» در رأس یک کاروان نسبتا مهم تجارتی که از چهل نفر با 50 هزار دینار مال التجاره تشکیل میشد از شام به سوی مدینه باز میگشت، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به یاران خود دستور داد آماده حرکت شوند و به طرف این کاروان بزرگ که قسمت مهمی از سرمایه دشمن را با خود حمل میکرد بشتابند و با مصادره کردن این سرمایه، ضربه سختی بر قدرت اقتصادی و در نتیجه بر قدرت نظامی دشمن وارد کنند.
ابو سفیان از یک سو به وسیله دوستان خود در مدینه از این تصمیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آگاه شد و از سوی دیگر چون موقعی که این کاروان برای آوردن مال التجاره به سوی شام میرفت نیز مورد چنین تعرض احتمالی قرار گرفته بود، قاصدی را به سرعت به مکّه فرستاد، قاصد در حالی که طبق توصیه ابو سفیان بینی و گوش شتر خود را دریده و خون به طرز هیجان انگیزی از شتر میریخت و پیراهن خود را از دو طرف پاره کرده و وارونه سوار بر شتر نشسته بود تا توجه همه مردم را به سوی خود جلب کند، وارد مکّه شد، و فریاد برآورد: «ای مردم پیروزمند! کاروان خود را دریابید، کاروان خود را دریابید»! و از آنجا که بسیاری از مردم مکّه در این کاروان سهمی داشتند مردم به سرعت بسیج شدند و حدود 950 نفر مرد جنگی که جمعی از آنها بزرگان و سرشناسان مکّه بودند با هفتصد شتر و یکصد رأس اسب به حرکت درآمدند، و فرماندهی لشکر به عهده «ابو جهل» بود.
پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله با 313 نفر که تقریبا مجموع مسلمانان مبارز اسلام را در آن روز تشکیل میدادند به نزدیکی سرزمین بدر، بین راه مکّه و مدینه رسیده بود که
[شماره صفحه واقعی : 132]
خبر حرکت سپاه قریش به او رسید.
در این هنگام با یاران خود مشورت کرد که آیا به تعقیب کاروان ابو سفیان و مصادره اموال کاروان بپردازد و یا برای مقابله با سپاه آماده شود جمعی مقابله با سپاه دشمن را ترجیح دادند ولی گروهی از این کار اکراه داشتند، ولی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نظر گروه اول را پسندید، و دستور داد آماده حمله به سپاه دشمن شوند.
از طرفی جمعی از مسلمانان در وحشت و ترس فرو رفته بودند، و اصرار داشتند که مبارزه با این گروه عظیم که هیچ گونه موازنهای با آنها ندارد صلاح نیست، ولی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با این وعده الهی آنها را دلگرم ساخت و گفت: «خداوند به من وعده داده که بر یکی از دو گروه پیروز خواهید شد، یا بر کاروان قریش یا بر لشکرشان، و وعده خداوند تخلف ناپذیر است».
سپس به مسلمانان دستور داد که در کنار چاه بدر فرود آیند.
در این گیر و دار ابو سفیان توانست خود را با قافله از منطقه خطر رهایی بخشد، و از طریق ساحل دریا (دریای احمر) از بیراهه به سوی مکّه با عجله بشتابد، و به وسیله قاصدی به لشکر پیغام فرستاد که خدا کاروان شما را رهایی بخشید، من فکر میکنم مبارزه با محمد در این شرایط لزوم ندارد ولی رئیس لشکر ابو جهل به بتهای بزرگ «لات» و «عزّی» قسم یاد کرد که ما نه تنها با آنها مبارزه میکنیم بلکه تا داخل مدینه آنها را تعقیب خواهیم کرد.
سر انجام لشکر قریش نیز وارد سرزمین بدر شد، و غلامان خود را برای آوردن آب به سوی چاه فرستادند، یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را گرفته و برای بازجویی به خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آوردند، حضرت از آنها پرسید شما کیستید؟ گفتند: غلامان قریشیم، فرمود: تعداد لشکر چند نفر است، گفتند: اطلاعی از این موضوع نداریم.
فرمود: هر روز چند شتر برای غذا میکشند، گفتند: نه تا ده شتر.
فرمود: جمعیت آنها از نهصد تا هزار نفر است (هر شتر خوراک یکصد مرد جنگی).
محیط، محیط رعبآور و به راستی وحشتناکی بود، لشکر قریش که با ساز
[شماره صفحه واقعی : 133]
و برگ جنگی فراوان و نیرو و غذای کافی و حتی زنان خواننده و نوازنده برای تهییج یا سرگرمی لشکر قدم به میدان گذارده بودند، خود را با حریفی رو برو میدیدند که باورشان نمیآمد، با آن شرایط قدم به میدان جنگ بگذارند.
مشکل دیگری که جنگجویان از آن وحشت داشتند، وضع میدان بدر بود که از شنهای نرم که پاها در آن فرو میرفت پوشیده بود، در آن شب باران جالبی بارید، هم توانستند با آب آن وضو بسازند، خود را شستشو و صفا دهند و هم زمین زیر پای آنها سفت و محکم شد، و عجب این که این رگبار در سمت دشمن بطور شدید بود که آنها را ناراحت ساخت.
خبر تازهای که به وسیله گزارشگران مخفی لشکر اسلام دریافت شد و بسرعت در میان مسلمانان انعکاس یافت این بود که آنها گزارش دادند، که لشکر قریش با آن همه امکانات، سخت بیمناکند گویی خداوند لشکری از وحشت در سرزمین قلب آنها فرو ریخته است.
فردا صبح لشکر کوچک اسلام با روحیهای نیرومند در برابر دشمن صف کشیدند. قبلا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به آنها پیشنهاد صلح کرد تا عذر و بهانهای باقی نماند.
بعضی از سران قریش نیز مایل بودند صلح کنند، ولی باز ابو جهل مانع شد.
سر انجام آتش جنگ شعلهور گردید «حمزه» عموی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و «علی» علیه السّلام که جوانترین افراد لشکر بودند و جمعی دیگر از جنگجویان شجاع اسلام در جنگهای تن به تن که سنّت آن روز بود، ضربات شدیدی بر پیکر حریفان خود زدند و آنها را از پای درآوردند.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دست به سوی آسمان برداشت و عرض کرد: یا ربّ ان تهلک هذه العصابة، لم تعبد: «اگر این گروه کشته شوند کسی تو را پرستش نخواهد کرد».
باد بشدت به سوی لشکر قریش میوزید و مسلمانان پشت به باد به آنها حمله میکردند.
در نتیجه هفتاد نفر از سپاه دشمن که ابو جهل در میان آنها بود، کشته شدند و در میان خاک و خون غلتیدند و 70 نفر به دست مسلمانان اسیر گشتند. ولی
[شماره صفحه واقعی : 134]
مسلمانان تعداد کمی کشته بیشتر نداشتند و به این ترتیب نخستین پیکار مسلحانه مسلمانان با دشمن نیرومندشان با پیروزی غیر منتظرهای پایان گرفت.
در این آیه نخست اشاره به وعده پیروزی اجمالی خداوند در جریان جنگ بدر شده، و میگوید: «به یاد بیاورید هنگامی را که خداوند به شما وعده داد که یکی از دو گروه (کاروان تجاری قریش یا لشکر آنها) در اختیار شما قرار خواهد گرفت» (وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللَّهُ إِحْدَی الطَّائِفَتَیْنِ أَنَّها لَکُمْ).
اما شما برای پرهیز از دردسرهای جنگ و تلفات و ناراحتیهای ناشی از آن «دوست میداشتید کاروان در اختیارتان قرار بگیرد، نه لشکر قریش» (وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ).
یعنی، گروهی از شما روی حس راحت طلبی یا علاقه به منافع مادی، ترجیح میدادند که با مال التجاره دشمن رو برو شوند، نه با سربازان مسلح، در حالی که پایان جنگ نشان داد، صلاح و مصلحت قطعی آنها در این بود که قدرت نظامی دشمن را درهم بکوبند، تا راه برای پیروزیهای بزرگ آینده هموار گردد.
لذا به دنبال آن میگوید: «خدا میخواهد به این وسیله حق را با کلمات خود تثبیت کند (و آیین اسلام را تقویت نماید) و ریشه کافران را قطع کند» (وَ یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ یَقْطَعَ دابِرَ الْکافِرِینَ).
این تنها درسی برای مسلمان آن روز نبود، بلکه مسلمانان امروز نیز باید از این تعلیم آسمانی الهام بگیرند، هرگز به خاطر مشکلات و ناراحتیها و زحمات طاقت فرسا از برنامههای اصولی چشم نپوشند و به سراغ برنامههای غیر اصولی و ساده و کم زحمت نروند.
(آیه 8)- در این آیه باز هم بطور آشکارتر پرده از روی مطلب بر میدارد که هدف اصلی این برنامه (درگیری مسلمانان با لشکر دشمن در میدان بدر) این بود که حق (یعنی توحید و اسلام و عدالت و آزادی بشر از چنگال خرافات و اسارتها و مظالم) تثبیت و جای گیر شود و باطل (یعنی شرک و کفر و بیایمانی و ظلم
[شماره صفحه واقعی : 135]
و فساد) ابطال گردد و از میان برود، هر چند مجرمان کراهت داشته باشند» (لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ).
(آیه 9)- درسهای آموزنده در میدان بدر: نخست به یاری فرشتگان اشاره کرده، میگوید: «به خاطر بیاورید زمانی را که (از شدت وحشت و اضطراب که از کثرت نفرات دشمن و فزونی تجهیزات جنگی آنها برای شما پیش آمده بود) به خدا پناه بردید و دست حاجت به سوی او دراز کردید و از وی تقاضای کمک نمودید» (إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ).
در پارهای از روایات آمده که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نیز با مسلمانها در استغاثه و یاری طلبیدن از خداوند هم صدا بود، دست خود را به سوی آسمان بلند کرده بود و عرضه میداشت: اللّهمّ انجزلی ما وعدتنی، اللّهمّ ان تهلک هذه العصابة لا تعبد فی الارض: «خداوندا! وعدهای را که به من دادهای تحقق بخش، پروردگارا! اگر این گروه مؤمنان نابود شوند پرستش تو از زمین برچیده خواهد شد» و آن قدر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به این استغاثه و دعا ادامه داد که عبا از دوشش بر زمین افتاد.
در این هنگام «خداوند تقاضای شما را پذیرفت و فرمود: من شما را با یک هزار نفر از فرشتگان که پشت سر هم فرود میآیند، کمک و یاری میکنم» (فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفِینَ).
(آیه 10)- سپس برای این که کسی خیال نکند پیروزی به دست فرشتگان و مانند آنهاست، میگوید: «خداوند این کار را قرار نداد مگر برای بشارت و اطمینان قلب شما» (وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْری وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ).
«و گر نه پیروزی جز از ناحیه خداوند نیست» و مافوق همه این اسباب ظاهری و باطنی اراده و مشیت اوست (وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ).
زیرا هیچ کس نمیتواند در برابر اراده او ایستادگی کند و یاری خود را جز در مورد افراد شایسته قرار نخواهد داد «چرا که خداوند توانا و حکیم است» (إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ).
(آیه 11)- سپس دومین نعمت خود را به مؤمنان یادآور میشود، میگوید:
[شماره صفحه واقعی : 136]
«به خاطر بیاورید هنگامی را که شما را در خواب سبکی فرو برد که مایه آرامش و امنیت روح و جسم شما از ناحیه خداوند گردید» (إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ).
و به این ترتیب مسلمانان در آن شب پراضطراب، از این نعمت بزرگی که فردای آن روز در میدان مبارزه به آنها کمک فراوانی کرد بهره گرفتند.
سومین موهبتی را که در آن میدان به شما ارزانی داشت این بود «که آبی از آسمان برای شما فرو فرستاد» (وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً).
«تا به وسیله آن شما را پاک و پاکیزه کند و پلیدی شیطان را از شما دور سازد» (لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطانِ).
به علاوه «خدا میخواست با این نعمت دلهای شما را محکم دارد» (وَ لِیَرْبِطَ عَلی قُلُوبِکُمْ). و نیز «میخواست (در آن شنزار که پای شما فرو میرفت، و لغزنده بود) به وسیله ریزش باران گامهای شما را محکم کند» (وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ).
(آیه 12)- دیگر از نعمتهای پروردگار بر مجاهدان جنگ بدر، ترس و وحشتی بود که در دل دشمنان افکند و روحیه آنها را سخت متزلزل ساخت در این باره میفرماید: «به خاطر بیاور هنگامی را که پروردگار تو به فرشتگان وحی فرستاد، من با شما هستم و شما افراد با ایمان را تقویت کنید و ثابت قدم بدارید» (إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلائِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا).
«و به زودی در دلهای کافران ترس و وحشت میافکنم» (سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ).
و این راستی عجیب بود که ارتش نیرومند قریش در برابر سپاه کوچک مسلمانان آنچنان روحیه خود را باخته بود که جمعی از درگیر شدن با مسلمانان بسیار وحشت داشتند.
سپس فرمانی را که در میدان بدر به وسیله پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به مسلمانان داده بود، به یاد آنها میآورد، و آن این بود که هنگام نبرد با مشرکان از ضربههای غیر کاری بپرهیزید و نیروی خود را در آن صرف نکنید، بلکه ضربههای کاری بر پیکر دشمن فرود آرید «ضربه بر بالاتر از گردن، (بر مغزها و سرهای آنها) فرود آرید» (فَاضْرِبُوا
[شماره صفحه واقعی : 137]
فَوْقَ الْأَعْناقِ)
.«و دست و پای آنها را از کار بیندازید» (وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنانٍ).
(آیه 13)- بعد از همه گفتگوها برای این که کسی این فرمانهای شدید و دستورات قاطع و کوبنده را بر خلاف آیین جوانمردی و رحم و انصاف تصور نکند، میفرماید: اینها استحقاق چنین چیزی را دارند «زیرا آنان از در عداوت و دشمنی و عصیان و گردنکشی در برابر خدا و پیامبرش درآمدند»لِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ)
.گفته میشود، «و هر کس از در مخالفت و دشمنی با خدا و پیامبرش درآید (گرفتار مجازات دردناک در دنیا و آخرت خواهد شد) زیرا خداوند (همان گونه که رحمتش وسیع و بیانتهاست) مجازاتش شدید و دردناک است»َ مَنْ یُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ)
(آیه 14)- سپس برای تأکید این موضوع میگوید: «این مجازات دنیا را بچشید (مجازات ضربههای سخت در میدان جنگ و کشته شدن و اسارت و شکست و ناکامی و در انتظار مجازات سرای دیگر باشید) زیرا عذاب آتش در انتظار کافران است» (ذلِکُمْ فَذُوقُوهُ وَ أَنَّ لِلْکافِرِینَ عَذابَ النَّارِ).
(آیه 15)- فرار از جهاد ممنوع! این آیه روی سخن را به مؤمنان کرده و یک دستور کلّی جنگی را به آنها توصیه و تأکید میکند، میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که با کافران در میدان جهاد رو برو شدید به آنها پشت مکنید و فرار اختیار ننمایید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ).
(آیه 16)- اصولا فرار از جنگ یکی از بزرگترین گناهان در اسلام محسوب میشود به همین جهت در این آیه مجازات دردناک فرار کنندگان از میدان جهاد را با ذکر استثناهای آن شرح میدهد، میفرماید: «هر کس که به هنگام مبارزه با دشمن پشت به آنها کند (مگر در صورتی که هدف کنارهگیری از میدان برای انتخاب یک روش جنگی بوده باشد و یا به قصد پیوستن به گروهی از مسلمانان و حمله
[شماره صفحه واقعی : 138]
مجدّد) چنین کسی گرفتار غضب پروردگار خواهد شد» (وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ).
همان گونه که مشاهده میکنیم در این آیه دو صورت از مسأله فرار، استثناء شده که در ظاهر شکل فرار دارد اما در باطن شکل مبارزه و جهاد.
و در پایان آیه میفرماید: نه تنها فرارکنندگان گرفتار خشم خدا میشوند، بلکه «جایگاه آنها دوزخ و چه بد جایگاهی است» (وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ).
در میان امتیازات فراوانی که علی علیه السّلام داشت و گاهی خودش به عنوان سرمشق برای دیگران به آن اشاره میکند همین مسأله عدم فرار از میدان جهاد است آنجا که میفرماید: «فانّی لم افرّ من الزّحف قطّ و لم یبارزنی احد الّا سقیت الارض من دمه»!: «من هیچ گاه از برابر انبوه دشمن فرار نکردم (با این که در طول عمرم در میدانهای زیاد شرکت جستم) و هیچ کس در میدان جنگ با من رو برو نشد مگر این که زمین را از خونش سیراب کردم».
(آیه 17)- سپس برای این که مسلمانان از پیروزی بدر مغرور نشوند و تنها بر نیروی جسمانی خودشان تکیه نکنند بلکه همواره دل و جان خود را به یاد خدا و مددهای او گرم و روشن نگاه دارند میگوید: «این شما نبودید که دشمنان را در میدان بدر کشتید بلکه خداوند آنها را به قتل رساند» (فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ).
«و تو ای پیامبر! نیز خاک و ریگ در صورت آنها نپاشیدی بلکه خدا پاشید» (وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمی).
در دنباله آیه اشاره به نکته مهم دیگری میکند و آن این که: میدان بدر یک میدان آزمایش برای مسلمانان بود «و خدا میخواست مؤمنان را از سوی خود به وسیله این پیروزی امتحان خوبی کند» (وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً).
و با این جمله آیه را تمام میکند که «خداوند هم شنوا و هم داناست» (إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ).
یعنی خدا صدای استغاثه پیامبر و مؤمنان را شنید و از صدق نیّت و اخلاص آنها آگاه و با خبر بود، و به همین دلیل همگی را مشمول لطف قرار داد و بر دشمن
[شماره صفحه واقعی : 139]
پیروز ساخت، و در آینده نیز خدا بر طبق نیّات و میزان اخلاص و اندازه پایمردی و استقامت مسلمانان با آنها رفتار خواهد کرد.
(آیه 18)- در این آیه برای تأکید و تعمیم این موضوع میفرماید: «سرنوشت مؤمنان و کافران و عاقبت کارشان همان بود که شنیدید» (ذلِکُمْ).
سپس به عنوان ذکر علت میگوید: «خداوند نقشههای کافران را (در برابر مؤمنان) ضعیف و سست میکند» تا نتوانند آسیبی به آنها و برنامههایشان برسانند (وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ).
(آیه 19)- بعد از پایان جنگ بدر آیه نازل شد و به مؤمنان چنین گفت: «اگر شما فتح و پیروزی میخواهید، پیروزی به سراغ شما آمد و اگر (از مخالفت) خودداری کنید، برای شما بهتر است و اگر بازگردید، ما هم باز خواهیم گشت» (إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَکُمُ الْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ).
«و جمعیت شما هر چند زیاد باشد، شما را (از یاری خدا) بینیاز نخواهد کرد و خداوند با مؤمنان است»! (وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ).
بنابراین که مخاطب در آیه مؤمنان باشند تفسیر آیه چنین است:
بعد از جنگ بدر- چنانکه دیدیم- میان بعضی از مسلمانان ضعیف الایمان بر سر تقسیم غنائم جنگی گفتگو واقع شد آیات آغاز سوره نازل گردید و آنها را توبیخ کرد و غنایم را دربست در اختیار پیامبر گذارد، و او هم بطور مساوی در میان مسلمانان تقسیم کرد سپس برای تعلیم و تربیت مؤمنان، حوادث جنگ بدر را به یاد آنها آورد که چگونه خداوند آنها را در برابر یک گروه نیرومند پیروز کرد.
این آیه نیز همان مطلب را دنبال میکند که اگر شما مسلمانان از خداوند تقاضای فتح و پیروزی کردید خدا دعای شما را مستجاب کرد و پیروز شدید.
و اگر از اعتراض و گفتگو در برابر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خودداری کنید به سود شماست.
و اگر به همان روش اعتراض آمیز خود باز گردید ما هم باز میگردیم و شما را در چنگال دشمن تنها رها میسازیم، و جمعیت شما هر چند زیاد هم باشد بدون
[شماره صفحه واقعی : 140]
یاری خدا کاری از پیش نخواهید برد و خداوند با مؤمنان راستین و مطیع فرمان او و پیامبرش میباشد.
(آیه 20)- شنوندگان ناشنوا! این آیه در زمینه دعوت مسلمانان به اطاعت کامل از پیامبر اسلام در جنگ و صلح و در همه برنامهها چنین میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! اطاعت خدا و پیامبرش کنید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ).
و باز برای تأکید اضافه میکند: «هیچ گاه از اطاعت فرمان او روی گردان نشوید در حالی که سخنان او و اوامر و نواهیش را میشنوید» (وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ).
لحن آیه نشان میدهد که بعضی از مؤمنان از وظیفه خود در این زمینه کوتاهی کرده بودند.
(آیه 21)- در این آیه بار دیگر روی همین مسأله تکیه کرده، میگوید:
«همانند کسانی نباشید که میگفتند شنیدیم ولی در حقیقت نمیشنیدند» (وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ).
(آیه 22)- از آنجا که گفتار بدون عمل و شنیدن بدون ترتیب اثر یکی از بزرگترین بلاهای جوامع انسانی و سر چشمه انواع بدبختیهاست بار دیگر در این آیه روی همین مسأله تکیه کرده و با بیان زیبای دیگر بحث را ادامه داده، میگوید:
«بدترین جنبندگان نزد خدا افرادی هستند که نه گوش شنوا دارند و نه زبان گویا، و نه عقل و درک، کر و لال و بیعقلند» (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ).
از آنجا که قرآن کتاب عمل است نه یک کتاب تشریفاتی همه جا روی نتایج تکیه میکند، در این آیه نیز کسانی که ظاهرا گوشهای سالم دارند ولی در مسیر شنیدن آیات خدا و سخنان حق و برنامههای سعادت بخش نیستند، آنها را فاقد گوش میداند و کسانی که زبان سالمی دارند امّا مهر سکوت بر لب زده نه دفاعی از حق میکنند و نه مبارزهای با ظلم و فساد نه ارشاد جاهل و نه امر به معروف و نه
[شماره صفحه واقعی : 141]
نهی از منکر و نه دعوت به راه حق بلکه این نعمت بزرگ خدا را در مسیر بیهوده گویی یا تملق و چاپلوسی در برابر صاحبان زر و زور و یا تحریف حق و تقویت باطل به کار میگیرند همچون افراد لال و گنگ میداند و آنان که از نعمت هوش و عقل بهرهمندند اما درست نمیاندیشند همچون دیوانگان میشمرد!
(آیه 23)- در روایات آمده است که جمعی از بت پرستان لجوج نزد پیامبر آمده، گفتند: اگر جدّ بزرگ ما «قصیّ بن کلاب» را زنده کنی و گواهی به نبوت تو دهد ما همگی تسلیم خواهیم شد- آیه نازل شد و به آنها پاسخ داد.
آیه میگوید: خداوند هیچ گونه مضایقه در دعوت آنها به سوی حق ندارد اگر آنها آمادگی میداشتند و «خدا از این نظر خیر و نیکی در آنها میدید حرف حق را به هر صورت بود به گوش آنها میرسانید» (وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ). ولی آنها دروغ میگویند و بهانه میگیرند و هدفشان شانه خالی کردن از زیر بار حقّ است.
«و اگر با این حال (خداوند خواسته آنها را بپذیرد و) سخنان حق را بیش از این به گوش آنها بخواند (و یا جدّشان قصیّ بن کلاب را زنده کند و گواهی او را بشنوند) باز رو گردان میشوند و اعراض میکنند» (وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ).
این جملهها در باره کسانی است که بارها سخنان حق را شنیدهاند و آیات روح پرور قرآن به گوش آنها رسیده و محتوای عالی آن را فهمیدهاند ولی باز بر اثر تعصّب و لجاجت در مقام انکار بر آمدند.
این آیه جواب دندان شکنی است برای پیروان مکتب جبر، و نشان میدهد که سر چشمه همه سعادتها از خود انسان شروع میشود.
(آیه 24)- دعوت به سوی حیات و زندگی: در تعقیب آیات گذشته که مسلمانان را به علم و عمل و اطاعت و تسلیم دعوت میکرد در اینجا همان هدف از راه دیگری دنبال میشود.
نخست میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! اجابت کنید دعوت خدا و پیامبر را به هنگامی که شما را به چیزی میخواند که شما را زنده میکند» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 142]
آیه فوق با صراحت میگوید که دعوت اسلام، دعوت به سوی حیات و زندگی در تمام زمینههاست و مردم عصر جاهلیت تنها از حیات مادی و حیوانی برخوردار بودند.
سپس میگوید: «و بدانید که خداوند میان انسان و قلب او حائل میشود، و این که همه شما نزد او در قیامت اجتماع خواهید کرد» (وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ).
خداوند در همه جا حاضر و ناظر و به همه موجودات احاطه دارد، در عین این که با موجودات این جهان یکی نیست از آنها جدا و بیگانه هم نمیباشد، مرگ و حیات، علم و قدرت، آرامش و امنیّت، توفیق و سعادت همه در دست او و به قدرت اوست و به همین دلیل انسان نه چیزی را میتواند از او مکتوم دارد و نه کاری را بیتوفیق او انجام دهد و نه سزاوار است به غیر او روی آورد و از غیر او تقاضا کند، چرا که او مالک همه چیز و محیط به تمام وجود انسان است!
(آیه 25)- سپس اشاره به عواقب شوم عدم پذیرش دعوت حیات بخش خدا و پیامبر میکند و میگوید: «از فتنهای بپرهیزید که تنها دامن ستمکاران شما را نمیگیرد» بلکه همه را فرا خواهد گرفت (وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً).
در آیه مورد بحث «فتنه» به معنای بلاها و مصائب اجتماعی است که دامن همه را میگیرد، و مفهوم آن این است: افراد جامعه نه تنها موظفند وظایف خود را انجام دهند بلکه موظفند دیگران را هم به انجام وظیفه وا دارند زیرا اختلاف و پراکندگی و ناهماهنگی در مسائل اجتماعی موجب شکست برنامهها خواهد شد و دود آن در چشم همه میرود.
در پایان آیه با زبان تهدیدآمیز میگوید: «بدانید خداوند مجازاتش شدید است» (وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ).
(آیه 26)- بار دیگر قرآن دست مسلمانان را گرفته و به گذشته تاریخشان باز میگرداند و به آنها حالی میکند که در چه پایهای بودید و اکنون در چه مرحلهای
[شماره صفحه واقعی : 143]
قرار دارید تا درسی را که در آیات قبل به آنها آموخت به خوبی درک کنند.
میگوید: «به خاطر بیاورید آن زمان را که شما گروهی کوچک و ناتوان بودید و در چنگال دشمنان گرفتار، و آنها شما را به ضعف و ناتوانی کشانده بودند»! (وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ).
«آن چنان که میترسیدید مشرکان و مخالفان شما را بسرعت بربایند» (تَخافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ).
این تعبیر، نهایت ضعف و کمی نفرات مسلمانان را در مکّه قبل از هجرت در برابر مشرکان نیرومند و یا بعد از هجرت در مقابل قدرتهای بزرگ آن روز همانند ایران و روم آشکار میسازد.
«ولی خداوند شما را پناه داد» (فَآواکُمْ).
«و با یاری خود شما را تقویت کرد» (وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ).
«و از روزیهای پاکیزه شما را بهرهمند ساخت» (وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ).
«شاید شکر نعمت او را به جا آرید» (لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ).
(آیه 27)-
نقل شد، که پیامبر دستور داد یهود «بنی قریظه» را محاصره کنند این محاصره 21 شب ادامه یافت لذا ناچار شدند پیشنهاد صلحی همانند صلحی که برادرانشان از طائفه «بنی نضیر» کرده بودند بکنند به این ترتیب که از سرزمین مدینه کوچ کرده و به سوی شام بروند.
پیامبر از این پیشنهاد امتناع کرد و فرمود: تنها باید حکمیّت «سعد بن معاذ» را بپذیرید آنها تقاضا کردند که پیامبر «ابو لبابه» را نزد آنها بفرستد و «ابو لبابه» با آنها سابقه دوستی داشت و خانواده و فرزندان و اموالش نزد آنها بود.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ابو لبابه را نزد آنها فرستاد آنها با «ابو لبابه» مشورت کردند که آیا صلاح است حکمیت «سعد بن معاذ» را بپذیرند؟ ابو لبابه اشاره به گلوی خود کرد یعنی اگر بپذیرید کشته خواهید شد.
پیک وحی خدا جبرئیل این موضوع را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خبر داد.
ابو لبابه میگوید: هنوز گام برنداشته بودم متوجه شدم که من به خدا و پیامبر
[شماره صفحه واقعی : 144]
خیانت کردم- این آیه و آیه بعد در باره او نازل شد.
در این هنگام «ابو لبابه» سخت پریشان گشت بطوری که خود را با طنابی به یکی از ستونهای مسجد پیامبر بست. هفت شبانه روز گذشت نه غذا خورد و نه آب نوشید آن چنان که بیهوش به روی زمین افتاد خداوند توبه او را پذیرفت.
نخست خداوند روی سخن را به مؤمنان کرده و میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! به خدا و پیامبر خیانت نکنید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ).
خیانت به خدا و پیامبر آن است که اسرار نظامی مسلمانان را در اختیار دیگران بگذارند، و یا دشمنان را در مبارزه خود تقویت کنند.
سپس میگوید: «در امانات خود نیز خیانت نکنید در حالی که میدانید» این کار گناه بزرگی است! (وَ تَخُونُوا أَماناتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).
«خیانت» به معنای خودداری از پرداخت حقّی است که انسان پرداختن آن را تعهد کرده و امانت گرچه معمولا به امانتهای مالی گفته میشود ولی در منطق قرآن مفهوم وسیعی دارد که تمام شؤون زندگی اجتماعی و سیاسی و اخلاقی را در برمیگیرد.
(آیه 28)- در این آیه به مسلمانان هشدار میدهد که مواظب باشند علاقه به امور مادی و منافع زود گذر شخصی پرده بر چشم و گوش آنها نیفکند و مرتکب خیانتهایی که سرنوشت جامعه آنها را به خطر میافکند نشوند، میگوید: «و بدانید اموال و اولاد شما وسیله آزمایش و امتحان شما هستند» (وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ).
باید اگر یک روز لغزشی از ما سر زد «ابو لبابه» وار در مقام جبران لغزش برآییم و حتی اموالی که سبب چنین لغزشی شده است در این راه قربانی کنیم.
و در پایان آیه به آنها که از این دو میدان امتحان پیروز بیرون میآیند بشارت میدهد که: بدانید «پاداش بزرگ نزد پروردگار است» (وَ أَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ)
.هر قدر عشق به فرزند بزرگ جلوه کند، و هر اندازه اموالی که مورد نظر
[شماره صفحه واقعی : 145]
است زیاد و مهم و جالب باشد، باز اجر و پاداش پروردگار از آنها برتر و عالیتر و بزرگتر است.
(آیه 29)- ایمان و روشن بینی: در آیات گذشته یک سلسله دستورات حیات بخش که ضامن سعادت مادی و معنوی بود بیان شد ولی به کار بستن آنها جز در سایه تقوا میسّر نیست، لذا در این آیه به چهار نتیجه و ثمره برای تقوا و پرهیزکاری اشاره شده است، نخست میفرماید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! اگر تقوا پیشه کنید و از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید به شما نورانیت و روشن بینی خاصی میبخشد که بتوانید حق را از باطل به خوبی تشخیص دهید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً).
لذا در حالات مردان و زنان پرهیزکار روشن بینیهایی مشاهده میکنیم که هرگز از طریق علم و دانش معمولی قابل درک نیست، آنها بسیاری از حوادث را که در لابلای آشوبهای اجتماعی ریشه آن ناشناخته است به خوبی میشناسند و چهرههای منفور دشمنان حق را از پشت هزاران پرده فریبنده میبینند.
از سوی دیگر به کار افتادن نیروها و انرژیها و هدر رفتن این سرمایهها در راه گناه موجب میشود که مردم از نظر درک و اطلاع، در سطحی پایین قرار گیرند و افکار منحطی داشته باشند هر چند در صنایع و زندگی مادی پیشروی کنند.
سپس میگوید: علاوه بر تشخیص حق از باطل نتیجه پرهیزکاری این است که «خداوند گناهان شما را میپوشاند و آثار آن را از وجود شما برمیدارد» (وَ یُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ).
به علاوه «شما را مشمول آمرزش خود قرار میدهد» (وَ یَغْفِرْ لَکُمْ).
و پاداشهای فراوان دیگری در انتظار شماست که جز خدا نمیداند زیرا «خداوند صاحب فضل و بخشش عظیم است» (وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ).
این چهار اثر، میوههای درخت تقوا و پرهیزکاری هستند و وجود رابطه طبیعی در میان تقوا و پارهای از این آثار مانعی از آن نمیشود که همه آنها را به خدا
[شماره صفحه واقعی : 146]
نسبت بدهیم.
«تکفیر سیئات» اشاره به آثار روانی و اجتماعی گناهان دارد که در پرتو تقوا و پرهیزکاری از میان میرود، و «غفران» اشاره به مسأله عفو و بخشش خداوند و رهایی از مجازات است.
(آیه 30)
گروهی از قریش و اشراف مکّه از قبایل مختلف در «دار الندوه» (محل انعقاد جلسات مشورتی بزرگان مکّه) اجتماع کردند تا در باره خطری که از ناحیه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را تهدید میکرد بیندیشند.
(میگویند) در اثناء راه پیرمرد خوش ظاهری به آنها برخورد کرد که در واقع همان شیطان بود (یا انسانی که دارای روح و فکر شیطانی) از او پرسیدند کیستی؟ گفت: پیرمردی از اهل نجد هستم خواستم خیرخواهی خود را از شما دریغ ندارم.
گفتند: بسیار خوب داخل شو! او هم همراه آنها به دار الندوه وارد شد.
یکی از حاضران رو به جمعیت کرد و گفت: در باره این مرد (اشاره به پیامبر اسلام) باید فکری کنید، زیرا به خدا سوگند بیم آن میرود که بر شما پیروز گردد. یکی پیشنهاد کرد او را «حبس» کنید تا در زندان جان بدهد ....
پیر مرد نجدی این نظر را ردّ کرد.
دیگری گفت: او را از میان خود بیرون کنید تا از دست او راحت شوید.
پیرمرد نجدی گفت: به خدا سوگند این هم عقیده درستی نیست.
«ابو جهل» گفت: من عقیدهای دارم که غیر از آن را صحیح نمیدانم! گفتند: چه عقیدهای؟ گفت: از هر قبیلهای جوانی شجاع و شمشیر زن را انتخاب میکنیم و به دست هر یک شمشیر برندهای میدهیم تا در فرصتی مناسب دسته جمعی به او حمله کنند.
پیرمرد نجدی (با خوشحالی) گفت: به خدا رأی صحیح همین است و این پیشنهاد به اتفاق عموم پذیرفته شد.
جبرئیل فرود آمد و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور داد که شب را در بستر خویش نخوابد.
[شماره صفحه واقعی : 147]
پیامبر شبانه به سوی غار (ثور) حرکت کرد و سفارش نمود علی علیه السّلام در بستر او بخوابد- تا کسانی که از درز در مراقب بستر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بودند او را در بسترش خیال کنند و تا صبح مهلت دهند و او از منطقه خطر دور شود.
هنگامی که صبح شد و به خانه ریختند و جستجو کردند علی علیه السّلام را در بستر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دیدند و به این ترتیب خداوند نقشههای آنان را نقش بر آب کرد.
پیامبر سه روز در غار ماند- و هنگامی که دشمنان همه بیابانهای مکّه را جستجو کردند و خسته و مأیوس بازگشتند او به سوی مدینه حرکت کرد.
سر آغاز هجرت- این آیه اگرچه اشاره به جریان هجرت دارد ولی مسلما در مدینه نازل شده است.
نخست میگوید: «به خاطر بیاور زمانی را که مشرکان مکّه نقشه میکشیدند که تو را یا به زندان بیفکنند و یا به قتل رسانند و یا تبعید کنند» (وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ).
سپس اضافه میکند: «آنها نقشه میکشند و چاره میاندیشند، و خداوند هم چاره جویی و تدبیر میکند و خداوند بهترین چاره جویان و مدبّران است» (وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ).
آنها حد اکثر نیروی فکری و جسمانی خویش را برای نابود کردن پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله به کار بردند، و حتی یکصد شتر که در آن روز سرمایه عظیمی بود برای یافتن پیامبر جایزه تعیین کردند و افراد بسیاری کوهها و بیابانهای اطراف مکّه را زیر پاگذاردند، و حتی تا دم در غار آمدند ولی خداوند با یک وسیله بسیار ساده و کوچک- چند تار عنکبوت- همه این طرحها را نقش بر آب کرد، و با توجه به این که مسأله هجرت سر آغاز مرحله نوینی از تاریخ اسلام بلکه تاریخ بشریت بود نتیجه میگیریم که خداوند به وسیله چند تار عنکبوت مسیر تاریخ بشریت را تغییر داد! این منحصر به جریان هجرت نیست بلکه تاریخ انبیاء نشان میدهد که همواره خداوند برای درهم کوبیدن گردنکشان از سادهترین وسائل استفاده میکرده
[شماره صفحه واقعی : 148]
گاهی از وزش باد، و زمانی از انبوه پشهها، و گاهی از پرنده کوچک ابابیل، و مانند اینها، تا ضعف و ناتوانی بشر را در برابر قدرت بیپایانش آشکار سازد، و او را از فکر طغیان و سرکشی باز دارد.
(آیه 31)- بیهوده گویان! در آیه گذشته نمونهای از منطق عملی «مشرکان» خرافی مکّه بیان شد، در اینجا نمونهای از منطق فکری آنها منعکس شده است تا روشن شود که آنها نه دارای سلامت فکر بودند و نه درستی عمل، بلکه همه برنامههایشان بیاساس و ابلهانه بود! نخست میگوید: «هنگامی که آیات ما بر آنها خوانده شود میگویند آن را شنیدیم (اما چیز مهمّی نیست) اگر بخواهیم مثل آن را میگوییم»! (وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا).
«اینها (که محتوای مهمی ندارد) همان افسانههای پیشینیان است»! (إِنْ هذا إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ).
این سخن را در حالی میگفتند که بارها به فکر مبارزه با قرآن افتاده، و از آن عاجز گشته بودند و به خوبی میدانستند که توانایی بر معارضه با قرآن ندارند.
(آیه 32)- در این آیه منطق عجیب دیگری را بازگو میکند، میگوید:
به خاطر بیاور «هنگامی را که (دست به دعا برمیداشتند و) میگفتند: خداوندا! اگر این (آیین و این قرآن) حق و از ناحیه توست بارانی از سنگ از آسمان بر سر ما فرود آورد»! (وَ إِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ).
«یا به عذاب دردناک (دیگری) ما را گرفتار کن» (أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِیمٍ).
این سخن را به خاطر آن میگفتند که بر اثر شدت تعصّب و لجاجت چنان میپنداشتند که آیین اسلام صد در صد بیاساس است و گر نه کسی که احتمال حقّانیت آن را میدهد چنین نفرینی به خود نمیکند.
(آیه 33)- در آیات گذشته دو ایراد از ناحیه مخالفان به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شد که یکی از آنها باطل بودنش واضح بوده، لذا قرآن به پاسخ آن نپرداخته، و آن این که
[شماره صفحه واقعی : 149]
گفتند: «ما اگر بخواهیم میتوانیم مثل قرآن را بیاوریم».
ایراد دوم آنها این بود که اگر این آیات حق است و از طرف خداست پس باید ما را مجازات کند و بلا بر ما فرود آرد قرآن در اینجا به آنها چنین پاسخ میدهد:
«هیچ گاه خداوند آنها را مجازات نخواهد کرد در حالی که تو در میان آنها هستی» (وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ).
سپس اضافه میکند: «همچنین خداوند آنها را مجازات نخواهد کرد در حالی که استغفار کنند» و از او تقاضای عفو نمایند (وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ).
مفهوم آیه اختصاص به مردم عصر پیامبر ندارد بلکه یک قانون کلی در باره همه مردم است، لذا در حدیث معروفی از حضرت علی علیه السّلام میخوانیم: «در روی زمین دو وسیله امنیت از عذاب الهی بود یکی از آنها (که وجود پیامبر بود) برداشته شد. هم اکنون به دومی (یعنی استغفار) تمسک جویید سپس آیه فوق را تلاوت فرمود».
(آیه 34)- در این آیه میگوید اینها استحقاق عذاب الهی را دارند: «چرا خداوند آنها را عذاب نکند و حال آن که مانع از رفتن مؤمنان به مسجد الحرام میشوند» (وَ ما لَهُمْ أَلَّا یُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ یَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ).
و این اشاره به زمانی است که مسلمانان در مکّه بودند و حق نداشتند آزادانه در کنار خانه خدا نماز جماعت اقامه کنند و یا اشاره به ممانعتهایی است که بعدا از انجام مراسم حجّ و عمره نسبت به مؤمنان به عمل میآوردند.
عجیب این که این مشرکان آلوده خود را صاحب اختیار و سرپرست این کانون بزرگ عبادت میپنداشتند ولی قرآن اضافه میکند: «آنها هرگز سرپرستان این مرکز مقدّس نبودند» (وَ ما کانُوا أَوْلِیاءَهُ).
«تنها کسانی حق این سرپرستی را دارند که موحّد و پرهیزکار باشند» (إِنْ أَوْلِیاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ).
«ولی غالب آنها از این واقعیت بیخبرند» (وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 150]
گرچه این حکم در باره مسجد الحرام گفته شده است، ولی در واقع شامل همه کانونهای دینی و مساجد و مراکز مذهبی میشود که «متولیان» و «متصدیان» آنها باید از پاکترین و پرهیزکارترین و فعالترین مردم باشند که این کانونها را پاک و زنده و مرکز تعلیم و تربیت و بیداری و آگاهی قرار دهند.
(آیه 35)- عجیبتر این که آنها مدعی بودند که نماز و عبادتی دارند و به کارهای احمقانه خود، نعره زدنها و کف زدنها در اطراف خانه خدا، نام نماز میگذاشتند، لذا قرآن اضافه میکند: «نماز آنها در کنار خانه خدا (کعبه) چیزی جز سوت کشیدن و کف زدن نبود» (وَ ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلَّا مُکاءً وَ تَصْدِیَةً).
در تاریخ میخوانیم که گروهی از اعراب در زمان جاهلیت به هنگام طواف خانه کعبه لخت مادرزاد میشدند، و سوت میکشیدند و کف میزدند و نام آن را عبادت میگذاشتند.
در تعقیب این جمله میگوید اکنون که همه کارهای شما حتی نماز و عبادتتان این چنین ابلهانه و زشت و شرمآور است مستحق مجازاتید «پس بچشید عذاب الهی را به خاطر این کفرتان» (فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ).
(آیه 36)
این آیه و آیه بعد در مورد جنگ بدر و کمکهای مالی مردم مکّه نازل شده است، زیرا هنگامی که مشرکان مکّه به وسیله قاصد ابو سفیان از جریان آگاه شدند اموال فراوانی جمع و جور کردند تا به جنگجویان خود کمک کنند، اما سر انجام شکست خوردند و کشته شدند و به سوی آتش دوزخ شتافتند و آنچه را در این راه مصرف کرده بودند مایه حسرت و اندوهشان شد.
مفهوم آیه یک مفهوم جامع است که تمام کمکهای مالی دشمنان حق و عدالت را برای پیشرفت مقاصد شومشان در همه زمانها در بر میگیرد.
نخست میگوید: «کافران و دشمنان حق اموالشان را انفاق میکنند تا مردم را از راه خدا باز دارند» (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ).
اما این صرف اموال هیچ گاه پیروزی برای آنها نمیآفریند «به زودی این اموال را انفاق میکنند اما سر انجام مایه حسرت و اندوهشان خواهد بود» (فَسَیُنْفِقُونَها ثُمَّ
[شماره صفحه واقعی : 151]
تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً)
. «سپس مغلوب (طرفداران حق) میشوند» (ثُمَّ یُغْلَبُونَ).
نه تنها در زندگی این جهان گرفتار حسرت و شکست میشوند بلکه در سرای دیگر نیز این «کافران دسته جمعی به سوی دوزخ میروند» (وَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ یُحْشَرُونَ).
(آیه 37)- پس از آن که در آیه قبل سه نتیجه شوم انفاقهای مالی دشمنان حق بازگو شد، در این آیه میفرماید: این حسرت و شکست و بدبختی «برای آن است که خداوند میخواهد ناپاک را از پاک (در این جهان و جهان دیگر) جدا سازد» (لِیَمِیزَ اللَّهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ).
این یک سنت الهی است که برای همیشه «پاک» و «ناپاک» «مخلص» و «ریاکار» «مجاهد راستین» و «دروغین» «کارهای الهی» و «شیطانی» «برنامههای انسانی» و «ضد انسانی» ناشناخته نمیمانند، بلکه سر انجام صفوف از یکدیگر مشخص میگردد، و حق جلوه خود را نشان خواهد داد.
سپس اضافه میکند: «تا خداوند ناپاکها را به یکدیگر ضمیمه کند و همه را متراکم سازد، و در یک جا در جهنم قرار دهد» (وَ یَجْعَلَ الْخَبِیثَ بَعْضَهُ عَلی بَعْضٍ فَیَرْکُمَهُ جَمِیعاً فَیَجْعَلَهُ فِی جَهَنَّمَ).
خبیث و ناپاک از هر گروه و در هر شکل و لباس سر انجام شکل واحدی خواهند داشت، و پایان کار همه آنها زیان و خسران خواهد چنانکه قرآن میگوید:
«آنها زیانکارانند» (أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ).
(آیه 38)- میدانیم روش قرآن این است که بشارت و انذار را با هم توأم میکند یعنی همان گونه که دشمنان حق را تهدید به مجازاتهای سخت و دردناک مینماید، راه بازگشت را نیز به روی آنها باز میگذارد.
این آیه همین روش را تعقیب میکند، و به پیامبر دستور میدهد: «به افرادی که کافر شدهاند بگو: اگر (از مخالفت و لجاجت و طغیان و سرکشی) باز ایستند و به سوی آیین حق باز گردند گذشته آنها بخشوده خواهد شد» (قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ یَنْتَهُوا یُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ).
[شماره صفحه واقعی : 152]
از این آیه استفاده میشود که با قبول اسلام، گذشته هر چه باشد مورد عفو قرار میگیرد.
سپس اضافه میکند: اما «اگر (از روش نادرست خود باز نایستند) و به اعمال سابق بازگردند سنت خداوند در مورد پیشینیان در باره آنها نیز انجام میشود» (وَ إِنْ یَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِینَ).
منظور از این سنّت همان سرنوشتی است که دشمنان حق در برابر انبیاء، و حتی خود مشرکان مکّه در برابر پیامبر در جنگ بدر به آن گرفتار شدند.
(آیه 39)- از آنجا که در آیه قبل دشمنان را برای بازگشت به سوی حق دعوت کرده بود، و این دعوت ممکن بود این فکر را برای مسلمانان ایجاد کند که دیگر دوران جهاد پایان یافته و هیچ راهی جز انعطاف و نرمش در پیش نیست، برای رفع این اشتباه اضافه میکند: «با این دشمنان سرسخت مبارزه کنید و پیکار را همچنان ادامه دهید تا فتنه برچیده شود و دین یکپارچه برای خدا باشد» (وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ).
در ذیل آیه بار دیگر در برابر شدت عمل دست دوستی و محبت را به سوی آنها دراز میکند و میگوید: «اگر از راه و روش خود دست بردارند خداوند به آنچه عمل میکنند آگاه است» و با لطف و مرحمت خاصّ خویش با آنان رفتار خواهد کرد (فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما یَعْمَلُونَ بَصِیرٌ).
در تفسیرهای اهل سنت و تفاسیر مختلف شیعه از امام صادق علیه السّلام چنین نقل شده که فرمود: «تأویل و تفسیر نهایی این آیه هنوز فرا نرسیده است، و هنگامی که قائم ما قیام کند کسانی که زمان او را درک کنند تأویل این آیه را خواهند دید، به خدا سوگند که در آن موقع دین محمد صلّی اللّه علیه و آله به تمام نقاطی که شب پوشش آرام بخش خود را بر آن میافکند خواهد رسید تا در سراسر روی زمین مشرک و بت پرستی باقی نماند».
(آیه 40)- «اما اگر باز به سرپیچی خود ادامه دهند و در برابر دعوت حق تسلیم نشوند بدانید پیروزی برای شما و شکست در انتظار آنهاست، زیرا خداوند
[شماره صفحه واقعی : 153]
مولی و سرپرست شماست» (وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاکُمْ).
«او بهترین مولی و رهبر و بهترین یار و یاور است» (نِعْمَ الْمَوْلی وَ نِعْمَ النَّصِیرُ).
(آیه 41)- خمس یک دستور مهم اسلامی: در آغاز این سوره دیدیم که پارهای از مسلمانان بعد از جنگ بدر بر سر تقسیم غنائم جنگی مشاجره کردند.
این آیه در حقیقت بازگشت به همان مسأله غنائم است.
در آغاز آیه میفرماید: «و بدانید هرگونه غنیمتی نصیب شما میشود یک پنجم آن، از آن خدا و پیامبر و ذی القربی (امامان اهل بیت) و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از خاندان پیامبر) میباشد» (وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ).
و برای تأکید اضافه میکند: که «اگر شما به خدا و آنچه بر بنده خود در (روز جنگ بدر) روز جدایی حق از باطل، روزی که دو گروه مؤمن و کافر در مقابل هم قرار گرفتند، نازل کردیم ایمان آوردهاید» باید به این دستور عمل کنید و در برابر آن تسلیم باشید (إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ).
و در پایان آیه اشاره به قدرت نامحدود الهی کرده، میگوید: «و خدا بر همه چیز قادر است» (وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ).
یعنی با این که در میدان بدر از هر نظر شما در اقلیت قرار داشتید و دشمن ظاهرا از هر نظر برتری چشمگیری داشت خداوند قادر توانا آنها را شکست داد و شما را یاری کرد تا پیروز شدید.
این آیه گرچه در ضمن آیات جهاد وارد شده ولی مفهوم وسیعی دارد و میگوید: هر درآمدی از هر موردی عاید شما شود که یکی از آنها غنایم جنگی است خمس آن را بپردازید.
ذکر سهمی برای خدا به عنوان «للّه»
[شماره صفحه واقعی : 154]
به خاطر اهمیت بیشتر روی اصل مسأله خمس و تأکید و تثبیت ولایت و حاکمیت پیامبر و رهبر حکومت اسلامی است، یعنی همان گونه که خداوند سهمی برای خویش قرار داده و خود را سزاوارتر به تصرف در آن دانسته است پیامبر و امام را نیز به همان گونه، حق ولایت و سرپرستی و تصرف داده، و گر نه سهم خدا در اختیار پیامبر قرار خواهد داشت و در مصارفی که پیامبر یا امام صلاح میداند صرف میگردد، و خداوند نیاز به سهمی ندارد
(آیه 42)- قرآن به تناسب سخنی که از «یوم الفرقان» (روز جنگ بدر) در آیه قبل آمده بود جزئیات دیگری از این جنگ را به خاطر مسلمانان میآورد تا به اهمیت این نعمت پیروزی بیشتر واقف شوند.
نخست میگوید: «آن روز شما در طرف پایین و (نزدیک مدینه) قرار داشتید و آنها در طرف بالا و دورتر» (إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوی).
در این میدان مسلمانان در سمت شمالی که نزدیکتر به مدینه است قرار داشتند، و دشمنان در سمت جنوبی که دورتر است.
سپس میگوید: «کاروانی را که شما در تعقیب آن بودید (کاروان تجارتی قریش و ابو سفیان) در نقطه پایینتری قرار داشت» (وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ).
از همه اینها گذشته تعداد نفرات و امکانات جنگی مسلمانان در مقابل دشمن از هر نظر کمتر و ضعیفتر بود و در سطح پایینتری قرار داشتند و دشمن در سطح بالاتر، لذا قرآن اضافه میکند: «شرایط چنان بود که اگر از قبل آگاهی داشتید و میخواستید در این زمینه با یکدیگر وعده و قراردادی بگذارید حتما گرفتار اختلاف در این میعاد میشدید» (وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعادِ).
زیرا بسیاری از شما تحت تأثیر وضع ظاهری و موقعیت ضعیف خود در مقابل دشمن قرار میگرفتید و با چنین جنگی اصولا مخالفت میکردید.
ولی خداوند شما را در مقابل یک عمل انجام شده قرار داد «تا کاری را که میبایست انجام گیرد تحقّق بخشد» (وَ لکِنْ لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا).
تا در پرتو این پیروزی غیر منتظره و معجزآسا حق از باطل شناخته شود
[شماره صفحه واقعی : 155]
«و آنها که گمراه میشوند با اتمام حجت باشد و آنها که راه حق را میپذیرند با آگاهی و دلیل آشکار» (لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ).
و در پایان میگوید: «خداوند شنوا و داناست» (وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ).
فریاد استغاثه شما را شنید و از نیّاتتان با خبر بود و به همین دلیل شما را یاری کرد تا بر دشمن پیروز شدید.
(آیه 43)- پیامبر صلّی اللّه علیه و آله قبلا صحنهای از نبرد را در خواب دید که تعداد کمی از و دشمنان در مقابل مسلمانان حاضر شدهاند، این خواب را برای مسلمانان نقل کرد و موجب تقویت روحیه و اراده آنها در پیشروی به سوی میدان بدر گردید.
در این آیه اشاره به فلسفه این موضوع و نعمتی که خداوند از این طریق به مسلمانان ارزانی داشت میکند، میگوید: «در آن زمان خداوند در خواب عدد دشمنان را به تو کم نشان داد و اگر آنها را زیاد نشان میداد مسلما به سستی میگرائیدید» (إِذْ یُرِیکَهُمُ اللَّهُ فِی مَنامِکَ قَلِیلًا وَ لَوْ أَراکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ).
و نه تنها سست میشدید بلکه «کارتان به اختلاف میکشید» و گروهی موافق رفتن به میدان و گروهی مخالف میشدید (وَ لَتَنازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ).
«ولی خداوند (شما را از این سستی و اختلاف کلمه و تنازع و آشفتگی با این خوابی که چهره باطنی را نشان میداد نه ظاهری را) رهایی بخشید و سالم نگهداشت» (وَ لکِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ).
چرا که خداوند از روحیه و باطن همه شما آگاه بود «و او از آنچه در درون سینههاست باخبر است» (إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ).
(آیه 44)- در این آیه مرحله دیگری از مراحل جنگ بدر را یادآور میشود که با مرحله قبل تفاوت بسیار دارد، در این مرحله مسلمانان در پرتو بیانات گرم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و توجه به وعدههای الهی، و مشاهده حوادثی از قبیل باران به موقع، برای رفع تشنگی، و سفت شدن شنهای روان در میدان نبرد، روحیه تازهای پیدا کردند آن چنان که انبوه لشکر دشمن در نظر آنها کم جلوه کرد، لذا میگوید: «و در آن هنگام خداوند آنها را به هنگام آغاز نبرد در نظر شما کم جلوه داد» (وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ
[شماره صفحه واقعی : 156]
إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلًا)
.ولی دشمن چون از روحیه و این موقعیت مسلمانان آگاه نبود به همین دلیل به ظاهر جمعیت نگاه میکرد و ناچیز در نظرش جلوه مینمود، حتی کمتر از آنچه بودند لذا میگوید: «و شما را در نظر آنها کم جلوه میداد» (وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ).
و این دو موضوع اثر عمیقی در پیروزی مسلمانان داشت، لذا قرآن به دنبال جملههای فوق میگوید: «همه اینها به خاطر آن بود که خداوند موضوعی را که در هر حال میبایست تحقق یابد انجام دهد» (لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا).
نه تنها این جنگ طبق آنچه خداوند میخواست پایان گرفت، «همه کارها و همه چیز در این عالم به فرمان و خواست او بر میگردد» و اراده او در همه چیز نفوذ دارد (وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ).
(آیه 45)- شش دستور دیگر در زمینه جهاد! در این آیه و آیه بعد شش دستور مهم به مسلمانان داده شده است:
1- نخست میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که گروهی از دشمنان را در برابر خود در میدان نبرد ببینید ثابت قدم باشید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا)، یعنی دیگر از نشانههای بارز ایمان ثابت قدم در همه زمینهها مخصوصا در پیکار با دشمنان حق است.
2- «خدا را فراوان یاد کنید تا رستگار و پیروز شوید» (وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ).
شک نیست که منظور از یاد خدا تنها ذکر لفظی نیست، بلکه خدا را در درون جان حاضر دیدن است، این توجه به خدا روحیه سرباز مجاهد را تقویت میکند و در پرتو آن احساس مینماید که در میدان مبارزه تنها نیست، تکیهگاه نیرومندی دارد که هیچ قدرتی در برابر آن مقاومت نمیکند، و اگر هم کشته شود به بزرگترین سعادت، یعنی سعادت شهادت رسیده است.
(آیه 46)- سوم: یکی دیگر از مهمترین برنامههای مبارزه، توجه به مسأله رهبری و اطاعت از دستور پیشوا و رهبر است همان دستوری که اگر انجام
[شماره صفحه واقعی : 157]
نمیگرفت جنگ بدر به شکست کامل مسلمانان منتهی میشد، لذا در این آیه میگوید: «و فرمان خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید» (وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ).
4- «و از پراکندگی و نزاع بپرهیزید تا سست نشوید» (وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا).
زیرا کشمکش و نزاع و اختلاف مجاهدان در برابر دشمن نخستین اثرش سستی و ناتوانی و ضعف در مبارزه است.
«و نتیجه این سستی و فتور از میان رفتن قدرت و قوّت و هیبت و عظمت شماست» (وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ).
5- سپس دستور به استقامت در برابر دشمنان و در مقابل حوادث سخت داده، میگوید: «استقامت کنید که خداوند با استقامت کنندگان است» (وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ).
تفاوت میان ثبات قدم (دستور اول) و استقامت و صبر (دستور پنجم) از این نظر است که ثبات قدم بیشتر جنبه جسمانی و ظاهری دارد، در حالی که استقامت و صبر بیشتر جنبههای روانی باطنی را شامل میشود.
(آیه 47)- ششم: در این آیه مسلمانان را از پیروی کارهای ابلهانه و اعمال غرورآمیز و بیمحتوا و سر و صداهای توخالی و بیمعنی باز میدارد، و با اشاره به جریان کار ابو جهل و طرز افکار او و ادیانش میفرماید: «و مانند کسانی نباشید که از سرزمین خود از روی غرور و هوی پرستی و خود نمایی در برابر مردم (بسوی میدان بدر) خارج شدند» (وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ).
«همانها که (مردم را) از راه خدا باز میداشتند» و سر انجام شکست خوردند (وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ). هم هدفشان نامقدّس بود و هم وسایل رسیدنشان به این هدف.
«خداوند به کارهایی که این گونه افراد انجام میدهند محیط است و از اعمالشان باخبر» (وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ).
(آیه 48)- مشرکان و منافقان و وسوسههای شیطانی: در اینجا صحنه دیگری از جنگ بدر ترسیم شده است.
[شماره صفحه واقعی : 158]
نخست میگوید: «و در آن روز شیطان اعمال آنها را در برابرشان آرایش و زینت داد» تا به کردههای خود خوشبین و دلگرم و امیدوار باشند (وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ).
تزیین و آرایش شیطان این چنین است که از طریق تحریک شهوات و هوسها و صفات زشت و ناپسند انسان چهره عملش را در نظرش آن چنان جلوه میدهد که سخت مجذوب آن میشود.
«و به آنها چنین میفهماند که (با داشتن این همه نفرات و ساز و برگ جنگی) هیچ کس از مردم امروز بر شما غالب نخواهد شد» و شما ارتشی شکست ناپذیرید (وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النَّاسِ).
به علاوه «من نیز همسایه شما و در کنار شما هستم» و همچون یک همسایه وفادار و دلسوز به موقع لزوم از هیچ گونه حمایتی دریغ ندارم (وَ إِنِّی جارٌ لَکُمْ).
«اما به هنگامی که دو لشکر با هم درآویختند (و فرشتگان به حمایت لشکر توحید برخاستند نیروی ایمان و پایمردی مسلمانان را مشاهده کرد) به عقب باز گشت و صدا زد من از شما [مشرکان] بیزارم» (فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ قالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکُمْ).
و برای این عقبگرد وحشتناک خویش دو دلیل آورد: نخست این که: «گفت:
من چیزی میبینم که شما نمیبینید» (إِنِّی أَری ما لا تَرَوْنَ).
من به خوبی آثار پیروزی را در چهرههای مسلمانان با ایمان مینگرم، و آثار حمایت الهی و یاری فرشتگان را در آنها مشاهده میکنم.
دیگر این که: «من از مجازات دردناک پروردگار در این صحنه میترسم» و آن را به خوبی نزدیک میبینم» (إِنِّی أَخافُ اللَّهَ).
مجازات خداوند هم چیز سادهای نیست که بتوان در برابرش مقاومت کرد بلکه «کیفر خداوند شدید و سخت است» (وَ اللَّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ).
جمعی از مفسران معتقدند که شیطان به شکل انسانی مجسّم شد و در برابر آنها آشکار گردید،
[شماره صفحه واقعی : 159]
در روایتی میخوانیم: قریش به هنگامی که تصمیم راسخ برای حرکت به سوی میدان بدر گرفت ابلیس در چهره «سراقة بن مالک» که از سرشناسهای قبیله بنی کنانه بود به سراغشان آمد و به آنها اطمینان داد که با شما موافق و هماهنگم و کسی بر شما غالب نخواهد شد و در میدان بدر شرکت کرد.
نظیر آن را نیز در داستان هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و آمدن پیرمردی در شکل مردی از «نجد» در «دار الندوه» قبلا خواندیم.
(آیه 49)- در این آیه اشاره به روحیه جمعی از طرفداران لشکر شرک و بت پرستی در صحنه بدر میکند و میگوید: «در آن هنگام منافقان و آنهایی که در دل آنها بیماری بود میگفتند: این مسلمانان را دینشان مغرور ساخته است» (إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِینُهُمْ).
ولی آنها بر اثر عدم ایمان و عدم آگاهی از الطاف پروردگار و امدادهای غیبی او از این حقیقت آگاهی ندارند که: «هر کس بر خدا توکّل کند (و پس از بسیج تمام نیروهایش خود را به او بسپارد خداوند او را یاری خواهد کرد، چه این که خداوند قادری است که هیچ کس در مقابل او یارای مقاومت ندارد، و حکیمی است که ممکن نیست دوستان و مجاهدان راهش را تنها بگذارد) چرا که خداوند قدرتمند و حکیم است» (وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ).
«منافقان» و «بیمار دلان» اشاره به گروه منافقان مدینه است، یا منافقانی که در مدینه به صفوف مسلمانان پیوسته بودند و یا آنها که در مکّه ظاهرا ایمان آوردهاند، ولی از هجرت به مدینه سرباز زدند و در میدان بدر به صفوف مشرکان پیوسته، و به هنگامی که کمی نفرات مسلمانان را در برابر لشکر کفر دیدند و گفتند این جمعیت مسلمانان فریب دین و آیین خود را خوردند و به این میدان گام گذاردند.
(آیه 50)- این آیه صحنه مرگ کفار و پایان زندگی شومشان را مجسم میکند، نخست روی سخن را به پیامبر کرده، میگوید: «و اگر ببینی وضع عبرت انگیز کفار را به هنگامی که فرشتگان مرگ به صورت و پشت آنها میزنند و به آنها گویند عذاب سوزندهای را بچشید» به حال آنان تأسف خواهی خورد (وَ لَوْ تَری
[شماره صفحه واقعی : 160]
إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ).
آیه فوق اشاره به فرشتگان مرگ، و لحظه قبض روح و مجازات دردناکی است که در این لحظه بر دشمنان حق و گنهکاران بیایمان وارد میسازند.
(آیه 51)- سپس میگوید به آنها گفته میشود: «این مجازات دردناک (که هم اکنون میچشید) به خاطر اموری است که دستهایتان پیش از شما فراهم ساخته و به این جهان فرستاده است» (ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ).
و در آخر آیه اضافه میکند: «خداوند هیچ گاه ظلم و ستم به بندگانش روا نمیدارد» و هرگونه مجازات و کیفری در این جهان و جهان دیگر دامان آنها را بگیرد از ناحیه خود آنهاست وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ).
(آیه 52)- یک سنت تغییر ناپذیر: در این آیه و دو آیه بعد به یک «سنت همیشگی الهی» در باره اقوام و ملتها اشاره شده.
نخست میگوید: چگونگی حال مشرکان قریش «همانند حال نزدیکان فرعون و آنها که پیش از او بودند میباشد» (کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ).
«آنها آیات خدا را انکار کردند خداوند آنها را به گناهانشان کیفر داد» (کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ).
«زیرا خداوند قوی و با قدرت است و کیفرش شدید است» (إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقابِ).
بنابراین تنها قریش و مشرکان و بت پرستان مکّه نبودند که با انکار آیات الهی و لجاجت در برابر حق و درگیری با رهبران راستین انسانیت گرفتار کیفر گناهانشان شدند، این یک قانون جاودانی و عمومی است.
(آیه 53)- سپس این موضوع را با ذکر ریشه اساسی مسأله، روشنتر میسازد و میگوید: «اینها همه به خاطر آن است که خداوند هر نعمت و موهبتی را به قوم و ملتی ببخشد هیچ گاه آن را دگرگون نمیسازد مگر این که خود آن جمعیت دگرگون شوند و تغییر یابند و خداوند شنوا و داناست» (ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها
[شماره صفحه واقعی : 161]
عَلی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ)
.به تعبیر دیگر فیض رحمت خدا بیکران و عمومی و همگانی است ولی به تناسب شایستگیها و لیاقتها به مردم میرسد. چنانچه نعمتهای الهی را وسیلهای برای تکامل خویش ساختند و شکر آن را که همان استفاده صحیح است به جا آوردند، نعمتش را پایدار بلکه افزون میسازد اما هنگامی که این مواهب وسیلهای برای طغیان و ظلم و ناسپاسی و آلودگی گردد در این هنگام نعمتها را میگیرد و یا آن را تبدیل به بلا و مصیبت میکند، بنابراین دگرگونیها همواره از ناحیه ماست و گر نه مواهب الهی زوال ناپذیر است.
(آیه 54)- در تعقیب این هدف بار دیگر قرآن اشاره به حال قدرتمندانی همانند فرعونیان و گروهی دیگر از اقوام پیشین میکند و میگوید: وضع حال و عادت بت پرستان در مورد سلب نعمتها و گرفتاری در چنگال کیفرهای سخت «همچون وضع و حالت فرعونیان و اقوام پیشین بود» (کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ).
«آنها نیز آیات پروردگارشان را (که به منظور هدایت و تقویت و سعادت آنان نازل شده بود) تکذیب کرده و زیر پا گذاشتند» (کَذَّبُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ).
«ما هم به خاطر گناهانشان هلاکشان کردیم» (فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ).
«و فرعونیان را در میان امواج غرق ساختیم» (وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ).
«و تمام این اقوام و افرادشان ظالم و ستمگر بودند» هم نسبت به خویشتن و هم نسبت به دیگران (وَ کُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ).
(آیه 55)- شدت عمل در برابر پیمان شکنان: در اینجا به گروه دیگری از دشمنان اسلام که در طول تاریخ پر ماجرای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ضربات سختی بر مسلمین وارد کردند و سر انجام نتیجه دردناک آن را چشیدند اشاره میکند.
این گروه همان «یهود» مدینه بودند که مکرر با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله پیمان بستند و پیمان خویش را ناجوانمردانه شکستند.
نخست آنها را بیارزشترین موجودات زنده این جهان معرفی کرده، میگوید: «بدترین جنبندگان نزد خدا کسانی هستند که راه کفر پیش گرفتند
[شماره صفحه واقعی : 162]
و همچنان به آن ادامه میدهند و به هیچ رو ایمان نمیآورند» (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ).
(آیه 56)- سپس میگوید «اینها همان کسانی بودند که با آنها عهد و پیمان بستی (که لااقلّ بیطرفی را رعایت کنند و در صدد آزار مسلمانان و کمک به دشمنان اسلام نباشند) ولی آنها هر بار پیمان خود را میشکستند» (الَّذِینَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ).
نه از خدا شرم میکردند «و نه از مخالفت فرمان او پرهیز داشتند» و نه از زیر پا گذاردن اصول انسانی پروا مینمودند (وَ هُمْ لا یَتَّقُونَ).
(آیه 57)- در این آیه طرز برخورد با این گروه پیمان شکن و بیایمان و لجوج را چنین بیان میکند که: «اگر آنها را در (میدان) جنگ بیابی (و اسلحه به دست گیرند و در برابر تو بایستند) آن چنان به آنها حمله کن که جمعیتهایی که پشت سر آنها قرار دارند (عبرت گیرند و) پراکنده شوند» (فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِی الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ).
این دستور به خاطر آن است که دشمنان دیگر و حتی دشمنان آینده عبرت گیرند، و از دست زدن به جنگ خودداری کنند، و همچنین آنها که با مسلمانان پیمانی دارند و یا در آینده پیمانی خواهند بست از نقض پیمان خودداری کنند «شاید همگی متذکر شوند» (لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ).
(آیه 58)- «و اگر آنها (در برابر تو در میدان حاضر نشدند ولی قرائن و نشانههایی از آنها ظاهر شده است که در صدد پیمان شکنی هستند و) بیم آن میرود که دست به خیانت بزنند و پیمان خود را بدون اعلام قبلی یک جانبه نقض کنند، تو پیشدستی کن، و به آنها اعلام نما که پیمانشان لغو شده است» (وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ).
مبادا بدون اعلام الغاء پیمانشان به آنها حمله کنی «زیرا خداوند خائنان و کسانی را که در پیمان خویش راه خیانت در پیش میگیرند دوست نمیدارد» (إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 163]
(آیه 59)- در این آیه روی سخن را به این گروه پیمان شکن کرده به آنها هشدار داده، میگوید: «مبادا آنها که راه کفر پیش گرفتهاند تصور کنند با اعمال خیانت آمیز خود پیروز شدهاند» و از قلمرو قدرت و کیفر ما بیرون رفتهاند (وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَبَقُوا).
«آنها هرگز ما را ناتوان نخواهند کرد» و از محیط قدرت ما بیرون نخواهند رفت (إِنَّهُمْ لا یُعْجِزُونَ).
(آیه 60)- افزایش قدرت جنگی و هدف آن: به تناسب دستورات گذشته در زمینه جهاد اسلامی، در این آیه به یک اصل حیاتی که در عصر و زمان باید مورد توجه مسلمانان باشد اشاره میکند، و آن لزوم آمادگی رزمی کافی در برابر دشمنان است.
نخست میگوید: «در برابر دشمنان هر قدر توانایی دارید از نیرو و قدرت و اسبهای ورزیده برای میدان آماده سازید» (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ).
یعنی در انتظار نمانید تا دشمن به شما حمله کند و آنگاه آماده مقابله شوید، بلکه از پیش باید به حدّ کافی آمادگی در برابر هجومهای احتمالی دشمن داشته باشید.
تعبیر آیه به قدری وسیع است که بر هر عصر و زمان و مکانی کاملا تطبیق میکند و اگر این دستور بزرگ اسلامی «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» به عنوان یک شعار همگانی در همه جا تبلیغ شود و مسلمانان از کوچک و بزرگ، عالم و غیر عالم، نویسنده و گوینده، سرباز و افسر، کشاورز و بازرگان، در زندگی خود آن را به کار بندند، برای جبران عقب ماندگیشان کافی است.
سیره عملی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و پیشوایان بزرگ اسلام نیز نشان میدهد که آنها برای مقابله با دشمن از هیچ فرصتی غفلت نمیکردند، در تهیه سلاح و نفرات، تقویت روحیه سربازان، انتخاب محل اردوگاه، و انتخاب زمان مناسب برای حمله به دشمن و به کار بستن هرگونه تاکتیک جنگی، هیچ مطلب کوچک و بزرگی را از نظر دور نمیداشتند.
سپس قرآن به دنبال این دستور اشاره به هدف منطقی و انسانی این موضوع
[شماره صفحه واقعی : 164]
میکند و میگوید هدف این نیست که مردم جهان و حتی ملت خود را با انواع سلاحهای مخرب و ویرانگر درو کنید، آبادیها و زمینها را به ویرانی بکشانید، سرزمینها و اموال دیگران را تصاحب کنید، اصول بردگی و استعمار را در جهان گسترش دهید، بلکه هدف این است که «با این وسایل دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید» (تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ).
زیرا غالب دشمنان گوششان بدهکار حرف حساب و منطق و اصول انسانی نیست، آنها چیزی جز منطق زور نمیفهمند! سپس اضافه میکند، علاوه بر این دشمنانی که میشناسید «دشمنان دیگری غیر از اینها نیز دارید که آنها را نمیشناسید ولی خدا میشناسد» و با افزایش آمادگی جنگی شما آنها نیز میترسند و بر سر جای خود مینشینند (وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ).
این تعبیر متضمن دستوری برای امروز مسلمانان نیز هست و آن این که تنها نباید روی دشمنان شناخته شده خود تکیه کنند و آمادگی خویش را در سر حد مبارزه با آنها محدود سازند بلکه دشمنان احتمالی و بالقوه را نیز باید در نظر بگیرند و حد اکثر نیرو و قدرت لازم را فراهم کنند.
و در پایان این آیه اشاره به موضوع مهم دیگری میکند و آن اینکه تهیه نیرو و قوه کافی و ابزار و اسلحه جنگی، و وسایل مختلف دفاعی، نیاز به سرمایه مالی دارد، لذا به مسلمانان دستور میدهد که باید با همکاری عمومی این سرمایه را فراهم سازید، و بدانید هر چه در این راه بدهید در راه خدا دادهاید و هرگز گم نخواهد شد «و آنچه در راه خدا انفاق کنید به شما پس داده خواهد شد» (وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ).
و تمام آن و بیشتر از آن به شما میرسد «و هیچ گونه ستمی بر شما وارد نمیگردد» (وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ).
(آیه 61)- این آیه که پیرامون صلح با دشمن بحث میکند این حقیقت را روشنتر میسازد، میگوید: «و اگر آنها تمایل به صلح نشان دادند تو نیز (دست آنها
[شماره صفحه واقعی : 165]
را عقب نزن) و تمایل نشان ده» (وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها).
و از آنجا که به هنگام امضای پیمان صلح غالبا افراد، گرفتار تردیدها و دو دلیها میشوند به پیامبر دستور میدهد در قبول پیشنهاد صلح تردیدی به خود راه مده و چنانچه شرایط آن منطقی و عاقلانه و عادلانه باشد آن را بپذیر «و بر خدا توکل کن زیرا خداوند هم گفتگوهای شما را میشنود و هم از نیات شما آگاه است» (وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ).
(آیه 62)- ولی با این حال به پیامبر و مسلمانان هشدار میدهد که: «اگر بخواهند تو را فریب دهند (و صلح را مقدمهای برای ضربه غافلگیرانهای قرار دهند یا هدفشان تأخیر جنگ برای فراهم کردن نیروی بیشتر باشد از این موضوع نگرانی به خود راه مده) زیرا خداوند کفایت کار تو را میکند و در همه حال پشتیبان توست» (وَ إِنْ یُرِیدُوا أَنْ یَخْدَعُوکَ فَإِنَّ حَسْبَکَ اللَّهُ).
سابقه زندگی تو نیز گواه بر این حقیقت است زیرا: «اوست که تو را با یاری خود و به وسیله مؤمنان پاکدل تقویت کرد» (هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ).
(آیه 63)- به علاوه این مؤمنان مخلصی که گرد تو را گرفتهاند و از هیچ گونه فداکاری مضایقه ندارند قبلا مردمی از هم پراکنده و با یکدیگر دشمن بودند خداوند نور هدایت بر آنها پاشید «و در میان دلهای آنها الفت ایجاد کرد» (وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ).
سالیان دراز در میان طایفه اوس و خزرج در مدینه جنگ و خونریزی بود و هیچ کس باور نمیکرد روزی آنها دست دوستی و محبت به سوی هم دراز کنند ولی خداوند قادر متعال این کار را در پرتو اسلام و در سایه نزول قرآن انجام داد.
سپس اضافه میکند فراهم ساختن این الفت و پیوند دلها از طرق مادی و عادی امکان پذیر نبود «اگر تمام آنچه را که در روی زمین است خرج میکردی هیچ گاه نمیتوانستی در میان دلهایشان الفت ایجاد کنی» (لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ما أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ).
«ولی این خدا بود که در میان آنها به وسیله ایمان الفت ایجاد کرد» (وَ لکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 166]
و در پایان آیه اضافه میکند: «او توانا و حکیم است» (إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ).
عزّت او ایجاب میکند که هیچ کس را یارای مقاومت در مقابل او نباشد و حکمتش سبب میشود که همه کارهایش روی حساب باشد و لذا با برنامه حساب شدهای دلهای پراکنده را متحد ساخت و در اختیار پیامبرش گذاشت تا نور هدایت اسلام را به وسیله آنها در همه جهان پخش کند.
(آیه 64)- در این آیه برای تقویت روحیه پاک پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روی سخن را به او کرده، میگوید: «ای پیامبر! خداوند و این مؤمنانی که از تو پیروی میکنند برای حمایت تو کافی هستند» و با کمک آنها میتوانی به هدف خود نائل شوی (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ).
(آیه 65)- منتظر برابری قوا نباشید: در این آیه و آیه بعد نیز دستورات نظامی و احکام جهاد اسلامی تعقیب میشود. نخست به رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که «ای پیامبر! مؤمنان را به جنگ (با دشمن) تشویق کن»! (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتالِ).
آیه فوق اهمیت تبلیغ و تقویت هر چه بیشتر روحیه سربازان را به عنوان یک دستور اسلامی روشن میسازد.
و به دنبال آن دستور دومی میدهد و میگوید: «اگر از شما بیست نفر سرباز با استقامت باشند بر دویست نفر غلبه خواهند کرد و اگر از شما صد نفر باشند بر هزار نفر از کافران غلبه میکنند» (إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا).
و به این ترتیب مسلمانان نباید منتظر این باشند که از نظر نفرات جنگی با دشمن در یک سطح مساوی قرار گیرند بلکه حتی اگر عدد آنها یک دهم نفرات دشمن باشد باز وظیفه جهاد بر آنها فرض است.
سپس اشاره به علت این حکم کرده، میگوید: «این به خاطر آن است که دشمنان بیایمان شما جمعیتی هستند که نمیفهمند» (بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 167]
این تعلیل در آغاز عجیب و شگفتآور به نظر میرسد که چه ارتباطی میان «آگاهی» و «پیروزی» یا «عدم آگاهی» و «شکست وجود دارد؟ ولی در واقع رابطه میان این دو بسیار نزدیک و محکم است چه این که مؤمنان، راه خود را به خوبی میشناسند.
این مسیر روشن و این آگاهی، به آنان صبر و استقامت و پایمردی میبخشد.
اما افراد بیایمان و یا بت پرستان، درست نمیدانند برای چه میجنگند؟
تنها روی یک عادت تقلید کورکورانه و یا تعصب خشک و بیمنطق به دنبال این مکتب افتادهاند و این تاریکی راه و ناآگاهی از هدف اعصاب آنها را سست میکند، و توان و استقامتشان را میگیرد، و از آنها موجودی ضعیف میسازد.
(آیه 66)- اما به دنبال دستور سنگین فوق، خداوند آن را چند درجه تخفیف میدهد و میگوید: «هم اکنون خداوند به شما تخفیف داد و دانست در میان شما افرادی ضعیف و سست هستند» (الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً).
سپس میگوید: «در این حال اگر از شما صد نفر سرباز با استقامت باشند، بر دویست نفر غلبه میکنند و اگر هزار نفر باشند بر دو هزار نفر به فرمان خدا پیروز میشوند» (فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ).
ولی در هر حال فراموش نکنید که «خداوند با صابران است» (وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ).
یعنی هنگامی که مسلمانان گرفتار ضعف و سستی شوند و در میان آنها افراد تازه کار و ناآزموده و ساخته نشده، بوده باشند مقیاس سنجش همان نسبت دو برابر است، ولی به هنگامی که افراد ساخته شده و ورزیده و قوی الایمان همانند بسیاری از رزمندگان بدر بوده باشند این نسبت تا ده برابر ترقی میکند.
هر یک از این دو حکم مذکور در دو آیه، مربوط به دو گروه مختلف و در شرایط متفاوت است.
(آیه 67)- اسیران جنگی: در آیات گذشته قسمتهای مهمی از احکام جهاد
[شماره صفحه واقعی : 168]
و درگیری با دشمنان بیان شد، در اینجا با ذکر قسمتی از احکام اسرای جنگی این بحث تکمیل میشود.
نخستین مطلب مهمی را که در این زمینه بیان میکند، این است که میگوید:
«هیچ پیامبری حق ندارد اسیران جنگی داشته باشد، تا به اندازه کافی جای پای خود را در زمین محکم کند و ضربههای کاری و اطمینان بخش بر پیکر دشمن وارد سازد» (ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْری حَتَّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ).
بنابراین گرفتن اسیر تنها در صورتی مجاز است که اطمینان کامل از پیروزی بر دشمن حاصل شود در غیر این صورت باید با ضربات قاطع و کوبنده و پیدرپی قدرت و نیروی دشمن مهاجم را از کار بیاندازند. اما به محض حصول اطمینان از این موضوع، هدف انسانی ایجاب میکند که دست از کشتن بر دارند و به اسیر کردن قناعت کنند.
سپس آن گروه را که بر خلاف این دستور رفتار کردند مورد ملامت قرار داده و میگوید: «شما تنها به فکر جنبههای مادی هستید و متاع ناپایدار دنیا را میخواهید، در حالی که خداوند سرای جاویدان و سعادت همیشگی را برای شما میخواهد» (تُرِیدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللَّهُ یُرِیدُ الْآخِرَةَ).
بنابراین نباید به خاطر منافع آنی و زود گذر، منافع مستمر آینده را به خطر افکند! و در پایان آیه میفرماید: دستور فوق در واقع آمیختهای از عزّت و پیروزی و حکمت و تدبیر است، چون از ناحیه خداوند صادر شده «و خداوند عزیز و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ).
(آیه 68)- در این آیه بار دیگر به ملامت و توبیخ کسانی که برای تأمین منافع زود گذر مادّی مصالح مهمّ اجتماعی را به خطر افکندند، پرداخته، میگوید: «اگر فرمان سابق خدا نبود عذاب و کیفر بزرگی به خاطر اسیرانی که گرفتید به شما میرسید» (لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّکُمْ فِیما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ).
ولی همان گونه که در آیات دیگر قرآن تصریح شده، سنّت پروردگار این است که نخست احکام را تبیین میکند سپس متخلّفین را کیفر میدهد.
[شماره صفحه واقعی : 169]
(آیه 69)- در این آیه اشاره به یکی دیگر از احکام اسیران جنگی و آن مسأله گرفتن «فداء» شده است.
بعد از پایان جنگ بدر و گرفتن اسیران جنگی گروه انصار به پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله عرض کردند ما هفتاد نفر را کشته و هفتاد نفر را اسیر کردیم و اینها از قبیله تو و اسیران تواند، آنها را به ما ببخش تا در برابر آزادی آنها «فداء» بگیریم (پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در انتظار نزول وحی آسمانی در این باره بود) آیه نازل شد و اجازه گرفتن «فداء» در مقابل آزادی اسیران داد.
به هر حال آیه مورد بحث به مسلمانان اجازه میدهد که از این غنیمت جنگی (یعنی مبلغی را که در برابر آزادی اسیران میگرفتند) استفاده کنند و میگوید: «از آنچه به غنیمت گرفتهاید، حلال و پاکیزه بخورید و بهره گیرید» (فَکُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَیِّباً).
این جمله ممکن است معنی وسیعی داشته باشد، و علاوه بر موضوع «فداء» سایر غنایم را نیز شامل شود.
سپس به آنها دستور میدهد که: «تقوا را پیشه کنید و از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید» (وَ اتَّقُوا اللَّهَ).
اشاره به این که مباح بودن این گونه غنایم نباید سبب شود که هدف مجاهدین در میدان جهاد جمع غنیمت و یا گرفتن اسیر به خاطر «فداء» باشد. و اگر در گذشته چنین نیات زشتی در دل داشتند، بیرون کنند.
در پایان آیه نسبت به گذشته وعده عفو و آمرزش داده، میگوید: «خداوند آمرزنده و مهربان است» (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 70)- مسأله مهمی که در مورد اسیران جنگی وجود دارد موضوع اصلاح و تربیت و هدایت آنهاست.
لذا در این آیه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که اسیران را با بیان دلگرم کنندهای به سوی ایمان و اصلاح روش خود دعوت و تشویق کند، میگوید: «ای پیامبر! به اسیرانی که در دست شما هستند بگو: اگر خداوند در دلهای شما خیر و نیکی بداند
[شماره صفحه واقعی : 170]
بهتر از آنچه از شما گرفته شده، به شما میبخشد» (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ فِی أَیْدِیکُمْ مِنَ الْأَسْری إِنْ یَعْلَمِ اللَّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً یُؤْتِکُمْ خَیْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْکُمْ).
منظور از کلمه «خَیْراً» در جمله اول همان ایمان و پذیرش اسلام است و منظور از آن در جمله بعد پاداشهای مادی و معنوی است که در سایه اسلام و ایمان عاید آنها میشود.
علاوه بر این پاداشها لطف دیگری نیز در باره شما کرده «و گناهانی را که در سابق و قبل از پذیرش اسلام مرتکب شدید، میبخشد، و خداوند آمرزنده و مهربان است» (وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 71)- و از آنجا که ممکن بود بعضی از اسیران از این برنامه سوء استفاده کنند و با اظهار اسلام به قصد خیانت و انتقامجویی در صفوف مسلمانان درآیند، در این آیه هم به آنها اخطار میکند، و هم به مسلمانان هشدار میدهد و میگوید:
«و اگر بخواهند به تو خیانت کنند چیز تازهای نیست، آنها پیش از این هم به خدا خیانت کردند» (وَ إِنْ یُرِیدُوا خِیانَتَکَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ).
چه خیانتی از این بالاتر که ندای فطرت را نشنیده گرفته و حکم عقل را پشت سر انداختند، و برای خدا شریک و شبیه قائل شدند.
ولی اینها نباید فراموش کنند که: «خداوند تو و یارانت را بر آنها پیروز کرد» (فَأَمْکَنَ مِنْهُمْ).
در آینده نیز اگر راه خیانت را بپویند به پیروزی نخواهند رسید.
خداوند از نیات آنها آگاه است و دستوراتی را که در باره اسیران داده است بر طبق حکمت میباشد، زیرا «خداوند علیم و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
(آیه 72)- چهار گروه مختلف: سلسله آیات (72- 75) که آخرین فصل سوره انفال است بحثی را در باره «مهاجرین» و «انصار» و گروههای دیگر مسلمین و ارزش وجودی هر یک از آنان، مطرح کرده و بحثهای گذشته پیرامون جهاد و مجاهدان را بدین وسیله تکمیل میکند.
در این آیات سخن از پنج گروه که چهار گروه آن از مسلمانان و یک گروه از
[شماره صفحه واقعی : 171]
غیر مسلمانانند به میان آمده است: آن چهار گروه عبارتند از:
1- مهاجرین نخستین.
2- انصار و یاران مدینه.
3- آنها که ایمان آوردند ولی مهاجرت نکردند.
4- آنها که بعدا ایمان آوردند و به مهاجران پیوستند.
در این آیه میگوید: «کسانی که ایمان آوردند و مهاجرت کردند و با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد نمودند و کسانی که پناه دادند و یاری کردند اولیاء و هم پیمان و مدافعان یکدیگرند» (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ).
برای گروه نخست چهار صفت بیان کرده اول ایمان، دوم هجرت و سوم جهاد مالی و اقتصادی و چهارم جهاد با خون و جان خویش در راه خدا و در مورد «انصار» دو صفت ذکر شده نخست «ایواء» (پناه دادن) دوم یاری کردن.
در حقیقت این دو گروه در بافت جامعه اسلامی یکی به منزله «تار» و دیگری به منزله «پود» بود و هیچ کدام از دیگری بینیاز نبود.
سپس به گروه سوم اشاره کرده، میگوید: «و آنها که ایمان آوردند و مهاجرت نکردند (و به جامعه نوین شما نپیوستند) هیچ گونه ولایت و تعهد و مسؤولیتی در برابر آنها نداریم تا اقدام به هجرت کنند» (وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتَّی یُهاجِرُوا).
و در جمله بعد تنها یک نوع حمایت و مسؤولیت را استثنا کرده و آن را در باره این گروه اثبات میکند و میگوید: «هرگاه این گروه (مؤمنان غیر مهاجر) از شما به خاطر حفظ دین و آئینشان یاری بطلبند (یعنی تحت فشار شدید دشمنان قرار گیرند) بر شما لازم است که به یاری آنها بشتابید» (وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ).
«مگر زمانی که مخالفان آنها جمعیتی باشند که میان شما و آنان پیمان ترک مخاصمه بسته شده» (إِلَّا عَلی قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاقٌ).
[شماره صفحه واقعی : 172]
و در پایان آیه برای رعایت حدود این مسؤولیتها و دقت در انجام این مقررات میگوید: «و خداوند به آنچه انجام میدهید بصیر و بیناست» (وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ).
همه اعمال شما را میبیند و از تلاشها و کوششها و مجاهدتها و احساس مسؤولیتها آگاه است، همچنین از بیاعتنایی و سستی و تنبلی و عدم احساس مسؤولیت در برابر این وظایف بزرگ با خبر میباشد!.
(آیه 73)- در این آیه به نقطه مقابل جامعه اسلامی، یعنی جامعه کفر و دشمنان اسلام اشاره کرده و میگوید: «آنها که کافر شدند بعضی اولیای بعضی دیگرند» (وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ).
یعنی پیوند آنها تنها با خودشان است، و شما حق ندارید با آنها پیوندی داشته باشید، و از آنها حمایت کنید و یا آنها را به حمایت خود دعوت نمایید.
سپس به مسلمانان هشدار میدهد که: «اگر این دستور مهم را نادیده بگیرید، فتنه و فساد عظیمی در زمین و در محیط جامعه شما به وجود خواهد آمد» (إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسادٌ کَبِیرٌ).
چه فتنه و فسادی از این بالاتر که خطوط پیروزی شما محو میگردد و دسائس دشمنان در جامعه شما کارگر میشود.
(آیه 74)- در این آیه بار دیگر روی اهمیت مقام مهاجران و انصار و موقعیت و تأثیر و نفوذ آنها در پیشبرد اهداف جامعه اسلامی تکیه کرده و از آنها به این گونه تقدیر میکند: «آنها که ایمان آوردند و هجرت کردند و در راه خدا جهاد نمودند و آنها که پناه دادند و یاری کردند، مؤمنان حقیقی و راستین هستند» (وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا).
زیرا در روزهای سخت و دشوار و ایام غربت و تنهایی اسلام هر یک به نوعی به یاری آیین خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شتافتند.
و «آنها (به خاطر این فداکاریهای بزرگ) آمرزش و روزی شایستهای خواهند داشت» (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 173]
هم در پیشگاه خدا و جهان دیگر از مواهب بزرگی برخوردارند و هم بهرهای شایسته از عظمت و امنیت و آرامش در این جهان خواهند داشت.
(آیه 75)- در این آیه، به چهارمین گروه مسلمانان یعنی «مهاجران بعدی» اشاره کرده، میگوید: «آنها که بعد از این ایمان بیاورند و هجرت کنند و با شما در جهاد شرکت جویند آنها نیز از شمایند» (وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولئِکَ مِنْکُمْ).
یعنی جامعه اسلامی یک جامعه مدار بسته و انحصاری نیست، بلکه درهایش به سوی همه مؤمنان و مهاجران و مجاهدان آینده نیز گشوده است.
و در پایان آیه اشاره به ولایت و اولویت خویشاوندان نسبت به یکدیگر کرده، میگوید: «خویشاوندان (نیز) نسبت به یکدیگر و در احکامی که خداوند بر بندگانش مقرر داشته اولویت دارند» (وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ).
در حقیقت در آیات گذشته سخن از ولایت و اولویت عمومی مسلمانان نسبت به یکدیگر بود و در این آیه تأکید میکند که این ولایت و اولویت در مورد خویشاوندان به صورت قویتر و جامعتری است، زیرا خویشاوندان مسلمان علاوه بر ولایت ایمان و هجرت، ولایت خویشاوندی نیز دارند.
و در آخرین جمله این آیه که آخرین جمله سوره انفال است، میفرماید:
«خداوند به هر چیزی داناست» (إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ).
و تمامی احکامی را که در زمینه «انفال» و «غنائم جنگی» و «نظام جهاد» و «صلح» و «احکام اسیران جنگی» و مسائل مربوط به «هجرت» و مانند آن در این سوره نازل کرده است همه را روی حساب و برنامه دقیقی بیان نموده که با روح جامعه انسانی و عواطف بشری و مصالح همه جانبه آنها کاملا منطبق است «پایان سوره انفال»
[شماره صفحه واقعی : 174]
این سوره در «مدینه» نازل شده و 129 آیه است.
مفسران برای این سوره نامهای زیادی که بالغ بر ده نام میشود ذکر کردهاند، که از همه معروفتر «برائت» و «توبه» و «فاضحه» است.
این سوره آخرین سوره یا از آخرین سورههایی است که بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مدینه نازل گردید، آغاز نزول آن را در سال نهم هجرت میدانند، و قسمتی از آن پیش از جنگ تبوک، و قسمتی به هنگام آمادگی برای جنگ، و بخش دیگری از آن پس از مراجعت از جنگ نازل شده است.
آیات آغاز این سوره که پیرامون وضع باقیمانده مشرکان بود در مراسم حج به وسیله امیر مؤمنان علی علیه السّلام به مردم ابلاغ شد.
قسمت مهمی از این سوره پیرامون باقیمانده مشرکان و بت پرستان و قطع رابطه با آنها، و الغاء پیمانهایی است که با مسلمانان داشتند.
قسمت مهم دیگری از این سوره از منافقان و سرنوشت آنان سخن میگوید، و به مسلمانان شدیدا هشدار میدهد و نشانههای منافقان را بر میشمرد.
بخش دیگری از این سوره پیرامون اهمیت جهاد در راه خدا و اتحاد صفوف است.
[شماره صفحه واقعی : 175]
بخش مهم دیگری از این سوره به عنوان تکمیل بحثهای گذشته از انحراف اهل کتاب (یهود و نصاری) از حقیقت توحید، و انحراف دانشمندانشان از وظیفه رهبری و روشنگری سخن میگوید.
و از آنجا که جامعه اسلامی در آن روز نیازهای مختلفی پیدا کرده بود، که میبایست برطرف گردد، به همین مناسبت بحثی از زکات، و پرهیز از تراکم و کنز ثروت، و لزوم تحصیل علم، و وجوب تعلیم افراد نادان را یادآور میشود.
علاوه بر مباحث فوق، مباحث دیگری مانند داستان هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، مسأله ماههای حرام که جنگ در آن ممنوع است، موضوع گرفتن جزیه از اقلیتهای دینی و امثال آن به تناسب مطرح گردیده است.
اهمیت نکات مختلفی که در این سوره به آن اشاره شده به قدری زیاد است که از پیامبر نقل شده که فرمود: سوره برائت و توحید با هفتاد هزار صف از صفوف ملائکه بر من نازل گردید و هر کدام اهمیت این دو سوره را توصیه میکردند!
پاسخ این سؤال را چگونگی شروع این سوره به ما میدهد، زیرا این سوره در واقع با اعلان جنگ به دشمنان پیمان شکن، و اظهار برائت و بیزاری و پیش گرفتن یک روش محکم و سخت در مقابل آنان آغاز شده است، و روشنگر خشم خداوند نسبت به این گروه است و با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» که نشانه صلح و دوستی و محبت و بیان کننده صفت رحمانیت و رحیمیت خداست، تناسب ندارد.
(آیه 1)- پیمانهای مشرکان الغاء میشود! در محیط دعوت اسلام گروههای مختلفی وجود داشتند. گروهی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هیچ گونه پیمانی نداشتند، و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مقابل آنها نیز هیچ گونه تعهدی نداشت.
گروههای دیگری در «حدیبیه» و مانند آن پیمان ترک مخاصمه با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بسته بودند. در این میان بعضی از طوائفی که با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله پیمان بسته بودند، یک جانبه و بدون هیچ مجوزی پیمانشان را به خاطر همکاری آشکار با دشمنان اسلام شکستند، و یا در صدد از میان بردن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله برآمدند.
[شماره صفحه واقعی : 176]
این آیه به تمام مشرکان- بت پرستان- اعلام میکند که: هرگونه پیمانی با مسلمانان داشتهاند، لغو خواهد شد، میگوید: «این اعلام برائت و بیزاری خداوند و پیامبرش از مشرکانی که با آنها عهد بستهاید، میباشد» (بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ).
از روایات اسلامی استفاده میشود که علی علیه السّلام مأمور شد در آن روز چهار موضوع را به مردم ابلاغ کند:
1- الغای پیمان مشرکان.
2- عدم حق شرکت آنها در مراسم حجّ در سال آینده.
3- ممنوع بودن طواف افراد عریان و برهنه که تا آن زمان در میان مشرکان رائج بود.
4- ممنوع بودن ورود مشرکان در خانه خدا.
(آیه 2)- سپس برای آنها یک مهلت چهار ماهه قائل میشود، که در این مدت بیاندیشند، و وضع خود را روشن سازند، و پس از انقضای چهار ماه یا باید دست از آیین بت پرستی بکشند و یا آماده پیکار گردند، میگوید: «چهار ماه در زمین آزادانه به هر کجا میخواهید بروید» (فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ).
ولی بعد از چهار ماه وضع دگرگون خواهد شد «اما بدانید که شما نمیتوانید خداوند را ناتوان سازید، و از قلمرو قدرت او بیرون روید» (وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ).
و نیز بدانید که: «خداوند کافران مشرک و بت پرست را سر انجام خوار و رسوا خواهد ساخت» (وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ).
(آیه 3)- آنها که پیمانشان محترم است: قرآن بار دیگر موضوع الغای پیمانهای مشرکان را با تأکید بیشتری عنوان کرده و حتی تاریخ اعلام آن را تعیین میکند و میگوید: «این اعلامی است از طرف خدا و پیامبرش به عموم مردم در روز حج اکبر (روز عید قربان) که خداوند و فرستاده او از مشرکان بیزارند» (وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ).
[شماره صفحه واقعی : 177]
در حقیقت خداوند میخواهد با این اعلام عمومی در سرزمین مکّه و آن هم در آن روز بزرگ راههای بهانه جویی دشمن را ببندد و زبان بدگویان را قطع کند تا نگویند ما را غافلگیر ساختند و ناجوانمردانه به ما حمله کردند.
سپس روی سخن را به خود مشرکان کرده و از طریق تشویق و تهدید برای هدایت آنها کوشش میکند، نخست میگوید: «اگر توبه کنید (و به سوی خدا باز گردید و دست از آیین بت پرستی بردارید) به نفع شماست» (فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ).
یعنی قبول آیین توحید به نفع شما و جامعه شما و دنیا و آخرت خودتان است و اگر نیک بیندیشید همه نابسامانیهایتان در پرتو آن، سامان مییابد، نه این که سودی برای خدا و پیامبر در برداشته باشد.
بعد به مخالفان متعصب و لجوج هشدار میدهد که: «اگر (از این فرمان که ضامن سعادت خودتان است) سرپیچی کنید بدانید هرگز نمیتوانید خداوند را ناتوان سازید» و از قلمرو قدرت او بیرون روید (وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ).
و در پایان آیه به کسانی که با سرسختی مقاومت میکنند اعلام خطر مینماید و میگوید: «کافران بت پرست را به عذاب دردناک بشارت ده» (وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ).
(آیه 4)- این الغای یک جانبه پیمانهای مشرکان، مخصوص کسانی بود که نشانههایی بر آمادگی برای پیمان شکنی از آنها ظاهر شده بود، لذا در این آیه یک گروه را استثنا کرده، میگوید: «مگر آن دسته از مشرکین که با آنها پیمان بستهاید و هیچ گاه بر خلاف شرایط پیمان گام برنداشتند و کم و کسری در آن ایجاد نکردند، و نه احدی را بر ضد شما تقویت نمودند» (إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً).
«در مورد این گروه تا پایان مدت به عهد و پیمانشان وفادار باشید» (فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی مُدَّتِهِمْ) «زیرا خداوند پرهیزکاران (و آنها را که از هرگونه پیمان شکنی و تجاوز اجتناب میکنند) دوست میدارد» (إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 178]
(آیه 5)- شدت عمل توأم با نرمش: در اینجا وظیفه مسلمانان پس از پایان مدت مهلت مشرکان، یعنی چهار ماه بیان شده است و شدیدترین دستور را در باره آنها صادر کرده، میگوید: «هنگامی که ماههای حرام (مهلت چهار ماهه) پایان گیرد، بت پرستان را هر کجا یافتید به قتل برسانید» (فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ).
سپس میگوید: «آنها را بگیرید و اسیر کنید» (وَ خُذُوهُمْ).
«و آنها را در حلقه محاصره قرار دهید» (وَ احْصُرُوهُمْ).
«و در کمین آنها در هر نقطهای بنشینید و راهها را بر آنها ببندید» (وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ).
این شدت عمل به خاطر آن است که برنامه اسلام ریشه کن ساختن بت پرستی از روی کره زمین بوده، زیرا بت پرستی مذهب و آیین نیست که محترم شمرده شود.
ولی این شدت و خشونت نه به مفهوم این است که راه بازگشت به روی آنها بسته شده باشد، بلکه در هر جا و در هر لحظه بخواهند میتوانند جهت خود را تغییر دهند، لذا بلافاصله اضافه میکند: «اگر آنها توبه کنند و به سوی حق بازگردند و نماز را برپا دارند و زکات را ادا کنند، آنها را رها سازید» و مزاحمشان نشوید (فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ).
«زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است»، و کسی را که به سوی او بازگردد، از خود نمیراند (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 6)- سپس این موضوع را با دستور دیگری تکمیل میکند تا تردیدی باقی نمانده که هدف اسلام از این دستور تعمیم توحید و آیین حق و عدالت است، نه استعمار و استثمار و قبضه کردن اموال یا سرزمینهای دیگران، میگوید: «اگر یکی از بت پرستان از تو درخواست پناهندگی کند به او پناه ده تا سخن خدا را بشنود» (وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ).
یعنی در نهایت آرامش با او رفتار کن، و مجال اندیشه و تفکر را به او بده تا آزادانه به بررسی محتوای دعوت تو بپردازد، و اگر نور هدایت بر دل او تابید آن را بپذیرد.
[شماره صفحه واقعی : 179]
بعد اضافه میکند که: «او را پس از پایان مدت مطالعه به جایگاه امن و امانش برسان» تا کسی در اثناء راه مزاحم او نگردد (ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ).
و سر انجام علت این دستور سازنده را چنین بیان میکند: «این به خاطر آن است که آنها قومی بیاطلاع و ناآگاهند» (ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْلَمُونَ).
بنابراین اگر درهای کسب آگاهی به روی آنها بازگردد، این امید میرود که از بت پرستی که زاییده جهل و نادانی است خارج شوند، و به راه توحید و خدا که مولود علم و دانش است گام بگذارند.
(آیه 7)- تجاوزکاران پیمان شکن! همان گونه که در آیات قبل دیدیم اسلام پیمانهای مشرکان و بت پرستان را- مگر گروه خاصی- لغو کرد، تنها چهار ماه به آنها مهلت داد تا تصمیم خود را بگیرند، در اینجا دلیل و علت این کار را بیان میکند، نخست به صورت استفهام انکاری میگوید: «چگونه ممکن است مشرکان عهد و پیمانی نزد خدا و نزد پیامبرش داشته باشند»؟! (کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ).
یعنی آنها با این اعمال و این همه کارهای خلافشان نباید انتظار داشته باشند که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بطور یک جانبه به پیمانهای آنها وفادار باشد.
بعد بلافاصله یک گروه را که در اعمال خلاف و پیمان شکنی با سایر مشرکان شریک نبودند استثنا کرده، میگوید: «مگر کسانی که با آنها نزد مسجد الحرام پیمان بستید» (إِلَّا الَّذِینَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ).
«این گروه مادام که به پیمانشان در برابر شما وفادار باشند شما هم وفادار بمانید» (فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ).
«زیرا خداوند پرهیزکاران (و آنها را که از هرگونه پیمان شکنی اجتناب میورزند) دوست دارد» (إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ).
(آیه 8)- در این آیه موضوع فوق با صراحت و تأکید بیشتری بیان شده است، و باز به صورت استفهام انکاری میگوید: «چگونه (ممکن است عهد و پیمان آنها را محترم شمرد) در حالی که اگر آنها بر شما غالب شوند هیچ گاه نه
[شماره صفحه واقعی : 180]
مراعات خویشاوندی با شما را میکنند و نه پیمان را» (کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لا یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً).
بعد قرآن اضافه میکند که هیچ گاه فریب سخنان دلنشین و الفاظ به ظاهر زیبای آنها را نخورید زیرا: «آنها میخواهند شما را با دهانها (و سخنان) خود راضی کنند، ولی دلهای آنها از این موضوع ابا دارد» (یُرْضُونَکُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَ تَأْبی قُلُوبُهُمْ).
و در پایان آیه اشاره به ریشه اصلی این موضوع کرده، میگوید: «و بیشتر آنها فاسق و نافرمانبردارند» (وَ أَکْثَرُهُمْ فاسِقُونَ)
(آیه 9)- در این آیه یکی از نشانههای فسق و نافرمانبرداری آنها را چنین توضیح میدهد: «آنها آیات خدا را با بهای کمی معامله کردند، و به خاطر منافع زود گذر مادی و ناچیز خود، مردم را از راه خدا باز داشتند» (اشْتَرَوْا بِآیاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِهِ).
بعد میگوید: «چه عمل بدی آنها انجام میدادند» (إِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ). هم خود را از سعادت و هدایت و خوشبختی محروم میساختند، و هم سدّ راه دیگران میشدند، و چه عملی از این بدتر!
(آیه 10)- در این آیه بار دیگر گفتار سابق را تأکید میکند که: «این مشرکان اگر دستشان برسد، در باره هیچ فرد با ایمانی کمترین ملاحظه خویشاوندی و عهد و پیمان را نخواهند کرد» (لا یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً).
«چرا که اینها اصولا مردمی تجاوزکارند» (وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ).
نه تنها در باره شما، در مورد هر کس که توانایی داشته باشند دست به تجاوز میزنند.
(آیه 11)- یکی از فنون فصاحت و بلاغت آن است که مطالب پر اهمیت را با تعبیرات گوناگون برای تأکید و جا افتادن مطلب تکرار کنند، و از آنجا که مسأله ضربه نهایی بر پیکر بت پرستی در محیط اسلام و برچیدن آخرین آثار آن از مسائل بسیار مهم بوده است، بار دیگر قرآن مجید مطالب گذشته را با عبارات تازهای بیان میکند.
نخست میگوید: «اگر مشرکان توبه کنند و نماز را برپا دارند و زکات را
[شماره صفحه واقعی : 181]
بپردازند برادر دینی شما هستند» (فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَإِخْوانُکُمْ فِی الدِّینِ).
و در پایان آیه اضافه میکند: «ما آیات خود را برای آنها که آگاهند شرح میدهیم» (وَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ).
(آیه 12)- «اما اگر آنها همچنان به پیمان شکنی خود ادامه دهند، و عهد خود را زیر پا بگذارند، و آیین شما را مورد مذمت قرار داده، و به تبلیغات سوء خود ادامه دهند، شما با پیشوایان این گروه کافر پیکار کنید» (وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ).
و سر چشمههای گمراهی و ضلالت و ظلم را ببندید.
«چرا که عهد و پیمان آنها کمترین ارزشی ندارد» (إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ).
درست است که آنها با شما پیمان ترک مخاصمه بستهاند، ولی این پیمان با نقض شدن مکرر و آمادگی برای نقض در آینده اصلا اعتبار و ارزشی نخواهد داشت.
«تا (با توجه به این شدت عمل و با توجه به این که راه بازگشت به روی آنها باز است) از کار خود پشیمان شوند و دست بردارند» (لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ).
(آیه 13)- در این آیه برای تحریک مسلمانان و دور ساختن هرگونه سستی و ترس و تردید در این امر حیاتی از روح و فکر آنها، میگوید: «چگونه شما با گروهی پیکار نمیکنید که پیمانهایشان را شکستند، و تصمیم گرفتند پیامبر را از سرزمین خود خارج کنند» (أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ).
شما آغازگر مبارزه لغو پیمان نبودهاید که نگران و ناراحت باشید، بلکه «مبارزه و پیمان شکنی در آغاز از آنها شروع شده است» (وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ).
و اگر تردید بعضی از شما در پیکار با آنها به خاطر ترس است، این ترس کاملا بیجاست، «آیا شما از این افراد بیایمان میترسید، در حالی که خداوند سزاوارتر است که از او و از مخالفت فرمانش بترسید، اگر به راستی شما ایمان دارید» (أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ).
(آیه 14)- در این آیه وعده پیروزی قطعی به مسلمانان میدهد و میگوید:
[شماره صفحه واقعی : 182]
«با آنها پیکار کنید که خداوند آنها را به دست شما مجازات میکند» (قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ).
نه فقط مجازات میکند بلکه «خوار و رسوایشان میسازد و شما را بر آنها پیروز میگرداند» (وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ).
و به این ترتیب «دلهای گروهی از مؤمنان را (که تحت فشار و شکنجه سخت این گروه سنگدل قرار گرفته و در این راه قربانیهایی داده بودند) شفا میدهد» و بر جراحات قلب آنها از این راه مرهم مینهد» (وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ).
(آیه 15)- در این آیه اضافه میکند که: خداوند در پرتو پیروزی شما و شکست آنها «خشم دلهای مؤمنان را فرو مینشاند» (وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ).
و در پایان آیه میفرماید: «خداوند توبه هر کسی را که بخواهد (و مصلحت بداند) میپذیرد» (وَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلی مَنْ یَشاءُ).
«و خداوند دانا و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
از نیات توبه کنندگان آگاه و دستورهایی را که در باره آنها و همچنین پیمان شکنان داده است حکیمانه میباشد.
جملههای اخیر بشارتی است به این که چنین افرادی در آینده به سوی مسلمانها خواهند آمد و توفیق الهی به خاطر آمادگی روحیشان شامل حال آنها خواهد بود.
(آیه 16)- در این آیه مسلمانان را از طریق دیگری تشویق به جهاد کرده، متوجه مسؤولیت سنگین خود در این قسمت میکند که نباید تصور کنید، تنها با ادعای ایمان همه چیز درست خواهد شد، بلکه صدق نیت و درستی گفتار، و واقعیت ایمان شما در مبارزه با دشمنان، آن هم یک مبارزه خالصانه و دور از هرگونه نفاق، روشن میشود.
نخست میگوید: «آیا گمان کردید شما به حال خودتان رها میشوید؟ و در میدان آزمایش قرار نخواهید گرفت، در حالی که هنوز مجاهدین شما، و همچنین کسانی که جز خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مؤمنان محرم اسراری برای خود انتخاب نکردهاند،
[شماره صفحه واقعی : 183]
مشخص نشدهاند»؟ (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً).
در حقیقت جمله فوق دو مطلب را به مسلمانان گوشزد میکند، و آن این که تنها با اظهار ایمان کارها سامان نمییابد، و شخصیت اشخاص روشن نمیشود، بلکه با دو وسیله آزمایش، مردم آزمون میشوند.
نخست جهاد در راه خدا، و برای محو آثار شرک و بت پرستی و دوم ترک هرگونه رابطه و همکاری با منافقان و دشمنان، که اولی دشمنان خارجی را بیرون میراند و دومی دشمنان داخلی را.
و در پایان آیه به عنوان اخطار و تأکید میفرماید: «خداوند از آنچه انجام میدهید آگاه است» (وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ).
(آیه 17)- عمران مسجد در صلاحیت همه کس نیست: از جمله موضوعاتی که بعد از لغو پیمان مشرکان و حکم جهاد با آنان ممکن بود برای بعضی مطرح گردد، این بود که چرا ما این گروه عظیم را از خود برانیم و اجازه ندهیم به مسجد الحرام برای مراسم حج قدم بگذارند، در حالی که شرکت آنان در این مراسم از هر نظر مایه آبادی است، هم آبادی بناء مسجد الحرام از طریق کمکهای مالی و هم آبادی معنوی از نظر افزایش جمعیت در اطراف خانه خدا! قرآن به این گونه افکار واهی و بیاساس پاسخ میگوید، و تصریح میکند:
«مشرکان حق ندارند مساجد خدا را آباد کنند در حالی که صریحا به کفر خود گواهی میدهند» (ما کانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِینَ عَلی أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ).
سپس به دلیل و فلسفه این حکم اشاره کرده، میگوید: «اینها (به خاطر نداشتن ایمان) اعمالشان نابود میشود و بر باد میرود» و در پیشگاه خدا کمترین وزن و قیمتی ندارد (أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ).
و به همین دلیل «آنها جاودانه در آتش دوزخ باقی میمانند» (وَ فِی النَّارِ هُمْ خالِدُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 184]
خداوند پاک و منزه است، و خانه او نیز باید پاک و پاکیزه باشد و دستهای آلودگان از خانه خدا و مساجد باید بکلی قطع گردد.
(آیه 18)- در این آیه برای تکمیل این سخن شرایط آباد کنندگان مساجد و کانونهای پرستش و عبادت را ذکر میکند، و برای آنها پنج شرط مهم بیان میدارد و میگوید: «تنها کسانی مساجد خدا را آباد میسازند که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند» (إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ).
این اشاره به شرط اول و دوم است، که جنبه اعتقادی و زیر بنایی دارد.
بعد به شرطهای سوم و چهارم اشاره کرده، میگوید: «و نماز را برپا دارند و زکات را بدهند» (وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ).
یعنی ایمانش به خدا و روز رستاخیز تنها در مرحله ادعا نباشد، بلکه با اعمال پاکش آن را تأیید کند، هم پیوندش با خدا محکم باشد و نماز را به درستی انجام دهد، و هم پیوندش با خلق خدا، و زکات را بپردازد.
سر انجام به آخرین شرط اشاره کرده، میگوید «و جز از خدا نترسند» (وَ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ).
قلبشان مملو از عشق به خداست و تنها احساس مسؤولیت در برابر فرمان او میکنند بندگان ضعیف را کوچکتر از آن میشمرند که بتوانند در سرنوشت مسلمانان و در آبادی کانون عبادت آنان تأثیری داشته باشند.
و در پایان اضافه میکند: «این گروه که دارای چنین صفاتی هستند ممکن است هدایت شوند» (فَعَسی أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ). و به هدف خود برسند و در عمران و آبادی مساجد خدا بکوشند و از نتایج بزرگ آن بهرهمند شوند.
در باره اهمیت بنای مسجد احادیث فراوانی از طرق اهل بیت علیهم السّلام و اهل سنت رسیده است.
از جمله، از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین نقل شده که فرمود: «کسی که مسجدی بنا کند هر چند به اندازه لانه مرغی بوده باشد، خداوند خانهای در بهشت برای او بنا خواهد ساخت».
[شماره صفحه واقعی : 185]
ولی امروز آنچه بیشتر اهمیت دارد، عمران و آبادی معنوی مساجد است.
و باید مسجد، مرکزی برای جوانان با ایمان گردد، نه این که تنها مرکز بازنشستگان و از کار افتادگان شود.
مسجد باید کانونی برای فعالترین قشرهای اجتماع باشد، نه مرکز افراد بیکار، و بیحال و خواب آلودهها!
(آیه 19)
در مورد نزول این آیه و سه آیه بعد نقل شده که: «شیبه» و «عباس» هر کدام بر دیگری افتخار میکرد و در این باره مشغول به سخن بودند که علی علیه السّلام از کنار آنها گذشت، و پرسید: به چه چیز افتخار میکنید؟
«عباس» گفت: امتیازی به من داده شده که احدی ندارد، و آن مسأله آب دادن به حجّاج خانه خداست.
«شبیه» گفت من تعمیر کننده مسجد الحرام (و کلیددار خانه کعبه) هستم.
علی علیه السّلام فرمود: با این که از شما حیا میکنم باید بگویم که با این سن کم افتخاری دارم که شما ندارید، آنها پرسیدند کدام افتخار؟! فرمود: من با شمشیر جهاد کردم تا شما ایمان به خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آوردید.
«عباس» خشمناک برخاست و دامن کشان به سراغ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمد (و به عنوان شکایت) گفت: آیا نمیبینی علی چگونه با من سخن میگوید؟
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: علی را صدا کنید، هنگامی که به خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمد فرمود چرا این گونه با عمویت (عباس) سخن گفتی؟
علی علیه السّلام عرض کرد: ای رسول خدا! اگر من او را ناراحت ساختم با بیان حقیقتی بوده است، در برابر گفتار حق هر کس میخواهد ناراحت شود، و هر کس میخواهد خشنود! جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمد! پروردگارت به تو سلام میفرستد، و میگوید این آیات را بر آنها بخوان أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ ....
مقیاس افتخار و فضیلت! همان گونه که در شأن نزول خواندیم مطابق روایتی که در بسیاری از معروفترین کتب اهل سنت نقل شده این آیات
[شماره صفحه واقعی : 186]
در مورد علی علیه السّلام و بیان فضائل او نازل شده، و در عین حال مکمل بحث آیات گذشته است.
آیه میگوید: «آیا سیراب کردن حاجیان خانه خدا و عمران مسجد الحرام را همانند کار کسی قرار دادید که ایمان به خدا و روز قیامت دارد و در راه خدا جهاد کرده است؟ این دو هیچ گاه در نزد خدا یکسان نیستند و خداوند جمعیت ستمکار را هدایت نمیکند» (أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ).
از تواریخ چنین برمیآید که قبل از اسلام منصب «سِقایَةَ الْحاجِّ» در ردیف نصب کلیدداری خانه کعبه و از مهمترین مناصب محسوب میشد.
(آیه 20)- در این آیه به عنوان تأکید و توضیح میفرماید: «کسانی که ایمان آوردند، و هجرت نمودند، و در راه خدا با مال و جان خود جهاد کردند، اینها در پیشگاه خداوند مقامی برتر و بزرگتر دارند» (الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ).
«و اینها به افتخار بزرگی نائل شدهاند» (أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ).
(آیه 21)- در این آیه میگوید خداوند سه موهبت بزرگ در برابر این سه کار مهم (ایمان، هجرت و جهاد) به آنها میبخشد:
1- «پروردگارشان آنها را به رحمت گسترده خود بشارت میدهد» و از آن بهرهمند میسازد (یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ).
2- «آنها را از رضایت و خشنودی خویش بهرهمند میکند» (وَ رِضْوانٍ).
3- «و باغهایی از بهشت در اختیار آنها میگذارد که نعمتهایش دائمی و همیشگی است» (وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِیها نَعِیمٌ مُقِیمٌ).
(آیه 22)- در این آیه برای تأکید بیشتر اضافه میکند: «جاودانه در آن تا ابد خواهند ماند» (خالِدِینَ فِیها أَبَداً). «زیرا نزد خداوند پاداشهای عظیم است» که در برابر اعمال بندگان به آنها میبخشد (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ).
(آیه 23)- همه چیز فدای هدف و برای خدا! آخرین وسوسه و بهانهای که
[شماره صفحه واقعی : 187]
ممکن بود برای گروهی از مسلمانان در برابر دستور پیکار با بت پرستان پیدا شود- و طبق بعضی از تفاسیر پیدا شد- این بود که آنها فکر میکردند که از یک سو در میان مشرکان و بت پرستان، خویشاوندان و بستگان نزدیک آنها وجود دارند و اگر بنا شود با همه مشرکان پیکار کنند باید از خویشاوندان و قبیله خود چشم بپوشند! از سوی دیگر سرمایهها و تجارت آنان تا حد زیادی در دست مشرکان بود، با آمد و شد آنها به مکّه آن را رونق میبخشیدند.
و از سوی سوم خانههای مرفّه و نسبتا آبادی در مکّه داشتند که در صورت درگیری با مشرکان ممکن بود به ویرانی بکشد.
آیه شریفه با بیان قاطعی به این گونه اشخاص پاسخ صریح میدهد، نخست میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! پدران و برادران خود را در صورتی که کفر را بر ایمان مقدم دارند یار و یاور و متحد و ولی خود قرار ندهید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمانِ).
سپس به عنوان تأکید اضافه میکند: «کسانی که از شما آنها را به یاری، دوستی و ولایت برگزینند ستمگرند» (وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ).
چه ظلمی از این بالاتر که انسان با پیوند دوستی با بیگانگان و دشمنان حق، هم به خویشتن ستم کند و هم به جامعهای که تعلق به آن دارد، و هم به فرستاده خدا!
(آیه 24)- در این آیه به خاطر اهمیت فوق العاده موضوع، همین مطلب با شرح و تأکید و تهدید بیشتری بیان میشود، روی سخن را به پیامبر کرده، میفرماید: «به آنها بگو: اگر پدران، و فرزندان و برادران و همسران و طایفه شما، و اموالی که به دست آوردهاید، و تجارتی که از کساد آن بیم دارید و مساکن مرفهی که مورد رضایت و علاقه شماست، در نظرتان محبوبتر از خدا و پیامبر او و جهاد در راهش میباشد، در انتظار باشید که مجازات و کیفر شدیدی از ناحیه خدا بر شما نازل گردد» (قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ).
[شماره صفحه واقعی : 188]
و از آنجا که ترجیح این امور بر رضای خدا و جهاد یک نوع نافرمانبرداری و فسق آشکار است و دلباختگان زرق و برق زندگی مادی شایستگی هدایت الهی را ندارند در پایان آیه اضافه میکند: «و خداوند گروه نافرمانبردار را هدایت نمیکند» (وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ).
آنچه در آیات فوق میخوانیم مفهومش بریدن پیوندهای دوستی و محبت با خویشاوندان و نادیده گرفتن سرمایههای اقتصادی و سوق دادن به ترک عواطف انسانی نیست، بلکه منظور این است که بر سر دو راهیها نباید عشق زن و فرزند و مال و مقام و خانه و خانواده مانع از اجرای حکم خدا و گرایش به جهاد گردد و انسان را از هدف مقدسش باز دارد.
لذا اگر انسان بر سر دو راهی نباشد رعایت هر دو بر او لازم است.
آیات فوق به عنوان یک شعار، باید به تمام فرزندان و جوانان مسلمانان تعلیم گردد تا روح فداکاری و سلحشوری و ایمان در آنها زنده شود، و بتوانند دین خدا و میراثهای خود را پاسداری کنند.
(آیه 25)- انبوه جمعیت به تنهایی کاری نمیکند: در آیات گذشته دیدیم که خداوند مسلمانان را دعوت به فداکاری همه جانبه در مسیر جهاد و برانداختن ریشه شرک و بت پرستی میکند، و به آنها که عشق زن و فرزند، اقوام و خویشاوندان، و مال و ثروت آن چنان روحشان را فراگرفته که حاضر به فداکاری و جهاد نیستند، شدیدا اخطار میکند.
به دنبال آن به مسأله مهمی اشاره میکند که هر رهبری در لحظات حساس باید پیروان خود را به آن متوجه سازد، و آن این که: اگر عشق مال و فرزند گروهی از افراد ضعیف الایمان را از جهاد بزرگی که با مشرکان در پیش داشتند باز دارد، نباید گروه مؤمنان راستین از این موضوع نگرانی به خود راه دهند، برای این که خداوند نه در آن روزهایی که نفراتشان کم بود (مانند میدان جنگ بدر) آنها را تنها گذارد، و نه در آن روز که جمعیتشان چشم پر کن بود (مانند میدان جنگ حنین)، انبوه جمعیت دردی را از آنها دوا کرد، بلکه در هر حال یاری خدا و مددهای او بود که باعث پیروزیشان شد.
[شماره صفحه واقعی : 189]
لذا نخست میگوید: «خداوند شما را در میدانهای بسیاری یاری کرد» (لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَةٍ).
عدد میدانهای نبرد اسلام و کفر در زمان پیامبر به هشتاد میرسد.
سپس اضافه میکند: «و در روز حنین شما را یاری نمود، در آن روز که فزونی جمعیتتان مایه اعجاب شما بود ولی هیچ مشکلی را برای شما حل نکرد» (وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً).
تعداد لشکر اسلام را در این جنگ دوازده هزار نفر نوشتهاند که در هیچ یک از جنگهای اسلامی تا آن روز این عدد سابقه نداشت، آن چنانکه بعضی از مسلمانان مغرورانه گفتند: «لن نغلب الیوم» هیچ گاه با این همه جمعیت امروز شکست نخواهیم خورد! اما این انبوه جمعیت که گروهی از آنها از افراد تازه مسلمان و ساخته نشده بودند، موجب فرار لشکر و شکست ابتدایی شدند.
این شکست ابتدایی چنان بود که قرآن اضافه میکند: «و زمین با آن همه وسعتش بر شما تنگ شد» (وَ ضاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ).
«سپس پشت به دشمن کرده و فرار نمودید» (ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ).
(آیه 26)- در این موقع که سپاه اسلام در اطراف سرزمین حنین پراکنده شده بود، و جز گروه کمی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله باقی نمانده بودند، و پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله به خاطر فرار آنها شدیدا نگران و ناراحت بود، «خداوند آرامش و اطمینان خویش را بر پیامبرش و بر مؤمنان فرستاد» (ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ).
«و هم چنین لشکریانی که شما نمیدیدید، (برای تقویت و یاریتان) فرو فرستاد» (وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها).
و در پایان نتیجه نهایی جنگ «حنین» را چنین بیان میکند: «خداوند افراد بیایمان و بت پرست را کیفر داد» (وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا). گروهی کشته و گروهی اسیر و جمعی پا به فرار گذاردند آن چنان که از دسترس ارتش اسلام خارج شدند.
«و این است کیفر افراد بیایمان»! (وَ ذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 190]
(آیه 27)- ولی با این حال درهای توبه و بازگشت را به روی اسیران و فرارکنندگان از کفار باز گذارد که اگر مایل باشند به سوی خدا باز گردند و آیین حق را بپذیرند، چنانکه قرآن میگوید: «سپس خداوند بعد از این جریان توبه هر کس را بخواهد (و او را شایسته و آماده برای توبه واقعی بداند) میپذیرد» (ثُمَّ یَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عَلی مَنْ یَشاءُ).
«چرا که خداوند آمرزنده و مهربان است» (وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
و هیچ گاه درهای توبه را به روی کسی نمیبندد، و از رحمت گسترده خود کسی را نومید نمیسازد.
در آخر ماه رمضان یا در ماه شوال سنه هشتم هجرت بود که رؤسای طایفه «هوازن» نزد «مالک بن عوف» جمع شدند و اموال و فرزندان و زنان خود را به همراه آوردند تا به هنگام درگیری با مسلمانان هیچ کس فکر فرار در سر نپروراند و به این ترتیب وارد سرزمین «اوطاس» شدند.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله پرچم بزرگ لشکر را بست و به دست علی علیه السّلام داد. دو هزار نفر از مسلمانانی که در فتح مکّه اسلام را پذیرفته بودند به اضافه ده هزار نفر سربازان اسلام که همراه پیامبر برای فتح مکّه آمده بودند برای میدان جنگ حرکت کردند.
هنگامی که پیامبر نماز صبح را با یاران خواند فرمان داد به طرف سرزمین «حنین» سرازیر شدند، در این موقع بود که ناگهان لشکر «هوازن» از هر سو مسلمانان را زیر رگبار تیرهای خود قرار دادند. گروهی که در مقدمه لشکر قرار داشتند (و در میان آنها تازه مسلمانان مکّه بودند) فرار کردند، و این امر سبب شد که باقیمانده لشکر به وحشت بیفتند و فرار کنند.
خداوند در اینجا آنها را با دشمنان به حال خود واگذارد و موقتا دست از حمایت آنها برداشت زیرا به جمعیت انبوه خود مغرور بودند، و آثار شکست در آنان آشکار گشت.
اما علی علیه السّلام که پرچمدار لشکر بود با عده کمی در برابر دشمن ایستادند و همچنان به پیکار ادامه دادند.
[شماره صفحه واقعی : 191]
در این هنگام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به عباس که صدای بلند و رسایی داشت دستور داد فورا از تپهای که در آن نزدیکی بود بالا رود و به مسلمانان فریاد زند:
«ای گروه مهاجران و انصار! و ای یاران سوره بقره! و ای اهل بیعت شجره! به کجا فرار میکنید؟ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اینجاست»! هنگامی که مسلمانان صدای عباس را شنیدند بازگشتند و گفتند: «لبّیک، لبّیک» و حمله سختی از هر جانب به سپاه دشمن کردند. آن چنان که حدود یک صد نفر از سپاه دشمن کشته شد و اموالشان به غنیمت به دست مسلمانان افتاد و گروهی نیز اسیر شدند.
پس از پایان جنگ نمایندگان و رئیس قبیله هوازن خدمت پیامبر آمدند و اسلام را پذیرفتند و پیامبر محبت زیاد به آنها کرد.
(آیه 28)- مشرکان حق ورود به مسجد الحرام را ندارند! یکی از فرمانهای چهارگانهای که علی علیه السّلام در مراسم حج سال نهم هجرت، به مردم مکّه ابلاغ کرد این بود که از سال آینده هیچ یک از مشرکان حق ورود به مسجد الحرام و طواف خانه کعبه را ندارد، این آیه اشاره به این موضوع و فلسفه آن کرده، میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! مشرکان آلوده و ناپاکند، بنابراین نباید بعد از امسال نزدیک مسجدالحرام شوند» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا).
سپس در پاسخ افراد کوته بینی که اظهار میداشتند اگر پای مشرکان از مسجد الحرام قطع شود، کسب و کار و تجارت ما از رونق میافتد، و فقیر و بیچاره خواهیم شد، میگوید: «و اگر از فقر و احتیاج میترسید، به زودی خداوند اگر بخواهد از فضلش شما را بینیاز میسازد» (وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ).
همان گونه که به عالیترین وجهی بینیاز ساخت، و با گسترش اسلام در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سیل زائران خانه خدا به سوی مکّه به حرکت در آمد، و این موضوع تا به امروز ادامه دارد، و مکّه که در میان یک مشت کوههای خشک و سنگلاخهای
[شماره صفحه واقعی : 192]
بیآب و علف است، به صورت یک شهر بسیار آباد و یک کانون مهم داد و ستد و تجارت درآمده است.
و در پایان آیه اضافه میکند: «خداوند دانا و حکیم است» (إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
و هر دستوری میدهد بر طبق حکمت است و از نتائج آینده آن کاملا آگاه و با خبر میباشد.
(آیه 29)- وظیفه ما در برابر اهل کتاب: در آیات گذشته سخن از وظیفه مسلمانان در برابر «بت پرستان» بود، این آیه و آیات آینده تکلیف مسلمین را با «اهل کتاب» روشن میسازد.
در این آیات در حقیقت اسلام برای آنها یک سلسله احکام حد وسط میان «مسلمین» و «مشرکین» قائل شده است، زیرا اهل کتاب از نظر پیروی از یک دین آسمانی شباهتی با مسلمانان دارند، ولی از جهتی نیز شبیه به مشرکان هستند، به همین دلیل اجازه کشتن آنها را نمیدهد در حالی که این اجازه را در باره بت پرستانی که مقاومت به خرج میدادند، میداد، زیرا برنامه، برنامه ریشه کن ساختن بت پرستی از روی کره زمین بوده است.
ولی در صورتی اجازه کنار آمدن با اهل کتاب را میدهد که آنها حاضر شوند به صورت یک اقلیّت سالم مذهبی با مسلمانان زندگی مسالمت آمیز داشته باشند، اسلام را محترم بشمرند و دست به تحریکات بر ضد مسلمانان و تبلیغات مخالف اسلام نزنند، و یکی دیگر از نشانههای تسلیم آنها در برابر این نوع همزیستی مسالمت آمیز آن است که «جزیه» را که یک نوع مالیات سرانه است، بپذیرند و هر ساله آن را به حکومت اسلامی بپردازند.
در غیر این صورت دستور مبارزه و پیکار با آنها را صادر میکند، دلیل این شدت عمل را در لابلای سه جمله در آیه مورد بحث روشن میسازد.
نخست میگوید: «با کسانی که ایمان به خدا و روز قیامت ندارند، پیکار کنید» (قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ).
[شماره صفحه واقعی : 193]
اما چگونه اهل کتاب مانند یهود و نصاری ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارند، با این که به ظاهر میبینیم هم خدا را قبول دارند و هم معاد را، این به خاطر آن است که ایمان آنان آمیخته به خرافات و مطالب بیاساس فراوانی است.
سپس به دومین صفت آنها اشاره میکند که آنها در برابر محرّمات الهی تسلیم نیستند «و آنچه را که خدا و پیامبرش تحریم کرده، حرام نمیشمرند» (وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ). آلودگی به شراب، ربا، خوردن گوشت خوک و ارتکاب بسیاری از بیبند و باریهای جنسی در میان آنها رواج دارد.
بالاخره به سومین صفت آنها اشاره کرده، میگوید: «آنها بطور کلی آیین حق را قبول ندارند» (وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ).
یعنی ادیان آنها از مسیر اصلی منحرف شده بسیاری از حقایق را به دست فراموشی سپردهاند و انبوهی از خرافات را به جای آن نشانیدهاند.
پس از ذکر این اوصاف سه گانه که در حقیقت مجوز مبارزه با آنهاست میگوید: «این حکم در باره آنهاست که اهل کتابند» (مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ).
بعد تفاوتی را که آنها با مشرکان و بت پرستان دارند در ضمن یک جمله بیان کرده و میگوید: «این مبارزه تا زمانی خواهد بود که جزیه را با دست خود با خضوع و تسلیم بپردازند» (حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ).
«جزیه» یک نوع مالیات سرانه اسلامی است که به افراد تعلق میگیرد، نه بر اموال و اراضی، و به تعبیر دیگر «مالیات سرانه سالانه» است.
فلسفه اصلی این مالیات این است که دفاع از موجودیت و استقلال و امنیت یک کشور وظیفه همه افراد آن کشور است، بنابراین هرگاه جمعی عملا برای انجام این وظیفه قیام کنند، و عدهای دیگر به خاطر اشتغال به کسب و کار نتوانند در صف سربازان قرار گیرند وظیفه گروه دوم این است که هزینه جنگجویان و حافظان امنیت را به صورت یک مالیات سرانه در سال بپردازند.
بنابراین جزیه تنها یک نوع کمک مالی است، که از طرف اهل کتاب در برابر مسؤولیتی که مسلمانان به منظور تأمین امنیت جان و مال آنها به عهده
[شماره صفحه واقعی : 194]
میگیرند، پرداخت میگردد.
(آیه 30)- بت پرستی اهل کتاب: در آیات گذشته پس از بحث پیرامون مشرکان و لغو پیمانهای آنها و لزوم برچیده شدن آیین بت پرستی اشاره به وضع «اهل کتاب» شده بود.
در اینجا وجه شباهت اهل کتاب- مخصوصا یهود و نصاری- را با مشرکان و بت پرستان بیان میکند تا روشن شود که اگر در مورد اهل کتاب نیز تا حدودی سختگیری به عمل آمده به خاطر انحرافشان از توحید و گرایش آنها به نوعی از «شرک در عقیده» و «شرک در عبادت» است.
نخست میگوید: «یهود گفتند: عزیر پسر خداست»! (وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ). «و مسیحیان نیز گفتند: مسیح پسر خداست»! (وَ قالَتِ النَّصاری الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ). «این سخنی است که آنها با زبان میگویند» و حقیقتی در آن نهفته نیست (ذلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ). «این گفتگوی آنها شبیه گفتار مشرکان پیشین است» که از آنان تقلید کردهاند (یُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ).
«خداوند آنها را بکشد و به لعن خود گرفتار و از رحمتش دور سازد، چگونه دروغ میگویند و به انحراف کشانده میشوند» (قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ).
عزیر کیست؟ «عزیر» در لغت عرب همان «عزرا» در لغت یهود است که در تاریخ یهود موقعیت خاصی دارد تا آنجا که بعضی اساس ملیت و درخشش تاریخ این جمعیت را به او نسبت میدهند و در واقع او خدمت بزرگی به این آیین کرد، زیرا هنگامی که به وسیله «بخت نصّر» پادشاه «بابل» وضع یهود بکلی درهم ریخته شد، شهرهای آنها به دست سربازان افتاد و معبدشان ویران و کتاب آنها تورات سوزانده شد.
سپس هنگامی که «کوروش» پادشاه ایران «بابل» را فتح کرد، «عزرا» که یکی از بزرگان یهود در آن روز بود نزد وی آمد و برای آنها شفاعت کرد.
در این هنگام او طبق آنچه در خاطرش از گفتههای پیشینیان یهود باقی مانده بود «تورات» را از نو نوشت.
[شماره صفحه واقعی : 195]
به همین دلیل یهود او را یکی از نجات دهندگان و زنده کنندگان آیین خویش میدانند و به همین جهت برای او فوق العاده احترام قائلند.
این موضوع سبب شد که گروهی از یهود لقب «ابن اللّه» (فرزند خدا) را برای او انتخاب کنند.
(آیه 31)- در این آیه به شرک عملی آنان (در مقابل شرک اعتقادی) و یا به تعبیر دیگر «شرک در عبادت» اشاره کرده، میگوید: «یهود و نصاری دانشمندان و راهبان خود را، خدایان خود، در برابر پروردگار قرار دادند» (اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ).
و نیز «مسیح فرزند مریم را به الوهیت پذیرفتند» (وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ).
شک نیست که یهود و نصاری در برابر علماء و راهبان خود سجده نمیکردند ولی از آنجا که خود را بدون قید و شرط در اطاعت آنان قرار داده بودند و حتی احکامی را که بر خلاف حکم خدا میگفتند واجب الاجرا میشمردند قرآن از این پیروی کورکورانه و غیر منطقی تعبیر به «اتخاذ رب» کرده است.
در پایان آیه روی این مسأله تأکید میکند که تمام این بشر پرستیها بدعت و از مسائل ساختگی است «هیچ گاه به آنها دستوری داده نشده جز خداوند یکتا را بپرستند» (وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً).
«معبودی که هیچ کس جز او شایسته پرستش نیست» (لا إِلهَ إِلَّا هُوَ).
«معبودی که منزه است از آنچه آنها شریک وی قرار میدهند» (سُبْحانَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ).
قرآن مجید در آیه فوق درس بسیار پرارزشی به همه پیروان خود میدهد و یکی از عالیترین مفاهیم توحید را ضمن آن خاطر نشان میسازد، و میگوید: هیچ مسلمانی حق ندارد اطاعت بیقید و شرط انسانی را بپذیرد، زیرا این کار مساوی است با پرستش او، همه اطاعتها باید در چارچوب اطاعت خدا در آید و پیروی از دستور انسانی تا آنجا مجاز است که با قوانین خدا مخالفت نداشته باشد این انسان هر کس و هر مقامی میخواهد باشد.
[شماره صفحه واقعی : 196]
(آیه 32)- در این آیه تشبیه جالبی برای تلاشهای مذبوحانه و بیسرانجام یهود و نصاری و یا همه مخالفان اسلام حتی مشرکان کرده، میگوید: «اینها میخواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند ولی خداوند جز این نمیخواهد که این نور الهی را همچنان گستردهتر و کاملتر سازد (تا همه جهان را فراگیرد، و تمام جهانیان از پرتو آن بهره گیرند) هر چند کافران را خوشایند نباشد» (یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ).
و برای مجسم کردن حقارت تلاشهای آنها تعبیری از این رساتر به نظر نمیرسد و در واقع کوششهای یک مخلوق ناتوان در برابر اراده بیپایان و قدرت بیانتهای حق غیر از این نخواهد بود.
(آیه 33)- سر انجام در این آیه بشارت عالمگیر شدن اسلام را به مسلمانان داده و با آن، بحث آیه گذشته را دائر بر این که تلاشهای مذبوحانه دشمنان اسلام به جایی نمیرسد، تکمیل میکند و با صراحت میگوید: «او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر تمام ادیان پیروز و غالب گرداند، هر چند مشرکان را خوشایند نباشد» (هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ).
منظور از «هدی» دلائل روشن و براهین آشکاری است که در آیین اسلام وجود دارد و منظور از «دین حق» همین آیینی است که اصولش حق و فروعش نیز حق و بالاخره تاریخ و مدارک و اسناد و نتیجه و برداشت آن نیز همه حق است و بدون شک آیینی که هم محتوای آن حق باشد و هم دلائل و مدارک و تاریخ آن روشن، باید سر انجام بر همه آیینها پیروز گردد.
با گذشت زمان، و پیشرفت علم و دانش، و سهولت ارتباطات، واقعیتها چهره خود را از پشت پردههای تبلیغات مسموم، به در خواهد آورد و موانعی را که مخالفان حق بر سر راه آن قرار میدهند درهم کوبیده خواهد شد، و به این ترتیب آیین حق و حکومت حق همه جا را فرا خواهد گرفت هر چند دشمنان حق نخواهند و از هیچ گونه کارشکنی مضایقه نکنند، زیرا حرکت آنها حرکتی است بر خلاف
[شماره صفحه واقعی : 197]
مسیر تاریخ و بر ضدّ سنن آفرینش!
آیه فوق- که عینا و با همین الفاظ در سوره «صفّ» آیه 9 آمده است و با تفاوت مختصری در سوره «فتح» آیه 28 تکرار شده، خبر از واقعه مهمی میدهد که اهمیتش موجب این تکرار شده است- خبر از جهانی شدن اسلام و عالمگیر گشتن این آیین میدهد.
زیرا مفهوم آیه پیروزی همه جانبه اسلام بر همه ادیان جهان است، و معنی این سخن آن است که سر انجام اسلام همه کره زمین را فرا خواهد گرفت و بر همه جهان پیروز خواهد گشت.
از امام صادق علیه السّلام در تفسیر این آیه چنین نقل شده: «به خدا سوگند هنوز محتوای این آیه تحقق نیافته است و تنها زمانی تحقق میپذیرد که «قائم» خروج کند و به هنگامی که او قیام کند کسی که خدا را انکار نماید در تمام جهان باقی نخواهد ماند».
و نیز از امام باقر علیه السّلام چنین نقل شده: «و عدهای که در این آیه است به هنگام ظهور مهدی از آل محمد صلّی اللّه علیه و آله صورت میپذیرد، در آن روز هیچ کس در روی زمین نخواهد بود مگر این که اقرار به حقانیت محمد صلّی اللّه علیه و آله میکند».
(آیه 34)- کنز ممنوع است! در آیات گذشته سخن از اعمال شرک آمیز یهود و نصاری بود که برای دانشمندان خود یک نوع الوهیت قائل بودند، در این آیه میگوید: آنها نه تنها مقام الوهیت را ندارند بلکه صلاحیت رهبری خلق را نیز دارا نیستند، بهترین گواه این سخن خلافکاریهای گوناگون آنهاست، روی سخن را به مسلمانان کرده، میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! بسیاری از علمای اهل کتاب و راهبان، اموال مردم را به باطل میخورند، و خلق را از راه خالق باز میدارند» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ).
آنها به صورتهای مختلفی اموال مردم را بدون مجوز و از طریق باطل میخورند.
[شماره صفحه واقعی : 198]
یکی این که: حقایق تعلیمات آیین مسیح علیه السلام و موسی علیه السلام را کتمام میکردند تا مردم به آیین جدید (آیین اسلام) نگروند و منافع آنها به خطر نیفتد و هدایایشان قطع نشود.
و دیگر این که: با گرفتن «رشوه» از مردم حق را باطل و باطل را حق میکردند و به نفع زورمندان و اقویا حکم باطل میدادند.
یکی دیگر از طرق نامشروع درآمدشان این بود که به نام «بهشت فروشی» و یا «گناه بخشی» مبالغ هنگفتی از مردم میگرفتند.
و اما جلوگیری کردنشان از راه خدا روشن است زیرا آیات الهی را تحریف میکردند و یا به خاطر حفظ منافع خویش مکتوم میداشتند.
سپس قرآن به تناسب بحث دنیاپرستی پیشوایان یهود و نصاری به ذکر یک قانون کلی در مورد ثروت اندوزان پرداخته، میگوید: «و کسانی که طلا و نقره را جمعآوری و گنجینه و پنهان میکنند و در راه خدا انفاق نمینمایند آنها را به عذاب دردناکی بشارت ده» (وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ).
آیه فوق صریحا ثروتاندوزی و گنجینه سازی اموال را تحریم کرده است و به مسلمانان دستور میدهد که اموال خویش را در راه خدا، و در طریق بهرهگیری بندگان خدا به کار اندازند، و از اندوختن و ذخیره کردن و خارج ساختن آنها از گردش معاملات به شدت بپرهیزند، در غیر این صورت باید منتظر عذاب دردناکی باشند.
این عذاب دردناک تنها کیفر شدید روز رستاخیز نیست بلکه مجازاتهای سخت این دنیا را که بر اثر به هم خوردن موازنه اقتصادی و پیدایش اختلافات طبقاتی دامان فقیر و غنی را میگیرد نیز شامل میشود.
طبق بسیاری از روایات آنچه واجب است، پرداختن زکات سالانه است و نه غیر آن. بنابراین هرگاه انسان اموالی را جمعآوری کند و هر سال مرتبا مالیات اسلامی آن یعنی زکات را بپردازد مشمول آیه فوق نخواهد بود.
[شماره صفحه واقعی : 199]
از جمله در حدیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میخوانیم: هنگامی که آیه فوق نازل شد کار بر مسلمانان مشکل گردید و گفتند: با این حکم هیچ یک از ما نمیتواند چیزی برای فرزندان خود ذخیره کند و آینده آنها را تأمین نماید ... سر انجام از پیامبر سؤال کردند، پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: «خداوند زکات را واجب نکرده است مگر به خاطر این که باقیمانده اموال شما برای شما پاک و پاکیزه باشد، لذا قانون ارث را در باره اموالی که بعد از شما میماند قرار داده است» یعنی اگر گردآوری مال بکلی ممنوع بود قانون ارث موضوع نداشت.
ولی روایات دیگری در منابع اسلامی مشاهده میکنیم که مضمون آن با تفسیر فوق ظاهرا و در بدو نظر سازگار نیست، از جمله از علی علیه السّلام نقل شده که فرمود:
«هرچه از چهار هزار (درهم)- که ظاهرا اشاره به مخارج یک سال است- بیشتر باشد «کنز» است خواه زکاتش را بپردازند یا نه، و آنچه کمتر از آن باشد نفقه و هزینه زندگی محسوب میشود، بنابراین ثروت اندوزان را به عذاب دردناک بشارت ده».
از بررسی مجموع احادیث به ضمیمه خود آیه میتوان چنین نتیجه گرفت که در شرایط عادی و معمولی یعنی در مواقعی که جامعه در وضع ناگوار و خطرناکی نیست و مردم از زندگانی عادی بهرهمندند پرداختن زکات کافی است و باقیمانده کنز محسوب نمیشود.
و اما در مواقع فوق العاده و هنگامی که حفظ مصالح جامعه اسلامی ایجاب کند حکومت اسلامی میتواند محدودیتی برای جمعآوری اموال قائل شود و یا بکلی همه اندوختهها و ذخیرههای مردم را برای حفظ موجودیت جامعه اسلامی مطالبه کند.
(آیه 35)- کیفر ثروت اندوزان! در این آیه اشاره به یکی از مجازاتهای این گونه افراد در جهان دیگر کرده، میگوید: «روزی فرا خواهد رسید که (این سکّهها) را در آتش سوزان دوزخ داغ و گداخته کرده و پیشانی و پهلو و پشتشان را با آن داغ میکنند» (یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 200]
و در همین حال فرشتگان عذاب به آنها میگویند: «این همان چیزی است که برای خودتان اندوختید و به صورت کنز در آوردید» و در راه خدا به محرومان انفاق نکردید (هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ).
«اکنون بچشید آنچه را برای خود اندوخته بودید» و عواقب شوم آن را دریابید (فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ).
این آیه بار دیگر بر این حقیقت تأکید میکند که اعمال انسانها از بین نمیروند و همچنان باقی میمانند و همانها هستند که در جهان دیگر برابر انسان مجسم میشوند و مایه سرور و شادی و یا رنج و عذاب او میگردند.
(آیه 36)- آتش بس اجباری! از آنجا که در این سوره بحثهای مشروحی پیرامون جنگ با مشرکان آمده است در این آیه و آیه بعد اشاره به یکی از مقررات جنگ و جهاد اسلامی شده و آن احترام به ماههای حرام است.
نخست میگوید: «تعداد ماهها در نزد خدا در کتاب آفرینش از آن روز که آسمانها و زمین را آفرید دوازده ماه است» (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ).
از آن روز که نظام منظومه شمسی به شکل کنونی صورت گرفت سال و ماه وجود داشت، سال عبارت از یک دوره کامل گردش زمین به دور خورشید، و ماه عبارت از یک دوره کامل گردش کره ماه به دور کره زمین است که در هر سال دوازده بار تکرار میشود.
سپس اضافه میکند: «از این دوازده ماه چهار ماه، ماه حرام است» که هرگونه جنگ و نبرد در آن حرام است (مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ).
بعد برای تأکید میگوید: «این آیین ثابت و پابرجا و تغییر ناپذیر است» نه رسم نادرستی که در میان عرب بود که با میل و هوس خویش آنها را جابهجا میکردند (ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ).
از پارهای از روایات استفاده میشود که تحریم جنگ در این چهار ماه علاوه بر آیین ابراهیم در آیین یهود و مسیح و سایر آیینهای آسمانی نیز بوده است.
[شماره صفحه واقعی : 201]
سپس میگوید: «در این چهار ماه به خود ستم روا مدارید» با شکستن احترام آنها خویش را گرفتار کیفرهای دنیا و مجازاتهای آخرت نسازید (فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ).
ولی از آنجا که ممکن بود تحریم جهاد در این چهار ماه وسیلهای برای سوء استفاده دشمنان بشود و آنها را در حمله کردن به مسلمین جسور کند در جمله بعد اضافه میکند: «با مشرکان بطور دسته جمعی پیکار کنید همان گونه که آنها متفقا با شما میجنگند» (وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَما یُقاتِلُونَکُمْ کَافَّةً).
یعنی با این که آنها مشرکند و بت پرست و شرک سر چشمه پراکندگی است ولی با این حال در یک صف واحد با شما میجنگند، شما که موحدید و یکتاپرست سزاوارتر هستید که وحدت کلمه را برابر دشمن حفظ کنید و در یک صف همچون یک دیوار آهنین در مقابل دشمنان بایستید.
سر انجام میگوید: «و بدانید (اگر پرهیزکار باشید و اصول تعلیمات اسلام را دقیقا اجرا کنید خداوند پیروزی شما را تضمین میکند زیرا) خدا با پرهیزکاران است» (وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ).
(آیه 37)- در این آیه اشاره به یک سنت غلط جاهلی یعنی مسأله «نسیء» (تغییر دادن جای ماههای حرام) کرده، میگوید: «تغییر دادن ماههای حرام کفری است که بر کفر آنها افزوده میشود» (إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ).
زیرا علاوه بر شرک و «کفر اعتقادی» با زیر پا گذاشتن این دستور مرتکب کفر عملی هم میشدند.
«و با این عمل افراد بیایمان در گمراهی بیشتر قرار میگیرند» (یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا).
«آنها در یک سال ماهی را حلال میشمرند، و سال دیگر همان ماه را تحریم میکنند تا به گمان خود آن را با تعداد ماههایی که خدا تعیین کرده تطبیق دهند» (یُحِلُّونَهُ عاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عاماً لِیُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ).
یعنی هرگاه یکی از ماههای حرام را حذف میکنند ماه دیگری را به جای آن
[شماره صفحه واقعی : 202]
میگذارند تا عدد چهار ماه تکمیل شود! در حالی که با این عمل زشت و مسخره فلسفه تحریم ماههای حرام را بکلی از میان میبردند و حکم خدا را بازیچه هوسهای خویش میساختند، و عجب این که از این کار خود بسیار خشنود و راضی هم بودند، زیرا «اعمال زشتشان در نظرشان جلوه کرده بود» (زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ).
و میگفتند: فاصله زیاد آتش بس ورزیدگی جنگی را کم میکند باید آتشی به پا کرد.
خدا نیز آن مردمی را که شایستگی هدایت ندارند به حال خود رها میکند و دست از هدایتشان میکشد زیرا: «خداوند گروه کافران را هدایت نمیکند» (وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ).
(آیه 38)
از «ابن عباس» و دیگران نقل شده که این آیه و آیه بعد در باره جنگ «تبوک» نازل گردیده است.
در روایات اسلامی آمده است که پیامبر معمولا مقاصد جنگی و هدفهای نهایی خود را قبل از شروع جنگ برای مسلمانان روشن نمیساخت تا اسرار نظامی اسلام به دست دشمنان نیفتد، ولی در مورد «تبوک» چون مسأله شکل دیگری داشت قبلا با صراحت اعلام نمود که ما به مبارزه با «رومیان» میرویم زیرا مبارزه با امپراتوری روم شرقی کار سادهای نبود، و میبایست مسلمانان برای این درگیری بزرگ کاملا آماده شوند و خودسازی کنند.
به علاوه فاصله میان مدینه و سرزمین رومیان بسیار زیاد بود، و از همه گذشته فصل تابستان و گرما و برداشت محصول غلات و میوهها بود.
همه این امور دست به دست هم داده و رفتن به سوی میدان جنگ را فوق العاده بر مسلمانان مشکل میساخت، تا آنجا که بعضی در اجابت دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تردید و دو دلی نشان میدادند! این دو آیه نازل شد و با لحنی قاطع و کوبنده به مسلمانان هشدار داد و اعلام خطر کرد و آنها را آماده این نبرد بزرگ ساخت.
[شماره صفحه واقعی : 203]
همان گونه که در شأن نزول گفتیم، آیه فوق ناظر به جریان جنگ «تبوک» است.
«تبوک» منطقهای است میان «مدینه» و «شام» که اینک مرز کشور «عربستان سعودی» محسوب میشود، و در آن روز نزدیک سرزمین امپراتوری روم شرقی که بر شامات تسلط داشت محسوب میشد. این واقعه در سال نهم هجری یعنی حدود یک سال بعد از جریان فتح مکّه روی داد.
قرآن با شدت هر چه تمامتر مردم را به جهاد دعوت میکند، گاهی به زبان تشویق، و گاهی به زبان ملامت و سرزنش، و گاهی به زبان تهدید، با آنها سخن میگوید و از هر دری برای آماده ساختن آنها وارد میشود.
نخست میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! چرا هنگامی که به شما گفته میشود در راه خدا و به سوی میدان جهاد حرکت کنید سستی و سنگینی به خرج میدهید»؟ (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ما لَکُمْ إِذا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ).
سپس با سخن ملامت آمیزی میگوید: «آیا به این زندگی دنیا، این زندگی پست و زود گذر و ناپایدار، به جای زندگی وسیع و جاویدان آخرت راضی شدید»؟
(أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ). «با این که فوائد و متاع زندگی دنیا در برابر زندگی آخرت یک امر ناچیز بیش نیست» (فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِیلٌ).
چگونه یک انسان عاقل تن به چنین مبادله زیانباری ممکن است بدهد؟
و چگونه متاع فوق العاده گرانبها را به خاطر دستیابی به یک متاع ناچیز و کم ارزش از دست میدهد؟
(آیه 39)- سپس مسأله را از لحن ملامت آمیز بالاتر برده و شکل یک تهدید جدّی به خود میگیرد و میگوید: «اگر شما به سوی میدان جنگ حرکت نکنید خداوند به عذاب دردناکی مجازاتتان خواهد کرد» (إِلَّا تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذاباً أَلِیماً).
و اگر گمان میکنید با کنار رفتن شما و پشت کردنتان به میدان جهاد چرخ پیشرفت اسلام از کار میافتد و فروغ آیین خدا به خاموشی میگراید سخت در
[شماره صفحه واقعی : 204]
اشتباهید زیرا: «خداوند گروهی غیر از شما (از افراد با ایمان و مصمّم و مطیع فرمان خود را) به جای شما قرار خواهد داد» (وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ).
گروهی که از هر نظر مغایر شما هستند نه تنها شخصیتشان بلکه ایمان و اراده و شهامت و فرمانبرداریشان غیر از شماست.
بعضی از مفسران این جمله را اشاره به ایرانیان یا مردم من دانستهاند.
«و از این رهگذر هیچ گونه زیانی نمیتوانید به خداوند و آیین پاک او وارد کنید» (وَ لا تَضُرُّوهُ شَیْئاً).
این یک واقعیت است، نه یک گفتگوی خیالی یا آرزوی دور و دراز، چرا که «خداوند بر هر چیز تواناست» (وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ). و هرگاه اراده پیروزی آئین پاکش را کند بدون گفتگو جامه عمل به آن خواهد پوشاند.
(آیه 40)- خداوند پیامبرش را در حساسترین لحظات تنها نگذارد! در آیات گذشته همان گونه که گفته شد روی مسأله جهاد در برابر دشمن از چند راه تأکید شده بود، از جمله این که گمان نکنید اگر شما خود را از جهاد و یاری پیامبر کنار بکشید کار او و اسلام، زمین میماند.
آیه مورد بحث این موضوع را تعقیب کرده، میگوید: «اگر او را یاری نکنید، خداوند او را یاری کرد» و در مشکلترین ساعات، او را تنها نگذاشت (إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ).
و آن زمانی بود که مشرکان «مکّه» توطئه خطرناکی برای نابود کردن پیامبر چیده بودند و همان گونه که در ذیل آیه 30 سوره «انفال» شرح آن گذشت. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به فرمان خدا از این جریان آگاه شد و شبانه از مکّه به سوی مدینه حرکت کرد. دشمنان کوشش فراوانی برای یافتن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کردند ولی مأیوس و نومید بازگشتند و پیامبر بعد از چندین شبانه روز سالم به مدینه رسید و فصل نوینی در تاریخ اسلام آغاز شد.
آیه اشاره به یکی از حساسترین لحظات این سفر تاریخی کرده، میگوید:
خداوند پیامبرش را یاری کرد «در آن هنگام که کافران او را بیرون کردند» (إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا).
[شماره صفحه واقعی : 205]
البته قصد کفار بیرون کردن او از «مکّه» نبود، بلکه تصمیم به کشتن او داشتند، ولی چون نتیجه کارشان بیرون رفتن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از مکّه شد این نسبت به آنها داده شده است.
سپس میگوید: «این در حالی بود که او دومین نفر بود» (ثانِیَ اثْنَیْنِ).
اشاره به این که جز یک نفر همراه او نبود و این نهایت تنهایی او را در این سفر پر خطر نشان میدهد و همسفر او ابو بکر بود.
«به هنگامی که دو نفری به غار، (ثور) پناه بردند» (إِذْ هُما فِی الْغارِ).
«در آن موقع (ترس و وحشت، یار و همسفر پیامبر را فرا گرفت و پیامبر او را دلداری میداد) و به همسفرش میگفت: غم مخور خدا با ماست» (إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا). «در این هنگام خداوند روح آرامش و اطمینان را (که در لحظات حساس و پر خطر بر پیامبرش نازل میکرد) بر او فرستاد» (فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ). «و او را با لشکرهایی که نمیتوانستید آنها را مشاهده کنید، یاری کرد» (وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها).
«و گفتار و هدف کافران را پایین قرار داده، (و آنها را با شکست مواجه ساخت) و سخن خدا و آیین او بالا و پیروز است» (وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا).
اشاره به این که توطئههای آنها در هم شکست، آیین خرافیشان در هم پیچیده شد، و نور خدا همه جا آشکار گشت و پیروزی در تمام جهات نصیب پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله شد.
چرا چنین نشود در حالی که «خداوند هم قادر است و هم حکیم و دانا» (وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ). با حکمتش راههای پیروزی را به پیامبرش نشان میدهد و با قدرتش او را یاری میکند.
(آیه 41)- تن پروران طمّاع! گفتیم جنگ «تبوک» یک وضع استثنایی داشت، و توأم با مقدماتی کاملا مشکل و پیچیده بود، به همین جهت عدهای از افراد ضعیف الایمان و یا منافق از شرکت در این میدان تعلل میورزیدند، در آیات
[شماره صفحه واقعی : 206]
گذشته خداوند گروهی از مؤمنان را سرزنش کرد.
به دنبال این سخن بار دیگر مؤمنان را با لحنی تشویق آمیز دعوت همه جانبه به سوی جهاد میکند و مسامحه کنندگان را مورد سرزنش قرار میدهد.
نخست میگوید: «همگی به سوی میدان جهاد حرکت کنید، خواه سبکبار باشید یا سنگین بار» (انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا).
سپس اضافه میکند: «در راه خدا با اموال و جانها جهاد کنید» (وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ). یعنی جهادی همه جانبه و فراگیر.
اما برای این که باز اشتباه برای کسی پیدا نشود که این فداکاریها به سود خداوند است میگوید: «این به نفع شماست اگر بدانید» (ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ).
یعنی اگر بدانید که جهاد کلید سر بلندی و عزت و برطرف کننده ضعف و ذلت است.
و اگر بدانید که راه رسیدن به رضای خدا و سعادت جاویدان و انواع نعمتها و مواهب الهی در این نهضت مقدس عمومی و فداکاری همه جانبه است!
(آیه 42)- سپس بحث را متوجه افراد تنبل و ضعیف الایمان که برای سرباز زدن از حضور در این میدان بزرگ به انواع بهانهها متشبث میشدند کرده، و با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین میگوید: «اگر غنیمتی آماده و سفری نزدیک بود به خاطر رسیدن به متاع دنیا دعوت تو را اجابت میکردند» و برای نشستن بر سر چنین سفره آمادهای میدویدند (لَوْ کانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوکَ).
«لکن اکنون که راه بر آنها دور و پر مشقت است سستی میورزند و بهانه میآورند» (وَ لکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ).
عجب این که تنها به عذر و بهانه قناعت نمیکند بلکه: «به زودی نزد تو میآیند و قسم یاد میکنند که اگر ما قدرت داشتیم با شما خارج میشدیم» (وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَکُمْ).
و اگر میبینید ما به این میدان نمیآییم بر اثر ناتوانی و گرفتاری و عدم قدرت است.
[شماره صفحه واقعی : 207]
آنها با این اعمال و این دروغها در واقع «خود را هلاک میکنند» (یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ).
«ولی خداوند میداند آنها دروغ میگویند» (وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ).
کاملا قدرت دارند اما چون سفره چرب و نرمی نیست و برنامه شاق و پردرد سری در پیش است به قسمهای دروغ متشبث میشوند.
این موضوع منحصر به جنگ «تبوک» و زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نبود، در هر جامعهای گروهی «تنبل» یا «منافق و طمّاع و فرصت طلب» وجود دارند که همیشه منتظرند لحظات پیروزی و نتیجه گیری فرا رسد آنگاه خود را در صف اول جا بزنند، فریاد بکشند، گریبان چاک کنند و خود را نخستین مجاهد و برترین مبارز و دلسوزترین افراد معرفی کنند تا بدون زحمت از ثمرات پیروزی دیگران بهره گیرند! ولی همین گروه مجاهد سینه چاک و مبارز دلسوز به هنگام پیش آمدن حوادث مشکل هر کدام به سویی فرار میکنند و برای توجیه فرار خود عذرها و بهانهها میتراشند. یکی بیمار شده، دیگری فرزندش در بستر بیماری افتاده، سومی خانوادهاش گرفتار وضع حمل است، چهارمی چشمش دید کافی ندارد، پنجمی مشغول تهیه مقدمات است و همچنین ...!
ولی بر افراد بیدار و رهبران روشن لازم است که این گروه را از آغاز شناسایی کنند و اگر قابل اصلاح نیستند از صفوف خود برانند!
(آیه 43)- سعی کن منافقان را بشناسی: از لحن آیات استفاده میشود که گروهی از منافقان نزد پیامبر آمدند و پس از بیان عذرهای گوناگون و حتی سوگند خوردن، اجازه خواستند که آنها را از شرکت در میدان «تبوک» معذور دارد، و پیامبر به این عده اجازه داد.
خداوند در این آیه، پیامبرش را مورد عتاب قرار میدهد و میگوید: «خداوند تو را بخشید، چرا به آنها اجازه دادی» که از شرکت در میدان جهاد خودداری کنند؟! (عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ).
«چرا نگذاشتی آنها که راست میگویند از آنها که دروغ میگویند شناخته
[شماره صفحه واقعی : 208]
شوند و به ماهیّت آنها پی بری»؟ (حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکاذِبِینَ).
آیا عتاب و سرزنش فوق که با اعلام عفو پروردگار توأم شده دلیل بر آن است که اجازه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کار خلافی بوده، یا تنها «ترک اولی» بوده؟ ممکن است گفته شود این عتاب و خطاب مزبور جنبه کنایی داشته و حتی ترک اولی نیز در کار نباشد، بلکه منظور بیان روح منافقگری منافقان با یک بیان لطیف و کنایه آمیز بوده است.
این موضوع را با ذکر مثالی میتوان روشن ساخت. فرض کنید ستمگری میخواهد به صورت فرزند شما سیلی بزند، یکی از دوستانتان دست او را میگیرد شما نه تنها از این کار ناراحت نمیشوید بلکه خوشحال نیز خواهید شد، اما برای اثبات زشتی باطن طرف به صورت عتاب آمیز به دوستتان میگویید: «چرا نگذاشتی سیلی بزند تا همه مردم این سنگدل منافق را بشناسند»؟! و هدفتان از این بیان تنها اثبات سنگدلی و نفاق اوست که در لباس عتاب و سرزنش دوست مدافع ظاهر شده است.
(آیه 44)- سپس به شرح یکی از نشانههای مؤمنان و منافقان پرداخته، میگوید: «آنها که ایمان به خدا و سرای دیگر دارند هیچ گاه از تو اجازه برای عدم شرکت در جهاد با اموال و جانها، نمیخواهند» (لا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ).
بلکه هنگامی که فرمان جهاد صادر شد بدون تعلل و سستی به دنبال آن میشتابند و همان ایمان به خدا و مسؤلیتهایشان در برابر او، و ایمان به دادگاه رستاخیز آنان را به این راه دعوت میکند و راه عذرتراشی و بهانه جویی را به رویشان میبندد.
«خداوند به خوبی افراد پرهیزکار را میشناسد» و از نیت و اعمال آنها کاملا آگاه است (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ).
(آیه 45)- سپس میگوید: «تنها کسانی از تو اجازه (برای عدم شرکت در میدان جهاد) میطلبند که ایمان به خدا و روز جزا ندارند» (إِنَّما یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ).
[شماره صفحه واقعی : 209]
سپس برای تأکید عدم ایمان آنها میگوید: آنها کسانی هستند که «دلهایشان مضطرب و آمیخته با شک و تردید است»! (وَ ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ).
«به همین دلیل در این شک و تردید گاهی قدم به پیش میگذارند و گاهی باز میگردند و پیوسته در حیرت و سرگردانی به سر میبرند» و همیشه منتظر پیدا کردن بهانه و کسب اجازه از پیامبرند (فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ).
این دو نشانه مخصوص «مؤمنان» و «منافقان» صدر اسلام و میدان جنگ «تبوک» نبود، بلکه هم امروز نیز «مؤمنان راستین» را از «مدعیان دروغین» با این دو صفت میتوان شناخت، مؤمن، شجاع و مصمم است و منافق بزدل و ترسو و متحیر و عذرتراش!
(آیه 46)- عدمشان، به ز وجود! در اینجا یکی دیگر از نشانههای کذب و دروغ منافقان را بیان کرده و در حقیقت بحثی را که در آیات قبل گذشت و فرمود:
وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ تکمیل میکند و میگوید: «اینها اگر (راست میگفتند و) اراده داشتند که (بسوی میدان جهاد) خارج شوند وسیلهای برای آن فراهم میساختند» در حالی که هیچ گونه آمادگی در آنها دیده نمیشود (وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً).
اینها افراد تاریکدل بیایمانی هستند که «خدا از شرکت آنها در میدان پر افتخار جهاد کراهت دارد لذا (توفیق خود را از آنها سلب کرده و) آنان را از حرکت باز داشته است و به آنها گفته شد با قاعدین [کودکان و پیران و بیماران] بنشینید» (وَ لکِنْ کَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِینَ).
این یک فرمان تکوینی است که از باطن تاریک و آلوده آنها برخاسته و مقتضای عقیده فاسد و اعمال زشت آنها از آیه فوق به خوبی استفاده میشود که هر عمل و نیتی اقتضایی دارد که خواه ناخواه دامان انسان را میگیرد، و همه افراد شایستگی و لیاقت آن را ندارند که در کارهای بزرگ و راه خدا گام بردارند، این توفیق را خداوند نصیب کسانی میکند که پاکی نیت و آمادگی و اخلاص در آنان سراغ دارد.
[شماره صفحه واقعی : 210]
(آیه 47)- در این آیه به این واقعیت اشاره میکند که عدم شرکت این گونه افراد در میدان جهاد نه تنها جای تأسف نیست بلکه شاید جای خوشحالی باشد.
در حقیقت به مسلمانان یک درس بزرگ میدهد که هیچ گاه در فکر افزودن سیاهی لشکر و کمیت و تعداد نباشند، بلکه به فکر این باشند که افراد مخلص و با ایمان را انتخاب کنند هر چند نفراتشان کم باشد.
نخست میگوید: «اگر آنها همراه شما به سوی میدان جهاد (تبوک) حرکت میکردند (نخستین اثر شومشان این بود) که چیزی جز تردید و اضطراب بر شما نمیافزودند» (لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا).
یعنی حضور آنها با آن روحیه فاسد و توأم با تردید و نفاق و بزدلی اثری جز ایجاد تردید و شک و تولید فساد در میان سپاه اسلام ندارد.
به علاوه «آنها با سرعت کوشش میکنند در میان نفرات لشکر نفوذ کنند و به ایجاد نفاق و تفرقه و از هم گسستن پیوندهای اتحاد بپردازند» (وَ لَأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ).
سپس به مسلمانان اخطار میکند که: مراقب باشید «افراد ضعیف الایمانی در گوشه و کنار جمعیت شما وجود دارند که زود تحت تأثیر سخنان این گروه منافق قرار میگیرند» (وَ فِیکُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ). و یا این که در میان شما افرادی هستند که برای منافقان جاسوسی میکنند.
بنابراین وظیفه مسلمانان قوی الایمان آن است که مراقب این گروه ضعیف یا جاسوس باشند.
و در پایان آیه میگوید: «خداوند همه ستمگران را میشناسد» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ). آنها که آشکارا و آنها که پنهانی ستم به خویش یا به جامعه میکنند از دیدگاه علم او مخفی نیستند.
(آیه 48)- در این آیه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هشدار میدهد که این اولین بار نیست که این گروه منافق به سمپاشی و تخریب مشغول میشوند، آنها در گذشته نیز مرتکب چنین کارهایی شدند، و الآن نیز از هر فرصتی برای نیل به مقصود خود استفاده
[شماره صفحه واقعی : 211]
میکند، و چنین میگوید: «این گروه منافقان قبلا هم میخواستند میان شما تفرقه و پراکندگی ایجاد کنند» (لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ).
و این اشاره به داستان «جنگ احد» است که «عبد اللّه بن ابیّ» و یارانش از نیمه راه بازگشتند و دست از یاری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله برداشتند، و یا اشاره به سایر مواردی است که توطئه بر ضد شخص پیامبر و یا افراد مسلمین چیدند که تاریخ اسلام، آنها را ثبت کرده است.
«و آنها کارها را برای تو دگرگون ساختند» (وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ). نقشهها کشیدند تا اوضاع مسلمانان را به هم بریزند و آنها را از جهاد باز دارند و اطراف تو خالی شود.
اما هیچ یک از این توطئهها و تلاشها به جایی نرسید، و همه نقش بر آب شد و تیرشان به سنگ خورد.
«تا آن که حق فرا رسید و فرمان خدا آشکار گشت» (حَتَّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ).
«در حالی که آنها از پیشرفت و پیروزی تو ناراحت بودند» (وَ هُمْ کارِهُونَ).
اما خواست و اراده بندگان در برابر اراده و مشیت پروردگار کمترین اثری نمیتواند داشته باشد، خدا میخواست تو را پیروز کند و آیینت را به سراسر جهان برساند و موانع را هر چه باشد از سر راه بر دارد و بالاخره این کار را کرد.
(آیه 49)
هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مسلمانان را آماده جنگ تبوک میساخت و دعوت به حرکت میکرد یکی از رؤسای طایفه «بنی سلمه» به نام «جدّ بن قیس» که در صف منافقان بود خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمد و عرض کرد اگر اجازه دهی من در این میدان جنگ حاضر نشوم زیرا علاقه شدیدی به زنان دارم مخصوصا اگر چشمم به دختران رومی بیفتد ممکن است دل از دست بدهم و مفتون آنها شوم! پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به او اجازه داد.
در این موقع آیه نازل شد و عمل آن شخص را محکوم ساخت.
[شماره صفحه واقعی : 212]
منافقان بهانه تراش! شأن نزول فوق نشان میدهد که انسان هرگاه بخواهد شانه از زیر بار مسؤولیتی خالی کند از هر وسیلهای برای خود بهانه میتراشد.
به هر حال قرآن در اینجا روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده و در پاسخ این گونه بهانه جویان رسوا میگوید: «بعضی از آنها میگویند به ما اجازه بده (که از حضور در میدان جهاد خودداری کنیم) و ما را مفتون و فریفته (زنان و دختران زیبا روی رومی) مساز»! (وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لا تَفْتِنِّی).
اصولا منافقان برای اغفال افراد با ایمان غالبا به یک سلسله موضوعات جزئی و ناچیز و گاهی مضحک متشبث میشوند تا موضوعات مهم و کلی را نادیده بگیرند.
ولی به هر حال قرآن در پاسخ او میگوید: «آگاه باشید که اینها هم اکنون در میان فتنه و گناه و مخالفت فرمان خدا سقوط کردهاند و جهنم گرداگرد کافران را احاطه کرده است» (أَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ).
یعنی آنها به عذرهای واهی و این که ممکن است بعدا آلوده به گناه بشوند هم اکنون در دل گناه قرار دارند و جهنم گرداگرد آنها را فرا گرفته است آنها فرمان صریح خدا و پیامبرش را در باره حرکت به سوی جهاد زیر پا میگذارند مبادا به «شبهه شرعی» گرفتار شوند!
(آیه 50)- در این آیه به یکی دیگر از صفات منافقان و نشانههای آنها اشاره شده است و بحثی را که در آیات گذشته و آینده پیرامون نشانههای منافقان میباشد تکمیل میکند.
نخست میگوید: «اگر نیکی به تو رسد آنها را ناراحت میکند» (إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ).
و این ناراحتی دلیل عداوت باطنی و فقدان ایمان آنهاست «ولی در مقابل اگر مصیبتی به تو برسد و گرفتار مشکلی شوی با خوشحالی میگویند: ما از قبل (پیش بینی چنین مسائلی را میکردیم، و) تصمیم لازم را گرفتیم» و خود را از این پرتگاه رهایی بخشیدیم! (وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ).
[شماره صفحه واقعی : 213]
و به خانههای خود «باز میگردند در حالی که (از شکست یا مصیبت یا ناراحتی شما) خوشحالند» (وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ).
این منافقان کوردل از هر فرصتی به نفع خود استفاده و لاف عقل و درایت میزنند که این عقل و تدبیر ما بود که موجب شد در فلان میدان شرکت نکنیم، این سخن را چنان میگویند که گویی از خوشحالی در پوست نمیگنجند!
(آیه 51)- اما تو ای پیامبر! به اینها از دو راه پاسخ گوی، پاسخی دندان شکن و منطقی، نخست «بگو: هیچ حادثهای برای ما رخ نمیدهد مگر آنچه خداوند برای ما مقرّر داشته است همان خدایی که مولای ما» و سرپرست حکیم و مهربان ماست و جز خیر و صلاح ما را مقدر نمیدارد (قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلَّا ما کَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا).
آری «افراد با ایمان باید تنها بر خدا توکّل کنند» (وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ).
تنها به او عشق میورزند و از او یاری میطلبند و سر بر آستان او میسایند تکیهگاه و پناهگاهشان کسی جز او نیست.
(آیه 52)- «و تو ای پیامبر این پاسخ را نیز به آنان بگو که شما چه انتظاری را در باره ما میکشید جز این که به یکی از دو یکی و خیر و سعادت خواهیم رسید» (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ).
یا دشمنان را در هم میکوبیم و پیروز از میدان مبارزه باز میگردیم، و یا کشته میشویم و شربت شهادت را با افتخار مینوشیم، هر کدام پیش آید، خوش آید که مایه افتخار است و روشنی چشم ما و به هر صورت شکست در قاموس ما راه ندارد.
اما به عکس «ما در مورد شما یکی از دو بدبختی، تیره روزی و بلا و مصیبت را انتظار میکشیم، یا در این جهان و جهان دیگر به مجازات الهی گرفتار میشوید، و یا به دست ما خوار و نابود خواهید شد» (وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینا).
«حال که چنین است شما انتظار بکشید، و ما هم با شما انتظار میکشیم»
[شماره صفحه واقعی : 214]
(فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ).
شما در انتظار خوشبختی ما باشید و ما هم در انتظار بدبختی شما نشستهایم!
(آیه 53)- قرآن در اینجا به قسمتی دیگر از نشانههای منافقان و نتیجه و سر انجام کار آنها اشاره کرده و روشن میسازد که چگونه اعمال آنها بیروح و بیاثر است و هیچ گونه بهرهای از آن عایدشان نمیشود، و از آنجا که در میان اعمال نیک، انفاق در راه خدا و نماز (پیوند خلق با خالق) موقعیت خاصی دارد، مخصوصا انگشت روی این دو قسمت گذارده است.
نخست میگوید: ای پیامبر! «به آنها بگو: شما چه از روی اراده و اختیار در راه خدا انفاق کنید و چه از روی کراهت و اجبار (و ملاحظات شخصی و اجتماعی) در هر حال از شما پذیرفته نخواهد شد» (قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ).
سپس به دلیل آن اشاره کرده، میفرماید: «زیرا شما گروه فاسقی بودید» (إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِینَ). نیتهایتان آلوده، و اعمالتان ناپاک، و قلبتان تاریک است، و خدا تنها عملی را میپذیرد که پاک باشد و از شخصی پاک و با تقوا سر زند.
(آیه 54)- در این آیه بار دیگر دلیل عدم قبول انفاقات آنها را توضیح داده، میگوید: «و هیچ چیز مانع قبول انفاقات آنها نشده جز این که آنها به خدا و پیامبرش کافر شدهاند» و هر عملی توأم با ایمان با خدا و توحید نبوده باشد در پیشگاه خدا مقبول نیست (وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ).
پس از ذکر عدم قبول انفاقهای مالی آنها به وضع عبادات آنان اشاره کرده میگوید: «آنها نماز را به جا نمیآورند مگر از روی کسالت و با ناراحتی و سنگینی» (وَ لا یَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَ هُمْ کُسالی).
همان گونه که «انفاق نمیکنند مگر از روی کراهت و اجبار» (وَ لا یُنْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ کارِهُونَ).
در حقیقت به دو دلیل انفاقهای آنها پذیرفته نمیشود یکی به دلیل آن که از روی کفر و عدم ایمان سر میزند، و دیگر این که از روی کراهت و اجبار است.
[شماره صفحه واقعی : 215]
همچنین به دو علت نماز آنها پذیرفته نیست نخست به علت کفر، و دیگر به خاطر آنکه از روی کسالت و کراهت انجام میگیرد.
(آیه 55)- در این آیه روی سخن را به پیامبر کرده، میگوید: «فزونی اموال و اولاد آنها نباید تو را در شگفتی فرو برد» و فکر کنی که آنها با این که منافقند چگونه مشمول این همه مواهب الهی واقع شدهاند (فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ).
چرا که اینها به ظاهر برای آنها نعمت است اما در حقیقت «خدا میخواهد به این وسیله آنان را در زندگی دنیا معذب کند، و به خاطر دلبستگی فوق العاده به این امور در حال کفر و بیایمانی بمیرند» (إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ).
در واقع آنها از دو راه به وسیله این اموال و اولاد (نیروی اقتصادی و انسانی) معذب میشوند: نخست این که این گونه افراد معمولا فرزندانی ناصالح و اموالی بیبرکت دارند که مایه درد و رنجشان در زندگی دنیاست، شب و روز باید برای فرزندانی که مایه ننگ و ناراحتی هستند، تلاش کنند، و برای حفظ اموالی که از طریق گناه به دست آوردهاند جان بکنند، و از طرف دیگر چون به این اموال و فرزندان دلبستگی دارند و به سرای وسیع و پر نعمت آخرت و جهان پس از مرگ ایمان ندارند چشم پوشی از این همه اموال برایشان مشکل است تا آنجا که ایمانشان را روی آنها گذاشته و با کفر از دنیا میروند، و به سختترین وضعی جان میدهند؟
مال و فرزند اگر پاک و صالح باشد موهبت است و سعادت و مایه رفاه و آسایش و اگر ناپاک و ناصالح باشد رنج و عذاب الیم است.
(آیه 56)- نشانه دیگری از منافقان! در اینجا یکی دیگر از اعمال و حالات منافقان به روشنی ترسیم شده است میگوید: «آنها به خدا سوگند یاد میکنند که از شما هستند» (وَ یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ).
«در حالی که نه از شما هستند (و نه در چیزی با شما موافقند) بلکه آنها گروهی هستند که فوق العاده میترسند» و از شدت ترس کفر را پنهان کرده اظهار ایمان میکنند مبادا گرفتار شوند (وَ ما هُمْ مِنْکُمْ وَ لکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 216]
(آیه 57)- در این آیه شدت بغض و عداوت و نفرت آنها را از مؤمنان در عبارتی کوتاه اما بسیار رسا و گویا منعکس کرده، میگوید: «آنها چنان هستند که اگر پناهگاهی (همانند یک دژ محکم) بیابند، یا دسترسی به غارهایی در کوهها داشته باشند، یا بتوانند راهی در زیر زمین پیدا کنند، با سرعت هر چه بیشتر به سوی آن میشتابند» تا از شما دور شوند و بتوانند کینه و عدوات خود را آشکار سازند (لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ).
این یکی از رساترین تعبیراتی است که قرآن در باره ترس و وحشت منافقان و یا بغض و نفرت آنان بیان کرده که آنها اگر در کوهها و حتی زیر و روی زمین راه فراری پیدا کنند از ترس یا عداوت از شما دور میشوند ولی چون قوم و قبیله و اموال و ثروتی در محیط شما دارند مجبورند دندان بر جگر بگذارند و بمانند!
(آیه 58)
نقل شده که: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مشغول تقسیم اموالی (از غنائم یا مانند آن) بود که یکی از طایفه «بنی تمیم» فرا رسید، صدا زد: ای رسول خدا! عدالت کن! پیامبر فرمود: وای بر تو اگر من عدالت نکنم چه کسی عدالت خواهد کرد؟! در این هنگام این آیه و آیه بعد نازل شد و به این گونه افراد اندرز داد.
خودخواهان بیمنطق: در این آیه به یکی از حالات منافقان اشاره شده و آن این که آنها هرگز راضی به حق خود نیستند.
هر کس جیب آنها را پر کند عادل است و از او راضی هستند و هر کس به خاطر رعایت عدالت حق دیگران را به آنها نبخشد ظالم و از او ناراضی میشوند.
لذا میگوید: «بعضی از آنها در تقسیم صدقات به تو عیب میگیرند» و میگویند عدالت را رعایت نکردی (وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقاتِ).
اما در حقیقت چنین است که آنها به منافع خویش مینگرند «اگر سهمی به آنها داده شود راضیند و خوشحال» و تو را مجری عدالت میدانند هر چند استحقاق نداشته باشند (فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا).
«و اگر چیزی از آن به آنها داده نشود خشمگین میشوند» و تو را متهم به بیعدالتی میکنند (وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 217]
(آیه 59)- «ولی اگر آنها (به حق خود راضی باشند و) به آنچه خدا و پیامبرش در اختیار آنها گذارده رضایت دهند و بگویند همین برای ما کافی است و اگر هم نیاز بیشتری داریم خدا و پیامبر از فضل خود به زودی به ما میبخشند ما تنها رضای خدا را میطلبیم» و از او میخواهیم که ما را از اموال مردم بینیاز سازد، اگر آنها چنین کنند به سود آنهاست (وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَیُؤْتِینَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنَّا إِلَی اللَّهِ راغِبُونَ).
(آیه 60)- مصارف زکات و ریزه کاریهای آن: در تاریخ اسلام دو دوران مشخص دیده میشود، دوران مکّه که همت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مسلمانان در آن مصروف تعلیم و تربیت نفرات و آموزش و تبلیغ میشد، و دوران مدینه که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در آن دست به تشکیل «حکومت اسلامی» و پیاده کردن و اجرای تعلیمات اسلام، از طریق این حکومت صالح زد.
بدون شک یکی از ابتدایی و ضروریترین مسأله، به هنگام تشکیل حکومت، تشکیل «بیت المال» است که به وسیله آن نیازهای اقتصادی حکومت برآورده شود.
به همین دلیل یکی از نخستین کارهایی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مدینه انجام داد تشکیل بیت المال بود که یکی از منابع آن را «زکات» تشکیل میداد، و طبق مشهور این حکم در سال دوم هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تشریع شد.
به هر حال آیه مورد بحث به روشنی مصارف واقعی زکات را بیان کرده و آن را در هشت مصرف خلاصه میکند:
1- «فقرا» نخست میگوید: «صدقات و زکات برای فقیران است» (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ).
2- «مساکین» (وَ الْمَساکِینِ).
3- «عاملان و جمع آوری کنندگان زکات» (وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها).
این گروه در حقیقت کارمندان و کارکنانی هستند که برای جمع آوری زکات و اداره بیت المال اسلام تلاش و کوشش میکنند.
[شماره صفحه واقعی : 218]
4- «و کسانی که برای جلب محبتشان اقدام میشود» (وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ).
آنها کسانی هستند که انگیزه معنوی نیرومندی برای پیشبرد اهداف اسلامی ندارند، و با تشویق مالی میتوان تألیف قلب، و جلب محبت آنان نمود، و در مباحث فقهی گفته شده که آیه مفهوم وسیعی دارد که کفار و غیر مسلمانان را شامل میشود.
5- «در راه آزاد ساختن بردگان» (وَ فِی الرِّقابِ).
یعنی سهمی از زکات، تخصیص به مبارزه با بردگی، و پایان دادن به این موضوع ضد انسانی، و «آزادی تدریجی بردگان» داده میشود.
6- «اداء دین بدهکاران» و آنها که بدون جرم و تقصیر زیر بار بدهکاری مانده و از ادای آن عاجز شدهاند (وَ الْغارِمِینَ).
7- «و در راه خدا» (وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ).
8- «واماندگان در راه» (وَ ابْنِ السَّبِیلِ).
یعنی مسافرانی که بر اثر علّتی در راه مانده، و زاد و توشه و مرکب کافی برای رسیدن به مقصد ندارند، هر چند افراد فقیر و بیبضاعتی نیستند.
در پایان آیه به عنوان تأکید روی مصارف گذشته، میفرماید: «این فریضه الهی است» (فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ).
و بدون شک این فریضه، حساب شده، و کاملا دقیق، و جامع مصلحت فرد و اجتماع است، زیرا «خداوند دانا و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
به نظر میرسد که «فقیر» به معنی کسی است که در زندگی خود کمبود مالی دارد، هر چند مشغول کسب و کاری باشد و هرگز از کسی سؤال نکند، اما «مسکین» کسی است که نیازش شدیدتر است و دستش از کار کوتاه است، و به همین جهت از این و آن سؤال میکند.
اکثریت قاطع فقها براینند که اصناف هشتگانه فوق مواردی است که صرف زکات در آنها مجاز است، و تقسیم کردن در آن واجب نیست.
[شماره صفحه واقعی : 219]
اما چگونگی مصرف آن در این مصرف هشتگانه بستگی به ضرورتهای اجتماعی از یکسو، و نظر حکومت اسلامی از سوی دیگر دارد.
با توجه به این که اسلام به عنوان یک «آیین جامع» که تمام نیازمندیهای مادی و معنوی در آن پیش بینی شده، و از همان عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، با تأسیس حکومت همراه بود، و توجه خاصی به حمایت از محرومان و مبارزه با فاصله طبقاتی دارد، روشن میشود که نقش بیت المال، و زکات از مهمترین نقشهاست.
شک نیست که هر جامعهای دارای افرادی از کار افتاده، بیمار، یتیمان بیسرپرست، معلولین، و امثال آنها میباشد که باید مورد حمایت قرار گیرند.
و نیز برای حفظ موجودیت خود در برابر هجوم دشمن، نیاز به سربازان مجاهدی دارد که هزینه آنها از طرف حکومت پرداخت میشود.
به همین دلیل در اسلام مسأله زکات که در حقیقت یک نوع «مالیات بر درآمد و تولید» و «مالیات بر ثروت راکد» محسوب میشود، از اهمیت خاصی برخوردار است، تا آنجا که در ردیف مهمترین عبادات قرار گرفته، و در بسیاری از موارد با نماز همراه ذکر شده، و حتی شرط قبولی نماز شمرده شده است!
(آیه 61)
در مورد نزول این آیه گفتهاند: این آیه در باره گروهی از منافقان نازل شده، که دور هم نشسته بودند و سخنان ناهنجار، در باره پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میگفتند، یکی از آنان گفت: این کار را نکنید، زیرا، میترسیم به گوش محمّد برسد، و او به ما بد بگوید (و مردم را بر ضد ما بشوراند).
یکی از آنان که نامش «جلاس» بود گفت: مهم نیست، ما هر چه بخواهیم میگوییم، و اگر به گوش او رسید نزد وی میرویم، و انکار میکنیم، و او از ما میپذیرد، زیرا محمّد صلّی اللّه علیه و آله آدم خوش باور و دهن بینی است، و هر کس هر چه بگوید قبول میکند، در این هنگام آیه نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
این حسن است نه عیب! در این آیه همان گونه که از مضمون آن استفاده میشود سخن از فرد یا افرادی در میان است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را با گفتههای
[شماره صفحه واقعی : 220]
خود آزار میدادند آیه میگوید: «از آنها کسانی هستند که پیامبر را آزار میدهند و میگویند: او آدم خوش باوری است»! (وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ).
آنها در حقیقت یکی از نقاط قوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را که وجود آن در یک رهبر کاملا لازم است، به عنوان نقطه ضعف نشان میدادند.
لذا قرآن بلافاصله اضافه میکند که: «به آنها بگو: اگر پیامبر گوش به سخنان شما فرا میدهد (و عذرتان را میپذیرد، و به گمان شما یک آدم گوشی است) این به نفع شماست»! (قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ).
زیرا از این طریق آبروی شما را حفظ کرده، و شخصیتتان را خرد نمیکند عواطف شما را جریحهدار نمیسازد، و برای حفظ محبت و اتحاد و وحدت شما از این طریق کوشش میکند، در حالی که اگر او فورا پردهها را بالا میزد، و دروغگویان را رسوا میکرد، دردسر فراوانی برای شما فراهم میآمد.
سپس برای این که عیب جویان از این سخن سوء استفاده نکنند، و آن را دستاویز قرار ندهند، چنین اضافه میکند: «او به خدا و فرمانهای او ایمان دارد، و به سخنان مؤمنان راستین گوش فرا میدهد، و آن را میپذیرد و به آن ترتیب اثر میدهد» (یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ).
یعنی در واقع پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دو گونه برنامه دارد: یکی برنامه حفظ ظاهر و جلوگیری از پردهدری، و دیگری در مرحله عمل، در مرحله اول به سخنان همه گوش فرا میدهد، و ظاهرا انکار نمیکند، ولی در مقام عمل تنها توجه او به فرمانهای خدا و پیشنهادها و سخنان مؤمنان راستین است، و یک رهبر واقع بین باید چنین باشد، و تأمین منافع جامعه جز از این راه ممکن نیست لذا بلافاصله میفرماید: «او رحمت برای مؤمنان شماست» (وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ).
تنها چیزی که در اینجا باقی میماند این است که نباید آنها که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را با این سخنان خود ناراحت میکنند و از او عیب جویی مینمایند، تصور کنند که بدون مجازات خواهند ماند.
[شماره صفحه واقعی : 221]
لذا در پایان آیه میفرماید: «آنها که به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آزار میرسانند عذابی دردناک دارند» (وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
(آیه 62)
جمعی از مفسران شأن نزولی برای این آیه و آیه بعد نقل کردهاند و آن این که: هنگامی که در نکوهش تخلف کنندگان از غزوه تبوک آیاتی نازل شد یکی از منافقان گفت: به خدا سوگند این گروه نیکان و اشراف ما هستند، اگر آنچه را «محمّد» در باره آنها میگوید راست باشد، اینها از چهارپایان هم بدترند، یکی از مسلمانان این سخن را شنید و گفت: به خدا آنچه او میگوید حق است، و تو از چهارپا بدتری! این سخن به گوش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسید به دنبال آن مرد منافق فرستاد و از او پرسید: چرا چنین گفتی، او سوگند یاد کرد که چنین سخنی نگفته است آن مرد مؤمن، گفت: خداوندا خودت راستگو را تصدیق، و دروغگو را تکذیب فرما.
این دو آیه نازل شد و وضع آنها را مشخص ساخت.
قیافه حق به جانب منافقان! یکی از نشانههای منافقان و اعمال زشت و شوم آنها که قرآن کرارا به آن اشاره کرده، این است که آنها برای پوشاندن چهره خود بسیاری از خلافکاریهای خود را انکار میکردند و با توسل به سوگندهای دروغین میخواستند مردم را فریب داده و از خود راضی کنند. در این آیه و آیه بعد قرآن مجید پرده از روی این عمل زشت برداشته و مسلمانان را آگاه میسازد که تحت تأثیر این گونه سوگندهای دروغین قرار نگیرند.
نخست میگوید: «آنها برای شما سوگند به خدا یاد میکنند تا شما را راضی کنند» (یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ).
روشن است که هدف آنها از این سوگندها، بیان حقیقت نیست. بلکه میخواهند با فریب و نیرنگ چهره واقعیات را در نظرتان دگرگون جلوه دهند، و به مقاصد خود برسند. لذا قرآن میگوید: «اگر آنها راست میگویند و ایمان دارند، شایستهتر این است که خدا و پیامبرش را راضی کنند»! (وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کانُوا مُؤْمِنِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 222]
(آیه 63)- در این آیه این گونه افراد منافق را شدیدا تهدید میکند، و میگوید: «مگر نمیدانند کسی که با خدا و رسولش دشمنی و مخالفت کند برای او آتش دوزخ است که جاودانه در آن میماند» (أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحادِدِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِیها).
سپس برای تأکید اضافه میکند: «این رسوایی و ذلّت بزرگی است» (ذلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ).
(آیه 64)
در باره نزول این آیه و دو آیه بعد چنین نقل شده: گروهی از منافقان در یک جلسه سرّی، برای قتل پیامبر توطئه کردند که پس از مراجعت از جنگ تبوک در یکی از گردنههای سر راه به صورت ناشناس کمین کرده، شتر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را رم دهند، و حضرت را به قتل برسانند.
خداوند پیامبرش را از این نقشه آگاه ساخت، و او دستور داد جمعی از مسلمانان مراقب باشند، و آنها را متفرق سازند.
برنامه خطرناک دیگری از منافقان: از این آیه چنین استفاده میشود که خداوند برای دفع خطر منافقان از پیامبر، گهگاه پرده از روی اسرار آنها برمیداشت، و آنان را به مسلمانان معرفی میکرد، تا به هوش باشند و آنها نیز دست و پای خود را جمع کنند، روی این جهت غالبا آنان در یک حالت ترس و وحشت به سر میبردند، قرآن به این وضع اشاره کرده، میگوید: «منافقان میترسند که بر ضد آنها سورهای نازل شود، و آنان را به آنچه در دل دارند آگاه سازد» (یَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِی قُلُوبِهِمْ).
ولی عجیب این که بر اثر شدت لجاجت و دشمنی باز هم دست از استهزاء و تمسخر نسبت به کارهای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بر نمیداشتند، لذا خداوند در پایان آیه به پیامبرش میگوید: «به آنها بگو: هر چه میخواهید استهزاء کنید، اما بدانید خدا آنچه را را از آن بیم دارید آشکار میسازد» و شما را رسوا میکند! (قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ).
(آیه 65)- در این آیه به یکی دیگر از برنامههای منافقان اشاره کرده،
[شماره صفحه واقعی : 223]
میگوید: «اگر از آنها بپرسی (که چرا چنین سخن نادرستی را گفتهاند، و یا چنین کار خلافی را انجام دادهاند) میگویند: ما مزاح و شوخی میکردیم و در واقع قصد و غرضی نداشتیم»! (وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّما کُنَّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ).
منافقان امروز و منافقان هر زمان که برنامههای یکنواختی دارند از این روش بهرهبرداری فراوان میکنند، حتی گاه میشود جدیترین مطالب را در لباس مزاحها و شوخیهای ساده مطرح کنند، اگر به هدفشان رسیدند چه بهتر، و الّا با عنوان کردن شوخی و مزاح میخواهند از چنگال مجازات فرار کنند.
اما قرآن با تعبیری قاطع و کوبنده، به آنها پاسخ میگوید، و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که «به آنها بگو: آیا خدا، و آیات او، و رسولش، را مسخره میکنید و به شوخی میگیرید»؟! (قُلْ أَ بِاللَّهِ وَ آیاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ).
یعنی آیا با همه چیز میتوان شوخی کرد، حتی با خدا و پیامبر و آیات قرآن! آیا مسأله رم دادن شتر، و سقوط پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از آن گردنه خطرناک، چیزی است که بتوان زیر نقاب شوخی آن را پوشاند؟
(آیه 66)- سپس به پیامبر دستور میدهد صریحا به این منافقان بگو: «دست از این عذرهای واهی و دروغین بردارید» (لا تَعْتَذِرُوا).
چرا که «شما بعد از ایمان راه کفر پیش گرفتید» (قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ).
این تعبیر نشان میدهد که گروه بالا از آغاز در صف منافقان نبودند، بلکه در صف مؤمنان ضعیف الایمان بودند و پس از ماجرای فوق راه کفر پیش گرفتند.
سر انجام، آیه را با این جمله پایان میدهد که: «اگر ما گروهی از شما را ببخشیم گروه دیگری را به خاطر این که مجرم بودند، مجازات خواهیم کرد» (إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ کانُوا مُجْرِمِینَ).
این که میگوید گروهی را مجازات میکنیم به خاطر جرم و گناهشان، دلیل بر آن است که «گروه مورد عفو» افرادی هستند که آثار جرم و گناه را با آب توبه از وجود خود شستهاند.
(آیه 67)- نشانههای منافقان: در این آیه اشاره به یک مطلب کلی میکند
[شماره صفحه واقعی : 224]
و آن این که ممکن است روح نفاق به اشکال مختلف ظاهر شود، مخصوصا خودنمایی، روح نفاق در یک «مرد» با یک «زن» ممکن است متفاوت باشد، اما نباید فریب تغییر چهرههای نفاق را در میان منافقان خورد.
لذا میگوید: «مردان منافق و زنان منافق همه از یک قماشند» (الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ).
سپس به ذکر پنج صفت از اوصاف آنان میپردازد.
اول و دوم: «آنها مردم را به منکرات تشویق، و از نیکیها باز میدارند» (یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ).
یعنی درست برعکس برنامه مؤمنان راستین که دائما از طریق «امر به معروف» و «نهی از منکر» در اصلاح جامعه و پیراستن آن از آلودگی و فساد کوشش دارند، منافقان دائما سعی میکنند که فساد همه جا را بگیرد، و معروف و نیکی از جامعه برچیده شود.
سوم: آنها «دستهایشان را میبندند» (وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ). نه در راه خدا انفاق میکنند، نه به کمک محرومان میشتابند، و نه خویشاوند و آشنا را کمک مالی آنها بهره میگیرند.
روشن است آنها چون ایمان به آخرت و نتایج و پاداش «انفاق» ندارند، در بذل اموال سخت بخیلند.
چهارم: تمام اعمال و گفتار و رفتارشان نشان میدهد که «آنها خدا را فراموش کردهاند (و نیز وضع زندگی آنها نشان میدهد که) خدا هم آنها را از برکات و توفیقات و مواهب خود فراموش نموده» (نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ). یعنی با آنها معامله فراموشی کرده است و آثار این دو فراموشی در تمام زندگی آنان آشکار است.
پنجم: این که «منافقان فاسقند و بیرون از دایره اطاعت فرمان خدا» (إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ).
آنچه در آیه فوق در باره صفات مشترک منافقان گفته شد در هر عصر و زمانی دیده میشود.
[شماره صفحه واقعی : 225]
(آیه 68)- در این آیه مجازات شدید و دردناک آنها، بیان شده است، میفرماید: «خداوند مردان و زنان منافق و همه کفار و افراد بیایمان را وعده آتش جهنم داده» (وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ).
همان آتش سوزانی که: «جاودانه در آن خواهند ماند» (خالِدِینَ فِیها).
و «همین یک مجازات (که تمام انواع عذابها و کیفرها را در بر دارد) برای آنها کافی است» (هِیَ حَسْبُهُمْ).
و به تعبیر دیگر آنها نیاز به هیچ مجازات دیگری ندارند، زیرا در دوزخ همه نوع عذاب جسمانی و روحانی وجود دارد.
و در پایان آیه اضافه میکند: «خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته و عذاب همیشگی نصیبشان نموده است» (وَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِیمٌ).
بلکه این دوری از خداوند، خود بزرگترین عذاب و دردناکترین کیفر برای آنها محسوب میشود.
(آیه 69)- تکرار تاریخ و درس عبرت! این آیه برای بیدار ساختن این گروه از منافقان، آینه تاریخ را پیش روی آنها میگذارد، و با مقایسه زندگی آنان با منافقان و گردنکشان پیشین، عبرت انگیزترین درسها را به آنها میدهد، و میگوید: «شما همانند منافقان پیشین هستید»، و همان مسیر و برنامه و سرنوشت شوم را تعقیب میکنید (کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ).
«همانها که از نظر نیرو از شما قویتر، و از نظر اموال و فرزندان از شما افزونتر بودند» (کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً).
«آنها از نصیب و بهره خود در دنیا، در طریق شهوات و آلودگی و گناه و فساد و تبهکاری، بهره گرفتند، شما منافقان این امت نیز از نصیب و بهره خود همان گونه که منافقان پیشین بهره گرفته بودند، بهره برداری کردید» (فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ).
سپس میگوید: «شما در کفر و نفاق و سخریه و استهزاء مؤمنان، فرو رفتید، همان گونه که آنها در این امور فرو رفتند» (وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا).
[شماره صفحه واقعی : 226]
سر انجام پایان کار منافقان پیشین را برای هشدار به گروه منافقان معاصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و همه منافقان جهان، با دو جمله بیان میکند:
نخست این که: «آنها کسانی هستند که همه اعمالشان در دنیا و آخرت بر باد رفته و میرود، و هیچ نتیجه مثبتی از آن عائدشان نمیگردد» (أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ).
دیگر این که: «آنها زیانکاران حقیقی، و خسران یافتگان واقعی هستند» (وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ).
آنها ممکن است استفادههای «موقت» و «محدودی» از اعمال نفاق آمیز خود ببرند، ولی اگر درست بنگریم میبینیم نه در زندگی این دنیا از این رهگذر طرفی میبندند، و نه در جهان دیگر بهرهای دارند.
(آیه 70)- در این آیه روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، به عنوان استفهام انکاری چنین میگوید: «آیا این گروه منافق از سرنوشت امتهای پیشین، قوم نوح، و عاد، و ثمود، و قوم ابراهیم، و اصحاب مدین (قوم شعیب) و شهرهای ویران شده قوم لوط با خبر نشدند» (أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْراهِیمَ وَ أَصْحابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکاتِ).
اینها ماجراهای تکان دهندهای است که مطالعه و بررسی آن هر انسانی را که کمترین احساس در قلب او باشد تکان میدهد.
هر چند خداوند آنها را هیچ گاه از لطف خود محروم نساخت، «و پیامبرانشان با دلایل روشن برای هدایت آنان به سویشان آمدند» (أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ).
ولی آنها به هیچ یک از مواعظ و اندرزهای این مردان الهی گوش فرا ندادند و برای زحمات طاقت فرسایشان در راه روشنگری خلق خدا ارجی ننهادند.
«بنابراین هرگز خداوند به آنها ستم نکرد، این خودشان بودند که به خویشتن ستم روا داشتند»! (فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ).
(آیه 71)- نشانههای مؤمنان راستین: در آیات گذشته علائم و جهات مشترک مردان و زنان منافق در پنج قسمت مطرح گردید.
[شماره صفحه واقعی : 227]
در آیه مورد بحث علائم و نشانههای مردان و زنان با ایمان بیان شده است که آن هم در پنج قسمت خلاصه میشود.
آیه از اینجا شروع میشود که میفرماید: «مردان و زنان با ایمان دوست و ولیّ و یار و یاور یکدیگرند» (وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ).
پس از بیان این اصل کلی به شرح جزئیات صفات مؤمنان میپردازد:
1- نخست میگوید: «آنها مردم را به نیکیها دعوت میکند» (یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ).
2- «مردم را از زشتیها و بدیها و منکرات باز میدارند» (وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ).
3- آنها به عکس منافقان که خدا را فراموش کرده بودند «نماز را برپا میدارند» (وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ). و به یاد خدا هستند و با یاد و ذکر او، دل را روشن، و عقل را بیدار و آگاه میدارند.
4- آنها بر خلاف منافقان که افرادی ممسک و بخیل هستند بخشی از اموال خویش را در راه خدا، و حمایت خلق خدا، و برای بازسازی جامعه، انفاق مینمایند «و زکات اموال خویش را میپردازد» (وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ).
5- منافقان فاسقند و سرکش، و خارج از تحت فرمان حق، اما مؤمنان «اطاعت فرمان خدا و پیامبر او میکنند» (وَ یُطِیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ).
در پایان این آیه اشاره به نخستین امتیاز مؤمنان از نظر نتیجه و پاداش کرده، میگوید: «خداوند آنها را به زودی مشمول رحمت خویش میگرداند» (أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ).
شک نیست که وعده رحمت به مؤمنان از طرف خداوند، از هر نظر قطعی و اطمینان بخش است، چرا که «خداوند توانا و حکیم است» (إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ).
نه بدون علت وعده میدهد، و نه هنگامی که وعده داد، از انجام آن عاجز میماند.
(آیه 72)- این آیه قسمتی از این رحمت واسعه الهی را که شامل حال افراد با ایمان میشود، در دو جنبه «مادی» و «معنوی» شرح میدهد.
[شماره صفحه واقعی : 228]
نخست میفرماید: «خداوند به مردان و زنان با ایمان باغهایی از بهشت وعده داده است که از زیر درختانش نهرها جریان دارد» (وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ).
از ویژگیهای این نعمت بزرگ این است که زوال و جدایی در آن راه ندارد و «آنان جاودانه در آن میمانند» (خالِدِینَ فِیها).
دیگر از مواهب الهی به آنها این است که خداوند «مسکنهای پاکیزه و منزلگاههای مرفّه در قلب بهشت عدن در اختیار آنها میگذارد» (وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ).
از احادیث اسلامی چنین استفاده میشود که «جنّات عدن» باغهای مخصوصی است از بهشت که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و جمعی از خاصان پیروان او در آنها مستقر خواهند شد.
سپس اشاره به نعمت و پاداش معنوی آنها کرده، میفرماید: «رضایت و خشنودی خدا (که نصیب این مؤمنان راستین میشود) از همه برتر و بزرگتر است» (وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ).
هیچ کس نمیتواند آن لذت معنوی و ا͘ӘǘӠروحانی را که به یک انسان به خاطر توجه رضایت و خشنودی خدا از او، دست میدهد، توصیف کند.
و در پایان آیه اشاره به تمام این نعمتهای مادی و معنوی کرده، میگوید: «این پیروزی بزرگی است» (ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ).
(آیه 73)- پیکار با کفار و منافقان: سر انجام در این آیه دستور به شدت عمل در برابر کفّار و منافقان داده، میگوید: «ای پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن» (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ).
«و در برابر آنها روش سخت و خشنی در پیش گیر» (وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ).
این مجازات آنها در دنیاست، و در آخرت «جایگاهشان دوزخ است که بدترین سرنوشت و جایگاه است» (وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ).
البته طرز جهاد در برابر «کفار» جهاد همه جانبه، و مخصوصا جهاد مسلحانه
[شماره صفحه واقعی : 229]
است. و منظور از جهاد با منافقان انواع و اشکال دیگر مبارزه غیر از مبارزه مسلحانه است، مانند مذمت و توبیخ و تهدید و رسوا ساختن آنها، و شاید جمله «وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ) اشاره به همین معنی باشد.
(آیه 74)
در باره شأن نزول این آیه روایات مختلفی نقل شده که همه آنها نشان میدهد بعضی از منافقان، مطالب زنندهای در باره اسلام و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گفته بودند و پس از فاش شدن اسرارشان سوگند دروغ یاد کردند که چیزی نگفتهاند و همچنین توطئهای بر ضد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چیده بودند که خنثی گردید.
توطئه خطرناک! در این آیه پرده از روی یکی دیگر از اعمال منافقان برداشته شده و آن این که: هنگامی که میبینند اسرارشان فاش شده واقعیات را انکار میکنند و حتی برای اثبات گفتار خود به قسمهای دروغین متوسل میشوند.
نخست میگوید: «منافقان سوگند یاد میکنند که چنان مطالبی را در باره پیامبر نگفتهاند» (یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا).
در حالی که: «اینها بطور مسلم سخنان کفرآمیزی گفتهاند» (وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ). و به این جهت «پس از قبول و اظهار اسلام راه کفر را پیش گرفتهاند» (وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ).
البته آنان از آغاز مسلمان نبودند که کافر شوند بلکه تنها اظهار اسلام میکردند، بنابراین همین اسلام ظاهری و صوری را نیز با اظهار کفر درهم شکستند.
و از آن بالاتر «آنها تصمیم خطرناکی داشتند که به آن نرسیدند» (وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا).
و آن توطئه برای نابودی پیامبر و یا فعالیتهایی است که برای به هم ریختن سازمان جامعه اسلامی، و تولید فساد و نفاق و شکاف، انجام میدادند، که هرگز به هدف نهایی منتهی نشد.
در جمله بعد برای این که زشتی و وقاحت فعالیتهای منافقان و نمک نشناسی آنها کاملا آشکار شود اضافه میکند: آنها در واقع خلافی از پیامبر ندیده بودند و هیچ لطمهای از ناحیه اسلام بر آنان وارد نشده بود، بلکه به عکس در پرتو
[شماره صفحه واقعی : 230]
حکومت اسلام به انواع نعمتهای مادی و معنوی رسیده بودند، بنابراین «آنها در حقیقت انتقام نعمتهایی را میگرفتند خداوند و پیامبر با فضل و کرم خود تا سر حد استغنا به آنها داده بودند» (وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ).
سپس آنچنان که سیره قرآن است راه بازگشت را به روی آنان گشوده، میگوید: «اگر آنان توبه کنند برای آنها بهتر است» (فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ).
و این نشانه واقع بینی اسلام و اهتمام به امر تربیت، و مبارزه با هرگونه سختگیری و شدت عمل نابجاست، که حتی راه آشتی و توبه را به روی منافقانی که توطئه برای نابودی پیامبر کردند و سخنان کفرآمیز و توهینهای زننده داشتند بازگذارده.
در عین حال برای این که آنها این نرمش را دلیل بر ضعف نگیرند، به آنها هشدار میدهد که: «اگر به روش خود ادامه دهند، و از توبه روی برگردانند، خداوند در دنیا و آخرت آنان را به مجازات دردناکی کیفر خواهد داد» (وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ).
و اگر میپندارند کسی در برابر مجازات الهی ممکن است به کمک آنان بشتابد سخت در اشتباهند، زیرا «آنها در سراسر روی زمین نه ولی و سرپرستی خواهند داشت و نه یار و یاوری» (وَ ما لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ).
(آیه 75)
این آیه و سه آیه بعد از آن در باره یکی از انصار به نام «ثعلبة بن حاطب» نازل شده است، او که مرد فقیری بود و مرتب به مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میآمد اصرار داشت که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دعا کند تا خداوند مال فراوانی به او بدهد! پیغمبر به او فرمود: «قلیل تؤدّی شکره خیر من کثیر لا تطیقه» «مقدار کمی که حقش را بتوانی ادا کنی، بهتر از مقدار زیادی است که توانایی ادا حقش را نداشته باشی».
ولی ثعلبه دست بردار نبود و سر انجام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله برای او دعا کرد.
چیزی نگذشت که طبق روایتی پسر عموی ثروتمندی داشت از دنیا رفت و ثروت سرشاری به او رسید.
پس از مدتی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مأمور جمع آوری زکات را نزد او فرستاد، تا زکات
[شماره صفحه واقعی : 231]
اموال او را بگیرد، ولی این مرد کم ظرفیت و تازه به نوا رسیده و بخیل، از پرداخت حق الهی خودداری کرد، نه تنها خودداری کرد، بلکه به اصل تشریع این حکم نیز اعتراض نمود و گفت: این حکم برادر «جزیه» است.
به هر حال هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سخن او را شنید فرمود: یا ویح ثعلبة! یا ویح ثعلبة! «وای بر ثعلبه! ای وای بر ثعلبه»! و در این هنگام آیات مزبور نازل شد.
منافقان کم ظرفیتند! قرآن در اینجا روی یکی دیگر از صفات زشت منافقان انگشت میگذارد و آن این که: به هنگام ضعف و ناتوانی و فقر و پریشانی، چنان دم از ایمان میزنند که هیچ کس باور نمیکند آنها روزی در صف منافقان قرار گیرند.
اما همین که به نوایی برسند چنان دست و پای خود را گم کرده و غرق دنیاپرستی میشوند که همه عهد و پیمانهای خویش را با خدا به دست فراموشی میسپارند.
نخست میگوید: «بعضی از منافقان کسانی هستند که با خدا پیمان بستهاند که اگر از فضل و کرم خود به ما مرحمت کند قطعا به نیازمندان کمک میکنیم و از نیکوکاران خواهیم بود» (وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِینَ).
(آیه 76)- ولی این سخن را تنها زمانی میگفتند که دستشان از همه چیز تهی بود «و به هنگامی که خداوند از فضل و رحمتش سرمایههایی به آنان داد، بخل ورزیدند و سرپیچی کردند و رویگردان شدند» (فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ).
(آیه 77)- «این عمل و این پیمان شکنی و بخل نتیجهاش این شد که روح نفاق بطور مستمر و پایدار در دل آنان ریشه کند و تا روز قیامت و هنگامی که خدا را ملاقات میکنند ادامه یابد» (فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلی یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ).
این «به خاطر آن است که از عهدی که با خدا بستند تخلف کردند، و به خاطر آن است که مرتبا دروغ میگفتند» (بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ).
(آیه 78)- سر انجام آنها را با این جمله مورد سرزنش و توبیخ قرار میدهد که
[شماره صفحه واقعی : 232]
«آیا آنها نمیدانند خداوند اسرار درون آنها را میداند، و سخنان آهسته و در گوشی آنان را میشنود، و خداوند از همه غیوب و پنهانیها با خبر است»؟! (أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ).
(آیه 79)
روایات متعددی در شأن نزول این آیه و آیه بعد نقل شده، که از مجموع آنها چنین استفاده میشود که: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تصمیم داشت لشکر اسلام را برای مقابله با دشمن (احتمالا برای جنگ تبوک) آماده سازد، و نیاز به گرفتن کمک از مردم داشت، هنگامی که نظر خود را اظهار فرمود، کسانی که توانایی داشتند مقدار قابل ملاحظهای به عنوان زکات یا کمک بلاعوض به ارتش اسلام تقدیم کردند.
ولی بعضی از کارگران کم درآمد مسلمان با تحمل کار اضافی و کشیدن آب در شب و تهیه مقداری خرما کمک ظاهرا ناچیزی به این برنامه بزرگ اسلامی نمودند.
ولی منافقان عیبجو به هر یک از این دو گروه ایراد میگرفتند: گروه اول را به عنوان ریاکار معرفی میکردند، و کسانی را که مقدار ظاهرا ناچیزی کمک نموده بودند به باد مسخره و استهزاء میگرفتند.
این آیه و آیه بعد نازل شد و شدیدا آنها را تهدید کرد و از عذاب خداوند بیم داد!
کارشکنی منافقان: در اینجا اشاره به یکی دیگر از صفات عمومی منافقان شده است که آنها افرادی لجوج، بهانهجو، و ایرادگیر، و کارشکن هستند، هر کار مثبتی را، با وصلههای نامناسبی تحقیر کرده، و بد جلوه میدهند.
قرآن مجید شدیدا این روش غیر انسانی آنها را نکوهش میکند، و مسلمانان را از آن آگاه میسازد، تا تحت تأثیر این گونه القائات سوء قرار نگیرند و هم منافقان بدانند که حنای آنان در جامعه اسلامی رنگی ندارد! نخست میفرماید: «آنها که به افراد نیکوکار مؤمنین در پرداختن صدقات و کمکهای صادقانه، عیب میگیرند، و مخصوصا آنها که افراد با ایمان تنگدست را که دسترسی جز به کمکهای مختصر ندارند، مسخره میکنند، خداوند آنان را
[شماره صفحه واقعی : 233]
مسخره میکند، و عذاب دردناک در انتظار آنهاست»! (الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقاتِ وَ الَّذِینَ لا یَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
منظور از جمله «سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ» (خداوند آنها را مسخره میکند) این است که مجازات استهزاء کنندگان را به آنها خواهد داد، و یا آن چنان با آنها رفتار میکند که همچون استهزاء شدگان تحقیر شوند!
(آیه 80)- در این آیه تأکید بیشتری روی مجازات این گروه از منافقان نموده و آخرین تهدید را ذکر میکند به این ترتیب که روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نموده میگوید: «چه برای آنها استغفار کنی و چه نکنی، حتی اگر هفتاد بار برای آنها از خداوند طلب آمرزش نمایی هرگز خدا آنها را نمیبخشد» (اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ).
«چرا که آنها خدا و پیامبرش را انکار کردند و راه کفر پیش گرفتند» و همین کفر آنها را به درّه نفاق و آثار شوم آن افکند (ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ).
و روشن است هدایت خدا شامل حال کسانی میشود که در طریق حق طلبی گام بر میدارند و جویای حقیقتند، ولی «خداوند افراد فاسق و گنهکار و منافق را هدایت نمیکند» (وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ).
این حقیقت به خوبی از آیات قرآن به دست میآید که اسلام در هیچ موردی روی «کثرت مقدار عمل» تکیه نکرده، بلکه همه جا اهمیت به «کیفیت عمل» داده است.
مهم این است که هیچ کسی از مقدار توانایی خود دریغ ندارد، سخن از بسیار و کم نیست، سخن از احساس مسؤولیت و اخلاص است.
از این موضوع این حقیقت نیز روشن میشود که در یک جامعه سالم اسلامی به هنگام بروز مشکلات، همه باید احساس مسؤولیت کنند، نباید چشمها تنها به متمکنان دوخته شود، چرا که اسلام متعلق به همه است، و همه باید در حفظ آن از جان و دل بکوشند.
[شماره صفحه واقعی : 234]
(آیه 81)- باز هم کارشکنی منافقان: در این آیه نیز سخن همچنان پیرامون معرفی منافقان، به وسیله اعمال و رفتار و افکار آنهاست.
نخست میفرماید: «آنها که در (تبوک) از شرکت در جهاد تخلف جستند، و با عذرهای واهی در خانههای خود نشستند (و به گمان خود سلامت را بر خطرات میدان جنگ ترجیح دادند) از این عملی که بر ضد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مرتکب شدند، خوشحالند» (فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ).
«و از این که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کنند (و به افتخارات بزرگ مجاهدان نائل گردند) کراهت داشتند» (وَ کَرِهُوا أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ).
آنها به تخلف خودشان از شرکت در میدان جهاد قناعت نکردند، بلکه با وسوسههای شیطانی کوشش داشتند، دیگران را نیز دلسرد یا منصرف سازند «و به آنها گفتند: در این گرمای سوزان تابستان به سوی میدان نبرد حرکت نکنید» (وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ).
سپس قرآن روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده و با لحن قاطع و کوبندهای به آنها چنین پاسخ میگوید: «به آنها بگو: آتش سوزان دوزخ از این هم گرمتر و سوزانتر است اگر بفهمند»! (قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کانُوا یَفْقَهُونَ).
ولی افسوس که بر اثر ضعف ایمان، و عدم درک کافی، توجه ندارند که چه آتش سوزانی در انتظار آنهاست، آتشی که یک جرقه کوچکش از آتشهای دنیا سوزندهتر است.
(آیه 82)- در این آیه اشاره به این میکند که آنها به گمان این که پیروزی به دست آوردهاند و با تخلف از جهاد و دلسرد کردن بعضی از مجاهدان به هدفی رسیدهاند، قهقهه سر میدهند و بسیار میخندند، همان گونه که همه منافقان در هر عصر و زمان چنینند.
ولی قرآن به آنها اخطار میکند که «باید کم بخندند و بسیار بگریند» (فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلًا وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً).
گریه برای آینده تاریکی که در پیش دارند، گریه به خاطر این که همه پلهای
[شماره صفحه واقعی : 235]
بازگشت را پشت سر خود ویران ساختهاند، و بالاخره گریه برای این که این همه استعداد و سرمایه عمر را از دست داده و رسوایی و تیرهروزی و بدبختی برای خود خریدهاند.
و در آخر آیه میفرماید: «این جزای اعمالی است که آنها انجام میدادند» (جَزاءً بِما کانُوا یَکْسِبُونَ).
(آیه 83)- در این آیه اشاره به یکی دیگر از روشهای حساب شده و خطرناک منافقان میکند و آن این که آنها به هنگامی که کار خلافی را آشکارا انجام میدهند برای تبرئه خود ظاهرا در مقام جبران بر میآیند و با این نوسانها و اعمال ضد و نقیض، چهره اصلی خود را پنهان میدارند.
آیه میگوید: «هرگاه خداوند تو را به سوی گروهی از اینها باز گرداند و از تو اجازه بخواهند که در میدان جهاد دیگری شرکت کنند، به آنها بگو، هیچ گاه با من در هیچ جهادی شرکت نخواهید کرد، و هرگز همراه من با دشمنی نخواهید جنگید»! (فَإِنْ رَجَعَکَ اللَّهُ إِلی طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا).
یعنی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله باید آنها را برای همیشه مأیوس کند و روشن سازد که دیگر کسی فریبشان را نخواهد خورد.
جمله «طائِفَةٍ مِنْهُمْ» (گروهی از ایشان) نشان میدهد که همه آنان حاضر نبودند از این طریق وارد شوند و پیشنهاد شرکت در جهاد دیگری را عرضه بدارند.
سپس دلیل عدم قبول پیشنهاد آنان را چنین بیان میکند: «شما برای نخستین بار راضی شدید که از میدان جهاد کنارهگیری کنید و در خانهها بنشینید، هم اکنون نیز به متخلفان بپیوندید، و با آنها در خانهها بنشینید» (إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِینَ).
(آیه 84)- روش محکمتر در برابر منافقان: پس از آن که منافقان با تخلف صریح از شرکت در میدان جهاد پردهها را دریدند و کارشان بر ملا شد، خداوند به پیامبرش دستور میدهد روش صریحتر و محکمتری در برابر آنها اتخاذ کند تا برای
[شماره صفحه واقعی : 236]
همیشه فکر نفاق و منافقگری از مغزهای دیگران برچیده شود.
لذا میفرماید: «بر هیچ یک از آنها (منافقان) که از دنیا میروند نماز مگزار»! (وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً).
«و هیچ گاه در کنار قبر او برای طلب آمرزش و استغفار نایست» (وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ).
در حقیقت این یک نوع مبارزه منفی، و در عین حال مؤثر، در برابر گروه منافقان است.
و این یک برنامه مبارزه حساب شده در برابر گروه منافقان در آن زمان بود که امروز هم مسلمانان باید از روشهای مشابه آن استفاده کنند.
در پایان آیه بار دیگر دلیل این دستور را روشن میسازد و میفرماید: «این حکم به خاطر آن است که آنها به خدا و پیامبرش کافر شدند» (إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ).
«و در حالی که فاسق و مخالف فرمان خدا بودند از دنیا رفتند» (وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ). نه از کرده خود پشیمان شدند و نه با آب توبه لکههای گناه را از دامان شستند.
(آیه 85)- در اینجا ممکن بوده است سؤالی برای ما مسلمانان مطرح شود که اگر منافقان به راستی این همه از رحمت خدا دورند پس چرا خداوند به آنها این همه محبت کرده و این همه مال و فرزند (نیروی اقتصادی و انسانی) را در اختیارشان قرار داده است.
در آیه مورد بحث روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده و پاسخ این سؤال را چنین میدهد: «اموال و فرزندانشان هیچ گاه نباید مایه اعجاب تو شود» (وَ لا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ).
چرا که به عکس آنچه مردم ظاهربین خیال میکنند، این اموال و فرزندان نه تنها باعث خوشوقتی آنها نیست، بلکه «خداوند میخواهد آنان را به وسیله اینها در دنیا مجازات کند، و با حال کفر جان بدهند» (إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الدُّنْیا
[شماره صفحه واقعی : 237]
وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ).
این آیه اشاره به این واقعیت میکند که امکانات اقتصادی و نیروهای انسانی در دست افراد ناصالح نه تنها سعادت آفرین نیست، بلکه غالبا مایه دردسر و بلا و بدبختی است، زیرا چنین اشخاصی نه اموال خود را به مورد، مصرف میکنند و نه فرزندان سر به راه و با ایمان و تربیت یافتهای دارند، بلکه اموالشان مایه غفلت آنها از خدا و مسائل اساسی زندگی است و فرزندانشان هم در خدمت ظالمان و فاسدان قرار میگیرند.
منتها برای کسانی که ثروت و نیروی انسانی را اصیل میپندارند و چگونگی مصرف آن، برای آنها مطرح نیست، زندگانی این گونه اشخاص دورنمای دل انگیزی دارد، اما اگر به متن زندگیشان نزدیکتر شویم و به این حقیقت نیز توجه کنیم که چگونگی بهرهبرداری از این امکانات مطرح است تصدیق خواهیم کرد که هرگز افراد خوشبختی نیستند.
(آیه 86)- در این آیه و آیه بعد باز سخن در باره منافقان است. آیه میگوید:
«هنگامی که سورهای در باره جهاد نازل میشود و از مردم دعوت میکند که به خدا ایمان بیاورید (یعنی بر ایمان خود ثابت قدم بمانند و آن را تقویت نمایند) و همراه پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله در راه او جهاد کنید، در این هنگام منافقان قدرتمند که توانایی کافی از نظر جسمی و مالی برای شرکت در میدان جنگ دارند از تو اجازه میخواهند که در میدان جهاد شرکت نکنند و میگویند بگذار ما با قاعدین (آنها که از جهاد معذورند) باشیم» (وَ إِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَ جاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قالُوا ذَرْنا نَکُنْ مَعَ الْقاعِدِینَ).
(آیه 87)- در این آیه قرآن آنها را با این جمله مورد ملامت و مذمت قرار میدهد که «آنها راضی شدند با متخلفان باقی بمانند» (رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ).
بعدا اضافه میکند که «اینها بر اثر گناه و نفاق به مرحلهای رسیدهاند که بر قلبهایشان مهر زده شده، به همین دلیل چیزی نمیفهمند» (وَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ
[شماره صفحه واقعی : 238]
لا یَفْقَهُونَ)
(آیه 88)- در این آیه از گروهی که در نقطه مقابل این دسته قرار دارند و صفات و روحیات آنها، و همچنین سر انجام کارشان درست به عکس آنهاست، سخن به میان آمده.
آیه چنین میگوید: «اما پیامبر و آنها که با او ایمان آوردند با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد کردند» (لکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ).
و سر انجام کارشان این شد که «همه نیکیها برای آنهاست» و خیرات مادی و معنوی در این جهان و جهان دیگر نصیبشان است (وَ أُولئِکَ لَهُمُ الْخَیْراتُ).
«و گروه رستگاران همینها هستند» (وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).
از این آیه به خوبی استفاده میشود که اگر «ایمان» و «جهاد» توأم گردد هر گونه خیر و برکتی را با خود همراه خواهد داشت، و جز در سایه این دو، نه راهی به سوی فلاح و رستگاری است، و نه نصیبی از خیرات و برکات مادی و معنوی.
(آیه 89)- در این آیه به قسمتی از پاداشهای اخروی این گروه اشاره کرده، میگوید: «خداوند باغهایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که از زیر درختانش نهرها جریان دارد» (أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ).
و تأکید میکند: این نعمت و موهبت عاریتی و فناپذیر نیست بلکه «جاودانه در آن میمانند» (خالِدِینَ فِیها). «و این پیروزی بزرگی است» (ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ).
(آیه 90)- در این آیه به تناسب بحثهای گذشته، پیرامون منافقان بهانهجو و عذر تراش اشاره به وضع دو گروه از تخلف کنندگان از جهاد شده است.
نخست میگوید: «گروهی از اعراب بادیه نشین که از شرکت در میدان جهاد واقعا معذور بودند نزد تو آمدهاند تا به آنها اجازه داده شود و معاف گردند» (وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ).
و در مقابل «کسانی که به خدا و پیامبر دروغ گفتند، بدون هیچ عذری در خانه خود نشستند» و به میدان نرفتند (وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ).
[شماره صفحه واقعی : 239]
در پایان آیه، گروه دوم را شدیدا تهدید کرده، میگوید: «به زودی به آن دسته از ایشان که کافر شدند عذاب دردناکی خواهد رسید» (سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
(آیه 91)
چنین نقل شده که یکی از یاران با اخلاص پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عرض کرد: ای پیامبر خدا! من پیرمردی نابینا و ناتوانم، حتی کسی که دست مرا بگیرد و به میدان جهاد بیاورد، ندارم، آیا اگر در جهاد شرکت نکنم معذورم؟
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سکوت کرد، سپس آیه نازل شد و به این گونه افراد اجازه داد.
در این آیه و دو آیه بعد برای روشن ساختن وضع همه گروهها از نظر معذور بودن یا نبودن در زمینه شرکت در جهاد تقسیم بندی مشخصی شده است.
نخست میگوید: «کسانی که ضعیف و ناتوان هستند (بر اثر پیری و یا نقص اعضا همچون فقدان بینایی) همچنین بیماران و آنها که وسیله لازم برای شرکت در میدان جهاد در اختیار ندارند بر آنها ایرادی نیست که در این برنامه واجب اسلامی شرکت نکنند» (لَیْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی وَ لا عَلَی الَّذِینَ لا یَجِدُونَ ما یُنْفِقُونَ حَرَجٌ).
این سه گروه در هر قانونی معافند، و عقل و منطق نیز معاف بودن آنها را امضا میکند و مسلم است که قوانین اسلامی در هیچ مورد از منطق و عقل جدا نیست.
سپس یک شرط مهم برای حکم معافی آنها بیان کرده، میگوید «این در صورتی است که آنها از هرگونه خیرخواهی مخلصانه در باره خدا و پیامبرش دریغ ندارند» (إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ).
و با سخن و طرز رفتار خود مجاهدان را تشویق کنند و در تضعیف روحیه دشمن و فراهم آوردن مقدمات شکست آنها کوتاهی نورزند.
بعدا برای بیان دلیل این موضوع میفرماید: این گونه افراد مردان نیکوکاری هستند و «برای نیکوکاران هیچ راه ملامت و سرزنش و مجازات و مؤاخذه وجود ندارد» (ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ).
و در پایان آیه خدا را با دو صفت از اوصاف بزرگش به عنوان دلیل دیگری بر
[شماره صفحه واقعی : 240]
معاف بودن این گروههای سه گانه توصیف میکند و میگوید: «خداوند غفور و رحیم است» (وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 92)
در روایات میخوانیم که هفت نفر از فقرای انصار خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسیدند و تقاضا کردند وسیلهای برای شرکت در جهاد در اختیارشان گذارده شود، اما چون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وسیلهای در اختیار نداشت، جواب منفی به آنها داد، آنها با چشمهای پر از اشک از خدمتش خارج شدند و بعدا به نام «بکّائون» مشهور گشتند.
معذورانی که از عشق جهاد اشک میریختند! در این آیه نیز به گروه چهارمی اشاره میکند که آنها هم از شرکت در جهاد معاف شدند، میگوید:
«همچنین بر آن گروه ایراد نیست که وقتی نزد تو آمدند که مرکبی برای شرکت در میدان جهاد در اختیارشان بگذاری، گفتی مرکبی در اختیار ندارم که شما را بر آن سوار کنم، ناچار از نزد تو خارج شدند در حالی که چشمهایشان اشکبار بود، و این اشک به خاطر اندوهی بود که از نداشتن وسیله برای انفاق در راه خدا سر چشمه میگرفت» (وَ لا عَلَی الَّذِینَ إِذا ما أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا یَجِدُوا ما یُنْفِقُونَ).
(آیه 93)- در این آیه، حال گروه پنجم را شرح میدهد یعنی آنها که به هیچ وجه در پیشگاه خدا معذور نبوده و نخواهند بود، میفرماید: «راه مؤاخذه و مجازات تنها به روی کسانی گشوده است که از تو اجازه میخواهند در جهاد شرکت نکنند در حالی که امکانات کافی و وسائل لازم برای این کار در اختیار دارند و کاملا بینیازند» (إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیاءُ).
سپس اضافه میکند: این ننگ برای آنها بس است که «راضی شدند با افراد ناتوان و بیمار و معلول در مدینه بمانند» و از افتخار شرکت در جهاد محروم گردند (رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ).
و این کیفر نیز آنها را بس که خداوند قدرت تفکر و ادراک را از آنها به خاطر اعمال زشتشان گرفته «و بر دلهایشان مهر نهاده و به همین دلیل چیزی نمیدانند»
[شماره صفحه واقعی : 241]
(وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَعْلَمُونَ).
از این آیه به خوبی روحیه قوی و عالی سربازان اسلام روشن میشود که چگونه افتخار جهاد و شهادت را بر هر افتخار دیگری مقدم میداشتند، و از همین جا یکی از عوامل مهم پیشرفت سریع اسلام در آن روز و عقب ماندگی امروز ما روشن میشود.
(آیه 94)
بعضی از مفسران میگویند این آیه و دو آیه بعد در باره گروهی از منافقان که تعدادشان بالغ بر هشتاد نفر میشد نازل گردید زیرا به هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از تبوک بازگشت دستور داد هیچ کس با آنها مجالست نکند و سخن نگوید و آنها که خود را در فشار شدید اجتماعی دیدند در مقام عذرخواهی برآمدند، آیه نازل شد و وضع آنها را مشخص ساخت.
به عذرها و سوگندهای دروغینشان اعتنا نکنید! این سلسله از آیات همچنان پیرامون اعمال شیطانی منافقان سخن میگوید، نخست میفرماید:
«هنگامی که شما (از جنگ تبوک) به مدینه باز میگردید، منافقان به سراغ شما میآیند و عذرخواهی میکنند» (یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ).
در اینجا روی سخن را به پیامبرش به عنوان رهبر مسلمین کرده، میگوید: «به منافقان بگو: عذرخواهی مکنید، ما هرگز به سخنان شما ایمان نخواهیم آورد» (قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ).
«چرا که خداوند ما را از اخبار شما آگاه ساخته» بنابراین ما از نقشههای شیطانی شما به خوبی باخبریم! (قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِکُمْ).
ولی در عین حال راه بازگشت و توبه، به سوی شما باز است، «و به زودی خداوند و پیامبرش اعمال شما را میبینند» (وَ سَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ).
بعد میفرماید: همه اعمال و نیات شما امروز ثبت و بایگانی میشود، «سپس به سوی کسی که اسرار پنهان و آشکار را میداند باز میگردید، و او شما را به
[شماره صفحه واقعی : 242]
اعمالتان آگاه میکند» و جزای آن را به شما خواهد داد (ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
(آیه 95)- در این آیه بار دیگر اشاره به سوگندهای دروغین منافقان کرده، میفرماید: «آنها برای فریب شما به زودی دست به دامن قسم میزنند، و هنگامی که به سوی آنان بازگشتید سوگند به خدا یاد میکنند که از آنها صرف نظر کنید» و اگر خطایی کردهاند مشمول عفوشان سازید (سَیَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ).
در حقیقت آنها از هر دری وارد میشوند، گاهی از طریق عذرخواهی میخواهند خود را بیگناه قلمداد کنند، و گاهی با اعتراف به گناه، تقاضای عفو و گذشت دارند، شاید بتوانند در دل شما نفوذ کنند.
ولی شما به هیچ وجه تحت تأثیر آنان قرار نگیرید و «از آنها روی گردانید» (فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ). اما به عنوان اعتراض و خشم و انکار! نه به عنوان عفو و بخشش و گذشت.
سپس به عنوان تأکید و توضیح و بیان دلیل میفرماید: «چرا که آنها موجوداتی پلیدند» و باید از چنین موجودات پلیدی صرف نظر کرد (إِنَّهُمْ رِجْسٌ).
و چون چنینند «جایگاهشان دوزخ است» (وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ).
زیرا بهشت جای نیکان و پاکان است، نه جایگاه پلیدان و آلودگان! اما «همه اینها نتیجه اعمالی است که خودشان انجام دادهاند» (جَزاءً بِما کانُوا یَکْسِبُونَ).
(آیه 96)- در این آیه اشاره به یکی از سوگندهای آنها شده و آن این که:
«با اصرار و سوگند از شما میخواهند که از آنها خشنود شوید» (یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ).
جالب این که در این مورد خداوند نمیفرماید: از آنها راضی نشوید، بلکه با تعبیری که بوی تهدید از آن میآید، میفرماید: «اگر هم شما از آنها راضی شوید خدا هرگز از جمعیت فاسقان راضی نخواهد شد» (فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا
[شماره صفحه واقعی : 243]
یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ)
.شک نیست آنها از نظر دینی و اخلاقی اهمیتی برای خشنودی مسلمانان قائل نبودند، بلکه میخواستند از این راه کدورتهای قلبی آنان را بشویند تا در آینده از عکس العملهای آنان در امان بمانند.
(آیه 97)- بادیه نشینان سنگدل و با ایمان: در این آیه و دو آیه بعد به تناسب بحثهایی که در باره منافقان مدینه گذشت پیرامون حال منافقان بادیه نشین، و نشانهها و افکار آنها، و همچنین در باره مؤمنان مخلص و راستین بادیه گفتگو شده است.
شاید به این علت که به مسلمانان هشدار دهد چنین نپندارند که منافقان تنها همان گروهی هستند که در شهرند، بلکه منافقان بادیه نشین از آنها خشنترند.
نخست میفرماید: «اعراب بادیه نشین (به حکم دوری از تعلیم و تربیت و نشنیدن آیات الهی و سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کفر و نفاقشان شدیدتر است» (الْأَعْرابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفاقاً).
«و باز به همین دلیل، به جهل و بیخبری از حدود فرمانها و احکامی که خدا بر پیامبرش نازل کرده است سزاوارترند» (وَ أَجْدَرُ أَلَّا یَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ).
در پایان آیه میفرماید «خداوند دانا و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
یعنی اگر در باره عربهای بادیه نشین چنین داوری میکند روی تناسب خاصی است که محیط آنها با این گونه صفات دارد.
(آیه 98)- اما برای این که چنین توهمی پیدا نشود که همه اعراب بادیه نشین، و یا همه بادیه نشینان، دارای چنین صفاتی هستند، در این آیه میگوید:
«گروهی از این عربهای بادیه نشین کسانی هستند که (بر اثر نفاق یا ضعف ایمان) هنگامی که چیزی را در راه خدا انفاق کنند، آن را ضرر و زیان و غرامت محسوب میدارند» نه یک موفقیت و پیروزی و تجارت پرسود (وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ مَغْرَماً).
[شماره صفحه واقعی : 244]
دیگر از صفات آنها این است که: «همواره در انتظار این هستند که بلاها و مشکلات شما را احاطه کند» و تیرهروزی و ناکامی به سراغ شما بیاید (وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوائِرَ). در واقع آنها افرادی تنگ نظر و بخیل و حسودند.
سپس اضافه میکند: آنها نباید در انتظار بروز مشکلات و نزول بلاها بر شما باشند چرا که این مشکلات و ناکامیها و بدبختیها تنها به سراغ این گروه منافق بیایمان و جاهل و نادان و تنگ نظر و حسود میرود «و حوادث دردناک برای خود آنهاست» (عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ).
سر انجام آیه را با این جمله پایان میدهد که: «خداوند شنوا و داناست» (وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ). هم سخنان آنها را میشنود و هم از نیات و مکنون ضمیر آنها آگاه است.
(آیه 99)- و در این آیه به گروه دوم یعنی مؤمنان با اخلاص بادیه نشین اشاره کرده، میگوید: «گروهی از این عربهای بادیه نشین کسانی هستند که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند» (وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ).
به همین دلیل هیچ گاه انفاق در راه خدا را غرامت و زیان، نمیدانند، بلکه با توجه به پاداشهای وسیع الهی در این جهان و سرای دیگر، «این کار را وسیله نزدیکی به خدا و مایه توجه و دعای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله» که افتخار و برکت بزرگی است میدانند (وَ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَ صَلَواتِ الرَّسُولِ).
در اینجا خداوند این طرز فکر آنها را با تأکید فراوان تصدیق میکند و میگوید: «آگاه باشید که این انفاقها بطور قطع مایه تقرب آنها در پیشگاه خداوند است» (أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ).
و به همین دلیل «خدا آنان را به زودی در رحمت خود فرو میبرد» (سَیُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِی رَحْمَتِهِ).
و اگر لغزشهایی از آنها سرزده باشد به خاطر ایمان و اعمال پاکشان آنها را میبخشد «زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است» (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 245]
(آیه 100)- پیشگامان اسلام! به دنبال آیات گذشته که بیان حال کفّار و منافقان را مینمود در این آیه اشاره به گروههای مختلف از مسلمانان راستین شده است و آنها را در سه گروه مشخص تقسیم میکند.
1- «پیشگامان نخستین از مهاجرین» (وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ).
یعنی آنها که در اسلام و هجرت پیشگام بودهاند.
2- آنها که پیشگام در «نصرت و یاری پیامبر و یاران مهاجرش بودند» (وَ الْأَنْصارِ).
3- «و کسانی که به نیکی از آنها پیروی کردند» (وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ).
و با انجام اعمال نیک، و قبول اسلام، و هجرت، و نصرت آیین پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به آنها پیوستند.
جالب توجه این که: همه متفقا گفتهاند نخستین کسی که از زنان، مسلمان شد «خدیجه» همسر وفادار و فداکار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود، و اما از مردان، همه دانشمندان و مفسران شیعه به اتفاق گروه عظیمی از دانشمندان اهل سنت «علی» علیه السّلام را نخستین کسی میدانند که دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را پاسخ گفت.
پس از ذکر این گروه سه گانه میفرماید: «هم خداوند از آنها راضی است و هم آنها از خدا راضی شدهاند» (رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ).
رضایت خدا از آنها به خاطر ایمان و اعمال صالحی است که انجام دادهاند، و خشنودی آنان از خدا به خاطر پاداشهای گوناگون و فوق العاده و پراهمیت است که به آنان ارزانی داشته.
با این که جمله گذشته همه مواهب و نعمتهای الهی را در بر داشت (مواهب مادی و معنوی، جسمانی و روحانی) ولی به عنوان تأکید و بیان «تفصیل» بعد از «اجمال» اضافه میکند: «و خداوند برای آنها باغهایی از بهشت فراهم ساخته که از زیر درختانش نهرها جریان دارند» (وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهارُ).
از امتیازات این نعمت آن است که جاودانی است و «همواره در آن خواهند ماند» (خالِدِینَ فِیها أَبَداً).
[شماره صفحه واقعی : 246]
«و این است پیروزی بزرگ» (ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ).
چه پیروزی از این برتر که انسان احساس کند آفریدگار و معبود و مولایش از او خشنود است و کارنامه قبولی او را امضا کرده؟
(آیه 101)- بار دیگر قرآن مجید بحث را متوجه اعمال منافقان و گروههای آنها کرده، میگوید: «در میان کسانی که در اطراف شهر شما (مدینه) هستند گروهی از منافقان وجود دارند» (وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ).
یعنی باید هشیار باشید منافقان بیرون را نیز زیر نظر بگیرید و مراقب فعالیتهای خطرناک آنان باشید.
سپس اضافه میکند: «در خود مدینه و از اهل این شهر نیز گروهی هستند که نفاق را تا سر حد سرکشی و طغیان رسانده و سخت به آن پایبندند و در آن صاحب تجربهاند»! (وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ).
این تفاوت در تعبیر که در باره منافقان «داخلی» و «خارجی» در آیه فوق دیده میشود گویا اشاره به این نکته است که منافقان داخلی در کار خود مسلطتر و طبعا خطرناکترند، و مسلمانان باید شدیدا مراقب آنها باشند، هر چند که منافقان خارجی را نیز باید از نظر دور ندارند.
لذا بلافاصله بعد از آن میفرماید: «تو آنها را نمیشناسی ولی ما میشناسیم» (لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ).
البته این اشاره به علم عادی و معمولی پیغمبر است، ولی هیچ منافات ندارد که او از طریق وحی و تعلیم الهی به اسرار آنان کاملا واقف گردد.
در پایان آیه مجازات شدید این گروه را به این صورت بیان میکند که: «ما به زودی آنها را دو بار مجازات خواهیم کرد، و پس از آن به سوی عذاب بزرگ دیگری فرستاده خواهند شد» (سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ).
«عذاب عظیم» اشاره به مجازاتهای روز قیامت است ولی در این که، آن دو عذاب دیگر چه نوع عذابی است به نظر میرسد که یکی از این دو عذاب همان مجازات اجتماعی آنها به خاطر رسوائیشان و کشف اسرار درونیشان میباشد
[شماره صفحه واقعی : 247]
و مجازات دوم آنان همان است که در آیه 50 سوره انفال اشاره شده، آنجا که میفرماید: «هرگاه کافران را به هنگامی که فرشتگان مرگ جان آنها را میگیرند ببینی که چگونه به صورت و پشت آنها میکوبند، و مجازات میکنند، به حال آنها تأسف خواهی خورد».
(آیه 102)
در مورد نزول این آیه روایاتی نقل شده که در بیشتر آنها به نام «ابو لبابه انصاری» برخورد میکنیم، طبق روایتی او با دو یا چند نفر دیگر از یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از شرکت در جنگ «تبوک» خودداری کردند اما هنگامی که آیاتی را که در مذمت متخلفین وارد شده بود شنیدند بسیار ناراحت و پشیمان گشتند، خود را به ستونهای مسجد پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله بستند و هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بازگشت و از حال آنها خبر گرفت عرض کردند: آنها سوگند یاد کردهاند که خود را از ستون باز نکنند تا این که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین کند، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: من نیز سوگند یاد میکنم که چنین کاری نخواهم کرد مگر این که خداوند به من اجازه دهد.
آیه نازل شد و خداوند توبه آنها را پذیرفت، و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را از ستون مسجد باز کرد.
آنها به شکرانه این موضوع همه اموال خود را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تقدیم داشتند.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: هنوز دستوری در این باره بر من نازل نشده است، چیزی نگذشت که آیه بعد نازل شد و دستور داد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله قسمتی از اموال آنها را بگیرد.
توبه کاران- پس از اشاره به وضع منافقان داخل و خارج مدینه در آیه قبل در اینجا با اشاره به وضع گروهی از مسلمانان گناهکار که اقدام به توبه و جبران اعمال سوء خود کردند، میفرماید: «گروه دیگری از آنها به گناهان خود اعتراف کردند» (وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ).
«و اعمال صالح و ناصالح را به هم آویختند» (خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً).
سپس اضافه میکند: «امید میرود که خداوند توبه آنها را بپذیرد» و رحمت خویش را به آنان بازگرداند (عَسَی اللَّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ).
[شماره صفحه واقعی : 248]
«زیرا خداوند آمرزند و مهربان است» و دارای رحمتی وسیع و گسترده (إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 103)- زکات عامل پاکی فرد و جامعه: در این آیه به یکی از احکام مهم اسلامی یعنی مسأله زکات اشاره شده است، و به عنوان یک قانون کلّی به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که «از اموال آنها صدقه یعنی زکات بگیر» (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً).
دستور «خذ» (بگیر) دلیل روشنی است که رئیس حکومت اسلامی میتواند زکات را از مردم بگیرد، نه این که منتظر بماند که اگر مایل بودند خودشان بپردازند و اگر نبودند نه! سپس به دو قسمت از فلسفه اخلاقی و روانی و اجتماعی زکات اشاره کرده، میفرماید: «تو با این کار آنها را پاک میکنی و نموّ میدهی» (تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها).
آنها را از رذائل اخلاقی، از دنیا پرستی و بخل پاک میکنی، و نهال نوع دوستی و سخاوت و توجه به حقوق دیگران را در آنها پرورش میدهی.
از این گذشته، مفاسد و آلودگیهایی که در جامعه به خاطر فقر و فاصله طبقاتی و محرومیت گروهی از جامعه به وجود میآید با انجام این فریضه الهی بر میچینی، و صحنه اجتماع را از این آلودگیها پاک میسازی.
سپس اضافه میکند: هنگامی که آنها زکات میپردازند «برای آنها دعا کن و به آنها درود بفرست» (وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ).
این نشان میدهد که حتی در برابر انجام وظائف واجب باید از مردم تشکر و تقدیر کرد، و مخصوصا از طریق معنوی و روانی آنها را تشویق نمود، همانطور که در روایات میخوانیم هنگامی که مردم زکات خود را خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میآوردند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با جمله اللّهمّ صلّ علیهم به آنها دعا میکرد.
بعد اضافه میکند که: «این دعا و درود تو مایه آرامش خاطر آنهاست» (إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ).
چرا که از پرتو این دعا رحمت الهی بر دل و جان آنها نازل میشود، آن گونه که آن را احساس کنند.
[شماره صفحه واقعی : 249]
و در پایان آیه به تناسب بحثی که گذشت میگوید: «خداوند شنوا و داناست» (وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ).
هم دعای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را میشنود، و هم از نیّات زکات دهندگان آگاه است.
(آیه 104)- از آنجا که بعضی از گنهکاران مانند متخلفان جنگ تبوک به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اصرار داشتند که توبه آنها را بپذیرد در این آیه به این موضوع اشاره میکند که پذیرش توبه، کار پیامبر نیست.
«آیا آنها نمیدانند که تنها خداوند توبه را از بندگانش میپذیرد» (أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ).
نه تنها پذیرنده توبه اوست، بلکه «زکات و یا صدقات دیگری را (که به عنوان کفّاره گناه و تقرب به پروردگار میدهند) نیز خدا میگیرد» (وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ).
شک نیست که گیرنده زکات و صدقات یا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و امام علیه السّلام و پیشوای مسلمین است و یا افراد مستحق، ولی از آنجا که دست پیامبر و پیشوایان راستین و افراد مستحقّ دست خداست گویی خداوند این صدقات را میگیرد.
در روایتی که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده میخوانیم: انّ الصّدقة تقع فی ید اللّه قبل ان تصل الی ید السّائل «صدقه پیش از آن که در دست نیازمند قرار بگیرد به دست خدا میرسد»! حتی در روایتی تصریح شده که همه اعمال آدمی را فرشتگان تحویل میگیرند جز صدقه که مستقیما به دست خدا میرسد.
و در پایان آیه بار دیگر به عنوان تأکید میفرماید: «و خداوند توبه پذیر و مهربان است» (وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ).
(آیه 105)- در این آیه بحثهای گذشته را به شکل تازهای تأکید میکند و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که به همه مردم این موضوع را ابلاغ کن «و بگو اعمال و وظائف خود را انجام دهید، و بدانید هم خدا و هم رسولش و هم مؤمنان، اعمال شما را خواهند دید» (وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ).
اشاره به این که کسی تصور نکند اگر در خلوتگاه یا در میان جمع، عملی را
[شماره صفحه واقعی : 250]
انجام میدهد از دیدگاه علم خدا مخفی و پنهان میماند، بلکه علاوه بر خداوند، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مؤمنان نیز از آن آگاهند.
این آگاهی مقدمه پاداش و یا کیفری است که در جهان دیگر در انتظار انسان است، لذا به دنبال این جمله میافزاید: «و به زودی به سوی کسی که آگاه از پنهان و آشکار است باز میگردید، و شما را به آنچه عمل کردهاید خبر میدهد» و بر طبق آن جزا خواهد داد (وَ سَتُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
در میان پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام با توجه به اخبار فراوانی که از امامان رسیده عقیده معروف و مشهور بر این است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و امامان علیهم السّلام از اعمال همه امت آگاه میشوند، یعنی خداوند از طرق خاصی اعمال امت را بر آنها عرضه میدارد.
مسأله عرض اعمال اثر تربیتی فوق العادهای در معتقدان به آن دارد، زیرا هنگامی که من بدانم علاوه بر خدا که همه جا با من است پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و پیشوایان محبوب من همه روز یا همه هفته از هر عملی که انجام میدهم، اعم از خوب و بد در هر نقطه و هر مکان آگاه میشوند، بدون شک بیشتر رعایت میکنم و مراقب اعمال خود خواهم بود.
(آیه 106)
جمعی از مفسران گفتهاند که این آیه در باره سه نفر از متخلفان جنگ تبوک به نام «هلال بن امیه» و «مرارة بن ربیع» و «کعب بن مالک» نازل شده است- شرح پشیمانی و چگونگی توبه آنها در ذیل آیه 118 همین سوره به خواست خدا خواهد آمد.
در این آیه اشاره به گروه دیگری از گنهکاران شده است که پایان کار آنها درست روشن نیست، نه چنانند که مستحق رحمت الهی باشند و نه چنانند که بتوان از آمرزش آنها بکلی مأیوس بود.
لذا قرآن در باره آنها میگوید: «گروه دیگری کارشان متوقف بر فرمان خداست یا آنها را مجازات میکند و یا توبه آنان را میپذیرد» (وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ).
[شماره صفحه واقعی : 251]
و در پایان آیه اضافه میکند: خداوند بدون حساب با آنها رفتار نمیکند، بلکه با علم خویش و به مقتضای حکمتش با آنها رفتار خواهد نمود چرا که «خداوند دانا و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
(آیه 107)
این آیه در باره گروهی دیگر از منافقان است که برای تحقق بخشیدن به نقشههای شوم خود اقدام به ساختن مسجدی در مدینه کردند که بعدا به نام مسجد «ضرار» معروف شد.
خلاصه جریان چنین است: گروهی از منافقان نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمدند و عرض کردند به ما اجازه ده مسجدی در میان قبیله بنی سالم (نزدیک مسجد قبا) بسازیم تا افراد ناتوان و بیمار و پیرمردان از کار افتاده در آن نماز بگزارند، و این در موقعی بود که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عازم جنگ تبوک بود.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به آنها اجازه داد، ولی آنها اضافه کردند آیا ممکن است شخصا بیایید و در آن نماز بگزارید؟ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود من فعلا عازم سفرم.
هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از تبوک بازگشت نزد او آمدند و گفتند اکنون تقاضا داریم به مسجد ما بیایی و در آنجا نماز بگزاری، و از خدا بخواهی ما را برکت دهد، و این در حالی بود که هنوز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وارد دروازه مدینه نشده بود.
در این هنگام پیک وحی خدا نازل شد و سلسله آیات (107- 110) را آورد و پرده از اسرار کار آنها برداشت.
و به دنبال آن پیامبر دستور داد مسجد مزبور را آتش زنند، و بقایای آن را ویران کنند، و جای آن را محل ریختن زبالههای شهر سازند!
بتخانهای در چهره مسجد! در این آیه به وضع گروه دیگری از مخالفان اشاره کرده، میگوید: «گروهی دیگر از آنها مسجدی در مدینه اختیار کردند» که هدفهای شومی زیر این نام مقدس داشتند (وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً).
سپس هدفهای آنها را در چهار قسمت زیر خلاصه میکند:
1- منظور آنها این بود که با این عمل «ضرر و زیانی» به مسلمانان برسانند (ضِراراً).
2- «تقویت مبانی کفر» و بازگشت دادن مردم به وضع قبل از اسلام (وَ کُفْراً).
[شماره صفحه واقعی : 252]
3- «ایجاد تفرقه در میان صفوف مسلمانان» (وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ).
زیرا با اجتماع گروهی در این مسجد، مسجد «قبا» که نزدیک آن بود و یا مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که از آن فاصله داشت از رونق میافتاد.
از این جمله، چنین بر میآید که نباید فاصله بین مساجد آن چنان باشد که روی اجتماع یکدیگر اثر بگذارند.
4- آخرین هدف آنها این بود که: «مرکز و کانونی برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه کرده بود (و سوابق سوئش بر همگان روشن بود) بسازند تا از این پایگاه نفاق، برنامههای خود را عملی سازند» (وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ).
ولی عجب این است که تمام این اغراض سوء و اهداف شوم را در یک لباس زیبا و ظاهر فریب پیچیده بودند «و حتی سوگند یاد میکردند که ما جز نیکی قصد و نظر دیگری نداشتیم» (وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنی).
ولی قرآن اضافه میکند: «خداوندی (که از اسرار درون همه آگاه است و غیب و شهود برایش یکسان میباشد) گواهی میدهد که بطور مسلم آنها دروغگو هستند» (وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ).
(آیه 108)- خداوند در این آیه تأکید بیشتری روی این موضوع حیاتی کرده، به پیامبرش صریحا دستور میدهد که: «هرگز در این مسجد قیام به عبادت مکن» و نماز مگزار (لا تَقُمْ فِیهِ أَبَداً).
بلکه به جای این مسجد «شایستهتر این است که در مسجدی قیام به عبادت کنی که شالوده آن در روز نخست بر اساس تقوا گذارده شده است» (لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ).
نه این مسجدی که شالوده و اساسش از روز نخست بر کفر و نفاق و بیدینی و تفرقه بنا شده است.
سپس قرآن اضافه میکند: علاوه بر این که این مسجد از اساس بر شالوده تقوا گذارده شده، «گروهی از مردان در آن به عبادت مشغولند که دوست میدارند
[شماره صفحه واقعی : 253]
خود را پاکیزه نگه دارند، و خدا پاکیزگان را دوست دارد» (فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ).
پاکیزگی و طهارت در اینجا معنی وسیعی دارد که هرگونه پاکسازی روحانی از آثار شرک و گناه، و جسمانی از آثار آلودگی به کثافات را شامل میشود.
(آیه 109)- در این آیه مقایسهای میان دو گروه مؤمنان که مساجدی همچون مسجد قبا را بر پایه تقوا بنا میکنند با منافقانی که شالوده کار خود را بر کفر و نفاق و تفرقه و فساد قرار میدهند به عمل آمده است.
نخست میگوید: «آیا کسی که بنای آن مسجد را بر پایه تقوا و پرهیز از مخالفت فرمان خدا و جلب خشنودی او نهاده است بهتر است، یا کسی که شالوده آن را بر لبه پرتگاه سستی در کنار دوزخ نهاده که به زودی در آتش جهنم سقوط خواهد کرد»! (أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی تَقْوی مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِی نارِ جَهَنَّمَ).
تشبیه فوق با نهایت روشنی و وضوح بیثباتی و سستی کار منافقان و استحکام و بقای کار اهل ایمان و برنامههای آنها را روشن میسازد.
و از آنجا که گروه منافقان هم به خویشتن ستم میکنند و هم به جامعه، در آخر آیه میفرماید: «خداوند ظالمان را هدایت نمیکند» (وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ).
(آیه 110)- در این آیه اشاره به لجاجت و سرسختی منافقان کرده، میگوید:
آنها چنان در کار خود سرسختند و در نفاق سرگردان، و در تاریکی و ظلمت کفر حیرانند که حتی «بنایی را که خودشان بر پا کردند همواره به عنوان یک عامل شک و تردید- یا یک نتیجه شک و تردید- در قلوب آنها باقی میماند، مگر این که دلهای آنها قطعه قطعه شود و بمیرند» (لا یَزالُ بُنْیانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ).
و در آخر آیه میگوید: «و خداوند دانا و حکیم است» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
اگر به پیامبرش دستور مبارزه و درهم کوبیدن چنین بنای ظاهرا حق به جانبی
[شماره صفحه واقعی : 254]
را داد به خاطر آگاهی از نیات سوء بنا کنندگان و باطن و حقیقت این بنا بود این دستور عین حکمت و بر طبق مصلحت و صلاح حال جامعه اسلامی صادر شد نه یک قضاوت عجولانه بود و نه زاییده یک هیجان و عصبانیت.
(آیه 111)- یک تجارت بینظیر! از آنجا که در آیات گذشته در باره متخلفان و جهاد سخن به میان آمد، در این آیه و آیه بعد مقام والای مجاهدان با ایمان، با ذکر مثال جالبی، بیان شده است.
در این مثال خداوند خود را خریدار و مؤمنان را فروشنده معرفی کرده، و میگوید: «خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خریداری میکند، و در برابر این متاع، بهشت را به آنان میدهد» (إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ).
و از آنجا که در هر معامله در حقیقت «پنج رکن اساسی» وجود دارد، در این آیه به تمام این ارکان اشاره کرده است.
خودش را «خریدار» و مؤمنان را «فروشنده» و جانها و اموال را «متاع» و بهشت را «ثمن» (بها) برای این معامله قرار داده است.
منتها طرز پرداخت این متاع را با تعبیر لطیفی چنین بیان میکند: «آنها در راه خدا پیکار میکنند، و دشمنان حق را میکشند و یا در این راه کشته میشوند» و شربت شهادت را مینوشند (یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ).
و به دنبال آن به «اسناد» معتبر و محکم این معامله که پنجمین رکن است اشاره کرده، میفرماید: «این وعده حقی است بر عهده خداوند که در سه کتاب آسمانی تورات، انجیل و قرآن آمده است» (وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ).
سپس برای تأکید روی این معامله بزرگ اضافه میکند: «چه کسی وفادارتر به عهدش از خداست»؟ (وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ).
یعنی گرچه بهای این معامله فورا پرداخت نمیشود، اما خطرات نسیه را در بر ندارند! چرا که خداوند به حکم قدرت و توانایی و بینیازی، از هر کس نسبت به عهد و پیمانش وفادارتر است.
[شماره صفحه واقعی : 255]
و از همه جالبتر این که پس از انجام مراسم این معامله، همان گونه که در میان تجارت کنندگان معمول است، به طرف مقابل تبریک گفته و معامله را معامله پرسودی برای او میخواهد و میگوید: «بشارت باد بر شما به این معاملهای که انجام دادید» (فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ).
«و این پیروزی و رستگاری بزرگی برای همه شماست» (وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ).
(آیه 112)- همان گونه که روش قرآن مجید است که در آیهای سخنی را به اجمال برگزار میکند و در آیه بعد به شرح و توضیح آن میپردازد، در این آیه مؤمنان را که فروشندگان جان و مال به خدا هستند با نه صفت بارز معرفی میکند.
1- «آنها توبه کارانند» (التَّائِبُونَ). و دل و جان خود را به وسیله آب توبه از آلودگی گناه شستشو میدهند.
2- «آنها عبادت کارانند» (الْعابِدُونَ). و در پرتو راز و نیاز با خدا و پرستش ذات پاک او خودسازی میکنند».
3- «آنها (در برابر نعمتهای مادی و معنوی پروردگار) سپاس میگویند» (الْحامِدُونَ).
4- «آنها از یک کانون عبادت و پرستش به کانون دیگری رفت و آمد دارند» (السَّائِحُونَ).
و به این ترتیب برنامههای خودسازی آنان در پرتو عبادت، در محیط محدودی خلاصه نمیشود، و به افق خاصی تعلق ندارد، بلکه همه جا کانون عبودیت پروردگار و خودسازی و تربیت برای آنهاست.
5- «آنها که در برابر عظمت خدا رکوع میکنند» (الرَّاکِعُونَ).
6- «آنها که سر بر آستانش میسایند و سجده میآورند» (السَّاجِدُونَ).
7- «آنها که مردم را به نیکیها دعوت میکنند» (الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ).
8- «آنها که (تنها به وظیفه دعوت به نیکی قناعت نمیکنند بلکه) با هر گونه فساد و منکری میجنگند» (وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ).
[شماره صفحه واقعی : 256]
9- «و آنها که (پس از ادای رسالت امر به معروف و نهی از منکر، به آخرین و مهمترین وظیفه اجتماعی خود یعنی) حفظ حدود الهی، و اجرای قوانین او، و اقامه حق و عدالت قیام میکنند» (وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ).
پس از ذکر این صفات نه گانه، خداوند بار دیگر چنین مؤمنان راستین و تربیت یافتگان مکتب ایمان و عمل را تشویق میکند، و به پیامبرش میگوید: «این مؤمنان را بشارت ده» (وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ).
(آیه 113)
در مورد نزول این آیه و آیه بعد نقل شده است که گروهی از مسلمانان به پیامبر اسلام میگفتند: آیا برای پدران ما که در عصر جاهلیت از دنیا رفتند طلب آمرزش نمیکنی؟ آیات مزبور نازل شد و به همه آنها اخطار کرد که هیچ کس حق ندارد برای مشرکان استغفار نماید.
آیه، نخست با تعبیری رسا و قاطع پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مؤمنان را از استغفار برای مشرکان نهی میکند و میگوید: «شایسته نیست که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و افراد با ایمان برای مشرکان طلب آمرزش کنند» (ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ).
سپس برای تأکید و تعمیم اضافه میکند: «حتی اگر از نزدیکانشان باشند» (وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبی).
بعدا دلیل این موضوع را ضمن جملهای چنین توضیح میدهد: «بعد از آن که برای مسلمانان روشن شد که مشرکان اهل دوزخند» طلب آمرزش برای آنها معنی ندارد (مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِیمِ).
این کاری است بیهوده و آرزویی نابجا چرا که مشرک به هیچ وجه قابل آمرزش نیست.
(آیه 114)- در این آیه به پاسخ این سؤال- که اگر این کار ممنوع است چرا ابراهیم برای «آزر» استغفار کرد؟- پرداخته میگوید: «و استغفار ابراهیم برای پدرش [عمویش آزر] به خاطر وعدهای بود که به او داد، اما هنگامی که برای او آشکار شد که وی دشمن خداست از او بیزاری جست» و برایش استغفار نکرد (وَ ما کانَ
[شماره صفحه واقعی : 257]
اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ)
.در پایان آیه اضافه میکند: «ابراهیم (کسی بود که در پیشگاه خدا خاضع و از خشم و غضب پروردگار خائف و ترسان، و مردی بزرگوار و) مهربان و بردبار بود» (إِنَّ إِبْراهِیمَ لَأَوَّاهٌ حَلِیمٌ).
از آیات متعددی از قرآن این موضوع به خوبی استفاده میشود که هرگونه پیوند و همبستگی خویشاوندی و غیر خویشاوندی باید تحت الشعاع پیوندهای مکتبی قرار گیرد و این پیوند (ایمان به خدا و مبارزه با هرگونه شرک و بت پرستی) باید بر تمام روابط مسلمانان حاکم باشد، چرا که این پیوند یک پیوند زیر بنایی و حاکم بر همه مقدرات اجتماعی آنهاست.
(آیه 115)
گروهی از مسلمانان قبل از نزول فرائض و واجبات چشم از جهان بسته بودند، جمعی خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمدند و در باره سرنوشت آنها اظهار نگرانی کردند، و چنین میپنداشتند که آنها شاید گرفتار مجازات الهی به خاطر عدم انجام این فرائض باشند. آیه نازل شد و این موضوع را نفی کرد.
مجازات پس از تبیین- این آیه اشاره به یک قانون کلی و عمومی است، که عقل نیز آن را تأیید میکند و آن این که تکلیف و مسؤولیت همواره بعد از بیان احکام است، و این همان چیزی است که در علم اصول از آن تعبیر به قاعده «قبح عقاب بلا بیان» میشود.
لذا در آغاز میفرماید: «چنین نبوده که خداوند گروهی را پس از هدایت گمراه سازد تا این که آنچه را که باید از آن بپرهیزند برای آنها تبیین کند» (وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ).
و در پایان آیه میفرماید: «خداوند به هر چیزی داناست» (إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ).
یعنی علم و دانایی خداوند ایجاب میکند که تا چیزی را برای بندگان بیان نکرده است، کسی را در برابر آن مسؤول نداند و مؤاخذه نکند.
[شماره صفحه واقعی : 258]
(آیه 116)- در این آیه روی این مسأله تکیه و تأکید میکند که: «حکومت آسمانها و زمین برای خداست» (إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
و نظام حیات و مرگ نیز در کف قدرت اوست، اوست که «زنده میکند و میمیراند» (یُحْیِی وَ یُمِیتُ).
و بنابراین «هیچ ولیّ و سرپرست و یاوری جز خدا ندارید» (وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ).
اشاره به این که، شما نباید بر غیر او تکیه کنید، و بیگانگان از خدا را پناهگاه یا مورد علاقه خود قرار دهید، و پیوند محبت خویش را با این دشمنان خدا از طریق استغفار یا غیر آن بر قرار و محکم دارید.
(آیه 117)
این آیه در مورد غزوه تبوک و مشکلات طاقت فرسایی که به مسلمانان در این جنگ رسید نازل شده، این مشکلات به قدری بود که گروهی تصمیم به بازگشت گرفتند اما لطف و توفیق الهی شامل حالشان شد، و همچنان پابرجا ماندند.
این آیه اشاره به شمول رحمت بیپایان پروردگار نسبت به پیامبر و مهاجرین و انصار در آن لحظات حساس کرده، میگوید: «رحمت خدا شامل حال پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مهاجران و انصار، همانها که در موقع شدت و سختی از او پیروی کردند، شد» (لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی ساعَةِ الْعُسْرَةِ).
سپس اضافه میکند: «این شمول رحمت الهی به هنگامی بود که بر اثر شدت حوادث و فشار ناراحتیها نزدیک بود دلهای گروهی از مسلمانان از جاده حق منحرف شود» و تصمیم به مراجعت از تبوک بگیرند (مِنْ بَعْدِ ما کادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ).
دگر بار تأکید میکند که «بعد از این ماجرا، خداوند رحمت خود را شامل حال آنها ساخت، و توبه آنها را پذیرفت، زیرا او نسبت به مؤمنان مهربان و رحیم است» (ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 259]
(آیه 118)
سه نفر از مسلمانان به نام «کعب بن مالک» و «مرارة بن ربیع» و «هلال بن امیه» از شرکت در جنگ تبوک، و حرکت همراه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سرباز زدند، ولی این به خاطر آن نبود که جزء دار و دسته منافقان باشند، بلکه به خاطر سستی و تنبلی بود، چیزی نگذشت که پشیمان شدند.
هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از صحنه تبوک به مدینه بازگشت، خدمتش رسیدند و عذرخواهی کردند، اما پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حتی یک جمله با آنها سخن نگفت و به مسلمانان نیز دستور داد که احدی با آنها سخن نگوید.
آنها در یک محاصره عجیب اجتماعی قرار گرفتند، بطوری که فضای مدینه با تمام وسعتش چنان بر آنها تنگ شد که مجبور شدند برای نجات از این خواری و رسوایی بزرگ، شهر را ترک گویند و به کوههای اطراف مدینه پناه ببرند.
سر انجام پس از پنجاه روز توبه و تضرع به پیشگاه خداوند، توبه آنان قبول شد و آیه در این زمینه نازل گردید.
زندان محاصره اجتماعی گنهکاران! نه تنها آن گروه عظیم مسلمانان را که در جهاد شرکت کرده بودند، مورد رحمت خویش قرار داد «بلکه آن سه نفر را که (از شرکت در جهاد تخلف ورزیده بودند و) جنگجویان آنها را پشت سر گذاشتند و رفتند، نیز مشمول لطف خود قرار داد» (وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا).
اما این لطف الهی به آسانی شامل حال آنها نشد، بلکه آن به هنگامی بود که آن سه نفر در محاصره شدید اجتماعی قرار گرفتند، و مردم همگی با آنها قطع رابطه کردند، «آن چنان که زمین با همه وسعتش بر آنها تنگ شد» (حَتَّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ).
و سینه آنها چنان از اندوه آکنده شد که گویی «جایی در وجود خویش برای خود نمییافتند» (وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ). تا آنجا که خود آنها نیز از یکدیگر قطع رابطه کردند.
و به این ترتیب همه راهها به روی آنها بسته شد، «و یقین پیدا کردند که پناهگاهی از خشم خدا جز از طریق بازگشت به سوی او نیست» (وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ
[شماره صفحه واقعی : 260]
مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَیْهِ).
«بار دیگر (رحمت خدا به سراغ آنان آمد، و) توبه و بازگشت حقیقی و خالصانه را بر آنان آسان ساخت، تا توبه کنند» (ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا).
چرا که «خداوند توبه پذیر و رحیم است» (إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ).
(آیه 119)- با صادقان باشید: در آیات گذشته، سخن در باره گروهی از متخلفان در میان بود، اما در آیه مورد بحث اشاره به نقطه مقابل آنها کرده به همه مسلمانان دستور میدهد که رابطه خود را با راستگویان و آنها که بر سر پیمان خود ایستادهاند محکم بدارید.
نخست میفرماید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ).
و برای این که بتوانید راه پر پیچ و خم تقوا را بدون اشتباه و انحراف بپیمائید اضافه میکند: «با صادقان باشید» (وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ).
«صادقین» آنهایی هستند که تعهدات خود را در برابر ایمان به پروردگار به خوبی انجام میدهند، نه تردیدی به خود راه میدهند، نه عقب نشینی میکنند، نه از انبوه مشکلات میهراسند بلکه با انواع فداکاریها، صدق ایمان خود را ثابت میکنند.
شک نیست که این صفات مراتبی دارد که بعضی مانند امامان معصوم علیهم السّلام در قله آن قرار گرفتهاند و بعضی دیگر در مرحله پایینتر.
(آیه 120)- مشکلات مجاهدان بیپاداش نمیماند: در آیات گذشته بحثهایی پیرامون سرزنش کسانی که از غزوه تبوک خودداری کرده بودند، به میان آمد، این آیه و آیه بعد به عنوان یک قانون کلی و همگانی، بحث نهایی را روی این موضوع میکند.
نخست میگوید: «مردم مدینه و بادیه نشینانی که در اطراف این شهر (که مرکز و کانون اسلام است) زندگی میکنند حق ندارند، از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تخلف جویند» (ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ).
[شماره صفحه واقعی : 261]
«و نه حفظ جان خود را بر حفظ جان او مقدم دارند» (وَ لا یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ). چرا که او رهبر امت، و پیامبر خدا، و رمز بقاء و حیات ملت اسلام است.
این وظیفه همه مسلمانان در تمام قرون و اعصار است که رهبران خویش را همچون جان خویش، بلکه بیشتر گرامی دارند و در حفظ آنان بکوشند و آنها را در برابر حوادث سخت تنها نگذارند، چرا که خطر برای آنها خطر برای امت است.
سپس به پاداشهای مجاهدان که در برابر هر گونه مشکلی در راه جهاد نصیبشان میشود، اشاره کرده و روی هفت قسمت از این مشکلات و پاداش آن انگشت میگذارد و میگوید: «این به خاطر آن است که هیچ گونه تشنگی به آنها نمیرسد» (ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ). «و هیچ رنج و خستگی پیدا نمیکنند» (وَ لا نَصَبٌ).
«و هیچ گرسنگی در راه خدا دامن آنها را نمیگیرد» (وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ). «و در هیچ نقطه خطرناک و میدان پرمخاطرهای که موجب خشم و ناراحتی کفار است قرار نمیگیرند» (وَ لا یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفَّارَ).
«و هیچ ضربهای از دشمن بر آنها وارد نمیشود» (وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا).
«مگر این که در ارتباط با آن، عمل صالحی برای آنها ثبت میشود» (إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ).
و مسلما پاداش یک به یک آنها را از خداوند بزرگ دریافت خواهند داشت، «زیرا خدا پاداش نیکوکاران را هیچ گاه ضایع نمیکند» (إِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ).
(آیه 121)- «همچنین هیچ مال کم یا زیادی را در مسیر جهاد، انفاق نمیکنند» (وَ لا یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً).
«و هیچ سرزمینی را (برای رسیدن به میدان جهاد و یا به هنگام بازگشت) زیر پا نمیگذارند، مگر این که تمام این گامها، و آن انفاقها، برای آنها ثبت میشود» (وَ لا یَقْطَعُونَ وادِیاً إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ).
«تا سر انجام خداوند این اعمال را به عنوان بهترین اعمالشان پاداش دهد»
[شماره صفحه واقعی : 262]
(لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
(آیه 122)
هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به سوی میدان جهاد حرکت میکرد، همه مسلمانان به استثنای منافقان و معذوران در خدمتش حرکت میکردند، حتی در جنگهایی که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله شخصا شرکت نمیکرد (سریهها) همگی به سوی میدان میرفتند و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را تنها میگذاردند.
آیه نازل شد و اعلام کرد که در غیر مورد ضرورت، شایسته نیست همه مسلمانان به سوی میدان جنگ بروند.
جهاد با جهل و جهاد با دشمن- این آیه که با آیات گذشته در زمینه جهاد پیوند دارد، اشاره به واقعیتی میکند که برای مسلمانان جنبه حیاتی دارد و آن این که: گرچه جهاد بسیار پراهمیت است و تخلف از آن ننگ و گناه، ولی در مواردی که ضرورتی ایجاب نمیکند که همه مؤمنان در میدان جهاد شرکت کنند، مخصوصا در مواقعی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شخصا در مدینه باقی مانده نباید همه به جهاد بروند بلکه لازم است هر جمعیتی از مسلمانان به دو گروه تقسیم شوند گروهی فریضه جهاد را انجام دهند، و گروه دیگری در مدینه بمانند و معارف و احکام اسلام را بیاموزند همان گونه که آیه میفرماید: «شایسته نیست مؤمنان همگی به سوی میدان جهاد کوچ کنند چرا از هر گروهی از آنان، طایفهای کوچ نمیکند (و طایفهای در مدینه بماند) تا در دین و معارف و احکام اسلام آگاهی یابند» (وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ).
«و به هنگامی که یاران مجاهدشان از میدان بازگشتند احکام و فرمانهای الهی را به آنها تعلیم دهند و از مخالفت آن انذارشان نمایند» (وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ).
«باشد (که این برنامه موجب شود) که آنها از مخالفت فرمان خدا بپرهیزند» و وظایف خویش را انجام دهند (لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ).
مسأله مهمی که از آیه میتوان استفاده کرد، احترام و اهمیت خاصی است که اسلام برای مسأله «تعلیم» و «تعلم» قائل شده است، تا آنجا که
[شماره صفحه واقعی : 263]
مسلمانان را ملزم میسازد که همه در میدان جنگ شرکت نکنند، بلکه گروهی بمانند و معارف اسلام را بیاموزند.
یعنی جهاد با جهل همانند جهاد با دشمن بر آنها فرض است، و اهمیت یکی کمتر از دیگری نیست، بلکه تا مسلمانان در مسأله جهاد با جهل، پیروز نشوند در جهاد با دشمن پیروز نخواهند شد، زیرا یک ملت جاهل همواره محکوم به شکست است.
(آیه 123)- دشمنان نزدیکتر را دریابید! به تناسب بحثهایی که تاکنون پیرامون جهاد در این سوره ذکر شده در این آیه به دو دستور دیگر در زمینه این موضوع مهم اسلام اشاره گردیده است.
نخست روی سخن را به مؤمنان کرده، میگوید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! با کفاری که به شما نزدیکترند پیکار کنید» (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ).
آیه فوق گرچه از «پیکار مسلحانه»، و از «فاصله مکانی» سخن میگوید، ولی بعید نیست که روح آیه در پیکارهای منطقی و فاصلههای معنوی نیز حاکم باشد، به این معنی که مسلمانان به هنگام پرداختن به مبارزه منطقی و تبلیغاتی با دشمنان، اول باید به سراغ کسانی بروند که خطرشان برای جامعه اسلامی بیشتر و نزدیکتر است، مثلا در عصر ما که خطر الحاد و مادّیگری همه جوامع را تهدید میکند، باید مبارزه با آن را مقدم بر مبارزه با مذاهب باطله قرار داد، نه این که آنها فراموش شوند، بلکه باید لبه تیز حمله متوجه گروه خطرناکتر گردد، یا مثلا مبارزه با استعمار فکری و سیاسی و اقتصادی باید در درجه اول قرار گیرد.
دومین دستوری که در زمینه جهاد، در این آیه میخوانیم، دستور شدت عمل است، آیه میگوید: «دشمنان باید در شما یک نوع خشونت احساس کنند» (وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً).
بنابراین تنها، وجود قدرت کافی نیست، بلکه باید در برابر دشمن نمایش قدرت داد.
[شماره صفحه واقعی : 264]
و در پایان آیه به مسلمانان با این عبارت نوید پیروزی میدهد که: «بدانید خدا با پرهیزکاران است» (وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ).
این تعبیر ممکن است علاوه بر آنچه گفته شد، اشاره به این معنی نیز باشد که توسل به خشونت و شدت عمل باید توأم با تقوا باشد، و هیچ گاه از حدود انسانی تجاوز نکند.
(آیه 124)- تأثیر آیات قرآن بر دلهای آماده و آلوده: به تناسب بحثهایی که در باره منافقان و مؤمنان گذشت، در این آیه و آیه بعد اشاره به یکی از نشانههای بارز این دو گروه شده است.
نخست میگوید: «و هنگامی که سورهای نازل میشود، بعضی از منافقان به یکدیگر میگویند: ایمان کدامیک از شما را نزول این سوره افزون ساخت»؟ (وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً).
و با این سخن میخواستند عدم تأثیر سورههای قرآن و بیاعتنایی خود را نسبت به آنها بیان کنند.
اما قرآن با لحن قاطعی به آنها پاسخ میدهد و ضمن تقسیم مردم به دو گروه، میگوید: «اما کسانی که ایمان آوردهاند! نزول این آیات بر ایمانشان افزوده و آنها به فضل و رحمت الهی خوشحالند» (فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ).
(آیه 125)- «و اما آنها که در دلهایشان بیماری (نفاق و جهل و عناد و حسد) است، پلیدی تازهای بر پلیدیشان میافزاید»! (وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ).
چرا که در برابر هر فرمان تازهای نافرمانی و عصیان جدیدی میکنند و در مقابل هر حقیقت لجاجت جدیدی، و این سبب تراکم عصیانها و لجاجتها، در وجودشان میشود، و چنان ریشههای این صفات زشت در روح آنان قوی میگردد «و سر انجام در حال کفر و بیایمانی از دنیا خواهند رفت» (وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ).
قرآن در دو آیه بالا بر این واقعیت تأکید میکند که تنها وجود برنامهها
[شماره صفحه واقعی : 265]
و تعلیمات حیاتبخش برای سعادت یک فرد، یا یک گروه کافی نیست، بلکه آمادگی زمینهها نیز باید به عنوان یک شرط اساسی مورد توجه قرار گیرد.
آیات قرآن مانند دانههای حیاتبخش باران است که میدانیم «در باغ، سبزه روید و در شورهزار، خس!»
(آیه 126)- در این آیه و آیه بعد نیز سخن را در باره منافقان ادامه میدهد، و آنها را مورد سرزنش و اندرز قرار داده میگوید: «آیا آنها نمیبینند که در هر سال، یک یا دو بار، مورد آزمایش قرار میگیرند»! (أَ وَ لا یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ).
و عجب این که با این همه آزمایشهای پیدرپی «از راه خلاف باز نمیایستند و توبه نمیکنند و متذکر نمیشوند» (ثُمَّ لا یَتُوبُونَ وَ لا هُمْ یَذَّکَّرُونَ).
از تعبیر آیه چنین بر میآید که این آزمایش غیر از آزمایش عمومی است که همه مردم در زندگی خود با آن رو برو میشوند. بلکه از آزمایشهایی بوده که باید باعث بیداری این گروه گردد مثل فاش شدن اعمال سوءشان و ظاهر شدن باطنشان.
(آیه 127)- سپس اشاره به قیافه انکار آمیزی که آنها در برابر آیات الهی به خود میگرفتند کرده، میگوید: «و هنگامی که سورهای از قرآن نازل میشود، بعضی از آنها با نظر تحقیر و انکار نسبت به آن سوره به بعض دیگر نگاه میکنند» و با حرکات چشم، مراتب نگرانی خود را ظاهر میسازند (وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ).
ناراحتی و نگرانی آنها از این نظر است که مبادا نزول آن سوره، رسوایی جدیدی برایشان فراهم سازد.
و به هر حال تصمیم بر این میگیرند که از مجلس بیرون بروند، تا این نغمههای آسمانی را نشنوند، اما از این بیم دارند که به هنگام خروج کسی آنها را ببیند، لذا آهسته از یکدیگر سؤال میکنند: آیا کسی متوجه ما نیست «آیا کسی شما را میبیند»؟! (هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَدٍ).
و همین که اطمینان پیدا میکنند جمعیت به سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مشغولند
[شماره صفحه واقعی : 266]
و متوجه آنها نیستند «از مجلس بیرون میروند» (ثُمَّ انْصَرَفُوا).
در پایان آیه، به ذکر علت این موضوع پرداخته و میگوید: «آنها به این جهت از شنیدن کلمات خدا ناراحت میشوند که «خداوند قلوبشان را (به خاطر لجاجت و عناد و به خاطر گناهانشان) از حق منصرف ساخته (و یک حالت دشمنی و عداوت نسبت به حق پیدا کردهاند) چرا که آنها افرادی بیفکر و نفهم هستند» (صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ).
(آیه 128)- آخرین آیات قرآن مجید: این آیه و آیه بعد که آخرین آیاتی است که بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نازل شده است، و با آن سوره برائت پایان میپذیرد، در واقع اشارهای است به تمام مسائلی که در این سوره گذشت.
نخست روی سخن را به مردم کرده، میگوید: «پیامبری از خودتان به سوی شما آمد»! (لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ).
«مِنْ أَنْفُسِکُمْ» (از خودتان) اشاره به شدت ارتباط پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با مردم است، گویی پارهای از جان مردم و روح جامعه در شکل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ظاهر شده است.
پس از ذکر این صفت به چهار قسمت دیگر از صفات ممتاز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که در تحریک عواطف مردم و جلب احساساتشان اثر عمیق دارد اشاره کرده، نخست میگوید: «هر گونه ناراحتی و زیان و ضرری به شما برسد برای او سخت ناراحت کننده است» (عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ).
و به شدت از رنجهای شما رنج میبرد.
دیگر این که: «او سخت به هدایت شما علاقهمند است» و به آن عشق میورزد (حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ).
سپس به سومین و چهارمین صفت اشاره کرده، میگوید: «او نسبت به مؤمنان رءوف و رحیم است» (بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ).
بنابراین هرگونه دستور مشکل و طاقت فرسایی را میدهد- حتی گذشتن از بیابانهای طولانی و سوزان در فصل تابستان، با گرسنگی و تشنگی، برای مقابله با یک دشمن نیرومند در جنگ تبوک- آن هم یک نوع محبت و لطف از ناحیه او
[شماره صفحه واقعی : 267]
و برای نجات شما، از چنگال ظلم و ستم و گناه و بدبختی است.
(آیه 129)- در این آیه که آخرین آیه سوره توبه است، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را دلداری میدهد که از سرکشیها و عصیانهای مردم، دلسرد و نگران نشود، میگوید: «اگر آنها روی از حق بگردانند (نگران نباش و) بگو: خداوند برای من کافی است» چرا که او بر هر چیزی تواناست (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ).
«همان خداوندی که هیچ معبودی جز او نیست» و بنابراین تنها پناهگاه اوست (لا إِلهَ إِلَّا هُوَ).
آری «من تنها بر چنین معبودی تکیه کردهام، و به او دلبستهام و کارهایم را به او واگذاردهام» (عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ).
«و او پروردگار عرش بزرگ است» (وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ).
جایی که عرش و عالم بالا و جهان ماوراء طبیعت با آن همه عظمتی که دارد، در قبضه قدرت او، و تحت حمایت و کفالت اوست، چگونه مرا تنها میگذارد و در برابر دشمن یاری نمیکند؟ مگر قدرتی در برابر قدرتش تاب مقاومت دارد؟ و یا رحمت و عطوفتی بالاتر از رحمت و عطوفت او تصور میشود؟
«پایان سوره توبه»
[شماره صفحه واقعی : 268]
این سوره در «مکّه» نازل شده و دارای 109 آیه است.
این سوره که به گفته بعضی از مفسران بعد از سوره اسراء و قبل از سوره هود نازل شده است روی چند مسأله اصولی و زیر بنایی تکیه میکند، که از همه مهمتر مسأله «مبدأ» و «معاد» است.
منتها نخست از مسأله وحی و مقام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سخن میگوید، سپس به نشانههایی از عظمت آفرینش میپردازد، بعد مردم را به ناپایداری زندگی مادی دنیا و لزوم توجه به سرای آخرت متوجه میسازد.
و به تناسب همین مسائل قسمتهای مختلفی از زندگی پیامبران بزرگ از جمله نوح و موسی و یونس علیهم السّلام را بازگو میکند و به همین مناسبت نام سوره یونس بر آن گذارده شده است.
و بالأخره برای تکمیل بحثهای فوق در هر مورد مناسبی از بشارت و انذار، بشارت به نعمتهای بیپایان الهی برای صالحان و انذار و بیم دادن طاغیان و گردنکشان، استفاده میکند.
لذا در روایتی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم که فرمود: «کسی که سوره یونس را در هر دو یا سه ماه بخواند بیم آن نمیرود که از جاهلان و بیخبران باشد، و روز قیامت از مقربان خواهد بود».- و این به خاطر آن است که آیات هشدار دهنده و بیدار کننده در این سوره فراوان است.
[شماره صفحه واقعی : 269]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- در این سوره بار دیگر با «حروف مقطعه» قرآن رو برو میشویم که به صورت «الف- لام- راء» (الر). ذکر شده است.
به دنبال آن نخست اشاره به عظمت آیات قرآن کرده، میگوید: «آنها آیات کتاب حکیم است» (تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ).
توصیف قرآن به «حکیم» اشاره به این است که آیات قرآن دارای آن چنان استحکام و نظم و حسابی است که هرگونه باطل و خرافه و هزل را از خود دور میسازد، جز حق نمیگوید و جز به راه حق دعوت نمیکند.
(آیه 2)- رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله: این آیه به تناسب اشارهای که در آیه قبل به قرآن مجید و وحی آسمانی شده، یکی از ایرادات رائج مشرکان را نسبت به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بیان میکند، همان اشکالی که بطور مکرر در قرآن مجید آمده و آن این که چرا وحی آسمانی از ناحیه خدا بر انسانی نازل شده، چرا فرشتهای مأموریت این رسالت بزرگ را به عهده نگرفته است؟! قرآن در پاسخ این گونه سؤالات میگوید: «آیا تعجبی برای مردم دارد که ما وحی به مردی از آنان فرستادیم» (أَ کانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنا إِلی رَجُلٍ مِنْهُمْ).
سپس به محتوای این وحی آسمانی اشاره کرده، آن را در دو چیز خلاصه میکند: نخست این که به او وحی فرستادیم که: «مردم را انذار کن و از عواقب کفر و گناه بترسان» (أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ).
دیگر این که: «به افراد با ایمان بشارت ده که برای آنان در پیشگاه خدا قدم صدق است» (وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ).
تعبیر «قَدَمَ صِدْقٍ» یا اشاره به آن است که ایمان «سابقه فطری» دارد و یا اشاره به مسأله معاد و نعمتهای آخرت است و یا این که قدم به معنی پیشوا و رهبر است، یعنی برای مؤمنان پیشوا و رهبری صادق فرستاده شده است. و ممکن است
[شماره صفحه واقعی : 270]
بشارت به همه این امور، هدف از تعبیر فوق بوده باشد.
باز در پایان آیه به یکی از اتهاماتی که مشرکان کرارا برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ذکر میکردند اشاره کرده، میگوید: «کافران گفتند این مرد ساحر آشکاری است» (قالَ الْکافِرُونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِینٌ).
این گونه تعبیرها که از ناحیه دشمنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله صادر میشد خود دلیل روشنی است بر این که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کارهای خارق العادهای داشته که افکار و دلها را به سوی خود جذب میکرده است، مخصوصا تکیه کردن روی سحر در مورد قرآن مجید خود گواه زندهای بر جاذبه فوق العاده این کتاب آسمانی است که آنها برای اغفال مردم آن را زیر پرده سحر میپوشاندند.
(آیه 3)- خداشناسی و معاد: قرآن پس از اشاره به مسأله وحی و نبوت در نخستین آیات این سوره، به سراغ دو اصل اساسی تعلیمات همه انبیاء یعنی «مبدأ» و «معاد» میرود، و این دو اصل مهم را در ضمن عباراتی کوتاه و گویا بیان میکند.
نخست میگوید: «پروردگار شما همان خداوندی است که آسمانها و زمین را در شش روز (دوران) آفرید» (إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ).
«سپس بر تخت قدرت قرار گرفت، و به تدبیر کار جهان پرداخت» (ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ).
پس از آن که روشن شد خالق و آفریدگار «اللّه» است و زمام اداره جهان هستی به دست اوست و تدبیر همه امور به فرمان او میباشد معلوم است که بتها این موجودات بیجان و عاجز و ناتوان هیچ گونه نقشی در سرنوشت انسانها نمیتوانند داشته باشند لذا در جمله بعد میفرماید: «هیچ شفاعت کنندهای جز به اذن و فرمان او وجود ندارد» (ما مِنْ شَفِیعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ).
آری! «این چنین است «اللّه» پروردگار شما، او را پرستش کنید» نه غیر او (ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ).
«آیا با این دلیل روشن متذکر نمیشوید؟» أَ فَلا تَذَکَّرُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 271]
(آیه 4)- سپس در این آیه سخن از معاد میگوید و در جملههای کوتاهی هم اصل این مسأله و هم دلیل و هم هدف آن را بیان میدارد.
نخست میگوید: «بازگشت همه شما به سوی خداست» (إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً).
سپس روی این مسأله مهم تأکید کرده، اضافه میکند: «این وعده قطعی خداوند است» (وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا).
بعد اشاره به دلیل آن کرده، میگوید: «خداوند آفرینش را آغاز کرد و سپس تجدید میکند» (إِنَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ).
آیات مربوط به معاد در قرآن نشان میدهد که علت عمده تردید مشرکان و مخالفان، این بوده که در امکان چنین چیزی تردید داشتهاند و با تعجب سؤال میکردند آیا این استخوانهای پوسیده و خاک شده بار دیگر لباس حیات و زندگی در بر میکند و به شکل نخست باز میگردد؟ لذا قرآن میگوید: همان گونه که شما را در آغاز ایجاد کرد باز میگرداند.
سپس سخن از هدف معاد به میان میآید که این برنامه «برای آن است که خداوند افرادی را که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند به عدالت پاداش دهد» (لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ).
بیآنکه کوچکترین اعمال آنها از نظر لطف و مرحمت او مخفی و بیاجر بماند.
«و آنها که راه کفر و انکار پوییدند (و طبعا عمل صالحی نیز نداشتند زیرا ریشه عمل خوب اعتقاد خوب است مجازات دردناک، و) نوشیدنی از آب گرم و سوزان و عذاب الیم به خاطر کفرشان در انتظارشان است» (وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذابٌ أَلِیمٌ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ).
(آیه 5)- گوشهای از آیات عظمت خدا: در آیات گذشته اشاره کوتاهی به مسأله مبدأ و معاد شده بود، ولی از این به بعد این دو مسأله اصولی که مهمترین پایه دعوت انبیاء بوده است بطور مشروح مورد بحث قرار میگیرد.
نخست اشاره به قسمتهایی از آیات عظمت خدا در جهان آفرینش کرده،
[شماره صفحه واقعی : 272]
میگوید: «او کسی است که خورشید را ضیاء و روشنی و قمر را نور قرار داد» (هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً).
خورشید با نور عالمگیرش نه تنها بستر موجودات را گرم و روشن میسازد بلکه در تربیت گیاهان و پرورش حیوانات سهم عمده و اساسی دارد و اگر روزی این اشعه حیاتبخش از کره خاکی ما قطع شود در فاصله کوتاهی تاریکی و سکوت و مرگ همه جا را فرا خواهد گرفت.
ماه با نور زیبایش چراغ شبهای تار ماست، و روشنایی ملائمش برای همه ساکنان زمین مایه آرامش و نشاط است.
سپس به یکی دیگر از آثار مفید وجود ماه اشاره کرده، میگوید: «خداوند برای آن منزلگاههایی مقدر کرد تا شماره سالها و حساب زندگی و کار خویش را بدانید» (وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ).
یعنی یک تقویم بسیار دقیق و زنده طبیعی است که عالم و جاهل میتوانند آن را بخوانند و حساب تاریخ کارها و امور زندگی خود را نگهدارند و این اضافه بر نوری است که ماه به ما میبخشد.
سپس اضافه میکند: این آفرینش و این گردش مهر و ماه سرسری و از بهر بازیگری نیست «خداوند آن را نیافریده است مگر به حق» (ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِکَ إِلَّا بِالْحَقِّ).
و در پایان آیه تأکید میکند که: «خدا آیات و نشانههای خود را برای آنها که میفهمند و درک میکنند شرح میدهد» (یُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ).
اما بیخبران بیبصر چه بسیار از کنار همه این آیات و نشانههای پروردگار میگذرند و کمترین چیزی از آن درک نمیکنند.
(آیه 6)- در این آیه به قسمتی دیگر از نشانهها و دلائل وجودش در آسمان و زمین پرداخته، میگوید: «درآمد و شد شب و روز و آنچه خداوند در آسمان و زمین آفریده است نشانههایی است برای گروه پرهیزکاران» (إِنَّ فِی اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَّقُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 273]
یعنی تنها کسانی این آیات را درک میکنند که در پرتو تقوا و پرهیز از گناه، صفای روح و روشن بینی یافتهاند اگر نور آفتاب یکنواخت و بطور مداوم بر زمین میتابید مسلما درجه حرارت در زمین به قدری بالا میرفت که قابل زندگی نبود و همچنین اگر شب بطور مستمر ادامه مییافت همه چیز از شدت سرما میخشکید ولی خداوند این دو را پشت سر یکدیگر قرار داده تا بستر حیات و زندگی را در کره زمین آماده و مهیا سازد.
(آیه 7)- بهشتیان و دوزخیان: از این آیه به بعد نیز شرحی پیرامون معاد و سرنوشت مردم در جهان دیگر آمده است.
نخست میفرماید: «کسانی که امید لقای ما را ندارند و به رستاخیز معتقد نیستند و به همین دلیل تنها به زندگی دنیا خشنودند و به آن اطمینان میکنند ...» (إِنَّ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها).
«و همچنین آنها که از آیات ما غافلند و در آنها اندیشه نمیکنند» تا قلبی بیدار و دلی مملو از احساس مسؤولیت پیدا کنند ... (وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ).
(آیه 8)- «این هر دو گروه جایگاهشان آتش است، به خاطر اعمالی که انجام میدهند» (أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ).
در حقیقت نتیجه مستقیم عدم ایمان به معاد همان دلبستگی به این زندگی محدود و مقامهای مادی و اطمینان و اتکاء به آن است.
همچنین غفلت از آیات الهی، سر چشمه بیگانگی از خدا، و بیگانگی از خدا سر چشمه عدم احساس مسؤولیت، و آلودگی به ظلم و فساد و گناه است، و سر انجام آن چیزی جز آتش نمیتواند باشد.
(آیه 9)- سپس اشاره به حال گروه دیگری میکند که نقطه مقابل این دو گروه میباشند، میگوید: «کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، خداوند به کمک ایمانشان آنها را هدایت میکند» (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ).
این نور هدایت الهی که از نور ایمانشان سر چشمه میگیرد، تمام افق زندگانی
[شماره صفحه واقعی : 274]
آنها را روشن میسازد، در پرتو این نور آن چنان روشن بینی پیدا میکنند که جار و جنجالهای مکتبهای مادی، و وسوسههای شیطانی، و زرق و برقهای گناه، و زر و زور، فکر آنها را نمیدزدد، و از راه به بیراهه گام نمینهند.
این حال دنیای آنان و در جهان دیگر خداوند قصرهایی به آنها میبخشد که «از زیر آنها در باغهای بهشت نهرها جاری است» (تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ).
(آیه 10)- آنها در محیطی مملو از صلح و صفا و عشق به پروردگار و انواع نعمتها به سر میبرند.
هر زمان که جذبه ذات و صفات خدا وجودشان را روشن میسازد «گفتار و دعای آنها در بهشت این است که: پروردگارا! منزه و پاک از هر گونه عیب و نقصی» (دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ).
و هر زمان به یکدیگر میرسند سخن از صلح و صفا میگویند: «و تحیت آنها در آنجا سلام است» (وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ).
و سر انجام هرگاه از نعمتهای گوناگون خداوند در آنجا بهره میگیرند به شکر پرداخته «و آخرین سخنشان این است که: حمد و سپاس مخصوص پروردگار عالمیان است» (وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ).
(آیه 11)- انسانهای خودرو! در این آیه نیز همچنان سخن پیرامون مسأله پاداش و کیفر بدکاران است.
نخست میگوید: «اگر خداوند مجازات مردم بدکار را سریعا و در این جهان انجام دهد و همان گونه که آنها در به دست آوردن نعمت و خیر و نیکی عجله دارند، در مجازاتشان تعجیل کند، عمر همگی به پایان میرسد و اثری از آنها باقی نمیماند» (وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ).
ولی از آنجا که لطف خداوند همه بندگان حتی بدکاران و کافران و مشرکان را نیز شامل میشود، در مجازاتشان عجله به خرج نمیدهد، شاید بیدار شوند و توبه
[شماره صفحه واقعی : 275]
کنند، و از بیراهه به راه بازگردند.
و در پایان آیه میفرماید: مجازاتشان همین بس که «افرادی را که ایمان به رستاخیز و لقای ما ندارند به حال خود رها میکنیم تا در طغیانشان حیران و سرگردان شوند»، نه حق را از باطل بشناسند، و نه راه را از چاه (فَنَذَرُ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ).
(آیه 12)- آنگاه اشاره به وجود نور توحید در فطرت و عمق روح آدمی کرده، میگوید: «هنگامی که به انسان زیانی میرسد، و دستش از همه جا کوتاه میشود، دست به سوی ما دراز میکند و ما را (در همه حال) در حالی که به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده است میخواند» (وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً).
آری! خاصیت مشکلات و حوادث دردناک، کنار رفتن حجابها از روی فطرت پاک آدمی است، و برای مدتی، هر چند کوتاه درخشش این نور توحیدی آشکار میگردد.
سپس میگوید: اما این افراد، چنان کم ظرفیت و بیخردند که «به مجرد این که بلا و ناراحتی آنها را برطرف میسازیم، آن چنان در غفلت فرو میروند که گویا هرگز از ما تقاضایی نداشتند» و ما نیز به آنها کمکی نکردیم (فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی ضُرٍّ مَسَّهُ).
«آری! این چنین اعمال مسرفان در نظرشان جلوه داده شده است» (کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفِینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
خداوند این خاصیت را در اعمال زشت و آلوده آفریده که هر قدر انسان به آنها بیشتر آلوده شود، بیشتر خو میگیرد و نه تنها قبح و زشتی آنها تدریجا از میان میرود بلکه کم کم به صورت عملی شایسته در نظرش مجسم میگردد! و اما چرا در آیه فوق این گونه افراد به عنوان «مسرف» (اسرافکار) معرفی شدهاند؟ به خاطر این است که چه اسرافی از این بالاتر که انسان مهمترین سرمایه وجود خود یعنی عمر و سلامت و جوانی و نیروها را بیهوده در راه فساد و گناه
[شماره صفحه واقعی : 276]
و عصیان و یا در مسیر به دست آوردن متاع بیارزش و ناپایدار این دنیا به هدر دهد، و در برابر این سرمایه چیزی عاید او نشود.
(آیه 13)- ستمگران پیشین و شما: در این آیه نیز اشاره به مجازاتهای افراد ستمگر و مجرم در این جهان میکند و با توجه دادن مسلمانان به تاریخ گذشته به آنها گوشزد مینماید که اگر راه آنان را بپویند به همان سرنوشت گرفتار خواهند شد.
نخست میگوید: «ما امتهای قبل از شما را هنگامی که دست به ستمگری زدند و با این که پیامبران با دلائل و معجزات روشن برای هدایت آنان آمدند هرگز به آنها ایمان نیاوردند، هلاک و نابود ساختیم» (وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا).
و در پایان آیه میافزاید: این برنامه مخصوص جمعیت خاصی نیست «این چنین مجرمان را کیفر میدهیم» (کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ).
(آیه 14)- در این آیه مطلب را صریحتر بیان میکند و میگوید: «سپس شما را جانشین آنها در زمین قرار دادیم تا ببینیم چگونه عمل میکنید» (ثُمَّ جَعَلْناکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ).
از جمله «وَ ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا» (چنان نبود که ایمان بیاورند) استفاده میشود که خداوند تنها آن گروهی را به هلاکت کیفر میدهد که امیدی به ایمان آنها در آینده نیز نباشد، و به این ترتیب اقوامی که در آینده ممکن است ایمان بیاورند مشمول چنین کیفرهایی نمیشوند.
(آیه 15)
این آیه و دو آیه بعد از آن در باره چند نفر از بت پرستان نازل شده، چرا که خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمدند و گفتند: آنچه در این قرآن در باره ترک عبادت بتهای بزرگ ما، لات و عزی و منات و هبل و همچنین مذمت از آنان وارد شده برای ما قابل تحمل نیست، اگر میخواهی از تو پیروی کنیم، قرآن دیگری بیاور که این ایراد در آن نباشد! و یا حدّ اقل این گونه مطالب را در قرآن کنونی تغییر ده!
این آیات نیز در تعقیب آیات گذشته پیرامون مبدأ و معاد سخن
[شماره صفحه واقعی : 277]
میگوید، نخست به یکی از اشتباهات بزرگ بت پرستان اشاره کرده، میگوید:
«هنگامی که آیات آشکار و روشن ما بر آنها خوانده میشود، آنها که به رستاخیز و لقای ما ایمان ندارند میگویند: قرآن دیگری غیر از این بیاور و یا لااقل این قرآن را، تغییر ده» (وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ).
این بیخبران بینوا، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را برای رهبری خود نمیخواستند، بلکه او را به پیروی از خرافات و اباطیل خویش دعوت میکردند.
قرآن با صراحت آنها را از این اشتباه بزرگ در میآورد، و به پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که به آنها «بگو: برای من ممکن نیست که از پیش خود آن را تغییر دهم» (قُلْ ما یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِی).
سپس برای تأکید اضافه میکند: «من فقط پیروی از چیزی میکنم که بر من وحی میشود» (إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی إِلَیَّ).
نه تنها نمیتوانم تغییر و تبدیلی در این وحی آسمانی بدهم، بلکه «اگر کمترین تخلفی از فرمان پروردگار بکنم، از مجازات آن روز بزرگ (رستاخیز) میترسم» (إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ).
(آیه 16)- در این آیه به دلیل این موضوع میپردازد و میگوید به آنها بگو:
من کمترین ارادهای از خودم در باره این کتاب آسمانی ندارم «و اگر خدا میخواست این آیات را بر شما تلاوت نمیکردم و از آن آگاهتان نمیساختم» (قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَ لا أَدْراکُمْ بِهِ).
به دلیل این که «سالها پیش از این در میان شما زندگی کردم» (فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ). و هرگز این گونه سخنان را از من نشنیدهاید، اگر آیات از ناحیه من بود لابد در این مدت چهل سال از فکر من بر زبانم جاری میشد و حد اقل گوشهای از آن را بعضی از من شنیده بودند.
«آیا مطلبی را به این روشنی درک نمیکنید» (أَ فَلا تَعْقِلُونَ).
(آیه 17)- باز برای تأکید اضافه میکند که من به خوبی میدانم بدترین انواع
[شماره صفحه واقعی : 278]
ظلم و ستم آن است که کسی بر خدا افتراء ببندد «چه کسی ستمکارتر است از کسی که دروغی را به خدا نسبت بدهد» (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً).
بنابراین چگونه چنین گناه بزرگی را ممکن است من مرتکب بشوم.
«همچنین کار کسی که آیات الهی را تکذیب میکند» نیز بزرگترین ظلم و ستم است (أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ).
اگر شما از عظمت گناه تکذیب و انکار آیات حق بیخبرید من بیخبر نیستم، و به هر حال این کار شما جرم بزرگی است، و «مجرمان هرگز رستگار نخواهند شد» (إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ).
(آیه 18)- معبودهای بیخاصیت: در این آیه نیز بحث «توحید»، از طریق نفی الوهیت بتها، تعقیب شده است، و با دلیل روشنی بیارزش بودن بتها اثبات گردیده: «آنها غیر از خدا معبودهایی را میپرستند که نه زیانی به آنان میرساند (که از ترس زیانشان آنها را بپرستند) و نه سودی میرساند» که به خاطر سودشان مورد، عبادت قرار دهند (وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ).
سپس به ادعای واهی بت پرستان پرداخته، میگوید: «آنها میگویند: این بتها شفیعان ما در پیشگاه خدا هستند» (وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ).
یعنی میتوانند از طریق شفاعت، منشأ سود و زیانی شوند، هر چند مستقلا از خودشان کاری ساخته نباشد.
اعتقاد به شفاعت بتها یکی از انگیزههای بت پرستی بود.
قرآن در پاسخ این پندار میگوید: «آیا شما خداوند را به چیزی خبر میدهید که در آسمانها و زمین سراغ ندارد» (قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا یَعْلَمُ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ).
کنایه از این که اگر خدا چنین شفیعانی میداشت، در هر نقطهای از زمین و آسمان که بودند، از وجودشان آگاه بود.
و در پایان آیه برای تأکید میفرماید: «خداوند منزه، و برتر است از شریکهایی که برای او میسازند» (سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 279]
(آیه 19)- این آیه به تناسب بحثی که در آیه قبل در زمینه نفی شرک و بت پرستی گذشت اشاره به فطرت توحیدی همه انسانها کرده، میگوید: «در آغاز همه افراد بشر امت واحدی بودند» و جز توحید در میان آنها آیین دیگری نبود (وَ ما کانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً).
این فطرت توحیدی که در ابتدا دست نخورده بود با گذشت زمان بر اثر افکار کوتاه و گرایشهای شیطانی، دستخوش دگرگونی شد، گروهی از جاده توحید منحرف شدند و به شرک روی آوردند و طبعا «جامعه انسانی به دو گروه مختلف تقسیم شد» گروهی موحد و گروهی مشرک (فَاخْتَلَفُوا).
بنابراین شرک در واقع یک نوع بدعت و انحراف از فطرت است، انحرافی که از مشتی اوهام و پندارهای بیاساس سر چشمه گرفته است.
در اینجا ممکن بود این سؤال پیش بیاید که چرا خداوند این اختلاف را از طریق مجازات سریع مشرکان بر نمیچیند.
قرآن بلافاصله برای پاسخ به این سؤال اضافه میکند: «و اگر فرمانی از طرف پروردگارت (در باره عدم مجازات سریع آنان) از قبل صادر نشده بود، در میان آنها در آنچه اختلاف داشتند داوری میشد» و سپس همگی به مجازات میرسیدند (وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیما فِیهِ یَخْتَلِفُونَ).
(آیه 20)- معجزات اقتراحی: دگر بار قرآن به بهانه جوییهای مشرکان به هنگام سرباز زدن از ایمان و اسلام پرداخته، میگوید: «مشرکان چنین میگویند که چرا معجزهای از ناحیه خداوند بر پیامبر نازل نشده است» (وَ یَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ).
البته منظور آنها این بوده که هر وقت معجزهای به میل خود پیشنهاد کنند فورا آن را انجام دهد! لذا بلافاصله به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین دستور داده میشود که «به آنها بگو:
معجزه مخصوص خدا (و مربوط به جهان غیب و ماوراء طبیعت) است» (فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ).
[شماره صفحه واقعی : 280]
بنابراین چیزی نیست که در اختیار من باشد و من بر طبق هوسهای شما هر روز معجزه تازهای انجام دهم، و بعدا هم با عذر و بهانهای از ایمان آوردن خودداری کنید.
و در پایان آیه با بیانی تهدیدآمیز به آنها میگوید: «اکنون که شما دست از لجاجت برنمیدارید در انتظار باشید، من هم با شما در انتظارم» (فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ).
شما در انتظار مجازات الهی باشید، و من هم در انتظار پیروزیم!
(آیه 21)- در این آیه باز سخن از عقاید و کارهای مشرکان است.
نخست اشاره به یکی از نقشههای جاهلانه مشرکان کرده، میگوید:
«هنگامی که مردم (را برای بیداری و آگاهی، گرفتار مشکلات و زیانهایی میسازیم سپس آن را برطرف ساخته) طعم آرامش و رحمت خود را به آنها میچشانیم به جای این که متوجه ما شوند در این آیات و نشانهها نیرنگ میکنند» و یا با توجیهات نادرست در مقام انکار آنها بر میآیند (وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیاتِنا). و مثلا بلاها، و مشکلات را به عنوان غضب بتها و نعمت و آرامش را دلیل بر شفقت و محبت آنان میگیرند و یا بطور کلی همه را معلول یک مشت تصادف میشمرند اما خداوند به وسیله پیامبرش به آنها هشدار میدهد که «به آنها بگو: خدا از هر کس در چارهاندیشی و طرح نقشههای کوبنده قادرتر و سریعتر است» (قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَکْراً).
و به تعبیر دیگر او هر زمان اراده مجازات و تنبیه کسی کند بلافاصله تحقق مییابد، در حالی که دگران چنین نیستند.
سپس آنها را تهدید میکند که گمان نبرید این توطئهها و نقشهها فراموش میگردد، «فرستادگان ما (یعنی فرشتگان ثبت اعمال) تمام نقشههایی را که (برای خاموش کردن نور حق) میکشید مینویسند» (إِنَّ رُسُلَنا یَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ).
و باید خود را برای پاسخگویی و مجازات، در سرای دیگر آماده کنید.
[شماره صفحه واقعی : 281]
(آیه 22)- در این آیه دست به اعماق فطرت بشر انداخته و توحید فطری را برای آنها تشریح میکند که چگونه انسان در مشکلات بزرگ و به هنگام خطر، همه چیز را جز خدا فراموش مینماید.
نخست میگوید: «او خدایی است که شما را در صحرا و دریا سیر میدهد» (هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ).
«تا هنگامی که در کشتیها قرار میگیرید و (کشتیها) سرنشینان را به کمک بادهای موافق آرام آرام به سوی مقصد حرکت میدهند و همه شادمان و خوشحالند» (حَتَّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها).
«اما ناگهان طوفان شدید و کوبندهای میوزد، و امواج از هر سو به طرف آنها هجوم میآورد، آن چنان که مرگ را با چشم خود میبینند و دست از زندگانی میشویند» (جاءَتْها رِیحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ).
درست در چنین موقعی به یاد خدا میافتند «و او را از روی اخلاص میخوانند و آیین خود را برای او از هرگونه شرک و بت پرستی خالص میکنند»! (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ).
در این هنگام دست به دعا بر میدارند و میگویند: «خداوندا! اگر ما را از این مهلکه رهایی بخشی سپاسگزار تو خواهیم بود» نه ستم میکنیم و نه به غیر تو روی میآوریم (لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ).
با این که این بیداری موقتی، اثر تربیتی در افراد فوق العاده آلوده ندارد حجت را بر آنها تمام میکند، و دلیلی خواهد بود بر محکومیتشان.
ولی افرادی که آلودگی مختصری دارند در این گونه حوادث معمولا بیدار میشوند و مسیر خود را اصلاح میکنند.
(آیه 23)- «اما هنگامی که خدا آنها را رهایی میبخشد و به ساحل نجات میرسند شروع به ظلم و ستم در زمین میکنند» (فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ).
[شماره صفحه واقعی : 282]
ولی «ای مردم (بدانید) هرگونه ظلم و ستمی مرتکب شوید و هر انحرافی از حق پیدا کنید زیانش متوجه خود شماست» (یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی أَنْفُسِکُمْ).
آخرین کاری که میتوانید انجام دهید این است که «چند روزی از متاع زندگی دنیا بهرهمند شوید» (مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا).
«سپس بازگشت شما به سوی ماست» (ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُکُمْ).
«آنگاه ما شما را از آنچه انجام میدادید آگاه خواهیم ساخت» (فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
(آیه 24)- دورنمای زندگی دنیا: در آیات گذشته اشارهای به ناپایداری زندگی دنیا شده بود، در این آیه این واقعیت ضمن مثال جالبی تشریح شده تا پردههای غرور و غفلت را از مقابل دیدههای غافلان و طغیانگران کنار زند.
«مثل زندگی دنیا همانند آبی است که از آسمان نازل کردهایم» (إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ).
این دانههای حیاتبخش باران بر سرزمینهای آماده میریزند، «و به وسیله آن گیاهان گوناگونی که بعضی قابل استفاده برای انسانها، و بعضی برای حیوانات است، میرویند» (فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ).
این گیاهان علاوه بر خاصیتهای غذایی که برای موجودات زنده دارند سطح زمین را میپوشانند و آن را زینت میبخشند، تا آنجا که «زمین بهترین زیبایی خود را در پرتو آن پیدا کرده و تزیین میشود» (حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ).
در این هنگام شکوفهها، شاخساران را زینت داده و گلها میخندند، دانههای غذایی و میوهها کم کم خود را نشان میدهند، و صحنه پرجوشی را از حیات و زندگی به تمام معنی کلمه مجسم میکنند، که دلها را پر از امید و چشمها را پر از شادی و سرور میسازند، آن چنان که «اهل زمین مطمئن میشوند، که میتوانند از مواهب این گیاهان بهره گیرند» هم از میوهها و هم از دانههای حیات بخششان (وَ ظَنَّ
[شماره صفحه واقعی : 283]
أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها)
.«اما ناگهان فرمان ما فرا میرسد (سرمای سخت و یا تگرگ شدید و یا طوفان درهم کوبندهای بر آنها مسلط میگردد) و آنها را چنان درو میکنیم که گویا هرگز نبودهاند»! (أَتاها أَمْرُنا لَیْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ).
در پایان آیه برای تأکید بیشتر میفرماید: «این چنین آیات خود را برای افرادی که تفکر میکنند تشریح میکنیم» (کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ).
(آیه 25)- این آیه با یک جمله کوتاه اشاره به نقطه مقابل این گونه زندگی کرده و میفرماید: «خداوند به دار السلام، خانه صلح و سلامت و امنیت دعوت میکند» (وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ).
به آنجا که نه از این کشمکشهای غارتگران دنیای مادی خبری است، و نه از مزاحمتهای احمقانه ثروت اندوزان از خدا بیخبر، و نه جنگ و خونریزی و استعمار و استثمار.
سپس اضافه میکند: «خدا هر کس را بخواهد (و شایسته و لایق ببیند) به سوی راه مستقیم (همان راهی که به دار السلام و مرکز امن و امان منتهی میشود) دعوت میکند» (وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ).
(آیه 26)- رو سفیدان و رو سیاهان! در آیات گذشته اشاره به سرای آخرت و روز رستاخیز شده بود، به همین مناسبت، این آیه و آیه بعد سرنوشت نیکوکاران و آلودگان به گناه را در آنجا تشریح میکند.
نخست میگوید: «کسانی که کار نیک انجام دهند پاداش نیک و زیاده بر آن دارند» (لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ).
منظور از «زِیادَةٌ» در این جمله ممکن است پاداشهای مضاعف و فراوانی باشد که گاهی ده برابر و گاهی هزاران برابر بر آن افزوده میشود.
سپس اضافه میکند: نیکوکاران در آن روز چهرههای درخشانی دارند «و تاریکی و ذلت، صورت آنها را نمیپوشاند» (وَ لا یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ).
و در پایان آیه میفرماید: «این گروه یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند
[شماره صفحه واقعی : 284]
ماند» (أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ).
(آیه 27)- در این آیه سخن از دوزخیان به میان میآید که در نقطه مقابل گروه اولند میگوید: «کسانی که مرتکب گناهان میشوند جزای بدی به مقدار عملشان دارند» (وَ الَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئاتِ جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها).
در اینجا سخنی از «زیاده» در کار نیست، چرا که در پاداش، «زیاده» فضل و رحمت است اما در کیفر، عدالت ایجاب میکند که ذرهای بیش از گناه نباشد.
ولی آنها به عکس گروه اول چهرههایی تاریک دارند «و ذلت، صورت آنها را میپوشاند» (وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ).
و این خاصیت و اثر عمل است که از درون جان انسان به بیرون منعکس میگردد.
به هر حال ممکن است بدکاران گمان کنند راه فرار و نجاتی خواهند داشت و یا بتها و مانند آنها میتوانند برایشان شفاعت کنند اما جمله بعد صریحا میگوید:
«هیچ کس و هیچ چیز نمیتواند آنها را از مجازات الهی دور نگه دارد» (ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ).
تاریکی چهرههای آنها به اندازهای زیاد است که «گویی پارههایی از شب تاریک و ظلمانی، یکی پس از دیگری بر صورت آنها افکنده شده است» (کَأَنَّما أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً).
«آنها اصحاب آتشند و جاودانه در آن میمانند» (أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ).
(آیه 28)- یک صحنه از رستاخیز بت پرستان! این آیه نیز بحثهای گذشته را در زمینه «مبدأ» و «معاد» و وضع مشرکان دنبال میکند.
نخست میگوید: به خاطر بیاورید «روزی را که همه بندگان را جمع و محشور میکنیم» (وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً).
«سپس به مشرکان میگوییم شما و معبودهایتان در جای خود باشید» تا به حسابتان رسیدگی شود (ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا مَکانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکاؤُکُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 285]
سپس اضافه میکند: «ما این دو گروه (معبودان و عابدان) را از یکدیگر جدا میکنیم» (فَزَیَّلْنا بَیْنَهُمْ).
و از هر کدام جداگانه سؤال مینماییم- همان گونه که در تمام دادگاهها این مسأله معمول است که از هر کس جداگانه بازپرسی به عمل میآید.
از بت پرستان سؤال میکنیم به چه دلیل این بتها را شریک خدا قرار دادید و عبادت کردید؟ و از معبودان نیز میپرسیم به چه سبب شما معبود واقع شدید و یا تن به این کار دادید؟
«در این هنگام شریکانی را که آنها ساخته بودند، به سخن میآیند و میگویند:
شما هرگز ما را پرستش نمیکردید» (وَ قالَ شُرَکاؤُهُمْ ما کُنْتُمْ إِیَّانا تَعْبُدُونَ). شما در حقیقت هوی و هوسها و اوهام و خیالات خویش را میپرستیدید.
(آیه 29)- سپس برای تأکید بیشتر میگویند: «همین بس که خدا گواه میان ما و شماست که ما به هیچ وجه از عبادات شما آگاه نبودیم» (فَکَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنَّا عَنْ عِبادَتِکُمْ لَغافِلِینَ).
(آیه 30)- به هر حال همان گونه که قرآن در این آیه میگوید: «در آن هنگام هر کس اعمال خویش را که قبلا انجام داده است میآزماید» (هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ).
و نتیجه بلکه خود آن را میبیند چه عبادت کنندگان و چه معبودهای گمراهی که مردم را به عبادت خویش دعوت میکردند، چه مشرکان و چه مؤمنان از هر گروه و از هر قبیل.
«و در آن روز همگی به سوی «اللّه» که مولی و سرپرست حقیقی آنان است باز میگردند» و دادگاه محشر نشان میدهد که تنها حکومت به فرمان اوست (وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ).
«و سر انجام تمام بتها و معبودهای ساختگی که به دروغ آنها را شریک خدا قرار داده بودند، گم و نابود میشوند» (وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ).
چرا که آنجا عرصه ظهور و بروز تمام اسرار مکتوم بندگان است و هیچ حقیقتی نمیماند مگر این که خود را آشکار میسازد.
(آیه 31)- در این آیه سخن از نشانههای وجود پروردگار و شایستگی او برای
[شماره صفحه واقعی : 286]
عبودیت است.
نخست میفرماید: به مشرکان و بت پرستانی که در بیراهه سرگردانند «بگو:
چه کسی شما را از آسمان و زمین روزی میدهد؟» (قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ).
البته زمین تنها به وسیله مواد غذایی خود ریشه گیاهان را تغذیه میکند و شاید به همین دلیل است که در آیه فوق سخن از ارزاق آسمان و سپس ارزاق زمین به میان آمده است (به تفاوت درجه اهمیت).
سپس به دو قسمت از مهمترین حواس انسان که بدون آن دو، کسب علم و دانش برای بشر امکان پذیر نیست اشاره کرده، میگوید: و بگو «چه کسی است که مالک و خالق گوش و چشم و قدرت دهنده این دو حس آدمی است»؟ (أَمَّنْ یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ).
بعد، از دو پدیده مرگ و حیات که عجیبترین پدیدههای عالم آفرینش است سخن به میان آورده، میگوید: «و چه کسی زنده را از مرده و مرده را از زنده خارج میکند»؟ (وَ مَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ).
این همان موضوعی است که تاکنون عقل دانشمندان و علمای علوم طبیعی و زیست شناسان در آن حیران مانده است که چگونه موجود زنده از موجود بیجان به وجود آمده است؟
آیه فوق علاوه بر مرگ و حیات مادی مرگ و حیات معنوی را نیز شامل میشود، زیرا انسانهای هوشمند و پاکدامن و با ایمان را میبینیم که گاهی از پدر و مادری آلوده و بیایمان متولد میشوند، عکس آن نیز مشاهده شده است.
بعد اضافه میکند: «و چه کسی است که امور این جهان را تدبیر میکند»؟
(وَ مَنْ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ).
در حقیقت نخست سخن از آفرینش مواهب، سپس سخن از حافظ و نگهبان و مدبر آنهاست.
بعد از آن که قرآن این سؤالات سه گانه را مطرح میکند بلافاصله میگوید:
[شماره صفحه واقعی : 287]
«آنها به زودی در پاسخ خواهند گفت: خدا» (فَسَیَقُولُونَ اللَّهُ).
از این جمله به خوبی استفاده میشود که حتی مشرکان و بت پرستان عصر جاهلیت خالق و رازق و حیاتبخش و مدبر امور جهان هستی را خدا میدانستند.
و در آخر آیه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد: «به آنها بگو: آیا با این حال تقوا را پیشه نمیکنید» (فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ).
(آیه 32)- پس از آن که نمونههایی از آثار عظمت و تدبیر خداوند را در آسمان و زمین بیان کرد و وجدان و عقل مخالفان را به داوری طلبید و آنها به آن معترف گردیدند، در این آیه با لحنی قاطع میفرماید: «این است اللّه، پروردگار بر حق شما»! (فَذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمُ الْحَقُّ). نه بتها، و نه سایر موجوداتی را که شریک خداوند در عبودیت قرار دادهاید و در برابر آنها سجده و تعظیم میکنید.
سپس نتیجهگیری میکند: «اکنون (که حق را به روشنی شناختید) آیا بعد از حق چیزی جز ضلال و گمراهی وجود دارد»؟ (فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ).
«با این حال چگونه از عبادت و پرستش خدا روی گردان میشوید» با این که میدانید معبود حقی جز او نیست؟! (فَأَنَّی تُصْرَفُونَ).
این آیه در حقیقت یک راه منطقی روشن را برای شناخت باطل و ترک آن پیشنهاد میکند، و آن این که نخست باید از طریق وجدان و عقل برای شناخت حق گام برداشت، هنگامی که حق شناخته شد، هر چه غیر آن و مخالف آن است باطل و گمراهی است، و باید کنار گذاشته شود.
(آیه 33)- در این آیه برای بیان این نکته که چرا آنها با وضوح مطلب و روشنایی حق به دنبال آن نمیروند میگوید: «این گونه فرمان خدا در باره این افراد که (از روی علم و عمد برخلاف عقل و وجدان) سر از اطاعت پیچیدهاند صادر شده که آنها ایمان نیاورند» (کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا یُؤْمِنُونَ).
در واقع این خاصیت اعمال نادرست و مستمر آنهاست که قلبشان را چنان تاریک و روحشان را چنان آلوده میکند که با وضوح و روشنی حق آن را نمیبینند
[شماره صفحه واقعی : 288]
و به بیراهه میروند.
(آیه 34)- یکی از نشانههای حق و باطل: قرآن همچنان استدلالات مربوط به مبدأ و معاد را تعقیب میکند نخست به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد «به آنها بگو: آیا هیچ یک از این معبودهایی که شما شریک خدا قرار دادهاید میتواند آفرینش را ایجاد کند و سپس بازگرداند» (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ).
بعد اضافه میکند «بگو: خداوند آفرینش را آغاز کرده و سپس باز میگرداند» (قُلِ اللَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ).
«با این حال چرا از حق روی گردان (و در بیراهه سرگردان) میشوید» (فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ).
(آیه 35)- بار دیگر به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد «به آنها بگو: آیا هیچ یک از معبودهای ساختگی شما هدایت به سوی حق میکند»؟ (قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ).
زیرا معبود باید رهبر عبادت کنندگان خود باشد، آن هم رهبری به سوی حق، در حالی که معبودهای مشرکان اعم از بتهای بیجان و جاندار هیچ کدام قادر نیستند بدون هدایت الهی کسی را به سوی حق رهنمون گردند.
لذا بلافاصله اضافه میکند: «بگو تنها خداوند هدایت به سوی حق میکند» (قُلِ اللَّهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ).
با این حال «آیا کسی که هدایت به سوی حق میکند شایستهتر برای پیروی است یا آن کس که خود هدایت نمیشود مگر آن که هدایتش کنند» (أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلَّا أَنْ یُهْدی).
و در پایان آیه با بیانی توبیخ آمیز و سرزنش بار میگوید: «شما را چه میشود؟ چگونه قضاوت میکنید»؟ (فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ).
(آیه 36)- و در این آیه اشاره به سر چشمه و عامل اصلی انحرافات آنها، کرده، میگوید: «اکثر آنها جز از پندار و گمان پیروی نمیکنند، در حالی که گمان و پندار هرگز انسان را بینیاز از حق نمیکند و به حق نمیرساند» (وَ ما یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ
[شماره صفحه واقعی : 289]
إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً)
.سر انجام با لحنی تهدید آمیز نسبت به این گونه افرادی که تابع هیچ منطق و حسابی نیستند میفرماید: «خداوند به آنچه آنها انجام میدهند عالم است» (إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما یَفْعَلُونَ).
(آیه 37)- عظمت و حقانیت دعوت قرآن: در اینجا قرآن به پاسخ قسمت دیگری از سخنان ناروای مشرکان میپردازد، چرا که آنها تنها در شناخت مبدأ گرفتار انحراف نبودند، بلکه به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله نیز افترا میزدند، که قرآن را با فکر خود ساخته و به خدا نسبت داده است.
آیه میگوید: «شایسته نیست که این قرآن بدون وحی الهی به خدا نسبت داده شده باشد» (وَ ما کانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ یُفْتَری مِنْ دُونِ اللَّهِ).
سپس به ذکر دلیل بر اصالت قرآن و وحی آسمانی بودنش پرداخته، میگوید:
«ولی این قرآن کتب آسمانی پیش از خود را تصدیق میکند» (وَ لکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ).
یعنی تمام بشارات و نشانههای حقانیتی که در کتب آسمانی پیشین آمده بر قرآن و آورنده قرآن کاملا منطبق است و این خود ثابت میکند که تهمت و افترا بر خدا نیست و واقعیت دارد.
سپس دلیل دیگری بر اصالت این وحی آسمانی ذکر کرده، میگوید: «و این قرآن شرح کتب اصیل انبیاء پیشین و بیان احکام اساسی و عقائد اصولی آنها است و به همین دلیل شکی در آن نیست که از طرف پروردگار عالمیان است» (وَ تَفْصِیلَ الْکِتابِ لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ).
و به تعبیر دیگر هیچ گونه تضادی با اصول برنامه انبیاء گذشته ندارد، بلکه تکامل آن تعلیمات و برنامهها در آن دیده میشود، و اگر این قرآن مجعول بود حتما مخالف و مباین آنها بود.
(آیه 38)- در این آیه دلیل سومی بر اصالت قرآن ذکر کرده، میگوید: «آنها میگویند این قرآن را پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به دروغ به خدا نسبت داده، به آنها بگو: اگر
[شماره صفحه واقعی : 290]
راست میگویید شما هم مثل یک سوره آن را بیاورید، و از هر کس میتوانید غیر از خدا برای همکاری دعوت کنید» ولی هرگز توانایی بر این کار را نخواهید داشت، به همین دلیل ثابت میشود که این وحی آسمانی است (أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ).
این آیه از جمله آیاتی است که با صراحت اعجاز قرآن را بیان میکند نه تنها همه قرآن را بلکه حتی اعجاز یک سوره را، و از همه جهانیان بدون استثناء دعوت میکند که اگر معتقدید این آیات از طرف خدا نیست همانند آن و یا لااقل همانند یک سوره آن را بیاورید.
(آیه 39)- در این آیه اشاره به یکی از علل اساسی مخالفتهای مشرکان کرده، میگوید: آنها قرآن را به خاطر اشکالات و ایرادهایی انکار نمیکردند «بلکه تکذیب و انکارشان به خاطر این بود که از محتوای آن آگاهی نداشتند» (بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ).
در حقیقت آنها هیچ گونه دلیلی بر نفی مبدأ و معاد نداشتند و تنها جهل و بیخبری ناشی از خرافات و عادت به مذهب نیاکان سدّ راهشان بود.
و یا جهل به اسرار احکام، جهل به مفهوم بعضی از آیات متشابه، و جهل به درسهای عبرت انگیزی که هدف نهایی ذکر تاریخ پیشینیان بوده است.
مجموع این جهالتها و بیخبریها، آنها را وادار به انکار و تکذیب میکرد. «در حالی که هنوز تأویل و تفسیر و واقعیت مسائل مجهول برای آنها روشن نشده بود» (وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ).
قرآن سپس اضافه میکند که این روش نادرست، منحصر به مشرکان عصر جاهلیت نیست بلکه «اقوام گمراه گذشته نیز (به همین گرفتاری مبتلا بودند، آنها نیز بدون این که تحقیق در شناخت واقعیتها بکنند و یا انتظار برای تحقق آنها بکشند) حقایق را انکار و تکذیب میکردند» (کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ).
در حالی که عقل و منطق حکم میکند که انسان چیزی را که نمیداند، هرگز انکار نکند، بلکه به جستجو و تحقیق بپردازد.
[شماره صفحه واقعی : 291]
و در پایان آیه روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میگوید: «پس بنگر عاقبت کار این ستمکاران به کجا کشید» (فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِینَ).
یعنی اینها نیز به همان سرنوشت گرفتار خواهند شد.
(آیه 40)- در این آیه اشاره به دو گروه عظیم مشرکان کرده، میگوید: اینها همگی به این حال باقی نمیمانند بلکه «گروهی از آنان (که روح حق طلبی در وجودشان نمرده است سر انجام) به این قرآن ایمان میآورند، در حالی که گروهی دیگر (همچنان در جهل و لجاجت پافشاری کرده و) ایمان نخواهند آورد» (وَ مِنْهُمْ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لا یُؤْمِنُ بِهِ).
روشن است که این گروه مردم، افراد فاسد و مفسدی هستند و به همین دلیل در پایان آیه میفرماید: «پروردگار تو مفسدان را بهتر میشناسد» (وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِینَ).
اشاره به این که افرادی که زیر بار حق نمیروند، در فاسد کردن نظام جامعه نقش مؤثری دارند.
(آیه 41)- بحثی که در آیات گذشته در زمینه انکار و تکذیب لجوجانه مشرکان گذشت همچنان دنبال میشود و در این آیه طریق جدیدی برای مبارزه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تعلیم داده، میگوید: «اگر آنها تو را تکذیب کنند به آنان بگو عمل من برای من و عمل شما برای خودتان باشد» (وَ إِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ).
«شما از آنچه من انجام میدهم بیزارید، و من هم از اعمال شما بیزارم» (أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ).
این اعلام بیزاری و بیاعتنایی که توأم با اعتماد و ایمان قاطع به مکتب خویشتن است به منکران لجوج میفهماند که با عدم تسلیم در مقابل حق، خود را به محرومیت میکشانند و تنها به خویشتن ضرر میزنند.
(آیه 42)- کوران و کران! در این آیه اشاره به دلیل انحراف و عدم تسلیم آنها در برابر حق کرده، میگوید: برای هدایت یک انسان تنها تعلیمات صحیح و آیات
[شماره صفحه واقعی : 292]
تکان دهنده و اعجاز آمیز و دلائل روشن کافی نیست، بلکه آمادگی و استعداد پذیرش و شایستگی برای قبول حق نیز لازم است، همان گونه که برای پرورش سبزه و گل تنها بذر آماده کافی نمیباشد، زمین مستعد نیز لازم است.
لذا نخست میگوید: «گروهی از آنها گوش به سوی تو فرا میدهند» اما گویی کرند (وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ).
با این حال که آنها گوش شنوایی ندارند «آیا تو میتوانی صدای خود را به گوش کران برسانی هر چند درک نکنند» (أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کانُوا لا یَعْقِلُونَ).
(آیه 43)- «و گروهی دیگر از آنان چشم به تو میدوزند و اعمال تو را مینگرند» که هر یک نشانهای از حقانیت و صدق گفتار تو را در بر دارد، اما گویی کورند و نابینا (وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ).
«آیا با این حال تو میتوانی این نابینایان را هدایت کنی هر چند فاقد بصیرت باشند» (أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ کانُوا لا یُبْصِرُونَ).
(آیه 44)- ولی این نارسایی فکر و ندیدن چهره حق و ناشنوایی در برابر گفتار خدا، چیزی نیست که با خود از مادر به این جهان آورده باشند، و خداوند به آنها ستمی کرده باشد، بلکه این خود آنها بودهاند که با اعمال نادرستشان و دشمنی و عصیان در برابر حق روح خود را تاریک و چشم بصیرت و گوش شنوایشان را از کار انداختند «چرا که خداوند به هیچ کس از مردم ستم نمیکند، ولی مردمند که به خویشتن ستم روا میدارند» (إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئاً وَ لکِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ).
(آیه 45)- به دنبال شرح بعضی از صفات مشرکان در آیات گذشته، در اینجا اشاره به وضع دردناکشان در قیامت کرده، میگوید: «به خاطر بیاور آن روز را که خداوند همه آنها را محشور و جمع میکند در حالی که چنان احساس میکنند که تمام عمرشان در این دنیا بیش از ساعتی از یک روز نبوده، به همان مقدار که یکدیگر را ببینند و بشناسند» (وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ کَأَنْ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 293]
سپس اضافه میکند: در آن روز به همه آنها ثابت میشود «افرادی که روز رستاخیز و ملاقات پروردگار را تکذیب کردند، زیان بردند»، و تمام سرمایههای وجود خود را از دست دادند بیآنکه نتیجهای بگیرند (قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ).
«و اینها (به خاطر این تکذیب و انکار و اصرار بر گناه و لجاجت) آمادگی هدایت نداشتند» (وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ). چرا که قلبشان تاریک و روحشان ظلمانی بود.
(آیه 46)- در این آیه به عنوان تهدید کفار و تسلی خاطر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین میگوید: «اگر ما قسمتی از مجازاتهایی را که به آنها وعده دادهایم به تو نشان دهیم (و در زمان حیات خود عذاب و مجازات آنها را ببینی) و یا اگر (پیش از آن که به چنین سرنوشتی گرفتار شوند) تو را از این دنیا ببریم به هر حال بازگشتشان به سوی ماست. سپس خداوند شاهد و گواه اعمالی است که انجام میدادند» (وَ إِمَّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِیدٌ عَلی ما یَفْعَلُونَ).
(آیه 47)- در این آیه یک قانون کلی در باره همه پیامبران و از جمله پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و همه امتها از جمله امتی که در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میزیستهاند بیان کرده، میگوید: «هر امتی رسول و فرستادهای از طرف خدا دارد» (وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ).
«هنگامی که فرستاده آنها آمد (و ابلاغ رسالت کرد و گروهی در برابر حق تسلیم شدند و پذیرفتند و گروهی به مخالفت و تکذیب برخاستند) به عدالت در میان آنها داوری میشود و به هیچ کس ستمی نمیشود»، مؤمنان و نیکان میمانند و بدان و مخالفان یا نابود میشوند و یا محکوم به شکست (فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ).
همان گونه که در باره پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و امت معاصرش چنین شد.
بنابراین قضاوت و داوری که در این آیه به آن اشاره شده همان قضاوت تکوینی و اجرایی در این دنیاست.
[شماره صفحه واقعی : 294]
(آیه 48)- به دنبال تهدیدهایی که در آیات سابق راجع به عذاب و مجازات منکران حق ذکر شد در این آیه از قول آنها چنین نقل میکند که از روی استهزاء و مسخره و انکار «میگویند: این وعدهای که در مورد نزول عذاب میدهی اگر راست میگویی چه موقع است»؟! (وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ).
آنها با این تعبیر میخواستند بیاعتنایی کامل خود را به تهدیدهای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نشان دهند.
(آیه 49)- مجازات الهی در دست من نیست! در برابر این سؤال خداوند به پیامبرش دستور میدهد که از چند راه به آنها پاسخ گوید نخست این که میفرماید:
«به آنها بگو: (وقت و موعد این کار در اختیار من نیست) من مالک سود و زیانی برای خود نیستم (تا چه رسد برای شما) مگر آنچه خدا بخواهد و اراده کند» (قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ).
من تنها پیامبر و فرستاده اویم، تعیین موعد نزول عذاب، تنها به دست اوست.
این جمله در حقیقت اشاره به توحید افعالی است که در این عالم همه چیز به خدا باز میگردد، و هر کار از ناحیه اوست، اوست که با حکمتش مؤمنان را پیروزی میدهد و اوست که با عدالتش منحرفان را مجازات میکند.
بدیهی است این منافات با آن ندارد که خداوند به ما نیروها و قدرتهایی داده است که به وسیله آن مالک قسمتی از سود و زیان خویش هستیم و میتوانیم در باره سرنوشت خویش تصمیم بگیریم.
سپس قرآن به پاسخ دیگری پرداخته، میگوید: «هر قوم و جمعیتی زمان و اجل معینی دارند، به هنگامی که اجل آنها فرا رسد نه ساعتی از آن تأخیر خواهند کرد و نه ساعتی پیشی خواهند گرفت» (لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ).
در واقع قرآن به مشرکان اخطار میکند که بیجهت عجله نکنند، به هنگامی که اجل آنها فرا برسد، لحظهای این عذاب تأخیر و تقدیم نخواهد داشت.
[شماره صفحه واقعی : 295]
(آیه 50)- در این آیه سومین پاسخ را مطرح کرده، میگوید: «به آنها بگو: اگر عذاب پروردگار شب هنگام یا در روز به سراغ شما بیاید» امر غیر ممکنی نیست، و آیا شما میتوانید این عذاب ناگهانی را از خود دفع کنید؟ (قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُهُ بَیاتاً أَوْ نَهاراً).
«با این حال مجرمان و گنهکاران در برابر چه چیز عجله میکنند» (ما ذا یَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ).
(آیه 51)- و در این آیه چهارمین پاسخ را به آنها چنین میگوید: «یا این که آنگاه که واقع شد، به آن ایمان میآورید» و گمان میکنید که ایمان شما پذیرفته میشود، این خیال باطلی است (أَ ثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ).
چرا که پس از نزول عذاب، درهای توبه به روی شما بسته میشود و ایمان کمترین اثری ندارد، بلکه به شما گفته میشود: «حالا ایمان میآورید، در حالی که قبلا (از روی استهزاء و انکار) برای عذاب عجله میکردید»؟ (آلْآنَ وَ قَدْ کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ).
(آیه 52)- این مجازات دنیای آنهاست، «سپس در روز رستاخیز به کسانی که ستم کردند، گفته میشود بچشید عذاب ابدی را!» (ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ).
«آیا جز بدانچه انجام دادید کیفر داده میشوید»؟ (هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ).
این در واقع اعمال خود شماست که دامانتان را گرفته است، همانهاست که در برابرتان مجسم شده و شما را برای همیشه آزار میدهد.
(آیه 53)- در مجازات الهی تردید نکنید! در آیات گذشته سخن از کیفر و مجازات و عذاب مجرمان در این جهان و جهان دیگر بود. این آیه نیز موضوع را دنبال میکند.
نخست میگوید: مجرمان و مشرکان از روی تعجب و استفهام «از تو سؤال میکنند که آیا این وعده مجازات الهی در این جهان و جهان دیگر حق است»؟
[شماره صفحه واقعی : 296]
(وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ).
خداوند به پیامبرش دستور میدهد که در برابر این سؤال با تأکید هر چه بیشتر «بگو: آری! به پروردگارم سوگند این یک واقعیت است» و هیچ شک و تردیدی در آن نیست (قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ).
و اگر فکر میکنید، میتوانید از چنگال مجازات الهی فرار کنید اشتباه بزرگی کردهاید، زیرا «هرگز شما نمیتوانید (از آن جلوگیری کنید و) او را با قدرت خود ناتوان سازید» (وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ).
(آیه 54)- در این آیه روی عظمت این مجازات مخصوصا در قیامت تکیه کرده، میگوید: آن چنان عذاب الهی وحشتناک و هول انگیز است که «اگر هر یک از ستمکاران مالک تمام ثروتهای روی زمین باشند، حاضرند همه آن را بدهند» تا از این کیفر سخت رهایی یابند (وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ).
در واقع آنها حاضرند بزرگترین رشوهای را که میتوان تصور کرد، برای رهایی از چنگال عذاب الهی بدهند تا سر سوزنی از مجازاتشان کاسته شود، اما کسی از آنها نمیپذیرد.
مخصوصا بعضی از این مجازاتها جنبه معنوی دارد و آن این که: «آنها هنگامی که عذاب را ببینند (پشیمان میشوند اما) پشیمانی خود را کتمان میکنند» مبادا رسواتر شوند (وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ).
سپس تأکید میکند: «که با همه این احوال در میان آنها به عدالت داوری میشود، و ظلم و ستمی در باره آنان نخواهد شد» (وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ).
(آیه 55)- سپس برای این که مردم این وعدهها و تهدیدهای الهی را به شوخی نگیرند و فکر نکنند خداوند از انجام اینها عاجز است، اضافه میکند: «آگاه باشید آنچه در آسمانها و زمین است از آن خداست» و مالکیت و حکومت او تمام جهان هستی را فرا گرفته و هیچ کس نمیتواند از کشور او بیرون رود (أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
[شماره صفحه واقعی : 297]
و نیز «آگاه باشید وعده خداوند (در مورد مجازات مجرمان) حق است هر چند بسیاری از مردم (که ناآگاهی، سایه شوم بر روانشان افکنده) این حقیقت را نمیدانند» (أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 56)- این آیه نیز تأکید مجددی روی همین مسأله حیاتی است که میگوید: «خداوند است که زنده میکند، و اوست که میمیراند» (هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ).
بنابراین هم توانایی بر مرگ و میراندن بندگان دارد و هم زنده کردن آنها برای دادگاه رستاخیز.
«و سر انجام همه شما به سوی او باز میگردید» (وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ).
و پاداش همه اعمال خویش را در آنجا خواهید یافت.
(آیه 57)- قرآن رحمت بزرگ الهی! در قسمتی از آیات گذشته بحثهایی در زمینه قرآن آمده، و گوشهای از مخالفتهای مشرکان در آن منعکس گردیده بود، در این آیه به همین مناسبت سخن از قرآن به میان آمده نخست به عنوان یک پیام همگانی و جهانی، تمام انسانها را مخاطب ساخته، میگوید: «ای مردم! از سوی پروردگارتان، موعظه و اندرزی برای شما آمده» (یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ).
«و کلامی که مایه شفاء بیماری دلهاست» (وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ).
«و چیزی که مایه هدایت و راهنمایی است» (وَ هُدیً).
«و رحمت برای مؤمنان است» (وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ).
در واقع آیه فوق چهار مرحله از مراحل تربیت و تکامل انسان را در سایه قرآن شرح میدهد.
مرحله اول: مرحله «موعظه و اندرز» است.
مرحله دوم: پاکسازی روح انسان از انواع رذائل اخلاقی است.
مرحله سوم: مرحله هدایت است که پس از پاکسازی انجام میگیرد.
و مرحله پنجم: مرحلهای است که انسان لیاقت آن را پیدا کرده است که
[شماره صفحه واقعی : 298]
مشمول رحمت و نعمت پروردگار شود.
(آیه 58)- در این آیه برای تکمیل این بحث و تأکید روی این نعمت بزرگ الهی یعنی قرآن مجید که از هر نعمتی برتر و بالاتر است، میفرماید: «بگو: ای پیامبر! این مردم به فضل پروردگار و به رحمت بیپایان او (و این کتاب بزرگ آسمانی که جامع همه نعمتهاست) باید خشنود بشوند» نه به حجم ثروتها و بزرگی مقامها و فزونی قوم و قبیلههاشان (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا).
زیرا «این سرمایه از تمام آنچه آنها برای خود گردآوری کردهاند بهتر و بالاتر است» و هیچ یک از آنها قابل مقایسه با این نیست (هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ).
(آیه 59)- در آیات گذشته سخن از قرآن و موعظه الهی و هدایت و رحمتی که در این کتاب آسمانی است در میان بود، و در این آیه به همین مناسبت از قوانین ساختگی و خرافی و احکام دروغین مشرکان سخن میگوید.
نخست روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میفرماید: «به آنها بگو: چرا این روزیهایی را که خداوند برای شما نازل کرده است بعضی را حرام و بعضی را حلال قرار دادهاید»؟ (قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالًا).
و بر طبق سنن خرافی خود پارهای از چهارپایان و همچنین قسمتی از زراعت و محصول کشاورزی خود را تحریم نمودهاید.
«بگو: آیا خداوند به شما اجازه داده است (چنین قوانینی را وضع کنید) یا بر خدا افترا میبندید»؟ (قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَی اللَّهِ تَفْتَرُونَ).
(آیه 60)- اکنون که مسلم شد آنها با این احکام خرافی و ساختگی خود علاوه بر محروم شدن از نعمتهای الهی تهمت و افترا به ساحت مقدس پروردگار بستهاند، اضافه میکند: «آنها که بر خدا دروغ میبندند، در باره مجازات روز قیامت چه میاندیشند»؟ آیا تأمینی برای رهایی از این کیفر دردناک به دست آوردهاند؟
(وَ ما ظَنُّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ یَوْمَ الْقِیامَةِ).
اما «خداوند فضل و رحمت گستردهای بر مردم دارد» (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ).
[شماره صفحه واقعی : 299]
به همین دلیل آنها را در برابر این گونه اعمال زشتشان فورا کیفر نمیدهد.
ولی آنها به جای این که از این مهلت الهی استفاده کنند و عبرت گیرند و شکر آن را به جا آورند و به سوی خدا بازگردند «اکثر آنان (غافلند و) سپاس این نعمت بزرگ را به جا نمیآورند» (وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَشْکُرُونَ).
(آیه 61)- و برای این که تصور نشود این مهلت الهی دلیل بر عدم احاطه علم پروردگار بر کارهای آنهاست، در این آیه این حقیقت را به رساترین عبارت بیان میکند که او از تمام ذرات موجودات در پهنه آسمان و زمین و جزئیات اعمال بندگان آگاه و با خبر است، و میگوید: «در هیچ حالت و کار مهمی نمیباشی، و هیچ آیهای از قرآن را تلاوت نمیکنی، و هیچ عملی را انجام نمیدهید مگر این که ما شاهد و ناظر بر شما هستیم در آن هنگام که وارد آن عمل میشوید» (وَ ما تَکُونُ فِی شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا کُنَّا عَلَیْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ).
سپس با تأکید بیشتر این مسأله را تعقیب کرده، میگوید: «کوچکترین چیزی در زمین و آسمان حتی به اندازه سنگینی ذره بیمقداری، از دیدگاه علم پروردگار تو مخفی و پنهان نمیماند، و نه کوچکتر از این و نه بزرگتر از این مگر این که همه اینها در لوح محفوظ و کتاب آشکار علم خدا ثبت و ضبط است» (وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ).
در آیه فوق درس بزرگی برای همه مسلمانان بیان شده است درسی که میتواند آنها را در مسیر حق به راه اندازد و از کجرویها و انحرافات باز دارد. و آن این که: به این حقیقت توجه داشته باشیم که هر گامی بر میداریم و هر سخنی که میگوییم و هر اندیشهای که در سر میپرورانیم، و به هر سو نگاه میکنیم، و در هر حالی هستیم، نه تنها ذات پاک خدا بلکه فرشتگان او نیز مراقب ما هستند و با تمام توجه ما را مینگرند.
بیجهت نیست که امام صادق علیه السّلام میفرماید: «پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله هر زمان این
[شماره صفحه واقعی : 300]
آیه را تلاوت میکرد شدیدا گریه مینمود».
جایی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با آن همه اخلاص و بندگی و آن همه خدمت به خلق و عبادت خالق از کار خود در برابر علم خدا ترسان باشد، حال ما و دیگران معلوم است.
(آیه 62)- آرامش روح در سایه ایمان! چون در آیات گذشته قسمتهایی از حالات مشرکان و افراد بیایمان مطرح شده بود. از این به بعد شرح حال مؤمنان مخلص و مجاهد و پرهیزکار که درست در نقطه مقابل هستند بیان گردیده، آیه میگوید: «آگاه باشید که اولیای خدا نه ترسی بر آنان است و نه غمی دارند» (أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ).
منظور غمهای مادی و ترسهای دنیوی است، و گر نه دوستان خدا وجودشان از خوف او مالامال است، ترس از عدم انجام وظایف و مسؤولیتها، و اندوه بر آنچه از موفقیتها از آنان فوت شده، که این ترس و اندوه جنبه معنوی دارد و مایه تکامل وجود انسان و ترقی اوست به عکس ترس و اندوههای مادی که مایه انحطاط و تنزّل است.
اولیاء خدا کسانی هستند، که میان آنان و خدا حائل و فاصلهای نیست، حجابها از قلبشان کنار رفته، و در پرتو نور معرفت و ایمان و عمل پاک، خدا را با چشم دل چنان میبینند که هیچ گونه شک و تردیدی به دلهایشان راه نمییابد، و به خاطر همین آشنایی با خدا ماسوای خدا در نظرشان کوچک و کم ارزش و ناپایدار و بیمقدار است.
(آیه 63)- این آیه «اولیاء خدا» را معرفی کرده، میگوید: «آنها کسانی هستند که ایمان آوردهاند و بطور مداوم تقوا و پرهیزکاری را پیشه خود ساختهاند» (الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ).
(آیه 64)- در این آیه روی مسأله عدم وجود ترس و غم و وحشت در اولیای حق با این عبارت تأکید میکند که: «برای آنان در زندگی دنیا و در آخرت بشارت است»َهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ)
.
[شماره صفحه واقعی : 301]
باز برای تأکید اضافه میکند: «سخنان پروردگار و وعدههای الهی تغییر و تبدیل ندارد» و خداوند به این وعده خود نسبت به دوستانش وفا میکند تَبْدِیلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ)
.«و این پیروزی و سعادت بزرگی است» برای هر کس که نصیبش شودلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ)
(آیه 65)- و در این آیه روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که سر سلسله اولیاء و دوستان خداست کرده و به صورت دلداری و تسلی خاطر به او میگوید: «سخنان ناموزون مخالفان و مشرکان غافل و بیخبر تو را غمگین نکند» (وَ لا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ).
«چرا که تمام عزت و قدرت از آن خداست» و در برابر اراده حق از دشمنان کاری ساخته نیست (إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً).
او از تمام نقشههای آنها باخبر است «زیرا او شنوا و داناست» (هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ).
(آیه 66)- قسمتی از آیات عظمت خداوند: این آیه بار دیگر به مسأله توحید و شرک که یکی از مهمترین مباحث اسلام و مباحث این سوره است بازگشته، مشرکان را به محاکمه میکشد و ناتوانی آنها را به ثبوت میرساند.
نخست میگوید: «آگاه باشید تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند از آن خدا میباشند» (أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ).
جایی که اشخاص ملک او باشند، اشیایی که در این جهان میباشند به طریق اولی از آن او هستند، بنابراین او مالک تمام عالم هستی است.
سپس اضافه میکند: «و آنها که غیر خدا را همتای او میخوانند از دلیل و منطقی پیروی نمیکنند» و هیچ سند و شاهدی بر گفتار خود ندارند (وَ ما یَتَّبِعُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ).
«آنها تنها از پندار (ها و گمانهای) بیاساس پیروی میکنند» (إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ).
«بلکه آنها فقط با مقیاس حدس و تخمین سخن میگویند، و دروغ
[شماره صفحه واقعی : 302]
میگویند»! (وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ).
اصولا راستی و صدق براساس قطع و یقین استوار است و دروغ براساس تخمینها و پندارها و شایعهها!
(آیه 67)- سپس برای تکمیل این بحث و نشان دادن راه خداشناسی، و دوری از شرک و بت پرستی، به گوشهای از مواهب الهی که نشانه عظمت و قدرت و حکمت «اللّه» است اشاره کرده، میگوید: «او کسی است که شب را برای شما مایه آرامش قرار داد و روز را روشنی بخش» (هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً).
آری! «در این نظام حساب شده آیات و نشانههایی (از توانایی آفریدگار است، اما) برای آنها که گوش شنوا دارند و حقایق را میشنوند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ). آنها که میشنوند و درک میکنند، و آنها که پس از درک حقیقت، آن را به کار میبندند.
(آیه 68)- این آیه نیز همچنان بحث با مشرکان را ادامه داده یکی از دروغها و تهمتهای آنها را نسبت به ساحت مقدس خداوند بازگو میکند، نخست میگوید: «آنها گفتند: خداوند برای خود فرزندی اختیار کرده است»! (قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً).
این سخن را در درجه اول مسیحیان در مورد حضرت «مسیح» سپس بت پرستان عصر جاهلی در مورد «فرشتگان» که آنها را دختران خدا میپنداشتند، و یهود در مورد «عزیر» میگفتند.
قرآن از دو راه به آنها پاسخ میگوید نخست این که: «خداوند از هر عیب و نقص منزه است، و از همه چیز بینیاز است» (سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ).
اشاره به این که نیاز به فرزند یا به خاطر احتیاج جسمانی به نیرو، و کمک اوست، و یا به خاطر نیاز روحی و عاطفی، از آنجا که خداوند از هر عیب و نقصی و از هر کمبود و ضعفی منزه است و ذات پاکش یک پارچه غنا و بینیازی است ممکن نیست برای خود فرزندی انتخاب کند.
[شماره صفحه واقعی : 303]
«او مالک همه موجوداتی است که در آسمانها و زمین است» (لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ).
دومین پاسخی را که قرآن به آنها میگوید این است که: هر کس ادّعایی دارد باید دلیل بر مدّعای خود اقامه کند آیا شما بر این سخن دلیلی دارید؟ نه «هیچ دلیلی نزد شما برای این مدّعا وجود ندارد» (إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا).
با این حال «آیا به خدا نسبتی میدهید که (حد اقل) از آن آگاهی ندارید» (أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ).
(آیه 69)- در این آیه سر انجام شوم افترا و تهمت بر خدا را بازگو میکند روی سخن را متوجه پیامبرش کرده و میگوید: «به آنها بگو: کسانی که بر خدا افترا میبندند و دروغ میگویند هرگز روی رستگاری را نخواهند دید» (قُلْ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ).
(آیه 70)- فرضا که آنها بتوانند با دروغها و افتراهای خود چند صباحی به مال و منال دنیا برسند «این تنها یک متاع زود گذر این جهان است، سپس بازگشتشان به سوی ماست و ما عذاب شدید را در مقابل کفرشان به آنها میچشانیم» (مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ).
(آیه 71)- گوشهای از مبارزات نوح: در این آیه خداوند به پیامبرش دستور میدهد گفتاری را که با مشرکان داشت با شرح تاریخ عبرت انگیز پیشینیان تکمیل کند.
نخست سرگذشت «نوح» را عنوان کرده، میگوید: «سرگذشت نوح را بر آنها تلاوت کن، هنگامی که به قومش گفت: ای قوم من! اگر توقفم در میان شما و یادآوری کردن آیات الهی برایتان سخت و غیر قابل تحمل است» هر کار از دستتان ساخته است انجام دهید و کوتاهی نکنید (وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیاتِ اللَّهِ).
«چرا که من بر خدا تکیه کردهام» و به همین دلیل از غیر او نمیترسم و نمیهراسم! (فَعَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْتُ).
[شماره صفحه واقعی : 304]
سپس تأکید میکند: «اکنون که چنین است فکر خود را جمع کنید و از بتهای خود نیز دعوت به عمل آورید» تا در تصمیم گیری به شما کمک کنند (فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ).
«آن چنان که هیچ چیز بر شما مکتوم نماند و غم و اندوهی از این نظر بر خاطر شما نباشد»، بلکه با نهایت روشنی تصمیم خود را در باره من بگیرید (ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً).
سپس میگوید: اگر میتوانید «برخیزید، و به زندگی من پایان دهید، و لحظهای مرا مهلت ندهید» (ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لا تُنْظِرُونِ).
این یک درس است برای همه رهبران اسلامی که در برابر انبوه دشمنان هرگز نهراسند، بلکه با اتکاء و توکل بر پروردگار با قاطعیت هر چه بیشتر آنها را به میدان فرا خوانند، و قدرتشان را تحقیر کنند که این عامل مهمی برای تقویت روحی پیروان و شکست روحیه دشمنان خواهد بود.
(آیه 72)- در این آیه بیان دیگری از نوح برای اثبات حقانیت خویش نقل شده، آنجا که میگوید: «اگر شما از دعوت من سرپیچی کنید (من زیانی نمیبرم چرا که) من از شما اجر و پاداشی نخواستم» (فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ).
«چرا که اجر و پاداش من تنها بر خداست» (إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ).
برای او کار میکنم و تنها از او پاداش میخواهم «و من مأمورم که از مسلمین (تسلیم شدگان در برابر فرمان خدا) باشم» (وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ).
(آیه 73)- در این آیه سر انجام کار دشمنان نوح و صدق پیشگوئیش را به این صورت بیان میکند: «آنها نوح را تکذیب کردند ولی ما، او و تمام کسانی را که با او در کشتی بودند نجات دادیم» (فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ).
نه فقط آنها را نجات دادیم بلکه: «آنها را جانشین قوم ستمگر ساختیم» (وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ).
«و کسانی را که آیات ما را انکار کرده بودند غرق نمودیم» (وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا).
[شماره صفحه واقعی : 305]
و در پایان روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میگوید «اکنون بنگر عاقبت آن گروهی که انذار شدند (ولی تهدیدهای الهی را به چیزی نگرفتند) به کجا کشید» (فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ).
(آیه 74)- رسولان بعد از نوح: پس از پایان بحث اجمالی پیرامون سرگذشت نوح، اشاره به پیامبران دیگری که بعد از نوح و قبل از موسی (مانند ابراهیم و هود و صالح و لوط و یوسف) برای هدایت مردم آمدند کرده، میگوید:
«سپس بعد از نوح رسولانی به سوی قوم و جمعیتشان فرستادیم» (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلی قَوْمِهِمْ).
«آنها با دلائل روشن و آشکار به سوی قومشان آمدند» و مانند نوح با سلاح منطق و اعجاز و برنامههای سازنده مجهز بودند (فَجاؤُهُمْ بِالْبَیِّناتِ).
«ولی آنها که (راه عناد و لجاج را میپوییدند و) در گذشته به تکذیب پیامبران پیشین برخاسته بودند (این پیامبران را نیز تکذیب کردند و به آنها) ایمان نیاوردند» (فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ).
این به خاطر آن بود که بر اثر عصیان و گناه و دشمنی با حق پرده بر دلهای آنها افتاده بود «آری! این چنین بر دلهای متجاوزان مهر میزنیم» (کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِ الْمُعْتَدِینَ).
(آیه 75)- بخشی از مبارزات موسی و هارون: از اینجا به بحث پیرامون موسی و هارون و مبارزات پیگیرشان با فرعون و فرعونیان میپردازد.
آیه میگوید: «سپس بعد از رسولان پیشین، موسی و هارون را به سوی فرعون و ملأ او همراه با آیات و معجزات فرستادیم» (ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآیاتِنا).
اما فرعون و فرعونیان از پذیرش دعوت موسی و هارون سر باز زدند، و از این که در برابر حق سر تسلیم فرود آوردند «تکبر ورزیدند» (فَاسْتَکْبَرُوا).
آنها به خاطر کبر و خود برتربینی و نداشتن روح تواضع، واقعیتهای روشن را در دعوت موسی نادیده گرفتند چرا که: «آنها گروهی مجرم بودند»
[شماره صفحه واقعی : 306]
(وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ).
(آیه 76)- در اینجا سخن از مبارزات چند مرحلهای فرعونیان با موسی و برادرش هارون است.
قرآن میگوید: «هنگامی که حق از نزد ما به سوی آنها آمد (با این که آن را از چهرهاش شناختند) گفتند: این سحر آشکاری است»! (فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِینٌ).
(آیه 77)- اما «موسی» علیه السلام در مقام دفاع از خویش برآمد، با بیان دو دلیل پردهها را کنار زده و دروغ و تهمت آنها را آشکار ساخت «موسی گفت: آیا در باره حق، هنگامی که به سوی شما آمد چنین میگویید؟ آیا این سحر است»؟ (قالَ مُوسی أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَکُمْ أَ سِحْرٌ هذا).
«در حالی که ساحران هرگز رستگار (و پیروز) نمیشوند» (وَ لا یُفْلِحُ السَّاحِرُونَ).
(آیه 78)- سپس سیل تهمت خود را به سوی موسی ادامه دادند، و صریحا به او «گفتند: آیا تو میخواهی ما را از راه و رسم پدران و نیاکانمان منصرف سازی»؟
(قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا).
در واقع بت «سنتهای نیاکان» و عظمت خیالی و افسانهای آنها را پیش کشیدند تا افکار عامه را نسبت به موسی و هارون بدبین کنند که آنها میخواهند با مقدسات جامعه و کشور شما بازی کنند.
سپس ادامه دادند دعوت شما به دین و آیین خدا دروغی بیش نیست، اینها همه دام است، و نقشههای خائنانه برای این که در این سرزمین حکومت کنید «و ریاست در روی زمین از آن شما دو تن باشد» (وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ).
در حقیقت آنها چون خودشان هر تلاش و کوششی برای حکومت ظالمانه بر مردم بود، دیگران را نیز چنین میپنداشتند و تلاشهای مصلحان و پیامبران را هم، این گونه تفسیر میکردند.
[شماره صفحه واقعی : 307]
اما بدانید «ما به شما دو نفر هرگز ایمان نمیآوریم» زیرا دست شما را خواندهایم و از نقشههای تخریبیتان آگاهیم (وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنِینَ).
و این نخستین مرحله مبارزه آنها با موسی بود.
(آیه 79)- مرحله دوم مبارزه موسی: هنگامی که فرعون قسمتی از معجزات موسی مانند ید بیضاء و حمله مار عظیم را ملاحظه کرد و دید ادعای موسی بدون دلیل نیست و این دلیل کم و بیش در جمع اطرافیان او و یا دیگران اثر خواهد گذاشت، به فکر پاسخ گویی عملی افتاد، چنانکه قرآن میگوید: «فرعون صدا زد: تمام ساحران آگاه و دانشمند را نزد من آورید»، تا به وسیله آنها زحمت موسی را از خود دفع کنم (وَ قالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِی بِکُلِّ ساحِرٍ عَلِیمٍ).
(آیه 80)- سپس «هنگامی که ساحران (در روزی که برای این مبارزه تاریخی تعیین شده بود و دعوت عمومی نیز از مردم به عمل آمده بود) گرد آمدند، موسی رو به آنها کرد و گفت: نخست شما آنچه میتوانید بیفکنید، بیفکنید» (فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسی أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ).
(آیه 81)- آنها آنچه را در توان داشتند بسیج کردند «و هنگامی که وسائلی را که با خود آورده بودند به وسط میدان افکندند، موسی گفت: آنچه شما آوردید سحر است که خداوند به زودی آن را ابطال میکند» (فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسی ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَیُبْطِلُهُ).
شما افرادی فاسد و مفسدید چرا که در خدمت یک دستگاه جبار و ظالم و طاغی هستید و علم و دانش خود را برای تقویت پایههای این حکومت خودکامه، فروختهاید، و این خود بهترین دلیل بر مفسد بودن شماست، و «خداوند عمل مفسدان را اصلاح نمیکند» (إِنَّ اللَّهَ لا یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِینَ).
(آیه 82)- و در این آیه میفرماید: موسی به آنها گفت در این درگیری و مبارزه مطمئنا پیروزی با ماست، چرا که «خداوند وعده داده است که حق را آشکار سازد (و به وسیله منطق کوبنده و معجزات قاهره پیامبرانش، مفسدان و باطل گرایان را رسوا کند) هر چند مجرمان (همچون فرعون و ملأش) کراهت
[شماره صفحه واقعی : 308]
داشته باشند» (وَ یُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ).
(آیه 83)- سومین مرحله مبارزه موسی با طاغوت مصر: در آغاز وضع نخستین گروه ایمان آورندگان به موسی را بیان میکند و میگوید: «بعد از این (ماجرا) هیچ گروهی به موسی ایمان نیاوردند مگر گروهی از فرزندان قوم او» (فَما آمَنَ لِمُوسی إِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ).
این گروه کوچک و اندک که به مقتضای ظاهر کلمه «ذُرِّیَّةٌ» بیشتر از جوانان و نوجوانان تشکیل میشدند، تحت فشار شدیدی از ناحیه فرعون و اطرافیانش قرار داشتند، و هر زمان «از این بیم داشتند که دستگاه فرعونی (با فشارهای شدیدی که روی مؤمنان وارد میکرد) آنان را وادار به ترک آیین و مذهب موسی کند» (عَلی خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ).
چرا که «فرعون مردی بود که در آن سرزمین برتری جویی داشت» (وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأَرْضِ).
«و اسرافکار و تجاوزکار بود» و هیچ حد و مرزی را به رسمیت نمیشناخت (وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ).
(آیه 84)- به هر حال موسی برای آرامش فکر و روح آنها با لحنی محبتآمیز به آنان گفت: «ای قوم من! اگر شما به خدا ایمان آوردهاید، و در گفتار خود و ایمان و اسلام خود صادقید، باید بر او توکل و تکیه کنید» و از امواج و طوفان بلا نهراسید، چرا که ایمان از توکل جدا نیست (وَ قالَ مُوسی یا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ).
حقیقت «توکل» واگذاری کار به دیگری و انتخاب او به وکالت است.
مفهوم توکل این نیست که انسان دست از تلاش و کوشش بردارد. بلکه مفهوم آن این است که هرگاه نهایت تلاش و کوشش خود را به کار زد و نتوانست مشکل را حل کند، وحشتی به خود راه ندهد، و با اتکاء به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاک و قدرت بیپایان او، ایستادگی به خرج دهد، و به جهاد پیگیر خود همچنان ادامه دهد.
[شماره صفحه واقعی : 309]
(آیه 85)- این مؤمنان راستین دعوت موسی را به توکل اجابت کردند، «و گفتند: ما تنها بر خدا توکل داریم» (فَقالُوا عَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْنا).
سپس از ساحت مقدس خدا تقاضا کردند که از شرّ دشمنان و وسوسهها و فشارهای آنان در امان باشند، و عرضه داشتند: «پروردگارا ما را وسیله فتنه و تحت تأثیر و نفوذ ظالمان و ستمگران قرار مده» (رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ).
(آیه 86)- «پروردگارا! ما را به رحمت خود از قوم بیایمان رهایی بخش» (وَ نَجِّنا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکافِرِینَ).
(آیه 87)- مرحله چهارم، دوران سازندگی برای انقلاب: در اینجا مرحله دیگری از قیام و انقلاب موسی و هارون و بنی اسرائیل بر ضد فراعنه تشریح شده است.
نخست این که خداوند میفرماید: «ما به موسی و برادرش وحی فرستادیم که برای قوم خود خانههایی در سرزمین مصر انتخاب کنید» (وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً).
و مخصوصا «این خانهها را نزدیک به یکدیگر و مقابل هم بسازید» (وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً).
سپس به خودسازی معنوی و روحانی بپردازید «و نماز را بر پا دارید» (وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ). و از این طریق روان خود را پاک و قوی نمایید.
و برای این که آثار ترس و وحشت از دل آنها بیرون رود، و قدرت روحی و انقلابی را بازیابند «به مؤمنان بشارت بده» بشارت به پیروزی و لطف و رحمت خدا (وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ).
(آیه 88)- سپس به یکی از علل طغیان فرعون و فرعونیان اشاره کرده، چنین میگوید: «موسی گفت: پروردگارا! تو فرعون و اطرافیانش را زینت و اموال در زندگی دنیا بخشیدهای» (وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوالًا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا).
[شماره صفحه واقعی : 310]
«پروردگارا! سر انجام این ثروت و تجملات و عاقبت کارشان این شده که آنها بندگانت را از راه تو منحرف و گمراه میسازند» (رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ).
سپس موسی علیه السلام از پیشگاه خدا تقاضا میکند و میگوید: «پروردگارا! اموال آنها را محو و بیاثر ساز» تا نتوانند از آن بهره گیرند (رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ).
بعد اضافه کرد: پروردگارا! «علاوه بر این، قدرت تفکر و اندیشه را نیز از آنان بگیر» (وَ اشْدُدْ عَلی قُلُوبِهِمْ).
چه این که با از دست دادن این دو سرمایه، آماده زوال و نیستی خواهند شد و راه ما به سوی انقلاب و وارد کردن ضربه نهایی بر آنان باز میگردد.
خداوندا! اگر من از تو در باره فرعونیان چنین میخواهم نه به خاطر روح انتقامجویی و کینه توزی است، بلکه به خاطر این است که آنها دیگر هیچ گونه آمادگی برای ایمان ندارند «و تا عذاب الیم تو فرا نرسد ایمان نمیآورند» (فَلا یُؤْمِنُوا حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِیمَ).
(آیه 89)- خداوند به موسی و برادرش «فرمود: (اکنون که شما آماده تربیت و سازندگی جمعیت بنی اسرائیل شدهاید) دعای شما (نسبت به دشمنانتان) اجابت شد» (قالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما).
پس محکم در راه خود بایستید و «استقامت به خرج دهید» و از انبوه مشکلات نهراسید و در کار خود قاطع باشید (فَاسْتَقِیما).
و هرگز در برابر پیشنهادهای افراد نادان و بیخبر تسلیم نشوید «و از راه و رسم کسانی که نمیدانند، تبعیّت نکنید» بلکه کاملا آگاهانه برنامههای انقلابی خود را ادامه دهید (وَ لا تَتَّبِعانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 90)- آخرین فصل مبارزه با ستمگران: در اینجا آخرین مرحله مبارزه بنی اسرائیل با فرعونیان و سرنوشت آنها، در عباراتی کوتاه اما دقیق و روشن، ترسیم شده است.
نخست میگوید: «ما بنی اسرائیل را (به هنگام مقابله با فرعونیان در حالی که تحت فشار و تعقیب آنها قرار گرفته بودند) از دریا (شط عظیم نیل که به خاطر
[شماره صفحه واقعی : 311]
عظمتش کلمه بحر بر آن اطلاق شده) عبور دادیم» (وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ الْبَحْرَ).
«فرعون و لشکرش برای کوبیدن بنی اسرائیل و ظلم و ستم و تجاوز بر آنان به تعقیب آنها پرداختند» اما به زودی همگی در میان طوفان امواج نیل غرق شدند (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً).
این جریان ادامه یافت «تا این که غرقاب دامن فرعون را فرو گرفت و او همچون پر کاهی بر روی امواج عظیم نیل میغلتید، در این هنگام پردههای غرور و بیخبری از مقابل چشمان او کنار رفت، و نور توحید فطری درخشیدن گرفت) فریاد زد: من ایمان آوردم که معبودی جز آن کس که بنی اسرائیل به او ایمان آوردهاند، وجود ندارد» (حَتَّی إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ).
نه تنها با قلب خود ایمان آوردم بلکه عملا هم «در برابر چنین پروردگار توانایی تسلیمم» (وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ).
در واقع هنگامی که پیشگوییهای موسی یکی پس از دیگری به وقوع پیوست و فرعون بیش از پیش از صدق گفتار این پیامبر بزرگ آگاه شد، و قدرت نمایی او را مشاهده کرد، ناچار اظهار ایمان نمود، به امید این که همان گونه که «خدای بنی اسرائیل» آنها را از این امواج کوه پیکر رهایی بخشید، او را نیز رهایی بخشد.
ولی بدیهی است چنین ایمانی که به هنگام نزول بلا و گرفتار شدن در چنگال مرگ اظهار میشود، در واقع یک نوع ایمان اضطراری است، که هر جانی و مجرم و گنهکاری از آن دم میزند، بیآنکه ارزشی داشته باشد.
(آیه 91)- به همین جهت خداوند او را مخاطب ساخت و فرمود: «اکنون ایمان میآوری در حالی که قبل از این طغیان و گردنکشی و عصیان نمودی، و در صف مفسدان فی الارض و تبهکاران قرار داشتی» (آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ).
(آیه 92)- ولی، امروز بدن تو را از امواج رهایی میبخشیم تا درس عبرتی برای آیندگان باشی» برای زمامداران مستکبر و برای همه ظالمان و مفسدان، و نیز
[شماره صفحه واقعی : 312]
برای گروههای مستضعف (فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً).
و در پایان آیه میفرماید: اما با این همه آیات و نشانههای قدرت خدا و با این همه درسهای عبرت که تاریخ بشر را پر کرده است، «بسیاری از مردم از آیات و نشانههای ما غافلند» (وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ).
(آیه 93)- و در این آیه، پیروزی نهایی بنی اسرائیل و بازگشت به سرزمینهای مقدسه را پس از رهایی از چنگال فرعونیان چنین بیان میکند:
«ما بنی اسرائیل را در مکان صدق و راستی منزل دادیم» (وَ لَقَدْ بَوَّأْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ).
تعبیر به «مُبَوَّأَ صِدْقٍ» (منزلگاه راستین) میتواند اشاره به سرزمین مصر و یا اراضی شام و فلسطین باشد.
سپس قرآن اضافه میکند: «ما آنها را از روزیهای پاکیزه، بهرهمند ساختیم» (وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ).
اما آنها قدر این نعمت را ندانستند و به اختلاف و نزاع با یکدیگر برخاستند «و اختلاف نکردند، مگر بعد از آن که علم و آگاهی به سراغشان آمد» (فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّی جاءَهُمُ الْعِلْمُ).
ولی «پروردگار تو سر انجام در روز قیامت در میان آنها در آنچه اختلاف داشتند داوری میکند» و اگر امروز مجازات اختلاف را نچشند، فردا خواهند چشید! (إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ).
(آیه 94)- تردید به خود راه مده! چون در آیات گذشته قسمتهایی از سرگذشتهای انبیاء و اقوام پیشین ذکر شده بود، و ممکن بود بعضی از مشرکان و منکران دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در صحت آن تردید کنند، قرآن از آنها میخواهد که برای فهم صدق این گفتهها به اهل کتاب مراجعه کنند، و چگونگی را از آنها بخواهند، چرا که در کتب آنها بسیاری از این مسائل آمده است.
ولی به جای این که روی سخن را به مخالفان کند، پیامبر را مخاطب ساخته چنین میگوید: «اگر از آنچه بر تو نازل کردیم در شک و تردید هستی از کسانی که
[شماره صفحه واقعی : 313]
کتب آسمانی را قبل از تو میخوانند بپرس» (فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ). تا از این طریق ثابت شود که «آنچه بر تو نازل شده حق است و از طرف پروردگار» (لَقَدْ جاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ).
«بنابراین هیچ گونه شک و تردید هرگز به خود راه مده» (فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِینَ).
(آیه 95)- در این آیه اضافه میکند: اکنون که آیات پروردگار و حقانیت این دعوت بر تو آشکار شده است «در صف کسانی که آیات الهی را تکذیب کردهاند مباش که از زیانکاران خواهی شد» (وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخاسِرِینَ).
در واقع، در آیه قبل میگوید اگر تردید داری، از آنها که آگاهی دارند بپرس، و در این آیه میگوید اکنون که عوامل تردید برطرف شد باید در برابر این آیات تسلیم باشی، و گر نه مخالفت با حق، نتیجهای جز خسران و زیان در بر نخواهد داشت.
(آیه 96)- سپس به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اعلام میکند که در میان مخالفان تو گروهی متعصب و لجوج هستند که انتظار ایمان آنها بیهوده است، آنها از نظر فکری چنان مسخ شدهاند، و آنقدر در راه باطل گام برداشتهاند که وجدان بیدار انسانی را بکلی از دست داده و به موجودی نفوذناپذیر تبدیل شدهاند، منتها قرآن این موضوع را با این تعبیر بیان میکند: «کسانی که فرمان پروردگارت بر آنها ثابت و مسجل شده، ایمان نخواهند آورد» (إِنَّ الَّذِینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ).
(آیه 97)- «و حتی اگر تمام آیات و نشانههای پروردگار به سراغ آنها بیاید (ایمان نخواهند آورد) تا زمانی که عذاب الیم الهی را با چشم خود ببینند» که آن زمان ایمان برایشان اثری ندارد (وَ لَوْ جاءَتْهُمْ کُلُّ آیَةٍ حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِیمَ).
(آیه 98)- تنها یک گروه به موقع ایمان آوردند! در آیات گذشته در باره فرعون و فرعونیان خصوصا و دیگر اقوام پیشین عموما این نکته ذکر شده بود که آنها از ایمان به خدا در حال اختیار و سلامت سر باز زدند، ولی به هنگام قرار گرفتن
[شماره صفحه واقعی : 314]
در آستانه مرگ و کیفر الهی، اظهار ایمان کردند، که برای آنها سودمند نیفتاد.
در این آیه این مسأله را به عنوان یک قانون کلی بیان میدارد و میگوید: «چرا اقوام گذشته به موقع ایمان نیاوردند تا ایمانشان سودمند باشد» (فَلَوْ لا کانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِیمانُها).
سپس قوم یونس علیه السلام را استثنا کرده، میگوید: «مگر قوم یونس که چون ایمان آوردند، مجازات رسوا کننده را در زندگی این دنیا از آنها برطرف ساختیم» (إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا). «و آنها را تا وقت معلومی (تا پایان عمرشان) بهرهمند کردیم» (وَ مَتَّعْناهُمْ إِلی حِینٍ).
ماجرای ایمان آوردن قوم یونس: هنگامی که یونس از ایمان آوردن قوم خود که در سرزمین «نینوا» (در عراق) زندگی میکردند مأیوس شد، به پیشنهاد عابدی که در میان آنها میزیست نفرین کرد در حالی که عالم دانشمندی نیز در میان آن گروه بود که به یونس پیشنهاد میکرد باز هم در باره آنان دعا کند و باز هم به ارشاد بیشتر بپردازد و مأیوس نگردد.
ولی یونس پس از این ماجرا از میان قوم خود بیرون رفت، آنها موقع را غنیمت شمرده و به رهبری عالم از شهر بیرون ریختند، در حالی که دست به دعا و تضرّع برداشته و اظهار ایمان و توبه کردند.
این توبه و ایمان و بازگشت به سوی پروردگار که به موقع انجام یافته بود و با آگاهی و اخلاص توأم بود کار خود را کرد، نشانههای عذاب برطرف شد و آرامش به سوی آنها بازگشت، و هنگامی که یونس پس از ماجرای طولانیش به میان قوم خود بازگشت، او را از جان و دل پذیرا گشتند.
داستان فوق نشان میدهد که نقش یک رهبر آگاه و دلسوز در میان یک قوم و ملت، تا چه اندازه مؤثر و حیاتبخش است، در صورتی که عابدی که آگاهی کافی ندارد بیشتر روی خشنونت تکیه میکند، و منطق اسلام در مقایسه میان عبادت ناآگاهانه، و علم توأم با احساس مسؤولیت نیز از این روایت مفهوم میشود.
[شماره صفحه واقعی : 315]
(آیه 99)- ایمان اجباری بیهوده است! در آیات گذشته خواندیم که ایمان اضطراری به هیچ دردی نمیخورد، به همین جهت در این آیه میگوید: «اگر (ایمان اضطراری و اجباری به درد میخورد) و پروردگار تو اراده میکرد همه مردم روی زمین ایمان میآوردند» (وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً).
بنابراین از عدم ایمان گروهی از آنان دلگیر و ناراحت مباش، این لازمه اصل آزادی اراده و اختیار است که گروهی مؤمن و گروهی بیایمان خواهند بود، «با این حال آیا تو میخواهی مردم را اکراه کنی که ایمان بیاورند» (أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ).
این آیه بار دیگر تهمت ناروایی را که دشمنان اسلام کرارا گفته و میگویند با صراحت نفی میکند، آنجا که میگویند: اسلام آیین شمشیر است و از طریق زور و اجبار بر مردم جهان تحمیل شده است.
اصولا دین و ایمان چیزی است که از درون جان بر میخیزد، نه از برون و به وسیله شمشیر، و مخصوصا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را از اکراه و اجبار کردن مردم برای اسلام برحذر میدارد.
(آیه 100)- در عین حال در این آیه این حقیقت را یادآور میشود: درست است که انسانها مختار و آزادند اما «هیچ کس نمیتواند ایمان بیاورد، جز به فرمان خدا» و توفیق و یاری و هدایت او (وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ).
و لذا آنها که در مسیر جهل و عدم تعقل گام بگذارند و حاضر به استفاده از سرمایه فکر و خرد خویش نباشند «خداوند رجس و پلیدی را بر آنها مینهد» آن چنان که موفق به ایمان نخواهند شد (وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ).
(آیه 101)- تربیت و اندرز: در آیات گذشته سخن از این بود که ایمان باید جنبه اختیاری داشته باشد نه اضطراری و اجباری، به همین مناسبت در این آیه راه تحصیل ایمان اختیاری را نشان میدهد و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میفرماید: «به آنها بگو:
درست بنگرید و ببینید در آسمان و زمین چه نظام حیرت انگیز و شگرفی است» که هر گوشهای از آن دلیلی بر عظمت و قدرت و علم و حکمت آفریدگار است (قُلِ
[شماره صفحه واقعی : 316]
انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)
.این جمله به روشنی مسأله جبر و سلب آزادی اراده را نفی میکند و میگوید:
ایمان نتیجه مطالعه جهان آفرینش است یعنی این کار به دست خود شماست.
سپس اضافه میکند ولی با این همه آیات و نشانههای حق باز جای تعجب نیست که گروهی ایمان نیاورند، چرا که آیات و نشانهها و اخطارها و انذارها تنها به درد کسانی میخورد که آمادگی برای پذیرش حق دارند «اما این آیات و انذارها به حال کسانی که به خاطر لجاجت ایمان نمیآورند مفید نخواهد بود»! (وَ ما تُغْنِی الْآیاتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ).
(آیه 102)- سپس در این آیه با لحنی تهدید آمیز اما در لباس سؤال و استفهام میگوید: «آیا (این گروه لجوج و بیایمان) جز این انتظار دارند که سرنوشتی همانند اقوام طغیانگر و گردنکش پیشین که گرفتار مجازات دردناک الهی شدند پیدا کنند» سرنوشتی همچون فراعنه و نمرودها و شدّادها و اعوان و انصارشان! (فَهَلْ یَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَیَّامِ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ).
و در پایان آیه به آنها اخطار میکند و میگوید: «ای پیامبر! به آنها بگو: اکنون (که شما در چنین مسیری هستید و حاضر به تجدید نظر نیستید) شما در انتظار بمانید و من نیز با شما انتظار میکشم» (قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ).
شما در انتظار درهم شکستن دعوت حق، و ما در انتظار سرنوشت شوم و دردناکی برای شما، همچون سرنوشت اقوام مستکبر پیشین!
(آیه 103)- سپس برای این که چنین توهمی پیش نیاید که خدا به هنگام مجازات تر و خشک را با هم میسوزاند، اضافه میکند: «سپس (هنگام آماده شدن مقدمات مجازات اقوام گذشته) فرستادگان خود و کسانی را که به آنها ایمان میآوردند نجات و رهایی بخشیدیم» (ثُمَّ نُنَجِّی رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا).
و در پایان میگوید: این اختصاص به اقوام گذشته و رسولان و مؤمنان پیشین نداشته است «و همین گونه، بر ما حق است که مؤمنان به تو را نیز رهایی بخشیم» (کَذلِکَ حَقًّا عَلَیْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 317]
(آیه 104)- قاطعیت در برابر مشرکان! این آیه و چند آیه بعد که همگی در رابطه با مسأله توحید و مبارزه با شرک و دعوت به سوی حق سخن میگوید، آخرین آیات این سوره است، و در واقع فهرست یا خلاصهای است از بحثهای توحیدی این سوره، و تأکیدی است بر مبارزه با بت پرستی که در این سوره کرارا بیان شده است.
لحن آیات نشان میدهد که مشرکان گاهی گرفتار این توهم بودند، که ممکن است پیامبر در اعتقاد خود پیرامون بتها نرمش و انعطافی به خرج دهد، و به نوعی آنها را بپذیرد.
قرآن با قاطعیت هرچه تمامتر به این توهم بیاساس پایان میدهد، و فکر آنها را برای همیشه راحت میکند که هیچ گونه سازش و نرمشی در برابر بت معنی ندارد، و جز «اللّه» معبودی نیست، تنها «اللّه» نه یک کلمه بیشتر، نه یک کلمه کمتر.
نخست به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که تمام مردم را مخاطب ساخته «بگو:
ای مردم! اگر شما در اعتقاد من شک و تردیدی دارید (آگاه باشید که) من کسانی را که- غیر از خدا- پرستش میکنید، هرگز نمیپرستم» (قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی فَلا أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ).
تنها به نفی معبودهای آنان قناعت نمیکند بلکه برای تأکید بیشتر، تمام پرستش را برای خدا اثبات کرده، میگوید: «ولی خدایی را میپرستم که شما را میمیراند» (وَ لکِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُمْ).
و باز برای تأکید افزونتر میگوید: این تنها خواسته من نیست بلکه «این فرمانی است که به من داده شده است که از ایمان آورندگان (به اللّه) بوده باشم» (وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ).
(آیه 105)- پس از آن که اعتقاد خود را در باره نفی شرک و بت پرستی با قاطعیت بیان کرده به بیان دلیل آن میپردازد، دلیلی از فطرت، و دلیلی از عقل و خرد.
بگو: به من دستور داده شده که «روی خود را به آیین مستقیمی بدار که از
[شماره صفحه واقعی : 318]
هر نظر خالص و پاک است» (وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً).
در اینجا نیز تنها به جنبه اثبات قناعت نکرده بلکه برای تأکید، طرف مقابل آن را نفی کرده، میگوید: «و هرگز و بطور قطع از مشرکان نباش»! (وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ).
(آیه 106)- پس از اشاره به بطلان شرک از طریق فطرت، اشاره به یک دلیل روشن عقلی میکند و میگوید دستور داده شده است که «غیر از خدا اشیایی را که نه سودی به تو میرساند، نه زیانی، پرستش مکن، چرا که اگر چنین کاری کردی، از ستمگران خواهی بود» هم به خویشتن ستم کردهای و هم به جامعهای که به آن تعلق داری (وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکَ وَ لا یَضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِینَ).
(آیه 107)- در اینجا نیز تنها به جنبه نفی قناعت نمیکند، و علاوه بر جنبه نفی روی جنبه اثبات نیز تکیه کرده، میگوید: «و اگر ناراحتی و زیانی خدا به تو رساند (خواه برای مجازات باشد و یا به خاطر آزمایش) هیچ کس جز او نمیتواند آن را برطرف سازد» (وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ).
همچنین «اگر خداوند اراده کند خیر و نیکی به تو برساند، هیچ کس توانایی ندارد که جلو فضل و رحمت او را بگیرد» (وَ إِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ).
«او هر کس از بندگانش را اراده کند (و شایسته بداند) به نیکی میرساند» (یُصِیبُ بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ).
چرا که آمرزش و رحمتش همگان را در بر میگیرد «و اوست غفور رحیم» (وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ).
(آیه 108)- آخرین سخن! این آیه و آیه بعد که یکی اندرزی است به عموم مردم، و دیگری به خصوص پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستورهایی را که خداوند در سراسر این سوره بیان داشه است، تکمیل میکند، و با آن سوره یونس پایان مییابد.
نخست به عنوان یک دستور عمومی میفرماید: «بگو: ای مردم! از طرف پروردگارتان حق به سوی شما آمده است» (قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ
[شماره صفحه واقعی : 319]
رَبِّکُمْ)
. این تعلیمات، این کتاب آسمانی، این برنامه و این پیامبر همه حق است و نشانههای حق بودنش آشکار.
و با توجه به این واقعیت «هر کس در پرتو این حق هدایت شود، به سود خود هدایت یافته، و هر کس با عدم تسلیم در برابر آن راه گمراهی را برگزیند به زیان خود گام برداشته» (فَمَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها).
«و من مأمور و و کیل و نگاهبان شما نیستم» (وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ).
یعنی نه وظیفه دارم که شما را به پذیرش حق مجبور کنم، چرا که اجبار در پذیرش ایمان معنی ندارد، و نه اگر نپذیرفتید میتوانم شما را از مجازات الهی حفظ کنم، بلکه وظیفه من دعوت است و تبلیغ، و ارشاد و راهنمایی و رهبری!
(آیه 109)- سپس وظیفه پیامبر را در دو جمله تعیین میکند، نخست اینکه «تنها از آنچه به تو وحی میشود پیروی کن» (وَ اتَّبِعْ ما یُوحی إِلَیْکَ).
مسیر راهت را خدا از طریق وحی تعیین کرده است و کمترین انحراف از آن برای تو مجاز نیست.
دیگر این که در این راه مشکلات طاقت فرسا و ناراحتیهای فراوان در برابر تو است، باید از انبوه مشکلات ترس و هراسی به خود راه ندهی، «صبر و استقامت و پایداری پیشه کن، تا خداوند حکم و فرمان خود را (برای پیروزی تو بر دشمنان) صادر کند» (وَ اصْبِرْ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ).
«چرا که او بهترین حاکمان است» فرمانش حق و حکمتش عدالت، و وعدهاش تخلّف ناپذیر (وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ).
«پایان سوره یونس»
[شماره صفحه واقعی : 320]
این سوره در «مکّه» نازل شده و 123 آیه است
این سوره چهل و نهمین سورهای است که بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نازل گردید و نیز در اواخر سالهایی بود که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مکّه به سر میبرد یعنی بعد از مرگ «ابو طالب» و «خدیجه» و طبعا در یکی از سختترین دورانهای زندگانی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به همین جهت در آغاز این سوره، تعبیراتی که جنبه دلداری و تسلّی نسبت به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مؤمنان دارد دیده میشود.
قسمت عمده آیات سوره را سرگذشت پیامبران پیشین مخصوصا «نوح» که با وجود نفرات کم بر دشمنان بسیار پیروز شدند تشکیل میدهد.
و به هر حال آیات این سوره، همانند سایر سورههای مکّی، اصول معارف اسلام مخصوصا «مبارزه با شرک و بت پرستی» و توجه به «معاد و جهان پس از مرگ» و «صدق دعوت پیامبر» را تشریح میکند.
در این سوره علاوه بر حالات نوح پیامبر به سرگذشت «هود» و «صالح» و «ابراهیم» و «لوط» و «موسی» و مبارزات دامنه دارشان بر ضد شرک و کفر و انحراف و ستمگری اشاره شده.
[شماره صفحه واقعی : 321]
به همین دلیل در حدیث معروفی میخوانیم که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:
شیّبتنی سورة هود «سوره هود مرا پیر کرد»! این سوره آیات تکان دهندهای مربوط به قیامت و بازپرسی در آن دادگاه عدل الهی و آیاتی پیرامون مجازات اقوام پیشین و دستوراتی در باره مبارزه با فساد دارد که همگی مسؤولیت آفرین است، و جای تعجب نیست که اندیشه در این مسؤولیتها آدمی را پیر میکند.
اما در مورد فضیلت این سوره، در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده است: «کسی که این سوره را بخواند، پاداش و ثوابی به تعداد کسانی که به هود و سایر پیامبران ایمان آوردند و کسانی که آنها را انکار نمودند خواهد داشت، و روز قیامت در مقام شهدا قرار میگیرد، و حساب آسانی خواهد داشت.
روشن است که تنها تلاوت خشک و خالی این اثر را ندارد بلکه تلاوت این سوره توأم با اندیشه، و سپس عمل است که، انسان را به مؤمنان پیشین نزدیک، و از منکران پیامبران دور میسازد.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- چهار اصل مهم در دعوت انبیاء: این سوره با بیان اهمیت این کتاب بزرگ آسمانی شروع میشود، تا مردم به محتویات آن بیشتر توجه کنند.
ذکر حروف مقطعه خود دلیلی است بر اهمیت این کتاب بزرگ آسمانی که با تمام اعجاز و عظمتش از حروف مقطعه سادهای که در اختیار همگان است همچون «الف، لام، راء» تشکیل شده است (الر).
و به دنبال این حروف مقطعه یکی از ویژگیهای قرآن مجید را با دو جمله بیان میکند، نخست این که: «کتابی است که تمام آیاتش متقن و مستحکم است» (کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ).
و «سپس شرح و تفصیل (تمام نیازمندیهای انسان در زمینه زندگی فردی
[شماره صفحه واقعی : 322]
و اجتماعی، مادی و معنوی، در آن) بیان شده است» (ثُمَّ فُصِّلَتْ).
این کتاب بزرگ با این ویژگی از سوی چه کسی نازل شده است؟ «از نزد خدایی که هم حکیم است و هم آگاه» (مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ).
(آیه 2)- در این آیه مهمترین و اساسیترین محتوای قرآن یعنی توحید و مبارزه با شرک را به این صورت بیان میکند: نخستین دعوت من این است که «جز خداوند یگانه یکتا را نپرستید» (أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ).
و دومین برنامه دعوتم این است که: «من برای شما از سوی او نذیر و بشیرم» (إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ).
در برابر نافرمانیها و ظلم و فساد و شرک و کفر، شما را بیم میدهم، و از عکس العمل کارهایتان و مجازات الهی بر حذر میدارم، و در برابر اطاعت و پاکی و تقوا شما را بشارت به سرنوشتی سعادتبخش میدهم.
(آیه 3)- سومین دعوتم این است که: «از گناهان خویش استغفار کنید» و از آلودگیها خود را شستشو دهید (وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ).
و چهارمین دعوتم این است که: «به سوی او باز گردید» (ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ).
و پس از شستشوی از گناه و پاک شدن در سایه استغفار، خود را به صفات الهی بیارایید که بازگشت به سوی او چیزی جز اقتباس از صفات او نیست.
سپس نتیجههای عملی «موافقت» یا «مخالفت» با این چهار دستور را چنین بیان میکند: هرگاه به این برنامهها جامه عمل بپوشانید خداوند «تا پایان عمر شما را از زندگانی سعادتبخش این دنیا بهرهمند و متمتع میسازد» (یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی).
بنابراین مذهب پیش از آن که سرای آخرت را آباد کند، آباد کننده سرای دنیاست و از آن بالاتر این که به هر کس به اندازه کارش، بهره میدهد و تفاوت مردم را در چگونگی عمل به این چهار اصل به هیچ وجه نادیده نمیگیرد، بلکه «به هر صاحب فضیلتی به اندازه فضیلتش عطا میکند» (وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ).
[شماره صفحه واقعی : 323]
«و اما اگر راه مخالفت را پیش گیرید، و (در برابر این دستورهای چهارگانه عقیدتی و عملی) سرپیچی کنید، من از عذاب روز بزرگی بر شما بیمناکم» همان روز که در دادگاه بزرگ عدل الهی حضور مییابید (وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ).
(آیه 4)- به هر حال بدانید که هر کس باشید، و در هر مقام و منزلتی قرار گیرید، سر انجام «بازگشت همه شما به سوی خداست» (إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ).
و این جمله اشاره به اصل پنجمی از اصول تفصیلی قرآن یعنی مسأله معاد و رستاخیز است.
اما هیچ گاه فکر نکنید که قدرت شما در برابر قدرت خدا اهمیتی دارد، یا میتوانید از فرمان او، و دادگاه عدالتش فرار کنید، و نیز تصور نکنید که او نمیتواند استخوانهای پوسیده شما را بعد از مرگ جمعآوری کند، و لباس حیات و زندگی نوینی بر آن بپوشاند «چرا که او بر همه چیز قادر و تواناست» (وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ).
(آیه 5)- این آیه بطور کلی اشاره به یکی از کارهای احمقانه دشمنان اسلام و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میکند که با استفاده از روش نفاق آمیز و دورکشی از حق میخواستند ماهیت خود را از نظرها پنهان سازند تا گفتار حق را نشنوند.
لذا میگوید: «آگاه باشید! آنها (سرها را به هم نزدیک ساخته و) سینههایشان را در کنار هم قرار میدهند تا خود (و سخنان خویش) را از او (پیامبر) پنهان دارند» (أَلا إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ).
تعبیر «یَثْنُونَ» ممکن است اشاره به هرگونه «مخفی کاری» ظاهری و باطنی دشمنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله باشد.
لذا قرآن بلافاصله اضافه میکند: «آگاه باشید آنها هنگامی که خود را در جامههایشان پنهان میدارند پروردگار پنهان و آشکار آنان را میداند» (أَلا حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیابَهُمْ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ).
«چرا که او از اسرار درون سینهها آگاه است» (إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ).
[شماره صفحه واقعی : 324]
(آیه 6)- همه میهمان اویند! در آیه قبل اشارهای به وسعت علم پروردگار و احاطه او به اسرار نهان و آشکار شده بود، و این آیه در حقیقت دلیلی برای آن محسوب میشود، چرا که از روزی دادن خداوند به همه موجودات سخن میگوید، همان کاری که بدون احاطه علمی کامل به همه جهان امکان پذیر نیست! نخست میگوید: «هیچ جنبندهای در روی زمین نیست مگر این که رزق و روزی آن بر خداست، و قرارگاه او را میداند، و از نقاطی که از قرارگاهش به آن منتقل میشود (نیز) باخبر است» و در هر جا باشد روزیش را به او میرساند (وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها).
«تمام این حقایق (با همه حدود و مرزهایش) در کتاب مبین و لوح محفوظ علم خداوند ثبت است» (کُلٌّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ).
طرز روزی رساندن خداوند به موجودات مختلف، راستی حیرت انگیز است، از جنینی که در شکم مادر قرار گرفته تا حشرات گوناگونی که در اعماق تاریک زمین و لانههای پرپیچ و خم و در لابلای درختان و بر فراز کوهها و در قعر درهها زندگی دارند که از دیدگاه علم او هرگز مخفی و پنهان نیستند، و همانگونه که قرآن میگوید خداوند، هم جایگاه و «آدرس اصلی» آنها را میداند و هم محل سیار آنان را، و در هر جا باشند روزیشان را به آنان حواله میکند.
جالب این که در آیات فوق به هنگام بحث از روزی خواران تعبیر به «دابّه» و جنبده شده است و این اشاره لطیفی به مسأله رابطه «انرژی» و «حرکت» است، میدانیم هر جا حرکتی وجود دارد نیازمند به ماده انرژیزا است یعنی مادهای که منشأ حرکت گردد.
و در پاسخ این سؤال که آیا «روزی» هر کس از آغاز تا پایان عمر تعیین شده، و خواه ناخواه به او میرسد؟ باید بگوییم درست است که روزی هر کس مقدر
[شماره صفحه واقعی : 325]
و ثابت است، ولی در عین حال مشروط به سعی و تلاش و کوشش میباشد، و هرگاه این شرط حاصل نشود مشروط نیز از میان خواهد رفت.
نکته مهم این است که آیات و روایات مربوط به معین بودن روزی در واقع ترمزی است روی افکار مردم حریص و دنیاپرست که برای تأمین زندگی به هر در میزنند، و هر ظلم و جنایتی را مرتکب میشوند، به گمان این که اگر چنین نکنند زندگیشان تأمین نمیشود.
آیات قرآن و احادیث اسلامی به این گونه افراد هشدار میدهد که بیهوده دست و پا نکنند، همین اندازه که آنها در طریق مشروع گام بگذارند و تلاش و کوشش کنند مطمئن باشند خداوند از این راه همه نیازمندیهای آنها را تأمین میکند.
البته بعضی از روزیها مثل نور آفتاب، باران و هوا و عقل و هوش خدادادی چه انسان به دنبال آن برود، یا نرود، به سراغ او میآیند.
ولی اگر با تلاش و کوشش خود از همین مواهب نیز بطور صحیحی نگهداری نکنیم آنها نیز از دست ما خواهد رفت، و یا بیاثر میماند.
ولی به هر حال نکته اساسی این است که تمام تعلیمات اسلامی به ما میگوید برای تأمین زندگی بهتر چه مادی و چه معنوی، باید تلاش بیشتر کرد.
(آیه 7)- هدف آفرینش: در این آیه از سه نکته اساسی بحث شده است:
نخست از آفرینش جهان هستی و مخصوصا آغاز آفرینش که نشانه قدرت پروردگار و دلیل عظمت او است، میفرماید: «او کسی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید» (وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ).
منظور از «روز» دوران است، خواه این دوران کوتاه باشد و خواه بسیار طولانی و حتی به مقدار میلیاردها سال- و چون در ذیل آیه 54 سوره اعراف شرح آن گذشت نیازی به تکرار نیست.
سپس اضافه میکند: «و عرش او (خداوند) بر آب قرار داشت» (وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ).
[شماره صفحه واقعی : 326]
در آغاز آفرینش، جهان هستی به صورت مواد مذاب (یا گازهای فوق العاده فشرده که شکل مواد مذاب و مایع را داشت) بود.
سپس در این توده آبگونه حرکات شدید و انفجارات عظیمی رخ داد، و قسمتهایی از سطح آن پیدرپی به خارج پرتاب شد، این اتصال و به هم پیوستگی به انفصال و جدایی گرایید، و کواکب و سیارات و منظومهها یکی بعد از دیگری تشکیل یافتند.
بنابراین، جهان هستی و پایه تخت قدرت خدا نخست بر این ماده عظیم آبگونه قرار داشت.
دومین مطلبی که در این آیه به آن اشاره شده هدف آفرینش جهان هستی است، همان هدفی که قسمت عمدهاش به «گل سر سبد این جهان» یعنی «انسان» باز میگردد، انسانی که باید در مسیر تعلیم و تربیت قرار گیرد و راه تکامل را بپوید و هر لحظه به خدا نزدیکتر شود، میفرماید: این آفرینش با عظمت را «به این خاطر قرار داد که شما را بیازماید تا کدامین بهتر عمل میکنید» (لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا).
سومین مطلبی که در این آیه به آن اشاره شده مسأله «معاد» است که پیوند ناگسستنی با مسأله آفرینش جهان و هدف خلقت دارد.
لذا میگوید: «اگر به آنها بگویی شما بعد از مرگ برانگیخته میشوید کافران از روی تعجب میگویند: (این باورکردنی نیست، این حقیقت و واقعیت ندارد، بلکه) این تنها یک سحر آشکار است» (وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ).
(آیه 8)- مؤمنان پر ظرفیت و افراد بیایمان کم ظرفیتند! در سلسله آیات (8 تا 11) گوشههایی از حالات روانی و نقاط ضعف اخلاقی افراد بیایمان تشریح شده، همان نقاط ضعفی که انسان را به راههای تاریک و فساد میکشاند.
نخستین صفتی که برای آنها ذکر میکند، شوخی کردن با حقایق و مسخره نمودن مسائل سرنوشت ساز است، میفرماید: «و اگر مجازات را تا زمان محدودی
[شماره صفحه واقعی : 327]
از آنها به تأخیر اندازیم (از روی استهزا) میگویند: چه چیز مانع آن شده است»! چه شد این مجازات، کجا رفت این کیفر؟ (وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ).
این شیوه همه جاهلان مغرور و بیخبر است، که هر چه با تمایلات آنها سازگار نباشد، در نظرشان مسخره است.
اما قرآن با صراحت به آنها پاسخ میگوید: «آگاه باشید آن روز که (عذاب) به سراغشان آید، از آنها بازگردانده نخواهد شد» و هیچ قدرتی مانع آن نخواهد بود.
(أَلا یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ).
«و آنچه را مسخره میکردند بر آنان نازل میشود» و آنها را درهم میکوبد (وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ).
امت معدوده و یاران حضرت مهدی (عج): در روایات متعددی که از طرق اهل بیت علیهم السّلام به ما رسیده امت معدوده به معنی نفرات کم، و اشاره به یاران حضرت مهدی (عج) گرفته شده است، ولی همانگونه که گفتیم معنی ظاهر آیه این است که امت معدوده به معنی زمان معدود و معین است، و اتفاقا در روایتی که از امیر مؤمنان علی علیه السّلام در تفسیر آیه نقل شده «امت معدوده» همین گونه تفسیر گردیده، بنابراین روایات مزبور ممکن است اشاره به معنی دوم آیه و به اصطلاح «بطن آیه» بوده باشد.
(آیه 9)- یکی دیگر از نقطههای ضعف آنان، کم ظرفیتی در برابر مشکلات و ناراحتیها و قطع برکات الهی است، چنان که قرآن میگوید: «و هرگاه نعمت و رحمتی به انسان بچشانیم و سپس آن را از او برگیریم او مأیوس و نومید میشود و به کفران و ناسپاسی بر میخیزد» (وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ).
کلمه «انسان» در این گونه آیات اشاره به انسانهای تربیت نایافته و خودرو و بیارزش است.
(آیه 10)- سومین نقطه ضعف آنها این است که به هنگامی که در ناز و نعمت فرو میروند، چنان خودباختگی و غرور و تکبر بر آنها چیره میشود که همه چیز را
[شماره صفحه واقعی : 328]
فراموش میکنند، چنانکه قرآن میگوید: «و اگر بعد از شدت و رنجی که به او رسیده نعمتهایی به او بچشانیم میگوید: مشکلات از من برطرف شد، و دیگر باز نخواهد گشت و غرق شادی و غفلت و فخر فروشی میشود» آنچنان که از شکر نعمتهای پروردگار غافل میگردد (وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ).
(آیه 11)- سپس در این آیه اضافه میکند: «مگر آنها که (در سایه ایمان راستین) صبر و استقامت ورزیدند و کارهای شایسته انجام دادند» و در همه حال از اعمال صالح فروگذار نمیکنند، از تنگ نظریها و ناسپاسیها و غرور، و تکبر برکنارند (إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ).
آنها نه به هنگام وفور نعمت، مغرور میشوند و خدا را فراموش میکنند، و نه به هنگام شدت و مصیبت مأیوس میگردند و کفران میکنند.
و به همین دلیل: «برای این افراد آمرزش و پاداش بزرگی خواهد بود» (أُولئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ).
(آیه 12)
برای این آیه و دو آیه بعد دو شأن نزول نقل شده:
نخست این که گروهی از رؤسای کفار مکّه نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمدند و گفتند: اگر راست میگویی که پیامبر خدا هستی کوههای مکه را برای ما طلا کن! و یا فرشتگانی را بیاور که نبوت تو را تصدیق کنند! این آیه نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
شأن نزول دیگری از امام صادق علیه السّلام نقل شده و آن این که پیامبر به علی علیه السّلام فرمود: من از خدا خواستهام که میان من و تو برادری برقرار سازد و این درخواست قبول شد و نیز خواستهام که تو را وصی من کند این درخواست نیز اجابت گردید، هنگامی که این سخن به گوش بعضی از مخالفان رسید (از روی عداوت و دشمنی) گفتند به خدا سوگند یک من خرما در یک مشک خشکیده از آنچه محمّد صلّی اللّه علیه و آله از خدای خود خواسته بهتر است (اگر راست میگوید) چرا از خدا نخواست فرشتهای برای یاری او بر دشمنان بفرستد و یا گنجی که او را از فقر نجات دهد.
آیات مزبور نازل شد و به آنها پاسخ داد.
[شماره صفحه واقعی : 329]
قرآن معجزه جاویدان- از این سلسله آیات بر میآید که گاهی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به خاطر شدت مخالفت و لجاجت دشمنان ابلاغ بعضی از آیات را به آخرین فرصت موکول میکرده است، لذا خداوند در این آیه پیامبرش را از این کار نهی میکند، میفرماید: «گویا ابلاغ بعضی از آیاتی را که بر تو وحی میشود ترک میکنی و سینه تو از آن نظر تنگ و ناراحت میشود» (فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ).
از این ناراحت میشوی که مبادا آنها معجزات اقتراحی از تو بخواهند و «بگویند چرا گنجی بر او نازل نشده، و یا چرا فرشتهای همراه او نیامده»؟ (أَنْ یَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَکٌ).
لذا بلافاصله اضافه میکند: «تو تنها بیم دهنده و انذار کنندهای» (إِنَّما أَنْتَ نَذِیرٌ).
یعنی، خواه آنها بپذیرند، یا نپذیرند و مسخره کنند و لجاجت به خرج دهند.
و در پایان آیه میگوید: «خداوند حافظ و نگاهبان و ناظر بر هر چیز است» (وَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ).
یعنی از ایمان و کفر آنها پروا مکن و این به تو مربوط نیست. وظیفه تو ابلاغ است خداوند خودش میداند با آنها چگونه رفتار کند.
(آیه 13)- از آنجا که این بهانه جوییها و ایراد تراشیها به خاطر آن بود که آنها اصولا وحی الهی را منکر بودند و میگفتند: این آیات از طرف خدا نیست، اینها جملههایی است که «محمّد» به دروغ بر خدا بسته، لذا در این آیه به پاسخ این سخن با صراحت هر چه بیشتر پرداخته، میگوید: «آنها میگویند: او (پیامبر) آنها را به خدا افترا بسته» (أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ).
«به آنها بگو: اگر راست میگویید (که اینها ساخته و پرداخته مغز بشر است) شما هم ده سوره همانند این سورههای دروغین بیاورید و از هر کس میتوانید- جز خدا- برای این کار دعوت کنید» (قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 330]
(آیه 14)- «اما اگر آنها دعوت شما مسلمانان را اجابت نکردند (و حاضر نشدند لااقل ده سوره همانند این سورهها بیاورند) بدانید (این ضعف و ناتوانی نشانه آن است که قرآن) تنها با علم الهی نازل شده» (فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ).
«و (نیز بدانید که) هیچ معبودی جز خدا نیست» و نزول این آیات معجز نشان دلیل بر این حقیقت است (وَ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ).
«آیا با این حال در برابر فرمان الهی شما ای مخالفان تسلیم میشوید»؟ (فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).
آیا با این که از شما دعوت به مبارزه کردیم و عجر و ناتوانیتان در برابر این دعوت ثابت شد جای تردید میماند که این آیات از طرف خداست.
دو آیه فوق بار دیگر اعجاز قرآن را تأکید میکند و میگوید: این یک سخن عادی نیست، بلکه وحی آسمانی است که از علم و قدرت بیپایان خداوند سر چشمه گرفته، و به همین جهت تحدی میکند و تمام جهانیان را به مبارزه میطلبد.
(آیه 15)- آیات گذشته با ذکر «دلایل اعجاز قرآن» حجت را بر مشرکان و منکران تمام کرد و از آنجا که پس از وضوح حق باز گروهی، تنها به خاطر حفظ منافع مادی خویش، از تسلیم خودداری میکنند در این آیه و آیه بعد اشاره به سرنوشت این گونه افراد دنیاپرست کرده، میگوید: «کسی که تنها هدفش زندگی دنیا و زرق و برق و زینت آن باشد در همین جهان نتیجه اعمالشان را بطور کامل به آنها میدهیم بیآن که چیزی از آن کم و کاست شود» (مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ).
این آیه بیان یک سنت همیشگی الهی است که اعمال مثبت و مؤثر نتائج، آن از میان نمیرود، با این تفاوت که اگر هدف اصلی رسیدن به زندگی مادی این جهان باشد ثمره آن چیزی جز آن نخواهد بود، و اما اگر هدف خدا و جلب رضای او باشد هم در این جهان تأثیر خواهد بخشید و هم نتائج پرباری برای جهان دیگر خواهد داشت.
[شماره صفحه واقعی : 331]
نمونه این موضوع را امروز در اطراف خود به روشنی مییابیم، جهان غرب با تلاش پیگیر و منظم خود اسرار بسیاری از علوم و دانشها را شکافته، و بر نیروهای مختلف طبیعت مسلط گشته و با سعی و کوشش مداوم و استقامت در مقابل مشکلات و اتحاد و همبستگی، مواهب فراوانی فراهم نموده است.
بنابراین جای گفتگو نیست که آنها نتائج اعمال و تلاشهای خود را خواهند گرفت و به پیروزیهای درخشانی نائل خواهند شد، اما از آنجا که هدفشان تنها زندگی است، اثر طبیعی این اعمال چیزی جز فراهم شدن امکانات مادی آنان نخواهد بود.
(آیه 16)- لذا در این آیه صریحا میگوید: «این گونه افراد در سرای دیگر بهرهای جز آتش ندارند»! (أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ).
«و تمام آنچه را در این جهان انجام دادهاند در جهان دیگر محو و نابود میشود» و هیچ پاداشی در برابر آن دریافت نخواهند کرد (وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها).
«و تمام اعمالی را که برای غیر خدا انجام دادهاند باطل و نابود میگردد» (وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
(آیه 17)- در تفسیر این آیه نظرات گوناگونی وجود دارد ولی آنچه از همه روشنتر به نظر میرسد چنین است:
در آغاز آیه میگوید: «آیا کسی که دلیل روشنی از پروردگار خویش در اختیار دارد، و به دنبال آن شاهد و گواهی از سوی خدا آمده و قبل از آن کتاب موسی (تورات) به عنوان پیشوا و رحمت و بیانگر عظمت او آمده است» همانند کسی است که دارای این صفات و نشانهها و دلائل روشن نیست (أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً).
این شخص همان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است و «بیّنه» و دلیل روشن او قرآن مجید و شاهد و گواه صدق نبوتش مؤمنان راستینی همچون علی علیه السّلام میباشند که پیش از او نشانهها و صفاتش در تورات آمده است.
به این ترتیب از سه راه روشن حقانیت دعوتش به ثبوت رسیده است.
نخست قرآن که بینه و دلیل روشنی است در دست او.
[شماره صفحه واقعی : 332]
دوم کتب آسمانی پیشین که نشانههای او را دقیقا بیان کرده، و پیروان این کتب در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را به خوبی میشناختند.
سوم پیروان فداکار و مؤمنان مخلص که بیانگر صدق دعوت او و گفتار او میباشند.
آیا با جود این دلائل زنده میتوان او را با مدعیان دیگر قیاس کرد و یا در صدق دعوتش تردید نمود؟
سپس به دنبال این سخن اشاره به افراد حق طلب و حقیقت جو کرده و از آنها دعوت ضمنی به ایمان میکند و میگوید: «آنها به چنین پیامبری (که این همه دلیل روشن در اختیار دارد) ایمان میآورند» (أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ).
و به دنبال آن سرنوشت منکران را به این صورت بیان میکند: «و هر کس از گروههای مختلف به او کافر شود موعد و میعادش آتش دوزخ است» (وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ).
و در پایان آیه همان گونه که سیره قرآن در بسیاری از موارد است روی سخن را به پیامبر کرده، یک درس عمومی برای همه مردم بیان میکند و میگوید: «اکنون (که چنین است و این همه شاهد و گواه بر صدق دعوت تو وجود دارد) هرگز در آنچه بر تو نازل شده تردید به خود راه مده» (فَلا تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ).
«چرا که این سخن حقی است از سوی پروردگار تو» (إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ).
«ولی بسیاری از مردم (بر اثر جهل و تعصب و خودخواهی) ایمان نمیآورند» (وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُونَ).
بنابراین آیه اشاره به امتیازات اسلام و مسلمین راستین و اتکای آنها بر دلائل محکم در انتخاب این مکتب است، و در نقطه مقابل سرنوشت شوم منکران مستکبر را نیز بیان کرده است.
(آیه 18)- زیانکارترین مردم: در تعقیب آیه قبل که سخن از قرآن و رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به میان آمده، در سلسله آیات (18 تا 22) سرنوشت منکران، و نشانهها، و پایان و عاقبت کارشان را تشریح میکند.
[شماره صفحه واقعی : 333]
نخست میفرماید: «چه کسی ستمکارتر است از آن کس که بر خدا دروغ میبندد» (وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً).
یعنی نفی دعوت پیامبر راستین در واقع نفی سخنان خدا و آن را به دروغ نسبت دادن است، اصولا تکذیب پیامبر، تکذیب خداست.
سپس آینده شوم آنها را در قیامت چنین بیان میکند که: «آنها در آن روز به پیشگاه پروردگار (با تمامی اعمال و کردارشان) عرضه میشوند» و در دادگاه عدل او حضور مییابند (أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ).
«در این هنگام شاهدان اعمال (گواهی میدهند و) میگویند: اینها همان کسانی هستند که بر پروردگار بزرگ و مهربان و ولی نعمت خود دروغ بستند» (وَ یَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ).
سپس با صدای رسا میگویند: «ای لعنت خدا بر ستمگران باد!» (أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ)
(آیه 19)- این آیه صفات این ظالمان را در ضمن سه جمله بیان میکند:
نخست میگوید: «آنها کسانی هستند که (مردم را با انواع وسائل) از راه خدا باز میدارند» (الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ).
این کار از طریق القاء شبهه، و زمانی از طریق تهدید، و گاهی تطمیع، و مانند آن، صورت میگیرد که هدف همه آنها یکی است و آن بازداشتن از راه خداست.
دیگر این که: «آنها مخصوصا سعی دارند راه مستقیم الهی را کج و معوج نشان دهند» (وَ یَبْغُونَها عِوَجاً). یعنی با انواع تحریفها، کم و زیاد کردن، تفسیر به رأی و مخفی ساختن حقایق چنان میکنند که این صراط مستقیم به صورت اصلیش در نظرها جلوهگر نشود، تا مردم نتوانند از این راه بروند.
و دیگر این که: «آنها به قیامت و روز رستاخیز ایمان ندارند» (وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ). و عدم ایمانشان به معاد سر چشمه سایر انحرافات و تبهکاریهای آنان میشود.
(آیه 20)- ولی در این آیه میگوید: با این همه «آنها هیچ گاه توانایی فرار در زمین را ندارند» تا از قلمرو قدرت پروردگار خارج شوند (أُولئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ
[شماره صفحه واقعی : 334]
فِی الْأَرْضِ)
. «همچنین آنها نمیتوانند ولی و حامی و پشتیبانی غیر از خدا برای خود بیابند» (وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ).
سر انجام به مجازات سنگین آنها اشاره کرده، میگوید: «مجازات آنها مضاعف میگردد» (یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ).
چرا که هم خود گمراه و گناهکار و تبهکار بودند، و هم دیگران را به این راهها میکشاندند، و به همین دلیل هم بار گناه خویش را بر دوش میکشند و هم بار گناه دیگران را بیآنکه از گناه دیگران چیزی کاسته شود.
در پایان آیه ریشه اصلی بدبختی آنها را این گونه شرح میدهد: «آنها نه گوش شنوا داشتند و نه چشم بینا»! (ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ).
در حقیقت از کار انداختن این دو وسیله مؤثر برای درک حقایق سبب شد که هم خودشان به گمراهی بیفتند و هم دیگران را به گمراهی بکشانند.
(آیه 21)- این آیه محصول تمام تلاشها و کوششهای نادرست آنها را در یک جمله بیان میکند، میگوید: «اینها همه کسانی هستند که سرمایه وجود خود را از دست داده و ورشکست شدند» (أُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ)
.و این بزرگترین خسارتی است که ممکن است دامنگیر انسانی شود که موجودیت انسانی خویش را از دست داده.
سپس اضافه میکند: آنها به معبودهایی دروغین دل بسته بودند «اما سر انجام تمام این معبودهای ساختگی گم شدند و از نظرشان محو گشتند» (وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ)
(آیه 22)- و در این آیه حکم نهایی سرنوشت آنها را به صورت قاطعی چنین بیان میکند: «لا جرم و به ناچار آنها در سرای آخرت زیانکارترین مردمند» (لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ).
چرا که تمام سرمایههای انسانی وجود خویش را از دست دادند، و با این حال، هم بار مسؤولیت خویش را بر دوش میکشند و هم بار مسؤولیت دیگران را!
(آیه 23)- در تعقیب آیات گذشته که حال گروهی از منکران وحی الهی را
[شماره صفحه واقعی : 335]
تشریح میکرد، این آیه و آیه بعد نقطه مقابل آنها یعنی حال مؤمنان راستین را بیان میکند.
نخست میگوید: «کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و در برابر خداوند خاضع و تسلیم و به وعدههای او مطمئن بودند، اصحاب و یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند» (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلی رَبِّهِمْ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ).
(آیه 24)- در این آیه خداوند حال این دو گروه را در ضمن یک مثال روشن و زنده بیان میکند و میگوید: «حال این دو گروه، حال نابینا و کر و بینا و شنوا است» (مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمی وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ).
«آیا این دو گروه همانند یکدیگرند» (هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلًا).
«آیا شما متذکر نمیشوید و نمیاندیشید» (أَ فَلا تَذَکَّرُونَ).
آنها که بر اثر لجاجت و دشمنی با حق و گرفتار بودن در چنگال تعصب و خودخواهی و خودپرستی، چشم و گوش حقیقت بین را از دست دادهاند هرگز نمیتوانند، حقایق مربوط به عالم غیب و اثرات ایمان و لذت عبادت پروردگار و شکوه تسلیم در برابر فرمان او را درک کنند، این گونه افراد به کوران و کرانی میمانند که در تاریکی مطلق و سکوت مرگبار زندگی دارند، در حالی که مؤمنان راستین با چشم باز و گوش شنوا هر حرکتی را میبینند و هر صدایی را میشنوند و با توجه به آن راه خود را به سوی سرنوشتی سعادت آفرین میگشایند.
(آیه 25)- سرگذشت تکان دهنده نوح و قومش: همان گونه که در آغاز سوره بیان کردیم در این سوره، قسمتهای قابل ملاحظهای از تاریخ انبیاء پیشین بیان شده است:
نخست از داستان «نوح» علیه السلام پیامبر اولو العزم شروع میکند و ضمن 26 آیه نقاط اساسی تاریخ او را به صورت تکان دهندهای شرح میدهد.
در این آیه نخستین مرحله این دعوت بزرگ را بیان کرده و میگوید: «ما نوح را به سوی قومش فرستادیم، (او به آنها اعلام کرد) که من بیم دهنده آشکاری هستم»
[شماره صفحه واقعی : 336]
(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ).
(آیه 26)- در این آیه پس از ضربه نخستین، محتوای رسالت خود را در یک جمله خلاصه میکند و میگوید: رسالت من این است «که غیر از اللّه دیگری را پرستش نکنید» (أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ).
و بلافاصله پشت سر آن همان مسأله انذار و اعلام خطر را تکرار میکند و میگوید: «من بر شما از عذاب روز دردناکی بیمناکم» (إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ).
در حقیقت توحید و پرستش اللّه (خدای یگانه یکتا) ریشه و اساس و زیر بنای تمام دعوت پیامبران است.
اگر براستی همه افراد جامعه جز «اللّه» را پرستش نکنند و در مقابل انواع بتهای ساختگی اعم از بتهای برونی و درونی، خود خواهیها، هوی و هوسها، شهوتها، پول و مقام و جاه و جلال و زن و فرزند سر تعظیم فرود نیاورند، هیچ گونه نابسامانی در جوامع انسانی وجود نخواهد آمد.
(آیه 27)- اکنون ببینیم نخستین عکس العمل طاغوتها و خودکامگان و صاحبان زر و زور آن عصر در برابر این دعوت بزرگ و اعلام خطر آشکار چه بود؟
آنها سه پاسخ در برابر دعوت نوح دادند.
نخست «اشراف و ثروتمندان کافر فوم او (نوح) گفتند: ما تو را جز انسانی همانند خود نمیبینیم» (فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا).
در حالی که رسالت الهی را باید فرشتگان بدوش کشند، به گمان این که مقام انسان از فرشته پایینتر است و یا درد انسان را فرشته بهتر از انسان میداند! دلیل دیگر آنها این بود که گفتند: ای نوح! «ما در اطراف تو، و در میان آنها که از تو پیروی کردهاند کسی جز یک مشت اراذل و جوانان کم سن و سال ناآگاه و بیخبر که هرگز مسائل را بررسی نکردهاند نمیبینیم» (وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ).
بالاخره سومین ایراد آنها این بود که میگفتند قطع نظر از این که تو انسان
[شماره صفحه واقعی : 337]
هستی نه فرشته، و علاوه بر این که ایمان آورندگان به تو نشان میدهد که دعوتت محتوای صحیحی ندارد «اصولا ما هیچ گونه برتری برای شما بر خودمان نمیبینیم تا به خاطر آن از شما پیروی کنیم» (وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ).
و به همین دلیل «ما گمان میکنیم که شما دروغگو هستید» (بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ).
(آیه 28)- در این آیه پاسخهای منطقی نوح را در برابر این ماجراجویان بیان میکند «نوح گفت: ای قوم من! اگر من دارای دلیل و معجزه آشکاری از سوی پروردگارم باشم، و مرا در انجام این رسالت مشمول رحمت خود ساخته باشد، و این موضوع بر اثر عدم توجه بر شما مخفی مانده باشد» آیا باز هم رسالت مرا انکار میکنید (قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ).
و در پایان آیه میگوید: «آیا من میتوانم شما را بر پذیرش این بیّنه روشن مجبور سازم در حالی که (خود شما آمادگی ندارید و) از پذیرش و حتی تفکر و اندیشه پیرامون آن کراهت دارید» (أَ نُلْزِمُکُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها کارِهُونَ).
(آیه 29)- من هیچ فرد با ایمانی را طرد نمیکنم! این آیه نیز دنباله پاسخگویی به بهانه جوییهای قوم نوح است.
نخست یکی از دلائل نبوت را که نوح برای روشن ساختن قوم تاریکدل بیان کرده، بازگو میکند: «ای قوم من! در برابر این دعوت از شما مال و ثروت و اجر و پاداشی مطالبه نمیکنم» (وَ یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مالًا).
«اجر و پاداش من تنها بر خداست» (إِنْ أَجرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ).
خدایی که مرا مبعوث به نبوت ساخته و مأمور به دعوت خلق کرده است.
و این میزان و الگویی است برای شناخت رهبران راستین، از فرصت طلبان دروغین، که هر گامی را برمیدارند بطور مستقیم یا غیر مستقیم هدف مادی از آن دارند.
سپس در پاسخ آنها که اصرار داشتند نوح ایمان آورندگان فقیر و یا کم سن و سال را از خود براند با قاطعیت میگوید: «من هرگز کسانی را که ایمان آوردهاند
[شماره صفحه واقعی : 338]
طرد نمیکنم» (وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا).
«چرا که آنها با پروردگار خویش ملاقات خواهند کرد» و در سرای دیگر خصم من در برابر او خواهند بود (إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ).
در پایان آیه به آنها اعلام میکند که: «من شما را مردمی جاهل میدانم» (وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ).
(آیه 30)- در این آیه برای توضیح بیشتر به آنها میگوید: «ای قوم من! اگر این گروه با ایمان را طرد کنم چه کسی در برابر خدا (در آن دادگاه بزرگ عدالت و حتی در این جهان) مرا یاری خواهد کرد»؟! (وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ).
طرد افراد صالح و مؤمن کار سادهای نیست، آنها فردای قیامت دشمن من خواهند بود و هیچ کس نمیتواند در آنجا از من دفاع کند، و نیز ممکن است مجازات الهی در این جهان دامن مرا بگیرد «آیا اندیشه نمیکنید» تا بدانید آنچه میگویم عین حقیقت است (أَ فَلا تَذَکَّرُونَ).
(آیه 31)- آخرین سخنی که نوح در پاسخ ایرادهای واهی قوم به آنها میگوید این است که اگر شما خیال میکنید و انتظار دارید من امتیازی جز از طریق وحی و اعجاز بر شما داشته باشم اشتباه است، با صراحت باید بگویم که: «من نه به شما میگویم خزائن الهی در اختیار من است» و نه هر کاری بخواهم میتوانم انجام دهم (وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ).
«و نه میگویم من فرشتهام» (وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ).
این گونه ادعاهای بزرگ و دروغین مخصوص مدّعیان کاذب است، و هیچ گاه یک پیامبر راستین چنین ادّعاهایی نخواهد کرد.
در پایان آیه بار دیگر به موضوع ایمان آورندگان مستضعف پرداخته و تأکید میکند که: «من هرگز نمیتوانم در باره این افرادی که در چشم شما حقیرند بگویم:
خداوند خیر و پاداش نیکی به آنها نخواهد داد» (وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً) بلکه به عکس خیر این جهان و آن جهان مال آنهاست، هر چند دستشان از
[شماره صفحه واقعی : 339]
مال و ثروت تهی است، این شما هستید که بر اثر خیالات خام، خیر را در مال و مقام یا سن و سال منحصر ساختهاید و از حقیقت و معنی بکلی بیخبرید.
و به فرض که گفته شما راست باشد و آنها اراذل و اوباش باشند «خدا از درون جان آنها و نیاتشان آگاهتر است» (اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِی أَنْفُسِهِمْ).
من که جز ایمان و صداقت از آنها چیزی نمیبینم، و به همین دلیل وظیفه دارم آنان را بپذیرم، من مأمور به ظاهرم و بنده شناس خداست! و اگر غیر از این کاری کنم «مسلما در این صورت از ستمکاران خواهم بود» (إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ).
(آیه 32)- حرف بس است، مجازات کو؟ به دنبال گفتگوی نوح و قومش در این آیه از زبان قوم نوح چنین نقل میکند «آنها گفتند: ای نوح این همه بحث و مجادله کردی بس است، تو بسیار با ما سخن گفتی» دیگر جایی برای بحث باقی نمانده است (قالُوا یا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَکْثَرْتَ جِدالَنا).
«اگر راست میگویی، همان وعدههای دردناکی را که به ما میدهی در مورد عذابهای الهی تحقق بخش» (فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ).
انتخاب این روش در برابر آن همه محبت و لطف پیامبران الهی و گفتارهایی که همچون آب زلال و گوارا بر دل مینشیند حکایت از نهایت لجاجت و تعصب و بیخبری میکند.
(آیه 33)- نوح در برابر این بیاعتنایی، لجاجت و خیرهسری، با جمله کوتاهی چنین «پاسخ گفت: تنها اگر خدا اراده کند به این تهدیدها و وعدههای عذاب تحقق میبخشد» (قالَ إِنَّما یَأْتِیکُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ).
ولی به هر حال این از دست من خارج است و در اختیار من نیست، من فرستاده اویم، و سر بر فرمانش دارم، بنابراین مجازات و عذاب را از من مخواهید.
اما بدانید هنگامی که فرمان عذاب فرا رسد «شما نمیتوانید از چنگال قدرت او بگریزید، و به مأمن و پناهگاهی فرار کنید»! (وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ).
(آیه 34)- سپس اضافه میکند: «اگر خداوند (به خاطر گناهان و آلودگیهای
[شماره صفحه واقعی : 340]
جسمی و فکریتان) بخواهد شما را گمراه سازد، هرگز نصیحت من برای شما سودی نخواهد بخشید هر چند بخواهم شما را نصیحت کنم» (وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کانَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ).
چرا که «او پروردگار شماست و به سوی او باز میگردید» و تمام هستی شما در قبضه قدرت اوست» (هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ).
(آیه 35)- در این آیه سخنی به عنوان یک جمله معترضه برای تأکید بحثهایی که در داستان نوح در آیات گذشته و آینده عنوان شده است میگوید:
«دشمنان میگویند این مطلب را او (محمد صلّی اللّه علیه و آله) از پیش خود ساخته و به خدا نسبت داده است» (أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ).
در پاسخ آنها «بگو: اگر من اینها را از پیش خود ساخته و به دروغ به خدا نسبت دادهام گناهش بر عهده من است» (قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرامِی).
«ولی من از گناهان شما بیزارم» (وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ).
(آیه 36)- تصفیه شروع میشود! آنچه در آیات قبل گذشت مرحله دعوت و تبلیغ پیگیر و مستمر نوح علیه السلام با نهایت جدیت، و با استفاده از تمام وسائل بود.
در اینجا به مرحله دوم این مبارزه اشاره شده مرحله پایان یافتن دوران تبلیغ و آماده شدن برای تصفیه الهی! نخست میخوانیم: «به نوح وحی شد که جز افرادی که از قومت به تو ایمان آوردهاند دیگر هیچ کس ایمان نخواهد آورد» (وَ أُوحِیَ إِلی نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ).
اشاره به این که صفوف بکلی از هم جدا شده، و دیگر دعوت برای ایمان و اصلاح سودی ندارد، و باید آماده تصفیه و انقلاب نهایی شود.
و در پایان آیه به نوح دلداری داده، میگوید: «اکنون که چنین است از کارهایی که اینها انجام میدهند به هیچ وجه اندوهناک و محزون مباش» (فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ).
ضمنا از این آیه استفاده میشود که خداوند قسمتهایی از علم اسرار غیب را
[شماره صفحه واقعی : 341]
در هر مورد که لازم باشد در اختیار پیامبرش میگذارد.
(آیه 37)- به هر حال این گروه عصیانگر و لجوج باید مجازات شوند، مجازاتی که جهان را از لوث وجود آنها پاک کند و مؤمنان را برای همیشه از چنگالشان رها سازد.
نخست میفرماید: به نوح فرمان دادیم که «کشتی بساز، در حضور ما و طبق فرمان ما» (وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا).
در پایان آیه به نوح هشدار میدهد که از این به بعد «در باره ستمگران شفاعت و تقاضای عفو مکن چرا که آنها (محکوم به عذابند و) مسلما غرق خواهند شد (وَ لا تُخاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ).
این جمله به خوبی میفهماند که شفاعت شرائطی دارد که اگر در کسی موجود نباشد پیامبر خدا هم حق شفاعت و تقاضای عفو در مورد او را ندارد.
(آیه 38)- اما چند جمله هم در باره قوم نوح بشنویم: آنها به جای این که یک لحظه با مسأله دعوت نوح بطور جدی برخورد کنند و حد اقل احتمال دهند که ممکن است این همه اصرار نوح علیه السلام و دعوتهای مکررش از وحی الهی سر چشمه گرفته و مسأله طوفان و عذاب حتمی باشد، باز همانطور که عادت همه افراد مستکبر و مغرور است به استهزاء و مسخره ادامه دادند «او مشغول ساختن کشتی بود و هر زمان که گروهی از قومش از کنار او میگذشتند (و او و یارانش را سرگرم تلاش برای آماده ساختن چوبها و میخها و وسائل کشتی سازی میدیدند) او را مسخره میکردند» (وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ).
اما نوح با استقامت فوق العادهای که زاییده ایمان است با جدیت فراوان به کار خود ادامه میداد، و بیاعتنا به گفتههای بیاساس این کوردلان از خود راضی بسرعت پیشروی میکرد، و روز به روز اسکلت کشتی آمادهتر و مهیاتر میشد، فقط گاهی سر بلند میکرد و این جمله کوتاه و پرمعنی را به آنها «میگفت: اگر (امروز) ما را مسخره میکنید ما نیز شما را همین گونه (در آینده نزدیکی) مسخره خواهیم کرد»! (قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَما تَسْخَرُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 342]
آن روز که شما در میان طوفان سرگردان خواهید شد و سراسیمه به هر سو میدوید و هیچ پناهگاهی نخواهید داشت و از میان امواج فریاد میکشید و التماس میکنید که ما را نجات ده! آری آن روز مؤمنان بر افکار شما و غفلت و جهل و بیخبرتیان میخندند.
(آیه 39)- «پس به زودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوار کننده به سراغ او خواهد آمد و مجازات جاودان دامنش را خواهد گرفت» (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ).
در بعضی از روایات اسلامی آمده است که مدت چهل سال قبل از ظهور طوفان یک نوع بیماری به زنان قوم نوح دست داد که دیگر از آنان بچهای متولد نشد و این در واقع مقدمهای برای مجازات و عذاب آنان بود.
کشتی نوح- بدون شک کشتی نوح یک کشتی سادهای نبود و ساخت آن با وسائل آن روز به آسانی و سهولت پایان نیافت، کشتی بزرگی بود که علاوه بر مؤمنان راستین یک جفت از نسل هر حیوانی را در خود جای میداد و آذوقه فراوانی که برای مدتها زندگی انسانها و حیوانهایی که در آن جای داشتند حمل میکرد، چنین کشتی با چنان ظرفیت حتما در آن روز بیسابقه بوده است، به خصوص که این کشتی باید از دریایی به وسعت این جهان با امواجی کوه پیکر سالم بگذرد و نابود نشود، لذا در بعضی از روایات مفسرین میخوانیم که این کشتی هزار و دویست ذراع طول و ششصد ذراع عرض داشت! (هر ذراع حدود نیم متر است).
(آیه 40)- طوفان شروع میشود! در آیات گذشته دیدیم که چگونه نوح و مؤمنان راستین دست به ساختن کشتی نجات زدند و تن به تمام مشکلات و سخریههای اکثریت بیایمان مغرور دادند، و خود را برای طوفان آماده ساختند:
در اینجا سومین فراز این سرگذشت یعنی چگونگی نزول عذاب را بر این قوم ستمگر به طرز گویایی تشریح میکند.
نخست میگوید: این وضع همچنان ادامه داشت «تا فرمان ما صادر شد (و طلایع عذاب آشکار گشت) و آب از درون تنور جوشیدن گرفت»! (حَتَّی إِذا جاءَ
[شماره صفحه واقعی : 343]
أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ)
.شاید قوم غافل و بیخبر جوشیدن آب را از درون تنور خانههایشان دیدند ولی مانند همیشه از کنار این گونه اخطارهای پرمعنی الهی چشم و گوش بسته گذشتند، حتی برای یک لحظه نیز به خود اجازه تفکر ندادند که شاید حادثهای در شرف تکوین باشد، شاید اخطارهای نوح واقعیت داشته باشد.
در این هنگام به نوح «فرمان دادیم که از هر نوعی از انواع حیوانات یک جفت (نر و ماده) بر کشتی سوار کن» تا در غرقاب، نسل آنها قطع نشود (قُلْنَا احْمِلْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ).
«و همچنین خاندانت را جز آنها که قبلا وعده هلاک آنها داده شده و نیز مؤمنان را بر کشتی سوار کن» (وَ أَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ).
«اما جز افراد کمی به او ایمان نیاورده بودند» (وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ).
این آیه از یک سو اشاره به همسر بیایمان نوح و فرزندش «کنعان» میکند که بر اثر انحراف از مسیر ایمان و همکاری با گناهکاران رابطه و پیوند خود را از نوح بریدند و حق سوار شدن بر آن کشتی نجات نداشتند.
و از سوی دیگر اشاره به این میکند که محصول سالیان بسیار دراز تلاش پیگیر نوح علیه السلام در راه تبلیغ آیین خویش چیزی جز گروهی اندک از مؤمنان نبود.
(آیه 41)- نوح بسرعت بستگان و یاران با ایمان خود را جمع کرد و چون لحظه طوفان و فرا رسیدن مجازاتهای کوبنده الهی نزدیک میشد «به آنها دستور داد که به نام خدا بر کشتی سوار شوید، به هنگام حرکت و توقف کشتی نام خدا را بر زبان جاری سازید و به یاد او باشید» (وَ قالَ ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها).
چرا میگویم: در همه حال به یاد او باشید و از یاد و نام او مدد بگیرید؟
«برای این که پروردگار من آمرزنده مهربان است» (إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ).
به مقتضای رحمتش این وسیله نجات را در اختیار شما بندگان با ایمان قرار داده و به مقتضای آمرزشش از لغزشهای شما میگذرد.
(آیه 42)- سر انجام لحظه نهایی فرا رسید و فرمان مجازات این قوم سرکش
[شماره صفحه واقعی : 344]
صادر شد، ابرهای تیره و تار همچون پارههای شب ظلمانی سراسر آسمان را فرا گرفت، و آنچنان روی هم متراکم گردید که نظیرش هیچ گاه دیده نشده بود، صدای غرش رعد و پرتو خیره کننده برق پیدرپی در فضای آسمان پخش میشد و خبر از حادثه بسیار عظیم و وحشتناکی میداد.
باران شروع شد، قطرهها درشت و درشتتر شد. از سوی دیگر سطح آب زیر زمینی آنقدر بالا آمد که از هر گوشهای چشمه خروشانی جوشیدن گرفت.
و به زودی سطح زمین به صورت اقیانوسی در آمد، وزش بادها امواج کوه پیکری روی این اقیانوس ترسیم میکرد و این امواج از سر و دوش هم بالا میرفتند و روی یکدیگر میغلتیدند.
«و کشتی نوح با سرنشینانش سینه امواج کوه پیکر را میشکافت و همچنان پیش میرفت» (وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبالِ).
«نوح فرزندش را که در کناری جدا از پدر قرار گرفته بود مخاطب ساخت و فریاد زد فرزندم! با ما سوار شو و با کافران مباش» که فنا و نابودی دامنت را خواهد گرفت (وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ).
اما متأسفانه تأثیر همنشین بد بیش از آن بود که گفتار این پدر دلسوز تأثیر مطلوب خود را ببخشد.
(آیه 43)- لذا این فرزند لجوج و کوتاه فکر به گمان این که با خشم خدا میتوان به مبارزه برخاست، فریاد زد (پدر برای من جوش نزن) به زودی به کوهی پناه میبرم که (دست این سیلاب به دامنش هرگز نخواهد رسید و) مرا در دامان خود پناه خواهد داد» (قالَ سَآوِی إِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْماءِ).
نوح باز مأیوس نشد، بار دیگر به اندرز و نصیحت پرداخت، شاید فرزند کوتاه فکر از مرکب غرور و خیره سری فرود آید و راه حق پیش گیرد، به او «گفت:
فرزندم امروز هیچ قدرتی در برابر فرمان خدا پناه نخواهد داد» (قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ). «تنها نجات از آن کسی است که مشمول رحمت خدا باشد و بس» (إِلَّا مَنْ رَحِمَ).
[شماره صفحه واقعی : 345]
«در این هنگام موج (ی برخاست و فرزند نوح را همچون پر کاهی از جا کند و) در میان آن دو حائل شد و او در زمره غرق شدگان قرار گرفت» (وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ).
همان گونه که میدانیم هدف اصلی قرآن از بیان سرگذشت پیشینیان بیان درسهای عبرت و نکات آموزنده و تربیتی است و در همین قسمت نکتههای بسیار مهمی نهفته است که به قسمتی از آن ذیلا اشاره میشود:
درست است که خداوند، «رحیم» و مهربان است ولی نباید فراموش کرد که او در عین حال، «حکیم» نیز میباشد، به مقتضای حکمتش هرگاه قوم و ملتی فاسد شوند و دعوت ناصحان و مربیان الهی در آنها اثر نکند، حق حیات برای آنها نیست، سر انجام از طریق انقلابهای اجتماعی و یا انقلابهای طبیعی، سازمان آنها در هم کوبیده و نابود میشود.
این نه منحصر به قوم نوح بوده است و نه به زمان و وقت معینی، یک سنت الهی است در همه اعصار و قرون و همه اقوام و ملتها و حتی در عصر و زمان ما! و چه بسا جنگهای جهانی اول و دوم اشکالی از این پاکسازی باشد.
درست است که یک قوم و ملت فاسد باید نابود شوند و وسیله نابودی آنها هر چه باشد تفاوت نمیکند، ولی دقت در آیات قرآن نشان میدهد که بالاخره تناسبی میان نحوه مجازاتها و گناهان اقوام بوده و هست.
فرعون تکیه گاه قدرتش را رود «عظیم نیل» و آبهای پربرکت آن قرار داده بود و جالب این که نابودی او هم به وسیله همان شد! قوم نوح جمعیت کشاورز و دامدار بودند و چنین جمعیتی همه چیز خود را از دانههای حیاتبخش باران میداند، اما سر انجام همین باران آنها را از بین برد.
و اگر میبینیم انسانهای طغیانگر عصر ما در جنگهای جهانی اول و دوم به وسیله مدرنترین سلاحهایشان در هم کوبیده شدند، نباید مایه تعجب ما باشد چرا که همین صنایع پیشرفته بود که تکیه گاه آنها در استعمار و استثمار خلقهای
[شماره صفحه واقعی : 346]
مستضعف جهان محسوب میشد!
معمولا هر کس در مشکلات زندگی به چیزی پناه میبرد، گروهی به ثروتشان، گروهی به مقام و منصبشان، عدهای به قدرت جسمانیشان، و جمعی به نیروی فکریشان، ولی همان گونه که آیات فوق به ما میگوید، و تاریخ نشان داده، هیچ یک از اینها در برابر فرمان پروردگار کمترین تاب مقاومت ندارد، و همچون تارهای عنکبوت که در برابر وزش طوفان قرار گیرد بسرعت درهم میریزد.
فرزند نادان و خیره سر نوح پیامبر علیه السلام نیز در همین اشتباه بود، گمان میکرد کوه میتواند در برابر طوفان خشم خدا به او پناه دهد، اما چه اشتباه بزرگی! حرکت یک موج کار او را ساخت و به دیار عدمش فرستاد.
در روایاتی که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در کتب شیعه و اهل تسنن آمده است خاندان او یعنی امامان اهل بیت و حاملات مکتب اسلام به عنوان «کشتی نجات» معرفی شدهاند. یعنی، هنگامی که توفانهای فکری و عقیدتی و اجتماعی در جامعه اسلامی رخ میدهد تنها راه نجات، پناه بردن به مکتب اهل بیت علیهم السّلام است.
(آیه 44)- پایان یک ماجرا! نوح زمام کشتی را به دست خدا سپرده امواج، کشتی را به هر سو میبرد. در روایات آمده است که شش ماه تمام این کشتی سرگردان بود و نقاط مختلفی و حتی طبق پارهای از روایات سرزمین مکه و اطراف خانه کعبه را سیر کرد.
سر انجام فرمان پایان مجازات و بازگشت زمین به حالت عادی صادر شد. این آیه چگونگی این فرمان و جزئیات و نتیجه آن را در عبارات بسیار کوتاه و مختصر و در عین حال فوق العاده رسا و زیبا در ضمن شش جمله بیان میکند و میگوید: «به زمین دستور داده شد، ای زمین آبت را در کام فرو بر»! (وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ).
«و (به آسمان دستور داده شد) ای آسمان دست نگهدار» (وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی).
«و آب فرو نشست» (وَ غِیضَ الْماءُ).
[شماره صفحه واقعی : 347]
«و کار پایان یافت» (وَ قُضِیَ الْأَمْرُ).
«و کشتی بر دامنه کوه جودی پهلو گرفت» (وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ).
و آن کوه معروفی در نزدیکی «موصل» میباشد.
«و در این هنگام گفته شد: دور باد قوم ستمگر»! (وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ).
به گفته جمعی از دانشمندان عرب این آیه «فصیحترین و بلیغترین» آیات قرآن محسوب میشود.
شاهد گویای این سخن همان است که در روایات و تواریخ اسلامی میخوانیم که گروهی از کفار قریش، به مبارزه با قرآن برخاستند و تصمیم گرفتند آیاتی همچون آیات قرآن ابداع کنند، علاقمندانشان برای مدت چهل روز بهترین غذاها و مشروبات مورد علاقه آنان برایشان تدارک دیدند، مغز گندم خالص، گوشت گوسفند و شراب کهنه! تا با خیال راحت به ترکیب جملههایی همانند قرآن بپردازند! اما هنگامی که به آیه فوق رسیدند، چنان آنها را تکان داد که بعضی به بعض دیگر نگاه کردند و گفتند: این سخنی است که هیچ کلامی شبیه آن نیست، و اصولا شباهت به کلام مخلوقین ندارد، این را گفتند و از تصمیم خود منصرف شدند و مأیوسانه پراکنده گشتند.
(آیه 45)- سرگذشت دردناک فرزند نوح: در آیات گذشته خواندیم که فرزند نوح، نصیحت و اندرز پدر را نشنید و تا آخرین نفس دست از لجاجت و خیرهسری بر نداشت.
در اینجا قسمت دیگری از همین ماجرا را بیان میکند و آن این که وقتی نوح فرزند خود را در میان امواج دید، عاطفه پدری به جوش آمد و به یاد وعده الهی در باره نجات خاندانش افتاد، رو به درگاه خدا کرد «و صدا زد پروردگارا! فرزندم از خاندان من است (و تو وعده فرمودی که خاندان مرا از طوفان و هلاکت رهایی بخشی) و وعده تو در مورد نجات خاندانم حقّ است. و تو از همه حکم کنندگان برتری» و در وفای به عهد از همه ثابتتری (وَ نادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ
[شماره صفحه واقعی : 348]
أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحاکِمِینَ)
.این وعده اشاره به همان چیزی است که در آیه 40 همین سوره گذشت.
(آیه 46)- اما بلافاصله پاسخ شنید، پاسخی تکان دهنده و روشنگر از یک واقعیت بزرگ، واقعیتی که پیوند مکتبی را مافوق پیوند نسبی و خویشاوندی قرار میدهد.
«خداوند گفت: ای نوح! او از اهل تو نیست»! (قالَ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ).
«بلکه او عملی است غیر صالح» (إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ).
فرد ناشایستهای است که بر اثر بریدن پیوند مکتبیش از تو، پیوند خانوادهگیش به چیزی شمرده نمیشود.
«حال که چنین است، چیزی را که به آن علم نداری از من تقاضا مکن» (فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ). «من به تو موعظه میکنم تا از جاهلان نباشی» (إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ).
از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام نقل شده که روزی از دوستان خود پرسید:
مردم این آیه را چگونه تفسیر میکنند «إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ» یکی از حاضران عرض کرد بعضی معتقدند که معنی آن این است که فرزند نوح (کنعان) فرزند حقیقی او نبود. امام فرمود: «نه چنین نیست، او به راستی فرزند نوح بود، اما هنگامی که گناه کرد و از جاده اطاعت فرمان خدا قدم بیرون گذاشت خداوند فرزندی او را نفی کرد، همچنین کسانی که از ما باشند ولی اطاعت خدا نکنند، از ما نیستند».
(آیه 47)- به هر حال نوح دریافت که این تقاضا از پیشگاه پروردگار درست نبوده است و هرگز نباید نجات چنین فرزندی را مشمول وعده الهی دائر بر نجات خاندانش بداند، لذا رو به درگاه پروردگار کرد و گفت: پروردگارا! من به تو پناه میبرم از اینکه چیزی از تو بخواهم که به آن آگاهی ندارم» (قالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ).
«و اگر مرا نبخشی و مشمول رحمتت قرار ندهی از زیانکاران خواهم بود»
[شماره صفحه واقعی : 349]
(وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ).
(آیه 48)- نوح به سلامت فرود آمد! در این آیه اشاره به فرود آمدن نوح از کشتی و تجدید حیات و زندگی عادی بر روی زمین شده است.
نخست میگوید: «به نوح خطاب شد که ای نوح! به سلامت و با برکت از ناحیه ما بر تو و بر آنها که با تواند فرود آی» (قِیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ).
بدون شک «طوفان» همه آثار حیات را در هم کوبیده بود، و طبعا زمینهای آباد، مراتع سرسبز و باغهای خرم، همگی ویران شده بودند، و در این هنگام بیم آن میرفت که نوح و یارانش از نظر «زندگی» و «تغذیه» در مضیقه شدید قرار گیرند، اما خداوند به این گروه مؤمنان اطمینان داد که درهای برکات الهی به روی شما گشوده خواهد شد و از نظر زندگی هیچ گونه نگرانی به خود راه ندهید که محیطی «سالم» و پربرکت برای شما فراهم است.
سپس اضافه میکند: با این همه باز در آینده از نسل همین مؤمنان «امتهایی به وجود میآیند که انواع نعمتها را به آنها میبخشیم (ولی آنها در غرور و غفلت فرو میروند) سپس عذاب دردناکی از سوی ما به آنها میرسد» (وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِیمٌ).
(آیه 49)- در این آیه که با آن داستان نوح در این سوره پایان میگیرد، یک اشاره کلی به تمام آنچه گذشت میکند و میفرماید: «اینها همه از اخبار غیب است که به تو (ای پیامبر) وحی میکنیم» (تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ).
«هیچ گاه نه تو و نه قوم تو قبل از این از آن آگاهی نداشتید» (ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا).
با توجه به آنچه در باره نوح به تو وحی شد و آن همه مشکلاتی که نوح در دعوتش با آن رو برو بود، و با این حال استقامت ورزید «تو هم صبر و استقامت کن، چرا که سر انجام پیروزی برای پرهیزکاران است» (فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ).
از این آیه استفاده میشود که بر خلاف آنچه برخی میپندارند، پیامبران (از
[شماره صفحه واقعی : 350]
علم غیب آگاهی داشتند، منتها این آگاهی از طریق الهی و به مقداری که خدا میخواست بود، نه این که از پیش خود چیزی بدانند.
در اینجا داستان نوح را با تمام شگفتیها و عبرتهایش رها کرده و به سراغ پیامبر بزرگ دیگری یعنی هود که این سوره به نام او نامیده شده است میرویم.
(آیه 50)- بت شکن شجاع! نخست در مورد این ماجرا میفرماید: «ما به سوی قوم عاد برادرشان هود را فرستادیم» (وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً).
در اینجا از «هود» تعبیر به برادر میکند، این تعبیر یا به خاطر آن است که عرب از تمام افراد قبیله تعبیر به برادر میکند. و یا اشاره به این است که رفتار هود مانند سایر انبیاء با قوم خود کاملا برادرانه بود، نه در شکل یک امیر و فرمانده، و یا حتی یک پدر نسبت به فرزندان، بلکه همچون یک برادر در برابر برادران دیگر بدون هر گونه امتیاز و برتری جویی.
نخستین دعوت هود، همان دعوت تمام انبیاء بود، دعوت به سوی توحید و نفی هر گونه شرک: «هود به آنها گفت: ای قوم من! خدا را پرستش کنید» (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ).
«چرا که هیچ اله و معبود شایستهای جز او وجود ندارد» (ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ).
«شما (در اعتقادی که به بتها دارید در اشتباهید و) فقط تهمت میزنید» و بتها را شریک او میخوانید (إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ).
این بتها نه شریک او هستند و نه منشأ خیر و شر، هیچ کاری از آنها ساخته نیست، چه افترا و تهمتی از این بالاتر که برای چنین موجودات بیارزشی این همه مقام قائل شوید.
(آیه 51)- سپس حضرت هود اضافه کرد: «ای قوم من! در دعوت خودم (هیچ گونه چشمداشتی از شما ندارم) هیچ گونه پاداشی از شما نمیخواهم» (یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً). تا گمان کنید فریاد و جوش و خروش من برای رسیدن به مال و مقام است، و یا شما به خاطر سنگینی بار پاداشی که میخواهید برای من در نظر بگیرید تن به تسلیم ندهید.
[شماره صفحه واقعی : 351]
«تنها اجر و پاداش من بر آن کسی است که مرا آفریده» (إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی). به من روح و جسم بخشیده و در همه چیز مدیون او هستم همان خالق و رازق من.
اصولا من اگر گامی برای هدایت و سعادت شما بر میدارم به خاطر اطاعت فرمان اوست و بنابراین باید اجر و پاداش از او بخواهم نه از شما.
به علاوه مگر شما چیزی از خود دارید که به من بدهید هر چه شما دارید از ناحیه او است «آیا نمیفهمید»؟ (أَ فَلا تَعْقِلُونَ).
(آیه 52)- سر انجام برای تشویق آنها و استفاده از تمام وسائل ممکن برای بیدار ساختن روح حق طلبی این قوم گمراه، متوسل به بیان پاداشهای مادی مشروط میشود که خداوند در اختیار مؤمنان در این جهان میگذارد، میگوید: «ای قوم من! از خدا به خاطر گناهانتان طلب بخشش کنید» (وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ).
«سپس توبه کنید و به سوی او باز گردید» (ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ).
اگر شما چنین کنید «به آسمان فرمان میدهد قطرههای حیاتبخش باران را بر شما پیدرپی فرو فرستد» (یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً).
تا کشت و زرع و باغهای شما به کم آبی و بی آبی تهدید نشوند و همواره سرسبز و خرم باشند. به علاوه در سایه ایمان و تقوا و پرهیز از گناه و بازگشت به سوی خدا «نیرویی بر نیروی شما میافزاید» (وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِکُمْ).
هرگز فکر نکنید که ایمان و تقوا از نیروی شما میکاهد، نه هرگز.
بنابراین «از راه حق روی بر نتابید و در جاده گناه قدم مگذارید» (وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ).
تاریخ انبیاء نشان میدهد که همه آنها دعوت خود را از توحید و نفی شرکت و هرگونه بت پرستی آغاز کردند، و در واقع هیچ اصلاحی در جوامع انسانی بدون این دعوت میسر نیست، چرا که وحدت جامعه و همکاری و تعاون و ایثار و فداکاری همه اموری هستند که از ریشه توحید معبود سیراب میشوند.
[شماره صفحه واقعی : 352]
اما شرک سر چشمه هرگونه پراکندگی و تضاد و تعارض و خودکامگی و خود محوری و انحصار طلبی است، و پیوند این مفاهیم با شرک و بت پرستی به مفهوم وسیعش چندان مخفی نیست.
(آیه 53)- منطق نیرومند هود! حال ببینیم این قوم سرکش و مغرور یعنی عاد در برابر برادرشان هود علیه السلام و نصایح و اندرزها و راهنماییهای او چه واکنشی نشان دادند.
«آنها گفتند: ای هود تو دلیل روشنی برای ما نیاوردهای» (قالُوا یا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَیِّنَةٍ). «و ما هرگز به خاطر سخنان تو دست از دامن بتها و خدایانمان بر نمیداریم» (وَ ما نَحْنُ بِتارِکِی آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِکَ).
«و ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد»! (وَ ما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ).
(آیه 54)- و پس از این سه جمله غیر منطقی، اضافه کردند: «ما (در باره تو) فقط میگوییم: بعضی از خدایان ما به تو زیان رسانده (و عقلت را ربوده) اند» (إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراکَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ).
بدون شک هود- همان گونه که برنامه و وظیفه تمام پیامبران است- معجزه یا معجزاتی برای اثبات حقانیت خویش به آنها عرضه داشته بود، ولی آنها به خاطر کبر و غروری که داشتند مانند سایر اقوام لجوج، معجزات را انکار کردند.
به هر حال هود میباید پاسخی دندان شکن به این قوم گمراه و لجوج بدهد، پاسخی که هم آمیخته با منطق باشد، و هم از موضع قدرت ادا شود.
قرآن میگوید: او در پاسخ آنها این چند جمله را بیان کرد:
«گفت: من خدا را به شهادت میطلبم و همه شما نیز شاهد باشید که من از این بتها و خدایانتان بیزارم» (قالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللَّهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ).
اشاره به این که اگر این بتها قدرتی دارند از آنها بخواهید مرا از میان بردارند، من که آشکارا به جنگ آنها برخاستهام چرا مرا نابود نمیکنند؟!
(آیه 55)- سپس اضافه میکند: نه فقط کاری از آنها ساخته نیست، شما هم با این انبوه جمعیتتان قادر بر چیزی نیستید، «از آنچه غیر او (میپرستید) حال که
[شماره صفحه واقعی : 353]
چنین است همگی دست به دست هم بدهید و هر نقشهای را میتوانید بر ضد من بکشید و لحظهای مرا مهلت ندهید» اما بدانید کاری از دست شما ساخته نیست (مِنْ دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ).
(آیه 56)- چرا من انبوه جمعیت را به هیچ میشمرم؟ و چرا کمترین اعتنایی به قوت و قدرت شما ندارم؟ شمایی که تشنه خون من هستید و همه گونه قدرت دارید. برای این که من پشتیبانی دارم که قدرتش فوق قدرتها است «من توکل بر خدایی کردم که پروردگار من و شماست» (إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ).
و بعد ادامه داد نه تنها شما، «هیچ جنبندهای در جهان نیست مگر این که در قبضه قدرت و فرمان خداست» و تا او نخواهد کاری از آنان ساخته نیست (ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها).
ولی این را نیز بدانید خدای من از آن قدرتمندانی نیست که قدرتش موجب خودکامگی و هوسبازی گردد و آن را در غیر حق به کار برد، بلکه «پروردگار من همواره بر صراط مستقیم و جاده عدل و داد میباشد» و کاری بر خلاف حکمت و صواب انجام نمیدهد (إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ).
(آیه 57)- سر انجام «هود» در آخرین سخن به آنها چنین میگوید: «اگر شما از راه حق روی برتابید (به من زیانی نمیرسد) چرا که من رسالت خویش را به شما ابلاغ کردم» (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ).
اشاره به این که گمان نکنید اگر دعوت من پذیرفته نشود برای من شکست است، من انجام وظیفه کردم، انجام وظیفه، پیروزی است.
سپس همان گونه که بت پرستان او را تهدید کرده بودند، او به طرز شدیدتری آنها را به مجازات الهی تهدید میکند و میگوید: اگر شما دعوت حق را نپذیرید «خداوند به زودی (شما را نابود کرده و) گروه دیگری را جانشین شما میکند و هیچ گونه زیانی به او نمیرسانید» (وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّونَهُ شَیْئاً).
این قانون خلقت است، که هرگاه مردمی لیاقت پذیرا شدن نعمت هدایت و یا نعمتهای دیگر پروردگار را نداشته باشند، آنها را از میان برمیدارد و گروهی لایق
[شماره صفحه واقعی : 354]
به جای آنان مینشاند.
این را هم بدانید که: «پروردگار من حافظ همه چیز و نگاهدارنده هرگونه حساب است» (إِنَّ رَبِّی عَلی کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ).
نه فرصت از دست او میرود، نه موقعیت را فراموش میکند، نه پیامبران و دوستان خود را به دست نسیان میسپارد، بلکه همه چیز را میداند و بر هر چیز مسلط است.
(آیه 58)- لعن و نفرین ابدی بر این قوم ستمگر! در آخرین قسمت از آیات مربوط به سرگذشت قوم عاد و پیامبرشان هود، به مجازات دردناک این سرکشان اشاره کرده، نخست میگوید: «و هنگامی که فرمان ما (دایر به مجازاتشان فرا رسید) هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند به خاطر رحمت و لطف خاصی که به آنان داشتیم رهایی بخشید» (وَ لَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا).
و باز برای تأکید بیشتر میفرماید: «و ما این قوم با ایمان را از عذاب شدید و غلیظ رهایی بخشیدیم» (وَ نَجَّیْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ).
(آیه 59)- در این آیه گناهان قوم عاد را در سه موضوع خلاصه میکند نخست میفرماید: «و این قوم عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند» و با لجاجت، هرگونه دلیل و مدرک روشنی را بر صدق دعوت پیامبرشان منکر شدند (وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ).
دیگر این که: آنها از نظر عمل نیز «به عصیان و سرکشی در برابر پیامبران برخاستند» (وَ عَصَوْا رُسُلَهُ).
سومین گناهشان این بود که فرمان خدا را رها کرده «و از فرمان هر جبّار عنیدی پیروی میکردند» (وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ).
چه گناهی از این گناهان بالاتر، ترک ایمان، مخالفت پیامبران و گردن نهادن به فرمان جباران عنید.
«جبّار» به کسی میگویند که از روی خشم و غضب میزند و میکشد و نابود میکند، و پیرو فرمان عقل نیست و «عَنِیدٍ» کسی است که با حق و حقیقت،
[شماره صفحه واقعی : 355]
فوق العاده مخالف است و هیچ گاه زیر بار حق نمیرود.
این دو صفت، صفت بارز طاغوتها و مستکبران هر عصر و زمان است، که هرگز گوششان بدهکار حرف حق نیست، و با هر کس مخالف شدند با قساوت و بیرحمی، شکنجه میکنند و میکوبند و از میان میبرند.
(آیه 60)- در این آیه که داستان هود و قوم عاد در آن پایان میگیرد، نتیجه اعمال زشت و نادرست آنها را چنین بیان میکند: «آنها به خاطر اعمالشان در این دنیا مورد لعن و نفرین واقع شدند، و بعد از مرگشان جز نام بد و تاریخ ننگین از آنها باقی نماند» (وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً).
و در روز رستاخیز گفته میشود: «بدانید که قوم عاد پروردگارشان را انکار کردند» (وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَلا إِنَّ عاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ).
«دور باد عاد، قوم هود از رحمت پروردگار» (أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ).
با این که کلمه «عاد» برای معرفی این گروه کافی است در آیه فوق بعد از ذکر عاد، قوم هود نیز ذکر شده است که هم تأکید را میرساند و هم اشاره به این است که این گروه همان کسانی هستند که پیامبر دلسوزشان هود را آن همه ناراحت و متهم ساختند، و به همین جهت از رحمت خداوند دورند.
(آیه 61)- آغاز سرگذشت قوم ثمود: سرگذشت قوم عاد با تمام درسهای عبرت انگیزش بطور فشرده پایان یافت و اکنون نوبت قوم ثمود است، همان جمعیتی که طبق نقل تواریخ در سرزمین «وادی القری» در میان مدینه و شام زندگی داشتند.
باز در اینجا میبینیم که قرآن مجید هنگامی که سخن از پیامبر آنها «صالح» میگوید به عنوان «برادر» از او یاد میکند برادری دلسوز و مهربان که جز خیرخواهی هدف دیگری ندارد آیه شریفه میفرماید: «ما به سوی قوم ثمود برادرشان صالح را فرستادیم» (وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً).
«گفت: ای قوم من! خدا را پرستش کنید که هیچ معبودی برای شما جز او نیست» (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ).
سپس برای تحریم حسن حق شناسی آنها به گوشهای از نعمتهای مهم
[شماره صفحه واقعی : 356]
پروردگار که سراسر وجودشان را فرا گرفته اشاره کرده، میگوید: «او کسی است که شما را از زمین آفرید» (هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ).
پس از اشاره به نعمت آفرینش، نعمتهای دیگری را که در زمین قرار داده به این انسانهای سرکش یادآوری میکند: او کسی است که: «عمران و آبادی زمین را به شما سپرد و قدرت و وسائل آن را در اختیارتان قرار داد» (وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها).
قابل توجه این که قرآن نمیگوید خداوند زمین را آباد کرد و در اختیار شما گذاشت، بلکه میگوید عمران و آبادی زمین را به شما تفویض کرد، اشاره به این که وسائل از هر نظر آماده است، اما شما باید با کار و کوشش زمین را آباد سازید و منابع آن را به دست آورید و بدون کار و کوشش سهمی ندارید.
«اکنون که چنین است، از گناهان خود توبه کنید و به سوی خدا بازگردید که پروردگار من به بندگان خود نزدیک است و درخواست آنها را اجابت میکند» (فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ).
(آیه 62)- اکنون ببینیم مخالفان صالح در مقابل منطق زنده و حق طلبانه او چه پاسخی دادند؟
آنها برای نفوذ در صالح و یا لااقل خنثی کردن نفوذ سخنانش در توده مردم از یک عامل روانی استفاده کردند، و به تعبیر عامیانه خواستند هندوانه زیر بغلش بگذارند، و «گفتند: ای صالح! تو پیش از این مایه امید ما بودی» (قالُوا یا صالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا).
در مشکلات به تو پناه میبردیم و از تو مشورت میکردیم، و به عقل و هوش و درایت تو ایمان داشتیم، و در خیرخواهی و دلسوزی تو هرگز تردید به خود راه نمیدادیم.
اما متأسفانه امید ما را بر باد دادی، و با مخالفت با آیین بت پرستی و خدایان ما که راه و رسم نیاکان ما است و از افتخارات قوم ما محسوب میشود نشان دادی که نه احترامی برای بزرگان قائلی، نه به عقل و هوش ما ایمان داری، و نه مدافع سنتهای ما هستی.
[شماره صفحه واقعی : 357]
«راستی تو میخواهی ما را از پرستش آنچه پدران ما میپرستیدند نهی کنی»؟ (أَ تَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا).
«حقیقت این است ما نسبت به آیینی که تو به آن دعوت میکنی (یعنی آیین یکتاپرستی) در شک و تردیدیم، و نسبت به آن بدبین نیز هستیم» (وَ إِنَّنا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ مُرِیبٍ).
(آیه 63)- اما این پیامبر بزرگ الهی بدون آن که از هدایت آنها مأیوس گردد، و یا این که سخنان پر تزویرشان در روح بزرگ او کمترین اثری بگذارد، با متانت خاص خودش چنین پاسخ «گفت: ای قوم من! ببینید اگر من دلیل آشکاری از پروردگارم داشته باشم، و رحمتی از جانب خود به من داده باشد» آیا میتوانم رسالت الهی را ابلاغ نکنم و با انحرافات و زشتیها نجنگم؟! (قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانِی مِنْهُ رَحْمَةً).
در این حال «اگر من نافرمانی او کنم، چه کسی میتواند مرا در برابر وی یاری دهد»؟ (فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَیْتُهُ).
«پس (استدلال به روش نیاکان و این گونه سخنان) شما جز اطمینان به زیانکار بودنتان چیزی بر من نمیافزاید»! (فَما تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ).
(آیه 64)- بعد برای نشان دادن معجزه و نشانهای بر حقانیت دعوتش از طریق کارهایی که از قدرت انسان بیرون است و تنها به قدرت پروردگار متکی است وارد شد و به آنها گفت: «ای قوم من! این ناقه پروردگار برای شما، آیت و نشانهای است» (وَ یا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آیَةً).
«آن را رها کنید که در زمین خدا از مراتع و علفهای بیابان بخورد» (فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ).
«و هرگز آزاری به آن نرسانید که اگر چنین کنید عذاب نزدیک الهی شما را فرا خواهد گرفت» (وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ قَرِیبٌ).
(آیه 65)- به هر حال با تمام تأکیدهایی که این پیامبر بزرگ یعنی صالح در باره آن ناقه کرده بود آنها سر انجام تصمیم گرفتند، ناقه را از بین ببرند چرا که وجود
[شماره صفحه واقعی : 358]
آن با خارق عاداتی که داشت باعث بیدار شدن مردم و گرایش به صالح میشد، لذا گروهی از سرکشان قوم ثمود که نفوذ دعوت صالح را مزاحم منافع خویش میدیدند، و هرگز مایل به بیدار شدن مردم نبودند، چرا که با بیدار شدن خلق خدا پایههای استعمار و استثمارشان فرو میریخت، توطئهای برای از میان بردن ناقه چیدند و گروهی برای این کار مأمور شدند و سر انجام یکی از آنها بر ناقه تاخت و با ضربه یا ضرباتی که بر آن وارد کرد «آن را از پای در آوردند» (فَعَقَرُوها).
در پایان آیه میخوانیم: صالح پس از سرکشی و عصیان قوم و از میان بردن ناقه به آنها اخطار کرد و «گفت: سه روز تمام در خانههای خود از هر نعمتی میخواهید متلذذ و بهرهمند شوید» و بدانید پس از این سه روز عذاب و مجازات الهی فرا خواهد رسید (فَقالَ تَمَتَّعُوا فِی دارِکُمْ ثَلاثَةَ أَیَّامٍ).
این را جدی بگیرید، دروغ نمیگویم «این یک وعده راست و حقیقی است» (ذلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ).
اسلام رضایت باطنی به یک امر و پیوند مکتبی با آن را به منزله شرکت در آن میداند، امیر مؤمنان علی علیه السّلام میفرماید: «ناقه ثمود را یک نفر از پای درآورد، اما خداوند همه آن قوم سرکش را مجازات کرد، چرا که همه به آن راضی بودند».
روایات متعدد دیگری به همین مضمون و یا مانند آن از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السّلام نقل شده که اهمیت فوق العاده اسلام را به پیوند مکتبی و برنامههای هماهنگ فکری، روشن میسازد.
(آیه 66)- سر انجام قوم ثمود: در این آیه چگونگی نزول عذاب را بر این قوم سرکش (قوم ثمود) بعد از پایان مدت سه روز تشریح میکند: «پس هنگامی که فرمان ما (دائر به مجازات این گروه) فرا رسید صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند در پرتو رحمت خویش رهایی بخشیدیم» (فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا).
نه تنها از عذاب جسمانی و مادی که «از رسوایی و خواری و بیآبرویی که آن
[شماره صفحه واقعی : 359]
روز دامن این قوم سرکش را گرفت نیز نجاتشان دادیم» (وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ).
«چرا که پروردگارت قوی و قادر بر همه چیز و مسلط به هر کار است» (إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ). هیچ چیز برای او محال نیست، و هیچ قدرتی توانایی مقابله با اراده او را ندارد این رحمت الهی است که ایجاب میکند، بیگناهان به آتش گنهکاران نسوزند، و مؤمنان به خاطر افراد بیایمان گرفتار نشوند.
(آیه 67)- «ولی ظالمان را صیحه آسمانی فرو گرفت، و آن چنان این صیحه سخت و سنگین و وحشتناک بود که بر اثر آن همگی آنان در خانههای خود به زمین افتادند و مردند» (وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ).
(آیه 68)- آن چنان مردند و نابود شدند و آثارشان بر باد رفت که: «گویی هرگز در آن سرزمین ساکن نبودند» (کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیها).
«بدانید قوم ثمود نسبت به پروردگار خود کفر ورزیدند و فرمانهای الهی را پشت سر انداختند» (أَلا إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ).
«دور باد قوم ثمود از لطف و رحمت پروردگار و نفرین بر آنها» (أَلا بُعْداً لِثَمُودَ).
(آیه 69)- فرازی از زندگی بت شکن بزرگ! اکنون نوبت فرازی از زندگانی ابراهیم این قهرمان بت شکن است، البته در اینجا تنها یک قسمت از زندگانی او که مربوط به داستان قوم لوط و مجازات این گروه آلوده عصیانگر است، اشاره شده، نخست میگوید: «فرستادههای ما نزد ابراهیم آمدند در حالی که حامل بشارتی بودند» (وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری).
این فرستادگان الهی همان فرشتگانی بودند که مأمور درهم کوبیدن شهرهای قوم لوط بودند، ولی قبلا برای دادن پیامی به ابراهیم علیه السلام نزد او آمدند.
در این که بشارتی که آنها حامل آن بودند چه بوده است، دو احتمال وجود دارد که جمع میان آن دو نیز بیمانع است: نخست بشارت به تولد اسماعیل و اسحاق است که بشارت بزرگی برای او محسوب میشد.
دیگر این که ابراهیم از فساد قوم لوط و عصیانگری آنها سخت ناراحت بود،
[شماره صفحه واقعی : 360]
هنگامی که با خبر شد آنها چنین مأموریتی دارند، خوشحال گشت.
به هر حال: «هنگامی که رسولان بر او وارد شدند سلام کردند» (قالُوا سَلاماً).
«او هم در پاسخ به آنها سلام گفت» (قالَ سَلامٌ).
«و چیزی نگذشت که گوساله بریانی برای آنها آورد» (فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ).
از این جمله استفاده میشود که یکی از آداب مهمانداری آن است که غذا را هر چه زودتر برای او آماده کنند، چرا که میهمان وقتی از راه میرسد مخصوصا اگر مسافر باشد غالبا خسته و گرسنه است، هم نیاز به غذا دارد، و هم نیاز به استراحت، باید زودتر غذای او را آماده کنند تا بتواند استراحت کند.
(آیه 70)- در این هنگام واقعه عجیبی اتفاق افتاد و آن این که ابراهیم مشاهده کرد که میهمانان تازه وارد دست به سوی غذا دراز نمیکنند، اما «هنگامی که دید دست آنها به آن نمیرسد (و از آن نمیخورند کار) آنها را غیر عادی شمرد و در دل احساس ترس نمود» (فَلَمَّا رَأی أَیْدِیَهُمْ لا تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً).
این موضوع از یک رسم و عادت دیرینه سر چشمه میگرفت. زیرا اگر کسی واقعا قصد سوئی نسبت به دیگری داشته باشد سعی میکند نان و نمک او را نخورد، روی این جهت ابراهیم از کار این میهمانان، نسبت به آنها بدگمان شد و فکر کرد ممکن است قصد سوئی داشته باشند.
رسولان که به این مسأله پی برده بودند، به زودی ابراهیم را از این فکر بیرون آوردند و «به او گفتند: نترس ما به سوی قوم لوط فرستاده شدهایم» یعنی فرشتهایم و مأمور عذاب یک قوم ستمگر و فرشته غذا نمیخورد (قالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلی قَوْمِ لُوطٍ).
(آیه 71)- «در این هنگام همسر ابراهیم (ساره) که در آنجا ایستاده بود خندید» (وَ امْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِکَتْ).
این خنده ممکن است به خاطر آن باشد که او نیز از فجایع قوم لوط
[شماره صفحه واقعی : 361]
به شدت ناراحت و نگران بود و اطلاع از نزدیک شدن مجازات آنها مایه خوشحالی و سرور او گشت.
سپس اضافه میکند: «به دنبال آن به او بشارت دادیم که اسحاق از او متولد خواهد شد و پس از اسحاق، یعقوب» از اسحاق متولد میگردد، (فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یَعْقُوبَ).
در حقیقت هم به او بشارت فرزند دادند، و هم «نوه»، یکی اسحاق و دیگری یعقوب که هر دو از پیامبران خدا بودند.
(آیه 72)- همسر ابراهیم «ساره» که با توجه به سن زیاد خود و همسرش سخت از دارا شدن فرزند مأیوس و نومید بود، با لحن بسیار تعجب آمیزی «فریاد کشید که ای وای بر من! آیا من فرزند میآورم در حالی که پیرزنم، و شوهرم نیز پیر است، این مسأله بسیار عجیبی است»!؟ (قالَتْ یا وَیْلَتی أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هذا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هذا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ).
(آیه 73)- به هر حال رسولان پروردگار فورا او را از این تعجب در آوردند، و سوابق نعمتهای فوق العاده الهی را بر این خانواده و نجات معجز آسایشان را از چنگال حوادث یادآور شدند و به او «گفتند: آیا از فرمان خداوند تعجب میکنی»؟
(قالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ).
در حالی که «رحمت خدا و برکاتش بر شما اهل بیت بوده و هست» (رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ).
همان خدایی که ابراهیم را از چنگال نمرود ستمگر رهایی بخشید، و در دل آتش سالم نگاه داشت.
این رحمت و برکت الهی تنها آن روز و آن زمان نبود بلکه در این خاندان همچنان ادامه داشته و دارد، چه برکتی بالاتر از وجود پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و امامان معصوم که در این خاندان آشکار شدهاند.
و در پایان آیه برای تأکید بیشتر، فرشتگان گفتند: «او (خدایی است) که حمید و مجید است» (إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ).
[شماره صفحه واقعی : 362]
(آیه 74)- «هنگامی که وحشت ابراهیم از آنها، زائل شد، و از طرفی بشارت فرزند و جانشین برومندی به او دادند، فورا به فکر قوم لوط (که آن رسولان مأمور نابودی آنها بودند) افتاد و شروع به مجادله و گفتگو در این باره با آنها کرد» (فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِیمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْری یُجادِلُنا فِی قَوْمِ لُوطٍ).
در اینجا این سؤال پیش میآید که چرا ابراهیم در باره یک قوم آلوده گنهکار به گفتگو برخاسته و با رسولان پروردگار که مأموریت آنها به فرمان خداست به مجادله پرداخته است. در حالی که این کار از شأن یک پیامبر، آن هم پیامبری به عظمت ابراهیم دور است.
(آیه 75)- لذا قرآن بلافاصله میگوید: «ابراهیم، بردبار، بسیار مهربان، و متوکل بر خدا و بازگشت کننده به سوی او بود» (إِنَّ إِبْراهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوَّاهٌ مُنِیبٌ).
در واقع با این سه وصف، پاسخ سر بسته و کوتاهی به این سؤال داده شده است که: مجادله او مجادله ممدوحی بوده است، و این به خاطر آن است که برای ابراهیم روشن نبود که فرمان عذاب بطور قطع از ناحیه خداوند صادر شده، و احتمال بیدار شدن در باره آنها میرود، و به همین دلیل هنوز جایی برای شفاعت وجود دارد.
(آیه 76)- در این آیه میفرماید: «رسولان به زودی به ابراهیم گفتند: ای ابراهیم! از این پیشنهاد صرف نظر کن» و شفاعت را کنار بگذار که جای آن نیست (یا إِبْراهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا).
«چرا که فرمان حتمی پروردگارت فرا رسیده» (إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّکَ).
«و عذاب خداوند بدون گفتگو به سراغ آنها خواهد آمد» (وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ).
(آیه 77)- زندگی ننگین قوم لوط: در آیات سوره اعراف، اشاره به گوشهای از سرنوشت قوم لوط شده، و تفسیر آن را در آنجا دیدیم، اما در اینجا به تناسب شرح داستانهای پیامبران و اقوام آنها، و به تناسب پیوندی که آیات گذشته با سرگذشت لوط و قومش داشت پرده از روی قسمت دیگری از زندگانی این قوم منحرف و گمراه بر میدارد، تا هدف اصلی را که نجات و سعادت کل جامعه انسانی
[شماره صفحه واقعی : 363]
است از زاویه دیگری تعقیب کند.
نخست میگوید: «و هنگامی که رسولان ما به سراغ لوط آمدند او بسیار از آمدن آنها ناراحت شد و فکر و روحش پراکنده گشت و غم و اندوه تمام وجودش را فراگرفت» (وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً).
در روایات و تفاسیر اسلامی آمده است که لوط در آن هنگام در مزرعه خود کار میکرد ناگهان، عدهای از جوانان زیبا را دید که به سراغ او میآیند و مایلند میهمان او باشند، علاقه او به پذیرایی از میهمان از یک سو، و توجه به این واقعیت که حضور این جوانان زیبا، در شهری که غرق آلودگی انحراف جنسی است، موجب انواع دردسر و احتمالا آبروریزی است، او را سخت در فشار قرار داد.
این مسائل به صورت افکاری جانفرسا از مغز او عبور کرد، و آهسته با خود «گفت: امروز روز سخت و وحشتناکی است» (وَ قالَ هذا یَوْمٌ عَصِیبٌ).
در پارهای از روایات آمده که لوط آنقدر میهمانهای خود را معطل کرد تا شب فرا رسید شاید دور از چشم آن قوم شرور و آلوده بتواند با حفظ حیثیت و آبرو از آنان پذیرایی کند.
ولی چه میتوان کرد. وقتی که انسان دشمنش در درون خانهاش باشد! همسر لوط که زن بیایمانی بود و به این قوم گنهکار کمک میکرد، از ورود این میهمانان جوان و زیبا آگاه شد بر فراز بام رفت. نخست از طریق کف زدن، و سپس با روشن کردن آتش و برخاستن دود، گروهی از این قوم منحرف را آگاه کرد که طعمه چربی به دام افتاده!
(آیه 78)- در اینجا قرآن میگوید: «قوم با سرعت و حرص و ولع برای رسیدن به مقصد خود به سوی لوط آمدند» (وَ جاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ).
همان قوم و گروهی که صفحات زندگانیشان سیاه و آلوده به ننگ بود «و قبلا اعمال زشت و بدی انجام میدادند» (وَ مِنْ قَبْلُ کانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ).
لوط در این هنگام حق داشت بر خود بلرزد و از شدت ناراحتی فریاد بکشد و به آنها «گفت: ای قوم من! اینها دختران منند (و من حتی حاضرم دختران خودم
[شماره صفحه واقعی : 364]
را به عقد شما درآورم اینها) برای شما پاکیزهترند» (قالَ یا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ).
بیایید «و از خدا بترسید، آبروی مرا نبرید، و با قصد سوء در مورد میهمانانم مرا رسوا مسازید» (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی).
ای وای «مگر در میان شما یک انسان رشید و عاقل و شایسته وجود ندارد» که شما را از این اعمال ننگین و بیشرمانه باز دارد (أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ).
این سخن «لوط» این حقیقت را بازگو میکند که حتی وجود یک مرد رشید در میان یک قوم و قبیله برای جلوگیری از اعمال ننگینشان کافی است یعنی، اگر یک انسان عاقل و صاحب رشد فکری در میان شما بود هرگز به سوی خانه من به قصد تجاوز به میهمانانم نمیآمدید.
(آیه 79)- ولی این قوم تبهکار در برابر این همه بزرگواری لوط پیامبر بیشرمانه پاسخ «گفتند: تو خود به خوبی میدانی که ما را در دختران تو حقی نیست» (قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِی بَناتِکَ مِنْ حَقٍّ).
«و تو مسلما میدانی ما چه چیز میخواهیم»! (وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ ما نُرِیدُ).
(آیه 80)- در اینجا بود که پیامبر بزرگوار چنان خود را در محاصره حادثه دید و ناراحت شد که فریاد زده «گفت: (افسوس!) ای کاش در برابر شما قدرتی در خود داشتم» تا از میهمانهایم دفاع کنم و شما خیره سران را در هم بکوبم (قالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً).
«یا تکیه گاه و پشتیبان محکمی (از قوم و عشیره و پیروان و هم پیمانهای قوی و نیرومند) در اختیار من بود» تا با کمک آنها بر شما منحرفان چیره شوم (أَوْ آوِی إِلی رُکْنٍ شَدِیدٍ).
(آیه 81)- پایان زندگی این گروه ستمکار: سر انجام هنگامی که رسولان پروردگار نگرانی شدید لوط را مشاهده کردند که در چه عذاب و شکنجه روحی گرفتار است، پرده از روی اسرار کار خود برداشتند و به او «گفتند: ای لوط ما فرستادگان پروردگار توایم (نگران مباش، و بدان که) آنها هرگز دسترسی به تو پیدا
[شماره صفحه واقعی : 365]
نخواهند کرد»! (قالُوا یا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ).
این آگاهی لوط از وضع میهمانان و مأموریتشان همچون آب سردی بود که بر قلب سوخته این پیامبر بزرگ ریخته شد و فهمید دوران اندوه و غم در شرف پایان است و زمان شادی و نجات از چنگال این قوم ننگین حیوان صفت فرا رسیده است! میهمانان بلافاصله این دستور را به لوط دادند که: «تو همین امشب در دل تاریکی خانوادهات را با خود بردار و از این سرزمین بیرون شو» (فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ).
ولی مواظب باشید که «هیچ یک از شما به پشت سرش نگاه نکند» (وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ).
«تنها کسی که از این دستور تخلف خواهد کرد و به همان بلایی که به قوم گناهکار میرسد گرفتار خواهد شد همسر معصیت کار توست» (إِلَّا امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُها ما أَصابَهُمْ).
سر انجام آخرین سخن را به لوط گفتند که: «لحظه نزول عذاب و میعاد آنها صبح است» و با نخستین شعاع صبحگاهی زندگی این قوم غروب خواهد کرد (إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ).
اکنون برخیزید و هر چه زودتر شهر را ترک گویید «مگر صبح نزدیک نیست» (أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ).
(آیه 82)- سر انجام لحظه عذاب فرا رسید و به انتظار لوط پیامبر پایان داد، همان گونه که قرآن میگوید: «هنگامی که فرمان ما فرا رسید آن سرزمین را زیر و رو کردیم، و بارانی از سنگ، از گلهای متحجر متراکم بر روی هم، بر سر آنها فرو ریختیم» (فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِیَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَیْها حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ).
اینها که همه چیز را وارونه کرده بودند! باید شهرشان هم واژگونه شود! نه فقط زیر و رو شود که بارانی از سنگ، آخرین آثار حیات را در آنجا در هم بکوبد.
بنابراین هر گروه منحرف و ملت ستم پیشهای چنین سرنوشتی در انتظار اوست گاهی زیر باران سنگریزهها و گاهی زیر ضربات بمبهای آتشزا و زمانی زیر
[شماره صفحه واقعی : 366]
فشارهای اختلافات کشنده اجتماعی، و بالاخره هر کدام به شکلی و به صورتی.
(آیه 83)- ولی این سنگها، سنگهای معمولی نبودند بلکه «سنگهایی بودند نشاندار، نزد پروردگار تو» (مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ).
اما تصور نکنید که این سنگها مخصوص قوم لوط بودند «آنها از هیچ قوم و جمعیت و گروه ستمکار و ظالمی دور نیستند» (وَ ما هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ).
این قوم منحرف هم بر خویش ستم کردند و هم بر جامعهشان، هم سرنوشت ملتشان را به بازی گرفتند و هم ایمان و اخلاق انسانی را.
تحریم همجنس گرایی- همجنس گرایی چه در مردان باشد و چه در زنان در اسلام از گناهان بسیار بزرگ است و هر دو دارای حد شرعی است.
روایاتی که در مذمت همجنس گرایی از پیشوایان اسلام نقل شده آنقدر زیاد و تکان دهنده است که با مطالعه آن هر کس احساس میکند که زشتی این گناه به اندازهای است که کمتر گناهی در پایه آن قرار دارد.
از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: «هر کس با نوجوانی آمیزش جنسی کند روز قیامت ناپاک وارد محشر میشود، آن چنان که تمام آبهای جهان او را پاک نخواهند کرد، و خداوند او را غضب میکند و از رحمت خویش دور میدارد و دوزخ را برای او آماده ساخته است و چه بد جایگاهی است» ... سپس فرمود: «هرگاه جنس مذکر با مذکر آمیزش کند عرش خداوند به لرزه در میآید».
(آیه 84)- مدین سرزمین شعیب: با پایان یافتن داستان عبرت انگیز قوم لوط نوبت به قوم «شعیب» و مردم «مدین» میرسد همان جمعیتی که راه توحید را رها کردند و در سنگلاخ شرک و بت پرستی سرگردان شدند، نه تنها بت که درهم و دینار و مال و ثروت خویش را میپرستیدند، و به خاطر آن، کسب و تجارت با رونق خویش را آلوده به تقلب و کم فروشی و خلافکاریهای دیگر میکردند.
در آغاز میگوید: «و به سوی مدین برادرشان شعیب را فرستادیم» (وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً).
[شماره صفحه واقعی : 367]
کلمه «أَخاهُمْ» (برادرشان) به خاطر آن است که نهایت محبت پیامبران را به قوم خود بازگو کند.
«مدین» در مشرق «خلیج عقبه» قرار داشته و مردم آن از فرزندان اسماعیل بودند، و با مصر و لبنان و فلسطین تجارت داشتهاند.
این پیامبر این برادر دلسوز و مهربان همان گونه که شیوه همه پیامبران در آغاز دعوت بود نخست آنها را به اساسیترین پایههای مذهب یعنی «توحید» دعوت کرد و «گفت: ای قوم من! خداوند یگانه را بپرستید که جز او معبودی برای شما نیست» (قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ).
آنگاه به یکی از مفاسد اقتصادی که از روح شرک و بت پرستی سر چشمه میگیرد و در آن زمان در میان اهل «مدین» سخت رایج بود اشاره کرده و گفت: «به هنگام خرید و فروش، پیمانه و وزن اشیاء را کم نکنید» (وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمِیزانَ).
این پیامبر بزرگ پس از این دستور بلافاصله اشاره به دو علت برای آن میکند:
نخست میگوید: قبول این اندرز سبب میشود که درهای خیرات به روی شما گشوده شود، پیشرفت امر تجارت، پایین آمدن سطح قیمتها، آرامش جامعه، خلاصه «من خیرخواه شما هستم» (إِنِّی أَراکُمْ بِخَیْرٍ). و مطمئنم که این اندرز نیز سر چشمه خیر و برکت برای جامعه شما خواهد بود.
این احتمال نیز در تفسیر این جمله وجود دارد که شعیب میگوید: «من شما را دارای نعمت فراوان و خیر کثیری میبینم» بنابراین دلیلی ندارد حقوق مردم را ضایع کنید.
دیگر این که: «من از آن میترسم که (اصرار بر شرک و کفران نعمت و کم فروشی) عذاب روز فراگیر، همه شما را فرو گیرد» (وَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ).
(آیه 85)- این آیه مجددا روی نظام اقتصادی آنها تأکید میکند و اگر قبلا شعیب قوم خود را از کم فروشی نهی کرده بود در اینجا دعوت به پرداختن حقوق مردم کرده، میگوید: «و ای قوم من! پیمانه و وزن را با قسط و عدل وفا کنید» (وَ یا
[شماره صفحه واقعی : 368]
قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمِیزانَ بِالْقِسْطِ)
.و این اصل یعنی «اقامه قسط و عدل» و دادن حق هر کس به او باید بر سراسر جامعه شما حکومت کند.
سپس قدم از آن فراتر نهاده، میگوید: «و بر اشیاء (و اجناس) مردم عیب نگذارید، و از حق آنان نکاهید» (وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ).
در پایان آیه باز هم از این فراتر رفته، میگوید: «و در روی زمین به فساد نکوشید» (وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ).
دو آیه فوق این واقعیت را به خوبی منعکس میکند که بعد از مسأله اعتقاد به توحید، یک اقتصاد سالم از اهمیت ویژهای برخوردار است، و نیز نشان میدهد که به هم ریختگی نظام اقتصادی سر چشمه فساد وسیع در جامعه خواهد بود.
(آیه 86)- سر انجام به آنها گوشزد کرد که افزایش ثروت- ثروتی که از راه ظلم و ستم و استثمار دیگران به دست آید- سبب بینیازی شما نخواهد بود، بلکه «سرمایه حلالی که برای شما باقی میماند (هر چند کم و اندک باشد) اگر ایمان به خدا و دستوراتش داشته باشید بهتر است» (بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ).
سپس گفت: وظیفه من همین ابلاغ و انذار و هشدار بود که گفتم «و من مسؤول اعمال شما و موظف به اجبار کردنتان بر پذیرفتن این راه نیستم» (وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ).
نکته: بارها گفتهایم آیات قرآن هر چند در مورد خاصی نازل شده باشد مفاهیم جامعی دارد که میتواند در اعصار و قرون بعد بر مصداقهای کلیتر و وسیعتر، تطبیق شود.
لذا در آیه مورد بحث، گرچه مخاطب قوم شعیبند، و منظور از «بَقِیَّتُ اللَّهِ» سود و سرمایه حلال و یا پاداش الهی است، ولی هر موجود نافع که از طرف خداوند برای بشر باقی مانده و مایه خیر و سعادت او گردد، «بَقِیَّتُ اللَّهِ» محسوب میشود.
و از آنجا که مهدی موعود (عج) آخرین پیشوا و بزرگترین رهبر انقلابی پس از قیام پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است یکی از روشنترین مصادیق «بقیة اللّه» میباشد و از همه به
[شماره صفحه واقعی : 369]
این لقب شایستهتر است، بخصوص که تنها باقیمانده بعد از پیامبران و امامان است و در روایات متعددی به آن اشاره شده است.
(آیه 87)- منطق بیاساس لجوجان: اکنون ببینیم این قوم لجوج در برابر این ندای مصلح آسمانی چه عکس العملی نشان داد.
آنها که بتها را آثار نیاکان و نشانه اصالت فرهنگ خویش میپنداشتند و از کم فروشی و تقلب در معامله سود کلانی میبردند، در برابر شعیب چنین «گفتند: ای شعیب! آیا این نمازت به تو دستور میدهد که ما آنچه را پدرانمان میپرستیدند ترک گوییم»؟! (قالُوا یا شُعَیْبُ أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا).
«و یا (آزادی خود را در اموال خویش از دست دهیم و) نتوانیم به دلخواهمان در اموالمان تصرف کنیم»؟ (أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوالِنا ما نَشؤُا).
قوم شعیب گرفتار این اشتباه بودند که هیچ کس نمیتواند کمترین محدودیتی برای تصرف در اموال نسبت به مالکین قائل شود در حالی که همیشه امور مالی باید تحت ضوابط صحیح و حساب شدهای که پیامبران الهی بر مردم عرضه کردهاند قرار گیرد و گر نه جامعه به تباهی خواهد کشید.
«تو که آدم بردبار، پرحوصله و فهمیدهای»، از تو چنین سخنانی بعید است! (إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ).
شاید آنها فکر میکردند نماز، این حرکات و اذکار چه اثری میتواند داشته باشد در حالی که اگر آنها درست اندیشه میکردند، این واقعیت را درمییافتند که نماز حس مسؤولیت و تقوا و پرهیزکاری و خداترسی و حق شناسی را در انسان زنده میکند، او را به یاد خدا و به یاد دادگاه عدل او میاندازد.
و به همین دلیل او را از شرک و بت پرستی و تقلید کورکورانه نیاکان و از کم فروشی و انواع تقلب باز میدارد.
(آیه 88)- اما شعیب در پاسخ آنها که سخنانش را حمل بر سفاهت و دلیل بر بیخردی گرفته بودند «گفت: ای قوم من! (ای گروهی که شما از منید و من هم از شما، و آنچه را برای خود دوست میدارم برای شما هم میخواهم) هرگاه من دلیل
[شماره صفحه واقعی : 370]
آشکاری از پروردگارم داشته باشم و رزق و موهبت خوبی به من داده باشد» آیا میتوانم بر خلاف فرمان او رفتار کنم؟ (قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً).
سپس این پیامبر بزرگ اضافه میکند: «من هرگز نمیخواهم چیزی که شما را از آن باز میدارم، خودم مرتکب شوم»! (وَ ما أُرِیدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلی ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ).
به شما بگویم کم فروشی نکنید و تقلب و غش در معامله روا مدارید، اما خودم با انجام این اعمال ثروتی بیندوزم و یا شما را از پرستش بتها منع کنم اما خود در برابر آنها سر تعظیم فرود آورم، نه هرگز چنین نیست.
سر انجام به آنها میگوید: «من یک هدف بیشتر ندارم و آن اصلاح شما و جامعه شماست تا آنجا که در قدرت دارم» (إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ).
اصلاح عقیده، اصلاح اخلاق، اصلاح عمل و اصلاح روابط و نظامات اجتماعی.
و برای رسیدن به این هدف «تنها از خدا توفیق میطلبم» (وَ ما تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ).
و به همین دلیل برای انجام رسالت خود، و رسیدن به این هدف بزرگ «تنها بر او تکیه میکنم و در همه چیز به او باز میگردم» (عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ).
برای حل مشکلات، با تکیه بر یاری او تلاش میکنم، و برای تحمل شداید این راه، به او باز میگردم.
(آیه 89)- سپس آنها را متوجه یک نکته اخلاقی میکند و آن این که بسیار میشود که انسان به خاطر بغض و عداوت نسبت به کسی، و یا تعصب و لجاجت نسبت به چیزی، تمام مصالح خویش را نادیده میگیرد، و سرنوشت خود را به دست فراموشی میسپارد، به آنها میگوید: «و ای قوم من! مبادا دشمنی و عداوت با من شما را به گناه و عصیان و سرکشی وا دارد» (وَ یا قَوْمِ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شِقاقِی).
«مبادا همان بلاها و مصائب و رنجها و مجازاتهایی که به قوم نوح یا قوم هود یا قوم صالح رسید به شما هم برسد» (أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ).
[شماره صفحه واقعی : 371]
«و قوم لوط (با آن بلای عظیم یعنی زیر و رو شدن شهرهایشان و سنگباران شدن) از شما چندان دور نیستند» (وَ ما قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ).
نه زمان آنها از شما چندان فاصله دارد، و نه مکان زندگیشان و نه اعمال و گناهان شما از گناهان آنان دست کمی دارد.
(آیه 90)- و سر انجام دو دستور که در واقع نتیجه تمام تبلیغات پیشین او است به این قوم گمراه میدهد.
نخست این که: «از خداوند آمرزش بطلبید» (وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ).
تا از گناه پاک شوید، و از شرک و بت پرستی و خیانت در معاملات بر کنار گردید.
«و پس از پاکی از گناه به سوی او بازگردید» (ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ).
که او پاک است و باید پاک شد و به سوی او رفت.
در واقع استغفار، توقف در مسیر گناه و شستشوی خویشتن است و توبه بازگشت به سوی اوست که وجودی است بیانتها.
و بدانید گناه شما هر قدر عظیم و سنگین باشد، راه بازگشت به روی شما باز است «چرا که پروردگار من، هم رحیم است و هم دوستدار بندگان» (إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ).
(آیه 91)- تهدیدهای متقابل شعیب و قومش: شعیب این پیامبر بزرگ که به خاطر سخنان حساب شده و رسا و دلنشین به عنوان خطیب الانبیاء لقب گرفته، گفتارش را با صبر و حوصله و متانت و دلسوزی تمام ایراد کرد، اما ببینیم این قوم گمراه چگونه به او پاسخ گفتند.
آنها با چهار جمله که همگی حکایت از لجاجت و جهل و بیخبری میکرد جواب دادند. نخست این که: «گفتند: ای شعیب ما بسیاری از حرفهای تو را نمیفهمیم» (قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ).
اساسا سخنان تو سر و ته ندارد! و محتوا و منطق با ارزشی در آن نیست که ما بخواهیم پیرامون آن بیندیشیم! دیگر این که: «ما تو را در میان خود ضعیف و ناتوان میبینیم» (وَ إِنَّا لَنَراکَ
[شماره صفحه واقعی : 372]
فِینا ضَعِیفاً)
.گمان مکن اگر ما حساب تو را نمیرسیم به خاطر ترس از قدرت توست، «اگر ملاحظه قوم و قبیلهات (و احترامی که برای آنها قائل هستیم) نبود (تو را به بدترین صورتی به قتل میرساندیم یعنی) تو را سنگباران میکردیم»! (وَ لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ).
سر انجام گفتند: «تو برای ما فردی نیرومند و شکست ناپذیر نیستی» (وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزِیزٍ).
(آیه 92)- شعیب بدون این که از سخنان زننده و توهینهای آنها از جا در برود، با همان منطق شیوا و بیان رسا به آنها چنین پاسخ «گفت: ای قوم من! آیا این چند نفر قوم و قبیله من نزد شما از خداوند عزیزترند»؟ (قالَ یا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ).
شما که به خاطر فامیل من که به گفته خودتان به من آزار نمیرسانید چرا به خاطر «خدا» سخنانم را نمیپذیرید؟
آیا شما برای خدا احترام قائلید؟ «با این که او و فرمان او را پشت سر انداختهاید»؟ (وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا).
و در پایان میگوید: فکر نکنید خداوند اعمال شما را نمیبیند و سخنانتان را نمیشنود، یقین بدانید که: «پروردگار من به تمام اعمالی که انجام میدهید، احاطه دارد» (إِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ).
(آیه 93)- از آنجا که مشرکان قوم شعیب در آخر سخنان خود، او را تهدید ضمنی به سنگسار کردن نمودند، شعیب موضع خویش را در برابر تهدید آنها چنین مشخص میکند: «ای قوم من! (هر چه در قدرت دارید مضایقه ننماید و) هر کاری از دستتان ساخته است انجام دهید» (وَ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ).
«من نیز کار خودم را میکنم» (إِنِّی عامِلٌ).
«اما به زودی خواهید فهمید چه کسی گرفتار عذاب خوارکننده خواهد شد (من یا شما) و چه کسی دروغگوست» من یا شما؟ (سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ
[شماره صفحه واقعی : 373]
عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کاذِبٌ)
.«و حال که چنین است، شما در انتظار بمانید، من هم در انتظار» (وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ). شما در انتظار این باشید که بتوانید با قدرت و جمعیت و ثروت و نفوذتان بر من پیروز شوید من هم در انتظار این هستم که مجازات دردناک الهی به زودی دامان شما جمعیت گمراه را بگیرد و از صفحه گیتی براندازد!
(آیه 94)- پایان عمر تبهکاران مدین: سر انجام مرحله نهایی فرا رسید، چنانکه قرآن میگوید: «هنگامی که فرمان ما (دائر به مجازات این قوم گمراه و ستمکار و لجوج) فرا رسید، نخست شعیب و کسانی را که با او ایمان آورده بودند به برکت رحمت خود از آن سرزمین نجات دادیم» (وَ لَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا).
«سپس فریاد آسمانی و صیحه عظیم مرگ آفرین، ظالمان و ستمگران را فرو گرفت» (وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ).
و به دنبال آن میفرماید: «قوم شعیب بر اثر این صیحه آسمانی در خانههای خود به رو افتادند و مردند» و اجساد بیجانشان به عنوان درسهای عبرتی تا مدتی در آنجا بود (فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ).
(آیه 95)- آنچنان طومار زندگی آنها در هم پیچیده شد که «گویا هرگز ساکن آن سرزمین نبودند» (کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیها).
سر انجام همان گونه که در آخر سرگذشت قوم عاد و ثمود بیان شد، میفرماید: «دور باد سرزمین مدین از لطف و رحمت پروردگار همان گونه که قوم ثمود دور شدند» (أَلا بُعْداً لِمَدْیَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ).
(آیه 96)- قهرمان مبارزه با فرعون! بعد از پایان داستان شعیب و اصحاب مدین اشاره به گوشهای از سرگذشت «موسی بن عمران» و مبارزاتش با فرعون میکند و این هفتمین داستان پیامبران در این سوره است.
سرگذشت موسی علیه السلام از تمام پیامبران در قرآن بیشتر آمده است، زیرا در بیش از سی سوره بیش از صد بار به ماجرای موسی و فرعون و بنی اسرائیل اشاره شده است.
[شماره صفحه واقعی : 374]
ویژگی سرگذشت موسی نسبت به پیامبران دیگر این است که آنها بر ضد اقوام گمراه، قیام کردند، ولی موسی علاوه بر این در برابر حکومت خودکامهای همچون دستگاه جبار فرعون قیام نمود.
ولی باید توجه داشت که در این قسمت از سرگذشت موسی، تنها یک گوشه را میخوانیم گوشهای که در عین کوچکی، پیام بزرگی برای همه انسانها دارد.
نخست آیه میگوید: «ما موسی را با معجزاتی که در اختیار او قرار دادیم و منطقی قوی و نیرومند فرستادیم» (وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ).
(آیه 97)- موسی را با آن معجزات کوبنده و آن منطق نیرومند «به سوی فرعون و ملأ او فرستادیم» (إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ).
اما اطرافیان فرعون که با قیام موسی، منافع نامشروع خود را در خطر میدیدند، حاضر نشدند در برابر او و معجزات و منطقش تسلیم گردند «لذا از فرمان فرعون پیروی کردند» (فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ).
«اما فرمان فرعون هرگز ضامن سعادت آنها و مایه رشد و نجات نبود» (وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ).
(آیه 98)- از آنجا که روز رستاخیز هر قوم و ملت و گروهی با رهبر خویش، وارد محشر میشوند و پیشوایان این جهان، پیشوایان آن جهانند «فرعون (نیز که رهبر گمراهان عصر خود بود) در پیشاپیش قومش وارد این صحنه میشود» (یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ).
اما به جای این که این پیشوا پیروان خود را در آن گرمای سوزان به سوی چشمه گوارایی از آب زلال ببرد «آنها را به آتش دوزخ وارد میسازد» (فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ).
«و چه بدآبشخوری است (آتش) که بر آن وارد میشوند»! (وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ).
همان چیزی که به جای تسکین عطش، تمام وجود انسان را میسوزاند و در عوض سیراب کردن بر تشنگیش میافزاید.
[شماره صفحه واقعی : 375]
(آیه 99)- سپس میگوید: «آنها در این جهان به لعنت خدا محلق گشتند (و به مجازات و کیفرهای سخت او گرفتار شدند و در میان امواج خروشان غرق گردیدند) و در روز رستاخیز نیز از رحمت خدا دور خواهند بود» (وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ).
نام ننگین آنها همیشه در صفحات تاریخ به عنوان یک قوم گمراه و جبار ثبت میگردد، بنابراین هم در این دنیا خسارت کردند و هم در جهان دیگر.
«و چه بد عطایی است (لعن و دوری از رحمت خدا) که نصیب آنان میشود» (بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ).
(آیه 100)- در آیات این سوره سرگذشت هفت قوم از اقوام پیشین و گوشهای از تاریخ پیامبرانشان بیان شد.
در اینجا به تمام آن داستانها اشاره کرده، به صورت یک جمع بندی میفرماید: «این ماجراها گوشهای از اخبار شهرها و آبادیهاست که ما داستانش را برای تو بازگو میکنیم» (ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْقُری نَقُصُّهُ عَلَیْکَ).
همان شهرها و آبادیهایی که «قسمتی از آن هنوز برپاست، و قسمتی همچون کشتزار درو شده بکلی ویران گشته است» (مِنْها قائِمٌ وَ حَصِیدٌ).
(آیه 101)- «اما ما به آنها ستم نکردیم بلکه آنها خودشان به خویشتن ستم روا داشتند» (وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ).
آنها به بتها و خدایان دروغینشان پناه بردند «و هنگامی که فرمان مجازات الهی فرا رسید، معبودانی را که غیر از خدا میخواندند آنها را یاری نکردند» (فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّکَ).
آری! این خدایان قلابی «جز بر هلاکت آنها نیفزودند» (وَ ما زادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ).
(آیه 102)- آری «این چنین بود مجازات پروردگار تو نسبت به شهرها و آبادیهایی که ستم میکردند هنگامی که آنها را تسلیم هلاکت کرد» (وَ کَذلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذا أَخَذَ الْقُری وَ هِیَ ظالِمَةٌ).
[شماره صفحه واقعی : 376]
«مسلما مجازات پروردگار دردناک و شدید است» (إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ شَدِیدٌ).
این یک قانون عمومی الهی است، یک سنت و برنامه همیشگی است که هر قوم و ملتی دست به ظلم و ستم بیالایند و پا را از مرز فرمانهای الهی فراتر نهند و به رهبری و راهنمایی و اندرزهای پیامبران خدا اعتنا ننمایند خداوند آنها را سر انجام سخت میگیرد و در پنجه عذاب میفشارد.
(آیه 103)- و از آنجا که این یک قانون کلی و عمومی است بلافاصله میفرماید: «در این (سرگذشتهای عبرت انگیز و حوادث شوم و دردناکی که بر گذشتگان گذشت) علامت و نشانهای است (برای یافتن راه حق) برای کسانی که از عذاب آخرت میترسند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ).
چرا که دنیا در برابر سرای دیگر همه چیزش کوچک و ناچیز است حتی مجازاتها و عذابهایش و جهان دیگر از هر نظر وسیعتر میباشد، و آنها که ایمان به رستاخیز دارند با دیدن هر یک از این نمونهها در دنیا تکان میخورند.
در پایان آیه اشاره به دو وصف از اوصاف روز قیامت کرده، میگوید: «آن روزی است که همه مردم برای آن جمع میشوند» (ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ).
«و آن روزی است که مشهود همگان است» (وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ).
آنچنان که تمام انسانها در آن حاضر میشوند و آن را میبینند.
(آیه 104)- و از آنجا که ممکن است بعضی بگویند سخن از آن روز نسیه است و معلوم نیست کی فرا میرسد، لذا قرآن بلافاصله میگوید: «و ما آن (مجازات) را جز تا زمان محدودی، تأخیر نمیاندازیم» (وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ).
آن هم برای مصلحتی که روشن است تا مردم جهان میدانهای آزمایش و پرورش را ببینند، و آخرین برنامه انبیاء پیاده شود.
(آیه 105)- سعادت و شقاوت! در آیات گذشته اشارهای به مسأله قیامت و اجتماع همه مردم در آن دادگاه بزرگ شده بود. در اینجا گوشهای از سرنوشت مردم را در آن روز بیان کرده، نخست میگوید: «هنگامی که آن روز فرا رسد هیچ کس جز به اراده پروردگار سخن نمیگوید» (یَوْمَ یَأْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ).
[شماره صفحه واقعی : 377]
مردم در آن روز مراحل مختلفی را میپیمایند که هر مرحله ویژگیهایی دارد، در پارهای از مراحل هیچ گونه پرسش و سؤالی از آنها نمیشود و حتی مهر بر دهانشان مینهند، فقط اعضای پیکرشان که آثار اعمال را در خود حفظ کردهاند با زبان بیزبانی سخن میگویند، اما در مراحل دیگر قفل از زبانشان برداشته میشود و به اذن خداوند به سخن میآیند و به گناهان خود اعتراف میکنند و خطاکاران یکدیگر را ملامت مینمایند بلکه سعی دارند گناه خویش را بر گردن دیگری نهند! به هر حال در پایان آیه اشاره به تقسیم همه مردم به دو گروه کرده، میگوید:
«گروهی در آنجا شقی و گروهی سعیدند، گروهی خوشبخت و گروه دیگری بدبختند» (فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ).
این شقاوت و آن سعادت چیزی جز نتیجه اعمال و کردار و گفتار و نیات انسان در دنیا نیست.
(آیه 106)- سپس حالات شقاوتمندان و سعادتمندان را در عبارات فشرده و گویایی چنین شرح میدهد: «اما آنها که شقاوتمند شدند در آتش دوزخ «زفیر» و «شهیق» دارند و ناله و نعره و فریاد سر میدهند» (فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ).
و این هر دو صدای فریاد و ناله کسانی است که از غم و اندوه ناله سر میدهند، نالهای که تمام وجود آنها را پر میکند و نشانه نهایت ناراحتی و شدت عذاب است.
(آیه 107)- و اضافه میکند: «آنها جادوانه در آتش خواهند ماند تا زمانی که آسمانها و زمین برپاست» (خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ).
«مگر آنچه پروردگارت اراده کند» (إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ).
«چرا که خداوند هر کاری را اراده کند انجام میدهد» (إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ).
(آیه 108)- «و اما آنها که سعادتمند شدند در بهشت جاودانه خواهند ماند، تا آسمانها و زمین برپاست» (وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ).
[شماره صفحه واقعی : 378]
«مگر آنچه پروردگار تو اراده کند» (إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ).
«این بخشش و عطیهای است که هرگز از آنان قطع نمیشود» (عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ).
ولی باید توجه داشت که پایه اصلی سعادت و شقاوت، اراده و خواست خود انسان است اوست که میتواند وسائل لازم را برای ساختن خویش و حتی جامعهاش فراهم سازد، و اوست که میتواند با عوامل بدبختی و شقاوت به مبارزه برخیزد و یا تسلیم آن شود.
در منطق انبیاء سعادت و شقاوت چیزی نیست که در درون ذات انسان باشد، و حتی نارسائیهای محیط و خانوادگی و وراثت در برابر تصمیم و اراده خود انسان، قابل تغییر و دگرگونی است، مگر این که ما اصل اراده و آزادی انسان را انکار کنیم و او را محکوم شرایط جبری بدانیم و سعادت و شقاوتش را ذاتی و یا مولود جبری محیط و مانند آن بدانیم که این نظر بطور قطع در مکتب انبیاء و همچنین مکتب عقل محکوم است.
جالب این که در روایاتی که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السّلام نقل شده، انگشت روی مسائل مختلفی به عنوان اسباب سعادت یا اسباب شقاوت گذارده شده که مطالعه آنها انسان را به طرز تفکر اسلامی در این مسأله مهم، آشنا میسازد و به جای این که برای رسیدن به سعادت و فرار از شقاوت به دنبال مسائل خرافی و پندارها و سنتهای غلط برود به دنبال واقعیات عینی و اسباب حقیقی سعادت خواهد رفت.
امام صادق علیه السّلام از جدش امیر مؤمنان علیه السّلام چنین نقل میکند: «حقیقت سعادت این است که آخرین مرحله زندگی انسان با عمل سعادتمندانهای پایان
[شماره صفحه واقعی : 379]
پذیرد و حقیقت شقاوت این است که آخرین مرحله عمر با عمل شقاوتمندانهای خاتمه یابد».
و نیز پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله میفرماید: «چهار چیز از اسباب سعادت و چهار چیز از اسباب شقاوت است اما آن چهار چیز که از اسباب سعادت است: همسر صالح، خانه وسیع، همسایه شایسته و مرکب خوب است.
و چهار چیز که از اسباب شقاوت است: همسایه بد و همسر بد و خانه تنگ و مرکب بد است».
اگر اسبابی را که برای سعادت و شقاوت در دو حدیث بالا ذکر شده با توجه بر عینیّت همه آنها و نقش مؤثرشان در زندگی بشر با اسباب و نشانههای خرافی که حتی در عصر ما، عصر اتم و فضا گروه زیادی به آن پایبندند مقایسه کنیم به این واقعیت میرسیم که تعلیمات اسلام تا چه حد منطقی و حساب شده است.
هنوز بسیارند کسانی که نعل اسب را سبب خوشبختی، روز سیزده را سبب بدبختی. پریدن از روی آتش را در بعضی از شبهای سال سبب خوشبختی، و آواز خواندن مرغ را سبب بدبختی. پاشیدن آب را پشت سر مسافر سبب خوشبختی و رد شدن زیر نردبان را سبب بدبختی، و حتی آویزان کردن خرمهره را به خود یا به وسیله نقلیه سبب خوشبختی و عطسه را نشانه بدبختی در انجام کار مورد نظر میدانند و امثال این خرافات که در شرق و غرب در میان اقوام و ملل مختلف فراوان است.
و چه بسیار انسانهایی که بر اثر گرفتار شدن به این خرافات از فعالیت در زندگی بازماندهاند و گرفتار مصیبتهای فراوانی شدهاند.
اسلام بر تمام این پندارهای خرافی قلم سرخ کشیده و سعادت و شقاوت انسان را در فعالیتهای مثبت و منفی و نقاط قوت و ضعف اخلاقی و برنامههای عملی و طرز تفکر و عقیده هر کس میداند.
(آیه 109)- یکی از نتائج مهمی که از شرح داستانهای اقوام پیشین گرفته میشود همین است که پیامبر و به دنبال او مؤمنان راستین از انبوه دشمنان نهراسند
[شماره صفحه واقعی : 380]
و در شکست قوم بت پرست و ستمگری که با آن رو برو هستند شک و تردیدی به خود راه ندهند و به امدادهای الهی مطمئن باشند.
لذا به پیامبر خود، میفرماید: «شک و تردیدی در مورد چیزی که اینها پرستش میکنند به خود راه مده که اینها (هم از همان راهی میروند که گروهی از پیشینیان رفتند و) پرستش نمیکنند مگر همان گونه که با نیاکانشان از قبل میپرستیدند» بنابر این سرنوشتی بهتر از آنان نخواهند داشت (فَلا تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِمَّا یَعْبُدُ هؤُلاءِ ما یَعْبُدُونَ إِلَّا کَما یَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ).
و لذا بلا فاصله میگوید: «ما حتما نصیب و سهم آنها را بدون کم و کاست (از مجازات و عذاب) خواهیم داد» و چنانچه به راه حق باز گردند، نصیب آنها از پاداش ما محفوظ است (وَ إِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِیبَهُمْ غَیْرَ مَنْقُوصٍ).
در حقیقت این آیه، این حقیقت را مجسم میکند که آنچه از سرگذشت اقوام پیشین خواندیم، اسطوره و افسانه نبود، و نیز اختصاصی به گذشتگان نداشت، سنتی است ابدی و جاودانی و در باره تمام انسانهای دیروز و امروز و فردا. گرچه به صورتهای مختلفی انجام میگیرد.
(آیه 110)- باز برای تسلّی خاطر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اضافه میکند: اگر قوم تو در باره کتاب آسمانیت یعنی قرآن اختلاف و بهانه جویی میکنند، ناراحت نباش زیرا «ما به موسی کتاب آسمانی (تورات) دادیم سپس در آن اختلاف شد» بعضی پذیرفتند و بعضی منکر شدند (وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ).
و اگر میبینی در مجازات دشمنان تو تعجیل نمیکنیم، به خاطر این است که مصالحی از نظر تعلیم و تربیت و هدایت این قوم، چنین ایجاب میکند «و اگر (این مصلحت نبود و) برنامهای که پروردگار تو از قبل در این زمینه مقرر فرموده ایجاب تأخیر نمیکرد، در میان آنها داوری لازم میشد و مجازات دامانشان را میگرفت» (وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ).
«هر چند آنها (این حقیقت را هنوز باور نکردند و همچنان) نسبت به آن در شک و تردیدند شکّی آمیخته با سوء ظن و بدبینی» (وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ).
[شماره صفحه واقعی : 381]
(آیه 111)- در این آیه برای تأکید بیشتر اضافه میکند: «و پروردگارت هر یک از این دو گروه (مؤمنان و کافران) را به پاداش اعمالشان بطور کامل میرساند و اعمال آنها را بیکم و کاست به خودشان تحویل میدهد» (وَ إِنَّ کُلًّا لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمالَهُمْ).
و این کار هیچ گونه مشکل و مشقتی برای خداوند ندارد «زیرا او (به همه چیز آگاه است و) از هر کاری که انجام میدهند با خبر میباشد» (إِنَّهُ بِما یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ).
جالب این که میگوید: اعمالشان را به آنها میدهیم و این اشاره دیگری بر مسأله تجسم اعمال است و این که پاداش و کیفر در حقیقت اعمال خود انسان است که تغییر شکل مییابد و به او میرسد.
(آیه 112)- استقامت کن استقامت! پس از ذکر سرگذشت پیامبران و اقوام پیشین و رمز موفقیت و پیروزی آنها و پس از دلداری و تقویت اراده پیامبر از این طریق در این آیه، مهمترین دستور را به پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله میدهد و میگوید:
«استقامت کن همان گونه که به تو دستور داده شده است» (فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ).
استقامت کن در راه تبلیغ و ارشاد، استقامت کن در طریق مبارزه و پیکار استقامت کن در انجام وظائف الهی و پیاده کردن تعلیمات قرآن.
ولی این استقامت نه به خاطر خوشایند این و آن باشد و نه از روی تظاهر و ریا، و نه برای کسب عنوان قهرمانی و نه برای بدست آوردن مقام و ثروت و کسب موفقیت و قدرت، بلکه تنها به خاطر فرمان خدا و آن گونه که به تو دستور داده شده است باید باشد.
اما این دستور تنها مربوط به تو نیست، هم تو باید استقامت کنی «و همچنین کسانی که با تو به سوی خدا آمدهاند» باید استقامت کنند (وَ مَنْ تابَ مَعَکَ).
استقامتی خالی از افراط و تفریط، و زیاده و نقصان «و طغیان نکنید» (وَ لا تَطْغَوْا). یعنی، استقامتی که در آن طغیان وجود نداشته باشد.
«چرا که خداوند از اعمال شما آگاه است» (إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ).
و هیچ حرکت و سکون و سخن و برنامهای بر او مخفی نمیماند.
[شماره صفحه واقعی : 382]
در حدیث معروفی از ابن عباس چنین میخوانیم: «هیچ آیهای شدید و مشکلتر از این آیه بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نازل نشد و لذا هنگامی که اصحاب از آن حضرت پرسیدند چرا به این زودی موهای شما سفید شده و آثار پیری نمایان، گشته، فرمود: مرا سوره هود و واقعه پیر کرد! و در روایت دیگری میخوانیم: هنگامی که آیه فوق نازل شد پیامبر فرمود:
شمّروا، شمّروا، فمارئی ضاحکا: «دامن به کمر بزنید، دامن به کمر بزنید (که وقت کار و تلاش است) و از آن پس پیامبر هرگز خندان دیده نشد»! دلیل آن هم روشن است، زیرا چهار دستور مهم در این آیه وجود دارد که هر کدام بار سنگینی بر دوش انسان میگذارد.
امروز هم مسؤولیت مهم ما مسلمانان و مخصوصا رهبران اسلامی در این چهار جمله خلاصه میشود استقامت، اخلاص، رهبری مؤمنان و عدم طغیان و تجاوز، و بدون به کار بستن این اصول، پیروزی بر دشمنانی که از هر سو از داخل و خارج ما را احاطه کردهاند و از تمام وسائل فرهنگی و سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و نظامی بر ضد ما بهرهگیری میکنند امکان پذیر نمیباشد.
(آیه 113)- تکیه بر ظالمان و ستمگران: این آیه یکی از اساسیترین برنامههای اجتماعی و سیاسی و نظامی و عقیدتی را بیان میکند، عموم مسلمانان را مخاطب ساخته، و به عنوان یک وظیفه قطعی میگوید: «به کسانی که ظلم و ستم کردهاند، تکیه نکنید» (وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا). و اعتماد و اتکای کار شما بر اینها نباشد.
«چرا که این امر سبب میشود که عذاب آتش، دامان شما را بگیرد» (فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ).
«و غیر از خدا هیچ ولیّ و سرپرست و یاوری نخواهید داشت» (وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ).
با این حال واضح است که هیچ کس شما را یاری نخواهد کرد «و یاری نمیشوید» (ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 383]
بدیهی است که در درجه اول نباید در ظلمها و ستمگریهایشان شرکت جست و از آنها کمک گرفت، و در درجه بعد اتکاء بر آنها در آنچه مایه ضعف و ناتوانی جامعه اسلامی و از دست دادن استقلال و خودکفایی و تبدیل شدن به یک عضو وابسته و ناتوان میگردد باید از میان برود که این گونه رکونها جز شکست و ناکامی و ضعف جوامع اسلامی، نتیجهای نخواهد داشت.
و اما این که: فی المثل مسلمانان با جوامع غیر مسلمان، روابط تجاری یا علمی براساس حفظ منافع مسلمین و استقلال و ثبات جوامع اسلامی داشته باشند، نه داخل در مفهوم رکون به ظالمین است و نه چیزی است که از نظر اسلام ممنوع بوده باشد و در عصر خود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اعصار بعد همواره چنین ارتباطاتی وجود داشته است.
(آیه 114)- «نماز» و «صبر»: در این آیه و آیه بعد انگشت روی دو دستور از مهمترین دستورات اسلامی که در واقع روح ایمان و پایه اسلام است گذارده شده نخست فرمان به اقامه نماز داده، میگوید: «نماز را در دو طرف روز، و در اوائل شب برپا دار» (وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ).
ظاهر تعبیر «طَرَفَیِ النَّهارِ» (دو طرف روز) این است که نماز صبح و مغرب را بیان میکند، که در دو طرف روز قرار گرفته و «زلف» منطبق بر نماز عشا میباشد.
سپس برای اهمیت نماز روزانه خصوصا و همه عبادات و طاعات و حسنات عموما چنین میگوید: «حسنات، سیئات را از میان میبرند» (إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ).
«و این تذکر و یادآوری است برای آنها که توجه دارند» (ذلِکَ ذِکْری لِلذَّاکِرِینَ).
آیه فوق همانند قسمتی دیگر از آیات قرآن تأثیر اعمال نیک را در از میان بردن آثار سوء اعمال بد بیان میکند، کار نیک که از انگیزه الهی سر چشمه گرفته به روح آدمی لطافتی میبخشد که آثار گناه را میتواند از آن بشوید و تیرگیهای گناه را به روشنایی مبدل سازد.
[شماره صفحه واقعی : 384]
در روایات متعددی که ذیل آیه فوق از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السّلام نقل شده تعبیراتی دیده میشود که از اهمیت فوق العاده نماز در مکتب اسلام پرده بر میدارد.
از علی علیه السّلام نقل شده که میفرماید: با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در مسجد، در انتظار نماز بودیم که مردی برخاست و عرض کرد: ای رسول خدا! من گناهی کردهام.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روی از او برگرداند. هنگامی که نماز تمام شد همان مرد برخاست و سخن اول را تکرار کرد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: آیا با ما این نماز را انجام ندادی؟ و برای آن به خوبی وضو نگرفتی؟ عرض کرد: آری! فرمود: این کفاره گناه توست! نماز، انسان را در برابر گناه بیمه میکند، و نیز نماز زنگار گناه را از آیینه دل میزداید.
نماز جوانههای ملکات عالی انسانی را در اعماق جان بشر میرویاند، نماز اراده را قوی و قلب را پاک و روح را تطهیر میکند، و به این ترتیب نماز در صورتی که به صورت جسم بیروح نباشد مکتب عالی تربیت است.
(آیه 115)- به دنبال برنامه انسان ساز نماز و بیان تأثیری که حسنات در زدودن سیئات دارد در این آیه فرمان به «صبر» میدهد، و میگوید: «و شکیبا باش که خدا اجر نیکوکاران را ضایع نمیکند» (وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ). یعنی نیکوکاری بدون صبر و ایستادگی میسر نیست.
واژه «صبر» هرگونه شکیبایی در برابر مشکلات، مخالفتها، آزارها، هیجانها، طغیانها و مصائب گوناگون را شامل میشود.
«صبر» یک اصل کلی و اساسی است که در مواردی از قرآن همراه با نماز ذکر شده است شاید به این دلیل که نماز در انسان «حرکت» میآفریند و دستور صبر، مقاومت ایجاد میکند، و این دو یعنی «حرکت» و «مقاومت» هنگامی که دست به دست هم دهند عامل اصلی هرگونه پیروزی خواهند شد.
(آیه 116)- عامل تباهی جامعهها! برای تکمیل بحثهای گذشته در این آیه و آیه بعد یک اصل اساسی اجتماعی که ضامن نجات جامعهها از تباهی است
[شماره صفحه واقعی : 385]
مطرح شده است، و آن این که در هر جامعهای تا زمانی که گروهی از اندیشمندان متعهد و مسؤول وجود دارد که در برابر مفاسد ساکت نمینشینند، و به مبارزه بر میخیزند، و رهبری فکری و مکتبی مردم را در اختیار دارند این جامعه به تباهی و نابودی کشیده نمیشود.
اما آن زمان که بیتفاوتی و سکوت در تمام سطوح حکمفرما شد و جامعه در برابر عوامل فساد بیدفاع ماند، فساد و به دنبال آن نابودی حتمی است.
لذا ضمن اشاره به اقوام پیشین که گرفتار انواع بلاها شدند، میگوید: «چرا در قرون و امتها و اقوام قبل از شما نیکان و پاکان قدرتمند و صاحب فکری نبودند که از فساد در روی زمین جلوگیری کنند» (فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ).
نقش «اولوا بقیّة» در بقای جوامع آنقدر حساس است که باید گفت: بدون آنها حق حیات از آنان سلب میشود و این همان چیزی است که آیه فوق به آن اشاره دارد.
بعد به عنوان استثناء میگوید: «مگر افراد اندکی از آنان که آنها را نجات دادیم» (إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ).
این گروه اندک هر چند امر به معروف و نهی از منکر داشتند، اما مانند لوط و خانواده کوچکش و نوح و ایمان آورندگان محدودش و صالح و تعداد کمی که از او پیروی کرده بودند، آنچنان کم و اندک بودند که توفیق بر اصلاح کلی جامعه نیافتند.
«و به هر حال ستمگران (که اکثریت این جامعهها را تشکیل میدادند) به دنبال ناز و نعمت و عیش و نوش رفتند و آنچنان مست باده غرور و تنعم و لذات شدند که) دست به انواع گناهان زدند» (وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کانُوا مُجْرِمِینَ).
این تنعم و تلذذ بیقید و شرط سر چشمه انواع انحرافاتی است که در طبقات مرفّه جامعهها به وجود میآید، چرا که مستی شهوت، آنها را از پرداختن به ارزشهای اصیل انسانی و درک واقعیتهای اجتماعی باز میدارد و غرق عصیان و گناه میسازد.
[شماره صفحه واقعی : 386]
(آیه 117)- سپس برای تأکید این واقعیت، اضافه میفرماید: این که میبینی خداوند این اقوام را به دیار عدم فرستاد به خاطر آن بود که مصلحانی در میان آنها نبودند «و چنین نبود که پروردگارت آبادیها را به ظلم و ستم نابود کند در حالی که اهلش در صدد اصلاح بوده باشند» (وَ ما کانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُری بِظُلْمٍ وَ أَهْلُها مُصْلِحُونَ).
یعنی، هرگاه جامعهای ظالم بود اما به خود آمده و در صدد اصلاح باشد چنین جامعهای میماند، ولی اگر ظالم بود و در مسیر اصلاح و پاکسازی نبود، نخواهد ماند.
(آیه 118)- در این آیه به یکی از سنن آفرینش که در واقع زیر بنای سایر مسائل مربوط به انسان است اشاره شده و آن مسأله اختلاف و تفاوت در ساختمان روح و جسم و فکر و ذوق و عشق انسانها، و مسأله آزادی اراده و اختیار است.
میفرماید: «اگر خدا میخواست، همه مردم را «امت واحده» قرار میداد (ولی خداوند چنین کاری را نکرده) و همواره انسانها با هم اختلاف دارند» (وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ).
تا کسی تصور نکند تأکید و اصرار پروردگار در اطاعت فرمانش دلیل بر این است که او قادر بر این نبود که همه آنها را در مسیر ایمان و یک برنامه معین قرار دهد.
ولی نه چنین ایمانی فایدهای داشت، و نه چنان اتحاد و هماهنگی، ایمان اجباری که از روی انگیزههای غیر ارادی برخیزد، نه دلیل بر شخصیت است و نه وسیله تکامل، و نه موجب پاداش و ثواب.
اصولا ارزش و امتیاز انسان و مهمترین تفاوت او با موجودات دیگر داشتن همین موهبت آزادی اراده و اختیار است، همچنین داشتن ذوقها و سلیقهها و اندیشههای گوناگون و متفاوت که هر کدام بخشی از جامعه را میسازد، و بعدی از ابعاد آن را تأمین میکند.
از طرفی هنگامی که آزادی اراده آمد، اختلاف در انتخاب عقیده و مکتب، طبیعی است.
[شماره صفحه واقعی : 387]
(آیه 119)- لذا در این آیه میفرماید: مردم در پذیرش حق با هم اختلاف دارند «مگر، کسی را که پروردگارت رحم کند»! (إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ).
ولی این رحمت الهی مخصوص گروه معینی نیست، همه میتوانند- به شرط این که بخواهند- از آن استفاده کنند «و (خداوند) برای همین پذیرش رحمت آنها را آفرید» (وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ).
آنها که بخواهند در زیر این چتر رحمت الهی قرار بگیرند راه برای آنها باز است رحمتی که از طریق تشخیص عقل و هدایت انبیاء و کتب آسمانی به همه مردم افاضه شده است.
و هرگاه از این رحمت و موهبت استفاده کنند درهای بهشت و سعادت جاویدان به روی آنها گشوده خواهد شد.
در غیر این صورت «فرمان خدا صادر شده است که جهنم را از سرکشان و طاغیان جن و انس پر میکنم» (وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ).
(آیه 120)- مطالعه سرگذشت پیشینیان چهار اثر دارد: در این آیه و آیات بعد که سوره هود با آن پایان میپذیرد یک نتیجه گیری کلی از مجموع بحثهای سوره بیان شده است و از آنجا که قسمت عمده این سوره داستانهای عبرت انگیز پیامبران و اقوام پیشین بود نخست نتائج گرانبهای ذکر این داستانها را در چهار موضوع خلاصه کرده، میگوید: «ما از هر یک از سرگذشتهای انبیاء برای تو بازگو کردیم تا به وسیله آن، قلبت را آرامش بخشیم» و ارادهات قوی گردد. (وَ کُلًّا نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَکَ).
سپس به دومین نتیجه بزرگ بیان این داستانها اشاره کرده، میگوید: «و در این اخبار پیامبران، حقایق و واقعیتهای (مربوط به زندگی و حیات، پیروزی و شکست، عوامل موفقیت و تیره روزی) همگی برای تو آمده است» (وَ جاءَکَ فِی هذِهِ الْحَقُّ).
سومین و چهارمین اثر چشمگیر بیان این سرگذشتها آن است که: «برای مؤمنان موعظه و اندرز، تذکر و یادآوری است» (وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 388]
این آیه بار دیگر تأکید میکند که تواریخ قرآن را نباید سرسری شمرد و یا به عنوان یک سرگرمی از آن برای شنوندگان استفاده کرد چرا که مجموعهای است از بهترین درسهای زندگی در تمام زمینهها و راهگشایی است برای همه انسانهای «امروز» و «فردا».
(آیه 121)- سپس به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که تو نیز در مقابل سرسختیها و لجاجتهای دشمن همان بگو که بعضی از پیامبران پیشین به این افراد میگفتند: «به آنها که ایمان نمیآورند بگو: هر چه در قدرت دارید انجام دهید (و از هیچ کاری فروگذار نکنید) ما هم آنچه در توان داریم انجام خواهیم داد» (وَ قُلْ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ إِنَّا عامِلُونَ).
(آیه 122)- «و انتظار بکشید! ما هم منتظریم»! (وَ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ). تا ببینیم کدامین پیروز میشوند و کدامین شکست میخورند.
شما در انتظار خام شکست ما باشید و ما در انتظار واقعی عذاب الهی برای شما هستیم که یا از دست ما خواهید کشید و یا مستقیما از طرف خدا!
(آیه 123)- آخرین آیه این سوره به بیان توحید (توحید علم و توحید افعال و توحید عبادت) میپردازد همان گونه که آیات آغاز این سوره از علم توحید سخن میگفت.
در حقیقت در این آیه انگشت روی سه شعبه از توحید گذاشته شده است.
نخست به توحید علمی پروردگار اشاره کرده، میگوید: «غیب آسمانها و زمین مخصوص خداست» و او است که از همه اسرار آشکار و نهان باخبر است (وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
و غیر او علمش محدود و در عین محدودیت از ناحیه تعلیم الهی است، بنابراین علم نامحدود، آن هم علم ذاتی، نسبت به تمام آنچه در پهنه زمین و آسمان قرار دارد، مخصوص ذات پاک پروردگار است.
و از سوی دیگر به توحید افعالی اشاره کرده، میگوید: زمام تمام کارها در کف قدرت اوست «و همه کارها به سوی او باز میگردد» (وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ).
[شماره صفحه واقعی : 389]
سپس نتیجه میگیرد اکنون که آگاهی نامحدود و قدرت بیپایان، مخصوص ذات پاک اوست و بازگشت هر چیز به سوی او میباشد، بنابراین «تنها او را پرستش کن» (فَاعْبُدْهُ).
«و فقط بر او توکل نما» (وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ).
و این مرحله توحید عبادت است.
و از آنچه نافرمانی و سرکشی و طغیان و گناه است، بپرهیز، چرا که:
«پروردگارت از آنچه انجام میدهید غافل نیست» (وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ).
«پایان سوره هود»
[شماره صفحه واقعی : 390]
این سوره در «مکّه» نازل شده و دارای 111 آیه است
قبل از ورود در تفسیر آیات این سوره ذکر چند امر لازم است:
و به همین دلیل این سوره به نام یوسف نامیده شده است و نیز به همین جهت از مجموع 27 بار ذکر نام یوسف در قرآن 25 مرتبه آن در این سوره است، و فقط دو مورد آن در سورههای دیگر (سوره غافر آیه 34 و أنعام آیه 84) میباشد.
محتوای این سوره بر خلاف سورههای دیگر قرآن همگی به هم پیوسته و بیان فرازهای مختلف یک داستان است، که در بیش از ده بخش با بیان فوق العاده گویا، جذاب، فشرده، عمیق و مهیج آمده است.
گرچه داستان پردازان بیهدف، و یا آنها که هدفهای پست و آلودهای دارند سعی کردهاند از این سرگذشت آموزنده یک داستان عشقی محرک برای هوسبازان بسازند و چهره واقعی یوسف و سرگذشت او را مسخ کنند، و حتی در شکل یک فیلم عشقی به روی پرده سینما بیاورند ولی قرآن که همه چیزش الگو و «اسوه» است، در لابلای این داستان عالیترین درسهای عفت و خویشتن داری و تقوا و ایمان و تسلط بر نفس را، منعکس ساخته آنچنان که هر انسانی- هر چند، بارها آن را
[شماره صفحه واقعی : 391]
خوانده باشد- باز به هنگام خواندنش بیاختیار تحت تأثیر جذبههای نیرومندش قرار میگیرد.
و به همین جهت قرآن نام زیبای «احسن القصص» (بهترین داستانها) را بر آن گذارده است، و در آن برای «اولو الالباب» (صاحبان مغز و اندیشه) عبرتها بیان کرده است.
چرا که قهرمانهایی که در داستانها معرفی میکند- قهرمانهای واقعی و نه پنداری- هر کدام در نوع خود بینظیرند.
ابراهیم قهرمان بت شکن با آن روح بلند و سازش ناپذیر در برابر طاغوتیان.
موسی آن قهرمان تربیت یک جمعیت لجوج در برابر یک طاغوت عصیانگر.
یوسف آن قهرمان پاکی و پارسایی و تقوا، در برابر یک زن زیبای هوسباز و حیلهگر.
و از این گذشته قدرت بیان وحی قرآنی در این داستان آنچنان تجلی کرده که انسان را به حیرت میاندازد، زیرا این داستان چنانکه میدانیم در پارهای از موارد به مسائل بسیار باریک عشقی منتهی میگردد، و قرآن بیآنکه آنها را درز بگیرد، و از کنار آن بگذرد تمام این صحنهها را با ریزه کاریهایش طوری بیان میکند که کمترین احساس منفی و نامطلوب در شنونده ایجاد نمیگردد، در متن تمام قضایا وارد میشود اما در همه جا اشعه نیرومندی از تقوا و پاکی، بحثها را احاطه کرده است.
بدون شک قبل از اسلام نیز داستان یوسف در میان مردم مشهور و معروف بوده است، چرا که در تورات در چهارده فصل از سفر پیدایش (از فصل 37 تا 50) این داستان مفصلا ذکر شده است.
البته مطالعه دقیق این چهارده فصل نشان میدهد که آنچه در تورات آمده تفاوتهای بسیاری با قرآن مجید دارد و مقایسه این تفاوتها نشان میدهد که تا چه حد آنچه در قرآن آمده پیراسته و خالص و خالی از هر گونه خرافه میباشد. و این که قرآن به پیامبر میگوید: «پیش از این از آن غافل بودی» اشاره به عدم آگاهی پیامبر از
[شماره صفحه واقعی : 392]
واقعیت خالص این سرگذشت عبرت انگیز است.
به هر حال بعد از اسلام نیز این داستان در نوشتههای مورخین شرق و غرب گاهی با شاخ و برگهای اضافی آمده است در شعر فارسی نخستین قصه یوسف و زلیخا را به فردوسی نسبت میدهند و پس از او یوسف و زلیخای شهاب الدین عمعق و مسعودی قمی است و بعد از او، یوسف و زلیخای عبد الرحمن جامی شاعر معروف قرن نهم است.
یکی از ویژگیهای داستان یوسف این است که همه آن یک جا بیان شده، به خلاف سرگذشت سایر پیامبران که به صورت بخشهای جداگانه در سورههای مختلف قرآن پخش گردیده، این ویژگی به این دلیل است که تفکیک فرازهای این داستان با توجه به وضع خاصی که دارد پیوند اساسی آن را از هم میبرد، و برای نتیجه گیری کامل همه باید یک جا ذکر شود.
یکی دیگر از ویژگیهای این سوره آن است که داستانهای سایر پیامبران که در قرآن آمده معمولا بیان شرح مبارزاتشان با اقوام سرکش و طغیانگر است.
اما در داستان یوسف، سخنی از این موضوع به میان نیامده است بلکه بیشتر بیانگر زندگانی خود یوسف و عبور او از کورانهای سخت زندگانی است که سر انجام به حکومتی نیرومند تبدیل میشود که در نوع خود نمونه بوده است.
در روایات اسلامی برای تلاوت این سوره فضائل مختلفی آمده است از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم: «هر کس سوره یوسف را در هر روز و یا هر شب بخواند، خداوند او را روز رستاخیز برمیانگیزد در حالی که زیبائیش همچون زیبایی یوسف است و هیچ گونه ناراحتی روز قیامت به او نمیرسد و از بندگان صالح خدا خواهد بود».
بارها گفتهایم روایاتی که در بیان فضیلت سورههای قرآن آمده به معنی خواندن سطحی بدون تفکر و عمل نیست بلکه تلاوتی است مقدمه تفکر، و تفکری است سر آغاز عمل.
[شماره صفحه واقعی : 393]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- احسن القصص در برابر تو است! این سوره نیز با حروف مقطعه «الف- لام- راء» (الر) آغاز شده است که نشانهای از عظمت قرآن و ترکیب این آیات عمیق و پرمحتوا از سادهترین اجزاء یعنی حروف الفبا میباشد.
و شاید به همین دلیل است که بعد از ذکر حروف مقطعه بلافاصله اشاره به عظمت قرآن کرده، میگوید «اینها آیات کتاب مبین است» (تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبِینِ). کتابی روشنی بخش و آشکار کننده حق از باطل و نشان دهنده صراط مستقیم و راه پیروزی و نجات.
(آیه 2)- سپس هدف نزول این آیات را چنین بیان میکند: «ما آن را قرآن عربی فرستادیم تا شما آن را به خوبی درک کنید» (إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ).
هدف تنها قرائت و تلاوت و تیمن و تبرک با خواندن آیات آن نیست، بلکه هدف نهایی درک است، درک نیرومند و پرمایه که تمام وجود انسان را به سوی عمل دعوت کند.
تعبیر به «عربی بودن» که در ده مورد از قرآن تکرار شده پاسخی است به آنها که پیامبر را متهم میکردند که او این آیات را از یک فرد عجمی یاد گرفته و محتوای قرآن یک فکر و ارادتی است و از نهاد وحی نجوشیده است.
ضمنا این تعبیرات پی در پی این وظیفه را برای همه مسلمانان به وجود میآورد که همگی باید بکوشند و زبان عربی را به عنوان زبان دوم خود به صورت همگانی بیاموزند از این نظر که زبان وحی و کلید فهم حقایق اسلام است.
(آیه 3)- سپس میفرماید: «ما نیکوترین قصهها را از طریق وحی و فرستادن این قرآن برای تو بازگو میکنیم هر چند پیش از آن، از آن غافل بودی» (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 394]
بعضی از مفسران معتقدند که «احسن القصص» اشاره به مجموعه قرآن است. یعنی، خداوند مجموعه این قرآن که زیباترین شرح و بیان و فصیحترین و بلیغترین الفاظ را با عالیترین و عمیقترین معانی آمیخته که از نظر ظاهر زیبا و فوق العاده شیرین و گوارا و از نظر باطن بسیار پرمحتواست «احسن القصص» نامیده.
ولی پیوند آیات آینده که سرگذشت یوسف را بیان میکند با آیه مورد بحث آنچنان است که ذهن انسان بیشتر متوجه این معنی میشود که خداوند داستان یوسف را «احسن القصص» نامیده است.
اما بارها گفتهایم که مانعی ندارد این گونه آیات برای بیان هر دو معنی باشد، هم قرآن بطور عموم احسن القصص است و هم داستان یوسف بطور خصوص.
با توجه به این که قسمت بسیار مهمی از قرآن به صورت سرگذشت اقوام پیشین و داستانهای گذشتگان بیان شده است، این سؤال برای بعضی پیش میآید که چرا یک کتاب تربیتی و انسان ساز این همه تاریخ و داستان دارد؟
اما توجه به چند نکته علت حقیقی این موضوع را روشن میسازد:
1- تاریخ آزمایشگاه مسائل گوناگون زندگی بشر است، و آنچه را که انسان در ذهن خود با دلائل عقلی ترسیم میکند در صفحات تاریخ به صورت عینی باز مییابد.
2- از این گذشته تاریخ و داستان جاذبه مخصوصی دارد، و انسان در تمام ادوار عمر خود از سن کودکی تا پیری تحت تأثیر این جاذبه فوق العاده است.
دلیل این موضوع شاید آن باشد که انسان قبل از آن که، عقلی باشد حسی است و بیش از آنچه به مسائل فکری میاندیشد در مسائل حسی غوطهور است.
مسائل مختلف زندگی هر اندازه از میدان حس دور میشوند و جنبه تجرد عقلانی به خود میگیرند سنگینتر و دیر هضمتر میشوند.
[شماره صفحه واقعی : 395]
و از این رو میبینیم همیشه برای جا افتادن استدلالات عقلی از مثالهای حسی استمداد میشود و گاهی ذکر یک مثال مناسب و به جا تأثیر استدلال را چندین برابر میکند و لذا دانشمندان موفق آنها هستند که تسلط بیشتری بر انتخاب بهترین مثالها دارند.
3- داستان و تاریخ برای همه کس قابل فهم و درک است. به همین دلیل کتابی که جنبه عمومی و همگانی دارد و از عرب بیابانی بیسواد نیمه وحشی گرفته تا فیلسوف بزرگ و متفکر همه باید از آن استفاده کنند حتما باید روی تاریخ و داستانها و مثالها تکیه نماید.
مجموعه این جهات نشان میدهد که قرآن در بیان این همه تاریخ و داستان بهترین راه را از نظر تعلیم و تربیت پیموده است.
(آیه 4)- بارقه امید و آغاز مشکلات: قرآن داستان یوسف را از خواب عجیب و پرمعنی او آغاز میکند، زیرا این خواب در واقع نخستین فراز زندگی پرتلاطم یوسف محسوب میشود.
او یک روز صبح هنگامی که بسیار کم سن و سال بود با هیجان و شوق به سراغ پدر آمد و پرده از روی حادثه تازهای برداشت که در ظاهر چندان مهم نبود.
«هنگامی که یوسف به پدرش گفت: پدرم! من در خواب یازده ستاره دیدم (که از آسمان فرود آمدند) و خورشید و ماه نیز (آنها را همراهی میکردند) همگی را دیدم که در برابر من سجده میکنند» (إِذْ قالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی ساجِدِینَ).
ابن عباس مفسر معروف اسلامی میگوید: یوسف این خواب را در شب جمعه که مصادف شب قدر، (شعب تعیین سرنوشتها و مقدرات بود) دید.
البته روشن است که منظور از «سجده» در اینجا خضوع و تواضع میباشد و گر نه سجده به شکل سجده معمولی انسانها در مورد خورشید و ماه و ستارگان مفهوم ندارد.
[شماره صفحه واقعی : 396]
(آیه 5)- این خواب هیجان انگیز و معنی دار، یعقوب پیامبر را در فکر فرو برد. خورشید و ماه و ستارگان آسمان؟ آن هم یازده ستاره؟ فرود آمدند و در برابر فرزندم یوسف سجده کردند، چقدر پرمعنی است؟ حتما خورشید و ماه، من و مادرش (یا من و خالهاش) میباشیم، و یازده ستاره، برادرانش، قدر و مقام فرزندم آنقدر بالا میرود که ستارگان آسمان و خورشید و ماه سر بر آستانش میسایند، آنقدر در پیشگاه خدا عزیز و آبرومند میشود که آسمانیان در برابرش خضوع میکنند، چه خواب پرشکوه و جالبی؟! لذا با لحن آمیخته با نگرانی و اضطراب اما توأم با خوشحالی به فرزندش چنین «گفت: فرزندم! این خوابت را برای برادرانت بازگو مکن» (قالَ یا بُنَیَّ لا تَقْصُصْ رُؤْیاکَ عَلی إِخْوَتِکَ).
«چرا که آنها برای تو نقشههای خطرناک خواهند کشید» (فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً).
من میدانم «شیطان برای انسان دشمن آشکاری است» (إِنَّ الشَّیْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ).
او منتظر بهانهای است که وسوسههای خود را آغاز کند، به آتش کینه و حسد دامن زند، و حتی برادران را به جان هم اندازد.
(آیه 6)- ولی این خواب تنها بیانگر عظمت مقام یوسف در آینده از نظر ظاهری و مادی نبود، بلکه نشان میداد که او به مقام نبوت نیز خواهد رسید، چرا که سجده آسمانیان دلیل بر بالا گرفتن مقام آسمانی اوست، و لذا پدرش یعقوب اضافه کرد: «و این چنین پروردگارت تو را برمیگزیند» (وَ کَذلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ).
«و از تعبیر خواب به تو تعلیم میدهد» (وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ).
«و نعمتش را بر تو و آل یعقوب تکمیل میکند» (وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلی آلِ یَعْقُوبَ).
«همان گونه که پیش از این بر پدرانت ابراهیم و اسحاق آن (نعمت) را تمام کرد» (کَما أَتَمَّها عَلی أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ).
[شماره صفحه واقعی : 397]
آری! «پروردگارت عالم است و از روی حکمت کار میکند» (إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).
از درسهایی که این بخش از آیات به ما میدهد درس حفظ اسرار است، که گاهی حتی در مقابل برادران نیز باید عملی شود، همیشه در زندگی انسان اسراری وجود دارد که اگر فاش شود ممکن است آینده او یا جامعهاش را به خطر اندازد، خویشتن داری در حفظ این اسرار یکی از نشانههای وسعت روح و قدرت اراده است.
در حدیثی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم: «اسرار تو همچون خون توست که باید تنها در عروق خودت جریان یابد».
خواب و رؤیا بر چند قسم است:
1- خوابهای مربوط به گذشته زندگی و امیال و آرزوها که بخش مهمی از خوابهای انسان را تشکیل میدهد.
2- خوابهای پریشان و نامفهوم که معلول فعالیت توهّم و خیال است اگرچه ممکن است انگیزههای روانی داشته باشد.
3- خوابهایی که مربوط به آینده است و از آن گواهی میدهد.
جالب این که در روایتی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چنین میخوانیم: «خواب و رؤیا سه گونه است گاهی بشارتی از ناحیه خداوند است، گاه وسیله غم و اندوه از سوی شیطان، و گاه مسائلی است که انسان در فکر خود میپروراند و آن را در خواب میبیند».
روشن است که خوابهای شیطانی چیزی نیست که تعبیر داشته باشد، اما خوابهای رحمانی که جنبه بشارت دارد حتما باید خوابی باشد که از حادثه مسرت بخش در آینده پرده بردارد.
(آیه 7)- از اینجا درگیری برادران یوسف، با یوسف شروع میشود:
نخست اشاره به درسهای آموزنده فراوانی که در این داستان است کرده، میگوید: «به یقین در سرگذشت یوسف و برادرانش، نشانههایی برای سؤال کنندگان بود» (لَقَدْ کانَ فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آیاتٌ لِلسَّائِلِینَ).
چه درسی از این برتر که گروهی از افراد نیرومند با نقشههای حساب شدهای
[شماره صفحه واقعی : 398]
که از حسادت سر چشمه گرفته برای نابودی یک فرد ظاهرا ضعیف و تنها، تمام کوشش خود را به کار گیرند، اما به همین کار، بدون توجه او را بر تخت قدرت بنشانند و فرمانروای کشور پهناوری کنند، و در پایان همگی در برابر او سر تعظیم فرود آورند، این نشان میدهد وقتی خدا کاری را اراده کند میتواند آن را، حتی به دست مخالفین آن کار، پیاده کند، تا روشن شود که یک انسان پاک و با ایمان تنها نیست و اگر تمام جهان به نابودی او کمر بندند تا خدا نخواهد تار مویی از سر او کم نخواهند کرد!
(آیه 8)- یعقوب دوازده پسر داشت، که دو نفر از آنها «یوسف» و «بنیامین» از یک مادر بودند، یعقوب نسبت به این دو پسر مخصوصا یوسف محبت بیشتری نشان میداد، زیرا کوچکترین فرزندان او محسوب میشدند و طبعا نیاز به حمایت و محبت بیشتری داشتند، دیگر این که، طبق بعضی از روایات مادر آنها «راحیل» از دنیا رفته بود، و به این جهت نیز به محبت بیشتری محتاج بودند، از آن گذشته مخصوصا در یوسف، آثار نبوغ و فوق العادگی نمایان بود، مجموع این جهات سبب شد که یعقوب آشکارا نسبت به آنها ابراز علاقه بیشتری کند.
برادران حسود بدون توجه به این جهات از این موضوع سخت ناراحت شدند، بخصوص که شاید بر اثر جدایی مادرها، رقابتی نیز در میانشان طبعا وجود داشت، لذا دور هم نشستند «و گفتند: یوسف و برادرش نزد پدر از ما محبوبترند، با این که ما جمعیتی نیرومند و کارساز هستیم» و زندگی پدر را به خوبی اداره میکنیم، و به همین دلیل باید علاقه او به ما بیش از این فرزندان خردسال باشد که کاری از آنها ساخته نیست (إِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلی أَبِینا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ).
و به این ترتیب با قضاوت یک جانبه خود پدر را محکوم ساختند و گفتند:
«بطور قطع پدر ما در گمراهی آشکاری است»! (إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ).
البته منظور آنها گمراهی دینی و مذهبی نبود چرا که آیات آینده نشان میدهد آنها به بزرگی و نبوت پدر اعتقاد داشتند و تنها در زمینه طرز معاشرت به او ایراد میگرفتند.
[شماره صفحه واقعی : 399]
(آیه 9)- نقشه نهایی کشیده شد: حس حسادت، سر انجام برادران را به طرح نقشهای وادار ساخت گرد هم جمع شدند و دو پیشنهاد را مطرح کردند و گفتند: «یا یوسف را بکشید و یا او را به سرزمین دور دستی بیفکنید تا محبت پدر یکپارچه متوجه شما بشود»! (اقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ).
درست است که با این کار احساس گناه و شرمندگی وجدان خواهید کرد، چرا که با برادر کوچک خود این جنایت را روا داشتهاید ولی جبران این گناه ممکن است، توبه خواهید کرد «و پس از آن جمعیت صالحی خواهید شد»! (وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِینَ).
این جمله دلیل بر آن است که آنها با این عمل احساس گناه میکردند و در اعماق دل خود کمی از خدا ترس داشتند. ولی مسأله مهم اینجاست که سخن از توبه قبل از انجام جرم در واقع یک نقشه شیطانی برای فریب وجدان و گشودن راه به سوی گناه است، و به هیچ وجه دلیل بر پشیمانی و ندامت نمیباشد.
(آیه 10)- ولی در میان برادران یک نفر بود که از همه باهوشتر، و یا باوجدانتر بود، به همین دلیل با طرح قتل یوسف مخالفت کرد و هم با طرح تبعید او در یک سرزمین دور دست که بیم هلاکت در آن بود، و طرح سومی را ارائه نمود یکی از آنها «گفت: اگر میخواهید کاری بکنید یوسف را نکشید، بلکه او را در نهانگاه چاه بیفکنید (به گونهای که سالم بماند) تا بعضی از راهگذاران و قافلهها او را برگیرند و با خود ببرند» و از چشم ما و پدر دور شود (قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیَّارَةِ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ).
درس مهم دیگری که از این داستان میآموزیم این است که چگونه حسد میتواند آدمی را تا سر حد کشتن برادر و یا تولید دردسرهای خیلی شدید برای او پیش ببرد و چگونه اگر این آتش درونی مهار نشود، هم دیگران را به آتش میکشد و هم خود انسان را.
به همین دلیل در احادیث اسلامی برای مبارزه با این صفت رذیله تعبیرات
[شماره صفحه واقعی : 400]
تکان دهندهای دیده میشود.
به عنوان نمونه: از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود: خداوند موسی بن عمران را از حسد نهی کرد و به او فرمود: «شخص حسود نسبت به نعمتهای من بر بندگانم خشمناک است، و از قسمتهایی که میان بندگانم قائل شدهام ممانعت میکند، هر کس چنین باشد نه او از من است و نه من از اویم».
و در حدیثی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم: «افراد با ایمان غبطه میخورند ولی حسد نمیورزند، ولی مناق حسد میورزد و غبطه نمیخورد».
این درس را نیز میتوان از این بخش از داستان فرا گرفت که پدر و مادر در ابراز محبت نسبت به فرزندان باید فوق العاده دقت به خرج دهند.
زیرا، گاه میشود یک ابراز علاقه نسبت به یک فرزند، آنچنان عقدهای در دل فرزند دیگر ایجاد میکند که او را به همه کار وا میدارد، آنچنان شخصیت خود را در هم شکسته میبیند که برای نابود کردن شخصیت برادرش، حد و مرزی نمیشناسد.
حتی اگر نتواند عکس العملی از خود نشان بدهد از درون خود را میخورد و گاه گرفتار بیماری روانی میشود.
در احادیث اسلامی میخوانیم: روزی امام باقر علیه السّلام فرمود: من گاهی نسبت به بعضی از فرزندانم اظهار محبت میکنم و او را بر زانوی خود مینشانم و قلم گوسفند را به او میدهم و شکر در دهانش میگذارم، در حالی که میدانم حق با دیگری است، ولی این کار را به خاطر این میکنم تا بر ضد سایر فرزندانم تحریک نشود و آنچنان که برادران یوسف، به یوسف کردن نکند.
(آیه 11)- صحنه سازی شوم! برادران یوسف پس از آن که طرح نهایی را برای انداختن یوسف به چاه تصویب کردند به این فکر فرو رفتند که چگونه یوسف را از پدر جدا سازند؟ لذا طرح دیگری برای این کار ریخته و با قیافههای حق به جانب و زبانی نرم و آمیخته با یک نوع انتقاد ترحم انگیز نزد پدر آمدند و «گفتند: پدر (چرا تو هرگز یوسف را از خود دور نمیکنی و به ما نمیسپاری؟) چرا ما را نسبت
[شماره صفحه واقعی : 401]
به برادرمان امین نمیدانی در حالی که ما مسلما خیرخواه او هستیم» (قالُوا یا أَبانا ما لَکَ لا تَأْمَنَّا عَلی یُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ).
(آیه 12)- بیا دست از این کار که ما را متهم میسازد بردار، به علاوه برادر ما، نوجوان است، او هم دل دارد، او هم نیاز به استفاده از هوای آزاد خارج شهر و سرگرمی مناسب دارد، زندانی کردن او در خانه صحیح نیست، «فردا او را با ما بفرست (تا به خارج شهر آید، گردش کند) از میوههای درختان بخورد و بازی و سرگرمی داشته باشد» (أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ).
و اگر نگران سلامت او هستی «ما همه حافظ و نگاهبان برادرمان خواهیم بود» چرا که برادر است و با جان برابر! (وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ).
این نقشه از یک طرف پدر را در بنبست قرار میداد که اگر یوسف را به ما نسپاری دلیل بر این است که ما را متهم میکنی، و از سوی دیگر یوسف را برای استفاده از تفریح و سرگرمی و گردش در خارج شهر تحریک میکرد.
(آیه 13)- یعقوب در مقابل اظهارات برادران بدون آن که آنها را متهم به قصد سوء کند «گفت: (اول این که) من از بردن او غمگین میشوم» (قالَ إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ).
و دیگر این که در بیابانهای اطراف ممکن است گرگان خونخواری باشند «و من میترسم گرگ فرزند دلبندم را بخورد و شما (سرگرم بازی و تفریح و کارهای خود باشید) و از او غافل بمانید» (وَ أَخافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ).
(آیه 14)- البته برادران پاسخی برای دلیل اول پدر نداشتند، زیرا غم و اندوه جدایی یوسف چیزی نبود که بتوانند آن را جبران کنند، و حتی شاید این تعبیر آتش حسد برادران را افروختهتر میساخت.
از سوی دیگر این دلیل پدر از یک نظر پاسخی داشت که چندان نیاز به ذکر نداشت و آن این که بالاخره فرزند برای نمو و پرورش، خواه ناخواه از پدر جدا خواهد شد.
لذا اصلا به پاسخ این استدلال نپرداختند، بلکه به سراغ دلیل دوم رفتند که از
[شماره صفحه واقعی : 402]
نظر آنها مهم و اساسی بود و «گفتند: با این که ما گروه نیرومندی هستیم اگر گرگ او را بخورد، ما از زیانکاران خواهیم بود» و هرگز چنین چیزی ممکن نیست (قالُوا لَئِنْ أَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذاً لَخاسِرُونَ).
یعنی، مگر ما مردهایم که بنشینیم و تماشا کنیم گرگ برادرمان را بخورد.
به هر حال به هر حیله و نیرنگی بود، مخصوصا با تحریک احساسات پاک یوسف و تشویق او برای تفریح، توانستند پدر را وادار به تسلیم کنند، و موافقت او را به هر صورت نسبت به این کار جلب نمایند.
قابل توجه این که همان گونه که برادران یوسف از علاقه انسان مخصوصا نوجوان به گردش و تفریح برای رسیدن به هدفشان سوء استفاده کردند در دنیای امروز نیز دستهای مرموز دشمنان حق و عدالت از مسأله ورزش و تفریح برای مسموم ساختن افکار نسل جوان سوء استفاده فراوان میکنند، باید به هوش بود که ابر قدرتهای گرگ صفت در لباس ورزش و تفریح، نقشههای شوم خود را میان جوانان به نام ورزش و مسابقات منطقهای یا جهانی پیاده نکنند.
(آیه 15)- دروغ رسوا! سر انجام برادران آن شب را با خیال خوش خوابیدند که فردا نقشه آنها در باره یوسف عملی خواهد شد. تنها نگرانی آنها این بود که مبادا پدر پشیمان گردد و از گفته خود منصرف شود.
صبحگاه نزد پدر آمدند و او سفارشهای لازم را در حفظ و نگهداری یوسف تکرار کرد، آنها نیز اظهار اطاعت کردند، پیش روی پدر او را با احترام و محبت فراوان برداشتند و حرکت کردند.
میگویند: پدر تا دروازه شهر آنها را بدرقه کرد و آخرین بار یوسف را از آنها گرفت و به سینه خود چسباند، قطرههای اشک از چشمش سرازیر شد، سپس یوسف را به آنها سپرد و از آنها جدا شد، اما چشم یعقوب همچنان فرزندان را بدرقه میکرد آنها نیز تا آنجا که چشم پدر کار میکرد دست از نوازش و محبت یوسف برنداشتند، اما هنگامی که مطمئن شدند پدر آنها را نمیبیند، یک مرتبه عقده آنها ترکید و تمام کینههایی را که بر اثر حسد، سالها روی هم انباشته بودند بر سر یوسف
[شماره صفحه واقعی : 403]
فرو ریختند، از اطراف شروع به زدن او کردند و او از یکی به دیگری پناه میبرد، اما پناهش نمیدادند! در روایتی میخوانیم که در این طوفان بلا که یوسف اشک میریخت و یا به هنگامی که او را میخواستند به چاه افکنند ناگهان یوسف شروع به خندیدن کرد، برادران سخت در تعجب فرو رفتند که این چه جای خنده است، اما او پرده از راز این خنده برداشت و درس بزرگی به همه آموخت و گفت: «فراموش نمیکنم روزی به شما برادران نیرومند با آن بازوان قوی و قدرت فوق العاده جسمانی نظر افکندم و خوشحال شدم، با خود گفتم کسی که این همه یار و یاور نیرومند دارد چه غمی از حوادث سخت خواهد داشت آن روز بر شما تکیه کردم و به بازوان شما دل بستم، اکنون در چنگال شما گرفتارم و از شما به شما پناه میبرم، و به من پناه نمیدهید، خدا شما را بر من مسلط ساخت تا این درس را بیاموزم که به غیر او- حتی به برادران- تکیه نکنم».
به هر حال قرآن میگوید: «هنگامی که یوسف را با خود بردند و به اتفاق آرا تصمیم گرفتند که او را در مخفی گاه چاه قرار دهند» آنچه از ظلم و ستم ممکن بود برای این کار بر او روا داشتند (فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِّ).
سپس اضافه میکند: در این هنگام «ما به یوسف، وحی فرستادیم (و دلداریش دادیم و گفتیم غم مخور روزی فرا میرسد) که آنها را از همه این نقشههای شوم آگاه خواهی ساخت، در حالی که آنها تو را نمیشناسد» (وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ).
این وحی الهی، وحی نبوت نبود بلکه الهامی بود به قلب یوسف برای این که بداند تنها نیست و حافظ و نگاهبانی دارد. این وحی نور امید بر قلب یوسف پاشید و ظلمات یأس و نومیدی را از روح و جان او بیرون کرد.
(آیه 16)- برادران یوسف نقشهای را که برای او کشیده بودند، همان گونه که میخواستند پیاده کردند ولی بالاخره باید فکری برای بازگشت کنند که پدر باور کند.
[شماره صفحه واقعی : 404]
طرحی که برای رسیدن به این هدف ریختند این بود، که درست از همان راهی که پدر از آن بیم داشت و پیش بینی میکرد وارد شوند، و ادعا کنند یوسف را گرگ خورده، و دلائل قلابی برای آن بسازند.
قرآن میگوید: «شب هنگام برادران گریه کنان به سراغ پدر رفتند» (وَ جاؤُ أَباهُمْ عِشاءً یَبْکُونَ). گریه دروغین و قلابی، و این نشان میدهد که گریه قلابی هم ممکن است و نمیتوان تنها فریب چشم گریان را خورد!
(آیه 17)- پدر که بیصبرانه انتظار ورود فرزند دلبندش یوسف را میکشید سخت تکان خورد، بر خود لرزید، و جویای حال شد «آنها گفتند: پدر جان ما رفتیم و مشغول مسابقه (سواری، تیراندازی و مانند آن) شدیم و یوسف را (که کوچک بود و توانایی مسابقه را با ما نداشت) نزد اثاث خود گذاشتیم (ما آنچنان سرگرم این کار شدیم که همه چیز حتی برادرمان را فراموش کردیم) و در این هنگام گرگ بیرحم از راه رسید و او را درید»! (قالُوا یا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنا یُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ).
«ولی میدانیم تو هرگز سخنان ما را باور نخواهی کرد، هر چند راستگو باشیم» (وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَ لَوْ کُنَّا صادِقِینَ). چرا که خودت قبلا چنین پیش بینی را کرده بودی و این را بر بهانه، حمل خواهی کرد.
(آیه 18)- و برای این که نشانه زندهای نیز به دست پدر بدهند، «پیراهن او (یوسف) را با خونی دروغین (آغشته ساخته، نزد پدر) آوردند» خونی که از بزغاله یا بره یا آهو گرفته بودند (وَ جاؤُ عَلی قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ).
اما از آنجا که دروغگو حافظه ندارد، برادران از این نکته غافل بودند که لااقل پیراهن یوسف را از چند جا پاره کنند تا دلیل حمله گرگ باشد، آنها پیراهن برادر را که صاف و سالم از تن او به در آورده بودند خون آلود کرده نزد پدر آوردند، پدر هوشیار پرتجربه همین که چشمش بر آن پیراهن افتاد، همه چیز را فهمید و گفت:
شما دروغ میگویید «بلکه هوسهای نفسانی شما این کار را برایتان آراسته» و این نقشههای شیطانی را کشیده است (بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً).
[شماره صفحه واقعی : 405]
در بعضی از روایات میخوانیم او پیراهن را گرفت و پشت و رو کرد و صدا زد: پس چرا جای دندان و چنگال گرگ در آن نیست؟ و به روایت دیگری پیراهن را به صورت انداخت و فریاد کشید و اشک ریخت و گفت: این چه گرگ مهربانی بوده که فرزندم را خورده ولی به پیراهنش کمترین آسیبی نرسانده است، و سپس بیهوش شد و بسان یک قطعه چوب خشک به روی زمین افتاد ولی به هنگام وزش نسیم سرد سحرگاهی به صورتش به هوش آمد.
و با این که قلبش آتش گرفته بود و جانش میسوخت اما هرگز سخنی که نشانه ناشکری و یأس و نومیدی و جزع و فزع باشد بر زبان جاری نکرد، بلکه گفت:
«من صبر خواهم کرد، صبری جمیل و زیبا» شکیبایی توأم با شکرگزاری و سپاس خداوند (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ).
قلب مردان خدا کانون عواطف است، جای تعجب نیست که در فراق فرزند، اشکهایشان همچون سیلاب جاری شود، این یک امر عاطفی است، مهم آن است که کنترل خویشتن را از دست ندهند یعنی، سخن و حرکتی برخلاف رضای خدا نگوید و نکند.
و سپس گفت: «من از خدا (در برابر آنچه شما میگویید) یاری میطلبم» (وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلی ما تَصِفُونَ). از او میخواهم تلخی جام صبر را در کام من شیرین کند و به من تاب و توان بیشتر دهد تا در برابر این طوفان عظیم، خویشتن داری را از دست ندهم و زبانم به سخن نادرستی آلوده نشود.
ابو حمزه ثمالی از امام سجاد علیه السّلام نقل میکند که من روز جمعه در مدینه بودم، نماز صبح را با امام سجاد علیه السّلام خواندم، هنگامی که امام از نماز و تسبیح، فراغت یافت به سوی منزل حرکت کرد و من با او بودم، زن خدمتکار را صدا زد، گفت: مواظب باش، هر سائل و نیازمندی از در خانه بگذرد، غذا به او بدهید، زیرا امروز روز جمعه است.
ابو حمزه میگوید: گفتم هر کسی که تقاضای کمک میکند، مستحق نیست!
[شماره صفحه واقعی : 406]
امام فرمود: درست است، ولی من از این میترسم که در میان آنها افراد مستحقی باشند و ما به آنها غذا ندهیم و از در خانه خود برانیم، و بر سر خانواده ما همان آید که بر سر یعقوب و آل یعقوب آمد! سپس فرمود: به همه آنها غذا بدهید (مگر نشنیدهاید) برای یعقوب هر روز گوسفندی ذبح میکردند، قسمتی را به مستحقان میداد و قسمتی را خود و فرزندانش میخورد، یک روز سؤال کننده مؤمنی که روزهدار بود و نزد خدا منزلتی داشت، عبورش از آن شهر افتاد، شب جمعه بود بر در خانه یعقوب به هنگام افطار آمد و گفت: به میهمان مستمند غریب گرسنه از غذای اضافی خود کمک کنید، چند بار این سخن را تکرار کرد، آنها شنیدند و سخن او را باور نکردند، هنگامی که او مأیوس شد و تاریکی شب، همه جا را فرا گرفت برگشت، در حالی که چشمش گریان بود و از گرسنگی به خدا شکایت کرد، آن شب را گرسنه ماند و صبح همچنان روزه داشت، در حالی که شکیبا بود و خدا را سپاس میگفت، اما یعقوب و خانواده یعقوب، کاملا سیر شدند، و هنگام صبح مقداری از غذای آنها اضافه مانده بود! سپس امام اضافه فرمود: خداوند به یعقوب در همان صبح، وحی فرستاد که تو ای یعقوب بنده مرا خوار کردی و خشم مرا برافروختی، و مستوجب تأدیب و نزول مجازات بر تو و فرزندانت شدی ... ای یعقوب من دوستانم را زودتر از دشمنانم توبیخ و مجازات میکنم و این به خاطر آن است که به آنها علاقه دارم»! قابل توجه این که به دنبال این حدیث میخوانیم که ابو حمزه میگوید از امام سجاد علیه السّلام پرسیدم: یوسف چه موقع آن خواب را دید؟
امام علیه السّلام فرمود: «در همان شب».
از این حدیث به خوبی استفاده میشود که یک لغزش کوچک و یا صریحتر یک «ترک اولی» که گناه و معصیتی هم محسوب نمیشد (چرا که حال آن سائل بر یعقوب روشن نبود) از پیامبران و اولیای حق چه بسا سبب میشود که خداوند، گوشمالی دردناکی به آنها بدهد، و این نیست مگر به خاطر این که مقام والای آنان ایجاب میکند، که همواره مراقب کوچکترین گفتار و رفتار خود باشند.
[شماره صفحه واقعی : 407]
از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود:
هنگامی که یوسف را به چاه افکندند، جبرئیل نزد او آمد و گفت: کودک! اینجا چه میکنی؟ در جواب گفت: برادرانم مرا در چاه انداختهاند.
گفت: دوست داری از چاه خارج شوی؟ گفت: با خداست اگر بخواهد مرا بیرون میآورد، گفت: خدای تو دستور داده این دعا را بخوان تا بیرون آیی، گفت:
کدام دعا؟ گفت: بگو اللّهمّ انّی اسئلک بانّ لک الحمد لا اله الّا انت المنّان، بدیع السّموات و الارض، ذو الجلال و الاکرام، ان تصلّی علی محمّد و آل محمّد و ان تجعل لی ممّا انا فیه فرجا و مخرجا:
«پروردگارا! من از تو تقاضا میکنم ای که حمد و ستایش برای تو است، معبودی جز تو نیست، تویی که بر بندگان نعمت میبخشی آفریننده آسمانها و زمینی، صاحب جلال و اکرامی، تقاضا میکنم که بر محمد و آلش درود بفرستی و گشایش و نجاتی از آنچه در آن هستم برای من قرار دهی».
به هر حال با فرا رسیدن یک کاروان، یوسف از چاه نجات یافت.
(آیه 19)- به سوی سرزمین مصر: یوسف در تاریکی وحشتناک چاه که با تنهایی کشندهای همراه بود، ساعات تلخی را گذراند اما ایمان به خدا و سکینه و آرامش حاصل از ایمان، نور امید بر دل او افکند و به او تاب و توان داد که این تنهایی وحشتناک را تحمل کند و از کوره این آزمایش، پیروز به در آید.
چند روز از این ماجرا گذشت خدا میداند، به هر حال «کاروانی سر رسید» (وَ جاءَتْ سَیَّارَةٌ).
و در آن نزدیکی منزل گزید، پیداست نخستین حاجت کاروان تأمین آب است، لذا «کسی را که مأمور آب آوردن بود به سراغ آب فرستادند» (فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ).
«مأمور آب، دلو خود را در چاه افکند» (فَأَدْلی دَلْوَهُ).
یوسف از قعر چاه متوجه شد که سر و صدایی از فراز چاه میآید و به دنبال آن، دلو و طناب را دید که بسرعت پایین میآید، فرصت را غنیمت شمرد و از این
[شماره صفحه واقعی : 408]
عطیه الهی بهره گرفت و بیدرنگ به آن چسبید.
مأمور آب احساس کرد دلوش بیش از اندازه سنگین شده، هنگامی که آن را با قوت بالا کشید، ناگهان چشمش به کودک خردسال ماه پیکری افتاد «فریاد زد: مژده باد، این کودکی است» به جای آب (قالَ یا بُشْری هذا غُلامٌ).
کم کم گروهی از کاروانیان از این امر آگاه شدند ولی برای این که دیگران باخبر نشوند و خودشان بتوانند این کودک زیبا را به عنوان یک غلام در مصر بفروشند، «این امر را به عنوان یک سرمایه نفیس از دیگران مخفی داشتند» (وَ أَسَرُّوهُ بِضاعَةً).
و گفتند: این متاعی است که صاحبان این چاه در اختیار ما گذاشتهاند تا برای او در مصر بفروشیم.
و در پایان آیه میخوانیم: «و خداوند به آنچه آنها انجام میدادند آگاه بود» (وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِما یَعْمَلُونَ).
(آیه 20)- «و سر انجام یوسف را به بهای کمی- چند درهم- فروختند» (وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ).
و این معمول است که همیشه دزدان و یا کسانی که به سرمایه مهمی بدون زحمت دست مییابند از ترس این که مبادا دیگران بفهمند آن را فورا میفروشند، و طبیعی است که با این فوریت نمیتوانند بهای مناسبی برای خود فراهم سازند.
و در پایان آیه میفرماید: «آنها نسبت به (فروختن) یوسف، بیاعتنا بودند» (وَ کانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ).
(آیه 21)- در کاخ عزیز مصر! داستان پرماجرای یوسف با برادران که منتهی به افکندن او در قعر چاه شد به هر صورت پایان پذیرفت، و فصل جدیدی در زندگانی این کودک خردسال در مصر شروع شد.
به این ترتیب که یوسف را سر انجام به مصر آوردند، و در معرض فروش گذاردند و طبق معمول چون تحفه نفیسی بود نصیب «عزیز مصر» که در حقیقت مقام وزارت یا نخست وزیری فرعون را داشت گردید.
[شماره صفحه واقعی : 409]
قرآن میگوید: «و آن کسی که او را از سرزمین مصر خرید [عزیز مصر] به همسرش گفت: مقام وی را گرامی دار (و به چشم بردگان به او نگاه نکن) شاید برای ما سودمند باشد و یا او را به عنوان فرزند انتخاب کنیم» (وَ قالَ الَّذِی اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْواهُ عَسی أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً).
از این جمله چنین استفاده میشود که عزیز مصر فرزندی نداشت و در اشتیاق فرزند به سر میبرد، هنگامی که چشمش به این کودک زیبا و برومند افتاد، دل به او بست که به جای فرزند برای او باشد.
سپس اضافه میکند: «و این چنین یوسف را، در آن سرزمین، متمکن و متنعم و صاحب اختیار ساختیم» (وَ کَذلِکَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ).
بعد از آن اضافه مینماید که: «و ما این کار را کردیم تا تأویل احادیث را به او تعلیم دهیم» (وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ).
منظور از «تأویل احادیث» علم تعبیر خواب است که یوسف از طریق آن میتوانست به بخش مهمی از اسرار آینده آگاهی پیدا کند.
در پایان آیه میفرماید: «خداوند بر کار خود، مسلط و غالب است ولی بسیاری از مردم نمیدانند» (وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلی أَمْرِهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 22)- یوسف در این محیط جدید که در حقیقت یکی از کانونهای مهم سیاسی مصر بود، با مسائل تازهای رو برو شد، در یک طرف دستگاه خیره کننده کاخهای رؤیایی و ثروتهای بیکران طاغوتیان مصر را مشاهده میکرد، و در سوی دیگر منظره بازار برده فروشان در ذهن او مجسم میشد، و از مقایسه این دو با هم، رنج و درد فراوانی را که اکثریت توده مردم متحمل میشدند بر روح و فکر او سنگینی مینمود و او در این دوران دائما مشغول به خودسازی، و تهذیب نفس بود، قرآن میگوید: «و هنگامی که او به مرحله بلوغ و تکامل جسم و جان رسید (و آمادگی برای پذیرش انوار وحی پیدا کرد) ما حکم و علم به او دادیم» (وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً).
«و این چنین نیکوکاران را پاداش میدهیم» (وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 410]
منظور از «حکم و علم» که در آیه بالا میفرماید ما آن را پس از رسیدن یوسف به حدّ بلوغ جسمی و روحی به او بخشیدیم، یا مقام وحی و نبوت است و یا این که منظور از «حکم»، عقل و فهم و قدرت بر داوری صحیح که خالی از هوی پرستی و اشتباه باشد و منظور از «علم»، آگاهی و دانشی است که جهلی با آن توأم نباشد، و هر چه بود این «حکم و علم» دو بهره ممتاز و پرارزش الهی بود که خدا به یوسف بر اثر پاکی و تقوا و صبر و شکیبایی و توکل داد.
چرا که خداوند به بندگان مخلصی که در میدان جهاد نفس بر هوسهای سرکش پیروز میشوند مواهبی از علوم و دانشها میبخشد که با هیچ مقیاس مادی قابل سنجش نیست.
(آیه 23)- عشق سوزان همسر عزیز مصر! یوسف با آن چهره زیبا و ملکوتیش، نه تنها عزیز مصر را مجذوب خود کرد، بلکه قلب همسر عزیز را نیز بسرعت در تسخیر خود درآورد، و عشق او پنجه در اعماق جان او افکند و با گذشت زمان، این عشق، روز به روز داغتر و سوزانتر شد، اما یوسف پاک و پرهیزکار جز به خدا نمیاندیشید و قلبش تنها در گرو «عشق خدا» بود.
امور دیگری نیز دست به دست هم داد و به عشق آتشین همسر عزیز، دامن زد.
نداشتن فرزند از یک سو، غوطهور بودن در یک زندگی پرتجمل اشرافی از سوی دیگر، و نداشتن هیچ گونه گرفتاری در زندگی داخلی- آنچنان که معمول اشراف و متنعمان است- از سوی سوم، این زن را که از ایمان و تقوا نیز بهرهای نداشت در امواج وسوسههای شیطانی فرو برد. آنچنان که سر انجام تصمیم گرفت از او تقاضای کامجویی کند.
او از تمام وسائل و روشها برای رسیدن به مقصود خود در این راه استفاده کرد، و با خواهش و تمنا، کوشید در دل او اثر کند آنچنان که قرآن میگوید: «آن زن که یوسف در خانه او بود پیدرپی از او تمنای کامجویی کرد» (وَ راوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ).
[شماره صفحه واقعی : 411]
سر انجام به نظرش رسید یک روز او را تنها در خلوتگاه خویش به دام اندازد، تمام وسائل تحریک او را فراهم نماید، جالبترین لباسها، بهترین آرایشها، خوشبوترین عطرها را به کار برد، و صحنه را آنچنان بیاراید که یوسف نیرومند را به زانو درآورد.
قرآن میگوید: «او تمام درها را محکم بست و گفت: بیا که من در اختیار توام»! (وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَ قالَتْ هَیْتَ لَکَ).
شاید با این عمل میخواست به یوسف بفهماند که نگران از فاش شدن نتیجه کار نباشد چرا که هیچ کس را قدرت نفوذ به پشت این درهای بسته نیست.
در این هنگام که یوسف همه جریانها را به سوی لغزش و گناه مشاهده کرد، و هیچ راهی از نظر ظاهر برای او باقی نمانده بود، در پاسخ زلیخا به این جمله قناعت کرد و «گفت: پناه میبرم به خدا» (قالَ مَعاذَ اللَّهِ).
او با ذکر این جمله کوتاه، هم به یگانی خدا از نظر عقیده و هم از نظر عمل، اعتراف نمود.
سپس اضافه کرد: از همه چیز گذشته، من چگونه میتوانم تسلیم چنین خواستهای بشوم، در حالی که در خانه عزیز مصر زندگی میکنم و در کنار سفره او هستم «او صاحب نعمت من است و مقام مرا گرامی داشته است» (إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوایَ).
آیا این ظلم و ستم و خیانت آشکار نیست؟ «مسلما ستمگران رستگار نخواهند شد» (إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ).
(آیه 24)- در اینجا کار یوسف و همسر عزیز به باریکترین مرحله و حساسترین وضع میرسد، که قرآن با تعبیر پرمعنایی از آن سخن میگوید: «همسر عزیز مصر، قصد او را کرد و یوسف نیز، اگر برهان پروردگار را نمیدید، چنین قصدی مینمود»! (وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ).
همسر عزیز تصمیم بر کامجویی از یوسف داشت و نهایت کوشش خود را در این راه به کار برد، یوسف هم به مقتضای طبع بشری و این که جوانی نوخواسته بود،
[شماره صفحه واقعی : 412]
و هنوز همسری نداشت، و در برابر هیجان انگیزترین صحنههای جنسی قرار گرفته بود. هرگاه برهان پروردگار یعنی روح ایمان و تقوا و تربیت نفس و بالاخره مقام «عصمت» در این وسط حائل نمیشد! چنین تصمیمی را میگرفت.
این تفسیر در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام در عبارت بسیار فشرده و کوتاهی بیان شده است آنجا که «مأمون» خلیفه عباسی از امام میپرسد: آیا شما نمیگویید پیامبران معصومند؟ فرمود: آری، گفت: پس این آیه قرآن تفسیرش چیست؟ (وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ.
امام فرمود: «همسر عزیز تصمیم به کامجویی از یوسف گرفت، و یوسف نیز اگر برهان پروردگارش را نمیدید، همچون همسر عزیز مصر تصمیم میگرفت، ولی او معصوم بود و معصوم هرگز قصد گناه نمیکند و به سراغ گناه هم نمیرود».
مأمون (از این پاسخ لذت برد) و گفت: آفرین بر تو ای ابو الحسن! اکنون به تفسیر بقیه آیه توجه کنید: قرآن مجید میگوید: «ما این چنین (برهان خویش را به یوسف نشان دادیم) تا بدی و فحشاء را از او دور سازیم» (کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ).
«چرا که او از بندگان برگزیده و با اخلاص ما بود» (إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ).
اشاره به این که اگر ما امداد غیبی و کمک معنوی را به یاری او فرستادیم، تا از بدی و گناه رهایی یابد، بیدلیل نبود، او بندهای بود که با آگاهی و ایمان و پرهیزکاری و عمل پاک، خود را ساخته بود.
ذکر این دلیل نشان میدهد که این گونه امدادهای غیبی که در لحظات طوفانی و بحرانی به سراغ پیامبرانی همچون یوسف میشتافته، اختصاصی به آنها نداشته، هر کس در زمره بندگان خالص خدا و «عباد اللّه المخلصین» وارد شود، او هم لایق چنین مواهبی خواهد بود.
از شگفتیهای قرآن که یکی از نشانههای اعجاز آن محسوب میشود، این است که هیچ گونه تعبیر زننده و رکیک و ناموزون و مبتذل و دور از عفت بیان، در آن وجود ندارد، و ابدا متناسب طرز تعبیرات یک فرد عادی
[شماره صفحه واقعی : 413]
درس نخوانده و پرورش یافته در محیط جهل و نادانی نیست، با این که سخنان هر کس متناسب و همرنگ افکار و محیط اوست.
در میان تمام سرگذشتهایی که قرآن نقل کرده یک داستان واقعی عشقی، وجود دارد و آن داستان یوسف و همسر عزیز مصر است.
داستانی که از عشق سوزان و آتشین یک زن زیبای هوس آلود، با جوانی ماهرو و پاکدل سخن میگوید.
ولی قرآن در ترسیم صحنههای حساس این داستان به طرز شگفت انگیزی «دقت در بیان» را با «متانت و عفت» به هم آمیخته و بدون این که از ذکر وقایع چشم بپوشد و اظهار عجز کند، تمام اصول اخلاق و عفت را نیز به کار بسته است.
(آیه 25)- طشت رسوایی همسر عزیز از بام افتاد! مقاومت سرسختانه یوسف، همسر عزیز را تقریبا مأیوس کرد، ولی یوسف که در این دور مبارزه در برابر آن زن عشوهگر و هوسهای سرکش نفس، پیروز شده بود احساس کرد که اگر بیش از این در آن لغزشگاه بماند خطرناک است و باید خود را از آن محل دور سازد و لذا «با سرعت به سوی در کاخ دوید، همسر عزیز نیز بیتفاوت نماند، چنانکه آیه میگوید: «و هر دو به سوی در، دویدند (در حالی که همسر عزیز، یوسف را تعقیب میکرد) و پیراهن او را از پشت کشید و پاره کرد» (وَ اسْتَبَقَا الْبابَ وَ قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ).
ولی هر طور بود، یوسف خود را به در رسانید و در را گشود، ناگهان عزیز مصر را پشت در دیدند، بطوری که قرآن میگوید: «آن دو، آقای آن زن را دم در یافتند» (وَ أَلْفَیا سَیِّدَها لَدَی الْبابِ).
در این هنگام که همسر عزیز از یک سو خود را در آستانه رسوایی دید، و از سوی دیگر شعله انتقامجویی از درون جان او زبانه میکشید با قیافه حق به جانبی رو به سوی همسرش کرد و یوسف را با این بیان متهم ساخت، «صدا زد: کیفر کسی که نسبت به اهل و همسر تو، اراده خیانت کند، جز زندان یا عذاب الیم چه خواهد بود»؟ (قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلَّا أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 414]
(آیه 26)- یوسف در اینجا سکوت را به هیچ وجه جایز نشمرد و با صراحت پرده از روی راز عشق همسر عزیز برداشت و «گفت: او مرا با اصرار و التماس به سوی خود دعوت کرد» (قالَ هِیَ راوَدَتْنِی عَنْ نَفْسِی).
بدیهی است در چنین ماجرا هر کس در آغاز کار به زحمت میتواند باور کند که جوان نوخاسته بردهای بدون همسر، بیگناه باشد، و زن شوهردار ظاهرا با شخصیتی گناهکار، بنابراین شعله اتهام بیشتر دامن یوسف را میگیرد، تا همسر عزیز را! ولی از آنجا که خداوند حامی نیکان و پاکان است، اجازه نمیدهد، این جوان پارسای مجاهد با نفس، در شعلههای تهمت بسوزد، لذا قرآن میگوید: «در این هنگام شاهدی از خاندان آن زن گواهی داد، که (برای پیدا کردن مجرم اصلی، از این دلیل روشن استفاده کنید) اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده باشد، آن زن، راست میگوید و یوسف دروغگو است» (وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکاذِبِینَ).
(آیه 27)- «و اگر پیراهنش از پشت سر پاره شده است، آن زن دروغ میگوید و یوسف راستگوست» (وَ إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ الصَّادِقِینَ).
شهادت دهنده، یکی از بستگان همسر عزیز مصر بود و کلمه «مِنْ أَهْلِها» گواه بر این است، و قاعدتا مرد حکیم و دانشمند و باهوشی بوده است و میگویند این مرد از مشاوران عزیز مصر، و در آن ساعت، همراه او بوده است.
(آیه 28)- عزیز مصر، این داوری را که بسیار حساب شده بود پسندید، و در پیراهن یوسف خیره شد، «و هنگامی که دید پیراهنش از پشت پاره شده (مخصوصا با توجه به این معنی که تا آن روز دروغی از یوسف نشنیده بود رو به همسرش کرد و) گفت: این کار از مکر و فریب شما زنان است که مکر شما زنان، عظیم است» (فَلَمَّا رَأی قَمِیصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ).
(آیه 29)- در این هنگام عزیز مصر از ترس این که، این ماجرای اسف انگیز بر ملا نشود، و آبروی او در سرزمین مصر، بر باد نرود، صلاح این دید که سر و ته قضیه
[شماره صفحه واقعی : 415]
را به هم آورده و بر آن سرپوش نهد، رو به یوسف کرد و گفت: «یوسف تو صرف نظر کن و دیگر از این ماجرا چیزی مگو» (یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا).
سپس رو به همسرش کرد و گفت: «تو هم از گناه خود استغفار کن که از خطاکاران بودی» (وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخاطِئِینَ).
درس بزرگ دیگری که این بخش از داستان یوسف به ما میدهد، همان حمایت وسیع پروردگار است که در بحرانیترین حالات به یاری انسان میشتابد و به مقتضای «یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب» از طرقی که هیچ باور نمیکرد روزنه امید برای او پیدا میشود و شکاف پیراهنی سند پاکی و برائت او میگردد، همان پیراهن حادثه سازی که یک روز، برادران یوسف را در پیشگاه پدر به خاطر پاره نبودن رسوا میکند، و روز دیگر همسر هوسران عزیز مصر را به خاطر پاره بودن، و روز دیگر نور آفرین دیدههای بیفروغ یعقوب است، و بوی آشنای آن، همراه نسیم صبحگاهی از مصر به کنعان سفر میکند، و پیر کنعانی را بشارت به قدوم موکب بشیر میدهد! به هر حال خداوند الطاف خفیهای دارد که هیچ کس از عمق آن آگاه نیست، و به هنگامی که نسیم این لطف میوزد، صحنهها چنان دگرگون میشود که برای هیچ کس حتی هوشمندترین افراد قابل پیش بینی نیست.
(آیه 30)- توطئه دیگر همسر عزیز مصر: هر چند مسأله اظهار عشق همسر عزیز، با آن داستانی که گذشت یک مسأله خصوصی بود که «عزیز» هم تأکید بر کتمانش داشت، اما از آنجا که این گونه رازها نهفته نمیماند، مخصوصا در قصر شاهان و صاحبان زر و زور، که دیوارهای آنها گوشهای شنوایی دارد، سر انجام این راز از درون قصر به بیرون افتاد، و چنانکه قرآن میگوید: «گروهی از زنان شهر، این سخن را در میان خود گفتگو میکردند و نشر میدادند که همسر عزیز با غلامش سر و سرّی پیدا کرده و او را به سوی خود دعوت میکند» (وَ قالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدِینَةِ امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ).
«و آنچنان عشق غلام بر او چیره شده که اعماق قلبش را تسخیر کرده است»
[شماره صفحه واقعی : 416]
(قَدْ شَغَفَها حُبًّا).
و سپس او را با این جمله مورد سرزنش قرار دادند «ما او را در گمراهی آشکار میبینیم»! (إِنَّا لَنَراها فِی ضَلالٍ مُبِینٍ).
آنها که این سخن را میگفتند دستهای از زنان اشرافی مصر بودند که در هوسرانی چیزی از همسر عزیز کم نداشتند، چون دستشان به یوسف نرسیده بود به اصطلاح جانماز آب میکشیدند و همسر عزیز را به خاطر این عشق در گمراهی آشکار میدیدند!
(آیه 31)- «هنگامی که همسر عزیز، از مکر زنان حیلهگر مصر، آگاه شد (نخست ناراحت گشت، سپس چارهای اندیشید و آن این بود که) به سراغشان فرستاد و از آنها دعوت کرد و برای آنها پشتی (گرانبها و مجلس باشکوهی) فراهم ساخت و به دست هر کدام چاقویی برای بریدن میوه داد» اما چاقوهای تیز، تیزتر از نیاز بریدن میوهها! (فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً).
و این کار خود دلیل بر این است که او از شوهر خود، حساب نمیبرد، و از رسوایی گذشتهاش درسی نگرفته بود.
«در این موقع (به یوسف) گفت: وارد مجلس آنان شو»! تا زنان سرزنش گر، با دیدن جمال او، وی را در این عشقش ملامت نکنند (وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ).
زنان مصر که طبق بعضی از روایات ده نفر و یا بیشتر از آن بودند، هنگامی که آن قامت زیبا و چهره نورانی را دیدند، و چشمشان به صورت دلربای یوسف افتاد، صورتی همچون خورشید که از پشت ابر ناگهان ظاهر شود و چشمها را خیره کند، در آن مجلس طلوع کرد چنان واله و حیران شدند که دست از پا و ترنج از دست، نمیشناختند «هنگامی که چشمشان به او افتاد، او را بسیار بزرگ و زیبا شمردند» (فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ).
و آنچنان از خود بیخود شدند که به جای ترنج «دستهایشان را بریدند» (وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ).
[شماره صفحه واقعی : 417]
و هنگامی که دیدند، برق حیا و عفت از چشمان جذاب او میدرخشد و رخسار معصومش از شدت حیا و شرم گلگون شده، «همگی فریاد برآوردند که نه، این جوان هرگز آلوده نیست، او اصلا بشر نیست، او یک فرشته بزرگوار آسمانی است» (وَ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَکٌ کَرِیمٌ).
(آیه 32)- در این هنگام زنان مصر، قافیه را بکلی باختند و با دستهای مجروح که از آن خود میچکید و در حالی پریشان همچون مجسمهای بیروح در جای خود خشک شده بودند، نشان دادند که آنها نیز دست کمی از همسر عزیز ندارند.
او از این فرصت استفاده کرد و «گفت: این است آن کسی که مرا به خاطر عشقش سرزنش میکردید» (قالَتْ فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ).
همسر عزیز که از موفقیت خود در طرحی که ریخته بود، احساس غرور و خوشحالی میکرد و عذر خود را موجه جلوه داده بود یکباره تمام پردهها را کنار زد و با صراحت تمام به گناه خود اعتراف کرد و گفت: «آری من او را به کام گرفتن از خویش دعوت کردم ولی او خویشتن داری کرد» (وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ).
سپس بیآنکه از این آلودگی به گناه اظهار ندامت کند، و یا لااقل در برابر میهمانان کمی حفظ ظاهر نماید، با نهایت بیپروایی با لحن جدی که حاکی از اراده قطعی او بود، صریحا اعلام داشت، «و اگر او (یوسف) آنچه را که من فرمان میدهم انجام ندهد (و در برابر عشق سوزان من تسلیم نگردد) بطور قطع به زندان خواهد افتاد» (وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ).
نه تنها به زندانش میافکنم بلکه در درون زندان نیز «مسلما خوار و ذلیل خواهد شد» (وَ لَیَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِینَ).
(آیه 33)- بعضی در اینجا روایت شگفت آوری نقل کردهاند و آن این که گروهی از زنان مصر که در آن جلسه حضور داشتند به حمایت از همسر عزیز برخاستند و حق را به او دادند و دور یوسف را گرفتند، و هر یک برای تشویق یوسف
[شماره صفحه واقعی : 418]
به تسلیم شدن یک نوع سخن گفتند: یکی گفت: ای جوان! این همه خویشتن داری و ناز برای چیست؟ چرا به این عاشق دلداده، ترحم نمیکنی؟ مگر تو این جمال دل آرای خیره کننده را نمیبینی؟
دومی گفت: گیرم که از زیبایی و عشق چیزی نمیفهمی، ولی آیا نمیدانی که او همسر عزیز مصر و زن قدرتمند این سامان است؟ فکر نمیکنی که اگر قلب او را به دست آوری، هر مقامی که بخواهی برای تو آماده است؟
سومی گفت: گیرم که نه تمایل به جمال و زیبائیش داری، و نه نیاز به مقام و مالش، ولی آیا نمیدانی که او زن انتقامجوی خطرناکی است؟
طوفان مشکلات از هر سو یوسف را احاطه کرده بود، اما او که از قبل خود را ساخته بود بیآنکه با زنان هوسباز و هوسران به گفتگو برخیزد رو به درگاه پروردگار آورد و این چنین به نیایش پرداخت: «گفت: بار الها! پروردگارا! زندان (با آن همه سختیهایش) در نظر من محبوبتر است از آنچه این زنان مرا به سوی آن میخوانند» (قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ).
سپس از آنجا که میدانست در همه حال، مخصوصا در مواقع بحرانی، جز به اتکاء لطف پروردگار راه نجاتی نیست، خودش را با این سخن به خدا سپرد و از او کمک خواست، پروردگارا! اگر کید و مکر و نقشههای خطرناک این زنان آلوده را از من باز نگردانی، قلب من به آنها متمایل میگردد و از جاهلان خواهم بود» (وَ إِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجاهِلِینَ).
(آیه 34)- و از آنجا که وعده الهی همیشه این بوده که جهاد کنندگان مخلص را (چه با نفس و چه با دشمن) یاری بخشد، یوسف را در این حال تنها نگذاشت و لطف حق به یاریش شتافت، آنچنان که قرآن میگوید: «پروردگارش این دعای خالصانه او را اجابت کرد» (فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ).
«و مکر و نقشه آنها را از او گرداند» (فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ).
«چرا که او شنوا و داناست» (إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ).
[شماره صفحه واقعی : 419]
هم نیایشهای بندگان را میشنود و هم از اسرار درون آنها آگاه است، و هم راه حل مشکل آنها را میداند.
(آیه 35)- زندان به جرم بیگناهی: جلسه عجیب زنان مصر با یوسف در قصر «عزیز» با آن شور و غوغا پایان یافت. بیم رسوایی و افتضاح جنسی خاندان «عزیز» در نظر توده مردم روز به روز بیشتر میشد، تنها چارهای که برای این کار از طرف عزیز مصر و مشاورانش دیده شد این بود که یوسف را بکلی از صحنه خارج کنند، و بهترین راه برای این کار، فرستادنش به سیاه چال زندان بود، که هم او را به فراموشی میسپرد و هم در میان مردم به این تفسیر میشد که مجرم اصلی، یوسف بوده است! لذا قرآن میگوید: «بعد از آن که آنها آیات و نشانههای (پاکی یوسف) را دیدند تصمیم گرفتند که او را تا مدتی زندانی کنند» (ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتَّی حِینٍ).
آری! در یک محیط آلوده، آزادی از آن آلودگان است، نه فقط آزادی که همه چیز متعلق به آنهاست، و افراد پاکدامن و با ارزشی همچون یوسف باید منزوی شوند، اما تا کی، آیا برای همیشه؟ نه، مسلما نه!
(آیه 36)- از جمله کسانی که با یوسف وارد زندان شدند، دو جوان بودند چنانکه آیه میفرماید: «و دو جوان، همراه او وارد زندان شدند» (وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیانِ).
و از آنجا که وقتی انسان نتواند از طریق عادی و معمولی دسترسی به اخبار پیدا کند احساسات دیگر او به کار میافتد، تا مسیر حوادث را جستجو و پیش بینی کند خواب و رؤیا هم برای او مطلبی میشود.
از همین رو یک روز این دو جوان که گفته میشود یکی از آن دو مأمور «آبدار خانه شاه» و دیگری سرپرست غذا و آشپزخانه بود، و به علت سعایت دشمنان و اتهام به تصمیم بر مسموم نمودن شاه، به زندان افتاده بودند، نزد یوسف آمدند و هر کدام خوابی را که شب گذشته دیده بود و برایش عجیب و جالب
[شماره صفحه واقعی : 420]
مینمود بازگو کرد.
«یکی از آن دو گفت: من در عالم خواب چنین دیدم که انگور را برای شراب ساختن میفشارم»! (قالَ أَحَدُهُما إِنِّی أَرانِی أَعْصِرُ خَمْراً).
«و دیگری گفت: من در خواب دیدم که مقداری نان روی سرم حمل میکنم، و پرندگان (آسمان میآیند و) از آن میخورند» (وَ قالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ).
سپس اضافه کردند: «ما را از تعبیر خوابمان آگاه ساز که تو را از نیکوکاران میبینیم» (نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ إِنَّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ).
(آیه 37)- به هر حال یوسف که هیچ فرصتی را برای ارشاد و راهنمایی زندانیان از دست نمیداد، مراجعه این دو زندانی را برای تعبیر خواب غنیمت شمرد و به بهانه آن، حقایق مهمّی را که راهگشای آنها و همه انسانها بود بیان داشت.
نخست برای جلب اعتماد آنها در مورد آگاهی او بر تعبیر خواب که سخت مورد توجه آن دو زندانی بود چنین «گفت: من (به زودی و) قبل از آن که جیره غذایی شما فرا رسد شما را از تعبیر خوابتان آگاه خواهم ساخت» (قالَ لا یَأْتِیکُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُکُما بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُما).
سپس یوسف با ایمان و خدا پرست که توحید با همه ابعادش در اعماق وجود او ریشه دوانده بود، برای این که روشن سازد چیزی جز به فرمان پروردگار تحقق نمیپذیرد چنین ادامه داد: «این علم و دانش و آگاهی من از تعبیر خواب از اموری است که پروردگارم به من آموخته است» (ذلِکُما مِمَّا عَلَّمَنِی رَبِّی).
و برای این که تصور نکنند که خداوند، بیحساب چیزی به کسی میبخشد اضافه کرد: «من آیین جمعیتی را که ایمان به خدا ندارند و نسبت به سرای آخرت کافرند، ترک کردم» و این نور ایمان و تقوا مرا شایسته چنین موهبتی ساخته است (إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ).
منظور از این قوم و جمعیت مردم بت پرست مصر یا بت پرستان کنعان است.
[شماره صفحه واقعی : 421]
(آیه 38)- من باید از این گونه عقاید جدا شوم، چرا که بر خلاف فطرت پاک انسانی است، و به علاوه من در خاندانی پرورش یافتهام که خاندان وحی و نبوت است، «و من از آیین پدران و نیاکانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کردم» (وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِی إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ).
بعد به عنوان تأکید اضافه میکند: «برای ما شایسته نیست که چیزی را شریک خدا قرار دهیم» (ما کانَ لَنا أَنْ نُشْرِکَ بِاللَّهِ مِنْ شَیْءٍ). چرا که خاندان ما، خاندان توحید، خاندان ابراهیم بت شکن است.
«این از مواهب الهی بر ما و بر همه مردم است» (ذلِکَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَیْنا وَ عَلَی النَّاسِ).
«ولی (متأسفانه) اکثر مردم این مواهب الهی را شکرگزاری نمیکنند» و از راه توحید و ایمان منحرف میشوند (وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَشْکُرُونَ).
(آیه 39)- زندان یا کانون تربیت؟ هنگامی که یوسف با ذکر بحث گذشته، دلهای آن دو زندانی را آماده پذیرش حقیقت توحید کرد رو به سوی آنها نمود و چنین گفت: «ای هم زندانهای من! آیا خدایان پراکنده و معبودهای متفرق بهترند یا خداوند یگانه یکتای قهار و مسلط بر هر چیز» (یا صاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ).
گویی یوسف میخواهد به آنها حالی کند که چرا شما آزادی را در خواب میبینید چرا در بیداری نمیبینید؟ چرا به دامن پرستش «اللّه واحد قهار» دست نمیزنید تا بتوانید این خودکامگان ستمگر را که شما را بیگناه و به مجرد اتهام به زندان میافکنند از جامعه خود برانید.
(آیه 40)- سپس اضافه کرد: «این معبودهایی که غیر از خدا میپرستید چیزی جز یک مشت اسمهای بیمسمّا که شما و پدرانتان آنها را خدا نامیدهاید، نیست» (ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ).
اینها اموری است که «خداوند دلیل و مدرکی برای آن نازل نفرموده» بلکه ساخته و پرداخته مغزهای ناتوان شماست (ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ).
[شماره صفحه واقعی : 422]
بدانید «حکومت جز برای خدا نیست» (إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ) و به همین دلیل شما نباید در برابر این بتها و طاغوتها و فراعنه سر تعظیم فرود آورید.
و باز برای تأکید بیشتر اضافه میکند: «خداوند فرمان داده جز او را نپرستید» (أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ).
«این است آیین و دین پا بر جا و مستقیم» که هیچ گونه انحرافی در آن راه ندارد (ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ).
یعنی توحید در تمام ابعادش، در عبادت، در حکومت، در فرهنگ و در همه چیز، آیین مستقیم و پا بر جای الهی است.
«ولی (چه میتوان کرد) بیشتر مردم آگاهی ندارند» (وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ).
و به خاطر این عدم آگاهی در بیراهههای شرک سرگردان میشوند و به حکومت غیر «اللّه» تن در میدهند و چه زجرها و زندانها و بدبختیها که از این رهگذر دامنشان را میگیرد.
(آیه 41)- سپس رو به سوی دو رفیق زندانی کرد و چنین گفت: «ای دوستان زندانی من! اما یکی از شما (آزاد میشود، و) ساقی شراب برای صاحب خود خواهد شد» (یا صاحِبَیِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُکُما فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً).
«اما نفر دیگر به دار آویخته میشود و (آنقدر میماند که) پرندگان آسمان از سر او میخورند»! (وَ أَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ).
سپس برای تأکید گفتار خود اضافه کرد: «این امری را که شما در باره آن از من سؤال کردید و استفتاء نمودید حتمی و قطعی است» (قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیانِ).
اشاره به این که این یک تعبیر خواب ساده نیست، بلکه از یک خبر غیبی که به تعلیم الهی یافتهام مایه میگیرد، بنابراین جای تردید و گفتگو ندارد.
(آیه 42)- اما در این هنگام که احساس میکرد این دو به زودی از او جدا خواهند شد، برای این که روزنهای به آزادی پیدا کند، و خود را از گناهی که به او
[شماره صفحه واقعی : 423]
نسبت داده بودند تبرئه نماید «به یکی از آن دو رفیق زندانی که میدانست آزاد خواهد شد سفارش کرد که نزد مالک و صاحب اختیار خود (شاه) از من سخن بگو» تا تحقیق کند و بیگناهی من ثابت گردد (وَ قالَ لِلَّذِی ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنِی عِنْدَ رَبِّکَ).
اما این «غلام فراموشکار» آنچنان که راه و رسم افراد کم ظرفیت است که چون به نعمتی برسند صاحب نعمت را به دست فراموشی میسپارند بکلی مسأله یوسف را فراموش کرد قرآن میگوید: «شیطان یادآوری از یوسف را نزد صاحبش از خاطر او برد» (فَأَنْساهُ الشَّیْطانُ ذِکْرَ رَبِّهِ).
و به این ترتیب، یوسف به دست فراموشی سپرده شد «و چند سال در زندان باقی ماند» (فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ).
در باره سالهای زندان یوسف گفتگوست ولی مشهور این است که مجموع زندان یوسف 7 سال بوده، ولی بعضی گفتهاند قبل از ماجرای خواب زندانیان 5 سال در زندان بود و بعد از آن هم هفت سال ادامه یافت. سالهایی پررنج و زحمت اما از نظر ارشاد و سازندگی پربار و پربرکت.
(آیه 43)- ماجرای خواب سلطان مصر! یوسف سالها در تنگنای زندان به صورت یک انسان فراموش شده باقی ماند، تنها کار او خودسازی، و ارشاد و راهنمایی زندانیان بود.
تا این که یک حادثه به ظاهر کوچک سرنوشت او را تغییر داد، نه تنها سرنوشت او که سرنوشت تمام ملت مصر و اطراف آن را دگرگون ساخت.
پادشاه مصر که میگویند نامش «ولید بن ریّان» بود- و عزیز مصر وزیر او محسوب میشد- خواب ظاهرا پریشانی دید، و صبحگاهان تعبیر کنندگان خواب و اطرافیان خود را حاضر ساخت و چنین «گفت: من در خواب دیدم که هفت گاو لاغر به هفت گاو چاق حمله کرد و آنها را میخورند، و نیز هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشکیده را دیدم» که خشکیدهها بر گرد سبزها پیچیدند و آنها را از میان بردند (وَ قالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَری سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلاتٍ
[شماره صفحه واقعی : 424]
خُضْرٍ وَ أُخَرَ یابِساتٍ)
.سپس رو به آنها کرد و گفت: «ای جمعیت اشراف! در باره خواب من نظر دهید اگر قادر به تعبیر خواب هستید» (یا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی رُءْیایَ إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیا تَعْبُرُونَ).
(آیه 44)- ولی حواشی سلطان بلافاصله «اظهار داشتند که: اینها خوابهای پریشان است و ما به تعبیر این گونه خوابهای پریشان آشنا نیستیم»! (قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِیلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِینَ).
(آیه 45)- در اینجا ساقی شاه که سالها قبل از زندان آزاد شده بود به یاد خاطره زندان و تعبیر خواب یوسف افتاد.
همچنان که آیه میگوید: «و یکی از آن دو که نجات یافته بود- و بعد از مدتی به خاطرش آمد- گفت: من شما را از تعبیر این خواب خبر میدهم، مرا (به سراغ استاد ماهر این کار که در گوشه زندان است) بفرستید» تا خبر صحیح دست اول را برای شما بیاورم (وَ قالَ الَّذِی نَجا مِنْهُما وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ).
این سخن وضع مجلس را دگرگون ساخت و همگی چشمها را به ساقی دوختند سر انجام به او اجازه داده شد که هر چه زودتر دنبال این مأموریت برود.
(آیه 46)- ساقی به زندان و به سراغ دوست قدیمی خود یوسف آمد، همان دوستی که در حق او بیوفایی فراوان کرده بود اما شاید میدانست بزرگواری یوسف مانع از آن خواهد شد که سر گله باز کند.
رو به یوسف کرد و چنین گفت: «یوسف! ای مرد بسیار راستگو! در باره این خواب اظهار نظر کن که کسی در خواب دیده است که هفت گاو لاغر، هفت گاو چاق را میخورند، و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشکیده» که دومی بر اولی پیچیده و آن را نابوده کرده است (یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنا فِی سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یابِساتٍ).
«شاید من به سوی این مردم باز گردم، باشد که آنها از اسرار این خواب آگاه شوند» (لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی النَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 425]
(آیه 47)- به هر حال یوسف بیآنکه هیچ قید و شرطی قائل شود و یا پاداشی بخواهد فورا خواب را به عالیترین صورتی تعبیر کرد، تعبیری گویا و خالی از هرگونه پرده پوشی، و توأم با راهنمایی و برنامهریزی برای آینده تاریکی که در پیش داشتند، «او چنین گفت: هفت سال پیدرپی باید با جدیت زراعت کنید (چرا که در این هفت سال بارندگی فراوان است) ولی آنچه را درو میکنید به صورت همان خوشه در انبارها ذخیره کنید، جز به مقدار کم و جیرهبندی که برای خوردن نیاز دارید» (قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّا تَأْکُلُونَ).
(آیه 48)- «پس از آن، هفت سال سخت (و خشکی و قحطی) میآید، که آنچه را برای آن سالها ذخیره کردهاید، میخورند» (ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذلِکَ سَبْعٌ شِدادٌ یَأْکُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ).
ولی مراقب باشید در آن هفت سال خشک و قحطی نباید تمام موجودی انبارها را صرف تغذیه کنید، بلکه باید «مقدار کمی که (برای بذر) ذخیره خواهید کرد» برای زراعت سال بعد که سال خوبی خواهد بود نگهداری نمایید (إِلَّا قَلِیلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ).
(آیه 49)- اگر با برنامه و نقشه حساب شده این هفت سال خشک و سخت را پشت سر بگذارید دیگر خطری شما را تهدید نمیکند، «سپس سالی فرا میرسد که باران فراوان نصیب مردم میشود» (ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عامٌ فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ).
«و در آن سال (نه تنها کار زراعت خوب میشود بلکه) مردم عصاره (میوهها و دانههای روغنی را) میگیرند» و سال پربرکتی است (وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ).
تعبیری که یوسف برای این خواب کرد چقدر حساب شده بود! در حقیقت یوسف یک معبر ساده خواب نبود، بلکه یک رهبر بود که از گوشه زندان برای آینده یک کشور برنامهریزی میکرد و یک طرح چند مادهای حد اقل پانزده ساله به آنها ارائه داد و این تعبیر و طراحی برای آینده موجب شد که هم مردم مصر از قحطی کشنده نجات یابند و هم یوسف از زندان و هم حکومت از دست خودکامگان!
[شماره صفحه واقعی : 426]
(آیه 50)- تبرئه یوسف از هرگونه اتهام! تعبیری که یوسف برای خواب شاه مصر کرد اجمالا به او فهماند که این مرد یک غلام زندانی نیست بلکه شخص فوق العادهای است که طی ماجرای مرموزی به زندان افتاده است لذا مشتاق دیدار او شد اما نه آنچنان که غرور و کبر سلطنت را کنار بگذارد و خود به دیدار یوسف بشتابد بلکه «پادشاه گفت: او را نزد من آورید!» (وَ قالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ).
«ولی هنگامی که فرستاده او نزد یوسف آمد (به جای این که دست و پای خود را گم کند که بعد از سالها در سیاه چال زندان بودن اکنون نسیم آزادی میوزد به فرستاده شاه جواب منفی داد و) گفت: (من از زندان بیرون نمیآیم) به سوی صاحبت بازگرد و از او بپرس آن زنانی که (در قصر عزیز مصر وزیر تو) دستهای خود را بریدند به چه دلیل بود»؟ (فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلی رَبِّکَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِی قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ).
او نمیخواست ننگ عفو شاه را بپذیرد و پس از آزادی به صورت یک مجرم یا لااقل یک متهم که مشمول عفو شاه شده است زندگی کند. او میخواست نخست بیگناهی و پاکدامنیش کاملا به ثبوت رسد، و سر بلند آزاد گردد.
سپس اضافه نمود اگر توده مردم مصر و حتی دستگاه سلطنت ندانند نقشه زندانی شدن من چگونه و به وسیله چه کسانی طرح شد «اما پروردگار من از نیرنگ و نقشه آن زنان آگاه است» (إِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلِیمٌ).
(آیه 51)- فرستاده مخصوص به نزد شاه برگشت و پیشنهاد یوسف را بیان داشت، این پیشنهاد که با مناعت طبع و علوّ همت همراه بود او را بیشتر تحت تأثیر عظمت و بزرگی یوسف قرار داد لذا فورا به سراغ زنانی که در این ماجرا شرکت داشتند فرستاد و آنها را احضار کرد، رو به سوی آنها کرد و «گفت: بگویید ببینم در آن هنگام که شما تقاضای کامجویی از یوسف کردید جریان کار شما چه بود»؟! (قالَ ما خَطْبُکُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ).
در اینجا وجدانهای خفته آنها یک مرتبه در برابر این سؤال بیدار شد و همگی متفقا به پاکی یوسف گواهی دادند و «گفتند: منزه است خداوند ما هیچ عیب
[شماره صفحه واقعی : 427]
و گناهی در یوسف سراغ نداریم» (قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ).
همسر عزیز مصر که در اینجا حاضر بود احساس کرد موقع آن فرا رسیده است که سالها شرمندگی وجدان را با شهادت قاطعش به پاکی یوسف و گنهکاری خویش جبران کند، بخصوص این که او بزرگواری بینظیر یوسف را از پیامی که برای شاه فرستاده بود درک کرد چرا که در پیامش کمترین سخنی از وی به میان نیاورده و تنها از زنان مصر بطور سر بسته سخن گفته است.
یک مرتبه، گویی انفجاری در درونش رخ داد. قرآن میگوید: «همسر عزیز مصر فریاد زد: الآن حق آشکار شد، من پیشنهاد کامجویی به او کردم او راستگو است» و من اگر سخنی در باره او گفتهام دروغ بوده است دروغ! (قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِینَ).
(آیه 52)- همسر عزیز در ادامه سخنان خود چنین گفت: «من این اعتراف صریح را به خاطر آن کردم که (یوسف) بداند در غیابش نسبت به او خیانت نکردم» (ذلِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ).
چرا که من بعد از گذشتن این مدت و تجربیاتی که داشتهام فهمیدهام «خداوند نیرنگ و کید خائنان را هدایت نمیکند» (وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی کَیْدَ الْخائِنِینَ).
(آیه 53)- باز ادامه داد: «من هرگز نفس سرکش خویش را تبرئه نمیکنم چرا که (میدانم) این نفس اماره ما را به بدیها فرمان میدهد» (وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ).
«مگر آنچه پروردگارم رحم کند» و با حفظ و کمک او مصون بمانیم (إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی).
و در هر حال در برابر این گناه از او امید عفو و بخشش دارم «چرا که پروردگارم غفور و رحیم است» (إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ).
شکست همسر عزیز مصر که نامش «زلیخا» یا «راعیل» بود در مسیر گناه
[شماره صفحه واقعی : 428]
باعث تنبه او گردید، و از کردار ناهنجار خود پشیمان گشت و روی به درگاه خدا آورد.
و خوشبخت کسانی که از شکستها، پیروزی میسازند و از ناکامیها کامیابی، و از اشتباهات خود راههای صحیح زندگی را مییابند و در میان تیره بختیها نیکبختی خود را پیدا میکنند.
(آیه 54)- یوسف خزانهدار کشور مصر میشود! در شرح زندگی پرماجرای یوسف، این پیامبر بزرگ الهی به اینجا رسیدیم که سر انجام پاکدامنی او بر همه ثابت شد و حتی دشمنانش به پاکیش شهادت دادند، و ثابت شد که تنها گناه او که به خاطر آن، وی را به زندان افکندند چیزی جز پاکدامنی و تقوا و پرهیزکاری نبوده است.
در ضمن معلوم شد این زندانی بیگناه کانونی است از علم و آگاهی و هوشیاری، و استعداد مدیریت در یک سطح بسیار عالی.
در دنبال این ماجرا، قرآن میگوید: «و ملک دستور داد او را نزد من آورید، تا او را مشاور و نماینده مخصوص خود سازم» و از علم و دانش و مدیریت او برای حل مشکلاتم کمک گیرم (وَ قالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی).
نماینده ویژه «ملک» وارد زندان شد و به دیدار یوسف شتافت و اظهار داشت که او علاقه شدیدی به تو پیدا کرده است برخیز تا نزد او برویم.
یوسف به نزد ملک آمد و با او به گفتگو نشست «هنگامی که ملک با وی گفتگو کرد (و سخنان پرمغز و پرمایه یوسف را که از علم و هوش و درایت فوق العادهای حکایت میکرد شنید، بیش از پیش شیفته و دلباخته او شد و) گفت:
تو امروز نزد ما دارای منزلت عالی و اختیارات وسیع هستی و مورد اعتماد و وثوق ما خواهی بود» (فَلَمَّا کَلَّمَهُ قالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنا مَکِینٌ أَمِینٌ).
(آیه 55)- تو باید امروز در این کشور، مصدر کارهای مهم باشی و بر اصلاح امور همت کنی، یوسف پیشنهاد کرد، خزانهدار کشور مصر باشد و «گفت: مرا در رأس خزانهداری این سرزمین قرار ده چرا که من هم حافظ و نگهدار خوبی هستم
[شماره صفحه واقعی : 429]
و هم به اسرار این کار واقفم» (قالَ اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ).
یوسف میدانست یک ریشه مهم نابسامانیهای آن جامعه مملو از ظلم و ستم در مسائل اقتصادیش نهفته است، اکنون که آنها به حکم اجبار به سراغ او آمدهاند، چه بهتر که نبض اقتصاد کشور مصر، مخصوصا مسائل کشاورزی را در دست گیرد و به یاری مستضعفان بشتابد، از تبعیضها تا آنجا که قدرت دارد بکاهد، حق مظلومان را از ظالمان بگیرد، و به وضع بیسر و سامان آن کشور پهناور سامان بخشد.
ضمنا تعبیر «إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» دلیل بر اهمیت «مدیریت» در کنار «امانت» است و نشان میدهد که پاکی و امانت به تنهایی برای پذیرش یک پست حساس اجتماعی کافی نیست بلکه علاوه بر آن آگاهی و تخصص و مدیریت نیز لازم است.
(آیه 56)- به هر حال حال، خداوند در اینجا میگوید: «و این چنین ما یوسف را بر سرزمین مصر، مسلط ساختیم که هرگونه میخواست در آن تصرف میکرد» (وَ کَذلِکَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْها حَیْثُ یَشاءُ).
آری «ما رحمت خویش و نعمتهای مادی و معنوی را به هر کس بخواهیم و شایسته بدانیم میبخشیم» (نُصِیبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ).
«و ما هرگز پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهیم کرد» (وَ لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ).
و اگر هم به طول انجامد سر انجام آنچه را شایسته آن بودهاند به آنها خواهیم داد که در پیشگاه ما هیچ کار نیکی به دست فراموشی سپرده نمیشود.
(آیه 57)- ولی مهم این است که تنها به پاداش دنیا قناعت نخواهیم کرد «و پاداشی که در آخرت به آنها خواهد رسید بهتر و شایستهتر است برای کسانی که ایمان آوردند و تقوا پیشه کردند» (وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ).
(آیه 58)- پیشنهاد تازه یوسف به برادران: سر انجام همان گونه که پیش بینی میشد، هفت سال پیدرپی وضع کشاورزی مصر بر اثر بارانهای پربرکت و فراوانی آب نیل کاملا رضایت بخش بود، و یوسف دستور داد مردم مقدار مورد نیاز خود را
[شماره صفحه واقعی : 430]
از محصول بردارند و بقیه را به حکومت بفروشند و به این ترتیب، انبارها و مخازن از آذوقه پر شد.
این هفت سال پربرکت و وفور نعمت گذشت، و قحطی و خشکسالی چهره عبوس خود را نشان داد، و آنچنان آسمان بر زمین بخیل شد که زرع و نخیل لب تر نکردند، و مردم از نظر آذوقه در مضیقه افتادند و یوسف نیز تحت برنامه و نظم خاصی که توأم با آینده نگری بود غلّه به آنها میفروخت و نیازشان را به صورت عادلانهای تأمین میکرد.
این خشکسالی منحصر به سرزمین مصر نبود، به کشورهای اطراف نیز سرایت کرد، و مردم «فلسطین» و سرزمین «کنعان» را که در شمال شرقی مصر قرار داشتند فرا گرفت، و «خاندان یعقوب» که در این سرزمین زندگی میکردند نیز به مشکل کمبود آذوقه گرفتار شدند، و به همین دلیل یعقوب تصمیم گرفت، فرزندان خود را به استثنای «بنیامین» که به جای یوسف نزد پدر ماند راهی مصر کند.
آنها با کاروانی که به مصر میرفت به سوی این سرزمین حرکت کردند و به گفته بعضی پس از 18 روز راهپیمایی وارد مصر شدند.
طبق تواریخ، افراد خارجی به هنگام ورود به مصر باید خود را معرفی میکردند تا مأمورین به اطلاع یوسف برسانند، هنگامی که مأمورین گزارش کاروان فلسطین را دادند، یوسف در میان درخواست کنندگان غلات نام برادران خود را دید، و آنها را شناخت و دستور داد، بدون آن که کسی بفهمد آنان برادر وی هستند احضار شوند و آن چنانکه قرآن میگوید: «و برادران یوسف آمدند و بر او وارد شدند او آنها را شناخت، ولی آنها وی را نشناختند» (وَ جاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ).
آنها حق داشتند یوسف را نشناسند، زیرا از یک سو سی تا چهل سال از روزی که او را در چاه انداخته بودند تا روزی که به مصر آمدند گذشته بود، و از سویی دیگر، آنها هرگز چنین احتمالی را نمیدادند که برادرشان عزیز مصر شده باشد. اصلا احتمال حیات یوسف پس از آن ماجرا در نظر آنها بسیار بعید بود.
[شماره صفحه واقعی : 431]
به هر حال آنها غلّه مورد نیاز خود را خریداری کردند.
(آیه 59)- یوسف برادران را مورد لطف و محبت فراوان قرار داد، و در گفتگو را با آنها باز کرد، برادران گفتند: ما، ده برادر از فرزندان یعقوب هستیم، و او نیز فرزند زاده ابراهیم خلیل پیامبر بزرگ خداست، اگر پدر ما را میشناختی احترام بیشتری میکردی، ما پدر پیری داریم که از پیامبران الهی است، ولی اندوه عمیقی سراسر وجود او را در بر گرفته! یوسف فورا پرسید: این همه اندوه چرا؟
گفتند: او پسری داشت، که بسیار مورد علاقهاش بود و از نظر سن از ما کوچکتر بود، روزی همراه ما برای شکار و تفریح به صحرا آمد، و ما از او غافل ماندیم و گرگ او را درید! و از آن روز تاکنون، پدر برای او گریان و غمگین است.
بعضی از مفسران چنین نقل کردهاند که عادت یوسف این بود که به هر کس یک بار شتر غلّه بیشتر نمیفروخت، و چون برادران یوسف، ده نفر بودند، ده بار غلّه به آنها داد، آنها گفتند: ما پدر پیری داریم که به خاطر شدت اندوه نمیتواند مسافرت کند و برادر کوچکی که برای خدمت و انس، نزد او مانده است، سهمیهای هم برای آن دو به ما مرحمت کن.
یوسف دستور داد و بار دیگر بر آن افزودند، سپس رو کرد به آنها و گفت: در سفر آینده برادر کوچک را به عنوان نشانه همراه خود بیاورید.
در اینجا قرآن میگوید: «و هنگامی که (یوسف) بارهای آنها را آماده ساخت به آنها گفت: آن برادری را که از پدر دارید نزد من بیاورید» (وَ لَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ).
سپس اضافه کرد: «آیا نمیبینید، حق پیمانه را ادا میکنم، و من بهترین میزبانها هستم»؟ (أَ لا تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ).
(آیه 60)- و به دنبال این تشویق و اظهار محبت، آنها را با این سخن تهدید کرد که «اگر آن برادر را نزد من نیاورید، نه کیل و غلّهای نزد من خواهید داشت، و نه اصلا به من نزدیک شوید» (فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلا کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَ لا تَقْرَبُونِ).
[شماره صفحه واقعی : 432]
یوسف میخواست به هر ترتیبی شده «بنیامین» را نزد خود آورد، گاهی از طریق اظهار محبت و گاهی از طریق تهدید وارد میشد، ضمنا از این تعبیرات روشن میشود که خرید و فروش غلات در مصر از طریق وزن نبود بلکه به وسیله پیمانه بود و نیز روشن میشود که یوسف به تمام معنی میهمان نواز بود.
(آیه 61)- برادران در پاسخ او «گفتند: ما با پدرش گفتگو میکنیم (و سعی خواهیم کرد موافقت او را جلب کنیم) و ما این کار را خواهیم کرد» (قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَ إِنَّا لَفاعِلُونَ).
آنها یقین داشتند، میتوانند از این نظر در پدر نفوذ کنند و موافقتش را جلب نمایند و باید چنین باشد، جایی که آنها توانستند یوسف را با اصرار و الحاح از دست پدر در آورند چگونه نمیتوانند بنیامین را از او جدا سازند؟
(آیه 62)- در اینجا یوسف برای این که عواطف آنها را به سوی خود بیشتر جلب کند و اطمینان کافی به آنها بدهد، «به کارگزارانش گفت: وجوهی را که آنها (برادران) در برابر غلّه پرداختهاند (دور از چشم آنها) دربارهایشان بگذارید، تا به هنگامی که به خانواده خود بازگشتند (و بارها را گشودند) آن را بشناسند تا شاید بار دیگر به مصر بازگردند» (وَ قالَ لِفِتْیانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِی رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلی أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ).
نخستین سؤالی که در ارتباط با آیات فوق پیش میآید این است که چگونه یوسف خود را به برادران معرفی نکرد، تا زودتر او را بشناسد و به سوی پدر بازگردند، و او را از غم و اندوه جانکاه فراق یوسف درآورند؟
بسیاری از مفسران به پاسخ این سؤال پرداختهاند و جوابهایی ذکر کردهاند که به نظر میرسد بهترین آنها این است که یوسف چنین اجازهای را از طرف پروردگار نداشت، زیرا ماجرای فراق یوسف گذشته از جهات دیگر صحنه آزمایش و میدان امتحانی بود برای یعقوب و میبایست دوران این آزمایش به فرمان پروردگار به آخر برسد، و قبل از آن یوسف مجاز نبود خبر دهد.
[شماره صفحه واقعی : 433]
به علاوه اگر یوسف بلافاصله خود را به برادران معرفی میکرد، ممکن بود عکس العملهای نامطلوبی داشته باشد از جمله این که آنها چنان گرفتار وحشت شوند که دیگر به سوی او بازنگردند، به خاطر این که احتمال میدادند یوسف انتقام گذشته را از آنها بگیرد.
(آیه 63)- سر انجام موافقت پدر جلب شد! برادران یوسف با دست پر و خوشحالی فراوان به کنعان بازگشتند، ولی در فکر آینده بودند که اگر پدر با فرستادن برادر کوچک (بنیامین) موافقت نکند، عزیز مصر آنها را نخواهد پذیرفت و سهمیهای به آنها نخواهد داد.
لذا قرآن میگوید: «هنگامی که آنها به سوی پدر بازگشتند گفتند: پدر! دستور داده شده است که در آینده (سهمیهای به ما ندهند و) کیل و پیمانهای برای ما نکنند» (فَلَمَّا رَجَعُوا إِلی أَبِیهِمْ قالُوا یا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ).
«اکنون که چنین است برادرمان را با ما بفرست تا بتوانیم کیل و پیمانهای دریافت داریم» (فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَکْتَلْ).
«و مطمئن باش که او را حفظ خواهیم کرد» (وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ).
(آیه 64)- پدر که هرگز خاطره یوسف را فراموش نمیکرد از شنیدن این سخن ناراحت و نگران شد، رو به آنها کرده «گفت: آیا من نسبت به این (برادر) به شما اطمینان کنم همان گونه که نسبت به برادرش (یوسف) در گذشته به شما اطمینان کردم» (قالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ إِلَّا کَما أَمِنْتُکُمْ عَلی أَخِیهِ مِنْ قَبْلُ).
سپس اضافه کرد: «در هر حال خداوند بهترین حافظ و ارحم الراحمین است» (فَاللَّهُ خَیْرٌ حافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ).
(آیه 65)- سپس برادرها «هنگامی که متاع خود را گشودند دیدند سرمایه آنها، به آنها بازگردانده شده»! و تمام آنچه را به عنوان بهای غلّه، به عزیز مصر پرداخته بودند، در درون بارهاست! (وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ).
آنها که این موضوع را سندی قاطع بر گفتار خود مییافتند، نزد پدر آمدند
[شماره صفحه واقعی : 434]
«گفتند: پدر جان! ما دیگر بیش از این چه میخواهیم؟ این سرمایه ماست که به ما باز پس گردانده شده است» (قالُوا یا أَبانا ما نَبْغِی هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَیْنا).
پدر جان! دیگر جای درنگ نیست، برادرمان را با ما بفرست «ما برای خانواده خود مواد غذایی خواهیم آورد» (وَ نَمِیرُ أَهْلَنا).
«و در حفظ برادر خواهیم کوشید» (وَ نَحْفَظُ أَخانا).
«و یک بار شتر هم (به خاطر او) خواهیم افزود» (وَ نَزْدادُ کَیْلَ بَعِیرٍ).
«و این کار (برای عزیز مصر، این مرد بزرگوار و سخاوتمندی که ما دیدیم) کار ساده و آسانی است» (ذلِکَ کَیْلٌ یَسِیرٌ).
(آیه 66)- ولی یعقوب با تمام این احوال، راضی به فرستادن فرزندش بنیامین با آنها نبود، و از طرفی اصرار آنها که با منطق روشنی همراه بود، او را وادار میکرد که در برابر این پیشنهاد تسلیم شود، سر انجام راه چاره را در این دید که نسبت به فرستادن فرزند، موافقت مشروط کند، لذا به آنها چنین «گفت: من هرگز او را با شما نخواهم فرستاد تا پیمان مؤکد الهی بدهید که او را حتما نزد من خواهید آورد مگر این که (بر اثر مرگ و یا عوامل دیگر) قدرت از شما سلب شود» (قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتَّی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلَّا أَنْ یُحاطَ بِکُمْ).
منظور از «مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ» (وثیقه الهی) همان عهد و پیمان و سوگندی بوده که با نام خداوند همراه است.
به هر حال برادران یوسف پیشنهاد پدر را پذیرفتند، «و هنگامی که عهد و پیمان خود را در اختیار پدر گذاشتند (یعقوب) گفت: خداوند شاهد و ناظر و حافظ آن است که ما میگوییم» (فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ).
(آیه 67)- سر انجام برادران یوسف پس از جلب موافقت پدر، برادر کوچک را با خود همراه کردند و برای دومین بار آماده حرکت به سوی مصر شدند، در اینجا پدر، نصیحت و سفارشی به آنها کرد «و گفت: فرزندانم! شما از یک در وارد نشوید، بلکه از درهای مختلف وارد شوید» (وَ قالَ یا بَنِیَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ). تا مورد حسد و سعایت حسودان قرار نگیرید.
[شماره صفحه واقعی : 435]
و اضافه کرد «من با این دستور نمیتوانم حادثهای را که از سوی خدا حتمی است از شما برطرف سازم» (وَ ما أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ).
و در پایان گفت: «حکم و فرمان از آن خداست» (إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ).
«بر او توکل کردهام» (عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ).
و «همه متوکلان باید بر او توکل کنند» و از او استمداد بجویند و کار خود را به او واگذارند (وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ).
(آیه 68)- برادران حرکت کردند و پس از پیمودن راه طولانی میان کنعان و مصر، وارد سرزمین مصر شدند «و هنگامی که طبق آنچه پدر به آنها امر کرده بود (از راههای مختلف) وارد مصر شدند این کار هیچ حادثه الهی را نمیتوانست از آنها دور سازد» (وَ لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما کانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ).
بلکه تنها فایدهاش این بود «که حاجتی در دل یعقوب بود که از این طریق انجام میشد» (إِلَّا حاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضاها).
اشاره به این که تنها اثرش تسکین خاطر پدر و آرامش قلب او بود، چرا که او از همه فرزندان خود دور بود، و شب و روز در فکر آنها و یوسف بود، و از گزند حوادث و حسد حسودان و بدخواهان بر آنها میترسید، و همین اندازه که اطمینان داشت آنها دستوراتش را به کار میبندند دلخوش بود.
سپس قرآن یعقوب را با این جمله مدح و توصیف میکند که: «او از طریق تعلیمی که ما به او دادیم، علم و آگاهی داشت، در حالی که اکثر مردم نمیدانند» (وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 69)- طرحی برای نگهداری برادر: سر انجام برادران بر یوسف وارد شدند، و به او اعلام داشتند که دستور تو را به کار بستیم و با این که پدر در آغاز موافق فرستادن برادر کوچک، با ما نبود با اصرار او را راضی ساختیم، تا بدانی ما به گفته و عهد خود وفاداریم.
یوسف، آنها را با احترام و اکرام تمام پذیرفت، و به میهمانی خویش دعوت کرد، دستور داد هر دو نفر در کنار سفره یا طبق غذا قرار گیرند، آنها چنین
[شماره صفحه واقعی : 436]
کردند، در این هنگام «بنیامین» که تنها مانده بود گریه را سر داد و گفت: اگر برادرم یوسف زنده بود، مرا با خود بر سر یک سفره مینشاند، چرا که از یک پدر و مادر بودیم.
یوسف رو به آنها کرد و گفت: مثل این که برادر کوچکتان تنها مانده است؟
من برای رفع تنهائیش او را با خودم بر سر یک سفره مینشانم! سپس دستور داد برای هر دو نفر یک اتاق خواب مهیا کردند، باز «بنیامین» تنها ماند، یوسف گفت: او را نزد من بفرستید، در این هنگام یوسف برادرش را نزد خود جای داد، اما دید او بسیار ناراحت و نگران است و دائما به یاد برادر از دسته رفتهاش یوسف میباشد، در اینجا پیمانه صبر یوسف لبریز شد و پرده از روی حقیقت برداشت، چنانکه قرآن میگوید: «هنگامی که وارد بر یوسف شدند او برادرش را نزد خود جای داد و گفت: من همان برادرت یوسفم، غم مخور و اندوه به خویش راه مده و از کارهایی که اینها میکنند نگران مباش»! (وَ لَمَّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ آوی إِلَیْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّی أَنَا أَخُوکَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ).
منظور از کارهای برادران که «بنیامین» را ناراحت میکرده است، بیمهریهایی است که نسبت به او و یوسف داشتند، و نقشههایی که برای طرد آنها از خانواده کشیدند.
(آیه 70)- در این هنگام طبق بعضی از روایات، یوسف به برادرش بنیامین گفت: آیا دوست داری نزد من بمانی؟ او گفت آری ولی برادرانم هرگز راضی نخواهند شد. یوسف گفت: غصه مخور من نقشهای میکشم که آنها ناچار شوند تو را نزد من بگذارند، «سپس هنگامی که بارهای غلات را برای برادران آماده ساخت پیمانه گران قیمت مخصوص را، درون بار برادرش بنیامین گذاشت چون برای هر کدام باری از غلّه میداد (فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ).
البته این کار در خفا انجام گرفت، و شاید تنها یک نفر از مأموران، بیشتر از آن آگاه نشد، در این هنگام مأموران کیل مواد غذایی مشاهده کردند که اثری از پیمانه مخصوص و گران قیمت نیست، در حالی که قبلا در دست آنها بود: لذا همین که
[شماره صفحه واقعی : 437]
قافله آماده حرکت شد، «ندا دهندهای فریاد زد: ای اهل قافله! شما سارق هستید»! (ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ).
برادران یوسف که این جمله را شنیدند، سخت تکان خوردند و وحشت کردند، چرا که هرگز چنین احتمالی به ذهنشان راه نمییافت که بعد از این همه احترام و اکرام، متهم به سرقت شوند!
(آیه 71)- لذا «رو به آنها کردند و گفتند: مگر چه چیز گم کردهاید»؟ (قالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ ما ذا تَفْقِدُونَ).
(آیه 72)- «گفتند: ما پیمانه سلطان را گم کردهایم» و نسبت به شما ظنین هستیم (قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِکِ).
و از آنجا که پیمانه، گران قیمت و مورد علاقه ملک بوده است، «هر کس آن را بیابد و بیاورد، یک بار شتر به او جایزه خواهیم داد» (وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ).
سپس گوینده این سخن برای تأکید بیشتر گفت: «و من شخصا این جایزه را تضمین میکنم» (وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ).
(آیه 73)- برادران که سخت از شنیدن این سخن نگران و دستپاچه شدند، و نمیدانستند جریان چیست؟ رو به آنها کرده «گفتند: به خدا سوگند شما میدانید ما نیامدهایم در اینجا فساد کنیم و ما هیچ گاه سارق نبودهایم» (قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ ما کُنَّا سارِقِینَ).
(آیه 74)- در این هنگام مأموران رو به آنها کرده «گفتند: اگر شما دروغ بگویید جزایش چیست؟» (قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ کُنْتُمْ کاذِبِینَ).
(آیه 75)- و آنها در پاسخ «گفتند: جزایش این است که هر کس پیمانه ملک، در بار او پیدا شود خودش را، توقیف کنید و به جای آن بردارید» (قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ).
«آری ما این چنین ستمکاران را کیفر میدهیم» (کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ).
(آیه 76)- در این هنگام یوسف دستور داد که بارهای آنها را بگشایند و یک یک بازرسی کنند، منتها برای این که طرح و نقشه اصلی یوسف معلوم نشود،
[شماره صفحه واقعی : 438]
«نخست بارهای دیگران را قبل از بار برادرش (بنیامین) بازرسی کرد و سپس پیمانه مخصوص را از بار برادرش بیرون آورد» (فَبَدَأَ بِأَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِیهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِیهِ).
همین که پیمانه در بار بنیامین پیدا شد، دهان برادران از تعجب باز ماند، گویی کوهی از غم و اندوه بر آنان فرود آمد. از یک سو برادر آنها ظاهرا مرتکب چنین سرقتی شده و مایه سرشکستگی آنهاست، و از سوی دیگر موقعیت آنها را نزد عزیز مصر به خطر میاندازد، و از همه اینها گذشته پاسخ پدر را چه بگویند؟
چگونه او باور میکند که برادران تقصیری در این زمینه نداشتهاند؟
سپس قرآن چنین اضافه میکند که: «ما این گونه برای یوسف، طرح ریختیم» (کَذلِکَ کِدْنا لِیُوسُفَ). تا برادر خود را به گونهای که برادران دیگر نتوانند مقاومت کنند نزد خود نگاه دارد.
مسأله مهم اینجاست که اگر یوسف میخواست طبق قوانین مصر با برادرش بنیامین رفتار کند میبایست او را مضروب سازد و به زندان بیفکند. لذا قبلا از برادران اعتراف گرفت که اگر شما دست به سرقت زده باشید، کیفرش نزد شما چیست؟ آنها هم طبق سنتی که داشتند پاسخ دادند که در محیط ما شخص سارق را در برابر سرقتی که کرده بر میدارند، و یوسف طبق همین برنامه با آنها رفتار کرد، چرا که یکی از طرق کیفر مجرم آن است که او را طبق قانون و سنت خودش کیفر دهند.
به همین جهت قرآن میگوید: «یوسف نمیتوانست برادرش را طبق آیین ملک مصر بر دارد» و نزد خود نگهدارد (ما کانَ لِیَأْخُذَ أَخاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ).
سپس به عنوان یک استثناء میفرماید: «مگر این که خداوند بخواهد: (إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ).
اشاره به این که: این کاری که یوسف انجام داد و با برادران همانند سنت خودشان رفتار کرد طبق فرمان الهی بود، و نقشهای بود برای حفظ برادر، و تکمیل آزمایش پدرش یعقوب، و آزمایش برادران دیگر!
[شماره صفحه واقعی : 439]
و در پایان اضافه میکند: «ما درجات هر کس را بخواهیم بالا میبریم» (نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ). درجات کسانی که شایسته باشند و همچون یوسف از بوته امتحانات، سالم به در آیند.
«و در هر حال برتر از هر صاحب علمی عالمی است» یعنی خدا، (وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ).
و هم او بود که طرح این نقشه را به یوسف الهام کرده بود.
(آیه 77)- برادران سر انجام باور کردند که برادرشان «بنیامین» دست به سرقت زشت و شومی زده است، و سابقه آنها را نزد عزیز مصر بکلی خراب کرده است و لذا برای این که خود را تبرئه کنند «گفتند: اگر او [بنیامین] دزدی کند (چیز عجیبی نیست، چرا که) برادرش (یوسف) نیز قبلا مرتکب دزدی شده است» که هر دو از یک پدر و مادرند و حساب آنها از ما که از مادر دیگری هستیم جدا است! (قالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ).
یوسف از شنیدن این سخن سخت ناراحت شد و «آن را در دل مکتوم داشت، و برای آنها آشکار نساخت» (فَأَسَرَّها یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِها لَهُمْ).
چرا که او میدانست آنها با این سخن، مرتکب تهمت بزرگی شدهاند، ولی با پاسخ آنها نپرداخت، همین اندازه سر بسته به آنها «گفت: «شما (از دیدگاه من،) از نظر منزلت بدترین مردمید» (قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَکاناً).
سپس افزود: «و خداوند از آنچه توصیف میکنید، آگاهتر است» (وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ). ط
(آیه 78)- هنگامی که برادران دیدند برادر کوچکشان بنیامین طبق قانونی که خودشان آن را پذیرفتهاند میبایست نزد عزیز مصر بماند و از سوی دیگر با پدر پیمان بستهاند که حدّ اکثر کوشش خود را در حفظ و بازگرداندن بنیامین به خرج دهند، رو به سوی یوسف که هنوز برای آنها ناشناخته بود کردند و «گفتند: ای عزیز مصر! و ای زمامدار بزرگوار، او پدری دارد پیر و سالخورده (که قدرت بر تحمل فراق او را ندارد ما طبق اصرار تو او را از پدر جدا کردیم و او از ما پیمان مؤکد گرفته
[شماره صفحه واقعی : 440]
که به هر قیمتی هست، او را بازگردانیم، بیا بزرگواری کن) و یکی از ما را به جای او بگیر» (قالُوا یا أَیُّهَا الْعَزِیزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَیْخاً کَبِیراً فَخُذْ أَحَدَنا مَکانَهُ).
«چرا که ما تو را از نیکوکاران میبینیم» (إِنَّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ). و این اولین بار نیست که نسبت به ما محبت فرمودی بیا و محبت خود را با این کار تکمیل فرما.
(آیه 79)- یوسف این پیشنهاد را شدیدا نفی کرد و «گفت: پناه بر خدا (چگونه ممکن است) ما کسی را جز آن کس که متاع خود را نزد او یافتهایم بگیریم» هرگز شنیدهاید آدم با انصافی، بیگناهی را به جرم دیگری مجازات کند؟ (قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ).
«اگر چنین کنیم مسلما ظالم خواهیم بود» (إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ).
قابل توجه این که یوسف در این گفتار خود هیچ گونه نسبت سرقت به برادر نمیدهد بلکه از او تعبیر میکند به کسی که متاع خود را نزد او یافتهایم، و این دلیل بر آن است که او دقیقا توجه داشت که در زندگی هرگز خلاف نگوید.
(آیه 80)- برادران سر افکنده به سوی پدر بازگشتند: برادران آخرین تلاش و کوشش خود را برای نجات بنیامین کردند، ولی تمام راهها را به روی خود بسته دیدند.
لذا مأیوس شدند و تصمیم به مراجعت به کنعان و گفتن ماجرا برای پدر را گرفتند، قرآن میگوید: «هنگامی که آنها (از عزیز مصر یا از نجات برادر) مأیوس شدند به گوشهای آمدند و خود را از دگران جدا ساختند و به نجوا و سخنان در گوشی پرداختند» (فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا).
به هر حال، «برادر بزرگتر (در آن جلسه خصوصی به آنها) گفت: مگر نمیدانید که پدرتان از شما پیمان الهی گرفته است» که بنیامین را به هر قیمتی که ممکن است بازگردانید (قالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ).
و شما همان کسانی هستید که: «پیش از این نیز در باره یوسف، کوتاهی
[شماره صفحه واقعی : 441]
کردید» و سابقه خود را نزد پدر بد نمودید (وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ).
«حال که چنین است، من از جای خود- یا از سرزمین مصر- حرکت نمیکنم (و به اصطلاح در اینجا متحصن میشوم) مگر این که پدرم به من اجازه دهد، و یا خداوند فرمانی در باره من صادر کند که او بهترین حاکمان است» (فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اللَّهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ).
منظور از این فرمان، یا فرمان مرگ است و یا راه چارهای است که خداوند پیش بیاورد و یا عذر موجهی که نزد پدر بطور قطع پذیرفته باشد.
(آیه 81)- سپس برادر بزرگتر به سایر برادران دستور داد که «شما به سوی پدر بازگردید و بگویید: پدر! فرزندت دست به دزدی زد»! (ارْجِعُوا إِلی أَبِیکُمْ فَقُولُوا یا أَبانا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ).
«و این شهادتی را که ما میدهیم به همان مقداری است که ما آگاه شدیم» (وَ ما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا).
همین اندازه ما دیدیم پیمانه ملک را از بار برادرمان خارج ساختند، که نشان میداد او مرتکب سرقت شده است، و اما باطن امر با خداست.
«و ما از غیب خبر نداشتیم» (وَ ما کُنَّا لِلْغَیْبِ حافِظِینَ).
(آیه 82)- سپس برای اینکه هرگونه سوء ظن را از پدر دور سازند و او را مطمئن کنند که جریان امر همین بوده، نه کم و نه زیاد، گفتند: «برای تحقیق بیشتر از شهری که ما در آن بودیم سؤال کن» (وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتِی کُنَّا فِیها).
«و همچنین از قافلهای که با آن قافله به سوی تو آمدیم» و طبعا افرادی از سرزمین کنعان و از کسانی که تو بشناسی در آن وجود دارد، میتوانی حقیقت حال را بپرس (وَ الْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنا فِیها).
و به هر حال «مطمئن باش که ما در گفتار خود صادقیم و جز حقیقت چیزی نمیگوییم» (وَ إِنَّا لَصادِقُونَ).
از مجموع این سخن استفاده میشود که مسأله سرقت بنیامین در مصر پیچیده بوده که کاروانی از کنعان به آن سرزمین آمده و از میان آنها یک نفر قصد
[شماره صفحه واقعی : 442]
داشته است پیمانه ملک را با خود ببرد که مأموران ملک به موقع رسیدهاند و پیمانه را گرفته و شخص او را بازداشت کردهاند.
(آیه 83)- برادران از مصر حرکت کردند در حالی که برادر بزرگتر و کوچکتر را در آنجا گذاردند، و با حال پریشان و نزار به کنعان بازگشتند و به خدمت پدر شتافتند، پدر که آثار غم و اندوه را در بازگشت از این سفر- به عکس سفر سابق- بر چهرههای آنها مشاهده کرد فهمید آنها حامل خبر ناگواری هستند، بخصوص این که اثری از «بن یامین» و برادر بزرگتر در میان آنها نبود، و هنگامی که برادران جریان حادثه را بیکم و کاست، شرح دادند یعقوب برآشفت، رو به سوی آنها کرده «گفت:
هوسهای نفسانی شما، مسأله را در نظرتان چنین منعکس ساخته و تزیین داده است»! (قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً).
سپس یعقوب به خویشتن بازگشت و گفت: من زمام صبر را از دست نمیدهم و «شکیبایی نیکو خالی از کفران میکنم» (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ).
«امیدوارم خداوند همه آنها (یوسف و بن یامین و فرزند بزرگم) را به من بازگرداند» (عَسَی اللَّهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً).
«چرا که او دانا و حکیم است» (إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ).
از درون دل همه آگاه است و از همه حوادثی که گذشته و میگذرد با خبر به علاوه او حکیم است و هیچ کاری را بدون حساب نمیکند.
(آیه 84)- در این حال غم و اندوهی سراسر وجود یعقوب را فرا گرفت و جای خالی بن یامین همان فرزندی که مایه تسلی خاطر او بود، وی را به یاد یوسف عزیزش افکند، به یاد دورانی که این فرزند برومند با ایمان باهوش زیبا در آغوشش بود و استشمام بوی او هر لحظه زندگی و حیات تازهای به پدر میبخشید، اما امروز نه تنها اثری از او نیست بلکه جانشین او بن یامین نیز به سرنوشت دردناک و مبهمی همانند او گرفتار شده است، «در این هنگام روی از فرزندان برتافت و گفت: وا اسفا بر یوسف»! (وَ تَوَلَّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا أَسَفی عَلی یُوسُفَ).
این حزن و اندوه مضاعف، سیلاب اشک را، بیاختیار از چشم یعقوب
[شماره صفحه واقعی : 443]
جاری میساخت تا آن حد که «چشمان او از این اندوه سفید و نابینا شد» (وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ).
و اما با این حال سعی میکرد، خود را کنترل کند و خشم را فرو بنشاند و سخنی برخلاف رضای حق نگوید «او مرد با حوصله و بر خشم خویش مسلّط بود» (فَهُوَ کَظِیمٌ).
(آیه 85)- برادران که از مجموع این جریانها، سخت ناراحت شده بودند، از یک سو وجدانشان به خاطر داستان یوسف معذب بود، و از سوی دیگر به خاطر بن یامین خود را در آستانه امتحان جدیدی میدیدند، و از سوی سوم نگرانی مضاعف پدر بر آنها، سخت و سنگین بود، با ناراحتی و بیحوصلگی، به پدر «گفتند: به خدا سوگند تو آنقدر یاد یوسف میکنی تا در آستانه مرگ قرار گیری یا هلاک گردی» (قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتَّی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهالِکِینَ).
(آیه 86)- اما پیر کنعان آن پیامبر روشن ضمیر در پاسخ آنها «گفت: (من شکایتم را به شما نیاوردم که چنین میگویید) من غم و اندوهم را نزد خدا میبرم و به او شکایت میآورم»الَ إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ)
.«و از خدایم (لطفها و کرامتها و) چیزهایی سراغ دارم که شما نمیدانید»َ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ)
(آیه 87)- بکوشید و مأیوس نشوید که یأس نشانه کفر است» قحطی در مصر و اطرافش از جمله کنعان بیداد میکرد، دگر بار یعقوب فرزندان را دستور به حرکت کردن به سوی مصر و تأمین مواد غذایی میدهد، ولی این بار در سرلوحه خواستههایش جستجو از یوسف و برادرش بن یامین را قرار میدهد و میگوید:
«فرزندانم بروید و از یوسف و برادرش جستجو کنید» (یا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ).
و از آنجا که فرزندان تقریبا اطمینان داشتند که یوسفی در کار نمانده، و از این توصیه و تأکید پدر تعجب میکردند، یعقوب به آنها گوشزد میکند: «از رحمت
[شماره صفحه واقعی : 444]
الهی هیچ گاه مأیوس نشوید» که قدرت او مافوق همه مشکلات و سختیهاست (وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ).
«چرا که جز کافران بیایمان (که از قدرت خدا بیخبرند) از رحمتش مأیوس نمیشوند» (إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ).
(آیه 88)- به هر حال فرزندان یعقوب بارها را بستند و روانه مصر شدند و این سومین مرتبه است که آنها به این سرزمین پرحادثه وارد میشوند.
در این سفر بر خلاف سفرهای گذشته یک نوع احساس شرمندگی روح آنها را آزار میدهد، چرا که سابقه آنها در مصر و نزد عزیز، سخت آسیب دیده، و شاید بعضی آنها را به عنوان «گروه سارقان کنعان» بشناسند، تنها چیزی که در میان انبوه این مشکلات و ناراحتیهای جانفرسا مایه تسلی خاطر آنهاست، همان جمله اخیر پدر است که میفرمود: از رحمت خدا مأیوس نباشید که هر مشکلی برای او سهل و آسان است.
«پس هنگامی که آنها وارد بر یوسف شدند، (با نهایت ناراحتی رو به سوی او کردند و) گفتند: ای عزیز! ما و خاندان ما را قحطی و ناراحتی و بلا فراگرفته است» (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَیْهِ قالُوا یا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ).
«و تنها متاع کم و بیارزشی همراه آوردهایم» (وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ).
اما با این حال به کرم و بزرگواری تو تکیه کردهایم «و انتظار داریم که پیمانه ما را بطور کامل وفا کنی» (فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ).
و در این کار «بر ما منت گذار و تصدق کن» (وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا).
و پاداش خود را از ما مگیر، بلکه از خدایت بگیر «چرا که خداوند کریمان و متصدقان را پاداش خیر میدهد» (إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ).
جالب این که برادران یوسف، با این که پدر تأکید داشت در باره یوسف و برادرش به جستجو برخیزید به این گفتار چندان توجه نکردند، و نخست از عزیز مصر تقاضای مواد غذایی نمودند، شاید چندان امیدی به پیدا شدن یوسف نداشتند، و یا فکر کردند تقاضای آزاد ساختن برادر را تحت الشعاع نمایند تا تأثیر
[شماره صفحه واقعی : 445]
بیشتری در عزیز مصر داشته باشد.
در روایات میخوانیم که برادران حامل نامهای از طرف پدر برای عزیز مصر بودند که در آن نامه، یعقوب، ضمن تمجید از عدالت و دادگری و محبتهای عزیز مصر، نسبت به خاندانش، و سپس معرفی خویش و خاندان نبوتش، ناراحتیهای خود را به خاطر از دست دادن فرزندش یوسف و فرزند دیگرش بن یامین و گرفتاریهای ناشی از خشکسالی را برای عزیز مصر شرح داده بود.
و در پایان نامه از او خواسته بود که بن یامین را آزاد کند. چرا که هرگز سرقت و مانند آن در خاندان ما نبوده و نخواهد بود.
هنگامی که برادرها نامه پدر را به دست عزیز میدهند، نامه را گرفته و میبوسد و بر چشمان خویش میگذارد، و گریه میکند، آنچنان که قطرات اشک بر پیراهنش میریزد.
(آیه 89)- در این هنگام که دوران آزمایش به سر رسیده بود و یوسف نیز سخت، بیتاب و ناراحت به نظر میرسید، برای معرفی خویش از اینجا سخن را آغاز نمود، رو به سوی برادران کرد «گفت: هیچ میدانید شما در آن هنگام که جاهل و نادان بودید به یوسف و برادرش چه کردید» (قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ).
عزیز مصر، گفتارش را با تبسمی پایان داد، این تبسم سبب شد دندانهای زیبای یوسف در برابر برادران کاملا آشکار شود، خوب که دقت کردند دیدند عجب شباهتی با دندانهای برادرشان یوسف دارد.
(آیه 90)- مجموع این جهات، دست به دست هم داد، از یک سو میبینند عزیز مصر، از یوسف و بلاهایی که برادران بر سر او آوردند و هیچ کس جز آنها و یوسف از آن خبر نداشت سخن میگوید.
از سوی دیگر نامه یعقوب، آنچنان او را هیجان زده میکند که گویی نزدیکترین رابطه را با او دارد.
و از سوی سوم، هر چه در قیافه و چهره او بیشتر دقت میکنند شباهت او را
[شماره صفحه واقعی : 446]
با برادرشان یوسف بیشتر میبینند، اما در عین حال نمیتوانند باور کنند که یوسف بر مسند عزیز مصر تکیه زده است، او کجا و اینجا کجا؟! لذا با لحنی آمیخته با تردید «گفتند: آیا تو خود یوسف هستی»؟ (قالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ).
لحظهها با سرعت میگذشت، ولی یوسف نگذارد این زمان، زیاد طولانی شود به ناگاه پرده از چهره حقیقت برداشت، «گفت: آری منم یوسف! و این برادرم بن یامین است»! (قالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هذا أَخِی).
ولی برای این که شکر نعمت خدا را که این همه موهبت به او ارزانی داشته به جا آورده باشد و ضمنا درس بزرگی به برداران بدهد اضافه کرد: «خداوند بر ما منت گذارده هر کس تقوا پیشه کند و شکیبایی داشته باشد (خداوند پاداش او را خواهد داد) چرا که خدا اجر نیکوکاران را ضایع نمیکند» (قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ).
(آیه 91)- در این لحظات حساس برادران که خود را سخت شرمنده میبینند نمیتوانند درست به صورت یوسف نگاه کنند، آنها در انتظار این هستند که ببینند آیا گناه بزرگشان قابل اغماض و بخشش است یا نه، لذا رو به سوی برادر کرده «گفتند: به خدا سوگند خداوند تو را بر ما مقدم داشته است» و از نظر علم و حلم و عقل و حکومت، فضیلت بخشیده (قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللَّهُ عَلَیْنا).
«هر چند ما خطاکار و گنهکار بودیم» (وَ إِنْ کُنَّا لَخاطِئِینَ).
(آیه 92)- اما یوسف که حاضر نبود این حال شرمندگی برادران مخصوصا به هنگام پیروزیش ادامه یابد، بلافاصله با این جمله به آنها امنیت و آرامش خاطر داد و «گفت: امروز هیچ گونه سرزنش و توبیخی بر شما نخواهد بود» (قالَ لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ).
فکرتان آسوده، و وجدانتان راحت باشد، و غم و اندوهی از گذشته به خود راه ندهید، سپس برای این که به آنها خاطر نشان کند که نه تنها حق او بخشوده شده است، بلکه حق الهی نیز در این زمینه با این ندامت و پشیمانی قابل بخشش است،
[شماره صفحه واقعی : 447]
افزود: «خداوند شما را میبخشد، چرا که او ارحم الراحمین است» (یَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ).
و این دلیل بر نهایت بزرگواری یوسف است که نه تنها از حق خود گذشت، بلکه از نظر حق اللّه نیز به آنها اطمینان داد که خداوند غفور و بخشنده است.
(آیه 93)- در اینجا غم و اندوه دیگری بر دل برادران سنگینی میکرد و آن این که پدر بر اثر فراق فرزندانش نابینا شده و ادامه این حالت، رنجی است جانکاه برای همه خانواده، به علاوه دلیل و شاهد مستمری است بر جنایت آنها، یوسف برای حل این مشکل بزرگ نیز چنین گفت: «این پیراهن مرا ببرید و بر صورت پدرم بیفکنید تا بینا شود» (اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً).
«و سپس با تمام خانواده به سوی من بیایید» (وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ).
در پارهای از روایات آمده که یوسف گفت: آن کسی که پیراهن شفا بخش من را نزد پدر میبرد باید همان باشد که پیراهن خون آلود را نزد او برده بود لذا این کار به «یهودا» سپرده شد، زیرا او گفت من آن کسی بودم که پیراهن خونین را نزد پدر بردم و گفتم فرزندت را گرگ خورده.
ضمنا آیات فوق این درس مهم اخلاقی و دستور اسلامی را به روشنترین وجهی به ما میآموزد که به هنگام پیروزی بر دشمن، انتقامجو و کینهتوز نباشید.
همانطور که پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بعد از فتح مکّه به مخالفان گفت: من در باره شما همان میگویم که برادرم یوسف در باره برادرانش به هنگام پیروزی گفت: لا تثریب علیکم الیوم: «امروز روز سرزنش و ملامت و توبیخ نیست»!
(آیه 94)- سر انجام لطف خدا کار خود را کرد! فرزندان یعقوب در حالی که از خوشحالی در پوست نمیگنجیدند، پیراهن یوسف را با خود برداشته، همراه قافله از مصر حرکت کردند «هنگامی که کاروان (از سرزمین مصر) جدا شد، پدرشان (یعقوب) گفت: من بوی یوسف را احساس میکنم، اگر مرا به نادانی و کم عقلی نسبت ندهید» اما گمان نمیکنم شما این سخنان را باور کنید (وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعِیرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ).
[شماره صفحه واقعی : 448]
(آیه 95)- اطرافیان یعقوب که قاعدتا نوهها و همسران فرزندان او و مانند آنان بودند با کمال تعجب و گستاخی رو به سوی او کردند و با قاطعیت «گفتند:
به خدا سوگند تو در همان گمراهی قدیمت هستی»! (قالُوا تَاللَّهِ إِنَّکَ لَفِی ضَلالِکَ الْقَدِیمِ).
مصر کجا، شام و کنعان کجا؟ آیا این دلیل بر آن نیست که تو همواره در عالم خیالات غوطهوری، و پندارهایت را واقعیت میپنداری، این چه حرف عجیبی است! اما این گمراهی تازگی ندارد، قبلا هم به فرزندانت گفتی بروید به مصر و از یوسفم جستجو کنید! و از اینجا روشن میشود که منظور از ضلالت، گمراهی در عقیده نبوده، بلکه گمراهی در تشخیص مسائل مربوط به یوسف بوده است.
(آیه 96)- بعد از چندین شبانه روز که معلوم نیست بر یعقوب چه اندازه گذشت، یک روز صدا بلند شد بیایید که کاروان کنعان از مصر آمده است، فرزندان یعقوب برخلاف گذشته شاد و خندان وارد شهر شدند، و با سرعت به سراغ خانه پدر رفتند و قبل از همه «بشیر»- همان بشارت دهنده وصال و حامل پیراهن یوسف- نزد یعقوب پیر آمد و پیراهن را بر صورت او افکند، یعقوب که چشمان بیفروغش توانایی دیدن پیراهن را نداشت، همین اندازه احساس کرد که بوی آشنایی از آن به مشام جانش میرسد.
هیجان عجیبی سر تا پای پیرمرد را فراگرفته است، ناگهان احساس کرد، چشمش روشن شد، همه جا را میبیند و دنیا با زیبائیهایش بار دیگر در برابر چشم او قرار گرفتهاند چنانکه قرآن میگوید: «هنگامی که بشارت دهنده آمد آن (پیراهن) را بر صورت او افکند ناگهان بینا شد»! (فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً).
برادران و اطرافیان، اشک شوق و شادی ریختند، و یعقوب با لحن قاطعی به آنها «گفت: آیا نگفتم من از خدا چیزهایی سراغ دارم که شما نمیدانید»؟! (قالَ أَ لَمْ
[شماره صفحه واقعی : 449]
أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ)
(آیه 97)- این معجزه شگفت انگیز برادران را سخت در فکر فرو برد، لحظهای به گذشته تاریک خود اندیشیدند، و چه خوب است که انسان هنگامی که به اشتباه خود پی برد فورا به فکر اصلاح و جبران بیفتد، همان گونه که فرزندان یعقوب دست به دامن پدر زدند و «گفتند پدر جان از خدا بخواه که گناهان و خطاهای ما را ببخشد» (قالُوا یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا).
«چرا که ما گناهکار و خطاکار بودیم» (إِنَّا کُنَّا خاطِئِینَ).
(آیه 98)- پیرمرد بزرگوار که روحی همچون اقیانوس وسیع و پرظرفیت داشت بیآنکه آنها را ملامت و سرزنش کند «به آنها وعده داد و «گفت: من به زودی برای شما از پروردگار مغفرت میطلبم» (قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی).
در روایات وارد شده که هدفش این بوده است که انجام این تقاضا را به سحرگاهان شب جمعه که وقت مناسبتری برای اجابت دعا و پذیرش توبه است، به تأخیر اندازد.
و امیدوارم او توبه شما را بپذیرد و از گناهانتان صرف نظر کند «چرا که او غفور و رحیم است» (إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ).
از این دو آیه استفاده میشود که توسّل و تقاضای استغفار از دیگری نه تنها منافات با توحید ندارد، بلکه راهی است برای رسیدن به لطف پروردگار، و گر نه چگونه ممکن بود یعقوب پیامبر، تقاضای فرزندان را دائر به استغفار برای آنان بپذیرد، و به توسل آنها پاسخ مثبت دهد.
درس بزرگی که آیات فوق به ما میدهد این است که مشکلات و حوادث هر قدر سخت و دردناک باشد و اسباب و علل ظاهری هر قدر، محدود و نارسا گردد و پیروزی و گشایش و فرج هر اندازه به تأخیر افتد، هیچ کدام از اینها نمیتوانند مانع از امید به لطف پروردگار شوند، همان خداوندی که چشم نابینا را با پیراهنی روشن میسازد و بوی پیراهنی را از فاصله دور به نقاط دیگر منتقل میکند، و عزیز گمشدهای را پس از سالیان دراز باز میگرداند، دلهای مجروح از
[شماره صفحه واقعی : 450]
فراق را مرهم مینهد، و دردهای جانکاه را شفا میبخشد.
آری! در این تاریخ و سرگذشت این درس بزرگ توحید و خداشناسی نهفته شده است که هیچ چیز در برابر اراده خدا مشکل و پیچیده نیست.
(آیه 99)- سر انجام کار یوسف و یعقوب و برادران: با فرا رسیدن کاروان حامل بزرگترین بشارت از مصر به کنعان طبق توصیه یوسف باید این خانواده به سوی مصر حرکت کند، مقدمات سفر از هر نظر فراهم گشت، یعقوب را بر مرکب سوار کردند، در حالی که لبهای او به ذکر و شکر خدا مشغول بود.
این سفر- برخلاف سفرهای گذشته- خالی از هرگونه دغدغه بود، و حتی اگر خود سفر رنجی میداشت، این رنج در برابر آنچه در مقصد در انتظارشان بود قابل توجه نبود که:
وصال کعبه چنان میدواندم بشتاب که خارهای مغیلان حریر میآید! هر چه بود گذشت، و آبادیهای مصر از دور نمایان گشت.
اما همان گونه که روش قرآن است، این مقدمات را که با کمی اندیشه و تفکر روشن میشود، حذف کرده و در این مرحله چنین میگوید: «هنگامی که وارد بر یوسف شدند، یوسف پدر و مادرش را در آغوش فشرد» (فَلَمَّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ آوی إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ).
سر انجام شیرینترین لحظه زندگی یعقوب، تحقق یافت و در این دیدار و وصال که بعد از سالها فراق، دست داده بود لحظاتی بر یعقوب و یوسف گذشت که جز خدا هیچ کس نمیداند آن دو چه احساساتی در این لحظات شیرین داشتند.
سپس یوسف «به همگی گفت: در سرزمین مصر قدم بگذارید که به خواست خدا همه، در امنیت کامل خواهید بود» (وَ قالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِینَ).
چرا که مصر در حکومت یوسف امن و امان شده بود.
از این جمله استفاده میشود که یوسف به استقبال پدر و مادر تا بیرون دروازه شهر آمده بود، و شاید از جمله «دخلوا علی یوسف» استفاده شود که دستور
[شماره صفحه واقعی : 451]
داده بود در آنجا خیمهها برپا کنند و از پدر و مادر و برادران پذیرایی مقدماتی به عمل آورند.
(آیه 100)- هنگامی که وارد بارگاه یوسف شدند، «او پدر و مادرش را بر تخت نشاند» (وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ).
عظمت این نعمت الهی و عمق این موهبت و لطف پروردگار، آنچنان برادران و پدر و مادر را تحت تأثیر قرار داد که «همگی در برابر او به سجده افتادند» (وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً).
البته سجده به معنی پرستش و عبادت، مخصوص خداست لذا در بعضی از احادیث میخوانیم که: «سجود آنها به عنوان اطاعت و عبادت پروردگار و تحیت و احترام به یوسف بوده است».
در این هنگام یوسف، رو به سوی پدر کرد «و عرض کرد: پدر جان! این همان تأویل خوابی است که از قبل (در آن هنگام که کودک خردسالی بیش نبودم) دیدم» (وَ قالَ یا أَبَتِ هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ).
مگر نه این است که در خواب دیده بودم خورشید و ماه، و یازده ستاره در برابر من سجده کردند.
ببین همان گونه که تو پیش بینی میکردی «خداوند این خواب را به واقعیت مبدل ساخت» (قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا).
«و (پروردگار) به من لطف و نیکی کرد، آن زمانی که مرا از زندان خارج ساخت» (وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ).
جالب این که در باره مشکلات زندگی خود فقط سخن از زندان مصر میگوید اما به خاطر برادران، سخنی از چاه کنعان نگفت! سپس اضافه کرد: خداوند چقدر به من لطف کرد که «شما را از آن بیابان کنعان به اینجا آورد بعد از آن که شیطان در میان من و برادرانم فساد انگیزی نمود» (وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی).
سر انجام میگوید: همه این مواهب از ناحیه خداست، «چرا که پروردگارم
[شماره صفحه واقعی : 452]
کانون لطف است و هر چیز را بخواهد لطف میکند» (إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِما یَشاءُ).
کارهای بندگانش را تدبیر و مشکلاتشان را سهل و آسان میسازد.
او میداند چه کسانی نیازمندند، و نیز چه کسانی شایستهاند، «چرا که او علیم و حکیم است» (إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ).
(آیه 101)- سپس رو به درگاه مالک الملک حقیقی و ولی نعمت همیشگی نموده، به عنوان شکر و تقاضا میگوید: «پروردگارا! بخشی از یک حکومت وسیع به من مرحمت فرمودی» (رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ).
«و از علم تعبیر خواب به من آموختی» (وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ).
و همین علم ظاهرا ساده چه دگرگونی در زندگانی من و جمع کثیری از بندگانت ایجاد کرد، و چه پربرکت است علم! «تویی که آسمانها و زمین را ابداع و ایجاد فرمودی» (فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
و به همین دلیل، همه چیز در برابر قدرت تو خاضع و تسلیم است.
پروردگارا! «تو ولی و ناصر و مدبر و حافظ من در دنیا و آخرتی» (أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ).
«مرا مسلمان و تسلیم در برابر فرمانت از این جهان ببر» (تَوَفَّنِی مُسْلِماً).
«و مرا به صالحان ملحق کن» (وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ).
یعنی من دوام ملک و بقاء حکومت و زندگی مادیم را از تو تقاضا نمیکنم که اینها همه فانیند و فقط دورنمای دل انگیزی دارند، بلکه از تو میخواهم که عاقبت و پایان کارم به خیر باشد، و با ایمان و تسلیم و برای تو جان دهم، و در صف صالحان و شایستگان قرار گیرم.
(آیه 102)- با پایان گرفتن داستان یوسف با آن همه درسهای عبرت و آموزنده، و آن نتائج گرانبها و پربارش آن هم خالی از هرگونه گزافهگویی و خرافات تاریخی، قرآن روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده و میگوید: «اینها از خبرهای غیبی است که به تو وحی میفرستیم» (ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ).
[شماره صفحه واقعی : 453]
«تو هیچ گاه نزد آنها نبودی در آن هنگام که تصمیم گرفتند و نقشه میکشیدند» که چگونه آن را اجرا کنند (وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ).
بنابراین تنها وحی الهی است که این گونه خبرها را در اختیار تو گذارده است.
(آیه 103)- با این حال مردم با دیدن این همه نشانههای وحی و شنیدن این اندرزهای الهی میبایست ایمان بیاورند و از راه خطا بازگردند، ولی ای پیامبر «هر چند تو اصرار داشته باشی (بر این که آنها ایمان بیاورند) اکثرشان ایمان نمیآورند»! (وَ ما أَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ).
(آیه 104)- سپس اضافه میکند: اینها در واقع هیچ گونه عذر و بهانهای برای عدم پذیرش دعوت تو ندارند زیرا علاوه بر این که نشانههای حق در آن روشن است، «تو هرگز از آنها اجر و پاداشی در برابر آن نخواستهای» که آن را بهانه مخالفت نمایند (وَ ما تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ).
«این دعوتی است عمومی و همگانی و تذکری است برای جهانیان» و سفره گستردهای است برای عام و خاص و تمام انسانها! (إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ).
(آیه 105)- آنها در واقع به این خاطر گمراه شدند که چشم باز و بینا و گوش شنوا ندارند به همین جهت «بسیاری از آیات خدا در آسمانها و زمین وجود دارد که آنها از کنار آن میگذرند و از آن روی میگردانند» (وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ).
همین حوادثی را که همه روز با چشم خود مینگرند: اسرار این نظام شگرف، این طلوع و غروب خورشید، این غوغای حیات و زندگی در گیاهان، پرندگان، حشرات و انسانها، و این زمزمه جویباران، این همهمه نسیم و این همه نقش عجب که بر در و دیوار وجود است، به اندازهای آشکار میباشد که هر کس در آنها و خالقش نیندیشد، همچنان نقش بود بر دیوار!
(آیه 106)- در این آیه اضافه میکند: «و بیشتر آنها که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند» و ایمانشان خالص نیست، بلکه آمیخته با شرک است» (وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 454]
ممکن است خودشان چنین تصور کنند که مؤمنان خالصی هستند، ولی رگههای شرک در افکار و کردارشان غالبا وجود دارد و لذا در روایتی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم: «شرک در اعمال انسان مخفیتر است از حرکت مورچه».
یک موحد خالص کسی است که غیر از خدا، معبودی به هیچ صورت در دل و جان او نباشد، گفتارش برای خدا، اعمالش برای خدا، و هر کارش برای او انجام پذیرد، قانونی جز قانون خدا را به رسمیت نشناسد.
(آیه 107)- در این آیه به آنها که ایمان نیاوردهاند و از کنار آیات روشن الهی بیخبر میگذرند و در اعمال خود مشرکند، هشدار میدهد که: «آیا اینها خود را از این موضوع ایمن میدانند که عذاب فراگیر الهی (ناگهان و بدون مقدمه بر آنها نازل شود» و همه آنها را در بر گیرد (أَ فَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِیَهُمْ غاشِیَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ).
و «یا این که قیامت ناگهان فرا رسد (و دادگاه بزرگ الهی تشکیل گردد و به حساب آنها برسند) در حالی که آنها بیخبر و غافلند» (أَوْ تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ).
(آیه 108)- در این آیه پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله مأموریت پیدا میکند که آیین و روش و خط خود را مشخص کند، میفرماید: «بگو: راه و طریقه من این است که همگان را به سوی اللّه (خداوند واحد یکتا) دعوت کنم» (قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللَّهِ).
سپس اضافه میکند: من این راه را بیاطلاع یا از روی تقلید نمیپیمایم، بلکه «از روی آگاهی و بصیرت، خود و پیروانم» همه مردم جهان را به سوی این طریقه میخوانیم (عَلی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی).
این جمله نشان میدهد که هر مسلمانی که پیرو پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است باید با سخن و عملش دیگران را به راه «اللّه» دعوت کند.
سپس برای تأکید، میگوید: «خداوند (یعنی همان کسی که من به سوی او دعوت میکنم) پاک و منزه است از هرگونه عیب و نقص و شبیه و شریک» (وَ سُبْحانَ اللَّهِ).
باز هم برای تأکید بیشتر میگوید: و من از مشرکان نیستم» و هیچ گونه شریک
[شماره صفحه واقعی : 455]
و شبیهی برای او قائل نخواهم بود (وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ).
در واقع این از وظایف یک رهبر راستین است که با صراحت برنامهها و اهداف خود را اعلام کند.
قرار گرفتن این آیه به دنبال آیات «یوسف» اشارهای است به این که راه و رسم من از راه و رسم یوسف پیامبر بزرگ الهی نیز جدا نیست، او هم همواره حتی در کنج زندان دعوت به «اللّه الواحد القهّار» میکرد، و غیر او را اسمهای بیمسمایی میشمرد که از روی تقلید از جاهلانی به جاهلان دیگر رسیده است، آری! روش من و روش همه پیامبران نیز همین است.
(آیه 109)- و از آنجا که یک اشکال همیشگی اقوام گمراه و نادان به پیامبران این بوده است که چرا آنها انسانند! قرآن مجید یک بار دیگر به این ایراد پاسخ میگوید: «ما هیچ پیامبری را قبل از تو نفرستادیم مگر این که آنها مردانی بودند که وحی به آنها میفرستادیم، مردانی که از شهرهای آباد و مراکز جمعیت برخاستند» (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُری).
آنها نیز در همین شهرها و آبادیها همچون سایر انسانها زندگی میکردند، و در میان مردم رفت و آمد داشتند و از دردها و نیازها و مشکلاتشان به خوبی آگاه بودند.
سپس اضافه میکند: برای این که اینها بدانند سر انجام مخالفتهایشان با دعوت تو که دعوت به سوی توحید است چه خواهد بود، خوب است بروند و آثار پیشینیان را بنگرند «آیا آنها سیر در زمین نکردند تا ببینند عاقبت اقوام گذشته چگونه بود؟» (أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ).
که این «سیر در ارض» و گردش در روی زمین، مشاهده آثار گذشتگان، ویرانی قصرها و آبادیهایی که در زیر ضربات عذاب الهی درهم کوبیده شد بهترین درس را به آنها میدهد، درسی زنده، و محسوس، و برای همگان قابل لمس! و در پایان آیه میفرماید: «و سرای آخرت برای پرهیزکاران مسلما بهتر است» (وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا).
[شماره صفحه واقعی : 456]
«آیا تعقل نمیکنید و فکر و اندیشه خویش را به کار نمیاندازید» (أَ فَلا تَعْقِلُونَ).
چرا که اینجا سرایی است ناپایدار و آمیخته با انواع مصائب و آلام و دردها، اما آنجا سرایی است جاودانی و خالی از هرگونه رنج و ناراحتی.
(آیه 110)- در این آیه اشاره به یکی از حساسترین و بحرانیترین لحظات زندگی پیامبران کرده، میگوید: پیامبران الهی در راه دعوت به سوی حق، همچنان پافشاری داشتند و اقوام گمراه و سرکش همچنان به مخالفت خود ادامه میدادند «تا آنجا که پیامبران از آنها مأیوس شدند، و (مردم) گمان بردند که به آنها دروغ گفته شده است، در این هنگام یاری ما به سراغ آنها آمد، آنان را که خواستیم نجات یافتند» (حَتَّی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّیَ مَنْ نَشاءُ).
و در پایان آیه میفرماید: «عذاب و مجازات ما از قوم گنهکار و مجرم، بازگردانده نمیشود» (وَ لا یُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ).
این یک سنت الهی است، که مجرمان پس از اصرار بر کار خود و بستن تمام درهای هدایت به روی خویشتن و خلاصه پس از اتمام حجت، مجازاتهای الهی به سراغشان میآید و هیچ قدرتی قادر بر دفع آن نیست.
(آیه 111)- آخرین آیه این سوره محتوای بسیار جامعی دارد، که تمام بحثهایی که در این سوره گذشت بطور فشرده در آن جمع است و آن این که «در سرگذشت آنها (یوسف و برادرانش و انبیاء و رسولان گذشته و اقوام مؤمن و بیایمان) درسهای بزرگ عبرت برای همه اندیشمندان است» (لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ).
آیینهای است که میتوانند در آن، عوامل پیروزی و شکست، کامیابی و ناکامی، خوشبختی و بدبختی، سر بلندی و ذلت و خلاصه آنچه در زندگی انسان ارزش دارد و آنچه بیارزش است، در آن ببیند.
ولی تنها «اولی الالباب» و صاحبان مغز و اندیشه هستند که توانایی مشاهده
[شماره صفحه واقعی : 457]
این نقوش عبرت را بر صفحه این آیینه عجیب دارند.
و به دنبال آن اضافه میکند: «آنچه گفته شد یک افسانه ساختگی و داستان خیالی و دروغین نبود» (ما کانَ حَدِیثاً یُفْتَری).
این آیات که بر تو نازل شده و پرده از روی تاریخ صحیح گذشتگان برداشته، ساخته مغز و اندیشه تو نیست، «بلکه (یک وحی بزرگ آسمانی است، که) کتب اصیل انبیای پیشین را نیز تصدیق و گواهی میکند» (وَ لکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ).
به علاوه هر آنچه انسان به آن نیاز دارد، «و شرح هر چیزی» که پایه سعادت انسان است در این آیات آمده است (وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ).
و به همین دلیل «مایه هدایت (جستجوگران) و مایه رحمت برای همه کسانی است که ایمان میآورند» (وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ).
«پایان سوره یوسف»
[شماره صفحه واقعی : 458]
این سوره در «مکّه» نازل شده و 43 آیه است
همان گونه که قبلا هم گفتهایم، سورههای مکّی چون در آغاز دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و به هنگام درگیری شدید با مشرکان نازل شده است غالبا پیرامون مسائل عقیدتی مخصوصا دعوت به توحید و مبارزه با شرک و اثبات معاد سخن میگوید، در حالی که سورههای مدنی که پس از گسترش اسلام و تشکیل حکومت اسلامی نازل گردید، پیرامون احکام و مسائل مربوط به نظامات اجتماعی، طبق نیازمندیهای جامعه بحث میکند.
این سوره که از سورههای مکی است نیز همین برنامه را تعقیب کرده است و پس از اشاره به حقانیت و عظمت قرآن، به بیان آیات توحید و اسرار آفرینش که نشانههای ذات پاک خدا هستند میپردازد.
سپس به بحث معاد و زندگی نوین انسان و دادگاه عدل پروردگار میپردازد.
و این «مجموعه معرفی مبدأ و معاد» را، با بیان مسؤولیتهای مردم و وظائفشان تکمیل میکند.
دگر بار به مسأله توحید باز میگردد. سپس برای شناخت حق و باطل، مثال میزند، مثالهایی زنده و محسوس، و برای همه قابل درک.
و از آنجا که ثمره نهایی ایمان به توحید و معاد، همان برنامههای سازنده و عملی است به دنبال این بحثها، مردم را به وفای به عهد و صله رحم و صبر و استقامت و انفاق در پنهان و آشکار و ترک انتقامجویی دعوت میکند.
[شماره صفحه واقعی : 459]
و سر انجام دست مردم را میگیرد و به اعماق تاریخ میکشاند و سرگذشت دردناک اقوام یاغی و سرکش گذشته را نشان میدهد.
بنابراین سوره رعد، از عقاید و ایمان شروع میشود، و به اعمال و برنامههای انسان سازی پایان مییابد.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- بار دیگر به حروف مقطعه برخورد میکنیم، منتها این سوره تنها سورهای است که در آغاز «الف، لام، میم، راء» (المر) دیده میشود.
محتمل است این ترکیب اشاره به این باشد که محتوای سوره «رعد» جامع محتوای هر دو گروه از سورههایی است که با «الم» و «الر» آغاز میشود.
به هر حال نخستین آیه این سوره از عظمت قرآن سخن میگوید: «اینها آیات کتاب بزرگ آسمانی است» (تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ).
«و آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده است حق است» (وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ).
و جای هیچ گونه شک و تردید در آن دیده نمیشود، چرا که بیان کننده حقایق عینی جهان آفرینش و روابط آن با انسانها میباشد.
«ولی بیشتر مردم ایمان نمیآورند» (وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُونَ).
(آیه 2)- نشانههای خدا در آسمان و زمین و جهان گیاهان: بعد از بیان حروف مقطعه، به تشریح قسمت مهمی از دلائل توحید و نشانههای خدا در جهان آفرینش میپردازد، و چه زیبا میگوید: «خدا همان کسی است که آسمانها را چنانکه میبینید بدون ستون برپا داشت» یا آنها را «با ستونهای نامرئی برافراشت» (اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها).
این آیه پرده از روی یک حقیقت علمی برداشته که در زمان نزول آیات، بر کسی آشکار نبود، چرا که در آن زمان «هیئت بطلمیوس» بر محافل علمی جهان و بر افکار مردم حکومت میکرد، و طبق آن آسمانها به صورت کراتی تو در تو همانند
[شماره صفحه واقعی : 460]
طبقات پیاز روی هم قرار داشتند ولی حدود هزار سال بعد از نزول این آیات، علم و دانش بشر به اینجا رسید که افلاک پوست پیازی، بکلی موهوم است و آنچه واقعیت دارد، این است که کرات آسمانی هر کدام در مدار و جایگاه خود، معلق و ثابتند، بیآنکه تکیه گاهی داشته باشند، و تنها چیزی که آنها را در جای خود ثابت میدارد، تعادل قوه جاذبه و دافعه است.
این تعادل جاذبه و دافعه به صورت یک ستون نامرئی، کرات آسمان را در جای خود نگه داشته است.
سپس میفرماید: خداوند «بعد (از آفرینش این آسمانهای بیستون که نشانه بارز عظمت قدرت بیانتهای اوست) بر عرش استیلا یافت» و زمام تدبیر جهان را در کف قدرت گرفت (ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ).
بعد از بیان آفرینش آسمانها و حکومت پروردگار بر آنها، سخن از تسخیر خورشید و ماه میگوید: او کسی است که: «خورشید و ماه را مسخر و فرمانبردار و خدمتگذار ساخت» (وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ).
اما این نظام جهان ماده جاودانی و ابدی نیست، «و هر کدام (از این خورشید و ماه) تا سر آمد مشخصی که برای آنها تعیین شده است در مسیر خود به حرکت ادامه میدهند» (کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی).
و به دنبال آن میافزاید که: این آمد و شدها و دگرگونیها بیحساب و کتاب نیست و بدون نتیجه و فایده نمیباشد بلکه «اوست که همه کارها را تدبیر میکند» (یُدَبِّرُ الْأَمْرَ). و برای هر حرکتی حسابی، و برای هر حسابی هدفی در نظر گرفته است.
«او آیات خویش را برای شما بر میشمرد و ریزه کاریهای آنها را شرح میدهد تا به لقای پروردگار و سرای دیگر ایمان پیدا کنید» (یُفَصِّلُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ).
(آیه 3)- این آیه، آیات الهی را در عالم بالا نشان میدهد و انسان را به مطالعه زمین و کوهها و نهرها و انواع میوهها و طلوع و غروب خورشید دعوت
[شماره صفحه واقعی : 461]
میکند، میگوید: «و او کسی است که زمین را گسترش داد» (وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ). تا برای زندگی انسان و پرورش گیاهان و جانداران آماده باشد.
پس از آن به مسأله پیدایش کوهها اشاره میکند و میفرماید: «خداوند در زمین کوهها قرار داد» (وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ).
همان کوههایی که در آیات دیگر قرآن «اوتاد» (میخهای) زمین معرفی شده شاید به دلیل این که کوهها از زیر به هم پنجه افکندهاند و همچون زرهی تمام سطح زمین را پوشانده که هم فشارهای داخلی را از درون خنثی کنند و هم نیروی فوق العاده جاذبه ماه و جزر و مد را از بیرون، و به این ترتیب، تزلزل و اضطراب و زلزلههای مداوم را از میان ببرند کره زمین را در آرامش برای زندگی انسانها نگه دارند.
سپس به آبها و نهرهایی که در روی زمین، جریان دارد اشاره کرده، میگوید:
و در آن «نهرهایی» قرار دارد (وَ أَنْهاراً).
سیستم آبیاری زمین به وسیله کوهها، و ارتباط کوهها با نهرها، بسیار جالب است، زیرا بسیاری از کوههای روی زمین، آبهایی را که به صورت برف درآمده در قله خود یا در شکافهای درههایشان ذخیره میکنند که تدریجا آب میشوند و به حکم قانون جاذبه از مناطق مرتفعتر به سوی مناطق پست و گسترده روان میگردند.
بعد از آن به ذکر مواد غذایی و میوههایی که از زمین و آب و تابش آفتاب به وجود میآید و بهترین وسیله برای تغذیه انسان است پرداخته، میگوید: «و از تمام میوهها دو جفت در زمین قرار داد» (وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ).
اشاره به این که میوهها موجودات زندهای هستند که دارای نطفههای نر و ماده میباشند که از طریق تلقیح، بارور میشوند.
اگر «لینه» دانشمند و گیاه شناس معروف سوئدی در اواسط قرن 18 میلادی موفق به کشف زوجیت عمومی و همگانی در جهان گیاهان شد، قرآن مجید در یک هزار و چهار صد سال قبل از آن، این حقیقت را فاش ساخت، و این خود یکی از معجزات علمی قرآن مجید است که بیانگر عظمت این کتاب بزرگ آسمانی میباشد.
[شماره صفحه واقعی : 462]
و از آنجا که زندگی انسان و همه موجودات زنده و مخصوصا گیاهان و میوهها بدون نظام دقیق شب و روز امکان پذیر نیست در قسمت دیگر این آیه، از این موضوع سخن به میان آورده، میگوید: خداوند «به وسیله شب، روز را میپوشاند و پرده بر آن میافکند» (یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ).
چرا که اگر پرده تاریک آرامبخش شب نباشد، نور مداوم آفتاب، همه گیاهان را میسوزاند و اثری از میوهها و بطور کلی از موجودات زنده بر صفحه زمین باقی نمیماند.
و در پایان آیه میفرماید: «در این (موضوعات که گفته شد) آیات و نشانههایی است برای آنهایی که تفکر میکنند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ).
آری! آنها در این آیات، قدرت لایزال و حکمت بیپایان آفریدگار را به روشنی میبینند.
(آیه 4)- در این آیه به یک سلسله نکات جالب زمین شناسی و گیاه شناسی که هر کدام نشانه نظام حساب شده آفرینش است اشاره کرده، نخست میفرماید:
«و در زمین قطعات مختلفی وجود دارد که در کنار هم و در همسایگی یکدیگرند» (وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ).
دیگر این که: «در همین زمین باغها و درختانی وجود دارد از انواع انگور و زراعتها و نخلها» (وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ).
و عجب این که این درختان و انواع مختلف آنها، «گاهی از یک پایه و ساقه میرویند و گاه از پایههای مختلف» (صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ).
ممکن است این جمله اشاره به مسأله استعداد درختان برای پیوند باشد که گاه بر یک پایه چند پیوند مختلف میزنند و هر کدام از این پیوندها رشد کرده و نوع خاصی از میوه را به ما تحویل میدهد.
و عجیبتر این که: «همه آنها از یک آب سیراب میشوند» (یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ).
و با این همه «بعضی از این درختان را بر بعض دیگر از نظر میوه برتری
[شماره صفحه واقعی : 463]
میدهیم» (وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ).
آیا هر یک از این اسرار، دلیل بر وجود یک مبدأ حکیم و عالم که این نظام را رهبری کند نیست.
اینجاست که در پایان آیه میفرماید: «در این امور نشانههایی است (از عظمت خدا) برای آنها که تعقل و اندیشه میکنند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ).
(آیه 5)- تعجب کفار از معاد! در اینجا قرآن به مسأله «معاد» میپردازد، و با ارتباط و پیوستگی خاصی که میان مسأله مبدأ و معاد است، این بحث را تحکیم بخشیده، میگوید: «و اگر (از چیزی) تعجب میکنی، عجیب گفتار آنهاست که میگویند: آیا هنگامی که خاک شدیم بار دیگر آفرینش تازهای پیدا خواهیم کرد»؟! (وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ).
سپس وضع فعلی و سرنوشت آینده این گروه را در سه جمله بیان میکند:
ابتدا میگوید: «اینها کسانی هستند که به پروردگارشان کافر شدند» (أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ).
چرا که خداوند و ربوبیت او را قبول داشتند، هرگز در قدرت او در مسأله معاد و تجدید حیات انسان تردید نمیکردند.
دیگر این که بر اثر کفر و بیایمانی و خارج شدن از زیر پرچم آزادگی توحیدی، زنجیرهای بت پرستی، هوی پرستی، ماده پرستی و جهل و خرافات را با دست خود بر گردن خویش نهادهاند همانطور که آیه میفرماید: «و آنان غل و زنجیرها در گردنشان است» (وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ).
«و چنین افرادی (با این وضع و این موقعیت) مسلما اصحاب دوزخند و جاودانه در آن خواهند ماند» و جز این نتیجه و انتظاری در باره آنان نیست (وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ).
(آیه 6)- در این آیه به یکی دیگر از سخنان غیر منطقی مشرکان پرداخته و میگوید: «آنها به جای این که از خداوند به وسیله تو تقاضای رحمت کنند، درخواست تعجیل عذاب و کیفر و مجازات مینمایند» (وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَةِ
[شماره صفحه واقعی : 464]
قَبْلَ الْحَسَنَةِ)
.آیا آنها فکر میکنند مجازات الهی دروغ است؟ «با این که در گذشته عذابهایی (بر امتهای سرکش پیشین) نازل گردید» که اخبار آن بر صفحات تاریخ و در دل زمین ثبت است (وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ).
سپس اضافه میکند: «پروردگار تو نسبت به مردم- با این که ظلم میکنند- دارای مغفرت است، و (در عین حال) پروردگارت دارای عذاب شدید است» (وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِیدُ الْعِقابِ).
(آیه 7)- باز هم بهانه جویی! در اینجا به یکی از ایرادات مشرکان لجوج در زمینه «نبوت» پرداخته، میگوید: «کسانی که کافر شدند میگویند: چرا معجزه و نشانهای از پروردگارش بر او نازل نشده است» (وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ).
واضح است که یکی از وظایف پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، ارائه معجزات به عنوان سند حقانیت و پیوندش با وحی الهی است.
ولی مخالفان انبیاء، همواره دارای حسن نیت نبودند یعنی، معجزات را برای یافتن حق نمیخواستند، بلکه به عنوان لجاجت و عدم تسلیم در برابر حق هر زمان پیشنهاد معجزه میکردند و خارق عادت عجیب و غریبی میکردند.
در مقابل این گونه افراد، پیامبران با ذکر این حقیقت که معجزات به دست خداست و به فرمان او انجام میگیرد و ما وظیفه تعلیم و تربیت مردم را داریم، دست ردّ بر سینه این گونه افراد میزدند.
لذا قرآن به دنبال آن میافزاید: ای پیامبر! «تو فقط بیم دهندهای و برای هر قوم و ملتی هادی و رهنمایی هست» (إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ).
در واقع قرآن میگوید: این کافران وظیفه اصلی پیامبر را فراموش کردهاند که مسأله انذار و دعوت به سوی خداست و چنین پنداشتهاند که وظیفه اصلی او اعجازگری است.
قابل توجه این که تفاوت میان «انذار» و «هدایت» در این است که انذار برای
[شماره صفحه واقعی : 465]
آن است که گمراهان از بیراهه به راه آیند، و در متن صراط مستقیم جای گیرند ولی هدایت برای این است که مردم را پس از آمدن به راه به پیش ببرد.
لذا در روایات متعددی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در کتب شیعه و اهل تسنن نقل شده که، فرمود: «من منذرم و تو هادی ای علی! به وسیله تو هدایت یافتهگان هدایت میشوند».
(آیه 8)- علم بیپایان خدا! در این بخش سخن از علم وسیع پروردگار (علم به نظام آفرینش و علم به اعمال بندگان) و آگاهی او بر همه چیز است.
نخست میگوید «خداوند از جنینهایی که هر زن- یا هر حیوان ماده- حمل میکند آگاه است» (اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثی).
نه تنها از جنسیت آن، بلکه از تمام مشخصات، استعدادها، ذوقها، و نیروهایی که بالقوه در آن نهفته شده آگاه است.
«و (همچنین) آنچه را که رحمها کم میکنند و قبل از موعد مقرر بیرون میریزند» میداند (وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ).
«و (همچنین) از آنچه از موعد مقرر افزون نگاه میدارند» نیز باخبر است (وَ ما تَزْدادُ).
سپس قرآن اضافه میکند: «و هر چیز در نزد خدا به مقدار و میزان ثابت و معین است» (وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ).
تا تصور نشود که این کم و زیادها بیحساب و بیدلیل است، همان گونه که اجزای جنین و خون رحم، همه دارای حساب و کتاب است.
(آیه 9)- این آیه در حقیقت دلیلی است بر آنچه در آیه قبل بیان شد، میگوید: «او (خداوند) از غیب و شهود (پنهان و آشکار) آگاه است» (عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ).
و آگاهی او از غیب و شهود به این دلیل است که: «او بزرگ و متعالی است» و مسّلط بر همه چیز (الْکَبِیرُ الْمُتَعالِ). و به همین دلیل در همه جا حضور دارد، و چیزی از دیدگان علم او پنهان نیست.
[شماره صفحه واقعی : 466]
(آیه 10)- و برای تکمیل این بحث و تأکید بر علم بیپایان او اضافه میکند:
«برای او (خداوند) یکسان است کسانی از شما که پنهانی سخن بگویند، و یا آن را آشکار سازند» او همه را میداند و میشنود (سَواءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ).
«و (نیز برای او تفاوت نمیکند) کسانی که مخفیانه در دل شب و در میان پردههای ظلمت گام برمیدارند و آنها که آشکارا در روز روشن به دنبال کار خویش میروند» (وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ).
(آیه 11)- محافظان غیبی! در آیه قبل خواندیم که خدا به حکم «عالم الغیب و الشهادة» بودن، از پنهان و آشکار مردم باخبر و همه جا حاضر و ناظر است.
در این آیه اضافه میکند که خداوند علاوه بر این، حافظ و نگاهبان بندگان خود نیز میباشد: «برای انسان مأمورانی است که پیدرپی از پیش رو، و پشت سر او قرار میگیرند و او را از حوادث حفظ میکنند» (لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ).
اما برای این که کسی اشتباه نکند که این حفظ و نگاهبانی بیقید و شرط است و انسان میتواند خود را به پرتگاهها بیفکند و دست به هر ندانم کاری بزند و یا مرتکب هرگونه گناهی که مستوجب مجازات و عذاب است بشود و باز انتظار داشته باشد که خدا و مأموران او حافظ وی باشند اضافه میکند که: «خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملتی را تغییر نمیدهد مگر این که آنها تغییراتی در خود ایجاد کنند»! (إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ).
و باز برای این که این اشتباه پیش نیاید که با وجود مأموران الهی که عهدهدار حفظ انسان هستند، مسأله مجازات و بلاهای الهی چه معنی دارد، در پایان آیه اضافه میکند که: «و هرگاه خداوند به قوم و جمعیتی اراده سوء و بدی کند هیچ راه دفاع و بازگشت ندارد» (وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ).
«و جز خدا، سرپرستی نخواهند داشت» (وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ).
به همین دلیل هنگامی که فرمان خدا به عذاب و مجازات یا نابودی قوم
[شماره صفحه واقعی : 467]
و ملتی صادر شود، حافظان و نگهبانان دور میشوند و انسان را تسلیم حوادث میکنند!
جمله «إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» که در دو مورد از قرآن با تفاوت مختصری آمده است، یک قانون کلی و عمومی را بیان میکند.
این اصل قرآنی که یکی از مهمترین برنامههای اجتماعی اسلام را بیان میکند به ما میگوید هرگونه تغییرات برونی متکی به تغییرات درونی ملتها و اقوام است، و هرگونه پیروزی و شکستی که به قومی رسید از همین جا سر چشمه میگیرد، بنابراین آنها که همیشه برای تبرئه خویش به دنبال «عوامل برونی» میگردند، و قدرتهای سلطهگر و استعمار کننده را همواره عامل بدبختی خود میشمارند، سخت در اشتباهند، چرا که اگر این قدرتهای جهنمی پایگاهی در درون یک جامعه نداشته باشند، کاری از آنان ساخته نیست.
این اصل قرآنی میگوید: برای پایان دادن به بدبختیها و ناکامیها باید دست به انقلابی از درون بزنیم، یک انقلاب فکری و فرهنگی، یک انقلاب ایمانی و اخلاقی، و به هنگام گرفتاری در چنگال بدبختیها باید فورا به جستجوی نقطههای ضعف خویشتن بپردازیم، و آنها را با آب توبه و بازگشت به سوی حق از دامان روح و جان خود بشوییم، تولدی تازه پیدا کنیم و نور و حرکتی جدید، تا در پرتو آن بتوانیم ناکامیها و شکستها را به پیروزی مبدل سازیم.
(آیه 12)- بخش دیگری از نشانههای عظمت او: قرآن در اینجا بار دیگر به آیات توحید و نشانههای عظمت خدا و اسرار آفرینش میپردازد.
نخست به برق (برقی که در میان قطعات ابر پیدا میشود) اشاره کرده، میگوید: «او کسی است که برق را که مایه ترس و طمع میباشد به شما ارائه میدهد» (هُوَ الَّذِی یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً).
از یک سو شعاع درخشانش چشمها را خیره میکند و شما را به وحشت میاندازد.
[شماره صفحه واقعی : 468]
اما از آنجا که غالبا همراه آن رگبارهایی به وجود میآید و تشنه کامان بیابان را آب زلال میبخشد و درختان و زراعت را سیراب میکند، آنها را به امید و طمع میکشاند، و در میان این بیم و امید، لحظات حساسی را میگذرانند.
سپس اضافه میکند: «او کسی است که ابرهای سنگین و پربار ایجاد میکند» که قادر به آبیاری زمینهای تشنهاند (وَ یُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ).
(آیه 13)- این آیه به صدای «رعد» میپردازد که از برق هرگز جدا نیست، میفرماید: «و رعد تسبیح و حمد خدا میگوید» (وَ یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ).
آری! این صدای پرطنین جهان طبیعت که توأم با پدیده برق میباشد و هر دو در خدمت یک هدف هستند، عملا تسبیح خدا میگوید و به تعبیر دیگر: «رعد» زبان گویای «برق» است، که حکایت از نظام آفرینش و عظمت خالق میکند.
نه تنها صدای رعد و سایر اجزای جهان ماده، تسبیح او میگویند که «همگی فرشتگان نیز از ترس و خشیت خدا» به تسبیح او مشغولند (وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خِیفَتِهِ).
آنها از این میترسند که در انجام فرمان پروردگار و مسؤولیتهایی که در نظام هستی بر عهده آنها گذارده شده کوتاهی کنند و گرفتار مجازات الهی شوند، و میدانیم همیشه وظیفهها و تکالیف برای آنها که احساس مسؤولیت میکنند ترس آفرین است، ترسی سازنده که شخص را به تلاش و حرکت وا میدارد.
و برای توضیح بیشتر در زمینه رعد و برق اشاره به صاعقهها کرده، میفرماید:
«خداوند صاعقهها را میفرستد و به هر کس بخواهد به وسیله آن آسیب میرساند» (وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصِیبُ بِها مَنْ یَشاءُ).
ولی با این همه، و با مشاهده آیات عظمت پروردگار و با کوچکی و حقارت قدرت انسان در برابر حوادث، حتی در برابر یک جرقه آسمانی باز هم «گروهی (از بیخبران) در باره خدا به مجادله و ستیز برمیخیزند» (وَ هُمْ یُجادِلُونَ فِی اللَّهِ).
«در حالی که خداوند قدرتی بیانتها، و مجازاتی دردناک و کیفری سخت دارد» (وَ هُوَ شَدِیدُ الْمِحالِ).
(آیه 14)- این آیه به دو مطلب اشاره میکند: نخست این که «دعوت حق از
[شماره صفحه واقعی : 469]
آن او (خدا) است» (لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ). یعنی هرگاه او را بخوانیم میشنود، و اجابت میکند، هم آگاهی از دعای بندگان دارد و هم قدرت بر انجام خواستههای آنها.
دیگر این که خواندن بتها و تقاضای از آنها دعوت و دعای باطل است، زیرا «کسانی را که مشرکان غیر از خداوند میخوانند (و برای انجام خواستههایشان به آنها پناه میبرند هرگز) به دعوت آنان پاسخ نمیگویند» و دعایشان را اجابت نمیکند (وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْءٍ).
سپس- همان گونه که روش قرآن است- برای مجسم ساختن این موضوع عقلانی مثال حسی زیبا و رسایی بیان میکند و میگوید: «آنها (که غیر خدا را میخوانند) همچون کسی هستند که کفهای (دست) خود را به سوی آب میگشاید تا آب به دهانش برسد، و هرگز نخواهد رسید»! (إِلَّا کَباسِطِ کَفَّیْهِ إِلَی الْماءِ لِیَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ).
آیا میتوان در کنار چاه نشست و دست به سوی آب دراز کرد و با اشاره، آب را به دهان فرستاد؟ آیا این کار جز از یک انسان ساده لوح و دیوانه سر میزند؟
در پایان آیه برای تأکید این سخن میگوید: «و دعای کافران (از بتها چیزی) جز (گام برداشتن) در گمراهی نیست» (وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ).
چه ضلالتی از این بالاتر که انسان سعی و کوشش خود را در بیراههای که هرگز او را به مقصد نمیرساند به کار برد.
(آیه 15)- در این آیه برای این که نشان دهد بت پرستان چگونه از کاروان عالم هستی جدا گشته و تک و تنها در بیراههها سرگردان شدهاند چنین میفرماید:
«همه کسانی که در آسمانها و زمین هستند از روی اطاعت و تسلیم و یا از روی کراهت و همچنین سایههای آنها، هر صبح و شام، برای خدا سجده میکنند» (وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ).
سجده در این گونه موارد به معنی خضوع و نهایت تواضع و تسلیم است، منتهی گروهی سجده و خضوعشان تنها جنبه تکوینی دارد، یعنی در برابر قوانین عالم هستی و آفرینش خاضعند، ولی
[شماره صفحه واقعی : 470]
گروهی علاوه بر سجود تکوینی سجود تشریعی نیز دارند یعنی با میل و اراده خود در برابر خداوند سجده میکنند.
و تعبیر به «طَوْعاً وَ کَرْهاً» ممکن است اشاره به این باشد که مؤمنان از روی میل و رغبت در پیشگاه پروردگار به سجده میافتند و خضوع میکنند، اما غیر مؤمنان هر چند حاضر به چنین سجدهای نیستند تمام ذرات وجودشان از نظر قوانین آفرینش تسلیم فرمان خداست چه بخواهند و چه نخواهند.
(آیه 16)- بت پرستی چرا؟ از آنجا که در آیات گذشته بحثهای فراوانی در باره شناخت وجود خدا بود در این آیه به بحث پیرامون اشتباه مشرکان و بت پرستان میپردازد و از چند طریق این بحث را تعقیب میکند.
نخست روی سخن را به پیامبر کرده، میگوید: «از آنها بپرس پروردگار و مدبر آسمانها و زمین کیست» (قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
سپس بیآنکه پیامبر در انتظار پاسخ آنها بنشیند دستور میدهد که خود پاسخ این سؤال را بده، و «بگو: اللّه» (قُلِ اللَّهُ).
سپس آنها را با این جمله مورد سرزنش و ملامت قرار میدهد که: «به آنها بگو: آیا غیر خدا را اولیاء و تکیهگاه و معبود خود قرار دادهاید؟ با این که این بتها حتی نسبت به خودشان مالک سود و زیانی نیستند»؟! (قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا).
سپس با ذکر دو مثال روشن و صریح وضع افراد «موحد» و «مشرک» را مشخص کرده، نخست میگوید: «بگو: آیا نابینا و بینا یکسان است»؟ (قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصِیرُ).
همان گونه که نابینا و بینا یکسان نیست، همچنین کافر و مؤمن، یکسان نیستند، و «بتها» را نمیتوان در کنار «اللّه» قرار داد.
دیگر این که: «آیا ظلمات و نور یکسانند»!! (أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ).
چگونه میتوان بتها را که ظلمات محضند در کنار «خدا» که نور مطلق عالم
[شماره صفحه واقعی : 471]
هستی است، قرار داد؟
سپس از راه دیگری بطلان عقیده مشرکان را مؤکدتر میسازد و میگوید: «آیا آنها همتایانی برای خدا قرار دادند به خاطر این که آنان همانند خدا آفرینشی داشتند، و این آفرینشها بر آنها مشتبه شده است» (أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ).
در حالی که بت پرستان نیز چنین عقیدهای در باره بتها ندارند، آنها نیز خدا را خالق همه چیز میدانند و عالم خلقت را دربست مربوط به او میشمارند.
و لذا بلافاصله میفرماید: «بگو: خدا خالق همه چیز است و اوست یگانه و پیروز» (قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ).
از آیه فوق استفاده میشود که خلقت یک امر دائمی است و فیض هستی بطور دائم از طرف خدا صادر میشود و هر موجودی لحظه به لحظه از ذات پاکش هستی میگیرد، بنابراین برنامه آفرینش و تدبیر عالم هستی همچون آغاز خلقت همه به دست خداست.
(آیه 17)- ترسیم دقیقی از منظره حق و باطل: از آنجا که روش قرآن، به عنوان یک کتاب تعلیم و تربیت، متکی به مسائل عینی است، برای نزدیک ساختن مفاهیم پیچیده به ذهن، انگشت روی مثلهای حسی جالب و زیبا در زندگی روزمره مردم میگذارد، در اینجا نیز برای مجسم ساختن حقایقی که در آیات گذشته پیرامون توحید و شرک، ایمان و کفر، و حق و باطل گذشت، مثل بسیار رسایی بیان میکند.
نخست میگوید: «خداوند از آسمان آبی را فرو فرستاده است» (أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً).
آبی حیاتبخش و زندگی آفرین، و سر چشمه نمو و حرکت! «و از هر درّه و رودخانهای به اندازه آنها سیلابی جاری شد» (فَسالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِها).
جویبارهای کوچک دست به دست هم میدهند و نهرهایی به وجود میآورند، نهرها به هم میپیوندند و سیلاب عظیمی از دامنه کوهسار سرازیر میگردد، آبها از سر و دوش هم بالا میروند و هر چه را بر سر راه خود ببینند
[شماره صفحه واقعی : 472]
برمیدارند و مرتبا بر یکدیگر کوبیده میشوند، در این هنگام کفها از لابلای امواج ظاهر میشوند، آنچنان که قرآن میگوید: «سیل بر روی خود کفی حمل کرد» (فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَداً رابِیاً).
پیدایش کفها منحصر به نزول باران نیست، «و از آنچه (در کورهها) برای به دست آوردن زینت آلات یا وسائل زندگی، آتش روی آن روشن میکنند (تا ذوب شود) نیز کفهایی مانند (کفهای روی آب) به وجود میآید» (وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ).
بعد از بیان این مثال به سراغ نتیجهگیری میرود، و چنین میفرماید: «این گونه خداوند برای حق و باطل، مثال میزند» (کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ).
سپس به شرح آن میپردازد و میگوید: «اما کفها (ی بلند آواز و میان تهی) به کنار میروند و آبی که برای مردم مفید و سودمند است در زمین میماند» (فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ).
همچنین حق، همیشه مفید و سودمند است همچون آب زلال که مایه حیات است اما باطل بیفایده و بیهوده است، ولی حق همیشه باید بجوشد و بخروشد تا باطل را از خود دور سازد.
و در پایان آیه برای تأکید بیشتر و دعوت به مطالعه دقیقتر روی این مثال و دیگر مثالهای قرآن، میفرماید: «این چنین خداوند مثالهایی میزند» (کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ).
(آیه 18)- آنها که دعوت حق را اجابت کردند: پس از بیان چهره حق و باطل در ضمن یک مثال رسا و بلیغ در آیه گذشته، در اینجا اشاره به سرنوشت
[شماره صفحه واقعی : 473]
کسانی میشود که دعوت حق را اجابت کردند و به آن گرویدند و هم کسانی که از حق رو گردان شده، به باطل روی آوردند.
نخست میگوید: «برای کسانی که اجابت دعوت پروردگارشان کردند، پاداش نیک و نتیجه سودمند و عاقبت محمود است» (لِلَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنی).
سپس میافزاید: «و آنها که اجابت این دعوت پروردگار را نکردند (سرنوشتشان به قدری شوم و رقت بار است که) اگر تمام روی زمین و حتی همانندش مال آنها باشد حاضرند همه اینها را برای نجات از آن سرنوشت شوم بدهند» با این حال از آنها پذیرفته نخواهد شد (وَ الَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ).
برای ترسیم عظمت عذاب و کیفر آنها، تعبیری از این رساتر نمیشود که یک انسان مالک همه روی زمین، بلکه دو برابر آن باشد، و همه را بدهد تا خود را رهایی بخشد، و سودی نداشته باشد.
این جمله در حقیقت اشاره به این است که آخرین آرزوی یک انسان که برتر از آن تصور نمیشود، این است که مالک تمام روی زمین شود، ولی شدت مجازات ستمگران و مخالفان دعوت حق در آن حد و پایه است که حاضرند این آخرین هدف دنیوی بلکه برتر و بالاتر از آن را هم فدا کنند و آزاد شوند.
و به دنبال این بدبختی- عدم پذیرش همه آنچه در زمین است در برابر نجات او- اشاره به بدبختی دیگر آنها کرده، میگوید: «آنها دارای حساب سخت و بدی هستند» (أُولئِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ).
یعنی، این گونه اشخاص هم محاسبه سخت و دقیقی را پس میدهند، و هم در حال محاسبه مورد توبیخ و سرزنش قرار میگیرند و هم کیفر آنها بعد از حساب بدون کم و کاست به آنان داده میشود.
در پایان آیه به سومین مجازات و یا نتیجه نهایی مجازات آنان اشاره کرده، میفرماید: «جایگاه آنان دوزخ است و چه بد جایگاهی است» (وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ). و به جای این که در بستر استراحت بیارمند باید روی شعلههای
[شماره صفحه واقعی : 474]
آتش سوزان قرار گیرند!
(آیه 19)- برنامه اولو الالباب: در اینجا ترسیم و تجسّمی از جزئیات برنامههای سازنده طرفداران حق به چشم میخورد که بحث آیات گذشته را تکمیل مینماید نخست به صورت یک استفهام انکاری میفرماید: «آیا کسی که میداند آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده حق است، همانند کسی است که نابیناست»؟
(أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی).
این تعبیر اشاره لطیفی است به این که ندانستن این واقعیت به هیچ وجه امکان پذیر نیست مگر این که چشم دل انسان بکلی از کار افتاده باشد.
و لذا در پایان آیه اضافه میکند: «تنها کسانی متذکر میشوند که اولوا الالباب و صاحبان مغز و اندیشهاند» (إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ).
(آیه 20)- سپس به عنوان تفسیر «أُولُوا الْأَلْبابِ» ریز برنامههای طرفداران حق را بیان کرده، و قبل از هر چیز انگشت روی مسأله وفای به عهد و ترک پیمان شکنی گذارده، میگوید: «آنها کسانی هستند که به عهد الهی وفا میکنند و پیمان را نمیشکنند» (الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا یَنْقُضُونَ الْمِیثاقَ).
«عهد اللّه» (عهد الهی) معنی وسیعی دارد که شامل عهدهای فطری و پیمانهایی که خدا به مقتضای فطرت از انسان گرفته میشود و هم پیمانهای عقلی یعنی، آنچه را که انسان با نیروی تفکر و عقل از حقایق عالم هستی و مبدأ و معاد درک میکند، هم پیمانهای شرعی یعنی آنچه را که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از مؤمنان در رابطه با اطاعت فرمانهای خداوند و ترک معصیت و گناه، پیمان گرفته همه را شامل میگردد.
(آیه 21)- دومین ماده برنامه آنها، حفظ پیوندها و پاسداری از آنهاست، چنانکه میفرماید: «آنها کسانی هستند که پیوندهایی را که خداوند امر به حفظ آن کرده برقرار میدارند» (وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ).
انسان ارتباطی با خدا، ارتباطی با پیامبران و رهبران، ارتباطی با سایر انسانها اعم از دوست و همسایه و خویشاوند و برادران دینی و همنوعان دارد، و ارتباطی نیز با خودش، همه این پیوندها را باید محترم شمرد.
[شماره صفحه واقعی : 475]
در حقیقت انسان یک موجود منزوی و جدا و بریده از عالم هستی نیست بلکه سر تا پای وجود او را پیوندها و علاقهها و ارتباطها تشکیل میدهد.
سومین و چهارمین برنامه طرفداران حق آن است که: «آنها از پروردگارشان، خشیت دارند و از بدی حساب (در دادگاه قیامت) میترسند» (وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ).
(آیه 22)- پنجمین برنامه آنها استقامت است، در برابر تمام مشکلاتی که در مسیر اطاعت و ترک گناه و جهاد با دشمن و مبارزه با ظلم و فساد وجود دارد آن هم صبر و استقامتی برای جلب خشنودی پروردگار، و لذا میفرماید: «آنها کسانی هستند که به خاطر جلب رضایت پروردگارشان صبر و استقامت به خرج دادند» (وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ).
این جمله دلیل روشنی است بر این که صبر و شکیبایی و بطور کلی هرگونه عمل خیر در صورتی ارزش دارد که «ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ» و برای خدا باشد، و اگر انگیزههای دیگری از قبیل ریاکاری و جلب توجه مردم و یا حتی برای ارضای غرور خود، کاری را انجام دهد بیارزش است.
ششمین برنامه آنها این است که «آنها نماز را بر پا میدارند» (وَ أَقامُوا الصَّلاةَ).
چه چیز مهمتر از این است که انسان هر صبح و شام رابطه و پیوند خود را با خدا تجدید کند، با او به راز و نیاز برخیزد و به یاد عظمت او و مسؤولیتهای خویش بیفتد، و در پرتو این کار، گرد و غبار و زنگار گناه را از دل و جان بشوید.
و به دنبال آن هفتمین برنامه حقجویان را با این عبارت بیان میکند: آنها کسانی هستند که «از آنچه به آنان روزی دادهایم در پنهان و آشکار انفاق میکنند» (وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً).
نماز پیوند انسان را با «خدا» و زکوة پیوند او را با «خلق» محکم میکند.
بالاخره هشتمین و آخرین برنامه آنها این است که: «آنها به وسیله حسنات، سیئات خود را از میان میبرند» (وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ).
و هر اندازه گناه و لغزش آنها بزرگتر باشد به همان اندازه حسنات بیشتری
[شماره صفحه واقعی : 476]
انجام میدهند، تا وجود خود و جامعه را از لوث گناه با آب حسنات بشویند.
این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که آنها بدی را با بدی تلافی نمیکنند، بلکه سعی دارند اگر از کسی نسبت به آنها بدی برسد، با انجام نیکی در حق وی، او را شرمنده و وادار به تجدید نظر کنند.
و در پایان آیه پس از ذکر برنامههای مختلف گذشته اشاره به عاقبت کار «اولوا الالباب» و اندیشمندان و طرفداران حق و عاملان به این برنامهها کرده، میفرماید: «عاقبت نیک سرای دیگر برای آنهاست» (أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ).
(آیه 23)- این آیه در توضیح این سر انجام نیک و عاقبت خیر میگوید:
سر انجام کار آنها «باغهای جاویدان بهشت است که هم خودشان وارد آن میشوند و هم پدران و همسران و فرزندان صالح آنها» (جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ).
و چیزی که این نعمتهای بزرگ و بیپایان را تکمیل میسازد، این است که «فرشتگان از هر دری بر آنها وارد میشوند» (وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ).
(آیه 24)- و به آنها میگویند: «سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان» (سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ).
آن صبرها و استقامتهای شما در راه انجام وظائف و مسؤولیتها و تحمل شدائد و مصائب بوده که این سلامت را به وجود آورد، در اینجا در نهایت امنیت و آرامش خواهید بود.
و در پایان میفرماید: «چه پایان نیک و چه عاقبت خوبی»؟ (فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ).
از آیات قرآن و روایات به خوبی استفاده میشود که بهشت درهایی دارد که اشاره به اعمال و کارهایی است که سبب ورود به بهشت میشوند. و جالب این که در قرآن میخوانیم: جهنم «هفت» در دارد، و طبق روایات، بهشت دارای «هشت» در است اشاره به این که طرق وصول به سعادت و بهشت جاویدان از طرق وصول به جهنم بیشتر است، و رحمت خدا بر غضب او پیشی میگیرد.
[شماره صفحه واقعی : 477]
(آیه 25)- دنیا پرستان تبهکار! از آنجا که نیک و بد همواره در مقایسه با یکدیگر به خوبی روشن میگردد پس از ذکر صفات «اولوا الالباب» در اینجا بخشی از صفات اصلی مفسدان و آنها که عقل و اندیشه واقعی خود را از دست دادهاند بیان میدارد، میگوید: «و آنها که عهد الهی را بعد از محکم کردن میشکنند، و پیوندهایی را که خدا فرمان به برقراری آن داده، قطع میکنند، و در روی زمین افساد مینمایند، لعنت و مجازات سرای دیگر از آنهاست» (وَ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ).
در حقیقت تمام مفاسد عقیدتی و علمی آنها در سه جمله فوق، خلاصه شده است:
1- شکستن پیمانهای الهی که شامل پیمانهای فطری، و پیمانهای عقلی، و پیمانهای تشریعی میشوند.
2- قطع رابطهها رابطه با خدا، رابطه با رهبران الهی، رابطه با خلق، و رابطه با خویشتن.
3- آخرین قسمت که ثمره دو قسمت قبل است، فساد در روی زمین است.
(آیه 26)- در این آیه اشاره به این میکند که روزی و زیادی و کمی آن، به دست خداست: «خداوند روزی را برای هر کس بخواهد وسیع، و برای هر کس بخواهد تنگ قرار میدهد» (اللَّهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ).
اشاره به این که آنها به خاطر جلب درآمد بیشتر در روزی زمین فساد میکنند، پیوندهای خدایی را میبرند، و عهد الهی را میشکنند تا درآمد و بهره بیشتری از زندگی مادی پیدا کنند، توجه به این حقیقت ندارند که روزی و کم و زیاد آن به دست خداست.
سپس اضافه میکند که: پیمان شکنان و مفسدان فی الارض «تنها به زندگی دنیا خشنود و خوشحالند در حالی که زندگی دنیا در برابر آخرت، متاع ناچیزی بیش نیست» (وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ).
[شماره صفحه واقعی : 478]
(آیه 27)- از آنجا که در این سوره بسیاری از بحثها پیرامون توحید و معاد و رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است، این آیه بار دیگر به سراغ مسأله دعوت پیامبر اسلام میرود و یکی از ایرادات منکران لجوج را بیان کرده، میگوید: «و کافران میگویند:
چرا معجزهای از سوی پروردگارش بر او نازل نشده است» (وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ).
آنها انتظار دارند که پیامبر به صورت یک «خارق العادهگر» در گوشهای بنشیند و هر یک از آنها از در وارد شوند، و هر معجزهای مایل هستند پیشنهاد کنند او هم بلافاصله به آنها ارائه دهد، و تازه آنها اگر مایل نبودند ایمان نیاورند! قرآن در پاسخ آنها میگوید: ای پیامبر! به اینها «بگو: که خداوند هر که را بخواهد گمراه میکند و هر کس که به سوی او باز گردد مشمول هدایتش قرار میدهد» (قُلْ إِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنابَ).
اشاره به این که کمبود شما از ناحیه اعجاز نیست، بلکه کمبود شما از درون وجود خودتان است، لجاجتها، تعصبها، جهالتها، و گناهانی که سد راه توفیق میشود مانع از ایمان شماست.
جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد.
(آیه 28)- در این آیه تفسیر بسیار جالبی از «مَنْ أَنابَ» (آنها که به سوی خدا بازگشتهاند) بیان کرده، میفرماید: «اینان کسانی هستند که ایمان آوردهاند و دلهایشان به ذکر خدا مطمئن و آرام است» (الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ).
و بعد به عنوان یک قاعده کلی و اصل جاویدان و فراگیر میفرماید: «آگاه باشید با یاد خدا دلها آرامش میگیرد» (أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ).
(آیه 29)- و در این آیه با ذکر سرنوشت و پایان کار افراد با ایمان مضمون آیات قبل را چنین تکمیل میکند: «آنهایی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند بهترین زندگی برای آنهاست و سر انجام کارشان بهترین سر انجامها خواهد بود» (الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ).
[شماره صفحه واقعی : 479]
گفتهاند «ذکر دو گونه است: ذکر قلبی و ذکر زبانی و هر یک از آنها دو گونه است یا پس از فراموشی است و یا بدون فراموشی».
و به هر حال در آیه فوق منظور از ذکر خدا که مایه آرامش دلهاست تنها این نیست که نام او را بر زبان آورد و مکرر تسبیح و تهلیل و تکبیر گوید، بلکه منظور آن است که با تمام قلب متوجه او و عظمتش و علم و آگاهیش و حاضر و ناظر بودنش گردد، و این توجه، مبدأ حرکت و فعالیت در وجود او به سوی جهاد و تلاش و نیکیها گردد و میان او و گناه سدّ مستحکمی ایجاد کند، این است حقیقت «ذکر» که آن همه آثار و برکات در روایات اسلامی برای آن بیان شده است.
در حدیث میخوانیم از وصایایی که پیامبر به علی علیه السّلام فرمود این بود:
«ای علی! سه کار است که این امت طاقت آن را ندارند (و از همه کس ساخته نیست) مواسات با برادران دینی در مال، و حق مردم را از خویشتن دادن، و یاد خدا در هر حال، ولی یاد خدا (تنها) سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر نیست، بلکه یاد خدا آن است که هنگامی که انسان در برابر حرامی قرار میگیرد از خدا بترسد و آن را ترک گوید».
آیه 30
ممکن است این آیه را پاسخ به گفتار مشرکان که در سوره فرقان آمده است بدانیم که در برابر دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که میگفت: «برای رحمان سجده کنید، گفتند: رحمان کیست»؟ ما رحمان را نمیشناسیم! اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ (فرقان/ 60).
هر کار کنی این لجوجان ایمان نمیآورند! بار دیگر قرآن به بحث نبوت باز میگردد. و قسمت دیگری از گفتگوهای مشرکان و پاسخ آنها را در زمینه نبوت بازگو میکند:
نخست میگوید: «همان گونه (که پیامبران پیشین را برای هدایت اقوام گذشته فرستادیم) تو را نیز به میان امتی فرستادیم که قبل از آنها امتهای دیگری آمدند و رفتند» (کَذلِکَ أَرْسَلْناکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 480]
«و هدف این بود که آنچه را بر تو وحی کردهایم بر آنها بخوانی» (لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ).
«در حالی که آنها به رحمان کفر میورزند» (وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ).
به خداوندی که رحمتش همگان را در بر گرفته و فیض گسترده و عامش کافر و مؤمن و گبر و ترسا را شامل شده است.
«بگو: (اگر نمیدانید) رحمان آن خداوندی که فیض و رحمتش عام است، پروردگار من است» (قُلْ هُوَ رَبِّی).
«هیچ معبودی جز او نیست، من بر او توکل کردم، و بازگشتم به سوی او است» (لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ مَتابِ).
(آیه 31)
بعضی از مفسران بزرگ گفتهاند: این آیه در پاسخ جمعی از مشرکان «مکّه» نازل شده است، که در پشت خانه کعبه نشسته بودند و به دنبال پیامبر صلی الله علیه و آله فرستادند، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله (به امید هدایت آنان) نزد آنها آمد، عرض کردند:
اگر دوست داری از تو پیروی کنیم این کوههای مکّه را به وسیله قرآنت عقب بران تا کمی این زمین تنگ و محدود ما گسترش یابد! تو به گمان خود کمتر از داود نیستی که خداوند کوهها را برای او مسخّر کرده بود، یا این که باد را مسخّر ما گردان، همان گونه که مسخّر سلیمان بود، و نیز جدت «قصی» (جد طایفه قریش) را زنده کن، زیرا عیسی علیه السلام مردگان را زنده میکرد و تو کمتر از عیسی نیستی! در این هنگام آیه نازل شد که شما همه آنچه را میگویید از سر لجاجت است نه برای ایمان آوردن!
همان گونه که در شأن نزول آمد، این آیه پاسخ به بهانه جویانی است که از سر لجاجت نه برای ایمان آوردن از پیامبر درخواست معجزات اقتراحی میکردند، میفرماید: «حتی اگر به وسیله قرآن کوهها به حرکت درآیند و زمینها، قطعه قطعه شوند، و به وسیله آن با مردگان صحبت شود» باز هم ایمان نخواهند آورد! (وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی).
[شماره صفحه واقعی : 481]
«ولی همه این کارها در اختیار خداست» و هر اندازه لازم بداند انجام میدهد (بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً).
اما شما طالب حق نیستید و اگر بودید همان مقدار از نشانههای اعجاز که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله صادر شده برای ایمان آوردن کاملا کافی بود.
سپس اضافه میکند: «آیا کسانی که ایمان آوردهاند نمیدانند که اگر خدا بخواهد همه مردم را بالاجبار هدایت میکند» (أَ فَلَمْ یَیْأَسِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لَهَدَی النَّاسَ جَمِیعاً).
ولی هرگز او چنین نخواهد کرد، چرا که این گونه ایمان اجباری بیارزش و فاقد معنویت و تکاملی است که انسان به آن نیاز دارد.
بعد اضافه میکند: «در عین حال کافران همواره مورد هجوم مصائب کوبندهای به خاطر اعمالشان هستند» (وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ). که این مصائب به صورت بلاهای مختلف و همچنین جنگهای کوبنده مجاهدان اسلام بر آنها فرود میآید.
و اگر این مصائب در خانه آنان فرود نیاید «به نزدیکی خانه آنها وارد میشود» (أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دارِهِمْ). تا عبرت بگیرند و تکانی بخورند و به سوی خدا باز گردند.
و این هشدارها همچنان ادامه خواهد یافت «تا فرمان نهایی خدا فرا رسد» (حَتَّی یَأْتِیَ وَعْدُ اللَّهِ).
این فرمان نهایی ممکن است اشاره به مرگ، یا روز قیامت باشد و یا به گفته بعضی «فتح مکه» که آخرین قدرت دشمن را درهم شکست.
و به هر حال وعده خدا قطعی است، «و خداوند هیچ گاه از وعده خود تخلف نخواهد کرد» (إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ).
(آیه 32)- در این آیه روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میگوید: تنها تو نیستی که با تقاضاهای گوناگون و پیشنهاد معجزات اقتراحی از طرف این گروه کافر به استهزاء و سخریه کشیده شدهای، این یک سابقه طولانی در تاریخ انبیاء دارد
[شماره صفحه واقعی : 482]
«و بسیاری از رسولان پیش از تو نیز مورد استهزاء واقع شدند» (وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ).
ولی ما این کافران را فورا مجازات نکردیم، «بلکه به آنها مهلت دادیم» (فَأَمْلَیْتُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا).
شاید بیدار شوند و به راه حق بازگردند و یا حد اقل اتمام حجت کافی بر آنها بشود. چرا که اگر آنها بدکار و گنهکارند مهربانی خداوند و لطف و کرم و حکمت او جایی نرفته است! ولی به هر حال این مهلت و تأخیر به آن معنی نیست که مجازات و کیفر آنان فراموش شود، لذا «پس (از این مهلت) آنها را گرفتیم، دیدی مجازات من چگونه بود»؟! این سرنوشت در انتظار قوم لجوج تو نیز هست (ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ).
(آیه 33)- چگونه خدا را با بتها قرین میسازید؟! در این آیه بار دیگر به بحث در باره توحید و شرک باز میگردد و مردم را با این دلیل روشن مخاطب میسازد که: «آیا کسی که بالای سر همه ایستاده (و حافظ و نگهبان و مراقب همه است) و اعمال همه را میبیند» همچون کسی است که هیچ یک از این صفات را ندارد؟ (أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ).
سپس به عنوان تکمیل بحث گذشته و مقدمهای برای بحث آینده، میفرماید: «و آنها برای خدا شریکهایی قرار دادند» (وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ).
بلافاصله از چند طریق به آنها پاسخ میدهد.
نخست میگوید: «بگو: این شریکها را نام ببرید» (قُلْ سَمُّوهُمْ).
یعنی چگونه یک عده موجودات بینام و نشان و بیارزش و بیاثر را در ردیف پروردگار قادر متعال قرار میدهید؟
دوم این که چگونه چنین شریکی وجود دارد که خداوند که به پندار شما شریک آنهاست از وجودشان هیچ گونه اطلاعی ندارد با این که علمش همه جهان را در برگرفته «آیا به او خبر میدهید از چیزی که وجود آن را در زمین نمیداند» (أَمْ
[شماره صفحه واقعی : 483]
تُنَبِّئُونَهُ بِما لا یَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ)
.سوم این که: خود شما هم در واقع در دل، ایمان به چنین چیزی ندارید، «تنها به یک سخن ظاهری تو خالی» که در آن هیچ مفهوم صحیحی نهفته نیست قناعت کردهاید (أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ).
به همین دلیل این مشرکان هنگامی که در تنگناهای سخت زندگی قرار میگیرند به سراغ «اللّه» میروند چرا که در دل میدانند کاری از بتها ساخته نیست.
چهارم این که: این مشرکان درک صحیح و درستی ندارند، و چون پیرو هوی و هوس و تقلیدهای کور کورانهاند، قادر به قضاوت عاقلانه و صحیح نیستند، و به همین دلیل به این گمراهی و ضلالت کشیده شدهاند «بلکه در نظر کافران، دروغهایشان زینت داده شده (و بر اثر ناپاکی درون، چنین میپندارند که واقعیتی دارد) و آنها از راه (خدا) باز داشته شدهاند» (بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ).
«و هر کس را خدا گمراه سازد، راهنمایی برای او وجود نخواهد داشت» (وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ).
«اضلال الهی» به معنی عکس العمل کارهای نادرست و غلط خود انسان است که او را به گمراهیها میکشاند، و از آنجا که این خاصیت را خدا در این گونه اعمال قرار داده، به خدا نسبت داده میشود.
(آیه 34)- و در این آیه به مجازاتهای دردناک آنها در دنیا و آخرت که طبعا شامل شکست و ناکامی و سیه روزی و آبروریزی و غیر آن میشود، اشاره کرده چنین میگوید: «برای آنها در زندگی دنیا مجازاتی است و مجازات آخرت سختتر و شدیدتر است» (لَهُمْ عَذابٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ)
.چرا که دائمی و همیشگی و جسمانی و روحانی و توأم با انواع ناراحتیها است: و اگر گمان کنند راه فرار و وسیله دفاعی در برابر آن دارند، سخت در اشتباهند چرا که: «هیچ چیز در برابر خداوند نمیتواند از آنها دفاع کند» (وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ)
.
[شماره صفحه واقعی : 484]
(آیه 35)- بار دیگر در این آیه سخن از معاد و مخصوصا از نعمتهای بهشتی و کیفرهای دوزخی به میان آمده است.
نخست میگوید: «توصیف بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده (این است که) نهرهای آب از زیر درختانش جاری است» (مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ).
دومین وصف باغهای بهشت این است که: «میوههای آن دائمی و همیشگی است» (أُکُلُها دائِمٌ).
نه همچون میوههای این جهان که فصلی است و هر کدام در فصل خاصی آشکار میشود بلکه گاهی بر اثر آفت و بلا ممکن است در یک سال اصلا نباشد.
و همچنین «سایه آنها» نیز همیشگی است (وَ ظِلُّها).
از این جمله روشن میشود که باغهای بهشت خزان ندارند، و نیز از آن معلوم میشود که تابش نور آفتاب یا همانند آن در بهشت هست.
و در پایان آیه بعد از بیان این اوصاف سه گانه بهشت میگوید: «این است سر انجام پرهیزکاران، ولی سر انجام کافران آتش است»! (تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرِینَ النَّارُ).
در این تعبیر زیبا، نعمتهای بهشتی با لطافت و به تفصیل بیان شده، اما در مورد دوزخیان در یک جمله کوتاه، و خشک و خشن میگوید: «عاقبت کارشان جهنم است»!
(آیه 36)- خدا پرستان و احزاب! در این آیه اشاره به عکس العمل متفاوت مردم در برابر نزول آیات قرآن شده است که افراد حقیقت جو و حق طلب چگونه در برابر آنچه بر پیامبر نازل میشد تسلیم و خوشحال بودند و معاندان و افراد لجوج به مخالفت بر میخاستند.
نخست میگوید: «آنها که کتاب آسمانی در اختیارشان قرار دادهایم از آنچه بر تو نازل میشود خوشحالند» (وَ الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ).
یعنی حق طلبان یهود و نصاری و مانند آنها از نزول این آیات بر تو خوشحال
[شماره صفحه واقعی : 485]
و خشنودند، چرا که از یک سو آن را هماهنگ با نشانههایی که در دست دارند میبینند و از سوی دیگر مایه آزادی و نجات آنها از شرّ خرافات و عالم نمایان یهود و مسیحیت و امثال آنهاست که آنان را به قید و بند کشیده، و از آزادی فکری و تکامل انسانی محروم داشته بودند.
سپس اضافه میکند: «ولی جمعی از احزاب قسمتی از آیاتی را که بر تو نازل شده است انکار میکنند» (وَ مِنَ الْأَحْزابِ مَنْ یُنْکِرُ بَعْضَهُ).
منظور از این گروه همان جمعیت از یهود و نصاری بودهاند که تعصبهای قومی و مذهبی و مانند آن بر آنها غلبه داشته، و در برابر کتب آسمانی خودشان نیز تسلیم نبودند، آنها در حقیقت «احزاب» و گروههایی بودند که تنها خط حزبی خودشان را دنبال میکردند.
یا اشاره به مشرکان بوده باشد که آیین و مذهبی نداشتند بلکه احزاب و گروههای پراکندهای بودند که مخالفت با قرآن و اسلام آنها را متحد ساخته بود.
در پایان آیه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد که، به مخالفت و لجاجت این و آن اعتنا مکن بلکه در خط اصیل و صراط مستقیم خود بایست و «بگو: من تنها مأمورم که اللّه و خدای یگانه یکتا را بپرستم و هیچ شریکی برای او قائل نشوم، فقط به سوی او دعوت میکنم و بازگشت من (و همگان) به سوی اوست» (قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشْرِکَ بِهِ إِلَیْهِ أَدْعُوا وَ إِلَیْهِ مَآبِ).
اشاره به این که، موحد راستین و خدا پرست حقیقی جز تسلیم در برابر همه فرمانهای خدا هیچ خط و برنامهای ندارد.
(آیه 37)- قرآن همچنان مسائل مربوط به نبوت را دنبال میکند، در این آیه میفرماید: «همان گونه (که بر اهل کتاب و پیامبران پیشین کتاب آسمانی فرستادیم) این قرآن را نیز بر تو نازل کردیم در حالی که مشتمل بر احکام روشن و آشکار است» (وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ حُکْماً عَرَبِیًّا).
منظور از توصیف قرآن به صفت «عربی» این است که احکامش واضح و آشکار و جای سوء استفاده و تعبیرهای مختلف ندارد.
[شماره صفحه واقعی : 486]
بعد با لحنی تهدید آمیز و قاطع، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را مخاطب ساخته، میگوید:
«و اگر از هوی و هوسهای آنها بعد از آن که آگاهی بر تو آمده پیروی کنی (به کیفر الهی مجازات خواهی شد و) هیچ کس در برابر خدا قدرت حمایت از تو و نگهداریت را نخواهد داشت» (وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا واقٍ).
گرچه احتمال انحراف، مسلما در پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با آن مقام عصمت و معرفت و آگاهی وجود نداشته، اما این تعبیر روشن میسازد که خدا با هیچ کس ارتباط خصوصی و به اصطلاح خویشاوندی ندارد، و حتی اگر پیامبر، مقامش والا است به خاطر تسلیم و عبودیت و ایمان و استقامت اوست.
(آیه 38)- این آیه در حقیقت پاسخی است به ایرادات مختلفی که دشمنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله داشتند از جمله این که: گروهی میگفتند مگر پیامبر ممکن است از جنس بشر باشد، و همسر اختیار کند و فرزندانی داشته باشد، قرآن به آنها پاسخ میگوید:
این امر تازهای نیست «ما پیش از تو پیامبران بسیاری فرستادیم و برای آنها همسران و فرزندان قرار دادیم» (وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّیَّةً).
دیگر این که آنها انتظار دارند که هر معجزهای را پیشنهاد میکنند و هر چه هوی و هوسشان اقتضا میکند انجام دهی- چه ایمان بیاورند یا نیاورند- ولی آنها باید بدانند: «هیچ پیامبری نمیتواند معجزهای جز به فرمان خداوند بیاورد» (وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ).
سومین ایراد این بود که پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله آمده و احکامی از تورات یا انجیل را دگرگون ساخته.
آیه در آخرین جمله خود به آنها پاسخ میگوید که: «برای هر زمانی حکم و قانونی مقرر شده» تا بشریت به مرحله بلوغ نهایی برسد و آخرین فرمان صادر شود (لِکُلِّ أَجَلٍ کِتابٌ).
بنابراین جای تعجب نیست که یک روز تورات را نازل کند، و روز دیگر انجیل را، و سپس قرآن را، چرا که بشریت در زندگی متحول و متکامل خود، نیاز به
[شماره صفحه واقعی : 487]
برنامههای متفاوت و گوناگونی دارد.
(آیه 39)- این آیه به منزله تأکید و استدلالی است بر آنچه در ذیل آیه قبل گفته شد و آن این که هر حادثه و هر حکم و فرمانی، زمان معینی دارد و اگر میبینی بعضی از کتاب آسمانی جای بعض دیگر را میگیرند به خاطر آن است که «خداوند هر چیزی را بخواهد محو میکند (همان گونه که به مقتضای اراده و حکمت خویش) اموری را اثبات مینماید، و کتاب اصلی و ام الکتاب نزد اوست» (یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ).
(آیه 40)- سر انجام به عنوان تأکید بیشتر در مورد مجازاتهایی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وعده میداد و آنها انتظارش را میکشیدند و حتی ایراد میکردند که چرا این وعدههای تو عملی نمیشود، میفرماید: «و اگر پارهای از آنچه را به آنها وعده دادیم (از پیروزی تو و شکست آنها و رهایی پیروان تو و اسارت پیروان آنها) در دوران حیاتت به تو نشان دهیم و یا تو را پیش از آن که این وعدهها تحقق پذیرد از دنیا ببریم در هر صورت وظیفه تو ابلاغ رسالت است و وظیفه ما گرفتن حساب از آنهاست» (وَ إِنْ ما نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسابُ).
جمله «یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ ...» یک قانون کلی را بیان میکند که در منابع مختلف اسلامی نیز به آن اشاره شده است، و آن این که: تحقق موجودات و حوادث مختلف جهان دو مرحله دارد: یکی مرحله قطعیت که هیچ گونه دگرگونی در آن راه ندارد (و در آیه فوق از آن تعبیر به «ام الکتاب»، کتاب مادر شده است) و دیگری مرحله غیر قطعی به تعبیر دیگر «مشروط» است که در این مرحله دگرگونی در آن راه دارد، و از آن تعبیر به مرحله محو و اثبات میشود.
گاهی نیز از این دو، تعبیر به «لوح محفوظ» و «لوح محو و اثبات» میشود، گویی در یکی از این دو لوح، آنچه نوشته شده است به هیچ وجه دگرگونی در آن راه ندارد و کاملا محفوظ است و اما دیگری ممکن است، چیزی در آن نوشته شود
[شماره صفحه واقعی : 488]
و سپس محو گردد و به جای آن چیز دیگری نوشته شود.
از امام باقر علیه السّلام چنین نقل شده که فرمود: «قسمتی از حوادث حتمی است که حتما تحقق میپذیرد، و قسمت دیگری مشروط به شرائطی است در نزد خدا که هر کدام را صلاح بداند مقدم میدارد و هر کدام را اراده کند محو میکند، و هر کدام را اراده کند اثبات مینماید».
(آیه 41)- انسانها و جامعهها از میان میروند و خدا میماند: از آنجا که در آیات گذشته روی سخن با منکران رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود در اینجا نیز همان بحث تعقیب شده است.
نخست میگوید: این مغروران لجوج «آیا ندیدند که ما پیوسته به سراغ زمین میآییم و از اطراف (و جوانب) آن کم میکنیم»؟! (أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها).
روشن است که منظور از «زمین» در اینجا «اهل زمین» است، یعنی، آیا آنها به این واقعیت نمینگرند که پیوسته اقوام و تمدّنها و حکومتها در حال زوال و نابودی هستند؟
و این هشداری است به همه مردم اعم از نیک و بد حتی علماء و دانشمندان که ارکان جوامع بشری هستند و با از میان رفتن یک تن آنها گاهی دنیایی به نقصان میگراید، هشداری است گویا و تکان دهنده! سپس اضافه میکند: «حکومت و فرمان از آن خداست و هیچ کس را یارای ردّ احکام او یا جلوگیری از فرمان او نیست» (وَ اللَّهُ یَحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ).
«و او سریع الحساب است» (وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسابِ).
(آیه 42)- در این آیه بحث فوق را ادامه میدهد و میگوید: تنها این گروه نیستند که با توطئهها و مکرها به مبارزه با تو برخاستهاند بلکه «آنها که پیش از این گروه بودند نیز چنین توطئهها و مکرها داشتند» (وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ).
اما نقشههایشان نقش بر آب و توطئههایشان به فرمان خدا خنثی شد، چرا که او از همه کس به این مسائل آگاهتر است، بلکه «تمام طرحها و نقشهها از آن
[شماره صفحه واقعی : 489]
خداست» (فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً).
اوست که از کار و بار هر کس آگاه است و «میداند هر کسی چه کاری میکند» (یَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ).
و سپس با لحنی تهدید گونه آنها را از پایان کارشان بر حذر میدارد و میگوید:
«کافران به زودی خواهند دانست که پایان کار و سر انجام نیک و بد در سرای دیگر از آن کیست»؟ (وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ).
(آیه 43)- در این آیه- همان گونه که این سوره در آغاز از نام قرآن و کتاب اللّه شروع شده- با تأکید بیشتری روی معجزه بودن قرآن، سوره رعد را پایان میدهد، میگوید: «این کافران میگویند تو پیامبر نیستی» (وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا).
هر روز بهانهای میتراشند، هر زمان تقاضای معجزهای دارند و آخر کار هم باز میگویند تو پیامبر نیستی! در پاسخ آنها «بگو: همین کافی است که دو کس میان من و شما گواه باشد یکی اللّه و دیگری کسانی که علم کتاب و آگاهی از قرآن نزد آنهاست»! (قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ).
هم خدا میداند که من فرستاده اویم، و هم آنها که از این کتاب آسمانی من یعنی قرآن آگاهی کافی دارند.
و این تأکیدی است مجدد بر اعجاز قرآن از جنبههای مختلف.
«پایان سوره رعد»
[شماره صفحه واقعی : 490]
این سوره دارای 52 آیه است که در «مکّه» نازل شده به استثنای آیات 28 و 29، که طبق گفته بسیاری از مفسران در «مدینه» در باره کشتگان مشرکان در بدر نازل گردیده است.
محتوای سوره: چنانکه از نام سوره پیداست، قسمتی از آن در باره قهرمان توحید ابراهیم بت شکن (بخش نیایشهای او) نازل گردیده است.
بخش دیگری از این سوره اشاره به تاریخ انبیای پیشین همچون نوح، موسی و قوم عاد و ثمود، و درسهای عبرتی که در آنها نهفته است میباشد.
خلاصه این سوره مجموعهای است از بیان اعتقادات و اندرزها و موعظهها و سرگذشتهای عبرت انگیز اقوام پیشین و بیان هدف رسالت پیامبران و نزول کتب آسمانی.
از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: «کسی که سوره ابراهیم و حجر را بخواند، خداوند به تعداد هر یک از آنها که بت میپرستیدند و آنها که بت نمیپرستیدند، ده حسنه به او میبخشد».
همان گونه که بارها گفتهایم پاداشهایی که در باره تلاوت سورههای قرآن وارد شده پاداشی است در برابر خواندن توأم با اندیشه و سپس عمل.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- بیرون آمدن از ظلمتها به نور: این سوره همانند بعضی دیگر از
[شماره صفحه واقعی : 491]
سورههای قرآن با حروف مقطعه شروع شده است. نکتهای که تذکر آن را در اینجا لازم میدانیم این است که از 29 سورهای که با حروف مقطعه آغاز شده، درست در 24 مورد از آنها بلافاصله سخن از قرآن مجید به میان آمده است که نشان میدهد پیوندی میان این دو یعنی حروف مقطعه و قرآن برقرار است، و ممکن است خداوند بخواهد با این بیان روشن کند که این کتاب بزرگ آسمانی با این محتوای پرعظمت که رهبری همه انسانها را به عهده دارد از مواد سادهای به نام «حروف الفبا» تشکیل یافته و این نشانه اهمیت این اعجاز است.
به هر حال بعد از ذکر حروف «الف، لام، راء» (الر).
میفرماید: «این کتابی است که بر تو نازل کردیم به این منظور که مردم را از گمراهیها به سوی نور خارج کنی» (کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ).
در حقیقت تمام هدفهای تربیتی و انسانی، معنوی و مادی نزول قرآن، در همین یک جمله جمع است: «بیرون ساختن از ظلمتها به نور»! از ظلمت جهل به نور دانش، از ظلمت کفر به نور ایمان، از ظلمت ستمگری و ظلم به نور عدالت، از ظلمت فساد به نور صلاح، از ظلمت گناه به نور پاکی و تقوا، و از ظلمت پراکندگی و تفرقه به نور وحدت.
و از آنجا که سر چشمه همه نیکیها، ذات پاک خداست، و شرط اساسی درک توحید، توجه به همین واقعیت است بلافاصله اضافه میکند: همه اینها «به اذن پروردگارشان (پروردگار مردم) میباشد» (بِإِذْنِ رَبِّهِمْ).
سپس برای توضیح و تبیین بیشتر هدایت به سوی نور میفرماید: «به سوی راه خداوند عزیز و حمید» (إِلی صِراطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ).
خداوندی که عزتش دلیل قدرت اوست، و حمید بودنش نشانه مواهب و نعمتهای بیپایان او میباشد.
(آیه 2)- در این آیه به عنوان معرفی خداوند، درسی از توحید بیان کرده، میگوید: «همان خداوندی که آنچه در آسمان و زمین است از آن اوست» (اللَّهِ الَّذِی
[شماره صفحه واقعی : 492]
لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ)
.و در پایان آیه توجه به مسأله معاد- بعد از توجه به مبدأ- داده، میگوید:
«وای بر کافران از عذاب شدید» رستاخیز (وَ وَیْلٌ لِلْکافِرِینَ مِنْ عَذابٍ شَدِیدٍ).
(آیه 3)- و در این آیه بلافاصله کافران را معرفی میکند و با ذکر، سه قسمت از صفات آنها وضعشان را کاملا مشخص میسازد بطوری که هر کس در اولین برخورد بتواند آنها را بشناسد.
نخست میگوید: «آنها کسانی هستند که زندگی پست این جهان را بر زندگی آخرت مقدم میشمرند» (الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ).
و همه چیز حتی ایمان و حق را فدای منافع پست و شهوات و هوسهای خود میسازند.
سپس میگوید: آنها به این مقدار هم قانع نیستند بلکه علاوه بر گمراهی خودشان سعی در گمراه ساختن دیگران هم دارند: «آنها (مردم را) از راه خدا باز میدارند» (وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ).
بلکه علاوه بر آن «سعی میکنند آن را دگرگون نشان دهند» (وَ یَبْغُونَها عِوَجاً).
در حقیقت آنها هوسها را زینت میدهند، مردم را تشویق به گناه مینمایند، و از درستی و پاکی میترسانند. و با تمام قوا میکوشند دیگران را همرنگ خود سازند و با افزودن خرافات، و انواع تحریفها، و ابداع سنتهای زشت و کثیف به این هدف برسند.
روشن است «این افراد (با داشتن این صفات و اعمال) در گمراهی بسیار دوری هستند» (أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ).
همان گمراهی که بازگشتشان به راه حق بر اثر بعد و دوری مسافت به آسانی امکان پذیر نیست ولی اینها همه محصول اعمال خود آنهاست!
(آیه 4)- در آیات گذشته سخن از قرآن مجید و اثرات حیاتبخش آن بود، در این آیه همین موضوع در بعد خاصی تعقیب شده و آن وحدت لسان پیامبران و کتب آسمانی آنها با زبان نخستین قومی است که به سوی آنها مبعوث شدهاند.
[شماره صفحه واقعی : 493]
میفرماید: «و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر به زبان قوم خودش» (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ).
زیرا پیامبران در درجه اول با قوم خود، همان ملتی که از میان آنها برخاستهاند، تماس داشتند و نخستین شعاع وحی به وسیله پیامبران بر آنها میتابید، و نخستین یاران و یاوران آنها از میان آنان برگزیده میشدند، بنابراین پیامبر باید به زبان آنها و لغت آنها سخن بگوید «تا حقایق را به روشنی برای آنان آشکار سازد» (لِیُبَیِّنَ لَهُمْ).
لذا دعوت پیامبران از طریق تبیین و روشنگری و تعلیم و تربیت با همان زبان معمولی و رایج صورت میگرفته است، نه از طریق یک اثر مرموز و ناشناخته در قلبها.
سپس اضافه میکند: «بعد (از تبیین دعوت الهی برای آنها) خداوند هر کس را بخواهد گمراه میکند و هر کس را بخواهد هدایت مینماید» (فَیُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ).
اشاره به این که هدایت و ضلالت در نهایت امر، کار پیامبران نیست، کار آنها ابلاغ و تبیین است، این خداست که راهنمایی و هدایت واقعی بندگانش را در دست دارد.
ولی برای این که تصور نشود معنی این سخن جبر و الزام و سلب آزادی بشر است، بلافاصله اضافه میکند: «و او عزیز حکیم است» (وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ).
به مقتضای عزت و قدرتش، بر هر چیز تواناست، اما به مقتضای حکمتش بیجهت و بیدلیل کسی را هدایت و یا کسی را گمراه نمیسازد، بلکه گامهای نخستین با نهایت آزادی اراده در راه سیر الی اللّه از ناحیه بندگان برداشته میشود و سپس نور هدایت و فیض حق بر قلب آنها میتابد.
همچنین آنها که با لجاجت و تعصب و دشمنی با حق و غوطهور شدن در شهوات و آلوده شدن به ظلم و ستم، شایستگی هدایت را از خود سلب کردهاند، از فیض هدایت محروم، و در وادی ضلالت، گمراه میشوند.
[شماره صفحه واقعی : 494]
و به این ترتیب سر چشمه هدایت و ضلالت به دست خود ماست.
(آیه 5)- در این آیه به یکی از نمونههای ارسال پیامبران در مقابل طاغوتهای عصر خود به منظور خارج کردن آنان از ظلمتها به نور اشاره کرده، میفرماید: «و ما موسی را با آیات خود (معجزات گوناگون) فرستادیم و به او فرمان دادیم که قوم خودت را از ظلمات به سوی نور بیرون آر»! (وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ).
سپس به یکی از مأموریتهای بزرگ موسی اشاره کرده، میفرماید: «ایام الهی و روزهای خدا را به یاد قوم خود بیاور» (وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ).
«بِأَیَّامِ اللَّهِ» تمام روزهایی است که دارای عظمتی در تاریخ زندگی بشر است.
هر روز که فصل تازهای در زندگی انسانها گشوده، و درس عبرتی به آنها داده و ظهور و قیام پیامبری در آن بوده، یا طاغوت و فرعون گردنکشی در آن به قعر درّه نیستی فرستاده شده، خلاصه هر روز که حق و عدالتی بر پا شده و ظلم و بدعتی خاموش گشته، همه آنها از ایام اللّه است.
در حدیثی از امام باقر علیه السّلام میخوانیم که فرمود: «ایام اللّه، روز قیام مهدی موعود- عج- و روز رجعت و روز قیامت است».
در پایان آیه میفرماید: «در این سخن و در همه ایام اللّه، آیات و نشانههایی است برای هر انسان شکیبا و پراستقامت و شکرگزار» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ).
به این ترتیب افراد با ایمان نه در مشکلات و روزهای سخت دست و پای خود را گم میکنند، و تسلیم حوادث میشوند و نه در روزهای پیروزی و نعمت گرفتار غرور و غفلت میگردند.
(آیه 6)- در این آیه به یکی از آن ایام اللّه و روزهای درخشان و پرباری که در تاریخ بنی اسرائیل وجود داشته و ذکر آن تذکری برای مسلمانان است، اشاره کرده میگوید: «و (به خاطر بیاورید) هنگامی را که موسی به قوم خود گفت: نعمت خدا را متذکر شوید آن زمان که شما را از چنگال آل فرعون رهایی بخشید» (وَ إِذْ قالَ
[شماره صفحه واقعی : 495]
مُوسی لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ)
.«همانها که شما را به بدترین وجهی عذاب میکردند، پسرانتان را سر میبریدند و زنانتان را (برای خدمت و کنیزی) زنده نگه میداشتند» (یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ).
و در طول تاریخ شیوه هر استعمارگری چنین بوده است که قسمتی از نیروهای فعال و پرخاشگر و پرمقاومت را نابود میکردند، یا با انواع اعتیادها و آلودگیها آنها را عملا بیاثر میساختند، و قسمت دیگری را تضعیف کرده و در مسیر منافع خود به کار میانداختند.
«و در این آزمایش بزرگی از پروردگارتان برای شما بود» (وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ).
نه تنها در مورد بنی اسرائیل که در مورد همه اقوام و ملتها، روز رسیدنشان به آزادی و استقلال و کوتاه شدن دست طاغوتها از «ایام اللّه» است.
(آیه 7)- سپس اضافه میکند: «و (این را هم به خاطر بیاورید) که پروردگار شما اعلام کرد اگر شکر نعمتهای مرا به جا آورید من بطور قطع نعمتهای شما را افزون میکنم و اگر کفران کنید عذاب و مجازات من شدید است» (وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ).
این آیه ممکن است دنباله کلام موسی به بنی اسرائیل باشد و نیز ممکن است یک جمله مستقل و خطاب به مسلمانان بوده باشد، ولی به هر حال از نظر نتیجه چندان تفاوت ندارد و به عنوان درسی سازنده برای ما در قرآن مجید آمده است.
شکر مایه فزونی نعمت و کفر موجب فناست- بدون شک خداوند در برابر نعمتهایی که به ما میبخشد نیازی به شکر ما ندارد، و اگر دستور به شکرگزاری داده آن هم موجب نعمت دیگری بر ما و یک مکتب عالی تربیتی است.
حقیقت شکر تنها تشکر زبانی نیست، بلکه شکر دارای سه مرحله است نخستین مرحله آن است که به دقت بیندیشیم که بخشنده نعمت کیست؟ این توجه و ایمان و آگاهی پایه اول شکر است، و از آن که بگذریم مرحله زبان فرا
[شماره صفحه واقعی : 496]
میرسد، ولی از آن بالاتر مرحله عمل است، شکر عملی آن است که درست بیندیشیم که هر نعمتی برای چه هدفی به ما داده شده است آن را در مورد خودش صرف کنیم که اگر نکنیم کفران نعمت کردهایم.
و از اینجا رابطه میان «شکر» و «فزونی نعمت» روشن میشود، چرا که هرگاه انسانها نعمتهای خدا را درست در همان هدفهای واقعی نعمت صرف کردند، عملا ثابت کردهاند که شایسته و لایقاند و این لیاقت و شایستگی سبب فیض بیشتر و موهبت افزونتر میگردد.
(آیه 8)- این آیه تأیید و تکمیلی است برای بحث شکرگزاری و کفران که در آیه قبل گذشت، و آن در ضمن سخنی از زبان موسی بن عمران نقل شده است، میفرماید: «و موسی به بنی اسرائیل یادآور شد که اگر شما و تمام مردم روی زمین کافر شوید (و نعمت خدا را کفران کنید هیچ زیانی به او نمیرسانید) چرا که او بینیاز و ستوده است» (وَ قالَ مُوسی إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ).
در حقیقت شکر نعمت و ایمان آوردن به خدا مایه افزونی نعمت شما و تکامل و افتخار خودتان است و گر نه خداوند آنچنان بینیاز است که اگر تمام کائنات کافر گردند، بر دامان کبریایی او گردی نمینشیند.
(آیه 9)- سپس به سرنوشت گروههایی از اقوام گذشته در طی چندین آیه میپردازد، همانها که در برابر نعمتهای الهی راه کفران را پیش گرفتند، و در برابر دعوت رهبران الهی به مخالفت و کفر برخاستند و منطق آنان و سر انجام کار آنها را شرح میدهد تا تأکیدی باشد بر آنچه در آیه قبل گفته شد، میفرماید: «آیا خبر کسانی که قبل از شما بودند به شما نرسیده»؟ (أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ).
این جمله ممکن است دنباله گفتار موسی بوده باشد که در آیه قبل آمده، و ممکن است بیان مستقلی از ناحیه قرآن خطاب به مسلمانان باشد، و از نظر نتیجه تفاوت چندانی ندارد.
سپس اضافه میکند: «اقوامی همچون قوم نوح و عاد و ثمود و آنها که بعد از
[شماره صفحه واقعی : 497]
آنان بودند» (قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ).
«همانها که جز خدا آنان را نمیشناسد» و از اخبار آنها کسی غیر او آگاه نیست (لا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ).
سپس به عنوان توضیحی در زمینه سرگذشت آنها میگوید: «پیامبرانشان با دلائل روشن به سوی آنها آمدند ولی آنها (از سر تعجب و انکار) دست بر دهان گذاشتند و گفتند: ما به آنچه شما به خاطر آن فرستاده شدهاید کافریم» (جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْواهِهِمْ وَ قالُوا إِنَّا کَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ).
چرا که «ما در باره آنچه شما ما را به سوی آن دعوت میکنید، شک و تردید داریم» و با این شک و تردید چگونه امکان دارد، دعوت شما را بپذیریم! (وَ إِنَّا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَیْهِ مُرِیبٍ).
(آیه 10)- آیا در خدا شک است؟ از آنجا که در آیه قبل گفتار مشرکان و کافران را در زمینه عدم ایمانشان که استناد به شک و تردید کرده بودند بیان شده، در این آیه بلافاصله با دلیل روشنی که در عبارت کوتاهی آمده شک آنها را نفی میکند و چنین میگوید: «پیامبرانشان به آنان گفتند: آیا در وجود خدایی که آفریننده آسمانها و زمین است شکی است»؟! (قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللَّهِ شَکٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
ممکن است «فاطِرِ» اشاره به شکافتن توده ابتدایی ماده جهان باشد که در علوم روز میخوانیم که مجموع ماده عالم، یک واحد به هم پیوسته بود سپس شکافته شد و کرات آشکار گشت.
به هر حال قرآن در اینجا مانند غالب موارد دیگر برای اثبات وجود خدا و صفات او تکیه بر نظام عالم هستی و آفرینش آسمانها و زمین میکند.
سپس به پاسخ دومین ایراد منکران میپردازد که ایراد به مسأله رسالت پیامبران است، میفرماید: این مسلم است که آفریدگار دانا و حکیم، هرگز بندگانش را بدون رهبر، رها نمیکنند، بلکه «از شما (با فرستادن پیامبران) دعوت میکند تا از گناه و آلودگیها پاکتان سازد و گناهانتان را ببخشد» (یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 498]
«و تا موعد مقرّری شما را باقی گذارد»! تا راه تکامل خویش را بپیمایید و حد اکثر بهره لازم را از این زندگی ببرید (وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی).
در حقیقت دعوت پیامبران برای دو هدف بوده، یکی آمرزش گناهان و دیگری ادامه حیات تا زمان مقرر که این دو در واقع علت و معلول یکدیگرند، چه این که جامعهای میتواند به حیات خود ادامه دهد که از گناه و ظلم پاک باشد.
ولی با این همه باز کفار لجوج این دعوت حیاتبخش که آمیخته با منطق روشن توحید بود نپذیرفتند و با بیانی که آثار لجاجت و عدم تسلیم در برابر حق از آن میبارید، به پیامبران خود چنین «پاسخ گفتند: شما جز بشری مثل ما نیستید»! (قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا).
به علاوه «شما میخواهید ما را از آنچه نیاکان ما میپرستیدند بازدارید» (تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا کانَ یَعْبُدُ آباؤُنا).
از همه اینها گذشته «شما دلیل روشنی برای ما بیاورید» (فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِینٍ).
(آیه 11)- تنها بر خدا توکل کنید! در این آیه و آیه بعد پاسخ پیامبران را از بهانه جوییهای مخالفان لجوج که در آیات گذشته آمده میخوانیم.
در مقابل ایراد آنها که میگفتند: چرا از جنس بشر هستید، «پیامبرانشان به آنها گفتند: مسلما ما تنها بشری همانند شما هستیم، ولی خدا بر هر کس از بندگانش بخواهد منت میگذارد» و موهبت رسالت را به آنها میبخشد (قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَمُنُّ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ).
سپس به پاسخ سؤال سوم میپردازد بیآنکه از ایراد دوم پاسخ گوید. گویی ایراد دوم آنها در زمینه استناد به سنت نیاکان آنقدر سست و بیاساس بوده که هر انسان عاقلی با کمترین تامّل جواب آن را میفهمد، به علاوه در آیات دیگر قرآن، پاسخ این سخن داده شده است.
آری! در پاسخ سؤال سوم چنین میگوید که آوردن معجزات، کار ما نیست که به صورت یک خارق العادهگر، گوشهای بنشینیم و هر کس به میل خودش
[شماره صفحه واقعی : 499]
معجزهای پیشنهاد کند و مسأله خرق عادت تبدیل به یک بازیچه بیارزش شود، بلکه: «ما نمیتوانیم معجزهای جز به فرمان خدا بیاوریم» (وَ ما کانَ لَنا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ).
به علاوه هر پیامبری حتی بدون تقاضای مردم به اندازه کافی اعجاز نشان میدهد تا سند اثبات حقانیت او گردد.
سپس برای این که پاسخ قطعی به تهدیدهای گوناگون بهانه جویان نیز بدهند با این جمله موضع خود را مشخص میساختند و میگفتند: «همه افراد با ایمان باید تنها بر خدا تکیه کنند» همان خدایی که قدرتها در برابر قدرتش ناچیز و بیارزش است (وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ).
(آیه 12)- بعد به استدلال روشنی برای مسأله توکل، پرداخته و میگفتند:
«چرا ما بر «اللّه» توکل نکنیم (و در همه مشکلات به او پناه نبریم؟ چرا ما از قدرتهای پوشالی و تهدیدها بترسیم) در حالی که او ما را به راههای سعادتمان هدایت کرده» (وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا).
و سپس چنین ادامه میدادند: اکنون که تکیه گاه ما خداست، تکیه گاهی شکست ناپذیر مافوق همه چیز «بطور قطع، ما در برابر تمام آزار و اذیتهای شما ایستادگی و شکیبایی خواهیم کرد» (وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلی ما آذَیْتُمُونا).
و بالاخره گفتار خود را با این سخن پایان میدادند که: «و همه توکل کنندگان باید تنها بر اللّه توکل کنند» (وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ).
منظور از «توکل» این است که در برابر عظمت مشکلات، انسان احساس حقارت و ضعف نکند، بلکه با اتکای بر قدرت بیپایان خداوند، خود را پیروز و فاتح بداند، و به این ترتیب توکل امید آفرین، نیروبخش و تقویت کننده، و سبب فزونی پایداری و مقاومت است.
(آیه 13)- برنامه و سرنوشت جباران عنید: همان گونه که راه و رسم افراد بیمنطق است، هنگامی که به ضعف و ناتوانی گفتار و عقیده خود آگاه شدند، استدلال را رها کرده، و تکیه به زور و قدرت و قلدری میکنند در اینجا نیز
[شماره صفحه واقعی : 500]
میخوانیم هنگامی که پیامبران منطق متین و رسای خود را- که در آیات قبل گذشت- بیان کردند. «کافران (لجوج و بهانهجو)، به پیامبران خود گفتند: سوگند یاد میکنیم که شما را از سرزمینمان خارج میسازیم، مگر این که به آیین ما (و بت پرستی) باز گردید»! (وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا).
این مغروران بیخبر، گویی همه سرزمینها را مال خود میدانستند و برای پیامبرانشان حتی به اندازه یک شهروند حق قائل نبودند و لذا میگفتند: «أَرْضِنا» (سرزمین ما!) در حالی که خداوند زمین و تمام مواهبش را برای صالحان آفریده است.
سپس اضافه میکند: «در این حال، پروردگار (به پیامبران دلداری و اطمینان خاطر میداد و) به آنها وحی فرستاد که: ما ظالمان را هلاک میکنیم» (فَأَوْحی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ).
بنابراین از این تهدیدها هرگز نترسید و کمترین سستی در اراده آهنین شما راه نیابد.
(آیه 14)- و از آنجا که منکران ستمگر، پیامبران را تهدید به تبعید از سرزمینشان میکردند خداوند در مقابل به آنها چنین وعده میدهد که: «و شما را در زمین بعد از (نابودی) آنها سکونت خواهیم داد» (وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ).
«ولی این (موفقیت و پیروزی نصیب همه کس نمیشود بلکه) برای کسی است که از مقام (عدالت) من بترسد (و احساس مسؤولیت کند) و از عذاب من بیمناک باشد» و آن را جدّی تلقی کند (ذلِکَ لِمَنْ خافَ مَقامِی وَ خافَ وَعِیدِ).
(آیه 15)- و در این هنگام که پیامبران کارد به استخوانشان رسیده بود و تمام وظیفه خود را در برابر قوم خویش انجام داده بودند و آنها که باید ایمان بیاورند ایمان آورده و بقیه در کفر پافشاری داشتند و مرتبا رسولان را تهدید میکردند، در این موقع آنها از خداوند «تقاضای فتح و پیروزی (بر کفّار) کردند» (وَ اسْتَفْتَحُوا).
خداوند هم دعای این مجاهدان راستین را به هدف اجابت رسانید
[شماره صفحه واقعی : 501]
«و (سر انجام) هر گردنکش منحرفی نومید و نابود شد» (وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ).
(آیه 16)- سپس به نتیجه کار این جباران عنید از نظر مجازاتهای جهان دیگر در ضمن دو آیه به پنج موضوع اشاره میکند:
1- «به دنبال این نومیدی و خسران- و یا به دنبال چنین کسی- جهنم و آتش سوزان خواهد بود» (مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ).
2- «و از آب بدبوی متعفّنی نوشانده میشود»! (وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ).
«صدید» چرکی است که میان پوست و گوشت جمع میشود یعنی از یک آب بدبوی متعفن بدمنظره همانند چرک و خون به او مینوشانند.
(آیه 17)- سوم: این مجرم گناهکار و جبار عنید، هنگامی که خود را در برابر چنین نوشابهای میبیند «به زحمت جرعه جرعه آن را سر میکشد، و هرگز مایل نیست آن را بیاشامد» بلکه به اجبار در حلق او میریزند (یَتَجَرَّعُهُ وَ لا یَکادُ یُسِیغُهُ).
4- آنقدر وسائل عذاب و شکنجه و ناراحتی برای او فراهم میگردد که «از هر سو مرگ به سوی او میآید ولی با این همه هرگز نمیمیرد» تا مجازات زشتیهای اعمال خود را ببیند (وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ما هُوَ بِمَیِّتٍ).
5- و با این که تصور میشود مجازاتی برتر از اینها که گفته شد نیست، باز اضافه میکند: «و به دنبال آن عذاب شدیدی است» (وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِیظٌ).
و به این ترتیب آنچه از شدت مجازات و کیفر در فکر آدمی بگنجد و حتی آنچه نمیگنجد در انتظار این ستمگران خودخواه و جباران بیایمان و گنهکار است، و اینها نتیجه و اثر طبیعی اعمال خود انسانهاست، بلکه تجسمی است از کارهای آنان در سرای دیگر که هر عملی به صورت مناسب خود مجسم میشود.
(آیه 18)- خاکستری بر سینه تندباد! در این آیه مثل بسیار رسایی برای اعمال افراد بیایمان بیان شده که بحث آیات گذشته را در زمینه عاقبت کار کفار تکمیل کرده، میفرماید: «اعمال کسانی که به پروردگارشان کافر شدند همچون خاکستری است در مقابل تندباد در یک روز توفانی»! (مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ).
[شماره صفحه واقعی : 502]
منظور از «أَعْمالُهُمْ» همه اعمال آنهاست حتی اعمال ظاهرا خوبشان که در باطن رنگ شرک و بت پرستی داشت.
همان گونه که خاکستر در برابر تندباد، آن هم در یک روز طوفانی آنچنان پراکنده میشود که هیچ کس قادر بر جمع آن نیست، همین گونه منکران حق «توانایی ندارند که چیزی از اعمالی را که انجام دادهاند به دست آورند» و همگی بر باد میرود و دستهایشان خالی میماند (لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْءٍ).
«و این همان گمراهی دور و دراز است» (ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ).
(آیه 19)- آفرینش براساس حق است: به دنبال بحث از باطل در آیه قبل و این که همچون خاکستر پراکنده و بیقرار است که دائما با وزش باد از نقطهای به نقطه دیگر منتقل میشود، در این آیه سخن از حق و استقرار آن به میان آمده است.
روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به عنوان الگویی برای همه حق طلبان جهان کرده، میگوید: «آیا ندیدی که خداوند آسمانها و زمین را به حق آفریده است؟ (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ).
«حقّ» به معنی «مطابقت و هماهنگی» است. و در اینجا ساختمان عالم آفرینش، آسمان و زمین، همگی نشان میدهد که در آفرینش آنها، نظام و حساب و حکمت و هدفی بوده است، نه خداوند به آفرینش آنها نیاز داشته و نه کمبودی را با آن میخواهد در ذات خود برطرف سازد چرا که او بینیاز از همه چیز است.
سپس اضافه میکند دلیل بر این که نیازی به شما و ایمان آوردن شما ندارد این است که: «اگر اراده کند شما را میبرد و خلق تازهای (به جای شما) میآورد» (إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ).
خلقی که همه ایمان داشته باشند و هیچ یک از کارهای نادرست شما را انجام ندهند.
(آیه 20)- «و این کار برای خدا به هیچ وجه مشکل نیست» (وَ ما ذلِکَ عَلَی اللَّهِ بِعَزِیزٍ).
شاهد این سخن آن که در سوره نساء آیه 131- 133 میخوانیم: «اگر شما
[شماره صفحه واقعی : 503]
کافر شوید (به خدا زیانی نمیرساند) چرا که آنچه در آسمانها و زمین است از آن خداست و خداوند بینیاز و شایسته ستایش است ... هرگاه بخواهد شما را ای مردم میبرد و گروه دیگری میآورد، و خداوند بر این کار تواناست».
(آیه 21)- در چند آیه قبل اشارهای به مجازات سخت و دردناک منحرفان لجوج و بیایمان شده بود در اینجا همین معنی را تعقیب و تکمیل میکند.
نخست میگوید: «و در قیامت همه آنها (جباران و ظالمان و کافران اعم از تابع و متبوع، پیرو و پیشوا) در پیشگاه خداوند ظاهر میشوند» (وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِیعاً).
و «در این هنگام ضعفاء (یعنی پیروان نادانی که با تقلید کور کورانه، خود را به وادی ضلالت افکندند) به مستکبران (و رهبران گمراه) میگویند: ما پیروان شما بودیم آیا (اکنون که به خاطر رهبری شما به این همه عذاب و بلا گرفتار شدهایم) حاضرید شما سهمی از عذاب الهی را بپذیرید و از ما بردارید»؟ (فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ).
اما آنها بلافاصله میگویند: «اگر خدا ما را (به سوی نجات از این کیفر و عذاب) هدایت میکرد ما هم شما را راهنمایی میکردیم» (قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَیْناکُمْ).
ولی افسوس که کار از این حرفها گذشته است، «بر ما یکسان است چه بیتابی و جزع کنیم و چه صبر و شکیبایی، راه نجاتی برای ما وجود ندارد» (سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِیصٍ).
(آیه 22)- گفتگوی صریح شیطان و پیروانش! در این آیه به صحنه دیگری از مجازاتهای روانی جباران و گنهکاران و پیروان شیاطین در روز رستاخیز پرداخته چنین میگوید: «و شیطان هنگامی که کار حساب بندگان صالح و غیر صالح پایان پذیرفت (و هر کدام به سرنوشت و پاداش و کیفر قطعی خود رسیدند) به پیروان خود چنین میگوید: خداوند به شما وعده حق داد و من نیز به شما وعده دادم (وعدهای پوچ و بیارزش چنانکه خودتان میدانستید) سپس از وعدههای خود تخلف جستم» (وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ
[شماره صفحه واقعی : 504]
فَأَخْلَفْتُکُمْ)
.و به این ترتیب شیطان نیز با سایر مستکبرانی که رهبران راه ضلالت بودند هم آواز شده و تیرهای ملامت و سرزنش خود را به این پیروان بدبخت نشانهگیری میکند.
و بعد اضافه میکند: «من بر شما تسلط و اجبار و الزامی نداشتیم، تنها این بود که از شما دعوت کردم، شما هم با میل و اراده خود پذیرفتید» (وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی).
«بنابراین مرا هرگز سرزنش نکنید، بلکه خویشتن را سرزنش کنید» که چرا دعوت شیطنت آمیز و ظاهر الفساد مرا پذیرفتید (فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ).
خودتان کردید که لعنت بر خودتان باد! به هر حال «نه من میتوانم (در برابر حکم قطعی و مجازات پروردگار) به فریاد شما برسم و نه شما میتوانید فریادرس من باشید» (ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ).
«من اکنون (اعلام میکنم که) از شرک شما در باره خود که از قبل داشتید (و این که اطاعت مرا هم ردیف اطاعت خدا قرار دادید) بیزارم و کافرم» (إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ).
اکنون فهمیدم که این «شرک در اطاعت» هم مرا بدبخت کرد و هم شما را، همان بدبختی و بیچارگی که راهی برای اصلاح و جبران آن وجود ندارد.
بدانید «برای ستمکاران قطعا عذاب دردناکی است» (إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
از این آیه به خوبی استفاده میشود که وسوسههای شیطان هرگز اختیار و آزادی اراده را از انسان نمیگیرد بلکه او یک دعوت کننده بیش نیست، و این انسانها هستند که با اراده خودشان دعوت او را میپذیرند.
(آیه 23)- در این آیه به دنبال بیان حال جباران عنید و بیایمان و سرنوشت دردناک آنها، به ذکر حال مؤمنان و سر انجام آنها پرداخته، میگوید: «و آنها را که
[شماره صفحه واقعی : 505]
ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند به باغهای بهشت وارد میکنند باغهایی که نهرها از زیر درختانش جاری است» (وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ).
«جاودانه به اذن پروردگارشان در آن (باغهای بهشت) میمانند» (خالِدِینَ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ).
«و تحیت آنان در آنجا سلام است» (تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ).
سلامت از هرگونه ناراحتی و گزند روحی و جسمی.
(آیه 24)- شجره طیبه و شجره خبیثه: در اینجا صحنه دیگری از تجسم حق و باطل، کفر و ایمان، طیب و خبیث را ضمن یک مثال جالب و بسیار عمیق و پرمعنی بیان کرده، و بحثهای آیات گذشته را که در این زمینه بود تکمیل میکند.
نخست میفرماید: «آیا ندیدی چگونه خدا مثالی برای کلام پاکیزه زده، و آن را به شجره طیبه و پاکی تشبیه کرده است»؟ (أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ).
سپس به ویژگیهای این شجره طیّبه (درخت پاکیزه و پربرکت) میپردازد و به تمام ابعاد آن ضمن عبارات کوتاهی اشاره میکند.
1- موجودی است دارای رشد و نمو «شجره» نه بیروح، و نه جامد و بیحرکت.
2- این درخت پاک است و «طیب» از هر نظر، میوهاش شکوفه و گلشن و نسیمی که از آن برمیخیزد همه پاکیزه است.
3- این شجره دارای نظام حساب شدهای است ریشهای دارد و شاخهها و هر کدام مأموریت و وظیفهای دارند.
4- «اصل و ریشه آن ثابت و مستحکم است» بطوری که توفانها و تند بادها نمیتواند آن را از جا برکند (أَصْلُها ثابِتٌ).
5- شاخههای این شجره طیبه در یک محیط پست و محدود نیست بلکه بلند آسمان جایگاه اوست، این شاخهها سینه هوا را شکافته و در آن فرو رفته، آری
[شماره صفحه واقعی : 506]
«شاخههایش در آسمان است» (وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ).
روشن است هر قدر شاخهها برافراشتهتر باشند از آلودگی گرد و غبار زمین دورترند و میوههای پاکتری خواهند داشت.
(آیه 25)- ششم: این شجره طیبه شجرهای پربار است نه همچون درختانی که میوه و ثمری ندارند بنابراین مولد است و «میوه خود را میدهد» (تُؤْتِی أُکُلَها).
7- اما نه در یک فصل یا دو فصل، بلکه در هر فصل، یعنی «در هر زمان» که دست به سوی شاخههایش دراز کنی محروم بر نمیگردی (کُلَّ حِینٍ).
8- میوه دادن او نیز بیحساب نیست بلکه مشمول قوانین آفرینش است و طبق یک سنت الهی «و به اذن پروردگارش» این میوه را به همگان ارزانی میدارد (بِإِذْنِ رَبِّها).
اکنون درست بیندیشیم و ببینیم این ویژگیها و برکات را در کجا پیدا میکنیم؟
مسلما در کلمه توحید و محتوای آن، و در یک انسان موحد و با معرفت.
مردان بزرگ و با ایمان این کلمات طیبه پروردگار، حیاتشان مایه برکت است، مرگشان موجب حرکت، آثار آنها و کلمات و سخنانشان و شاگردان و کتابهایشان و تاریخ پرافتخارشان، و حتی قبرهای خاموششان همگی الهام بخش است و سازنده و تربیت کننده.
آری «خداوند برای مردم مثلهایی میزند شاید متذکر شوند» (وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ).
(آیه 26)- و از آنجا که یکی از بهترین راهها برای تفهیم مسائل استفاده از روش مقابله و مقایسه است بلافاصله نقطه مقابل «شجره طیبه» را چنین بیان میکند: اما «مثل کلمه خبیثه و ناپاک همانند درخت خبیث و ناپاک و بیریشه است که از روی زمین کنده شده (و در برابر طوفانها هر روز به گوشهای پرتاب میشود و) قرار و ثباتی برای آن نیست» (وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ).
جالب این که در وصف «شجره طیّبه» قرآن با تفصیل سخن میگوید و اما به
[شماره صفحه واقعی : 507]
هنگام شرح «شجره خبیثه» با یک جمله کوتاه از آن میگذرد.
این یک نوع لطافت بیان است که انسان در مورد ذکر «محبوب» به همه خصوصیات بپردازد اما هنگامی که به ذکر «مبغوض» میرسد با یک جمله کوبنده از آن بگذرد!
(آیه 27)- از آنجا که در آیات گذشته در دو مثال گویا، حال «ایمان» و «کفر» و «مؤمن» و «کافر» و بطور کلی «هر پاک» و «ناپاک» تجسم یافت، در این آیه به نتیجه کار و سرنوشت نهایی آنها میپردازد.
نخست میگوید: «خداوند کسانی را که ایمان آوردهاند به خاطر گفتار و اعتقاد ثابت و پایداریشان ثابت قدم میدارد هم در این جهان و هم در جهان دیگر» و برزخ که امکان لغزش کم و بیش در آن وجود دارد (یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ).
چرا که ایمان آنها یک ایمان سطحی و متزلزل و شخصیت آنها یک شخصیت کاذب و متلون نبوده است.
در اینجا در برابر مشکلات و وسوسهها، در ایمان و پاکی ثابت میمانند و دامانشان از ننگ آلودگیها مبرّا خواهد بود، و در آنجا در نعمتهای بیپایان خدا جاودان خواهند ماند.
سپس به نقطه مقابل آنها پرداخته، میگوید: «و خداوند ظالمان را گمراه میسازد و خدا هر چه بخواهد انجام میدهد» (وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ).
بارها گفتهایم هر جا سخنی از هدایت و ضلالت است و به خدا نسبت داده میشود، گامهای نخستین آن از ناحیه خود انسان برداشته شده است، کار خدا همان تأثیری است که در هر عمل آفریده، و نیز کار خدا اعطاء مواهب و نعمتها یا سلب نعمتهاست که به مقتضای شایستگی و عدم شایستگی افراد مقرر میدارد.
(آیه 28)- سر انجام کفران نعمتها: در اینجا روی سخن به پیامبر است و در حقیقت ترسیمی از یکی از موارد «شجره خبیثه» در آن به چشم میخورد.
[شماره صفحه واقعی : 508]
نخست میفرماید: «آیا ندیدی کسانی را که نعمت خدا را تبدیل به کفران کردند» (أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً).
«و سر انجام قوم خود را به دار البوار و سرزمین هلاکت و نیستی فرستادند» (وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ).
اینها همان ریشههای شجره خبیثه و رهبران کفر و انحرافند.
گرچه مفسران گاهی این نعمت را به وجود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تفسیر کردهاند، و گاهی به ائمه اهل بیت علیهم السّلام و کفران کنندگان این نعمت را گاهی «بنی امیه» و «بنی مغیره» و گاهی همه کفار عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله معرفی نمودهاند، ولی مسلما مفهوم آیه وسیع است و اختصاص به گروه معینی ندارد و همه کسانی را که نعمتی از نعمتهای خدا را کفران کرده و از آن سوء استفاده کنند شامل میشود.
(آیه 29)- قرآن سپس «دار البوار» را چنین تفسیر میکند: «جهنم است که در شعلههای سوزانش فرو میروند و بدترین قرارگاههاست» (جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ).
(آیه 30)- در این آیه به یکی از بدترین انواع کفران نعمت که آنها مرتکب میشدند اشاره کرده، میگوید: «و آنها برای خدا شریکهایی قرار دادند تا (مردم را به این وسیله) از راه او گمراه سازند» (وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ).
و چند روزی در سایه این شرک و کفر و منحرف ساختن افکار مردم از آیین و طریق حق بهرهای از زندگی مادی و ریاست و حکومت بر مردم ببرند.
ای پیامبر! «به آنها بگو: (از این زندگی دنیا و بیارزش مادی) بهره بگیرید اما (بدانید) سر انجام کار شما به سوی آتش (دوزخ) است» (قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ).
با این که نه این زندگی شما زندگی است که بدبختی است و نه این ریاست و حکومت شما ارزشی دارد که تبهکاری و دردسر و مصیبت است.
(آیه 31)- عظمت انسان از دیدگاه قرآن: در تعقیب آیات گذشته که از برنامه مشرکان و کسانی که کفران نعمتهای الهی کردند سخن میگفت، در اینجا
[شماره صفحه واقعی : 509]
سخن از برنامه بندگان راستین و نعمتهای بیانتهای اوست که بر مردم نازل شده.
نخست میگوید: «به بندگان من که ایمان آوردهاند بگو: نماز را بر پای دارند و از آنچه به آنها روزی دادهایم در پنهان و آشکار انفاق کنند» (قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً).
چرا که ایمان در صورتی ریشهدار است که در عمل متجلّی شود و انسان را از یک سو به خدا نزدیک کند و از سوی دیگر به بندگانش! «پیش از آن که روزی فرا رسد که نه در آن خرید و فروش است و نه دوستی» نه با مال میتوانند از کیفر خدا رهایی یابند و نه با پیوندهای مادی! (مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خِلالٌ).
(آیه 32)- سپس به معرفی خدا از طریق نعمتهایش میپردازد، آن گونه معرفی که عشق او را در دلها زنده میکند، و انسان را به تعظیم در برابر عظمت و لطفش وا میدارد زیرا این یک امر فطری است که انسان نسبت به کسی که به او کمک کرده و لطف و رحمتش شامل اوست علاقه و عشق پیدا میکند و این موضوع را ضمن آیاتی چند چنین بیان میدارد:
«خداوند همان کسی است که آسمانها و زمین را آفریده است» (اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ).
«و از آسمان آبی فرستاد که به وسیله آن میوههای مختلف را خارج ساخت و از آنها به شما روزی داد» (وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ).
«و کشتی را مسخّر شما ساخت» (وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ).
هم از نظر مواد ساختمانیش که در طبیعت آفریده است و هم از نظر نیروی محرکش که بادهای منظم سطح اقیانوسهاست.
«تا این کشتیها بر صفحه اقیانوسها به فرمان او به حرکت در آیند» (لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ). و سینه آبها را بشکافند و به سوی ساحل مقصود پیش روند، و انسانها و وسائل مورد نیازشان را از نقطهای به نقاط دیگر به آسانی حمل کنند.
[شماره صفحه واقعی : 510]
همچنین «نهرها را در تسخیر شما درآورد» (وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ).
تا از آب حیاتبخش آنها زراعتهایتان را آبیاری کنید، و هم خود و دامهایتان سیراب شوید، و هم در بسیاری از اوقات، صفحه آنها را به عنوان یک جاده هموار مورد بهرهبرداری قرار داده، با کشتیها و قایقها از آنها استفاده کنید، و هم از ماهیان آنها و حتی از صدفهایی که در اعماقشان موجود است، بهره گیرید.
(آیه 33)- نه تنها موجودات زمین را مسخّر شما ساخت بلکه «خورشید و ماه را که دائما در کارند سرگشته فرمان شما قرار داد» (وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَیْنِ).
نه فقط موجودات این جهان، بلکه حالات عارضی آنها را نیز به فرمان شما آورد، همان گونه که «شب و روز را مسخّر شما ساخت» (وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ).
خلاصه انسان از دیدگاه قرآن آن قدر عظمت دارد که همه این موجودات به فرمان «اللّه» مسخر او گشتهاند یعنی، یا زمام اختیارشان به دست انسان است، و یا در خدمت منافع انسان حرکت میکنند.
(آیه 34)- و قسمتی از هر چیزی که از او تقاضا کردید و (از نظر جسم و جان فرد و اجتماع و سعادت و خوشبختی) به آن نیاز داشتید در اختیار شما قرارداد» (وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ).
و به این ترتیب «اگر نعمتهای الهی را بخواهید بشمرید هرگز نمیتوانید شماره کنید» (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها).
چرا که نعمتهای مادی و معنوی پروردگار آنچنان سر تا پای وجود و محیط زندگی شما را فراگرفته که قابل احصا نیستند.
اما با این همه لطف و رحمت الهی «باز این انسان ستمگر است و کفران کننده نعمت» (إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ).
نعمتهایی که اگر به درستی از آنها استفاده میکرد میتوانست سراسر جهان را گلستان کند.
در حقیقت قرآن میگوید ای انسان! همه چیز به قدر کافی در اختیار توست،
[شماره صفحه واقعی : 511]
اما به شرط این که ظلوم و کفار نباشی، به حق خود قناعت کنی و به حقوق دیگران تجاوز ننمایی!
(آیه 35)- دعاهای سازنده ابراهیم بت شکن: از آنجا که در آیات گذشته از یک سو بحث از مؤمنان راستین و شاکران در برابر نعمتهای خدا در میان بود، به دنبال آن در اینجا گوشهای از دعاها و درخواستهای ابراهیم بنده مقاوم و شاکر خدا را بیان میکند تا سرمشق و الگویی باشد برای آنها که میخواهند از نعمتهای الهی بهترین بهره را بگیرند.
نخست میگوید: «و (به خاطر بیاورید) زمانی را که ابراهیم (به پیشگاه خدا) عرضه داشت، پروردگارا! این شهر «مکّه» را سرزمین امن و امان قرار ده» (وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً).
چرا که نعمت «امنیت» نخستین شرط برای زندگی و سکونت انسان در یک منطقه است.
(آیه 36)- چرا که من میدانم بت پرستی چه بلای بزرگ و خانمانسوزی است، و با چشم خود قربانیان این راه را دیدهام «پروردگارا! این بتها بسیاری از مردم را گمراه ساختهاند» (رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ).
آن هم چه گمراهی خطرناکی که همه چیز خود حتی عقل و خرد خویش را در این راه باختهاند.
خداوندا! من دعوت به توحید تو میکنم، و همه را به سوی تو میخوانم، «پس هر کس از من پیروی کند او از من است، و هر کس نافرمانی من کند (اگر قابل هدایت و بخشش است در باره او محبت کن چرا که) تو بخشنده و مهربانی» (فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
در حقیقت ابراهیم با این تعبیر میخواهد به پیشگاه خداوند چنین عرض کند که حتی اگر فرزندان من از مسیر توحید منحرف گردند، و به بت توجه کنند از من نیستند، و اگر بیگانگان در این خط باشند آنها همچون فرزندان و برادران منند.
این دعای ابراهیم، همه موحدان و مبارزان راه توحید را شامل میشود.
[شماره صفحه واقعی : 512]
(آیه 37)- سپس دعا و نیایش خود را این چنین ادامه میدهد: «پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بیآب و علفی، در کنار خانهای که حرم تو است ساکن ساختم تا نماز را برپای دارند» (رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ).
پس از آن که خداوند به ابراهیم، پسری از کنیزش «هاجر» داد و نامش را «اسماعیل» گذاشت، حسادت همسر نخستینش «ساره» تحریک شد و نتوانست حضور هاجر و فرزندش را تحمل کند، از ابراهیم خواست که آن مادر و فرزند را به نقطه دیگری ببرد، و ابراهیم طبق فرمان خدا در برابر این درخواست تسلیم شد.
اسماعیل و مادرش هاجر را به سرزمین مکّه که در آن روز یک سرزمین خشک و خاموش و فاقد همه چیز بود آورد، و در آنجا گذارد، و با آنها خداحافظی کرد و رفت.
سپس ابراهیم دعای خودش را این چنین ادامه میدهد:
خداوندا! اکنون که آنها در این بیابان سوزان برای احترام خانه بزرگ تو مسکن گزیدهاند «تو قلوب گروهی از مردم را به آنها متوجه ساز و مهر آنها را در دلهایشان بیفکن» (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ).
«و آنها را از انواع میوهها (ثمرات مادی و معنوی) بهرهمند کن، شاید شکر نعمتهای تو را ادا کنند» (وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ).
(آیه 38)- و از آنجا که یک انسان موحد و آگاه میداند که علم او در برابر علم خداوند محدود است و مصالح او را تنها خدا میداند، و گاهی مطالبی در درون جان اوست که نمیتواند همه را بر زبان آورد، لذا به دنبال تقاضاهای گذشته چنین عرض میکند: «پروردگارا! تو آنچه را که ما پنهان میداریم و یا آشکار میسازیم به خوبی میدانی» (رَبَّنا إِنَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفِی وَ ما نُعْلِنُ).
«و هیچ چیز در زمین و آسمان بر خدا مخفی نمیماند» (وَ ما یَخْفی عَلَی اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ).
[شماره صفحه واقعی : 513]
اگر من از فراق فرزند و همسرم غمگین هستم تو میدانی، و اگر قطرههای اشکم آشکارا از چشمم سرازیر میشود تو میبینی.
و اگر به هنگام جدایی از همسرم، به من میگوید: الی من تکلنی «مرا به که میسپاری»؟! تو از همه اینها آگاهی، و آینده این سرزمین و آینده آنها که سخت به هم گره خورده است همه در پیشگاه علمت روشن است.
(آیه 39)- سپس به شکر نعمتهای خداوند که یکی از مهمترین آنها در حق ابراهیم همان صاحب دو فرزند برومند شدن به نام اسماعیل و اسحاق، آن هم در سن پیری بود، اشاره کرده، میگوید: «حمد و سپاس خدایی را که در پیری، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید» و دعای مرا به اجابت رسانید (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ).
«آری! خدای من حتما دعاها را میشنود» (إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ).
(آیه 40)- و باز به تقاضا و نیایش و دعا ادامه میدهد و عرض میکند:
«پروردگارا! مرا برپا کننده نماز قرار ده و از فرزندان من نیز چنین کن» ای خدای من (رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی).
«پروردگارا! و دعای ما را بپذیر» (رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ).
(آیه 41)- و آخرین تقاضا و دعای ابراهیم در اینجا این است که: «پروردگارا! مرا و پدر و مادرم و همه مؤمنان را در روزی که حساب برپا میشود ببخش و بیامرز» (رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ).
به این ترتیب تقاضاهای هفتگانه ابراهیم از امنیت شروع میشود، و به آمرزش پایان میپذیرد، و جالب این که اینها را نه تنها برای خود میطلبد، که برای دیگران نیز همین تقاضاها را دارد، چرا که مردان خدا هرگز «انحصار طلب» نبوده و نخواهند بود!
(آیه 42)- روزی که چشمها از حرکت باز میایستد: از آنجا که در آیات گذشته سخن از «روز حساب» به میان آمد، به همین مناسبت در اینجا وضع ظالمان و ستمگران را در آن روز مجسم میسازد.
[شماره صفحه واقعی : 514]
ضمنا با بیان این بخش از مسائل معاد، بخشهای توحیدی گذشته تکمیل میگردد.
نخست با لحنی تهدید آمیز (تهدیدی نسبت به ظالمان و ستمگران) چنین آغاز میکند: ای پیامبر! گمان مبر که خداوند، از آنچه ظالمان انجام میدهند، غافل است» (وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ).
این سخن در حقیقت پاسخی است به سؤال کسانی که میگویند اگر این عالم خدایی دارد، خدایی عادل و دادگر، پس چرا ظالمان را به حال خود رها کرده است؟
قرآن در برابر این سؤال میگوید: خدا هرگز غافل نیست، اگر به فوریت آنها را مجازات نمیکند به خاطر آن است که این جهان میدان و محل آزمایش و پرورش انسانهاست، و این هدف بدون آزادی ممکن نیست.
سپس میگوید: «خدا مجازات آنها را به روزی تأخیر میاندازد که در آن روز، چشمها (از شدت ترس و وحشت) از حرکت میایستد و به یک نقطه دوخته شده، بیحرکت میمانند» (إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ).
(آیه 43)- مجازاتهای آن روز آنقدر وحشتناک است که این ستمگران، از شدت هول «گردنهای خود را برافراشته، سر به آسمان بلند کرده، و حتی پلکهای چشمهاشان بیحرکت میماند و دلهایشان (از شدت نگرانی و پریشانی) بکلی تهی میشود» (مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ).
آنها که خود را «عقل کل» میپنداشتند و دیگران را بیخرد میانگاشتند، آنچنان عقل و هوش خود را از دست میدهند که نگاهشان نگاه دیوانگان بلکه مردگان است، نگاهی خشک، بیتفاوت، بیحرکت و پر از ترس و وحشت! به راستی قرآن هنگامی که میخواهد منظرهای را مجسم نماید در کوتاهترین عبارت کاملترین ترسیمها را میکند که نمونه آن آیه کوتاه بالاست.
(آیه 44)- سپس برای این که تصور نشود مجازاتهای الهی به گروه خاصی مربوط است به عنوان یک دستور کلی به پیامبرش میفرماید: «همه مردم را از
[شماره صفحه واقعی : 515]
روزی که عذاب دردناک پروردگار به سراغشان میآید انذار کن (هنگامی که ظالمان نتائج وحشتناک اعمال خود را میبینند، پشیمان میشوند و به فکر جبران میافتند و) عرض میکنند: پروردگارا! ما را تا مدت کوتاه دیگری مهلت ده» (وَ أَنْذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ).
تا از این مهلت کوتاه استفاده کرده، «دعوت تو را اجابت نماییم و از پیامبرانت پیروی کنیم» (نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ).
منظور از این روز، روز نزول پارهای از بلاها و مجازاتهای دنیوی است، همانند عذابهایی که بر قوم لوط و قوم عاد و ثمود و قوم نوح و فرعونیان نازل گردید و از میان رفتند.
اما فورا دست رد بر سینه آنها زده میشود و به آنها این پیام تکان دهنده را میدهند: چنین چیزی محال است، دوران عمل پایان گرفت «آیا شماها نبودید که در گذشته سوگند یاد میکردید، هرگز زوال و فنایی برای حیات و قدرت شما نیست» (أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ).
(آیه 45)- «شما همانها نبودید که در کاخها و منازل و مساکن کسانی که به خویشتن ستم کرده بودند سکونت جستید» (وَ سَکَنْتُمْ فِی مَساکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ).
«و برای شما این واقعیت به خوبی آشکار شده بود که ما بر سر آنها چه آوردیم» (وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنا بِهِمْ).
«و برای شما مثالها (ی تکان دهنده از حالات امتهای پیشین) ذکر کردیم» (وَ ضَرَبْنا لَکُمُ الْأَمْثالَ).
اما هیچ یک از این درسهای عبرت در شما مؤثر نیفتاد و همچنان به اعمال ننگین و ظلم و ستم خویش ادامه دادید.
(آیه 46)- توطئههای ستمگران به جایی نمیرسد: در آیات گذشته به قسمتی از کیفرهای ظالمان اشاره شده، در اینجا نیز نخست اشاره به گوشهای از کارهای آنها کرده، سپس قسمتی دیگر از کیفرهای سخت و دردناکشان را بیان
[شماره صفحه واقعی : 516]
میکند میفرماید: «آنها مکر خود را به کار زدند و (تا آنجا که قدرت داشتند) به توطئه و شیطنت پرداختند» (وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ).
خلاصه کاری نبود که دشمنان تو برای محو و نابودی اسلام، انجام ندهند.
«و همه مکرها (و توطئههایشان) نزد خدا آشکار است» (وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ).
به هر حال نگران مباش، این نیرنگها و نقشهها و طرحهای آنها اثری در تو نخواهد کرد «هر چند مکرشان چنان باشد که کوهها را از جا بر کند» (وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ)
(آیه 47)- بار دیگر روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، به عنوان تهدید ظالمان و بدکاران میفرماید: «گمان مبر که خداوند وعدهای را که به پیامبران داده مخالفت میکند» (فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ).
چرا که تخلف از کسی سر میزند که یا قادر و توانا نباشد، و یا کیفر و انتقام در قاموس او نیست، ولی «خداوند هم تواناست و هم صاحب انتقام» (إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقامٍ).
این آیه در حقیقت مکمّل آیهای است که قبلا داشتیم وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا یَعْمَلُ الظَّالِمُونَ).
یعنی اگر میبینی ظالمان و ستمگران، مهلتی یافتهاند نه به خاطر غفلت پروردگار از اعمال آنهاست و نه به خاطر آن است که از وعده خود تخلف خواهد کرد، بلکه همه حسابهای آنها را یک روز رسیده و کیفر عادلانه آنها را خواهد داد.
(آیه 48)- در این آیه اضافه میکند: این مجازات «در روزی خواهد بود که این زمین به زمین دیگری و آسمانها (به آسمانهای دیگری) مبدّل میشود» (یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ).
در آن روز همه چیز پس از ویرانی، نو میشود، و انسان با شرایط تازه در عالم نوی گام مینهد، عالمی که همه چیزش با این عالم متفاوت است، وسعتش، نعمتها و کیفرهایش، و در آن روز هر کس هرچه دارد با تمام وجودش «در پیشگاه خداوند واحد قهار ظاهر میگردند»! (وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ).
[شماره صفحه واقعی : 517]
«بروز» انسانها در برابر خداوند در قیامت به معنی ظهور تمام وجود انسان و درون و برونش در آن صحنه است. البته تعبیر بروز و ظهور در مقایسه با تفکر ما است، نه با مقایسه به علم خدا! به هر حال توصیف خداوند در این حال به «قهاریت» دلیل بر تسلط او بر همه چیز و سیطره او بر درون و برون همگان میباشد.
(آیه 49)- در این آیه حال مجرمان را به نحو دیگری ترسیم میکند، میفرماید: «و در آن روز، مجرمان را با هم در غل و زنجیر میبینی» که دستها و گردنهایشان را به هم بسته است (وَ تَرَی الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفادِ).
این غل و زنجیرها تجسمی است از پیوند عملی و فکری این گنهکاران در این جهان که دست به دست هم میدادند، و به کمک هم میشتافتند و در طریق ظلم و فساد با یکدیگر رابطه و پیوند و همکاری داشتند و این ارتباط در آنجا به صورت زنجیرهایی مجسم میشود که آنان را به یکدیگر مرتبط میسازد.
(آیه 50)- سپس به بیان لباس آنها میپردازد که خود عذاب بزرگی است برای آنان، و میگوید: «لباسهایشان از قطران [ماده چسبنده بد بوی قابل اشتعال] است و صورت آنها را (شعلههای) آتش میپوشاند» (سَرابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَ تَغْشی وُجُوهَهُمُ النَّارُ).
به این ترتیب به جای لباس، بدنهای آنها را از نوعی ماده سیاه رنگ بدبوی قابل اشتعال میپوشانند، لباسی که هم زشت و بدمنظر است و هم بدبو، و هم خود قابل سوختن و شعلهور شدن و با داشتن این عیوب چهارگانه بدترین لباس محسوب میشود چرا که لباس را برای آن میپوشند که زینت باشد و هم انسان را از گرما و سرما حفظ کند، این لباس به عکس همه لباسها هم زشت است و هم سوزاننده و آتش زننده.
(آیه 51)- اینها برای آن است، «تا خداوند هر کس را، هر آنچه انجام داده، جزا دهد»! (لِیَجْزِیَ اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ).
جالب این که نمیگوید: «جزای» اعمالشان را به آنها میدهد، بلکه میگوید:
[شماره صفحه واقعی : 518]
آنچه را انجام دادهاند به عنوان جزا به آنها خواهند داد و این آیه با این تعبیر خاص دلیل دیگری بر مسأله تجسم اعمال است.
و در پایان میفرماید: «خداوند سریع الحساب است» (إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ).
کاملا روشن است هنگامی که اعمال انسان از میان نرود و با تغییر چهره به سراغ آدمی بیاید دیگر حسابی از آن سریعتر نخواهد بود، و در واقع حسابش همراه خودش است! در بعضی از روایات میخوانیم: «خداوند به اندازه یک چشم بر هم زدن حساب همه خلایق را میرسد».
اصولا محاسبه پروردگار نیاز به زمان ندارد و آنچه در روایت فوق آمده، در حقیقت برای اشاره به کوتاهترین زمان است.
(آیه 52)- و از آنجا که آیات این سوره و همچنین تمامی این قرآن جنبه دعوت به توحید و ابلاغ احکام الهی به مردم و انذار آنها در برابر تخلفاتشان دارد، در آخرین آیه این سوره میفرماید: «این (قرآن) ابلاغ عمومی برای همه مردم است» (هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ).
«تا همه به وسیله آن انذار شوند» (وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ).
«و بدانند او خدای یکتاست» (وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ).
و منظور این است که: «صاحبان مغز و اندیشه پند گیرند» (وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ).
سوره «ابراهیم» همان گونه که دیدیم از بیان نقش حساس قرآن در خارج ساختن انسان از ظلمات جهل و شرک به نور علم و توحید، آغاز شد، و با بیان نقش قرآن در انذار همه تودهها و تعلیم توحید و تذکر اولوا الالباب پایان میگیرد.
این «آغاز» و «پایان» بیانگر این واقعیت است که همه آنچه را میخوانیم در همین قرآن است، و به گفته امیر مؤمنان علی علیه السّلام فیه ربیع القلب و ینابیع العلم «بهار
[شماره صفحه واقعی : 519]
دلها و سر چشمه علوم و دانشها همه در قرآن است».
و همچنین درمان همه بیماریهای فکری و اخلاقی و اجتماعی و سیاسی را باید در آن جست «فاستشفوه من ادوائکم».
این بیان دلیل بر این است که بر خلاف سیره بسیاری از مسلمانان امروز که به قرآن به عنوان یک کتاب مقدس که تنها برای خواندن و ثواب بردن نازل شده مینگرند کتابی است برای دستور العمل در سراسر زندگی انسانها.
و بالاخره کتابی است که هم دانشمند را تذکر میدهد، و هم توده مردم از آن الهام میگیرند.
فراموش کردن این کتاب بزرگ آسمانی و روی آوردن به مکتبهای انحرافی شرق و غرب یکی از عوامل مؤثر عقب افتادگی و ضعف و ناتوانی مسلمین است.
«پایان سوره ابراهیم» (1)
[شماره صفحه واقعی : 520]
1) شرح زندگانی ابراهیم در دوران قبل از نبوت، دوران نبوت و مبارزه با بت پرستان و دوران هجرت از بابل، و تلاش و کوشش در سرزمین مصر و فلسطین و مکّه را در «تفسیر نمونه» ذیل آخرین آیه سوره ابراهیم مطالعه فرمایید. [.....]
این سوره در «مکّه» نازل شده و دارای 99 آیه است
در این سوره آهنگ و لحن سورههای مکی کاملا منعکس است. لذا میتوان محتوای این سوره را در هفت بخش خلاصه کرد:
1- آیات مربوط به مبدأ عالم هستی و ایمان به او از طریق مطالعه در اسرار آفرینش.
2- آیات مربوط به معاد و کیفر بدکاران.
3- اهمیت قرآن و عظمت این کتاب آسمانی.
4- داستان آفرینش آدم و سرکشی ابلیس و سر انجام کار او.
5- اشاره به سرگذشت اقوامی همچون قوم لوط و صالح و شعیب.
6- انذار و بشارت و اندرزهای مؤثر و تهدیدهای کوبنده و تشویقهای جالب.
7- دعوت از پیامبر به مقاومت و دلداری او در برابر توطئهها.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- باز در آغاز این سوره با حروف مقطعه «الف، لام، راء» (الر).
برخورد میکنیم که نمایانگر ترکیب این کتاب بزرگ آسمانی که راهگشای همه انسانها به سوی سعادت میباشد، از حروف ساده الفبا است، همین ماده خامی که
[شماره صفحه واقعی : 521]
در اختیار همه افراد بشر حتی کودکان دو سه ساله قرار دارد، و این نهایت درجه اعجاز است که از چنان مصالحی چنین محصول بینظیری ساخته شود.
و لذا بلافاصله بعد از آن میگوید: «اینها آیات کتاب آسمانی و قرآن آشکار است» (تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ). که بیان کننده حقایق و روشنگر حق از باطل میباشد.
(آیه 2)- آرزوهای بیجا! سپس به آنها که در لجاجت و مخالفت با این آیات روشن الهی اصرار میورزند هشدار میدهد روزی فرا میرسد که اینها از نتائج شوم کفر و تعصب کور کورانه و لجاجت خویش پشیمان خواهند شد و، «چه بسا این کافران آرزو میکنند که ای کاش مسلمان بودند» (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ).
ممکن است آیه اشاره به پشیمانی گروههایی از کافران در آن جهان و این جهان باشد، در حالی که در آنجا قدرت بازگشت ندارند! و در اینجا نیز تعصبها و لجاجتها و یا منافع مادّی اجازه نمیدهد که دین اسلام را بپذیرند.
(آیه 3)- سپس با لحنی بسیار کوبنده میگوید: ای پیامبر «اینها را به حال خود بگذار (تا همچون چهارپایان) بخورند، و از لذتهای این زندگی ناپایدار بهره گیرند، و آرزوها آنها را از این واقعیت بزرگ غافل سازد ولی به زودی خواهند فهمید» (ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ).
اینها چون حیواناتی هستند که جز اصطبل و علف، و جز لذت مادی چیزی نمیفهمند و هر حرکتی دارند برای رسیدن به همینهاست.
پردههای غرور و غفلت و آرزوهای دور و دراز چنان بر قلب آنها افتاده، و آنها را به خود مشغول ساخته که دیگر توانایی درک واقعیتی را ندارند.
اما آن گاه که پردههای غفلت و غرور از مقابل چشمانشان کنار رود، و خود را در آستانه مرگ و یا در عرصه قیامت ببینند، میفهمند که چه اندازه در غفلت و تا چه حدّ زیانکار و بدبخت بودهاند.
(آیه 4)- در این آیه برای این که گمان نکنند این مهلت و تمتع از لذایذ دنیا
[شماره صفحه واقعی : 522]
پایان ناپذیر است، اضافه میکند: «ما هیچ گروهی را در هیچ شهر و آبادی نابود نکردیم مگر این که آنها، اجل معین و زمان تغییر ناپذیری داشتند» (وَ ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ).
(آیه 5)- و «هیچ امت و جمعیتی از اجل معین خود پیشی نمیگیرد، و هیچ یک نیز عقب نخواهد افتاد» (ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِرُونَ).
سنت الهی همه جا این بوده که به قدر کافی مهلت برای تجدید نظر و بیداری و آگاهی بدهد، حوادث دردناک، و وسائل رحمت را یکی پس از دیگری میفرستد، تهدید میکند، تشویق میکند، اخطار مینماید تا حجت بر همه مردم تمام شود.
ولی هنگامی که این مهلت به پایان رسید سرنوشت قطعی دامنشان را خواهد گرفت.
(آیه 6)- در اینجا نخست به موضع گیریهای خصمانه کفار در مقابل قرآن و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اشاره کرده، میگوید: «و آنها گفتند: ای کسی که قرآن بر تو نازل شده بطور قطع سوگند یاد میکنیم (که تو دیوانهای»! (وَ قالُوا یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ).
و این تعبیر نهایت گستاخی و جسارت آنها را در برابر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مجسم میکند.
آنها مقیاس را عقل کوچک و ناتوان خودشان قرار میدهند و هر چه در این مقیاس نگنجد در نظر آنها بیعقلی و دیوانگی است! و عجب این که این نابخردان وصلههایی به رهبران الهی میچسباندند که گاهی کاملا با هم ضد و نقیض بود، گاهی آنها را «دیوانه» میخواندند و گاهی «ساحر»، با این که ساحر کسی است که باید از زیرکی و هوشیاری خاصی برخوردار باشد و درست در نقطه ضد دیوانه است.
(آیه 7)- آنها نه تنها چنین نسبتهای نابخردانهای به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میدادند بلکه برای بهانه جویی میگفتند: اگر از راستگویانی چرا فرشتگان را برای ما
[شماره صفحه واقعی : 523]
نمیآوری»! تا تصدیق گفتار تو کنند و ما ایمان بیاوریم (لَوْ ما تَأْتِینا بِالْمَلائِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ).
(آیه 8)- خداوند به آنها چنین پاسخ میگوید: «ما ملائکه را جز به حق نازل نمیکنیم» (ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ).
«و آنگاه (که فرشتگان نازل شوند و حقیقت برای آنها جنبه شهود و حسی پیدا کند و بعد ایمان نیاورند) دیگر به آنها مهلت داده نخواهد شد» و به عذاب الهی نابود میگردند (وَ ما کانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ).
به تعبیر دیگر اعجاز بازیچه نیست، بلکه برای اثبات حق است، و این امر به قدر کافی برای آنها که خواهان حقند ثابت شده، چرا که پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله با در دست داشتن این قرآن و اعجازهای دیگر رسالت خود را به ثبوت رسانده است.
(آیه 9)- حفظ قرآن از دست بردها: به دنبال بهانه جوییهای کفار و حتی استهزای آنها نسبت به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله این آیه یک واقعیت بزرگ و پراهمیت را به عنوان دلداری به پیامبر از یک سو و اطمینان خاطر همه مؤمنان راستین از سوی دیگر بیان میکند و آن این که: «ما این قرآن را (که مایه تذکر است) نازل کردیم، و ما بطور قطع آن را حفظ خواهیم کرد» (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ).
این گروه اندک و ناتوان که سهل است، اگر همه جباران و زورمندان و سیاستمداران ستمگر و اندیشمند منحرف و رزم آوران جهان دست به دست هم بدهند که نورش را خاموش کنند، توانایی نخواهند داشت، چرا که خداوند حفظ و پاسداری از آن را به عهده گرفته است، محافظت از هر نظر: محافظت از هر گونه تحریف، محافظت از فنا و نابودی و محافظت از سفسطههای دشمنان وسوسهگر.
معروف و مشهور در میان همه دانشمندان شیعه و اهل تسنن این است که:
هیچ گونه تحریفی در قرآن روی نداده است، و قرآنی که امروز در دست ماست درست همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نازل شده، و حتی کلمه و حرفی از آن کم و زیاد نگردیده است.
(آیه 10)- لجاجت و انکار محسوسات: در اینجا به عنوان دلداری پیامبر
[شماره صفحه واقعی : 524]
و مؤمنان در برابر مشکلاتی که در دعوت خود با آن مواجه بودند اشاره به زندگی انبیای پیشین و گرفتاریهای آنها در مقابل اقوام گمراه و متعصب میکند.
نخست میگوید: «ما پیش از تو در میان امتهای نخستین نیز پیامبرانی فرستادیم» (وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ).
(آیه 11)- ولی آنها چنان لجوج و سرسخت بودند که «هر پیامبری به سراغشان میآمد او را به باد استهزاء و سخریه میگرفتند» (وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ).
این استهزاء و سخریه به خاطر چند امر بود:
برای شکستن ابهت پیامبران و متفرق ساختن افراد حقجو از گرد آنان.
برای ضعف و ناتوانیشان در مقابل منطق نیرومند رسولان الهی.
برای این که سرپوشی بر وجدان خفته خود بگذارد، مبادا بیدار شود.
و سر انجام برای این که میدیدند قبول دعوت پیامبران آنها را در برابر شهواتشان محدود میسازد و آزادیهای حیوانیشان را سلب میکند.
از این جمله استفاده میشود که وظیفه مبلّغان تنها این نیست که مسائلی را به گوش مردم بخوانند، بلکه باید از تمام وسائل سمعی، بصری، برنامههای عملی، قصص، داستانها، ادبیات، شعر و هنر به معنی اصیل و سازنده استفاده کنند تا سخن حق را به دل آنها نفوذ دهند.
(آیه 12)- سپس میفرماید: آری «ما این چنین آیات قرآن را به دلهای این مجرمان میفرستیم»! (کَذلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ).
(آیه 13)- اما با این همه تبلیغ و تأکید و بیان منطقی و ارائه معجزات باز هم این متعصبان استهزاء کننده «به آن ایمان نمیآورند» (لا یُؤْمِنُونَ بِهِ).
ولی این منحصر به آنها نیست «پیش از آنها سنت اقوام اولین نیز چنین بود» (وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ).
(آیه 14)- اینها بر اثر غوطهور شدن در شهوات و اصرار و لجاجت در باطل، کارشان به جایی رسیده که: «اگر دردی را از آسمان به روی آنها بگشاییم و آنها مرتبا به
[شماره صفحه واقعی : 525]
آسمان صعود و نزول کنند ...» (وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ).
(آیه 15)- «باز میگویند ما را چشم بندی کردهاند» (لَقالُوا إِنَّما سُکِّرَتْ أَبْصارُنا).
«بلکه ما گروهی هستیم که سر تا پا سحر شدهایم» و آنچه میبینیم ابدا واقعیت ندارد! (بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ).
این جای تعجب نیست که انسان به چنین مرحلهای از عناد و لجاج برسد، برای این که روح پاک و فطرت دست نخورده انسان که قادر به درک حقایق و مشاهده چهره اصلی واقعیات است، بر اثر گناه و جهل و دشمنی با حق تدریجا به تاریکی میگراید، البته در مراحل نخستین پاک کردن آن کاملا امکان پذیر است، اما اگر خدای نکرده این حالت در انسان راسخ شود و به صورت «ملکه» در آید دیگر به آسانی نمیتوان آن را شست، و در اینجاست که چهره حق در نظر انسان دگرگون میشود تا آنجا که محکمترین دلائل عقلی، و روشنترین دلائل حسی، در دل او اثر نمیگذارد و کار او به انکار معقولات و محسوسات، هر دو، میرسد.
(آیه 16)- شیاطین با شهاب رانده میشوند! این آیه به بعد اشاره به گوشهای از نظام آفرینش به عنوان دلیلی بر توحید و شناخت خداست و بحثهایی را که در زمینه قرآن و نبوت در آیات گذشته آمد تکمیل میکند.
نخست میگوید: «ما در آسمان برجهایی قرار دادیم» (وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً).
هنگامی که ما از کره زمین به ماه و خورشید نگاه میکنیم در هر فصل و موقعی از سال آنها را در مقابل یکی از صورتهای فلکی (صورتهای فلکی مجموعه ستارگانی است که شکل خاصی را به خود گرفتهاند) میبینیم و میگوییم خورشید مثلا در برج حمل یا ثور یا میزان و عقرب و قوس است.
سپس اضافه میکند: «ما آن (آسمان و این صورتهای فلکی) را برای بینندگان زینت بخشیدیم» (وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرِینَ).
(آیه 17)- در این آیه اضافه میکند: «ما این آسمان را از هر شیطان رجیم
[شماره صفحه واقعی : 526]
و شوم و ملعون محفوظ داشتهایم» (وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ).
(آیه 18)- «مگر آن شیطانهایی که هوس استراق سمع و خبرگیری دزدکی کنند، که شهاب آشکار آنها را تعقیب میکند و به عقب میراند» (إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِینٌ).
منظور از «آسمان» آسمان حق و حقیقت است، و شیاطین همان وسوسهگران هستند که میکوشند به این آسمان راه یابند و استراق سمع کنند و به اغوای مردم بپردازند، اما ستارگان و شهب یعنی، رهبران الهی و دانشمندان با امواج نیرومند سخن و قلمشان آنها را به عقب میرانند و طرد میکنند.
(آیه 19)- در اینجا به بخشی از آیات آفرینش، و نشانههای عظمت خدا در زمین، میپردازد تا بحث پیشین تکمیل گردد.
نخست از خود زمین شروع کرده، میفرماید: «و ما زمین را گسترش دادیم» (وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها).
و از آنجا که آفرینش کوهها با آن فوائد زیادی که دارند یکی از نشانههای توحید است، به ذکر آن پرداخته، اضافه میکند: «و ما در زمین کوههای مستقر و ثابتی انداختیم» (وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ).
این کوهها علاوه بر این که از ریشه به هم پیوستهاند و همچون زرهی زمین را در برابر فشار درونی از لرزشها حفظ میکنند، و علاوه بر این که قدرت توفانها را در هم شکسته و وزش باد و نسیم را به دقت کنترل مینمایند، محل خوبی برای ذخیره آبها به صورت برف و یا چشمهها میباشند.
سپس به سراغ مهمترین عامل زندگی بشر و همه جانداران یعنی گیاهان میرود، میفرماید: «و ما در روی زمین از هر چیز (گیاه) موزون رویاندیم» (وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْزُونٍ).
در کره زمین شاید صدها هزار نوع گیاه داریم با خواص مختلف و آثار متنوع و گوناگون که شناخت هر یک دریچهای است برای شناخت «اللّه» و برگ هر کدام از آنها دفتری است از «معرفت کردگار».
[شماره صفحه واقعی : 527]
(آیه 20)- و از آنجا که وسائل زندگی انسان منحصر به گیاهان و معادن نیست در این آیه به تمام این مواهب اشاره کرده، میگوید: «و ما انواع وسائل زندگی را برای شما در زمین قرار دادیم» (وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ).
نه تنها برای شما بلکه برای همه موجودات زنده، «و کسانی که شما روزی آنها را نمیدهید» و از دسترس شما خارجند (وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ).
آری! برای همه آنها نیازمندیهایشان را فراهم ساختیم.
(آیه 21)- این آیه در حقیقت به پاسخ سؤالی میپردازد که برای بسیاری از مردم پیدا میشود و آن این که چرا خداوند آنقدر از ارزاق و مواهب در اختیار انسانها نمیگذارد که بینیاز از هر گونه تلاش و کوشش باشند.
میفرماید: «خزائن و گنجینههای همه چیز تنها نزد ماست، ولی ما جز به اندازه معین آن را نازل نمیکنیم» (وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ).
بنابراین چنان نیست که قدرت ما محدود باشد و از تمام شدن ارزاق وحشتی داشته باشیم، بلکه منبع و مخزن و سر چشمه همه چیز نزد ماست، ولی همه چیز این عالم حساب دارد و ارزاق و روزیها نیز به مقدار حساب شدهای از طرف خدا نازل میگردد.
کاملا روشن است که تلاش و کوشش برای زندگی علاوه بر این که تنبلی و سستی و دل مردگی را از انسانها دور میسازد و حرکت و نشاط میآفریند، وسیله بسیار خوبی برای اشتغال سالم فکری و جسمی آنهاست، و اگر چنین نبود و همه چیز بیحساب در اختیار انسان قرار داشت معلوم نبود دنیا چه منظرهای پیدا میکرد؟
به عبارت دیگر همان گونه که فقر و نیاز، انسان را به انحراف و بدبختی میکشاند بینیازی بیش از حد نیز منشأ فساد و تباهی است.
(آیه 22)- نقش باد و باران: در تعقیب بیان قسمتی از اسرار آفرینش و نعمتهای خدا در آیات گذشته، در این آیه به وزش بادها و نقش مؤثر آنها در نزول
[شماره صفحه واقعی : 528]
بارانها اشاره کرده، میگوید: «و ما بادها را فرستادیم در حالی که بارور کنندهاند» و قطعات ابر را به هم میپیوندند و بارور میسازند (وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ).
«و به دنبال آن از آسمان آبی فرو فرستادیم» (فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً).
«و به وسیله آن همه شما را سیراب کردیم» (فَأَسْقَیْناکُمُوهُ).
«در حالی که شما توانایی بر حفظ و نگهداری آن نداشتید» (وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ).
یعنی شما نمیتوانید حتی بعد از نزول باران آن را به مقدار زیاد گردآوری و حفظ کنید، این خداست که از طریق منجمد ساختن آنها در قله کوهها به صورت برف و یخ، و یا فرستادن آنها به اعماق زمین که بعدا به صورت چشمهها و کاریزها و چاهها ظاهر میشوند، آنها را گردآوری و ذخیره میکند.
(آیه 23)- سپس به دنبال بحثهای توحیدی به معاد و مقدمات آن اشاره کرده، میگوید: «و مائیم که زنده میکنیم و (مائیم که) میمیرانیم» (وَ إِنَّا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ).
«و وارث (همه روی زمین و تمام این جهان) مائیم» (وَ نَحْنُ الْوارِثُونَ).
اشاره به مسأله حیات و مرگ که در واقع مهمترین و قطعیترین مسائل است هم میتواند مقدمه برای بحث معاد باشد و هم تکمیلی برای بحث توحید.
از سوی دیگر وجود مرگ و زندگی خود دلیل بر این است که موجودات این عالم از خود چیزی ندارند و هر چه دارند از ناحیه دیگری است، و سر انجام وارث همه آنها خداست!
(آیه 24)- بعد اضافه میکند: «ما هم پیشینیان شما را دانستیم و هم متأخران را» (وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ).
کلمه «مستقدمین» و «مستأخرین» معنی وسیعی دارد که هم شامل پیشگامان و متأخران در زمان میشود، و هم شامل پیشگامان در اعمال خیر، و یا جهاد و مبارزه با دشمنان حق، و یا حتی صفوف نماز جماعت، و مانند اینها.
بنابراین هم خود آنها و هم اعمالشان در برابر علم ما روشن و آشکارند، و از
[شماره صفحه واقعی : 529]
این نظر معاد و رستاخیز و محاسبه اعمال همه آنها کاملا در برابر ما سهل است.
(آیه 25)- و لذا بلافاصله به دنبال این سخن میگوید: «پروردگار تو بطور قطع همه آنها را (به زندگی جدید در رستاخیز باز میگرداند و) جمع و محشور میکند» (وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ).
«چرا که او هم حکیم است و هم عالم» (إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ).
«حکمت» او ایجاب میکند که مرگ پایان همه چیز نباشد، زیرا اگر زندگی منحصر به همین چند روز حیات این جهان بود آفرینش جهان بیهوده و بیمحتوا میشد، و از خداوند حکیم دور است که یک چنین آفرینش بینتیجهای داشته باشد.
و «علیم» بودنش سبب میشود که در امر معاد و حشر، مشکلی ایجاد نشود، هر ذره خاکی که از انسانی به گوشهای پرتاب شده جمعآوری میکند و حیات جدید به آن میبخشد، و از سوی دیگر پرونده اعمال همگی هم در دل این جهان طبیعت و هم در درون جان انسانها ثبت است. و او از همه اینها آگاه است.
بنابراین حکیم و علیم بودن خدا دلیل فشرده و پرمغزی بر مسأله «حشر» و «معاد» محسوب میشود.
(آیه 26)- آفرینش انسان: به مناسبت آیات گذشته که قسمتهایی از آفرینش خداوند و نظام هستی را بیان میکند، در اینجا به شاهکار بزرگ خلقت یعنی «آفرینش انسان» پرداخته، و طی آیات متعدد و پرمحتوایی، بسیاری از جزئیات این آفرینش را بازگو میکند.
نخست میفرماید: «ما انسان را از گل خشکیدهای (همچون سفال) که از گل بدبوی (تیره رنگی) گرفته شده بود آفریدیم» (وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ).
(آیه 27)- «و جنّ را پیش از آن از آتش گرم و سوزان خلق کردیم» (وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ).
(آیه 28)- مجددا به آفرینش انسان باز میگردد و گفتگوی خداوند را با فرشتگان که قبل از آفرینش انسان روی داد، چنین بیان میکند:
[شماره صفحه واقعی : 530]
و به خاطر بیاور «هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من بشری را از گل خشکیدهای که از گل تیره رنگ بدبویی گرفته شده، میآفرینم» (وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ).
(آیه 29)- «و هنگامی که خلقت آن را به پایان و کمال رساندم و از روح خود (یک روح شریف و پاک و با عظمت) در آن دمیدم همگی به خاطر آن سجده کنید» (فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ).
(آیه 30)- آفرینش انسان پایان پذیرفت و آنچه شایسته جسم و جان انسان بود به او داده شد و همه چیز انجام یافت: «در این هنگام همه فرشتگان بدون استثناء سجده کردند» (فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ).
(آیه 31)- تنها کسی که اطاعت این فرمان را نکرد «ابلیس» بود، لذا اضافه میکند: «به جز ابلیس که خوداری کرد از این که همراه سجده کنندگان باشد» (إِلَّا إِبْلِیسَ أَبی أَنْ یَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ).
(آیه 32)- اینجا بود که ابلیس مورد بازپرسی قرار گرفت و خداوند «فرمود:
ای ابلیس! چرا تو با سجده کنندگان نیستی»؟ (قالَ یا إِبْلِیسُ ما لَکَ أَلَّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ).
(آیه 33)- ابلیس که غرق غرور و خودخواهی خویش بود آنچنان که عقل و هوش او را پوشانده بود گستاخانه در برابر پرسش پروردگار به پاسخ پرداخت و «گفت: من هرگز برای بشری که او را از خاک خشکیدهای- که از گل بدبویی گرفته شده- آفریدهای سجده نخواهم کرد» (قالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ).
(آیه 34)- او که از اسرار آفرینش بر اثر خودخواهی و غرور بیخبر مانده بود و ناگهان از اوج مقامی که داشت سقوط کرد، دیگر شایسته نبود که او در صف فرشتگان باشد، لذا بلافاصله «خدا به او فرمود: از آن (بهشت یا از آسمانها و یا از صفوف فرشتگان) بیرون رو که تو رجیم و رانده شده درگاه مایی» (قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 531]
(آیه 35)- و بدان که این غرورت مایه کفرت شد و این کفر برای همیشه تو را مطرود کرد، «لعنت و دوری از رحمت خدا تا روز رستاخیز بر تو خواهد بود»! (وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلی یَوْمِ الدِّینِ).
(آیه 36)- ابلیس که در این هنگام خود را رانده درگاه خدا دید، و احساس کرد که آفرینش انسان سبب بدبختی او شد، آتش کینه در دلش شعلهور گشت، تا انتقام خویش را از فرزندان آدم بگیرد.
لذا «عرض کرد: پروردگارا! اکنون که چنین است مرا تا روز رستاخیز مهلت ده»! (قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ).
نه برای این که توبه کند، یا از کرده خود پشیمان باشد و در مقام جبران برآید، بلکه برای این که به لجاجت و عناد و دشمنی و خیره سری ادامه دهد!
(آیه 37)- خداوند هم این خواسته او را پذیرفت و «فرمود: مسلما تو از مهلت یافتگانی» (قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ).
(آیه 38)- ولی نه تا روز مبعوث شدن خلائق در رستاخیز، چنانکه خواستهای، بلکه «تا وقت و زمان معینی» (إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ).
منظور از «یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» پایان این جهان و برچیده شدن دوران تکلیف است.
(آیه 39)- در اینجا ابلیس نیّت باطنی خود را آشکار ساخت هر چند چیزی از خدا پنهان نبود و «عرض کرد: پروردگارا! به خاطر این که مرا گمراه ساختی (و این انسان زمینه بدبختی مرا فراهم ساخت) من نعمتهای مادی روی زمین را در نظر آنها زینت میدهم (و انسانها را به آن مشغول میدارم) و سر انجام همه را گمراه خواهم ساخت» (قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ).
(آیه 40)- اما او به خوبی میدانست که وسوسههایش در دل «بندگان مخلص خدا» هرگز اثر نخواهد گذاشت، لذا بلافاصله برای سخن خود استثنایی قائل شد و گفت: «مگر آن بندگان خالص شده تو» که به مرحله عالی ایمان و عمل
[شماره صفحه واقعی : 532]
پس از تعلیم و تربیت و مجاهده با نفس رسیده باشند (إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ).
(آیه 41)- خداوند به عنوان تحقیر شیطان و تقویت قلب جویندگان راه حق و پویندگان طریق توحید «فرمود: این راه مستقیمی است که بر عهده من است» و سنت همیشگیم (قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ).
(آیه 42)- که «تو هیچ گونه تسلّط و قدرتی بر بندگان من نداری مگر گمراهانی که شخصا بخواهند از تو پیروی کنند» (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ).
یعنی، در واقع این تو نیستی که میتوانی مردم را گمراه کنی، بلکه این انسانهای منحرفند که با میل و اراده خویش دعوت تو را اجابت کرده، پشت سر تو گام برمیدارند.
(آیه 43)- سپس صریحترین تهدیدهای خود را متوجه پیروان شیطان کرده، میگوید: «و جهنم میعادگاه همه آنهاست» (وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ).
گمان نکنند که آنها از چنگال مجازات میتوانند فرار کنند و یا به حساب آنها رسیدگی نمیشود.
(آیه 44)- «همان دوزخی که هفت در دارد، و برای هر دری گروهی از پیروان شیطان تقسیم شدهاند» (لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ).
این درها، در حقیقت درهای گناهانی است که به وسیله آن، افراد وارد دوزخ میشوند، هر گروهی به وسیله ارتکاب گناهی و از دری، همان گونه که درهای بهشت، طاعات و اعمال صالح و مجاهدتهایی است که به وسیله آن بهشتیان وارد بهشت میشوند.
(آیه 45)- نعمتهای هشتگانه بهشت: در آیات گذشته دیدیم که چه سان خداوند نتیجه کار شیطان و یاران و همگامان و پیروان او را شرح داد، و درهای هفتگانه جهنم را به روی آنها گشود.
طبق روش قرآن که از مسأله مقابله و تقارن، برای تعلیم و تربیت، بهرهگیری میکند، در این آیات هشت نعمت بزرگ مادی و معنوی به تعداد درهای بهشت
[شماره صفحه واقعی : 533]
بیان شده است:
1- در آغاز به یک نعمت مهم جسمانی اشاره کرده، میگوید: «پرهیزکاران در باغهای سرسبز بهشت، و در کنار چشمههای زلال آن خواهند بود» (إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ).
ذکر «جنات» و «عیون» به صیغه جمع، اشاره به باغهای متنوع و چشمههای فراوان و گوناگون بهشت است که هر کدام لذت تازهای میآفریند.
(آیه 46)- دوم و سوم: سپس به دو نعمت مهم معنوی که «سلامت» و «امنیت» است اشاره میکند، سلامت از هرگونه رنج و ناراحتی، و امنیت از هرگونه خطر، میگوید: فرشتگان الهی به آنها خوش آمد گفته، میگویند: «داخل این باغها شوید با سلامت و امنیت کامل» (ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ).
(آیه 47)- چهارم: «ما هرگونه حسد و کینه و عداوت و خیانت را از سینههای آنها میشوییم و بر میکنیم» (وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ).
چرا که تا قلب انسان از این «غلّ» شستشو نشود نه سلامت و امنیت فراهم میشود و نه برادری و اخوت.
5- «در حالی که همه برادرند» (إِخْواناً).
و نزدیکترین پیوندهای محبت در میان آنها حکمفرماست.
6- «در حالی که بر سریرها رو بروی یکدیگر قرار گرفتهاند» (عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ).
آنها در جلسات اجتماعیشان گرفتار تشریفات آزار دهنده این دنیا نیستند و مجلسشان بالا و پایین ندارد همه برادرند، همه رو بروی یکدیگر و در یک صف، نه یکی بالای مجلس و دیگری در کفش کن.
(آیه 48)- سپس به هفتمین نعمت مادی و معنوی اشاره کرده، میگوید:
«هرگز خستگی و تعب به آنها نمیرسد» (لا یَمَسُّهُمْ فِیها نَصَبٌ).
و همانند زندگی این دنیا که رسیدن به یک روز آسایش، خستگیهای فراوانی قبل و بعد از آن دارد که فکر آن، آرامش انسان را بر هم میزند، نیست.
[شماره صفحه واقعی : 534]
8- همچنین فکر فنا و نابودی و پایان گرفتن نعمت، آنان را آزار نمیدهد، چرا که «آنها هرگز از این باغهای پرنعمت و سرور اخراج نمیشوند» (وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ).
(آیه 49)- اکنون ممکن است افراد گنهکار و آلوده در هالهای از غم و اندوه فرو روند که ای کاش ما هم میتوانستیم به گوشهای از این موهبت دست یابیم، در اینجا خداوند رحمان و رحیم درهای بهشت را به روی آنها نیز میگشاید، اما به صورت مشروط.
با لحنی مملو از محبت و عالیترین نوازش، روی سخن را به پیامبرش کرده، میگوید: پیامبرم! «بندگانم را آگاه کن که من غفور و رحیمم، گناه بخش و پرمحبتم» (نَبِّئْ عِبادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ).
(آیه 50)- اما از آنجا که قرآن، همیشه جلو سوء استفاده از مظاهر رحمت الهی را با جملههای تکان دهندهای که حاکی از خشم و غضب اوست میگیرد، تا تعادل میان خوف و رجاء که رمز تکامل و تربیت است برقرار گردد، بلافاصله اضافه میکند: که به بندگانم نیز بگو: که «عذاب و کیفر من همان عذاب دردناک است» (وَ أَنَّ عَذابِی هُوَ الْعَذابُ الْأَلِیمُ).
(آیه 51)- میهمانان ناشناس؟ از این آیه به بعد، قسمتهای آموزندهای را از تاریخ پیامبران بزرگ و اقوام سرکش به عنوان نمونههای روشنی از بندگان مخلص، و پیروان شیطان، بیان میکند.
نخست از داستان میهمانهای ابراهیم شروع کرده، میگوید: «و به آنها (بندگانم) از میهمانهای ابراهیم خبر ده» (وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ).
(آیه 52)- این میهمانهای ناخوانده همان فرشتگانی بودند که: «به هنگام وارد شدن بر ابراهیم (به صورت ناشناس، نخست) بر او سلام گفتند» (إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً).
ابراهیم آن گونه که وظیفه یک میزبان بزرگوار و مهربان است برای پذیرایی آنها آماده شد و غذای مناسبی فورا فراهم ساخت، اما هنگامی که سفره غذا گسترده
[شماره صفحه واقعی : 535]
شد میهمانهای ناشناس دست به غذا دراز نکردند، او از این امر وحشت کرد و وحشت خود را کتمان ننمود، با صراحت به آنان «گفت: ما از شما بیمناکیم» (قالَ إِنَّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ).
این ترس به خاطر سنتی بود که در آن زمان و زمانهای بعد و حتی در عصر ما در میان بعضی از اقوام معمول است که هرگاه کسی نان و نمک کسی را بخورد به او گزندی نخواهد رساند و خود را مدیون او میداند و به همین دلیل، دست نبردن به سوی غذا دلیل بر قصد سوء و کینه و عداوت است.
(آیه 53)- ولی چیزی نگذشت که فرشتگان ابراهیم را از نگرانی بیرون آوردند، و «به او گفتند: ترسان مباش، ما تو را به فرزند دانایی بشارت میدهیم» (قالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ عَلِیمٍ).
(آیه 54)- ولی ابراهیم به خوبی میدانست که از نظر موازین طبیعی تولد چنین فرزندی از او بسیار بعید است، هر چند در برابر قدرت خدا هیچ چیزی محال نیست، ولی توجه به موازین عادی و طبیعی تعجب او را برانگیخت، لذا «گفت: آیا چنین بشارتی به من میدهید در حالی که من به سن پیری رسیدهام»؟! (قالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلی أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ).
«راستی به چه چیز مرا بشارت میدهید»؟ (فَبِمَ تُبَشِّرُونَ).
آیا به امر و فرمان خداست این بشارت شما یا از ناحیه خودتان؟ صریحا بگویید تا اطمینان بیشتر پیدا کنم!
(آیه 55)- به هر حال فرشتگان مجال تردید یا تعجب بیشتری به ابراهیم ندادند، با صراحت و قاطعیت به او «گفتند: که ما تو را به حق بشارت دادیم» (قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ).
بشارتی که از ناحیه خدا و به فرمان او بود و به همین دلیل، حق است و مسلم.
و به دنبال آن برای تأکید- به گمان این که مبادا یأس و ناامیدی بر ابراهیم غلبه کرده باشد- گفتند: «اکنون که چنین است از مأیوسان مباش» (فَلا تَکُنْ
[شماره صفحه واقعی : 536]
مِنَ الْقانِطِینَ)
(آیه 56)- ولی ابراهیم به زودی این فکر را از آنها دور ساخت که یأس و نومیدی از رحمت خدا بر او چیره شده باشد، بلکه تنها تعجبش روی حساب موازین طبیعی است، لذا با صراحت «گفت: و چه کسی از رحمت پروردگارش مأیوس میشود جز گمراهان»؟! (قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ).
همان گمراهانی که خدا را به درستی نشناخته و پی به قدرت بیپایانش نبردهاند، خدایی که از ذرهای خاک، انسانی چنین شگرف میآفریند، و از نطفه ناچیزی فرزندی برومند به وجود میآورد، و آتش سوزانی را به گلستانی تبدیل میکند، چه کسی میتواند در قدرت چنین پروردگاری شک کند یا از رحمت او مأیوس گردد؟!
(آیه 57)- ولی به هر حال ابراهیم علیه السلام پس از شنیدن این بشارت، در این اندیشه فرو رفت که این فرشتگان با آن شرایط خاص، تنها برای بشارت فرزند نزد او نیامدهاند، حتما مأموریت مهمتری دارند و این بشارت تنها گوشهای از آن را تشکیل میدهد، لذا در مقام سؤال برآمد و به آنها «گفت: مأموریت شما چیست ای فرستادگان خدا»؟ (قالَ فَما خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ).
(آیه 58)- «گفتند: ما به سوی یک قوم گنهکار فرستاده شدهایم» (قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلی قَوْمٍ مُجْرِمِینَ).
(آیه 59)- و از آنجا که میدانستند ابراهیم با آن حس کنجکاویش مخصوصا در زمینه این گونه مسائل به این مقدار پاسخ، قناعت نخواهد کرد، فورا اضافه کردند که: این قوم مجرم کسی جز قوم لوط نیست ما مأموریم این آلودگان بیآزرم را درهم بکوبیم و نابود کنیم «مگر خانواده لوط که ما همه آنها را از آن مهلکه نجات خواهیم داد» (إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ).
(آیه 60)- ولی از آنجا که تعبیر به «آل لوط» آن هم با تأکید به «اجمعین» شامل همه خانواده او حتی همسر گمراهش که با مشرکان هماهنگ بود میشد، و شاید ابراهیم نیز از این ماجرا آگاه بود، بلافاصله او را استثناء کردند و گفتند: «بجز
[شماره صفحه واقعی : 537]
همسرش که ما مقدر ساختهایم از بازماندگان در شهر محکوم به فنا باشد» و نجات نیابد (إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِینَ).
(آیه 61)- از این آیه به بعد داستان خارج شدن فرشتگان از نزد ابراهیم و آمدن به ملاقات لوط را میخوانیم، نخست میگوید: «هنگامی که فرستادگان خداوند نزد خاندان لوط آمدند» (فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ).
(آیه 62)- لوط «به آنها گفت: شما افرادی ناشناختهاید» (قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ).
مفسران میگویند: این سخن را به این جهت به آنها گفت که آنان به صورت جوانانی خوش صورت و زیبا نزد او آمدند، از یک سو میهمانند و محترم، و از سوی دیگر محیطی است ننگین و آلوده و پر از مشکلات.
(آیه 63)- ولی فرشتگان، زیاد او را در انتظار نگذاردند، با صراحت «گفتند:
ما چیزی را برای تو آوردهایم که آنها در آن تردید داشتند» (قالُوا بَلْ جِئْناکَ بِما کانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ). یعنی مأمور مجازات دردناکی هستیم که تو کرارا به آنها گوشزد کردهای ولی هرگز آن را جدی تلقی نکردند؟
(آیه 64)- سپس برای تأکید گفتند: «ما واقعیت مسلّم و غیر قابل تردیدی را برای تو آوردهایم» (وَ أَتَیْناکَ بِالْحَقِّ).
یعنی، عذاب حتمی و مجازات قطعی این گروه بیایمان منحرف.
باز برای تأکید بیشتر اضافه کردند: «ما مسلما راست میگوییم» (وَ إِنَّا لَصادِقُونَ).
یعنی این گروه تمام پلها را پشت سر خود خراب کردهاند و جایی برای شفاعت و گفتگو در مورد آنها باقی نمانده است، تا لوط حتی به فکر شفاعت نیفتد و بداند اینها ابدا شایستگی این امر را ندارند.
(آیه 65)- و از آنجا که باید گروه اندک مؤمنان (خانواده لوط بجز همسرش) از این مهلکه جان به سلامت ببرند دستور لازم را به لوط چنین دادند: «تو شبانه (و اواخر شب هنگامی که چشم مردم گنهکار در خواب است و یا مست شراب
[شماره صفحه واقعی : 538]
و شهوت) خانوادهات را بردار و از شهر بیرون شو» (فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ).
ولی «تو پشت سر آنها باش» تا مراقب آنان باشی و کسی عقب نماند (وَ اتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ).
ضمنا «هیچ یک از شما نباید به پشت سرش نگاه کند» (وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ).
«و به همان نقطهای که دستور به شما داده شده است (یعنی سرزمین شام یا نقطه دیگری که مردمش از این آلودگیها پاک بودهاند) بروید» (وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ)
(آیه 66)- سپس لحن کلام تغییر مییابد و خداوند میفرماید: «ما به لوط چگونگی این امر را وحی فرستادیم که به هنگام طلوع صبح همگی ریشه کن خواهند شد، به گونهای که حتی یک نفر از آنها باقی نماند» (وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ).
(آیه 67)- سپس قرآن داستان را در اینجا رها کرده و به آغاز باز میگردد، و بخشی را که در آنجا ناگفته مانده بود به مناسبتی که بعدا اشاره خواهیم کرد بیان میکند و میگوید: «مردم شهر (از ورود میهمانان تازه وارد لوط آگاه شدند) و به سوی خانه او حرکت کردند، و در راه به یکدیگر بشارت میدادند» (وَ جاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ).
آنها در آن وادی گمراهی و ننگین خود فکر میکردند طعمه لذیذی به چنگ آوردهاند، جوانانی زیبا و خوشرو، آن هم در خانه لوط!
(آیه 68)- «لوط» که سر و صدای آنها را شنید در وحشت عجیبی فرو رفت و نسبت به میهمانان خود بیمناک شد. لذا در مقابل آنها ایستاد و «گفت: اینها میهمانان منند، آبروی مرا نریزید» (قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَیْفِی فَلا تَفْضَحُونِ).
(آیه 69)- سپس اضافه کرد: بیایید «و از خدا بترسید و مرا در برابر میهمانانم شرمنده نسازید» (وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ).
(آیه 70)- ولی آنها چنان جسور و پررو بودند که نه تنها احساس شرمندگی
[شماره صفحه واقعی : 539]
در خویش نمیکردند بلکه از لوط پیامبر، چیزی هم طلبکار شده بودند، گویی جنایتی انجام داده، زبان به اعتراض گشودند و «گفتند: مگر ما به تو نگفتیم احدی را از مردم جهان به میهمانی نپذیری» و به خانه خود راه ندهی (قالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعالَمِینَ).
(آیه 71)- به هر حال لوط که این جسارت و وقاحت را دید از طریق دیگری وارد شد، شاید بتواند آنها را از خواب غفلت و مستی انحراف و ننگ، بیدار سازد، رو به آنها کرده گفت: چرا شما راه انحرافی میپویید، اگر منظورتان اشباع غریزه جنسی است چرا از طریق مشروع و ازدواج صحیح وارد نمیشوید «اینها دختران منند (آمادهام آنها را به ازدواجتان درآورم) اگر شما میخواهید کار صحیحی انجام دهید» راه این است (قالَ هؤُلاءِ بَناتِی إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ).
هدف لوط این بود که با آنها اتمام حجت کند و بگوید: من تا این حد نیز آماده فداکاری برای حفظ حیثیت میهمانان خویش، و نجات شما از منجلاب فساد هستم.
(آیه 72)- اما وای از مستی شهوت، مستی انحراف، و مستی غرور و لجاجت، اگر ذرهای از اخلاق انسانی و عواطف بشری در آنها وجود داشت، کافی بود که آنها را در برابر چنین منطقی شرمنده کند، لااقل از خانه لوط باز گردند و حیا کنند، اما نه تنها منفعل نشدند، بلکه بر جسارت خود افزودند و خواستند دست به سوی میهمانان لوط دراز کنند! اینجاست که خدا روی سخن را به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله کرده، میگوید: «قسم به جان و حیات تو که اینها در مستی خود سخت سرگردانند»! (لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ).
(آیه 73)- سرنوشت گنهکاران قوم لوط: در اینجا سخن الهی در باره این قوم اوج میگیرد و در دو آیه فشرده و کوتاه سرنوشت شوم آنها را به صورتی قاطع و کوبنده و بسیار عبرت انگیز بیان میکند، و میگوید: «سر انجام فریاد تکان دهنده و صیحه وحشتناکی به هنگام طلوع آفتاب، همه را فراگرفت» (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 540]
این صیحه ممکن است صدای یک صاعقه عظیم و یا صدای یک زلزله وحشتناک بوده باشد.
(آیه 74)- ولی به این اکتفا ننمودیم بلکه شهر آنها را بکلی زیر و رو کردیم «بالای آن را پایین (و پایین را بالا) قرار دادیم»! (فَجَعَلْنا عالِیَها سافِلَها).
این مجازات نیز برای آنها کافی نبود «به دنبال آن بارانی از سجیل (گلهای متحجر شده) بر سر آنان فرو ریختیم»! (وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ).
نازل شدن این عذابهای سه گانه (صیحه وحشتناک- زیر و رو شدن- بارانی از سنگ) هر کدام به تنهایی کافی بود که قومی را به هلاکت برساند، اما برای شدت گناه و جسور بودن آنها در تن دادن به آلودگی و ننگ، و همچنین برای عبرت دیگران، خداوند مجازات آنها را مضاعف کرد.
(آیه 75)- اینجاست که قرآن به نتیجه گیری تربیتی و اخلاقی پرداخته، میگوید: «در این (سرگذشت عبرت انگیز) نشانههایی است برای هوشیاران» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ).
آنها که با فراست و هوشیاری و بینش مخصوص خود از هر علامتی جریانی را کشف میکنند و از هر اشارهای حقیقتی و از هر نکتهای، مطلب مهم و آموزندهای را.
(آیه 76)- اما تصور نکنید که آثار آنها بکلی از میان رفته، نه «آثار آنها بر سر راه کاروانیان و گذرکنندگان همواره ثابت و برقرار است» (وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ).
(آیه 77)- باز هم به عنوان تأکید بیشتر و دعوت افراد با ایمان به تفکر و اندیشه در این داستان عبرت انگیز اضافه میکند که: «در این (داستان) نشانهای است برای افراد با ایمان» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ). چرا که مؤمنان راستین بافراست و کاملا هوشیارند.
چگونه ممکن است انسان ایمان داشته باشد و این سرگذشت تکان دهنده را بخواند و عبرتها نگیرد؟!
(آیه 78)- پایان زندگی دو قوم ستمگر! در اینجا قرآن به دو بخش دیگر از
[شماره صفحه واقعی : 541]
سرگذشت اقوام پیشین تحت عنوان «اصحاب الأیکه» و «اصحاب الحجر» اشاره میکند، و بحثهای عبرت انگیزی را که در آیات پیشین پیرامون قوم لوط بود تکمیل مینماید.
نخست میگوید: «و اصحاب الایکه مسلما مردمی ظالم و ستمگر بودند، (وَ إِنْ کانَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ لَظالِمِینَ).
(آیه 79)- «ما از آنها انتقام گرفتیم» (فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ). و در برابر ظلمها و ستمگریها و سرکشیها، مجازاتشان نمودیم.
«و (شهرهای ویران شده) این دو (قوم لوط و اصحاب الایکه) بر سر راه (شما در سفرهای شام) آشکار است»! (وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ).
«اصحاب الایکه» همان قوم شعیبند که در سرزمینی پر آب و مشجّر در میان حجاز و شام زندگی میکردند.
آنها زندگی مرفه و ثروت فراوانی داشتند و به همین جهت، غرور و غفلت آنها را فرا گرفته بود و مخصوصا دست به «کم فروشی» و «فساد در زمین» زده بودند.
«شعیب» آن پیامبر بزرگ، آنها را از این کارشان برحذر داشت و دعوت به توحید و راه حق نمود، اما همان گونه که در آیات سوره هود دیدیم، آنها تسلیم حق نشدند و سر انجام بر اثر مجازات دردناکی نابود گشتند.
شرح بیشتر حالات آنها در سوره «شعراء» از آیه 176 تا 190 آمده است.
(آیه 80)- و اما در مورد «اصحاب الحجر»، همان قوم سرکشی که در سرزمینی به نام «حجر» زندگی مرفهی داشتند و پیامبر بزرگشان «صالح» برای هدایت آنها مبعوث شد، چنین میگوید: «و اصحاب حجر، فرستادگان خدا را تکذیب کردند» (وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ).
این نکته قابل توجه است که قرآن در مورد اصحاب الحجر- و همچنین در مورد قوم نوح و قوم شعیب و قوم لوط در آیات سوره شعراء به ترتیب آیه 105 و 123 و 160 و بعضی دیگر از اقوام پیشین- میگوید: آنها «پیامبران» را تکذیب کردند، در حالی که ظاهر امر چنین نشان میدهد که هر کدام یک پیامبر بیشتر
[شماره صفحه واقعی : 542]
نداشتند و تنها او را تکذیب نمودند.
این تعبیر شاید به خاطر آن است که برنامه و هدف پیامبران، آنچنان با یکدیگر پیوستگی دارد که تکذیب یکی از آنها تکذیب همه آنها خواهد بود.
(آیه 81)- به هر حال قرآن در باره «اصحاب الحجر» چنین ادامه میدهد:
«و ما آیات خود را به آنان دادیم ولی آنها از آن روی گرداندند»! (وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ).
تعبیر به «اعراض» (روی گرداندن) نشان میدهد که آنها حتی حاضر نبودند این آیات را بشنوند و یا به آن نظر بیفکنند.
(آیه 82)- اما به عکس در کار زندگی دنیایشان آن قدر سخت کوش بودند که:
«برای خود خانههای امن و امانی در دل کوهها میتراشیدند» (وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً آمِنِینَ).
عجیب است که انسان برای چند روز زندگی دنیا این همه محکم کاری میکند، ولی برای زندگی جاویدان و ابدیش آنچنان سهل انگار است که حتی گاهی حاضر به شنیدن سخن خدا و نظر افکندن در آیات او نیست!
(آیه 83)- خوب، چه انتظاری در باره چنین قومی میتوان داشت، جز این که طبق قانون «انتخاب اصلح الهی» و ندادن حق ادامه حیات به اقوامی که بکلی فاسد و مفسد میشوند، بلای نابود کنندهای بر سر آنها فرود آید و نابودشان سازد، لذا قرآن میگوید: «سر انجام صیحه (آسمانی) صبحگاهان دامانشان را گرفت» (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ).
این صیحه صدای صاعقه مرگباری بوده که بر خانههای آنها فرود آمد.
(آیه 84)- نه آن کوههای سر به آسمان کشیده و نه آن خانههای امن و امان و نه اندام نیرومند این قوم سرکش و نه آن ثروت سرشار، هیچ کدام نتوانستند در برابر این عذاب الهی مقاومت کنند، لذا در پایان داستان آنها میفرماید:
«و آنچه را به دست آورده بودند، آنان را از عذاب الهی نجات نداد» (فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 543]
(آیه 85)- از آنجا که گرفتاری همیشگی انسان به خاطر نداشتن یک ایدئولوژی و عقیده صحیح و خلاصه پای بند نبودن به مبدأ و معاد است، پس از شرح حالات اقوامی همچون قوم لوط و قوم شعیب و صالح که گرفتار آن همه بلا شدند، به مسأله «توحید» و «معاد» باز میگردد و در یک آیه به هر دو اشاره کرده، میفرماید: «ما آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است جز به حق نیافریدیم» (وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ).
این در مورد توحید، سپس در رابطه با معاد میگوید: «ساعت موعود [قیامت] قطعا فرا خواهد رسید» و جزای هر کس به او میرسد! (وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ).
و به دنبال آن به پیامبرش دستور میدهد که در برابر لجاجت، نادانیها، تعصبها، کارشکنیها و مخالفتهای سرسختانه آنان، ملایمت و محبت نشان ده، و «از گناهان آنها صرف نظر کن، و آنها را ببخش، بخششی زیبا» که حتی توأم با ملامت نباشد (فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ).
زیرا تو با داشتن دلیل روشن در راه دعوت و رسالتی که به آن مأموری، نیازی به خشونت نداری به علاوه خشونت در برابر جاهلان، غالبا موجب افزایش خشونت و تعصب آنهاست.
(آیه 86)- این آیه- بطوری که جمعی از مفسران گفتهاند- در واقع به منزله دلیلی بر لزوم گذشت و عفو و صفح جمیل است، میگوید: «پروردگار تو، آفریننده و آگاه است» (إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ).
او میداند که همه مردم یکسان نیستند، او از اسرار درون و طبایع و میزان رشد فکری و احساسات مختلف آنها باخبر است، نباید از همه آنها انتظار داشته باشی که یکسان باشند بلکه باید با روحیه عفو و گذشت با آنها برخورد کنی تا تدریجا تربیت شوند و به راه حق آیند.
(آیه 87)- سپس به پیامبر خود دلداری میدهد که از خشونت دشمنان و انبوه جمعیت آنها و امکانات فراوان مادی که در اختیار دارند، هرگز نگران نشود،
[شماره صفحه واقعی : 544]
چرا که خداوند مواهبی در اختیار او گذارده که هیچ چیز با آن برابری نمیکند میگوید: «و ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم دادیم»! (وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ).
خداوند به پیامبرش این واقعیت را بازگو میکند که تو دارای چنین سرمایه عظیمی هستی، سرمایهای همچون قرآن به عظمت تمام عالم هستی، مخصوصا سوره حمد که چنان محتوایش عالی است که در یک لحظه کوتاه انسان را به خدا پیوند داده و روح او را در آستانش به تعظیم و تسلیم و راز و نیاز وا میدارد.
(آیه 88)- و به دنبال بیان این موهبت بزرگ چهار دستور مهم به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میدهد، نخست میگوید: «هرگز چشم خود را به نعمتهای مادّی که به گروههایی از آنها [کفار] دادهایم میفکن» (لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ).
این نعمتهای مادی نه پایدارند، نه خالی از دردسر، حتی در بهترین حالاتش نگاهداری آن سخت مشکل است.
سپس اضافه میکند: «و هرگز (به خاطر این مال و ثروت و نعمتهای مادی که در دست آنهاست) غمگین مباش» (وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ).
در حدیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میخوانیم: «کسی که چشم خود را به آنچه در دست دیگران است بدوزد، همیشه اندوهگین و غمناک خواهد بود و هرگز آتش خشم در دل او فرو نمینشیند».
دستور سومی که به پیامبر میدهد در زمینه تواضع و فروتنی و نرمش در برابر مؤمنان است میفرماید: «و بال (عطوفت) خود را برای مؤمنین فرود آر»! (وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ).
این تعبیر کنایه زیبایی از تواضع و محبت و ملاطفت است همانگونه که پرندگان به هنگامی که میخواهند نسبت به جوجههای خود اظهار محبت کنند آنها را زیر بال و پر خود میگیرند، و هیجان انگیزترین صحنه عاطفی را مجسم میسازند، آنها را در مقابل حوادث و دشمنان حفظ میکنند.
(آیه 89)- سر انجام دستور چهارم را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میدهد و میگوید: در برابر
[شماره صفحه واقعی : 545]
این افراد بیایمان و ثروتمند محکم بایست «و صریحا بگو: من انذار کننده آشکارم» (وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ).
(آیه 90)- بگو: من به شما اعلام خطر میکنم که خدا فرموده عذابی بر شما فرو میفرستم «آن گونه که بر تقسیم کنندگان فرستادم» (کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ).
(آیه 91)- «همان تقسیم کنندگانی که قرآن (و آیات الهی) را تجزیه کردند» (الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ).
آنچه به سودشان بود گرفتند و آنچه به زیانشان بود کنار گذاشتند، ولی مؤمنان راستین هیچ گونه تجزیه و تقسیم و تبعیض در میان احکام الهی قائل نیستند.
(آیه 92)- در این آیه به سرنوشت «مقتسمین» (تجزیه گران) پرداخته، میگوید: «سوگند به پروردگارت که ما بطور قطع از همه آنها سؤال خواهیم کرد» (فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ).
(آیه 93)- «از تمام کارهایی که انجام میدادند» (عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ).
روشن است که سؤال خداوند برای کشف مطلب پنهان و پوشیدهای نیست، چرا که او از اسرار درون و برون آگاه است. بنابراین سؤال مزبور به خاطر تفهیم به خود طرف است تا به زشتی اعمالش پی ببرد و در حقیقت این پرسشها بخشی از مجازات آنهاست.
(آیه 94)- مکتبت را آشکارا بگو! در این آیه فرمان قاطعی به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله میدهد، میگوید: در برابر هیاهوی مشرکان و مجرمان نه تنها ضعف و ترس و سستی به خود راه مده و ساکت مباش، بلکه، «آشکارا آنچه را مأموریت داری بیان کن» و حقایق دین را با صراحت بر ملا ساز (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ).
«و از مشرکان، روی گردان و نسبت به آنها بیاعتنایی کن» (وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ).
و این آغاز «دعوت علنی» اسلام بود بعد از آن که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سه سال مخفیانه دعوت کرد، و عده قلیلی از نزدیکان پیامبر به او ایمان آوردند.
(آیه 95)- سپس خداوند برای تقویت قلب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به او اطمینان میدهد
[شماره صفحه واقعی : 546]
که در برابر استهزاء کنندگان از وی حمایت میکند، میفرماید: «ما شرّ استهزاء کنندگان را از تو دفع کردیم» (إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ).
(آیه 96)- سپس «الْمُسْتَهْزِئِینَ» را چنین توصیف میکند: «آنها کسانی هستند که با خدا معبود دیگری قرار میدهند، ولی به زودی (از نتیجه شوم کار خود) آگاه خواهند شد (الَّذِینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ).
ممکن است این تعبیر اشاره به آن باشد که اینها کسانی هستند که افکار و اعمالشان خود مسخره است، چرا که آنقدر نادانند که در برابر خداوندی که آفریننده جهان هستی است معبودی از سنگ و چوب تراشیدهاند، با این حال میخواهند تو را استهزاء کنند!
(آیه 97)- بار دیگر به عنوان دلداری و تقویت هر چه بیشتر روحیه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اضافه میکند: «و ما میدانیم که سخنان آنها سینه تو را تنگ و ناراحت میسازد» (وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ).
روح لطیف تو و قلب حساست، نمیتواند این همه بدگویی و سخنان کفر و شرک آمیز را تحمل کند و به همین دلیل ناراحت میشوی.
(آیه 98)- ولی ناراحت مباش برای زدودن آثار سخنان زشت و ناهنجارشان، «پروردگارت را تسبیح و حمد گو! و از سجده کنندگان باش»! (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ).
چرا که این تسبیح خداوند اثرات بد گفتار آنها را از دلهای مشتاقان «اللّه» میزداید، و از آن گذشته به تو نیرو و توان، نور و صفا بخشد.
لذا در روایات میخوانیم: «هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله غمگین میشد به نماز برمیخاست و آثار این حزن و اندوه را در نماز از دل میشست».
(آیه 99)- و سر انجام آخرین دستور را در این زمینه به او میدهد که دست از عبادت خدا در تمام عمر بر مدار «و همواره پروردگارت را بندگی کن تا یقین (مرگ) تو فرا رسد» (وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ).
عبادت مکتب عالی تربیت است، اندیشه انسان را بیدار و فکر او را متوجه
[شماره صفحه واقعی : 547]
بینهایت میسازد، گرد و غبار گناه و غفلت را از دل و جان او میشوید، صفات عالی انسانی را در وجود او پرورش میدهد، روح ایمان را تقویت و آگاهی و مسؤولیت به انسان میبخشد.
و به همین دلیل ممکن نیست انسان لحظهای در زندگی از این مکتب بزرگ تربیتی بینیاز گردد، و آنها که فکر میکنند، انسان ممکن است به جایی برسد که نیازی به عبادت نداشته باشد یا تکامل انسان را محدود پنداشتهاند و یا مفهوم عبادت را درک نکردهاند.
«پایان سوره حجر»
[شماره صفحه واقعی : 548]
این سوره 128 آیه دارد قسمتی از آن در «مکّه» و قسمتی در «مدینه» نازل گردیده است
در آیات این سوره هم بحثهای خاص سورههای «مکّی» دیده میشود- مانند بحث قاطع از توحید و معاد و مبارزه شدید با شرک و بتپرستی- و هم بحثهای مخصوص سورههای «مدنی» مانند بحث از احکام اجتماعی و مسائل مربوط به جهاد و هجرت.
و بطور کلی محتوای این سوره را امور زیر تشکیل میدهد.
1- بیش از همه بحث از نعمتهای خداوند در این سوره به میان آمده و آن چنان ریزه کاریهای آن تشریح گردیده که حسّ شکرگزاری هر انسان آزادهای را بیدار میکند.
این نعمتها شامل نعمتهای مربوط به باران، نور آفتاب، انواع گیاهان و میوهها و مواد غذایی دیگر، و حیواناتی که خدمتگزار انسانها هستند و انواع وسائل زندگی و حتی نعمت فرزند و همسر، و خلاصه شامل «انواع طیّبات» میگردد.
2- بخش دیگری از آن، از دلائل توحید و عظمت خلقت خدا، و معاد بحث میکند.
3- قسمت دیگری از آن از احکام مختلف اسلامی سخن میگوید.
4- بخش دیگری از بدعتهای مشرکان سخن به میان آورده.
[شماره صفحه واقعی : 549]
5- و بالاخره در قسمت دیگری انسانها را از وسوسههای شیطان بر حذر میدارد.
در بعضی از روایات از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود:
«کسی که این سوره را تلاوت کند خداوند او را در برابر نعمتهایی که در این جهان به او بخشیده محاسبه نخواهد کرد».
البته تلاوتی توأم با تفکر و سپس تصمیم گیری و عمل، و گام نهادن در طریق شکرگزاری.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- فرمان عذاب نزدیک است: قسمت مهمی از آیات آغاز این سوره در «مکّه» نازل شده است، در همان ایام که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله درگیری شدیدی با مشرکان و بت پرستان داشت، و هر روز در برابر دعوت حیات آفرین و آزادیبخش او به بهانههایی متوسل میشدند، از جمله این که هرگاه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را تهدید به عذاب الهی میکرد بعضی از لجوجان میگفتند: اگر این عذاب و کیفر که میگویی راست است پس چرا به سراغ ما نمیآید؟! و شاید گاهی اضافه میکردند که اگر فرضا عذابی در کار باشد ما دست به دامن بتها میشویم تا در پیشگاه خدا شفاعت کنند تا این عذاب را از ما بر دارد.
نخستین آیه این سوره، خط بطلان بر این اوهام کشیده، میگوید: «عجله نکنید فرمان خدا (برای مجازات مشرکان و مجرمان) قطعا فرا رسیده است» (أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ).
و اگر فکر میکنید بتان شفیعان درگاه اویند سخت در اشتباهید «خداوند منزه و برتر از آن است که آنها برای او شریک میسازند» (سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ).
(آیه 2)- و از آنجا که هیچ مجازات و کیفری بدون بیان کافی و اتمام حجت عادلانه نیست، اضافه میکند: «خداوند فرشتگان را با روح الهی به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد نازل میکند» (یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلی
[شماره صفحه واقعی : 550]
مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ).
و به آنها دستور میدهد که: مردم را انذار کنید (و بگویید:) معبودی جز من نیست» (أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا).
بنابراین، تنها «از (مخالفت دستور) من بپرهیزید» و در برابر من احساس مسؤولیت کنید (فَاتَّقُونِ).
منظور از «روح» در این آیه وحی و قرآن و نبوت است که مایه حیات و زندگی انسانهاست.
(آیه 3)- در اینجا قرآن برای ریشه کن ساختن شرک و توجه به خداوند یکتا از دو راه وارد میشود: نخست از طریق دلائل عقلی به وسیله نظام شگرف آفرینش و عظمت خلقت، و دیگر از طریق عاطفی و بیان نعمتهای گوناگون خداوند نسبت به انسان و تحریک حسّ شکرگزاری او.
در آغاز میگوید: «خداوند آسمانها و زمین را به حق آفرید» (خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ).
حقانیت آسمانها و زمین هم از نظام عجیب و آفرینش منظم و حساب شده آن روشن است و هم از هدف و منافعی که در آنها وجود دارد.
و به دنبال آن اضافه میکند: «خدا برتر از آن است که برای او شریک میسازند» (تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ).
آیا بتهایی که آنها را شریک او قرار دادهاند هرگز قادر به چنین خلقتی هستند؟
و یا حتی میتوانند پشه کوچک و یا ذره غباری بیافرینند!
(آیه 4)- بعد از اشاره به مسأله آفرینش آسمان و زمین و اسرار بیپایان آنها، سخن از خود انسان میگوید، انسانی که به خودش از هر کس دیگر نزدیکتر است، میفرماید: «انسان را از نطفه بیارزشی آفرید، اما سر انجام به جایی رسید که موجودی (متفکر و فصیح و بلیغ و) مدافع از خویشتن و سخنگوی آشکار شد» (خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ).
(آیه 5)- پس از آفرینش انسان به نعمت مهم دیگری یعنی خلقت
[شماره صفحه واقعی : 551]
چهار پایان، و فوائد مختلفی که از آنها عاید میشود اشاره کرده، میگوید: «خداوند چهار پایان را آفرید در حالی که در آنها وسیله پوشش برای شماست و منافع دیگر و از گوشت آنها میخورید» (وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ).
جالب این که در میان این همه فوائد، قبل از هر چیز مسأله «پوشش» و «مسکن» را مطرح میکند، زیرا بسیاری از مردم (بخصوص بادیه نشینان) هم لباسشان از پشم و مو یا پوست تهیه میشود، و هم خیمههایشان که آنها را از سرما و گرما حفظ میکند، و به هر حال این دلیل بر اهمیت پوشش و مسکن و مقدم بودن آن بر هر چیز دیگر است.
(آیه 6)- جالب این که تنها به منافع معمولی و عادی این چهار پایان سودمند اکتفا نمیکند بلکه روی جنبه استفاده روانی از آنها نیز تکیه کرده، میگوید:
«و در این حیوانات برای شما زینت و شکوهی است به هنگامی که آنها را به استراحتگاهشان باز میگردانید، و هنگامی که (صبحگاهان) به صحرا میفرستید» (وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ).
این در واقع جمال استغناء و خودکفایی جامعه است، جمال تولید و تأمین فرآوردههای مورد نیاز یک ملت است، و به تعبیر گویاتر جمال استقلال اقتصادی و ترک هرگونه وابستگی است!
(آیه 7)- در این آیه به یکی دیگر از منافع مهم بعضی از این حیوانات اشاره کرده، میگوید: «آنها بارهای سنگین شما را (بر دوش خود) حمل میکنند و به سوی شهر و دیاری که جز با مشقت زیاد به آن نمیرسیدید میبرند» (وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ).
این نشانه رحمت و رأفت خداوند است که این چهار پایان را با این قدرت و نیرو آفریده است، و آنها را رام و تسلیم شما نیز گردانیده «چرا که پروردگار شما رءوف و رحیم است» (إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ).
به این ترتیب این چهار پایان در درجه اول، پوشش و وسائل دفاعی برای انسان در برابر گرما و سرما تولید میکنند، و در درجه بعد از فرآوردههای لبنیاتی آنها
[شماره صفحه واقعی : 552]
استفاده میشود، و سپس از گوشتشان، و بعد از آثار روانی که در دلها میگذارند، مورد توجه قرار گرفته و سر انجام باربری آنها.
(آیه 8)- آنگاه به سراغ گروه دیگری از حیوانات میرود که برای سواری انسان از آنها استفاده میشود، میفرماید: «خداوند اسبها و استرها و الاغها را آفرید تا شما بر آن سوار شوید، و هم مایه زینت شما باشد» (وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِینَةً).
در پایان آیه به مسأله مهمتری اشاره کرده و افکار را به وسائل نقلیه و مرکبهای گوناگونی که در آینده در اختیار بشر قرار میگیرد و بهتر و خوبتر از این حیوانات میتواند استفاده کند متوجه میسازد، و میگوید: «و خداوند چیزها (وسائل نقلیه دیگری) میآفریند که شما نمیدانید» (وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ).
(آیه 9)- به دنبال نعمتهای مختلفی که در آیات گذشته بیان شد در اینجا به یکی از نعمتهای بسیار مهم معنوی اشاره کرده، میفرماید: «بر خداست که راه راست و صراط مستقیم را (که هیچ گونه انحراف و کژی در آن نیست) در اختیار بندگان بگذارد» (وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ).
در این که این راه راست اشاره به جنبه تکوینی یا تشریعی میکند، مفسران تفسیرهای مختلفی دارند، ولی هیچ مانعی ندارد که هر دو جنبه را شامل شود.
به این ترتیب که خداوند از نظر خلقت و آفرینش و تکوین، انسان را مجهز به عقل و استعداد و نیروهای لازم برای پیمودن این صراط مستقیم کرده است.
و از سوی دیگر، خدا پیامبران را با وحی آسمانی و تعلیمات کافی و قوانین مورد نیاز انسان فرستاده است، تا از نظر تشریع، راه را از چاه مشخص کرده و با انواع بیانها او را تشویق به پیمودن این راه کنند و از مسیرهای انحرافی باز دارند.
سپس از آنجا که راههای انحرافی فراوان است، به انسانها هشدار میدهد و میگوید: «بعضی از این راهها منحرف و بیراهه است» (وَ مِنْها جائِرٌ).
و از آنجا که نعمت اختیار و آزادی اراده و انتخاب، یکی از مهمترین عوامل تکامل انسان میباشد با یک جمله کوتاه به آن اشاره کرده، میگوید: «اگر خدا
[شماره صفحه واقعی : 553]
میخواست همه شما را (به اجبار) به راه راست هدایت میکرد» به گونهای که نتوانید گامی از آن فراتر بگذارید (وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ).
ولی این کار را نکرد، چرا که هدایت اجباری، نه افتخار است و نه تکامل!
(آیه 10)- در این آیه باز به سراغ نعمتهای مادی میرود تا حس شکرگزاری انسانها را برانگیزد، آتش عشق خدا را در دلهایشان بیفروزد، و آنها را به شناخت بیشتر بخشنده این نعمتها دعوت کند.
میگوید: «او کسی است که از آسمان آبی فرستاد» (هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً).
آبی حیات بخش، زلال، شفاف، و خالی از هرگونه آلودگی «که نوشیدن شما از آن است» (لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ).
«و نیز گیاهان و درختانی از آن به وجود میآید که (حیوانات خود را) در آن به چرا میفرستید» (وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ).
بدون شک منافع آب باران تنها نوشیدن انسان و روییدن درختان و گیاهان نیست، بلکه شستشوی زمینها، تصفیه هوا، ایجاد رطوبت لازم برای طراوت پوست تن انسان و راحتی تنفس او، و مانند آن همه از فوائد باران است، ولی از آنجا که دو قسمت یاد شده، از اهمیت بیشتری برخوردار بوده روی آن تکیه شده.
(آیه 11)- باز همین مسأله را چنین ادامه میدهد: «خداوند با آن (آب باران) برای شما زراعت و زیتون و نخل و انگور، و از همه میوهها میرویاند» (یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ).
«مسلما در آفرینش این (میوههای رنگارنگ و پربرکت و این همه محصولات کشاورزی) نشانه روشنی (از خدا) برای اندیشمندان است» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ).
(آیه 12)- سپس به نعمت تسخیر موجودات مختلف جهان در برابر انسان اشاره کرده، میفرماید: «و (خداوند) شب و روز را برای شما مسخر کرد و همچنین خورشید و ماه را» (وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ).
[شماره صفحه واقعی : 554]
«و ستارگان نیز به فرمان او مسخر شما هستند» (وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ).
«مسلما در این امور نشانههایی است (از عظمت خدا و بزرگی آفرینش) برای آنها که اندیشه میکنند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ).
(آیه 13)- علاوه بر اینها «مخلوقاتی را که در زمین برای شما آفریده» نیز مسخر فرمان شما ساخت (وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ).
«مخلوقاتی گوناگون و رنگارنگ» (مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ).
از انواع پوششها، غذاها، همسران پاک، وسائل رفاهی گرفته تا انواع معادن و منابع مفید زیر زمینی و رو زمینی و سایر نعمتها.
«در اینها نیز نشانهای است (آشکار) برای مردمی که متذکر میشوند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ).
ممکن است چنین به نظر آید که اگر قرآن در آیات فوق از میان انواع میوهها روی زیتون و خرما و انگور تکیه کرده به خاطر وجود آنها در محیط نزول قرآن بوده است، ولی با توجه به جهانی و جاودانی بودن قرآن، و عمق تعبیراتش روشن میشود که مطلب از این فراتر است.
غذاشناسان و دانشمندان به ما میگویند: کمتر میوهای است که برای بدن انسان از نظر غذایی به اندازه این سه میوه، مفید و مؤثر باشد.
همانها میگویند: «روغن زیتون» برای تولید سوخت بدن ارزش بسیار فراوان دارد، کالری حرارتی آن بسیار بالا است، و از این جهت یک نیرو بخش است و آنها که میخواهند همواره سلامت خود را حفظ کنند، باید به این اکسیر علاقهمند شوند.
روغن زیتون دوست صمیمی کبد آدمی است، و برای رفع عوارض کلیهها و سنگهای صفراوی و قولنجهای کلیوی و کبدی و رفع یبوست بسیار مؤثر است.
با پیشرفت دانش پزشکی و غذا شناسی اهمیت دارویی «خرما» نیز به ثبوت رسیده است. در خرما کلسیم وجود دارد که عامل اصلی استحکام استخوانهاست و نیز فسفر وجود دارد که از عناصر اصلی تشکیل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگی است، قوه بینایی را میافزاید.
[شماره صفحه واقعی : 555]
و نیز خرما دارای پتاسیم است که فقدان آن را در بدن علت حقیقی زخم معده میدانند، و وجود آن برای ماهیچهها و بافتهای بدن انسان بسیار پرارزش است.
این سخن امروز در میان غذا شناسان معروف است که خرما از سرطان جلوگیری میکند.
و اما در مورد «انگور» به گفته دانشمندان غذا شناس به قدری عوامل مؤثر دارد که میتوان گفت، یک داروخانه طبیعی است.
انگور دو برابر گوشت، در بدن حرارت ایجاد میکند، و علاوه بر این ضدّ سم است، برای تصفیه خون، دفع رماتیسم، نقرس، و زیادی اوره خون، اثر درمانی مسلّمی دارد، انگور معده و روده را لایروبی میکند، نشاط آفرین و برطرف کننده اندوه است، اعصاب را تقویت کرده، و ویتامینهای مختلف موجود در آن به انسان نیرو و توان میبخشد.
بنابراین، تکیه کردن قرآن بر این سه نوع میوه بیدلیل نیست، و شاید در آن روز قسمت مهمی از آن بر مردم پوشیده بوده است.
(آیه 14)- نعمت کوهها و دریاها و ستارگان: در اینجا به سراغ بخش مهم دیگری از نعمتهای بیپایان خداوند در مورد انسانها میرود و نخست از دریاها که منبع بسیار مهم حیات و زندگی است آغاز کرده، میگوید: «و او کسی است که دریاها را برای شما تسخیر کرده و به خدمت شما گمارد» (وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ).
میدانیم قسمت عمده روی زمین را دریاها تشکیل میدهند، و نیز میدانیم نخستین جوانه حیات در دریاها آشکار شده، و قرار دادن آن در خدمت بشر یکی از نعمتهای بزرگ خدا است.
سپس به سه قسمت از منافع دریاها اشاره کرده، میفرماید: «تا از آن گوشت تازه بخورید» (لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا).
گوشتی که زحمت پرورش آن را نکشیدهاید تنها دست قدرت خدا آن را در دل اقیانوسها پرورش داده و رایگان در اختیارتان گذارده است.
دیگر از منافع آن مواد زینتی است که از دریاها استخراج میشود لذا اضافه
[شماره صفحه واقعی : 556]
میکند: «و زیوری برای پوشیدن (مانند مروارید) از آن استخراج کنید» (وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها).
یکی از ابعاد معروف چهارگانه روح انسان را حس زیبایی تشکیل میدهد که نقش مؤثری در حیات بشر دارد، لذا باید بطرز صحیح و سالمی- دور از هرگونه افراط و تفریط و اسراف و تبذیر- اشباع گردد.
به همین دلیل در اسلام، استفاده از زینت به صورت معقول و خالی از هرگونه اسراف مانند بهرهگیری از لباسهای خوب، انواع عطریات، بعضی سنگهای قیمتی و مانند آن- مخصوصا در مورد زنان- که نیاز روحیشان به زینت بیشتر است توصیه شده است، ولی باید خالی از اسراف و تبذیر باشد.
بالاخره سومین نعمت دریاها را حرکت کشتیها به عنوان یک وسیله مهم برای انتقال انسان و نیازمندیهای او، ذکر میکند، و میفرماید: «کشتیها را میبینی که آبها را بر صفحه اقیانوسها میشکافند» (وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ).
صحنهای که در برابر سرنشینان کشتی به هنگام حرکت بر صفحه اقیانوسها ظاهر میشود چقدر دیدنی است خدا این نعمت را به شما داد تا از آن بهره گیرید «و از فضل او در مسیر تجارت خود از کشتیها استفاده کنید» (وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ).
با توجه به این همه نعمت، حس شکرگزاری را در شما زنده کند، «و شاید شکر نعمتهای او را به جا آورید» (وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ).
(آیه 15)- پس از بیان نعمت دریاها، به سراغ کوههای سخت و سنگین میرود، میگوید: «و در زمین کوههای ثابت و محکمی افکند تا لرزش آن را نسبت به شما بگیرد» و به شما آرامش بخشد (وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ).
و از آنجا که کوهها یکی از مخازن اصلی آبها (چه به صورت برف و یخ و چه به صورت آبهای درونی) میباشند بلافاصله بعد از آن، نعمت وجود نهرها را بیان کرده، میگوید: «و (برای شما) نهرهایی قرار دادیم» (وَ أَنْهاراً).
و از آنجا که وجود کوهها ممکن است این توهم را به وجود آورد که بخشهای زمین را از یکدیگر جدا میکند، و راهها را میبندد، چنین اضافه میکند: «و (برای
[شماره صفحه واقعی : 557]
شما) راههائی (قرار داد) تا هدایت شوید» (وَ سُبُلًا لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ).
(آیه 16)- و از آنجا که راه بدون نشانه و علامت و راهنما، انسان را به مقصد نمیرساند بعد از ذکر نعمت «راه» به این «نشانهها» اشاره کرده، میگوید:
«و علاماتی قرار داد» (وَ عَلاماتٍ).
این علامتها انواع زیادی دارد: شکل کوهها و درّهها و بریدگیهای آنها، فراز و نشیبهای قطعات مختلف زمین، رنگ خاکها و کوهها، و حتی چگونگی وزش بادها هر یک، علامتی برای پیدا کردن راههاست.
ولی از آنجا که در پارهای از اوقات در بیابانها، در شبهای تاریک، یا هنگامی که انسان شبانه در دل اقیانوسها سفر میکند از این علامات خبری نیست، خداوند علامات آسمانی را به کمک فرستاده تا اگر در زمین علامتی نیست، از علامت آسمان استفاده کنند و گمراه نشوند! لذا اضافه میکند: «و به وسیله ستارگان، مردم هدایت میشوند» (وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ).
جالب توجه این که: روایات بسیاری از ائمه علیهم السّلام وارد شده که در آنها «نجم» (ستاره) به پیامبر و «علامات» به امامان تفسیر شده است که اشاره به تفسیر معنوی آیه است.
در حدیثی از امام صادق علیه السّلام چنین میخوانیم: «النّجم رسول اللّه و العلامات الائمة علیهم السّلام»: «ستاره اشاره به پیامبر است و علامات امامان علیهم السّلام هستند».
(آیه 17)- پس از بیان آن همه نعمتهای بزرگ و الطاف خفیّ پروردگار، وجدان انسانها را به داوری میطلبد و میگوید: «آیا کسی که میآفریند همچون کسی است که نمیآفریند، آیا متذکر نمیشوید»؟! (أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ).
آیا باید در برابر خالق این همه نعمتها سجده کرد؟ یا موجوداتی که خود مخلوق ناچیزی بیش نیستند و هرگز خلقتی نداشته و ندارند؟ این یک روش مؤثر تربیتی است که قرآن در بسیاری از موارد از آن استفاده کرده است، مسائل را به صورت استفهامی طرح، و پاسخ آن را بر عهده وجدانهای بیدار میگذارد، و حس خودجوشی مردم را به کمک میطلبد.
[شماره صفحه واقعی : 558]
(آیه 18)- سر انجام برای این که هیچ کس تصور نکند نعمت خدا منحصر به اینهاست میگوید: «و اگر بخواهید نعمتهای خدا را شماره کنید قادر بر احصای آن نیستید» (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها).
اکنون این سؤال پیش میآید که پس ما چگونه میتوانیم حق شکر او را ادا کنیم؟ آیا با این حال در زمره ناسپاسان نیستیم؟
پاسخ این سؤال را قرآن در آخرین جمله این آیه بیان کرده، میگوید:
«خداوند غفور رحیم است» (إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ).
آری! خدا مهربانتر و بزرگوارتر از آن است که شما را به خاطر عدم توانایی بر شکر نعمتهایش مؤاخذه یا مجازات کند، همین قدر که بدانید سر تا پای شما غرق نعمت اوست و از ادای حق شکرش عاجزید و عذر تقصیر به پیشگاهش برید، نهایت شکر او را انجام دادهاید.
ورنه سزاوار خداوندیش کس نتواند که به جا آورد!
ولی اینها همه مانع از آن نیست که ما به مقدار توانایی به احصای نعمتهایش بپردازیم.
(آیه 19)- از آنجا که در آیات گذشته به دو قسمت از مهمترین صفات خدا اشاره شد در اینجا به سومین صفت «معبود حقیقی» اشاره میشود که علم و دانایی است، میگوید: «خداوند میداند آنچه را پنهان میدارید و آنچه را آشکار میسازید» (وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ).
پس چرا به دنبال بتها میروید که نه کمترین سهمی در خالقیت جهان دارند، نه کوچکترین نعمتی به شما بخشیدهاند، و نه از اسرار درون و اعمال برون شما آگاهند؟
(آیه 20)- بار دیگر روی مسأله خالقیت تکیه میکند، ولی از آیه مشابه آن که قبلا داشتیم فراتر میرود و میگوید: «معبودهایی را که آنها غیر از خدا میخوانند نه تنها چیزی را خلق نمیکنند بلکه خودشان مخلوقند» (وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 559]
تاکنون بحث در این بود که اینها خالق نیستند و به همین دلیل لایق عبادت نمیباشند اکنون میگوید آنها خود مخلوقند، نیازمند و محتاجند.
(آیه 21)- از این گذشته، «آنها مردگانی هستند که هرگز استعداد حیات ندارند» (أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ).
سپس اضافه میکند: «و این بتها اصلا نمیدانند در چه زمانی (عبادت کنندگانشان) مبعوث خواهند شد» (وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ).
اگر پاداش و جزا به دست آنها بود حدّ اقل باید از «رستاخیز بندگان خود» باخبر باشند، با این نادانی چگونه لایق عبادتند؟
و این پنجمین صفتی است که معبود به حق باید داشته باشد و آنها فاقد آنند.
بت و بت پرستی در منطق قرآن مفهوم وسیعی دارد. هر موجود و هر کسی را که تکیه گاه خود در برابر خدا قرار دهیم و سرنوشت خود را دست او بدانیم او بت ما محسوب میشود، به همین دلیل تمام آنچه در آیات فوق آمده در باره کسانی که امروز ظاهرا خدا پرستند اما استقلال یک فرد مؤمن راستین را از دست داده و تکیه گاهی برای خود از بندگان ضعیف انتخاب کردهاند و به صورت وابسته زندگی میکند، شامل میشود.
(آیه 22)- به دنبال این استدلالات زنده و روشن بر نفی صلاحیت بتها، چنین نتیجه گیری میکند بنابراین «معبود شما معبود واحدی است» (إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ).
و از آنجا که ایمان به مبدأ و معاد همه جا با یکدیگر قرین و لازم و ملزوم یکدیگرند بلافاصله اضافه میکند: «آنها که ایمان به آخرت ندارند (و طبعا ایمان درستی به مبدأ نیز ندارند) دلهایشان حقیقت را انکار میکند و در برابر حق مستکبرند» (فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ).
و گر نه دلائل توحید برای آنها که حق جو و متواضع در مقابل حقیقتند آشکار است، و هم دلائل معاد، ولی خوی استکبار و عدم تسلیم در برابر حق سبب میشود که آنها دائما حالت انکار و نفی به خود بگیرند.
(آیه 23)- در این آیه بار دیگر روی علم خدا به غیب و شهود و پنهان
[شماره صفحه واقعی : 560]
و آشکار مجددا تکیه کرده، میگوید: «قطعا خداوند از آنچه پنهان میدارند و آنچه آشکار میسازند باخبر است» (لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ).
این جمله در واقع تهدیدی است در برابر کفار و دشمنان حق که خدا از حال آنها هرگز غافل نیست.
آنها مستکبرند و «خداوند مستکبران را دوست نمیدارد» (إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ). چرا که استکبار در برابر حق اولین نشانه بیگانگی از خداست.
(آیه 24)
این آیه در باره «مقتسمین» (تبعیض گران) که قبلا در باره آنها بحث شد نازل گردیده است، آنها شانزده نفر بودند که به چهار گروه تقسیم شدند و هر گروه چهار نفری بر سر راه مردم در یکی از جادههای مکه در ایام حج ایستادند تا پیش از آنکه مردم وارد شوند ذهن آنها را نسبت به قرآن و اسلام بدبین سازند، و بگویند محمد صلّی اللّه علیه و آله دین و آیین تازهای نیاورده بلکه همان افسانههای دروغین پیشینیان است.
آنها که بار گناه دیگران را بر دوش میکشند- در آیات گذشته سخن از مستکبران بود و در این آیه منطق همیشگی این گروه بیایمان منعکس شده است، میگوید: «و هنگامی که به آنها گفته شود پروردگار شما چه چیز نازل کرده است؟ در پاسخ میگویند: (اینها وحی الهی نیست) همان افسانههای دروغین پیشینیان است» (وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ).
جالب این که مستکبران امروز نیز غالبا موذیانه برای فرار از حق و همچنین برای گمراه ساختن دیگران به این تهمت متوسل میشوند، حتی در کتب جامعه شناسی شکل به اصطلاح علمی به آن دادهاند و مذهب را زاییده جهل بشر و تفسیرهای مذهبی را اسطورهها مینامند! اما آنها با مذاهب خرافی و ساختگی هرگز جنگ و ستیز ندارند، مخالفت آنها تنها با مذاهب راستین است که افکار انسانها را بیدار میکند، و زنجیرهای استعمار را درهم میشکند سدّ راه مستکبران و استعمارگران است.
(آیه 25)- این آیه نتیجه اعمال این کوردلان را چنین بیان میکند: «اینها باید
[شماره صفحه واقعی : 561]
روز رستاخیز هم بار گناهان خود را بطور کامل بر دوش بکشند و هم سهمی از گناهان کسانی را که بخاطر جهل گمراه کردهاند»! (لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ).
«بدانید آنها بدترین و زر و مسؤولیت را بر دوش میکشند» (أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ).
چرا که گاهی گفتار آنها سبب گمراهی هزاران نفر میشود، چقدر دشوار است که انسان هم بار گناهان خود را بر دوش کشد و هم سهمی از گناهان هزاران نفر دیگر را، و هرگاه سخنان گمراه کننده آنها باقی بماند و سر چشمه گمراهی نسلها شود بار آنها نیز بر دوششان سنگینی میکند!
(آیه 26)- این آیه به بیان این نکته میپردازد که این اولین بار نیست که مستکبران به رهبران الهی تهمت میزنند و وحی آسمانی را اساطیر اولین میشمارند، بلکه «آنهایی که قبل از اینها بودند نیز از این گونه توطئهها داشتند، ولی خداوند به سراغ شالوده زندگی آنها رفت و از اساس آن را ویران نمود، و سقف بر سرشان از بالا فرود آمد»! (قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَی اللَّهُ بُنْیانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ).
«و عذاب و مجازات الهی از آنجا که (باور نمیکردند و) نمیدانستند به سراغشان آمد» (وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ).
ریشه کن کردن ساختمان و فرود آمدن سقف، ممکن است اشاره به ساختمان و سقف ظاهری آنها باشد که بر اثر زلزلهها و صاعقهها درهم کوبیده شد و بر سر آنان فرود آمد، و ممکن است کنایه از سازمان و تشکیلات آنها باشد که به فرمان خدا از ریشه برکنده شد، و نابود گشت، ضمنا مانعی ندارد که آیه اشاره به هر دو معنی باشد.
(آیه 27)- آنچه گفته شد عذاب دنیای آنان است ولی مجازاتشان به همین جا پایان نمیگیرد، بلکه «بعد از این در روز رستاخیز خدا آنها را رسوا میسازد» (ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُخْزِیهِمْ).
و آنها را مورد سؤال قرار میدهد و میگوید: «شریکانی که شما برای من ساختید (و به آنها عشق میورزیدید) و به خاطر آنها با دیگران دشمنی میکردید،
[شماره صفحه واقعی : 562]
کجا هستند؟ (وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِیهِمْ).
در اینجا آنها پاسخی برای این سؤال مسلما ندارند ولی: «کسانی که به آنها علم داده شده (زبان به سخن میگشایند و) میگویند: شرمندگی و رسوایی و بدبختی، امروز بر کافران است» (قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَی الْکافِرِینَ). و این خود یک نوع مجازات و کیفر روانی برای آنهاست.
(آیه 28)- این آیه با تعبیری که درس تکان دهندهای برای بیدار کردن غافلان و بیخبران است در توصیف کافران میگوید: آنها «کسانی هستند که فرشتگان مرگ روح آنها را میگیرند، در حالی که به خود ظلم کرده بودند» (الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ).
زیرا انسان هر ظلم و ستمی کند در درجه اول به خودش باز میگردد و خانه خویشتن را قبل از خانه دیگران ویران میسازد.
اما آنها هنگامی که خود را در آستانه مرگ میبینند و پردههای غرور و غفلت از مقابل چشمانشان کنار میرود «فورا تسلیم میشوند، (و به دروغ میگویند:) ما کار بدی انجام نمیدادیم»! (فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما کُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ).
آیا دروغ میگویند، به خاطر این که دروغ بر اثر تکرار، صفت ذاتی آنها شده است؟ و یا میخواهند بگویند ما میدانیم این اعمال را انجام دادهایم ولی اشتباه کردهایم و سوء نیت نداشتهایم، ممکن است هر دو باشد.
ولی بلافاصله به آنها گفته میشود شما دروغ میگویید، اعمال زشت فراوانی انجام دادید «آری خداوند به آنچه انجام میدادید (و همچنین از نیتهای شما) باخبر است» (بَلی إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
بنابراین جای انکار کردن و حاشا نمودن نیست! و این ایمان اضطراری هم سودی ندارد.
(آیه 29)- «اکنون که چنین است از درهای جهنم وارد شوید در حالی که جاودانه در آن خواهید بود» (فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها).
«چه جای بدی است جایگاه متکبران» (فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 563]
(آیه 30)- سرنوشت پاکان و نیکان: در آیات گذشته اظهارات مشرکان در باره قرآن و نتائج آن را خواندیم، اما در اینجا اعتقاد مؤمنان را با ذکر نتائجش میخوانیم:
نخست میگوید: «و (هنگامی که) به پرهیزکاران گفته میشود پروردگار شما چه چیز نازل کرده است؟ میگفتند: خیر و سعادت» (وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً).
چه تعبیر رسا و زیبا و جامعی! «خَیْراً» آن هم خیر مطلق، که مفهوم گستردهاش همه نیکیها، سعادتها و پیروزیهای مادی و معنوی را در بر میگیرد.
سپس همان گونه که در آیات گذشته، نتیجه اظهارات مشرکان، به صورت کیفرهای مضاعف دنیوی و اخروی، مادی و معنوی، بیان شد، در آیه مورد بحث نتیجه اظهارات مؤمنان به این صورت بیان شده است: «برای کسانی که نیکی کردند، در این دنیا نیکی است» (لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ).
قابل توجه این که «حسنه» همانند «خیر» است که انواع حسنات و نعمتهای این جهان را در بر میگیرد.
این پاداشهای دنیای آنهاست، سپس اضافه میکند: «و سرای آخرت از این هم بهتر است، و چه خوبست سرای پرهیزکاران»؟ (وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ).
(آیه 31)- این آیه سرای پرهیزکاران را که قبلا بطور سر بسته بیان شد، توصیف کرده، میگوید: سرای پرهیزکاران «باغهای جاویدان بهشت است که همگی وارد آن میشوند» (جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها).
«نهرهای جاری از زیر درختانش میگذرد» (تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ).
تنها مسأله باغ و درخت مطرح نیست، بلکه «هر چه بخواهند در آنجا هست» (لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ).
و در پایان آیه میفرماید: «خداوند پرهیزکاران را چنین پاداش میدهد» (کَذلِکَ یَجْزِی اللَّهُ الْمُتَّقِینَ).
(آیه 32)- در آیات گذشته خواندیم که فرشتگان مرگ مشرکان مستکبر را
[شماره صفحه واقعی : 564]
قبض روح میکنند در حالی که ستمگرند.
اما در اینجا میخوانیم که: پرهیزکاران «کسانی هستند که فرشتگان قبض ارواح، روح آنان را میگیرند در حالی که پاک و پاکیزهاند» (الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ طَیِّبِینَ). پاکیزه از آلودگی شرک پاکیزه از ظلم و استکبار و هر گونه گناه.
در اینجا فرشتگان «به آنها میگویند: سلام بر شما باد»! (یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ). سلامی که نشانه امنیت و سلامت و آرامش کامل است.
سپس میگویند: «وارد بهشت شوید به خاطر اعمالی که انجام میدادید» (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
تعبیر به «تَتَوَفَّاهُمُ» (روح آنها را دریافت میدارند) اشاره است به این که مرگ به معنی فنا و نیستی و پایان همه چیز نیست، بلکه انتقالی است از یک مرحله به مرحله بالاتر.
(آیه 33)- بار دیگر به تجزیه و تحلیل، پیرامون طرز فکر و برنامه مشرکان و مستکبران پرداخته و با زبان تهدید میگوید: آنها چه انتظاری میکشند؟ «آیا جز این انتظار دارند که فرشتگان (قبض ارواح) به سراغشان بیایند» درهای توبه بسته شود، پرونده اعمال پیچیده گردد و راه بازگشت باقی نماند؟!َلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ)
.«و یا (این که انتظار میکشند) فرمان پروردگار (دائر به عذاب و مجازات آنها) فرا رسد» آنگاه توبه کنندَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ)
. ولی توبه آنها در آن زمان بیاثر است.
سپس اضافه میکند: تنها این گروه نیستند که این چنین میکنند بلکه، «کسانی که پیش از ایشان بودند نیز چنین کردند»!َذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ)
.«خداوند به آنها ستم نکرد ولی آنها پیوسته به خویشتن ستم میکردند»َ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ)
.چرا که آنها در حقیقت تنها نتیجه اعمال خود را باز مییابند.
(آیه 34)- باز به نتیجه اعمال آنها میپردازد و میگوید: «سر انجام، سیئات اعمالشان به آنها رسید» (فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا).
[شماره صفحه واقعی : 565]
«و آنچه را استهزاء میکردند (از وعدههای عذاب الهی) بر آنها وارد شد» (وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ).
آیه فوق بار دیگر این واقعیت را تأکید میکند که این اعمال انسان است که دامان او را در این جهان و آن جهان میگیرد و در چهرههای مختلف تجسم مییابد و او را رنج و آزار و شکنجه میدهد نه چیز دیگر.
(آیه 35)- این آیه به یکی از منطقهای سست و بیاساس مشرکان اشاره کرده، میگوید: «و مشرکان گفتند: اگر خدا میخواست نه ما و نه نیاکان ما هیچ چیز غیر او را عبادت نمیکردیم» و به سراغ بتها نمیرفتیم (وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا).
«و چیزی را بدون اذن او تحریم نمینمودیم» (وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ).
این جمله اشاره به قسمتی از چهارپایانی است که مشرکان در عصر جاهلیت، از پیش خود تحریم کرده بودند. آنها میخواستند چنین استدلال کنند که اگر اعمال ما مورد رضای خدا نیست پس چرا قبلا پیامبرانی نفرستاد و از همان روز اول به نیاکان ما نگفت من به این کار راضی نیستم این سکوت او دلیل بر رضای اوست! لذا در پاسخ میفرماید: «پیشینیان آنها نیز همین کارها را انجام دادند (و به همین بهانهها متوسل شدند) ولی آیا پیامبران الهی وظیفهای جز ابلاغ آشکار دارند؟» (کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ).
و این چنین است راه و رسم همه رهبران راستین که در اصل دعوت هرگز از سخنان دو پهلو استفاده نمیکنند، در بیان حقیقت چیزی فرو گذار نمینمایند و تمام عواقب این صراحت و قاطعیت را نیز به جان پذیرا هستند.
(آیه 36)- به دنبال اعلام این واقعیت که وظیفه پیامبران تنها ابلاغ آشکار است، در این آیه اشاره کوتاه و جامعی به وضع دعوت پیامبران کرده، میگوید: «ما در هر امتی رسولی فرستادیم» (وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا). که دعوت ما را به گوش امتها برسانند.
[شماره صفحه واقعی : 566]
سپس اضافه میکند محتوای دعوت همه این رسولان این بود که: «خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید» (أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ).
چرا که اگر پایههای توحید محکم نشود، و طاغوتها از جوامع انسانی و محیط افکار طرد نگردند، هیچ برنامه اصلاحی قابل پیاده کردن نیست.
اکنون ببینیم نتیجه دعوت انبیا به توحید به کجا رسید، در اینجا قرآن میگوید:
«گروهی از آن امتها کسانی بودند که خدا هدایتشان کرد» (فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللَّهُ).
«و گروهی از آنان ضلالت و گمراهی دامانشان را گرفت» (وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَةُ).
و در پایان آیه برای بیدار کردن گمراهان و تقویت روحیه هدایت یافتگان این دستور عمومی را صادر میکند: «پس در روی زمین سیر کنید (و آثار گذشتگان را که بر صفحه زمین و در دل خاک نهفته است بررسی نمایید) و ببینید سر انجام کار کسانی که آیات خدا را تکذیب کردند به کجا کشید» (فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ).
این تعبیر خود دلیل زندهای بر آزادی اراده انسان است، چرا که اگر هدایت و ضلالت اجباری بود، سیر در ارض و مطالعه حالات پیشینیان بیهوده بود.
(آیه 37)- در این آیه ضمن دلداری به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تأکید میکند که، سر انجام کار این گروه گمراه و لجوج به جایی میرسد که: «هر قدر بر هدایت آنها حریص باشی (و تلاش کنی فایدهای ندارد زیرا) خداوند کسی را که گمراه کرد هدایت نمیکند»! (إِنْ تَحْرِصْ عَلی هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ یُضِلُّ).
«و برای آنها هیچ یار و یاوری نیست» (وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ).
جمله فوق مخصوص آن گروه است که خیره سری و لجاجت را به حد اعلا رسانده، و آن چنان در استکبار و غرور و غفلت و گناه غرقند که دیگر درهای هدایت به روی آنها گشوده نخواهد شد.
(آیه 38)
نقل شده که: مردی از مسلمانان از یکی از مشرکان طلبی داشت، هنگامی که از او مطالبه کرد او در پرداخت دین خود تعلل ورزید، مرد
[شماره صفحه واقعی : 567]
مسلمان ناراحت شد و ضمن سخنانش چنین سوگند یاد کرد: قسم به چیزی که بعد از مرگ در انتظار او هستم ... (و هدفش قیامت و حساب خدا بود) مرد مشرک گفت:
سوگند به خدا که او هیچ مردهای را زنده نخواهد کرد.
آیه نازل شد و به او و مانند او پاسخ گفت.
معاد و پایان گرفتن اختلافها: در تعقیب بحثهایی که در آیات گذشته پیرامون مسأله «توحید» و «رسالت پیامبران» آمد، قرآن در اینجا با ذکر گوشهای از مباحث «معاد»، این بحثها را تکمیل میکند.
نخست میگوید: «و آنها مؤکدا سوگند یاد کردند که خداوند کسانی را که میمیرند هرگز مبعوث نمیکند»، و به زندگی جدید باز نمیگرداند (وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ).
این انکار بیدلیل، آن هم انکاری توأم با قسمهای مؤکّد، نشانهای از نادانی آنها و بیخبریشان بود، لذا قرآن در پاسخ آنها چنین میگوید: «این وعده قطعی خداوند است (که همه مردگان را به حیات جدید باز میگرداند تا نتیجه اعمالشان را ببینند) ولی غالب مردم نمیدانند» و بر اثر ناآگاهی دست به انکار میزنند (بَلی وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 39)- سپس به بیان یکی از هدفهای معاد، و بعد از آن به ذکر قدرت خدا بر این کار، میپردازد، تا نشان دهد اگر سر چشمه انکار آنها تصور بیهدف بودن معاد است این اشتباه بزرگی است.
نخست میگوید: خداوند مردگان را مبعوث میکند: «تا برای همگان روشن سازد آنچه را که در آن اختلاف داشتند» (لِیُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ).
«و تا کسانی که این واقعیت را انکار میکردند بدانند دروغ میگفتند» (وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ کانُوا کاذِبِینَ).
بنابراین، بازگشت به وحدت و پایان گرفتن اختلافات عقیدتی یکی از اهداف معاد را تشکیل میدهد که در آیه فوق به آن اشاره شده است.
(آیه 40)- در این آیه به بیان این حقیقت میپردازد که اگر آنها بازگشت انسان
[شماره صفحه واقعی : 568]
را به زندگی جدید محال میشمرند باید بدانند که قدرت خداوند برتر و بالاتر از اینهاست، «هنگامی که ما چیزی را اراده کنیم فقط به آن میگوییم موجود باش! آن نیز بلافاصله موجود میشود» (إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ).
با چنین قدرت کاملهای که تنها فرمان موجود باش، برای وجود هر چیز کافی است: دیگر چه جای شک و تردید در قدرت خدا بر بازگشت مردگان به زندگی باقی میماند؟
تعبیر به «کن» (موجود باش) نیز از ضیق بیان و عدم گنجایش الفاظ است، والا حتی نیاز به جمله «کن» نیست، اراده خدا همان و تحقق یافتن همان.
(آیه 41)
در شأن نزول این آیه و آیه بعد چنین نقل کردهاند که گروهی از مسلمانان مانند «بلال» و «عمار یاسر» و «صهیب» و «خبّاب» پس از اسلام آوردن در مکه سخت تحت فشار بودند، و برای تقویت اسلام و رساندن صدای خود به دیگران، پس از هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به «مدینه» هجرت کردند، در این میان «صیهب» که مرد مسنّی بود به مشرکان مکه چنین پیشنهاد کرد: بیایید اموال مرا بگیرید و بگذارید به «مدینه» بروم، آنها موافقت کردند.
آیه نازل شد و پیروزی او و امثال او را در این جهان و جهان دیگر بازگو کرد.
پاداش مهاجران- در تعقیب آیات گذشته که از منکران قیامت و مشرکان لجوج سخن میگفت، این آیه از مهاجران راستین و پاکباز سخن میگوید، تا وضع دو گروه در مقایسه با یکدیگر روشن گردد.
نخست میگوید: «آنها که پس از ستم دیدن در راه خدا، هجرت کردند، در این دنیا جایگاه و مقام خوبی به آنها میدهیم» (وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً). چرا که آنها با نهایت اخلاص برای گسترش دعوت اسلام به تمام زندگی خویش پشت پا زدند.
این پاداش دنیای آنهاست «اما پاداش آخرت، اگر بدانند، بسیار بزرگتر است» (وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ).
(آیه 42)- سپس در این آیه، این مهاجران راستین و پر استقامت و با ایمان را
[شماره صفحه واقعی : 569]
با دو صفت توصیف کرده، میگوید: «آنها کسانی هستند که شکیبایی و صبر و استقامت را پیشه خود ساخته، و توکل و تکیه آنها بر پروردگارشان است» (الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ).
(آیه 43)- اگر نمیدانید بپرسید: این آیه بار دیگر به بیان مسائل گذشته در رابطه با اصول دین میپردازد، و به یکی از اشکالات معروف مشرکان پاسخ میگوید:
آنها میگفتند: چرا خداوند فرشتهای را برای ابلاغ رسالت نازل نکرده است- و یا میگفتند چرا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مجهز به یک نیروی فوق العاده نیست که ما را مجبور به ترک کارهایمان بنماید.
خداوند در پاسخ آنها میگوید: «و پیش از تو، جز مردانی که به آنها وحی میکردیم، نفرستادیم»! (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ).
آری! این مردان از جنس بشر بودند، با تمام غرایز و عواطف انسانی، دردهای آنها را از همه بهتر تشخیص میدادند، و نیازهای آنها را به خوبی درک میکردند، در حالی که هیچ فرشتهای نمیتواند از این امور به خوبی آگاه گردد،.
سپس برای تأکید و تأیید این واقعیت اضافه میکند: «اگر این موضوع را نمیدانید (بروید و) از اهل اطلاع بپرسید» (فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ).
(آیه 44)- در این آیه میگوید: اگر شما آگاه نیستید از آنها بپرسید که: «از دلائل روشن و کتب» پیامبران پیشین آگاهند! (بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ).
به این ترتیب «مسأله تخصص» نه تنها در زمینه مسائل اسلامی و دینی از سوی قرآن به رسمیت شناخته شده، بلکه در همه زمینهها مورد قبول و تأکید است، و روی این حساب بر همه مسلمانان لازم است که در هر عصر و زمان افراد آگاه و صاحب نظر درستکار مورد اطمینان، در همه زمینهها داشته باشند که اگر کسانی مسائلی را نمیدانند به آنها مراجعه کنند.
سپس روی سخن را به پیامبر کرده، میگوید: «و ما این ذکر (قرآن) را بر تو نازل کردیم تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آنها تبیین کنی» (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ).
[شماره صفحه واقعی : 570]
«و تا این که آنها (در این آیات، و وظائفی که در برابر آن دارند) بیندیشند» (وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ).
در واقع دعوت و برنامه رسالت تو از نظر اصولی چیز نوظهور و بیسابقهای نیست همان گونه که بر رسولان پیشین، کتب آسمانی نازل کردیم تا مردم را به وظائفشان در برابر خدا و خلق و خویشتن آشنا سازند بر تو نیز این قرآن را نازل کردیم، تا به تبیین مفاهیم و تعالیم آن بپردازی و اندیشه انسانها را بیدار سازی.
(آیه 45)- انواع مجازاتها در برابر انواع گناهان! قرآن در بسیاری از بحثها، مطالب استدلالی را با مسائل عاطفی چنان به هم میآمیزد که برترین اثر را در نفوس شنوندگان داشته باشد، آیات گذشته یک بحث منطقی در زمینه نبوت و معاد با مشرکان داشت، ولی در اینجا به تهدید جباران و مستکبران و گنهکاران لجوج میپردازد و آنها را به انواع عذابهای الهی بیم میدهد.
نخست میگوید: «آیا توطئهگران (ی که برای خاموش کردن نور حق به انواع نقشههای شوم متوسل شدند) از این ایمن گشتند که ممکن است خداوند آنها را در زمین فرو برد»؟ (أَ فَأَمِنَ الَّذِینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ).
آیا بعید است که زمین لرزه وحشتناکی رخ دهد، پوسته زمین بشکافد و دهان باز کند و آنها و همه زندگانیشان را در خود فرو برد، همان گونه که در تاریخ اقوام، کرارا اتفاق افتاده است؟
سپس اضافه میکند: «و یا این که (هنگامی که آنها در حال غفلتند) عذاب (الهی) از آنجا که انتظارش را ندارند به سراغشان آید» (أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ).
(آیه 46)- «و یا به هنگامی که (آنها برای کسب مال بیشتر و درآمد فزونتر) در رفت و آمد هستند (عذاب) دامانشان را بگیرد» (أَوْ یَأْخُذَهُمْ فِی تَقَلُّبِهِمْ).
«در حالی که قادر به فرار (از چنگال عذاب) نیستند» (فَما هُمْ بِمُعْجِزِینَ).
(آیه 47)- «و یا این که (مجازات الهی یک مرتبه به سراغشان نیاید بلکه) بطور تدریجی و ضمن هشدارهای پیدرپی، آنها را گرفتار سازد»؟ (أَوْ یَأْخُذَهُمْ عَلی تَخَوُّفٍ).
[شماره صفحه واقعی : 571]
امروز همسایه آنها گرفتار سانحهای میشود، فردا یکی از بستگانشان و خلاصه هشدارها یکی بعد از دیگری به سراغ آنها میآید اگر بیدار شدند چه بهتر، و گر نه مجازات نهایی آنها را فرو خواهد گرفت.
تدریجی بودن عذاب و مجازات در این گونه موارد برای آن است که هنوز احتمال هدایت در این گروه وجود دارد، و رحمت خداوند اجازه نمیدهد که با اینها همچون سایرین رفتار شود «زیرا پروردگار شما رئوف و رحیم است» (فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ).
(آیه 48)- سجده همه مخلوقات و جنبندگان حتی سایههایشان برای خدا! در اینجا بار دیگر به بحث توحید باز میگردد، نخست میگوید: «آیا آنها (مشرکان توطئهگر) مخلوقات خدا را ندیدند که (چگونه) سایههایشان از راست و چپ حرکت دارند و با خضوع برای خدا سجده میکنند»؟ (أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلی ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْءٍ یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ).
(آیه 49)- در آیه گذشته تنها سخن از «سجده» سایهها- با آن مفهوم وسیعش- به میان آمده بود، ولی در این آیه این مسأله را به عنوان یک برنامه عمومی برای همه موجودات مادی و غیر مادی، آسمانی و زمینی بیان کرده، میگوید: «و آنچه در آسمانها و آنچه در زمین از جنبندگان است و همچنین فرشتگان، برای خدا سجده میکنند» (وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِکَةُ).
«و آنها در این راه هیچ گونه استکبار نمیورزند» (وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ). و در برابر خدا و فرمان او تسلیم محضند.
حقیقت سجده، نهایت خضوع و تواضع و پرستش و تسلیم است، و آن سجده معمولی ما که بر هفت عضو انجام میدهیم مصداقی از این مفهوم عام است، و منحصر به آن نیست.
جمله «وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ» اشاره به وضع حال فرشتگان است، که آنها در خضوع و سجده در پیشگاه حق کمترین استکبار به خود راه نمیدهند.
[شماره صفحه واقعی : 572]
(آیه 50)- لذا بلافاصله بعد از آن به دو قسمت از صفات آنها که تأکیدی است بر نفی استکبار اشاره کرده، میگوید: «آنها از مخالفت پروردگارشان که بر فراز آنها و (حاکم بر آنها) است میترسند» (یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ).
«و آنچه را مأموریت دارند به خوبی انجام میدهند» (وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ).
از این آیه به خوبی استفاده میشود که نشانه نفی استکبار دو چیز است: ترس در برابر مسؤولیتها، و انجام فرمانهای خدا بدون چون و چرا.
(آیه 51)- دین یکی و معبود یکی! در تعقیب بحث توحید و خداشناسی از طریق نظام آفرینش، در اینجا به نفی شرک میپردازد، تا با تقارن این دو به یکدیگر، حقیقت آشکارتر شود.
در آغاز میگوید: «خدا دستور داده که دو معبود برای خود انتخاب نکنید» (وَ قالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَیْنِ اثْنَیْنِ).
«معبود تنها یکی است» (إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ).
وحدت نظام آفرینش و وحدت قوانین حاکم بر آن، خود دلیلی بر وحدت آفریدگار و وحدت معبود است.
اکنون که چنین است، «تنها از (کیفر) من بترسید» و از مخالفت فرمان من بیم داشته باشید (فَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ).
(آیه 52)- و به دنبال این دستور ضمن سه آیه، دلیل توحید عبادت را با چهار بیان مشخص میکند: نخست میگوید: «آنچه در آسمانها و زمین است از آن اوست» (وَ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
آیا در مقابل کسی که مالک عالم هستی است باید سجده کرد یا بتهای فاقد همه چیز؟
سپس اضافه میکند: نه تنها آسمانها و زمین از آن اوست که «همواره دین و تمام قوانین نیز از ناحیه او میباشد» (وَ لَهُ الدِّینُ واصِباً).
و در پایان این آیه میفرماید: با این حال که همه قوانین و دین و اطاعت از آن خداست «آیا از غیر خدا پرهیز میکنید»؟ (أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 573]
مگر بتها میتوانند به شما زیانی برسانند؟ یا نعمتی به شما ببخشند؟ که از مخالفتشان بیم دارید و عبادتشان را لازم میشمرید؟!
(آیه 53)- «با این که آنچه از نعمتها دارید همه از ناحیه خداست» (وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ).
این در حقیقت سومین بیان است برای لزوم پرستش معبود یگانه یعنی «اللّه» و منظور این است که اگر پرستش بتها به خاطر شکر نعمت است، سر تا پای وجود شما را نعمتهای خدا فراگرفته است.
علاوه بر این: «هنگامی که ناراحتیها، مصائب بلاها و رنجها به سراغ شما میآید (برای رفع آنها) تنها دست تضرع به درگاه او برمیدارید و او را میخوانید» (ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ).
بنابراین، اگر پرستش بتها به خاطر دفع ضرر و حل مشکلات است، آن هم که از ناحیه خداست و این چهارمین بیان برای مسأله توحید عبادت است.
(آیه 54)- آری! در این گونه موارد خداوند ندای شما را میشنود و به آن پاسخ میگوید و مشکلاتتان را برطرف میسازد «سپس هنگامی که زیان و رنج را از شما برطرف ساخت گروهی از شما برای پروردگارشان همتا قرار میدهند» و به سراغ بتها میروند (ثُمَّ إِذا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ).
در حقیقت قرآن به این نکته باریک اشاره میکند که فطرت توحید در وجود همه شما هست، ولی در حال عادی، پردههای غفلت و غرور و جهل و تعصب و خرافات آن را میپوشاند.
(آیه 55)- در این آیه پس از ذکر دلائل منطقی فوق و روشن شدن حقیقت، با لحنی تهدیدآمیز چنین میگوید: بگذار «تا نعمتهایی را که به آنها دادهایم کفران کنند و (اکنون) چند روزی از (متاع دنیا) بهرهمند شوید اما به زودی خواهید دانست» نتیجه و پایان کارتان چیست (لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ).
این درست به آن میماند که انسان شخص متخلف و منحرفی را با دلائل مختلف، نصیحت و ارشاد کند و سر انجام چون امکان دارد این نصایح و اندرزها در
[شماره صفحه واقعی : 574]
او اثر نکند با یک جمله تهدیدآمیز گفتار خود را پایان میدهد و میگوید: با توجه به این مطالبی که گفتم باز هم هر چه از دستت برمیآید بکن ولی نتیجه کارت را به زودی خواهی دید.
(آیه 56)- در تعقیب بحثهای مستدل پیرامون نفی شرک و بت پرستی، در اینجا به سه قسمت از بدعتها و عادات شوم مشرکان اشاره کرده، میگوید: آنها برای بتهایی که هیچ گونه سود و زیانی از آنها سراغ ندارند، سهمی از آنچه به آنان روزی دادهایم قرار میدهند» (وَ یَجْعَلُونَ لِما لا یَعْلَمُونَ نَصِیباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ).
این سهم، قسمتی از شتران و چهارپایان و بخشی از زراعت بوده که در سوره انعام آیه 136 به آن اشاره شده که مشرکان در جاهلیت آنها را مخصوص بتان میدانستند و در راه آنها خرج میکردند.
سپس اضافه میکند: «به خدا سوگند (در دادگاه عدل قیامت) از این دروغها و تهمتها بازپرسی خواهید شد»! (تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَفْتَرُونَ).
بنابراین عمل زشت و شوم شما هم زیان دنیا دارد زیرا قسمتی از سرمایههای شما را میبلعد و هم زیان مجازات در جهان دیگر.
(آیه 57)- آنجا که تولد دختر ننگ بود! دومین بدعت شوم مشرکان این بود که: آنها (در پندار خود) برای خداوند دختران قرار میدهند منزه است» از این که فرزندی داشته باشد (وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ). خداوندی که از هرگونه آلایش جسمانی پاک است.
«ولی برای خودشان آنچه را میل دارند قائل میشوند» (وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ).
یعنی، هرگز حاضر نبودند همین دختران را که برای خدا قائل شده بودند برای خود نیز قائل شوند و اصلا دختر برای آنها عیب و ننگ محسوب میشد!
(آیه 58)- این آیه برای تکمیل مطلب فوق اشاره به سومین عادت زشت و شوم آنها کرده، میگوید: «هنگامی که به یکی از آنها بشارت داده شود، خدا دختری به تو داده آن چنان از فرط ناراحتی چهرهاش تغییر میکند که صورتش سیاه میشود»! (وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا).
[شماره صفحه واقعی : 575]
«و مملو از خشم و غضب میگردد» (وَ هُوَ کَظِیمٌ).
(آیه 59)- کار به همین جا پایان نمیگیرد او برای نجات از این ننگ و عار که به پندار نادرستش، دامنش را گرفته «از قوم و قبیله خود به خاطر این بشارت بدی که به او داده شده است متواری میگردد» (یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ).
باز هم دائما در این فکر غوطهور است که «آیا این ننگ را بر خود بپذیرد و دختر را نگهدارد و یا آن را زنده در زیر خاک پنهان سازد»! (أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ).
در پایان آیه این حکم ظالمانه و شقاوت آمیز غیر انسانی را با صراحت هر چه بیشتر محکوم کرده، میگوید: «چه بد حکم میکنند»! (أَلا ساءَ ما یَحْکُمُونَ).
(آیه 60)- سر انجام ریشه این همه آلودگیها و بدبختیها را چنین معرفی میکند که: اینها همه زاییده عدم ایمان آخرت است و «برای آنها که به سرای آخرت ایمان ندارند صفات زشت است» (لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ).
«و برای خداوند صفات عالی است» (وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی).
«و او قادر حکیم است» (وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ).
فراموش کردن خدا و همچنین فراموش کردن دادگاه عدل او انگیزه همه پستیها و زشتیها و انحرافها و خرافات است.
تحقیر و درهم شکستن شخصیت زن، تنها در میان عرب جاهلی نبود، بلکه در میان اقوام دیگر و حتی شاید متمدنترین ملل آن زمان نیز، زن شخصیتی ناچیز داشت، و غالبا با او به صورت یک کالا و نه یک انسان رفتار میشد، البته عرب جاهلی این تحقیر را در اشکال زنندهتر و وحشتناکتری انجام میداد.
ولی اسلام ظهور کرد و با این خرافه در ابعاد مختلفش سرسختانه جنگید و خود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آن قدر به دخترش بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السّلام احترام میگذاشت که مردم تعجب میکردند، با تمام مقامی که داشت، دست دخترش را میبوسید، و به هنگام مراجعت از سفر نخستین کسی را که دیدار میکرد، دخترش فاطمه بود.
[شماره صفحه واقعی : 576]
در حدیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میخوانیم که فرمود: «چه فرزند خوبی است دختر! هم پرمحبت است، هم کمک کار، هم مونس است و هم پاک و پاک کننده».
در حقیقت این احترام به شخصیت زن سبب آزادی او در جامعه و پایان دادن به دوران بردگی زنان است.
ولی با نهایت تأسف هنوز در جوامع اسلامی، آثاری از همان افکار جاهلی وجود دارد، و هنوز کم نیستند خانوادههایی که از تولد پسر خوشحال و از نوزاد دختر ناراحت میشوند.
حتی در جوامع غربی که تصور میکنند برای زن شخصیت والایی قائلند عملا میبینیم او را آنچنان تحقیر کردهاند که به صورت یک عروسک بیارزش یا وسیلهای برای خاموش کردن آتش شهوت و یا ابزاری برای تبلیغ کالاهایشان در آوردهاند.
(آیه 61)- گر حکم شود که مست گیرند ...! بعد از ذکر جنایات وحشتناک مشرکان عرب در زمینه بدعتهای زشت و زنده به گور کردن دختران ممکن است این سؤال برای بعضی پیش آید که چگونه خداوند بندگان گنه کار را با این همه ظلم و جنایت فجیع سریعا کیفر نمیدهد؟! این آیه در مقام پاسخ به همین سؤال است، میگوید: «اگر بنا شود خداوند مردم را به ظلمها و ستمهایی که مرتکب میشوند کیفر دهد، جنبندهای بر پشت زمین باقی نخواهد گذارد»! (وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَیْها مِنْ دَابَّةٍ).
و هنگامی که انسانها از میان بروند، فلسفه وجود جنبندگان دیگر، نیز از میان خواهد رفت و نسل آنها قطع میشود.
سپس قرآن به ذکر این نکته میپردازد که خداوند به همه ظالمان و ستمگران مهلت میدهد «و تا اجل مسمی (زمان معینی) مرگ آنها را به تأخیر میاندازد» (وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی).
«اما هنگامی که اجل آنها سر رسد، نه ساعتی تأخیر میکنند، و نه ساعتی پیشی میگیرند» (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ). بلکه درست در همان لحظه موعود، مرگ دامانشان را فرا میگیرد و لحظهای پیش و پس نخواهد داشت.
[شماره صفحه واقعی : 577]
(آیه 62)- بار دیگر با بیان تازهای بدعتهای زشت و خرافاتی را که عربهای جاهلی داشتند- در زمینه تنفّر از فرزندان دختر و اعتقاد به این که فرشتگان دختران خدایند- محکوم کرده، میگوید: «آنها برای خدا چیزهایی (فرزندان دختر) قرار میدهند که خودشان از آن کراهت دارند»! (وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما یَکْرَهُونَ).
این تناقض عجیبی است، اگر فرشتگان دختران خدایند، پس معلوم میشود دختر چیز خوبی است، چرا شما از فرزندان دختر ناراحت میشوید! و اگر بد است چرا برای خدا قائل هستید؟
«و با این حال آنها به دروغ میگویند که سر انجام نیک و پاداش خیر از برای آنهاست» (وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی).
با کدام عمل، انتظار چنین پاداشی را دارند؟
لذا بلافاصله میگوید: «ناچار برای آنها آتش دوزخ است» (لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ). یعنی، نه تنها عاقبت نیکی ندارند، بلکه پایان کارشان جز آتش دوزخ نیست.
«و آنها از پیشگامان در آتشند» (وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ).
(آیه 63)- و از آنجا که ممکن است بعد از شنیدن داستان عرب جاهلی برای بعضی این سؤال پیش آید که چگونه ممکن است انسان جگر گوشه خود را با آن قساوت، زنده به زیر خاکها بفرستید؟ در این آیه گویی به پاسخ پرداخته، میگوید:
«به خدا سوگند ما پیش از تو پیامبرانی به سوی امتهای پیشین فرستادیم، ولی شیطان اعمالشان را در نظرشان زینت داد» (تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ).
سپس اضافه میکند: گروه مشرکان فعلی نیز دنبالهرو همان برنامههای انحرافی امتهای پیشیناند که شیطان اعمالشان را در نظرشان تزیین داده بود و «شیطان امروز ولی و راهنما و سرپرست آنهاست»! (فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ). و از رهنمودهای او الهام میگیرند.
«و (به همین جهت) عذاب دردناکی برای آنهاست» (وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
(آیه 64)- این آیه هدف بعثت پیامبران را بیان میکند تا روشن شود که اگر
[شماره صفحه واقعی : 578]
اقوام و ملتها، هوی و هوسها، و سلیقههای شخصی خود را کنار بگذارند و دست به دامن راهنمایی پیامبران بزنند، اثری از این گونه خرافهها، اختلافها، و اعمال ضد و نقیض باقی نمیماند، میگوید: «ما قرآن را بر تو نازل نکردیم مگر برای این که آنچه را در آن اختلاف دارند برای آنها روشن کنی» (وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ إِلَّا لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ).
«و (این قرآن) مایه هدایت و رحمت است، برای قومی که ایمان میآورند» (وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ).
(آیه 65)- آبها، میوهها، دامها: بار دیگر به بیان نعمتها و مواهب گوناگون پروردگار باز میگردد، که هم تأکیدی است بر مسأله توحید و شناخت خدا، و هم در لابلای آن اشارهای به مسأله معاد است، و هم با ذکر این نعمتها، حس شکرگزاری بندگان را تحریک کرده، آنها را از این طریق به خدا نزدیکتر میسازد.
نخست میگوید: «خداوند از آسمان آبی فرستاد و زمین را پس از آنکه مرده بود به وسیله آن حیات بخشید» (وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها).
«در این نشانه روشنی است (از عظمت خدا) برای جمعیتی که گوش شنوا دارند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ).
هم نشانهای است از قدرت عظمت آفریدگار، و هم دلیلی است بر امکان معاد و هم نعمت بزرگی است از نعمتهای خداوند.
(آیه 66)- بعد از نعمت آب که مسلما نخستین پایه حیات است، به نعمت وجود چهارپایان و مخصوصا ماده غذایی بسیار مفیدی مانند شیر که از آنها گرفته میشود اشاره کرده، میگوید: «و در وجود چهارپایان برای شما درس عبرتی است» (وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً).
چه عبرتی از این برتر که: «از درون شکم آنها از میان غذاهای هضم شده، و خون، شیر خالص و گوارا به شما مینوشانیم» (نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 579]
میدانیم که مقدار کمی از غذا مانند بعضی از مواد قندی و همچنین آب از همان دیوارههای معده جذب بدن میشود، اما قسمت عمده، هنگامی که غذای هضم شده منتقل به رودهها شد وارد خون میگردد، و نیز میدانیم که شیر از غدههای مخصوصی که درون پستان است تراوش میکند و مواد اصلی آن از خون و غدههای چربی ساز گرفته میشود.
به این ترتیب این ماده سفید رنگ تمیز خالص، از میان غذاهای هضم شده مخلوط با تفالهها، و از لابلای خون به دست میآید، و این به راستی عجیب است، سر چشمهای آن چنان آلوده و تنفر آمیز، اما محصولش این چنین خالص و گوارا و نیروبخش!
(آیه 67)- بعد از حیوانات و شیر آنها به بخشی از مواهب گیاهان پرداخته، میگوید: «و خداوند از میوههای درختان نخل و انگور (غذای پربرکتی نصیب شما ساخت که گاه آن را به صورت زیانبار در میآورید و از آن مسکرات (ناپاک) و روزی خوب و پاکیزه میگیرید» (وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً).
«در این نشانه روشنی است برای جمعیتی که اندیشه میکنند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ).
(آیه 68)- پروردگارت به زنبور عسل وحی فرستاد! در اینجا لحن قرآن به طرز شگفت انگیزی تغییر مییابد و در عین ادامه دادن بحثهای پیشین در زمینه نعمتهای مختلف الهی و بیان اسرار آفرینش، سخن از «زنبور عسل» (نحل) و سپس خود عسل به میان میآورد، اما در شکل یک مأموریت الهی و الهام مرموز که نام «وحی» بر آن گذارده شده است.
نخست میگوید: «و پروردگار تو به زنبور عسل، وحی کرد که خانههایی از کوهها و درختان و داربستهایی که مردم میسازند انتخاب کن» (وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ).
«وحی» در اینجا همان فرمان غریزه و انگیزهها و الهام ناخودآگاهی است که
[شماره صفحه واقعی : 580]
خداوند در جانداران مختلف آفریده است.
نخستین مأموریت زنبوران در این آیه مأموریت خانه سازی ذکر شده، و این شاید به خاطر آن است که مسأله مسکن مناسب نخستین شرط زندگی است و به دنبال آن فعالیتهای دیگر امکان پذیر میشود.
(آیه 69)- بعد دومین مأموریت زنبور عسل شروع میشود چنانکه قرآن میگوید: ما به او الهام کردیم که: «سپس از تمام ثمرات تناول کن» (ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ).
«و راههایی را که پروردگارت برای تو تعیین کرده به راحتی بپیما» (فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلًا).
سر انجام آخرین مرحله مأموریت آنها را (به صورت یک نتیجه) این چنین بیان میکند: «از درون زنبوران عسل نوشیدنی مخصوصی خارج میشود که رنگهای مختلفی دارد» (یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ).
رنگ عسل بر حسب آن که بر چه گل و ثمرهای نشسته و از آن بهره گیری کرده تفاوت میکند.
«در این (شراب حلال) داروی شفابخش مهمی برای مردم است» (فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ).
میدانیم در گلها و گیاهان، داروهای حیات بخشی نهفته شده است و جالب این که دانشمندان از طریق تجربه به این حقیقت رسیدهاند که زنبوران به هنگام ساختن عسل آن چنان ماهرانه عمل میکنند که خواص درمانی و دارویی گیاهان کاملا به عسل منتقل شده و محفوظ میماند! «و در این (ماجرای برنامه زندگی زنبوران عسل و ارمغانی که آنها برای جهان انسانیت میآورند، که هم غذاست، هم شفا و هم درس زندگی) نشانه روشنی (از عظمت و قدرت پروردگار) است برای جمعیتی که میاندیشند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ).
(آیه 70)- سر چشمه تفاوت روزیها: در اینجا مسأله اثبات خالق یکتا را
[شماره صفحه واقعی : 581]
تعقیب میکند و آن از طریق دگرگونی و تغییرات نعمتها است که از اختیار انسان بیرون است و نشان میدهد از ناحیه دیگری مقدر میشود.
نخست میگوید: «و خداوند شما را آفرید» (وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ).
«سپس روح شما را بطور کامل میگیرد» و مرگتان فرا میرسد (ثُمَّ یَتَوَفَّاکُمْ).
هم حیات از ناحیه اوست، و هم مرگ تا بدانید این شما نیستید که آفریننده مرگ و حیاتید.
مقدار طول عمر شما نیز در اختیارتان نیست، بعضی در جوانی یا نزدیک به پیری از دنیا میروند ولی «بعضی از شما به بالاترین و بدترین سالیان عمر (یعنی نهایت پیری) باز میگردند» (وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی أَرْذَلِ الْعُمُرِ).
«و نتیجه این عمر طولانی آن خواهد شد که بعد از علم و دانش و آگاهی چیزی نخواهد دانست» و همه را به دست فراموشی میسپارد (لِکَیْ لا یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً).
درست مانند آغاز عمر و سنین کودکی که یک پارچه نسیان بود و فراموشکاری و ناآگاهی، آری «خداوند آگاه و قادر است» (إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ قَدِیرٌ).
همه قدرتها در اختیار اوست و به هر مقدار که صلاح بداند میبخشد و به هر موقع که لازم ببیند میگیرد.
(آیه 71)- در این آیه نیز ادامه میدهد که حتی روزیهای شما به دست شما نیست، «این خداوند است که بعضی از شما را بر بعض دیگری از نظر روزی برتری میدهد» (وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ).
«اما آنها که برتری یافتهاند (به خاطر تنگ نظری) حاضر نیستند از آنچه در اختیار دارند به بندگان مملوک خود بدهند (و آنها را در اموال خویش شریک سازند) تا آنها نیز با ایشان مساوی گردند» (فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلی ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَواءٌ).
از این آیه استفاده میشود که مسلمانان در محیط خانواده و در برابر زیر دستان نباید برای خود هیچ گونه فضیلت و امتیازی قائل شوند.
این تفاوت درآمدها از تفاوت استعدادهایی سر چشمه میگیرد که آن هم از
[شماره صفحه واقعی : 582]
مواهب الهی است، ممکن است در پارهای از موارد اکتسابی باشد ولی در پارهای از موارد نیز قطعا غیر اکتسابی است، بنابراین حتی در یک جامعه سالم از نظر اقتصادی نیز تفاوت درآمدها غیر قابل انکار است، ولی با این حال آنچه پایه اصلی پیروزیها را تشکیل میدهد تلاش و سعی و کوشش آدمی است.
اما نباید تفاوت استعدادها و درآمدها باعث سوء استفاده در راه ایجاد جامعه طبقاتی گردد.
و به همین دلیل در پایان آیه میفرماید: «آیا آنها نعمت خدا را انکار میکنند» (أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ).
اشاره به این که این تفاوتها در صورت طبیعیش (نه صورت مصنوعی و ظالمانه) از نعمتهای خداست که برای حفظ نظام مجتمع بشری و پرورش استعدادهای مختلف ایجاد شده است.
(آیه 72)- در این آیه که مانند دو آیه گذشته با کلمه «اللّه» شروع میشود، و بیانگر نعمتهای خداوند است، اشاره به مواهب او از نظر نیروهای انسانی و معاونان و کمک کاران، و همچنین روزیهای پاکیزه، میکند و این حلقههای سهگانه نعمت را که در این سه آیه ذکر شده تکمیل مینماید.
یعنی، از نظام حیات و مرگ، شروع کرده، سپس تفاوت روزیها و استعدادها را که نظام «تنوع زندگی» است بیان میکند، و با آیه مورد بحث که ناظر به نظام تکثیر مثل بشر، و روزیهای پاکیزه است پایان میگیرد.
میگوید: «خداوند برای شما از جنس خودتان همسرانی قرار داد» (وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً).
همسرانی که هم مایه آرامش روح و جسمند و هم سبب بقاء نسل.
لذا بلافاصله اضافه میکند: «و از همسرانتان برای شما فرزندان و نوهها قرار داد» (وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً).
سپس میفرماید: «و (خداوند) از پاکیزهها به شما روزی داد» (وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ).
[شماره صفحه واقعی : 583]
و در پایان به عنوان یک نتیجه گیری کلی از این بحث میگوید: آیا آنها با این همه آثار عظمت و قدرت خدا که مشاهده میکنند، و این همه مواهبی که از ناحیه او به آنها ارزانی شده باز سراغ بتها میروند «آیا به باطل ایمان میآورند و نعمت خداوند را انکار میکنند؟» (أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ).
(آیه 73)- در تعقیب بحثهای توحیدی گذشته، این آیه، به مسأله شرک پرداخته و با لحنی پر از سرزنش و توبیخ میگوید: «آنها غیر از خدا، موجوداتی را میپرستند که هیچ رزقی را برای آنان از آسمانها و زمین در اختیار ندارند» (وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ شَیْئاً).
نه تنها مالک چیزی در این زمینه نیستند، بلکه «توانایی (بر خلق و ایجاد و دسترسی به روزیها) نیز ندارند» (وَ لا یَسْتَطِیعُونَ).
اشاره به این که مشرکان به این گمان به دنبال پرستش بتها میرفتند که آنها را در سرنوشت و سود و زیان خود، مؤثر میپنداشتند.
(آیه 74)- این آیه به عنوان یک نتیجه گیری میگوید: اکنون که چنین است «پس برای خدا امثال (و شبیهها) قائل نشوید» (فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ).
«چرا که خدا میداند و شما نمیدانید» (إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ).
جمله «فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ» اشاره به منطقی است که مشرکان عصر جاهلی داشتهاند. آنها میگفتند: ما اگر به سراغ بتها میرویم به خاطر این است که ما شایسته پرستش خدا نیستیم باید به سراغ بتها برویم که آنها مقربان درگاه او هستند! خداوند همانند یک پادشاه بزرگ است که وزراء و خاصان او به سراغ او میروند، ولی توده مردم که دسترسی به او ندارند به سراغ حواشی و خاصان و مقربانش خواهند رفت.
قرآن در پاسخ آنها میگوید: «برای خداوند مثال نزنید» یعنی، مثالی که متناسب با افکار محدود و موجودات «ممکن» و مملوّ از نقایص است.
خدایی که شما را دعوت به نیایش و سخن گفتن مستقیم با خودش کرده، و درهای خانهاش را شب و روز به روی شما باز گذارده، این خدا را نباید به پادشاه
[شماره صفحه واقعی : 584]
جبار مستکبری تشبیه کرد که درون قصرش خزیده و جز عده معدودی، راه به درون خانه او ندارند.
(آیه 75)- دو مثال زنده برای مؤمن و کافر! در تعقیب آیات گذشته که از ایمان و کفر و مؤمنان و مشرکان سخن میگفت در این آیه و آیه بعد با ذکر دو مثال زنده و روشن، حال این دو گروه را مشخص میکند:
در نخستین مثال، «مشرکان» را به برده مملوکی که توانایی هیچ چیز را ندارد، و «مؤمنان» را به انسان غنی و بینیازی که از امکانات خود همگان را بهرهمند میسازد تشبیه میکند، و میگوید: «خداوند مثالی زده: برده مملوکی را که قادر بر هیچ چیز نیست»! (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوکاً لا یَقْدِرُ عَلی شَیْءٍ).
آری! بنده بندگان خدا بودن، نتیجهای جز اسارت و محدودیت از هر نظر نخواهد داشت.
و در مقابل آن انسان با ایمانی را مثل زده، میفرماید: «و کسی که از جانب خویش به او رزق حسن (و انواع روزیها و مواهب پاکیزه) بخشیدهایم» (وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً).
«این انسان (آزاده با داشتن امکانات فراوان) پنهان و آشکار از آنچه در اختیار دارد انفاق میکند» (فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً).
«آیا این دو نفر یکسانند؟!» (هَلْ یَسْتَوُونَ). مسلما نه! بنابراین «همه حمد و ستایش مخصوص خداست» (الْحَمْدُ لِلَّهِ).
خداوندی که بندهاش آزاده و پرقدرت و پربخشش است، نه از آن بتها که بندگانشان آن چنان ناتوان و محدود و بیقدرت و اسیرند! «ولی اکثر آنها (مشرکان) نمیدانند» (بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ).
(آیه 76)- دگر بار مثال گویای دیگری برای بندگان بت، و مؤمنان راستین میزند و آنها را به ترتیب به گنگ مادر زادی که در عین حال برده و ناتوان است، و یک انسان آزاده گویا که دائما به عدل و داد دعوت میکند و بر صراط مستقیم قرار دارد تشبیه نموده، میفرماید: «و خداوند دو مرد را مثل زده: که یکی از آنها گنگ
[شماره صفحه واقعی : 585]
مادرزاد است و قادر بر هیچ کاری نیست» (وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَیْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا یَقْدِرُ عَلی شَیْءٍ).
«و او (در عین برده بودن) سرباری است برای مولا و صاحبش» (وَ هُوَ کَلٌّ عَلی مَوْلاهُ).
به همین دلیل «او را به دنبال هر کاری بفرستد خوب انجام نمیدهد» (أَیْنَما یُوَجِّهْهُ لا یَأْتِ بِخَیْرٍ).
به این ترتیب او دارای چهار صفت کاملا منفی است: گنگ مادرزاد بودن، ناتوانی مطلق، سربار صاحبش بودن، و هنگامی که به دنبال کاری فرستاده شود، هیچ گام مثبتی بر نخواهد داشت.
«آیا چنین انسانی با آن کس که (زبان گویا و فصیح دارد، و) مرتبا امر به عدل و داد میکند، و بر جاده صاف، و راه راست قرار دارد، مساوی است»؟! (هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ).
(آیه 77)- و از آنجا که غالبا دیدهایم قرآن، بحثهای مربوط به توحید و مبارزه با شرک را با مسائل مربوط به معاد و دادگاه بزرگ قیامت میآمیزد، در اینجا نیز بعد از گفتاری که در آیات قبل در زمینه شرک و توحید گذشت، به سراغ معاد میرود و به پاسخ قسمتی از ایرادات مشرکان- که میگفتند: هنگامی که ما مردیم و ذرات خاک ما در هر گوشهای پراکنده شد، چه کسی از آنها آگاهی دارد که جمع آوریشان کند؟
و سپس پرونده آنها را مورد رسیدگی قرار دهد- پرداخته، نخست میگوید: «غیب آسمانها و زمین را مخصوص خداست» و او همه را میداند (وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
سپس اضافه میکند: «و امر قیامت (به قدری نزدیک و آسان است) درست همانند چشم بر هم زدن و یا از آن هم نزدیکتر»! (وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ).
این دو جمله اشارهای است زنده و گویا به قدرت بیانتهای خداوند مخصوصا در زمینه مسأله معاد و رستاخیز انسانها، لذا در پایان آیه میفرماید: «چون خدا بر هر چیزی تواناست» (إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ).
[شماره صفحه واقعی : 586]
(آیه 78)- انواع نعمتهای مادی و معنوی: بار دیگر قرآن به عنوان یک درس توحید و خداشناسی به مسأله نعمتهای گوناگون پروردگار باز میگردد، و در این بخش از نعمتها نخست به نعمت علم و دانش و ابزار شناخت اشاره کرده، میگوید: «و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون فرستاد در حالی که هیچ نمیدانستید» (وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً).
البته در آن محیط محدود و تاریک و وابسته، این جهل و بیخبری قابل تحمل بود، ولی به هنگامی که در فراخنای این عالم پهناور گام گذاردید، دیگر ادامه آن جهل امکان پذیر نبود، لذا ابزار درک حقایق و شناخت موجودات، یعنی، «گوش و چشم و عقل در اختیار شما گذارد» (وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ).
تا حقایق هستی، و این نعمتهای بزرگ را درک کنید، و حس شکرگزاری شما در برابر بخشنده این همه موهبت تحریک گردد «شاید شکر او را به جای آورید» (لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ).
(آیه 79)- در این آیه اسرار عظمت خدا را در پهنه هستی همچنان ادامه میدهد، و میگوید: «آیا آنها به پرندگانی که بر فراز آسمان حرکت دارند نظر نیفکندند»؟ (أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّراتٍ فِی جَوِّ السَّماءِ).
و از آنجا که طبیعت اجسام، جذب شدن به سوی زمین است، حرکت پرندگان در بالای زمین را با عنوان مسخرات (تسخیر شدهها) بیان کرده است.
سپس اضافه میکند: «هیچ کس جز خدا آنها را (این چنین) نگه نمیدارد» (ما یُمْسِکُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ).
درست است که خاصیت طبیعی بالها و عضلاتی که در آن آفریده شده و شکل مخصوص پرندگان و ویژگیهایی که در هوا موجود است، دست به دست هم داده و به پرندگان امکان پرواز میدهند، ولی چه کسی- جز خدای علیم و قدیر- این شکل و خواص را آفریده؟
و در پایان آیه میفرماید: «در این امر نشانههایی است (از عظمت و قدرت خدا) برای کسانی که ایمان دارند» (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 587]
یعنی، با چشم کنجکاو و حقیقت جو، این امور را مینگرند و به تجزیه و تحلیل آن میپردازند و در پرتو آن ایمانشان قویتر و راسختر میگردد.
(آیه 80)- در این آیه نیز مسأله بیان نعمتها ادامه یافته، میفرماید:
«و خداوند برای شما از خانههایتان محل سکونت قرار داد» (وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً).
و حقا نعمت «مسکن» از مهمترین نعمتهایی است که تا آن نباشد، بقیه گوارا نخواهد بود.
و به دنبال ذکر خانههای ثابت سخن از خانههای سیّار به میان آورده، میگوید: «و خداوند برای شما از پوست چهارپایان خانههایی قرار داد» (وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُیُوتاً).
خانههایی که بسیار سبک و کم وزن است «و به هنگام کوچ کردن و موقع اقامت به آسانی آن را جابهجا میکنید» (تَسْتَخِفُّونَها یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ).
«علاوه بر این از پشمها و کرکها و موهای این چهارپایان (برای شما) اثاث و متاع و وسائل مختلف زندگی تا زمان معینی قرار داد» (وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی حِینٍ).
ذکر دو تعبیر «أَثاثاً» و «مَتاعاً» پشت سر هم ممکن است اشاره به این باشد که شما میتوانید از پشم و کرک و موی چهارپایان، وسائل زیادی برای خانههای خود فراهم سازید و از آن متمتع گردید.
(آیه 81)- سایهها، مسکنها و پوششها: سپس به سراغ یکی دیگر از نعمتهای الهی رفته، میگوید: «و خداوند از آنچه آفریده است سایههایی برای شما قرار داد» (وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا).
«و از کوهها، برای شما پناهگاههای قرار داد» (وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبالِ أَکْناناً).
ذکر نعمت «سایهها» و «پناهگاههای کوهستانی» پس از ذکر نعمت «خانهها» و «خیمهها» که در آیه قبل گذشت گویا اشاره به این است که انسانها از سه گروه خارج نیستند: گروهی در شهرها و آبادیها زندگی میکنند و از خانهها بهره میگیرند،
[شماره صفحه واقعی : 588]
گروهی دیگر که در سفرند و خیمه با خود دارند از خیمهها استفاده میکنند، اما خداوند گروه سوم یعنی، مسافرانی که حتی خیمه با خود ندارند، محروم نگذاشته، و در مسیر راه پناهگاههایی برای آنها تهیه دیده است.
سپس در تعقیب این سایبانهای طبیعی و مصنوعی به سراغ پوششهای تن انسان میرود و میگوید: «خداوند برای شما پیراهنهایی قرار داد که شما را از گرما حفظ میکند» (وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ).
«و (همچنین) پیراهنهایی که به هنگام جنگ، حافظ شماست» (وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ).
البته پوشش و لباس فایدهاش تنها این نیست که انسان را از گرما و سرما حفظ کند، بلکه هم شکوهی است برای انسان و هم در برابر بسیاری از خطراتی که متوجه جسم او میشود لباس یک وسیله دفاعی است.
در پایان آیه به عنوان یک تذکر و هشدار میگوید: «این گونه خداوند نعمتش را بر شما تمام میکند شاید در برابر فرمان او تسلیم شوید» (کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ).
این طبیعی است که انسان با بررسی نعمتهای مختلفی که وجودش را احاطه کرده بیاختیار به یاد آفریننده نعمتها میافتد.
(آیه 82)- بعد از ذکر این نعمتهای آشکار و نهان میفرماید: «با این همه اگر آنها روی برتابند (و تسلیم دعوت حق نشوند، نگران مباش) چرا که وظیفه تو فقط ابلاغ آشکار است» (فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ الْمُبِینُ).
این جمله در حقیقت، برای دلداری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و تسلی خاطر اوست.
(آیه 83)- و برای تکمیل این گفتار اضافه میکند که: «آنان نعمت خدا را میشناسند (و به ابعاد آن آشنا هستند و به عمقش پی بردهاند) ولی با این حال باز انکار میکنند» (یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها).
بنابراین، دلیل کفر آنها را در عدم آگاهی نباید جستجو کرد، بلکه عامل این کفر را در صفات زشت دیگر آنها که سدّ راه ایمانشان شده است باید یافت.
[شماره صفحه واقعی : 589]
و شاید به همین دلیل در پایان آیه اضافه میکند: «و اکثر آنها کافرند» (وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ).
(آیه 84)- آنجا که تمام درها به روی بدکاران بسته میشود! در تعقیب آیات گذشته که واکنش نادرست منکران حق را در برابر نعمتهای گوناگون پروردگار بیان میکرد، در اینجا به گوشهای از مجازاتهای دردناک آنها در جهان دیگر اشاره میکند.
نخست میگوید: «و به خاطر بیاورید روزی را که ما از هر امتی گواهی (بر آنها) مبعوث میکنیم» (وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً).
سپس اضافه میکند که در آن دادگاه «اجازه سخن گفتن به کافران داده نمیشود» (ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا).
آیا ممکن است خداوند اجازه دفاع به مجرمی ندهد؟ آری! در آنجا نیاز به سخن گفتن با زبان نیست! دست و پا و گوش و چشم و پوست بدن و حتی زمینی که انسان بر آن گناه یا ثواب کرده است، گواهی میدهند بنابراین، نوبت به زبان نمیرسد.
نه تنها به آنها اجازه سخن گفتن داده نمیشود بلکه «توانایی بر جبران و اصلاح و تقاضای عفو نیز ندارند» (وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ).
چرا که آنجا که سرای برخورد با نتیجهها و بازتابهای عمل است نه جای انجام عمل و یا جبران و اصلاح.
(آیه 85)- در این آیه اضافه میکند این ظالمان ستم پیشه هنگامی که از مرحله حساب گذشته و در برابر عذاب الهی قرار گرفتند گاهی تقاضای تخفیف و گاهی تقاضای مهلت میکنند، اما «هنگامی که ظالمان مجازات را ببینند نه به آنها تخفیف عذاب داده میشود و نه مهلت» (وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ).
(آیه 86)- در این آیه همچنان، سخن از آینده شوم مشرکان، به خاطر پرستیدن بتها است، میفرماید، در صحنه قیامت که معبودهای ساختگی
[شماره صفحه واقعی : 590]
و انسانهایی که همچون بت پرستش میشدند در کنار پرستش کنندگان قرار میگیرند، «و هنگامی که مشرکان معبودهایی را که همتای خدا قرار دادند میبینند، میگویند:
«پروردگارا! اینها همتایانی هستند که ما به جای تو آنها را میخواندیم»! (وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ أَشْرَکُوا شُرَکاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا الَّذِینَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِکَ).
این معبودان نیز، ما را در این کار وسوسه کردند و در حقیقت شریک جرم ما بودند، بنابراین، سهمی از عذاب و مجازات ما را برای آنها قرار ده.
«و در این هنگام (به فرمان خدا) معبودان (به سخن در میآیند و) آنها میگویند: شما قطعا دروغگو هستید»! (فَأَلْقَوْا إِلَیْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّکُمْ لَکاذِبُونَ).
ما نه شریک خدا بودیم و نه شما را وسوسه کردیم و نه محکوم به پذیرش بخشی از مجازاتتان هستیم.
(آیه 87)- در این آیه اضافه میکند که بعد از این سخن و شنیدن پاسخ «همگی در پیشگاه خدا اظهار تسلیم میکنند» (وَ أَلْقَوْا إِلَی اللَّهِ یَوْمَئِذٍ السَّلَمَ). و غرور و نخوت و تعصبهای کورکورانه این عابدان نادان با دیدن چهره حق کنار میرود و سر تعظیم در پیشگاهش فرود میآورند و (در این هنگام) تمام آنچه را (نسبت به خدا) دروغ میبستند، گم و نابود میشود»! (وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ).
هم نسبت دروغین شریک خدا بودن، محو و بیرنگ میشود، و هم پندار شفاعت بتها در پیشگاه خدا، بلکه همانها آتشگیرههای دوزخ میشوند و به جان پرستش کنندگانشان میافتند!
(آیه 88)- تا اینجا بیان حال مشرکان گمراهی بود که در شرک و انحراف خود غوطهور بودند، بیآنکه دیگری را به این راه بخوانند، سپس حال کسانی را بیان میکند که در عین گمراهی به گمراه ساختن دیگران نیز اصرار دارند، میفرماید:
«کسانی که کافر شدند و مردم را از راه خدا باز داشتند، مجازاتی مافوق مجازات کفرشان بر آنها میافزاییم در برابر آنچه فساد میکردند» (الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما کانُوا یُفْسِدُونَ). چرا که عامل فساد در روی زمین و گمراهی خلق خدا، و مانع از پیمودن راه حق شدند.
[شماره صفحه واقعی : 591]
در حدیث مشهوری میخوانیم: «هر کس سنت نیکی بگذارد، پاداش کسانی که به آن عمل کنند برای او هست بیآنکه از پاداش آنها کاسته شود، و هر کس سنت بدی بگذارد، گناه همه کسانی که به آن عمل میکنند بر او نوشته میشود، بیآنکه از گناه آنها چیزی کاسته شود».
(آیه 89)- سپس به دنبال سخنی که از وجود «گواه» در هر امتی در چند آیه قبل به میان آمد مجددا به سراغ آن بحث با توضیح بیشتری میرود، میگوید: «و به خاطر بیاورید آن روز را که ما از میان هر امتی گواهی از خود آنها بر آنها مبعوث میکنیم» (وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ).
گرچه این حکم عام شامل مسلمانان و پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله نیز میشود، ولی برای تأکید بیشتر خصوصا آن را مطرح کرده، میفرماید: «و ما تو را شاهد و گواه بر این گروه مسلمانان قرار میدهیم» (وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ).
و از آنجا که قرار دادن شهید و گواه فرع بر این است که قبلا برنامه کامل و جامعی در اختیار افراد قرار داده شده باشد، بطوری که حجت بر همگی تمام شود، تا به دنبال آن، مسأله نظارت و مراقبت مفهوم صحیحی پیدا کند، لذا بلافاصله میگوید: «و ما این کتاب آسمانی (قرآن) را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز است» (وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ).
«و هم هدایت است و هم رحمت، و هم مایه بشارت برای همه مسلمانان جهان» (وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ).
(آیه 90)- جامعترین برنامه اجتماعی: این آیه نمونهای از جامعترین تعلیمات اسلام در زمینه مسائل اجتماعی، و انسانی و اخلاقی را بیان میکند.
در آغاز میگوید: «خداوند فرمان به عدل و احسان میدهد و (همچنین) بخشش به نزدیکان» (إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی).
«عدل» همان قانونی است که تمام نظام هستی بر محور آن میگردد. و به معنی واقعی کلمه آن است که هر چیزی در جای خود باشد بنابراین، هرگونه انحراف، افراط، تفریط، تجاوز از حد، تجاوز به حقوق دیگران بر خلاف اصل
[شماره صفحه واقعی : 592]
«عدل» است.
اما از آنجا که عدالت با همه قدرت و شکوه و تأثیر عمیقش در مواقع بحرانی و استثنایی به تنهایی کارساز نیست، بلافاصله دستور به احسان را پشت سر آن میآورد.
در حدیثی از علی علیه السّلام میخوانیم: «عدل آن است که حق مردم را به آنها برسانی، و احسان آن است که بر آنها تفضل کنی».
بعد از تکمیل این سه اصل مثبت، به سه اصل منفی و منهی میپردازد و میگوید: «خداوند از فحشاء و منکر و ظلم و ستم، نهی میکند» (وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ).
«فحشاء» اشاره به گناهان پنهانی، «منکر» اشاره به گناهان آشکار، و «بغی» هرگونه تجاوز از حق خویش و ظلم و خود برتربینی نسبت به دیگران است.
و در پایان آیه، به عنوان تأکید مجدد روی تمام این اصول ششگانه میفرماید: «خداوند به شما اندرز میدهد شاید متذکر شوید» (یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ).
احیای اصول سه گانه عدل و احسان و ایتاء ذی القربی و مبارزه با انحرافات سه گانه فحشاء و منکر و بغی در سطح جهانی، کافی است که دنیایی آباد و آرام و خالی از هر گونه بدبختی و فساد بسازد، و اگر از ابن مسعود صحابی معروف نقل شده که: «این آیه جامعترین آیات خیر و شرّ در قرآن است» به همین دلیل است.
(آیه 91)
در آن هنگام که جمعیت مسلمانان کم، و دشمنان فراوان بودند، و امکان داشت بعضی از مؤمنان به خاطر همین تفاوت و احساس تنهایی، بیعت خود را با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بشکنند و از حمایت او دست بردارند، آیه نازل شد و به آنها در این زمینه هشدار داد.
استحکام پیمانهای شما دلیل بر ایمان شماست! در اینجا به بخش دیگری از مهمترین تعلیمات اسلام پرداخته، نخست میفرماید: «و هنگامی که با خدا عهد بستید به عهد او وفا کنید» (وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 593]
سپس اضافه میکند: «و سوگندها را بعد از محکم ساختن نقض نکنید» (وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها).
«در حالی که (به نام خدا سوگند یاد کردهاید و) خداوند را کفیل و ضامن بر سوگند خود قرار دادهاید» (وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلًا).
«چرا که خداوند از تمام اعمال شما آگاه است» (إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ).
مسأله «ایمان» (جمع یمین به معنی سوگند) که در آیه فوق آمده معنی وسیعی دارد که هم تعهداتی را که انسان با سوگند در برابر خداوند کرده، شامل میگردد، و هم تعهداتی را که با تکیه بر قسم در برابر خلق خدا میکند.
و به تعبیر دیگر هرگونه تعهدی که زیر نام خدا و با سوگند به نام او انجام میگیرد در این جمله وارد است.
(آیه 92)- و از آنجا که مساله وفای به عهد، یکی از مهمترین پشتوانهها برای ثبات هر جامعه است در این آیه نیز با لحن توأم با نوعی سرزنش و ملامت، آن را تعقیب کرده، میگوید و شما «همانند آن زن (سبک مغز) نباشید که پشمهای تابیده خود را پس از استحکام وامیتابید» (وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً).
اشاره به داستان زنی است از قریش به نام «رائطه» در زمان جاهلیت که از صبح تا نیم روز، خود و کنیزانش، پشمها و موهایی را که در اختیار داشتند میتابیدند، و پس از آن دستور میداد همه آنها را واتابند و به همین جهت به عنوان «حمقاء» (زن احمق) در میان عرب، معروف شده بود.
سپس اضافه میکند: «در حالی که سوگند (و پیمان) خود را وسیله خیانت و فساد قرار میدهید، به خاطر این که گروهی، جمعیتشان از گروه دیگر بیشتر است» و کثرت دشمن را بهانهای برای شکستن بیعت با پیامبر میشمرید (تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ).
آگاه باشید! «خدا فقط شما را با این وسیله، مورد آزمایش قرار میدهد» (إِنَّما یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ).
[شماره صفحه واقعی : 594]
به هر حال «خداوند (نتیجه این آزمایش و) آنچه را در آن اختلاف داشتید در روز قیامت برای شما آشکار میسازد» و پرده از روی اسرار دلها بر میدارد و هر کس را به جزای اعمالش میرساند (وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ).
(آیه 93)- و از آنجا که بحث از آزمایش الهی و تأکید بر ایمان و انجام وظائف، غالبا این توهّم را ایجاد میکند که مگر برای خدا مشکل است که همه انسانها را اجبارا به قبول حق وادار سازد، لذا در این آیه به پاسخ این توهم پرداخته میگوید: «و اگر خدا میخواست، همه شما را امت واحدی قرار میداد» (وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً).
«امت واحده» از نظر ایمان و قبول حق، ولی بدیهی است این پذیرش حق نه گامی به سوی تکامل است نه دلیلی بر افتخار پذیرنده آن، لذا سنت خدا این است که همگان را آزاد بگذارد، تا با اختیار خود، راه حق را بپویند.
ولی این آزادی به آن معنی نیست که از ناحیه خدا، هیچ گونه کمکی به پویندگان این راه نمیشود، بلکه آنها که قدم در راه حق میگذارند توفیق خداوند شامل حالشان میشود، و آنها که در راه باطل گام میگذارند از این موهبت محروم میگردند و بر گمراهیشان افزوده میشود.
لذا بلافاصله میگوید: «لکن خدا هر کس را بخواهد گمراه میکند و هر کس را بخواهد هدایت» (وَ لکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ).
اما این هدایت و اضلال الهی هرگز سلب مسؤولیت از شما نمیکند، زیرا گامهای نخستین آن، از خود شماست به همین دلیل اضافه میکند: «و شما بطور قطع در برابر اعمالی که انجام میدادید مسؤولید، و از شما بازپرسی میشود» (وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
(آیه 94)- سپس برای تأکید بر مسأله وفای به عهد و ایستادگی در برابر سوگندها که از عوامل مهم ثبات اجتماعی است میگوید: «سوگندهایتان را وسیله تقلب و خیانت در میان خود قرار ندهید» (وَ لا تَتَّخِذُوا أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ).
زیرا این امر دو زیان بزرگ دارد اول این که: سبب میشود که «گامی بعد از
[شماره صفحه واقعی : 595]
ثابت گشتن (بر ایمان) متزلزل شود» (فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها).
زیان دیگر این که: «و به خاطر بازداشتن (مردم) از راه خدا، آثار سوء آن را بچشید! و برای شما، عذاب عظیمی خواهد بود»! (وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ).
در حقیقت پیمان شکنیها و تخلف از سوگندها، از یک سو موجب بدبینی و تنفر مردم از آیین حق و پراکندگی صفوف و بیاعتمادی میگردد، تا آنجا که مردم رغبت به پذیرش اسلام نشان نمیدهند و اگر پیمانی با شما بستند خود را ملزم به وفای به آن نمیدانند، و این خود مایه ناراحتیهای فراوان و شکست و تلخ کامی در دنیاست.
و از سویی دیگر عذاب الهی را در سرایی دیگر، برای شما به ارمغان میآورد.
(آیه 95)
در مورد نزول این آیه و دو آیه بعد نقل شده: مردی از اهالی «حضر موت» خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسید عرض کرد: ای رسول خدا! همسایهای به نام «امرؤ القیس» دارم که قسمتی از زمین مرا غصب کرده است.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله امرؤ القیس را خواست و از او در این زمینه سؤال کرد، او در پاسخ همه چیز را انکار نمود، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به او پیشنهاد سوگند کرد.
به هنگامی که امرؤ القیس برخواست تا سوگند یاد کند، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به او مهلت داد- و فرمود: در این باره بیندیش و بعدا سوگند یاد کن.
آن دو بازگشتند و در این حال، دو آیه اول نازل شد- و آنها را از سوگند دروغ و عواقب آن برحذر داشت.
هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله این دو آیه را برای آنها خواند، امرؤ القیس گفت حق است، من قسمتی از زمین او را غصب کردهام، ولی نمیدانم چه مقدار بوده است؟
اکنون که چنین است هر مقدار میخواهد (و میداند حق اوست) برگیرد، و معادل آن هم بر آن بیفزاید به خاطر استفادهای که در این مدت از زمین او کردهام.
در این هنگام آیه (97) نازل شد- و به کسانی که عمل صالح توأم با ایمان دارند بشارت «حیات طیّبه» داد.
در تعقیب آیات گذشته که از زشتی پیمان شکنی و سوگند دروغ
[شماره صفحه واقعی : 596]
سخن میگفت این آیه تأکیدی بر همان مطلب دارد با این تفاوت که انگیزه پیمان شکنی و سوگند دروغ در آیات قبل مسأله مرعوب شدن در برابر اکثریت عددی بود، و در اینجا انگیزه آن مسأله جلب منافع بیارزش مادی است.
لذا میگوید: «و هرگز پیمان الهی را با بهای کمی مبادله نکنید» (وَ لا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا). یعنی هر بهایی در برابر آن بگیرید کم و ناچیز است، حتی اگر تمام دنیا را به شما بدهند ارزش یک لحظه وفای به عهد الهی را ندارد.
سپس به عنوان دلیل اضافه میکند: «آنچه نزد خداست برای شما بهتر است اگر بدانید» (إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ).
(آیه 96)- در این آیه دلیل این برتری را چنین بیان میکند: «آنچه نزد شماست سر انجام فانی و نابود میشود، اما آنچه نزد خداست باقی و جاودان میماند» (ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ).
بیایید و سرمایههای خود را برای خدا و در راه خدا و جلب رضای او به کار اندازید تا مصداق «عِنْدَ اللَّهِ» گردد، و به مقتضای «ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ» باقی و برقرار شود.
سپس اضافه میکند: «و ما کسانی را که (در راه اطاعت فرمانمان بخصوص ایستادگی در برابر سوگندها و عهدها) صبر و استقامت میکنند به بهترین اعمالشان پاداش خواهیم داد» (وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
تعبیر به «احسن» دلیل بر این است که اعمال نیک آنها همه یکسان نیست، بعضی خوب است و بعضی خوبتر، ولی خداوند همه را به حساب خوبتر میگذارد، و پاداش خوبتر را به آنها میدهد، و این نهایت بزرگواری است.
(آیه 97)- و به دنبال آن به صورت یک قانون کلی نتیجه اعمال صالح توأم با ایمان را از هر کس و به هر صورت تحقق یابد، در این دنیا و جهان دیگر، بیان میکند، میگوید: «هر کس عمل صالح انجام دهد در حالی که مؤمن باشد، خواه مرد یا زن به او حیات پاکیزه میبخشیم، و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام میدادند خواهیم داد» (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 597]
و به این ترتیب معیار، تنها «ایمان» و «اعمال صالح زاییده آن» است و دیگر هیچ قید و شرطی نه از نظر سن و سال، نه از نظر نژاد، نه از نظر جنسیت و نه از نظر پایه و رتبه اجتماعی در کار نیست.
«حیات طیّبه» یعنی، زندگی پاکیزه از هر نظر، پاکیزه از آلودگیها، ظلمها و خیانتها، عداوتها و دشمنیها، اسارتها و ذلتها و انواع نگرانیها و هرگونه چیزی که آب زلال زندگی را در کام انسان ناگوار میسازد.
(آیه 98)- این گونه قرآن بخوان! این آیه طرز استفاده از قرآن مجید و چگونگی تلاوت آن را بیان میکند، زیرا پربار بودن محتوای قرآن به تنهایی کافی نیست، باید موانع نیز از وجود ما و از محیط فکر و جان ما برچیده شود تا به آن محتوای پربار دست یابیم.
لذا نخست میگوید: «پس هنگامی که قرآن میخوانی از شرّ شیطان مطرود شده به خدا پناه بر» (فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ).
البته منظور تنها ذکر جمله «اعوذ باللّه من الشّیطان الرّجیم» نیست، بلکه باید این «ذکر» را تبدیل به «فکر» کنیم و این فکر مقدمه تحقق حالتی در نفس و جان انسان گردد، حالت توجه به خدا، حالت جدایی از هوی و هوسهای سرکشی که مانع فهم و درک صحیح انسان است و به هنگام خواندن هر آیه به خدا پناه بریم از این که وسوسههای شیطان حجابی میان ما و کلام حیاتبخش خداوند گردد.
و تا چنین حالتی در روح و جان انسان پیدا نشود، درک حقایق قرآن برای او ممکن نیست.
جمال یار ندارد حجاب و پرده ولی غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد!
تا نفس مبرّا از نواهی نشود دل آینه نور الهی نشود!
(آیه 99)- این آیه در حقیقت دلیلی است بر آنچه در آیه قبل گفته شده بود، میفرماید: «شیطان تسلّطی بر کسانی که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل میکنند ندارد» (إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ).
(آیه 100)- «تنها تسلط او بر کسانی است که او را دوست میدارند و به
[شماره صفحه واقعی : 598]
رهبری و سرپرستی خود انتخابش کردهاند» (إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ).
«و آنها که او را شریک خدا در اطاعت و بندگی قرار دادهاند» (وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ). و فرمان شیطان را به جای فرمان خدا واجب الاجرا میدانند! بنابراین سلطه شیطان بر انسانها اجباری و ناخودآگاه نیست بلکه این انسانها هستند که شرائط ورود او را به محیط جان خود فراهم میسازند.
(آیه 101)
ابن عباس میگوید: مشرکان بهانهجو، هنگامی که آیهای نازل میشد و دستور سختی در آن بود و سپس آیه دیگری میآمد و دستور آسانتری در آن بود، میگفتند: محمّد اصحاب خود را مسخره میکند امروز به چیزی دستور میدهد و فردا از همان نهی میکند، اینها نشان میدهد که محمّد همه را از پیش خود میگوید نه از ناحیه خدا، در این هنگام آیه نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
دروغ رسوا! این آیه ایرادهایی را که مشرکان به آیات الهی میگرفتند بیان میکند، نخست میگوید: «هنگامی که آیهای را به آیه دیگر مبدّل کنیم (حکمی را نسخ نماییم) و خدا بهتر میداند چه حکمی را نازل کند، آنها میگویند: تو افترا میبندی! اما بیشترشان (حقیقت را) نمیدانند» (وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ).
آنها نمیدانند که قرآن در پی ساختن یک جامعه انسانی است، جامعهای پیشرو با معنویت عالی. با این حال بدیهی است که این نسخه الهی گاهی نیاز به تبدیل و تعویض دارد.
آری! آنها از این حقایق بیخبرند و از شرایط نزول قرآن، بیاطلاع، و گر نه میدانستند «نسخ» پارهای از دستورات و آیات قرآن، یک برنامه دقیق و حساب شده تربیتی است که بدون آن، هدف نهایی و نیل به تکامل تأمین نمیشود، و دلیل بر تناقض گویی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و یا افترا بستن به خدا نیست.
(آیه 102)- این آیه، همین مسأله را تعقیب و تأکید کرده، به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد «بگو: آن را روح القدس از جانب پروردگارت بر حق نازل کرده است» (قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ).
[شماره صفحه واقعی : 599]
«روح القدس» یا «روح مقدس» همان پیک وحی الهی، «جبرئیل امین» است، اوست که به فرمان خدا آیات را اعم از ناسخ و منسوخ، بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نازل میکند، آیاتی که همه حق است همه واقعیتی را تعقیب میکند و آن واقعیت چیزی جز تربیت انسانها نیست، تربیت که وصول به آن گاهی احکام ناسخ و منسوخ را ایجاب میکند.
به همین دلیل به دنبال آن میفرماید: «هدف این است که افراد با ایمان را در مسیر خود ثابت قدمتر گرداند، و هدایت و بشارتی برای عموم مسلمین است» (لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ).
به هر حال برای محکم کردن نیروی ایمان و پیمودن راه هدایت و بشارت، گاهی چارهای، جز برنامههای کوتاه مدت و موقت که بعدا جای خود را به برنامه نهایی و ثابت میدهد نیست، و این است رمز وجود ناسخ و منسوخ در آیات الهی.
(آیه 103)- سپس به بهانه دیگر، و یا صحیحتر، افترای مخالفین به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله اشاره نموده، چنین میگوید: «و ما میدانیم آنها میگویند: این آیات را بشری به او تعلیم میدهد» (وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ).
قرآن با یک پاسخ دندان شکن خط بطلان بر این ادعاهای بیپایه میکشد و میگوید: اینها توجه ندارد، «زبان کسی که قرآن را به او نسبت میدهند عجمی است، در حالی که این قرآن به زبان عربی فصیح و آشکار (نازل شده) است» (لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ).
از این آیه به خوبی استفاده میشود که اعجاز قرآن تنها در جنبه محتوای آن نیست بلکه الفاظ قرآن نیز در سر حدّ اعجاز است، و کشش و جاذبه و شیرینی و هماهنگی خاصی که در الفاظ و جمله بندیها وجود دارد مافوق قدرت انسانهاست.
(آیه 104)- سپس با لحنی تهدید آمیز به بیان این حقیقت میپردازد که این اتهامات و انحرافات همه به خاطر رسوخ بیایمانی در نفوس آنهاست و «کسانی که ایمان به آیات الهی ندارند خداوند آنها را هدایت نمیکند (نه هدایت به صراط مستقیم و نه به راه بهشت و سعادت جاویدان) و برای آنها عذاب دردناکی است» (إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
[شماره صفحه واقعی : 600]
چرا که آنها آنچنان گرفتار تعصب و لجاجت و دشمنی با حقند که شایستگی هدایت را از دست دادهاند، و جز برای عذاب الیم آمادگی ندارند!
(آیه 105)- و در این آیه اضافه میکند: «تنها کسانی (به مردان حق) دروغ میبندند که ایمان به آیات الهی ندارند، و دروغگویان واقعی آنها هستند» (إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ).
و چه دروغی از این بزرگتر که انسان به مردان حق اتهام ببندد و میان آنها و انسانهایی که تشنه حقیقتند، سدّ و مانعی ایجاد کند.
زشتی دروغ از دیدگاه اسلام- آیه فوق از آیات تکان دهندهای است که در زمینه زشتی دروغ سخن میگوید و دروغگویان را در سر حدّ کافران و منکران آیات الهی قرار میدهد.
اصولا در تعلیمات اسلام به مسأله راستگویی و مبارزه با کذب و دروغ فوق العاده اهمیت داده شده است. تا جایی که در روایات اسلامی دروغ به عنوان «کلید گناهان» و راستگویی به عنوان «برات بهشت» شمرده شده است.
علی علیه السّلام میفرماید: «راستگویی دعوت به نیکوکاری میکند، و نیکوکاری دعوت به بهشت».
و نیز امام عسکری علیه السّلام میفرماید: «تمام پلیدیها در اتاقی قرار داده شده، و کلید آن دروغ است».
در حدیث دیگری از علی علیه السّلام میخوانیم که فرمود: «انسان هیچگاه طعم ایمان را نمیچشد تا دروغ را ترک گوید خواه شوخی باشد یا جدّی».
(آیه 106)
این آیه در مورد گروهی از مسلمانان نازل گردید که در چنگال مشرکان گرفتار شدند و آنها را مجبور به بازگشت از اسلام و اظهار کلمات کفر و شرک کردند.
آنها «عمار» و پدرش «یاسر» و مادرش «سمیّه» و «صهیب» و «بلال» و «خبّاب» بودند پدر و مادر عمار در این ماجرا سخت مقاومت کردند و کشته شدند، ولی عمار که جوان بود آنچه را مشرکان میخواستند به زبان آورد.
[شماره صفحه واقعی : 601]
این خبر در میان مسلمانان پیچید، بعضی غائبانه عمار را محکوم کردند و گفتند: عمار از اسلام بیرون رفته و کافر شده، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: چنین نیست.
چیزی نگذشت که عمار گریه کنان به خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آمد، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: مگر چه شده است؟
عرض کرد: ای پیامبر! بسیار بد شده دست از سرم برنداشتند تا نسبت به شما جسارت کردم و بتهای آنها را به نیکی یاد نمودم! پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با دست مبارکش اشک از چشمان عمّار پاک میکرد و میگفت: اگر باز تو را تحت فشار قرار دادند، آنچه میخواهند بگو- و جان خود را از خطر رهایی بخش.
در این هنگام آیه نازل گردید و مسائل را در این رابطه روشن ساخت.
بازگشت کنندگان از اسلام (مرتدّین)- در تکمیل بحث آیات گذشته که سخن از برنامههای مختلف مشرکان و کفّار در میان بود، در اینجا به گروهی دیگر از کفار یعنی، «مرتدین» و بازگشت کنندگان از اسلام اشاره میکند، میگوید: «کسانی که بعد از ایمان کافر شوند- به جز آنها که تحت فشار و اجبار اظهار کفر کردهاند در حالی که قلبشان مملو از ایمان است- آری چنین اشخاصی که سینه خود را برای پذیرش کفر گشودهاند غضب خدا بر آنهاست و عذاب عظیمی در انتظارشان» (مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ).
در واقع در اینجا اشاره به دو گروه از کسانی است که بعد از پذیرش اسلام راه کفر را پیش میگیرند.
نخست آنها که در چنگال دشمنان بیمنطق گرفتار میشوند و تحت فشار و شکنجه آنها اعلام بیزاری از اسلام و وفاداری به کفر میکنند، در حالی که آنچه میگویند تنها با زبان است و قلبشان مالامال از ایمان میباشد، این گروه مسلما مورد عفوند، بلکه اصلا گناهی از آنها سر نزده است، این همان «تقیه» مجاز است که برای حفظ جان و ذخیره کردن نیروها برای خدمت بیشتر در راه خدا در اسلام مجاز
[شماره صفحه واقعی : 602]
شناخته شده است.
گروه دوم کسانی هستند که به راستی دریچههای قلب خود را به روی کفر و بیایمانی میگشایند، و مسیر عقیدتی خود را به کلی عوض میکنند، اینها هم گرفتار غضب خدا و هم «عذاب عظیم» او میشوند. چرا که این عمل موجب تزلزل جامعه اسلامی میگردد و یک نوع قیام بر ضد رژیم و حکومت اسلامی محسوب میشود و غالبا دلیل بر سوء نیت است، و سبب میشود که اسرار جامعه اسلامی به دست دشمنان افتد.
(آیه 107)- این آیه دلیل مرتد شدن آنها را چنین بازگو میکند: «این به خاطر آن است که آنها زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح دادند» و به همین جهت بار دیگر در طریق کفر گام نهادند (ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ).
«و خداوند قوم کافر را (که در کفر و انکار اصرار میورزند) هدایت نمیکند» (وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ).
و بطور خلاصه هنگامی که آنها اسلام آوردند، موقتا پارهای از منافع مادیشان به خطر افتاد، و از آنجا که به دنیا عشق میورزیدند از ایمان خود پشیمان گشتند و مجددا به سوی کفر بازگشتند.
بدیهی است چنین جمعیتی که از درون وجودشان کششی به سوی ایمان نیست، مشمول هدایت الهی نمیشوند.
(آیه 108)- این آیه دلیل عدم هدایت آنها را چنین شرح میدهد: «آنها کسانی هستند که خدا بر قلب و گوش و چشمشان مهر نهاده» آن چنان که از دیدن و شنیدن و درک حق محروم ماندهاند (أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ).
و روشن است «چنین افرادی (با از دست دادن تمام ابزار شناخت) غافلان واقعی هستند» (أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ). زیرا اعمال خلاف و انواع گناهان آثار سوئی روی حس تشخیص و درک انسان میگذارد و سر انجام کارش به جایی میرسد که دریچه روح او به روی همه حقایق بسته میشود.
[شماره صفحه واقعی : 603]
(آیه 109)- در این آیه نتیجه کار آنها چنین ترسیم شده است: «ناچار و قطعا آنها در آخرت زیانکارانند» (لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ).
چه زیان و خسرانی از این بدتر که انسان همه امکانات لازم را برای هدایت و سعادت جاویدان در دست داشته باشد، و بر اثر هوی و هوس همه این سرمایهها را از دست بدهد.
(آیه 110)- و از آنجا که در برابر دو گروه گذشته یعنی آنها که تحت فشار دشمن کلمات کفرآمیز را به عنوان «تقیه» بیان کردند و آنها که با تمام میل به کفر بازگشتند، گروه سومی وجود دارند که همان فریب خوردگانند.
این آیه به وضع آنها اشاره کرده، میگوید: سپس پروردگار تو نسبت به کسانی که بعد از فریب خوردن (به ایمان بازگشتند و) هجرت کردند، سپس جهاد کردند و در راه خدا استقامت نمودند پروردگارت، بعد از انجام این کارها، بخشنده و مهربان است» و آنها را مشمول رحمت خود میسازد (ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ).
این آیه دلیل روشنی است برای قبول توبه مرتد ملّی.
(آیه 111)- سر انجام به عنوان یک هشدار عمومی میگوید: «به یاد آورید روزی را که هر کس (در فکر خویشتن است و تنها) به دفاع از خود بر میخیزد» تا خود را از عذاب و مجازات دردناکش رهایی بخشد (یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها).
ولی این دست و پاها بیهوده است «و (در آنجا) نتیجه اعمال هر کسی بیکم و کاست به او داده میشود» (وَ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ).
«و به آنها ظلم نخواهد شد» (وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ).
(آیه 112)- آنها که کفران کردند و گرفتار شدند: کرارا گفتهایم که این سوره، سوره نعمتهاست، نعمتهای معنوی و مادی، در این آیه نتیجه کفران نعمتهای الهی را در قالب یک مثال عینی میخوانیم.
نخست میگوید: «و خداوند (برای آنها که ناسپاسی نعمت میکنند) مثلی
[شماره صفحه واقعی : 604]
زده است: منطقه آبادی را که در نهایت امن و امان بوده» (وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً).
این آبادی آن چنان امن و امان بود که ساکنانش «با اطمینان در آن زندگی داشتند» و هرگز مجبور به مهاجرت و کوچ کردن نبودند (مُطْمَئِنَّةً).
علاوه بر نعمت امنیت و اطمینان، «انواع روزیهای مورد نیازش بطور وافر از هر مکانی به سوی آن میآمد» (یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ).
«اما سر انجام این آبادی (ساکناش) کفران نعمتهای خدا کردند و خدا لباس گرسنگی و ترس را به خاطر اعمالشان بر اندام آنها پوشانید» (فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ).
در حقیقت همان گونه که در آغاز، نعمت امنیت و رفاه تمام وجود آنها را پر کرده بود، در پایان نیز بر اثر کفران، فقر و ناامنی به جای آن نشست.
(آیه 113)- نه تنها نعمتهای مادی آنها در حد کمال بود که از نعمتهای معنوی یعنی وجود فرستاده خدا و تعلیمات آسمانی او نیز برخوردار بودند «و پیامبری از خود آنها به سوی آنها آمد (و آنها را به آیین حق دعوت کرد و اتمام حجت نمود) ولی آنها به تکذیبش پرداختند» (وَ لَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَکَذَّبُوهُ).
«پس در این هنگام عذاب الهی آنها را فرو گرفت، در حالی که آنها ظالم و ستمگر بودند» (فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَ هُمْ ظالِمُونَ).
(آیه 114)- با مشاهده چنین نمونههای زنده و روشنی شما در راه آن غافلان و ظالمان و کفران کنندگان نعمتهای الهی گام ننهید «شما از آنچه خدا روزیتان کرده است حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمتهای او را به جا آورید اگر او را میپرستید» (فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ).
این داستان احتمالا مربوط به گروهی از بنی اسرائیل بوده است که در منطقه آبادی میزیستند و بر اثر کفران نعمت گرفتار قحطی و ناامنی شدند.
شاهد این سخن، حدیثی است که از امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمود:
«گروهی از بنی اسرائیل آن قدر زندگی مرفهی داشتند که حتی از مواد غذایی
[شماره صفحه واقعی : 605]
مجسمههای کوچک میساختند و گاهی با آن بدن خود را نیز پاک میکردند، اما سر انجام کار آنها به جایی رسید که مجبور شدند همان مواد غذایی آلوده را بخورند و این همان است که خداوند در قرآن فرموده: «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً ...» و این هشداری است به همه افراد و ملتهایی که غرق نعمتهای الهی هستند تا بدانند هرگونه اسراف و تبذیر و تضییع نعمتها جریمه دارد جریمهای بسیار سنگین.
این هشداری است به آنها که همیشه نیمی از غذای اضافی خود را به زبالهدانها میریزند.
و هشداری است به آنها که مواد غذایی را در خانهها برای مصرف شخصی و در انبارها برای گرانتر فروختن، آن قدر ذخیره میکنند که میگندد و فاسد میشود اما حاضر نیستند به نرخ ارزانتر در اختیار دیگران بگذارند! آری! اینها همه در پیشگاه خدا مجازات و جریمه دارد و کمترین مجازات آن سلب این مواهب است.
(آیه 115)- دروغگویان هرگز رستگار نخواهند شد: از آنجا که در آیات گذشته سخن از نعمتهای پاکیزه الهی و شکر این نعمتها به میان آمده بود این آیه در تعقیب آنها، از محرمات واقعی و محرمات غیر واقعی که از طریق بدعت در آیین خدا تحریم شده بودند، سخن میگوید تا این حلقه تکمیل گردد.
نخست میگوید: خداوند «تنها مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را با نام غیر خدا سر بریدهاند بر شما حرام کرده است» (إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ).
اما آلودگی سه مورد اول، امروز بر کسی پوشیده نیست، مردار منبع انواع میکربهاست، و خون نیز از تمام اجزاء بدن از نظر فعالیت میکربها آلودهتر است، و گوشت خوک نیز عاملی برای چند نوع بیماری خطرناک است.
اما حیواناتی که با نام غیر «اللّه» ذبح میشوند فلسفه تحریم آن جنبه بهداشتی نیست، بلکه جنبه اخلاقی و معنوی دارد. چرا که از یک سو مبارزهای است با آیین
[شماره صفحه واقعی : 606]
شرک و بت پرستی و از سوی دیگر توجهی است به آفریننده این نعمتها.
ضمنا از مجموع محتوای این آیه و آیات بعد، این نکته استفاده میشود که اسلام، اعتدال را در استفاده از گوشت توصیه میکند، نه مانند گیاهخواران این منبع غذایی را بکلی تحریم کرده، و نه مانند مردم عصر جاهلیت و گروهی از به اصطلاح متمدنان زمان ما اجازه استفاده از هر نوع گوشتی (حتی سوسمار و خرچنگ و انواع کرمها) را میدهد.
و در پایان آیه همان گونه که روش قرآن در بسیاری از موارد است، موارد استثناء را بیان کرده، میگوید: «اما کسانی که ناچار شوند (از خوردن گوشتهای حرام فی المثل در بیابانی بدون غذا بمانند و جانشان در خطر باشد) در حالی که تجاوز و تعدّی از حدّ ننمایند (خدا آنها را میبخشد چرا که) خدا بخشنده و مهربان است» (فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).
(آیه 116)- این آیه بحثی را که در زمینه تحریمهای بیدلیل مشرکان که بطور ضمنی قبلا مطرح شده بود با صراحت شرح میدهد و میگوید: «به خاطر دروغی که زبانهای شما توصیف میکند نگویید این حلال است و آن حرام، تا چیزی را به دروغ بر خدا افترا ببندید» (وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ).
یعنی این یک دروغ آشکار است که تنها از زبان شما تراوش کرده اشیایی را از پیش خود حلال میکنید، و اشیایی را حرام- اشاره به چهارپایانی بوده که بعضی را بر خود تحریم میکردند و بعضی را حلال میدانستند و قسمتی را به بتها اختصاص میدادند.
آیا خداوند به شما چنین حقی داده است، که قانونگزاری کنید؟ و یا این که افکار خرافی و تقلیدهای کورکورانه، شما را به چنین بدعتهایی واداشته است؟! در پایان آیه به عنوان یک اخطار جدی میگوید: «کسانی که به خدا دروغ و افترا میبندند هیچگاه رستگار نخواهند شد» (إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 607]
اصولا دروغ و افترا مایه بدبختی و نارستگاری است، در باره هر کس که باشد تا چه رسد به این که در باره خداوند بزرگ صورت گیرد.
(آیه 117)- این آیه عدم رستگاری را چنین توضیح میدهد: «بهره کمی است (که در این دنیا نصیبشان میشود)، و عذاب دردناکی در انتظار آنان است» (مَتاعٌ قَلِیلٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ).
این متاع قلیل، ممکن است اشاره به جنینهای مرده حیوانات باشد که برای خود حلال میشمردند، و از گوشت آن استفاده میکردند.
(آیه 118)- در اینجا ممکن است سؤالی، طرح شود که چرا غیر از آن چهار چیز که در بالا گفته شد، اشیاء دیگری از حیوانات بر قوم یهود حرام بوده است؟
این آیه گویا به پاسخ این سؤال پرداخته، میگوید: «ما بر یهود (علاوه بر آن چهار مورد) چیزهایی را که قبلا برای تو شرح دادیم تحریم کردیم» (وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ).
اشاره به اموری است که در آیه 146 سوره انعام آمده: «بر یهودیان هر حیوان ناخنداری را حرام کردیم (اشاره به حیواناتی است که سمّ یکپارچه دارند همچون اسب) و از گاو و گوسفند، پیه و چربیشان را تحریم نمودیم، مگر چربیهایی را که بر پشت آنها قرار داشت، و یا در لابلای امعاء، و دو طرف پهلوها، و یا با استخوان آمیخته بود، این را به خاطر ظلم و ستم آنها، به عنوان کیفر، قرار دادیم و ما راست میگوییم».
در حقیقت این محرمات اضافی جنبه مجازات و کیفر در برابر مظالم و ستمهای یهود داشته، و لذا در پایان آیه اضافه میکند: «و ما به آنها ستم نکردیم ولی آنها به خویشتن ستم روا میداشتند» (وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ).
(آیه 119)- در این آیه آن چنان که روش قرآن است، درهای بازگشت را به روی افراد فریب خورده و یا پشیمان میگشاید، و میگوید: «سپس پروردگارت نسبت به آنها که از روی جهل اعمال بد انجام دادهاند، سپس بعد از آن توبه کردهاند و اصلاح و جبران نمودند، آری پروردگارت بعد از این توبه و اصلاح، آمرزنده
[شماره صفحه واقعی : 608]
و مهربان است» (ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ).
قابل توجه این که علت ارتکاب گناه را «جهالت» میشمرد، چرا که این گونه افرادند که پس از آگاهی به راه حق باز میگردند.
دیگر این که: مسأله توبه را به توبه قلبی و ندامت درونی محدود نمیکند، بلکه اصلاح و جبران را مکمل توبه میشمارد، تا این فکر غلط را از مغز خود بیرون کنیم که هزاران گناه را با یک جمله «استغفر اللّه» میتوان جبران کرد.
(آیه 120)- ابراهیم به تنهایی یک امت بود! گفتیم این سوره، سوره بیان نعمتهاست و هدف از آن تحریک حس شکرگزاری انسانهاست، به گونهای که آنها را به شناخت بخشنده این همه نعمت برانگیزد.
در این آیه سخن از یک مصداق کامل بنده شکرگزار خدا، یعنی «ابراهیم» قهرمان توحید، به میان آمده که مخصوصا از این نظر نیز برای مسلمانها عموما و عربها خصوصا الهام آفرین است که او را پیشوا و مقتدای نخستین خود میدانند.
از میان صفات برجسته این مرد بزرگ به پنج صفت اشاره شده است.
1- در آغاز میگوید «ابراهیم خود امتی بود» (إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً).
آری! ابراهیم یک امت بود، یک پیشوای بزرگ بود، یک مرد امت ساز بود، و در آن روز که در محیط اجتماعیش کسی دم از توحید نمیزد او منادی بزرگ توحید بود.
2- وصف دیگر او (ابراهیم) این بود که «بنده مطیع خدا بود» (قانِتاً لِلَّهِ).
3- «او همواره در خط مستقیم اللّه و طریق حق، گام میسپرد» (حَنِیفاً).
4- «او هرگز از مشرکان نبود» و تمام زندگی و فکر و زوایای قلبش را تنها نور «اللّه» پر کرده بوده (وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ).
(آیه 121)- پنجم: و به دنبال این ویژگیها سر انجام او مردی بود که: «همه نعمتهای خدا را شکرگزاری میکرد» (شاکِراً لِأَنْعُمِهِ).
و پس از بیان این اوصاف پنجگانه به بیان پنج نتیجه مهم این صفات پرداخته
[شماره صفحه واقعی : 609]
میگوید: 1- «خداوند ابراهیم را (برای نبوت و ابلاغ دعوتش) برگزید» (اجْتَباهُ).
2- «و (خدا) او را به راه راست هدایت کرد» و از هرگونه لغزش و انحراف حفظ نمود (وَ هَداهُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ).
چرا که هدایت الهی به دنبال لیاقتها و شایستگیهایی است که انسان از خود ظاهر میسازد چون بیحساب چیزی به کسی نمیدهند.
(آیه 122)- سوم: «و ما در دنیا به او حسنه دادیم» (وَ آتَیْناهُ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً).
از مقام نبوت و رسالت گرفته، تا نعمتهای مادی و فرزندان شایسته و مانند آن.
4- «و او در آخرت از صالحان است» (وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ).
و این نشانه عظمت مقام صالحان است که ابراهیم با این همه مقام در زمره آنها محسوب میشود، مگر نه این که خود ابراهیم از خدا این تقاضا را کرده بود «رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ»: «خداوندا! نظر صائب به من عطا کن و مرا از صالحان قرار ده» (شعرا/ 83).
(آیه 123)- پنجم: آخرین امتیازی که خدا به ابراهیم در برابر آن همه صفات برجسته داد این بود که مکتب او نه تنها برای اهل عصرش که برای همیشه، مخصوصا برای امت اسلامی یک مکتب الهام بخش گردید، به گونهای که قرآن میگوید: «سپس به تو وحی فرستادیم که از آیین ابراهیم، آیین خالص توحید، پیروی کن» (ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً).
بار دیگر تأکید میکند «ابراهیم از مشرکان نبود» (وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ).
(آیه 124)- با توجه به آیات گذشته سؤالی در اینجا پیش میآید و آن این که اگر آیین اسلام آیین ابراهیم است و مسلمانان در بسیاری از مسائل از سنن ابراهیم پیروی میکنند از جمله احترام روز جمعه، پس چرا یهود شنبه را عید میدانند و تعطیل میکنند؟
این آیه به پاسخ این سؤال میپردازد و میگوید: تحریمهای «روز شنبه (برای یهود) فقط به عنوان یک مجازات بود که در آن هم اختلاف کردند» بعضی آن را پذیرفتند و بکلی دست از کار کشیدند و بعضی هم نسبت به آن بیاعتنایی کردند
[شماره صفحه واقعی : 610]
(إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ).
جریان از این قرار بود که طبق بعضی از روایات، موسی علیه السّلام بنی اسرائیل را دعوت به احترام و تعطیل روز جمعه کرد که آیین ابراهیم بود، اما آنها به بهانهای از آن سر باز زدند و روز شنبه را ترجیح دادند، خداوند روز شنبه را برای آنها قرار داد، اما توأم با شدت عمل و محدودیتها، بنابراین به تعطیلی روز شنبه نباید استناد کنید، چرا که جنبه فوق العاده و مجازات داشته است، و بهترین دلیل بر این مسأله این است که یهود حتی در این روز انتخابی خود نیز اختلاف کردند، گروهی آن را ارج نهادند و احترام نمودند و گروهی نیز احترام آن را شکستند، و به کسب و کار پرداختند و به مجازات الهی گرفتار شدند (1).
در پایان آیه میفرماید: «و پروردگارت روز قیامت، در آنچه اختلاف داشتند، میان آنها داوری میکند» (وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ).
(آیه 125)- ده دستور مهم اخلاقی در مقابله با مخالفان: در لابلای آیات مختلف این سوره بحثهای گوناگونی گاهی ملایم و گاهی تند، با مشرکان و یهود و بطور کلی با گروههای مختلف به میان آمد، مخصوصا در آیات اخیر عمق و شدت بیشتری داشت.
در پایان این بحثها که پایان سوره «نحل» محسوب میشود یک رشته دستورات مهم اخلاقی از نظر برخورد منطقی، و طرز بحث، چگونگی کیفر و عفو، و نحوه ایستادگی در برابر توطئهها و مانند آن، بیان شده است که میتوان آن را به عنوان اصول تاکتیکی و روش مبارزه در مقابل مخالفین در اسلام نامگذاری کرد و به عنوان یک قانون کلی در هر زمان و در همه جا از آن استفاده نمود.
این برنامه به ترتیب زیر در ده اصل خلاصه میشود.
1- نخست میگوید: «به وسیله حکمت به سوی راه پروردگارت دعوت کن» (ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ).
[شماره صفحه واقعی : 611]
1) این آیه ارتباط و پیوندی با آیات «اصحاب السّبت» (آیات 163- 166 سوره اعراف) دارد که شرح ماجرای آنها در آن آمده است.
نخستین گام در دعوت به سوی حق، استفاده از منطق صحیح و استدلالات حساب شده است، و به تعبیر دیگر دست انداختن در درون فکر و اندیشه مردم و به حرکت درآوردن آن و بیدار ساختن عقلهای خفته نخستین گام محسوب میشود.
2- «و به وسیله اندرزهای نیکو» (وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ).
یعنی استفاده کردن از عواطف انسانها، چرا که موعظه، و اندرز بیشتر جنبه عاطفی دارد که با تحریک آن میتوان تودههای عظیم مردم را به طرف حق متوجه ساخت.
3- «و با آنها (مخالفان) به طریقی که نیکوتر است به مناظره پرداز» (وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ).
و این سومین گام مخصوص کسانی است که ذهن آنها قبلا از مسائل نادرستی انباشته شده و باید از طریق مناظره ذهنشان را خالی کرد تا آمادگی برای پذیرش حق پیدا کنند.
و در پایان آیه اضافه میکند: «پروردگارت از هر کسی بهتر میداند، چه کسی از راه او گمراه شده است و چه کسانی هدایت یافتهاند» (إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ).
اشاره به این که وظیفه شما دعوت به راه حق است، از طرق سه گانه حساب شده فوق، اما چه کسانی سر انجام هدایت میشوند، و چه کسانی در طریق ضلالت پافشاری خواهند کرد آن را تنها خدا میداند و بس.
(آیه 126)- چهارم: تاکنون سخن از این بود که در یک بحث منطقی، عاطفی و یا مناظره معقول با مخالفان شرکت کنیم، اما اگر کار از این فراتر رفت و درگیری حاصل شد و آنها دست به تعدی و تجاوز زدند، در اینجا دستور میدهد: «اگر خواستید مجازات کنید فقط به مقداری که به شما تعدی شده کیفر دهید» و نه بیشتر از آن (وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ).
5- «ولی اگر شکیبایی پیشه کنید (و عفو و گذشت) این کار برای شکیبایان بهتر است» (وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ).
[شماره صفحه واقعی : 612]
در بعضی از روایات میخوانیم که این آیه در جنگ «احد» نازل شده، هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وضع دردناک شهادت عمویش حمزة بن عبد المطلب را دید (که دشمن به کشتن او قناعت نکرده، بلکه سینه و پهلوی او را با قساوت عجیبی دریده، و کبد یا قلب او را بیرون کشیده است، و گوش و بینی او را قطع نموده بسیار منقلب و ناراحت شد و) فرمود: «خدایا! حمد از آن توست و شکایت به تو میآورم، و تو در برابر آنچه میبینم یار و مددکار مایی».
سپس فرمود: «اگر من بر آنها چیره شوم آنها را مثله میکنم، آنها را مثله میکنم، آنها را مثله میکنم».
در این هنگام آیه فوق نازل شد.
بلافاصله پیامبر عرض کرد:
«اصبر اصبر»: «خدایا! صبر میکنم، صبر میکنم»! با این که این لحظه شاید دردناکترین لحظهای بود که در تمام عمر، بر پیامبر گذشت، ولی باز پیامبر بر اعصاب خود مسلط گشت و راه دوم که راه عفو و گذشت بود انتخاب کرد.
(آیه 127)- ششم: این عفو و گذشت و صبر و شکیبایی در صورتی اثر قطعی خواهد گذارد که بدون هیچ چشمداشتی انجام پذیرد یعنی فقط به خاطر خدا باشد، و لذا قرآن اضافه میکند: «شکیبایی پیشه کن و این شکیبایی تو جز برای خدا (و به توفیق پروردگار) نمیتواند باشد» (وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ).
7- هرگاه تمام این زحمات در زمینه تبلیغ و دعوت به سوی خدا و در زمینه عفو و گذشت و شکیبایی کارگر نیفتاد باز نباید مأیوس و دلسرد شد، و یا بیتابی و جزع نمود، بلکه باید با حوصله و خونسردی هر چه بیشتر همچنان به تبلیغ ادامه داد، لذا در هفتمین دستور میگوید: «بر آنها اندوهگین مباش» (وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ).
8- با تمام این اوصاف باز ممکن است دشمن لجوج دست از توطئه برندارد و به طرح نقشههای خطرناک بپردازد، در چنین شرایطی موضعگیری صحیح همان
[شماره صفحه واقعی : 613]
است که قرآن میگوید: «و به خاطر (کارهای) آنها، اندوهگین و دلسرد مشو! و از توطئههای آنها، در تنگنا قرار مگیر» (وَ لا تَکُ فِی ضَیْقٍ مِمَّا یَمْکُرُونَ).
چرا که تکیهگاه شما خداست و با استمداد از نیروی ایمان و استقامت و پشتکار و عقل میتوانید این توطئهها را خنثی کنید و نقش بر آب.
(آیه 128)- آخرین آیه که سوره نحل با آن پایان میگیرد به نهمین و دهمین برنامه اشاره کرده، میگوید:
9- «خداوند با کسانی است که تقوا را پیشه کنند» (إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا).
«تقوا» در همه ابعاد و در مفهوم وسیعش، از جمله تقوا در برابر مخالفان، یعنی حتی در برابر دشمن باید اصول اخلاق اسلامی را رعایت کرد، با اسیران معامله اسلامی نمود، با منحرفان رعایت انصاف و ادب کرد، از دروغ و تهمت پرهیز نمود، و حتی در میدان جنگ همان گونه که در اصول تعلیمات جنگی اسلام وارد شده است باید تقوا و موازین اسلامی حفظ شود: به بیدفاعان نباید حمله کرد، متعرض کودکان و پیران از کار افتاده نباید شد، حتی چهارپایان را نباید از بین برد، مزارع را نباید نابود کرد، آب را نباید به روی دشمن قطع نمود خلاصه تقوا و رعایت اصول عدالت در برابر دوست و دشمن عموما باید انجام گیرد و اجرا شود.
10- «و (خداوند) با کسانی است که نیکوکارند» (وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ).
احسان و نیکی اگر به موقع و در جای خود انجام پذیرد، یکی از بهترین روشهای مبارزه است، و تاریخ اسلام پر است از مظاهر این برنامه، مثل رفتاری که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با مشرکان «مکّه» بعد از فتح نمود.
دقت در موارد ده گانه برنامه فوق که تمام خطوط اصلی و فرعی برخورد با مخالفان را مشخص میکند نشان میدهد که از تمام اصول منطقی، عاطفی، روانی، تاکتیکی و خلاصه همه اموری که سبب نفوذ در مخالفین میگردد باید استفاده کرد.
و اگر مسلمانان در برابر مخالفان خود این برنامه جامع الاطراف را به کار میبستند، شاید امروز اسلام سراسر جهان یا بخش عمده آن را فراگرفته بود.
«پایان سوره نحل»
[شماره صفحه واقعی : 614]
این سوره در «مکّه» نازل شده و دارای 111 آیه است
نام مشهور این سوره «بنی اسرائیل» است و نامهای دیگری نیز از قبیل «اسراء» و «سبحان» دارد.
اگر نام «بنی اسرائیل» بر آن گذارده شده به خاطر آن است که بخش قابل ملاحظهای در آغاز و پایان این سوره پیرامون بنی اسرائیل است.
و اگر به آن «اسراء» گفته میشود به خاطر نخستین آیه آن است که پیرامون اسراء (معراج) پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سخن میگوید، و «سبحان» نیز از نخستین کلمه این سوره گرفته شده است.
این سوره بنابر مشهور در مکّه نازل شده و طبعا ویژگیهای سورههای مکّی در آن جمع است، و بطور کلی میتوان گفت آیات این سوره بر چند محور زیر دور میزند.
1- دلائل نبوت مخصوصا قرآن و نیز معراج.
2- بحثهائی مربوط به معاد، مسأله کیفر و پاداش و نامه اعمال و نتائج آن.
3- بخشی از تاریخ پرماجرای بنی اسرائیل.
4- مسأله آزادی اراده و اختیار.
[شماره صفحه واقعی : 615]
5- مسأله حساب و کتاب در زندگی این جهان.
6- حق شناسی در همه سطوح، مخصوصا در باره خویشاوندان، و بخصوص پدر و مادر.
7- تحریم «اسراف و تبذیر» و «بخل» و «فرزندکشی» و «زنا» و «خوردن مال یتیمان» و «کم فروشی» و «تکبر» و «خونریزی».
8- بحثهایی در زمینه توحید و خداشناسی.
9- مبارزه با هرگونه لجاجت در برابر حق.
10- شخصیت انسان و فضیلت و برتری او بر مخلوقات دیگر.
11- تأثیر قرآن برای درمان هرگونه بیماری اخلاقی و اجتماعی.
12- اعجاز قرآن و عدم توانایی مقابله با آن.
13- وسوسههای شیطان و هشدار به همه مؤمنان.
14- بخشی از تعلیمات مختلف اخلاقی.
15- و سر انجام فرازهایی از تاریخ پیامبران به عنوان درسهای عبرتی برای همه انسانها و شاهدی برای مسائل مزبور.
در روایات اجر و پاداش فراوانی برای کسی که این سوره را بخواند نقل شده از جمله این که: در روایتی از امام صادق علیه السّلام چنین میخوانیم: «کسی که سوره بنی اسرائیل را هر شب جمعه بخواند از دنیا نخواهد رفت تا این که قائم را درک کند و از یارانش خواهد بود».
کرǘјǠگفتهایم این پاداشها و فضیلتها هرگز برای خواندن تنها نیست، بلکه خواندنی است که توأم با تفکر و اندیشه و سپس الهام گرفتن برای عمل بوده باشد.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
(آیه 1)- معراجگاه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله! نخستین آیه این سوره از مسأله «اسرا» یعنی، سفر شبانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از «مسجد الحرام» به «مسجد اقصی» (بیت المقدس) که مقدمهای برای معراج بوده است سخن میگوید، این سفر که در یک شب و مدت
[شماره صفحه واقعی : 616]
کوتاهی صورت گرفت حد اقل در شرایط آن زمان از طرق عادی به هیچ وجه امکانپذیر نبود، و جنبه اعجاز آمیز و کاملا خارق العاده داشت.
نخست میگوید: «منزّه است آن خداوندی که بندهاش را در یک شب از مسجد الحرام به مسجد اقصی- که گردا گردش را پربرکت ساختهایم- برد» (سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ).
این سیر شبانه خارق العاده «به خاطر آن بود که بخشی از آیات عظمت خود را به او نشان دهیم» (لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا).
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گرچه عظمت خدا را شناخته بود، اما سیر در آسمانها به روح پرعظمت او در پرتو مشاهده آن آیات بیّنات عظمت بیشتری داد تا آمادگی فزونتری برای هدایت انسانها پیدا کند.
و در پایان اضافه میکند: «خداوند شنوا و بیناست» «إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ).
اشاره به این که اگر خداوند پیامبرش را برای این افتخار برگزید بیدلیل نبود، زیرا او گفتار و کرداری آنچنان پاک و شایسته داشت که این لباس بر قامتش کاملا زیبا بود، خداوند گفتار پیامبرش را شنیده و کردار او را دیده و لیاقتش را برای این مقام پذیرفته بود (1)
در زمینه «معراج» مطالب دیگری هست که به خواست خدا در ذیل سوره «نجم» خواهد آمد.
.(آیه 2)- از آنجا که نخستین آیه این سوره از سیر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سخن میگفت، و این گونه موضوعات غالبا از طرف مشرکان و مخالفان مورد انکار واقع میشد که چگونه ممکن است پیامبری از میان ما برخیزد که این همه افتخار داشته باشد لذا قرآن در اینجا اشاره به دعوت موسی و کتاب آسمانی او میکند تا معلوم شود این
[شماره صفحه واقعی : 617]
1) مشهور و معروف در میان دانشمندان اسلام این است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به هنگامی که در مکّه بود در یک شب از مسجد الحرام به مسجد اقصی در بیت المقدس به قدرت پروردگار آمد، و از آنجا به آسمانها صعود کرد، و آثار عظمت خدا را در پهنه آسمان مشاهده نمود و همان شب به مکّه بازگشت. و نیز مشهور و معروف آن است که این سیر زمینی و آسمانی را با جسم و روح توأما انجام داد.
برنامه رسالت چیز نوظهوری نیست، همچنین مخالفت لجوجانه و سرسختانه مشرکان نیز در تاریخ گذشته مخصوصا تاریخ بنی اسرائیل، سابقه دارد.
آیه میگوید: «و ما به موسی کتاب (آسمانی) دادیم» (وَ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ).
«و آن را مایه هدایت بنی اسرائیل قرار دادیم» (وَ جَعَلْناهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرائِیلَ).
بدون شک منظور از «کتاب» در اینجا «تورات» است که خداوند برای هدایت بنی اسرائیل در اختیار موسی علیه السلام گذاشت.
سپس به هدف اساسی بعثت پیامبران از جمله موسی اشاره میکند که به آنها گفتیم: «غیر مرا و کیل و تکیهگاه خود قرار ندهید» (أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلًا).
این یکی از شاخههای اصلی توحید است، توحید در عمل که نشانه توحید در عقیده است، کسی که مؤثر واقعی را در جهان هستی تنها خدا میداند به غیر او تکیه نخواهد کرد.
(آیه 3)- در این آیه برای این که عواطف بنی اسرائیل را در رابطه با شکرگزاری از نعمتهای الهی مخصوصا نعمت معنوی و روحانی کتاب آسمانی برانگیزد آنها را مخاطب ساخته، میگوید: «ای فرزندان کسانی که با نوح در کشتی حمل کردیم»! (ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ).
فراموش نکنید که: «نوح بنده شکرگزاری بود» (إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً).
شما که فرزندان یاران نوح هستید چرا به همان برنامه نیاکان با ایمانتان اقتدا نکنید؟ چرا در راه کفران گام بگذارید؟!
(آیه 4)- سپس به ذکر گوشهای از تاریخ پرماجرای بنی اسرائیل پرداخته، میگوید: «و ما در کتاب (تورات) به بنی اسرائیل اعلام کردیم که شما در زمین، دو بار فساد خواهید کرد، و راه طغیان بزرگی را در پیش خواهید گرفت» (وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً).
منظور از کلمه «الارض» به قرینه آیات بعد سرزمین مقدس فلسطین است که «مسجد الاقصی» در آن واقع شده است.
(آیه 5)- سپس به شرح این دو فساد بزرگ و حوادثی که بعد از آن به عنوان
[شماره صفحه واقعی : 618]
مجازات الهی واقع شد پرداخته، چنین میگوید: «هنگامی که نخستین وعده فرا رسد (و شما دست به فساد و خونریزی و ظلم و جنایت بزنید) ما گروهی از بندگان بسیار نیرومند (و رزمنده و جنگجوی) خود را به سراغ شما میفرستیم» تا به کیفر اعمالتان شما را درهم بکوبند (فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ).
این قوم جنگجو آن چنان بر شما هجوم میبرند که حتی برای یافتن نفراتتان «هر خانه و دیاری را جستجو میکنند» (فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ).
«و این یک وعده قطعی و تخلف ناپذیر خواهد بود» (وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولًا).
(آیه 6)- «سپس (الطاف الهی بار دیگر به سراغ شما میآید و) شما را بر آن (قوم مهاجم) چیره میکنیم» (ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ).
«و شما را به وسیله اموال و ثروت سرشار و فرزندانی کمک خواهیم کرد» (وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ).
«و نفرات شما را بیشتر (از دشمن) قرار میدهیم» (وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً).
(آیه 7)- این گونه الطاف الهی شامل حال شما میشود شاید به خود آیید و به اصلاح خویشتن بپردازید دست از زشتیها بردارید و به نیکیها رو آرید، چرا که:
«اگر نیکی کنید به خود نیکی کردهاید و اگر بدی کنید بازهم به خود میکنید» (إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها).
این یک سنت همیشگی است نیکیها و بدیها سر انجام به خود انسان باز میگردد. ولی مع الاسف نه آن مجازات شما را بیدار میکند و نه این نعمت و رحمت مجدد الهی، باز هم به طغیان میپرازید و راه ظلم و ستم و تعدی و تجاوز را پیش میگیرید و «فساد کبیر» در زمین ایجاد میکنید و برتری جویی را از حد میگذرانید.
سپس وعده دوم الهی فرا میرسد: «و هنگامی که وعده دوم فرا رسد (باز گروهی جنگجو و پیکارگر بر شما چیره میشوند، آن چنان بلایی به سرتان میآورند که) آثار غم و اندوه از صورتهایتان ظاهر میشود» (فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ).
[شماره صفحه واقعی : 619]
آنها حتی بزرگ معبدتان بیت المقدس را از دست شما میگیرند «و داخل مسجد (الأقصی) میشوند همانگونه که بار اول وارد شدند» (وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ).
آنها به این هم قناعت نمیکنند «و آنچه را زیر سلطه خود میگیرند، درهم میکوبند» (وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِیراً).
(آیه 8)- با این حال باز درهای توبه و بازگشت شما به سوی خدا بسته نیست باز هم «امید است پروردگارتان به شما رحم کند» (عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ).
«و هرگاه (به سوی ما) برگردید ما هم باز میگردیم» (وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا).
و لطف و رحمت خود را به شما باز میگردانیم، و اگر به فساد و برتری جویی گرایید باز هم شما را به کیفر شدید گرفتار خواهیم ساخت.
و تازه این مجازات دنیاست «و جهنم را برای کافران زندان سختی قرار دادیم» (وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ حَصِیراً).
دو فساد بزرگ تاریخی بنی اسرائیل: در آیات فوق، سخن از دو انحراف اجتماعی بنی اسرائیل که منجر به فساد و برتری جویی میگردد به میان آمده است، که به دنبال هر یک از این دو، خداوند مردانی نیرومند و پیکارجو را بر آنها مسلط ساخته تا آنها را سخت مجازات کنند و به کیفر اعمالشان برسانند.
آنچه از تاریخ بنی اسرائیل استفاده میشود این است که نخستین کسی که بر آنها هجوم آورد و «بیت المقدس» را ویران کرد، بخت نصّر پادشاه بابل بود، و هفتاد سال بیت المقدس به همان حال باقی ماند، تا یهود قیام کردند و آن را نوسازی نمودند، دومین کسی که بر آنها هجوم برد قیصر روم اسپیانوس بود که وزیرش «طرطوز» را مأمور این کار کرد، او به تخریب بیت المقدس و تضعیف و قتل بنی اسرائیل کمر بست، و این حدود یکصد سال قبل از میلاد بود.
بنابراین ممکن است دو حادثهای که قرآن به آن اشاره میکند همان باشد که در تاریخ بنی اسرائیل نیز آمده است.
(آیه 9)- مستقیمترین راه خوشبختی! در آیات گذشته سخن از بنی اسرائیل
[شماره صفحه واقعی : 620]
و کتاب آسمانیشان تورات و تخلفشان از این برنامه الهی و کیفرهایشان در این رابطه در میان بود.
از این بحث به «قرآن مجید» کتاب آسمانی مسلمین که آخرین حلقه کتب آسمانی است منتقل شده، میگوید: «این قرآن مردم را به آیینی که مستقیمترین و پابرجاترین آیینهاست هدایت میکند» (إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ).
یعنی «قرآن به طریقهای که مستقیمترین و صافترین و پابرجاترین طرق است دعوت میکند».
صافتر و مستقیمتر، از نظر عقائدی که عرضه میکند. صافتر و مستقیمتر، از این نظر که میان ظاهر و باطن، عقیده و عمل، تفکر و برنامه، همگونی ایجاد کرده و همه را به سوی «اللّه» دعوت میکند.
صافتر و مستقیمتر، از نظر قوانین اجتماعی و اقتصادی و نظامات سیاسی که بر جامعه انسانی حکم فرما میسازد.
و بالاخره صافتر و مستقیمتر از نظر نظام حکومتی که برپا دارنده عدل است و درهم کوبنده ستم و ستمگران.
سپس از آنجا که موضع گیریهای مردم در برابر این برنامه مستقیم الهی مختلف است، به دو نوع موضع گیری مشخص و نتائج آن اشاره کرده، میفرماید:
«و این قرآن به مؤمنانی که اعمال صالح انجام میدهند مژده میدهد که برای آنان پاداش بزرگی است» (وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً).
(آیه 10)- «و (به) آنها که ایمان به آخرت و دادگاه بزرگش ندارند (و طبعا عمل صالحی نیز انجام نمیدهند نیز بشارت میدهد که) عذاب دردناکی برای آنها آماده کردهایم» (وَ أَنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً).
تعبیر به «بشارت» در مورد مؤمنان دلیلش روشن است، ولی در مورد افراد بیایمان و طغیانگر در حقیقت یک نوع استهزاء است.
(آیه 11)- در این آیه به تناسب بحث گذشته به یکی از علل مهم بیایمانی که عدم مطالعه کافی در امور است اشاره کرده، چنین میفرماید: «و انسان
[شماره صفحه واقعی : 621]
همان گونه که نیکیها را طلب میکند (به خاطر دستپاچگی و عدم مطالعه کافی) به طلب بدیها برمیخیزد» (وَ یَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ).
«چرا که انسان ذاتا عجول است» (وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا).
در حقیقت «عجول» بودن انسان برای کسب منافع بیشتر و شتابزدگی او در تحصیل «خیر» و منفعت سبب میشود که تمام جوانب مسائل را مورد بررسی قرار ندهد، و چه بسیار که با این عجله، نتواند خیر واقعی خود را تشخیص دهد، بلکه هوی و هوسهای سرکش چهره حقیقت را در نظرش دگرگون سازد و به دنبال شرّ برود.
و در این حال همان گونه که انسان، از خدا تقاضای نیکی میکند، بر اثر سوء تشخیص خود، بدیها را از او تقاضا میکند، و همان گونه که برای نیکی تلاش میکند، به دنبال شر و بدی میرود، و این بلای بزرگی است برای نوع انسانها و مانع عجیبی است در طریق سعادت، و موجب ندامت و خسران! در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود: «مردم را عجله هلاک میکند، اگر مردم با تأمل کارها را انجام میدادند کسی هلاک نمیشد».
البته در روایات اسلامی بابی در زمینه «تعجیل (و سرعت) در کار خیر داریم» از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله میخوانیم: «خداوند کار نیکی را دوست دارد که در آن شتاب شود».
به هر حال عجله مذموم آن است که به هنگام بررسی و مطالعه در جوانب کار و شناخت صورت گیرد، اما سرعت و عجله ممدوح آن است که بعد از تصمیم گیری لازم، در اجرا درنگ نشود، و لذا در روایات میخوانیم: «در کار خیر، عجله کنید» یعنی بعد از آن که خیر بودن کاری ثابت شد دیگر جای مسامحه نیست.
(آیه 12)- در این آیه از آفرینش شب و روز و منافع و برکات این دو و وجود حساب و کتاب در عالم سخن میگوید تا هم دلیلی باشد بر توحید و شناخت خدا و بحث گذشته معاد را تکمیل کند و هم شاهدی باشد بر لزوم دقت در عواقب کارها و عدم شتابزدگی میفرماید: «ما شب و روز را دو نشانه (توحید و عظمت خود) قرار دادیم» (وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ آیَتَیْنِ).
[شماره صفحه واقعی : 622]
«سپس نشانه شب را محو کرده، و نشانه روز را روشنی بخش (به جای آن) قرار دادیم» (فَمَحَوْنا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً).
و از این کار دو هدف داشتیم، نخست این که « (در پرتو آن) فضل پروردگارتان را بطلبید» و به تلاش زندگی برخیزید (لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ).
هدف دیگر این که: «عدد سالها و حساب (کارهای زمان بندی شده خود) را بدانید» (وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ).
تمام جهان هستی بر محور حساب و اعداد میگردد و هیچ یک از نظامات این عالم بدون حساب نیست، طبیعی است انسان که جزئی از این مجموعه است نمیتواند بیحساب و کتاب زندگی کند.
«و ما هر چیز را مشخص و روشن ساختیم» (وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِیلًا).
(آیه 13)- از آنجا که در آیات گذشته سخن از مسائل مربوط به «معاد» و «حساب» در میان بود، در اینجا به مسأله «حساب اعمال انسانها» و چگونگی آن در روز قیامت پرداخته، میگوید: «و هر انسانی اعمالش را به گردنش آویختهایم»! (وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ).
«طائر» به معنی پرنده است، ولی در اینجا اشاره به چیزی است که در میان عرب معمول بوده که به وسیله پرندگان، فال نیک و بد میزدند. مثلا اگر پرندهای از طرف راست آنها حرکت میکرد آن را به فال نیک میگرفتند، و اگر از طرف چپ حرکت میکرد آن را به فال بد میگرفتند.
قرآن در حقیقت میگوید: فال نیک و بد، و طالع سعد و نحس، چیزی جز اعمال شما نیست که به گردنتان آویخته است و نتائج آن در دنیا و آخرت از شما جدا نمیشود! قرآن سپس اضافه میکند: «و ما روز قیامت کتابی برای او بیرون میآوریم که آن را در برابر خود گشوده میبیند» (وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً).
روشن است که منظور از «کتاب» چیزی جز کارنامه عمل انسان نیست، همان
[شماره صفحه واقعی : 623]
کارنامهای که در این دنیا وجود دارد و اعمال او در آن ثبت میشود، منتها در اینجا پوشیده و مکتوم است و در آنجا گشوده و باز.
(آیه 14)- در این هنگام به او گفته میشود: «نامه اعمالت را خودت بخوان»! (اقْرَأْ کِتابَکَ).
«کافی است که خودت امروز حسابگر خویش باشی»! (کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً). یعنی آنقدر مسائل روشن و آشکار است و شواهد و مدارک زنده که جای گفتگو نیست. و به این ترتیب چیزی نیست که بتوان آن را حاشا کرد.
در حدیثی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم: «در آن روز انسان آنچه را انجام داده و در نامه عمل او ثبت است همه را به خاطر میآورد گویی همان ساعت آن را انجام داده است! لذا فریاد مجرمان بلند میشود و میگویند: این چه نامهای است که هیچ صغیر و کبیرهای را فروگذار نکرده است»؟
(آیه 15)- این آیه، چهار حکم اساسی و اصولی را در رابطه با مسأله حساب و جزای اعمال بیان میکند.
1- نخست میگوید: «هر کسی هدایت شود برای خود هدایت یافته» و نیجهاش عائد خود او میشود (مَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ).
2- «و آن کس که گمراه گردد، به زیان خود گمراه شده است» و عواقب شومش دامن خودش را میگیرد (وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها).
3- «و هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمیکشد» و کسی را به جرم دیگری مجازات نمیکنند (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری).
البته این قانون کلی که «هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمیکشد» هیچ گونه منافاتی با آنچه در آیه سوره نحل گذشت که میگوید: «گمراه کنندگان بار مسؤولیت کسانی را که گمراه کردهاند نیز بر دوش میکشند» ندارد. زیرا آنها به خاطر اقدام به گمراه ساختن دیگران، فاعل آن گناه محسوب میشوند، و در حقیقت این بار گناهان خودشان است که بر دوش دارند.
4- سر انجام چهارمین حکم را به این صورت بیان میکند که: «و ما (هیچ
[شماره صفحه واقعی : 624]
شخص و قومی را) مجازات نخواهیم کرد مگر آنکه پیامبری مبعوث کرده باشیم» تا وظائفشان را کاملا تشریح و اتمام حجت کند (وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا).
(آیه 16)- مراحل چهارگانه مجازات الهی: در تعقیب آیه قبل که خاطر نشان میکرد «هرگز فرد یا گروهی را بدون بعث رسولان و بیان دستورات خود مجازات نمیکنیم» در این آیه همین اصل اساسی به صورت دیگری تعقیب شده است، میگوید: «و هنگامی که بخواهیم شهر و دیاری را هلاک کنیم، نخست اوامر خود را برای مترفین (و ثروتمندان مست شهوت) آنجا بیان میداریم، سپس هنگامی که به مخالفت برخاستند و استحقاق مجازات یافتند آنها را به شدت درهم میکوبیم» و هلاک میکنیم (وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً)
.بنابراین خداوند هرگز قبل از اتمام حجت و بیان دستوراتش کسی را مؤاخذه و مجازات نمیکند، بلکه نخست به بیان فرمانهایش میپردازد، اگر مردم از در اطاعت وارد شدند و آنها را پذیرا گشتند چه بهتر که سعادت دنیا و آخرتشان در آن است، و اگر به فسق و مخالفت برخاستند و همه را زیر پا گذاشتند اینجاست که فرمان عذاب در باره آنها تحقق میپذیرد و به دنبال آن هلاکت است.
از آیه استفاده میشود که سر چشمه غالب مفاسد اجتماعی ثروتمندان از خدا بیخبری هستند که در ناز و نعمت و عیش و هوس غرقند.
(آیه 17)- این آیه به نمونههایی از مسأله فوق به صورت یک اصل کلی اشاره کرده، میگوید: «و چه بسیار مردمی که در قرون بعد از نوح زندگی میکردند (و طبق همین سنت) هلاک و نابودشان کردیم» (وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ).
سپس اضافه میکند: چنان نیست که ظلم و ستم و گناه فرد یا جمعیتی از دیده تیزبین علم خدا مخفی بماند، «همین مقدار کافی است که خدا از گناهان بندگانش آگاه و نسبت به آن بیناست» (وَ کَفی بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً).
این که مخصوصا روی «قرون بعد از نوح» تکیه شده، ممکن است به خاطر
[شماره صفحه واقعی : 625]
آن باشد که زندگی انسانها قبل از نوح بسیار ساده بود و این همه اختلافات مخصوصا تقسیم جوامع به «مترف» و «مستضعف» کمتر وجود داشت و به همین دلیل کمتر گرفتار مجازاتهای الهی شدند.
(آیه 18)- خطوط زندگی طالبان دنیا و آخرت: از آنجا که در آیات گذشته، سخن از مخالفت گردنکشان در برابر اوامر الهی و سپس هلاکت آنها بود در اینجا به علت واقعی این تمرّد و عصیان که همان حب دنیاست اشاره کرده، میگوید:
«کسانی که تنها هدفشان همین زندگی زود گذر دنیای مادی باشد، ما آن مقدار را که بخواهیم به هر کس صلاح بدانیم در همین زندگی زود گذر میدهیم سپس جهنّم را برای او قرار خواهیم داد که در آتش سوزانش میسوزد در حالی که مورد سرزنش و دوری از رحمت خداست» (مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً).
قابل توجه اینکه نمیگوید هر کس به دنبال دنیا برود، به هرچه بخواهد میرسد، بلکه دو قید برای آن قائل میشود، اول این که تنها بخشی از آنچه را میخواهد به آن میرسد، همان مقداری که ما بخواهیم «ما نَشاءُ».
دیگر این که: همه افراد به همین مقدار نیز نمیرسند، بلکه تنها گروهی از آنها به بخشی از متاع دنیا خواهند رسید، آنها که ما بخواهیم «لِمَنْ نُرِیدُ».
و به این ترتیب نه همه دنیاپرستان به دنیا میرسند و نه آنها که میرسند به همه آنچه میخواهند میرسند، زندگی روزمره نیز این دو محدودیت را به وضوح به ما نشان میدهد، چه بسیارند کسانی که شب و روز میدوند و به جایی نمیرسند، و چه بسیار کسانی که آرزوهای دور و دراز در این دنیا دارند که تنها بخش کوچکی از آن را به دست میآورند.
قابل توجه این که کیفر این گروه، ضمن این که آتش جهنم شمرده شده است، با دو تعبیر «مَذْمُوماً» و «مَدْحُوراً» تأکید گردیده، که اولی به معنی مورد سرزنش و نکوهش قرار گرفتن و دومی به معنی دور ماندن از رحمت خداست.
در حقیقت آتش دوزخ، کیفر جسمانی آنهاست، و مذموم و مدحور بودن
[شماره صفحه واقعی : 626]
کیفر روحانی آنها، چرا که معاد هم جسمانی است و هم روحانی و کیفر و پاداش آن نیز در هر دو جنبه است.
(آیه 19)- سپس به شرح حال گروه دوم میپردازد، با قرینه مقابله، آنچنانکه روش قرآن است، مطلب آشکارتر شود، میفرماید: «اما کسی که آخرت را بطلبد و سعی و کوشش خود را در این راه به کار بندد، در حالی که ایمان داشته باشد، این سعی و تلاش او مورد قبول الهی خواهد بود» (وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً).
بنابراین برای رسیدن به سعادت جاویدان سه امر اساسی شرط است:
1- اراده انسان آن هم ارادهای که تعلق به حیات ابدی گیرد، و به لذات زود گذر و نعمتهای ناپایدار و هدفهای صرفا مادی تعلق نگیرد.
2- این اراده به صورت ضعیف و ناتوان در محیط فکر و اندیشه و روح نباشد بلکه تمام ذرات وجود انسان را به حرکت وادارد و آخرین سعی و تلاش خود را در این راه به کار بندد.
3- همه اینها توأم با «ایمان» باشد، ایمانی ثابت و استوار، چرا که تصمیم و تلاش هنگامی به ثمر میرسد که از انگیزه صحیحی، سر چشمه گیرد و آن انگیزه چیزی جز ایمان به خدا نمیتواند باشد.
(آیه 20)- در اینجا ممکن است این توهّم پیش آید که نعمتهای دنیا، تنها سهم دنیا پرستان خواهد شد و آخرت طلبان از آن محروم میگردند، آیه به این توهّم پاسخ میگوید که: «ما هر یک از این گروه و آن گروه را از اعطای پروردگارت میدهیم و امداد میکنیم» (کُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ).
«چرا که بخشش پروردگارت از هیچ کس ممنوع نیست» و گبر و ترسا و مؤمن و مسلم همه از خان نعمتش وظیفه میخورند (وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً).
(آیه 21)- این آیه یک اصل اساسی را در همین رابطه بازگو میکند و آن اینکه: همان گونه که تفاوت تلاشها در این دنیا باعث تفاوت در بهره گیریهاست، در کارهای آخرت نیز همین اصل کاملا حاکم است، با این تفاوت که این دنیا محدود
[شماره صفحه واقعی : 627]
است و تفاوتهایش هم محدود، ولی آخرت نامحدود، و تفاوتهایش نیز نامحدود است، میگوید: «بنگر! چگونه بعضی از آنها را بر بعضی دیگر (بخاطر تفاوت در سعی و کوششان) برتری دادیم، اما آخرت درجاتش بزرگتر و برتریش بیشتر است»! (انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا).
در آیات بسیاری، مدح و تمجید از دنیا یا امکانات مادی آن شده است. ولی با این همه اهمیتی که به مواهب و نعمتهای مادی داده شده، تعبیراتی که قویّا آن را تحقیر میکند در آیات قرآن به چشم میخورد.
این تعبیرات دوگانه عینا در روایات اسلامی نیز دیده میشود.
پاسخ این سؤال را با مراجعه به خود قرآن این چنین میتوان گفت که:
مواهب جهان مادی که همه از نعمتهای خداست و حتما وجودش در نظام خلقت لازم بوده و هست اگر به عنوان وسیلهای برای رسیدن به سعادت و تکامل معنوی انسان مورد بهرهبرداری قرار گیرد از هر نظر قابل تحسین است.
و اما اگر به عنوان یک هدف و نه وسیله مورد توجه قرار گیرد و از ارزشهای معنوی و انسانی بریده شود که در این هنگام طبعا مایه غرور و غفلت و طغیان و سرکشی و ظلم و بیدادگری خواهد بود، درخور هرگونه نکوهش و مذمت است.
(آیه 22)- توحید و نیکی به پدر و مادر، سر آغاز یک رشته احکام مهم اسلامی: این آیه سر آغازی است برای بیان یک سلسله از احکام اساسی اسلام که با مسأله توحید و ایمان، شروع میشود، توحیدی که خمیر مایه همه فعالیتهای مثبت و کارهای نیک سازنده است.
نخست میگوید: «هرگز معبود دیگری را با خدا قرار مده» (لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ).
نمیگوید معبود دیگری را با خدا پرستش مکن، بلکه میگوید: «قرار مده» تا معنی وسیعتری داشته باشد، یعنی نه در عقیده، نه در عمل، نه در دعا و تقاضا و نه در پرستش معبود دیگری را در کنار «اللّه» قرار مده.
[شماره صفحه واقعی : 628]
سپس به بیان نتیجه مرگبار شرک پرداخته، میگوید: اگر شریکی برای او قائل شوی «نکوهیده و بییار و یاور خواهی نشست» (فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا).
از جمله بالا استفاده میشود که شرک سه اثر بسیار بد در وجود انسان میگذارد:
1- شرک مایه ضعف و ناتوانی و زبونی و ذلت است.
2- شرک، مایه مذمت و نکوهش است، چرا که یک خط و روش انحرافی است در برابر منطق عقل و کفرانی است آشکار در مقابل نعمت پروردگار.
3- شرک سبب میشود که خداوند مشرک را به معبودهای ساختگیش واگذارد و دست از حمایتش بردارد. در نتیجه «مخذول» یعنی بدون یار و یاور خواهد شد.
(آیه 23)- بعد از اصل توحید به یکی از اساسیترین تعلیمات انسانی انبیاء ضمن تأکید مجدد بر توحید اشاره کرده، میگوید: «و پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستید و نسبت به پدر و مادر نیکی کنید»! (وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً).
قرار دادن توحید یعنی اساسیترین اصل اسلامی در کنار نیکی به پدر و مادر تأکید دیگری است بر اهمیت این دستور اسلامی.
سپس به بیان یکی از مصداقهای روشن نیکی به پدر و مادر پرداخته، میگوید:
«هرگاه یکی از آن دو، یا هر دو آنها، نزد تو به سن پیری و شکستگی برسند (آن چنان که نیازمند به مراقبت دائمی تو باشند از هرگونه محبت در مورد آنها دریغ مدار، و کمترین اهانتی به آنان مکن، حتی) سبکترین تعبیر نامؤدبانه یعنی: اف به آنها مگو» (إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ).
«و بر سر آنها فریاد مزن» (وَ لا تَنْهَرْهُما).
بلکه «با گفتار سنجیده و لطیف و بزرگوارانه با آنها سخن بگو» (وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً).
[شماره صفحه واقعی : 629]
(آیه 24)- و نهایت فروتنی را در برابر آنها بنما «و بالهای تواضع خود را در برابرشان از محبت و لطف فرود آر» (وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ).
«و بگو: بار پروردگارا! آنها را مشمول رحمت خویش قرار ده همان گونه که در کودکی مرا تربیت کردهاند» (وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً).
اگر پدر و مادر آن چنان مسن و ناتوان شوند که به تنهایی قادر بر حرکت و دفع آلودگیها از خود نباشند، فراموش نکن که تو هم در کودکی چنین بودی و آنها از هرگونه حمایت و محبت از تو دریغ نداشتند محبت آنها را جبران نما.
(آیه 25)- و از آنجا که گاهی در رابطه با حفظ حقوق پدر و مادر و احترام آنها و تواضعی که بر فرزند لازم است ممکن است لغزشهایی پیش بیاید که انسان آگاهانه یا ناآگاه به سوی آن کشیده شود در این آیه میگوید: «پروردگار شما به آنچه در دل و جان شماست از شما آگاهتر است» (رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِکُمْ).
چرا که علم او در همه زمینهها حضوری و ثابت و ازلی و ابدی و خالی از هرگونه اشتباه است در حالی که علوم شما واجد این صفات نیست.
بنابراین اگر بدون قصد طغیان و سرکشی در برابر فرمان خدا لغزشی در زمینه احترام و نیکی به پدر و مادر از شما سر زند و بلافاصله پیشمان شدید و در مقام جبران برآیید مسلما مشمول عفو خدا خواهید شد: «اگر شما صالح باشید (و توبه کار) خداوند توبه کاران را میآمرزد»! (إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً).
به عنوان نمونه به چند قسمت اشاره میکنیم:
الف) در چهار سوره از قرآن مجید نیکی به والدین بلافاصله بعد از مسأله توحید قرار گرفته این هم ردیف بودن بیانگر این است که اسلام تا چه حد برای پدر و مادر احترام قائل است.
ب) اهمیت این موضوع تا آن پایه است که هم قرآن و هم روایات صریحا
[شماره صفحه واقعی : 630]
توصیه میکنند که حتی اگر پدر و مادر کافر باشند رعایت احترامشان لازم است.
ج) شکرگزاری در برابر پدر و مادر در قرآن مجید در ردیف شکرگزاری در برابر نعمتهای خدا قرار داده شده است.
د) قرآن حتی کمترین بیاحترامی را در برابر پدر و مادر اجازه نداده است.
ه) با این که جهاد یکی از مهمترین برنامههای اسلامی است، مادامی که جنبه وجوب عینی پیدا نکند یعنی داوطلب به قدر کافی باشد، بودن در خدمت پدر و مادر از آن مهمتر است، و اگر موجب ناراحتی آنها شود، جایز نیست.
و) پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: «بترسید از این که عاق پدر و مادر و مغضوب آنها شوید، زیرا بوی بهشت از پانصد سال راه به مشام میرسد، ولی هیچگاه کسانی که مورد خشم پدر و مادر هستند بوی آن را نخواهند یافت».
در حدیث دیگری از امام کاظم علیه السّلام میخوانیم: «کسی نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمد و از حق پدر و فرزند سؤال کرد، فرمود: «باید او را با نام صدا نزند (بلکه بگوید پدرم!) و جلوتر از او راه نرود، و قبل از او ننشیند، و کاری نکند که مردم به پدرش بدگویی کنند» نگویند خدا پدرت را نیامرزد که چنین کردی!
(آیه 26)- رعایت اعتدال در انفاق و بخشش: در اینجا فصل دیگری از سلسله احکام اصولی اسلام را در رابطه با ادای حق خویشاوندان و مستمندان و در راه ماندگان، و همچنین انفاق را بطور کلی، دور از هرگونه اسراف و تبذیر بیان میکند.
نخست میگوید: «و حقّ نزدیکان را بپرداز» (وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ).
«ذَا الْقُرْبی» مفهوم وسیعی دارد و همه خویشاوندان را شامل میشود، گرچه اهل بیت پیامبر از روشنترین مصداقهای آن میباشند و شخص پیامبر از روشنترین افراد مخاطب به این آیه است.
«و (همچنین حق) مستمندان و در راه مانده را» (وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ).
در عین حال «هرگز دست به تبذیر نیالای» (وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً). و بیش از حد استحقاق به آنها انفاق مکن.
دقت در مسأله اسراف و تبذیر تا آن حد است که در حدیثی میخوانیم:
[شماره صفحه واقعی : 631]
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از راهی عبور میکرد، یکی از یارانش به نام سعد مشغول وضو گرفتن بود، و آب زیاد میریخت، فرمود: چرا اسراف میکنی ای سعد! عرض کرد: آیا در آب وضو نیز اسراف است؟ فرمود: نعم و ان کنت علی نهر جار «آری! هر چند در کنار نهر جاری باشی».
(آیه 27)- این آیه به منزله استدلال و تأکیدی بر نهی از تبذیر است، میفرماید: «تبذیرکنندگان برادران شیاطینند» (إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ). چرا که نعمتهای خدا را کفران میکنند.
«و شیطان، در برابر پروردگارش بسیار ناسپاس بود» (وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً).
زیرا خداوند نیرو و توان و هوش و استعداد فوق العادهای به او داده بود، و او این همه نیرو را در غیر موردش یعنی در طریق اغوا و گمراهی مردم صرف کرد.
(آیه 28)- و از آنجا که گاهی مسکینی به انسان رو میآورد و امکاناتی برای پاسخ گویی به نیاز او در اختیارش نیست، این آیه طرز برخورد صحیح با نیازمندان را در چنینی شرایطی بیان کرده، میگوید: «هرگاه از آنان [مستمندان] روی برتابی (به خاطر نداشتن امکانات و) انتظار رحمت پروردگارت را داشته باشی (تا گشایشی در کارت پدید آید و به آنها کمک کنی) با گفتار نرم و آمیخته با لطف با آنها سخن بگو» حتی اگر میتوانی وعده آینده را به آنها بده و مأیوسشان نساز (وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُوراً).
(آیه 29)- و از آنجا که رعایت اعتدال در همه چیز حتی در انفاق و کمک به دیگران شرط است در این آیه روی این مسأله تأکید کرده، میگوید: «و هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن» و ترک انفاق و بخشش منما (وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ).
این تعبیر کنایه لطیفی است از این که دست دهنده داشته باش، و همچون بخیلان که گویی دستهایشان به گردنشان با غل و زنجیر بسته است و قادر به کمک و انفاق نیستند مباش.
[شماره صفحه واقعی : 632]
«و بیش از حدّ (نیز) دست خود را مگشای، تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرومانی»! (وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً).
(آیه 30)- در اینجا این سؤال مطرح میشود که اصلا چرا بعضی از مردم محروم و نیازمند و مسکین هستند که لازم باشد ما به آنها انفاق کنیم آیا بهتر نبود خداوند خودش به آنها هر چه لازم بود میداد تا نیازی نداشته باشند که ما به آنها انفاق کنیم.
این آیه گویی اشاره به پاسخ همین سؤال است، میفرماید: «خداوند روزیش را بر هر کس بخواهد گشاده میدارد و بر هر کس بخواهد تنگ، چرا که او نسبت به بندگانش آگاه و بیناست» (إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً).
این یک آزمون برای شماست و گر نه برای او همه چیز ممکن است، او میخواهد به این وسیله شما را تربیت کند، و روح سخاوت و فداکاری و از خودگذشتگی را در شما پرورش دهد.
به علاوه بسیاری از مردم اگر کاملا بینیاز شوند راه طغیان و سرکشی پیش میگیرند، و صلاح آنها این است که در حد معینی از روزی باشند، حدی که نه موجب فقر گردد نه طغیان.
از همه اینها گذشته وسعت و تنگی رزق در افراد انسان- به جز موارد استثنائی یعنی از کار افتادگان و معلولین- بستگی به میزان تلاش و کوشش آنها دارد و این که میفرماید خدا روزی را برای هر کس بخواهد تنگ و یا گشاده میدارد، این خواستن هماهنگ با حکمت اوست و حکمتش ایجاب میکند که هر کس تلاشش بیشتر باشد سهمش فزونتر و هر کس کمتر باشد محرومتر گردد.
(آیه 31)- شش حکم مهم- در تعقیب بخشهای مختلفی از احکام اسلامی که در آیات گذشته آمد در اینجا به بخش دیگری از این احکام پرداخته و شش حکم مهم را ضمن پنج آیه با عباراتی کوتاه اما پرمعنی و دلنشین شرح میدهد.
1- نخست به یک عمل زشت- جاهلی که از فجیعترین گناهان بود- اشاره
[شماره صفحه واقعی : 633]
کرده، میگوید: «و فرزندان خود را از ترس فقر به قتل نرسانید» (وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ).
روزی آنها بر شما نیست، «آنها و شما را ما روزی میدهیم» (نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ).
«چرا که قتل آنها گناه بزرگی بوده و هست» (إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً).
از این آیه به خوبی استفاده میشود که وضع اقتصادی اعراب جاهلی آنقدر سخت و ناراحت کننده بوده که حتی گاهی فرزندان دلبند خود را- اعم از پسر و دختر- از ترس عدم توانایی اقتصادی به قتل میرساندند.
البته همین جنایت در شکل دیگری در عصر ما و حتی به اصطلاح در مترقیترین جوامع انجام میگیرد، و آن اقدام به سقط جنین در مقیاس بسیار وسیع به خاطر جلوگیری از افزایش جمعیت و کمبودهای اقتصادی است.
(آیه 32)- دوم: گناه بزرگ دیگری که این آیه به آن اشاره میکند مسأله زنا و عمل منافی عفت است میگوید: «و نزدیک زنا نشوید چرا که عمل بسیار زشتی است و راه و روش بدی است» (وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلًا).
نمیگوید زنا نکنید، بلکه میگوید به این عمل شرمآور نزدیک نشوید، این تعبیر اشاره لطیفی به این است که آلودگی به زنا غالبا مقدماتی دارد که انسان را تدریجا به آن نزدیک میکند، «چشم چرانی» یکی از مقدمات آن است، «برهنگی و بیحجابی» مقدمه دیگر، «کتابهای بدآموز» و «فیلمهای آلوده» و «نشریات فاسد» و «کانونهای فساد» هر یک مقدمهای برای این کار محسوب میشود.
همچنین خلوت با اجنبیه (یعنی بودن مرد و زن نامحرم در یک مکان خالی و تنها) عامل وسوسه انگیز دیگری است.
بالاخره ترک ازدواج برای جوانان، و سختگیریهای بیدلیل طرفین در این زمینه همه از عوامل «قرب به زنا» است که در آیه فوق با یک جمله کوتاه از همه آنها نهی میکند، و در روایات اسلامی نیز هر کدام جداگانه مورد نهی قرار گرفته است.
[شماره صفحه واقعی : 634]
1- پیدایش هرج و مرج در نظام خانواده، و از میان رفتن رابطه فرزندان و پدران، رابطهای که وجودش نه تنها سبب شناخت اجتماعی است، بلکه موجب حمایت کامل از فرزندان میگردد.
زیرا در جامعهای که فرزندان نامشروع و بیپدر فراوان گردند روابط اجتماعی که بر پایه روابط خانوادگی بنیان شده سخت دچار تزلزل میگردد.
از این گذشته از عنصر محبت که نقش تعیین کنندهای در مبارزه با جنایتها و خشونتها دارد محروم میشوند، و جامعه انسانی به یک جامعه کاملا حیوانی توأم با خشونت در همه ابعاد، تبدیل میگردد.
2- تجربه نشان داده و علم ثابت کرده است که این عمل باعث اشاعه انواع بیماریهاست و با تمام تشکیلاتی که برای مبارزه با عواقب و آثار آن امروز فراهم کردهاند باز آمار نشان میدهد که تا چه اندازه افراد از این راه سلامت خود را از دست داده و میدهند.
3- نباید فراموش کرد که هدف از ازدواج تنها مسأله اشباع غریزه جنسی نیست بلکه اشتراک در تشکیل زندگی و انس روحی و آرامش فکری، و تربیت فرزندان و همکاری در همه شئون حیات از آثار ازدواج است که بدون اختصاص زن و مرد به یکدیگر و تحریم «زنا» هیچ یک از اینها امکان پذیر نیست.
(آیه 33)- سوم: حکم دیگر که این آیه به آن اشاره میکند احترام خون انسانها و حرمت شدید قتل نفس است میگوید: «و کسی که خداوند خونش را حرام کرده است به قتل نرسانید مگر (آنجا که) به حق باشد» (وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ).
نه تنها قتل نفس بلکه کمترین و کوچکترین آزار یک انسان از نظر اسلام مجازات دارد، و میتوان با اطمینان گفت این همه احترام که اسلام برای خون و جان و حیثیت انسان قائل شده است در هیچ آئینی وجود ندارد.
ولی مواردی پیش میآید که احترام خون برداشته میشود، و این در مورد
[شماره صفحه واقعی : 635]
کسانی است که مرتکب قتل و یا گناهی همانند آن شدهاند، لذا در آیه فوق با جمله «إِلَّا بِالْحَقِّ» این گونه افراد را استثناء میکند.
البته احترام به خون انسانها در اسلام مخصوص مسلمانها نیست، بلکه غیر مسلمانانی که با مسلیمن سر جنگ ندارند و در یک زندگی مسالمت آمیز با آنها به سر میبرند، جان و مال و ناموسشان محفوظ است و تجاوز به آن حرام و ممنوع.
سپس به حق قصاص که برای اولیای دم ثابت است اشاره کرده، میگوید:
«و کسی که مظلوم کشته شود برای ولی او سلطه قرار دادیم» سلطه قصاص قاتل (وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً).
اما در عین حال «او نباید (بیش از حق خود مطالبه کند و) در قتل اسراف نماید چرا که او مورد حمایت است» (فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً).
آری! اولیای مقتول مادام که در مرز اسلام گام برمیدارند و از حد خود تجاوز نکردهاند مورد نصرت الهی هستند.
این جمله اشاره به اعمالی است که در زمان جاهلیت وجود داشت، و امروزه نیز گاهی صورت میگیرد که احیانا در برابر کشته شدن یک نفر از یک قبیله، قبیله مقتول خونهای زیادی را میریزند و یا این که در برابر کشته شدن یک نفر، افراد بیگناه و بیدفاع دیگری غیر از قاتل را به قتل میرسانند.
(آیه 34)- چهارم: این آیه چهارمین دستور از این سلسله احکام را شرح میدهد نخست به اهمیت حفظ مال یتیمان پرداخته و با لحنی مشابه آنچه در مورد عمل منافی عفت در آیات قبل گذشت میگوید: «و به اموال یتیمان نزدیک نشوید» (وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ).
نه تنها اموال یتیمان را نخورید بلکه حتی حریم آن را کاملا محترم بشمارید.
ولی از آنجا که ممکن است این دستور دستاویزی گردد برای افراد ناآگاه که تنها به جنبههای منفی مینگرند، و سبب شود که اموال یتیمان را بدون سرپرست بگذارند و به دست حوادث بسپارند، لذا بلافاصله استثناء روشنی برای این حکم ذکر کرده، میگوید: «مگر به طریقی که بهترین شیوهها است» (إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ).
[شماره صفحه واقعی : 636]
بنابراین هرگونه تصرفی در اموال یتیمان که به منظور حفظ، اصلاح، تکثیر و اضافه کردن بوده باشد، مجاز است.
البته این وضع تا زمانی ادامه دارد که به حدّ رشد فکری و اقتصادی برسد آن گونه که قرآن در ادامه آیه مورد بحث از آن یاد میکند: «تا زمانی که به حد بلوغ (و قدرت) برسد» (حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ).
5- سپس به مسأله وفای به عهد پرداخته، میگوید: «به عهد خود وفا کنید چرا که از وفای به عهد سؤال میشود» (وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا).
بسیاری از روابط اجتماعی و خطوط نظام اقتصادی و مسائل سیاسی همگی بر محور عهدها و پیمانها دور میزند که اگر تزلزلی در آنها پیدا شود به زودی نظام اجتماع فرو میریزد.
(آیه 35)- ششم: آخرین حکم در رابطه با عدالت در پیمانه و وزن و رعایت حقوق مردم و مبارزه با کم فروشی است، میفرماید: «و هنگامی که با پیمانه چیزی را میسنجید حق آن را اداء کنید» (وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ).
«و با میزان و ترازوی صحیح و مستقیم وزن کنید» (وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ).
«چرا که این کار به سود شماست، و سر انجامش (از همه) بهتر است» (ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا).
اصولا حق و عدالت و نظم و حساب در همه چیز و همه جا یک اصل اساسی و حیاتی است، و اصلی است که بر کل عالم هستی حکومت میکند، و هرگونه انحراف از این اصل، خطرناک و بد عاقبت است، مخصوصا کم فروشی سرمایه اعتماد و اطمینان را که رکن مهم مبادلات است از بین میبرد، و نظام اقتصادی را به هم میریزد.
(آیه 36)- تنها از علم پیروی کن: در آیات گذشته یک سلسله از اصولیترین تعلیمات و احکام اسلامی را خواندیم در اینجا به آخرین بخش از این احکام میرسیم که در آن به چند حکم مهم اشاره شده است.
[شماره صفحه واقعی : 637]
1- نخست سخن از لزوم تحقیق در همه چیز به میان آورده، میفرماید:
«و از آنچه به آن آگاهی نداری پیروی مکن» (وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ).
نه در عمل شخصی خود از غیر علم پیروی کن، و نه به هنگام قضاوت در باره دیگران، نه شهادت به غیر علم بده، و نه به غیر علم اعتقاد پیدا کن.
و در پایان آیه دلیل این نهی را چنین بیان میکند: «زیرا گوش و چشم و دل همه مسئولند» و در برابر کارهایی که انجام دادهاند از انسان سؤال میشود (إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا).
این مسؤولیتها به خاطر آن است که سخنانی را که انسان بدون علم و یقین میگوید یا به این طریق است که از افراد غیر موثق شنیده، و یا میگوید دیدهام در حالی که ندیده، و یا در تفکر خود دچار قضاوتهای بیمأخذ و بیپایهای شده که با واقعیت منطبق نبوده است، به همین دلیل از چشم و گوش و فکر و عقل او سؤال میشود که آیا واقعا شما به این مسائل ایمان داشتید که شهادت دادید، یا قضاوت کردید، یا به آن معتقد شدید و عمل خود را بر آن منطبق نمودید؟! نادیده گرفتن این اصل نتیجهای جز هرج و مرج اجتماعی و از بین رفتن روابط انسانی و پیوندهای عاطفی نخواهد داشت.
(آیه 37)- متکبر مباش! این آیه به مبارزه با کبر و غرور برخاسته و با تعبیر زنده و روشنی مؤمنان را از آن نهی میکند، روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میگوید:
«و در روی زمین از روی کبر و غرور، گام برمدار» (وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً).
«چرا که تو نمیتوانی زمین را بشکافی! و طول قامتت به کوهها نمیرسد»! (إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا).
اشاره به این که افراد متکبر و مغرور غالبا به هنگام راه رفتن پاهای خود را محکم به زمین میکوبند تا مردم را از آمد و رفت خویش آگاه سازند، گردن به آسمان میکشند تا برتری خود را به پندار خویش بر زمینیان مشخص سازند! هدف قرآن این است که کبر و غرور را بطور کلی، محکوم کند، نه تنها در چهره خاصی یعنی راه رفتن. چرا که غرور سر چشمه بیگانگی از خدا و خویشتن،
[شماره صفحه واقعی : 638]
و اشتباه در قضاوت، و گم کردن راه حق، و پیوستن به خط شیطان، و آلودگی به انواع گناهان است.
برنامه عملی پیشوایان اسلام سرمشق بسیار آموزندهای برای هر مسلمان راستین در این زمینه است.
در سیره پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میخوانیم: هرگز اجازه نمیداد به هنگامی که سوار بود افرادی در رکاب او پیاده راه بروند و نیز میخوانیم: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بر روی خاک مینشست، و غذای ساده همچون غذای بردگان میخورد، و از گوسفند شیر میدوشید، بر الاغ برهنه سوار میشد.
در حالات علی علیه السّلام نیز میخوانیم که او برای خانه آب میآورد و گاه منزل را جارو میکرد.
و در تاریخ امام مجتبی علیه السّلام میخوانیم که با داشتن مرکبهای متعدد، بیست مرتبه پیاده به خانه خدا مشرف شد و میفرمود: من برای تواضع در پیشگاه خدا این عمل را انجام میدهم.
(آیه 38)- این آیه به عنوان تأکیدی بر تمام احکامی که در مورد تحریم شرک و قتل نفس و زنا و فرزندکشی و تصرف در مال یتیمان و آزار پدر و مادر و مانند آن در آیات پیشین گذشت میگوید: «تمام اینها گناهش نزد پروردگارت منفور است» (کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً).
از این تعبیر روشن میشود که بر خلاف گفته پیروان مکتب جبر، خدا هرگز اراده نکرده است گناهی از کسی سر بزند، چرا که اگر چنین چیزی را اراده کرده بود با کراهت و ناخشنودی که در این آیه روی آن تأکید شده است سازگار نبود.
(آیه 39)- مشرک مشو! باز برای تأکید بیشتر و این که این احکام حکیمانه همگی از وحی الهی سر چشمه میگیرد، اضافه میکند: «اینها از امور حکمت آمیزی است که پروردگارت به تو وحی فرستاده است» (ذلِکَ مِمَّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ).
اشاره به این که احکام هم از طریق حکمت عقلی، اثبات شده است، و هم از طریق وحی الهی، و اصول همه احکام الهی چنین است هر چند جزئیات آن را در
[شماره صفحه واقعی : 639]
بسیاری از اوقات با چراغ کم فروغ عقل نمیتوان تشخیص داد و تنها در پرتو نورافکن نیرومند وحی باید درک کرد.
سپس همانگونه که آغاز این احکام از تحریم شرک شروع شده بود با تأکید بر تحریم شرک آن را پایان داده، میگوید: «و هرگز (برای خداوند یگانه شریکی قائل مباش و) معبود دیگری را در کنار «اللّه» قرار مده» (وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ).
«که در جهنم افکنده میشوی سرزنش شده، و رانده (درگاه خدا) خواهی بود» (فَتُلْقی فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً).
در حقیقت شرک و دوگانه پرستی، خمیر مایه همه انحرافات و جنایات و گناهان است، لذا بیان این سلسله احکام اساسی اسلام از شرک شروع شد و به شرک نیز پایان یافت.
(آیه 40)- این آیه به یکی از افکار خرافی مشرکان اشاره کرده و پایه منطق و تفکر آنها را به این وسیله روشن میسازد و آن این که: بسیاری از آنها معتقد بودند که فرشتگان دختران خدا هستند در حالی که خودشان از شنیدن نام دختر، ننگ و عار داشتند و تولد او را در خانه خود مایه بدبختی و سرشکستگی میپنداشتند! قرآن از منطق خود آنها اتخاذ سند کرده، میگوید: «آیا پروردگار شما پسران را تنها در سهم شما قرار داد و خود از فرشتگان دخترانی انتخاب کرد» (أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً).
بدون شک فرزندان دختر همانند فرزندان پسر از مواهب الهی هستند و هیچ گونه تفاوتی از نظر ارزش انسانی ندارند.
ولی هدف قرآن این است آنها را با منطق خودشان محکوم سازد که شما چگونه افراد نادانی هستید برای پروردگارتان چیزی قائل میشوید که خود از آن ننگ و عار دارید.
سپس در پایان آیه به صورت یک حکم قاطع میگوید: «شما سخن بسیار بزرگ و کفرآمیزی میگویید» (إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِیماً).
سخنی که با هیچ منطقی سازگار نیست و از چندین جهت بیپایه است زیرا:
[شماره صفحه واقعی : 640]
1- اعتقاد به وجود فرزند برای خدا اهانت عظیمی به ساحت مقدس او است، چرا که او نه جسم است نه عوارض جسمانی دارد، نه نیاز به بقاء نسل.
2- چگونه شما فرزندان خدا را همه دختر میدانید؟ در حالی که برای دختر پایینترین منزلت را قائلید.
3- از همه گذشته این عقیده اهانتی به مقام فرشتگان الهی است که فرمانبران حقند و مقربان درگاه او. شما از شنیدن نام دختر وحشت دارید، ولی این مقربان الهی را همه دختر میدانید.
(آیه 41)- چگونه از حق فرار میکنند؟! از آنجا که سخن در آیات گذشته به مسأله توحید و شرک منتهی شد، در اینجا همان مسأله با بیان روشن و قاطعی دنبال میشود.
نخست از لجاجت فوق العاده جمعی از مشرکان در برابر دلائل مختلف توحید سخن به میان آورده، میگوید: «و ما در این قرآن انواع بیانات مؤثر را آوردیم تا آنها متذکر شوند (و در راه حق گام بردارند) ولی (گروهی از کوردلان) جز بر نفرتشان نمیافزاید» (وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ ما یَزِیدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً).
در اینجا این سؤال به ذهن میرسد که اگر این بیانات گوناگون نتیجه معکوس دارد، ذکر آنها چه فائدهای خواهد داشت؟! پاسخ این سؤال روشن است و آن این که قرآن برای یک فرد یا یک گروه خاص نازل نشده بلکه برای کل جامعه انسانی است، و مسلما همه انسانها این گونه نیستند، بلکه بسیارند کسانی که این دلائل مختلف را میشنوند و راه حق را باز مییابند، و همین اثر، برای نزول این آیات، کافی است، هر چند کوردلانی از آن نتیجه معکوس بگیرند.
(آیه 42)- این آیه به یکی از دلائل توحید، اشاره میکند که در لسان دانشمندان و فلاسفه به عنوان «دلیل تمانع» معروف شده است.
میگوید: ای پیامبر! «به آنها بگو: اگر با خداوند قادر متعال، خدایان دیگری بود- آنچنان که آنها میپندارند- این خدایان سعی میکردند راهی به خداوند بزرگ
[شماره صفحه واقعی : 641]
صاحب عرش پیدا کنند» و بر او غالب شوند (قُلْ لَوْ کانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَما یَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلًا).
زیرا طبیعی است که هر صاحب قدرتی میخواهد قدرت خود را کاملتر و قلمرو حکومت خویش را بیشتر کند و اگر راستی خدایانی وجود داشت این تنازع و تمانع بر سر قدرت و گسترش حکومت در میان آنها در میگرفت.
(آیه 43)- و از آنجا که در تعبیرات مشرکان، خداوند بزرگ تا سر حد یک طرف نزاع تنزل کرده است، در این آیه بلافاصله میگوید: «خداوند از آنچه آنها میگویند پاک و منزه است و (از آنچه میاندیشند) بسیار برتر و بالاتر است» (سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً).
(آیه 44)- سپس برای اثبات عظمت مقام پروردگار و این که از خیال و قیاس و گمان و وهم مشرکان است، به بیان تسبیح موجودات جهان در برابر ذات مقدسش پرداخته، میگوید: «آسمانهای هفتگانه و زمین و کسانی که در آنها هستند همگی تسبیح خدا میگویند» (تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ).
نه تنها آسمانها و زمین، بلکه «هیچ موجودی نیست مگر این که تسبیح و حمد خدا میگوید ولی شما تسبیح آنها را درک نمیکنید» (وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ).
عالم شگرف هستی با آن نظام عجیبش با آن همه رازها و اسرار، با آن عظمت خیره کنندهاش و با آن ریزه کاریهای حیرت زا همگی «تسبیح و حمد» خدا میگویند.
با این حال «او بردبار و آمرزنده است» (إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً). و شما را به خاطر شرک و کفرتان فورا مؤاخذه نمیکند، بلکه به مقدار کافی مهلت میدهد و درهای توبه را به روی شما باز میگذارد تا اتمام حجت شود.
(آیه 45)
این آیه در باره گروهی از مشرکان نازل شده که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را به هنگامی که در شب تلاوت قرآن میکرد و در کنار خانه کعبه نماز میگذارد آزار میدادند، و او را با سنگ میزدند و مانع دعوت مردم به اسلام میشدند.
خداوند به لطفش چنان کرد که آنها نتوانند او را آزار دهند- و شاید این از
[شماره صفحه واقعی : 642]
طریق رعب و وحشتی بود که از پیامبر در دل آنها افکند.
بیخبران مغرور و موانع شناخت- به دنبال آیات گذشته این سؤال برای بسیاری پیش میآید که با وضوح مسأله توحید به طوری که همه موجوات جهان به آن گواهی میدهند چرا مشرکان این واقعیت را نمیپذیرند؟ چرا آنها این آیات گویا و رسای قرآن را میشنوند و بیدار نمیشوند؟! آیه میگوید: «ای پیامبر! هنگامی که قرآن میخوانی میان تو و آنها که ایمان به آخرت ندارند، حجاب و پوششی نامرئی قرار میدهیم» (وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً).
این حجاب و پرده، همان لجاجت و تعصب و خودخواهی و غرور و جهل و نادانی بود که حقایق قرآن را از دیدگاه فکر و عقل آنها مکتوم میداشت و به آنها اجازه نمیداد حقایق روشنی همچون توحید و معاد و صدق دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و مانند آن را درک کنند.
اینجاست که میگوییم: اگر کسی بخواهد صراط مستقیم حق را بپوید و از انحراف و گمراهی در امان بماند باید قبل از هر چیز در اصلاح خویشتن بکوشد.
(آیه 47)- در این آیه اضافه میکند: «هنگامی که به سخنان تو گوش فرا میدهند، ما بهتر میدانیم برای چه گوش فرا میدهند» (نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ).
«و (همچنین) در آن هنگام که با هم نجوا میکنند» (وَ إِذْ هُمْ نَجْوی).
[شماره صفحه واقعی : 643]
«آنگاه که ستمگران (به مؤمنان) میگویند: شما جز از انسانی که افسون شده، پیروی نمیکنید» (إِذْ یَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً).
در حقیقت آنها به منظور درک حقیقت به سراغ تو نمیآیند و سخنانت را با گوش جان نمیشنوند، بلکه هدفشان آن است که بیایند و اخلال کنند، وصله بچسبانند و مؤمنان را- اگر بتوانند- از راه به در برند.
(آیه 48)
«ابن عباس» میگوید: ابو سفیان و ابو جهل و غیر آنها گاهی نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میآمدند و به سخنان او گوش فرا میدادند، روزی یکی از آنها به دیگران گفت: اصلا من نمیفهمم محمّد چه میگوید؟ فقط میبینم لبهای او حرکت میکند ولی ابو سفیان گفت: فکر میکنم بعضی از سخنانش حق است، أبو جهل اظهار داشت او دیوانه است، و ابو لهب اضافه کرد: او کاهن است، دیگری گفت: او شاعر است و به دنبال این سخنان ناموزون و نسبتهای ناروا آیه نازل گشت.
در این آیه باز روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، ضمن عبارت کوتاهی پاسخ دندانشکنی به این گروه گمراه میدهد و میگوید: «بنگر چگونه برای تو مثل میزنند (یکی ساحرت میخواند دیگری مسحور، یکی کاهن و دیگری مجنون) و از همین رو آنها گمراه شدهاند و قدرت پیدا کردن راه حق را ندارند» (انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا).
نه این که راه ناپیدا باشد و چهره حق مخفی بلکه آنها چشم بینا ندارند، و عقل و خرد خود را به خاطر بغض و جهل و تعصب و لجاج از کار انداختهاند.
(آیه 49)- رستاخیز قطعی است! در آیات گذشته سخن از «توحید» و مبارزه با شرک بود، اما در اینجا سخن از «معاد» که در همه جا مکمل مسأله توحید است به میان آمده، و به سه سؤال و یا سه ایراد منکران معاد پاسخ گفته شده است:
«و آنها گفتند: آیا هنگامی که ما به استخوانهای پوسیده تبدیل و پراکنده شدیم دگر بار آفرینش تازهای خواهیم یافت»؟ (وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً).
این تعبیر نشان میدهد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همواره در دعوت خود سخن از مسأله
[شماره صفحه واقعی : 644]
«معاد جسمانی» میگفت که این جسم بعد از متلاشی شدن باز میگردد، و گر نه هرگاه سخن تنها از معاد روحانی بود این گونه ایرادهای مخالفان به هیچ وجه معنی نداشت.
(آیه 50)- قرآن در پاسخ آنها میگوید: «بگو: (استخوان پوسیده و خاک شده که سهل است) شما سنگ باشید یا آهن» باز خدا قادر است لباس حیات در تنتان بپوشاند (قُلْ کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِیداً).
(آیه 51)- «یا هر مخلوقی که در نظر شما از آن هم سختتر است» و از حیات و زندگی دورتر میباشد، باز خدا قادر است شما را به زندگی مجدّد بازگرداند (أَوْ خَلْقاً مِمَّا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ).
دومین ایراد آنها این بود که میگفتند: بسیار خوب اگر بپذیریم که این استخوانهای پوسیده و متلاشی شده قابل بازگشت به حیات است چه کسی قدرت انجام این کار را دارد، چرا که این تبدیل را یک امر بسیار پیچیده و مشکل میدانستند «پس آنها میگویند: چه کسی ما را باز میگرداند»؟ (فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنا).
پاسخ این سؤال را قرآن چنین میگوید: «به آنها بگو: همان کسی که شما را بار اول آفرید» (قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ).
سر انجام به سومین ایراد آنها پرداخته، میگوید: «پس آنها سر خود را از روی تعجب و انکار به سوی تو تکان میدهند و میگویند: چه زمانی این معاد واقع میشود»؟ (فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتی هُوَ).
آنها در حقیقت با این ایراد خود میخواستند این مطلب را منعکس کنند که به فرض این ماده خاکی قابل تبدیل به انسان باشد، و قدرت خدا را نیز قبول کنیم، اما این یک وعده نسیه بیش نیست و معلوم نیست در چه زمانی واقع میشود؟
قرآن در پاسخشان میگوید: «به آنها بگو: شاید زمان آن نزدیک باشد» (قُلْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَرِیباً).
و البته نزدیک است چرا که مجموعه عمر این جهان هرچه باشد در برابر زندگی بیپایان در سرای دیگر لحظه زود گذری بیش نیست.
[شماره صفحه واقعی : 645]
و از این گذشته، اگر قیامت در مقیاسهای کوچک و محدود ما دور به نظر برسد آستانه قیامت که مرگ است به همه ما نزدیک است چرا که مرگ قیامت صغری است «اذا مات الانسان قامت قیامته»، درست است که مرگ، قیامت کبری نیست ولی یادآور آن است.
(آیه 52)- در این آیه بیآنکه تاریخ دقیقی از قیامت ذکر کند بعضی از خصوصیات آن را چنین بیان میکند: «این بازگشت به حیات «همان روز (ی خواهد بود) که شما را (از قبرهایتان) فرا میخواند، شما هم اجابت میکنید در حالی که حمد او را میگویید» (یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ).
و آن روز است که فاصله مرگ و رستاخیز یعنی دوران برزخ را کوتاه خواهید شمرد «و میپندارید تنها مدت کوتاهی (در جهان برزخ) درنگ کردهاید» (وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا).
(آیه 53)- برخورد منطقی با همه مخالفان: از آنجا که در آیات پیشین سخن از مبدأ و معاد و دلائلی بر این دو مسأله مهم اعتقادی در میان بود، در اینجا روش گفتگو و استدلال با مخالفان مخصوصا مشرکان را میآموزد چرا که مکتب هر قدر عالی باشد و منطق قوی و نیرومند ولی اگر با روش صحیح بحث و مجادله توأم نگردد و به جای لطف و محبت، خشونت بر آن حاکم گردد، بیاثر خواهد بود.
لذا آیه میگوید: «و به بندگان من بگو: سخنی را بگویند که بهترین باشد» (وَ قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ).
بهترین از نظر محتوی، بهترین از نظر طرز بیان، و بهترین از جهت توأم بودن با فضائل اخلاقی و روشهای انسانی.
«چرا که (اگر قول احسن را ترک گویند و به خشونت در کلام و مخاصمه و لجاج برخیزند) شیطان در میان آنها فساد و فتنه میکند» (إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ).
و فراموش نکنید شیطان در کمین نشسته و بیکار نیست «زیرا شیطان از آغاز دشمن آشکاری برای انسان بوده است» (إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِیناً).
[شماره صفحه واقعی : 646]
گاهی مؤمنان تازه کار طبق روشی که از پیش داشتند با هر کس که در عقیده با آنها مخالف بود به خشونت میپرداختند.
از این گذشته تعبیرات توهین آمیز مخالفان نسبت به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که بعضی از آنها در آیات پیشین گذشت مانند مسحور، مجنون، کاهن، شاعر، گاهی سبب میشد که مؤمنان عنان اختیار را از دست بدهند و به مقابله با آنها در یک مشاجره لفظی خشن برخیزند و هرچه میخواهند بگویند.
«قرآن» مؤمنان را از این کار باز میدارد و دعوت به نرمش و لطافت در بیان و انتخاب بهترین کلمات را میکند تا از فساد شیطان بپرهیزند.
(آیه 54)- این آیه اضافه میکند: «پروردگار شما از حال شما آگاهتر است اگر بخواهد شما را مشمول رحمت خویش قرار میدهد، و اگر بخواهد مجازاتتان خواهد کرد» (رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ).
در پایان آیه روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده و به عنوان دلداری و پیشگیری از ناراحتی فوق العاده پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از عدم ایمان مشرکان میفرماید: «و ما تو را و کیل بر آنها نفرستادهایم» که ملزم باشی حتما آنها ایمان بیاورند (وَ ما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلًا).
وظیفه تو ابلاغ آشکار و دعوت مجدّانه به سوی حق است، اگر ایمان آوردند چه بهتر و گر نه زیانی به تو نخواهد رسید.
(آیه 55)- این آیه سخن را از این فراتر میبرد و میگوید: خدا تنها آگاه از حال شما نیست بلکه: «پروردگارت نسبت به حال همه کسانی که در آسمانها و زمین هستند، از همه آگاهتر است» (وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ).
سپس اضافه میکند: «و ما بعضی از پیامبران را بر بعضی دیگر فضیلت بخشیدیم و به داود کتاب زبور دادیم» (وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً).
این جمله در حقیقت پاسخ به یکی از ایرادات مشرکان است، که با تعبیر تحقیر آمیز میگفتند: آیا خداوند شخص دیگری را نداشت که محمد یتیم را به
[شماره صفحه واقعی : 647]
نبوّت انتخاب کرد؟ وانگهی چه شد که او سر آمد همه پیامبران و خاتم آنها شد؟! قرآن میگوید: این جای تعجب نیست خداوند از ارزش انسانی هر کس آگاه است و پیامبران خود را از میان همین توده مردم برگزیده، یکی را به عنوان خلیل اللّهی مفتخر ساخت، دیگری را کلیم اللّه، و دیگری را روح اللّه قرار داد، پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله را به عنوان حبیب اللّه برگزید و خلاصه بعضی را بر بعضی فضیلت بخشید، طبق موازینی که خودش میداند و حکمتش اقتضا میکند.
با این که داود دارای حکومت عظیم و کشور پهناوری بود، خداوند این را افتخار او قرار نمیدهد بلکه کتاب زبور را افتخار او میشمرد تا مشرکان بدانند عظمت یک انسان به مال و ثروت و داشتن قدرت و حکومت ظاهری نیست و یتیم و بیمال بودن دلیلی بر تحقیر نخواهد شد.
(آیه 56)- در این آیه باز سخن از مشرکان است و در تعقیب بحثهای گذشته به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله میگوید: «به آنها بگو: معبودهایی را که غیر خدا شایسته پرستش میپندارید بخوانید، آنها نه قدرت دارند مشکلات و گرفتاریها را از شما برطرف سازند و نه دگرگونی در آن ایجاد کنند» (قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لا تَحْوِیلًا).
در حقیقت این آیه همانند بسیاری دیگر از آیات قرآن، منطق و عقیده مشرکان را از این راه ابطال میکند که پرستش و عبادت آلهه یا به خاطر جلب منفعت است یا دفع زیان، در حالی که اینها قدرتی از خود ندارند که مشکلی را برطرف سازند و نه حتی مشکلی را جابهجا کنند.
تعبیر به «الَّذِینَ» در این آیه بیانگر آن است که منظور همه معبودهای غیر اللّه نیست، بلکه معبودهایی همچون فرشتگان و حضرت مسیح علیه السلام و مانند آنهاست.
(آیه 57)- این آیه در حقیقت دلیلی است برای آنچه در آیه قبل گفته شد، میگوید: میدانید چرا آنها قادر نیستند مشکلی را از دوش شما، بدون اذن پروردگار بردارند برای این که خودشان برای حل مشکلات به در خانه خدا میروند، خودشان سعی دارند به ذات پاک او تقرب جویند و هرچه میخواهند از او
[شماره صفحه واقعی : 648]
بخواهند: «کسانی را که آنان میخوانند، خودشان وسیلهای (برای تقرّب) به پروردگارشان میجویند» (أُولئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلی رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ).
«وسیلهای هر چه نزدیکتر» (أَیُّهُمْ أَقْرَبُ).
«و به رحمت او امیدوارند» (وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ).
«و از عذاب او میترسند» (وَ یَخافُونَ عَذابَهُ).
«چرا که عذاب پروردگارت (چنان شدید میباشد که) همواره درخور پرهیز و وحشت است» (إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ کانَ مَحْذُوراً).
(آیه 58)- تسلیم بهانه جویان نشو! به دنبال بحثهایی که با مشرکان در زمینه توحید و معاد در آیات گذشته خواندیم این آیه آنها را با گفتار بیدار کنندهای اندرز میدهد و پایان و فناء این دنیا را در مقابل دیدگان عقلشان مجسّم میسازد تا بدانند این سرا، سرای فانی است، و سرای بقا جای دیگر است، و خود را برای مقابله با نتائج اعمالشان آماده سازند میگوید: «و هیچ آبادی در روی زمین نیست مگر این که ما آن را قبل از روز قیامت هلاک میکنیم، یا به عذاب شدیدی گرفتارش میسازیم» (وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِیداً).
بدکاران ستمگر و طاغیان گردنکش را به وسیله عذاب نابود میکنیم و دیگران را با مرگ طبیعی و یا حوادثی معمولی.
بالاخره این جهان پایان میگیرد و همه راه فنا را میپیمایند «و این (یک اصل مسلّم و قطعی است که) در کتاب الهی [لوح محفوظ] ثبت است» (کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً).
(آیه 59)- در اینجا این ایراد برای مشرکان باقی میماند که خوب ما بحثی نداریم ایمان بیاوریم، اما به این شرط که پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله هر معجزهای را که ما پیشنهاد میکنیم انجام دهد، و در واقع به بهانه جوییهای ما تن در دهد.
قرآن در پاسخ آنها میگوید: «هیچ چیز مانع ما نبود که این گونه معجزات را بفرستیم جز این که پیشینیان آن را تکذیب کردند» (وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیاتِ إِلَّا أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ).
[شماره صفحه واقعی : 649]
اشاره به این که: معجزاتی که دلیل صدق پیامبر است به قدر کافی فرستاده شده و اما معجزات اقتراحی و پیشنهادی شما، چیزی نیست که با آن موافقت شود، چرا که پس از مشاهده باز ایمان نخواهید آورد، اگر بپرسند به چه دلیل؟
در پاسخ گفته میشود به دلیل این که امتهای گذشته که آنها هم شرائطی کاملا مشابه شما داشتند نیز چنین پیشنهادهای بهانه جویانهای را کردند، بعدا هم ایمان نیاوردند.
سپس قرآن روی یک نمونه روشن از این مسأله انگشت گذارده، میگوید:
«و ما به قوم ثمود ناقه دادیم که روشنگر بود» (وَ آتَیْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً).
همان شتری که به فرمان خدا از کوه سر برآورد، چرا که تقاضای چنین معجزهای را کرده بودند، معجزهای روشن و روشنگر! ولی با این حال آنها ایمان نیاوردند «پس به آن ناقه ستم کردند» و او را به قتل رساندند (فَظَلَمُوا بِها).
اصولا برنامه ما این نیست که هر کسی معجزهای پیشنهاد کند پیامبر تسلیم او گردد «و ما آیات و معجزات را جز برای تخویف مردم و اتمام حجت نمیفرستیم» (وَ ما نُرْسِلُ بِالْآیاتِ إِلَّا تَخْوِیفاً).
(آیه 60)- سپس پیامبرش را در برابر سرسختی و لجاجت دشمنان دلداری داده، میگوید: اگر آنها در مقابل سخنانت این چنین لجاجت به خرج میدهند و ایمان نمیآورند مطلب تازهای نیست، «به خاطر بیاور هنگامی را که به تو گفتیم پروردگارت احاطه کامل بر مردم دارد» و از وضعشان کاملا آگاه است (وَ إِذْ قُلْنا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ).
همیشه در برابر دعوت پیامبران، گروهی پاکدل ایمان آوردهاند و گروهی متعصب و لجوج به بهانهجویی و کارشکنی و دشمنی برخاستهاند، در گذشته چنین بوده، امروز نیز چنین است.
سپس اضافه میکند: «و ما آن رؤیایی را که به تو نشان دادیم فقط برای آزمایش مردم بود» (وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ).
[شماره صفحه واقعی : 650]
«همچنین شجره معلونه [درخت نفرین شده] را که در قرآن ذکر کردهایم» آن نیز آزمایشی برای مردم است (وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ).
در پایان اضافه میکند: «ما آنها را بیم داده (و انذار) میکنیم اما جز طغیان عظیم، چیزی بر آنها نمیافزاید» (وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلَّا طُغْیاناً کَبِیراً).
چرا که اگر دل و جان آدمی آماده پذیرش حق نباشد، نه تنها سخن حق در آن اثر نمیگذارد، بلکه غالبا نتیجه معکوس میدهد و به خاطر سرسختی و مقاومت منفی بر گمراهی و لجاجتشان میافزاید- دقت کنید.
جمعی از مفسران شیعه و اهل سنت نقل کردهاند که: این خواب اشاره به جریان معروفی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در خواب دید میمونهایی از منبر او بالا میروند و پایین میآیند، بسیار از این مسأله غمگین شد، آن چنان که بعد از آن کمتر میخندید- این میمونها را به بنی امیه تفسیر کردهاند که یکی بعد از دیگری بر جای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نشستند در حالی که از یکدیگر تقلید میکردند و افرادی فاقد شخصیت بودند و حکومت اسلامی و خلافت رسول اللّه را به فساد کشیدند.
اما شجره معلونه- در قرآن ممکن است اشاره به هر گروه منافق و خبیث و مطرود درگاه خدا، مخصوصا گروههایی همانند بنی امیه و یهودیان سنگدل و لجوج و همه کسانی که در خط آنها گام برمیدارند، باشد، و شجره زقوم در قیامت تجسّمی از وجود این شجرات خبیثه در جهان دیگر است، و همه این شجرات خبیثه مایه آزمایش و امتحان مؤمنان راستین در این جهان هستند.
(آیه 61)- در اینجا قرآن به مسأله سرپیچی ابلیس از فرمان خدا مبنی بر سجده برای آدم و سرنوشت شوم او به دنبال این ماجرا اشاره میکند.
مطرح کردن این ماجرا به دنبال بحثهای گذشته پیرامون مشرکان لجوج، در واقع اشاره به این است که نمونه کامل استکبار و کفر و عصیان، شیطان بود، ببینید سرنوشتش به کجا رسید، شما پیروان او نیز همان سرنوشت را خواهید داشت.
[شماره صفحه واقعی : 651]
نخست میگوید: «و یادآور هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید و همگی جز ابلیس سجده کردند» (وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ).
این سجده یک نوع خضوع و تواضع به خاطر عظمت خلقت آدم و امتیاز او بر سایر موجودات و یا سجدهای بوده است به عنوان پرستش در برابر خداوند به خاطر آفرینش چنین مخلوق شگرفی.
ابلیس که باد کبر و غرور در سر داشت و خودخواهی و خودبینی بر عقل و هوشش پرده افکنده بود، به گمان این که خاک و گل، که منبع همه برکات و سر چشمه حیات است کم اهمیتتر از آتش است به عنوان اعتراض به پیشگاه خدا چنین «گفت: آیا من برای موجودی سجده کنم که او را از گل آفریدهای» (قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً).
(آیه 46)- این آیه اضافه میکند: «بر دلهایشان پوششهایی و در گوشهایشان سنگینی» قرار دادیم (وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً).
و لذا «هنگامی که پروردگارت را در قرآن به یگانگی یاد میکنی آنها پشت میکنند و رو بر میگردانند» (وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً).
راستی چه عجیب است فرار از حق، فرار از سعادت و نجات، و فرار از خوشبختی و پیروزی و فهم و شعور.
(آیه 62)- ولی هنگامی که دید بر اثر این استکبار و سرکشی در برابر فرمان خدا از درگاه مقدسش برای همیشه طرد شد: «گفت: به من بگو، این کسی را که بر من برتری دادهای (به چه دلیل بوده است؟) اگر مرا تا روز قیامت زنده بگذاری، همه فرزندانش را، جز عدّه کمی، گمراه و ریشه کن خواهم ساخت» (قالَ أَ رَأَیْتَکَ هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلَّا قَلِیلًا).
(آیه 63)- در این هنگام برای این که میدان آزمایشی برای همگان تحقق یابد، و وسیلهای برای پرورش مؤمنان راستین فراهم شود- که انسان همواره در کوره حوادث پخته میشود، و در برابر دشمن نیرومند، قوی و قهرمان میگردد- به شیطان امکان بقاء و فعالیت داده شده: «فرمود: برو، هر کس از آنها از تو تبعیت کند پس جهنم کیفر شماست، کیفری است فراوان»! (قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءً مَوْفُوراً).
به این وسیله اعلام آزمایش کرده و سر انجام پیروزی و شکست در این آزمایش بزرگ الهی را بیان فرموده.
[شماره صفحه واقعی : 652]
(آیه 64)- دامهای ابلیس! در این آیه طرق نفوذ شیطان و اسباب و وسائلی را که در وسوسههای خود به آن متوسل میشود به شکل جالب و گویایی چنین شرح میدهد: «و هر کدام از آنها را میتوانی با صدایت تحریک کن» (وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ).
«و لشکر سواره و پیادهات را بر آنها گسیل دار»! (وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ).
شیطان دستیاران فراوانی از جنس خود و از جنس آدمیان دارد که برای اغوای مردم به او کمک میدهند، بعضی سریعتر و نیرومندتر همچون لشکر سوارهاند، و بعضی آرامتر و ضعیفتر همچون لشکر پیاده! «و در ثروت و فرزندانشان شرکت جوی»! (وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ).
«و آنها را با وعدهها سرگرم کن»! (وَ عِدْهُمْ).
سپس هشدار میدهد که: «ولی شیطان جز فریب و دروغ وعدهای به آنها نمیدهد» (وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلَّا غُرُوراً).
(آیه 65)- اما بدان «تو هرگز سلطهای بر بندگان من نخواهی یافت» (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ).
«و همین قدر کافی است که پروردگارت (ولیّ و) حافظ آنها باشد» (وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلًا).
(آیه 66)- با این همه نعمت این همه کفران چرا؟! بحثهایی را که در زمینه توحید و مبارزه با شرک در گذشته داشتیم در اینجا نیز آن را تعقیب میکند، و از دو راه مختلف (راه استدلال و برهان- و راه وجدان و درون) در این موضوع وارد بحث میشود.
نخست به توحید استدلالی اشاره کرده، میگوید: «پروردگار شما کسی است که کشتی را در دریا به حرکت در میآورد، حرکتی مداوم و مستمر»! (رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ).
[شماره صفحه واقعی : 653]
بدیهی است برای حرکت کشتیها در دریا، نظاماتی دست به دست هم داده تا این امر فراهم گردد.
البته میدانید کشتیها همیشه بزرگترین وسیله نقلیه انسانها بوده و هستند، هم اکنون کشتیهای غول پیکری داریم که به اندازه یک شهر کوچک وسعت و سرنشین دارند.
سپس اضافه میکند: هدف از این برنامه آن است «تا از نعمت او بهرهمند شوید» (لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ). برای مسافرتهای خودتان، برای نقل و انتقال مال التجارهها، و برای آنچه به دین و دنیای شما کمک میکند.
چرا که: «خدا نسبت به شما مهربان است» (إِنَّهُ کانَ بِکُمْ رَحِیماً).
(آیه 67)- از این توحید استدلالی- که گوشه کوچکی از نظام آفرینش را که حاکی از مبدأ علم و قدرت و حکمت آفریدگار است نشان میدهد- به استدلال فطری منتقل میشود و میگوید: فراموش نکنید: «هنگامی که ناراحتیها در دریا به شما برسد (و گرفتار طوفان و امواج کوبنده و وحشتناک شوید) تمام معبودهایی را که میخوانید جز خدا از نظر شما گم میشود» (وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ).
و باید گم شود چرا که طوفان حوادث پردههای تقلید و تعصب را که بر فطرت آدمی افتاده کنار میزند، و نور فطرت که نور توحید و خداپرستی و یگانه پرستی است جلوهگر میشود.
این یک قانون عمومی است که تقریبا هر کس آن را تجربه کرده است که در گرفتاریها هنگامی که کارد به استخوان میرسد، موقعی که اسباب ظاهری از کار میافتند، و کمکهای مادی ناتوان میگردند، انسان به یاد مبدأ بزرگی از علم و قدرت میافتد که او قادر بر حلّ سختترین مشکلات است. اما ایمان و توجه به خدا در صورتی ارزش دارد که دائمی و پایدار باشد.
سپس اضافه میکند: اما شما فراموشکاران «هنگامی که دست قدرت الهی شما را به سوی خشکی نجات داد رو میگردانید و اصولا انسان کفران کننده است»
[شماره صفحه واقعی : 654]
(فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کانَ الْإِنْسانُ کَفُوراً).
بار دیگر پردههای غرور و غفلت، تقلید و تعصب، این نور الهی را میپوشاند و گرد و غبار عصیان و گناه و سرگرمیهای زندگی مادی، چهره تابناک آن را پنهان میسازد.
(آیه 68)- ولی آیا فکر میکنید خداوند در خشکی و قلب صحرا نمیتواند شما را به مجازاتهای شدید مبتلا سازد؟: «پس آیا شما از این ایمنید که به فرمان او زمین بشکافد و شما را در کام خود فرو ببرد»؟ (أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جانِبَ الْبَرِّ).
و «آیا از این ایمنید که طوفانی از سنگ بر شما ببارد (و شما را در زیر سنگها مدفون سازد عذابی که به مراتب از غرق در دریاها سختتر است) سپس حافظ و نگهبانی برای خود پیدا نکنید»؟! (أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلًا).
(آیه 69)- سپس اضافه میکند: ای فراموشکاران آیا گمان کردید این آخرین بار بود که شما نیاز به سفر دریا پیدا کردید؟ «یا این که ایمن هستید که بار دیگر شما را به دریا بازگرداند، و تندباد کوبندهای بر شما بفرستد، و شما را بخاطر کفرتان غرق کند، سپس دادخواه و خونخواهی در برابر ما پیدا نکنید» (أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تارَةً أُخْری فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِما کَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنا بِهِ تَبِیعاً).
(آیه 70)- انسان گل سر سبد موجوادت! از آنجا که یکی از طرق تربیت و هدایت، همان دادن شخصیت به افراد است، قرآن مجید به دنبال بحثهایی که در باره مشرکان و منحرفان در آیات گذشته داشت، در اینجا به بیان شخصیت والای نوع بشر و مواهب الهی نسبت به او میپردازد، تا با توجه به این ارزش فوق العاده به آسانی گوهر خود را نیالاید و خویش را به بهای ناچیزی نفروشد، میفرماید: «و ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم» (وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ).
سپس به سه قسمت از مواهب الهی، نسبت به انسانها اشاره کرده، میگوید:
«و ما آنها را (با مرکبهای مختلفی که در اختیارشان قرار دادهایم) در خشکی و دریا
[شماره صفحه واقعی : 655]
حمل کردیم» (وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ).
دیگر این که: «آنها را از طیبات روزی دادیم» (وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ).
سوم این که: «ما آنها را بر بسیاری از مخلوقات خود فضیلت و برتری دادیم» (وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلًا).
چرا انسان برترین مخلوق خداست؟ پاسخ این سؤال چندان پیچیده نیست، زیرا میدانیم تنها موجودی که از نیروهای مختلف، مادی و معنوی، جسمانی و روحانی تشکیل شده، و در لابلای تضادها میتواند پرورش پیدا کند، و استعداد تکامل و پیشروی نامحدود دارد، انسان است.
حدیث معروفی که از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل شده نیز شاهد روشنی بر این مدعاست، آنجا که میفرماید: «خداوند خلق عالم را بر سه گونه آفرید: فرشتگان و حیوانات و انسان، فرشتگان عقل دارند بدون شهوت و غضب، حیوانات مجموعهای از شهوت و غضبند و عقل ندارند، اما انسان مجموعهای است از هر دو تا کدامین غالب آید، اگر عقل او بر شهوتش غالب شود، از فرشتگان برتر است و اگر شهوتش بر عقلش چیره گردد، از حیوانات پستتر».
(آیه 71)- این آیه به یکی دیگر از مواهب الهی نسبت به انسان، و سپس مسؤولیتهای سنگینی را که به موازات این مواهب متوجه او میشود اشاره میکند:
در آغاز به «مسأله رهبری» و نقش آن در سرنوشت انسانها پرداخته، میگوید: «روز قیامت هر گروهی را با امام و رهبرشان میخوانیم» (یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ).
یعنی آنها که رهبری پیامبران و جانشینان آنان را در هر عصر و زمان پذیرفتند، همراه پیشوایانشان خواهند بود، و آنها که رهبری شیطان و ائمه ضلال و پیشوایان جبّار و ستمگر را انتخاب کردند همراه آنها خواهند بود.
این تعبیر در عین این که یکی از اسباب تکامل انسان را بیان میکند، هشداری است به همه افراد بشر که در انتخاب رهبر فوق العاده دقیق و سختگیر باشند، و زمام فکر و برنامه خود را به دست هر کس نسپرند.
[شماره صفحه واقعی : 656]
لذا در دنباله آیه میگوید: آنجا مردم دو گروه میشوند «پس کسانی که نامه اعمالشان به دست راستشان داده میشود آنها (با سرفرازی و افتخار و خوشحالی و سرور) نامه اعمالشان را میخوانند و کوچکترین ظلم و ستمی به آنها نمیشود» (فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا).
(آیه 72)- «اما کسی که در این جهان (از دیدن چهره حق) نابینا بوده است، در آخرت نیز نابینا و گمراهتر است» (وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلًا).
نه در این دنیا راه هدایت را پیدا میکنند و نه در آخرت راه بهشت و سعادت را، چرا که چشم خود را به روی همه واقعیات بستند و از دیدن چهره حق و آیات خداوند و آنچه مایه هدایت و عبرت است و آن همه مواهبی که خداوند به آنها بخشیده بود، خود را محروم ساختند، و از آنجا که سرای آخرت بازتاب و انعکاس عظیمی است از این جهان، چه جای تعجب که این کوردلان به صورت نابینا وارد عرصه محشر شوند؟! نقش رهبری در اسلام- در حدیث معروفی که از امام باقر علیه السّلام نقل شده هنگامی که سخن از ارکان اصلی اسلام به میان میآورد «ولایت» (رهبری) را پنجمین و مهمترین رکن معرفی مینمود در حالی که نماز که معرف پیوند خلق با خالق است و روزه که رمز مبارزه با شهوات است و زکات که پیوند خلق با خلق است و حج که جنبههای اجتماعی اسلام را بیان میکند چهار رکن اصلی دیگر.
سپس امام علیه السّلام اضافه میکند: «هیچ چیز به اندازه ولایت و رهبری اهمیت ندارد».- چرا که اجرای اصول دیگر در سایه آن خواهد بود.
و نیز به همین دلیل در حدیث معروفی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده: «کسی که بدون امام و رهبر از دنیا برود مرگ او مرگ جاهلیت است».
تاریخ نیز بسیار به خاطر دارد که گاهی یک ملت در پرتو رهبری یک رهبر بزرگ و شایسته در صف اول در جهان قرار گرفته، و گاه همان ملت با همان نیروهای
[شماره صفحه واقعی : 657]
انسانی و منابع دیگر به خاطر رهبری ضعیف و نالایق آن چنان سقوط کرده که شاید کسی باور نکند این همان ملت پیشرو است.
(آیه 73)- با توجه به بحثی که در آیات گذشته پیرامون شرک و مشرکان بود در اینجا به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هشدار میدهد که از وسوسههای این گروه برحذر باشد، مبادا کمترین ضعفی در مبارزه با شرک و بت پرستی به خود راه بدهد، که باید با قاطعیت هر چه تمامتر دنبال گردد.
نخست میگوید: «نزدیک بود آنها تو را (با وسوسههای خود) از آنچه بر تو وحی کردیم بفریبند، تا غیر آن را به ما نسبت دهی و در آن صورت، تو را به دوستی خود برمیگزینند» (وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ وَ إِذاً لَاتَّخَذُوکَ خَلِیلًا).
(آیه 74)- «و اگر ما تو را ثابت قدم نمیساختیم (و در پرتو مقام عصمت، مصون از انحراف نبودی) نزدیک بود به آنان تمایل کنی» (وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلًا). اما این تثبیت الهی مانع از آن تمایل شد.
(آیه 75)- «اگر چنین میکردی ما دو برابر مجازات (مشرکان) در زندگی دنیا، و دو برابر (مجازات آنها) را بعد از مرگ به تو میچشاندیم، سپس در برابر ما یاوری برای خود نمییافتی»! (إِذاً لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الْحَیاةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنا نَصِیراً).
چرا که هر قدر مقام انسان از نظر علم، معرفت و ایمان بالاتر رود، اعمال نیک او به همان نسبت عمق و ارزش بیشتر، و طبعا ثواب فزونتری خواهد داشت. کیفرها و مجازاتها نیز به همین نسبت بالا خواهد رفت
این دعای پر معنی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یک درس مهم را به همه ما میدهد که در هر حال باید به خدا پناه برد و به لطف او متکی بود که پیامبران معصوم نیز بدون یاری
[شماره صفحه واقعی : 658]
او در لغزشگاهها مصون نخواهند بود، تا چه رسد به ما در برابر این همه وسوسههای شیطانی.
(آیه 76)
مشهور این است که این آیه و آیه بعد در مورد اهل مکه نازل شده است که نشستند و تصمیم گرفتند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را از مکه بیرون کنند و بعدا این تصمیم، فسخ و مبدل به تصمیم بر اعدام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مکه گردید و به دنبال آن خانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از هر سو محاصره شد، و همانگونه که میدانیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از این حلقه محاصره، به طرز اعجازآمیزی، بیرون آمد و به سوی مدینه حرکت کرد و سر آغاز هجرت گردید.
توطئه شوم دیگر؟ در آیات گذشته دیدیم که مشرکان میخواستند از طریق وسوسههای گوناگون در پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نفوذ کنند و او را از جاده مستقیم خویش منحرف سازند که لطف الهی به یاری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمد و نقشههاشان نقش بر آب شد.
به دنبال آن ماجرا طرح دیگری برای خنثی کردن دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ریختند، و آن این که او را از زادگاهش به نقطهای که احتمالا نقطه خاموش و دور افتادهای بود تبعید کنند که آن هم به لطف پروردگار خنثی شد.
آیه میگوید: «و نزدیک بود آنها تو را از این سرزمین با نقشه و تحریک ماهرانه و حساب شدهای خارج سازند» (وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْها).
سپس قرآن به آنها هشدار میدهد که: «و هرگاه چنین میکردند (گرفتار مجازات سخت الهی شده و) پس از تو، جز مدت کمی باقی نمیماندند» (وَ إِذاً لا یَلْبَثُونَ خِلافَکَ إِلَّا قَلِیلًا). و به زودی نابود میشدند زیرا این گناه بسیار عظیمی است که مردم، رهبر دلسوز و نجات بخششان را، از شهر خود بیرون کنند، و به این ترتیب بزرگترین نعمت الهی را کفران نمایند، چنین جمعیتی دیگر حق حیات نخواهند داشت و مجازات نابود کننده الهی به سراغشان خواهد آمد.
(آیه 77)- این تنها مربوط به مشرکان عرب نیست: «این سنّت (ما در مورد) پیامبرانی است که پیش از تو فرستادیم و هرگز برای سنّت ما تغییر و دگرگونی
[شماره صفحه واقعی : 659]
نخواهی یافت» (سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِیلًا).
این سنت از یک منطق روشن سر چشمه میگیرد و آن این که چنین قوم ناسپاسی که چراغ هدایت خود را میشکنند سنگر نجات خویش را ویران میکنند.
آری! چنین قومی دیگر لایق رحمت الهی نیستند، و مجازات آنها را فرا خواهد گرفت، و میدانیم خداوند تبعیضی در میان بندگانش قائل نیست، یعنی در مقابل اعمال یکسان با شرائط یکسان مجازات یکسان قائل میشود.
و این است معنی عدم تخلف سنّتهای پروردگار.
(آیه 78)- در تعقیب آیات گذشته که از توحید و شرک، و سپس وسوسهها و توطئههای مشرکان بحث میکرد، در اینجا به مسأله نماز و توجه به خدا و نیایش میپردازد، که عامل مؤثری برای مبارزه با شرک است، و وسیلهای برای طرد هرگونه وسوسه شیطانی از دل و جان آدمی.
نخست میگوید: «نماز را از زوال خورشید (هنگام ظهر) تا نهایت تاریکی شب [نیمه شب] برپادار و همچنین قرآن فجر [نماز صبح] را، چرا که قرآن فجر، مشهود (فرشتگان شب و روز) است! (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً).
از این تعبیر به خوبی روشن میشود که بهترین موقع برای ادای نماز صبح همان لحظات آغاز طلوع فجر است.
آیه فوق از آیاتی است که اشاره اجمالی به وقت نمازهای پنجگانه میکند، و با انضمام به سایر آیات قرآن در زمینه وقت نماز و روایات فراوانی که در این رابطه وارد شده، وقت نمازهای پنجگانه دقیقا مشخص میشود.
(آیه 79)- بعد از ذکر نمازهای فریضه پنجگانه اضافه میکند: «و پاسی از شب را (از خواب برخیز و) قرآن (و نماز) بخوان» (وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ).
مفسران معروف اسلامی این تعبیر را اشاره به نافله شب که در فضیلت آن روایات بیشماری وارد شده است دانستهاند.
سپس میگوید: «این یک وظیفه اضافی (علاوه بر نمازهای فریضه) برای
[شماره صفحه واقعی : 660]
توست» (نافِلَةً لَکَ).
بسیاری این جمله را دلیل بر آن دانستهاند که نماز شب بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله واجب بوده است.
به هر حال در پایان آیه نتیجه این برنامه الهی روحانی و صفابخش را چنین بیان میکند: «امید است پروردگارت تو را به مقامی در خور ستایش برانگیزد»! (عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً).
بدون شک «مقام محمود» مقام بسیار برجستهای است که ستایش برانگیز است. و از آنجا که این کلمه به طور مطلق آمده، شاید اشاره به این باشد که ستایش همگان را از اولین و آخرین متوجه تو میکند.
روایات اسلامی، «مقام محمود» را به عنوان مقام «شفاعت کبری» تفسیر کرده است، چرا که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بزرگترین شفیعان در عالم دیگر است و آنها که شایسته شفاعت باشند، مشمول این شفاعت بزرگ خواهند شد.
غوغای زندگی روزانه از جهات مختلف، توجه انسان را به خود جلب میکند، و فکر آدمی را به وادیهای گوناگون میکشاند بطوری که جمعیت خاطر و حضور قلب کامل، در آن بسیار مشکل است اما در دل شب و به هنگام سحر و فرونشستن غوغای زندگی مادی، و آرامش روح و جسم انسان در پرتو مقداری خواب، حالت توجه و نشاط خاصی به انسان دست میدهد که بینظیر است.
به همین دلیل دوستان خدا همیشه از عبادتهای آخر شب، برای تصفیه روح و حیات قلب و تقویت اراده و تکمیل اخلاص، نیرو میگرفتهاند.
امیر مؤمنان علی علیه السّلام میفرماید: «قیام شب موجب صحت جسم و خشنودی پروردگار و در معرض رحمت او قرار گرفتن و تمسک به اخلاق پیامبران است».
حتی در بعضی از روایات میخوانیم که این عبادت به قدری اهمیت دارد که جز پاکان و نیکان موفق به آن نمیشوند.
در حدیثی از امام صادق علیه السّلام میخوانیم: «انسان گاهی دروغ میگوید و سبب
[شماره صفحه واقعی : 661]
محرومیتش از نماز شب میشود، هنگامی که از نماز شب محروم شد از روزی (و مواهب مادی و معنوی) نیز محروم میشود».
نماز شب به سه بخش تقسیم میشود:
الف) چهار نماز دو رکعتی که مجموعا هشت رکعت میشود و نامش نافله شب است.
ب) یک نماز دو رکعتی که نامش نافله «شفع» است.
ج) نماز یک رکعتی که نامش نافله «وتر» است، و طرز انجام این نمازها درست همانند نماز صبح است ولی اذان و اقامه ندارد، و قنوت وتر را هر چه طولانیتر کنند بهتر است.
(آیه 80)- این آیه به یکی از دستورات اصولی اسلام که از روح ایمان و توحید، سر چشمه میگیرد اشاره کرده، میگوید: «و بگو: پروردگارا! مرا (در هر کار) با صداقت وارد کن، و با صداقت خارج ساز» (وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ).
هیچ کار فردی و اجتماعی را جز با صدق و راستی آغاز نکنم، همچنین هیچ برنامهای را جز به راستی پایان ندهم، راستی و صداقت و درستی و امانت، خط اصلی من در همه کارها باشد و آغاز و انجام همه چیز با آن صورت گیرد.
در حقیقت رمز اصلی پیروزی در همین جا نهفته شده است و راه و روش انبیا و اولیای الهی همین بوده که فکر، گفتار و اعمالشان از هر گونه غش و تقلب و خدعه و نیرنگ و هر چه بر خلاف صدق و راستی است پاک بود.
در پایان آیه به دومین اصل- که از یک نظر میوه درخت توحید، و از نظر دیگر نتیجه ورود و خروج صادقانه در کارهاست- اشاره شده است: «و خداوندا! برای من از سوی خودت سلطان و یاوری قرار ده» (وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً).
(آیه 81)- و از آنجا که به دنبال «صدق» و «توکل» که در آیه قبل به آن اشاره شد، امید به پیروزی قطعی، خود عامل دیگری برای موفقیت است در این آیه به پیامبرش میگوید: «و بگو: حق فرا رسید و باطل مضمحل و نابود شد» (وَ قُلْ جاءَ
[شماره صفحه واقعی : 662]
الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ)
.«اصولا طبیعت باطل (همین است که) مضمحل و نابود شدنی است» (إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً).
باطل جولانی دارد ولی دوام و بقایی نخواهد داشت و سر انجام، پیروزی از آن حق و طرفداران و پیروان حق خواهد بود.
آیه (جاءَ الْحَقُّ ...) و قیام حضرت مهدی (عج): در بعضی از روایات جمله «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ» به قیام حضرت مهدی- عج- تفسیر شده است. امام باقر علیه السّلام فرمود: مفهوم این سخن الهی این است که: «هنگامی که امام قائم علیه السّلام قیام کند دولت باطل برچیده میشود».
در روایت دیگری میخوانیم: مهدی به هنگام تولد بر بازویش این جمله نقش بسته بود: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً».
مسلما مفهوم این احادیث انحصار معنی وسیع آیه به این مصداق نیست بلکه قیام مهدی- عج- از روشنترین مصداقهای آن است که نتیجهاش پیروزی نهایی حق بر باطل در سراسر جهان میباشد.
کوتاه سخن این که این قانون کلی الهی و ناموس تخلف ناپذیر آفرینش در هر عصر و زمانی مصداقی دارد، و قیام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و پیروزیش بر لشکر شرک بت پرستی و همچنین قیام حضرت مهدی- عج- بر ستمگران و جباران جهان از چهرههای روشن و تابناک این قانون عمومی است.
(آیه 82)- قرآن نسخه شفابخش: از آنجا که در آیات گذشته، بحث از توحید و حق و مبارزه با شرک و باطل بود، در این آیه به تأثیر فوق العاده قرآن و نقش سازنده آن در این رابطه پرداخته، میگوید: «و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل میکنیم» (وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ).
قرآن نسخهای است برای سامان بخشیدن به همه نابسامانیها، بهبودی فرد و جامعه از انواع بیماریهای اخلاقی و اجتماعی.
«و ستمگران را جز خسران (و زیان بیشتر چیزی بر آنها) نمیافزاید» (وَ لا یَزِیدُ
[شماره صفحه واقعی : 663]
الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً)
. چرا که به جای این که از این وسیله هدایت بهره گیرند با حالتی صد در صد منفی به سراغ قرآن میآیند لذا عناد و کفر در جانشان عمق بیشتری پیدا میکند.
(آیه 83)- در این آیه به یکی از ریشهدارترین بیماریهای اخلاقی «انسانهای تربیت نایافته» اشاره کرده، میگوید: «و هنگامی که به این انسان نعمت میبخشیم (غرور و استکبار به او دست میدهد) به پروردگار خود پشت میکند و با حالت تکبر، دور میشود» (وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ).
«اما هنگامی که (نعمت را از او سلب کنیم، و حتی) مختصر ناراحتی به او برسد یأس و نومیدی سر تا پای او را فرا میگیرد» (وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ کانَ یَؤُساً).
(آیه 84)- در این آیه روی سخن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میفرماید: «بگو: هر کس بر طبق روش و خلق و خوی خود عمل میکند» (قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ).
مؤمنانی که از آیات قرآن، شفا میطلبند و رحمت کسب میکنند، و ظالمانی که جز خسارت و زیان، بهرهای از آن نمیگیرند، و انسانهای کم ظرفیتی که در حال نعمت مغرورند و در مشکلات مأیوس و زبون، همه اینها طبق روحیاتشان عمل میکنند، روحیاتی که بر اثر تعلیم و تربیت و اعمال مکرر خود انسان شکل گرفته است و به اعمال انسان شکل و جهت میدهد.
و در این میان خداوند شاهد و ناظر حال همه است: «آری پروردگار شما آگاهتر است به کسانی که راهشان (بهتر و) از نظر هدایت پربارتر است» (فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدی سَبِیلًا).
(آیه 85)- روح چیست؟ در تعقیب آیات گذشته به پاسخ بعضی از سؤالات مهم مشرکان یا اهل کتاب پرداخته، میگوید: «از تو در باره روح سؤال میکنند، بگو: روح از فرمان پروردگار من است و به شما بیش از اندکی علم و دانش داده نشده است» (وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا).
از مجموع قرائن موجود در آیه و خارج آن چنین استفاده میشود که
[شماره صفحه واقعی : 664]
پرسش کنندگان از حقیقت روح آدمی سؤال کردند، همین روح عظیمی که ما را از حیوانات جدا میسازد و برترین شرف ماست، و تمام قدرت و فعالیت ما از آن سر چشمه میگیرد و به کمکش اسرار علوم را میشکافیم.
و از آنجا که روح، ساختمانی مغایر با ساختمان ماده دارد و اصول حاکم بر آن غیر از اصول حاکم بر ماده و خواص فیزیکی و شیمیایی آن است، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مأمور میشود در یک جمله کوتاه و پرمعنی بگوید: «روح، از عالم امر است یعنی خلقتی اسرارآمیز دارد».
و چون بهره شما از علم و دانش بسیار کم و ناچیز است، بنابراین چه جای شگفتی که رازهای روح را نشناسید، هر چند از همه چیز به شما نزدیکتر است؟
از امام باقر و امام صادق علیهم السّلام چنین نقل شده که در تفسیر آیه یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ فرمود: «روح از مخلوقات خداوند است بینایی و قدرت و قوت دارد، خدا آن را در دلهای پیغمبران و مؤمنان قرار میدهد».
البته روح آدمی مراتب و درجاتی دارد، آن مرتبهای از روح که در پیامبران و امامان است مرتبه فوق العاده والایی است، که از آثارش معصوم بودن از خطا و گناه و نیز آگاهی و علم فوق العاده است و مسلما چنین مرتبهای از روح از همه فرشتگان برتر خواهد بود حتی از جبرئیل و میکائیل!- دقت کنید.
(آیه 86)- آنچه داری از برکت رحمت اوست! چند آیه قبل سخن از قرآن بود، در اینجا در همین زمینه سخن میگوید، نخست میفرماید: «و اگر بخواهیم آنچه را بر تو وحی فرستادهایم، از تو میگیریم» (وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ).
«سپس کسی را نمییابی که در برابر ما از تو دفاع کند» و آن را از ما بازپس گیرد (ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنا وَکِیلًا).
پس این مائیم که این علوم را به تو بخشیدهایم تا رهبر و هادی مردم باشی، و این مائیم که هرگاه صلاح بدانیم از تو بازپس میگیریم، و هیچ کس را در این رابطه دخل و تصرفی نیست!
[شماره صفحه واقعی : 665]
(آیه 87)- این آیه که به صورت استثناء آمده است، میگوید: اگر ما این علم و دانش را از تو نمیگیریم چیزی نیست: «مگر رحمت پروردگارت» (إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ). رحمتی است برای هدایت و نجات خودت و رحمتی است برای هدایات و نجات جهان بشریت و این رحمت در واقع دنباله همان رحمت آفرینش است که ایجاب میکند هرگز روی زمین از حجت الهی خالی نماند.
و در پایان آیه به عنوان تأکید، یا به عنوان بیان دلیل بر جمله سابق میگوید:
«که فضل پروردگارت بر تو بزرگ بوده است» (إِنَّ فَضْلَهُ کانَ عَلَیْکَ کَبِیراً).
وجود زمینه این فضل در دل تو که با آب عبادت و تهذیب نفس و جهاد آبیاری شده از یکسو، و نیاز مبرم بندگان به چنین رهبری از سویی دیگر، ایجاب کرده است که فضل خدا بر تو فوق العاده زیاد باشد.
درهای علم را به روی تو بگشاید، از اسرار هدایت انسان آگاهت سازد، و از خطاها محفوظت دارد، تا الگو و اسوهای برای همه انسانها تا پایان جهان باشی.
(آیه 88)- هیچگاه همانند قرآن را نخواهند آورد! با توجه به این که آیات قبل و بعد در ارتباط با مباحث قرآن است، پیوند این آیه که با صراحت از اعجاز قرآن سخن میگوید با آنها نیاز به گفتگو ندارد.
به هر حال خداوند روی سخن را در اینجا به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله کرده، میگوید: «بگو:
اگر انسانها و پریان- جن و انس- اتفاق کنند تا همانند این قرآن را بیاورند همانند آن را نخواهند آورد هر چند یکدیگر را کمک کنند» (قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً).
این آیه با صراحت تمام، همه جهانیان را اعم از کوچک و بزرگ، عرب و غیر عرب، انسانها و حتّی موجودات عاقل غیر انسانی، دانشمندان، فلاسفه، ادباء، مورخان، نوابغ و غیر نوابغ، خلاصه همه را بدون استثناء در همه اعصار دعوت به مقابله با قرآن کرده است و میگوید: اگر فکر میکنید قرآن سخن خدا نیست و ساخته مغز بشر است، شما هم انسان هستید، همانند آن را بیاورید و هرگاه بعد از تلاش و کوشش همگانی، خود را ناتوان یافتید، این بهترین دلیل بر معجزه بودن قرآن است.
[شماره صفحه واقعی : 666]
این دعوت به مقابله که در اصطلاح علماء عقائد، «نحدّی» نامیده میشود یکی از ارکان هر معجزه است، و هر جا چنین تعبیری به میان آمد به روشنی میفهمیم که آن موضوع، از معجزات است.
(آیه 89)- این آیه در واقع بیان یکی از جنبههای اعجاز قرآن یعنی «جامعیت» آن است، میگوید: «ما در این قرآن برای مردم از هر چیز نمونهای آوردیم» و همه معارف در آن جمع است (وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ).
«اما بیشتر مردم (در برابر آن از هر کاری) جز انکار ابا داشتند» (فَأَبی أَکْثَرُ النَّاسِ إِلَّا کُفُوراً).
به راستی این تنوع محتویات قرآن، آن هم از انسانی درس نخوانده، عجیب است، چرا که در این کتاب آسمانی، هم دلائل متین عقلی با ریزه کاریهای مخصوصش در زمینه عقائد آمده، و هم بیان احکام متین و استوار بر اساس نیازمندیهای بشر در همه زمینهها، هم بحثهای تاریخی قرآن در نوع خود بینظیر، هیجان انگیز، بیدارگر، دلچسب، تکان دهنده و خالی از هرگونه خرافه است.
و هم مباحث اخلاقیش که با دلهای آماده همان کار را میکند که باران بهار با زمینهای مرده! مسائل علمی که در قرآن مطرح شده، پرده از روی حقایقی بر میدارد که حد اقل در آن زمان برای هیچ دانشمندی شناخته نشده بود.
خلاصه قرآن در هر وادی گام مینهد، عالیترین نمونه را ارائه میدهد. به همین دلیل اگر جن و انس جمع شوند که همانند آن را بیاورند قادر نخواهند بود.
(آیه 90)
در مورد نزول این آیه و سه آیه بعد از آن چنین نقل شده که: «گروهی از مشرکان مکه در کنار خانه کعبه اجتماع کردند و با یکدیگر پیرامون کار پیامبر سخن گفتند، سر انجام چنین نتیجه گرفتند که باید کسی را به سراغ محمّد فرستاد و به او پیغام داد که اشراف قریش آماده سخن گفتن با تواند، نزد ما بیا.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به امید این که شاید نور ایمان در قلب آنها درخشیدن گرفته و آماده پذیرش حق شدهاند فورا به سراغ آنها شتافت.
[شماره صفحه واقعی : 667]
اما با این سخنان رو برو شد:
ای محمّد! ما تو را برای اتمام حجت به اینجا خواندهایم. بگو ببینیم درد تو چیست و چه میخواهی؟! پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: خداوند مرا به سوی شما فرستاده و کتاب آسمانی بر من نازل کرده اگر آن را بپذیرید، در دنیا و آخرت به نفع شما خواهد بود و اگر نپذیرید صبر میکنم تا خدا میان من و شما داوری کند.
گفتند: بسیار خوب، حال که چنین میگویی هیچ شهری تنگتر از شهر ما نیست (اطراف مکه را کوههای نزدیک به هم فرا گرفته) از پروردگارت بخواه این کوهها را عقب بنشاند و نهرهای آب همچون نهرهای شام و عراق در این سرزمین خشک و بیآب و علف جاری سازد.
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با بیاعتنایی فرمود: من مأمور به این کارها نیستم.
گفتند: پس قطعاتی از سنگهای آسمانی را- آنگونه که گمان میکنی خدایت هر وقت بخواهد میتواند بر سر ما بیفکند- بر ما فرود آر! فرمود: این مربوط به خداست اگر بخواهد میکند.
یکی از آن میان صدا زد: ما با این کارها نیز ایمان نمیآوریم، هنگامی ایمان خواهیم آورد که خدا و فرشتگان را بیاوری و در برابر ما قرار دهی! پیامبر (هنگامی که این لاطائلات را شنید) از جا برخاست تا آن مجلس را ترک کند بعضی از آن گروه به دنبال حضرت حرکت کردند و گفتند: ای محمّد! قوم تو هر پیشنهادی کردند قبول نکردی، به خدا سوگند هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد تا به آسمان بالا روی، و چند نفر از ملائکه را پس از بازگشت با خود بیاوری! و نامهای در دست داشته باشی که گواهی بر صدق دعوتت دهد! پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در حالی که قلبش را هالهای از اندوه و غم به خاطر جهل و لجاجت و استکبار این قوم فرا گرفته بود از نزد آنها بازگشت ....
در این هنگام این آیات نازل شد و به گفتگوهای آنها پاسخ داد».
پس از بیان عظمت و اعجاز قرآن در آیات گذشته در اینجا به قسمتی
[شماره صفحه واقعی : 668]
از بهانه جوئیهای لجوجانه مشرکان اشاره میکند که در شش قسمت بیان شده است:
1- نخست میگوید: «و آنها گفتند: ما هرگز به تو ایمان نمیآوریم مگر این که از این سرزمین چشمه پرآبی برای ما خارج کنی»! (وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً).
(آیه 91)- دوم: «یا این که باغی از درختان خرما و انگور در اختیار تو باشد که جویبارها و نهرها در لابلای درختانش به جریان اندازی»! (أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِیراً).
(آیه 92)- سوم: «یا آسمان را چنان که میپنداری قطعه قطعه بر سر ما فرود آری» (أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً).
4- «یا خداوند و فرشتگان را در برابر ما رو در رو بیاوری» (أَوْ تَأْتِیَ بِاللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلًا).
(آیه 93)- پنجم: «یا برای تو خانهای پرنقش و نگار از طلا باشد» (أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ).
6- «یا به آسمان بالا روی! حتی اگر به آسمان روی ایمان نمیآوریم مگر آن که نامهای بر ما فرود آوری که آن را بخوانیم» (أَوْ تَرْقی فِی السَّماءِ وَ لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِیِّکَ حَتَّی تُنَزِّلَ عَلَیْنا کِتاباً نَقْرَؤُهُ).
در پایان این آیات میخوانیم که خداوند به پیامبرش دستور میدهد که در برابر این پیشنهادهای ضد و نقیض و بیپایه و گاهی مضحک «بگو: منزه است پروردگارم» از این سخنان بیمعنی (قُلْ سُبْحانَ رَبِّی).
«مگر من جز انسانی فرستاده خدا هستم» (هَلْ کُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا).
و وظیفه پیامبر ارائه معجزه است به مقداری که صدق دعوت او ثابت شود و بیش از این چیزی بر او نیست.
(آیه 94)- بهانه همگونی! در آیات گذشته سخن از بهانه جویی مشرکان در زمینه نبوت پیامبر اسلام بود، و در اینجا به بهانه همگونی اشاره کرده، میگوید: «تنها چیزی که مانع شد مردم بعد از آمدن هدایت ایمان بیاورند این بود که میگفتند: آیا
[شماره صفحه واقعی : 669]
خدا انسانی را به عنوان پیامبر برانگیخته»؟ (وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدی إِلَّا أَنْ قالُوا أَ بَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا).
آیا باور کردنی است که این مقام والا و بسیار مهم بر عهده انسانی گذارده شود؟
آیا نباید این رسالت عظیم را بر دوش نوع برتری همچون فرشتگان بگذارند، تا از عهده آن به خوبی برآید، انسان خاکی کجا و رسالت الهی کجا؟ افلاکیان شایسته این مقامند نه خاکیان! این منطق سست و بیپایه مخصوص به یک گروه و دو گروه نبود، بلکه شاید اکثر افراد بیایمان در طول تاریخ در برابر پیامبران به آن توسل جستهاند.
(آیه 95)- قرآن در یک جمله کوتاه و روشن پاسخ پرمعنایی به همه آنها داده میگوید: «بگو: (حتی) اگر در روی زمین فرشتگانی (زندگی میکردند، و) با آرامش گام برمیداشتند، ما از آسمان فرشتهای را به عنوان رسول بر آنها نازل میکردیم» (قُلْ لَوْ کانَ فِی الْأَرْضِ مَلائِکَةٌ یَمْشُونَ مُطْمَئِنِّینَ لَنَزَّلْنا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَکاً رَسُولًا). یعنی همواره رهبر باید از جنس پیروانش باشد، انسان برای انسانها و فرشته برای فرشتگان.
دلیل این همگونی رهبر و پیروان نیز روشن است، زیرا از یک سو مهمترین بخش تبلیغی یک رهبر بخش عملی اوست. همان الگو بودن و اسوه بودن، و این تنها در صورتی ممکن است که دارای همان غرائز و احساسات، و همان ساختمان جسمی و روحی باشد.
از سوی دیگر رهبر باید همه دردها، نیازها، و خواستههای پیروان خود را به خوبی درک کند تا برای درمان و پاسخگویی به آن آماده باشد.
به همین دلیل پیامبران از میان تودههای مردم برخاستهاند.
(آیه 96)- در تعقیب بحثهای گذشته که در زمینه توحید و نبوت، و گفتگو با مخالفان بود، در اینجا یک نوع اعلام ختم بحث در این مرحله و نتیجه گیری از آن میباشد.
نخست میگوید: اگر آنها دلائل روشن تو را در رابطه با توحید و نبوت و معاد
[شماره صفحه واقعی : 670]
نپذیرند به آنها اعلام کن و «بگو: همین بس که خدا میان من و شما گواه باشد، چرا که او از حال بندگانش آگاه (و نسبت به کارشان) بیناست» (قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً).
در حقیقت دو هدف از بیان این عبارت در نظر بوده است نخست این که:
مخالفان متعصب لجوج را تهدید کند که خداوند آگاه و بینا، شاهد و گواه اعمال ما و شماست، گمان نکنید از محیط قدرت او بیرون خواهید رفت، و یا چیزی از اعمالتان بر او مخفی میماند.
دیگر این که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با بیان این عبارت ایمان قاطع خود را به آنچه گفته است ظاهر سازد چرا که قاطعیت گوینده در سخن خود، اثر عمیق روانی در شنونده دارد، باشد که این تعبیر محکم و قاطع که توأم با یک نوع تهدید ملایم نیز میباشد در آنها اثر بگذارد قلبشان را تکان دهد و فکرشان را بیدار کند و به راه راست بخواند.
(آیه 97)- سپس اضافه میکند: «هر کس را خدا هدایت کند، هدایت یافته واقعی اوست» (وَ مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ).
«و هر کس را (به خاطر اعمالش) گمراه سازد، هادیان و سرپرستانی غیر خدا برای او نخواهی یافت» (وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِهِ).
تنها راه این است که باز هم به سوی او بازگردند و نور هدایت از او بطلبند.
این دو جمله در حقیقت اشاره به این است که تنها استدلالات قوی و کوبنده برای ایمان آوردن کافی نیست، بلکه تا توفیق الهی و شایستگی هدایت در او پیدا نشود محال است ایمان بیاورد.
نطفه پاک بباید که شود قابل فیض ورنه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود!
سپس به صورت یک تهدید قاطع و کوبنده صحنهای از صحنههای قیامت را که نتیجه قطعی اعمال آنهاست به آنها نشان داده، میفرماید: «ما آنها را در روز قیامت بر صورتهایشان محشور میکنیم» (وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلی وُجُوهِهِمْ).
به جای این که مستقیم و ایستاده راه بروند فرشتگان عذاب آنان را به صورتشان بر زمین میکشند یا همچون خزندگان بر صورت و سینه میخزند.
[شماره صفحه واقعی : 671]
و نیز «آنها در حالتی که نابینا و لال و کر هستند» به آن دادگاه بزرگ وارد میشوند (عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا).
مواقف و مراحل قیامت مختلف است در بعضی از مراحل و مواقف آنها کور و کر و نابینا هستند، ولی در مراحل دیگری چشمشان بینا و گوششان شنوا و زبانشان باز میشود، تا صحنههای عذاب را ببینند و سرزنشهای سرزنش کنندگان را بشنوند و به ناله و فریاد و اظهار ضعف بپردازند و این خود یک نوع مجازات برای آنهاست.
و نیز مجرمان از دیدن آنچه مایه سرور است و از شنیدن آنچه مایه نشاط و از گفتن آنچه موجب نجات میباشد محرومند و به عکس آنچه که مایه زجر و ناراحتی است میبینند و میشنوند و میگویند.
و در پایان آیه میفرماید: «جایگاه همیشگی آنها دوزخ است» (مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ).
اما گمان نکنید آتشش همچون آتشهای دنیا سر انجام به خاموشی میگراید نه «هر زمان التهاب آن فرو مینشیند شعله تازهای بر آنها میافزائیم» (کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِیراً).
(آیه 98)- چگونه معاد ممکن است؟ در آیات گذشته دیدیم که چگونه سرنوشت شومی در جهان دیگر در انتظار مجرمان است. سرنوشتی که هر انسان عاقلی را در اندیشه فرو میبرد. در اینجا علت این موضوع را به بیان دیگری تشریح میکند.
نخست میگوید: «این کیفر آنهاست به خاطر اینکه آیات ما را انکار کردند و گفتند: آیا هنگامی که ما استخوانهای پوسیده، و خاکهای پراکنده شویم، بار دیگر آفرینش تازهای خواهیم یافت»؟ (ذلِکَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیاتِنا وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً).
(آیه 99)- قرآن بلافاصله از این گفتار آنها که مسأله معاد جسمانی را با تعجب مینگریستند و یا آن را غیر ممکن میپنداشتند با بیان روشنی پاسخ داده، میگوید: «آیا نمیدانند خدایی که آسمانها و زمین را آفریده قادر است مثل آنها را
[شماره صفحه واقعی : 672]
بیافریند»؟ و به زندگی جدید بازشان گرداند (أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ).
ولی آنها نباید عجله کنند این رستاخیز و قیامت اگرچه دیر آید سر انجام میآید «و برای آنان سر آمدی قطعی- که شکی در آن نیست- قرار ده» و تا این زمان موعود فرا نرسد قیامت برپا نخواهد شد (وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَیْبَ فِیهِ).
«اما ظالمان (و ستمگران با شنیدن این آیات نیز به همان راه انحرافی خود ادامه میدهند) و جز راه کفر و انکار را پذیرا نیستند» (فَأَبَی الظَّالِمُونَ إِلَّا کُفُوراً).
(آیه 100)- و از آنجا که آنها اصرار داشتند پیامبر نباید از جنس بشر باشد گویی یک نوع حسادت و بخل مانع از این میشد که باور کنند ممکن است خدا این موهبت را به انسانی بدهد، لذا در این آیه میفرماید: «به آنها بگو: اگر شما مالک خزائن رحمت پروردگار من بودید مسلما (به خاطر تنگ نظری) امساک میکردید، مبادا انفاق مایه فقر و تنگدستی شما شود» (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفاقِ).
«و انسان طبعا موجود بخیلی است» (وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً).
این سه آیه آخر از روشنترین آیات مربوط به اثبات معاد جسمانی است، زیرا تعجب مشرکان از این بود که چگونه ممکن است خداوند استخوانهای پوسیده و خاک شده را بار دیگر به لباس حیات و زندگی بیاراید، پاسخ قرآن نیز در همین رابطه است میگوید: خداوندی که آسمانها و زمین را آفرید، چنین قدرتی را دارد که اجزای پراکنده انسان را جمع آوری کرده، حیات نوین ببخشد.
ضمنا استدلال به عمومیت قدرت خداوند در اثبات مسأله معاد یکی از دلائلی است که قرآن کرارا روی آن تکیه کرده است.
(آیه 101)- با این همه نشانهها باز ایمان نیاوردند! در چند آیه پیش از این خواندیم که مشرکان چه تقاضاهای عجیب و غریبی از پیامبر داشتند.
در اینجا در حقیقت نمونهای از این صحنه را در امتهای پیشین بیان میکند که
[شماره صفحه واقعی : 673]
چگونه انواع خارق عادات و معجزات را دیدند و باز هم بهانه گرفتند و راه انکار را همچنان ادامه دادند.
نخست میگوید: «ما به موسی نه آیه و نشانه روشن دادیم» (وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی تِسْعَ آیاتٍ بَیِّناتٍ).
این آیات عبارتند از: عصا، ید بیضا، طوفان، ملخ، یک نوع آفت نباتی به نام قمّل، فزونی قورباغه، خون، خشکسالی، کمبود میوهها.
سپس برای تأکید بیشتر اضافه میکند: اگر مخالفانت حتی این موضوع را انکار کنند برای اتمام حجت به آنها «از بنی اسرائیل سؤال کن که در آن زمان که (این آیات) به سراغشان آمد چگونه بودند» (فَسْئَلْ بَنِی إِسْرائِیلَ إِذْ جاءَهُمْ).
ولی با این حال نه تنها تسلیم نشدند بلکه موسی را متهم به ساحر بودن و یا دیوانه بودن کردند «پس فرعون به او گفت: من گمان میکنم ای موسی تو ساحر یا دیوانهای» (فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یا مُوسی مَسْحُوراً).
این روش همیشگی مستکبران است که مردان الهی را به خاطر نوآوریها، و حرکت بر ضد مسیر جامعههای فاسد، و همچنین نشان دادن خارق عادات متهم به سحر و یا جنون میکردند، تا در افکار مردم سادهدل نفوذ کنند و آنها را از گرد پیامبران پراکنده سازند.
(آیه 102)- ولی موسی در برابر این تهمت ناروا سکوت نکرد و با قاطعیت هر چه تمامتر «گفت: (ای فرعون) تو به خوبی میدانی که این آیات روشنی بخش را جز پروردگار آسمانها و زمین نازل نکرده است» (قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بَصائِرَ).
بنابراین تو با علم و اطلاع و آگاهی حقایق را انکار میکنی، تو به خوبی میدانی که اینها از طرف خداست، و منهم میدانم که میدانی! و به همین دلیل چون حق را دانسته انکار میکنی «من فکر میکنم ای فرعون! تو سر انجام هلاک خواهی شد» (وَ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً).
(آیه 103)- چون فرعون نتوانست در برابر استدلالهای دندان شکن موسی
[شماره صفحه واقعی : 674]
مقاومت کند به همان چیزی متوسل شه که همه طاغوتیان بیمنطق در تمام قرون و اعصار به آن متوسل میشدند، میفرماید: «پس (فرعون) تصمیم گرفت آنان را از آن سرزمین ریشه کن سازد ولی ما او و تمام کسانی را که با او بودند، غرق کردیم» (فَأَرادَ أَنْ یَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِیعاً).
(آیه 104)- «و بعد از آن به بنی اسرائیل گفتیم: در این سرزمین [مصر و شام] ساکن شوید» (وَ قُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرائِیلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ).
«اما هنگامی که وعده آخرت فرا رسد همه شما را دسته جمعی (به آن دادگاه عدل) میآوریم» (فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِکُمْ لَفِیفاً).
(آیه 105)- بار دیگر قرآن به سراغ اهمیت و عظمت این کتاب آسمانی میرود و به پاسخ بعضی از ایرادات و یا بهانه جوئیهای مخالفان میپردازد.
نخست میگوید: «و ما قرآن را بحق نازل کردیم» (وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ).
بلافاصله اضافه میکند: «و بحق نازل شد» (وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ).
گاهی انسان شروع به کاری میکند اما چون قدرتش محدود است نمیتواند آن را تا به آخر بطور صحیح پیاده کند، اما کسی که از همه چیز آگاه است، و بر همه چیز تواناست، هم آغاز را بطور صحیح شروع میکند و هم انجام را بطور کامل تحقق میبخشد، فی المثل گاهی انسان آب زلالی را از سر چشمه رها میکند، اما چون نمیتواند در مسیر راه آن را از آلودگیها حفظ کند پاک و زلال به دست مصرف کننده نمیرسد، ولی آن کس که از هر نظر بر کار خود مسلط است، هم آن را پاک و زلال از چشمه بیرون میآورد، و هم آن را پاک و زلال در ظرفهای تشنگان و نوشندگان وارد میسازد.
قرآن نیز درست چنین کتابی است که به حق از ناحیه خداوند نازل شده است و در تمام مسیر ابلاغ چه در آن مرحله که واسطه جبرئیل بوده، و چه در آن مرحله که گیرنده پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود، در همه حال آن را از هر نظر حفظ و حراست فرمود و حتّی با گذشت زمان دست هیچ گونه تحریف به دامانش دراز نشده و نخواهد شد، چرا که خدا پاسداریش را بر عهده گرفته است.
[شماره صفحه واقعی : 675]
بنابراین، این آب زلال وحی الهی از عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تا پایان جهان دست نخورده به همه دلها راه مییابد.
و در پایان میفرماید: «و ما تو را جز به عنوان بشارت دهنده نفرستادیم» و حق هیچ گونه تغییر در محتوای قرآن نداری (وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا مُبَشِّراً وَ نَذِیراً).
(آیه 106)- در این آیه به پاسخ یکی از بهانه گیریهای مخالفان که میگفتند:
چرا قرآن یکجا بر پیامبر نازل نشده، و روش نزول آن حتما تدریجی است پرداخته، میگوید: «و قرآنی که آیاتش را از هم جدا کردیم، تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی و آن را بتدریج نازل کردیم» (وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلًا).
قرآن کتابی است که با حوادث عصر خود یعنی با بیست و سه سال دوران نبوت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و رویدادهایش پیوند و ارتباط ناگسستنی دارد.
مگر ممکن است همه حوادث 23 سال را در یک روز جمع آوری کرد، تا مسائل مربوط به آن یک جا در قرآن نازل شود؟! در ضمن نزول تدریجی مفهومش ارتباط دائمی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با مبدأ وحی بود ولی نزول دفعی ارتباط پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را بیش از یک بار تضمین نمیکرد.
(آیه 107)- این آیه برای درهم شکستن غرور مخالفان نادان میگوید: «بگو:
خواه به آن ایمان بیاورید، و خواه ایمان نیاورید، کسانی که پیش از آن به آنها دانش داده شده، هنگامی که (این آیات) بر آنان خوانده میشود، سجده کنان به خاک میافتند» (قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا یُتْلی عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً).
(آیه 108)- در این آیه گفتارشان را به هنگامی که به سجده میافتند بازگو کرده، میفرماید: «آنها میگویند: پاک و منزه است پروردگار ما، وعدههای پروردگارمان انجام شدنی است» (وَ یَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ کانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا).
آنها با این سخن نهایت ایمان و اعتقاد خود را به ربوبیت پروردگار و صفات پاک او و هم به وعدههایی که داده است، اظهار میدارند.
[شماره صفحه واقعی : 676]
(آیه 109)- باز برای تأکید بیشتر و تأثیر آن آیات الهی و این سجده عاشقانه میگوید: «آنها (بیاختیار) به زمین میافتند و گریه میکنند و (تلاوت این آیات همواره) بر خشوعشان میافزاید» (وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً).
«خشوع» آن حالت تواضع و ادب جسمی و روحی است که انسان در مقابل شخص و یا حقیقتی داشته باشد.
(آیه 110)
چنین نقل شده که پیامبر یک شب در مکه در حال سجده بود و خدا را به نام یا رحمان و یا رحیم میخواند، مشرکان بهانهجو از فرصت استفاده کرده و گفتند: ببینید این مرد (ما را سرزنش میکند که چرا چند خدایی هستیم اما) خودش دو خدا را پرستش میکند. آیه نازل شد و به آنها پاسخ گفت.
آخرین بهانهها! به دنبال ایرادهای سست و بیاساس مشرکان، در این آیه به آخرین بهانههای آنها میرسیم، و آن این که: آنها میگفتند چرا پیامبر، خدا را به نامهای متعددی میخواند با این که مدعی توحید است قرآن در پاسخ آنها میگوید: «بگو: شما او را به نام «اللّه» بخوانید و یا به نام رحمان هر کدام را بخوانید فرق نمیکند برای او نامهای متعدد نیک است» (قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَیًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی).
این کوردلان گاه برای یک شخص، یا یک مکان و مانند آن اسمهای مختلفی میگذارند که هر کدام معرّف گوشهای از زوایای وجود او بود.
آیا با این حال تعجب دارد خدایی که وجودش از هر نظر بینهایت است و منبع و سر چشمه همه کمالات، نعمتها و تمام نیکیهاست و به تناسب هر کاری که انجام میدهد و هر کمالی که ذات مقدسش دارد نام مخصوص داشته باشد؟! در پایان آیه نظر به گفتگوی مشرکان در مکّه در رابطه با نماز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و این که میگفتند: او نماز خود را بلند میخواند و ما را ناراحت میکند، این چه عبادتی است؟ این چه برنامهای است؟ به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دستور میدهد: «نمازت را زیاد بلند مخوان، زیاد هم آهسته مخوان، بلکه میان این دو راه اعتدال را انتخاب کن» (وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا).
[شماره صفحه واقعی : 677]
آیه میگوید: نه بیش از حد بلند بخوان و فریاد بزن، و نه بیش از حد آهسته که تنها حرکت لبها مشخص شود و صدایی به گوش نرسد.
(آیه 111)- سر انجام به آخرین آیه این سوره میرسیم آیهای که با حمد خداوند سوره را پایان میدهد همان گونه که با تسبیح ذات پاک او سوره آغاز شده بود، و در حقیقت این آیه نتیجهای است بر کل بحثهای توحیدی این سوره و محتوای همه آن مفاهیم توحیدی.
روی سخن را به پیامبر کرده، چنین میگوید: «بگو: حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که نه فرزندی برای خود انتخاب کرده و نه شریکی در حکومت و مالکیت جهان دارد، و نه سرپرستی برای حمایت در برابر ذلت و ناتوانی» (وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ).
و چنین خدایی با چنان صفات از هر چه فکر کنی برتر و بالاتر است بنابراین «او را بزرگدار و به عظمت بیانتهایش آشنا شو» (وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً).
آیه فوق هرگونه کمک کار و شبیه را از خداوند نفی میکند، چه آن کس که پایینتر باشد (همچون فرزند) و آن کس که همسان باشد (همچون شریک) و آن کس که برتر باشد (همچون ولیّ).
مرحوم «طبرسی» در «مجمع البیان» از بعضی مفسران نقل میکند که این آیه ناظر به نفی اعتقاد انحرافی سه گروه است: نخست مسیحیان و یهود که برای خدا فرزند قائل بودند، و دیگر مشرکان عرب که برای او شریکی میپنداشتند، و لذا در مراسم حجّ میگفتند: لبّیک لا شریک لک، الّا شریکا هو لک! و دیگر ستاره پرستان و مجوس، چرا که آنها برای خدا ولی و حامی قائل بودند.
«پایان سوره اسراء» و پایان جلد دوم برگزیده تفسیر نمونه
[شماره صفحه واقعی : 678]
عنوان و نام پدیدآور : سیره پیشوایان : نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم علیهمالسلام / مهدی پیشوایی ؛ با مقدمه جعفر سبحانی.
مشخصات نشر : قم : موسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۲.
مشخصات ظاهری : ۷۹۲ ص.
موضوع : ائمه اثناعشر علیهم السلام -- سرگذشتنامه
رده بندی کنگره : BP۳۶/۵/پ۹س۹ ۱۳۷۲
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵
شماره کتابشناسی ملی : م۷۳-۱۰۵
توضیح : «سیره پیشوایان» نگرشی بر زندگی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم علیهم السلام است. نویسنده در کتاب حاضر، در حد توان خویش کوشیده است در شرح سیره هر یک از ائمه علیهم السلام، نخست فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آنان را در پرتو اسناد و مدارک تاریخی روشن کرده و دور نمای روشنی از آن را که به وضوح با آن فضا سازگار و متناسب بوده است را تشریح کند.با این دید، مولف هر یک از ابعاد مختلف زندگی آن بزرگواران را از قبیل: بعد سیاسی و مبارزاتی، بعد اجتماعی، بعد فرهنگی، بعد کرامات و خوارق عادات و...، را در جایگاه مناسب خود قرار داده و نشان داده است که نه تنها مناسب ترین شیوه، بلکه تنها راه، همان بوده که امام علیه السلام برگزیده است. از ویژگیهای بارز این کتاب می توان به نثر بسیار ساده، روان و داستان گونه آن اشاره کرد.
ص: 1
[شماره صفحه واقعی : 1]
[شماره صفحه واقعی : 2]
[شماره صفحه واقعی : 3]
[شماره صفحه واقعی : 4]
[شماره صفحه واقعی : 5]
[شماره صفحه واقعی : 6]
فکر نگارش و تدوین یک دوره کتاب پیرامون زندگانی دوازده امام معصوم از سوی نگارنده، به سال ها پیش باز می گردد که چند اثر اعم از تألیف و ترجمه با این قلم، پیرامون زندگانی چندتن از امامان معصوم منتشر شد و مورد توجه و استقبال خوانندگان مشتاقِ این گونه آثار قرار گرفت. از آن زمان، تدوین دوره ای کامل از زندگانی ائمه اطهار(علیهم السلام)، با سبک و روال چند کتاب یاد شده برای نگارنده به صورت یک آرزوی مقدس مطرح شد. ولی تحقّق این آرزو، وقت و مجال کافی و امکانات بسیار جهت مطالعه و نگارش می طلبید که آن زمان فراهم نبود. از طرف دیگر بارها افرادی از گروه های مختلف اجتماع که به مطالعه تاریخ زندگانی پربار و آموزنده ائمه(علیهم السلام)علاقه مند بودند، به این جانب مراجعه و خواستار معرفی کتابی جامع و مستند و مورد اعتماد به زبان فارسی و قلم روز در این زمینه می شدند که آنان را از مراجعه به کتب و مآخذ متعدد بی نیاز کند. احساس نیاز و ابراز علاقه افراد مزبور، آن آرزوی دیرینه را همواره در ذهن نگارنده تجدید می کرد.
افزون بر این همه، نگارنده طی چند سال اخیر، علاوه بر تدریس «تاریخ اسلام» چندین دوره تدریس «سیره معصومین(علیهم السلام)» را نیز در چند مرکز آموزش عالی به عهده داشت و جزوه های فشرده ای در این باره فراهم گشته و تکثیر شده بود، ولی فرصت تدوین و تنظیم و نگارش آن ها به صورت کتاب، پیش نیامده بود.
با توجه به نیاز و استقبالی که گفته شد، جزوه های یاد شده، به مرور بازنگری و تکمیل و در واقع بازنگاری گردید و در طول کار، منابع و مآخذ بیش تری مورد مراجعه و مطالعه قرار گرفت و موضوعات و بحث ها گسترش یافت و نظم مطلوب را به خود گرفت و به لطف خدا به صورتی که اکنون می بینید، در آمد.
از آن جا که کتاب حاضر برای استفاده عموم تهیه گردیده، سعی شده است که
[شماره صفحه واقعی : 7]
از طرح بحث های تخصّصی و دور از نیاز عمومی، مانند تاریخ تکوین و انشعاب فرقه های شیعه، مباحث پیچیده کلامی، موضوعات مورد اختلاف (که خود به کتابی مستقل نیازمند است) و امثال این ها خودداری شود و در صورت لزوم تنها به اشاره ای اکتفا شده و خواننده به مآخذی که در پاورقی آمده ارجاع داده شود.
در خور ذکر است که نگارنده این سطور، به یک یک مآخذ و منابع کتاب حاضر، شخصاً و مستقیماً مراجعه کرده و در عین حال، همه آن ها را با مشخصات کامل در پاورقی ها معرفی نموده است تا برای خوانندگان نیز امکان مراجعه به آن ها مقدور باشد و در صورت لزوم، علاقه مندان به پی گیری بیش تر موضوع، بتوانند با رجوع مستقیم به آن ها اطلاعات بیش تری کسب کنند.
…
نکته دیگر این است که بنا به اقتضای طبیعی بحث های تاریخی، در درجه اوّل، از منابع دست اوّل و قدیمی و در حدّ مقدور نزدیک به زمان حادثه استفاده شده است؛ ولی ضمناً از آثار مکتوب به زبان فارسی و خصوصاً تحقیقات معاصران نیز غفلت نشده و هرجا که تحلیلی جالب، نکته ای لطیف، برداشتی تازه و مطلبی دلنشین یافت شده، از آن بهره گیری به عمل آمده است.گاه نیز به حکم این که از ترجمه خوب موضوع مورد نظر در یک اثر فارسی استفاده شده یا اثر مزبور به نحوی برای نگارنده رهگشا بوده، به نشانه سپاسگزاری از کوشش های صاحب اثر و نیز جهت رعایت امانت، در کنار مآخذ قدیمی، از آن یاد شده است. همچنین در چند مورد، بخشی از آثار معاصران، عیناً نقل و گاه همراه با تغییرات اندکی در عبارات و الفاظ با ارائه مآخذ، تلخیص شده است که در این جا لازم است از زحمات آنان تقدیر کنم.
خوشبختانه در سال های اخیر، آثار و کتاب های ارزشمندی توسط نویسندگان و محققان درباره زندگانی پیشوایان معصوم(علیهم السلام)به زبان فارسی منتشر شده که به سهم خود مفید و قابل تقدیر است. اما هر یک از این آثار، هدف خاصی را تعقیب کرده، یا به شیوه خاصی تدوین شده، و یا احتمالاً مخاطب خاصی مورد توجه مؤلف نبوده است. از این نظر کتابی که اکنون در دست
[شماره صفحه واقعی : 8]
شماست، با آثار مزبور تفاوت های فراوانی دارد. شیوه طرح مباحث و موضوعات در کتاب حاضر، بدین گونه است که در تشریح سیره هر امام، نخست دورنمایی از مراحل زندگی وی ارائه شده، سپس فضای اجتماعی و سیاسی عصر او تشریح گردیده، و آن گاه، خطوط اساسی زندگانی آن پیشوای بزرگوار و پختگی و تناسب مواضع سیاسی، اجتماعی وی با شرائط حاکم بر جامعه آن روز مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. بدین ترتیب، مسئله توجه ائمه به عنصر زمان و شرائط و نیازها و مقتضیات و محذورات آن، در تبیین زندگانی سراسر جهاد و خدمت آن بزرگواران، در کتاب حاضر دقیقاً مورد ملاحظه بوده و می توان آن را از دیگر ویژگی های این کتاب برشمرد.
نکته آخر این که در مجموع، برای زندگانی هر امام به طور متوسط پنجاه صفحه در نظر گرفته ایم و برای این که مشکلات کتاب های چند جلدی پیش نیاید، همه مباحث را در یک جلد آورده ایم، و اگر حجم کتاب اندکی بزرگ شده است، دقیقاً به این علّت است. البته با تمام کوشش هایی که نگارنده به کار برده، طبعاً این اثر پیراسته از عیب و نقص نمی باشد.
در خاتمه، باید یادآوری کنم که بزرگ ترین مشوّق نگارنده در تکمیل این کتاب، استاد معظم حوزه علمیه قم آیت الله العظمی حاج شیخ جعفر سبحانی مدظلّه بوده اند که بهویژه در تسریع کار آن، اصرار و تأکید فراوان داشتند و اینک نیز کتاب، از سوی مؤسسه تحقیقاتی امام صادق(علیه السلام) و زیر نظر معظم له منتشر می گردد. ومن الله التوفیق وعلیه التکلان
قم مهدی پیشوائی
رجب 1414 هـ.ق
دیماه 1372 ش
[شماره صفحه واقعی : 9]
[شماره صفحه واقعی : 10]
بسم الله الرحمن الرحیم
(چاپ بیست و چهارم)
برای این مؤلف، جای بسی خوشوقتی و شکرگزاری در پیشگاه پروردگار بزرگ است که این اثر، از آغاز چاپ و نشر در سال 1372 شمسی تاکنون، نه تنها مورد توجه و اقبال عمومی در سراسر کشور قرار گرفت، بلکه در مراکز حوزوی و دانشگاهی نیز مورد عنایت و استفاده واقع شد، و خوانندگان گرامی از هر قشر و صنف، بهویژه حوزویان مکرّم، بارها این نگارنده را مورد تشویق و لطف و محبت قرار دادند.
کتاب حاضر علاوه بر اقبال عمومی در ایران، در کشور جمهوری آذربایجانو کشور ترکیه، به زبان و خط آن دو کشور ترجمه و منتشر گردید. در قم نیز به امر و عنایت حضرت آیت الله العظمی جعفر سبحانی، جهت استفاده در کشورهای عربی، به زبان عربی ترجمه و چاپ شد. کتاب سیره پیشوایان، تاکنون در ایران بیست و سه بار عمدتاً برای حوزه های علمیه در شمارگان وسیع، چاپ و توزیع شده است.
نگارنده، این توفیق را پرتوی از لطف و عنایت خداوند و از برکت اخلاص و ارادت به ساحت مقدس ائمه اطهار(علیهم السلام)می داند چرا که سراسر این کتاب، نه
[شماره صفحه واقعی : 11]
تنها «مخلصانه»، بلکه «عاشقانه» و همراه با سوز و شور و شوق، و در عین حال بدون پشتوانه و حمایت از جایی، و در تنهایی و بی یاوری، و در شرایط سخت و پرزحمت تدوین و نگارش یافت، و نگارنده، تجربه سی ساله نویسندگی و تألیف، و تمام ظرفیت و خلاقیت و توان ذهنی و ذوقی خود را در آراستگی و پختگی و جذابیت آن به کار گرفت.
اما با همه این دقت ها مثل هر کار بشری خالی از عیب و نقص نبود، و از همان بدو انتشار، پیشنهادهای اصلاحی و تکمیلی، و نیز انتقادهای متعددی از طرف خوانندگان بصیر و اهل دقت و فضل رسید که بسیاری از آن ها مفید و مغتنم بود. خود نگارنده نیز در سال های بعد، ضمن مطالعات تاریخی، به نکات تازه ای دست یافت، و همه این ها جمع آوری و در نسخه ای اعمال گردید تا به محض این که امکان حروف چینی جدید و دیگر مراحل فنی چاپ، از طرف ناشر فراهم گردد، موارد اصلاحی و یافته های جدید اضافه و منظور شود. اینک بسیار خوشوقتم که چنین فرصتی فراهم شد و در چاپ بیست و چهارم که هم اکنون در اختیار شماست، این تغییرات صورت گرفت و اینک کتاب، با اضافات، و پس از تجدید نظر و اصلاح و تکمیل، به صورت غنی تر و منظم تر تقدیم خوانندگان ارجمند می شود.
قم ـ مهدی پیشوائیذی قعده 1431ق
مهرماه 1389ق
[شماره صفحه واقعی : 12]
از استاد: آیة الله جعفر سبحانی
تاریخ گذشته، تومار گشوده ای است در برابر تومار بسته آینده. بهوسیله این تومار باز، باید بخش بسته را گشود، و خطوط حرکت آینده را ترسیم کرد، و از زندگانی گذشتگان درس هایی فراوان آموخت.
تاچندی پیش، تاریخ نگاران، بیش تر، بازگوکننده حوادث و یادآور متن رویدادها بوده، و غالباً روی علل حوادث، و یا نتائج تلخ و شیرین آن، انگشت نمی گذاشتند، تو گویی، تاریخ را برای سرگرمی و وقت گذرانی افراد می نوشتند، و یا حمل این بار سنگین را بر دوش خودِ خوانندگان می گذاردند.
نوپردازی در نگارش تاریخ که آن را از نقل وقایع خشک، به صورت تحلیل حوادث در آورد، گام بزرگی بود که در قلمرو یکی از علوم انسانی برداشته شد، این روش آن چنان فاصله ای میان دو نوع تاریخ: نقلی و تحلیلی پدید آورد، که گویی این دو شیوه نگارش، دو نوع دانش جدا از همند. در این نوع نگارش، علاوه بر متون تاریخ و گفتار شاهدان و راویان، از علوم چندی مانند: روان شناسی، جامعه شناسی، جغرافیاشناسی، باستان شناسی و غیره بهره گرفته می شود، و حوادث تاریخی به صورتی مسلسل که هر کدام، دیگری را پشت سر می آورد همراه با ریشه ها و آثار و نتائج آن ها، ترسیم می گردد.
نقطه ضعفی که در این نوع از نگارش تاریخ وجود دارد، این است که غالباً تاریخ از تصرفّ های بی جا و تفسیر به رأی های غلط، مصون نمانده، و حوادث
[شماره صفحه واقعی : 13]
تاریخی با اغراض و افکار شخصی و انگیزه های خود نویسنده به هم آمیخته می شود، و چهره واقعیت در پرده ضخیمی از غرضورزی ها پوشیده می گردد.
البته نمی توان همه نویسندگان تاریخ را به پیشداوری متهم کرد، ولی باید پذیرفت که بسیاری از آنان از این نقطه ضعف پیراسته نیستند. همچنان که نمی توان همه تاریخ نگاران نقلی را، نویسندگانی با هدف و واقع گرا انگاشت، زیرا برخی از آنان نیز از اغراض شخصی دور نبودند و به نقل آن چه مؤید افکار و اندیشه ها و عقاید دینی و منافع ملی آن ها بوده می پرداختند، و از رویه دیگر حوادث، چیزی ترسیم نمی کردند. منتها، در مقام مقایسه، باید گفت: میزان خطا در تاریخ تحلیلی به مراتب فزونتر از تاریخ نقلی می باشد.
در عصر ما، چیزی که به تاریخ تحلیلی رونق بیش تری بخشیده، تدوین فلسفه تاریخ است که خود؛ مانند دیگر فلسفه های هر علمی، جدا از علم تاریخ است. فلسفه تاریخ، علل کلی پیدایش وقایع، و تکامل جامعه را روشن می سازد و قوانین عمومی تکامل را به ما می آموزد. به دیگر سخن: فلسفه تاریخ، ارتباط و پیوند میان وقایع گوناگون را مورد تحقیق و بررسی قرار داده و علل و معالیل را در وقایع تاریخی کشف می کند. هر نوع کاوش و جستوجو در پیدا کردن قوانین عمومی تکامل جامعه انسانی، گامی در راه تکامل فلسفه تاریخ یا «علم جامعه انسان» است.
مطالعه عمیق در علل تکامل و یا تحولات زندگی انسان ها، روشن می سازد که عوامل محرک تاریخ یکی دو تا نیست، بلکه عوامل گوناگونی در شرائط مختلف، چرخ زندگی جامعه انسان را به حرکت در آورده و با قلم تکوین، صفحات تاریخ آنان را نگاشته است، و در طول تاریخ، تنها یک عامل نبوده است که ترسیم کننده خط زندگی بشر باشد.
گروهی که می کوشند نیروی محرک تاریخ را به صورت تک عاملی معرفی کنند، تنگ نظرانی هستند که فقط گوشه ای از حوادث حیات انسان را مورد کاوش
[شماره صفحه واقعی : 14]
قرار می دهند، نه همه جوانب را. این گونه کسان، گویی سوگند یاد کرده اند که برای تکامل تاریخ بشر، یک عامل بیش تر معرفی نکنند، و یا عامل مورد نظر خویش را کلید سحرآمیزی می انگارند که می تواند تمام درهای بسته تاریخ را بگشاید! آنان برای این که خود را تنگ نظر معرفی نکنند، عامل واحدی، مانند شرائط اقتصادی را، زیر بنای تمام رویدادها معرفی کرده و دیگر عوامل را به لحاظ تأثیرگذاری در درجه دوم قلمداد می نمایند.
کسانی که موتور محرک تاریخ را یک عامل بیش نمی دانند، انسان های یک بُعدی و سطح نگری هستند که ذهن محدود آنان تنها به یک بعد از عوامل سازنده تاریخ انس گرفته، و از دیگر عوامل غفلت ورزیده اند و یا افکار حزبی وسیاسی، آنان را به توانمندی عاملی خاص (مبارزه طبقاتی) سوق داده، و دیگر عوامل را روبنا دانسته اند.
تاریخ ومبارزه طبقاتی
مارکسیسم، تاریخ جامعه انسانی را محصول مبارزه طبقاتی انسان های محروم دانسته و مجموع جهانیان را به دو گروه تقسیم کرده است: گروهی وابسته به نظام کهن که منافع خود را در بقای آن می انگارند، و گروهی مبارز که منافع خویش را در دگرگون کردن نظام حاکم می دانند.
این گونه تفسیر از تحولات بشر، نشانه خلاصه کردن فعالیت های انسان در خواسته های مادی انسان است. در حالی که در این قلمرو، غرائز دیگری وجود دارد که شرافت و ارزش انسان را بالاتر از آن می داند که فقط در حوزه محدود منافع مادی خود بیندیشد، و حرکت تاریخ را صرفاً معلول شکم و شهوت بشمارد. صفحات تاریخ بشر، شاهد مبارزات مردان بزرگ و ارزشمندی است که برای احیای ارزش ها و اصلاح نابسامانی های دینی و اخلاقی، دست به قبضه شمشیر برده، و جان خود و فرزندان خویش را در این راه باخته اند.
[شماره صفحه واقعی : 15]
تاریخ گواه این امر است که بسیاری از نبردهایی که برای محو نظام طبقاتی،تعبیر صحیح: بازستاندن حقوق مستضعفان از مستکبران صورت گرفته، تحت رهبری مردان وارسته ای تحقق پذیرفته که به انگیزه نوع دوستی و حفظ حقوق انسان قیام کرده و بلکه بالاتر از آن، انگیزه های دینی و الهی داشته اند.
آیات قرآن، به صراحت، حاکی است که قسمت اعظم یاران انبیاء(علیهم السلام)را افراد با ایمان و مستضعف و مستمندی تشکیل می دادند که برای محو شرک و آثار کوبنده آن و رساندن انسان ها به مرتبه ای بالا، تا سرحدّ تعلق به خدا نبرد می کردند و حتی یکی از ایرادهای مستکبران بر پیامبران این بود که تهیدستان به آنان گرویده اند.(1)
درباره قیام پیامبرخاتم(صلی الله علیه وآله) می خوانیم که مستکبران عصر او، ایمان خویش به اسلام را مشروط به این می کردند که فقیران و مستضعفان را از اطراف خود پراکنده سازد. از این جهت، خداوند به پیامبر دستور داده که نباید به درخواست چند مستکبر، این گروه را که پیشرفت آیین بر دوش آنان سنگینی می کند از اطراف خود پراکنده سازد.(2)
بررسی صفحات تاریخ، ما را با دو گروه از انسان ها آشنا می سازد:
گروهی که اسیر منافع مادی بوده و آن چنان منحط و کوتاه فکر بوده اند که جز قیام بر علیه نظام حاکم، آن هم برای تأمین خواسته های نفسانی خود، چیزی در سر نمی پرورانده اند.
گروهی حق جو، آرمانخواه، پرخاشگر و آزاد از فشار محیط و فشار طبیعت، که همّتشان عمدتاً مصروف احیای ارزش های انسانی و اصول اخلاقی و ارتقای مقام معنوی بشر بوده است.
[شماره صفحه واقعی : 16]
1) مخالفان هود به وی چنین گفتند: ...ما نراک اتبعک إلاّ الذین هم أراذلنا بادی الرأی... (هود/27): ما جز این نمی بینیم که یک مشت فقیر و مستمند از تو پیروی می کنند.
2) ولا تطرد الذین یدعون ربّهم بالغداة والعشی... (انعام/52): آن گروه از افراد را که صبح و عصر خدای خود را می خوانند از اطراف خود طرد مکن... .
اگر در زندگی گروه نخستین، محرک عمده تاریخ، دستیابی به رفاه مادی بشر بوده است، محرک گروه دوم را، احیای جامعه و آزاد سازی آن از خوی حیوانی و تعلقات مادی و توجه به ارزش های والا تشکیل می داده است.
این جاست که باید نقش پیامبران و اولیای الهی را در ساختن تاریخ، با دقت بیش تر و افق دید وسیع تری مطالعه کرد. رجال الهی در تکوین نهضت های عمیق اصلاحی تاریخ، نقشی برجسته و انکار ناپذیر داشته، و برنامه الهی آنان، که از طریق وحی به ایشان می رسید، بزرگ ترین سرمایه نهضت و انقلاب بوده است. نقش آنان در ایجاد ایمان در توده ها و بسیج آنان در راه اهداف بلند انسانی، و بالمآل دگرگون کردن چهره جامعه، از مسلّمات تاریخ است.
تجارب و آزمایش های تاریخی ثابت کرده است که علوم و معارف بشری تا حدودی راه را برای بشر روشن می سازند، ولی هرگز انقلاب آفرین و جامعه ساز نمی باشند. همواره این، پیامبران و اولیای راستین خدا بوده اند که درس آزادی و رهایی از اسارت مستکبران را به بشر آموخته و با بهره گیری از قدرت ایمان، در کوبیدن دژهای ستم از هر عاملی مؤثرتر بودند.
فرویدیسم و تاریخ بشر
در این میان، فرویدیسم خطای بزرگ تری را مرتکب شده است. فروید حرکت تاریخ را معلول غریزه جنسی شمرده و برای این غریزه، در تمام فعالیت های فردی و اجتماعی انسان، نقشی عمده و اساسی قائل شده است. از نظر وی زندگی انسان حاصل یک رشته تلاش هایی است که همگی، به طور خودآگاه یا ناخودآگاه، از غریزه جنسی سرچشمه می گیرد.
اکنون روشن نیست که چرا این مکتب در میان غرائز انسان، به غریزه جنسی بیش از دیگر غرائز اهمیت داده، و خاصه، از ابعاد روحی او چشم پوشیده است.
[شماره صفحه واقعی : 17]
حال آن که، کاوش های علمی پیش از فروید و پس از او ابعاد توانمندی را در روح و روان انسان کشف کرده، و برای انسان غرائز بالاتری را اثبات نموده که نقش آفرینشگری در تاریخ بشر داشته است، مانند:
بعد معنوی و گرایش به ماورای طبیعت که موجب پذیرش و گسترش ادیان و مذاهب و سازنده ملل و نحل است واین همه معابد و مساجد و مراکز دینی و جنگ های مذهبی، پرتوی از فعالیت آن غریزه می باشد.
بعد اخلاقی و گرایش به درستی و راستی که در حیات انسان نقش عظیمی دارد و اگر این بعد از ابعاد روحی انسان، از زندگی او حذف شود، زندگی وی دچار نابسامانی عجیبی می گردد.
گرایش به هنر و زیبایی که پدید آورنده معماری های شرقی و غربی و نقاشی ها و کاشی کاری ها و صنایع زیبای دستی است و ادبیات بشر در نثر و شعر، تجلیگاه روشن این بعد از ابعاد روح انسانی است.
بعد علمی و گرایش به کشف مجهولات و یافتن علل پدیده ها و رخدادها که سهم عظیمی در تمدن ها و شکوفایی خرد انسانی دارد.
با توجه به این ابعاد، چگونه فروید افسار تاریخ بشر را در دست یک غریزه پست انگاشته است؟! تو گویی انسان ـ به عقیده او و مارکسیسم ـ در شکم و غیره خلاصه می شود!
باری، تفسیر زندگانی خروشان بشر با عواملی مانند «مبارزه طبقاتی» و یا «نظریه جنسی»، بسان این است که زلزله عظیمی را که خانه ها و ساختمان ها را از جای کنده، و صخره های بزرگ کوه ها را به دشت پرت می کند، با فرو ریختن یک تاق چوبی پیش از زلزله در آن محیط تفسیر کنیم! پیدا ست که افراد محقق و جامع نگر، این نوع تنگ نظری ها را در تحلیل حوادث، کنار می نهند، و تأثیر دیگر عوامل را که از آن جمله تأثیر شخصیت های الهی در ساختن تاریخ بشر است، نادیده نمی گیرند.
[شماره صفحه واقعی : 18]
قرآن عظیم به خاطر اهمیتی که به حق برای مجاهدت های این بزرگواران در تحولات تاریخ و تمدن بشر قائل است، بخشی از آیات خود را به تبیین موضع گیری و تلاش های شبانه روزی آنان اختصاص داده و در این زمینه نکات بسیار ارزنده و والایی را یادآور شده و زندگی سراسر خدمت پیامبران را مایه درس عبرت اندیشمندان دانسته است: لقد کان فی قصصهم عبرة لأولی الألباب(1): «در داستان های آنان برای خردمندان عبرتی است».
از این جهت گروهی از مفسران و محققان اسلامی کتاب های فراوانی پیرامون زندگانی پیامبران نوشته اند که هر کدام می تواند برای ما مفید و سودمند باشد. البته در برخی از نوشته ها افرادی، حقایق قرآنی را با یک رشته روایات اسرائیلی و مجوسی درهم آمیخته و چهره نورانی پیامبران را به صورت صحیح ترسیم نکرده اند، ولی آن گروه از نویسندگان که با الهام از آیات قرآنی و احادیث صحیح به نوشتن این بخش از تفسیر همت گماشته اند، خدمت عظیمی را به جامعه اسلامی انجام داده اند.
سخنی را که در آغاز این بخش یادآور شدیم، در این جا تکرار می کنیم و آن این که باید این بخشِ تاریخ، بلکه همه کتاب های تاریخ را از آن نظر بخوانیم که می تواند به صورت یک معلم به ما درس بیاموزد و عوامل تکامل و سقوط ملل را در اختیار ما قرار دهد.
دوازده پیشوا
از احادیث و روایاتی که محدثان سنی و شیعه نقل کرده اند، به روشنی استفاده می شود که پیامبر گرامی از دوازده جانشین خود خبر داده و بنا به نقل «مُسلِم» در صحیح خود: عزت اسلام به این دوازده جانشین بستگی دارد. مسلم از جابر بن سمرة نقل می کند که پیامبر فرمود: «لایزال الإسلام عزیزاً إلی اثنی عشر
[شماره صفحه واقعی : 19]
1) یوسف/111.
خلیفة»(1)و بنا به نقل دیگر فرمود: «لایزال هذا الدین عزیزاً منیعاً إلی اثنی عشر خلیفة»؛این دین همچنان عزیز وآسیب ناپذیر می ماند، مادام که دوازده خلیفه رهبری آن را در دست گیرند.
ما مجموع احادیثی را که اهل سنت پیرامون این دوازده خلیفه نقل کرده اند، در کتاب «بحوث فی الملل والنحل» آورده ایم.(2)
در عین حال، مفسران احادیث اهل سنت در معرفی این دوازده جانشین با سردرگمی عجیبی رو به رو شده و هرگز نتوانسته اند یک گروه دوازده نفره به هم پیوسته را، که عزت و عظمت اسلام به وسیله آنان تضمین شده باشد، معرفی کنند. زیرا همگی می دانیم که پس از عصر خلافتِ خلفای چهارگانه، خلافت اموی ها آغاز شد و هیچ تاریخ نگار مطلّع و منصفی نمی تواند معاویه و فرزند او یزید و مروان بن حکم را جزء این دوازده خلیفه ای معرفی کند که مایه عزت و عظمت اسلام می باشند. پس از سپری شدن دوران اموی ها، عصر سیاه بنی عباس آغاز شد که آن نیز به نوبه خویش جنگ ها و خونریزی ها و آدم کشی های فراوانی را به دنبال داشت، بنابراین خلفای عباسی را نیز هرگز نمی توان مصداق این دوازده خلیفه پیامبر دانست. در این میان، تنها گروهی که می تواند، به تصدیق دوست و دشمن مصداق واقعی این دوازده خلیفه باشد، همان دوازده پیشوای معصوم جهان شیعه است که نام و خصوصیات و شیوه زندگی آنان و نیز وصایای پیامبر درباره ایشان در کتب تاریخ و حدیث به صورت متواتر ضبط شده است.
در این جا، یکی از دانشمندان اهل سنت پیرامون دوازده خلیفه ای که پیامبر از آنان یاد کرده است، سخنی شنیدنی دارد که عصاره آن را از نظر خوانندگان گرامی می گذرانیم:
«روایاتی که حاکی از آن است که جانشینان پیامبر پس از او دوازده نفرند، از طرق (سندهای مختلف) و توسط راویان فراوانی وارد شده است. گذشت زمان
[شماره صفحه واقعی : 20]
و آشنایی انسان با جهان، روشن ساخته است که مقصود پیامبر از این دوازده خلیفه، همان امامان دوازده گانه از اهل بیت اوست، زیرا نمی توان این احادیث را بر خلفای راشدین تطبیق کرد، چون تعداد آنان از دوازده تا کمتر است، همچنین نمی توان آن ها را به پادشاهان اموی منطبق نمود، زیرا تعداد آنان از دوازده تا بیش تر بوده و همگی جز عمر بن عبدالعزیز عناصری ظالم و ستمگر بوده اند، گذشته از این، در برخی از روایات، پیامبر فرموده است: این دوازده نفر از دودمان هاشمند در حالی که خلفای بنی امیه از تیره «امیه» بوده اند».
«در برخی از روایات آمده است که پیامبر اسلام وقتی خواست بگوید: جانشینان من همگی از بنی هاشمند، از صدای خود کاست، زیرا گروهی از حضار، خلافت بنی هاشم را دوست نداشتند».
«همچنین نمی توان این دوازده خلیفه را به خلفای عباسی تفسیر کرد، زیرا تعداد آنان از دوازده نفر بیش تر بوده و (افزون بر این) آنان پیوسته با نزدیکان پیامبر در جنگ و ستیز بودند و فرمان خدا را درباره نزدیکان او (1)رعایت نمی کردند.
بنابراین راهی جز این نیست که بگوییم مقصود پیامبر در روایات مزبور، دوازده خلیفه از عترت و اهل بیت اوست که همگی داناترین مردم عصر خود و پارساترین و با فضیلت ترین آن ها بوده اند و دانش های خود را جز از طریق پدران خود، که سینه به سینه به پیامبر(صلی الله علیه وآله) می رسید، نگرفته بودند».(2)
طرح رسالت برای بقای مکتب
احادیث ائمه اثنا عشر حاکی از آن است که طرح وحی برای بقای مکتب پس از درگذشت رسول خدا این بوده که خلیفه پیامبر بهوسیله خود او و جانشینان وی معرفی شوند و امت در انتخاب خلیفه حقی نداشته باشند، زیرا اگر گزینش
[شماره صفحه واقعی : 21]
خلیفه در اختیار مسلمانان بود، تعیین این دوازده خلیفه به صورت کلی، یا مقید به این که از بنی هاشم خواهند بود، با آن اصل منافات خواهد داشت. در احادیث مزبور، نه تنها شمار و خصوصیات جانشینان آن حضرت معین شده است، بلکه پیامبر در مراحلی از زندگی خود اسامی آن ها را نیز یادآور شده و نخستین خلیفه را از همان آغاز ابلاغ رسالت خود تعیین فرموده است. حادثه معروف «یوم الدار»(1)در سال سوم بعثت و رویداد مشهور غدیر، گواه بر این گفتار است.
در این جا ما به رمز لزوم تعیین خلیفه از سوی خداوند، به صورت گذرا اشاره می کنیم و آن این که طرح صحیح و سالم برای بقای مکتب و جلوگیری از هر نوع اختلاف و دو دستگی میان امت، این بود که رسول گرامی از طریق وحی جانشین و یا جانشینان خود را معیّن کند و موضوع را به انتخاب و گزینش مردم واگذار ننماید، زیرا از دو نظر این واگذاری صحیح نبود: نخست آن که شیوه زندگی اجتماعی آنان که تأثیر پذیرفته از نظام عشیره ای بود ـ به گونه ای نبود که فرد فرد آحاد جامعه، در انتخابات شرکت جسته و به اصطلاح با آزادی و دموکراسی، فرد لایق را انتخاب کنند. دیگر آن که: مثلثی از دشمنان این حکومت جوان، در کمین بودند که آن را واژگون سازند و در چنین جامعه و محیطی بقاء و تداوم مکتب، صد در صد در گرو تعیین جانشین از سوی رهبر و ایدئولوگ نهضت است و واگذاری این امر به گزینش مردمی که هنوز به رشد اجتماعی و استقلال فردی لازم نرسیده و در چارچوب نظام قبیلگی، از شیوخ قبائل خط می گیرند ـ نه تنها نتیجه بخش نبوده و به انتخاب اصلح نمی انجامد، بلکه مایه دو دستگی و انحراف می گردد. اینک هر دو عامل را به گونه ای مشروح می آوریم:
زندگی مردم شبه جزیره، زندگی قبیلگی و عشایری بود. در چنین محیطی مقولاتی نظیر دموکراسی، آزادی رأی و احترام به رأی افراد، بی معناست. بدیهی
[شماره صفحه واقعی : 22]
1) تفصیل رویداد «یوم الدار» را در این کتاب، ص39 می خوانید.
است که در این شیوه از زندگی، رأی از آنِ شیخ قبیله و رئیس عشیره است و چنان چه رئیس قبیله ای بر هزار نفر حکومت کند، به ظاهر هزار و یک رأی به صندوق ریخته می شود ولی در واقع یک رأی بیش تر وجود ندارد که آن هم رأی رئیس قبیله است، زیرا آن هزار نفر، بدون کوچک ترین تأمل و تفکر، به خواسته او رأی می دهند، و این گونه رأی گیری، هر چند ظاهر دموکراتیک هم داشته باشد، در معنا چیزی جز حکومت فرد نیست، آن هم فردی خود خواه که به زور و نیرنگ خویش یا به عنوان میراث اسلاف، حکومت عشیره را به دست گرفته است.
باید توجه داشت که تنها در مدینه، پس از درگذشت پیامبر، گروه انصار از دو عشیره بزرگ به نام های اوس و خزرج تشکیل می شدند، و رئیس خزرجیان، «سعد بن عبادة» و رئیس طایفه اوس، «اُسید بن حضیر» بود، و اگر بنا بود که فردی برای حکومت انتخاب شود، مجموع خزرجیان تابع رأی رئیس خود، و همه اوسیان پیرو نظر رهبر خود بودند. و این قانون بر سایر قبائلی نیز که در حجاز و نجد زندگی می کردند، حکومت می کرد. آیا با وجود چنین بافت اجتماعی ای که مردم نجد و حجاز آن روز داشتند، صحیح و روا بود که پیامبر گزینش پیشوا را در اختیار مردمـ و در حقیقت، در اختیار شیوخ حاکم بر آنان ـ بگذارد؟ و شکل بی محتوای دموکراسی، نقاب فریبنده و بهانه موجه معدود عناصر متنفذی گردد، که با زد و بندها و محاسبات تنگ عشیره ای، فرد مورد نظر خویش را بر امت تحمیل کنند؟
جانشین رسول خدا، از نظر کمالات معنوی و میزان علم و آگاهی و درایت و توانایی، باید برترین فرد امت باشد و رؤسای عشایر که پیوسته با خودخواهی ها وخودمحوری ها بزرگ شده اند، هرگز چنین فردی را انتخاب نمی کردند.
روزی که رسول خدا درگذشت، مثلّث منحوسی کیان اسلام را تهدید می کرد. از جانب شرق، امپراتوری عظیم ساسانی (که خسرو پرویزش، با وقاحت
[شماره صفحه واقعی : 23]
تمام، نامه پیامبر را دریده بود) از جانب غرب، امپراتوری روم شرقی و ایادیش، در قطر عربی، و بالأخره در داخل شبه جزیره نیز، ستون پنجمی به نام منافقان، در کمین نشسته بودند که در اولین فرصت، نهال نوپای اسلام را از ریشه در آورند، در چنین شرائطی، شایسته ترین اقدام این بود که فردی لایق و شایسته توسط خود پیامبر برای رهبری امت، تعیین گردد و با این تمهید، راه بر اختلاف میان امت بسته شود، و راه نفوذ دشمن مسدود گردد. آری حفظ کیان اسلام جوان که سه دشمن مزبور چون اژدهایی خطرناک برای بلعیدن آن دهان باز کرده بودند، در گرو آن بود که طرحی از جانب صاحب شریعت ریخته شود که بر اساس آن از دامنه اختلاف ها کاسته گردد وجامعه به جای این که در خود فرو رود، در فکر دشمن باشد و برگزیده الهی، با بسیج نیروهای متحد امّت، نقشه های دشمن را در داخل و خارج نقش بر آب سازد.
این جاست که به گفته شیخ الرئیس: تعیین جانشین از سوی پیامبر، به صواب نزدیک تر است، زیرا (تنها) در این صورت است که کار به اختلاف و دسته بندی میان امت نمی کشد.(1)
بررسی تاریخ صحابه و یاران پیامبر و تابعان پس از آنان، به روشنی حاکی است که مزاج جامعه آن روز، یک مزاج اختلاف انگیز بود. از همان روزی که پیامبر گرامی وارد مدینه گشت، دو دلی، بلکه گاه صف آرایی میان انصار و مهاجر کاملاً مشهود بود، و در مواردی، نظیر مسأله إفْک، این اختلاف بالا می گرفت.(2)چنان که در اجتماع سقیفه بنی ساعده ـ که پس از درگذشت رسول خدا، انصار، خودسرانه تشکیل دادند و بعداً گروهی برای خنثی کردن تصمیم های انصار و قبضه قدرت به آن جا رفتند ـ این مسئله به اوج خود رسید. با توجه به این نکات،
[شماره صفحه واقعی : 24]
عقل داوری می کند که واگذاری سرنوشت امت به حال خویش، در آن شرائط بحرانی، نه به صلاح مکتب بود، و نه حتی به صلاح خود پیروان، بلکه تنها تصمیم رهبر برگزیده خدا، دائر بر تعیین یک نفر، با شرائطی که یادآوری شد، می توانست ریشه اختلاف را برکند، افراد نالایق را عقب زند، و امت را زیر لوای پیروی از امام منصوص به پیش برد.
سیره پیشوایان معصوم(علیهم السلام)
در سطور پیشین، با شیوه نگارش تاریخ تحلیلی و مزایای آن آشنا شدیم، یکی از بزرگ ترین عوامل سازنده تاریخ را شناختیم و بالاخره نقشه و برنامه حکیمانه وحی برای بقای مکتب را دیدیم. اکنون وقت آن رسیده که در باب سیره پیشوایان معصوم(علیهم السلام)نیز که موضوع بحث این کتاب را تشکیل می دهد، به صورتی فشرده سخن بگوییم.
بررسی آثار اسلامی نشان می دهد که سیره اهل بیت گرامی پیامبر، پس از سیره حضرت رسول، از مهم ترین موضوعاتی است که افکار محدثان و سیره نویسان را به خود اختصاص داده است. چنانچه اگر از مجموع کتاب هایی که در این موضوع، از آغاز قرن دوم تاکنون نوشته شده است آماری تهیه شود، خواهیم دید حتی ذکر اسامی آن ها در یک کتاب نمی گنجد، چه رسد به خود کتاب ها که گردآوری آن ها کتابخانه ای بس بزرگ را تشکیل خواهد داد. خوشبختانه فهرست های موجود از شیعه و سنی پرده از روی این واقعیت برداشته و گذشته از کتاب «کشف الظنون» کاتب چلبی (1017 ـ1067هـ) و «الذریعة» علامه تهرانی (1293. 1389 هـ) و « مرآة الکتب» شهید ثقة الإسلام (م/1330هـ) و فهارس کتابخانه های موجود در جهان، اخیراً محقق محترم «عبدالجبار الرفاعی» با تتبع و تفحص در مصادر و منابع کتابشناسی موفق به جمع آوری مجموعه ای از کتابشناسی اهل بیت و معصومین(علیهم السلام)گردیده و حاصل
[شماره صفحه واقعی : 25]
کار ایشان در 11 جلد وزیری، زیر عنوان «معجم ما کتب عن الرسول وأهل البیت» به طبع رسیده است.
ایشان در رابطه با تاریخ و سیره حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ و ائمّه اثنی عشر(علیهم السلام)مجموعاً تعداد 14206 عنوان ـ اعم از فارسی، عربی، اردو و لاتین را شناسایی وذکر کرده است که ریز اعداد آن از قرار زیر است:
فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ : 546 عنوان
امیر المؤمنین(علیه السلام): 4956 عنوان
امام حسن(علیه السلام): 205 عنوان
امام حسین (علیه السلام): 3215 عنوان
امام سجّاد(علیه السلام): 399 عنوان
امام باقر(علیه السلام): 69 عنوان
امام صادق(علیه السلام): 331 عنوان
امام کاظم(علیه السلام): 211 عنوان
امام رضا(علیه السلام): 651 عنوان
امام جواد(علیه السلام): 62 عنوان
امام هادی(علیه السلام): 79 عنوان
امام عسکری(علیه السلام): 66 عنوان
امام عصر ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ : 1145عنوان
اهل بیت(علیهم السلام): 2271 عنوان کتاب که جمعاً بالغ بر 14206 عنوان کتاب می باشد.
در ضمن ایشان پیرامون تاریخ و سیره حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) 11427 عنوان کتاب شناسایی و ذکر کرده است.
شاید تصور شود که با این نوشته های زیاد، چه نیازی به سیره نویسی مجدد وجود دارد؟ ولی باید یادآور شویم که حیات و زندگانی اولیای الهی، به سان جهان طبیعت، ابعاد بس گسترده ای دارد که هرچه درباره آنان نوشته شود، باز
[شماره صفحه واقعی : 26]
سرزمین های ناشناخته و کاوش نیافته ای وجود خواهد داشت.
گذشته از این، غالب آثاری که در باب پیشوایان نگارش یافته، از قبیل فضائل نگاری، مناقب نویسی و گردآوری معجزات و کرامات، و بالأخره نقل حوادث زندگی آنان به صورت خشک و به دور از تحلیل است و در این میان، تعداد کتاب های تحلیلی ای که بتواند پژوهش گران کنجکاو امروزی را اشباع کند، انگشت شمار است و بعضی از آن ها، از نظر طرز نگارش و قلم در حد انتظار نیست. البته، در زبان عربی و احیاناً فارسی، حق مطلب درباره برخی از پیشوایان مانند امیرمؤمنان علی(علیه السلام)و یا سالار شهیدان حسین بن علی(علیهما السلام) تا حدودی اداء شده است، اما درباره اکثر پیشوایان، خلأ وجود یک تحقیق عمیق و جامع، محسوس است.
مع الأسف باید به این حقیقت تلخ اذعان کرد که این، تنها مردم عادی نیستند که از سیره سیاسی و اخلاقی و علمی حضرت جواد(علیه السلام) و یا حضرت هادی(علیه السلام)و حضرت عسکری(علیه السلام) اطلاع ندارند، بلکه غالب گویندگان و نویسندگان نیز در این زمینه ها فاقد اطلاعات کافی اند.
در عصر حاضر، که نسل جوان و تحصیل کرده، خواهان آگاهی بیش تری از زندگانی سیاسی، اخلاقی و اجتماعی پیشوایان است، لازم است نویسندگان ما به این موضوع توجه بیش تری کنند، زیرا:
اوّلاً، آن چه در تاریخ زندگانی پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)و ائمه معصومین(علیهم السلام)برای ما مهم و آموزنده است، شناخت خود زندگانی و رفتار آن ها نیست، بلکه شناخت نوع زندگی و سبک رفتار اجتماعی آن بزرگواران و چگونگی موضع گیری اجتماعی و سیاسی و شیوه فعالیت های فرهنگی آن هاست. اگر می بینیم که از قرون نخستین ظهور اسلام، دانشمندان و مورخان اسلام، تاریخ زندگانی پیامبر اسلام را به عنوان «سیرة النبی» نوشته اند، نکته اش همین است، زیرا آن چه از زندگانی و دعوت و تبلیغ آن حضرت برای ما الگو و آموزنده است، اصل حرکت
[شماره صفحه واقعی : 27]
و حیات آن حضرت نیست، بلکه نوع حرکت و طرز فعالیت و سبک دعوت و کیفیت تبلیغ و شیوه برخورد آن حضرت، با دشمنان اسلام می باشد.
واژه «سیره» در زبان عربی، در اصل، از ماده «سیر» (= حرکت و راه رفتن) بوده و به معنای سبک و شیوه راه رفتن است. درست مانند: «جلوس» و «جِلْسَة» که اوّلی به معنای نشستن و دومی به مفهوم نوع جلوس و سبک نشستن است.
ثانیاً: نوع زندگی و چگونگی موضع گیری های سیاسی اجتماعی امامان معصوم، زمانی برای ما بهتر روشن می گردد، که از شرائط خاص اجتماعی و سیاسی و فرهنگی زمان آن بزرگواران آگاه باشیم. چه؛ می دانیم که ائمه اطهار(علیهم السلام)خط مشی اجتماعی، مواضع سیاسی و شیوه مبارزاتی خویش را بر اساس سنجش دقیق اوضاع و احوال و شرائط زمانی، ارزیابی امکانات و مقتضیات و محذورات، و متناسب با برخوردها و جبهه گیری های گوناگون مخالفان اسلام، تنظیم می کردند. بنابر این مادام که با شرائط و اوضاع ویژه آن روزگار آشنا نباشیم، سیره ائمه برای ما مفهوم دقیق و واقعی خود را پیدا نمی کند. حتی چه بسا در مرور بر تاریخ زندگانی امامان، میان مواضع گوناگون آنان، نوعی تضاد و تعارض احساس می کنیم، زیرا می بینیم برخی از آنان با دشمن؛ صلح و برخی دیگر تا آخرین نفس، جنگ کردند. برخی، دانشگاه بزرگی تأسیس کرده و برخی در شعاع محدودی، گام های فرهنگی برداشتند. برخی پیشنهاد خلافت را رد کردند و برخی پیشنهاد ولیعهدی را پذیرفتند و... اما وقتی از شرائط حاکم بر زمان هر یک از امامان آگاه می شویم، موضع گیری های مختلف آنان، معنا پیدا می کند و متوجه می شویم که در واقع امر، هیچ گونه تضاد و تعارضی میان اصول و مبانی حرکت ایشان نبوده و همه یک هدف را تعقیب می کرده اند، منتها نوع حرکت هر یک از آنان برای رسیدن به مقصود، به تناسب زمان و اقتضای شرائط، فرق می کرده است.
پیشوایان ما، خود بر اصل زمان شناسی ـ به عنوان یک وظیفه مهم حیاتی ـ
[شماره صفحه واقعی : 28]
کراراً تأکید کرده اند. پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)می فرماید: «رحم الله مَن حفظ لسانه و عرف زمانه و استقامت طریقته» (1)خداوند رحمت کند کسی را که زبان خود را حفظ کند و زمان خود را بشناسد و از روش مستقیم برخوردار باشد.
امام صادق(علیه السلام) ضمن سخنان بلندی فرمود: «... و العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس» (2)کسی که از زمان خود آگاه است، از طرف شبهات و اشکالات، مورد حمله واقع نمی شود.
در این صورت، چگونه خود در برخورد با حوادث عصر خویش از این اصل حیاتی غفلت داشته اند؟!
کتاب حاضر، که نتیجه سال ها تحقیقات نویسنده ای توانا و بردبار و در عین حال عمیق و موشکاف است، سیره پیشوایان پاک تشیّع(علیهم السلام)را بر اساس ملاحظات اساسی فوق، مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داده است. طرح کلی این کتاب، براساس تقسیم بندی دوران امامت ائمه(علیهم السلام)پس از رحلت پیامبر اسلام تا وفات امام عسکری(علیه السلام)(260هـ)، بر چهار دوره استوار شده است:
دوره مماشات و تسالم مصلحتی امام، با حکومت وقت. این دوره، فاصله زمانی بیست و پنج سال میان رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) تا آغاز خلافت امیرمؤمنان(علیه السلام)را شامل می شود.
دوره به قدرت رسیدن امام. این دوره، چهار سال و نه ماه خلافت امیرمؤمنان(علیه السلام) و چند ماه خلافت امام حسن(علیه السلام) را در بر می گیرد.
دوره تلاش سازنده کوتاه مدت برای محو حکومت جور و تشکیل نظام عادلانه اسلامی. این دوره شامل بیست سال بین صلح امام حسن(علیه السلام) (در سال 41) و شهادت امام حسین(علیه السلام) (سال 61) می شود. پس از انعقاد پیمان آتش بس اضطراری میان امام مجتبی و معاویه که از آن به صلح تعبیر می شود، عملاً کار
[شماره صفحه واقعی : 29]
نیمه مخفیِ شیعه شروع شده و برنامه هایی که هدف نهائی آن، بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز گشت....
الف . نومیدی ائمه از پیروزی حرکت مسلحانه.
ب . کوشش سازنده به امید ایجاد حکومت الهی اسلامی و قبضه قدرت توسط خاندان پیامبر در دراز مدّت.
ج . زمینه سازی برای رسیدن به این هدف از رهگذر کار فرهنگی و تربیت کادر انسانی مناسب و مورد لزوم.
د . تبیین تفکر اصیل اسلامی و نشان دادن بدعت ها و تحریف ها.
نویسنده فرزانه و محقق، جناب حجة الإسلام و المسلمین آقای حاج شیخ مهدی پیشوائی، در کتاب گرانسنگ حاضر، در حد توان خویش کوشیده است در شرح سیره هر یک از ائمّه، نخست فضای سیاسی ـ اجتماعی و فرهنگی آنان را در پرتو اسناد و مدارک تاریخی روشن کرده و دورنمای روشنی از آن را ارائه کند، و سپس مهم ترین خطوط زندگی و بزرگ ترین فعالیت های ارشادی و اصلاحی آنان را که به وضوح با آن فضا سازگار و متناسب بوده است، تشریح کند.
با این دید، مؤلف محترم، هر یک از ابعاد مختلف زندگی آن بزرگواران را، از قبیل: بعد سیاسی و مبارزاتی، بعد اجتماعی، بعد فرهنگی، بعد کرامات و خوارق عادات و...، در جایگاه مناسب خود قرار داده و نشان داده است که مناسب ترین شیوه، بلکه تنها راه، همان بوده که امام برگزیده است.
کتاب حاضر، با توجه به تنظیم و پرداخت مطالب، سبک قلم و نگارش، شیوه طرح مسائل، استناد به منابع و مآخذ و... در میان اشباه و نظائر خود، کاملاً
[شماره صفحه واقعی : 30]
تازگی دارد و امید است انتظار مشتاقان و علاقه مندان به مطالعه زندگی امامان را بر آورده سازد.
از جناب پیشوائی که در میان نویسندگان حوزه علمیه قم، به تتبع و تعمّق، و بردباری و شکیبایی در راه تحقیق معروفند، به پاس این خدمت بزرگ فرهنگی تشکر نموده و توفیق بیش تر وی را در خدمت به مذهب اهل بیت عصمت و طهارت ـ سلام الله علیهم اجمعین ـ از درگاه خداوند بزرگ خواهانم.
قم ـ حوزه علمیه، مؤسسه امام صادق(علیه السلام)
جعفر سبحانی
24/11/1372ش برابر، با دوم رمضان 1414هـ . ق
[شماره صفحه واقعی : 31]
[شماره صفحه واقعی : 32]
در آغوش پیامبر(صلی الله علیه وآله)
نخستین کسی که اسلام آورد
فداکاری بزرگ
پیک و نماینده مخصوص پیامبر(صلی الله علیه وآله)
دو راهی سرنوشت ساز
نبرد در سه جبهه
[شماره صفحه واقعی : 33]
[شماره صفحه واقعی : 34]
حضرت علی(علیه السلام) در سیزدهم رجب سال 30 عامُ الفیل در کعبه به دنیا آمد.(1)مادرش فاطمه بنت اسد و پدرش ابوطالب(2)بود. در بیست و یکم ماه رمضان سال 40 هجری در شهر کوفه به شهادت رسید. قبر مطهرش در نجف اشرف قرار دارد.
بخش های زندگانی علی(علیه السلام)
باتوجه به این که امیرمؤمنان ده سال پیش از بعثت پیامبر (صلی الله علیه وآله) دیده به جهان گشود و در حوادث تاریخ اسلام، همواره در کنار پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) قرار داشت و پس از در گذشت آن حضرت نیز سی سال زندگی نمود، می توان مجموع عمر شصت و سه ساله او را، به پنج دوره زیر تقسیم نمود:
[شماره صفحه واقعی : 35]
1) مسعودی، مروج الذهب، ج2، ص 349؛ ابوالفرج، سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواص، ص10؛ مؤمن شبلنجی، نورالأبصار فی مناقب آل البیت النبی المختار، ص 76؛ آیت الله شیخ محمدعلی غروی اردوبادی، کتاب مستقلی به نام «علیّ ولید الکعبة» درباره اثبات تواتر ولادت علی در کعبه از نظر محدثان، نسب شناسان، مورخان و شعراء تألیف کرده است.
2) این که آیا نام پدر علی(علیه السلام) عمران، و کنیه او ابوطالب بود، یا این که استثنائاً نام او همان کنیه او بود و یا این که نام او عبدمناف بود، مورد اختلاف است. جمال الدین أحمد بن عِنَبَه، رجال نویس شیعی (م828 هـ) نظریه سوم را صحیح می داند. (عمدة الطالب فی أنساب آل ابی طالب، ص 20ـ 21).
از بعثت تا هجرت پیامبر به مدینه،
از هجرت تا درگذشت پیامبر اسلام،
از رحلت پیامبر اسلام تا آغاز خلافت آن حضرت،
دوران خلافت آن بزرگوار.
اینک بخش های برجسته و مهم هر دوره را از نظر خوانندگان گرامی می گذرانیم:
چنان که اشاره کردیم، اگرمجموع عمر علی(علیه السلام) را به پنج دوره تقسیم کنیم، نخستین دوره آن را زندگی امام پیش از بعثت پیامبرتشکیل می دهد. مقدار عمر امام در این دوره، از ده سال تجاوز نمی کند، زیرا زمانی که علی(علیه السلام) دیده به جهان گشود، بیش از سی سال از عمر پیامبر نگذشته بود و پیامبر در چهل سالگی به رسالت مبعوث گردید، بنابراین علی(علیه السلام) در موقع بعثت پیامبر، بیش از ده سال نداشت.
علی(علیه السلام) در این دوره که دوره حساس شکل گیری شخصیت و دوره پذیرش تربیتی و روحی او بود، در خانه حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) و تحت تربیت او به سر برد. مورخان اسلامی در این زمینه می نویسند:
یک سال، قحطی بزرگی در مکه رخ داد. درآن زمان ابوطالب عموی پیامبر، دارای عائله زیاد و هزینه سنگینی بود. حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) به عموی دیگر خود «عباس» که از ثروتمندترین افراد بنی هاشم بود، پیشنهاد کرد که هر کدام از ما یکی از فرزندان ابوطالب را به خانه خود ببریم تا فشار مالی ابوطالب کم شود، عباس موافقت کرد، و هر دو نزد ابوطالب رفتند و موضوع را با او در میان گذاشتند.
[شماره صفحه واقعی : 36]
ابوطالب با این پیشنهاد موافقت کرد. در نتیجه، عباس؛ «جعفر» و حضرت محمد(صلی الله علیه وآله)؛ «علی» را به خانه خود برد. علی(علیه السلام) همچنان در خانه آن حضرت بود تا آن که خداوند، او را به نبوت مبعوث فرمود و علی(علیه السلام) او را تصدیق کرد و از او پیروی نمود.(1)
ـ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 58.
ـ ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقاء، ابراهیم الأبیاری، وعبدالحفیظ شلبی، ج 1، ص 262.
ـ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، ج2، ص 213.
ـ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 13، ص119.
پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) پس از گرفتن علی(علیه السلام) فرمود: همان را برگزیدم که خدا او را برای من برگزید.(2)
از آن جا که حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) در سنین کودکی، پس از در گذشـت عبـدالمطلب، در خانه عمویش ابوطالب و تحت کفالت او بـزرگ شده بود، می خواست با تربیت یکی از فرزندان او، زحمات وی و همسرش فاطمه بنت اسد را جبران کند و از میان فرزندان او، نظر به علی(علیه السلام) داشت.
علی(علیه السلام) در دوران خلافت خود، در خطبه «قاصعه» به این دوره تربیتی خود اشاره نموده و می فرماید:
«شما (یاران پیامبر) از خویشاوندی نزدیک من با رسول خدا و موقعیت خاصی که با آن حضرت داشتم، آگاهید و می دانید موقعی که من خردسال بودم، پیامبر مرا در آغوش می گرفت و به سینه خود می فشرد و مرا در بستر خود می خوابانید به طوری که من بدن او را لمس می کردم، بوی خوش آن را می شنیدم و او غذا در دهان من می گذارد. من همچون بچه ای که به دنبال مادرش می رود، همه جا همراه او می رفتم، هر روز یکی از فضائل اخلاقی خود را به من تعلیم می کرد و دستور می داد که از
[شماره صفحه واقعی : 37]
آن پیروی کنم» .(1)
حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) پیش از آن که به رسالت مبعوث شود، سالی یک ماه درغار حراء به عبادت می پرداخت(2)و در این مدت اگر تهیدستی نزد وی می رفت به او طعام می داد و وقتی که ماه به پایان می رسید و می خواست به خانه برگردد، ابتداءً به مسجدالحرام می رفت و هفت بار یا هر قدر که خدا می خواست، خانه خدا را طواف می کرد و سپس به منزل خود باز می گشت.(3)
قرائن نشان می دهد که حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) با عنایت شدیدی که نسبت به علی(علیه السلام)داشت، او را در آن یک ماه همراه خود به حراء می برد. وقتی که فرشته وحی برای نخستین بار در همان غار بر حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) نازل شد و او را به مقام رسالت مفتخر ساخت، علی(علیه السلام) در کنار آن حضرت بود و آن روز از همان ماهی بود که حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) برای عبادت به کوه حِـراء می رفت.
علی(علیه السلام) در خطبه «قاصعه» در این باره می فرماید:
«پیامبر هـر سال در کوه حِراء بـه عبادت می پرداخت و جز من، کسی او را نمی دید... هنگامی که وحی بر آن حضرت نازل شد، صدای ناله شیطان را شنیدم؛ به رسول خدا عرض کردم: این ناله چیست؟ فرمود: این ناله شیطان است و علت ناله اش این است که او از این که در روی زمین اطاعت شود، ناامید گشته است. آن چه را من می شنوم تو نیز می شنوی و آن چه را می بینم تو نیز می بینی جز این که تو پیامبر نیستی،
[شماره صفحه واقعی : 38]
1) و قد علمتم موضعی من رسول الله (صلی الله علیه وآله) بالقرابة القریبة و المنزلة الخصیصة وضعنی فی حجره و انا ولد یَضُمّنی إلی صدره، ویَکْنُفُی فی فراشه، ویُمِسّنی جسده، ویُشِمُّنی عَرْفَه، وکان یمضغ الشی ثم یُلْقِمُنیه... و لقد کنت اتّبعه اتباع الفـصیل أَثَر امّه یرفع فی کل یوم من اخلاقه علما یأمرنی بالإقتداء به. (نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 192)
2) حِراء کوهی است در سمت شمال مکه و غار حراء در قله این کوه قرار گرفته است.
3) ابن هشام، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری وعبدالحفیظ شلبی، ج 1، ص252.
بلکه وزیر (من) و بر خیر و نیکی هستی».(1)
این گفتار گرچه می تواند مربوط به عبادت پیامبر در حِراء در دوران پس از رسالت باشد، ولی قرائن گذشته و این که عبادت پیامبر در حِراء غالباً قبل از رسالت بوده است، نشان می دهد که این گفتار مربوط به دوران قبل از رسالت پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)باشد. در هرحال پاکی روح علی(علیه السلام) و تربیت های پیگیر پیامبر سبب شد که او در همان دوران کودکی با قلب حساس، دیده نافذ و گوش شنوا، چیزهایی را ببیند و صداهایی را بشنود که برای مردم عادی دیدن و شنیدن آن ها ممکن نیست.
ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغه می نویسد:
«در کتب صحاح روایت شده است که وقتی جبرئیل برای نخستین بار بر پیامبر نازل گردید و او را به مقام رسالت مفتخر ساخت، علی(علیه السلام) در کنار پیامبر اسلام بود».(2)
دومین قسمت از زندگانی علی(علیه السلام) را بخش از بعثت تا هجرت به مدینه تشکیل می دهد که از نظر زمانی سیزده سال می شود. این بخش از زندگانی امام، شامل یک سلسله خدمات و مجاهدات درخشان و اقدامات بزرگ و برجسته علی(علیه السلام) در راه پیشرفت اسلام می باشد، که در تاریخ اسلام، نصیب کسی جز او نشده است.
[شماره صفحه واقعی : 39]
1) و لقد کان یجاور فی کل سنة بحِراء فأراه و لایراه غیری... و لقد سمعت رِنَّة الشیطان حین نزل الوحی علیه فقلت یا رسول الله ما هذه الرنَّة؟ فقال: هذا الشیطان قد أیس من عبادته، انک تسمع ما أسمع و تری ما أری الا أنک لست بنبیّ و لکنک لوزیر و انک لعلی خیر. (نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 192).
2) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 13، ص 208.
نخستین افتخار علی(علیه السلام) در این دوران، پیشگام بودن وی در پذیرفتن اسلام، و یا به عبارت صحیح تر، ابراز و اظهار اسلام دیرینه خویش است، زیرا علی(علیه السلام)از کوچکی یکتاپرست بود و هرگز آلوده به بت پرستی نبود(1)تا اسلام او به معنای دست کشیدن از بت پرستی باشد (در حالی که در مورد سایر یاران پیامبر، چنین نبود).
پیشگام بودن در پذیرفتن اسلام، ارزشی است که قرآن مجید روی آن تکیه کرده و صریحا اعلام نموده است که کسانی که در گرایش به اسلام پیشگام بوده اند، در پیشگاه خدا ارزش والایی دارند، آن جا که می فرماید: «و پیشگامان پیشگام، آنان مقربانند».(2)
توجه خاص قرآن به موضوع «سبقت در گروش به آیین اسلام» به حدی است که حتی کسانی را کـه پیش از فتـح مکه ایمان آورده و جان و مال خود را در راه خدا بذل نموده اند، از افرادی که پس از پیروزی مسلمانان بر مکیـان، ایمان آورده و جهاد کرده اند، برتر شمرده است چه رسد به کسانی که پیش از هجرت و در سال های نخست ظهور اسلام، مسلمان شده اند، آن جا که می فرماید:
«کسانی از شما که پیش از پیروزی (فتح مکّه) در راه خدا انفاق کردند و سپس به جهاد پرداختند، با کسانی که بعد از آن در راه خدا انفاق و جهاد کردند، یکسان نیستند، بلکه آنان در پیشگاه خدا مقامی برتر دارند و خداوند به هر دو، وعده نیک داده است...».(3)
علت برتری ایمان مسلمانان پیش از فتح مکه (که در سال هشتم هجری صـورت گرفت) ایـن است که آنان در مـوقعی ایمان آوردنـد که اسلام در
[شماره صفحه واقعی : 40]
جزیرة العرب به اوج عظمت نرسیده بود و هنوز پایگاه بت پرستان (یعنی شهر مکه) به صورت دژ شکست ناپذیری باقی بود و خطرهایی از هر طرف جان و مال مسلمانان را تهدید می کرد. البته مسلمانان پس از مهاجرت به مدینه و گرایش اوس و خزرج و قبائل اطراف مدینه به اسلام، از پیشرفت و ایمنی نسبی برخوردار بودند و دربسیاری از درگیری های نظامی غالب و پیروز می شدند، ولی خطر هنوز به کلی برطرف نشده بود. بنابراین در صورتی که گروش به اسلام و بذل مال و جان در چنین شرائطی، از ارزش خاصی برخوردار باشد، قطعاً اظهار ایمان و اسلام در آغاز دعوت پیامبر، که قدرتی جز قدرت قریش و نیرویی جز نیروی بت پرستان در کار نبود، ارزش بالاتر و بیش تری خواهد داشت. از این نظر سبقت در اسلام در میان یاران پیامبر، از افتخارات مهم به شمار می رفت.
با این توضیح میزان ارزش پیشگامی علی(علیه السلام) در اسلام به خوبی روشن می گردد.
دلائل و شواهد پیشگامی علی(علیه السلام) در متون اسلامی، به قدری فراوان است که بیان همه آن ها از حد گنجایش این کتاب بیرون است، ولی به عنوان نمونه تعدادی از آن ها را ذیلاً می آوریم:
الف. پیش از همه، خود پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) به پیشقدم بودن علی(علیه السلام) تصریح کرده و در میان جمعی از یاران خود فرمود:
«نخستین کسی که در روز رستاخیز با من در کنار حوض (کوثر)ملاقات می کند پیشقدم ترین شما در اسلام، علی بن ابی طالب است».(1)
ـ ابن عبدالبر، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج3، ص 28 و چندین حدیث مشابه دیگر.
ـ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 13، ص 229.
با همین مضمون:
ـ الحاکم النیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق و اِعداد: عبدالرحمن المرعشی، ج3، ص17.
[شماره صفحه واقعی : 41]
1) اوّلکم وروداً علیَّ الحوض اوّلکم اسلاماً علی بن ابی طالب:
ب . دانشمندان و محدثان نقل می کنند:
حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) روز دوشنبه به نبوت مبعوث شد و علی(علیه السلام) فردای آن روز (سه شنبه) با او نماز خواند.(1)
این حدیث را حاکم نیشابوری از دو طریق به صورت «نُبِّئَ رسول الله ...» و «وُحی رسول الله یوم الإثنین...» نقل کرده است. (المستدرک علی الصحیحین، تحقیق و اِعداد عبدالرحمن المرعشی، ج3، ص 112).
ج . امام در خطبه «قاصعه» می فرماید:
«آن روز، اسلام جز به خانه پیامبر و خدیجه راه نیافته بود و من سومین نفر آن ها بودم. نور وحی و رسالت را می دیدم، و بوی نبوت را می شنیدم». (2)
د . امام در جای دیگر از سبقت خود در اسلام چنین یاد می کند:
«خدایا من نخستین کسی هستم که به سوی تو بازگشت، و پیام تو را شنید و به دعوت پیامبر پاسخ گفت و پیش از من جز پیامبر اسلام کسی نماز نگزارد».(3)
هـ . علی(علیه السلام) می فرمود:
«من بنده خدا و برادر پیامبر و صدّیق اکبرم، این سخن را پس از من جز دروغ گوی افتراءساز، نمی گوید، من هفت سال پیش از مردم، با رسول خدا نماز گزاردم» .(4)
[شماره صفحه واقعی : 42]
1) استنبئ النبی یوم الإثنین و صلی علی یوم الثلاثا . (ابن عبدالبر، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج3، ص32؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص57).
2) و لم یجـمع بیت واحـد یومئـذ فـی الإسلام غیر رسول الله(صلی الله علیه وآله) و خدیجة و انا ثالثهما، أری نور الوحی و الرسالة واشمُّ ریح النبوة، (نهج البلاغه، صبحی صالح. خطبه 192).
3) اللهم انی اول من اناب، و سمع و اجاب، لم یسبقنی الا رسول الله(صلی الله علیه وآله) بالصلوة. (همان کتاب، خطبه 131)
4) انا عبدالله و اخو رسوله و انا الصـدّیق الأکبر لایقولها بعدی الا کاذب مفتری، صلیت مع رسول الله قبل الناس بسبع سنین. (طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، ج 2، ص 312؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص57. با همین مضمون در کتاب: المستدرک علی الصحیحین، تحقیق و اِعداد عبدالرحمن المرعشی، ج3، ص112).
و . عُفیف بن قیسِ کندی می گوید:
من در زمان جاهلیت، بازرگان عطر بودم. در یکی از سفرهای تجارتی وارد مکه شدم و مهمان عباس یکی از بازرگانان بزرگ مکه شدم، دریکی از روزها در مسجدالحرام در کنار عباس نشسته بودم، در این هنگام که خورشید به اوج رسیده بود، جوانی به مسجد در آمد که صورتش همچون قرص ماه نورانی بود، نگاهی به آسمان کرد و سپس رو به کعبه ایستاد و شروع به خواندن نماز کرد، چیزی نگذشت که نوجوانی خوش سیما به وی پیوست و در سمت راست او ایستاد. سپس زنی که خود را پوشانده بود، آمد و در پشت سر آن دو نفر قرار گرفت و هر سه با هم مشغول نماز و رکوع و سجود شدند. من از دیدن این منظره که در مـرکز بت پرستان، سـه نفر آیین دیگری غیـر از مرام بت پرستی را برگزیده اند در شگفت ماندم، رو به عباس کرده و گفتم: حادثه بزرگی است! او نیز این جمله را تکرار کرد و افزود: آیا این سه نفر را می شناسی؟ گفتم: نه. گفت: نخستین کسی که وارد شد و جلوتر از هر دو نفر ایستاد، برادرزاده من محمد بن عبدالله(صلی الله علیه وآله)، و دومین فرد، برادرزاده دیگر من علی بن ابی طالب(علیه السلام)، و سومین شخص همسر محمد است و او مدعی است که آیین وی از طرف خداوند نازل شده است و اکنون در روی زمین، جز این سه نفر کسی از این دین پیروی نمی کند.(1)
ـ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 13، ص 226.
ـ طبری، محمـد بن جـریـر، تاریخ الأمم و الملوک، ج 2، ص 212 (با اندگی اختلاف در الفاظ) .
ـ ابن ابی الحدید در همان کتاب این قضیه را از قول عبدالله بن مسعود نیز نقل کرده است که او نیز در سفر به مکه، شاهد چنین صحنه ای بوده است.
این قضیّه به خوبی نشان می دهد که در آغاز دعوت پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) غیر از همسرش خدیجه، تنها علی(علیه السلام) آیین او را پذیرفته بوده است.
[شماره صفحه واقعی : 43]
1) به مآخذ زیرنگاه کنید:
پیامبر اسلام به مدت سه سال، از دعوت عمومی خودداری میورزید و تنها در تماس های خصوصی با افرادی که زمینه پذیرش را در آن ها احساس می کرد، آن ها را به اسلام دعوت می کرد. پس از سه سال فرشته وحی نازل شد و فرمان خدا را ابلاغ کرد که پیامبر، دعوت همگانی خود را از طریق دعوت خویشان و بستگان آغاز نماید. فرمان خدا چنین بود:
«بستگان نزدیک خود را از عذاب الهی بیم ده، و پر و بال ]مهر و مودت [خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی می کنند، فرو گستر، پس اگر با تو از در مخالفت وارد شوند، بگو من از کارهای (بد) شما بیزارم».(1)
علت این که دعوت خویشان برای نقطه شروع دعوت همگانی انتخاب شد، این است که تا نزدیکان یک رهبر الهی و یا بشری به او ایمان نیاورند و از او پیروی نکنند، هرگز دعوت او درباره بیگانگان مؤثر واقع نمی شود، زیرا نزدیکان همواره از اسرار و رازها و ملکات خوب و بد وی کاملاً واقف و مطلع هستند، از این رو ایمان آنان نشانه وارستگی مدعی رسالت به شمار می رود، چنان که اعراض و روی گردانی اکثریت قریب به اتفاق آن ها نشانه دوری مدعی از خلوص و صفا و صدق در ادعاء است. از این نظر پیامبر به علی(علیه السلام)دستور داد که چهل وپنج نفر از شخصیت های بزرگ بنی هاشم را برای ضیافت ناهار دعوت کند و غذایی از گوشت همراه با شیر آماده سازد.
مهمانان همگی در وقت معین به حضور پیامبر آمدند. پس از صرف غذا «ابولهب» عمویِ پیامبر، با سخنان سبک خود مجلس را از آمادگی برای طرح سخن و تعقیب هدف، انداخت و مجلس بدون اخذ نتیجه به پایان رسید و مهمانان پس از صرف غذا و شیر، خانه رسول خدا را ترک کردند. پیامبر تصمیم
[شماره صفحه واقعی : 44]
1) وَ أَنْذِرْ عَشیرتَکَ الأقْرَبین * وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ المؤمِنینَ * فَاِنْ عَصَوکَ فَقُلْ اِنِّی بَرِئٌ مِمّا تَعْمَلونَ (شعرا: 214 ـ 216).
گرفت که فردای آن روز، ضیافت دیگری ترتیب دهد و همه آنان را جز ابولهب به خانه خود دعوت نماید. باز علی(علیه السلام) به دستور پیامبر غذا و شیر آماده نمود و از شخصیت های برجسته و شناخته شده بنی هاشم برای صرف ناهار و استماع سخنان پیامبر، دعوت به عمل آورد. مهمانان همگی باز در موعد مقرر حضور بهم رسانیدند. پیامبر(صلی الله علیه وآله)پس از صرف غذا سخنان خود را چنین آغاز کرد:
«هیچ کس از مردم برای کسان خود چیزی بهتر از آن چه من برای شمــا آورده ام، نیاورده است. من خیر دنیا و آخرت برای شما آورده ام. خدایم به من فرمان داده که شما را به توحید و یگانگی وی و رسالت خویش، دعوت کنم. چه کسی از شما مرا در این راه کمک می کند تا برادر و وصی و نماینده من در میان شما باشد؟»
او این جمله را گفت و مقداری مکث نمود تا ببیند کدام یک از آنان به ندای او پاسخ مثبت می دهد؟ در این موقع سکوتی مطلق آمیخته با بهت و تحیّر بر مجلس حکومت می کرد و همگی سر به زیر افکنده و در فکر فرو رفته بودند.
ناگهان علی(علیه السلام) که سن او در آن روز از چهارده سال تجاوز نمی کرد،(1)سکوت را درهم شکست و برخاست و رو به پیامبر کرد و گفت:
«ای پیامبر خدا! من تو را در این راه یاری می کنم»، سپس دست خود را به سوی پیامبر دراز کرد تا دست او را به عنوان پیمان فداکاری بفشارد. در این موقع پیامبر دستور داد که علی(علیه السلام) بنشیند. بار دیگر پیامبر گفتار خود را تکرار نمود، باز علی برخاست و آمادگی خود را اعلام کرد. این بار نیز پیامبر به وی دستور داد بنشیند. در مرتبه سـوم که مانند دفعات پیشـین، کسی جـز علـی بر نخاست و تنها او بـود که به پا خاست و پشتیبانی خود را از هدف مقدس پیامبر اعلام کرد، در این موقع پیامبر(صلی الله علیه وآله)دسـت خود را بر دست علی زد و جمـله تاریخـی خـود را در مجلـس بزرگان بنی هاشم درباره علی بیان نمود فرمود:
[شماره صفحه واقعی : 45]
1) در مورد سنّ علی(علیه السلام) هنگام اسلام آوردن و نیز هنگام اعلام حمایت از پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)، رجوع شود به شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج13، ص 234، 235؛ کلینی، الروضة، ص 339، حدیث 536.
«هان ای خویشاوندان و بستگان من! علی برادر و وصی و خلیفه من در میان شما است».(1)
ـ طـبری، محمـد بن جریر، تاریخ الأمم والملوک، ج2، ص217.
ـ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص63.
ـ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج13، ص211.
بدین ترتیب نخستین وصی پیامبر اسلام بهوسیله آخرین سفیر الهی در آغاز رسالت که هنوز جز عده قلیلی به آیین وی نگرویده بودند، تعیین گردید. از این که پیامبر در یک روز نبوت خود و امامت علی را اعلام کرد و روزی که به بستگان خود گفت مردم؛ من پیامبر خدا هستم، همان روز نیز فرمود: علی وصی و جانشین من است، می توان مقام و موقعیت امامت را در اسلام به نحو روشن ارزیابی نمود و به این مطلب توجه کرد که این دو مقام از یکدیگر جدا نبوده و همواره امامت مکمَّل برنامه رسالت است.
در سال سیزدهم بعثت، به دنبال انعقاد پیمان عقبه دوم در شب سیزدهم ذیحجه، میان پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و یثربیان که طیّ آن، مردم یثرب پیامبر را به آن شهر دعوت نموده و قول حمایت و دفاع از آن حضرت دادند، و از فردای آن شب مسلمانان مکه به تدریج به یثرب هجرت کردند، سران قریش دانستند پایگاه تازه ای برای نشر دعوت اسلام در یثرب آماده شده است، از این رو احساس خطر کردند، چه؛ می ترسیدند که پس از آن همه آزار و اذیّت که به پیامبر و پیروان او رسانده اند، پیامبر در صدد انتقام برآید و اگر هم فرضاً قصد جنگ نداشته باشد، ممکن است راه بازرگانی قریش به شام را که از کنار یثرب عبور می کرد، مورد تهدید قرار دهد. برای رویارویی با چنین خطری، در آخر ماه صفر سال 14 بعثت در «دارالنّدوه» (مجلس شورای مکّه) اجتماع کردند و به چاره اندیشی پرداختند.
[شماره صفحه واقعی : 46]
1) به مآخذ زیرمراجعه کنید:
در این شورا برخی از حاضران پیشنهاد کردند که پیامبر تبعیـد یا زندانی شود، ولی این پیشنهاد رد شـد. سرانجام تصمیم گرفتنـد او را به قتـل برسانند، امّا کشتن پیامبـر کار آسانی نبـود، زیرا بنی هاشم آرام نمی نشستند و به خونخواهی بر می خاستند. سرانجام تصمیم گرفتند که از هر قبیله، جوانی آماده شود تا شبانه دسته جمعی بر سر حضرت محمد(صلی الله علیه وآله)بریزند و او را در بستر خواب قطعه قطعه کنند، در این صورت قاتل، یک نفر نخواهد بود و بنی هاشم نمی توانند به خونخواهی برخیزند، زیرا جنگ با همه قبائل برای آنان مقدور نخواهد بود و ناچار به گرفتن خونبها راضی خواهند شد و ماجرا خاتمه خواهد یافت. قریش برای اجرای نقشه خود شب اول ربیع الأول را انتخاب کردند. خداوند بعدها هرسه نقشه آنان را یادآوری نموده و فرمود:
«به یادآور هنگامی را که کافران نقشه می کشیدند که تو را به زندان بیفکنند، یا به قتل برسانند و یا ] از مکّه [خارج سازند. آن ها چاره می اندیشیدند و نیرنگ می زدند و خداوند هم تدبیر می کرد و خدا بهترینِ چاره جویان و تدبیر کنندگان است».(1)
به دنبال این تصمیم قریش، فرشته وحی، پیـامبـر را از نقشـه شـوم مشـرکـان آگاه سـاخت و دستور الهی را ابلاغ کرد که پیامبر شهر مکّه را به عزم یثرب ترک کنـد.
در این جا برای شکست نقشه دشمن لازم بود پیامبر(صلی الله علیه وآله) از شیوه «رد گم کردن» استفاده کند تا بتواند از شهر خارج شود. برای این منظور لازم بود
شخص فداکاری شب در بستر پیامبر بخوابد تا گروهی که به خانه او یورش می برند، تصور کنند او هنوز خانه را ترک نگفته است و در نتیجه فکر آنان فقط متوجه خانه او شود و از کنترل راه ها غفلت کنند. چنین فردی جز علی(علیه السلام) کسی نبود.
[شماره صفحه واقعی : 47]
1) (وَ اِذْ یَمْکُرُ بِکَ الّذینَ کَفَروا لِیُثْبِتوکَ او یَقْتلوکَ أو یُخْرِجوکَ وَ یَمْکُرونَ و یَمْکُرُ الله وَ اللهُ خَیْرُالماکِرین)(انفال: 30).
از این نظر پیامبر نقشه سران قریش را با علی در میان گذاشت و فرمود: امشب در بستر من بخواب و آن پارچه سبزی را که من هر شب بر روی خود می کشیدم، بر روی خود بکش تا تصور کنند که من در بستر خفته ام (مرا تعقیب نکنند).
علی(علیه السلام) به این ترتیب عمل کرد، مأموران قریش از سرِ شب خانه پیامبر را محاصره کردند و بامداد که با شمشیرهای برهنه به خانه هجوم بردند، علی(علیه السلام)از بستر بلند شد. آنان که نقشه خود را تا آن لحظه صددرصد دقیق و موفّق می پنداشتند، با دیدن علی سخت برآشفتند وبه او گفتند: محمّد کجاست؟ علی فرمود: مگر او را به من سپرده بودید که از من می خواهید؟ کاری کردید که او ناچار شد خانه را ترک کند. در این هنگام به سوی علی(علیه السلام) یورش بردند و به نقل «طبری» او را آزردند و آن گاه وی را به سوی مسجدالحرام کشیدند و پس از بازداشت مختصری، او را آزاد ساختند و در سمت مدینه به تعقیب پیامبر پرداختند، در حالی که پیامبر در غار «ثـور» پنهان شده بود.(1)
ـ ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ شلبی، ج2، ص 124 128؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 102؛ محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج 1، ص 228؛ شیخ مفید، الإرشاد، ص30؛ الحاکم النیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، اِعداد: عبدالرحمن المرعشی، ج 3 ، ص4 ؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، ج2، ص 244.
قرآن مجید این فداکاری بزرگ علی(علیه السلام) را در تاریخ جاودانگی بخشیده و طی آیه ای او را از کسانی معرفی می کند که در راه خـدا جان خود را فـدا می کنند:«بعضی از مردم ]همچون علی در «لیلة المبیت» به هنگام خفتن در جایگاه پیامبر[ جان خود را برای کسب خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است».(2)
[شماره صفحه واقعی : 48]
مفسران می گویند: این آیه درباره فداکاری بزرگ علی(علیه السلام) در لیلة المبیت نازل شده است. (1)
ـ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 13، ص262.
ـ مظفـر، محمـد حسن، دلائل الصـدق، ج2، ص 80.
مرحوم مظفر، از افرادی همچون ثعلبی، قندوزی و حاکم که از مفسران و دانشمندان برجسته اهل تسنن می باشند نقل می کند که همگی گفته اند: این آیه درباره علی(علیه السلام) نازل شده است.
خود حضرت نیز در شورای شش نفره ای که به دستور عمر برای تعیین خلیفه تشکیل گردید، با این فضیلت بزرگ بر اعضای شورا احتجاج کرد و فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم آیا جز من چه کسی در آن شب پرخطر که پیامبر عازم غار «ثــور» بود، در بستر او خوابید و خود را سپر بلا نمود؟همگی گفتند: کسـی جز تـو نبود.(2)
شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الخصال، تصحیح: علی اکبرغفاری، ج 2، ص 560.
ـ طبرسی، احتجاج، ج1، ص 75.
علی(علیه السلام) در یکی از سخنانش، پس از بیان توطئه قریش، از وضع خود در آن شب خطرناک چنین یاد می کند:
... پیامبر به من فرمود در بستر او بخوابم و جان خویش را سپر او قرار دهم، بی درنگ این مأموریت را پذیرفتم، خوشحال بودم که در راه او کشته شوم. پیامبر رهسپار شد و من در بستر او خفتم، مردان مسلح قریش با اطمینان به این که پیامبر را خواهند کشت، هجوم آوردند، وقتی که به درون خانه ای که من در آن بودم ریختند، شمشیر به دست برخاستم و از خود دفاع کردم، آن چنان که خدا می داند و مردم نیز از آن آگاه شدند».(3)
[شماره صفحه واقعی : 49]
اخوّت اسلامی و پیوند برادری، از اصول اجتماعی آیین اسلام است. پیامبر اسلام به صورت های مختلف و گوناگون در ایجاد و استوار ساختن این پیوند، کوشش نموده است. از آن جمله پس از ورود به مدینه تصمیم گرفت میان مسلمانان مهاجر و انصار، پیمان برادری منعقد سازد، به این منظور روزی در اجتماع مسلمانان به پا خاست و فرمود: «تَآخوا فی اللهِ اَخَوَیْن اَخَوَیْن»: در راه خدا، دوتا دوتا برادر شوید. آن گاه مسلمانان دو بدو دست یکدیگر را به عنوان برادری فشردند و بدین ترتیب وحدت و همبستگی بین آنان استوارتر گردید.
البته در این پیمان، نوعی هماهنگی و تناسب افراد با یکدیگر از نظر ایمان و فضیلت و شخصیت اسلامی رعایت می شد. این معنا با دقّت در وضع و حال افرادی که باهم برادر شدند به خوبی روشن می گردد.
پس از آن که برای هریک از حاضران برادری تعیین گردید، علی(علیه السلام) که تنها مانده بود، با چشمان اشکبار به حضور پیامبر عرض کرد: بین من و کسی پیوند برادری برقرار نساختی. پیامبر فرمود: تو برادر من در دو جهان هستی(1). و آن گاه بین خود و علی(علیه السلام) عقد برادری خواند(2). این موضوع میزان عظمت و فضیلت علی(علیه السلام)را به خـوبی نشان می دهـد و روشن می سازد که وی تا چه حدّ به رسول خدا نزدیک بوده است.
زندگی علی(علیه السلام) از هجرت تا وفات پیامبر، شامل حوادث و رویدادهای
[شماره صفحه واقعی : 50]
فراوان به ویژه فداکاری های بزرگ آن حضرت در جبهه های جنگ است. پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، بیست و هفت «غزوه»(1)با مشرکان و یهود و شورشیان داشت که علی(علیه السلام)در بیست و شش غزوه از این غزوات شرکت داشت و فقط در غزوه «تبوک» به علت حساسیّت شرائط که بیم آن می رفت منافقان در غیاب پیامبر در مرکز حکومت اسلامی دست به توطئه بزنند، به دستور پیامبر(صلی الله علیه وآله)در مدینه ماند. از آن جا که بررسی همه این غزوات از حدّ گنجایش این کتاب بیرون است، ما برای نمونه تنها نقش علی(علیه السلام) را در چهار جهاد بزرگ در زمان پیامبر(صلی الله علیه وآله)ذیلاً منعکس می کنیم:
می دانیم که جنگ بدر نخستین جنگ تمام عیار میان مسلمانان و مشرکان بود و به همین دلیل نخستین آزمایش نظامی بین طرفین به شمار می رفت و از این نظر پیروزی هریک از طرفین در این جنگ بسیار مهم بـود.
این جنگ در سال دوم هجرت رخ داد. پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) در این سال آگاهی یافت که کاروان بازرگانی قریش به سرپرستی ابوسفیان، دشمن دیرینه اسلام، از شام عازم بازگشت به مکّه است، و چون مسیر کاروان از نزدیکی های مدینه رد می شد، پیامبر اسلام با 313 نفر از مهاجران و انصار به منظور ضبط کاروان به سوی منطقه بدر که مسیر طبیعی کاروان بود، حرکت کرد.
هدف پیامبر از این حرکت، آن بود که قریش بدانند خط بازرگانی آن ها در دسترس نیروهای اسلام قرار دارد و اگر آن ها از نشر و تبلیغ اسلام و آزادی مسلمانان جلوگیری کنند، شریان حیات اقتصادی آنان بهوسیله نیروهای اسلام قطع خواهد شد.
از طرف دیگر ابوسفیان چون از حرکت مسلمانان آگاهی یافت، با انتخاب
[شماره صفحه واقعی : 51]
1) در اصطلاح سیره نویسان، غزوه به آن رشته از نبردها می گویند که فرماندهی سپاه اسلام را در آن ها خود پیامبر (صلی الله علیه وآله) به عهده داشت.
یک راه انحرافی از کناره های دریای سرخ، کاروان را به سرعت از منطقه خطر دور کرد و هم زمان با این عمل، از سران قریش در مکه استمداد کرد.
به دنبال استمداد ابوسفیان، تعداد نهصد و پنجاه تا هزار نفر از مردان جنگی قریش به سوی مدینه حرکت کردند. در روز 17 رمضان، این گروه با مسلمانان رو در رو قرار گرفتند، درحالی که نیروی شرک سه برابر نیروی اسلام بود.
در آغاز نبرد، سه تن از دلاوران قریش که تا دندان مسلّح بودند، به نامهای: «عُتْبه» (پدر هند، همسر ابوسفیان)، «شیبه» برادر بزرگ او و «ولید» (فرزند عتبه) فریاد کشان به وسط میدان جنگ آمدند و هماورد خواستند. در این هنگام سه نفر از دلاوران انصار برای نبرد با آنان وارد میدان شدند و خود را معرفی کردند. قهرمانان قریش از جنگ با آنان خودداری نموده فریاد زدند: ای محمد! افرادی که از اقوام ما، همشأن ما هستند، برای جنگ با ما بفرست.
در ایـن هنـگام رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به «عُبیدة بن حارث بن عبدالمُطَّلب»، «حمزة بن عبدالمطلب» و «علـی(علیه السلام)» دستور داد به جنگ این سه تن بروند، این سه مجاهد شجاع، روانه رزمگاه شدند و خود را معرفی کردند. آنان هر سه نفر را برای مبارزه پذیرفتند و گفتند: همگی همشأن ما هستند. از این سه تن «حمزه» با، «شیبه»، «عبیده» با «عتبه» و «علی» که جوان ترین آن ها بود، با «ولید»، دایی معاویه، رو به رو شدند و جنگ تن به تن آغاز گردید. «علی» و «حمزه» هر دو، هماورد خود را به سرعت به قتل رساندند، ولی ضربات متقابل میان «عبیده» و «عتبه»
هنوز ادامه داشت و هیچ کدام بر دیگری غالب نمی شد، از این رو «علی» و «حمزه» پس از کشتن رقیبان خود، به کمک «عبیده» شتافتند و عتبه را نیز به هلاکت رساندند.(1)
ـ ابن هشام، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری، وعبدالحفیظ شلبی، ج2، ص277.
ـ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص125.
علی(علیه السلام) بعدها در یکی از نامه های خود به معاویه، با اشاره به این حادثــه
[شماره صفحه واقعی : 52]
1) به مآخذ زیر مراجعه کنید:
نوشت: شمشیری که آن را در یک جنگ بر جد تو (عتبه) و دایی تو (ولید) و برادرت حنظله فرود آوردم، هم اکنون نزد من است .(1)
پس از پیروزی سه قهرمان بزرگ اسلام بر دلاوران قریش که اثر خردکننده ای در روحیه فرماندهان سپاه شرک داشت، جنگ همگانی آغاز شد و منجرّ به شکست فاحـش ارتـش شرک گردید، به طوری که هفتاد نفر اسیر گشتند...
در این جنگ بیش از نیمی از کشته شدگان با ضرب شمشیر علی(علیه السلام) از پای در آمدند.
مرحوم شیخ مفید، سی و شش تن از کشته شدگان مشرکین در جنگ بدر را نام می برد و می نویسد: «راویان شیعه و سنی به اتّفاق نوشته اند که این عده را علی بن ابی طالب(علیه السلام) شخصاً کشته است، بجز کسانی که در مورد قاتل آنان اختلاف است و یا علی در کشتن آنان با دیگران شرکت داشته است». (2)
روحیه قریش بر اثر شکست در جنگ بدر، سخت افسرده شد و برای گرفتن انتقام کشته شدگان خود و جبران این شکست بزرگ، تصمیم گرفتند با نیروی فراوان و مجهز به مدینه حمله کنند.
عوامل اطّلاعاتی پیامبراسلام(صلی الله علیه وآله) تصمیم قریش را در این زمینه به آن حضرت گزارش کردند. پیامبر برای مقابله با دشمن، شورای نظامی تشکیل داد. گروهی از مسلمانان نظر دادند که بهتر است ارتش اسلام از مدینه بیرون رود و در بیـرون شـهر با دشمن بجنگد.
پیامبر با هزار نفر مدینه را به سوی کوه احـد در سمت شمال شهر ترک گفت. در بین راه سیصد نفر از هواداران عبدالله بن اُبَیّ، منافق مشهور، به تحریک وی به
[شماره صفحه واقعی : 53]
مدینه بازگشتند و تعداد نیروهای اسلام به هفتصد نفر کاهش یافت. بامداد روز هفتم شوّال از سال سوم هجرت در دامنه کوه احد دو لشگر در برابر هم صف آرایی کردند.
پیامبر اسلام پیش از آغاز جنگ، با یک دید نظامی، میدان جنگ را مورد بررسی قرار داد و نظرش به نقطه ای جلب شد که ممکن بود دشمن در گرما گرم جنگ از آن نقطه نفوذ کرده، از پشت سر به مسلمانان حمله کند. از این نظر افسری به نام «عبدالله بن جُبَیْر» را با پنجاه نفر تیرانداز روی تپّه ای مستقر ساخت تا از رخنه احتمالی دشمن از آن نقطه جلوگیری کنند و دستور داد به هیچوجه نباید آن نقطه حساس را ترک کنند، چه مسلمانان پیروز شوند و چه شکست بخورند.
از طرف دیگر در جنگ های آن زمان، پرچمدار، نقش بسیار بزرگی داشت و از این رو پرچم را همیشه به دست افرادی دلیر و توانا می سپردند. استقامت و پایداری پرچمدار و اهتزاز پرچم در رزمگاه، موجب دلگرمی جنگجویان بود، و بـر عکس، کشته شدن پرچمدار و سرنگونی پرچم مایـه تزلزل روحی آنان می گردید، به همین جهت پیش از آغاز جنگ به منظور جلوگیری از شکست روحی سربازان، چند نفر از شجاع ترین رزمندگان به عنوان پرچمدار تعیین می گردید.
در این جنگ نیز قریش به همین ترتیب عمل کردند، و پرچمدارانی از قبیله «بنی عبدالدّار» که به شجاعت معروف بودند، انتخاب کردند، ولی پس از آغاز جنگ، پرچمداران آنان یکی پس از دیگری به دست توانای علی(علیه السلام)کشته شدند و سرنگونی پی درپی پرچم، باعث ضعف و تزلزل روحی سپاه قریش گردید و افرادشان پا به فرار گذاشتند.
از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «پرچمداران سپاه شرک در جنگ اُحُد نُه نفر بودند که همه آن ها به دست علی(علیه السلام) به هلاکت رسیدند» .(1)
[شماره صفحه واقعی : 54]
1) شیخ مفید، الإرشاد، ص47.
ابن اثیر نیز می گوید: «کسی که پرچمداران قریش را شکست داد، علی(علیه السلام)بود».(1)
به روایت مرحوم شیخ صدوق، علی(علیه السلام) در احتجاج های خود در شورای شش نفری که پس از مرگ عمر، جهت تعیین خلیفه تشکیل گردید، روی این موضوع تکیه نموده و فرمود:
«شما را به خدا سوگند می دهم آیا در میان شما کسی جز من هست که نه نفر از پرچمداران بنی عبدالدار را (در جنگ اُحُدْ) کشته باشد؟
سپس امام افزود: پس از کشته شدن این نه نفر بود که غلام آنان به نام «صوأب» که هیکلی بس درشت داشت، به میدان آمد و در حالی که دهانش کف کرده و چشمانش سرخ گشته بود، می گفت: به انتقام اربابانم جز محمد را نمی کشم. شما با دیدن او جا خورده خود را کنار کشیدید ولی من به جنگ او رفتم و ضربت متقابل بیـن من و او ردّ و بدل شد و من آن چنان ضربتی بر او وارد کردم که از کمر دو نیم شد».
اعضای شورا، همگی سخنان علی(علیه السلام) را تصدیق کردند.(2)
باری، سپاه قریش هزیمت یافت و افراد تحت فرماندهی عبدالله بن جبیر با دیدن این صحنه خواستند به منظور جمع آوری غنایم، منطقه استقرار خود را رها کنند. عبدالله فرمان صریح پیامبر را به آن ها یادآوری کرد، ولی آنان ترتیب اثر نداده و بیش از 40 نفرشان از تپّه سرازیرشده به دنبال جمع آوری غنایم رفتند و عبدالله بن جبیر با کمتر از ده نفر همان جا ماند. در این هنگام خالد بن ولید که با گروهی سواره نظام در کمین آنان بود، چون این وضع را دید، به آنان حمله کرد و پس از کشتن آنان از پشت جبهه به مسلمانان یورش برد و این هم زمان شد با بلند شدن پرچم آنان، توسط یکی از زنان قریش به نام «عَمْرة بنت عَلْقَمة» که جهت تشویق سربازان قریش به میدان جنگ آمده بودند.
[شماره صفحه واقعی : 55]
از این لحظه، وضع جنگ به کلی عوض شد، آرایش جنگی مسلمانان بهم خورد، صفوف آنان از هم پاشید، ارتباط فرماندهی با افراد قطع گردید و مسلمانان شکست خـوردنـد و حـدود هفتاد نفـر از مجـاهـدان اسلام، از جمـلـه «حمـزة بن عبدالمطلب» و «مُصْعَب بن عُمیر» یکی از پرچمداران ارتش اسلام، به شهادت رسیدند.
از طرف دیگر، چون شایعه کشته شدن پیامبر اسلام در میدان جنگ توسط دشمن پخش گردید، روحیه بسیاری از مسلمانان متزلزل شد و در اثر فشار نظامی جدید سپاه شرک، اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان عقب نشینی کرده و پراکنده شدند، و در میدان جنگ جز افرادی انگشت شمار در کنار پیامبر نماندند و لحظات بحرانی و سرنوشت ساز در تاریخ اسلام فرا رسید. در این جا بود که نقش بزرگ علی(علیه السلام) نمایان گردید، زیرا علی(علیه السلام) با شجاعت و رشادتی بی نظیر در کنار پیامبـر شمـشیر مـی زد و از وجود مقـدس پیشـوای عظیم الشأن اسلام در برابر یورش های مکرر فوج های متعدد مشرکان، حراست می کرد.
«ابن اثیر» در تاریخ خود می نویسد:
پیامبراسلام(صلی الله علیه وآله) گروهی از مشرکین را مشاهده کرد که عازم حمله بودند، به علی دستور داد به آنان حمله کند، علی(علیه السلام) به فرمان پیامبر به آنان حمله کرد و با کشتن چندین تن موجبات متفرق شدن آنان را فراهم ساخت. پیامبر سپس گروه دیگری را مشاهده کرد و به علی(علیه السلام)دستور حمله داد و علی آنان را کشت و متفرق ساخت. در این هنگام فرشته وحی به پیامبر عرض کرد: این، نهایت فداکاری است که علی(علیه السلام)از خود نشان می دهد. رسول خدا فرمود: او از من است و من از او هستم. در این هنگـام صـدایی از آسـمان شنیـدنـد کـه می گفت: «لاسَیْفَ اِلاّ ذُوالْفِقار، وَ لا فَتی اِلاّ عَلیّ» .(1)
«ابن ابی الحدید» نیز می نویسد:
[شماره صفحه واقعی : 56]
1) الکامل فی التاریخ، ج2، ص 154.
هنگامی که غالب یاران پیامبر پا به فرار نهادند، فشار دسته های مختلف دشمن به سوی پیامبر بالا گرفت. دسته ای از قبیله «بنی کنانه» و گروهی از قبیله(صلی الله علیه وسلم)بنی عبد مناة» که در میان آنان چهار جنگجوی نامور به چشم می خورد، به سوی پیامبر یورش بردنـد. پیامبر بـه عـلی(علیه السلام)فرمـود: حمله این ها را دفـع کن. علی(علیه السلام) که پیـاده می جنگید، به آن گروه که پنجاه نفر بودند، حمله کرده و آنان را متفرق ساخت. آنان چندبار مجدداً گرد هم جمع شده و حمله کردند، باز هم علی(علیه السلام)حمله آنان را دفع کرد. در این حملات، چهار نفر قهرمان مزبور و ده نفر دیگر که نامشان در تاریخ مشخص نشده است، به دست علی(علیه السلام) کشته شدند.
«جبرئیل» به رسول خدا گفت: راستی که علی(علیه السلام) مواسات می کند، فرشتگان از مواسات این جوان به شگفت در آمده اند. پیامبر فرمود: چرا چنین نباشد، او از من است و من از او هستم. جبرئیل گفت: من هم از شما هستم. آن روز صدایی از آسمان شنیده شد که مکرر می گفت:
«لاسَیْفَ اِلاّ ذُوالْفقار و لا فَتی اِلاّ عَلیّ».
ولی گوینده دیده نمی شد. از پیامبر سؤال کردند که گوینده کیست؟ فرمود جبرئیل است .(1)
جنگ احزاب، چنان که از نامش پیداست، نبردی بود که در آن تمام قبائل و گروه های مختلف دشمنان اسلام برای کوبیدن «اسـلام جوان» متحد شده بودند. بعضی از مورخان، نفرات سپاه «کفر» را در این جنگ بیش از ده هزار نفر نوشته اند، درحالی که تعداد مسلمانان از سه هزار نفر تجاوز نمی کرد.
سران قریش که فرماندهی این سپاه را به عهده داشتند، با توجه به نفرات و
[شماره صفحه واقعی : 57]
1) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج14، ص 250ـ251. خوارزمی نیز در کتاب «المناقب» صفحه 223 روایت می کند که علی(علیه السلام) در جریان شورا، به این مواسات که ندای آسمانی را در پی داشت، بر اعضای شورا احتجاج کرد.
تجهیزات جنگی فراوان خود، نقشه جنگ را چنان طرّاحی کرده بودند که به خیال خود با این یورش، مسلمانان را به کلّی نابود سازند و برای همیشه از دست محمد(صلی الله علیه وآله)و پیروان او آسوده شوند!. زمانی که گزارش تحرک قریش به اطلاع پیامبر اسلام رسید، حضرت شورای نظامی تشکیل داد. در این شورا، سلمان پیشنهاد کرد که در قسمت های نفوذپذیر اطراف مدینه خندقی کنده شود که مانع عبور و تهاجم دشمن به شهر گردد. این پیشنهاد تصویب شد و ظرف چند روز با همت و تلاش مسلمانان خندق آماده گردید؛ خندقی که پهنای آن به قدری بود که سواران دشمن نمی توانستند از آن با پرش بگذرند، و عمـق آن نیز بـه اندازه ای بـود که اگر کسی وارد آن می شد، به آسانی نمی توانست بیرون بیاید.
سـپاه قدرتمند شرک بـا همکاری یهود از راه رسـید. آنـان تصـور می کردند که مانند گذشته در بیابان های اطراف مدینه با مسلمانان رو به رو خواهند شد، ولی این بار اثری از آنان در بیرون شهر ندیده و به پیشروی خود ادامه دادند و به دروازه شهر رسیدند و مشاهده خندقی ژرف و عریض در نقاط نفوذپذیر مدینه، آنان را حیرت زده ساخت، زیرا استفاده از خندق در جنگ های عرب، بی سابقه بود. ناگزیر از آن سوی خندق، شهر را محاصره کردند.
محاصره مدینه مطابق بعضی از روایات، حدود یک ماه به طول انجامید. سربازان قریش هروقت به فکر، عبور از خندق می افتادند، با مقاومت مسلمانان و پاسداران خندق که با فاصله های کوتاهی در سنگرهای دفاع موضع گرفتـه بودنـد، رو به رو می شدند و سپاه اسلام هر نوع اندیشه تجاوز را با تیراندازی و پرتاب سنگ پاسخ می گفت. تیراندازی از هـر دو طـرف روز و شب ادامه داشت و هیچ یک از طرفیـن بر دیگری پیـروز نمی شد.
از طرف دیگر، محاصره مدینه توسط چنین لشگری انبوه، روحیه بسیاری از مسلمانان را به شدت تضعیف کرد بهویژه آن که خبر پیمان شکنی قبیله یهودی «بنی قُریظه» نیز فاش شد و معلوم گردید که این قبیله به بت پرستان قول داده اند که
[شماره صفحه واقعی : 58]
به محض عبور آنان از خندق، اینان نیز از این سوی خندق از پشت جبهه به مسلمانان حمله کنند.
قرآن مجید وضع دشوار و بحرانی مسلمانان را در جریان این محاصره در سوره احزاب به خوبی ترسیم کرده است:
«ای کسانی که ایمان آورده اید، نعمت خدا را بر خویش یادآور شوید، در آن هنگام که لشگرهایی (عظیم) به سراغ شما آمدند، ولی مـا باد و طـوفان سخت و لشگریانی که آنان را نمی دیدید بر آن ها فرستادیم (و به این وسیله آن ها را درهم شکستیم) و خـداونـد بـه آنچـه انجـام می دهید، بیناست.
به خاطر بیاورید زمانی را که آن ها از طرف بالا و پایین شهر شما وارد شدند (و مدینه را محاصره کردند) و زمانی را به یاد آورید که چشم ها از شدت وحشت خیره شده بود و جانها به لب رسیده بود و گمان های گوناگون ]بدی [به خدا می بردید!
در آن هنگام مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختی خوردند.
به خاطر بیاورید زمانی را که منافقان و کسانی که در دل هایشان بیماری بود، می گفتند خدا و پیامبــرش جــز وعده های دروغین به ما نداده اند.
نیز به خاطر بیاورید زمانی را که گروهی از آن ها گفتند: ای اهل یثرب! (مردم مدینه) این جا جای توقف شما نیست، به خانه های خود باز گردید. و گروهی از آنان از پیامبر اجازه بازگشت می خواستند و می گفتند خانه های ما بدون حفاظ است، در حالی که بدون حفاظ نبود، آن ها فقط می خواستند (از جنگ) فرار کنند!
آن ها چنان ترسیده بودند که اگر دشمنان از اطراف و جوانب مدینه بر آنان وارد می شدند و پیشنهاد بازگشت به سوی شرک به آن ها می کردند،
[شماره صفحه واقعی : 59]
می پذیرفتند، و جز مدت کمی برای انتخاب این راه درنگ نمی کردند».(1)
اما با وجود وضع دشوار مسلمانان، خندق مانع عبور سپاه احزاب شده و ادامه این وضع برای آنان سخت و گران بود؛ زیرا هوا رو به سردی می رفت و از طرف دیگر، چون آذوقه و علوفه ای که تدارک دیده بودند، تنها برای جنگ کوتاه مدتی مانند جنگ بـدر و احـد کافی بـود، با طول کشیدن محاصره، کمبود علوفـه و آذوقـه به آنان فشـار می آورد و می رفت که حماسه و شور جنگ از سرشان بیرون برود و سستی و خستگی در روحیه آنان رخنه کند. از این جهت سران سپاه چاره ای جز این ندیدند که رزمندگان دلاور و توانای خـود را از خندق عبـور دهنـد و به نحـوی بن بست جنگ را بشکنند. از این رو پنج نفر از قهرمانان لشگر احزاب، اسب های خود را در اطراف خندق به تاخت و تاز در آورده و از نقطه تنگ و باریکی به جانب دیگر خندق پریدند و برای جنگ تن به تن هماورد خواستند.
یکی از این جنگاوران، قهرمان نامدار عرب به نام «عمرو بن عبدوَد» بود که نیرومندترین و دلاورترین مرد رزمنده عرب به شمار می رفت، او را با هزار مرد جنگـی بـرابـر می دانستند و چون در سرزمینی به نام «یلیل» به تنهایی بر یک گروه دشمن پیروز شده بود، «فارِس یَلیَل» شهرت داشت.عمرو در جنگ بدر شرکت جسته و در آن جنگ زخمی شده بود و به همین دلیل از شرکت درجنگ احد باز مانده بود و اینک در جنـگ خندق برای آن که حضور خود را نشان دهد، خود را نشاندار ساخته بود. عمرو پس از پرش از خندق، فریاد «هل من مبارز» سرداد و چون کسی از مسلمانان آماده مقابله با او نشد، جسورتر گشت و عقائد مسلمانان را به باد استهزاء گرفت و گفت: «شما که می گویید کشتگانتان در بهشت هستند و مقتولین ما در دوزخ، آیا یکی از شما نیست که من او را به بهشت بفرستم و یا او مرا به دوزخ روانه کند؟!» سپس اشعاری حماسی خواند و ضمن آن گفت: «بس
[شماره صفحه واقعی : 60]
1) احزاب: 9 ـ 14.
که فریاد کشیدم و در میان جمعیت شما مبارز طلبیدم، صدایم گرفت!». (1)
نعره های پی در پی عمرو، چنان رعب وترسی در دل های مسلمانان افکنده بود که در جای خود میخکوب شده، قدرت حرکت و عکس العمل از آنان سلب شده بود.(2)
هر بار که فریاد عمرو برای مبارزه بلند می شـد، فقط علی(علیه السلام) بر می خاست و از پیامبر اجـازه می خواست که بـه میدان برود، ولی پیامبر موافقت نمی کرد. این کار سه بار تکرار شد. آخرین بار که علی(علیه السلام) اجازه مبارزه خواست، پیامبر به او فرمود: این عمرو بن عبدوَدّ است! علی(علیه السلام) عرض کرد: من هم علی هستم!(3)
سرانجام پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) موافقت کرد و شمشیر خود را به او داد، و عمامه بر سرش بست و برای او دعا کرد. علی(علیه السلام) کـه بـه میـدان جنـگ رهسپار شد، پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) فرمود: «بَرَزَ الإِسْلامُ کُلُّهُ اِلی الشِّرْکِ کُلِّه»، تمام اسلام در برابر تمام کفر قرار گرفته است. (4)
این بیان به خوبی نشان می دهد که پیروزی یکی از این دو نفر بر دیگری پیروزی کفر بر ایمان یا ایمان بر کفر بود و به تعبیر دیگر، کارزاری بود سرنوشت سازکه آینده اسلام و شرک را مشخص می کرد. علی(علیه السلام) پیاده به طرف عمرو شتافت و چون با او رو در رو قرار گرفت، گفت: تو با خود عهد کرده بودی که اگر مردی از قریش یکی از سه چیز را از تو بخواهد آن را بپذیری.
او گفت:
ـ چنین است.
ـ نخستین درخواست من این است که آیین اسلام را بپذیری.
[شماره صفحه واقعی : 61]
1) و لقد بححت عن النداء *** بجمعکم هل من مبارز
2) واقدی رعب شدید مسلمانان را با این جمله مجسم می کند: «کأنِّ عَلی رؤسـِهُمُ الطَیْر»: گویی برسرشان پرنده نشسته بود. (محمد بن عمربن واقدی، المغازی، تصحیح: مارسدنس جونز، ج 2، ص470).
3) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل إبراهیم، ج13، ص 284.
4) مجلسی، محمد باقر، بحارالأنـوار، ج20، ص215 (به نقل از کراجکی).
ـ از این درخواست بگذر.
ـ بیا از جنگ صرف نظر کن و از این جا برگرد و کار محمد(صلی الله علیه وآله) را به دیگران واگذار. اگر او راستگو باشد، تو سعادتمندترین فرد بهوسیله او خواهی بود و اگر غیر از این باشد مقصود تو بدون جنگ حاصل می شود.
ـ زنان قریش هرگز از چنین کاری سخن نخواهند گفت. من نذر کرده ام که تا انتقام خود را از محمد نگیرم برسرم روغن نمالم.
ـ پس برای جنگ از اسب پیاده شو.
ـ گمان نمی کردم هیچ عربی چنین تقاضایی از من بکند. من دوست ندارم تو به دست من کشته شوی، زیرا پدرت دوست من بود. برگرد، توجوانی!
ـ ولی من دوست دارم تو را بکشم!
عمرو از گفتار علی(علیه السلام) خشمگین شد و با غرور از اسب پیاده شد و اسب خود را پی کرد و به طرف حضرت حمله برد. جنگ سختی در گرفت و دو جنگاور باهم درگیر شدند. عمرو در یک فرصت مناسب ضربت سختی بر سر علی(علیه السلام)فرود آورد. علی(علیه السلام)ضربت او را با سپر دفع کرد، ولی سپر دونیم گشت و سر آن حضرت زخمی شد، در همین لحظه علی(علیه السلام) فرصت را غنیمت شمرده ضربتی محکم بر او فرود آورد و او را نقـش زمین ساخت. گرد و غبار میدان جنگ مانع از آن بود که دو سپاه نتیجه مبارزه را از نزدیک ببینند. ناگهان صدای تکبیر علی(علیه السلام) بلند شد. غریو شادی از سپاه اسلام برخاست و همگان فهمیدند که علی(علیه السلام)، قهرمان بزرگ عرب را کشته است. (1)
کشته شدن عمرو سبب شد که آن چهار نفر جنگاور دیگر که همراه عمرو از خندق عبور کرده و منتظر نتیجه مبارزه علی و عمرو بودند، پابه فرار بگذارند! سه نفر از آنان توانستند از خندق به سوی لشگرگاه خود بگذرند، ولی یکی از آنان به نام «نوفل» هنگام فرار، با اسب خود در خندق افتاد و علی(علیه السلام) وارد خندق شد و
[شماره صفحه واقعی : 62]
1) محمدبن عمربن واقدی، المغازی، تصحیح: مارسدنس جونز، ج2، ص471.
او را نیز به قتل رساند! باکشته شدن این قهرمان، سپاه احزاب روحیه خود را باختند، و از امکان هرگونه تجاوز به شهر، به کلی ناامید شدند و قبائل مختلف هر کدام به فکر بازگشت به زادگاه خود افتادند.
آخرین ضربت را خداوند عالم به صورت باد و طوفان شدید برآنان وارد ساخت و سرانجام با ناکامی کامل، راه خانه های خود را در پیش گرفتند.(1)پیامبراسلام(صلی الله علیه وآله)به مناسبت این اقدام بزرگِ علی(علیه السلام) در آن روز، به وی فرمود:
«اگر این کار تو را امروز با اعمال جمیع امت من مقایسه کنند، بر آن ها برتری خواهد داشت؛ چرا که با کشته شدن عمرو، خانه ای از خانه های مشرکان نماند مگر آن که ذلّتی در آن داخل شد، و خانه ای از خانه های مسلمانان نماند مگر این که عزّتی در آن وارد گشت». (2)
محدث معروف اهل تسنن، «حاکم نیشابوری»، گفتار پیامبر را با این تعبیر نقل کرده است:
«لَمُبارَزَة علیِ بنِ اَبی طالِب لِعَمْرِو بنِ عَبْدِوَدّ یَوْمَ الخَنْدَقِ اَفْضَلُ مِنْ أَعمالِ اُمَّتی اِلی یَوْمِ القِیامَة».(3)
«پیکار علی بن ابی طالب در جریان جنگ خندق با عمرو بن عبدودّ، از اعمال امت من تا روز قیامت، حتماً افضل است».
البته فلسفه این سخن روشن است: در آن روز، اسلام و قرآن در صحنه نظامی برلب پرتگاه قرار گرفته بود و بحرانی ترین لحظات خود را می پیمود و
[شماره صفحه واقعی : 63]
1) جریان پیکار سرنوشت ساز علی(علیه السلام) با عمرو بن عبدودّ، علاوه بر منابع پیشین، بااندکی تفاوت، در کتابهای یاد شده در زیر نیز نقل شده است: الخصال،تصحیح: علی اکبرغفاری، ص560؛ السیرة النبویة،تحقیق: مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری، وعبدالحفیظ شلبی، ج3،ص236؛ الکامل فی التاریخ، ج2،ص181؛ الإرشاد، ص54؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج19، ص 62ـ 64؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار، ج20، ص203 ـ 206.
2) مجلسی، همان، ص216.
3) المستدرک علی الصحیحین، تحقیق و اعداد: عبدالرحمن المرعشی، ج3، ص32.
کسی که با فداکاری بی نظیر خود اسلام را از خطر نجات داد و تداوم آن را تا روز قیامت تضمین نمود و اسلام از برکت فداکاری او ریشه گرفت، علی(علیه السلام) بود، بنابر این عبادت همگان مرهون فداکاری اوست.
پیامبراسلام در سال هفتم هجرت تصمیم به خلع سلاح یهودیان خیبرگرفت. انگیزه پیامبر در این اقدام دو امر بود:
خیبر به صورت کانون توطئه و فتنه بر ضدّ حکومت نوبنیاد اسلامی در آمده بود و یهودیان این قلعه بارها با دشمـنان اسلام در حملـه به مدینـه همکاری داشتند، بهویژه در جنگ احزاب نقش مهمی در تقویت سپاه احزاب داشتند.
گرچه در آن زمان ایران و روم به صورت دو امپراتوری بزرگ، با یکدیگر جنگ های طولانی داشتند، ولی ظهور اسلام به صورت یک قدرت سوم برای آنان قابل تحمل نبود، از این رو هیچ بعید نبود که یهودیان خیبر، آلت دست کسری یا قیصر گردند و با آن ها برای کوبیدن اسلام، همدست شوند و یا همان طور که مشرکان را برضد اسلام جوان تشویق کردند، این دو امپراتوری را نیز برای درهم شکستن قدرت این آیین نوخاسته تشویق کنند.
این مسائل پیامبر را بر آن داشت که با هزار و ششصد نفر سرباز رهسپار خیبر شود.
قلعه های خیبر دارای استحکامات بسیار و تجهیزات دفاعی فراوان بود و مردان جنگی یهود به شدت از آن ها دفاع می کردند. با مجاهدت ها و دلاوری های سربازان ارتش اسلام، قلعه ها یکی پس از دیگری اما به سختی و کندی سقوط کرد، ولی دژ «قموص» که بزرگ ترین دژ و مرکز دلاوران آن ها بود، همچنان مقاومت می کرد و مجاهدان اسلام قدرت فتح و گشودن آن را نداشتند و سردرد
[شماره صفحه واقعی : 64]
شدید رسول خدا(صلی الله علیه وآله)مانع از آن شده بود که خود پیامبر(صلی الله علیه وآله) در صحنه نبرد شخصاً حاضر شود و فرماندهی سپاه را برعهده بگیرد، از این رو هر روز پرچم را به دست یکی از مسلمانان می داد و مأموریت فتح آن قلعه را به وی محول می کرد، ولی آن ها یکی پس از دیگری بدون اخذ نتیجه باز می گشتند. روزی پرچم را به دست ابوبکر و روز بعد به عمر داد و هر دو نفر بدون این که پیروزی به دست آورند، به اردوگاه ارتش اسلام بازگشتند.
تحمل این وضع برای رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بسیار سنگین بود. حضرت با مشاهده این وضع فرمود: «فردا این پرچم را به دست کسی خواهم داد که خداوند این دژ را به دست او می گشاید؛ کسی که خدا و رسول خدا را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می دارند» .(1)
آن شب یاران پیامبر اسلام در این فکر بودند که فردا پیامبر، پرچم را به دست چه کسی خواهد داد؟ هنگامی که آفتاب طلوع کرد، سربازان ارتش اسلام دور خیمه پیامبر را گرفتند و هر کدام امیدوار بود که حضرت پرچم را به دست او دهد. در این هنگام پیامبر فرمود: علی کجاست؟ عرض کردند: به درد چشم دچار شده و به استراحت پرداخته است. پیامبر فرمود: علی را بیاورید. وقتی علی(علیه السلام)آمد، حضرت از آب دهان مبارکش به چشم او مالید و از برکت آن، ناراحتی علی(علیه السلام)بهبود یافت. آن گاه پرچم را به دست او داد. علی(علیه السلام) گفت: یا رسول الله آن قدر با آنان می جنگم تا اسلام بیاورند. پیامبر فرمود: به سوی آنان حرکت کن و چون به قلعه آنان رسیدی، ابتدا آنان را به اسلام دعوت کن و آن چه را در برابر خدا وظیفه دارند (که از آیین حق الهی پیروی کنند) به آنان یادآوری کن. به خدا سوگند اگر خدا یک نفر را به دست تو هدایت کند، بهتر از این است که دارای شتران
[شماره صفحه واقعی : 65]
1) «لأََعُطِیَنَّ هذِهِ الرایةَ غَداً رَجُلاً یَفْتح اللهُ علـی یَدَیـْهِ، یُحـِبُّ اللهَ وَ رَسُـولَهُ ویُحِبـّهُ اللهُ ورسـولُهُ. «ابن عبدالبر» گفتار پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) را به این صورت نقل کرده است: «لأَ ُعطین الرایة رجلاً یحب الله ورسوله لیس بفَرّار یفتح الله علی یدیه» (الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج3، ص 36).
ـ عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، تحقیق: مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری وعبدالحفیظ شلبی، ج3، ص349؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص219؛ الحاکم النیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، اعداد: عبدالرحمن المرعشی، ج3، ص109؛ محمد بن اسماعیل البخاری، صحیح البخاری، ج5، ص18.
علی(علیه السلام) رهسپار این مأموریت شد و آن قلعه محکم و مقاوم را با شجاعتی بی نظیر فتح نمود.
متجاوز از بیست سال بود که منطق اسلام، برضد شرک و بت پرستی در سرزمین حجاز، میان قبائل مشرک عرب انتشار یافته بود و در این فاصله اکثریت قریب به اتفـاق آنان از منطق اسلام درباره بتان و بت پرستان، آگاهی پیدا کرده بودند و می دانستند که بت پرستی، چیزی جز تقلید کورکورانه از نیاکان نیست و معبودهای باطل آنان، آن چنان ذلیل و خوارند که نه تنها نمی توانند درباره دیگران کاری انجام دهند، بلکه نمی توانند حتی ضرری را از خود دفع کنند و یا نفعی به خود برسانند و چنین معبودهای زبون و بیچاره ای، هرگز در خور ستایش و خضوع نیستند.
گروهی که با وجدان بیدار و دلی روشن به سخنان رسول گرامی گوش فرا داده بودند، در زندگی خود دگرگونی عمیقی پدید آورده و از بت پرستی به آیین توحید و یکتاپرستی گرویده بودند. خصوصاً، هنگامی که پیامبر مکه را فتح نمود، گویندگان مذهبی توانستند در محیط آزاد به بیان و تبلیغ این دین بپردازند و در نتیجه اکثریت قابل ملاحظـه ای در شهرهـا و بخش ها و دهکده هـا به بت شکنی پرداختند و ندای جانفزای توحید در بیش تر نقاط حجاز طنین انداز گردید، ولی
[شماره صفحه واقعی : 66]
گروهی متعصب و نادان که رها کردن عادات دیرینه برای آنان، بسیار سخت بود و پیوسته با وجدان و سرشت انسانی خود در کشمکش بودند، از عادات زشت خود دست برنداشته و از خرافات و اوهام که ده ها مفاسد اخلاقی و اجتماعی را دربرداشت، پیروی می کردند. بنابر این، وقت آن رسیده بود که پیامبر گرامی هر نوع مظاهر بت پرستی و حرکت غیرانسانی را با نیروی نظامی درهم بکوبد و با توسل به قدرت، بت پرستی را که سرچشمه مفاسد اخلاقی و اجتماعی و اصولاً یک نوع تجاوز به حریم انسانیّت است، ریشه کن سازد.
در این هنگام آیات سوره «برائت» نازل شد و پیامبر اسلام مأموریت یافت که بیزاری خدا و پیامبر او را از مشرکان در مراسم حج، در آن اجتماع بزرگ که حجاج از همه نقاط در مکه گرد می آیند، اعلام بدارد و با صدای رسا، به اطلاع بت پرستان حجاز برساند که باید وضع خود را تا چهار ماه آینده روشن کنند: هرگاه به آیین توحید بگروند در ردیف دیگر مسلمانان قرار خواهند گرفت و به سان دیگران از مزایای مادی و معنوی اســلام بهره مند خواهند بود و اگر بر لجاجت و عناد خود باقی بمانند، پس از چهار ماه باید آماده نبرد شوند و بدانند در هر لحظه ای که دستگیر شوند، کشته خواهند شد.
آیات سوره برائت، موقعی نازل شد که پیامبر تصمیم بر شرکت در مراسم حج نداشت، زیرا در سال پیش که سال فتح مکه بود، خانه خدا را زیارت کرده بود و تصمیم داشت در سال آینده که آن را بعدها «حَجَّةُ الْوِداع» نامیدند، شرکت کند، از این جهت ناگزیر بود کسی را برای ابلاغ پیام های الهی انتخاب کند. بدین منظور نخست ابوبکر را به حضور طلبید و قسمتی از آیات آغاز سوره برائت را به او آموخت و او را با چهل تن روانه مکه ساخت، تا در روز عید قربان، این آیات را بر آنان فرو خواند. ابوبکر راه مکه را در پیش گرفت که ناگهان وحی الهی نازل گردید و به پیامبر دستور داد که این پیام ها را، باید خود پیامبر و یا کسی
[شماره صفحه واقعی : 67]
که از او است، به مردم برساند و غیر از این دو نفر، کسی برای این کار صلاحیت ندارد.
آیا این فردی که از دیدگاه وحی از پیامبر بود و این جامه براندام او دوخته شده بود، چه کسی بود؟ چیزی نگذشت که پیامبر علی(علیه السلام) را احضار نمود و به او فرمان داد که راه مکه را در پیش گیرد، و ابوبکر را در راه دریابد و آیات را از او بگیرد و به او بگوید که وحی الهی پیامبر را مأمور ساخته است که این آیات را یا خود پیامبر و یا فردی که از او است باید برای مردم بخواند، از این جهت انجام این کار به من محول شده است.
علی(علیه السلام) با «جابـر» و گروهی از یاران رسول خدا، درحالی که بر شتر مخصوص پیامبر(صلی الله علیه وآله) سوار شده بود، راه مکه را در پیش گرفت و سخن پیامبر را به ابوبکر رسانید. او نیز آیات را به علی(علیه السلام) تسلیم نمود. علی(علیه السلام) وارد مکه شد و روز دهم ذی الحجه بالای جمره عقبه، با ندایی رسا، آیات نخست سوره برائت را قرائت نمود و اخطاریه چهار ماده ای پیامبر را با صدای بلند به گوش تمام شرکت کنندگان رسانید.(1)با این پیام، همه مشرکان فهمیدند که تنها چهار ماه مهلت دارند که تکلیف خود را با حکومت اسلامی روشن سازند. آیات قرآن و إخطاریه پیامبر تأثیر عجیبی در افکار مشرکین بخشید و هنوز چهار ماه سپری نشده بود که آنان دسته دسته رو به آیین توحید آوردند، و سال دهم هجرت به آخر نرسیده بود که شرک در حجاز، ریشه کن گردید.
از وفات پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) تا خلافت ظاهری آن حضرت …
هنگامی که ابوبکر از عزل خود آگاه شد، با ناراحتی خاصی به مدینه بازگشت و به حضور پیامبر(صلی الله علیه وآله) رسید و زبان به گله گشود و گفت: مرا برای این کار (ابلاغ آیات الهی وخواندن اخطاریه) لایق و شایسته دیدی، ولی چیزی
[شماره صفحه واقعی : 68]
1) اخطاریه چهار ماده ای بدین قرار بود: الف. الغای پیمان مشرکان؛ ب. عدم حق شرکت آن ها درمراسم حج؛ ج. ممنوع بودن طواف افراد عریان و برهنه که تا آن زمان در میان مشرکان رائج بود؛ د. ممنوع بودن ورود مشرکان به مسجدالحرام.
نگذشت مرا از این مقام عزل و برکنار نمودی، آیا در این مورد فرمانی از خدا رسید؟
پیامبر در پاسخ فرمود: پیک الهی در رسید و گفت جز من و یا کسی که از خود من است، شخص دیگری برای این کار صلاحیت ندارد(1).(2)
پیش از آغاز این بخش، مقدمتاً یادآور می شویم که جریان امامت، از رحلت پیامبر(صلی الله علیه وآله) (در ماه صفر سال 11هجری) تا سال وفات امام حسن عسکری(علیه السلام) در ماه ربیع الاول سال 260، به طور تقریبی چهار دوره را گذراند، و در هر دوره از لحاظ موضع گیری امامان در برابر قدرت های مسلط، دارای ویژگی هایی بوده است. این دوره ها عبارت بودند از:
دوره صبر یا مدارای امام با این قدرت ها. این دوره، بیست و پنج سال میان رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)(سال 11 هجری) تا آغاز خلافت ظاهری امیرمؤمنان (سال 35 هجری) را در بر می گیرد.
دوره به قدرت رسیدن امام. این دوره همان چهار سال و نه ماه خلافت امیرمؤمنان و چند ماه خلافت امام حسن(علیه السلام)است که با همه کوتاهی و با وجود ملالت ها و دردسرهای فراوانی که از سوی دشمنان رنگارنگ اسلام برای این دو بزرگوار تراشیده شد، درخشنده ترین سال های حکومت اسلامی به شمار می آید.
دوره تلاش سازنده کوتاه مدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی. این دوره شامل بیست سال فاصله صلح امام حسن(علیه السلام) (در سال 41) تا حادثه شهادت امام حسین (در محرم سال 61) است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمه مخفی شیعه شروع شده و برنامه هایی که هدفش تلاش برای باز گرداندن قدرت به
[شماره صفحه واقعی : 69]
خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز گشت. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود، و با پایان یافتن زندگی شرارت آمیز معاویه، امید آن وجود داشت.
علی(علیه السلام) پس از پیامبر اسلام شایسته ترین فرد عالی برای اداره امور جامعه اسلامی بود و در حوزه اسلام بجز پیامبر اسلام، هیچ کس از نظر فضیلت، تقوا، بینش فقهی، قضائی، جهاد و کوشش در راه خدا و سایر صفات عالی انسانی، به پایه علی(علیه السلام)نمی رسید. به دلیل همین شایستگی ها، آن حضرت بارها به دستور خدا و توسط پیامبر اسلام به عنوان رهبر آینده مسلمانان معرفی شده بود که از همه آن ها مهم تر جریان «غدیر» است. از این نظر انتظار می رفت که پس از درگذشت پیامبر، بلافاصله علی(علیه السلام)زمام امور را در دست گیرد و رهبری مسلمین را ادامه دهد. اما عملاً چنین نشد و مسیر خلافت اسلامی پـس از پیامبـر منحرف گردیـد و علـی(علیه السلام)از صحنـه سیاسی و مرکز تصمیم گیری در اداره امور جامعه اسلامی بدور ماند.
علی(علیه السلام) این انحراف را تحمل نکرد و سکوت در برابر آن را ناروا شمرد و بارها با استدلال ها و احتجاج های متین خود، خلیفه و هواداران او را مورد انتقاد و
[شماره صفحه واقعی : 70]
1) (آیت الله) خامنه ای، سیدعلی، پیشوای صادق، ص21.
اعتراض قرار داد، ولی مرور ایام و سیر حوادث نشان داد که این گونه اعتراض ها چندان سودی ندارد و خلیفه و هوادارانش در حفظ و ادامه قدرت خود مصرّند. در این هنگام علی(علیه السلام) بر سر دو راهی حساس و سرنوشت سازی قرار گرفت: یا می بایست به کمک رجال خاندان رسالت و علاقه مندان راستین خویش که حکومت جدید را مشروع و قانونی نمی دانستند، به پاخیزد و با توسل به قدرت، خلافت و حکومت را قبضه کند، و یا آن که وضع موجود را تحمل کرده و در حدّ امکان به حل مشکلات مسلمانان و انجام وظائف خود بپردازد. از آن جا که در رهبری های الهی، قدرت و مقام، هدف نیست، بلکه هدف چیزی بالاتر و ارجدارتر از حفظ مقام و موقعیت است و وجود رهبری برای این است که به هدف تحقق ببخشد، و لذا اگر روزی رهبر برسر دوراهی قرار گرفت و ناگزیر شد که از میان مقام و هدف، یکی را برگزیند، باید از مقام چشم پوشی کند و هدف را مقدم تر از حفظ مقام و موقعیت خویش به شمارد. علی(علیه السلام) که با چنین وضعی رو به رو شده بود، راه دوم را برگزید. او با ارزیابی اوضاع و احوال جامعه اسلامی به این نتیجه رسید که اگر اصرار بـه قبضه کردن حکومت و حفـظ مقام و موقعیت رهبری خود نمایـد، وضعی پیش می آید که زحمات پیامبر اسلام و خون های پاکی که در راه این هدف و برای آبیاری نهال اسلام ریخته شده است، به هدر می رود. امام در خطبه «شِقْشِقیّـه» از این دو راهی دشوار و حساس و رمز انتخاب راه دوم چنین یاد می کند:
«...من ردای خلافـت را رهـا ساختـم، و دامـن خود را از آن در پیچیدم (و کنار رفتم)، درحالی که در این اندیشه فرورفته بودم که آیا با دست تنها (بدون یاور) به پـاخیزم (و حق خود و مردم را بگیرم) و یا در این محیط پرخفقان و ظلمتی که پدید آورده اند، صبر کنم؟ محیطی که پیران را فرسوده، جوانان را پیر و مؤمن را به رنج آورد تا آن گاه که به ملاقات پروردگارش بشتابد.
(عاقبت) دیدم بردباری و صبر، به عقل و خرد نزدیک تر است، لذا
[شماره صفحه واقعی : 71]
شکیبایی ورزیدم، ولی به کسی می ماندم که خار در چشم و استخوان در گلو دارد، باچشم خود می دیدم میراثم را به غارت می برند»!(1)
امام به صبر خود در برابر انحراف خلافت اسلامی از مسیر اصلی خود به منظور حفظ اساس اسلام در موارد دیگر نیز اشاره نموده است از آن جمله در آغاز خلافت عثمان که رأی شورا به نفع عثمان تمام شد و قدرت به دست وی افتاد، امام رو به دیگر اعضای شورا کرده و فرمود:
«خوب می دانید که من از همه کس به خلافت شایسته ترم. به خدا سوگند! تا هنگامی که اوضاع مسلمین روبراه باشد و درهم نریزد، و به غیر از من به دیگری ستم نشود، همچنان مدارا خواهم کرد.» (2)
گفتیم که علی(علیه السلام) با ملاحظه خطرهایی که در صورت قیام او جامعه اسلامی را تهدید می کرد، از قیام و اقدام مسلحانه خودداری کرد. ممکن است سؤال شود که چه خطرهایی در آن زمان، جامعه نوبنیاد اسلامی را تهدیدمی کرد؟
در پاسخ این سؤال می توان خطرهای داخلی و خارجی و ملاحظات و مـوانعی را کـه باعث شد علی(علیه السلام) از قیـام مسلحانـه صرف نظر کند، بدین ترتیب دسته بندی کرد:
در واقع، آن روز امام؛ یاران وفادار و مصمم و خطرپذیر، کم داشت و در صورت توسل به قدرت، امیدی جز به افراد نزدیک خانواده و بستگان آن
[شماره صفحه واقعی : 72]
1) فَسَدَلْتُ دوُنَها ثَوْبَاً وَ طَوَیْتُ عَنها کَشحاً وَ طَفِقْتُ أرْتَئی بَینَ اَنْ اَصولَ بِیَد جَذّاء، او اَصْبِرَ عَلی طخیَة عَمْیاء یَهْرَمُ فیها الْکَبیرُ و یَشیبُ فیها الصَغیرُ وَ یَکْدَحُ فیها مؤمِنٌ حَتّی یَلقی رَبَّهُ فَرَأیْتُ اَنَّ الْصِّبْرَ عَلی هاتا احجی، فَصَبَرْتُ وَ فی العیْنِ قَذی، وَ فی الْحَلْقِ شَجا، اَری تُراثی نَهبا». (نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 3)
2) لقد علمتم انّی أحقّ الناس بها من غیری، و والله لأسلمنَّ ما سلمت امور المسلمین، و لم یکن فیها جور الا علیّ خاصة. (نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 74).
حضرت نبود، و تعداد آن ها نیز اندک بود و در صورت درگیری کشته می شدند، در حالی که امام راضی به کشته شدن آن ها نبود. سخنان و بیاناتی که در این زمینه از آن حضرت در دست است، این امر را نشان می دهد.
امام در بیانی، با اشاره به این موضوع می فرماید:
...به وضع خود نظر افکندم، نه یاوری دیدم و نه مدافع و همکاری، مگر اهل بیتم که دریغم آمد کشته شوند، بنابراین چشمان پر از خاشاک را فرو بستم و همچون کسی که استخوان در گلویش گیر کرده باشد، آب دهان فرو بردم... .(1)
امام به مناسبت دیگری، در این باره فرمود:
...اگر بعد از رحلت پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)، عمویم حمزه و برادرم جعفر زنده بودند، هرگز ناگزیر به بیعت نمی شدم، لکن به این مصیبت دچار شدم که جز دو نفر نومسلمان، عباس و عقیل در کنارم نبودند، از این رو دریغم آمد اهل بیتم به هلاکت برسند، لذا چشم پر از خاشاک را فرو بستم و همچون کسی که استخوان در گلویش گیر کرده باشد، آب دهان فرو بردم... .(2)
گفتنی است که این فراز از سخنان امام، بخشی از یک «منشور سیاسی» یا «بیانیه سیاسی» است که به دنبال برخی از سؤال های انحرافی از امام، در زمان خلافت او (پس از کشته شدن محمد بن ابی بکر و سقوط مصر) در مورد موضع آن حضرت در برابر خلفاء، حضرت آن را به منشی خود املاء فرمود و او نوشت و آن گاه طبق نقل کلینی دستور داد هر جمعه در حضور مردم خوانده شود و ده نفر از یاران خاص خود را معرفی کرد که شاهد قرائت آن باشند.
این بیانیه سیاسی مفصل، یکی از مهم ترین اسناد سیاسی معتبر آن روز است که حوادث سیاسی جامعه را در دوران سه خلیفه، از نگاه امام روشن می سازد، در منابع متعدد تاریخی (از آن جمله در الغارات، ج1، ص 302 ـ 322؛ المسترشد، ص 408ـ 429؛ کشف المحجه، ص 236ـ 269 و بحارالأنوار، ج30، ص7ـ 26) مسنداً از سه طریق، و با تفاوت هایی در عبارات، نقل شده است. چنان که ملاحظه می شود، ما فقره مورد استشهاد را از کشف المحجه سید ابن طاووس نقل کردیم که آن را از رسائل کلینی نقل کرده است. (نسخه رسائل کلینی در دسترس سید ابن طاووس بوده، اما اکنون موجود نیست) ضمناً طبری شیعی در المسترشد، آن را با تفصیل بیش تری به صورت خطبه نقل کرده و سید رضی آن را تقطیع کرده و فقراتی را در خطبه 26 آورده است.
[شماره صفحه واقعی : 73]
1) ... فنظرت فإذاً لیس لی رافد و لا ذابّ و لا مساعد إلاّ اهل بیتی فضننتُ بهم عن المنیة فأغضیتُ علی القذی و جرِعت ریقی علی الشجا.... (نهج البلاغه، خطبه217).
2) ... و لو کان بعد رسول الله(صلی الله علیه وآله) عمّی حمزة و أخی جعفر لم أبایع کرهاً و لکنّی مُنیت برجلین حدیثی عهد بالإسلام، العباس و عقیل، فضَنِنْتُ بأهل بیتی عن الهلاک، فاغضیت عینی علی القذی و جرعت ریقی علی الشجا. (ابن طاووس، رضی الدین، کشف المحجة لثمرة المهجة، ص 249).
اگرچه گروه بسیاری از صحابه پیامبر، به خلافت امام راضی نبودند و به هر علت و انگیزه، در مسئله رهبری، در نقطه مقابل امام موضع گرفته بودند، ولی در امور دیگر اختلافی با آن حضرت نداشتند. امام که به شدت طرفدار وحدت امت اسلامی بود، نگران بود که در صورت توسل به قدرت برای قبضه خلافت، بین آنان و طرفداران امام اختلاف و خونریزی به وجود آید و عده ای از آن ها کشته شوند، در حالی که بسیاری از مسلمانان به تازگی مسلمان شده بودند و ممکن بود با پیش آمدن چنین وضعی، از اسلام برگردند و قدرت اسلام و مسلمانان تضعیف گردد. از این رو امام از انتخاب این گزینه صرف نظر کرد. و این امر، هدفداری امام را نشان می دهد.
امـام هنگامی که برای سرکوبی پیمان شکنان (طلحه و زُبیر) عازم «بصــره» می گردید، خطبه ای ایراد کرد و در آن انگشت روی این موضوع حساس گذاشت و فرمود:
«هنگامی که خداوند پیامبرخود را قبض روح کرد، قریش با خودکامگی، خود را بر ما مقدم شمرده ما را که به رهبری امت از همه شایسته تر بودیم، از حق خود باز داشت، ولی من دیدم که صـبر و بردبـاری بر این کار، بهتر از ایجاد تفرقه میان مسلمانان و ریخته شدن خون آنان است زیرا مردم، به تازگی اسلام را پذیرفته بودند و دین مانند مشکی مملوّ از شیر بود که کف کرده باشـد و کوچک تریـن سـستی و
[شماره صفحه واقعی : 74]
غفلت آن را فاسـد می سازد، و کوچک ترین فرد، آن را وارونه می کند...».(1)
از آن جا که بسیاری از گروه ها و قبائلی که در سال های آخر عمر پیامبر مسلمان شده بودند، هنوز آموزش های لازم اسلامی را ندیده بودند و نور ایمان کاملاً در دل آنان نفوذ نکرده بود، هنگامی که خبر درگذشت پیامبر اسلام در میان آنان منتشر گردید، گروهی از آنان پرچم «ارتداد» و بازگشت به بت پرستی را برافراشتند و عملاً باحکومت اسلامی در مدینه مخالفت نموده و حاضر به پرداخت مالیات اسلامی نشدند و باگردآوری نیروی نظامی، مدینه را به شدت مورد تهدید قرار دادند. به همین جهت نخستین کاری که حکومت جدید انجام داد این بود که گروهی از مسلمانان را برای نبرد با «مرتدان» و سرکوبی شورش آنان بسیج کرد و سرانجام آتش شورش آنان با تلاش مسلمانان خاموش گردید.(2)
در چنین موقعیتی که دشمنان ارتجاعی اسلام، پرچم ارتداد را برافراشته وحکومت اسلامی را تهدید می کردند، هرگز صحیح نبود که امام پرچم دیگری به دست بگیرد و قیام کند.
امام در یکی از نامه های خود که به مردم مصر نوشته است، به این نکته اشاره می کند و می فرماید:
«... به خدا سوگند هرگز فکر نمی کردم و به خاطرم خطور نمی کرد که عرب بعد از پیامبر، امر امامت و رهبری را از اهل بیت او بگردانند و (در
[شماره صفحه واقعی : 75]
1) «ان الله لما قبض نبیّه استأثرت علینا قریش بالأمر و دفعتنا عن حقٍّ نحن أحق به من الناس کافَّة فرأیت ان الصبر علی ذلک افضل من تفریق کلمة المسلمین وسفک دمائهم و الناس حدیثو عهد بالإسلام و الدین یُمْخَض مَخْض الوطب یفسده ادنی وَهَن و یعکسه اقل خُلْف...». (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص 308؛ بحارالأنوار، ج29، ص 633).
2) البته این سخن هرگز به معنای صحه گذاشتن بر تمامی عملکردهای حکومت ابوبکر، نظیر قتل مالک بن نویره نیست.
جای دیگر قرار دهند، و باور نمی کردم)خلافت را از من دور سازند! تنها چیزی که مرا ناراحت کرد، اجتماع مردم در اطراف فلانی (ابوبکر) بود که با او بیعت کنند. (وقتی که چنین وضعی پیش آمد) دست نگه داشتم تا این که باچشم خود دیدم گروهی از اسلام بازگشته و می خواهند دین محمد (صلی الله علیه وآله)را نابود سازند. (در این جا بود) که ترسیدم اگر اسلام و اهلش را یاری نکنم، باید شاهد نابودی و شکاف در اسلام باشم که مصیبت آن برای من از محروم شدن از خلافت و حکومت بر شما بزرگ تر بود، چرا که این بهره دوران چند روزه دنیا است که زائل و تمام می شود، همان طور که «سراب» تمام می شود و یا ابرها از هم می پاشند. پس در این پیشامدها به پا خاستم تا باطل از میان رفت و نابود شد و دین پابرجا و محکم گردید».(1)
(نهج البلاغه، صبحی صالح، نامه 62 و نیز الغارات، ج1، ص 306 با اندکی تفاوت در الفاظ)
همچنین امام در نخستین روزهای خلافت خود طی خطبه ای این موضوع را یادآوری نمود. «عبدالله بن جناده» می گوید: من در نخستین روزهای زمام داری علی(علیه السلام) از مکه وارد مدینه شدم، دیدم همه مردم در مسجد پیامبر دور هم گردآمده اند و انتظار ورود امام را می کشند، ناگهان علی(علیه السلام) در حالی که شمشیر خود را حمایل کرده بود، از خانه بیرون آمد، دیده ها به سوی او خیره شد، او در مسند خطابه قرار گرفت و سخنان خود را پس از حمد و ثنای خداوند چنین آغازکرد:
…
«هان ای مردم! آگاه باشید روزی که پیامبر گرامی از میان ما رخت
[شماره صفحه واقعی : 76]
1) فوالله ما کان یلقی فی روعی و لا یخطر ببالی ان العرب تزعج هذا الأمر من بعده(صلی الله علیه وآله) عن اهل بیته، و لا انهم منحوه عنی من بعده فما راعنی الا انثیال الناس علی فلان یبایعونه، فامسکت یدی حتی رأیت راجعة الناس قد رجعت عن الإسلام، یدعون الی محق دین محمد(صلی الله علیه وآله)فخشیت ان لم انصر الإسلام و اهله ان اری فیه ثلما او هدما تکون المصیبة به علیّ اعظم من فوت و لایتکم التی انّما هی متاع ایام قلائل، یزول منها ماکان، کما یزول السراب، او کما یتقشع السحاب، فنهضت فی تلک الاحداث حتی زاح الباطل و زهق و اطمأنَّ الدین و تنهنه.
بربست، فکر می کردیم کسی با ما، درباره حکومتی که او پی افکنده بود، نزاع و رقابت نمی کند، و به حق ما چشم طمع نمی دوزد، زیرا ما وارث و ولی وعترت او بودیم، اما برخلاف انتظار، گروهی از قوم ما به حق ما تجاوز کرده و خلافت را از ما سلب کردند و حکومت به دست دیگران افتاد.
... به خدا سوگند اگرترس از ایجاد شکاف و اختلاف در میان مسلمانان نبود، و بیم آن نمی رفت که بار دیگر کفر و بت پرستی به سرزمین اسلام باز گردد و اسلام محو و نابود شود، با آنان به گونه دیگری رفتار می کردیم.(1)
علاوه بر خطر مرتدین، مدعیان نبوت و پیامبران دروغین مانند «مُسَیْلَمه»، «طُلَیْحَه» و «سَجاح» نیز در صحنه ظاهر شده و هر کدام طرفداران و نیروهایی دور خود گرد آوردند و قصد حمله به مدینه را داشتند که با همکاری و اتحاد مسلمانان پس از زحماتی، نیروهای آنان شکست خوردند. و این امر از مسلمات تاریخ اسلام است و نیازی به بحث و اثبات ندارد.
خطر حمله احتمالی رومیان نیز می توانست مایه نگرانی دیگری برای جبهه مسلمین باشد، زیرا تا آن زمان مسلمانان سه بار با رومیان رو در رو یا درگیر شده بودند و رومیان مسلمانان را برای خود خطری جدی تلقّی می کردند و در پی فرصتی بودند که به مرکز اسلام حمله کنند. اگر علی(علیه السلام) دست به قیام مسلحانه می زد، با تضعیف جبهه داخلی مسلمانان، بهترین فرصت به دست رومیها
[شماره صفحه واقعی : 77]
1) اما بعد، فإنّه لما قبض الله نبیه (صلی الله علیه وآله) قلنا: نحن اهله و ورثته و عترته و اولیائه دون الناس، لاینازعنا سلطانه احد، و لا یطمع فی حقنا طامع، إذ انبری لنا قومنا فغصبونا سلطان نبینا فصارت الإمرة لغیرنا... و أیم الله لولا مخافة الفرقة بین المسلمین، و ان یعود الکفر و یبور الدین، لکنا علی غیر ما کنا لهم علیه. (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تصحیح: محمدابوالفضل ابراهیم، ج1، ص307 و قریب به این مضمون در ارشاد مفید، صفحه 131).
می افتاد که از این ضعف استفاده کنند.
با در نظر گرفتن نکات فوق، به خوبی روشن می شود که چرا امام صبر را بر قیام ترجیح داد و چگونه با صبر و تحمّل و تدبیر و دوراندیشی، جامعه اسلامی را از خطرهای بزرگ نجات داد و اگر علاقه به اتحاد مسلمانان نداشت و از عواقب وخیم اختلاف و دو دستگی نمی ترسید، هرگز اجازه نمی داد رهبری مسلمانان از دست اوصیا و خلفای راستین پیامبر خارج شود و به دست دیگران افتد.
مهم ترین فعالیت های علی(علیه السلام) را در دوره خلفا ـ که از صحنه حکومت به دور مانده بود ـ می توان در یک جمع بندی، به سه نوع تقسیم کرد:
فعالیت های شخصی،
فعالیت های علمی و حل مشکلات قضائی و فقهی امّت،
همکاری و مشاوره با خلفا در امور سیاسی و نظامی.
اینک هر کدام را قدری توضیح می دهیم:
علی(علیه السلام) عابدترین مردم بود(1)، و از نظر کثرت عبادات پس از پیامبر ـ کسی به پای او نمی رسید. عبادت او از سر شوق، و برخاسته از معرفت الهی، و همراه با حضور قلب، و مناجاتش لبریز از سوز و گداز بود. امام سجاد(علیه السلام) که خود زینت عبادت کنندگان و عابدترینِ مردم زمان خود بود، درباره میزان عبادت جدش، با اظهار شگفت می فرمود: چه کسی طاقت آن همه عبادت علی را دارد؟ (2) از امام سجاد(علیه السلام)پرسیدند: عبادت تو در برابر عبادت جدت چه قدر و چگونه است؟
[شماره صفحه واقعی : 78]
1) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص27. 2 . کلینی، الروضة من الکافی، ص 162.
حضرت پاسخ داد: عبادت من در برابر عبادت جدم، همچون عبادت جدم در برابر عبادت پیامبر(صلی الله علیه وآله)است.(1)
عبادت های علی(علیه السلام) در سراسر عمر، و حتّی در جبهه های جنگ چنین بود (2). امام پس از سقیفه که از صحنه سیاست و اشتغال های حکومتی به دور ماند، با فراغتی که پیش آمده بود، طبعاً بیش از هر وقت دیگر به نماز و نیایش می پرداخت. گواه این امر، گفتوگوی خلیفه دوم با عبدالله بن عباس است. ابن عباس می گوید: روزی نزد عمر رفتم، گفت: ای پسر عباس!، این مرد، در عبادت ریایی، خود را به زحمت افکنده و کثرت عبادت، او را لاغر و نحیف کرده است.
گفتم: مقصودت کیست؟
گفت: این پسر عمویت (علی)
گفتم: مگر چه هدفی از این ریا دارد؟
گفت: خود را در میان مردم برای خلافت مطرح می کند.
گفتم: چه نیازی به مطرح کردن خود دارد؟ رسول خدا او را مطرح کرد، اما او را کنار زدند... .(2)
یکی از فعالیت های امام در آن مدت، کار و کوشش در زمینه کشاورزی و نخل داری، جهت تأمین هزینه زندگی شخصی و رسیدگی به فقرا و اعطای صدقات و ایجاد موقوفات بود. امام برای هدف یاد شده، در اطراف مدینه مزرعه و نخلستان احداث می کرد، از آن جمله می توان نخلستان «یَنْبُع»(3)را نام برد. هنگام تقسیم غنائم و خراج توسط پیامبر، زمینی در آن سرزمین، سهم علی(علیه السلام)شد. او
[شماره صفحه واقعی : 79]
1) ابن ابی الحدید، همان، ج1، ص27. 2 . همان.
2) ابن ابی الحدید، همان، ج12، ص 80، به نقل از امالی ابوجعفر محمد بن حبیب .
3) ینبع در هفت منزلی مدینه قرار داشته است (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج5، ص 449ـ 450)، فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج4، ص 402) امروز نیز ینبُع به همین نام باقی است و یک شهر ساحلی در کشور عربستان سعودی می باشد.
در آن جا چشم های حفر کرد که آب، مانند گردن شتر از آن جوشید، از این رو آن را ینبُع (جوشان) نامید.(1)سپس حضرت در آن جا نخلستانی احداث کرد و در زمان خلافت نیز آن را در اختیار داشت و هزینه زندگی او در کوفه از درآمدی که از محصول مزرعه ینبع می رسید، تأمین می شد. امام از عوائد این مزرعه فقرا و نیازمندان را اطعام می کرد، و خود به غذای ساده اکتفا می کرد.(2)
همچنین حضرت؛ ملکی در منطقه فدک به نام «قُصَیْبَه» داشت.(3)علاوه بر این ها امام مزرعه هایی به نامهای: ابی نیرو، بغیبغه، ارباحا، ارینه، رعد، رزینا و رباحا احداث و وقف مؤمنین کرد و تولیت آن را به برخی از فرزندان حضرت فاطمه(علیها السلام)سپرد. صد چشمه در ینبع احداث و وقف حجاج کرد. و نیز مسجد فتح را در مدینه، و مسجد دیگری در مقابل قبر حمزه (در اُحد) احداث کرد.(4)
علی(علیه السلام) پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)، طبق وصیت آن حضرت، به جمع آوری قرآن همت گماشت، و آن را برای حفظ از هرگونه دگرگونی گرد آورد. آن حضرت سوگند یاد کرد که جز برای نماز، رداء بر دوش نگیرد مگر آن گاه که قرآن را فراهم آورد. سه روز از خانه بیرون نیامد تا قرآن را جمع کرد. و آن، نخستین مصحفی بود که مجموع قرآن در آن فراهم آمد.(5)
[شماره صفحه واقعی : 80]
1) فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج4، ص 402.
2) إبراهیم ثقفی کوفی اصفهانی، الغارات تحقیق میرجلال الدین حسینی ارموی، چاپ دوم، ج1، ص68، ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج2، ص 200. یاقوت حَموی (م626 هـ، از موقوفات علی(علیه السلام)در ینبع یاد می کند (معجم البلدان، ج5، ص 450).
3) نورالدین سمهودی، وفاء الوفاء بأخبار دارالمصطفی، ج4، ص 1184 و ر.ک: ص 1291 و 1328.
4) محمد بن علی بن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج2، ص 123.
5) ابن ندیم، محمد بن إسحاق، الفهرست، ص 41ـ 42.
تفاوت این مصحف، با آن چه در زمان خلافت عثمان جمع آوری شد و اکنون در اختیار مسلمانان جهان است ـ ، این بود که حضرت، آن را به ترتیب نزول گرد آورد و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه را مرقوم فرمود، و منسوخ را مقدم بر ناسخ قرار داد و مکی ها و مدنی ها را نیز مشخص کرد (طبعاً خارج از متن قرآن). تأویل برخی از آیات و تفسیر آن ها را به تفصیل نوشت. همچنین شأن نزول آیات و اوقات نزول آن ها را تعیین کرد و عام و خاص و کیفیت قرائت را بیان کرد.(1)
علی(علیه السلام) پس از گردآوری، آن را به بزرگان صحابه ارائه کرد و فرمود: این، کتاب پروردگار شما است، همان گونه که بر پیامبرش نازل شد، از آن، حرفی کاسته نشد، و بر آن حرفی افزوده نگشت، ولی آن گروه؛ آن را نپذیرفتند و نادیده گرفتند و گفتند: ما را به چنین کتابی نیازی نیست. علی(علیه السلام) فرمود: هان!، سوگند به خدا، پس از امروز، آن را نخواهید دید، فقط بر من لازم بود که پس از فراهم کردن و جمع آن، شما را آگاه سازم .(2)
از کوشش های امام در آن مدت، تربیت شاگردان بزرگ و برجسته و انتقال معارف الهی به آن ها بود. شخصیت های یاد شده در زیر را می توان نمونه هایی از این شاگردان شمرد:
الف. عبدالله بن عباسمفسر نامدار قرآن، ابن عباس که به خاطر علم و دانش فراوانش «بحر»(3)،
[شماره صفحه واقعی : 81]
«حَبْرالعرب»(1)و «حَبرالأمة»(2)و ترجمان القرآن(3)لقب گرفته، و در کتب حدیث، تعداد هزار و ششصد و شصت حدیث از او نقل شده(4)، شاگرد امام بود.(5)
ابن عباس در علم تفسیر، از محضر آن حضرت بهره های فراوانی برد. او خود می گفت: آن چه از تفسیر قرآن دریافتم، از علی بن ابی طالب بود.(6)
ب. میثم تمّار
میثم تمّار از أصحاب امیرمؤمنان(علیه السلام) بود. او در پرتو بهره مندی از علم و دانش ولائی امیرمؤمنان، از اجل ها و بلاها و حوادث آینده خبر داشت.(7)پیشگویی او از شهادتش مشهور است. او نیز در تفسیر، شاگرد علی(علیه السلام) بود. او روزی به عبدالله بن عباس گفت: ای پسر عباس!، هر چه خواستی از تفسیر قرآن از من بپرس، من قرآن را نزد امیرمؤمنان خواندم، و او تفسیر آن را به من آموخت. آن گاه ابن عباس کاغذ و قلم خواست، و آن چه میثم گفت نوشت.(8)
ج. کمیل بن زیاد
کمیل از شیعیان خاص و رازدار امیرمؤمنان(علیه السلام)بود(9)امام دعای مشهور کمیل را به او یاد داد(10)و به نام او مشهور شد که دعایی دارای مضامین عالی و عرفانی و بسیار آموزنده و انسان ساز است.
[شماره صفحه واقعی : 82]
1) ابن حجر، همان، ص 330؛ سید علیخان مدنی، الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة، ص 100.
2) ابن حجر، همان، ص 331، 333، 334.
3) ابن حجر، همان، ص 332.
4) سید علیخان، همان، ص 141.
5) سید علیخان مدنی، همان، ص 100؛ قاضی نورالله شوشتری، مجالس المؤمنین، ج1، ص 183.
6) محمدهادی معرفت، التفسیر والمفسرون فی ثوبه القشیب، ج1، ص 225.
7) تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، ج10، ص 316.
8) طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال کشّی)، تحقیق حسن مصطفوی، ص 80 ـ 81، شماره 136.
9) تستری، همان، ص 600، 602.
10) همان، ص 601ـ 602.
نمونه ای بارز از عنایت خاص امام به کمیل، و آموزش و تربیت او، سخنان گهربار و پر مغز امام به او، در یک فضای اختصاصی معنوی است که در نهج البلاغه منعکس است.(1)
گر چه تعلیم دعای یاد شده، گویا در بصره پس از جنگ جمل، یعنی در زمان خلافت امام بوده و سخنانی هم که در نهج البلاغه آمده، باز احتمالاً در زمان خلافت آن حضرت بوده است، اما سابقه آموزش و تربیت کمیل به سال ها پیش برمی گردد. او طبعاً مراحل شاگردی امام را قبلاً طی کرده، قابلیت لازم را برای دریافت چنین درس هایی در رتبه بالای معرفت کسب کرده بود، و بدون طی این مراحل نمی توانسته از شیعیان خاص و رازدار امام معرفی شود.
پس از درگذشت پیامبر(صلی الله علیه وآله)، دانشمندانی از ملل جهان به ویژه از یهود و نصارا، برای تحقیق درباره آیین اسلام، و مناظره با بزرگان مسلمانان وارد مدینه می شدند و سؤالاتی را مطرح می کردند و پاسخگویی، جز علی(علیه السلام) که تسلط او بر تورات و انجیل از لابلای سخنانش روشن بود، پیدا نمی شد، و اگر این خلأ بهوسیله امام پر نمی شد، جامعه اسلامی در سرشکستگی شدیدی فرو می رفت. اما هنگامی که امام به کلیه سؤالات آن ها پاسخ های روشن و دندان شکن می داد، شادمانی و شکفتگی عظیمی در چهره مسلمانان پدیدار می شد، به عنوان نمونه:
طبق روایت مسند صدوق، پس از رحلت پیامبر، جاثِلیق(2)همراه صد نفر از مسیحیان وارد مدینه شد و سؤالاتی از ابوبکر کرد که او نتوانست پاسخ دهد، آن گاه او را به حضور علی(علیه السلام) راهنمایی کرد، و حضرت به پرسش های او پاسخ
[شماره صفحه واقعی : 83]
داد. از جمله پرسش های او این بود: وجه (صورت) پروردگار متعال کجا است؟ در این هنگام علی(علیه السلام) هیزمی خواست و آتشی روشن کرد و از جاثلیق پرسید: وجه این آتش کجا است؟ او پاسخ داد: از هر طرف که نگاه کنی، وجه آن است! علی(علیه السلام)فرمود: با این که این آتش ساخته و محصول دست بشر است، صورت مشخصی ندارد، پس خالق آن، که شباهتی به آن ندارد، وجه ندارد. آن گاه حضرت این آیه را خواند: وَللهِ المَشرق والمغرب فأینما تُوَلّوا فثَمّ وَجه الله... .(1)
جاثلیق پرسید: پروردگار کجاست؟ و کجا بود؟ علی(علیه السلام) پاسخ داد: پروردگار، مکانی ندارد، او چنان که بود، هست، و چنان که هست، بود، هرگز در مکانی نبوده، و از مکانی به مکان دیگر منتقل نشده است، و هرگز مکان، او را دربرنگرفته است، بلکه همواره بدون حدّ و اندازه بوده و هست. جاثلیق تصدیق کرد و پرسید: پروردگار در دنیا است یا در آخرت؟ حضرت پاسخ داد: پروردگار ما قبل از دنیا بوده و تا ابد خواهد بود، او مدبر دنیا و آگاه به آخرت است، هرگز دنیا و آخرت، او را احاطه نمی کنند، اما از آن چه در دنیا یا در آخرت هست، خبر دارد. باز جاثلیق تصدیق کرد.(2)
همچنین روزی یک یهودی به طعنه به او گفت: هنوز پیامبرتان را دفن نکرده درباره او دچار اختلاف شدید. امام فرمود: درباره جانشینی او اختلاف کردیم نه درباره خود او. اما شما هنوز پایتان از آب دریا پس از غرق شدن فرعون در نیل و نجات بنی اسرائیل خشک نشده بود که به پیامبرتان گفتید: این بت پرستان، خدایی دارند، برای ما نیز خدایانی (بت هایی) قرار بده، موسی گفت: شما قوم نابخرد هستید.(3)
[شماره صفحه واقعی : 84]
1) بقره: 115، و مشرق و مغرب از آن خداست، پس به هر سمت روی کنید آن جا روی خدا ست.
2) صدوق، محمد بن علی بن بابویه، التوحید، چاپ هشتم، تحقیق سید هاشم حسینی تهرانی، ص177، 309.
3) وقال له بعض الیهود: ما دفنتم نبیکم حتّی اختلفتم فیه! فقال(علیه السلام) له: إنّما اختلفنا عنه لا فیه، و لکنّکم ما جَثّث أرجُلکم من البحر حتّی قلتم لنبیکم: «اجعَل لنا إلهاً کما لهم آلهة فقال إنّکم قوم تجهلون. (نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، حکمت317)
پس از رحلت پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)، گاهی مسائل تازه ای پیش می آمد که در عصر رسول خدا سابقه نداشت یا قضیه نوظهوری رخ می داد که یا حکم آن روشن نبود و یا به گونه ای پیچیده بود که بزرگان صحابه از حکم و داوری درباره آن ها ناتوان بودند، یا از تفسیر برخی از آیات قرآن پرسش می شد و پاسخ آن را نمی دانستند. در این گونه موارد، ناگزیر دست به سوی علی(علیه السلام)دراز می کردند و آن حضرت با علم عمیق خاص و آگاهی ویژه ای که به شریعت الهی داشت، مشکل را حل می کرد. این نقطه از نقاط حساس و درخشان زندگی امام است و اگر در میان صحابه، شخصیتی مانند علی(علیه السلام)نبود که به تصدیق پیامبر گرامی(صلی الله علیه وآله)داناترین امت و آشناترین آن ها به موازین قضا و داوری به شمار می رفت، بسیاری از مسائل در صدر اسلام به صورت عقده لاینحل و گره کوری باقی می ماند.
همین حوادث نوظهور ایجاب می کرد که پس از رحلت پیامبر گرامی(صلی الله علیه وآله)، امام آگاه و معصومی بسان پیامبر که بر تمام اصول و فروع اسلام تسلط کافی داشت، در میان مردم باشد و علم وسیع و گسترده او، امت را از گرایش های نامطلوب و عمل به قیاس و گمان باز دارد و این موهبت بزرگ به تصدیق تمام یاران رسول خدا(صلی الله علیه وآله)جز امیرالمؤمنین(علیه السلام) در کسی نبود.
قسمتی از داوری های امام و استفاده ابتکاری و جالب وی از آیات قرآن در کتاب های حدیث و تاریخ منعکس است، در این باره به ذکر دو نمونه تاریخی اکتفا می کنیم:
الف. به روایت مسند کلینی، نخستین موردی که در دوره خلافت ابوبکرپیش آمد و او نتوانست حکم شرعی را بیان کند، این بود که مردی را که شراب
[شماره صفحه واقعی : 85]
خورده بود، نزد او آوردند. ابوبکر از او پرسید: آیا شراب خوردی؟ او پاسخ داد: بلی!
گفت: شراب حرام است، چرا آن را خوردی؟
پاسخ داد: از وقتی که من مسلمان شدم، خانه ام در میان قومی بود که شراب می خوردند و آن را حلال می دانستند، و اگر می دانستم حرام است، نمی خوردم!
ابوبکر رو کرد به عمر و گفت: درباره این مرد چه می گویی؟
عمر پاسخ داد: مسئله مشکلی است، تنها ابوالحسن (علی) می تواند آن را حل کند.
ابوبکر به غلامش دستور داد که علی را به مجلس او دعوت کند.
عمر گفت: علی در خانه خود قضاوت می کند. ناگزیر مرد متهم را نزد علی(علیه السلام)بردند در حالی که سلمان نیز آن ها را همراهی می کرد. سلمان قضیه را برای حضرت نقل کرد. علی(علیه السلام) به ابوبکر گفت: این مرد را به مجالس مهاجران و انصار بفرست، تا از آن ها سؤال شود که آیا کسی از آن ها آیه حرمت شراب را برای این مرد خوانده است یا نه؟ اگر کسی این آیه را برای او خوانده، شهادت بدهد، و اگر آیه تحریم شراب برای وی خوانده نشده، او بی گناه است. ابوبکر به این توصیه عمل کرد و چون هیچ کس شهادت نداد، او را آزاد کرد.
سلمان عرض کرد: ارشادشان کردی، حضرت فرمود: خواستم تأکید این آیه را درباره خودم و آنان یادآوری کنم:...أفمن یهدی إلی الحقّ أحقّ أن یُتَّبَعَ أمّن لا یهدّی إلاّ أن یُهدی فما لکم کیف تحکمون(1).(2)
ب. روزی از ابوبکر، معنای آیه «وَ فَکِهَةً وَ أبّاً»(3)را پرسیدند، او اظهار
[شماره صفحه واقعی : 86]
1) یونس: 35، آیا کسی که به سوی حق رهبری می کند سزاوارتر است مورد پیروی قرار گیرد یا کسی که راه نشان نمی دهد مگر آن که خود هدایت شود، شما را چه شده، چگونه داوری می کنید؟
2) کلینی، محمد بن یعقوب، الفروع من الکافی، ج7، ص 249 و 216ـ217.
3) عبس: 31، و میوه و چراگاه. آیات ماقبل و مابعد این آیه چنین است: (أنّا صَبَبْنا الماء صَبّا* ثمّ شققنا الأرض شقاً* فأنبَتْنا فیها حباً* وعنباً وقضباً* و زیتوناً و نخلاً* وحدائق غُلباً* و فکِهةً وأبّاً* متاعاً لکم ولأنعامکم).
بی اطلاعی کرد و گفت: «چه کنم اگر درباره کتاب خدا، آن چه را که نمی دانم بگویم، معنای فاکهه را می دانم اما مقصود از «أبّ» را خدا می داند»، این خبر به امیرمؤمنان(علیه السلام) رسید، فرمود: سبحان الله!، آیا نمی داند که «أبّ»، همان گیاه و چراگاه است؟ و این سخن خداوند (وَفکهة وأبّا) در واقع ستایش او از نعمت هایش به مخلوقات می باشد که غذای آن ها و چهارپاهایشان را آفریده تا موجب قوام بدن آن ها و ادامه حیاتشان باشد.(1)
علی(علیه السلام) پس از سقیفه، در مدت خلافت خلفای سه گانه، با حفظ موضع معترضانه خود در مورد خلافت، و با تأکید بر اولویت خویش در امر امامت امت، در محدوده مصالح عالی اسلام و مسلمانان، در عرصه های سیاسی، نظامی، اجتماعی و قضائی، با خلفای وقت، همکاری دورادور و «مشاورانه» می کرد، بدون آن که رسماً سمت و منصبی قبول بکند.
دستگاه خلافت نیز به دو جهت به این همکاری احساس نیاز می کرد:
یکی، سابقه درخشان قابلیت های نظامی علی(علیه السلام)در عصر نبوت و شجاعت و تدبیر او در رفع فتنه ها و غائله ها، از این رو اطمینان داشتند که با همکاری علی(علیه السلام)می توانند بر بحران ها غلبه کنند.
دیگر این که با توجه به احترام و موقعیت بسیار بالای علی(علیه السلام) در میان صحابه، عدم همکاری او با دستگاه خلافت، موقعیت و مشروعیت خلافت را با ابهام و سؤال رو به رو می ساخت.
البته از پایبندی سرسختانه و دلسوزی علی(علیه السلام) به اسلام و حساسیت او در
[شماره صفحه واقعی : 87]
1) مفید، الإرشاد، ص107.
برابر دشمنان آگاه بودند و اطمینان داشتند که اگر علی احساس وظیفه کند، از همکاری و همدلی در حفظ اساس اسلام و تقویت جبهه مسلمین، دریغ نخواهد داشت. از این رو آن حضرت در مواقع مختلف، در جهت یاری مسلمانان و دفع دشمنان، گام های مؤثری برداشت و پیشنهادهای کارسازی داد که شواهد و اسناد آن ها در متون و منابع تاریخی ثبت شده است. در بحث های گذشته به بعضی از این همکاری ها، مانند همکاری در فرو نشاندن بحران ارتداد اشاره کردیم، اینک در این جا چند نمونه از همکاری های امام در جنگ ها و فتوح را می آوریم:
الف. جنگ با رومیـان
یکی از دشمنان سرسخت حکومت جوان اسلام، امپراتوری روم بود که پیوسته مـرکـز حکـومـت اسلام را از جـانـب شـمال تهـدیـد می کرد و پیامـبرگرامـی(صلی الله علیه وآله) تا آخرین لحظه زندگی خود، از فکر خطر روم غافل نبود. در سال هشتم هجرت، گروهی را به فرماندهی «جعفر طَیّار»، «زید بن حارثه» و «عبدالله بن رواحه» روانه کرانه های شام کرد، ولی سپاه اسلام با از دست دادن سه فرمانده و تعدادی از سربازان اسلام، بدون اخذ نتیجه به مدینه بازگشت. برای جبران این شکست، پیامبر گرامی درسال نهم با سپاهی گران عازم تبوک گردید، ولی بدون آن که با سپاه دشمن رو به رو گردد، به مدینه بازگشت و این سفر، نتایج درخشانی داشت که در تاریخ مذکور است ـ مع الوصف ـ خطر حمله روم همیشه فکر پیامـبر را به خود مشـغول می داشـت، بـه همین جهـت در آخرین لحظه های زندگی که در بستر بیماری افتاده بود، سپاهی مرکب از مهاجر و انصار به فرماندهی اسامة بن زید بن حارثه ترتیب داد که رهسپار کرانه های شام شوند. این سپاه در اثر بهانه جویی های تعدادی از بزرگان صحابه در مورد جوانیِ اسامه، مدینه را ترک نگفت و پیامبر، در حالی که سپاه اسلام، در چند کیلومتری مدینه اردو زده بود، چشم از جهان فرو بست....
[شماره صفحه واقعی : 88]
پس از درگذشت پیامبر، فضای سیاسی مدینه با تثبیت خلافت ابوبکر، بعد از بحران، به آرامش گرایید. ابوبکر که زمام امور را به دست گرفته بود، در اجرای فرمان پیامبر (اعزام سپاه اسامه) کاملاً دو دل بود، از این رو با گروهی از صحابه مشاوره کرد، هرکدام نظری دادند که او را قانع نساخت، سرانجام با امام به مشاوره پرداخت، امام او را بر اجرای دستور پیامبر تشویق کرد و افزود: اگر نبرد کنی پیروز خواهی شد. خلیفه از تشویق امام، خوشحال شد و گفت: فال نیکی زدی و به خیر بشارت دادی.(1)ابوبکر به دنبال این گفتوگو، لشکر اسامه را روانه ساخت. اسامه در سرزمین روم به سپاه دشمن حمله کرد و آنان را شکست داد و گروهی را اسیر کرد و قاتل پدرش را کشت و با فتح و پیروزی درخشان به مدینه باز گشت.(2)
ب. جنگ نهاوند
امام در دوران خلیفه دوم نیز مشاور مهم و گرهگشای بسیاری از مشکلات سیاسی و علمی و اجتماعی خلیفه بود. اینک به یک نمونه از مواردی که خلیفه دوم از فکر امام در مسائل سیاسی استفاده کرده است، اشاره می کنیم:
درسال چهارده هجری در سرزمین «قادسیه» نبرد سختی میان سپاه اسلام و نظامیـان ایـران رخ داد که سـرانجـام فتـح و پیــروزی از آنِ مسلمانان گردید و «رستم فَرّخ زاد» فرمانده کل قوای ایران ـ با گروهی به قتل رسید. با این پیروزی، سراسر عراق زیر پوشش نفوذ سیاسی و نظامی اسلام در آمد و «مدائن» که مقرّ حکومت سلاطین ساسانی بود، در تصرف مسلمانان قرار گرفت و سران سپاه ایران به داخل کشور عقب نشینی کردند. مشاوران و سران نظامی ایران بیم آن داشتند که سپاه اسلام کم کم پیشروی کند و سراسر کشور را به تصرف خود در آورد. برای مقابله با چنین حمله خطرناکی، «یزدگرد» پادشاه ایران، سپاهی یکصد
[شماره صفحه واقعی : 89]
و پنجاه هزار نفری به فرماندهی «فیروزان» ترتیب داد تا جلو هر نوع حمله ناگهانی را بگیرد و حتی در صورت مساعد بودن وضع، دست به حمله تهاجمی بزند.
«سعد وقّاص»، فرمانده کل قوای اسلام (و به نقلی «عمار یاسر» که حکومت کوفه را در اختیار داشت)، نامه ای به عمر نوشت و خلیفه را از تحریک های دشمن آگاه ساخت و افزود: سپاه کوفه، آماده اند که نبرد را آغاز کنند و پیش از آن که دشمن شروع به جنگ کند، آنان برای ارعاب دشمن دست به حمله زنند.
خلیفه به مسجد رفت، سران صحابه را جمع کرد و آنان را از تصمیم خود مبنی بر این که می خواهد مدینه را ترک گوید و در منطقه ای میان بصره و کوفه فرود آید، و از آن نقطه رهبری سپاه را به دست بگیرد، آگاه ساخت. در ایـن موقـع «طلحــه» برخاست و خلیفـه را بر این کار تشـویق کرد و سخنانی گفت که بوی تملّق و چاپلوسی به خوبی از آن استشمام می شد. پس از او «عثمان» برخاست و نه تنها خلیفه را به ترک مدینه تشویق کرد، بلکه افزود: به سپاه شام و یمن بنویس که همگی منطقه خود را ترک کنند و به تو بپیوندند و تو با این جمع انبوه بتوانی با دشمن رو به رو شوی. در این موقع «امیرمؤمنان(علیه السلام)» برخاست و فرمود:
پیروزی و شکست این امر (اسلام) بستگی به فزونی خود و کمی جمعیت نداشته است، این دین خدا ست که آن را پیروز ساخت و سپاه اوست که خود آن را آماده و یاری کرد تا آن که به آن جا که باید برسد، رسید و به هرجا که باید طلوع بکند، طلوع کرد. از ناحیه خداوند به ما وعده پیروزی داده شده است، و می دانیم که خداوند به وعده خود جامه عمل پوشانیده و سپاه خویش را یاری خواهد کرد. موقعیت زمام دار، همچون رشته مهره ها است که آن ها را گرد آورده به هم پیوند می دهد. اگر رشته از هم بگسلد، مهره ها پراکنده می شوند و سپس هرگز نمی توان آن ها را جمع آوری کرده و از نو نظام بخشید.
[شماره صفحه واقعی : 90]
امروز، اگرچه عرب از نظر تعداد، کم است، اما با نیروی اسلام، فراوان و
در پرتو اجتماع و اتحاد و هماهنگی، عزیز و نیرومند است. بنابر این تو (خلیفه) همچون محور سنگ آسیاب، جامعه را بهوسیله مسلمانان به گردش در آور، و با همکاری آنان در نبرد، آتش جنگ را برای دشمنان شعلهور ساز، زیرا اگر شخصاً از این سرزمین خارج شوی، عرب از اطراف و اکناف، سر از زیر بار فرمانت بیرون خواهد برد، و آن گاه آن چه پشت سرگذاشته ای، مهم تر از آن خواهد بود که در پیش رو داری. اگر فردا چشم عجم ها بر تو افتاد، خواهند گفت: این اساس و ریشه (رهبر) عرب است، اگر ریشه این درخت را قطع کنید، راحت می شوید، و این فکر، آنان را در مبارزه با تو و طمع در نابودی تو حریص تر و سرسخت تر خواهد ساخت. اما این که گفتی آنان برای جنگ با مسلمانان آماده می شوند و از این موضوع نگرانی، بدان که خداوند بیش از تو این کار را ناخوش دارد و او برتغییر آن چه نمی پسندد، تواناتر است. اما این که به فزونی تعداد سربـازان دشـمن اشـاره کـردی، (بـدان کـه) مـا، در گذشته، درنبردها، روی تعداد افراد تکیه نمی کردیم، بلکه بر یاری و کمـک خداوندی حساب می کردیم (و پیروز هم می شدیم) .(1)
عمر پس از شنیدن سخنان امام، نظر او را پسندید و از رفتن منصرف شد.(2)
ج. فتح بیت المقدس
قبلاً گفته شد که ابوعبیده جراح، از طرف عمر، فرمانده عملیات نظامی در شامات در رویارویی با رومیان بود. او پس از فتح دمشق، طی نامه ای، از خلیفه کسب تکلیف کرد که آیا به قیساریه(3)حمله کند یا به بیت المقدس؟
[شماره صفحه واقعی : 91]
1) نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه146ـ آشتیانی، محمد رضا (و) امامی، محمدجعفر، ترجمه گویا و فشرده ای برنهج البلاغه، ج2، ص125، خطبه 146.
2) طبری، محمدبن جریر، تاریخ الأمم والملوک، ج4، ص237؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص8؛ حافظ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج7، ص107 .
3) از شهرهای بزرگ و مهم در نواحی فلسطین، در ساحل دریای شام بوده است. (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج4، ص 421).
عمر پس از دریافت نامه، در این باره با مسلمانان به مشاوره پرداخت. علی(علیه السلام)در پاسخ گفت: «به ابوعبیده دستور بده به سوی بیت المقدس حرکت کرده آن را محاصره کند، این؛ بهترین و بزرگ ترین تصمیم است. پس از فتح بیت المقدس با لشکریانش عازم فتح قیساریه شود که ان شاءالله فتح خواهد شد، این را رسول خدا به من خبر داده است».
عمر این پیشنهاد را پسندید و به ابوعبیده اطلاع داد که عازم فتح بیت المقدس شود، چرا که این؛ پیشنهاد پسر عموی پیامبر است.(1)
ابوعبیده جراح به دستور عمر با سپاه اسلام عازم بیت المقدس شد و این شهر را محاصره کرد، اما مردم مسیحی شهر به شدت مقاومت کردند، و این محاصره مدت چهار ماه طول کشید و مسلمانان در اثر سرما و برف و باران به زحمت افتادند. سرانجام بزرگان شهر به فرماندهان نظامی مسلمانان اطلاع دادند که حاضرند با صلح نامه ای تسلیم شوند، اما این صلح نامه باید با حضور شخص خلیفه مسلمانان صورت بگیرد.
ابوعبیده موضوع را توسط پیکی به اطلاع عمر در مدینه رسانید، و او از مسلمانان در مورد رفتن به بیت المقدس نظرخواهی کرد، عثمان با این امر مخالفت ورزید، اما علی(علیه السلام) گفت: مردم بیت المقدس چنین درخواستی کرده اند، و این درخواست، یک پیروزی برای مسلمانان است.
خلیفه نظر علی(علیه السلام) را پذیرفت و رهسپار بیت المقدس شد.(2)و طبق گفتوگوهای قبلی، مردم مسیحی شهر با امضای پیمان صلح تسلیم شدند.(3)
بدین گونه علی(علیه السلام) در فتح بیت المقدس که برای مسلمانان، هم از نظر نظامی و هم با توجه به وجود مسجدالأقصی (قبله نخست مسلمانان) در آن شهر، که از
[شماره صفحه واقعی : 92]
اهمیت بسیاری برخوردار بود، سهم داشت.
با توجه به این گونه گره گشایی ها بود که عمر می گفت: به خدا پناه می برم که مشکلی پیش بیاید و ابوالحسن (علی) برای حل آن حضور نداشته باشد(1).(2)
عثمـان بـه دنبـال فساد مالـی و اداری، تصرف های غیرمجاز و صد در صد غیر مشروع در بیت المال و همچنین گماشتن افراد نالایق از بنی امیه و خویشان خود در رأس مناصب دولتی و بالأخره بر اثر کنار زدن افراد شایسته اعم از مهاجر و انصار، و سپردن مقدرات امت اسلامی به دست بنی امیه، خشم مردم را برانگیخت و چون به اعتراض ها و درخواست های مکرر و مشروع مسلمانان در مورد تغییر استانداران و فرمانداران فاسد، ترتیب اثر نداد، سرانجام شورش و انقلاب برضد حکومت وی به وجود آمد و منجر به قتل او گردید و سپس مردم با علی(علیه السلام) به عنوان خلافت بیعت کردند. از این لحاظ حکومت علی(علیه السلام)، که پس از قتل عثمان روی کار آمد، یک حکومت انقلابی و حاصل شورش مردم بر ضدّ مفاسد و مظالم حکومت پیشین بود.
یکی از نمونه های فساد حکومت عثمان این بود که وی «حکم بن ابی العاص» را با پسرش «مروان» که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)وی را به طائف تبعید کرده بود و حتی ابوبکر و عمر در زمان حکومتشان جرأت برگرداندن وی را پیدا نکرده بودند، به مدینه برگرداند و دختر خود را به مروان تزویج کرد و حتی مسئولیت
[شماره صفحه واقعی : 93]
اداره دفترداری خلافت را به مروان سپرد، و این موضوع خشم مردم را برانگیخت. خانه عثمان به مدت چهل و نـه روز از طرف انقلابیون در محاصره بود.(1)و هر موقع عثمان می خواست نرمش نشان بدهد، مروان بیش تر خشم مردم را بر می انگیـخت. سرانجام مسلمانان خشمگین، به خانه عثمان ریختند و او را به قتل رساندند.
انقلابیون تنها در فکر کنار زدن عثمان بودند و هرچند در مدت محاصره خانه عثمان، اسم علـی(علیه السلام) بر سر زبان ها بود، اما برنامـه روشنی برای آینده نداشتند، لذا وقتی که عثمان را کشتند، تازه با مشکل انتخاب خلیفه رو به رو شدند.
از طرف دیگر، از میان اعضای شورای شش نفری که عبارت بودند از: علی، عبدالرحمن بن عوف، عثمان، طلحه، زبیر و سعد بن وقاص، دو نفر از آنان یعنی عبدالرحمن بن عوف و عثمان از دنیا رفته بودند و در بین چهار نفر موجود، علی(علیه السلام)از همه محبوب تر بود و از حیث فضیلت و سابقه درخشان در اسلام، هیچ کدام از آنان به پایه او نمی رسیدند، و همین معنا مردم را بیش تر به سوی علی(علیه السلام)می کشانید.
علی(علیه السلام) با ارزیابی اوضاع و ملاحظه دگرگونی هایی که در زمان عثمان رخ داده بود، و نیز دوری و بی خبری فاحش مسلمانان از اسلام اصیل، خوب می دانست که حکومت کردن بعد از فساد و آلودگی دوران حکومت عثمان، بسیار مشکل است ومردم، بهویژه سران قوم، زیر بار اصلاحات مورد نظر او نمی روند و عدالت او را تحمل نمی کنند. از این رو وقتی که انقلابیون به حضرت پیشنهاد بیعت کردند، نپذیرفت.
[شماره صفحه واقعی : 94]
1) مسعودی، مروج الذهب، ج2، ص 346.
به اتفاق مورخان، عثمان در ذیحجه سال 35 هجری کشته شد، اما در مورد روز واقعه اختلاف دارند.(1)در عین حال، این نکته مسلم است که بین قتل او وبیعت مردم با علی(علیه السلام) دست کم چهار پنج روز فاصله بوده است.(2)
«روزی که عثمان کشته شد، مردم با علی بن ابی طالب(علیه السلام) بیعت کردند» آن گاه درصفحه دیگر می گوید: «گویند: چهار روز پس از قتل عثمان بیعت عمومی با وی انجام گرفت» (مروج الذهب، ج2، ص 349 و 350) .
ابـن اثیـر قـتل عثمان را در تاریـخ 18 ذیحـجه و بیعت با علی(علیه السلام) را در 25 همان ماه می داند (الکامل فی التاریخ، ج3، ص179 و194) و در صفحه 192 تصریح می کند که پس از قتل عثمان، مردم مدینه به مدت پنج روز در بلاتکلیفی به سر می بردند و در این مدت، امور شهر را شخصی به نام «غافقی بن حرب» اداره می کرد.
در این چند روز مردم در تحیّر و بلاتکلیفی به سر می بردند. در این مدت، رهبران انقلاب به حضرت مراجعه می کردند، ولی او چندان خود را نشان نمی داد و چون درخواست قبول بیعت می کردند، از آن جا که اوضاع را برای قبول خلافت نامساعـد می دید و با این پیشنهاد حجت را بر خود تمام نمی دانست، می فرمود:«مرا واگذارید و به سراغ شخص دیگری بروید، زیرا ما به استقبال وضعی می رویم که چهره های مختلف و جهات گوناگونی دارد (اوضاع مبهم وپیچیده است)، دل ها بر این امر استوار و عقل ها ثابت نمی مانند، ابرهای فساد، فضای جهان اسلام را تیره ساخته و راه مستقیم ناشناخته مانده است. آگاه باشید که اگر دعوت شما را اجابت کنم، بر طبق علم خویش باشما رفتار خواهم کرد و به سخن این و آن و سرزنش ملامت گران گوش فرا نخواهم داد، اما اگر مرا رها کنید، من هم مانند یکی از شما خواهم بود، شاید من شنواتر و مطیع تر از شما نسبت به خلیفه منتخب شما باشم، و من وزیر و مشاورتان باشم بهتر از آن است
[شماره صفحه واقعی : 95]
1) یعقوبی، قتل عثمان را در روز 18 ذیحجه سال 35 می داند (تاریخ یعقوبی، ج2، ص 165) ولی مسعودی می گوید: عثمان سه روز مانده از ذیحجه کشته شد (مروج الذهب، ج2، ص346).
2) یعقوبی می نویسد: «علی(علیه السلام) روزسه شنبه، هفت شب مانده از ذیحجه سال35 به خلافت برگزیده شد»، بنابر این پنج روز فاصله بوده است، ولی مسعودی می گوید:
که امیر و رهبرتان گردم». (1)
اما چون رفت و آمدها زیاد شد و درخواست های مصرّانه مسلمانان افزایش یافت و سیل مردم خسته از مظالم پیشین و مشتاقِ عدالت به درِ خانه حضرت سرازیر گردید، امام احساس وظیفه کرد و ناگزیر بیعت مردم را پذیرفت. امام در چند جای نهج البلاغه از استقبال پرشور و پافشاری مردم، هنگام درخواست بیعت، یاد نموده است. از آن جمله می فرماید:
«مردم همانند شتران تشنه کامی که به آب برسند و ساربان رهایشان ساخته و افسار از سر آن ها برگیرد؛ برمن هجوم آوردند، به یکدیگر تنه می زدند و فشار می آوردند آنچنان که گمان کردم مرا خواهند کشت، یا برخی، برخی دیگر را به قتل خواهند رسانید، سپس این موضوع (قبول خلافت) را زیر و رو کردم، همه جهاتش را سنجیدم به طوری که خواب را از چشمم ربود.» (2)
در جای دیگر صحنه پرشور ازدحام مردم بر گرد خویش خود را مجسم ساختــه تابلوی گویایی از خوشحالی و شور و هیجان مردم پس از دریافت خبر قبول بیعت توسط آن حضرت، ترسیم می کند و می فرماید:
«شما دستم را (برای بیعت) گشودید و من بستم، شما آن را به سوی خود کشیدید و من آن را عقب کشیدم، پس از آن همچون شتران تشنه که روز آب خوردن به آبشخور حمله می کنند و به یکدیگر تنه می زنند، در اطراف من گرد آمدید، آن چنان که بند کفشم پاره شد، عبا از دوشم افتاد، و ضعیفان زیر دست و پا رفتند!
آن روز سرور و خوشحالی مردم به خاطر بیعت با من، چنان شدت داشت که خردسالان به وجد آمده بودند، پیران خانه نشین با پای لرزان برای دیدن منظره بیعت به راه افتاده بودند، و بیماران برای مشاهده این
[شماره صفحه واقعی : 96]
صحنه از بستر بیماری بیرون خزیده بودند...».(1)
امام در خطبه «شقشقیه» نیز در زمینه استقبال پر شور مردم و نیز درباره رمز قبول خلافت سخن گفته است:
«چیزی که مرا به هراس افکند، این بود که مردم همچون یال های کفتار، با ازدحام و تراکم، از هر طرف به سوی من هجوم آورده و مرا احاطه کردند به طوری که حسن و حسین زیر دست و پا ماندند(2)، دو طرف جامه ام پاره شد، و مانند گله گوسفند دور من جمع شدند. سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، اگر نه این بود که آن جمعیت برای بیعت گرداگردم جمع شده و به یاری برخاستند و از این جهت حجت تمام شد و اگر نبود پیمانی که خداوند از علمای امّت گرفته که در برابر پرخوری ستمگران و گرسنگی ستمدیدگان سکوت نکنند، من افسار شتر خلافت را رها می ساختم و از آن صرف نظر می نمودم و پایان آن را با جام آغازش سیراب می کردم (همچنان که در دوران سه خلیفه گذشته کنار رفتم، این بار نیز کنار می رفتم) آن وقت (خوب) می فهمیدید که دنیای شما در نظرمن از آب بینی بُز، بی ارزش تر است.» (3)
نبرد در سه جبهه
خلافت و زمام داری علی(علیه السلام) که سراسر عدل و دادگری و احیای سنت های اصیل اسلامی بود، بر گروهی سخت و گران آمد و صفوف مخالفی در برابر حکومت او تشکیل گردید. این مخالفت ها سرانجام به نبردهای سه گانه با «ناکثین»، «قاسطین» و «مارقین» منجر گردید که ذیلاً در مورد هریک جداگانه
[شماره صفحه واقعی : 97]
توضیح مختصری می دهیم:
نبرد با ناکثین (پیمان شکنان) از این جهت رخ داد که طلحه و زُبَیْر که با علی بیعت کرده بودند، تقاضای فرمانروایی بصره و کوفه را داشتند، ولی امام با درخواست آنان موافقت نکرد. آن دو، به بهانه این که قصد عمره دارند، مدینه را به عزم مکه ترک کردند و در آن جا با استفاده از بیت المال غارت شده توسط امویان، ارتشی تشکیل داده، همراه عائشه به بهانه خونخواهی عثمان، رهسپار بصره شدند و آن جا را تصرف نمودند. علی(علیه السلام) مدینه را به عزم سرکوبی آنان ترک گفت و در نزدیکی بصره نبرد شدیدی رخ داد که با پیروزی علی(علیه السلام) و شکست ناکثین پایان یافت و این همان جنگ جمل است که در تاریخ برای خود سرگذشت گسترده ای دارد. این نبرد در سال 36 هجری رخ داد.
معاویه مدتها قبل از خلافت علی(علیه السلام)، مقدمات خلافت را برای خود در شام تهیه دیده بود. وقتی امام به خلافت رسید، فرمان عزل او را صادر کرد، و یک لحظه نیز با ابقای او برحکومت شام موافقت نکرد. نتیجه این اختلاف آن شد که سپاه عراق و شام در سرزمینی به نام «صفین» به نبرد پرداختند و می رفت که سپاه علی(علیه السلام)پیروز شود، اما معاویه با نیرنگ خاصی در میان سربازان علی(علیه السلام)اختلاف و شورش پدیدآورد. سرانجام پس از اصرار زیاد از جانب یاران علی(علیه السلام)، امام ناچار تن به حکمیّت ابوموسی اشعری و عمرو عاص داد که آنان درباره مصالح اسلام و مسلمین مطالعه کنند و نظر خود را اعلام دارند. فشار روی امیرمؤمنان جهت پذیرفتن مسئله حکمیت به پایه ای رسید که اگر نمی پذیرفت، شاید رشته حیات او گسسته می شد و مسلمانان با بحران شدیدی رو به رو می شدند. پس از فرا رسیدن موعدی که قرار بود حکمین نظر خود را ابراز دارند، عمروعاص،
[شماره صفحه واقعی : 98]
ابوموسی را فریب داد و این امر نقشه موذیانه معاویه را بر همگان آشکار ساخت. پس از ماجرای حکمیت، تعدادی از مسلمانانی که قبلاً با حضرت علی همراه بودند، برضد ایشان خروج کردند و امام را به خاطر قبول حکمیتی که خود بر وی تحمیل کرده بودند، مورد انتقاد قرار دادند. نبرد با قاسطین در سال37 هجری رخ داد.
مارقین، همان گروهی بودند که علی(علیه السلام) را وادار به پذیرش حکمیت کردند، ولی پس از چند روز از کار خود پشیمان شده خواستار نقض عهد از طرف امام شدند، اما علی(علیه السلام) کسی نبود که پیمان خود را بشکند و نقض عهد نماید، لذا اینان که همان خوارج می باشند، در برابر حضرت علی(علیه السلام) دست به صف آرایی زدند و در نهروان با علی(علیه السلام)به جنگ پرداختند. حضرت علی دراین نبرد پیروز گشت ولی کینه ها در دل ها نهفته ماند. این نبرد درسال 38 و یا به گفته برخی از مورخان در سال 39 هجری رخ داد(1).(2)
خطوط برجسته سیرهحکومتی علی(علیه السلام)
بعد از حکومت اسلامی که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) پس از هجرت، در مدینه تشکیل داد، حکومت علی(علیه السلام) هرچند متأسفانه ـ بسیار کوتاه بود، اما نمونه کامل حکومت اسلامی پس از پیامبر اسلام بود. گرچه امیرمؤمنان(علیه السلام) در این مدت به علت کارشکنی ها و توطئه های متعدد داخلی نتوانست به همه آرمان های اصلاحی خود دست یابد، اما بی شک در ارائه الگوی حکومتی بر مبنای تعالیم اسلام و منطبق با معیارهایی که در این آیین معرفی شده، توفیق کامل داشت. بیان
[شماره صفحه واقعی : 99]
1) در تنظیم و نگارش این بخش، علاوه برمنابعی که در پاورقی ها یاد شده است، از کتاب «فروغ ولایت» به قلم استاد معظم آیت الله جعفـر سبحانـی، استفاده شده است.
2) برای آگاهی بیش تر در مورد جنگ های سه گانه ای که برای امیرمؤمنان(علیه السلام) پیش آمد، رجوع شود به کتاب تاریخ اسلام، جلد دوم، تألیف مهدی پیشوایی، قم، دفتر نشر معارف.
ویژگی ها و برجستگی های حکومت درخشان آن حضرت از حدّ این بحث فشرده بیرون است اما به خطوط برجسته سیره حکومتی آن بزرگوار به عنوان شاخصه روشن ـ که بسیار آموزنده و سازنده است، به اختصار اشاره می کنیم:
علی(علیه السلام) فلسفه قبول خلافت را اجرای عدالت ـ به ویژه از نظر اقتصادی و بهره مندی یکسان مردم از امکانات عمومی ـ و مبارزه با جامعه دو قطبی معرفی می کند(1)و چنان که گذشت، تأکید می کند که شکاف طبقاتی و پرخوری گروهی و گرسنگی گروهی دیگر، چیزی است که خداوند از علمای امت، پیمان گرفته که در برابر آن سکوت نکنند. امام در مدت خلافت خود به صورت جدی به دنبال این هدف بود و در راه اجرای عدالت تلاش های فراوان کرد.
علی(علیه السلام) قدرت و منصب را «ابزاری» برای «خدمت» و «احقاق حق» ونابودی «باطل» می دانست(2)و شغل و منصب دولتی و ریاست را به دیده «شکار» و «لقمه چرب» و «سفره آماده» نمی نگریست، بلکه آن را «امانت»می دانست.(3)سراسر حکومت آن حضرت گواه پایبندی سخت او به این نگرش بود. از این رو، از واگذاری سِمت و منصب و مدیریت، به تشنگان قدرت (همچون طلحه و زبیر) خودداری کرد و به همین علت با مخالفت ها و توطئه های آنان رو به رو گردید.
امیرمؤمنان(علیه السلام) در مقام خلافت، با سادگی و در نهایت سادگی ـ زندگی می کرد و کارگزارانش را نیز به ساده زیستی و اعتدال در زندگی توصیه می کرد.(4)بی توجهی آن حضرت به جاذبه های دنیا و وارستگی از دلبستگی های مادی، از جالب ترین ویژگی های شخصیتی او و از برجسته ترین نقاط سیره حکومتی آن
[شماره صفحه واقعی : 100]
امام است. شواهد این امر در تاریخ زندگانی درخشان او به قدری زیاد است که در این بحث فشرده نمی گنجد و نیازی به اثبات ندارد.
معیار مورد تأکید علی(علیه السلام) در انتخاب کارگزاران و نمایندگان حکومت، تقوا، سابقه، توانایی مدیریت، پایبندی به ارزش های دینی و سایر ملاک های شایسته سالاری بود.(1)و آن چه هرگز برای آن حضرت در انتخاب مدیران و مسؤولان، مطرح نبود، ملاک خویشاوندی و قوم گرایی بود. چنان که در میان 51 نفر(2)نماینده و کارگزار حضرت در مناطق متعدد و مأموریت های مختلف، چهره هایی از مهاجران، انصار، یمنی ها، نزاری ها، هاشمی، غیر هاشمی، عراقی، حجازی، پیر و جوان به چشم می خورد، اما در لیست این کارگزاران کسی به نام حسن و حسین و محمد بن حنفیه و عبدالله بن جعفر (همسر حضرت زینب، دختر امام) به چشم نمی خورد! با آن که آنان، هم از نظر سنی و هم از نظر شایستگی، امکان پذیرش مسؤولیت ومدیریت را داشتند و در مواقع خطر و جنگ نیز ایفای نقش می کردند، اما حضرت پرهیز داشت که بستگانش را در امور دولتی دخالت دهد.
امام بر خلاف بسیاری از زمام داران بشری در گذشته و حال، «هدف» را توجیه گر «وسیله» نمی دانست و برای رسیدن به مقاصد خویش (که مقاصد عالی و مقدس بود)، استفاده از هر وسیله را جایز نمی شمرد. چنان که در پاسخ برخی از خیرخواهان که پیشنهاد کردند حضرت تقسیم یکسان بیت المال را موقتاً به تأخیر انداخته مثل معاویه به اشراف و بزرگان سهم بیش تری داده با جلب رضایت آنان حکومت نوپای خود را تقویت کند؛ فرمود:
آیا از من می خواهید که با ظلم و ستم در مورد افرادی که بر آن ها حکومت می کنم، پیروزی را به دست آورم؟!، به خدا سوگند تا دنیا دنیا است، چنین کاری نمی کنم، اگر
[شماره صفحه واقعی : 101]
مال، مال شخص من بود، به تساوی تقسیم می کردم در حالی که مال، مال خدا است.(1)
این، در حالی بود که دشمن او معاویه از هر ابزار مشروع و نامشروعی برای رسیدن به اهداف و مقاصد شیطانی خود استفاده می کرد و در این راه از هیچ کاری دریغ نداشت، و گروهی (کم عقل و ساده اندیش) این را نشانه هوش و درایت معاویه و برتری او نسبت به حضرت، از لحاظ سیاست و هوشمندی می پنداشتند، از این رو امام فرمود: به خدا سوگند معاویه از من با هوش تر]و سیاستمدارتر [نیست، لکن او فریب کاری و فسق و فجور می کند، و اگر زشتی دغل و فریب کاری نبود و اگر من به خود اجازه این گونه کارها را می دادم از باهوش ترین ]و سیاستمدارترین [مردم بودم.(2)
همچنین زمانی که خوارج بر اثر جهل و نادانی و کج اندیشی، بنای مخالفت با امام را گذاشتند و در بازگشت از صفین، از سپاه امام منشعب شده در نهروان اردو زدند، اما چون هنوز مخالفت آن ها، مخالفت سیاسی بود و دست به عملیات نظامی و سلب امنیت نزده بودند، امام به آنان فرمود:
مادام که با ما هستید و به دشمن نپیوسته اید از سه حق، برخوردارید ]و
[شماره صفحه واقعی : 102]
مخالفت های شما موجب محرومیت شما از این سه حق نمی شود[:
الف. از ورود شما به مساجد خدا جلوگیری نمی کنیم، اگر در آن جا نماز بگزارید.
ب. شما را از بیت المال محروم نمی کنیم، مادام که دست شما در دست ما است.
ج. مادام که آغاز به جنگ با ما نکرده اید با شما نبرد نمی کنیم.(1)
بدین ترتیب امام با آن که در موضع قدرت بود، با آنان مدارا می کرد و مخالفت های آنان را تحمل می نمود تا آن که دست به عملیات تروریستی زدند و آشوب و ناامنی ایجاد نمودند، در این هنگام بود که امام ناگزیر، برای دفع آشوب آنان از قدرت نظامی استفاده کرد. (جنگ نهروان)
[شماره صفحه واقعی : 103]
آن گاه در مورد معاویه فرمود: «به خدا سوگند، حتّی دو روز معاویه را در حکمرانی باقی نمی گذارم».(2)
این گونه موضع گیری امام و ردّ سازشکاری و چشم پوشی از حقیقت در برابر مصلحت موقت، از وجوه امتیاز شخصیتی او و از نقاط مهم تمایز حکومت او از حکومت های دیگر بود. اصولاً علی(علیه السلام) خلافت را «اصل» و «هدف» نمی دانست. از نظر او آن چه اصل بود، «عدالت» و «حق» و «احیای سیره پیامبر» بود و هرگز از این اصول عدول نمی کرد و معامله و سازش بر سر آن ها را روا نمی شمرد.
علی(علیه السلام) سرانجام پس از چهار سال و چند ماه حکومت، در شب نوزدهم رمضان سال چهلم هجری به دست عبدالرحمان بن ملجم که یکی از افراد مارقین بود، ضربت خورد و به شهادت رسید.
[شماره صفحه واقعی : 104]
فریادرس محرومان
بخشش بی نظیر
بررسی علل صلح (آتش بس) با معاویه
انگیزه های صلح از زبان خود امام
متن پیمان صلح
چرا امام حسن(علیه السلام) صلح، و امام حسین(علیه السلام) قیام کرد؟
[شماره صفحه واقعی : 105]
[شماره صفحه واقعی : 106]
پیشوای دوم جهان تشیع که نخستین میوه پیوند فرخنده علی(علیه السلام) با دختر گرامی پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)بود، در نیمه ماه رمضان سال سوم هجرت در شهر مدینه دیده به جهان گشود.(1)
حسن بن علی(علیه السلام) از دوران جد بزرگوارش چند سال بیش تر درک نکرد، زیرا او تقریباً هفت سال بیش نداشت که پیامبر اسلام بدرود حیات گفت.
پس از درگذشت پیامبر(صلی الله علیه وآله) تقریباً سی سال در کنار پدرش امیـرمؤمنان(علیه السلام)قرار داشت و پس از شهادت علی(علیه السلام) (در سال40 هجری) به مدت 10 سال امامت امت را به عهده داشت و در سال 50 هجری با توطئه معاویه بر اثر مسمومیت، در سنّ 48سالگی به درجه شهادت رسید و در قبرستان «بقیــع» در مدینه مدفون گشت.
در آیین اسلام، ثروتمندان، مسئولیت سنگینی دربرابر مستمندان و تهی دستان اجتماع به عهده دارند و به حکم پیوندهای عمیق معنوی و رشته های
[شماره صفحه واقعی : 107]
1) ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، تصحیح و تعلیق: حاج سید هاشم رسولی محلاتی ؛ شیخ مفید، الإرشاد، ص187 ؛ ابن اثیر، اُسْدُ الغابة فی معرفة الصحابة، ج2، ص 10 ؛ ابن حجر العسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ج1، ص 328.
برادری دینی که در میان مسلمانان برقرار است، باید همواره در تأمین نیازمندی های محرومان اجتماع کوشا باشند. پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و پیشوایان دینی ما، نه تنها سفارش های مؤکّدی در این زمینه نموده اند، بلکه هرکدام در عصر خود، نمـونه برجسته ای از انسان دوستی و ضعیف نوازی به شمار می رفتند.
پیشوای دوم، نه تنها از نظر علم، تقوی، زهد و عبادت، مقامی برگزیده و ممتاز داشت، بلکه از لحاظ بذل و بخشش و دستگیری از بیچارگان و درماندگان نیز در عصر خود زبانزد خاص و عام بود. وجود گرامی آن حضرت آرام بخش دل های دردمند، پناهگاه مستمندان و تهیدستان، و نقطه امید درماندگان بود. هیچ فقیری از درِ خانه آن حضرت دست خالی برنمی گشت. هیچ آزرده دلی شرح پریشانی خود را نزد آن بزرگوار بازگو نمی کرد، جز آن که مرهمی بردل آزرده او نهاده می شد. گاه پیش از آن که مستمندی اظهـار احتیاج کنـد و عـرق شـرم بـریـزد، احتیـاج او را بـرطـرف می ساخت و اجازه نمی داد رنج و مذلّت سؤال را برخود هموار سازد!
«سیوطی» در تاریخ خود می نویسد: «حسن بن علی» دارای امتیازات اخلاقی و فضائل انسانی فراوان بود، او شخصیتی بزرگوار، بردبار، باوقار، متین، سخی و بخشنده، و مورد ستایش مردم بود.(1)
امـام مجتبی(علیه السلام) گاهی مبالـغ قابل توجهی، پول را یکجا به مستمندان می بخشید، به طوری که مایه شگفت واقع می شد. نکته یک چنین بخشش چشمگیر ایـن است که حضرت مجتبـی(علیه السلام) با ایـن کار برای همیشه شخص فقیر را بی نیاز می ساخت و او می توانست با این مبلغ، تمام احتیاجات خود را برطرف نموده و زندگی آبرومندانـه ای تشکیل بدهـد و احیانـاً سرمایـه ای برای خود تهیه
[شماره صفحه واقعی : 108]
1) کان الحسن(رضی الله عنه) له مناقب کثیرة: سیداً، حلیماً، ذاسکینة و وقار وحشمة، جواداً، ممدوحاً... (تاریخ الخلفا، ص189).
نماید. امام روا نمی دید مبلغ ناچیزی که خرج یک روز فقیر را به سختی تأمین می کند، به وی داده شود و در نتیجه او ناگزیـر گردد برای تأمین روزی بخور و نمیری، هرروز دست احتیاج به سوی این و آن دراز کند.
روزی عثمان در کنار مسجد نشسته بود. مرد فقیری از او کمک مالی خواست. عثمان پنج درهم به وی داد. مرد فقیر گفت: مرا نزد کسی راهنمایی کن که کمک بیش تری به من بکند. عثمان به طرف حضرت مجتبی و حسین بن علی(علیهما السلام) و عبدالله جعفـر، که در گوشـه ای از مسـجد نشسته بودنـد، اشاره کرد و گفت: نزد این چند نفر جوان که در آن جا نشسته اند، برو و از آن ها کمک بخواه.
وی پیش آن ها رفت و اظهار مطلب کرد. حضرت مجتبی(علیه السلام) فرمود: از دیگران کمک مالی خواستن، تنها در سه مورد رواست: دیه ای (خونبها) به گردن انسان باشد و از پرداخت آن به کلی عاجز گردد، یا بدهی کمرشکن داشته باشد و از عهده پرداخت آن برنیاید، و یا فقیر و درمانده گردد و دستش به جایی نرسد. آیا کدام یک از این ها برای تو پیش آمده است؟(1)
گفت: اتفاقاً گرفتاری مـن یکی از همیـن سـه چیـز است. حضرت مجتبی(علیه السلام)پنجاه دینار به وی داد. بـه پیـروی از آن حضرت، حسین بـن علی(علیه السلام)چهل و نه دینار و عبدالله بن جعفر چهل و هشت دینار به وی دادند.
فقیر موقع بازگشت، از کنار عثمان گذشت. عثمان گفت: چه کردی؟ جواب داد: از تو پول خواستم توهم دادی، ولی هیچ نپرسیدی پول را برای چه منظوری می خواهم؟ امّا وقتی پیش آن سه نفر رفتم یکی از آن ها (حسن بن علی) در مورد مصرف پول از من سؤال کرد و من هم جواب دادم و آن گاه هر کدام این مقدار به من عطا کردند.
[شماره صفحه واقعی : 109]
1) ان المسألة لا تحل الا فی احدی ثلاث: دم مفجَّع، او دین مقرَّع، او فقر مدقَّع ففی ایها تسئل؟
عثمـان گفـت: ایـن خـانـدان، کـانـون علـم و حکمـت و سـرچشمـه نیکـی و فضیلتنـد، نظیـر آن هـا را کـی تـوان یافـت؟(1)
بخشش بی نظیر
حسن بن علی(علیه السلام) تمامی توان خویش را در راه انجام امور نیک و خداپسندانه، به کار می گرفت و اموال فراوانی در راه خدا می بخشید. مورخان و دانشمندان در شرح زندگانی پـر افتخـار آن حضـرت، بخشش بی سابقه و انفاق بسیار بزرگ و بی نظیری ثبـت کرده اند که در تاریخچه زندگانی هیچ کدام از بزرگان به چشم نمی خورد و نشانه دیگری از عظمت نفس و بی اعتنایی آن حضرت به مظاهر فریبنده دنیا است. نوشته اند:
«حضرت مجتبی(علیه السلام) در طول عمر خود دو بارتمام اموال و دارایی خود را درراه خدا خرج کرد و سه بار ثروت خود را به دو نیم تقسیم کرده و نصف آن را برای خود نگه داشت و نصف دیگر را در راه خدا بذل و بخشش کرد».(2)
کمک غیرمستقیم
مبارزات حسن بن علی (علیه السلام) پیش از دوران امامت …
همّت بلند و طبع عالی حضرت مجتبی(علیه السلام) اجازه نمی داد کسی از درِ خانه او ناامید برگردد و گاه که کمک مستقیم مقدور حضرت نبود، به طور غیرمستقیم در رفع نیازمنـدی های افراد کوشـش می فرمـود و با تدابیر خاصی گره از مشکلات گرفتاران می گشود. چنان که در دوران جوانی آن حضرت، در زمان حکومت خلیفه دوم، روزی مرد فقیری به آن بزرگوار مراجعه کرد و درخواست کمک نمود. اتفاقاً در آن هنگام حضرت مجتبی(علیه السلام) پولی در دست نداشت و از طرف
[شماره صفحه واقعی : 110]
دیگر از این که فرد تهی دستی از درِ خانه اش ناامید برگردد، شرمسار بود، لذا فرمود:
ـ آیا حاضری تو را به کاری راهنمایی کنم که به مقصودت برسی؟
ـ چــه کاری؟
ـ امروز دختر خلیفه از دنیا رفته و خلیفه عزادار شده است، ولی هنوز کسی به او تسلیت نگفته است، نزد خلیفه می روی و با سخنانی که به تو یاد می دهم، به وی تسلیت می گویی، از این راه به هدف خود می رسی.
ـ چگونه تسلیت بگویم؟
ـ وقتی نزد خلیفه رسیدی بگو: «اَلْحَمْدُ للّهِ الَّذی سَتَرَها بِجِلُوسِکَ عَلی قَبْرِها وَلا هَتَکَها بِجِلوُسِها عَلی قَبْرِکَ».
(حاصل مضمون آن که: حمد خدا را که اگر دخترت پیش از تو از دنیا رفت و در زیر خاک پنهان شد، زیر سایه پدر بود، ولی اگر خلیفه پیش از او از دنیا می رفت، دخترت پس از مرگ تو دربدر می شد و ممکن بود مورد هتک حرمت واقع شود).
مرد فقیر به این ترتیب عمل کرد.
این جمله های عاطفی در روان خلیفه اثر عمیقی بر جای نهاد و از حزن و اندوه وی کاست و دستور داد جایزه ای به وی بدهند.
آن گاه پرسید: این سخن از آنِ تو بود؟
گفت: نه، حسن بن علی(علیه السلام) آن را به من آموخته است.
خلیفه گفت: راست می گویی، او منبع سخنان فصیح و شیرین است .(1)
[شماره صفحه واقعی : 111]
1) شریف القرشی، باقر، حیاة الإمام الحسن، ج1، ، ص302.
امام حسن(علیه السلام)، به شهادت تاریخ، فردی سخت شجاع و باشهامت بود و هرگز ترس و بیم در وجـود او راه نداشت. او در راه پیشرفت اسلام از هیچ گونه جانبازی دریـغ نمیورزید و همواره آماده مجاهدت در راه خدا بود. در این جا به عنوان نمونه، به چند مورد اشاره می کنیم:
ابوذر غِفاری، صحابی صریح اللهجه، مبارز و نستوه پیامبر، در برابر خلاف کاری های خلیفه سوم از قبیل رفتار مستبدّانه، بخشش بیت المال به افراد بنی امیه و گماردن امویان فاسد در مناصب متعدد دولتی، معترض بود و با هیچ تهدید یا تطمیع، از حق گویی و مبارزه با منکَر باز نمی ایستاد. بر اثر انتقادهای ابوذر، خلیفه او را نخست به شام، و سپس به رَبَذه تبعید کرد.
هنگام تبعید او به ربذه، عثمان دستور داد کسی او را بدرقه نکند و با او صحبت نکند و او را تا ربذه ببرند، و داماد و پیشکار خود مروان را مأمور اجرای تبعید او کرد.
مردم از بیم مؤاخذه و بازداشت خلیفه، جرأت نکردند ابوذر را بدرقه کنند، اما علی(علیه السلام) دستور خلیفه را نادیده گرفته همراه برادرش عقیل، حسنین و عمار به بدرقه ابوذر شتافت.
حسن بن علی(علیهما السلام) مشغول گفتوگو با ابوذر شد، مروان که می خواست جلوی بدرقه کنندگان را بگیرد، گفت: بس کن ای حسن!، مگر نمی دانی که خلیفه گفتوگو با این مرد را ممنوع ساخته است!، اگر نمی دانستی بدان.
علی(علیه السلام) از جسارت مروان خشمگین شد و به طرف او حمله کرد و مرکب او
[شماره صفحه واقعی : 112]
را عقب زد و فرمود: عقب رو، خدا وارد آتشت کند. آن گاه سخنانی در دلداری و تفقد ابوذر ایراد فرمود.(1)
عقیل نیز سخنانی در بدرقه آن صحابی حقگو ایراد کرد. آن گاه حسن مجتبی(علیه السلام)خطاب به ابوذر چنین فرمود:
عمو!، اگر نبود که سزاوار نیست بدرقه کننده، سخنی نگوید، اگر نبود که بدرقه کننده در هر حال باید برگردد، سخن کوتاه می کردم، هرچند افسوسِ ما طولانی است. می بینی که این قوم با تو چگونه رفتار کردند. دنیا را به یاد آن که پایان پذیر است، رها کن، و مشکلات و شخصیت های آن را به امید پاداش های جهان دیگر، تحمل کن. شکیبا باش تا آن که پیامبرت را در حالی که از تو راضی است، ملاقات کنی.
مروان قضیه را به عثمان گزارش کرد و او به شدت از اقدام علی(علیه السلام)خشمگین شد. پس از آن که علی(علیه السلام) با همراهان، از بدرقه ابوذر به مدینه بازگشت، عثمان طی گفتوگوی تندی با علی، خشم و ناراحتی خود را اظهار کرد و به علی(علیه السلام) گفت: چرا دستور مرا نادیده گرفتی؟! حضرت اظهار داشت: مگر باید در هر معصیتی که به آن دستور می دهی، اطاعت کنیم؟، من خواستم حق ابوذر را ادا کنم.(2)
حضرت مجتبی(علیه السلام) در جنگ جمل، در رکاب پدر خود امیرمؤمنان(علیه السلام) در خط مقدم جبهه می جنگید و از یاران دلاور و شجاع علی(علیه السلام) سبقت می گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختی می کرد.(3)
[شماره صفحه واقعی : 113]
پیش از شروع جنگ نیز، به دستور پدر، همراه عمار یاسر و تنی چند از یاران امیرمؤمنان(علیه السلام) وارد کوفه شد و مردم کوفه را جهت شرکت در این جهاد دعوت کرد.(1)او وقتی وارد کوفه شد که هنوز «ابوموسی اشعری»، یکی از مهره های حکومت عثمان، برسرکار بود و با حکومت عادلانه امیرمؤمنان(علیه السلام) مخالفت نموده و از جنبش مسلمـانـان در جهـت پشتیبانـی از مبـارزه آن حضرت با پیمان شکنان جلوگیری می کرد، با این حال حسن بن علی(علیه السلام) توانست به رغـم کارشکنی های ابوموسی و همدستانش، متجاوز از 9 هزار نفر را از شهر کوفه به میدان جنگ گسیل دارد.(2)
در جنگ صفین نیز، در بسیج عمومی نیروها و گسیل داشتن ارتش امیرمؤمنان (علیه السلام) برای جنگ با سپاه معاویه، نقش مهمی به عهده داشت و با سخنان پرشور و مُهَیّج خویش، مردم کوفه را به جهاد در رکاب امیرمؤمنان(علیه السلام)و سرکوبی خائنان و دشمنان اسلام دعوت می نمود. (3)
آمادگی او برای جانبازی در راه حق به قدری بود که امیرمؤمنان در جنگ صفین از یاران خود خواست که او و برادرش حسین بن علی(علیه السلام) را از ادامه جنگ با دشمن بازدارند تا نسل پیامبر(صلی الله علیه وآله) با کشته شدن این دو شخصیت از بین نرود.(4)
بررسی علل صلح امام حسن(علیه السلام) …
[شماره صفحه واقعی : 114]
امام حسن مجتبی(علیه السلام) هرگز در بیان حق و دفاع از حریم اسلام نرمش نشان نمی داد. او علناً از اعمال ضد اسلامی معاویه انتقاد می کرد و سوابق زشت و ننگین معاویه و دودمان بنی امیه را بی پروا فاش می ساخت.
مناظرات و احتجاج های مهیج و کوبنده حضرت مجتبی(علیه السلام) با معاویه و مزدوران و طرفداران او نظیر: عمرو عاص، عتبة بن ابی سفیان، ولید بن عُقْبه، مغیرة بن شعبه، و مروان حکم، شاهد این معنا است.(1)
حضرت مجتبی(علیه السلام) حتی پس از انعقاد پیمان صلح که قدرت معاویه افزایش یافت و موقعیتش بیش از پیش تثبیت شد، بعد از ورود معاویه به کوفه، بر فراز منبر نشست و انگیزه های صلح خود و امتیازات خاندان علی را بیان نمود و آن گاه در حضور هر دو گروه با اشاره به نقاط ضعف معاویه با شدت و صراحت از روش او انتقاد کرد.(2)
پس از شهادت امیرمؤمنان و صلح امام حسن(علیه السلام) خوارج، تمام قوای خود را برضد معاویه بسیج کردند. در کوفه به معاویه خبر رسید که «حوثره اسدی»، یکی از سران خوارج، برضد او قیام کرده و سپاهی دور خود گرد آورده است. معاویه، برای تثبیت موقعیت خود و برای آن که وانمود کند که امام مجتبی(علیه السلام)مطیع و پیرو اوست، به آن حضرت که راه مدینه را در پیش گرفته بود، پیام فرستاد که شورش حوثره را سرکوب سازد و سپس به سفر خود ادامه دهد!
امام(علیه السلام) به پیام او پاسخ داد و فرمود: من برای حفظ جان مسلمانان دست از سر تـو بر داشتم (از جنگ با تـو خودداری کردم) و ایـن معنا موجـب نمی شود که از جانب تو با دیگران بجنگم. اگر قرار به جنگ باشد، پیش از هر کس باید با
[شماره صفحه واقعی : 115]
تو بجنگم، چه؛ مبارزه با تو از جنگ با خوارج لازم تر است!(1)
در این جملات روح سلحشوری و حماسه موج می زند، بهویژه این تعبیر که با کمـال عظمـت، معاویه را تحقیر نموده می فرمایـد: دست از سر تو برداشـتم (فَاِنِّی تَرَکْتُکَ لِصَلاحِ الاُْمِّة).
مهم ترین و حساس ترین بخش زندگانی امام مجتبی، که مورد بحث و گفتوگوی فراوان واقع شده و موجب خرده گیری دوستان کوته بین و دشمنان مغرض یا بی اطلاع گردیده است، ماجرای صلح آن حضرت با معاویه و کناره گیری اجباری ایشان از صحنه خلافت و حکومت اسلامی است.
گروهی، با مطالعه زندگانی حضرت مجتبی(علیه السلام) و حوادث آن روز، این سؤال ها را مطرح می سازند که چرا امام حسن(علیه السلام) با معاویه صلح کرد؟ مگر پس از شهادت امیرمؤمنان(علیه السلام)، شیعیان و پیروان علی با فرزندش حسن مجتبی(علیه السلام) بیعت نکرده بودند؟
آیا بهتر نبود که آن چه را بعداً امام حسین(علیه السلام) انجام داد، امام حسن(علیه السلام) پیشتر انجام می داد و در برابر معاویه قیام می کرد، و آن گاه یا پیروز می شد و یا با شهادت خود حکومت معاویه را متزلزل می ساخت؟
پیش از آن که به پاسخ این سؤال ها بپردازیم، لازم است مقدمتاً یک نکته را یادآوری کنیم:
[شماره صفحه واقعی : 116]
1) ابن ابی الحدید، همان کتاب، ج5، ص 98 ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص 409 علی بن عیسی الإربلی، کشف الغمّة فی معرفة الأئمة، ج 2، ص199ـ ابوالعباس المبرد، الکامل فی اللغة والأدب، ج2، ص195.
بـایـد تـوجـه داشت که در آییـن اسـلام قـانون واحـدی به نـام جنـگ و جهـاد وجـود نـدارد، بلکـه همـان طـور که اسلام در شـرائط خاصـی دستور می دهد مسلمانان با دشمن بجنگند، همچنین دستور داده است که اگر نبرد برای پیشبرد هدف مؤثر نباشد، از درِ صلح وارد شوند. ما در تاریخ حیات پیامبراسلام(صلی الله علیه وآله)هر دو صحنه را مشاهده می کنیم: پیامبر اسلام که در جنگهای بدر، احـد، احـزاب و حنیـن دست به نبرد زد، در شرائط دیگری که پیروزی را غیرممکن می دید، ناگزیر با دشمنان اسلام قرارداد صلح بست و به طور موقّت از دست زدن به جنگ و اقدام حادّ خودداری نمود تا در پرتو آن، پیشرفت اسلام تضمین گردد. پیمان صلح پیامبر(صلی الله علیه وآله) با «بنی ضَمْرَه» و «بنی اَشْجَعْ» و نیز بـا اهـل مکه (در حدیبیه) از جمله این موارد به شمار می رود.(1)
بنابر این، همان گونه که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) بر اساس مصالح عالی تری که احیانا آن روز برای عـده ای قابل درک نبـود، موقتـاً با دشمن کنار آمد، حضرت مجتبی(علیه السلام)نیز، که از جانب پروردگار رهبر و پیشوای دینی بود و به تمام جهات و جوانب قضیه، بهتر از هرکس دیگر آگاهی داشت، با دوراندیشی خاصی صلاح جامعه اسلامی را در عدم ادامه جنگ تشخیص داد. از این رو این موضوع نباید موجب خرده گیری گردد، بلکه باید روش آن حضرت عیناً مثل پیامبر(صلی الله علیه وآله) تلقّی شود. اینک برای آن که انگیزه ها و آثار صلح آن حضرت بهتر روشن شود، لازم است تاریخ را ورق بزنیم و این مسئله را با استناد به مدارک اصیل تاریخی بررسی کنیم:
[شماره صفحه واقعی : 117]
1) امام حسن مجتبی(علیه السلام) درپاسخ شخصی که به صلح آن حضرت با معاویه اعتراض داشت، به پیمان های صلح پیامبر اسلام استناد نموده، و فرمود: به همان دلیل که پیامبر با آن قبائل پیمان بست، من نیز با معاویه قرار داد آتش بس منعقد ساختم (مجلسی، بحارالأنوار، ج44، ص2).
اجمالاً باید گفت: حضرت مجتبی(علیه السلام) در واقع صلـح نکرد، بلکه صلح بر او تحمیل شد. یعنی اوضاع و شرائط نامساعد و عوامل مختلف دست به دست هم داده وضعی به وجود آورد که صلح به عنوان یک مسئله ضروری، بر امام تحمیل گردید و حضرت جز پذیرفتن صلح، چاره ای ندید، به گونه ای که هر کس دیگر به جای حضرت بود و در شرائط او قرار می گرفت، چاره ای جز قبول صلح نمی داشت، زیرا هم اوضاع و شرائط خارجی کشور اسلامی، و هم وضع داخلی عراق و اردوی حضرت، هیچ کدام مقتضی ادامه جنگ نبود. ذیلاً این موضوعات را جداگانه مورد بررسی قرار می دهیم:
علل صلح از نظر سیاست خارجی
از نظر سیاست خارجی آن روز، جنگ داخلی مسلمانان به سود جهان اسلام نبود؛ زیرا امپراتوری روم شرقی که ضربت های سختی از اسلام خورده بود، همواره مترصد فرصت مناسبی بود تا ضربت مؤثر و تلافی جویانه ای بر پیکر اسلام وارد کند و خود را از نفوذ اسلام آسوده سازد.
وقتی که گزارش صف آرایی سپاه امام حسن و معاویه در برابر یکدیگر، به سران روم شرقی رسید، زمام داران روم فکر کردند که بهترین فرصت ممکن برای تحقق بخشیدن به هدف های خود را به دست آورده اند، لذا باسپاهی عظیم عازم حمله به کشور اسلامی شدند تا انتقام خود را از مسلمانان بگیرند. آیا در چنین شرایطی، شخصی مثل امام حسن(علیه السلام) که رسالت حفظ اساس اسلام را به عهده داشت، جز این راهی داشت که با قبول صلح، این خطر بزرگ را از جهان اسلام دفع کند، و لو آن که به قیمت فشار روحی و سرزنش های دوستان کوته بین تمام شود؟
«یعقوبی»، مورخ معروف، می نویسد: هنگام بازگشت معاویه به شام (پس از صلح با امام حسن) به وی گزارش رسید که امپراتور روم با سپاه منظم و بزرگی به منظور حمله به کشور اسلامی از روم حرکت کرده است. معاویه چون قدرت
[شماره صفحه واقعی : 118]
مقابله با چنین قوای بزرگی را نداشت، با آن ها پیمان صلح بست و متعهد شد صد هزار دینار به دولت روم شرقی بپردازد. (1)
این سند تاریخی نشان می دهد که هنگام کشمکش دو طرف در جامعه اسلامی، دشمن مشترک مسلمانان، با استفاده از این فرصت، آماده حمله بود و کشور اسلامی در معرض یک خطر جدی قرار داشت و اگر جنگ میان نیروهای امام حسن و معاویه در می گرفت، کسی که پیروز می شد، امپراتوری روم شرقی بود نه حسن بن علی(علیه السلام) و نه معاویه!! ولی این خطر با تدبیر و دوراندیشی و گذشت امام برطرف شد.
امام باقر(علیه السلام) به شخصی که بر صلح امام حسن(علیه السلام) خرده می گرفت، فرمود: اگر امام حسن این کار را نمی کرد خطر بزرگی به دنبال داشت(2).(3)
علل صلح از نظر سیاست داخلی
شک نیست که هر زمام دار و فرماندهی اگر بخواهد در میدان جنگ بر دشمن پیروز گردد، باید از جبهه داخلی نیرومند و متشکل و هماهنگی برخوردار باشد و بدون داشتن چنین نیرویی، شرکت در جنگ مسلحانه نتیجه ای جز شکست ذلّت بار نخواهد داشت.
در بررسی علل صلح امام مجتبی(علیه السلام) از نظر سیاست داخلی، مهم ترین موضوعی که به چشم می خورد، فقدان جبهه نیرومند و متشکل داخلی است، زیرا مردم عراق و مخصوصاً مردم کوفه، در عصر حضرت مجتبی(علیه السلام)، نه آمادگی روحی برای نبرد داشتند و نه تشکل و هماهنگی و اتحاد.
[شماره صفحه واقعی : 119]
جنگ جمل و صفین و نهروان، و همچنین جنگ های توأم با تلفاتی که بعد از جریان حکمیت، میان واحدهای ارتش معاویه و نیروهای امیرمؤمنان(علیه السلام) در عراق و حجاز و یمن در گرفت، در میان بسیاری از یاران علی(علیه السلام) یک نوع خستگی از جنگ و علاقه به صلح و متارکه جنگ ایجاد کرد، زیرا طی پنج سال خلافت امیرمؤمنان(علیه السلام)، یاران آن حضرت هیچوقت اسلحه به زمین ننهادند؛ مگر به قصد آن که فردا در جنگ دیگری شرکت کنند. از طرف دیگر، جنگ آن ها با بیگانگان نبود، بلکه در واقع با اقوام و برادران و آشنایان دیروزی آنان بود که اینک در جبهه معاویه مستقر شده بودند.(1)
مردم عراق در واقع با این دست و آن دست کردن، و کندی در گسیل داشتن نیروها برای جنگ با گروه های مختلف شام که به حجاز و یمن و حدود عراق شبیخون می زدند، عافیت طلبی و خستگی از جنگ را نشان می دادند و این که عراقیان دعوت مجدد امیرمؤمنان(علیه السلام) ر ابه جنگ صفین به کندی اجابت نمودند، نشانه همین خستگی بود.(2)
دکتر «طه حُسین» پس از نقل ماجرای حکمیت و پیچیده تر شدن اوضاع در پایان جنگ صفین، می نویسد:
سپس (علی) تصمیم گرفت رهسپار شام گردد، اما منافقانِ اصحابش پیشنهاد کردند که به کوفه بازگردد تا پس از جنگ، کارهای خود را روبراه کنند و با جمعیت و آمادگی بیش تری به سـوی دشمن روی آورند. علـی(علیه السلام)آنان را به کوفه باز آورد، لیکن دیگر از کوفه بیرون
[شماره صفحه واقعی : 120]
1) در جنگ جمل متجاوز از سی هزار نفر کشته شدند (تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 172) و در جنگ نهروان چهارهزار نفر از خوارج به قتل رسیدند (تاریخ یعقوبی، ج2، ص 182) و مجموع تلفات طرفین در جنگ صفین به صد و ده هزار نفر رسید (مسعودی، مروج الذهب، ج 2، ص 393).
2) شمس الدین، محمد مهدی، ارزیابی انقلاب حسین (ثورة الحسین)، ترجمه مهدی پیشوائی، ص 197 ـ 200.
نرفت؛ چه؛ یارانش به خانه های خود رفتند و به کارهای خود سرگرم شدند و به قدری در کار جنگ سستی و بی رغبتی نشان دادند که علی(علیه السلام)را از خود ناامید ساختند. علی(علیه السلام) پیوسته آن ها را به جهاد می خواند و در دعوت خویش اصرار میورزید، لیکن نه می شنیدند و نه می پذیرفتند، تا آن جا که روزی درخطبه خود گفت: با نافرمانی خود، رأی مرا تباه ساختید و کار به جایی رسید که قریش گفتند: پسر ابی طالب مردی است دلیر، لیکن با جنگ آشنایی ندارد. پدرشان خوب، چـه کسی علـم جنگ را بهتر از مـن می داند؟!(1)
پس از شهادت امیرمؤمنان(علیه السلام) که حسن بن علی به خلافت رسید، این پدیده به شدت آشکار شد و مخصوصاً هنگامی که امام حسن مردم را به جنگ اهل شام دعوت نمود مردم خیلی به کندی آماده شدند.
هنگامی که خبر حرکت سپاه معاویه به سوی کوفه به امام مجتبی(علیه السلام) رسید، دستور داد مردم درمسجد جمع شوند. آن گاه خطبه ای آغاز کرد و پس از اشاره به بسیج نیروهای معاویه، مردم را به جهاد در راه خدا و ایستادگی در مبارزه با پیروان باطل دعوت نمود و لزوم صبر و فداکاری و تحمل دشواری ها را گوشزد کرد. امام(علیه السلام)با اطلاعی که از روحیه مردم داشت، نگران بود که دعوت او را اجابت نکنند. اتفاقاً همین طور شد و پس از پایان خطبه جنگی مهیّج حضرت، همه سکوت کردند و احدی سخنان آن حضرت را تأیید نکرد!
ایـن صحنـه بـه قـدری اسف بار و تکان دهنـده بـود که یکـی از یاران دلیـر و شجاع امیرمؤمنان(علیه السلام) که در مجلس حضور داشت، مردم را به خاطر این سستی و افسردگی به شدت توبیخ کرد و آن ها را قهرمانان دروغین، و مردمی ترسـو و فاقد شجاعت خواند و از آن ها دعوت کرد که در رکاب امام برای جنگ اهل شام آمـاده گردند.(2)
[شماره صفحه واقعی : 121]
این سند تاریخی نشان می دهد که مردم عراق تا چه حد به سستی و بی حالی گراییده بودند و آتش شور و سلحشوری و مجاهدت، در آن ها خاموش شده بود و حاضر نبودند در جنگ شرکت کنند.
سرانجام پس از فعالیت ها و سخنرانی های عده ای از یاران بزرگ حضرت مجتبی بـه منظور بسـیج نیروهـا و تحریک مـردم بـرای جنگ، امـام(علیه السلام) با عده کمی کوفه را ترک گفت و محلی در نزدیکی کوفه به نام «نُخیْلَه» را اردوگاه قرار داد و پس از ده روز اقامت در «نخیله» به انتظار رسیدن قوای تازه، جمعاً «چهارهزارنفر» در اردوگاه حضرت گرد آمدند! به همین جهت امام ناگزیر شد دوباره به کوفه برگردد و اقدامات تازه و جدّی تری جهت گردآوری سپاه به عمل بیاورد.(1)
علاوه بر این که یاران امام را عناصر سست و بی حال و ترسو تشکیل می داد، جامعه عراق آن روز یک جامعه متشکل و فشرده و متحد نبود، بلکه از قشرها و گروه های مختلف و متضادی تشکیل یافته بود که بعضاً هیچ گونه هماهنگی و تناسبی با یکدیگر نداشتند.
پیروان و طرفداران حزب خطرناک اموی، گروه خوارج که جنگ با هردو اردوگاه را واجب می شمردند، مسلمانان غیر عرب که از نقاط دیگر در عراق گرد آمده بودند و تعدادشان به بیست هزار نفر می رسید و بالاخره گروهی که عقیده ثابتی نداشتند و در ترجیح یکی از طرفین بر دیگری در تردید بودند، عناصر تشکیل دهنده جامعه آن روز عـراق و کوفه به شمار می رفتند. پیروان و شیعیان خاص امیرمؤمنان(علیه السلام)نیز یکی دیگر از این عناصر محسوب می شدند.(2)
[شماره صفحه واقعی : 122]
این چند دستگی و اختلاف عقیده و تشتت و پراکندگی، طبعاً در صفوف سپاه امام مجتبی(علیه السلام) نیز منعکس شده و آن را به صورت ارتشی ناهماهنگ با ترکیب ناجور در آورده بود، از این رو در مقابله با دشمن خارجی به هیچوجه نمی شد به چنین سپاهی اعتماد کرد.
استاد شیعه، مرحوم شیخ مفید، و دیگر مورخان در مورد این پدیده خطرناک در سپاه امام حسن(علیه السلام)می نویسند:
«عراقیان خیلی به کندی و از روی بی علاقگی برای جنگ آماده شدند و سپاهی که امام حسن(علیه السلام) بسیج نمود، از گروه های مختلفی تشکیل می شد که عبارت بودند از:
1 . شیعیان و طرفداران امیرمؤمنان(علیه السلام)؛
3 . افراد سودجو و دنیاپرست که به طمع منافع مادی در سپاه امام(علیه السلام)داخل شده بودند؛
4 . افراد دو دل و شکاک که شخصیت بزرگی مانند امام حسن(علیه السلام) در نظر آنان چندان بر معاویه ترجیح نداشت؛
5 . و بالاخره گروهی که نه به خاطر دین، بلکه از روی تعصب عشیرگی و صرفاً به پیروی از رئیس قبیله خود، برای جنگ حاضر شده بودند.(1)
بدین ترتیب سپاه حضرت مجتبی(علیه السلام) فاقد یکپارچگی و انسجام لازم جهت مقابله با دشمن نیرومندی چون معاویه بود.
[شماره صفحه واقعی : 123]
1) شیخ مفید، الإرشاد، ص189 ابن صباغ مالکی، الفصول المهمة فی معرفة الأئمة، ص167.
شاید هیچ سندی در ترسیم دورنمای جامعه متشتت و پراکنده آن روز عراق و نشان دادن سستی عراقیان در کار جنگ، گویاتر و رساتر از گفتار خود آن حضرت نباشد. حضرت مجتبی(علیه السلام) در «مدائـن»، یعنی آخرین نقطه ای که سپاه امام تا آن جا پیشروی کرد، سخنرانی جامع و مهیجی ایراد نمود و طی آن چنین فرمود:
هیچ شکّ و تردید ی ما را از مقابله با اهل شام باز نمی دارد. ما در گذشته به نیروی استقامت و تفاهم داخلی شما، با اهل شام می جنگیدیم، ولی امروز بر اثر کینه ها، اتحاد و تفاهم از میان شما رخت بر بسته، استقامت خود را از دست داده و زبان به شکوه گشوده اید.
وقتی که به جنگ صفیـن روانـه می شدید، دین خود را بـرمنافع دنیـا مقدم می داشتید، ولی امروز منافع خود را بر دین خود مقدم می دارید. ما همان گونه هستیم که در گذشته بودیم، ولی شما نسبت به ما آن گونه که بودید وفادار نیستید.
عده ای از شما، کسان و بستگان خود را در جنگ صفین، و عده ای دیگر کسان خود را در نهروان از دست داده اند. گروه اول، برکشتگان خود اشک می ریزند؛ و گروه دوم، خونبهای کشتگان خود را می خواهند؛ و بقیه نیز از پیروی ما سرپیچی می کنند!
معاویه پیشنهادی به ما کرده است که دور از انصاف، و برخلاف هدف بلند و عزت ما است. اینک اگر آماده کشته شدن در راه خدا هستید، بگویید تا با او به مبارزه برخیزیم و با شمشیر پاسخ او را بدهیم و اگر طالب زندگی و عافیت هستید، اعلام کنید تا پیشنهاد او را بپذیریم و رضایت شما را تأمین کنیم.
سخن امام که به این جا رسید، مردم از هر طرف فریاد زدند: «اَلْبُقْیَه، اَلْبُقْیَه»: ما زندگی می خواهیم، ما می خواهیم زنده بمانیم!(1)
[شماره صفحه واقعی : 124]
1) ابن اثیر، اُسْدُ الغابة فی معرفة الصحابه، ج 2، ص 13 و 14 ـ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 406ـ مجلسی، بحارالأنوار، ج 44، ص 21 ـ سبط ابن الجوزی، تذکرة الخواص، ص 199.
آیا با اتکا به چنین سپاه فاقد روحیه رزمندگی، چگونه ممکن بود امام(علیه السلام) با دشمن نیرومندی مثل معاویه وارد جنگ شود؟ آیا با چنین سپاهی، که از عناصر متضـادی تشکیل شـده بـود و با کوچک ترین غفلـت احتمـال می رفت خود خطر ساز باشد، هرگز امید پیروزی می رفت؟
اگر فرضاً امام حسن(علیه السلام) و معاویه جای خود را عوض می کردند و معاویه در رأس چنین سپاهی قرار می گرفت، آیا می توانست جز کاری که امام حسن(علیه السلام)کرد، بکند؟
آری همیـن عـوامـل دسـت بـه دست هـم داد و جـامعه اسلامـی را تـا دو قـدمی خطـر قطعی نزدیک ساخت و حـوادث تلخی به وجـود آورد که شـرح آن را ذیلاً می خوانید.
بسیج نیرو از طرف امام حسن(علیه السلام)
برخی از نویسندگان و مورخان گذشته و معاصر، حقایق تاریخی را تحریف نموده و ادعا کرده اند که امام حسن مجتبی(علیه السلام) آهنگ جنگ و مخالفت با معاویه نداشت، بلکه از روز نخست در صدد بود از معاویه امتیازات مادی گرفتـه و از زندگی راحت و مرفهی برخوردار شود و اگـر مخالفت هایی با معاویه می کرد، برای تأمین و تضمین این امتیازات بود!
اسناد تاریخـی زنده ای در دست است که نشان می دهـد این تهمت ها کاملاً بی اساس است و با حقایق تاریخی به هیچوجه سازگار نمی باشد، زیرا اگر پیشوای دوم نمی خواست با معاویه بجنگد، معنا نداشت گردآوری سپاه و بسیج نیرو کند؛ در صورتی که به اتفاق مورخان، امام مجتبی(علیه السلام) سپاهی ترتیب داد و آماده جنگ شـد، لیکن از یک سو به خاطر عـدم هماهنگی و چند دستگی سپاه امام(علیه السلام) و از سوی دیگر در اثر توطئه های خائنانه معاویه، نیروهای نظامی حضرت پیش از آغاز جنگ و بدون برخورد نظامی از هم پاشیده شد و مردم از اطراف امام(علیه السلام) پراکنده شدند، امام نیز به ناچار از جنگ خودداری نمود و مجبور
[شماره صفحه واقعی : 125]
به پذیرفتن صلح شد.
بنابراین، کار امام حسن(علیه السلام) با «قیام» و اعلان جنگ و تهیه لشگر آغاز شد و سپس با درک عمیق اوضاع و شرایط جامعه اسلامی و رعایت مصالح روز، منجر به صلح مشروط گردید.(1)
الف. قیام الحسن، تألیف هشام بن السائب الکلبی متوفای سال 205 هـ ق.
ب . قیام الحسن، تألیف ابراهیم بن محمد الثقفی متوفای سال 283 هـ ق . (حکیمی، محمد رضا، امام در عینیت جامعه، ص171).
ذیلاً نظر خوانندگان را به توضیحات بیش تری در این زمینه جلب می کنیم:
همان طور که قبلاً گفته شد، مردم عراق و کوفه یکدل و یکجهت نبودند، بلکه مردمی مُتَلَوِّن و بیوفا و غیر قابل اعتماد بودند که هـر روز زیر پرچمی گرد می آمدند و همواره تابع وضع موجود و قدرت روز بودند و به اصطلاح نان را به نرخ روز می خوردند. براساس همین روحیه بود که هم زمان با بحران آرایش سپاه و بسیج نیروهای طرفین، عده ای از رؤسای قبائل و افراد وابسته به خاندان های بزرگ کوفه، به امام خیانت کرده و به معاویه نامه ها نوشتند و تأیید و حمایت خود را از حکومت وی ابراز نمودند و مخفیانه او را برای حرکت به سوی عراق تشویق کردند و تضمین نمودند که به محض نزدیک شدن وی، امام حسن(علیه السلام) را تسلیم او نمایند یا ترور کنند.
معاویه نیز عین نامه ها را برای امام مجتبی(علیه السلام) فرستاد و پیغام داد که چگونه با اتّکا به چنین افرادی حاضر به جنگ با وی شده است؟(2)
[شماره صفحه واقعی : 126]
1) به همین جهت است که چند تن از مورخان قدیم اسلامی، کتاب هایی به همین نام (قیام الحسن) نوشته اند که از آن جمله دو کتاب زیر را می توان نام برد:
2) شیخ مفید، الإرشاد، ص 191. مؤ ید این معنا پاسخی است که امام مجتبی(علیه السلام) به یکی از شیعیان داد. امام(علیه السلام) ضمن پاسخ سؤال او که چرا دست از جنگ کشـیدی؟ فرمـود: سوگند به خدا اگر با معاویه جنگ می کردم، مردم مرا به او تسلیم می کردند (مجلسی، بحارالأنوار، ج44، ص20).
امام حسن(علیه السلام) پس از آن که کوفه را به قصد جنگ با معاویه ترک گفت «عبیدالله بن عباس» را با دوازده هزارنفر سپاه، به عنوان طلایه لشگر، گسیل داشت و «قیس بن سعد» و «سعید بن قیس» را که هر دو از یاران بزرگ آن حضرت بودنـد، به عنوان مشاور و جانشین وی تعیین نمـود تا اگر برای یکی از این سه نفر حادثه ای پیش آمد، به ترتیب، دیگری جایگزین وی گردد.(1)
حضرت مجتبی(علیه السلام) خط سیر پیشروی سپاه را تعیین فرمود و دستور داد در هر کجا که به سپاه معاویه رسیدند، جلو پیشروی آن ها را بگیرند و جریان را به امام(علیه السلام)گزارش دهند تا بی درنگ با سپاه اصلی به آن ها ملحق شود.(2)
«عُبیدالله» گروه تحت فرماندهی خود را حرکت داد و در محلی به نام «مَسْکِنْ» با سپاه معاویه رو به رو شد و در آن جا اردو زد. طولی نکشید به امام(علیه السلام) گزارش رسید که عبیدالله با دریافت یک میلیون درهم از معاویه، شبانه همراه هشت هزار نفر به وی پیوسته است .(3)
پیـدا سـت خیـانت ایـن فـرمـانـده، در آن شـرائط بحـرانی، در تضعیـف روحیـه سپـاه و تـزلـزل مـوقعیت نظامـی امـام(علیه السلام) تا چـه حـد مـؤثر بـود، ولـی هـر چـه بـود «قیس بن سعد» که مردی شجاع و با ایمان و نسبت به خاندان امیرمؤمنان بسیـار با وفا بود، طبق دستور امام حسن(علیه السلام) فرماندهی سپاه را به عهده گرفت و طی سخنـان مهیجـی کوشید روحیه سربازان را تقویت کند. معاویه خواست او را نیز با پول بفریبد، ولی قیس فریب او را نخورد و همچنان
[شماره صفحه واقعی : 127]
1) یعقوبی از سعید بن قیس نام نمی برد ولی مورخان دیگر، به ترتیبی که گفته شد نوشته اند.
2) ابوالفرج الإصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 40.
3) دو پسر عبیدالله را «بُسر بن اَرطاة»، یکی از فرماندهان خونخوار معاویه، کشته بود (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج2، ص14)؛ از این رو جا داشت که حداقل، خصومت او با معاویه که قاتل اصلی فرزندانش بود، او را از این عمل ننگین باز دارد، اما آن عنصر سست و بی لیاقت با پیوستن به معاویه، نیروهای امام مجتبی(علیه السلام) را در هم ریخت و خیانت بزرگی مرتکب شد.
در مقابل دشمنان اسلام ایستادگی کرد.(1)
معاویه تنها به خریدن «عبیدالله» اکتفا نکرد؛ بلکه به منظور ایجاد شکاف و اختلاف و شایعه سازی در میان ارتش امام مجتبی(علیه السلام)، بهوسیله جاسوسان و مزدوران خود، در میان لشگر امام مجتبی(علیه السلام) شایع می کرد که قیس بن سعد(فرمانده مقدمه سپاه) با معاویه سازش کرده، و در میان سپاه قیس نیـز شایع می ساخت که حسن بن علی(علیه السلام)با معاویه صلح کرده است!
کار به جایی رسید که معاویه چند نفر از افراد خوش ظاهر را که مورد اعتماد مردم بودند، به حضور امام(علیه السلام) فرستاد. این عده در اردوگاه «مدائن» با حضرت مجتبی(علیه السلام)ملاقات کردند، و پس از خروج از چادر امام، در میان مردم جار زدند: «خداوند بهوسیله فرزند پیامبر(صلی الله علیه وآله) فتنه را خواباند و آتش جنگ را خاموش ساخت حسن بن علی(علیه السلام) با معاویه صلح کرد، و خون مردم را حفظ نمود»!
مردم که به سخنان آن ها اعتماد داشتند، در صدد تحقیق بر نیامدند و سخنان آن ها را باور نموده و برضد امام شورش کردند و به خیمه آن حضرت حملهور شده وآن چه در خیمه بود، به یغما بردند و در صدد قتل امام برآمدند و آن گاه از چهار طرف متفرق شدند .(2)
امام مجتبی(علیه السلام) از «مدائن» روانه «ساباط» شد. در بین راه یکی از خوارج که
[شماره صفحه واقعی : 128]
1) ابوالفرج الإصفهانی، همان کتاب، ص 42 ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 204.
2) تاریخ یعقوبی، ج2، ص 204ـ 205. چنان که قبلا گفتیم، باتوجه به این که ارتش امام مجتبی(علیه السلام) از گروه های مختلفی تشکیل یافته بود که در میان آن ها عده ای از خوارج و عده ای از عناصر سود جو و دنیاپرست بودند، جای تعجب نبود که در صدد قتل امام برآیند و چادر و لوازم سفر آن حضرت را غارت کنند و در همان حال عده ای فریاد بزنند: این مرد، ما را به معاویه فروخت و مسلمانان را ذلیل ساخت!! به راستی که سبط اکبر پیامبر(صلی الله علیه وآله) تا چه حد مظلوم بوده است؟!
قبلاً کمین کرده بود، ضربت سختی بر آن حضرت وارد کرد. امام بر اثر جراحت، دچار خونریزی و ضعف شدید شد و بهوسیله عده ای از دوستان و پیروان خاص خود، به مدائن منتقل گردید. در مدائن وضع جسمی حضرت بر اثر جراحت به وخامت گرایید. معاویه با استفاده از این فرصت، بر اوضاع تسلط یافت. پیشوای دوم که نیروی نظامی لازم را از دست داده و تنها مانده بود، ناگزیر پیشنهاد صلح را پذیرفت.(1)
بنابراین اگر امام مجتبی(علیه السلام) تن به صلح در داد، چاره ای جز این نداشت. چنان که طبری و عده ای دیگر از مـورخان می نویسند: حسن بن علی(علیه السلام)موقعی حاضر به صلح شد که یارانش از گـرد او پراکنـده شده و وی را تنها گذاردند.(2)
امام مجتبی(علیه السلام) در پاسخ شخصی که به صلح آن حضرت اعتراض کـرد، انگشت روی این حقـایق تلخ گـذاشته و عوامل و موجبات اقدام خود را چنین بیان نمود:
من به این علت حکومت و زمام داری را به معاویه واگذار کردم که اعوان و یارانی برای جنگ با وی نداشتم. اگر یارانی داشتم شبانه روز با او می جنگیدم تا کار یکسره شود. من کوفیان را خوب می شناسم و بارها آن ها را امتحان کرده ام. آن ها مردمان فاسدی هستند که اصلاح نخواهند شد، نه وفادارند، نه به تعهدات و پیمان های خود پایبندند و نه دو نفر با
[شماره صفحه واقعی : 129]
1) ابن واضـح، تاریخ یعقوبی، ج 2، ص205. مورخان، جریانی را که منتهی به غارت خیمه امام و حمله به سـوی آن حضرت شد، به طور مختلف نوشته اند. از آن جمله «طبری» و «ابن اثیر» و «ابن حجر عسقلانی» می نویسند: هنگامی که حسن بن علی در «مدائن» اردو زده بود، ناگهان شخصی (که از مزدوران معاویه بود) صدا زد: مردم! قیس بن سعد کشته شده است، فرار کنید! مردم متفرق شدند و... (تاریخ الأمم والملوک، ج 6، ص 92 ـ الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 404 ـ الإصابة فی تمییز الصحابة، ج1، ص 330).
2) محمـد بن جریرالطبری، همـان کتاب، ص 92 ـ ابـن اثیر، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج2، ص14. عبارت اسد الغابة چنین است: «...فَلَمّا اَفْرَدوهُ اَمضی الصُلْحَ».
هم موافقند. برحسب ظاهر به ما اظهار اطاعت و علاقه می کنند، ولی عملاً با دشمنان ما همراهند.(1)
پیشوای دوم که از سستی و عدم همکاری یاران خود به شدت ناراحت و متأثّر بود، روزی خطبه ای ایراد فرمود و طی آن چنین گفت:
درشگفتم از مردمی که نه دین دارند و نه شرم و حیا. وای بر شما! معاویه به هیچ یک از وعده هایی که در برابر کشتن من به شما داده، وفا نخواهد کرد. اگر من با معاویه بیعت کنم، وظایف شخصی خود را بهتر از امروز می توانم انجام بدهم، ولی اگر کار به دست معاویـه بیفتـد، نخواهـد گذاشت آیین جدم پیامبر را در جامعه اجرا کنم.
به خدا سوگند (اگر به علت سستی و بیوفایی شما) ناگزیر شوم زمام داری مسلمانان را به معاویه واگذار کنم، یقین بدانید زیر پرچم حکومت بنی امیه هرگز روی خوشی و شادمانی نخواهید دید و گرفتار انواع اذیت ها و آزارها خواهید شد.
هم اکنون گویی به چشم خود می بینم که فردا فرزندان شما بر در خانه فرزندان آن ها ایستاده و درخواست آب و نان خواهند کرد؛ آب و نانی که از آنِ فرزندان شما بوده و خداوند آن را برای آن ها قرار داده است، ولی بنی امیه آن ها را از در خانه خود رانده و از حق خود محروم خواهند ساخت.
آن گاه امام افـزود:
اگر یارانی داشتم که در جنگ با دشمنان خدا با من همکاری می کردند، 2هرگز خلافت را به معاویه واگذار نمی کردم، زیرا خلافت بر بنی امیه حرام است....(2)
پیمان صلح، و اهداف امام(علیه السلام) …
امام مجتبی که ماهیت پلید حکومت معاویه را به خوبی می شناخت، روزی در مجلسی که معاویه حاضر بود، سخنانی ایراد کرد و ضمن آن فرمود: «سوگند به
[شماره صفحه واقعی : 130]
خدا، تا زمانی که زمام امور مسلمانان در دست بنی امیه است، مسلمانان روی رفاه و آسایش نخواهند دید» .(1)
و این، هشداری بود به عراقیان که بر اثر سستی و به امید راحتی و آسایش، تن به جنگ با معاویه ندادند، غافل از این که در حکومت معاویه هرگز به امید و آروزی خود دست نمی یابند.
پیشوای دوم، هنگامی که براثر شرائط نامساعدی که قبلاً تشریح شد، جنگ با معاویه را برخلاف مصالح عالی جامعه اسلامی و حفظ موجودیت اسلام تشخیص داد و ناگزیر صلح و آتش بس را قبول کرد، فوق العاده کوشش نمود تا هدف های عالی و مقدس خود را تا حدّ امکان از رهگذر صلح و به نحو مسالمت آمیز تأمین کند.
از طرف دیگر، چون معاویه به خاطر برقراری صلح و قبضه نمودن قدرت، حاضر به دادن همه گونه امتیاز بود به طوری که ورقه سفید امضا شده ای برای امام فرستاد و نوشت هر چه در آن ورقه بنویسد، مورد قبول وی می باشد.(2)ـ امام از آمادگی او حداکثر بهره برداری را نموده و موضوعات مهم و حساس را که در درجه اول اهمیت قرار داشت و از آرمان های بزرگ آن حضرت به شمار می رفت، در پیمان صلح گنجانید و از معاویه تعهد گرفت که به مفاد قرارداد عمل کند.
گرچه متن پیمان صلح در کتب تاریخی، به طور کامل و به ترتیب، ذکر نشده است، بلکه هر کدام از مورخان به چند ماده از آن اشاره نموده اند، ولی با جمع آوری مواد پراکنده آن از کتب مختلف می توان صورت تقریباً کاملی از آن را
[شماره صفحه واقعی : 131]
ترسیم نمود. با یک نظر کوتاه به موضوعاتی که امام در قرارداد قید نموده و برای تحقق آن ها پافشاری می کرد، می توان به تدبیر فوق العاده ای که حضرت در مقام مبارزه سیاسی برای گرفتن امتیاز از دشمن به کار برده، پی برد.
اینک پیش از آن که هریک از مواد صلح نامه را جداگانه مورد بررسی قرار دهیم، متن پیمان صلح را که در پنج ماده می توان خلاصه کرد، ذیلاً از نظر خوانندگان محترم می گذرانیم:
ماده اول: حسن بن علی(علیه السلام) حکومت و زمام داری را به معاویه واگذار می کند، مشروط به آن که معاویه طبق دستور قرآن مجید و روش پیامبر(صلی الله علیه وآله) رفتار کند.
ماده دوم: بعد از معاویه، خلافت از آنِ حسن بن علی(علیه السلام) خواهد بود و اگر برای او حادثه ای پیش آیـد، حسـین بـن علـی(علیه السلام) زمام امور مسلمانان را در دست می گیرد. و معاویه حق ندارد کسی را به جانشینی خود انتخاب کند.
ماده سوم: بدعت ناسزا گویی و اهانت نسبت به امیرمؤمنان(علیه السلام) و لعن آن حضرت در حال نماز باید متوقف گردد و از علی(علیه السلام) جز به نیکی نباید یاد شود.
ماده چهارم: مبلغ پنج میلیون درهم که در بیت المال کوفه موجود است، از موضوع تسلیم حکومت به معاویه مستثنا است و باید زیر نظر امام مجتبی(علیه السلام)مصرف شود. و معاویه باید در تعیین مقرری و بذل مال، بنی هاشم را بر بنی امیه ترجیح بدهد.
همچنین معاویه باید از خراج «دارابگرد» مبلغ یک میلیون درهم در میان بازماندگان شهدای جنگ جمل و صفین که در رکاب امیرمؤمنان کشته شدند، تقسیم کند.(1)
[شماره صفحه واقعی : 132]
1) دارابگرد یکی از پنج شهرستان ایالت فارس در قدیم بوده است (لغتنامه دهخدا، لغت دارابجرد). شاید علت انتخاب خراج «دارابگرد» این باشد که چون این شهر طبق اسناد تاریخی، بدون جنگ تسلیم ارتش اسلام شد و مردم آن دیار با مسلمانان پیمان صلح بستند، خراج آن طبق قوانین اسلام، اختصاص به پیامبر و خاندان آن حضرت و یتیمان و تهیدسـتان و درماندگان راه داشت. از این رو امام مجتبی(علیه السلام)شرط کرد که خراج این شهر به بازماندگان شهدای جنگ جمل و صفین پرداخت شود، زیرا درآمد آن جا، همچنان که گفته شد، به خود آن حضرت تعلق داشت. به علاوه، بازماندگان نیازمند شهیدان این دو جنگ که بی سرپرست بودند، یکی از موارد مصرف این خراج به شمار می رفتند (مجلسی، بحارالأنوار، ج 44، ص 10).
ماده پنجم: معاویه تعهد می کند که تمام مردم، اعم از سکنه شام و عراق و حجاز، از هر نژادی که باشند، از تعقیب و آزار وی در امان باشند و از گذشته آن ها صرف نظر کند و احدی از آن ها را به سبب فعالیت های گذشته شان برضد حکومت معاویه تحت تعقیب قرار ندهد و مخصوصاً اهل عراق را به خاطر کینه های گذشته آزار نکند.
علاوه بر این، معاویـه تمـام یـاران علی(علیه السلام) را، در هـر کجا که هستند، امان می دهد که هیچ یک از آن ها را نیازارد و جان و مال و ناموس شیعیان و پیروان علی در امان باشند، و به هیچوجه تحت تعقیب قرار نگیرند، و کوچک ترین ناراحتی برای آن ها ایجاد نشود، حق هرکسی به خودش برسد، و اموالی که از بیت المال در دست شیعیان علی(علیه السلام)است از آن ها پس گرفته نشود. همچنین نباید هیچ گونه خطری از ناحیـه معاویه متوجه حسـن بـن علی(علیه السلام) و برادرش حسین بن علی(علیه السلام)و هیچ کدام از افراد خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) بشود و نباید در هیچ نقطه ای موجبات خوف و ترس آن ها را فراهم سازد.
در پایان پیمان، معاویه اکیداً تعهد کرد تمام مواد آن را محترم شمرده دقیقاً به مورد اجرا بگذارد. او خدا را بر این مسئله گواه گرفت، و تمام بزرگان و رجال شام نیز گواهی دادند.(1)
بدیـن ترتیب پیشگویـی پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)، در هنگامی که حسـن بن علی(علیه السلام)
[شماره صفحه واقعی : 133]
1) مشروح پیمان صلح را در کتاب «صلح الحسن» تألیف شیخ راضی آل یاسین، ص 259ـ261 مطالعه فرمایید.
هنوز کودکی بیش نبود، تحقق یافت: پیامبر(صلی الله علیه وآله) روزی بر فراز منبر، با مشاهده او فرمود:
«این فرزند من سرور مسلمانان است و خداوند بهوسیله او در میان دو گروه از مسلمانان صلح برقرار خواهد ساخت» .(1)
تذکرة الخواص، ص 194 ؛ اسدالغابة، ج2، ص 12 ؛ نورالأبصار، ص 121؛ الفصول المهمة، ابن صباغ مالکی، ص158؛ الإصابة، ج1، ص330 ؛ کشف الغمّة، ترجمه فارسی، ج2، ص 98 ؛ تهذیب التهذیب، ج2، ص 298؛ الصواعق المحرقة، ص 82 ؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 36 ؛ الإستیعاب، (درحاشیه الإصابة)، ج1، ص 369 ؛ حِلْیَة الأولیاء، ج 2، ص 35 ؛ اسعاف الراغبین (در حاشیه نور الأبصار) مسند احمد حنبل، ج 5، ص 38و 44 ؛ عمـدة الطالـب، ص 65 ؛ الطبـقات الکبری، عبدالوهاب شعرانی، ج 1، ص26 ؛ انساب الأشراف، ج3، ص42.
بزرگان و زمام داران جهان، هنگامی که اوضاع و شرایط را برخلاف هدف ها و نظریات خود می یابند، همواره سعی می کنند در موارد دوراهی، جانبی را بگیرند که زیان کمتری در بر داشته باشد، و این یک اصل اساسی در محاسبات سیاسی و اجتماعی است.
امام مجتبی(علیه السلام) نیز بر اساس همین رویه معقول می کوشید هدف های عالی خود را تا آن جا که مقدور است، به طور نسبی تأمین نماید. از این رو هنگامی که ناگزیر شد با معاویه کنار آید، طبق ماده اول با این شرط حکومت را به وی واگذار کرد که در اداره امور جامعه اسلامی تنها بر اساس قوانین قرآن و روش پیامبر(صلی الله علیه وآله)رفتار نماید. بدیهی است نظر امام تنها رسیدن به قدرت و تشکیل حکومت اسلامی نبود، بلکه هدف اصلی، صیانت و نگه داری قوانین اسلام در اجتماع و رهبری جامعه بر اساس این قوانین بود و اگر این روش بهوسیله معاویه اجـرا می شد، باز تا حـدودی هـدف اصلی تأمین شده بود.
به علاوه، طبـق مـاده دوم، پـس از مـرگ معـاویـه، حـسن بـن علـی(علیه السلام)
[شماره صفحه واقعی : 134]
1) این پیشگویی با اندکی اختلاف در الفاظ، در کتب و مآخذ یاد شده در زیر، از آن حضرت نقل شده است:
می توانست آزادانه رهبری جامعه اسلامی را به عهده بگیرد، و با توجه به این که معاویه درحــدود سـی سـال از آن حضـرت بزرگ تر بـود(1)و در آن ایـام دوران پیری را می گذرانید و طبق شرایط عادی امید زیادی می رفت که عمر وی چندان طول نکشد، روشن می گردد که این شرط، روی محاسبات عادی تاچه حد به نفع اسلام و مسلمانان بود.
بقیه مواد پیمان نیز هر کدام حائز اهمیت بسیار بود، زیرا در شرائطی که در مراسـم نماز جمعـه و در حال نماز باکمال بی پروایی امیرمؤمنان(علیه السلام) مورد سـَبّ و شـَتْم قـرار می گرفت و این کار به صورت یک بدعت ریشه داری در آمده بود و شیعیان و دوستداران آن حضرت و افراد خاندان پیامبر، همه جا مورد تعقیب و در معرض تهدید و شکنجه بودند، ارزش گرفتن چنین تعهدی از معاویه غیر قابل انکار بود.
پس از انعقاد پیمان صلح، طرفین همراه قوای خود وارد کوفه شدند و در مسجد بزرگ این شهر گرد آمدند. مردم انتظار داشتند مواد پیمان، طی سخنرانی هایی از ناحیـه رهبران دو طـرف، در حضور مردم، تأییـد شـود تا جای هیچ گونه شک و تردیدی در اجرای آن باقی نماند.
این انتظار بی جا نبود، ایراد سخنرانی جزء برنامه صلح بود، لذا معاویه بر فراز منبر نشست و خطبه ای خواند؛ ولی نه تنها در مورد پایبندی به شرایط صلح تأکیدی نکرد، بلکه با طعنه و همراه با تحقیر چنین گفت:
«من به خاطر این با شما نجنگیدم که نماز و حج به جا آورید و زکات بپردازید! چون می دانم که این ها را انجام می دهید، بلکه برای این با شما جنگیدم که شما را مطیع خود ساخته و برشما حکومت کنم».
آن گاه گفت:
[شماره صفحه واقعی : 135]
1) آ ل یاسین، همان کتاب، ص 278.
…
«آگـاه باشید کـه هر شرط و پیمانی که با حسن بـن علـی(علیه السلام) بسته ام زیر پاهای من است، و هیچ گونه ارزشی ندارد» .(1)
بدین ترتیب، معاویه تمام تعهدات خود را زیر پا گذاشت و پیمان صلح را آشکارا نقض کرد.
معاویه به دنبال اعلام این سیاست، نه تنها تعدیلی در روش خود به عمل نیاورد، بلکه بیش از پیش برشدت عمل و جنایت خود افزود.
او بدعت اهانت به ساحت مقدس امیرمؤمنان(علیه السلام) رابیش از گذشته رواج داد، عرصـه زندگی را بـر شیعیان و یاران بزرگ و وفـادار علـی(علیه السلام) فوق العاده تنگ ساخت، شخصیت بزرگی همچون «حجر بن عدی» و عده ای دیگر از رجال بزرگ اسلام را به قتل رسانید، و کشتار و شکنجه و فشار در مورد پیروان علی(علیه السلام)افزایش یافت به طوری که نوعاً شیعیان یا زندانی و یا متواری شدند و یا دور از خانه و کاشانه خود در محیط فشار و خفقان به سر می بردند.
معاویه نه تنها ماده مربوط به حفظ احترام علی(علیه السلام) و پیروان آن حضرت را زیر پا نهاد، بلکه در مورد خراج «دارابگرد» نیز طبق پیمان رفتار نکرد.
«طبری» در این باره می نویسد:
«اهل بصره خراج دارابگرد را ندادند و گفتند این مال، متعلق به بیت المال ما و از آنِ ماست».(2)
«ابن اثیر» می نویسد:
[شماره صفحه واقعی : 136]
«اهل بصره از دادن خراج دارابگرد امتناع ورزیدند و این کار را به دستور معاویه انجام دادند».(1)
«معاویه به فرماندار خود در بصره دستور داد مردم را برضد حسن بن علی تحریک کند. او نیز این مأموریت را انجام داد و در نتیجه تحریکات وی، اهل بصره داد وفریاد به راه انداختند و گفتند: این مال، متعلق به بیت المال است، چرا آن را به دیگران بدهیم!» (انساب الأشراف، تحقیق: شیخ محمد باقر محمودی، ص47).
بیـداری وآگاهی مردم
مردمی که به سبب تحمل جنگ های متعدد، از جنگ خسته و بیزار بودند و به پیروی از رؤسای خود و تحت تأثیر تبلیغات و وعده های فریبنده عمّال معاویه، دل به صلح و سازش بسته بودند، لازم بود بیدار شوند و متوجه گردند که به خاطر اظهار ضعف از تحمل عواقب جنگ و فریفتگی به وعده های معاویه و پیروی کـورکـورانـه از رؤسای خود، چه اشتباه بزرگی مرتکب شده اند؟! و این ممکن نبود مگر آن که به چشم خود آثار و عواقب شوم و خطرناک عمل خود را می دیدند.
به علاوه لازم بود مسلمانان عملاً با چهره اصلی حکومت اموی آشنا شده و به فشارها، محرومیت ها، تعقیب های مداوم، و خفقان هایی که حکومت اموی به عمل می آورد، پی ببرند.
در حقیقت، آن چه لازم بود امام حسن(علیه السلام) و یاران صمیمی او در آن برهه حساس از تاریخ انجام دهند، این بود که این واقعیت ها را شفاف و بی پرده بر همگان مکشوف سازند و در نتیجه عقول و افکار آن ها را برای درک و فهم این حقایق تلخ، و قیام و مبارزه برضد آن، آماده سازند.
بنابراین اگر امام مجتبی(علیه السلام) صلح کرد، نه برای این بود که شانه از زیر بار مسئولیت خالی کند، بلکه برای این بود که مبارزه را درسطح دیگری شروع کند.
[شماره صفحه واقعی : 137]
1) الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 405. بلاذری نیز می نویسد:
اتفاقاً حوادثی که پس از انعقاد پیمان صلح به وقوع پیوست، به این مطلب کمک کرد و عراقیان را سخت تکان داد.
«طبری» می نویسد: «معاویه (پس از آتش بس) در «نخیله» (نزدیکی کوفه) اردو زد. در این هنگام گروهی از خوارج برضد او قیام کرده وارد شهر کوفه شدند. معاویه یک ستون نظامی از شامیان را به جنگ آن ها فرستاد. خوارج آن ها را شکست دادند. معاویه به اهل کوفه دستور داد خوارج را سرکوب سازند و تهدید کرد که اگر با خوارج نجنگند، در امان نخواهند بود!».(1)
بدین ترتیب مردم عراق که حاضر به جنگ در رکاب امیرمؤمنان و حسن بن علی(علیه السلام) نبودند، از طرف معاویه که دشمن مشترک آن ها و خوارج بود، مجبور به جنگ با خوارج شدند! و این نشان داد که در حکومت معاویه هرگز به صلح و آرامشی که آرزو می کردند، نخواهند رسید.
علاوه بر این، معاویه برنامه ضد انسانی دامنه داری را که باید اسم آن را برنامه تهدید و گرسنگی گذاشت، برضد عراقیان به مورد اجرا گذاشت و آن ها را از هستی ساقط کرد. او ازیک طرف مردم عراق را در معرض همه گونه فشار و تهدید قرار داد و از طرف دیگر حقوق و مزایای آن ها را قطع کرد.
«ابن ابی الحدید»، دانشمند مشهور جهان تسنن، می نویسد:
شیعیان در هر جا که بودند، به قتل رسیدند. بنی امیه دست ها و پاهای اشخاص را به احتمال این که از شیعیان هستند، بریدند. هرکس که معروف به دوستداری و دلبستگی به خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) بود، زندانی شد، یا مالش به غارت رفت، و یا خانه اش را ویران کردند.
[شماره صفحه واقعی : 138]
1) تاریـخ الأمم و الملوک، ج6، ص95.
شدت فشار و تضییقات نسبت به شیعیان به حدی رسید که اتهام به دوستی علی(علیه السلام) از اتهام به کفر و بی دینی بدتر شمرده می شد! وعواقب سخت تری به دنبال داشت!
در اجرای این سیاست خشونت آمیز، وضع اهل کوفه از همه بدتر بود، زیرا کوفه مرکز شیعیان امیرمؤمنان(علیه السلام) شمرده می شد.
معاویه «زیاد بن سمیه» را حاکم کوفه قرار داد و بعدها فرمانروایی بصره را نیز به وی محول کرد. زیاد که روزی در صف یاران علی(علیه السلام) بود و همه آن ها را به خوبی می شناخت، شیعیان را مورد تعقیب قرار داد و در هرگوشه و کناری که مخفی شده بودند، پیدا کرده و کشت، تهدید کرد، دست ها و پاهای آن ها را قطع کرد، نابینا ساخت، بر شاخه درختان خرما به دار آویخت و از عراق پراکنده نمود، به طوری که احدی از شخصیت های معروف شیعه در عراق باقی نماند.
چنان که اشاره شد، مردم عراق و مخصوصاً کوفه بیش از دیگران زیر فشار قرار گرفته بودند، به طوری که وقتی به خانه دوستان و افراد مورد وثوق و اطمینان خـود رفـت و آمـد می کردنـد و اسـرار خود را با آن ها در میـان می گذاشتند، چـون از خدمتکار صاحبخانـه می ترسـیدنـد، مادام که از آن ها سوگندهای مؤکَّد نمی گرفتند که آن ها را لو ندهند، گفتوگو را آغاز نمی کردند!
معاویه طی بخشنامه ای به عُمّال و فرمانداران خود در سراسر کشور نوشت که شهادت هیچ یک از شیعیان و خاندان علی(علیه السلام) را نپذیرند!
وی طی بخشنامه دیگری چنین نوشت: «اگر دو نفر شهادت دادند که شخصی، از دوسـتداران علـی(علیه السلام)و خاندان او است، اسمش را از دفتر بیت المال حذف کنید و حقوق و مقرری او را قطع نمایید»!(1)
[شماره صفحه واقعی : 139]
1) ابن ابی الحدید، همان کتاب، ج 11، ص43 45.
زیاد که به تناوب؛ شش ماه در کوفه و شـش مـاه در بصـره حکومت می کـرد، «سَمُرَة بن جُنْدُب» را به جای خود در بصره گذاشت تا در غیاب وی امور شهر را اداره کند. سمره در این مدت هشت هزار نفر را به قتـل رسانید. زیاد بـه وی گفـت: آیا نمی ترسی کـه در میان آن ها یک نفر بی گناه را کشته باشی؟گفت: اگـر دو برابر آن ها را نیـز می کشتم هرگز از چنین چیزی نمی ترسیدم!
«ابوسوار عدوی» می گوید:
سمره در بامداد یک روز چهل و هفت نفر از بستگان مرا کشت که همه حافظ قرآن بودند.(1)
صلح، زمینه ساز قیام عاشورا
این حوادث وحشتناک، مردم عراق را سخت تکان داد و آن ها را از رخوت و سستی به در آورد و ماهیت اصلی حکومت اموی را تاحدی آشکار نمود.
در همان حـال که رؤسای قبائل، از آثار و منافع پیمان صلح امام حسن(علیه السلام)بهره مند می شدند و از بذل و بخشش های معاویه برخوردار می گشتند، مردم عادی عراق کم کم به ماهیت اصلی حکومت بیدادگر و خودکامه معاویه که با پای خود به سوی آن رفته و به دست خود آن را تثبیت کرده بودند، پی می بردند.(2)
حضرت مجتبی (علیه السلام) ضمن خطبه ای که مشروح آن در صفحات گذشته نقل شد، به این آینده تاریک اشاره کرده بود: «اگر (به علت سستی و بیوفایی شما) ناگزیر شوم زمام داری مسلمانان را به معاویه بسپارم، یقین بدانید زیر پرچم حکومت بنی امیه هرگز روی خوشی و شادی نخواهید دید و گرفتار انواع شکنجه ها و آزارها خواهید شد....هم اکنون گویی، به چشم خود می بینم که فردا فرزندان شما بر در خانه فرزندان آن ها ایستاده، آب و نان درخواست خواهند کرد، آب ونانی که مال فرزندان شما بوده و خداوند برای آن ها قرار داده است، ولی بنی امیه آن ها را از در خانه خود رانده از حق مسلم خود محروم خواهند ساخت».
[شماره صفحه واقعی : 140]
1) طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، ج6، ص132.
2) امام مجتبی(علیه السلام) تمام این حوادث را پیش بینی می کرد. او به خوبی می دانست که اگر زمام امور مسلمانان به دست بنی امیه بیفتد، سرنوشت تاریکی در انتظار آنان و مخصوصاً شیعیان خواهد بود، ولی مسلمانان تا روزی که خود با این حوادث تلخ، رودر رو قرار نگرفته بودند، پی به اهمیت قضیه نمی بردند. آنان هنگامی که با این حوادث وحشتناک مواجه شدند، تازه متوجه شدند که فرصت را از دست داده اند و فهمیده و نفهمیده مقدمات بدبختی خود را فراهم ساخته اند.
معاویـه «مُغَیْرَة بن شعبه» را بر کوفـه حاکم ساخت و کار بصره را به «عبدالله بن عامر» واگذاشت و این شخص که پس از قتل عثمان آن شهر را ترک گفته بود، به بصره بازگشت. معاویه خود نیز به شام رفت و از دمشق به تدبیر کار دولت خویش پرداخت.
مردم عـراق هرگاه به یاد زندگانی در روزگار علی(علیه السلام) می افتادند، اندوهناک می شـدنـد و از آن سـستی که در حمایت از علی(علیه السلام) نشان داده بـودنـد، اظهار پشیمانی می نمودند و نیز از صلحی که میان ایشان و مردم شام اتفاق افتاده بود، سخت پشیمان بودند. آنان چون به یکدیگر می رسیدند، همدیگر را سرزنش می کردند و از یکدیگر می پرسیدند که چه خواهد شد و چه باید کرد؟ هنوز چند سالی نگذشته بود که نمایندگان کوفه میان آن شهر و مدینه برای دیدار حسن (بن علی) و گفتوگو با او و شنیدن سخنان وی به رفت و آمد پرداختند.(1)
بنابر این دوران صلـح امام حسن(علیه السلام)، دوران آمادگی و تمرین تدریجی امّت برای جنگ با حکومت فاسد اموی به شمار می رفت تا روز موعود، روزی که جامعه اسلامی آمادگی قیام داشته باشد، فرا رسد.
اظهار آمادگی برای آغاز قیام
روزی که امام حسن(علیه السلام) صلح کرد، هنوز اجتماع به آن پایه از درک و بینش نرسیده بود که هدف امام را تأمین کند. آن روز هنوز جامعه اسلامی اسیر زنجیرهای آمـال و آرزوهـا بود؛ آمـال و آرزوهایی که روح شکست را در آن ها تزریق کرده بود.
[شماره صفحه واقعی : 141]
1) حسین، طه، علی و دو فرزند بزرگوارش، ترجمه احمد آرام، ص207 .
از این رو هدفی که امام حسن(علیه السلام) تعقیب می کرد، این بود که افکار عمومی را برای قیام برضد حکومت اموی آماده کند و به مردم فرصت دهد تا خود بیندیشند و به حقایق اوضاع و ماهیت حکومت اموی پی ببرند، بهویژه آن که اشارت هایی که حضرت مجتبی(علیه السلام) بـه ستمگری ها و جنایات حکومت اموی و زیر پا گذاشتن احکام اسلام می نمود، افکار مردم را کاملاً بیدار می کرد.(1)
کم کم ایـن آمـادگی قـوت گرفت و شخصیت های بزرگ عراق متوجه حسین بن علی(علیه السلام) شده از او خواستند که قیام کند .(2)
پس از شهادت حضرت مجتبی(علیه السلام) که حسین بن علی(علیه السلام) امامـت را عهـده دار بود، خبر جنایت های معاویـه بلافاصله در مدینـه طنیـن می افکند و محـور بحـث در اجتماعاتـی می گشت که حسین بن علـی(علیه السلام) با شرکت بزرگان شیعه در عراق و حجاز و مناطق دیگر اسلامی تشکیل می داد. بـرای نمونـه، هنگامی که معاویه «حجر بن عدی» و همراهان او را کشت، عده ای از بزرگان کوفه نزد حسین(علیه السلام) آمده جریان را به حضرت خبر دادند و پخش این خبر موجی از نفرت در همه افراد باایمان برانگیخت.
چرا امام حسن(علیه السلام) صلح، امّا امام حسین(علیه السلام) قیام کرد؟ …
این مطلب نشان می دهد که در آن هنگام جنبش منظمی برضد حکومت اموی شکل می گرفت که مبلغین و عوامل مؤثر آن، همان پیروان اندک و صمیمی امام حسن(علیه السلام) بودند که حضرت با تدبیر هوشمندانه خویش جان آنان را از گزند قشون معاویه حفظ کرده بود. هدف این گروه این بود که با یادآوری جنایاتـی که
[شماره صفحه واقعی : 142]
1) از این جهت می توان گفت که پیمان صلح، برای معاویه حکم شمشیری دو دم را داشت که هر دو لبه اش به زیان وی بود! زیرا اگر او به مفاد صلح نامه عمل می کرد، هدف امام تا حدودی تأمین می شد و اگر آن را نقض می کرد، نتیجه آن ایجاد تنفر عمومی از حکومت اموی و جنبش و بیداری مردم برضد این حکومت بود، و این، مسأله ای بود که پیشوای دوم آن را از نظر دور نداشت.
2) ولی حسین بن علی(علیه السلام) آن ها را به پیروی از امام مجتبی(علیه السلام) توصیه می کرد ومی فرمود: اوضاع فعلی برای قیـام، مساعـد نیست و تا زمانی که معاویه زنده است، نهضت و قیام به ثمر نمی رسد.
در سـراسـر دوران حکومت معاویه موج می زد، روح قیام را در دل های مردم برانگیزند تا روز موعود فرا رسد!(1)
چرا امام حسن(علیه السلام) صلح،
امّا امام حسین(علیه السلام) قیام کرد؟
پیش از پاسخ به این سؤال باید توجه داشت که دو امام، هم صلح داشتند، و هم قیام. چنان که گذشت، امام مجتبی(علیه السلام) ابتدا در برابر لشگرکشی معاویه، بسیج نیرو کرد و تا مدائن و ساباط به سمت شام پیشروی کرد، اما اوضاع و شرایط نامساعد، او را به پذیرش صلح ناگزیر کرد.
امام حسین(علیه السلام) نیز که صلح برادرش امام حسن(علیه السلام) را پذیرفته بود، پس از شهادت برادر در مدت حکومت معاویه، از قیام خودداری کرد، و پس از مرگ معاویه، و سپری شدن مدت صلح، در برابر حکومت یزید، قیام کرد. بنابراین هر دو، به تناوب، هم صلح داشتند و هم قیام.
پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) با پیش بینی این حوادث، سال ها پیش درباره این دو فرزند عالی قدر خود فرموده بود: حسن و حسین دو پیشوای مسلمانان هستند خواه صلح کنند و خواه نبرد و جهاد.(2)
در بدو نظر ممکن است تصور شود که در این بیان پیامبر، صلح؛ مربوط به یکی از دو امام و جنگ مربوط دیگری است، اما با توجه به آن چه گفته شد، شاید تفسیر صحیح حدیث، همان باشد که در بالا گفته شد.
[شماره صفحه واقعی : 143]
بحث های پیشین، راز و رمز صلح امام مجتبی(علیه السلام) را روشن ساخت، ولی در این جا، جای یک سؤال باقی است و آن این است که چرا امام حسن(علیه السلام) صلح کرد ولی امام حسین(علیه السلام) قیام نمود؟ اگر صلح، کار درستی بود، چرا امام حسین(علیه السلام)با یزید صلح نکرد؟ و اگر قرار بر قیام بود، چرا امام حسن(علیه السلام) به حرکت نظامی ادامه نداد؟
پاسخ این سؤال را باید در اوضاع و شرایط متفاوت زمان این دو صلح و قیام، و نحوه رفتار و شخصیت معاویه و یزید جستوجو کرد. ذیلاً به گوشه هایی از تفاوت شیوه معاویه و یزید اشاره می کنیم:
معاویه در دوران زمام داری خود، با نقشه ها و سیاست های عوام فریبانه خود، همواره سعی می کرد به حکومت خود رنگ شرعی و اسلامی بدهد. او از این که افکـار عمومی، انحـراف وی را از خـط سیر صحیـح سیاست اسلامی بفهمـد، جلوگیری می کرد. گرچه معاویه عملاً اسلام را تحریف نموده و حکومت اشرافی اموی را جایگزین خلافت ساده و بی پیرایه اسلامی ساخته، و جامعه اسلامی را به یک جامعه غیر اسلامی تبدیل کرده بود، ولی با وجود این ها ظواهر اسلام را نسبتاً حفظ می کرد، مقررات اسلامی را ظاهراً اجرا می نمود، پرده ها را نمی درید و در دربارش، پاره ای از مقررات اسلامی مراعات می شد و نمی گذاشت رنگ اسلامیِ ظاهریِ جامعه، عوض شود. او به خوبی درک می کرد که چون به نام دین و خلافت اسلامی، بر مردم حکومت می کند، نباید علناً مرتکب کارهایی بشود که مردم آن را مبارزه با دین ـ همان دینی که وی به نام آن بر آنان فرمانروایی می کرد ـ تلقی نمایند، بلکه همیشه به اعمال خود رنگ دینی می داد تا با مقامی که داشت،
سازگار باشد و آن دسته از کارها را که توجیه و تفسیر آن طبق موازین دینی
[شماره صفحه واقعی : 144]
مقدور نبود، در خفا انجام می داد. از این رو عمق سیاست های شیطانی او را «خواص» درک می کردند. چنان که در زمان علی(علیه السلام) نیز با همین عوام فریبی ها در برابر آن حضرت ایستاد. فریب کاری های معاویه بیش تر در منطقه شام نمود داشت که همه کارها را به کمک شامیان انجام می داد (نمونه هایی از این سیاست های مزورانه او را در سیره امام حسین(علیه السلام) در بحث: دوران سلطه او در شام ملاحظه می فرمایید).
به علاوه، معاویـه در حل و فـصل امور و مقابله با مشکلات، سیاست فوق العاده ماهرانه ای داشت و مشکلات را به شیوه های مخصوصی حل می کرد که فرزندش یزید فاقد مهارت در به کارگیری آن ها بود، و همین دو موضوع، پیروزی قیام و تأثیر مثبت شهادت در زمان حکومت معاویه را مورد تردید قرار می داد، زیرا در این شرایط، افکار عمومی درباره قیام و انقلاب ضد اموی داوری صحیح نمی کرد و موج نفرت مردم نسبت به حکومت بنی امیه برانگیخته نمی شد، چون هنوز افکار عمومی به میزان انحراف معاویه از اسلام، آشنا نبود و به همین جهت، عناصر ناآگاه، جنگ حضرت مجتبی(علیه السلام) را با معاویه بیش تر یک اختلاف سیاسی و کشمکش بر سر قدرت و حکومت به شمار می آوردند، تا قیام حق در برابر باطل!
شـهادت در چنین شرائطی بـه پیشبرد مقاصد نهضت کمک نمی کرد، بلکه افکار عمومی درباره آن دستخوش اشتباه می گردید وحقیقت لوث می شد.
جوّ نامساعد
چنان که دیدیم، «فضا و جوّ سیاسی دوره معاویه فضای صریحی نبود که یک مصلح بتواند از یک راه مشخص، امر را فیصله دهد، و جامعه؛ با هوشیاری، جهت خویش را پیدا کند، بلکه جوی بود که هر مصلحی در آن جوّ می بایست مراقب عمل رهبران فساد باشد و در هر فرصت ـ باتوجه به امکانات خود و
[شماره صفحه واقعی : 145]
چگونگی اطرافیان خود و شکل مواجهه دشمن ـ عکس العملی مناسب نشان دهد، تا بدین گونه «حقیقت مغلوب» را بر «فریب غالب» پیروز گرداند. این؛ مشکل عمده روزگار امام حسن بود. در آن روزگار، آن چه به نام «شهادت» شناخته شده بود و تأثیری که بایـد، نداشت. در واقـع شهادت نیـز مانند بسیاری از پدیده ها، زمینه مساعدی می خواهد تا بتواند از صورت یک شهادت و اخلاص فردی در آید و شکل یک پدیده اجتماعی مؤثر به خود گیرد و خون شهید در رگ دیگر مردم، حیات بیافریند.
قرائن تاریخی نشان می دهند که اگر امام با سپاه سست عنصری که دور او را گرفته بودند ـ و قبلاً گذشت که چه کردند ـ برمی خاست و میان خود و معاویه شمشیر می نهاد، او را به زودی به عنوان یک شهید قهرمان، نمی کشتند، بلکه او را اسیرمی کردند! معاویه می خواست ننگی را که او و خاندانش از دست سربازان اسلام دیده بودند و روزی به دست سربازان سلحشور اسلام اسیر شده بودند، از طریق اسیرکردن یکی از بزرگان آل محمد(صلی الله علیه وآله)جبران کند. پس امام در صورت شکست خوردن، به صورت شهیدی قهرمان ـ آنسان که در عاشورا پیش آمد ـ کشته نمی شد، بلکه او به دست معاویه گرفتار می شد و سرانجام به گونه ای نامعلوم تلف می گشت، و این؛ یکی از زیان های بزرگ بود که در آن روز متوجه موضع حق می شد.
اگـر در جنگ با سپاه معاویـه، سپاه امـام مجتبی(علیه السلام) مغلـوب می شـد، معاویـه بـه سرزمین هـا و شهرهای اسلام می تاخـت و تا مـی توانست می کشت، و بهویژه شهرهای مکه و مدینه و کوفه و بصره و دیگر آبادی هایی که در قلمرو حکومت علـی بـن ابی طالب و امـام حسـن قـرار داشت. بدین گونه تعـداد کشته شـدگان ـ برخلاف واقعه عاشورا ـ محدود نمی ماند و از حساب می گذشت، این بود آن حفظ خونی که امام از آن یاد می کرد» .(1)
[شماره صفحه واقعی : 146]
1) حکیمی، محمد رضا، امام در عینیت جامعه، صفحات: 121 و 133 و 171.
شاید به همین دلایل و نیز به دلیل صحه گذاشتن حسین بن علی(علیه السلام) بر صلح امام حسن(علیه السلام) بود که ـ حسین بن علی(علیه السلام) پس از شهادت برادر بزرگوار خود، در مدت ده سال آخر حکومت معاویه یعنی تقریباً از سال 50 تا60 هجری قیام نکرد، بلکه در انتظار فرصت مناسب، روزشماری می نمود و به آماده ساختن افکار عمومی اکتفا میورزید، زیرا اگر در این زمان قیام می کرد، معلوم نبود بازتاب آن در جامعه اسلامی چگونه خواهد بود و در افکار عمومی چگونه انعکاس خواهد یافت؟
یزید، چهره منفور جامعه اسلامی
اما این مطلب در مورد یزید درست برعکس بود، زیرا (چنان که درزندگانی امام حسین(علیه السلام) گفته ایم) یزید نه تنها پختگی و تدبیر و سیاست پدر را نداشت، بلکه از رعایت ظواهر اسلام نیز که می خواست به نام آن بر مردم حکومت کند، فرسنگ ها دور بود.
یزید جوانی ناپخته، شهوت پرست، خودسر، و فاقد دوراندیشی و احتیاط بود. او فردی بی خرد، متهوّر، خوشگذران، عیاش، و دارای فکر سطحی بود.
یزید که پیش از رسیدن به حکومت اسیر هوس ها و پایبند تمایلات افراطی بود، بعد از رسیدن به حکومت نیز نتوانست حداقل مثل پدر ظواهر اسلام را حفظ کند، و خود را ولو به صورت ظاهر، فردی دیندار و با ایمان معرفی کند، بلکه در اثر خصلت بی پروایی و هوسبازی که داشت، علناً مقدسات اسلامی را زیر پا گذاشت و در راه ارضای شهوات خود از هیچ چیز فروگذاری نکرد. او علناً شراب می خورد و تظاهر به فساد و گناه می کرد.
یزید از لحاظ سیاسی آن قدر ناپخته بود که ماهیت اصلی حکومت بنی امیه را که دشمنی آشتی ناپذیر با اسلام و بازگشت به دوران جاهلیت و احیای رژیم اشرافی آن زمان بود، کاملاً به مردم نشان داد.
این پرده دری ها و بی بنـد و باری هـای یزیـد برای همه ثابت کرده بود که وی
[شماره صفحه واقعی : 147]
به کلی فاقد شایستگی و لیاقت برای احراز مقام خلافت و رهبری جامعه اسلامی است. بنابر این مزدوران حکومت بنی امیه نمی توانستند قیام حسین(علیه السلام) را در افکار عمومی متهم و آلوده سازند، زیرا مردم به چشم خود، رفتار یزید را، که کوچک ترین تناسبی با موازین دینی و تعالیم مذهبی نداشت، می دیدند. و همین رفتار یزید در افکار عمومی، مجوّز خوبی برای قیام، جهت واژگون ساختن چنین حکومتی به شمار می رفت. در چنین شرایطی مردم، قیام حسین بن علی(علیه السلام) را قیام فرزند پیامبر(صلی الله علیه وآله)برضد حکومت باطل به منظور حفظ اسلام تلقی می کردند، نه اختلاف سیاسی یا کشمکش بر سر تصاحب مقام و قدرت!
جنبش، نیرو می گیرد
نهضت الهام بخش …
علّت دیگر قیام حسین بن علی(علیه السلام) را باید در بیداری افکار عمومی و افزایش نفوذ دعوت شیعیان پس از صلح امام مجتبی(علیه السلام) جستوجو کرد، زیرا جنبشی که پس از امضای صلح، برضد حکومت اموی آغاز شده بود، روز به روز در حال گسترش و توسعه بود و بر دامنه نفوذ آن افزوده می شد.
سیاست معاویه نیز، دانسته یا ندانسته، موجب گسترش و نیرومندی این جنبش گردید، زیرا معاویه که پس از شهادت امام مجتبی(علیه السلام) میدان عمل را تا حـدودی بلامانع می دید، بیـش از پـیش عرصه را بر مردم خاصّه شیعیان و پیروان امیرمؤمنان(علیه السلام) تنگ گرفت و از هیچ گونه ظلم و ستم فروگذاری نکرد.
تجاوز مکرر معاویه به حقوق مسلمانان، حملات و شبیخون های پی درپی نظامیان خشن و ستم پیشه معاویه بـر مناطق مختلف اسلامی، کشتن و آزار مردم بی گناه، نقض پیمان صلح و بیعت گرفتن برای ولیعهدی یزید ـ برخلاف مفاد صریح صلح نامه ـ و بالاخره مسموم ساختن امام مجتبی(علیه السلام) مسائلی بود که وجهه عمومی حکومت بنی امیه را بیش از پیش لکه دار ساخت و موقعیت آن را تضعیف کرد. این حوادث موجب همبستگی و فشردگی هرچه بیش تر صفوف شیعیان و تقویت جبهه ضد اموی شد و به تدریج زمینه نهضت و قیام حسینی را فراهم ساخت.
[شماره صفحه واقعی : 148]
دکتر «طه حسین»، دانشمند و نویسنده معروف مصری، پس از بیان سختگیری های معاویه نسبت به شیعیان پس از پیمان صلح، می نویسد:
«در ده سال آخر حکومت معاویه، کار شیعیان بالا گرفت و دعوت آن ها در شرق کشور اسلامی و جنوب مناطق عربی فوق العاده انتشار یافت، به طوری که هنگام مرگ معاویه عـده بسیاری از مردم، مخصوصاً اهل عراق، لعن معاویه و محبت اهل بیت را جزئی از وظیفه دینی خود می دانستند».(1)
بدین ترتیب، جامعه اسلامی به قدر کافی چهره حقیقی حکومت اموی را شناخت، و طعم تلخ شکنجه های آن را چشید، و از انواع ظلم ها و تجاوزهای این حکومت به حقوق مسلمانان، آگاه شد و ماسکی که این حکومت در ابتدای زمام داری معاویه برچهره زده بود کنار رفته، مردم با قیافه اصلی آن آشنا گشتند. در نتیجه، با مرگ معاویه و رشد و آگاهی جامعه اسلامی، تمام عواملی که در زمان وی مانع تحقق یک قیام پیروزمند بود، برطرف شد و راه قیام برضد حکومت اموی کاملاً هموار گردید و در این هنگام بود که حسین بن علی(علیه السلام) ضربت قاطع را بر پیکـر حکومـت فاسـد بنی امیه وارد ساخـت و آن قیام بــزرگ و بی نظیر را پی ریزی نمود.
نهضت الهام بخش
قیام حسین بن علی(علیه السلام) تحول دامنه داری در جامعه اسلامی به وجود آورد، اوضاع را دگرگون ساخت و افکار عمومی را برضد حکومت بنی امیه شوراند و منشأ پیدایش نهضت ها و انقلاب های پی درپی و بزرگی مانند: قیام توّابین، نهضت اهل مدینه، قیام مختار ثقفی و نهضت زید بن علی بن حسین و چندین نهضت بزرگ دیگر گردید، در حالی که اگر همین انقلاب در زمان حضرت مجتبی(علیه السلام) و بهوسیله آن حضرت عملی می گردید، فاقد چنین ثمراتی بود.
[شماره صفحه واقعی : 149]
1) علی و فرزندانش، ترجمه محمد علی خلیلی، ص 298.
حسین بن علی(علیه السلام) در واقع دنباله برنامه برادر ارجمند خود را گرفت، زیرا حضرت مجتبی(علیه السلام) باکمال شهامت، خرده گیری های کوته فکران و عناصر افراطی را تحمل کرد و با امضای قرارداد صلح، که ناشی از شناخت واقعیت های زمان بود، به تدریج زمینه انقلاب را فراهم ساخت و افکار عمومی را آماده نمود و آن گاه که زمینه کاملاً آماده شد، حسین بن علی(علیه السلام) ابتکار عمل را در تهاجم به کانون فساد به دست گرفت.
گذشته از تفاوت هایی که دوره امام حسن(علیه السلام) با زمان امام حسین داشته است ـ و شرح آن گذشت ـ باید تفاوت اساسی میان یاران این دو امام را نیز در نظر گرفت.
در صفحات گذشته دیدیم که سپاه امام مجتبی(علیه السلام) با شنیدن یک شایعه، بهم ریختند و جمعی، سراپرده امام حسن را غارت کردند و حتی فرش زیر پای امام را ربودند!
دیدیم آنان که می خواستند در رکاب امام، با سپاه شام بجنگند و در این راه جان دهند، خود حادثه ساز شدند و امام را تنها گذاشتند. اکنون آنان را مقایسه کنید با یاران امام حسین(علیه السلام) که شب عاشورا می گفتند:
«به خدا سوگند اگر بدانیم که کشته می شویم، آن گاه ما را زنده می کنند، سپـس می کشند و خاکسترمان را بر باد می دهند، و این کار را هفتـاد بـار تکرار می کنند، از تو جدا نخواهیم شد تا این که در راه تو جان بسپاریم. یک کشته شدن که بیش نیست، و آن شهادت است و کرامت جاوید و سعادت ابدی».
آری با این گونه مردان، می توان شوری در تاریخ بشر درانداخت به نام «شهادت» و طنینی در گنبد افلاک درافکند به نام «عاشورا»، نه با کسانی که با آنان نه غلبه نصیب گردد، نه شهادت، بلکه آدمی را دست بسته تحویل دشمن دهند و آن چه برجای ماند، ذلت اسارت باشد و بس!
[شماره صفحه واقعی : 150]
این بود که امام حسن(علیه السلام) فقط سنگر مبارزه را تغییر داد، به عبارت دیگر: تغییر جای داد نه تغییرجهت، مانند کسی که در وسیله ای درحال حرکت نماز بخواند و روی بــه قبلـه داشته باشـد، ایـن نمـاز گزار با تغییر مرکوب، تغییر وضع و جای می دهد، نه تغییرجهت (روی به قبله بودن). قبله مردان حق همواره مبارزه با باطل بوده است، چه از میدان عاشورا، چه از درون کوچه ها و محله های کوفه و مسجد مدینه، چه از زندان بغداد و...
امام حسن(علیه السلام)، معاویه، بزرگ ترین مانع نشر حق و عدالت در آن روز گار را هدف گرفته بود، گاه از زاویه تجهیز سپاه و گاه از زاویه تدبیر قبول صلح.(1)
علامه مجاهد، مرحوم «سید شرف الدین عاملی»، در مقدمه ای که بر کتاب پرارج «صلح الحسن» تألیف دانشمند و محقق عالی قدر «شیخ راضی آل یاسین» نوشته، چنین می نگارد:
«...مهم ترین هـدف امـام حسـن(علیه السلام) آن بود که پرده از چهره این طاغیان بر دارد و آنان را آن طور که بودند، بشناساند، تا از عملی شدن نقشه هایی که برای از بین بردن رسالت جدش پیامبر(صلی الله علیه وآله)کشیده بودند، جلوگیری نماید، و این هدف امام، به طور کامل برآورده شد و ماسک از چهره کثیف امویان برافتاد و ماهیت پلید آنان آشکار گشت (وخدا را بر این نعمت سپاس).
از برکت این تدبیر امام حسـن(علیه السلام) بـود کـه برادرش سیدالشـهدا(علیه السلام) آن انقلاب بزرگ را که روشنگر حقیقت و عبرت بخش خردمندان بود، به وجود آورد.
این دو برادر، دو رویه یک رسالت بودند که وظیفه و کار هریک، در جای خود، و در اوضاع و احوال خاص خود از نظر ایفای رسالت و تحمل مشکلات، و نیز از نظر فداکاری و از خودگذشتگی، درست
[شماره صفحه واقعی : 151]
1) حکیمی، همان کتاب، ص 129ـ 130.
معادل و هموزن دیگری بود.
حسن(علیه السلام) از بذل جان خود دریغ نداشت، و حسین(علیه السلام) در راه خدا جانبازتر از حسن(علیه السلام) نبود. چیزی که هست، حسن(علیه السلام)، جان خود را دریک جهاد خاموش و آرام فدا کرد و چون وقت شکستن سکوت رسید، شهادت کربلا واقع شد؛ شهادتی که پیش از آن که حسینی باشد، حسنی بود!
از نظر خردمندان صاحب نظر، واقعیت فداکاری در روز «ساباط» از روز «عاشورا» ریشه دارتر بود، زیرا امام حسن(علیه السلام) آن روز در صحنه فداکاری، نقش یک قهرمان شکیبا و پایدار را در چهره یک شکست خورده از پای درآمده ایفا کرد.
از این جاست که شهادت عاشورا در مرتبه اول حسنی بود و در مرتبه دوم حسینی، زیرا این حسن بود که در واقع شالوده نهضت عاشورا را ریخته و آن را به ثمر رساند.
پیروزی خونین امام حسن متوقف بود بر این که حقیقت را با صبر وحکمت خویش روشن کند و در پرتو این روشنی بود که امام حسین(علیه السلام) توانست به آن پیروزی پرشکوه و نمایان دست یابد.
گویی امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)(به منظور روشن کردن ماهیت ضد اسلامی حکومت اموی و بیدار کردن مردم از غفلت) برسر یک برنامه متفقـاً تصمیم گرفتـه بودند که هر یک نقشی ایفاء کنند، منتها نقش امـام حسـن(علیه السلام)، نقش صبر و پایداری حکیمانه باشد و نقش امام حسین(علیه السلام)، نقش انقلاب و قیام مردانه، تا از این دو نقش، یک تاکتیک کامل در راه هدف واحد، به وجود آید.
از این جا بود که پس از واقعه ساباط و کربلا، مردم بیدار شدند و شروع کردند به فکر کردن در مسائل و حوادث، و پی به ماهیت پلید بنی امیه بردند...»(1)
[شماره صفحه واقعی : 152]
1) آل یاسین، شیخ راضی، صلح امام حسن پرشکوه ترین نرمش قهرمانانه تاریخ ، ترجمه سید علی خامنه ای، ص 20ـ21.
با توجه به این حقایق، می توان گفت که اگر حسین بن علی(علیه السلام) در شرایط تاریخی برادر گرامی خود امام حسن قرار می گرفت، همان کار را می کرد که امام حسـن(علیه السلام)کرد، و اگر امـام حسن(علیه السلام) در زمان حسین بن علی(علیه السلام)بود، برنامه او را در پیش می گرفت، زیرا این دو امام بزرگ، هرکدام با توجه به اوضاع و شرایط خاص زمان خود، رسالت تاریخی خویش را انجام دادند.
این بخش را بامقاله یکی از نویسندگان که در یکی از مجلات تهران(1)زیر عنوان «صلح یا صلاح..؟» چاپ شده بود، ـ به خاطر نکات جالبی که دارد ـ به پایان می رسانیم:
صلح حسن (علیه السلام) یا به عبارتی متارکه و آتش بس وی با معاویه را شاید بتوان یکی از دشوارترین مراحل سیر امامت در دنیای اسلام نامید. این انقلابی ترین نرمش تاریخ، و تحمل رنج طاقت فرسای آن، که هیچ کس جز پسر علی (علیه السلام)، آن هم توسط درک عالی ترین درجات ایمان قادر به انجامش نبوده و نخواهد بود، همواره بحث انگیز و سئوال آفرین بوده است، و متأسفانه غرضورزان به قلم غرض، و جاهلان به دیده جهل، این شگرد ایمانی را در پرده تحریف و ابهام پیچیده اند.
امامان همگی، مظهر تقوی و روش هستند، تقوی در همگی شان مشترک، و روش در تمامی شان متفاوت است.
روش علی(علیه السلام) در دو مرحله: سکوت و خروش، راهگشای امت می گردد. شیوه حسن (علیه السلام)درمرحله اولِ روش پدر، و راه حسین (علیه السلام) در مرحله دومِ آن شکل می گیرد. علی (علیه السلام) بی سکوت، خـروش و شهادتی هشدار دهنده و حیات بخش نمی داشت، فریاد و جانفشانی حسین (علیه السلام)نیز بدون صلـح بـرادر، این چنیـن در تاریخ به ثبت نمی رسید.
[شماره صفحه واقعی : 153]
1) مجله «زن روز» در عهد طاغوت، بدون ذکر نام نویسنده مقاله.
آنان که حسن (علیه السلام) را به عافیت اندیشی متهم کرده اند، و آنان هم که تحت تأثیر شور و احساس، آرزو کرده اند که «ای کاش او نیز شهادت را برمی گزید و از ساباط (نام مکان صلح، نام روز صلح، همان صلح انقلابی و تاریخ ساز حسن(علیه السلام)، و بـه عبارتی دیگـر: روز عاشـورای حـسن (علیه السلام)) عاشـورای دیگـر، و از کوفـه، کربلای دیگر می ساخت، هر دو در اشتباهند.
گزینش مؤثرترین شیوه مبارزه
چه بسا تحمل شهادت برای حسن آسان تر بود، اما او نیز مانند سایر امامان باید تنها بـه فکر نجـات اسلام و مسلمین، و برگزیدن مؤثرترین شیوه و مشی مبارزه، می بود. با کمی تفحص می یابیم که در دوران حسن هیچ روش دیگری جز صلح، آن هم بـه هـدفِ مانـدن برای پر پیام تر رفتن، و زنده بودن برای بهتر مردن، به کار نمی آمد. اگر حسن در آن تنهایـی و بـی یاوری، ماننـد برادر قیام مسلحانه می کرد و شهید می شد، امامت تداوم نمی یافت.
شاید اگر او هم مانند برادر حتی هفتاد و دو یار صدیق و جانباز می داشت، بـه آن خروش دسـت می زد، اما وقتی دشمن آن گونه اطراف او را از یـاور تهی می کند که حتی همسرش را برای مسموم کردنش، تحت فرمان می گیرد و امرای سپاهش را برای «کت بسته» تحویل دادن او به معاویه، به معامله وا می دارد، و در نهایت، فرمانده سپاهی را که برای قیام باید از او کمک بگیرد، برضدّش به طغیان می کشاند، چه راهی جز صلح پیش پایش می ماند؟
تنها کسی که می توانست به آن اعتماد کند، همان حسینی بود که فردای پرپیام عاشورا، منتظرش نشسته بود. بی انصافی است اگر اذعان نکنیم که شهادت کربلا پیش از آن که حسینی باشد، حسنی است و چهره حسن را در روزی که در صحنه فداکاری با نقشی از یک قهرمان نستوه و پایدار، و در چهره مظلومانه شخص از پا ننشسته مغلوب، صلح تحمیلی را، تحمل می کند، با بیداری ننگریم.
[شماره صفحه واقعی : 154]
بی تردید، اگر معاهده حسن با معاویه نبود و محک آزمون در شکستن مفاد آن، بهوسیله همیـن صلـح بـه مردم داده نمی شد، قیـام حسین نیـز به وقـوع نمی پیوست. اگر شرط حسن با معاویه که او را از تعیین جانشین محروم می ساخت برقرار نمی شد، تا معاویه آن را با انتصاب یزید بشکند، نه حسین دستاویز مشهودی برای قیام می داشت، و نه پیروانش دلیل واضحی برای استدلال(1)...
ساباط و عاشورا؛ افشاگر جاهلیت پلید امویان
امت آن روز، خود وقتی بر مسیر دو حادثه «ساباط» و «عاشورا» نظر افکند، جاهلیت زشت و پلید امویان را بهوضوح احساس کرد. دید که حسن(علیه السلام)مسالمت را پذیرفت، ولی باز معاویه به هیچ یک از پنج شرط توافق شده پایبند نبوده و میثاق ها را شکست. نه در دوران حکومت، براساس کتاب خدا و سنت پیامبر خدا، عمل کرد؛ نه پس از خود، زمام امر را به شورا و یا صاحب واقعی آن سپرد؛ نه دشنام و ناسزا به علی را متوقّف کرد و تقدس منبر را از این بدعت ننگین مصون داشت؛ نه خراج تعهد کرده را پرداخت؛ و نه مسلمانان متعهد و یاران علی را از آسیب حملات ناجوانمردانه اش برکنار داشت... و سرانجام نیز امام حسن را مسموم کرد.
بزرگ ترین تجسم خواستن و نتوانستن!
به برکت قیام ساکت حسن، و قیام فریادگونه حسین، نقطه های پوشیده، شفاف شدند و فکرهای نهان، عیان گشتند. این بغض اسلام بود که در حسن نهفت و نهفت...، و در حسین به فریاد شکست و شالوده امامت بود که در خون جگر حسن نطفه بست و در خون پیکر حسین به بلوغ رسید.
حسن، بزرگ ترین تجسم خواستن و نتوانستن بود. سربازی که در جنگ ها،
[شماره صفحه واقعی : 155]
1) البته این بخش را نباید مسلم تلقی کرد ـ مؤلف.
یکه تازیش حیرت ها می آفرید، و خلفی که در مکتب رشادت تا شهادت پدر، از ارث و آموزش بهره برده بود، آن جا که رسالت را در میدان امامت، تنها در صلح ممکن دید، چه بزرگوارانه و پرشکیب، آن را پذیرفت، که تحمل کرد. این؛ زیبایی روش حسن بود نه کیفیتی دیگر، که سکوت و صلح را تنها برلبه شمشیرش نشاند، و راه های دیگر اسلام را درحصار پناه مصون داشت. زبان برنده و خطبه های کوبنده و کلام توفنده اش سکوت شمشیر را به کمال جبران کردند، و مستعدترین زمینه ها را برای قیام خونیـن برادر فراهـم ساختند تا بدانجا کـه معاویه از سخن گفتنش می هراسید و رندان مزدور را بر آن می داشت تا رشته کلام را از این صاحب برحقش، به سرقت برده و حتی الامکان به وی اجازه صحبت در مجامع را ندهند.
جهاد در وسیع ترین میدان ها
او بزرگ ترین قدم اصلاحی را برداشت و در هنگامه ای که فتنه و سلاح، حاکم بود، درهای مکتب اخلاق، محبت و اصلاح را گشود، و مانند مصلحی که جز به صلاح نمی اندیشد، نام را به رضای خدا فروخت. او صلح را در ابتدای راه برنگزید، بلکه در انتهای آن، و پس از شکست در همه جبهه های جهاد، گردن نهاد. جهاد دردناک او در وسیع ترین میدان ها و گسترده ترین ابعاد صورت گرفت. در جبهه مبارزه با دشمن، هم لشگر و هم سنگر را به آزمون گذاشت، و هم مقابله با فتنه ها و نیرنگ ها را. در جهاد با اصحاب منافق، از نیروی اصلاح و ارشاد کمک گرفت و در جهاد با نفس، از مهار خشم و تحمل صلحی تحمیلی...
با نظری حتی اجمالی بر جهادهای این مظلوم خاموش، هر اعتراضی اعتذار می شود و هر ایرادی ستایش...
مسمومیت و شهادت امام مجتبی(علیه السلام)با دسیسه معاویه …
[شماره صفحه واقعی : 156]
معاویه که از سال چهلم هجرت، تمام کشور اسلامی را تحت حکومت خود درآورد، کم کم به این فکر افتاد که پسرش یزید را ولیعهد قرار دهد و به این منظور، در حیات خود از مردم برای جانشینی وی بیعت بگیرد.
اما وجود امام حسن(علیه السلام) مانع بزرگی در این راه بود. معاویه به روشنی درمی یافت که وجود امام مجتبی(علیه السلام) و پیمان صلح بین ایشان، طرح ولیعهدی یزید را با مانع بزرگی رو به رو می سازد، زیرا در متن پیمان صلح، تصریح شده بود که معاویه تا زنده است حکومت می کند و حق تعیین جانشین را ندارد، و پس از مرگ وی، خلافت به حسن بن علی(علیهما السلام) منتقل می شود. ابن عبدالبرّ (دانشمند و رجال نویس نامدار جهان تسنن) می نویسد: در این امر در میان دانشمندان اختلاف نیست که حسن بن علی(علیهما السلام)خلافت را فقط در مدت حیات معاویه به وی واگذار نمود و شرط کرد که پس از معاویه، خلافت از آنِ او باشد و صلح نامه بر این اساس منعقد شد.(1)
از این رو معاویه درصدد برآمد امام حسن(علیه السلام) را به نحوی از میان بردارد. او در این راه به شیوه ناجوانمردانه متوسل شد و «جَعْده» همسر امام مجتبی(علیه السلام)دختر اشعث بن قیس کِندی را تطمیع کرد تا آن حضرت را مسموم سازد. او صد هزار درهم برای جعده فرستاد و به او پیام داد که اگر حسن بن علی را با زهر مسموم ساخته به قتل برساند، او را به همسری فرزندش یزید درمی آورد. جعده گول وعده معاویه را خورد و دست به جنایت بزرگی آلود و همسر گرامی و مهربان خود را مسموم کرده و حضرت در اثر مسمومیت شدید، به شهادت رسید.(2)
[شماره صفحه واقعی : 157]
1) الإستیعاب فی معرفة الأصحاب (در حاشیه الاصابه)، ج1، ص 373.
2) این قضیه را با اندکی اختلاف، مورخان یاد شده در زیر در آثار و تألیفات خود آورده اند: شیخ مفید، الإرشاد، ص192؛ محمد بن جریر طبری، دلائل الإمامة، ص 61؛ مسعودی، مروج الذهب، ج3، ص5؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 31، 47، 48؛ سیوطی، تاریخ الخلفا، ص 192. برخی نوشته اند که معاویه صد هزار درهم را داد ولی به وعده ازدواج وفا نکرد.
دانشمند مشهور اهل سنت، شیخ محمد صبان در این باره می نویسد:
عده زیادی از دانشمندان متقدم و متأخر، عقیده دارند که حسن بن علی بهوسیله زهر مسموم و شهید شد.(1)
هنگامی که معاویه در شام گزارش شهادت امام را دریافت کرد، اظهار شادمانی کرد(2)زیرا بزرگ ترین مانع را از سر راه برداشته بود. از آن زمان به بعد بود که معاویه زمزمه ولیعهدی یزید را آشکار کرد .
ابن عبدالبرّ در این باره می نویسد:
معاویه در زمان حیات حسن(علیه السلام) قصد بیعت گرفتن برای یزید را داشت و اشاره هایی به آن می کرد، ولی پس از مرگ حسن(علیه السلام) آن را آشکار کرد و تصمیم جدی برای آن گرفت.(3)
معاویه غیر از امام حسن(علیه السلام) چند تن دیگر از شخصیت های مشهور آن زمان را نیز که هر کدام به نوعی مخالف ولیعهدی یزید، یا رقیب او بودند ـ اما نه در حد و جایگاه امام حسن(علیه السلام) ـ یا با تطمیع یا تهدید، وادار به سکوت کرد جز حسین بن علی(علیهما السلام) و یا همچون امام حسن(علیه السلام) با دسیسه به قتل رساند که سعد بن ابیوقاص (صحابی پیامبر و از اعضای شورای شش نفره خلافت که عمر پیش از مرگش آن را ترتیب داده بود) و عبدالرحمان بن خالد بن ولید بن مغیره مخزومی قرشی از جمله آن ها بودند.
ابوالفرج اصفهانی می نویسد:
چون معاویه خواست از مردم برای پسرش یزید بیعت بگیرد، هیچ چیز برای او گران تر از حسن بن علی و سعد بن ابیوقاص نبود، از این رو با نیرنگ، سمی به آن دو خوراند و آن دو در اثر آن درگذشتند (مقاتل الطالبیین، ص 73).
همچنین معاویه به علت تمایل مردم شام به ولیعهدی عبدالرحمان بن خالد بن ولید، او را بهوسیله طبیب یهودی دربار خود مسموم کرد و کشت! (ابن عبدالبرّ، الاستیعاب، ج1، ص 376).
[شماره صفحه واقعی : 158]
موانع قیام در عصر معاویه
مبارزات امام(علیه السلام) با معاویه
ماهیّت و عوامل قیام عاشورا
حضرت زینب(علیها السلام) در کاخ پسر زیاد
خطبه امام سجّاد(علیه السلام) در مسجد شام
نتایج و پیامدهای قیام عاشورا
[شماره صفحه واقعی : 159]
[شماره صفحه واقعی : 160]
سومین امام معصوم، در سوم (یا چهارم) شعبان سال چهارم هجری در شهر مدینه دیده به جهان گشود. او دومین ثمره پیوند فرخنده علی(علیه السلام) و حضرت فاطمه دختر پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) بود.
حسین بن علی(علیه السلام) در دوران عمر خود به شجاعت و آزادگی و ایستادگی در برابر ظلم و ستم شهرت داشت.(1)
مراحل زندگی حسین بن علی(علیه السلام)
اوضاع سیاسی و اجتماعی دوران امامت امام حسین(علیه السلام) …
حسین بن علی(علیه السلام) مدت شش سال از دوران کودکی خود را در زمان جدّ بزرگوار خود سپری کرد و پس از رحلت آن حضرت، مدت سی سال در کنار پدرش امیرمؤمنان(علیه السلام) زندگی کرد و در حوادث مهم دوران خلافت ایشان به صورت فعال شرکت داشت. پس از شهادت امیرمؤمنان(علیه السلام) (در سال 40 هجری) مــدت ده سـال در صحنــه سـیاسی و اجتماعـی در کنـار برادر بـزرگ خـود حسـن بن علی(علیه السلام) قرار داشت و پس از شهادت امام حسن(علیه السلام) (در سال 50 هجری) به مدت ده سال، در اوج قدرت معاویة بن ابی سفیان، بارها با وی پنجه درافکند و پس از مرگ وی نیز در برابر حکومت پسرش یزید قیام کرد و در محرم سال 61 هجری در سرزمین کربلا به شهادت رسید.
[شماره صفحه واقعی : 161]
1) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج3، ص 249.
آخرین بخش زندگی امام حسین، یعنی دوران امامت آن حضرت، مهم ترین بخش زندگی او به شمار می رود و در این کتاب، بیش تر پیرامون همین بخش سخن خواهیم گفت.
مبارزات حسین بن علی(علیه السلام)
در دوران قبل از امامت
حسین بن علی(علیه السلام) از دوران نوجوانی که شاهد انحراف دستگاه حکومت اسلامی از مسیر اصلی خود بود، از موضع گیری های سیاسی پدر خود پیروی و حمایت می کرد؛ چنان که در زمان خلافت عمر بن خطاب، روزی وارد مسجد شد و دید عمر بر فراز منبر نشسته است، با دیدن این صحنه، بالای منبر رفت و به عمر گفت: از منبر پدرم پایین بیا وبالای منبر پدرت برو!
عمر که قافیه را باخته بود، گفت: پدرم منبر نداشت! آن گاه او را در کنار خود نشانید، و پس از آن که از منبر پایین آمد، او را به منزل خود برد و پرسید: این سخن را چه کسی به تو یاد داده است؟ او پاسخ داد: هیچ کـس!(1)
در جبهه های نبرد با ناکثین و قاسطین
حسین بن علی(علیه السلام) در دوران خلافت پدرش، امیرمؤمنان(علیه السلام)، در صحنه های سیاسی و نظامی در کنار آن حضرت قرار داشت. او در هرسه جنگی که در این دوران برای پدر ارجمندش پیش آمد، شرکت فعال داشت. (2)
در جنگ جمل فرماندهی جناح چپ سپاه امیرمؤمنان(علیه السلام) به عهده وی بود(3)و
[شماره صفحه واقعی : 162]
در جنگ صفین، چه از راه سخنرانی های پرشور و تشویق یاران علی(علیه السلام) جهت شرکت در جنگ، و چه از رهگذر پیکار با قاسطین، نقشی فعال داشت(1)در جریان حکمیت نیز یکی از شهود این ماجرا از طرف علی(علیه السلام) بود.(2)
حسین بن علی(علیه السلام) پس از شهادت علی(علیه السلام) در کنار برادر خویش، رهبر و پیشوای وقت، حسن بن علی(علیه السلام)قرار گرفت، و هنگام حرکت نیروهای امام مجتبی(علیه السلام) به سمت شام، همراه آن حضرت در صحنه نظامی و پیشروی به سوی سپاه شام حضور داشت، و هنگامی که معاویه به امام حسن(علیه السلام) پیشنهاد صلح کرد، امام حسن، او و عبدالله بن جعفر را فراخواند و درباره این پیشنهاد، با آن دو به گفتوگو پرداخت.(3)و بالاخره پس از متارکه جنگ و انعقاد پیمان صلح، همراه برادرش به شهر مدینه بازگشت و همان جا اقامت گزید .(4)
اوضاع سیاسی و اجتماعی
دوران امامت امام حسین(علیه السلام)
در زمان امام حسین(علیه السلام) انحراف از اصول و موازین اسلام، که از «سقیفه» شروع شده و در زمان عثمان گسترش یافته بود، به اوج خود رسیده بود. در آن زمان معاویه که سال ها از سوی خلیفه دوم و سوم به عنوان استاندار، در منطقه شام حکومت کرده و موقعیت خود را کاملاً تثبیت کرده بود، به نام خلیفه مسلمین سـرنوشت و مقـدرات کشور اسلامی را در دست گرفتـه، حزب ضـد اسلامی اموی را بر امت اسلام مسلط ساخته بـود و به کمک عمّال ستمگر و یغماگر خود
[شماره صفحه واقعی : 163]
مانند: زیادبن ابیه، عمروبن عاص، سَمُرَة بن جُنْدُب و... حکومت سلطنتی استبدادی تشکیل داده، چهره اسلام را وارونه ساخته بود.
معاویه از یک سو، سیاست فشار سیاسی و اقتصادی را در مورد مسلمانان آزاده و راستین اعمال می کرد و با کشتار و قتل و شکنجه و آزار، و تحمیل فقر و گرسنگی بر آنان، از هرگونـه اعتراض و جنبش و مخالفت جلوگیری می کرد، و از سوی دیگر، با احیـای تبعیض های نژادی و رقابت های قبیله ای در میان قبائل، آنان را به جان هم می انداخت و از این رهگذر نیروهای آنان را تضعیف می کرد تا خطری از ناحیه آنان متوجه حکومت وی نگردد، و از سوی سوم، به کمک عوامل مزدور خود با جعل حدیث و تفسیر و تأویل آیات قرآن به نفع خود، افکار عمومی را تخدیر کرده، و به حکومت خودش وجهه مشروع و مقبول می بخشید.
این سیاست ضد اسلامی، بـه اضافـه عوامـل دیگری همچون ترویج فرقـه های باطل نظیر: جَبْریّه و مُرْجِئَه که از نظر عقیدتـی با سیاست معاویه همسو بودند، آثار شوم و مرگ باری در جامعه به وجود آورده و سکوت تلخ و ذلّت باری را بر جامعه حکم فرما ساخته بود.
در اثر این سیاست شوم، شخصیت جامعه اسلامی مسخ و ارزش ها دگرگون شده بود، به طوری که مسلمانان، با آن که می دانستند اسلام هیچوقت اجازه نمی دهـد آنان مطیع زمام داران بیـدادگری باشـند که به نام دین بر آن ها حکومت می کنند، با این حال بر اثر ضعف و ترس و ناآگاهی، از زمام داران ستمگر پشتیبانی می کردند. در اثر این سیاست، مسلمانان، بر خلاف منطق قرآن و تعالیم پیامبر(صلی الله علیه وآله)، تبدیل به افرادی ترسو، سازشکار، و ظاهرساز گشته بودند.
موانع قیام در عصر معاویه …
تاریخ این دوره از زندگی مسلمانان، پر از شواهدی است که نشان می دهد این دگرگونی و انحراف فراگیر شده، جامعه اسلامی را با خود همرنگ ساخته بود.
[شماره صفحه واقعی : 164]
اگر عکس العملی را که مسلمانان در برابر سیاست عثمان و عمّال وی از خود نشان دادند، با روشی که در برابر سیاست معاویه در پیش گرفتند مقایسه کنیم، آثار شوم این سیاست شیطانی را در جامعه اسلامی به وضوح مشاهده می کنیم، زیرا مسلمانان در برابر سیاست عثمان با یک قیام عمومی، عکس العمل نشان دادند؛ قیامی که بزرگ ترین شهرهای اسلامی یعنی مدینه، مکه، کوفه، بصره، مصر و سایر شهرها و روستاها در آن شرکت داشتند، ولی باتوجه به این که در زمان معاویه ظلم به مراتب بیش تر، میزان قتل و تهدید زیادتر و گسترده تر، و محرومیت مسلمانان از حقـوق و ثروت و در آمد خود آشکارتر بـود، با این حـال چنین عکس العمل دسته جمعی در برابر رفتار ضد اسلامی معاویه دیده نمی شد، بلکه مردم کورکورانه در برابر معاویه مطیع و خاضع بودند. بلی گاه گاه اعتراض های پراکنده ای مثل مخالفت «حُجْـر بـن عَـدِیّ» و «عَمـرو بـن حَمِـق خُزاعـی» و امثال آن ها صورت می گرفت که نشان می داد جامعه در زیر فشار ستم معاویه دست و پا می زند، ولی این مخالفت های پراکنده، آنچنان که لازم بود، به نتیجه نمی رسید و به صورت یک جنبش عملی و عمومی در نمی آمد، بلکه شعله آن به سرعت خاموش می گشت، زیرا حکومت وقت، سران جنبش را می کشت و انقلاب را در نطفه خفه می کرد و جامعه هیچ تکانی نمی خورد.(1)
ولی با وجود چنین وضع اسفناک و انفجارآمیزی که در زمان تسلط معاویه حکم فرما بود، بنابر ملاحظات فراوان، قیام و انقلاب مسلحانه در آن زمان نه مقدور بود و نه مفید. دوعامل زیر را می توان مهم ترین موانع قیام و انقلاب امام حسین(علیه السلام)در زمان حکومت معاویه شمرد:
[شماره صفحه واقعی : 165]
1) جهـت اطلاع بیش تر در این زمینه ر. ک : ارزیابی انقلاب حسین(علیه السلام)، تألیف محمد مهدی شمس الدین، ترجمه مهدی پیشوائی.
اگر حسین بن علی(علیه السلام) در زمان معاویه قیام می کرد، معاویه می توانست از پیمان صلحی که با امام حسن(علیه السلام) بسته و مورد تأیید حسین بن علی(علیه السلام) نیز قرار داشت، به منظور متهم ساختن حسین بن علی(علیه السلام) بهره برداری کند، زیرا همه مردم می دانستند که امام حسن و امام حسین متعهد شده اند تا زمانی که معاویه زنده است سکوت کرده به حکومت او گردن نهند، حال اگر حسین(علیه السلام) برضد معاویه قیام می کرد، امکان داشت معاویه اورا شخصی فرصت طلب و پیمان شکن قلمداد کند.
البته می دانیم که امام حسین(علیه السلام) پیمان و معاهده خود را با معاویه، پیمانی لازم الوفاء نمی دانست، زیرا این پیمان از روی آزادی و میل و اختیار صورت نگرفته بود، بلکه پیمانی بود که تحت فشار و اجبار، و در شرایطی صورت گرفته بود که بحث و گفتوگو فایده ای نداشت، به علاوه خود معاویه آن را نقض کرده و محترم نشمرده بود و خود را به رعایت آن ملزم نمی دانست، بنابراین چنین عهد و پیمانی، اگرهم در اصل صحیح و معتبر بود، حسین بن علی(علیه السلام) مقید به آن نبود، زیرا خود معاویه آن را زیر پا گذاشته و در نقض آن از هیچ کوششی فروگذاری نکرده بود، اما در هر حال معاهده صلح، می توانست دستاویز تبلیغاتی معاویه در برابر قیام احتمالی حسین(علیه السلام)قرار گیرد.
از طرف دیگر، باید دید در برابر قیام احتمالی او اجتماع چگونه قضاوت می کرد؟
پیداست اجتماع زمان امام حسین(علیه السلام) چنان که گذشت اجتماعی بود که حال قیام و انقلاب نداشت و شمشیر جهاد به آب عافیت شسته بود. طبعاً چنین اجتماعی عافیت طلبی خود را چنین توجیه می کرد که حسین(علیه السلام)بامعاویه پیمان بسته است و باید به آن وفا کند.
بنابراین اگر امام حسین(علیه السلام) درزمان معاویه قیام مسلحانه می کرد، معاویه می توانست آن را به عنوان یک شورش غیرموجه وبرخلاف مواد پیمان صلح
[شماره صفحه واقعی : 166]
بین طرفین معرفی کند و چون جامعه آن روز ـ چنان که گفتیم ـ جامعه ای بود که حال قیام و انقلاب نداشت، طبعاً منطق معاویه را تأییدمی کرد.
قیام امام حسین(علیه السلام) در زمان یزید، چنان پرشور و مهیّج بود که خاطره آن در دل های مردم جاوید مانده است و چنان که مشاهده می کنیم پس از قرون متمادی، هنوز هم مردم، قهرمانان کربلا را برای خود نمونه و سرمشق قرار می دهند و در ابراز قهرمانی و فداکاری از آن ها الهام می گیرند، ولی به گمان قوی اگر امام حسین(علیه السلام) در زمان معاویه قیـام می کرد، قیـام او دارای چنین شور و حماسه ای نمی شد. راز این مطلب را باید در نفوذ و شیطنت و بازیگری معاویه، و روش خاص او در حل و فصل مشکلات جستوجو کرد.
گرچه معاویه عملاً اسلام را تحریف کرده، حکومت اشرافی اموی را جایگزین خلافت ساده و بی پیرایه اسلامی ساخته، و جامعه اسلامی را به یک جامعه غیر اسلامی تبدیل کرده بود، اما او این مطلب را به خوبی درک می کرد که چون به نام دین و خلافت اسلامـی حکومـت می کند، نبایـد مرتکب کارهایی بشود که مردم آن را مبارزه با دین ـ همان دینی که به نام آن حکومت می کند ـ تلقی نمایند، بلکه او لازم می دید همیشه به اعمال خود، رنگ دینی بدهد تا اعمال وی با مقامی که دارد، سازگار باشد، و آن دسته از کارهایی را که مشروع جلوه دادن آن ها مقدور نیست، در خفا انجام دهد.
پاره ای از اسناد و شواهد تاریخی نشان می دهد که معاویه فردی بی دین بوده و بـه هیـچ چیز اعتقاد نداشته است؛ به طوری که «مغیرة بن شعبه» معلوم الحال و بی بند و بار، از سخنانی که در بعضی از مجالس خصوصی معاویه، از خود وی شنیده بود، اظهار تأسف و اندوه کرده می گفت: «معاویه خبیث ترین افراد مردم است».(1)
[شماره صفحه واقعی : 167]
1) درباره انگیزه سخنان مغیره در صفحات آینده توضیح خواهیم داد.
ولی با وجود این ها، همین روش معاویه در تظاهر به برخی از ظواهر دینی، درک ماهیّت او را برای عامّه مردم مشکل ساخته بود.
معاویه برای آن که به منصب و مقام خود، رنگ مذهبی بدهد، از اوضاع و شرایط به خوبی بهره برداری می کرد. او از یک طـرف خونخواهی عثمـان را عنوان می ساخت و از طرف دیگر پس از جریان حکمیت و همچنین به واسطه صلح با امام حسن(علیه السلام) و بیعت مردم با وی، خود را در افکار عمومی شایسته خلافت قلمداد می کرد.
بنابراین اگر امام حسین(علیه السلام) در زمان او قیامی مسلّحانه به راه می افکند، وی به سهولت می توانست آن را در افکار عمومی یک اختلاف سیاسی و کشمکش برسر قدرت و حکومت معرفی کند، نه قیام حق در برابر باطل!
اما هیچ یک از این موانع باعث نمی شد که امام حسین(علیه السلام) در برابر بدعت ها و بیدادگری های بی شمار معاویه سکوت کند، بلکه او در آن شرایط پرخفقان که کسی جرأت اعتراض نداشت، تا آن جا که در توان داشت، در برابر مظالم معاویه به مبارزه و مخالفت برخاست. در این جا سه مورد از مبارزات امام حسین(علیه السلام) با حکومت معاویه را به عنوان نمونه مورد بررسی قرار می دهیم:
1 . سخنرانی ها و نامه های اعتراض آمیز
در دوران ده ساله امامت امام حسین(علیه السلام)، که آن حضرت در صحنه سیاسی با معاویه رو به رو بود، نامه های متعددی بین او و معاویه رد و بدل شده است که نشانه موضع گیری سخت و انقلابی امام حسین(علیه السلام) در برابر معاویه است. امام به دنبال هر جنایت و اقدام ضد اسلامی معاویه او را به شدت مورد انتقاد و اعتراض قرار می داد. یکی از مهم ترین این موارد، موضوع ولیعهدی یزید بود.
[شماره صفحه واقعی : 168]
معاویه به دنبال فعالیت های دامنه دار خود به منظور تثبیت ولیعهدی یزید، سفری به مدینه کرد تا از مردم مدینه، بهویژه شخصیت های بزرگ این شهر که در رأس آنان امام حسین(علیه السلام) قرار داشت، بیعت بگیرد. او پس از ورود به این شهر، با «حسین بن علی(علیه السلام)» و «عبدالله بن عباس» دیدار کرد و طی سخنانی موضوع ولیعهدی یزید را پیش کشیده و کوشش کرد که موافقت آنان را با این موضوع جلب کند. حسین بن علی(علیه السلام)در پاسخ سخنان وی با ذکر مقدمه ای چنین گفت:
...تو در برتری و فـضیلتی که برای خود قائلی، دچار لغزش و افراط شده ای و بـا تصاحب اموال عمومی مرتکب ظلم و اجحاف گشته ای. تو از پس دادن امـوال مردم به صاحبانش خودداری و بخل ورزیدی و آن قدر آزادانه به تاخت و تاز پرداختی که از حد خود تجاوز نمودی و چون حقوق حقداران را به آنان نپرداختی، شیطان به بهره کامل و نصیب اعلای خود در اغوای تو رسید.
آن چه درباره کمالات یزید و لیاقت وی برای اداره امور امت اسلامی گفتی فهمیدم. تو یزید را چنان توصیف کردی که گویا شخصی را می خواهی معرفی کنی که زندگی او بر مردم پوشیده است و یا از غایبی خبر می دهی که مردم او را ندیده اند! و یا در این مورد فقط تو علم و اطلاع به دست آورده ای! نه، یزید آنچنان که باید؛ خود را نشان داده و باطن خود را آشکار ساخته است. یزید را آنچنان که هست، معرفی کن! یزید جوان سگ باز و کبوتر باز و بوالهوسی است که عمرش با ساز و آواز و خوشگذرانی سپری می شود. یزید را این گونه معرفی کن و این تلاش های بی ثمر را کنار بگذار! گناهانی که تاکنون درباره این امت بردوش خود بار کرده ای بس است، کاری نکن که هنگام ملاقات پروردگار، بار گناهانت از این سنگین تر باشد. تو آن قدر به روش باطل و ستمگرانه خود ادامه دادی و با بی خردی مرتکب ظلم شدی که کاسه صـبر مردم را لبریز نمودی، اینـک دیگر مابین مـرگ و تـو بیش از یک
[شماره صفحه واقعی : 169]
چشم بر هم زدن باقی نمانده است، بدان که اعمال تو نزد پروردگار محفوظ است و باید روز رستاخیز پاسخگوی آن ها باشی...!(1)
نگرانی معاویه از قیام امام حسین(علیه السلام)
در همان ایام، یک سال «مروان بن حکم» که از طرف معاویه حاکم مدینه بود، به وی نوشت: عمرو بن عثمان گزارش کرده است که، «گروهی از رجال و شخصیت های عراق و حجاز نزد حسین بن علی(علیه السلام) رفت و آمد می کنند» و اظهار کرده است که، «اطمینان ندارد حسین قیام نکند».
مروان در نامه خود اضافه کرد که: من در این باره تحقیق کرده ام، طبق اطلاعات رسیده، او فعلاً قصد قیام و مخالفت ندارد، ولی اطمینان ندارم که درآینده نیز چنین باشد، اینک نظر خود را در این باره بنویسید.
معاویه، پس از دریافت این گزارش، علاوه بر پاسخ نامه مروان، نامه ای نیز به این مضمون به حسین بن علی(علیه السلام) نوشت:
«گزارش پاره ای از کارهای تو به من رسیده است که اگر صحت داشته باشد، من آن ها را شایسته تو نمی دانم. سوگند به خدا هرکس پیمان و معاهده ای ببندد، باید به آن وفادار باشد، و اگر این گزارش صحت نداشته باشد، تو سزاوارترین شخص برای چنین وضعی هستی. اینک مواظب خود باش و به عهد و پیمان خود وفا کن. اگر با من مخالفت کنی با مخالفت رو به رو می شوی و اگر بدی کنــی، بـدی می بینی، از ایجاد اختلاف میان امت بپرهیز...» (2)
پاسخ تاریخی امام حسین(علیه السلام) به معاویه
امام حسین(علیه السلام) در پاسخ او چنین نوشت:
[شماره صفحه واقعی : 170]
اما بعد، نامه تو به دستم رسید، نوشته ای که خبرهایی از من به گوش تو رسیده است که به گمان تو هیچوقت زیبنده من نبوده و تو آن ها را در خور شأن من نمی دانسته ای! باید بگویم تنها خدا است که انسان را به کارهای نیک هدایت می کند و توفیق اعمال خیر را به انسان می دهد.
اما آن چه در باب من به گوش تو رسیده، یک مشت سخنان بی اساس است که چاپلوسان و سخن چینان تفرقه انداز و دروغ پرداز، از پیش خود ساخته و پرداخته اند. این گمراهان بی دین، دروغ گفته اند من نه تدارک جنگی برضد تو دیده ام و نه قصد خروج برضد تو داشته ام، ولی از این که برضد تو و دوستان ستمگر و بی دین تو، که حزب ستمگران و برادران شیطانند، قیام نکرده ام از خدا می ترسم.
آیا تو قاتل «حجر بن عدی» و یارانش نبودی؟ قاتل کسانی که همه، از نمازگزاران و پرستندگان خداوند بودند؛ کسانی که بدعت ها را ناروا شمرده و با آن سخت مبارزه می کردند، و کارشان امر به معروف و نهی از منکر بود. تو پس از آن که به آنان امان دادی و سوگندهای اکید یاد کردی که به خاطر حوادث گذشته آزارشان نکنی، برخلاف امان و سوگند خود، آنان را ظالمانه کشتی، و با این کار، برخدا گستاخی نموده، عهد و پیمان او را سبک شمردی.
آیا تو قاتل «عَمرو بن حَمِقْ»، آن مسلمان پارسا که از کثرت عبادت چهره و بدنـش تکیده و فرسـوده شده بود، نیستی که پـس از دادن امـان و بستــن پیمــان ـ پیمانی که اگر به آهوان بیابان می دادی، از قله های کوه ها پایین می آمدند ـ او را کشتی؟!
آیا تو نبودی که «زیاد» (پسر سُمَیَّه) را برادر خود خواندی و او را پسر ابوسفیان قلمداد کردی، در حالی که پیامبر فرموده است: «نوزاد به پدر ملحق می گردد و زناکار باید سنگسار گردد»؟!(1)
زیاد بن عُبید که بعد از سقوط بنی امیه او را «زیاد بن ابیه» نامیدند و در عصر اموی یکی از چهار داهیه عرب، و از سیاستمداران و صحنه گردانان سیاسی بود، در واقع، همان طفل دیروزی مشکوک سمیه بود!
معاویه در زمان حکومتش (در سال 44هجرت) برای جذب زیاد و بهره برداری از همکاری های سیاسی او، بدعت آشکاری انجام داد و شهودی اقامه کرد که به آن عمل نامشروع ابوسفیان گواهی دادند و معاویه به استناد آن ادعا کرد که زیاد، پسر ابوسفیان و برادر وی است! در حالی که پیامبر(صلی الله علیه وآله)فرموده بود: الولد للفراش وللعاهر الحجر (حسن بن علی بن شعبه، تحف العقول، ص 34؛ صدوق، الخصال، ج1، ص 213ـ 214، باب الأربعة؛ صحیح بخاری، تحقیق الشیخ قاسم الشماعی الرفاعی، ج8، کتاب الفرائض، حدیث1597؛ صحیح مسلم بشرح النووی، ج10، کتاب الرضاع، ص37).
مفهوم فقهی حدیث نبوی یاد شده این است که اگر همسر مردی یا کنیزی که مرد او را به همسری برگزیده، نوزادی به دنیا آورد، شرعاً نوزاد، فرزند شوهر آن زن یا کنیز حساب می شود و احکام ارث و امثال آن مترتب می شود. و اگر معلوم شود که مردی با آن زن یا کنیز زنا کرده، در نسب نوزاد، تأثیری ندارد و زناکار، از این جهت نصیبی ندارد. (شرح نووی، ج10، ص37ـ 38).
در مورد زیاد نیز چنین بود، او شرعاً فرزند «عُبید» شمرده می شد و از نظر شرعی، به علت عمل نامشروع ابوسفیان با سمیه، هرگز فرزند او حساب نمی شد و امکان تغییر نسب وجود نداشت، و اقدام معاویه بدعت بود. و امام حسین(علیه السلام) به این بدعت معاویه معترض بود.
در مورد ماجرای استلحاق زیاد به ابوسفیان، رجوع شود به الغدیر، ج10، ص 216ـ227.
[شماره صفحه واقعی : 171]
1) الولد للفراش وللعاهر الحجر. این جمله، حدیث نبوی است که امام حسین(علیه السلام) به آن استشهاد کرده است. این فراز از نامه امام حسین(علیه السلام) ناظر به ماجرای فضاحت بار استلحاق زیاد به ابوسفیان است که در تاریخ اسلام مشهور است. اجمال قضیه این است که روزی ابوسفیان در طائف در یک خانه بدنام، با کنیز شوهردار آلوده ای به نام «سمیّه» ارتباط نامشروع برقرار کرد. کنیز یاد شده پسری به دنیا آورد که او را «زیاد» نام نهادند. معلوم نبود که این نوزاد از صلب ابوسفیان است یا از شوهر آن کنیز به نام «عُبید».
ای کاش جریان به همین جا خاتمه می یافت، اما چنین نبود، بلکه پسر سمیه را پس از برادر خواندگی، برملت مسلمان مسلط ساختی و او نیز با اتکا به قدرت تو مسلمان ها را کشت، دست ها و پاهایشان را قطع کرد، و برشاخه های نخل به دار آویخت! ای معاویه تو عرصه را چنان بر مسلمانان تنگ ساختی که گویی تو از این امت، و این امت از تو نبوده اند!
آیا تو قاتل «حضرمی» نیستی که جرم او این بود که همین زیاد به تو اطلاع داد که «وی پیرو دین علی است»، درحالی که دین علی همان دین پسر عمویش پیامبر(صلی الله علیه وآله)اسـت و به نام همـان دیـن است که اکـنون تـو بر اریکه حکومت و قدرت تکیه زده ای! و اگر این دین نبود، تو و
[شماره صفحه واقعی : 172]
پدرانت هنوز در جاهلیت به سر می بردید و بزرگ ترین شرف و فـضیلت شما، رنج و مشقت دو سفر زمستانی و تابستانی به یمن و شام بود، ولی خداوند در پرتو رهبری ما خاندان، شما را از این زندگی نکبت بار نجات بخشید.
ای معاویه! یکی از سخنان تو این بود که در میان این امت ایجاد اختلاف و فتنه نکنم. من هیچ فتنه ای بزرگ تر و مهم تر از حکومت تو بر این امت سراغ ندارم! دیگر از سخنان تو این بود که مواظب رفتار و دین خود، و امت محمد(صلی الله علیه وآله)باشم. من (وقتی به وظیفه خود می اندیشم و به دین خود و امت محمد(صلی الله علیه وآله)نظـــر می افکنم) وظیفه ای بزرگ تر از این نمی دانم که با تو بجنگم، و این جنگ، جهاد در راه خدا خواهد بود، و اگر (به خاطر یک رشته عذرها) از قیام برضد تو خودداری کنم از خدا طلب آمرزش می کنم (چون ممکن است آن عذرها در پیشگاه خدا پذیرفته نباشد) و از خدا می خواهم مرا به آن چه موجب رضا و خشنودی اوست، ارشاد و هدایت کند.
ای معاویه! دیگر از سخنان تو این بود که: اگر من به تو بدی کنم، با من بدی خواهی کرد و اگر با تو دشمنی کنم، دشمنی خواهی نمود. باید بگویم: در این جهان نیکان و صالحان همواره با دشمنی بدکاران رو به رو بوده اند، و من امیدوارم دشمنی تو زیانی به من نرساند و زیان بداندیشی های تو بیش از همه متوجه خودت گردد و اعمال تو را نابود سازد، پس هرقدر می توانی دشمنی کن!.
ای معاویه! از خدا بترس و بدان که گناهان کوچک و بزرگت همه در پرونده خدایی ثبت شده است. این را نیز بدان که خداوند جنایات تو را که به صِرفِ ظن و گمان، مردم را می کشی، و به محض اتهام، آنان را بازداشت و گرفتار می سازی، و کودکی شراب خوار و سگ باز را به حکومت رسانده ای، هرگز به دست فراموشی نخواهد سپرد.
تو با این کار، خود را به هلاکت افکندی، دین خود را تباه ساختی، و
[شماره صفحه واقعی : 173]
حقوق ملت را پایمال کردی، والسلام .(1)
یک (یا دو سال) پیش از مرگ معاویه که فشار و تضییقات نسبت به شیعیان از طرف حکومت وی به اوج شدت رسیده بود، امام حسین(علیه السلام) به حج مشرف شد و در حـالی که «عبدالله بــن عباس» و «عبدالله بـن جعفر» آن حضرت را همراهی می کردند، از «صحابه» و «تابعین» و بزرگان آن روز جامعه اسلامی که به پاکی و صلاح شهرت داشتند، و نیز عموم بنی هاشم خواست که در چادر او واقع در «مِنی» اجتماع کنند. بالـغ بر هفتصد نفر از تابعین و دویست نفر از صحابه در چادر آن حضرت گرد آمدند. آن گاه امام به پا خاست و سخنانی به این شرح ایراد کرد:
«دیدید که این مرد زورگو و ستمگر با ما و شیعیان ما چه کرد؟ من در این جا مطالبی را با شما در میان می گذارم، اگر درست بود، تصدیق، و اگر دروغ بود، تکذیب کنید. سخنان مرا بشنوید و گفتار مرا بنویسید؛ وقتی که به شهرها و میان قبائل خود برگشتید، با افراد مورد اعتماد و اطمینان درمیان بگذارید و آنان را به رهبری ما دعوت کنید، زیرا می ترسم این موضوع (رهبری امت توسط اهل بیت) به دست فراموشی سپرده شود و حق نابود و مغلوب گردد».
امام سپس فضیلت ها و سوابق درخشان پدرش امیرمؤمنان(علیه السلام) و خاندان امامت را برشمرد و بدعت ها و جنایت ها و اعمال ضد اسلامی معاویه را تشریح کرد(2)و بدین وسیله یک حرکت عظیم تبلیغی را برضد حکومت پلید معاویه پدید
[شماره صفحه واقعی : 174]
1) ابـن قتیبه دینـوری، همـان کـتاب، ج1، ص180. این نامـه با اختلاف در الفـاظ، در بحارالأنوار (تهران، مکتبة الإسلامیة، 1393هـ. ق) ج44، ص212 به بعد احتجاج طبرسی ، ج2 ، ص161ـ اختیار معرفة الرجال (تصحیح وتعلیق: حسن المصطفوی) ص48 آمده است، ولی ما در ترجمه، عبارت الإمامة والسیاسة را در نظر گرفتیم.
2) کتاب سلیم بن قیس الکوفی، ص 206؛ طبرسی، احتجاج، ص 161؛ علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج1، ص198.
آورد و زمینه را برای قیام فراهم ساخت.
«حسـن بـن علی بـن شعبه»، از دانشمندان بزرگ قرن چهارم، در کتاب «تحف العقول» خطبه ای را از امام حسین(علیه السلام) را نقل کرده که محل و تاریخ ایراد آن روشن نیست، ولی قرائن و شواهد و محتوای خطبه نشان می دهد که این همان خطبه ای است که حضرت در «مِنی» ایراد نموده است. ما به مناسبت بحث، ترجمه بخش هایی از این خطبه را در زیر می آوریم:
...ای رجال مقتدر! شما گروهی هستید که به دانش و نیکی و خیرخواهی شهرت یافته اید، در پرتو دین خدا در دل های مردم، عظمت و مهابت یافته اید، شرافتمند از شما حساب می برد و ضعیف و ناتوان شما را گرامی می دارد، و کسانی که با شما هم پایـه و درجـه اند و بر آن ها حق نعمتی ندارید شما را بر خود مقـدم می دارند... من بر شما، که (به سبب سوابق و ایمانتان) برگردن خدا منت می نهید!، می ترسم که از طرف خدا بر شما عذاب و گرفتاری فرود آید، زیرا شما به مقام بزرگی رسیده اید که دیگران دارا نیستند و بر دیگران برتری یافته اید، نیکان و پاکان را احترام نمی کنید، در صورتی که شما به خاطر خدا در میان مردم مورد احترام هستید.
شما به چشم خود می بینید که پیمان های الهی را می شکنند و با قوانین خدا مخالفت می کنند، ولی بیم و هراسی به خود راه نمی دهید. از نقض عهد و پیمـان پدرتان بـه هـراس می افتیـد، ولـی به این که پیمان های رسول خدا شکسته یا خـوار و بی مقدار گشته است، هیچ اهمیتی نمی دهید. افراد کور و لال و زمین گیر در کشور اسلامی بدون سرپرست و مراقبت مانده اند و برآن ها رحم نمی شود، امّا شما در خور موقعیت و منزلت خویش کاری نمی کنید، و با کسی هم که وظیفه خود را در این مورد انجام می دهد، یاری و همکاری نمی کنید، و با سازش و همکاری و مسامحه با ستمگران، خـود را آسوده می داریـد. خداوند فرمـان جلوگیری از منکـرات و بازداشتن مردم از آن ها را داده است، ولی شما
[شماره صفحه واقعی : 175]
از آن غافلید. مصیبت شما عالمان امت از همه بیش تر است، زیرا موقعیت و منزلت عالمان دین مورد تعرض قرار گرفته است، و ای کاش این را می دانستید.
زمام امور باید در دست کسانی باشد که عالم به احکام خدا و امین بر حلال و حرام او هستند و شما دارای این مقام بودید و از دستتان گرفتند، و هنگامی این مقام را از دست شما گرفتند که از پیرامون حق پراکنده شدید، و با وجود دلیل روشن، در سنت پیامبر اختلاف ورزیدید. اگر در راه خدا مشکلات را تحمل کرده در برابر آزارهـا و فشارهـا شکیبایـی از خودنشان می دادید، زمـام امور در قبضه شما قـرار می گرفت و همه امور زیر نظر شما اداره می شد، ولی شما ستمگران را بر مقدّرات خود مسلط ساختید و امور خدا (حکومت) را به آن ها تسلیم کردید تا حلال و حرام را در هم آمیزند و در شهوات و هوسرانی های خود غوطهور شوند. آنان را بر این مقام مسلط نساخت مگر گریز شما از مرگ و دلبستگی تان به زندگی چند روزه دنیا. شما با این کوتاهی در انجام وظیفه، ناتوانان را زیر دست آن ها قرار دادید تا گروهی را برده و مقهور خویش، و گروه دیگر را برای زندگی توأم با شکست، بی چاره سازند، و به پیروی از اشرار، و در اثر گستاخی در پیشگاه خداوند جبار، در اداره حکومت، به میل و هوای خود رفتار کنند و دل به رسوایی و هوسرانی بسپارند.
در هر شهری از شهرها، گوینده ای (مزدور را برای تبلیغ اهدافشان) برفراز منبر می فرستند، و همه کشور اسلامی در قبضه آن هاست، و دستشان در همه جا باز است و مردم برده آن ها و در اختیار آنان هستند، هر ستمی که بر این مردم بی پناه کنند، مردم نمی توانند از خود دفاع کنند. دسته ای از این قوم، زورگو و معاندند که بر هر ناتوان و ضعیفی فشار می آورند، و برخی دیگر فرمانروایانی هستند که به خدای زنده کننده و میراننده عقیده ای ندارند.
شگفتا از این وضع! و چرا در شگفت نباشم درحالی که زمین در تصرف
[شماره صفحه واقعی : 176]
فردی ستمگر و دغلکار، و باجگیری نابکار است که بر مؤمنان بی هیچ ترحم و دلسوزی حکمرانی می کند! خدا در کشمکش میان ما حاکم، و او به حکم خود، بین مـا داور است.
پروردگارا! این حرکت ما نه به خاطر رقابت بر سر حکومت و قدرت و نه به منظور به دست آوردن مال دنیاست؛ بلکه به خاطر آن است که نشانه های دین تو را به مردم نشان دهیم و اصلاحات را در کشور اسلامی اجرا کنیم تــا بنـدگان ستمدیده ات از چنگ ظالمان در امان باشند و واجبات و احکام و سنت های تو اجرا گردد.
اینک (شما بزرگان امت) اگر مرا یاری نکنید، ستمگران بر شما چیره می گردند و در پی خاموش ساختن نور پیامبرتان می کوشند....(1)
3 . ضبط اموال دولتی
در همان ایام، کاروانی از یمن که حامل مقداری از بیت المال بود، از طریق مدینه، رهسپار دمشق بود. امام حسین(علیه السلام) با اطلاع از این موضوع، آن را ضبط کرد و در میان مستمندان بنی هاشم و دیگران تقسیم کرد و نامه ای بدین شرح به معاویه نوشت: «کاروانی از یمن از این جا عبور می کرد که حامل اموال و پارچه ها و عطریاتی برای تو بود تا آن ها را به خزانه دمشق سرازیر کنی و به خویشانت که تاکنون شکم ها و جیب های خود را از بیت المال پر کرده اند، ببخشی، من نیاز به آن اموال داشتم، و آن ها را ضبط کردم، و السلام»! معاویه از این اقدام سخت ناراحت شد و نامه تندی به امام نوشت.(2)
بی شک این اقدام امام حسین(علیه السلام) یک گام آشکار در جهت نامشروع معرفی نمودن حکومت معاویه و مخالفت صریح با وی به شمار می رفت، و در آن شرایط، هیچ کس جز آن حضرت، جرأت چنین کاری را نداشت.
[شماره صفحه واقعی : 177]
…
در مورد نهضت امام حسین(علیه السلام) سؤالاتی مطرح است که روشن شدن علل قیام آن حضرت، بستگی به پاسخ این سؤالات دارد. سؤالات چنین است:
1 . آیا اگر یزید برای گرفتن بیعت از امام حسین(علیه السلام) به او فشار نمی آورد، باز هم او با حکومت یزید مخالفت می کرد؟
3 . آیا این قیام و نهضت، یک اقدام حساب نشده و ناآگاهانه و یک انقلاب انفجاری از نوع قیام ها و انفجارهای اجتماعی بود که امروز مادی ها مطرح می کنند؟ یا یک انقلاب آگاهانه و حساب شده بود؟
برای روشن شدن پاسخ این سؤالات لازم است مقدمتاً یادآور شویم که برخلاف پدیده های طبیعی که معمولاً تک ماهیتی هستند، پدیده های اجتماعی ممکن است چندماهیتی باشند مثلاً یک فلز نمی تواند در یک زمان، هم ماهیت طلا داشته باشد و هم ماهیت مس، ولی پدیده های اجتماعی می توانند در آن واحد چند بعد داشته باشند و عوامل مختلفی در پیدایش آن ها مؤثر باشد. مثلاً یک نهضت می تواند دارای ماهیت عکس العملی باشد یعنی صرفاً یک عکس العمل باشد، و در عـین حال ماهیـت تهاجمی نیـز داشته باشـد و در صـورت داشتن ماهیـت عکس العملی، ممکن است در برابر یک جریان، عکس العمل منفی و در برابر جریان دیگر عکس العمل مثبت به شمار برود.
قیام امام حسین(علیه السلام) از این گونه پدیده ها بود و همه این ها در نهضت آن حضرت وجود داشت، زیرا عوامل مختلف در آن اثر داشت که ذیلاً توضیح می دهیم:
[شماره صفحه واقعی : 178]
سه عامل در پیدایش این قیام و نهضت اثر داشت:
درخواست بیعت از امام حسین(علیه السلام) برای یزید و وارد آوردن فشار به آن حضرت به این منظور؛
دعوت مردم کوفه از امام حسین(علیه السلام) به عراق؛
عامل امر به معروف و نهی از منکر که امام حسین(علیه السلام) از روز نخست، از مدینه با این شعار حرکت کرد.
اکنون هر کدام از این ها را توضیح می دهیم تا ببینیم قیام امام حسین(علیه السلام) با توجه به هریک از این ها چه ماهیتی داشته و سهم هر کدام از این ها در این انقلاب چه قدر بوده است؟
از نظـر زمانـی، نخستین عامـل، درخواست بیعت از امام حسین(علیه السلام) از طرف حکومت یزید و مخالفت آن حضرت با این بیعت است. چنان که مــورخـان می گویند، پس از مرگ معاویه در نیمه ماه رجب سال 60 هجری(1)یزیـد بــه «ولید بن عُتبة بن ابی سفیان»، حاکم مدینه، نوشت که از حسین بن علی برای خلافت او بیعت بگیرد و به وی فرصت تأخیر در این کار را ندهد. با رسیدن نامه یزید، حاکم مدینه حسین بن علی(علیه السلام) را خواست و موضوع را با او در میان گذاشت. حسین(علیه السلام)که از زمان حیات معاویه با ولیعهدی یزید به شدت مخالفت کرده بود، این بار نیز از بیعت سر باز زد، زیرا بیعت با یزید، نه تنها به معنای صحه گذاشتن بر خلافت شخص ننگینی مانند او بود، بلکه به معنای تأیید بدعت بزرگی همچون تأمین رژیم سلطنتی بود که معاویه آن را پایه گذاری کرده بود.
چند روز فشار از طرف حاکم مدینه ادامه داشت، ولی حسین بن علی(علیه السلام) در برابر آن مقاومت می کرد. بر اثر تشدید فشار، حضرت در 28 رجب با اعضای
[شماره صفحه واقعی : 179]
1) شیخ مفید، الإرشاد، ص200.
خانواده و گروهی از بنی هاشم، مدینه را به سوی مکه ترک گفت و در سوم شعبان وارد این شهر شد.
انتخاب مکه از میان شهرهای مختلف، به این دلیل بود که مکه، حرم امن بود، و علاوه بر آن موسم حج در پیش بود و با توجه به اجتماع قریب الوقوع حجاج در مکه، این شهر بهترین جا برای ابلاغ پیام امام و رساندن اهداف او به اطلاع مسلمانان بود.
نهضـت امام حسـین(علیه السلام) تا اینجـا ماهیـت عکس العملی داشت، آن هم عکس العمل منفی در برابر یک تقاضای نامشروع، زیرا حکومت یزید از او با فشار و اصرار، بیعت می خواست و او خودداری میورزید، ولی در هرحال این موضوع روشن است که امام پیش از آن که دعوت کوفیان پیش آید، در برابر فشار حکومت یزید، از خود مخالفت نشان داد و اگر دعوت آنان نیز نبود، باز امام با یزید بیعت نمی کرد.
امام حسین(علیه السلام) که در سوم شعبان وارد مکه شده بود، در این شهر اقامت گزید و به افشای ماهیّت ضدّ اسلامی رژیم وقت پرداخت. گزارش مخالفت امام حسین(علیه السلام)با خلافت یزید و اقامت او در مکه به عراق رسید، مردم کوفه که خاطره حکومت عدل علی(علیه السلام) در حدود بیست سال پیش را در خاطر داشتند و آثار تعلیم و تربیت امیرمؤمنان(علیه السلام)در آن شهر به کلی از میان نرفته بود و هنوز یتیم هایی که علی(علیه السلام) بزرگ کرده و بیوه هایی که از آن ها سرپرستی کرده بود، زنده بودند، دور هم گرد آمدند و با ارزیابی اوضاع تصمیم گرفتند از اطاعت یزید سر باز زده از حسین بن علی(علیه السلام) جهت رهبری خود دعوت کنند و از او پیروی نمایند.
بــه دنبال ایـن مذاکرات، سـران شیعیان کوفـه ماننـد: «سلیـمان بـن صُرَد خزاعی »، «مُسَیّب بـن نَجَبَه»، «رفاعة بن شدّاد بَجَلی»، «حبیب بن مظاهر» نامه هایی به حضور امام حسین(علیه السلام) نوشتند و از او دعوت کردند به عراق برود و رهبری آنان
[شماره صفحه واقعی : 180]
را در دست بگیرد. نخستین نامه در دهم ماه رمضان سال 60 هجری به دست امام حسین رسید.(1)ارسال نامه ها از طرف شخصیت ها و گروه های متعدد کوفی همچنان ادامه یافت به طوری که تنها در یک روز، ششصد نامه به دست امام رسید و مجموع نامه هایی که به تدریج می رسید، بالغ بر دوازده هزار نامه گردید.(2)
امام حسین(علیه السلام) با توجه به این استقبال عظیم و سیل نامه ها و تقاضاها، چون احساس وظیفه کردکه درخواست عراقیان را بپذیرد، عکس العمل مثبت نشان داد و پسر عموی خود، «مُسْلم بن عقیل» را به نمایندگی خود به کوفه اعزام نمود تا اوضاع عراق را مطالعه کرده نتیجه را گزارش کند و اگر مردم کوفه عملاً به آن چه نوشته اند وفادارند، امام نیز رهسپار عراق گردد...
چنان که ملاحظه می شود، برخورد امام حسین(علیه السلام) با دعوت کوفیان، عکس العمل مثبت بوده و ماهیت اقدام حضرت، ماهیت مثبت است و نوعی همکاری و تعاون با عراقیان به شمار می رود. با توجه به آن چه گفته شد، روشن می گردد که امام حسین(علیه السلام)در مکه از نظر خودداری از بیعت یزید، دیگر وظیفه ای به عهده نداشت چون در هر حال بیعت نکرده بود؛ اما دعوت کوفیان بُعد تازه ای به قضیه داد و وظیفه تازه ای برای امام ایجاد کرد. گویی ارزیابی امام حسین(علیه السلام)این بود: حال که کوفیان با این همه اصرار و اشتیاق مرا دعوت کرده اند، به عراق می روم، اگر آنان به وعده های خود وفادار بودند که چه بهتر، و اگر چنین نبود، باز به مکه بر می گردم یا به یکی از مناطق اسلامی می روم.
[شماره صفحه واقعی : 181]
1) شیخ مفید، همان کتاب، ص203 ابومخنف، لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف ازدی، مقتل الحسین، ص16. از آن جا که مطالب نسخه موجـود از مقـتل معروف ابی مخنف که از قدیمی ترین منابع در مورد حادثه عاشورا است، با آن چه طبری و دیگران از او نقل کرده اند، تطبیق نمی کند و از این نظر از اعتبار لازم برخوردار نیست، حجة الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ حسن غفّاری روایات طبری از ابی مخنف را در این زمینه استخراج و با مقدمه ای در شرح حال لوط بن یحیی همراه با پاورقی ها و تعلیقات و توضیحات مفید به صورت مستقل به طبع رسانده اند. در این کتاب هر جا از این مقتل نام برده ایم، مقصود این نسخه است.
2) سید بن طاووس، اللهوف فی قتلی الطفوف، ص15.
بدین ترتیب از نظر زمانی، خودداری از بیعت یزید، پیش از آن بود که اسمی از دعوت کوفیان به میان آید، و نخستین نامه کوفیان نیز درحدود چهل روز پس از اقامت امام حسین(علیه السلام) در مکه به دست آن حضرت رسید، بنابراین مسئله این نیست که چون امام از طرف مردم کوفه دعوت شده بود، با یزید بیعت نکرد، بلکه ابتداءاً از بیعت خودداری کرد و سپس نامه های کوفیان را دریافت داشت، یعنی اگر کوفه ای هم نبود و اگر مردمـی هـم او را دعـوت نمی کردنـد، و اگر تمـام اقطار زمین را بر او تنگ می گرفتند، باز با یزید بیعت نمی کرد.
امام حسین(علیه السلام) از روز نخست از مدینه با شعار امر به معروف و نهی از منکر حرکت کرد. از این نظر، مسئله این نبود که چون از امام حسین(علیه السلام) بیعت خواسته اند و او بیعت نکرده، پس قیام می کند، بلکه اگر بیعت هم نمی خواستند، باز قیام را لازم می دانست. نیز مسئله این نبود که چون مردم کوفه از او دعوت کرده اند، قیام می کند، زیرا دیدیم که حدود یک ماه و نیم بعد از خودداری از بیعت بود که دعوت کوفیان آغاز شد. از این دیدگاه، منطق امام حسین(علیه السلام)منطق اعتراض و تهاجم بر حکومت ضد اسلامی بود، منطق او این بود که چون جهان اسلام را منکرات و فساد و آلودگی فـراگرفته، و حکومت وقـت به صورت سرچشمه فسـاد در آمـده اسـت، او به حکم مسئولیت شرعی و وظیفه الهی خود باید قیام کند.
چنان که گفتیم این هرسه عامل در قیام و نهضت عظیم امام حسین(علیه السلام) نقـش داشتند و هر کدام نوعی تکلیف و وظیفه برای امام ایجاب می کرد و موضع حضرت در برابر هر کدام، فرق می کرد:
از نظر عامل اول، امام حسین حالت دفاعی داشت، زیرا از او به زور بیعت می خواستند و او خودداری میورزید.
[شماره صفحه واقعی : 182]
از نظر عامل دوم، حضرت موضع تعاون و همکاری داشت، زیرا او را به همکاری دعوت کردند و او نیز پاسخ مثبت داد.
اما از نظر عامل سوم، او مهاجم و معترض بود، زیرا اگر هم از او بیعت نمی خواستند، باز به حکومت هجوم برده، آن را غیر اسلامی می خواند.
ارزش هریک از عوامل سه گانه
اکنون ببینیم در میان این عوامل سه گانه، کدام یک ارزش بیش تری دارد؟
بی شک عامل اجابت دعوت مردم کوفه ارزشی بسیار دارد، زیرا حضرت در پاسخ مردمی که از اطاعت یزید سرپیچی نموده و او را برای رهبری خود دعوت کرده بودند آمادگی خود را اعلام کرد، و اگر اوضاع و شرایط مساعد بود، اقدام به تشکیل حکومت اسلامی می نمود. اما خودداری حضرت از بیعت یزید ارزش بیش تری دارد؛ زیرا امام بارها اعلام کرده بود که به هر قیمت و در برابر هرگونه فشاری، با یزید بیعت نخواهد کرد و این امر، ایستادگی و مقاومت حضرت را در برابر زور و فشار نشــان می دهد، ولی بیش ترین ارزش را عامل سوم یعنی امر به معروف و نهی از منکر دارد، زیرا در این جا اقدام حضرت نه جنبه عکس العمل و دفاع داشت و نه جنبه همکاری و تعاون و اجابت دعوت، بلکه جنبه تهاجم و اعتراض داشت. اگر دعوت مردم کوفه عامل اساسی بود، وقتی که خبر رسید که زمینه کوفه منتفی شده است، طبعاً امام دست از سخنان و مواضع خود بر می داشت و از ادامه سفر به سوی عراق صرف نظر می کرد، امّا می بینیم داغ ترین خطبه های امام حسین(علیه السلام)و شورانگیزترین و پرهیجان ترین سخنان او بعد از ماجرای شهادت حضرت مسلم است. از این جا روشن می گردد که امام حسین(علیه السلام) تا چه اندازه روی عامل امر به معروف و نهی از منکر تکیه داشت و تا چه حد نسبت به حکومت فاسد یزید مهاجم و معترض بود؟(1)
[شماره صفحه واقعی : 183]
1) آن چه در زمینه ماهیت وعوامل قیام امام حسین(علیه السلام) در این بخش مطرح گردید، از بحث های استاد شهید مرتضی مطهری درجلد دوم کتاب «حماسه حسینی» اقتباس و تلخیص شده است.
با توضیحاتی که تا این جا دادیم، پاسخ سئوال اول و دوم که در آغاز این بحث مطرح کردیم روشن شد و مشخص گردید که اگر فرضاً یزید برای گرفتن بیعت از امام حسین(علیه السلام) فشار نمی آورد، باز هم او با حکومت یزید مخالفت می کرد و نیز دانستیم که اگر دعوت کوفیان نبود باز هم این قیام رخ می داد. اینک برای آن که پاسخ سؤال سوم نیز روشن گردد، ذیلاً چند سند و گواه زنده را که نمایانگر میزان توجه امام حسین(علیه السلام)به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر در این قیام و نهضت است، یادآوری می کنیم:
امام حسین(علیه السلام) پیش از حرکت از مدینه، وصیت نامه ای خطاب بـه بـرادرش «محمد حنفیه» نوشت و طی آن علت قیام و نهضت خود را اصلاح امور امت اسلامی و امر به معروف و نهی از منکر، و زنده کردن سیره جدش پیامبر و پدرش علی معرفی کرد. امام در این وصیت نامه پس از بیان عقیده خویش درباره توحید و نبوت و معاد، چنین نوشت:
«...من، نه از روی خودخواهی و سرکشی و هوسرانی (از مدینه) خارج می گردم، ونه برای ایجاد فساد و ستمگری، بلکه هدف من از این حرکت، اصلاح مفاسد امت جدم و منظورم امر به معروف و نهی از منکر است و می خواهم سیره جدم (پیامبر) و پدرم علی بن ابی طالب را در پیش گیرم. هر کس در این راه به پاس احترام حق از من پیروی کند، راه خود را در پیش خواهم گرفت، تا خداوند میان من و این قوم داوری کند که او بهترین داوران است...» .(1)
چنان که می بینیم امام در این وصیت نامه، انگیزه قیام خود را چهار چیز اعلام می کند:
[شماره صفحه واقعی : 184]
1) مجلسی، بحارالأنوار، ج44، ص329.
امر به معروف؛
نهی از منکر؛
پیروی از سیره جدش پیامبر و پـدرش علی(علیه السلام) و زنده کردن سیره آن دو بزرگوار.
سکوت نابخشودنی
امام حسین(علیه السلام) هنگام عزیمت به سوی عراق، در منزلی به نام «بیضه» خطاب به سپاه «حُـّر» خطبه ای ایراد کرد وطی آن انگیزه قیام خود را چنین شرح داد:
«مردم! پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: هرمسلمانی با سلطان ستمگری مواجه گردد که حرام خدا را حلال شمرده و پیمان الهی را درهم می شکند، با سنت و قانون پیامبر از درِ مخالفت در آمده در میان بندگان خدا راه گناه و معصیت و عدوان و دشمنی در پیش می گیرد، ولی او در مقابل چنین سلطانی، با عمل و یا با گفتار اظهار مخالفت نکند، بر خداوند است که این فرد (ساکت) را به کیفر همان ستمگر (آتش جهنم) محکوم سازد.
مردم! آگاه باشید اینان (بنی امیه) اطاعت خدا را ترک و پیروی از شیطان را برخود فـرض نموده اند، فساد را ترویـج و حـدود الهی را تعطیل نموده، فیء را (که مختص به خاندان پیامبر است) به خود اختصاص داده اند و من به هدایت و رهبری جامعـه مسلمـانـان و قیام برضـد این همه فساد و مفسدین که دین جـدم را تغییر داده اند، از دیگران شایسته ترم...» .(1)
امام حسین(علیه السلام) پس از ورود به مکه، نامه ای به سران قبایل «بصره» فرستاد و
[شماره صفحه واقعی : 185]
1) ابومخنف، مقتل الحسین، ص85ـ محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج6، ص229 ـ عزالدین ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج4، ص48 نجمی، محمد صادق، سخنان حسین بن علی(علیه السلام) از مدینه تا کربلا، ص148. احمد بن یحیی البلاذری نیز بخشی از این خطبه را در «انساب الأشراف»، ج3، ص 171 نقل کرده است.
طی آن، پس از اشاره به دوران خلفای گذشته که درآن پیشوایان راستین اسلام را از صحنه سیاست کنار گذاشتند، و این پیشوایان برای جلوگیری از اختلاف و تفرقه و به خاطر مصالح عالی اسلام این وضع را تحمل کردند، چنین نوشت:
«...اینک پیک خود را با این نامه به سوی شما می فرستم. شما را به کتاب خدا و سنت پیامبر دعوت می کنم، زیرا در شرایطی قرار گرفته ایم که سنت پیامبر به کلی از بین رفته و بدعت ها زنده شده است. اگر سخن مرا بشنوید، شما را به راه راست هدایت خواهم کرد. درود و رحمت و برکات خدا برشما باد!» .(1)
حسین بن علی(علیه السلام) در راه عراق در منزلی به نام « ذی حُسُم» در میان یاران خود به پا خاست و خطبه ای بدین شرح ایراد نمود:
«پیشامد ما همین است که می بینید. جداً اوضاع زمان دگرگون شده، زشتی ها آشکار و نیکی ها و فضیلت ها از محیط ما رخت بربسته است، و از فضیلت ها جز اندکی مانند قطرات ته مانده ظرف آب، باقی نمانده است. مردم در زندگی پست و ذلّت باری به سر می برند و صحنه زندگی، همچون چراگاهی سنگلاخ و کـم علف، به جایگاه سخت و دشواری تبدیل شده است.
آیا نمی بینید که دیگر به حق عمل نمی شود، و از باطل خودداری نمی شود؟ در چنین وضعی جا دارد که شخص با ایمان (از جان خود گذشته) مشتاق دیدار پروردگار باشد، در چنین محیط ذلّت بار و آلوده ای، مرگ را جز سعادت و زندگی با ستمگران را جز رنج و آزردگی و ملال نمی دانم.
این مردم بردگان دنیا هستند، و دین لقلقه زبانشان می باشد، حمایت و پشتیبانیشان از دین تا آن جا است که زندگی شان همراه با رفاه و آسایش
[شماره صفحه واقعی : 186]
1) طبری، همان کتاب، ص200ـ ابومخنف، همان کتاب، ص86 نجمی، همان کتاب، ص54 .
باشد، و آن گاه که در بوته امتحان قرار گرفتند، دینداران کم خواهند بود.»(1)
قیام آگاهانه
بر اساس تفسیری که امروز مادی ها در مورد قیام های اجتماعی می کنند، انفجار یک جامعه مانند انفجار یک دیگ بخار به هنگام بسته شدن دریچه های اطمینان آن است که در این صورت، چه انسان بخواهد وچه نخواهد، به علت تراکم بخار، انفجار خود به خود رخ می دهد، زیرا هنگامی که فشارها و تضادهای طبقاتی افزایش یافت، ظرفیت تحمّل جامعه در برابر فشار و ستم لبریز می گردد و قهراً انفجار به صورت یک پدیده طبیعی انجام می گیرد. به تعبیر دیگر: قیام انفجاری در مقیاس کوچک مانند انفجار عقده یک فرد خشمگین و پر عقده است که هنگام لبریز شدن کاسه صبرش بی اختیار آن چه را در دل دارد، بیرون می ریزد گرچه بعداً پشیمان می گردد.
با توجه به نمونه هایی از سخنرانی ها و نامه های امام حسین(علیه السلام) که یادآوری کردیم، به خوبی روشن می شود که قیام این پیشوای بزرگ از این مقوله نبوده است، بلکه یک قیام آگاهانه و بر اساس احساس وظیفه و با توجه به تمام خطرات بوده است. امام حسین(علیه السلام) نه تنها خود، آگاهانه از شهادت استقبال کرد، بلکه می خواست یارانش نیز شهادت را آگاهانه انتخاب کنند، به همین جهت شب عاشورا آنان را آزاد گذاشت که اگر خواستند، بروند و اعلام کرد که هرکس تا فردا با او بماند، کشته خواهد شد. آنان نیز با توجه به همه این ها ماندن و شهادت را پذیرفتند.
[شماره صفحه واقعی : 187]
1) حسن بن علی بن شعبه، تحف العقول، ص245؛ ابومخنف، همان کتاب، ص86؛ طبری، همان کتاب، ص229؛ نجمی، همان کتاب، ص180. این خطبه را ابن عساکر درتاریخ دمشق (تحقیق: شیخ محمد باقر محمودی، 214) و سید بن طاووس در اللهوف، ص33 و مجلسی در بحارالأنوار، ج44، ص192 با اندکی تفاوت نقل کرده اند و طبـق نقـل ابن عساکر و مجلسی، امـام این خطبـه را در کربلا و پـس از رویـارویـی با سـپاه عمربـن سعد ایـراد کرده است. آن چه ما نقل کردیم طبق روایت حسن بن علی بن شعبه است.
به علاوه از نظر مادی ها در قیام های انفجاری، رهبران و شخصیت ها چندان نقشی ندارند، بلکه نقش «ماما» را در تولّد «نوزاد» به عهده دارند، و چون ظهور و بروز این گونه قیام ها خارج از اختیار قهرمانان انقلاب است، فاقد هرنوع ارزش اخلاقی است در حالی که نقش رهبری امام حسین(علیه السلام) در قیام کربلا بر احدی پوشیده نیست.
نفوذ حزب اموی در مرکز قدرت
از آن چه پیرامون نقش امر به معروف و نهی از منکر در قیام امام حسین(علیه السلام)گفتیم، روشن شد که علت اصلی قیام آن حضرت انحراف حکومت اسلامی از مسیر اصلی خود و به دنبال آن رواج بدعت ها، از بین رفتن سنت پیامبر، گسترش فساد و آلودگی و منکرات و اعمال ضد اسلامی در جامعه آن روز بوده است.
اینک برای توضیح بیش تر، یادآوری می کنیم که در آن زمان حکومت اسلامی و مقدرات مردم مسلمان به دست حزب ضد اسلامی و جاهلی بنی امیه افتاده بود. این حزب پس از سال ها نبرد با پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله)در فتح مکه به ظاهر اسلام آورد، اما کفر و نفاق خود را مخفی کرد و پس از رحلت پیامبر با قیافه ظاهراً اسلامی به فعالیت زیرزمینی پرداخت و به تدریج در دستگاه حکومت اسلامی نفوذ کرده کارهای کلیدی را در دست گرفت، تا آن که پس از شهادت امیرمؤمنان(علیه السلام) با قبضه حکومت توسط معاویه به اوج قدرت رسید.
گرچه سران و صحنه گردانان اصلی این حزب، مقاصد پلید خود را در جهت ضربت زدن به اسلام از داخل، و زنده کردن نظام جاهلیت، پنهان می ساختند، اما هم مطالعه اقدامات و کارهای آنان این معنا را به خوبی نشان می داد، و هم گاهی در مجالسی که گمان می کردند صحبت های آن جا به بیرون درز نمی کند، پرده از روی مقاصد خود برمی داشتند، چنان که ابوسفیان که در رأس این حزب قرار داشت، روزی که عثمان (نخستین خلیفه از دودمان بنی امیه) به حکومت رسید و بنی امیه در خانه او اجتماع کردند و در را بستند، گفت: غیر از شما کسی این جا
[شماره صفحه واقعی : 188]
هست؟ (آن روز ابوسفیان نابینا بوده است).گفتند: نه، گفت:
اکنون که قدرت و حکومت به دست شما افتاده است آن را همچون گویی به یکدیگر پاس دهید و کوشش کنید که از دودمان بنی امیه بیرون نرود، من سوگند یاد می کنم به آن چه به آن عقیده دارم که نه عذابی در کار است و نه حسابی، نه بهشتی هست، نه جهنمی و نـه قیامتی! (1)
همین ابوسفیان در دوران حکومت عثمان روزی از احد عبور می کرد، با لگد به قبر «حمـزة بن عبدالمطلب» زد و گفت: چیزی که دیروز بر سرآن با شمشیر با شما می جنگیدیم، امروز به دست کودکان ما افتاده است و با آن بازی می کنند!(2)
معاویة بن ابی سفیان در زمان حکومت خود در یک شب نشینی با «مُغیرة بن شعبه» (یکی از استانداران خود) آروزی خود را مبنی بر نابودی اسلام با وی در میان گذاشت، و این معنا توسط «مُطَرِّف»، پسر مغیره، فاش شد. مطـرف می گوید: با پدرم مغیره در «دمشق» مهمان معاویه بودیم. پدرم به کاخ معاویه زیاد تردّد می کرد و با او به گفتوگو می پرداخت و در بازگشت به اقامتگاهمان از عقل و درایت او یاد می کرد و وی را می ستود، امّا یک شب که از کاخ معاویه برگشت، دیدم بسیار اندوهگین و ناراحت است، فهمیدم حادثه ای پیش آمده که موجب ناراحتی او شده است.
[شماره صفحه واقعی : 189]
1) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، (شرح خطبه139 و نیز ج2، ص 44ـ 45). سخنان ابوسفیان را «ابن عبدالبر» درکتاب «الإستیعاب فی معرفة الأصحاب» (در حاشیه الإصابه)، ج4، ص87 وتقی الدین مقریزی درکتاب «النزاع والتخاصم فیما بین بنی امیة وبنی هاشم») با این تفاوت نقل کرده اند که ابوسفیان این سخنان را خطاب به عثمان گفته است.
2) قال أبوسفیان فی أیام عثمان وقد مرّ بقبر حمزة وضربه بِرِجْله وقال: یا أبا عمارة! إنّ الأمر الذی اجتلدنا علیه بالسیف أمسِ فی ید غلماننا یتلعبون به الیوم (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج16، ص 136)، تستری ، شیخ محمد تقی، قاموس الرجال، ج10، ص80.
وقتی علت آن را پرسیدم، گفت: پسرم! من اکنون از نزد پلیدترین مردم روزگار می آیم! گفتم مگر چه شده است؟
گفت: امشب با معاویه خلوت کرده بودم، به او گفتم: اکنون که به مراد خود رسیده ای و حکومت را قبضه کرده ای، چه می شد که در این آخر عمر با مردم با عدالت و نیکی رفتار می کردی و با بنی هاشم این قدر بدرفتاری نمی نمودی، چون آن ها بالأخره خویشان تو بوده و اکنون نیز در وضعی نیستند که خطری از ناحیه آن ها متوجه حکومت تو گردد؟
معاویه گفت: «هیهات! هیهات! ابوبکر خلافت کرد و عدالت گستری نمود و پس از مرگش فقط نامی از او باقی ماند. عمر نیز به مدت ده سال خلافت کرد و زحمت ها کشید، پس از مرگش جز نامی از او باقی نماند. سپس برادر ما عثمان که کسی در شرافت نسب به پای او نمی رسید، به حکومت رسید، اما به محض آن که مرد، نامش نیز دفن شد. ولی هر روز در جهان اسلام پنج بار به نام این مرد هاشمی فریاد می کنند ومی گویند: «أشهد أنّ محمداً رسول الله ». اکنون با این وضع که نام آن سه تن مرده و نام محمد باقی مانده چه راهی باقی مانده است جـز آن که نام او نیز بمیرد و دفن شود؟!».
این گفتار معاویه که به روشنی از کفر وی پرده برمی دارد، زمانی که از طریق راویان حدیث به گوش «مأمـون»، خلیفه عباسـی، رسید، او طی بخشنامه ای در سراسر کشور اسلامی دستور داد مردم، معاویه را لعن کنند.(1)
مسعودی، در دنباله قضیه می نویسد: «مأمون وقتی که در سال 212هجری این گزارش مطرف را شنید، به استناد آن، به سراسر کشور بخشنامه کرد که بر فراز منابر، معاویه را لعن کنند، اما این امر بر مردم گران آمد، و در بین عامه مردم تنش ایجاد کرد. مشاوران مأمون به وی پیشنهاد کردند از این امر صرف نظر کند، او ناگزیر، قضیه را دنبال نکرد».
این امر نشان می دهد که تبلیغات معاویه چه قدر ریشه دوانده بود و به این آسانی مبارزه با آن مقدور نبود.
هنگامی که ابوذر به شام تبعید شده بود، روزی، طی سخنان اعتراض آمیزی
[شماره صفحه واقعی : 190]
1) زبیر بن بکار، الأخبار الموفقیات، ص 576 ـ577؛ مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج3، ص454 (شرح حال مأمون)؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج5، ص 129ـ 130.
به معاویه، گفت: تو و پدرت دشمنان خدا و پیامبر هستید، تظاهر به اسلام کرده، کفر خود را پنهان ساخته اید، پیامبر تو را لعن کرده است.(1)
ابن ابی الحدید معتزلی می نویسد:
«از نظر بزرگان علمای ما (معتزله)، دینداری معاویه مورد ایراد و اشکال است، او متهم به کفر و بی دینی است».
ابن ابی الحدید سپس اضافه می کند:
«ما، در کتاب خود به نام «نقض سفیانیه» که در ردّ کتاب «سفیانیه» استاد خود جاحظ نوشته ایم، سخنان علمای ما (معتزله) را در کتاب های کلامی شان، در مورد کفر و الحاد معاویه و نیز اهانت او نسبت به رسول خدا و تظاهرش را به جبری گری و عقیده «مرجئه» آورده ایم.(2)
همچنین می نویسد:
أحمد بن ابی طاهر در کتاب «اخبار الملوک» نوشته است: روزی معاویه شنید که مؤذن می گوید: «أشهد أن لا إله إلاّ الله»، مؤذن سپس گفت: «أشهد أنّ محمّداً رسول الله». در این هنگام معاویه گفت: ای پسر عبدالله!، پدرت خوب، همت عالی داشتی، به کمتر از این راضی نشدی که نام تو همراه نام پروردگار عالمیان باشد.(3)
این ها نشان می دهد که حزب اموی چگونه در صدد نابودی اسلام بوده و یک حرکت ارتجاعی را رهبری می کرده است؟
یزید که در دامن چنین خانواده ای پرورش یافته و با فرهنگ چنین حزبی بزرگ شده بود، به آیین اسلام که می خواست به نام آن؛ برمردم حکومت کند،
[شماره صفحه واقعی : 191]
کمترین اعتقادی نداشت. او جوانی ناپخته، شهوت پرست، خودسر، و فاقد دوراندیشی و احتیاط بود. او فردی بی خرد، بی باک، خوشگذران، عیاش، و کوتاه فکر بود.
یزید، که پیش از رسیدن به حکومت، اسیر هوس ها و پایبند تمایلات افراطی خود بود، بعداز رسیدن به حکومت نیز نتوانست حداقل مثل پدر، ظواهر اسلام را حفظ کند، بلکه در اثـر روح بی پروایی و هوسبازی که داشت، علناً مقدسات اسلامی را زیر پا می گذاشت و در راه ارضای شهوات خود از هیچ چیز فروگذاری نمی کرد. او علناً شراب می خورد و تظاهر به فساد و گناه می کرد. وقتی در شـب نشینی ها و بزم های اشرافی می نشست و بـه بـاده گسـاری می پرداخت، بی باکانه اشعاری بدین مضمون می سرود:
«یاران هم پیاله من! برخیزید و به نغمه های مطربان خوش آواز گوش دهید و پیاله های شراب را پی درپی سر بکشید و بحث و مذاکره علمی و ادبی را کنار بگذارید. نغمه های هوس انگیز ساز و آواز، مرا از شنیدن «اذان» و ندای «الله اکبر» باز می دارد و من حاضرم حوران بهشتی را ]که نسیه است [با خم شراب ]که نقد است [عوض کنم» نقد؛ مال ما و نسیه برای کسانی که به قیامت معتقدند!(1)
و اشربوا کأس مــدام *** و اترکوا ذکر المعانی
شغلتنی نغمة العیدان *** عـن صـوت الأذان
و تعوَّضت عن الحور *** خمــوراً فی الدنان
(سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص291).
و با این وقاحت به مقدسات اسلامی دهن کجی می کرد!او صراحتاً موضوع رسالت و نزول وحی بر حضرت محمد(صلی الله علیه وآله) را انکار می کرد و همچون جد خود ابوسفیان همه را پنداری بیش نمی دانست، چنان که پس از پیروزی ظاهری برحسین بن علی(علیه السلام) ضمن اشعاری گفت: «هاشم با ملک
[شماره صفحه واقعی : 192]
1) معشر الندمان قومـوا *** و اسمعوا صوت الأغانی
و حکومت بازی کرده است، نه خبر ی از عالم غیب آمده و نه وحیی نازل شده است»!!
آن گاه کینه های دیرینه خود را از سرداران اسلام، که در جنگ بدر و زیر پرچم اسلام بستگان او را از دم شمشیر گذرانده بودند، یاد کرده، کشتن امام حسین(علیه السلام) را تلافــی آن ماجرا معرفی کرد و گفت: «کاش بزرگان ما که در بدر کشته شدند، امروز زنده بودند و می گفتند: یزید دست مریزاد!».(1)
یک سال معاویه یزید را با لشگری برای جنگ با رومی ها فرستاد (گویا می خواست وانمود کند که یزید تنها اهل بزم نیست، اهل رزم نیز هست!) و «سفیان بن عوف غامدی» را با وی همراه نمود. یزید در این سفر زن محبوب و مورد علاقه خود «ام کلثوم» را همراه می برد. سفیان پیش از یزید، با لشگریان وارد سرزمین روم شد و بر اثر بدی آب و هوا، سربازان مسلمان در محلی به نام «غَذْقَذونه»(2)به تب و آبله مبتلا شدند.
یزید که در راه، در منزلی به نام «دیر مُرّان» (3)در کنار «ام کلثوم» به استراحت و عیش و نوش پرداخته بود، چون از این حادثه خبر یافت، گفت:
ما اِن اُبالی بما لاقَت جُموعُهُـم *** بالغَذْقَذونة من حُمَّی و من مـوم
اذا اتَّکَأْتُ عَلَی الأنْمَاطِ فی غُرَف *** بدیر مُرّانَ عِندی ام کلثوم
من که در دیر مُرّان در میان غرفه ها بر بالش ها تکیه زده ام و ام کلثوم در کنار من
[شماره صفحه واقعی : 193]
1) حاج شیخ عباس قمی، تتمة المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء، ص44.
2) غذقذونة نام ناحیه سرحدی میان شام و روم بوده است که طرطوس و مصیصه درآن واقع است.
3) دیر مرّان محلّی در نزدیک دمشق است. یاقوت حموی می گوید: «مرّان به ضمّ حرف اول، تثنیه مرّ می باشد» (معجم البلدان، ماده دیر). دیرهای مسیحی نشین در اطراف بلاد اسلام مرکز بدترین و وقیحترین انواع فسق و فجور و شراب خواری بوده است و همه هوسرانان عصر اموی و عباسی برای استفاده از وسائل لهو و لعب به این مکانها که در اصل برای عبادت بوده اســت، روی می آوردند. یزید نیز به همین جهت به دیر مران که مرکزی سرسبز و خرم و آماده برای فسق و فجور بوده، رفته بوده است (عسکری، سیدمرتضی، نقش ائمه در احیاء دین، ج6، ص72 (به نقل از: معجم البلدان والدیارات شابشتی).
است، باکی ندارم که سربازان مسلمان در غذقذونه دچار تب و آبله شوند و بمیرند!(1).
کسی که میزان دلسوزی او نسبت به نیروهای رزمنده و جوانان کشور این مقدار باشد، پیداست که اگر مقدرات کشور را در دست بگیرد، چه به روزگار امت اسلامی می آورد؟!
دربار یزید مرکز انواع فساد و گناه شده بود. آثار شوم فساد و بی دینی دربار او در جامعه چنان گسترش یافته بود که در دوران حکومت کوتاه مدت او، حتی محیط مقدسی همچون «مکه» و «مدینه» نیز آلوده شده بود.(2)
یزید سرانجام جان خود را در راه هوسرانی از دست داد و افراط در شراب خواری سبب مسمومیت و مرگ وی گردید.(3)
«مسعودی»، یکی از مورخان نامدار اسلامی، می گوید: یزید در رفتار با مردم روش فرعون را در پیش گرفته بود و بلکه رفتار فرعون از او بهتر بود!(4)
شواهـد و مـدارک فساد و آلودگی یزیـد و زندگی ننگیـن و حکومت پلید وی به قدری زیاد است که طرح همه آن ها از حدود این بحث فشرده خارج است و گمان می کنیم آن چه گفته شد، برای معرفی چهره پلید او کافی باشد.
گرایش یزید به مسیحیت تحریف شده
از این ها گذشته یزید اصولاً براساس تعلیمات مسیحیت پرورش یافته بود و یا حداقل به مسیحیت تمایل داشت.
استاد «عبدالله علائلی» با اشاره به این معنا می نویسد:
«شاید عجیب به نظر آید اگر تربیت یزید را تربیت مسیحی بدانیم به طوری که از تربیت اسلامی و آشنایی با فرهنگ و تعلیمات اسلامی
[شماره صفحه واقعی : 194]
1) ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی، ج2، ص160ـ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، ج4، ص3 یاقوت حموی، معجم البلدان، ص534 (ماده دیر) با اندکی اختلاف در الفاظ.
2) مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج3، ص67.
3) اخطب خوارزمی، مقتل الحسین، تحقیق: شیخ محمد سماوی، قم، ج2، ص183.
4) مسعودی، مروج الذهب، ج3، ص68.
دور بوده باشد، و شاید خواننده تاحد انکار از این معنا تعجب کند، ولی اگر بدانیم که یزید از طرف مادر از قبیله «بنی کلب» بود که پیش از اسلام دین مسیحی داشتند، تعجب نخواهیم کرد، زیرا از بدیهیات علم الإجتماع این است که ریشه کن ساختن عقاید یک ملت که اساس خوی ها و خصلت ها و ارزش های اجتماعی و سرچشمه افکار و عادات و فرهنگ عمومی آن هاست، نیازمند گذشت زمانی طولانی است.
تاریخ به ما می گوید: یزید تا زمان جوانی در این قبیله پرورش یافته بود و این؛ به آن معنا است که وی دوران تربیت پذیری و شکل گیری شخصیت خود را که مورد توجه مربیان است، در چنیـن محیطـی گذرانده بود و به این ترتیب، علاوه بر تأثیرپذیری ازمسیحیت، خشونت بادیه و سختی طبیعت صحرا نیز با سرشت او درهم آمیخته بود.
به علاوه به نظر گروهی از مورخان، از آن جمله «لامنس» مسیحی در کتاب «معاویه» و کتاب «یزید»، بعضی از استادان یزید از مسیحیان شام بوده اند، و آثار سوء چنین تربیتی در مورد کسی که می خواست زمام دار مسلمانان باشد برکسی پـوشـیده نیست. «علائلـی» آن گاه می گوید: «این که یزید، «اخطل» شاعر مسیحی را وا داشت که انصار را هَجْوْ کند و نیز سپردن تربیت پسرش به یک نفر مسیحی که مورخان به اتفاق آن را نقل کرده اند، ریشه در همین تربیت مسیحی وی داشت» .(1)
به گواهی تاریخ، خود یزید گرایش خود را نسبت به مسیحیت کتمان نمی کرد، بلکه علناً می گفت:
فان حرمت علی دین احمــد فخذها علی دین المسیح بن مریم!
اگر شراب در دین احمد (پیامبر اسلام) حرام است، تو آن را بر دین مسیح بگیر (و بیاشام).(2)
[شماره صفحه واقعی : 195]
اصولاً باید توجه داشت که دولت روم در دربار بنی امیه نفوذ داشت و برخی از مسیحیان روم در دربار شام مستشار بودنـد، چنان که به تصریـح مورخـان، یزید هنگام حرکت امـام حسین(علیه السلام) به سمت کوفـه، به توصیـه «سَرْجـون» رومی(1)«عُبیدالله بن زیاد» را که تا آن موقع والی «بصره» بود، (با حفظ سمت) به
حکومت کوفه منصوب کرد، و تا آن موقع حاکم کوفه از طرف یزید «نعمان بن بشیر» بود.(2)
بنا به نقل «فردینان توتل» مسیحی در «معجم أعلام الشرق والغرب = المنجد»، وزیـر مالیه و حسابدار ارتش معاویه «منصور بن سرجون» پـدر «یوحنـا دمشقـی» بـوده است. آیـت الله لطـف الله صـافی در کتاب «پرتوی از عظمت حسین(علیه السلام)» در ایـن زمینـه می نویسند: «عقـّاد» در کتـاب «معاویـه بـن ابی سفیان فی المیزان» (ص168) می گوید: معاویه امـور مالی را به «سـرجـون بن منصور» و پس از او به پسرش «منصور» واگذار کرد.
«ابـو علـی مسکویـه» می نویسـد: منـشی دیـوان مـالیـات حکـومـت معاویـه و یزیـد «سرجون بن منصور» رومی بود (تجارب الأمم، ج2، ص211 و 291).
از طرف دیگر، از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است: هنگامی که علی بن الحسین(علیه السلام) را با دیگر بازماندگان امام حسین(علیه السلام) در دمشق در خانه مخروبه ای جای دادند، یکی از آنان گفت: ما را در این خانه جای داده اند که سقف فرو ریزد و ما را بکشد. نگهبانان به زبان رومی گفتند: این ها را بنگر، از خراب شدن خانه می ترسند، حال آن که فردا آن ها را می برند و می کشند! علی بن الحسین(علیه السلام) فرمود: هیچ کس از ما زبان رومی را جز من به نیکویی نمی دانست (ابوجعفر محمد بن الحسن الصفار، بصائرالدرجات، تصحیح و تعلیق: حاج میرزا محسن کوچه باغی، جزء7، باب 12، ص338) این روایت نشان می دهد که مأموران حکومت یزید، جهت نگهبانی اسیران، به زبان رومی سخن می گفته اند و به احتمال قوی رومی الأصل بوده اند. البته آگاهی امام چهارم از زبان رومی در پرتو علم امامت بوده است و اصولاً این روایت در کتاب «بصائر الدرجات» در باب آگاهی امامان از همه زبان ها نقل شده است.
اینک که چهره پلید یزید و کفر و دشمنی او با اسلام روشن گردید، به خوبی به علت قیام امام حسین(علیه السلام) برضد حکومت او پی می بریم و به روشنی در
[شماره صفحه واقعی : 196]
مـی یابیـم که حکومت یزید نه تنهـا از این نظر که آغازگر بدعت رژیم سلطنتی موروثی در اسلام بود، بلکه از نظر بی لیاقتی شخص وی نیز از نظر امام حسین(علیه السلام) نامشروع بود، بنابراین با توجه به این که با مرگ معاویه موانع زمان او برطرف شده بود، وقت آن رسیده بود که امام حسین اعلان مخالفت کند و اگر امام حسین(علیه السلام) با یزید بیعـت می کرد، این بیعت بزرگ ترین حجّت مشروعیت حکومت یزید به شمار می آمد.
علت مخالفت امام حسین(علیه السلام)، در بیانات و نامه های آن حضرت، به خوبی بـه چشم می خورد. در همان نخستین روزهایی که حسین بن علی(علیه السلام) در مدینه برای اخذ بیعت در فشار بود، در پاسخ ولید که پیشنهاد بیعت با یزید را مطرح کرد، فرمود: اینک که مسلمانان به فرمانروایی مانند یزید گرفتار شده اند باید فاتحه اسلام را خواند(1)و ضمن پاسخ نامه های دعوت کوفیان، ویژگی های زمام دار مسلمانان را چنین بیان کرد:
«... امام و پیشوای مسلمانان کسی است که به کتاب خدا عمل نموده، و راه قسط و عدل را در پیش گیرد و از حق پیروی کرده و با تمام وجود خویش مطیع فرمان خدا باشد» .(2)
هر قیام و نهضتی عمدتاً از دو بخش «خون» و «پیام» تشکیل می گردد.
مقصود از بخش خون، مبارزات خونین و قیام مسلحانه است که مستلزم کشتن و کشته شدن و جانبازی در راه آرمان مقدس است.
[شماره صفحه واقعی : 197]
1) إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون و علی الإسلام السلام إذ قد بلیت الأمة براع مثل یزید (سید بن طاووس، اللهوف فی قتلی الطفوف، ص11).
2) ما الإمام الا العامل بالکتاب و الآخذ بالقسط و الدائن بالحق و الحابس نفسه علی ذات الله (شیخ مفید، الإرشاد، ص204؛ ابومخنف، مقتل الحسین، ص17؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، ج6، ص196).
مقصود از بخش پیام نیز، رساندن و ابلاغ پیام انقلاب و بیان آرمان ها و اهداف آن است.
در پیروزی یک انقلاب، اهمیت بخش دوم کمتر از بخش اول نیست، زیرا اگر اهداف و آرمان های یک انقلاب در سطح جامعه تبیین نشود، انقلاب از حمایت و پشتیبانی مردم برخوردار نمی گردد و در کانون اصلی خود به دست فراموشی سپرده می شود، و چه بسا گرفتار تحریف ها و دگرگونی ها توسط دشمنان انقلاب می گردد.
با بررسی قیام مقـدس امام حسین(علیه السلام) این دو بخـش کاملاً در آن بـه چشم می خورد، زیرا انقلاب امام حسین(علیه السلام)تا عصر عاشورا مظهر بخش اول، یعنی بخش خون و شهادت و ایثار خون بود و رهبر و پرچمدار آن نیز خود حسین بن علی(علیه السلام)، در حالی که بخش دوم آن از عصر عاشورا آغاز گردید و پرچمدار آن امام زین العابدین(علیه السلام) و زینب کبری(علیها السلام) بودند که پیام انقلاب و شهادت سرخ آن حضرت و یارانش را با سخنان آتشین خود به اطلاع افکار عمومی رساندند و طبل رسوایی حکومت پلید اموی را به صدا در آوردند.
با توجه به تبلیغات بسیار گسترده و دامنه داری که حکومت اموی از زمان معاویه به بعد برضد اهل بیت (بهویژه در منطقه شام) به راه انداخته بود، بی شک اگر بازماندگان امام حسین(علیه السلام) به افشاگری و بیدارسازی نمی پرداختند، دشمنان اسلام و مزدوران قدرت های وقت، قیام و نهضت بزرگ و جاویدان آن حضرت را در طول تاریخ لوث می کردند و چهره آن را وارونه نشان می دادند، همچنان که برخی از آنان به امام حسن(علیه السلام) تهمت زده گفتند: در اثـر ذات الریـه و سـل از دنیا رفت! عده ای دیگر هم ادعا می کردند که حسین بن علی(علیه السلام) با سرطان از دنیا رفت!! اما تبلیغات گسترده بازماندگان حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) در دوران اسیری که کینه توزی سفیهانه یزید چنین فرصتی را برای آنان پیش آورده بود، اجازه چنین تحریف و خیانتی را به دشمنان حسین(علیه السلام) نداد.
[شماره صفحه واقعی : 198]
اینک برای آن که نقش تاریخ ساز اسیران آزادی بخش کربلا در بیدارسازی افکار عمومی و رساندن پیام انقلاب بزرگ امام حسین(علیه السلام) به خوبی روشن گردد، در این جا ناگزیریم قدری به عقب برگردیم و نگاهی به تاریخچه حکومت معاویه در شام بیفکنیم:
دوران سلطه معاویه در شام
اصولاً باید توجه داشت که شام از آن روز که به تصرف مسلمانان در آمد، فرمانروایانی چون «خالد» پسر ولید و «معاویه» پسر ابوسفیان را به خود دید. مردم این سرزمین، نه صحبت پیغمبر را دریافته بودند، نه روش اصحاب او را می دانستند، و نه اسلام را دست کم آن گونه که در مدینه رواج داشت، می شناختند. البته یکصد و سیزده تن از صحابه پیغمبر، یا در فتح این سرزمین شرکت داشته و یا به تدریج در آن جا سکونت گزیده بودند. امّا نگاهی به ترجمه احوال این عده نیز نشان می دهد که جز چند تن از آنان، بقیه مدت کمی محضر پیغمبر را درک کرده بودند، و جز یک یا چند حدیث از آن حضرت بیش تر روایت نداشتند. به علاوه، بیش تر این عده در طول خلافت عمر و عثمان تا آغاز حکومت معاویه مردند. در زمان قیام و شهادت امام حسین(علیه السلام) تنها یازده تن از آنان زنده بودند و در شام به سر می بردند؛ مردمانی در سنین هفتاد تا هشتاد سال که گوشه نشینی را بر آمیختن با توده ترجیح داده بودند و در عامه نفوذی نداشتند. در نتیجه نسل جوان آنان که همسنّ بودند ـ از اسلام حقیقی چیزی نمی دانستند و شاید در نظر آنان، اسلام هم حکومتی بود مانند حکومت کسانـی کـه پیـش از ایـن دستـه بـرآن سـرزمیـن فرمــان می راندند. تجمّل دربار معاویه، حیف و میل مال مردم، پرداختن به تشریفات معمول قدرت های خودکامه چون ساختن کاخ های عظیم و ایجاد گارد احترام و کوکبه مفصل، وبالأخره تبعـید و زندانی کردن و کشتن مخالفان، برای آنان امری طبیعی بود، زیرا تا نیم قرن پیش، چنین نظامی در حکومت قبلی نیز دیده می شد و مسلماً کسانی بودند که می پنداشتند آن چه در
[شماره صفحه واقعی : 199]
مدینه عصر پیامبر گذشته نیز، چنین بوده است(1). در نتیجه مردم شام کردار معاویه پسر ابوسفیان و پیرامونیان او را سنت مسلمانی می پنداشتند.
معاویه در حدود 42 سال در دمشق امارت و خلافت کرد. در حدود پنج سال از طرف خلیفه دوم، و در حدود دوازده سال از طرف خلیفه سوم امیر شام بود. کمتر از پنج سال هم در زمان خلافـت امیرمؤمنان علـی بـن ابی طالب(علیه السلام) و در حـدود شش ماه نیز در خلافت ظاهری امام حسن(علیه السلام) حکومت شام را به دست داشت. چیزی کمتر از بیست سال هم عنوان خلافت اسلامی را یدک می کشید.(2)
تبلیغات زهراگین
معاویه در این مدت نسبتاً طولانی مردم شام را طوری پرورش داد که فاقد بصیرت و آگاهی دینی باشند، و در برابر اراده و خواست معاویه بی چون و چرا تسلیم گردند.
معاویه در طی این مدت نه تنها از نظر نظامی و سیاسی مردم شام را تحت سلطه خود قرار داد، بلکه از نظر فکری و مذهبی نیز مردم آن منطقه را کور و کر و گمـراه بار آورد تا آن چـه او بــه عنـوان تعلیمـات اسلام بـه آنـان عرضـه می کنـد، بی هیچ اشکالی بپذیرند! ا و با مکر و شیطنت خاصی که داشت، در این زمینه به کامیابی های بزرگی دست یافت که درخور توجه است. دسیسه های او را در وارونه نشان دادن چهره درخشان مرد بزرگی مثل علی(علیه السلام)، و ایجاد بدعت ناسزاگویی به آن حضرت، همـه می دانیم. پس از شهادت عمار یاسر (سرباز نود ساله و مبارز دیرین و نستوه اسلامی) در جنگ صفین در رکاب علی(علیه السلام)، که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) شهادت او را به دست ستمگران پیشگویی کرده بود، معاویه با ترفند عوام فریبانه ای در میان سپاه شام شایع ساخت که قاتل عمار، علی است،
[شماره صفحه واقعی : 200]
زیرا علی او را به میدان جنگ آورده و باعث قتل او شده است!!(1)
داستان «ناقه» و «جمل» و قضیه فضاحت بار خواندن «نماز جمعه» در روز «چهارشنبه»! توسط معاویه نیز مؤیدی دیگر برای این معنا است .
مسعودی (از مورخان نامدار قرن چهارم)، در فصل مربوط به خلافت معاویه، بحثی پیرامون فریب کاری ها و سیاست بازی های معاویه، و حمایت های شامیان مطرح می کند و ضمن آن می نویسد:
بعد از جنگ صفین، مردی عراقی (از قلمرو حکومت علی(علیه السلام)) سوار بر شتری، وارد دمشق (مرکز حکومت معاویه) شد، یکی از شامیان جلوی او را گرفت و گفت: این ناقه (شتر ماده) مال من است، و تو آن را در جنگ صفین ربوده ای! عراقی انکار کرد و اختلاف آن دو، بالا گرفت و برای رفع اختلاف، نزد معاویه رفتند. مرد شامی پنجاه نفر شاهد آورد همگی گواهی دادند که آن ناقه، مال وی است. معاویه حکم صادر کرد که شتر را از عراقی گرفته تسلیم شامی کنند. در این هنگام صدای عراقی بلند شد و خطاب به معاویه گفت: اصولاً شتر من جمل (نر) است نه ناقه (ماده)! معاویه گفت: چون حکمی است، صادر شده است، نقض نمی شود!
معاویه پس از متفرق شدن طرفین دعوا و شهود، به دنبال مرد عراقی فرستاد و او را احضار کرد، و از بهای شتر او پرسید، و دو برابر آن را به وی پرداخت و از او تفقد کرد، و بعد گفت: از قول من به علی بگو: با صد هزار نفر از این گونه افراد به جنگ او می آییم که فرق بین ناقه و جمل را نمی فهمند!
مسعودی آن گاه در سلسله حماقت های شامیان اضافه می کند:
«معاویه در راه صفین، نماز جمعه را چهارشنبه خواند»!(2)
[شماره صفحه واقعی : 201]
حکومت پلید بنی امیه با تبلیغات زهرآگین و کینه توزانه اش، خاندان پاک پیامبر(صلی الله علیه وآله) را در نظر مردم شام، منفور جلوه داده و درمقابل، بنی امیه را خویشان رسول خدا قلمداد کرده بود، به طوری که مورخان می نویسند:
پس از پیروزی قیام عباسیان و استقرار حکومت «ابوالعباس سفّاح» ده تن از امرای شام نزد وی رفتند و همه سوگند خوردند که ما تا موقع قتل مروان، ـ آخرین خلیفه اموی ـ نمی دانستیم که رسول خدا جز بنی امیه خویشاوندی داشته باشد که از او ارث ببرد، تا آن که شما امیر شدید.(1)
بنابراین جای شگفت نیست اگر در کتب مقتل بخوانیم:
به هنگام درآمدن اسیران (کربلا) به دمشق مردی در برابر علی بن الحسین(علیه السلام)ایستاد و گفت: سپاس خدایی که شما را کشت و نابود ساخت و مردمان را از شرتان آسوده کرد و امیرالمؤمنین را برشما پیروز گردانید!
علی بن الحسین(علیه السلام) خاموش ماند تا مرد شامی آن چه در دل داشت، بیرون ریخت. سپس از او پرسید: قُـرآن خوانده ای؟
ـ آری.
ـ این آیه را خوانده ای؟
قُلْ لا اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْراً اِلاّ الْمَوَدَّةَ فی الْقُرْبی (2): (بگو بر رسالت خود مزدی از شما نمی خواهم جز دوستی نزدیکان).
ـ آری.
ـ و این آیه را؟: وَآتِ ذَالْقُرْبی حَقَّهُ(3): (وحق خویشاوندان را بده!).
ـ آری.
ـ و این آیه را؟:
[شماره صفحه واقعی : 202]
إنَّما یُریدُ الله لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْت وَ یُطَهِّرَکُم تَطْهیراً(1):
(بی شک خدای متعال می خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت ببرد و شما را پاک سازد، پاک ساختنی).
ـ آری.
ـ ای شیخ، این آیه ها در حق ما نازل شده است، ماییم ذَوِی القُربی، ماییم اهل بیت پاکیزه از هرگونه آلایش.
شیخ دانست آن چه درباره این اسیران شنیده درست نیست؛ آنان خارجی نیستند، بلکه فرزندان پیغمبرند، لذا از آن چه گفته بود پشیمان شد و گفت:
ـ خدایا، من از بغضی که از اینان در دل داشتم، به درگاه تو، توبه می کنم. من از دشمنان محمد و آل محمد بیزارم .(2)
اینک با توجه به این همه تبلیغات گسترده و زیان بار برضد خاندان پیامبر، اهمیت سفر بازماندگان امام حسین(علیه السلام) به شام به خوبی روشن می گردد، زیرا آنان در این سفر، آثار چهل سال تبلیغات مسموم کننده را از بین بردند و چهره کریه حکومت اموی را به خوبی معرفی کردند و افکار خفته مردم شام را بیدار و متوجه حقایق ساختند، به طوری که می توان گفت هنگام باز گشت به مدینه حکم ارتشی فاتح را داشتند که مأموریت خود را به خوبی انجام داده باشد!
در این جا برای آن که عظمت رسالت و مأموریتی که پیام آوران قیام امام
[شماره صفحه واقعی : 203]
حسین(علیه السلام) انجام دادند، کاملاً روشن گردد بی مناسبت نیست به دو نمونه تاریخی اشاره کنیم:
پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) هم زمان با مناطق دیگر کشور اسلامی، اندک اندک شهر مدینه نیز که مرکز خویشاوندان پیامبر بود، به هیجان آمد. حاکم مدینه به گمان خود تدبیری اندیشید و گروهی از بزرگان شهر را به «دمشق» فرستاد تا از نزدیک خلیفه جوان را ببینند و از مراحم وی برخوردار شوند تا شایـد در بازگشت به مدینه مردم را به اطاعت از وی تشویق کنند.
یزید که نه تربیت درستی داشت، نه از تدبیر و دوراندیشی برخوردار بود و نه ظاهر اسلام را رعایت می کرد، پیش روی نمایندگان «مدینه» نیز به شر اب خواری و سگ بازی و کارهـای خلاف شـرع پـرداخـت. نمایـندگان مدینـه همین که از شام بازگشتند، فغان برآوردند و گفتند: یزید مردی شراب خواره و سگ باز و فاسق است و چنین کسی نمی تواند خلیفه و امام مسلمانان باشد. سرانجام شورش سراسر شهر را فرا گرفت و مردم، حاکم شهر و خاندان اموی را از شهر بیرون کردند. چون این خبر به شام رسید، یزید لشگری را مأمور سرکوبی مردم مدینه کرد و «مُسلِم بن عُقْبَه» را که مردی سالخورده بود، امیر آن لشگر کرد. مسلم مدینه را محاصره کرد. پس از چندی ساکنان شهر تاب مقاومت از کف دادند و تسلیم شدند. سپاهیان شام سه روز مدینه را قتل عام کردند و از
هیچ زشت کاری باز نایستادند. چه مردان دین دار و پارسا و شب زنده دار که
کشته شدند، چه حرمت ها که درهم شکست و چه زنان و دختران که از تجاوز این قوم وحشی ایمن نماندند(1).از این فاجعه، در تاریخ به نام جریان «حرّه» یاد می شود.
[شماره صفحه واقعی : 204]
1) دکتر شهیدی، سید جعفر، تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان، ص170.
امّا در این فاجعه بزرگ، خانه امام زین العابدین و بنی هاشم از تعرض مصون ماند و به همین جهت ده ها خانواده مسلمان درمدت محاصره شهر، به خانه آن حضرت پناهنده شده و از خطر نجات یافتند.
«طبـری» می نویسد:
هنگامی که یزید، مسلم بن عقبه را به مدینه فرستاد بدو گفت:
علی بن الحسین در کار شورشیان دخالتی نداشته است، دست از او باز دار و با وی به نیکی رفتار کن.(1)
شیخ «مفید» نیز می نویسد:
مسلم بن عقبه وقتی وارد مدینه شد علی بن الحسین(علیه السلام) را خواست. وقتی علی بن الحسین حاضر شد او را نزدیک خود نشاند و احترام کرد و گفت: امیرالمؤمنین مرا سفارش کرده است که به تو نیکی و بخشش کنم، و حساب تو را از دیگران جدا سازم. علی بن الحسین او را سپاس گفت. آن گاه مسلم به اطرافیان خود گفت: استر مرا برای او زین کنید و به او گفت: به میان خانواده ات برگرد، گویا آنان را ترسانیدیم و شما را بـه سبب آمدنت به این جا به زحمت افکندیم، و اگر در دست ما چیزی بود، چنان که سزاوار هستی، تو را صله می دادیم.(2)
به دلائلی که در سیره امام چهارم خواهیم گفت، شک نیست که یکی از علل رفتار مسلم آن بود که علی بن الحسین(علیه السلام) از آغاز شورش، خود را کنار کشـید و با شورشیان همداسـتان نگشت؛ اما این نیز مسلّم است که شهادت حسین بن علی(علیه السلام)برای حکومت یزید گران تمام شده بود و هنوز حکومت وی به علت این جنایت بزرگ تحت فشار افکار عمومی بود، از این رو یزید نمی خواست با آزار خاندان امامت، خود را بدنام تر سازد.
[شماره صفحه واقعی : 205]
«یعقوبی» می نویسد:
عبدالملک بن مروان به «حجاج» که از طرف وی حاکم حجاز بود، نوشت: مرا به خون فرزندان ابوطالب آلوده نکن، زیرا خود دیدم که چون خاندان حرب (ابوسفیان) با آنان در افتادند، برافتادند.(1)
بسم الله الرحمن الرحیم من عبدالله عبدالملک بن مروان الی الحجاج بن یوسف اما بعد فحسبی دماء بنی عبدالمطلب فانی رأیت آل ابی سفیان لما ولغوا فیها لم یلبثوا بعدها الا قلیلاً والسلام... (مثل مشهور: «با آل علی هر که درافتاد، برافتاد»، ریشه در همین گونه واقعیات مسلّم تاریخی دارد).
از آن جا که می دانیم، عبدالملک از خلفای با هوش و سیاستمدار اموی بود(2)و نیز می دانیم که او پنج سال پس از فاجعه کربلا به حکومت رسید، به اهمـیت و ارزش این اعتراف پی می بریم، زیرا این دستور نشان می دهد که خاندان ابوسفیان، با همه فشاری که به دودمان ابی طالب وارد آوردند، در اهداف شوم خود کامیاب نشدند و جز روسیاهی و لعن ابدی برای آنان چیزی نماند.
درهم کوبیدن پشتوانه فکری امویان
معمولاً در جوامع بشری، قدرت ها و حکومت های ستمگر هر اندازه زور داشته باشند، بالاخره نیاز به یک پشتوانه فکری و فلسفی و عقیدتی دارند، یعنی به یک نظام اعتقادی نیاز دارند که تکیه گاه نظام اقتصادی و سیاسی و توجیه گر وضع موجود آن ها باشد. به تعبیر دیگر، قدرت های حاکم ستمگر همواره در کنار ابزار سلطه نظامی و پلیسی بر مردم، نیازمند ابزار فکری و روانی نیز هستند تا
[شماره صفحه واقعی : 206]
1) تاریخ یعقوبی، ج3، ص49 (ضمن حوادث زمان حکومت عمر بن عبدالعزیز). این مطلب در کتاب «الإختصاص» شیخ مفید، ص315 و نیز در بحارالأنوار ، ج46، ص119 از امام صادق(علیه السلام) به این صورت نقل شده است: لما ولی عبدالملک بن مروان فاستقامت له الأشیاء، کتب الی الحجاج کتاباً و خطّه بیده، کتب فیه:
2) ابن طقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الإسلامیة، ص122.
مردم را به راحتی رام و مطیع خود سازند، زیرا اگر مردم، مردمی دارای فکر واندیشه درست باشند و نظام حاکم بر خود را نظام فاسد و خائن بدانند، هرگز زیر بار آن نمی روند، از این نظر ضرورت یک پشتوانه فکری و عقیدتی برای این گونه حکومت ها به خوبی روشن می گردد. البته ممکن است این پشتوانه فکری برحسب تفاوت جامعه ها، به صورت یک فلسفه، یک مکتب، یک «ایسم» و یا به صورت یک مذهب و اندیشه مذهبی باشد.
حکومت جبار و ضد اسلامی بنی امیه نیز خود را شدیداً نیازمند چنین پشتوانه فکری و عقیدتی می دید، و چون جامعه، جامعه اسلامی بود، ناگزیر بود جنایات خود را با توجیهات مذهبی پوشانده و فکر مردم را با یک سلسله تبلیغات مذهبی تخدیر کند. نباید خیال کنیم که بنی امیه نسبت به داوری مردم بی تفاوت بودند، و در برابر جنایاتشان می گفتند: بگذار مردم هرچه می خواهند بگویند. نه، آنان در مقام اغفال افکار مردم نیاز به القای یک سلسله افکار و اندیشه ها داشتند تا اذهان عمومی بپذیرد که وضع موجود بهترین وضع است، و بنابر این باید حفظ شود.
جبرگرایی
یکی از راه های تخدیر افکار مردم و رام ساختن آنان، ترویج جبرگرایی است. معمـولاً هـر وقت حکومت های جبار می خواهند خـود را توجیـه کننـد، جبرگرا می شوند؛ یعنی، همه چیز را به خدا مستند می کنند، در برابر هرکاری تلقین می کنند که کار خدا بود که این جور شد، و اگر مصلحت خدایی نبود، این جور نمی شد و خدا خودش نمی گذاشت که این جور بشود. منطق جبرگرایی این است که آن چه هست، همان است که باید باشد و آن چه نیست، همان است که نبایـد باشد!(1)
[شماره صفحه واقعی : 207]
1) (استاد شهید) مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، ج1، ص312 ـ 313.
دقیقاً یکی از پشتوانه های فکر ی و عقیدتی حکومت بنی امیه منطق جبرگرایی بود، آنان با ترویج جبرگرایی کوشش داشتند هرگونه اعتراض احتمالی مردم را در نطفه خفه کنند.
امویان به منظور تثبیت پایه های حکومت خود و جلوگیری از قیام مردم مسلمان، از فرقه «جبریه» ترویج و حمایت می کردند. امویان با خطر نفوذ «قدریه» مواجه بودند. این فرقه معتقد به حریت اراده و آزادی انسان در مقام عمل بودند و عقیده داشتند که انسان هرنوع عملی را که در زندگی پیش می گیرد، به میل خود انتخاب می کند(1)و چون در انتخاب نحوه عمل و رفتار آزاد است، در برابر اعمال خود مسئول است، زیرا هرحریتی طبعاً مستلزم مسئولیت می باشد.
این مذهب برای امویان، که از مخالفت ملت مسلمان بیمناک بودند، خطر بزرگی محسوب می شد. از این رو پیروان و رهبران قدریه را زیر فشار قرار داده از مذهب جبر، که درست نقطـه مقابل آن بود، جانب داری می کردند، زیرا مذهب جبر در زمینـه مبـارزات سیاسی، با هدف های امـویان سازش داشـت. این مذهـب بـه مردم می گفت: وجود امویان و کارهای آنان، هر قدر هم که ناروا و ظالمانه باشد، جز تقدیر الهی نیست و به هیچوجه قابل تغییر و تبدیل نمی باشد! بنابراین مخالفت با آن ها هیچ فایده ای ندارد. معاویـه تظاهـر بـه مذهب جبـر می کرد تا اعمال خود را در برابر ملت بدین نحو توجیه کند که هرچه او می کند، طبق مقدرات الهی است و هیچ راهی برای تغییر آن وجود ندارد، به علاوه چون معاویه خلیفه اسلامی است، ارتکاب هیچ گناهی به مقام او لطمه نمی زند و مجوز مخالفت با او نخواهد بود!
پیداست شخصی مثل معاویه از منافع مهمی که ممکن بود مذهب جبر برای او در بر داشته باشد، غفلت نمی کرد. او و سایر امویان به خوبی می دانستند که حکومت آن ها برای مسلمانان غیر قابل تحمل است و باز می دانستند که آن ها در
[شماره صفحه واقعی : 208]
1) امین، احمد، فجر الإسلام، ص284.
نظر بسیاری از افراد ملت، یک مشت فریب کار و دشمن خاندان پیامبر و قاتل افراد پرهیزگار و بی گناه می باشند و نیز می دانستند که اگر عقیده ای باشد که
مردم را از قیام برضد آن ها و اعمالشان باز بدارد، مـذهب جبر است؛ مذهبی که به مردم می گوید: خداوند از روز اول مقدر کرده است که این خاندان به حکومت برسند، بنابراین اعمال و رفتار آن ها جز نتیجه تقدیر حتمی خدا نیست. از این رو نفوذ این افکار وعقاید در ذهن مسلمانان کاملاً به نفع امویان و حکومت آن ها بود.(1)
بهره برداری از ادبیات تخدیری
بـه منظور تأییـد این افکـار، علاوه بر توجیهات دینی گذشـته، از عنصر شـعر نیـز بهره برداری می شد. معاویه از نفوذ فوق العاده شعرای معاصرخود در افکار عمومی، به منظور پیشبرد مطامع خود سود می جست. معاویه و همچنین خلفای اموی بعدی ـ به اشعار شعرایی که حکومت آن ها را مولود تقدیر و مشیت الهی معرفی می کردند، با خوشحالی و رضایت گوش می دادند و حتی آن ها را به سرودن چنین اشعاری وادار می نمودند تا هیچ فرد باایمانی امکان قیام برضد بنی امیه نداشـته باشـد. مزدوران معاویه مأموریت داشتند افکار مخصوص معاویه را در قالب هایی بریزند که در میان عوام و توده مردم به سهولت شایع گردد، خواه بهوسیله نقل روایاتی از زبان پیامبر باشد و خواه بهوسیله شعر.(2)
پس از حادثه عاشورا مزدوران یزید، با استفاده از این روش، شروع به تبلیغ کردند و پیروزی ظاهری یزید را خواست خدا قلمداد کردند.
«عُبیدالله بن زیاد» پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) مردم را در مسجد بزرگ کوفه
[شماره صفحه واقعی : 209]
جمع کرد تا قضیه را به اطلاع آن ها برساند. او قیافه مذهبی به خود گرفت و گفت:
«اَلْحَمْدُ للّهِ الَّذِی أَظْهَرَ الحَقَّ وَ نَصَرَ امیرالمؤمنین وَ أَشْیَاعَهُ وَ قَتَلَ الکذّابَ بن الکَذَّاب»:
ستایش خدا را که حق را پیروز کرد و امیرالمؤمنین (یزید) و پیروانش را یاری کرد و دروغ گو پسر دروغ گو را کشت!! (1)
اما متقابلاً حضرت زینب(علیها السلام) و حضرت علی بن الحسین(علیه السلام)که از شگرد تبلیغی دشمن آگاه بودند، این پایگاه فکری بنی امیه را هدف قرار داده با سخنان متین و مستدلّ خود به شدت آن را کوبیدند و یـزیــد و یزیدیان را مسئول اعمال و جنایاتشان معرفی کردند. یکی از جلوه های برخورد این دو تفکر، هنگامی بود که زنان و کودکان حسینی را وارد کاخ عُبیدالله بن زیاد کردند.
آن روز عبیدالله در کاخ خود دیدار عمومی ترتیب داد و دستور داد سرِ بریده امام حسین(علیه السلام) را در برابرش بگذارند. آن گاه زنان و کودکان را وارد کاخ نمودند. زینب، درحالی که کم ارزش ترین لباس های خود را به تن داشت و زنان و کنیزان اطراف او را گرفته بودند، به صورت ناشناس وارد مجلس شد و بی اعتنا در گوشه ای نشست. عبیدالله چشمش به او افتاد و پرسید: این زن که خود را کنار کشیده و دیگر زنان گردش جمع شده اند، کیست؟
زینب پاسخ نگفت. عبیدالله سؤال خود را تکرار کرد. یکی از کنیزان گفت: او زینب دختر فاطمه، دختر پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) است.
عبیدالله رو به زینب کرد و گفت:
ستایش خدا را که شما خانواده را رسوا ساخت و کشت و دروغ بودن بدعت شما را نشان داد.(2)
زینب پاسخ داد:
ستایش خدا را که ما را به واسطه پیامبرخود (که از خاندان ماست) گرامی
[شماره صفحه واقعی : 210]
داشت و از پلیدی پاک گردانید. جز فاسق رسوا نمی شود و جز بدکار، دروغ نمی گوید، و بدکار ما نیستیم، دیگرانند (یعنی تو و دار و دسته ات هستید) و ستایش مخصوص خداوند است.(1)
ـ دیدی خدا با خاندانت چه کرد؟!
ـ جز زیبایی ندیدم! آنان کسانی بودند که خدا مقدر ساخته بود کشته شوند و آن ها نیز اطاعت کرده و به سوی آرامگاه خود شتافتند و به زودی خداوند تو و آنان را (در روز رستاخیز) با هم رو به رو می کند و آنان از تو، به درگاه خدا شکایت و دادخواهی خواهند کرد، اینک بنگر که آن روز چه کسی پیروز خواهد شد، مادرت به عزایت بنشیند ای پسر مرجانه!
پسر زیاد (از سخنان صریح و تند زینب و از این که او را با نام مادر بزرگ بدنامش یعنی مرجانه خطاب کرد) سخت خشمگین شد و خواست تصمیم ظالمانه بگیرد. یکی از حاضران به نام «عمرو بن حریث» گفت: امیر! این یک زن است و کسی زن را به خاطر سخنانـش موأخـذه نمی کند.
پسر زیاد بار دیگر خطاب به زینب گفت:
خدا دلم را با کشته شدن برادر نافرمانت حسین و خاندان شورش گر و سرکِشَت شفا داد.
زینب گفت:
به جانم قسم مهتر مرا کشتی، نهال مرا قطع کردی و ریشه مرا در آوردی، اگر این کار مایه شفای توست، همانا شفا یافته ای .
پسر زیاد که تحت تأثیر شیوائی کلام زینب قرار گرفته بود، با خشم و استهزا گفت: این هم مثل پدرش سخن پرداز است، به جان خودم پدرت نیز شاعر بود و سخن به سجع می گفت.
زینب گفت:
[شماره صفحه واقعی : 211]
1) انما یفتضح الفاسق و یکذب الفاجر و هو غیرنا و الحمدللّه (شیخ مفید، الإرشاد، ص244).
زن را با سجع گویی چه کار؟ (حالا چه وقت سجع گفتن است؟)(1)
ابن زیاد می خواست وانمود کند که هرکس برحسب ظاهر در جبهه نظامی شکست بخـورد، رسوا شده است، زیرا اگر او به حق بـود، در جبهه نظامی غالب می شد.
زیـنب کبـری(علیها السلام) که به خوبی می دانست پسر زیاد از چه دیدگاهی سخن می گوید، پایگاه فکری او را درهم کوبید، و با این سخنانش اعلام کرد که معیار «شرف و فضیلت»، حقیقت جوبی و حقیقت طلبی است، نه قدرت ظاهری. زینب اعلام کرد که کسی که در راه خدا شهید شده رسوا نمی شود، رسوا کسی است که ظلم و ستم کند و از حق منحرف شود.
عُبیدالله بن زیاد انتظار داشت زینبِ مصیبت دیده، و عزیز از دست داده، با یک طعنه، به زانو در آید، اشک بریزد و عجز و لابه کند! اما زینب شیر دل(علیها السلام)سخنان او را در دهانش شکست و غرورش را درهم کوبید.
به راستی، در تاریخ بشر کدام زنی را می توان یافت که شش یا هفت برادر او را کشته باشند، پسرش به شهادت رسیده باشد، ده نفر از برادرزادگان و عموزادگان او را از دم تیغ گذرانده باشند و سپس او را با همه خواهران و برادرزادگانش اسیرکرده باشند، آن گاه بخواهد در حال اسیری و گرفتاری از حق خود و شهیدان خود دفاع کند، آن هم در شهری که مرکز حکومت و خلافت پدرش بوده و در دارالحکومه ای که پدرش در حدود چهار سال از دوران خلافت خود را همان جا ساکن بوده است، و با این وضع و با این همـه موجبات ناراحتـی و افسـردگی، نه تنها از آن چه بر سر وی آمده است گله مند نباشد، بلکه با کمال صراحت بگوید که ما چیزی بر خلاف میل و رغبت خویش ندیده ایم، اگر مردان ما به شهادت رسیده اند برای همین کار آمده بودند و اگر جز این باشد جای نگرانی و اضطراب خاطر است، اکنون که آنان وظیفه خدایی خویش را به خوبی
[شماره صفحه واقعی : 212]
1) سید بن طاووس، همان کتاب، ص68.
انجام داده اند و افتخار شهادت را به دست آورده اند، جز این که خدا را بر این توفیق شکر و سپاس گوییم چه کاری از ما شایسته است؟(1)
این جا کوفه است، کوفه با دمشق خیلی فرق دارد، کوفه شهری است که تا بیست سال پیش مرکز حکومت علی(علیه السلام) بود. این جا مرکز شیعیان بود. مردم این جا ـ که بخشی از عراقیانند ـ طالب حکومت عدل اسلامی و خواهان آزادی از چنگ ستمگران و هواخواه اهل بیتند، اما حاضر نیستند بهای (دستیابی به) چنین نعمتی را بپردازند! اینان، هم زندگی مادی و ثروت و ریاست می خواهند، و هم آزادی از یوغ ستمگران، اما اگر فشاری بـر آنان وارد شود، یـا منافعشان را در خطر ببینند، دست از همـه آرمان های خـود می کشند! اینان شخصیتی دو گونه دارند، گرفتار نوعی تضاد درونی هستند، از یک سو پسر پیغمبر را با شور و حرارت دعوت می کنند، و از سوی دیگر چون فشار برآنان وارد می شود، نه تنها وعده خـود را فراموش می کنند، بلکه کمر بـه قتـل او می بندند، پس باید اینان را بیدار کرد، باید متوجه خطاهایشان ساخت، باید گفت که با قتل حسین بن علی(علیه السلام) چه جنایت بزرگی مرتکب شده اند.
این وظیفه بیدارسازی، از میان زنان بیش تر به عهده زینب است، زیرا زنانی که در کوفه سن آنان از سی سال تجاوز می کرد، زینب را بیست سال پیش در دوران حکومت علی(علیه السلام) در این شهر دیده بودند و حرمت او را در دیده علی و حشمت وی را در چشم پدران و شوهران خویش مشاهده کرده بودند، زینب برای آنان چهره ای آشنا بود، اینک دیدن صحنه رقّت بار اسیری زینب در خیل اسیران، خاطرات گذشته را زنده می کرد. زینب از این فرصت استفاده نمود، شروع کرد به صحبت کردن، مردم صدای آشنایی شنیدند، گویی علی(علیه السلام) صحبت
[شماره صفحه واقعی : 213]
1) دکتر آیتی بیرجندی، محمد ابراهیم، بررسی تاریخ عاشورا، ص203.
می کرد، حنجره، حنجره علی(علیه السلام)و صدا، صدای علی بود. راستی این علی است که حرف می زند یا دختر علی است؟ آری او زینب کبری بود که سخن می گفت.
احمـد بـن ابی طاهـر معروف بـه «ابـن طیفـور» (204.280) در کتاب «بلاغات النساء» که مجموعه ای از سخنان بلیغ بانوان عرب و اسلام و یکی از قدیمی ترین منابع است، می نویسد:
«خدیم اسدی»(1)می گوید: در سال شصت و یک که سال قتل حسین(علیه السلام)بود، وارد کوفه شدم. دیدم زنان کوفه گریبان چاک زده گریه می کنند و علی بن الحسین(علیه السلام) را دیدم که بیمـاری او را ضعیف و ناتـوان ساختـه بـود. علی بن الحسین سر بلند کرد و گفت: ای اهل کوفه بر (مظلومیت و مصیبت)ما گریه می کنید؟! پس چه کسی جز شما ما را کشت؟!
د ر این هنگام «ام کلثوم»(علیها السلام) (2)با دست به مردم اشاره کرد که خاموش باشید! با اشاره او نفس ها در سینه ها حبس شد، صدای زنگ شترها خاموش گشت. آن گاه شروع به سخن کرد، من زنی با حجب و حیا را فصیح تر از او ندیده ام، گویی از زبان علی(علیه السلام) سخن می گفت، سخنان زینب چنین بود:
«مردم کوفه! مردم مکّار خیانت کار! هرگز دیده هاتان از اشک تهی مباد! هرگز ناله هاتان از سینه بریده نگردد! شما آن زن را می مانید که چون آنچــه داشـت می رشت، به یکبار رشته های خود را پاره می کرد، نه پیمان شما را ارجی است و نه سوگند شما را اعتباری! جز لاف، جز خودستایی، جز در عیان مانند کنیزکان تملق گفتـن، و در نهـان با دشمنان ساختن چـه داریـد؟ شما گیاه سبز و تر و تازه ای را می مانید که برتوده سرگینی رسته باشد و مانند گنجی هستید که گوری را بدان اندوده باشند. چـه بد توشه ای
[شماره صفحه واقعی : 214]
بـرای آن جهان آماده کردید: خشم خــدا و عذاب دوزخ! گریـه می کنید؟ آری به خدا گریه کنید که سزاوار گریستن هستید! بیش بگریید وکم بخندید!
باچنین ننگی که برای خود خریدید، چرا نگریید؟ ننگی که با هیچ آب شسته نخواهد شد. چه ننگی بدتر از کشتن پسر پیغمبر و سید جوانان بهشت؟! مردی که چراغ راه شما و یاور روز تیره شما بود. بمیرید! سر خجالت را فرو بیفکنید! به یک بار گذشته خود را بر باد دادید و برای آینده هیچ چیز به دست نیاوردید! از این پس باید با خواری و سرشکستگی زندگی کنید؛ چه؛ شما خشم خدا را برای خود خریدید! کاری کردید که نزدیک است آسمان برزمین افتد و زمین بشکافد و کوه ها درهم بریزد.
می دانید چه خونی را ریختید؟ می دانید این زنان و دختران که بی پرده در کوچه و بازار آورده اید، چه کسانی هستند؟! می دانید جگر پیغمبر خدا را پاره کردید؟! چه کار زشت و احمقانه ای؟!، کاری که زشتی آن سراسر جهان را پر کرده است. تعجب می کنید که از آسمان قطره های خون بر زمین می چکد؟، اما بدانید که خواری عذاب رسـتاخیـز سخت تر خواهـد بـود. اگر اکنون، خدا شما را به گناهی که کردید کیفر نمی کند، آسوده نباشید، خـدا کیفر گناه را فوری نمی دهد، اما خون مظلومان را هم بی کیفر نمی گذارد، خدا حساب همه چیز را دارد».
این سخنان که با چنین عبارات شیوا از دلی سوخته بر می آمد، و از دریایی مـواج از ایمـان به خـدا نیرو می گرفت، همه را دگـرگـون کرد. شنوندگان انگشت ندامت به دندان گزیده، دریـغ می خوردند. در چنـان صحنه غم انگیز و عبرت آمیـز مردی از بنی جعفی که ریشش از گریه تر شده بود، شعری بدین مضمون خواند:
پسران این خاندان بهترین پسرانند و هرگز بر دامن فرزندان این خانواده
[شماره صفحه واقعی : 215]
لکه ننگ یا مذلت ننشسته است .(1)
یزید دستور داد اسیران را همراه سرهای شهیدان به شام بفرستند. قافله اسیران به سمت شام حرکت کرد. مأموران ابن زیاد بسیار تندخو و خشن بودند. در بار شام به انتظار رسیدن این قافله، که پیک فتـح و پیروزی محسوب می شد، دقیقه شماری می کرد. به گفته مورخان، کاروان اسیران از دروازه ساعات در میان هزاران تماشاچی وارد شهر گردید. آن روز شهر دمشق، غرق شادی و سرور، پیروزی یزید را جشن گرفته بود! قافله اسیران در میان انبوه جمعیت، کوچه ها و خیابان ها را پشت سر گذاشت و تا کاخ بلند حکومت یزید بدرقه شد.
درباریان؛ در جایگاه مخصوص نشسته و یزید بر فراز تخت، با غرور و نخوت تمام آماده دیدار اسیران بود. درمجلس یزید، برخلاف مجلس عبیدالله، همه کس راه نداشت، بلکه تنها بزرگان کشور و سران قبایل و برخی از نمایندگان خارجی حضور داشتند و از این جهت مجلس فوق العاده مهم و حساس بود.
اسیران، وارد کاخ شدند و در گوشه ای که در نظر گرفته شده بود، قرار گرفتند. چون چشم یزید به اسیران خاندان پیامبر افتاد، و آنان را پیش روی خود ایستاده دید، دستور داد تا سر امام حسین(علیه السلام) را در میان طشتی نهادند. لحظه ای بعد او با چوبی که در دست داشت، به دندان های امام می زد و اشعاری را که «عبدالله بن زبعری سهمی» در زمان کافر بودن خود گفته بود و یادآور کینه های جاهلی بود، می خواند و چنین می گفت:
«کاش بزرگان من که در بدر حاضر بودند و گزند تیرهای قبیله خزرج را دیدند، امروز در این مجلس حاضر بودند و شادمانی می کردند و می گفتند یزید دست مریزاد! به آل علی کیفر روز بدر را چشاندیم و انتقام
[شماره صفحه واقعی : 216]
1) بلاغات النساء، ص24. دکتر شهیدی، سیدجعفر، قیام حسین(علیه السلام)، ص182.
خود را از آنان گرفتیم...». (1)
لأهلّـوا و استهلّوا فرحا *** ثم قالوا یا یزید لا تشـل
فجزیناهم ببدر مثلها *** و اقمنا میل بدر فاعتدل
(ابن طیفور، بلاغات النساء، ص20)
خروش حضرت زینب (علیها السلام)
اگر مجلس به همین جا خاتمه می یافت، یزید برنده بود، و یا آن چه به فرمان او انجام می یافت، چندان زشت نمی نمود، اما زینب نگذاشت کار به این صورت پایان بیابد؛ آن چه را یزید مایه شادی می پنداشت، در کام او از زهر هم تلخ تر کرد؛ به حاضران نشان داد: اینان که پیش رویشان سرپا ایستاده اند، دختران همان پیامبری هستند که یزید به نام او برمردم شام سلطنت می کند. زینب با قدرت و شهامت تمام آغاز سخن کرد و خطاب به یزید چنین گفت:
خدا و رسولش راست گفته اند که: پایان کار آنان که کردار بد کردند، این بود که آیات خدا را دروغ می خواندند و آن ها را مسخره می کردند.
یزید! چنین می پنداری که چون اطراف زمین و آسمان را بر ما تنگ گرفتی و ما را به دستور تو مانند اسیران از این شهر به آن شهر بردند، ما خوار شدیم و تو عزیز گشتی؟ گمان می کنی با این کار قدر تو بلند شده است که این چنین به خود می بالی و بر این و آن کبر میورزی؟ وقتی می بینی اسباب قدرتت آماده و کار پادشاهیت منظم است از شادی در پوست نمی گنجی، نمی دانی این فرصتی که به تو داده شده است برای این است که نهاد خود را چنان که هست، آشکار کنی. مگر گفته خدا را فراموش کرده ای که می گوید: «کافران می پندارند این مهلتی که به آن ها داده ایم، برای آنان خوب است، ما آن ها را مهلت می دهیم تا بار گناه خود را سنگین تر کنند، آن گاه به عذابی می رسند که مایه خواری و رسوایی است».
[شماره صفحه واقعی : 217]
1) لیت اشیاخی ببدر شَهِدوا *** جزع الخزرج من وقع الأسل
ای پسر آزادشدگان!(1)این عدالت است که زنان و دختران و کنیزکان تو در پس پرده عزت بنشینند و تو دختران پیغمبر را اسیر کنی، پرده حرمت آنان را بدری، صدای آنان را در گلو خفه کنی، و مردان بیگانه، آنان را بر پشت شتران از این شهر به آن شهر بگردانند؟! نه کسی آن ها را پناه دهد، نه کسی مواظب حالشان باشد و نه سرپرستی از مردانشان آنان را همراهی کند؟ مردم از این سو و آن سو برای نظاره آنان گرد آیند؟!
اما از کسی که سینه اش از بغض ما آکنده است، جز این چه توقعی می توان داشت؟ می گویی کاش پدرانم که درجنگ بدر کشته شدند، این جا بودند و هنگام گفتن این جمله با چوب به دندان پسر پیغمبر می زنی؟ ابداً به خیالت نمی رسد که گناهی کرده ای و رفتاری زشت مرتکب شده ای! چرا نکنی؟! تو با ریختن خون فرزندان پیغمبر و خانواده عبدالمطلب، که ستارگان زمین بودند، دشمنی دو خاندان را تجدید کردی. شادی مکن، چه؛ به زودی در پیشگاه خدا حاضر خواهی شد، آن وقت است که آرزو می کنی کاش کور و لال بودی و این روز را نمی دیدی، کاش نمی گفتی: پدرانم اگر در این مجلس حاضر بودند از خوشی در پوست نمی گنجیدند! خدایا، خودت حق ما را بگیر و انتقام ما را از آن کس که به ما ستم کرد، بستان!
به خدا پوست خود را دریدی و گوشت خود را کندی. روزی که رسول خدا و خاندان او و پاره های تن او در سایه لطف و رحمت حق قرار گیرند، تو با خواری هرچه بیش تر پیش او خواهی ایستاد، آن روز روزی است که خدا وعده خود را انجام خواهد داد و این ستمدیدگان را که هریک در گوشه ای به خون خود خفته اند، گرد هم خواهد آورد؛ او خود می گوید: «مپندارید آنان که در راه خدا کشته شـده اند مرده انـد، نه؛ آنان زنده اند و از نعمت های پروردگار خود بهره منـد مـی باشـند». اما آن کس
[شماره صفحه واقعی : 218]
1) وقتی پیامبر اسلام مکه را فتح کرد، بزرگان قریش و در رأس آنان ابوسفیان، جد یزید، از گذشته خود پشیمان بودند و می ترسیدند که پیامبر آنان را مجازات کند، ولی حضرت به آنان فرمود: «بروید، شما آزاد شدگانید». زینب(علیها السلام) با این بیان، اشاره به آن عفو بزرگ جد خود در مورد جد یزید دارد.
که تو را چنین به ناحق بر گردن مسلمانان سوار کرد (= معـاویـه)، آن روز که دادخواه، محمد، دادستان خدا، و دست و پای تو گواه جنایات تو در آن محکمه باشد، خواهد دانست کدام یک از شما بدبخت تر و بی پناه تر هستید.
یزید، ای دشمن خدا! و پسر دشمن خدا! سوگند به خدا تو در دیده من ارزش آن را نداری که سرزنشت کنم و کوچک تر از آن هستی که تحقیرت نمایم، اما چه کنم اشک در دیدگان حلقه زده و آه در سینه زبانه می کشد. پس از آن که حسین کشته شد و حزب شیطان ما را از کوفه به بارگاه حزب بی خردان آورد تا با شکستن حرمت خاندان پیغمبر پاداش خود را از بیت المال مسلمانان بگیرد، پس از آن که دست این دژخیمان به خون ما رنگین و دهانشان از پاره گوشت های ما آکنده شده است، پس از آن که گرگ های درنده برکنار آن بدن های پاکیزه جولان می دهند، توبیخ و سرزنش تو چه دردی را دوا می کند؟!
اگر گمان می کنی با کشتن و اسیرکردن ما سودی به دست آورده ای، به زودی خواهی دید آن چه سود می پنداشتی، جز زیان نیست. آن روز جز آن چه کرده ای حاصلی نخواهی داشت، آن روز تو پسر زیاد را به کمک خود می خوانی و او نیز از تو یاری می خواهد! تو و پیروانت در کنار میزان عدل خدا جمع می شوید، آن روز خواهی دانست بهترین توشه سفر که معاویه برای تو آماده کرده است این بود که فرزندان رسول خدا را کشتی. به خدا من جز از خدا نمی ترسم و جز به او شکایت نمی کنم. هرکاری می خواهی بکن! هر نیرنگی که داری به کار بگیر! هر دشمنی که داری نشان بده! به خدا این لکه ننگ که بر دامن تو نشسته است، هرگز سترده نخواهد شد. سپاس خدا را که کار سروران جوانان بهشت را به سعادت پایان داد و بهشت را برای آنان واجب ساخت. از خدا می خواهم رتبه های آنان را فراتر برد و رحمت خود را بر آنان بیش تر گرداند، چه او سرپرست و یاوری تواناست.(1)
[شماره صفحه واقعی : 219]
1) ابن ابی طیفور، همان کتاب، ص12 ـ 23.
عکس العمل چنین گفتار که از جگری سوخته و دلی سرشار از تقوی نیرو می گرفت، معلوم است. سخت دل ترین مرد هنگامی که با ایمان و تقوی رو به رو شود، ناتوانی خود و قدرت حریف را می بیند و برای چند لحظه هم که شده است، از تصمیم گیری عاجز می گردد. سکوتی مرگ بار سراسر کاخ را فرا گرفت، یزید آثار و علائم ناخوشایندی را در چهره حاضران دید، گفت: خدا بکشد پسر مرجانه را من راضی به کشتن حسین نبودم!...(1)
برای رهایی از ذلّت و بردگی و بازیابی عزّت و آزادگی و فراهم ساختن زمینه برای یک انقلاب ریشه دار و بنیادی در سطحی گسترده برضد بیداد و خفقان و تحریف حقایق، راهی جز آگاهی و بیدارسازی و روشن گری مردم نیست.
پس باید مردم را روشن کرد و به آنان آگاهی و شناخت داد تا احساس مسئولیت کنند، آن گاه خود به خود شورش و انقلاب پدید می آید.
این، جزء نقشه امام حسین(علیه السلام) بود که مرحله اول را خود و یارانش با شهادت انجام دادنـد و مرحله دوم آن، یعنی رساندن پیام قیام کربلا برعهده امام زین العابدین (علیه السلام) و زینب کبری(علیها السلام) بود.
تنها با این نوع مبارزه بود که می شد تمام بافته های سی و چند ساله بنی امیه را از بین برد و شورشی بنیادی برضد بنی امیه پی افکند و کاخ یزید و امویان را برای همیشه لرزاند و واژگون کرد.
مرحله دوم این مبارزه که توأم با مظلومیت اهل بیت(علیهم السلام) بود و از عصر عاشورا شروع شد، با خطبه زینب، دختر امیرمؤمنان(علیه السلام) در بازار کوفه و بعد با سخنان کوتاه و ساده، ولی بسیار پر شور و مؤثر امام زین العابدین در همان شهر تدوام یافت.
[شماره صفحه واقعی : 220]
1) دکتر شهیدی، سیدجعفر، قیام حسین(علیه السلام)، ص187ـ 189، با اندکی تغییر در الفاظ و عبارات.
امام به جمعیتی که بیش تر برای تماشای اسیران آمده بودند اشاره کرد که سکوت کنند، و همه ساکت شدند. آن گاه پس از ستایش و درود خدای متعال فرمود:
«مـردم! آن که مـرا می شناسد، می شناسد، و آن که نمی شناسد خـود را بدو می شناسانم: من علی فرزند حسین فرزند علی فرزند ابی طالبم. من پسر آنم که حرمتش را درهم شکستند، دارایی و مال او را به غارت بردند...و کسان او را اسیر کردند. من پسر آنم که در کنار نهر فراتش سر بریدند، در حالی که نه به کسی ستم کرده و نه باکسی مکری به کار برده بود. من پسر آنم که او را از قفا سر بریدند و این مرا فخری بزرگ است. مردم، آیا شما به پدرم نامه ننوشتید؟ و با او بیعت نکردید؟ و پیمان نبستید؟ و به او خیانت نکردید؟ و به پیکار او برنخاستید؟ چه زشت کاری! و چه بد اندیشه و کرداری؟
اگر رسول خدا به شما بگوید: فرزندان مرا کشتید و حرمت مرا درهم شکستید، شما از امت من نیستید! به چه رویی به او خواهید نگریست؟».
این سخنان کوتاه و جانگداز، در آن محیط خفقان و ارعاب، توفانی به پا ساخت و چنان در عمق روح و جان مردم کوفه نفوذ کرد که ناگهان از هرسو بانگ شیون برخاست. مـردم بـه یکدیگر می گفتنـد: نابود شـدید و نمی دانید.
علی بن الحسین (علیه السلام)گفت: خدا بیامرزد کسی را که پند مرا بپذیرد و به خاطر خدا و رسول آن چه می گویم در گوش گیرد. سیرت ما باید چون سیرت رسول خدا باشد که نیکوترین سیرت است.
همه گفتند:
پسر پیغمبر! ماشنوا، فرمانبردار، و به تو وفاداریم، از تو نمی بُریم، با هر که گویی پیکار می کنیم، و با هر کس خواهی درآشتی به سر می بریم! یزید را دستگیر می کنیم و از ستمکاران برتو بیزاریم!
علی بن الحسین(علیه السلام) گفت:
[شماره صفحه واقعی : 221]
هیهات! ای فریب کاران دغل باز! ای اسیران شهوت و آز! می خواهید با من هم کاری کنید که با پدرانم کردید؟ نه، به خدا هنوز زخمی که زده اید خون فشان است و سینه از داغ مرگ پدر و برادرانم سوزان. تلخی این غم ها گلوگیر واندوه من تسکین ناپذیر است و از شما می خواهم نه با ما باشید نه برما(1). (2)
گفتوگوی امام سجاد(علیه السلام) با پسر زیاد
چنان که در صفحات پیش گفتیم، دستگاه حکومت بنی امیه از جبری گری بهره برداری می کرد و کارها و جنایت های خود را به اراده خدا نسبت می داد و بدینوسیله افکار عمومی را تخدیر می کرد، و چون امام سجاد(علیه السلام) و حضرت زینب(علیها السلام)از این شگرد تبلیغی دشمن آگاه بودند، به شدت با آن مبارزه می کردند. نمونه روشن این مبارزه گفتوگوی امام سجاد با پسر زیاد در کوفه است. پس از آن که اسیران اهل بیت را به مجلس عمومی در کاخ پسر زیاد وارد کردند، و سخنان تندی بین او و زینب کبری(علیها السلام) رد و بدل گردید، پسر زیاد به طرف علی بن الحسین(علیه السلام)متوجه شد و گفت:
این کیست؟
بعضی از حاضران گفتند:
علی بن الحسین(علیه السلام) است.
ـ مگر خدا علی بن الحسین(علیه السلام) را نکشت؟
حضرت فرمود:
[شماره صفحه واقعی : 222]
1) سید ابن طاووس، اللهوف، ص66 ـ دکتر شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین(علیه السلام)، ص56؛ حسنی، علی اکبر، امام چهارم پاسدار انقلاب خونین کربلا، ص 38 ـ 40.
2) احتمال هست که این سخنرانی در بازگشت اهل بیت از شام، درکوفه ایراد شده باشد، زیرا از یک طرف، خطبه طولانی است و در موقع رفتن به شام، برای ایراد چنین خطبه ای، نه آزادی وجود داشت ونه وقت و فرصت، و از طرف دیگر، طبرسی درآغاز این خطبه می گوید: احتجاج علی بن الحسین(علیه السلام)علی اهل الکوفه حین خرج من الفسطاط و توبیخه ایاهم علی غدرهم و نکثهم... (احتجاج، ج2، ص166) ومی دانیم که موقع رفتن به شام، خیمه ای وجود نداشته است که امام از آن بیرون آید!.
برادری داشتم که او را نیز علی بن الحسین می گفتند، مردم او را کشتند.
ـ نه، خدا او را کشت!
ـ اَلله ُ یَتَوَفِّی الاَْنْفُسَ حینَ مَوْتِها وَالَّتی لَمْ تَمُت فی مَنامها(1): (خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می کند و ارواحی را نیز که نمرده اند، به هنگام خواب می گیرد).
ـ با چـه جرأتی این گونه جواب مرا می دهی؟ او را ببرید و گردنش را بزنید!
در این هنگام زینب کبری(علیها السلام) که حافظ ودیعه امامت بود، گفت: پسر زیاد! کسی از مردان ما را زنده نگذاشتی، اگر می خواهی او را بکشی، مرا نیز با او بکش!
علی بن الحسین(علیه السلام) گفت: عمه! خاموش باش تا من با او سخن بگویم، سپس گفت: پسر زیاد! مرا از کشتن می ترسانی؟ مگر نمی دانی که کشته شدن برای ما امر عادی، و شهادت، برای ما کرامت است؟!(2)
خطبه امام سجاد(علیه السلام) در شام
چنان که قبلاً هم اشاره شد، سفر بازماندگان امام حسین(علیه السلام) به شام، در رساندن پیام انقلاب حسین(علیه السلام) و افشای ماهیت پلید حکومت یزید، نقش اساسی داشت. آنان در لباس اسارت، همان جهاد مقدسی را انجام دادند که حسین(علیه السلام) در لباس خون و شهادت انجام داد. توقف اسیران در شام فرصت خوبی به آنان داد تا مردم شام را که در اثر تبلیغات چهل ساله معاویه شناخت صحیحی از اسلام و خاندان پیامبر نداشتند، آگاه سازند. از این رو بازماندگان حسین(علیه السلام) از هر مناسبتی در این زمینه بهره برداری می کردند. خطبه امام سجاد(علیه السلام)که در یکی از روزهای توقف در شام ایراد شد، در این میان نقشی تعیین کننده داشت و یزید را رسوای خاص و عام ساخت.
مرحوم «علامه مجلسی» به نقل از صاحب «مناقب» و دیگران می نویسد: روایت شده است که روزی یزید دستور داد منبری گذاشتند تا خطیب بر
[شماره صفحه واقعی : 223]
فراز آن سخنانی در نکوهش حسین و علی(علیهما السلام)برای مردم ایراد کند. خطیب بالای منبر رفت و پس از حمد و ستایش خداوند، سخنان زیادی در نکوهش علی بن ابی طالب و حسین بن علی(علیهما السلام)گفت و سپس در مدح و ستایش معاویه و یزید، داد سخن داد. و از آنان به نیکی یاد کرد. علی بن الحسین(علیهما السلام) (از میان جمعیت) بر او بانگ زد: «وای بر تو ای خطیب! خشنودی خلق را به بهای خشم خالق خریدی، و جایگاهت را در آتش دوزخ قرار دادی».
سپس گفت: یزید! اجازه می دهی بالای این چوب ها بروم و سخنانی بگویم که در آن رضای خدا باشد و برای حاضران نیز اجر و ثوابی؟ یزید اجازه نداد. مردم گفتند: امیر! اجازه بده بر منبر برود، شاید از او سخنی بشنویم (ببینیم چه می گوید؟).
یزید گفت: اگر او بر فراز این منبر برود، پایین نمی آید مگر آن که من و خاندان ابوسفیان را رسوا سازد.
کسی گفت: امیر مگر این (جوان اسیر) چه می داند و چه می تواند بگوید؟! یزید گفت: او از خاندانی است که علم را از کودکی با شیر مکیده اند و با خون آن ها در آمیخته است.
مردم آن قدر اصرار ورزیدند تا سرانجام یزید اجازه داد. آن گاه حضرت بر عرشه منبرقرار گرفت، و ابتداءاً خدا را حمد و ستایش کرد و سپس خطبه ای ایراد کرد که اشک ها را از دیدگان سرازیر کرد و دل ها را به لرزه در آورد.
آن گاه فرمود: مردم! خداوند به ما (خاندان پیامبر) شش امتیاز ارزانی داشته و با هفت فضیلت بر دیگران برتری بخشیده است:
شش امتیاز ما این است که خدا به ما: علم، حلم، بخشش و بزرگواری، فصاحت، و شجاعت داده و محبت ما را در دل های مؤمنان قرار داده است.
هفت فضیلت ما این است که: پیامبـر برگزیده خدا از ماست، صدّیق
[شماره صفحه واقعی : 224]
(علی بن ابی طالب) از ماست، جعفر طیـّار از ماست، شیرخـدا و شیر رسـول او (حمزه سیدالشهدا) از ماست، دو سبط این امت حسن و حسین از ماست. زهرای بتول (یا: مهدی) از ماست .(1)
مردم! هرکس مرا شناخت که شناخت، و هرکس نشناخت خود را بدو معرفی می کنم: من پسر مکه و منایم، من پسر زمزم و صفایم، منم فرزند آن بزرگواری که «حجرالأسود» را با گوشه و اطراف عبا برداشت(2)، منم فرزند بهترین کسی که احرام بست و طواف و سعی به جـا آورد، منـم فرزند بهترین انسان ها، منم فرزند کسی کـه (در شب معراج) از مسجدالحرام به مسجدالأقصی برده شد، منم پسر کسی کـه (در سیر آسمانی) به سدرة المنتهی رسید، منم پسر کسی که در سیر ملکوتی آن قدر به حق نزدیک شد که رخت به مقام «قاب قوسین او ادنی» کشید (بین او و حق دو کمان یا کمتر فاصله بود)، منم فرزند کسی که با فرشتگان آسمان نماز گزارد، منم فرزند کسی که خداوند بزرگ به او وحی کرد، منم فرزند محمد مصطفی، منم فرزند علی مرتضی، منم فرزند کسی که آن قدر با مشرکان جنگید تا زبان به «لا اله الا الله» گشودند، منم فرزند کسی که در رکاب پیامبر خدا با دو شمشیر و دو نیزه جهاد کرد(3)، دو بار هجرت کرد(4)
الف . هجرت از مکه به مدینه در صدر اسلام و سپس هجرت از آن جا به یمن در اواخر عمر پیامبر برای ارشاد و هدایت مردم آن سامان.
ب . هجرت از مکه به مدینه و سپس از آن جا به کوفه (پس از رحلت پیامبر و در دوران خلافت خود علی (علیه السلام)).
ج . هجرت از مکه به شعب ابی طالب (که مدت سه سال طول کشید) و سپس هجرت از مکه به مدینه (حسنی، علی اکبر، امام چهارم پاسدار انقلاب خونین کربلا، ص66).
، دو بار[شماره صفحه واقعی : 225]
1) برخی از مورخان که خطبه حضرت سجاد را با عبارت «فُضِّلْنا بسبع» نقل کرده اند، فضیلت هفتم را ذکر نکرده اند، و برخی، فضیلت هفتم را به صورت «منا البتول» و بعضی دیگر «منا المهدی» نقل کرده اند.
2) اشاره است به داستان نصب حجر الأسود توسط پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) در سن 35 سالگی آن حضرت و رفع اختلاف مردم مکه با این تدبیر.
3) گویا اشاره است به شکسته شدن شمشیر علی(علیه السلام) در جریان جنگ «احـد» که از طرف خداوند عالم، شمشیر ذوالفقار به او داده شد. شاید هم اشاره به موردی بوده که حضرت با دو دست شمشیر می زده است، به قرینه دو نیزه.
4) درباره دوبار هجرت کردن علی(علیه السلام) چند احتمال وجود دارد که ذیلاً به آن ها اشاره می شود:
با پیامبر بیعت نمود، در بدر و حُنین شجاعانه جنگید، و لحظه ای به خدا کفر نورزید، من فرزند کسی هستم که صالح ترین مؤمنان، وارث پیامبران، نابود کننده کافران، پیشوای مسلمانان، نور مجاهدان، زیور عابدان، فخر گریه کنندگان (از خشیت خدا)، شکیباترین صابران، بهترین قیام کنندگان از تبار یاسین فرستاده خداـ است.
نیای من کسی است که پشتیبانش جبرئیل، یاورش میکائیل و خود، حامی و پاسدار ناموس مسلمانان بود. او با مارقین (از دین بدر رفتگان) و ناکثین (پیمان شکنان) و قاسطین (ستمگران) جنگید، و با دشمنان کینه توز خدا جهاد کرد. منم پسر برترین فرد قریش که پیش از همه به پیامبر گروید و پیشگام همه مسلمانان بود. او خصم گردن کشان، نابود کننده مشرکان، تیرخدایی برای نابودی منافقان، زبان حکمت عابدان، یاری کننده دین خدا، ولی امر خدا، بوستان حکمت الهی، و کانون علم او بود...
سپس فرمود:
منم پسر فاطمه زهرا(علیها السلام) ، منم پسر سرور زنان... امام در معرفی خود، و در حقیقت: معرّفی شجره نامه امامت و رسالت، آن قدر داد سخن داد که صدای گریه و ناله مردم بلند شد.
یزید ترسید شورشی برپا شود، لذا به مؤذّن دستور داد تا اذان بگوید. مؤذّن به پا خاست و اذان را شروع کرد و گفت:
الله اکبر، الله اکبر.
امام فرمود: بلی هیچ چیز از خدا بزرگ تر نیست، و چون موذن گفت: اشهد ان لا اله الله، گفت: بلی مـو و پوست و گوشت و خون من به یگانگی خدا شهادت می دهند. همین که مؤذّن گفت: اشهد ان محمداً رسول الله(صلی الله علیه وآله)، امام از بالای منبر رو به یزید کرد و گفت: یزید! آیا محمد(صلی الله علیه وآله) جد من است یا
[شماره صفحه واقعی : 226]
جد تو؟ اگر بگویی جد تو است، دروغ گفته ای و حق را انکار کرده ای، و اگر بگویی جد من است، پس چرا فرزندان او را کشتی؟!...(1)
«عمادالدین طبری»، از دانشـمندان قـرن هفـتم هجری، در کتاب «کامل بهائی» در پایان خطبه حضرت سجاد می نویسد:
«... (امام سجاد) گفت: ای یزید، این رسول عزیز کریم، جد من بوده است یا جد تو؟ اگر گویی که جد تو بوده است عالمیان دانند که دروغ می گویی و اگر بگویی که جد من بوده چرا پدرم را بی گناه شهید کردی و مال او را به تاراج دادی و حرم او را به اسیری آوردی؟
این بگفت و دست زد و جامه بدرید و در گریه افتاد و گفت: به خدا که اگر در دنیا کسی هست که رسول خدا جد او باشد، بغیر از من نباشد، پس چرا این مرد پدر مرا به ظلم کشت و ما را، چنان که اسیران روم (را) آورند، آورد؟ پس گفت: ای یزید، این کار کردی و می گویی محمد رسول الله و روی به قبله می کنی؟ وای برتو، روز قیامت جد من و پدر من خصم تو باشد!
یزید لعین در این اثنا بانگ برمؤذّن زد که قامت (قد قامت الصلاة) بگو، زمزمه و دمدمه ای(2)عظیم در خلق افتاد، بعضی نماز کرده، و بعضی نماز نکرده، پراکنده شدند».(3)
قیام و نهضت امام حسین(علیه السلام) آثار و نتایج بزرگی در جامعه اسلامی برجا گذاشت که ذیلاً برخی از آن ها را به عنوان نمونه مورد بررسی قرار می دهیم:
[شماره صفحه واقعی : 227]
از آن جا که بنی امیه به حکومت و سلطنت خود رنگ دینی می دادند و به نام اسلام و جانشینی پیامبر، بر جامعه اسلامی حکومت می کردند و با شیوه های گوناگون (مانند جعل حدیث، جذب شعرا و محدثان، تقویت فرقه های جبرگرا و...) جهت تثبیت موقعیت دینی خود در جامعه می کوشیدند، قیام و شهادت امام حسین(علیه السلام)بزرگ ترین ضربت را بر پیکر این حکومت وارد آورد و هیئت حاکمه وقت را رسوا ساخت؛ بهویژه آن که سپاه یزید در جریان فاجعه عاشورا یک سلسله حرکات ناجوانمردانه همچون بستن آب به روی یاران امام حسین(علیه السلام)، کشتن کودکان، اسیر کردن زنان و کودکان خاندان پیامبر و امثال این ها انجام دادند که به رسوایی آنان کمک کرد و یزید به شدت مورد نفرت عمومی قرار گرفت، به طوری که «مجاهد»، یکی از شخصیت های آن روز، می گوید:
به خدا سوگند مردم عموماً یزید را مورد لعن و ناسزا قرار دادند و به او عیب گرفتند و از او روی گرداندند.(1)
یزید با آن که در آغاز پیروزی خود بسیار شادمان و مغرور بود، در اثر فشار افکـار عمـومـی قافیه را باخته و گنـاه کشتن حسین بن علی(علیه السلام) را به گردن عُبیدالله بن زیـاد (حاکم کوفه) افکند!
مورخان می گویند:
یزید پس از حادثه عاشورا به پاس خوشخدمتی عُبیدالله بن زیاد او را به دمشق دعوت کرد و اموال فراوان و تحفه های بزرگ به او بخشید و او را نزد خود نشانید و مقام او را بالا برد (ترفیع رتبه و درجه) و او را به حرم سرای خود نزد زنان خویش برد و ندیم خویش قرار داد....(2)
اما چون فشار افکار عمومی اوج گرفت، با یک چرخش سریع، خود را تبرئه کرد و مسئولیت را به گردن عُبیدالله افکند.
[شماره صفحه واقعی : 228]
«ابن اثیر» می نویسد:
هنگامی که سر حسین را نزد یزید بردند، موقعیت ابن زیاد نزد او بالا رفت و از اقدام او خوشحال شد و به وی جایزه داد، ولی طولی نکشید که به وی گزارش رسید که مردم نسبت به او خشمگین شده اند و به او لعن و ناسزا می گویند، از این رو از کشتن حسین پشیمان شد. او می گفت:
کاش متحمل اذیت می شدم و حسین را به منزل خود می آوردم و به خاطر پیامبر اسلام و رعایت حرمت قرابت حسین با او، اختیار را به وی واگذار می کردم، هرچند موجب ضعف حکومتم می شد. خدا پسر مرجانه (ابن زیاد) را لعنت کند! او حسین را مجبور به این کار کرد، در حالی که حسین از وی خواسته بود اجازه بدهد دست در دست من بگذارد یا به یکی از مناطق مرزی برود(1)، ولی پسر مرجانه با پیشنهاد او موافقت نکرده او را به قتل رساند و با این کار مرا مورد بغض و نفرت مسلمانان قرار داده و تخم دشمنی مرا در دل های آن ها افشاند. اینک هر کس و ناکسی به خاطر قتل حسین با من دشمن شده است. این چه گرفتاری بود که پسر مرجانه برای من درست کرد؟! خدا او را لعنت کند و گرفتار غضب خویش سازد!(2)
حتی ابن زیاد نیز پس از فاجعه کربلا از عواقب جنایتی که مرتکب شده بود، نگران شد. گواه این معنا گفتوگویی است که بین او و عمر بن سعد رد و بدل شده است و طبری و ابی مخنف آن را بدین صورت نقل کرده اند:
پس از کشته شدن حسین بن علی(علیه السلام)، عُبیدالله بن زیاد به عمر بن سعد گفت: آن نوشته ای که درباره قتل حسین به تو داده بودم، کجاست؟ عمر سعد گفت:
ـ به دنبال اجرای فرمان تو رفتم و آن نامه گم شد.
ـ حتما باید آن را بیاوری.
ـ گم شده است.
ـ به خدا سوگند باید آن را به من برگردانی.
ـ آن را نگه داشته ام تا در مدینه به پیر زنان قریش نشان داده دستاویز قرار دهم، من به تو یک خدمت و خیرخواهی کردم که اگر به پدرم سعد وقاص کرده بودم، حق پدری او را ادا کرده بودم.
در این هنگام برادر ابن زیاد به نام «عثمان» گفت: عمر بن سعد راست گفت، به خدا سوگند دوست داشتم که تا روز قیامت نسل زیاد خوار می شد ولی حسین بن علی کشته نمی شد.
راوی قضیه که خود شاهد این گفتوگو بوده، اضافه می کند: به خدا سوگند ابن زیاد حرف برادر خود را رد نکرد! (تاریخ الأمم والملوک، ج6، ص268 ابومخنف، مقتل الحسین، ص229)
[شماره صفحه واقعی : 229]
1) البته این قسمت را یزید، یا مورّخان درباری آن روزگار، از خود اضافه کرده اند زیرا هرگز امام حسین (علیه السلام)نگفته بود که حاضر است دست بیعت در دست یزید بگذارد. و اساساً پیام نهضت عاشورا، از اول تا آخر، نفی بیعت با یزید و یزیدیان است.
2) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج4، ص87 این جریان را طبری در تاریخ خـود (ج6، ص266) و نیز سبط ابن جوزی در تذکرة الخواص (ص261و 265) به اختصار نقل کرده اند.
از طرف دیگر، با آن که یزیـد نخست با کودکان و زنان و بازماندگان امام حسین با خشونت و غرور و تکبر برخـورد کرد و دسـتور داد آنان را در خانـه مخروبه ای جای دهند، اما زیر فشار افکار عمومی به فاصله کمی با آنان بنای نرمش و ملاطفت گذاشت و محل سکونتشان را تغییر داد و گفت: اگر مایل هستید، شما را روانه مدینه کنم.
«عمادالدین طبری» در این زمینه می نویسد: «زینب کس فرستاد نزد یزید که اجـازت ده ما را تا تعزیت حسین بداریـم، یزید اجازت داد و گفت باید ایشان را به دارالحجاره برید تا آن جا گریه کنند. هفت روز آن جا تعزیت داشتند. هرروز چندان زن بر ایشان جمع می شدند که از حصر و احصا بیرون بود. مردم قصد کردند که خود را به خانه یزید اندازند و او را بکشند.
«مروان»(1)از این حال واقف شده نزد یزید آمد و به او گفت: هیچ صلاح ملک تو نیست که اولاد و اهل بیت و متعلقان حسین آن جا باشند، صلاح در آن است که کار ایشان بسازی و ایشان را به مدینه فرستی، الله! الله! که کار ملک تو تباه شود به سبب این عورات.
پـس یزید، امام زین العابدین(علیه السلام) را بخواند و پیش خود بنشانید و
[شماره صفحه واقعی : 230]
1) مروان پس از مرگ معاویه در مدینه بوده است، مگر این که بگوییم در این مدت به شام سفر کرده بوده است.
استمالت های بسـیار کرد و گفـت: لعنـت بـر پـسر مـرجـانـه بـاد! ا گـر مـن صاحـب ] طرف مقابل [پـدر تو بودمی نگذاشتمی که کار بدین مقام رسیدی و آن چه او از من بخواستی بدادمی و حاجت او را روا کردمی و لیکن قضا گذشت، باید که چون به مدینه رسی هر کار و حاجتی که باشد بنویسی و امام را خلعـت بـداد و زنان را تشریف ها فرستاد و لیکن گویند که اهل بیت هیچ قبول نکردند».(1)
یزید بیش از چهار سال پس از فاجعه عاشورا زنده نماند، اما این ننگ و رسوایی را برای ابد برای خاندان بنی امیه به ارث گذاشت، به طوری که هرکدام از خلفای اموی بعدی که اندکی عقل و درایت داشتند، از تکرار کارهای یزید پرهیز می کردند.چنان که «یعقوبی»، مورخ نامدار اسلام، می نویسد:
«عبدالملک بن مروان» (درزمان حکومت خود) به «حجاج» که از طرف وی حاکم حجاز بود، نوشت: مرا به خون فرزندان ابوطالب آلوده نکن، زیرا من دیدم که چون خاندان حرب (ابوسفیان) با آنان در افتادند، برافتادند.(2)
پیامبر اسلام با آوردن آیینی نو که بر اساس ایمان به خدا استوار بود، سنت شهادت را پی ریزی کرد و به گواهی تاریخ، عامل بسیاری از پیروزی های بزرگ مسلمانان، استقبال آنان از شهادت در راه خدا به خاطر پیروزی حق بود، اما پس از درگذشت پیامبر، در اثر انحراف حکومت اسلامی از مسیر اصلی خود، گسترش فتوحات و سرازیر شدن غنایم به مرکز خلافت و عوامل دیگر، کم کم مسلمانان روحیه سلحشوری را از دست دادند و به رفاه و آسایش خو گرفتند،
[شماره صفحه واقعی : 231]
به طوری که هرکس به هرنحوی قدرت را در دست می گرفت، مردم از ترس از دست دادن زندگی آرام و گرفتار شدن در کشمکش های اجتماعی به راحتی از او اطاعت می کردند، و ستمگرانی که به نام اسلام بر آن مردم حکومت می کردند، از این روحیـه آنان استفاده می کردند و هرچه از عمر حکومت بنی امیه می گذشت، این وضع بدتر می شد تا آن که در اواخر عمر معاویه و آغاز حکومت یزید به اوج خود رسید.
در آن زمان شیوخ قبایل و رجال دینی، غالباً مطیع زر و زور بودند و وجدان و شخصیت خود را در برابر مال و ثروت ناچیز دنیا می فروختند. رهبران دینی و سیاسی آن روز، با آن که از ریشه پست خانوادگی «عُبیدالله بن زیاد» کاملاً آگاه بودند، در برابر وی سرِ تسلیم فرود می آوردند. این گونه افراد نه تنها در برابر یزید و ابن زیاد، بلکه در برابر زیردستان ستمگر آن دو نیز مثل موم نرم و مطیع بودند، زیرا جاه و مال و نفوذ در اختیار آن ها بود و این عده می توانستند در سایه تقرب و دوستی با آن ها به نام و نان و نوایی برسند.
دسته دیگری نیز که در پستی کمتر از دسته اول نبود، زاهد نمایان عوام فریب بودند که ریاکارانه تظاهر به زهد و خداشناسی می کردند تا از طریق ظاهر فریبنده خویش، لقمـه چربی گیر بیاورنـد، ولی همین که توجـه ستمگران وقـت را به خـود جلـب می کردند، در جرگه وابستگان به آنان قرار می گرفتند.
مردم آن روز با ایـن چهره ها آشنا بودند و چنـان با رفتـار کثیف ایـن عـده خو گرفته بودند که اعمال آنان در نظرشان طبیعی و عادی جلوه می کرد و موجب هیچ گونه اعتراض و انتقادی نمی شد.
زندگی مردم عادی آن عصر نیز طوری بود که یگانه هدف آنان، تأمین حوائج شخصی بود. هرکس به خاطر زندگی شخصی خود کار می کرد و به خاطر رسیدن به هدف های شخصی زحمت می کشید و هیچ فکری جز دستیابی به مقاصد شخصی نداشت. جامعه و مشکلات بزرگ آن، به هیچوجه مورد توجه
[شماره صفحه واقعی : 232]
یک فرد عادی نبود. تنها چیزی که مورد توجه این گونه افراد بود و خیلی مواظب آن بودند، این بود که مقرریشان قطع نشود. آنان از ترس قطع شدن مقرری، دستور رؤسا و رهبران خود را بی کم و کاست اجرا می کردند و از بیم این موضوع، با هرگونه صحنه ظلم و فساد که رو به رو می شدند، لب به اعتراض و انتقاد نمی گشودند.
قیام امام حسین(علیه السلام) این وضع را دگرگون ساخت و سنت شهادت را در جامعه اسلامی زنده کرد. حسین(علیه السلام) با قیام خود، پرده از روی زندگی آلوده و پست مسلمانان برداشت و راه نوینی پیش پای آنان گذاشت که در آن سختی هست، حرمان هست، اما ذلت نیست.
برای آن که میزان تأثیر قیام امام حسین(علیه السلام) در بیداری روح حماسه و شهادت در جامعه اسلامی آن روز روشن گردد، باید توجه داشت که جامعه اسلامی پیش از حادثه عاشورا (با صرف نظر از اعتراض های موضعی و مقطعی چون حرکت حُجْر) بیست سال به سکوت و تسلیم گذرانده بود و با آن که در این مدت نسبتاً طولانی موجبات قیام فراوان بود، کوچک ترین قیام اجتماعی ای رخ نداده بود.
در جنبش مردم کوفه نیز، که به آمدن مسلم انجامید، دیدیم که یک تهدید دروغین آمدن لشکر شام چگونه انبوه مردم را از گرد نماینده شجاع سالار شهیدان(علیه السلام)پراکنده ساخت!
فاجعه کربلا وجدان دینی جامعه را بیدار کرد و تحول روحی ای به وجود آورد که شعاع تأثیر آن، جامعه اسلامی را فرا گرفت، و همین کافی بود که مردم را به دفاع از حریم شخصیت و شرافت و دین خود وا دارد، روح مبارزه را ـ که در جامعه به خاموشی گراییده بود ـ شعله ای تازه بخشد، و به دل های مرده و پیکرهای افسرده، حیاتی تازه دمیده آن ها را به جنبش درآورد.
از نخستین جلوه های این تحول، قیام و مخالفت «عبدالله بن عفیف اَزْدی» در کوفه بود. آن گاه که پسر زیاد نخستین سخنرانی پس از جنگ مبنی بر اعلام
[شماره صفحه واقعی : 233]
پیروزی خود را با دشـنام و ناسـزا بـه امـام حسین(علیه السلام) آغـاز کرد، با خروش و فریـاد اعتـراض عبدالله بن عفیف که مردی نابینا بود(1)، رو به رو گردید. پسر زیاد دستور بازداشت او را صادر کرد. افراد قبیله عبدالله او را به منزل رساندند. پسر زیاد گروهی از دژخیمان را جهت دستگیری او فرستاد. عبدالله با شجاعت در برابر یورش آنان مقاومت کرد، ولی سرانجام دستگیر شد و به شهادت رسید.(2)
قیام بزرگ و حماسه آفرین امام حسین(علیه السلام) سرچشمه نهضت ها و قیام های متعددی در جامعه اسلامی گردید که به عنوان نمونه برخی از آن ها را مورد بحث قرار می دهیم:
الف . قیام توّابین
نخستین عکس العمل مستقیم شهادت امام حسین(علیه السلام) «جنبش توّابین» در شهر «کوفه» بود.
همین که امام حسین(علیه السلام) به شهادت رسید، و ابن زیاد از اردوگاه خود در «نُخیله» به شهر بازگشت، شیعیانی که فرصت طلایی یاری امام در کارزار عاشورا را از کف داده بودند، به شدت پشیمان شده خود را ملامت نمودند. آنان تازه متوجه شدند که اشتباه بزرگی مرتکب شده اند، زیرا حسین(علیه السلام) را دعوت نموده و سپس از یاری او دست نگه داشته اند و او که بنا به دعوت آن ها به عراق آمده بود، در کنار شهر آنان به شهادت رسیده و آن ها از جا تکان نخورده اند! این گروه احساس کردند که ننگ این گناه از دامن آن ها شسته نخواهد شد مگر آن که انتقام خون حسین را از قاتلان او بگیرند و یا در این راه کشته شوند.
[شماره صفحه واقعی : 234]
به دنبال این فکر بود که شیعیان نزد پنج تن از رؤسای خود در کوفه که عبارت بودند از:
«سلیمان بن صُرَد خزاعی»، «مسیب بـن نَجَبه فزاری»، «عبدالله بـن سعد بـن نُفَیْل اَزْدی»، «عبدالله بن وال تمیمی»، و «رفاعة بن شدّاد بَجَلی» رفتند و در منزل سلیمان اجتماعی تشکیل دادند. نخست مسیب بن نجبه رشته کلام را به دست گرفت و پس از ذکر مقدمه ای چنین گفت:
«... مـا پیوسته دلباخته خوبی های موهوم خود بوده یاران و پیروان خود را می ستودیم، ولی در این امتحانی که خداوند در مورد پسر پیامبر پیش آورد، دروغ ما آشکار گردید و ما از این امتحان سرشکسته و خجلت زده بیرون آمدیم و از هر جهت در مورد فرزند پیامبر کوتاهی کردیم.
حسین پسر پیامبر به ما نامه ها نوشت و پیک ها فرستاد و بارها، چه پنهان و چه آشکار، از ما یاری خواست و راه هرگونه عذر و بهانه را بر ما بست. ولی ما از بذل جان خود در رکاب او دریغ ورزیدیم تا آن که در بیخ گوش ما به خشنترین وضع کشته شد. ما آن قدر سستی نمودیم که نه با عمل و زبان او را یاری کردیم، نه با مال و ثروت خود به پشتیبانی وی شتافتیم و نه قبائل خود را جهت یاری او فراخواندیم. حال، در پیشگاه خدا و در حضور پیامبر چه عذری داریم؟ به خدا عذری غیر از این نداریم که قاتلان حسین را به کیفر اعمالشان برسانیم و یا در این راه کشته شویم، باشد که خداوند از ما راضی گردد...»
آن گاه پس از چند سخنرانی پرشور دیگر، «سلیمان بن صُرَد خزاعی» که به رهبری جمعیت برگزیده شده بود، سخنانی بدین مضمون ایراد کرد:
«ما در انتظار ورود خاندان پیامبر به سر می بردیم و به آن ها وعده یاری داده برای آمدن به عراق تشویقشان نمودیم، ولی وقتی درخواست ما عملی شد و پسر پیامبر به سرزمین ما آمد، سستی کرده ناتوانی پیشه ساختیم و وقت را به امروز و فردا گذرانده در انتظار حوادث نشستیم تا آن که پسر پیامبر کشته شد...
[شماره صفحه واقعی : 235]
هان! به پا خیزید و دست به قبضه شمشیر ببرید! چه آن که خشم خدا را برانگیخته اید و مادام که رضای خدا را به دست نیاورده اید، نباید به میان زنان و فرزندان خود بازگردید. خدا از شما راضی نخواهد بود مگر آن که انتقام خون فرزند پیامبر را بگیرید.
از مرگ نترسید! به خدا سوگند هرکس از مرگ بترسد محکوم به شکست و ذلت است. بایـد مثل بنی اسرائیـل باشید که موسی(علیه السلام) بـه آنان فرمود: شما با گوساله پرستی، به خود ظلم کردید، اینک در پیشگاه آفریدگار خود توبه نمایید و خود را بکشید...».(1)
به دنبال این اجتماع، سلیمان بن صرد، جریان را به «سعد بن حذیفة بن یمان» و شیعیان دیگر «مدائن» نوشت و از آنان یاری خواست. آنان نیز دعوت سلیمان را پذیرفتند همچنین سلیمان به «مُثَنّی بن مخرمه عبدی» و شیعیان دیگر «بصره» نامه نوشت و آن ها نیز پاسخ مساعد دادند.
انگیزه توّابین
توابین معتقد بودند که مسئول قتل حسین(علیه السلام) در درجه اول حکومت بنی امیه است نه افراد، و لذا به منظور خونخواهی به سوی شام حرکت کردند و گفتند پس از انتقام از بنی امیه، به سراغ جنایتکاران کوفه می رویم.
همان طور که ملاحظه شد، انگیزه این جنبش، احساس ندامت از گناه، و شوق به جبران خطا بود. در لابلای سخنان و نامه ها و خطبه های توابین، احساس عمیق پشیمانی، و شور و شوق سوزان به شستشوی گناه، موج می زند و هرکس مروری درآن ها بکند این موضوع را به خوبی لمس می کند. همین انگیزه بود که قیام توابین را در ارزیابی ظاهری به صورت یک قیام انتحارآمیز جلوه گر ساخته بود. توابین فقط در صدد گرفتن انتقام، و جبران لغزش و گناه خود بودند و جز
[شماره صفحه واقعی : 236]
1) وَ إِذْ قَالَ مُوسی لِقَومِهِ یا قَوْم إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخَاذِکُمْ العِجْلَ فَتُوبُوا إِلی بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ... (بقره: 54).
این، هیچ هدف دیگری نداشتند. این عده نه طالب فتح و پیروزی بودند و نه خواهان حکومت و غنیمت، بلکه یگانه هدفشان انتقام بود. آنان وقتی خانه های خود را ترک می گفتند، اطمینان داشتند که دیگر به خانه های خود باز نخواهند گشت. آنان تشنه مرگ در راه هدف خود بودند، به طوری که دشمن به آن ها امان داد ولی آن ها از قبول امان سر باز زدند! زیرا آن را دامی برای شکست قیام می دانستند.
نیروهای توّابین
تنها شیعیان نبودند که به انقلاب توابین پیوستند، بلکه کلیه کسانی که خواهان تغییر اوضاع، و شکستن یوغ ظلم دستگاه حکومت اموی از طریق جنبشی خونین بودند به توابین پیوستند.
البته به علت آن که قیام توابین یک قیام انتقام جویانه و شهادت طلبانه بود، و عناصر انقـلابی هیچ هدفی جز انتقام و یا مرگ در ایـن راه نداشتنـد، عده زیادی به آنان نپیوستند. در دفتر سلیمان بن صرد شانزده هزار نفر ثبت نام کرده بودند که از این عده جز پنج هزار نفر حاضر نشدند(1)درحالی که تعداد سپاه شام سی هزار نفر بود. البته علت این موضوع روشن است، زیرا همیشه فقط افرادی که در سطح عالی فداکاری و جانبازی در راه عقیده قرار دارند، مجذوب اقدامات شهادت طلبانه می شوند، بدیهی است که تعداد این قبیل افراد در هر زمانی اندک است.
عملیات توابین
جنبش توابین در سال شصت ویک هجری آغاز شد. توابین از آن تاریخ، پیوسته ساز و برگ جنگی فراهم ساخته و مردم را مخفیانه به خونخواهی
[شماره صفحه واقعی : 237]
1) از مدائن هفتاد نفر و از بصره سیصد نفر جهت پیوستن به توابین حرکت کرده بودند، اما هنگامی به میدان جنگ نزدیک شدند که توابین شکست خورده بودند!
حسین(علیه السلام)دعوت می کردند. مردم نیز از شیعه و غیر شیعه دسته دسته به آن ها می پیوستند. توابین سرگرم مقدمات قیام بودند که یزید مرد. پس از مرگ یزید، توابین عده ای را به اطراف فرستادند تا مردم را دعوت به همکاری کنند. در این هنگام، احتیاط و اختفا را کنار گذاشته علناً به تهیه اسلحه و تجهیزات جنگی پرداختند.
شب جمعه پنجم ربیع الثانی سال 65 ق نخستین شعله قیام زبانه زد: در آن شب، توابین با هم به سوی تربت پاک امام حسین(علیه السلام) روانه شدند و همین که بالای قبر آن حضرت رسیدند، فریادی از دل برآورده عنان اختیار از کف دادند و این سخنان را با اشک دیدگان درهم آمیختند:
«پروردگارا! ما فرزند پیامبر را یاری نکردیم، گناهان گذشته ما را بیامرز و توبه مـا را بپذیـر، به روح حسـین و یاران راستین و شهید او رحمت فرست، ما شهادت می دهیم که بر همان عقیده هستیم که حسین بر سر آن کشته شد. پروردگارا! اگر گناهان ما را نیامرزی و به دیده رحم و عطوفت بر ما ننگری، زیان کار و بدبخت خواهیم بود...»
پس از پایان این صحنه مهیج و شورانگیز، قبور شهدا را ترک گفته به سمت شام حرکت کردند و در سرزمینی به نام «عین الورده» با سپاه شام، که فرماندهی آن ها را عبیدالله بن زیاد به عهده داشت، رو به رو شدند و پس از سه روز نبرد سخت، سرانجام شکست خوردند و سران انقلاب به جز «رفاعه» به شهادت رسیدند و بقیه نیروهایشان به فرماندهی رفاعة بن شدّاد به کوفه بازگشتند و به هواداران مختار که در کوفه فعالیت داشتند، پیوستند.(1)
قیام توابین، گرچه هدف اجتماعی روشنی نداشت، و خیلی زود با شکست رو به رو گردید، ولی در هرحال بر مردم کوفه تأثیر عمیقی به جا گذاشت و افکار عمومی را برای مبارزه با حکومت بنی امیه آماده ساخت.
[شماره صفحه واقعی : 238]
1) ابومخنف، مقتل الحسین، ص 248 ـ 310؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج4، ص158ـ186.
ب . قیام مُختـاردر سال شصت و شش هجری «مختار بن ابی عُبید ثقفی» در عراق قیام کرد تا انتقام خون حسین(علیه السلام) را از قاتلان آن حضرت بگیرد.
مختار پس از ورود «مسلم بن عقیل» به کوفه، با او همکاری می کرد، ولی هم زمان با گرفتاری و شهادت مسلم، توسط عُبیدالله بن زیاد دستگیر و زندانی شد. او پس از حادثه عاشورا با وساطت «عبدالله بن عمر» (شوهر خواهرش) نزد یـزیـد، از زنـدان آزاد گردید و چـون در آن ایام «عبدالله بن زبیر» در مکه قیام کرده خود را خلیفـه مسلمانان معرفی می کرد، مختار رهسپار مکه شد و به همکاری با عبدالله بن زبیر پرداخت.
در سال شصت و چهار هجری، پنج ماه پس از مرگ یزید، مختار چون آمادگی مردم عراق را جهت قیام و انقلاب برضد بنی امیه و بی میلی آن ها را نسبت به حکومـت عبدالله بـن زبیر شـنید، رهسپار کوفـه گردیـد و فعالیـت خـود را آغاز کرد.(1)
راز ناکامی عبدالله بن زبیر در عراق
برای آن که بدانیم چرا مردم عراق ابتداءاً به ابن زبیر پیوستند و سپس دعوت مختار را پذیرفته و برضد او قیام کردند، باید توجه داشته باشیم که جامعه آن روز عراق خواستار دو چیز بود:
اصلاحات اجتماعی و حمایت از موالی (مسلمانان غیر عرب که در حکومت بنی امیه مورد ستم واقع شده بودند)؛
گرفتن انتقام خون بنی هاشم از امویان.
[شماره صفحه واقعی : 239]
1) ابوالعباس المبرّد، الکامل فی اللغة و الأدب، ج2، ص112 116؛ اخطب خوارزمی، مقتل الحسین، تحقیق و تعلیق شیخ محمد سماوی، ج2، ص202 به بعد. در آن ایام توابین نیز در کوفه سرگرم آمادگی و جمع آوری نیرو بودند، ولی مختار می گفت: سلیمان آگاهی لازم را در مسائل جنگی و نظامی ندارد و به زودی شکست خواهد خورد.
به امید تأمین این دو خواسته بود که جامعه عراق با ابن زبیر بیعت کرد، زیرا وی، هـم دشمن امویان بـود و هم تظاهر به صـلاح و زهـد و بی اعتنایی به دنیـا می کرد، ولی عملاً ثابت شد که حکومت ابن زبیر چندان تفاوتی با حکومت امویان ندارد!. درست است که ابن زبیر عراق را از زیر نفوذ وتسلط امویان نجات داد، ولی قاتلان حسین(علیه السلام) و عناصر جنایت کار و خطرناکی همچون «شمر بن ذی الجوشن»، «شَبَث بن رِبْعی» و «عمرو بن حجاج» که در فاجعه عاشورا نقش مهمی داشتند، نه تنها هنوز در کوفه زنده بودند، بلکه از مقربان حکومت بودند!
پسر زبیر از نظر اجرای عدالت نیز مقصود عراقیان را تأمین نکرد، زیرا موالی هنوز هم مثل زمان بنی امیه در محرومیت به سر می بردند و قدرت و امکانات؛ همه در دست شیوخ قبائل بود. عدم تأمین خواسته های عراقیان باعث شد که مردم از اطراف ابن زبیر پراکنده شده از قیام مختار پشتیبانی کنند.
مختار دعوت خود را وابسته به «محمد بن حنفیه»، فرزند امیرمؤمنان، معرفی کرد و همـین مطلب باعث اطمینان مردم بـه حرکت وی شـد. او شعـار خـود را جملـه «یا لثارات الحسین»: (پیش به سوی انتقام گیری خون حسین) قرار داد و این موضوع، عراقیان را به تأمین اهداف خویش امیدوار می کرد.
مختار پس از رسیدن به قدرت، از گروه «موالی» حمایت کرد و گام هایی در جهت تأمین حقوق اجتماعی آنان برداشت. این اقدام مختار، اشراف و بزرگان قبائل عرب را برضد وی تحریک کرد. آنان اجتماعاتی به این منظور تشکیل داده توطئه ها کردند و با کمک نیروهای عبدالله بن زبیر، برای جنگ با مختار آماده شدند. در رأس این سران مخالف، قاتلان امام حسین(علیه السلام) قرار داشتند، و همین موضوع کافی بود که انقلابیون را وادار به ایستادگی نموده برای رسیدن به پیروزی مصمم سازد.
مختار، قاتلان امام حسین(علیه السلام) را سخت مورد تعقیب قرار داد و به هلاکت رسانید، به طوری که ظرف یک روز دویست و هشتاد نفر از آنان را کشت و
[شماره صفحه واقعی : 240]
خانه های چند تن از سران جنایت کاران را که فرار کرده بودند، ویران کرد. از جمله خانـه «محمد بن اشعث» را تخریب کرد و دستور داد با مصالح آن، خانه «حجربن عدی»، شهید و یار جانباز علی(علیه السلام) را که توسط زیاد بن ابیه تخریب شده بود، بسازند.(1)
بحث اجمالی پیرامون نهضت توابین و قیام مختار، از این جهت صورت گرفت که این دو قیام تاریخی از نظر زمانی به فاصله کمی پس از شهادت امام حسین(علیه السلام)رخ داده اند، و گرنه می دانیم که قیام های نشأت گرفته از نهضت امام حسین(علیه السلام)منحصر به این ها نبوده است، بلکه طی سال های بعد چندین قیام صورت گرفت که بزرگ ترین آن ها انقلاب عباسیان بود که در سال 132 هجری به پیروزی رسید و بساط حکومت بنی امیه را برچید. نیرومندترین عامل پیروزی عباسیان در این انقلاب، شرح ستمگری های بنی امیه نسبت به بنی هاشم و مظلومیت این خاندان بود و از نظر تحریک خشم مردم برضد بنی امیه، یادآوری شهادت امام حسین(علیه السلام)بیش ترین تأثیر را داشت.
یکی از نویسندگان معاصر عرب می گوید:
به نظر من حسین در دراز مدت پیروز شد. گر چه در رویارویی نظامی به هدف خود دست پیدا نکرد، اما شهادت برای او پیروزی بود. او بذر کینه و عداوت و نفرت نسبت به بنی امیه را در دل همه مردم کاشت. تردید ندارم که حسین در دراز مدت پیروز شد و شهادت او سبب مستقیم تزلزل حکومت بنی امیه شد و به خاطر آن جنایت زشت، طوفان لعن و خشم مردم متوجه امویان گردید.(2)
[شماره صفحه واقعی : 241]
1) ابن اثیر، همان کتاب، ج4، ص211 244.
2) إنّنی أری و هذا رأی خاص أنّ الحسین انتصر علی المدی البعید، فهو و إن لم یظفر بمراده فی معرکة حربیة ومواجهة عسکریة إلاّ انّ نیله الشهادة فی ذاته کان انتصاراً لله. ثمّ إنّه زرع بذور الحیلة و الحقد و السخیمة فی قلوب الناس جمیعاً نحو بنی أُمیّة و لا یخامرنی شکّ فی أنّ الحسین انتصر علی المدی البعید، و کان استشهاده سبباً مباشراً فی زلزلة عرش دولة الأمویین مع انصباب جام اللعنات و السخطات علیهم من جراء الجریمة البشعة. (دکتر سید الجمیلی، استشهاد الحسین، مقدمه، ص 23. این کتاب بازنویسی گزارش طبری در مورد حادثه عاشورا و دیدگاه ابن تیمیه در مورد مرقد رأس الحسین در قاهره است.
مورخان می نویسند:
هنگامی که سر بریده «مروان»، آخرین خلیفه اموی، را نزد «ابوالعبـاس»، نخستین خلیفه عباسی، آوردند، ابوالعباس سجده ای طولانی کرد و پس از آن که سر از سجده برداشت، خطاب به سر بریده مروان چنین گفت:
«ستایش خدا را که انتقام مرا از تو و قبیله ات گرفت، ستایش خدا را که مرا برتو پیروز و مظفر گردانید». سپس افـزود: «اکنـون، برایم مهـم نیست که مرگم کـی فرا رسد، زیرا به انتقام خون حسین(علیه السلام) دو هزار نفر از بنی امیه را کشتم....».(1)
وقتی که جنازه های نیمه جان سران بنی امیه را در برابر ابوالعباس روی هم انباشتند، دستور داد بر فراز جنازه ها سفره ای گستردند و غذا آماده نمودند، آن گاه روی جنازه ها نشست و سرگرم صرف غذا شد، در حالی که هنوز بعضی از آن ها زیر پای او تکان می خوردند! وقتی که از خوردن غذا فارغ شد، گفت: هرگز در عمرم غذایی به این گوارایی نخورده ام!
آن گاه گفت: پاهای این ها را گرفته بکشید و در راه ها بیفکنید تا مردم اینان را پس از مرگشان نیز لعن کنند (همچون زمان حیاتشان). طولی نکشید که مردم دیدند سگ ها پاهای جنازه هایی را گرفته و بر زمین می کشند و می برند که لباس های ملیله دوزی شده و گران قیمت بر تن آن ها است!(2)
در این زمینه سند تاریخی ارزنده دیگری در دست است که نشان می دهد
[شماره صفحه واقعی : 242]
شهادت امام حسین(علیه السلام) در درازمدت تا چه حد تأثیر داشته و چگونه بعد ازسال ها، از حافظه تاریخ محو نشده بود، این سند، گوشه ای از زندگی «قاضی شریک بن عبدالله»، نوه سنان بن انس، یکی از قاتلان امام حسین(علیه السلام) در کربلا(1)است که خطیب بغدادی، آن را ضمن شرح حال وی آورده است. وی می نویسد:
شریک بن عبدالله قاضی وارد بصره شد، اما در مقابل تقاضای مردم بصره، از نقل حدیث برای آن ها خودداری کرد، مردم ناراحت شدند و او را تعقیب کردند، وقتی که او رفت و در بندر، سوار کشتی شد مردم او را در کشتی سنگ باران کردند و گفتند ای پسر قاتل حسین!(2)
با توجه به دو نکته، اهمیت این قضیه روشن می گردد:
نخست این که بصره پس از قتل عثمان و جنگ جمل، به کانون عثمانی ها (طرفداران اموی ها) و مخالفان اهل بیت تبدیل شده بود و در ادوار بعدی نیز این خصلت را حفظ کرده بود.
دوم، فاصله زمانی سفر قاضی به بصره و شهادت امام حسین(علیه السلام) است، چه؛ در مورد او نوشته اند که در سال 95هـ. متولد شده و در سال177 از دنیا رفته است.(3)
[شماره صفحه واقعی : 243]
[شماره صفحه واقعی : 244]
پیام آور قیام کربلا در عصر اختناق
چرا امام(علیه السلام) قیام نکرد؟
ابعاد مبارزات امام(علیه السلام)
صحیفه سجادیه؛ گنجینه معارف
دستگیری از درماندگان
کانون تربیتی
[شماره صفحه واقعی : 245]
[شماره صفحه واقعی : 246]
او فرزند حسین بن علی(علیه السلام) سومین امام شیعیان جهان، مادرش «شهربانویه»(1)
در کتـب تاریخ و زندگـی ائمـه، نـام مـادر امـام چهـارم سخـت مـورد اختلاف است و علاوه بر شهربانویـه، بـه دوازده صورت دیگر نیـز همچون: شـاه زنـان، جهـان شاه، شهرناز، جهان بانویه، خوله، سلافه و... آمده است. جهت اطلاع بیش تر رجوع شود به: دکتر شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، ص27 ـ 29؛ دکتر کریمان، حسین، ری باستان، ج1، ص403ـ 416. آقای دکتر کریمان به مناسبت بحث پیرامون مقبره بی بی شهربانو ـ که براساس شهرتی عامیانه، محل دفن شهربانو همسر امام حسین پنداشته می شود ـ اقوال مختلف پیرامون نام مادر امام چهارم را برشمرده و انتساب این محل به آن بانو را رد کرده است.
، مشهورترین لقبش «زین العابدین» و «سجاد» است.امام سجّاد(علیه السلام) در سال سی و هشت قمری دیده به جهان گشود(2)و دوران
[شماره صفحه واقعی : 247]
1) محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، ج1، ص467؛ شیخ مفید، الإرشاد، ص253؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ص 256؛ حسـن بـن محمد بن حسن قمی، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن قمی، تصحیح: سیدجلال الدین تهرانی، ص 196؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمّة فی معرفة الأئمة، ج2، ص286.
2) شیخ مفیـد، همان کتاب، ص253 علامـه طبـرسی، تـاج الموالید (ضمـن مجموعه ای به نام «مجموعة نفیسة») ص 112؛ شیخ مفید، مسارّ الشیعة (ضمن همان مجموعه) ص67 محمد بن جریر بن رستم طبری، دلائل الإمامة، ص80؛ کلینی، همان کتاب، ص466 سبط ابن جوزی، تـذکـرة الخـواص، ص324؛ مسـعودی، اثبات الوصیة، ص167؛ فتّال نیشابوری، روضـة الواعظـین، تصحیح و تعلـیق: شیخ حسـین اعلمی، ص222؛ فضل بن حسن طبرسی، همان کتاب، ص256؛ ابن ابی الثلج بغدادی، تاریخ الأئمة(ضمن مجموعة نفیسة)، ص9 . برخی از مورخان تولد امام علی بن الحسین (علیه السلام) را در سال 36 یا37 نوشته اند.
کودکی خود را در شهر مدینه سپری کرد. حدود دو سال از خلافت جدش امیرمؤمنان(علیه السلام) را درک نمود و پس از آن مدت ده سال شاهد حوادث دوران امامت عموی خویش امام مجتبی(علیه السلام) بود که تنها در شش ماه آن عهده دار خلافت اسلامی بود. پس از شهادت امام مجتبی(علیه السلام) در سال 50 هجری، به مدت ده سال در دوران امامت پدرش حسین بن علی(علیه السلام) که در اوج قدرت معاویه با او در ستیز و مبارزه بود، در کنار او قرار داشت.
در محرم سال 61 هجری در جریان قیام و شهادت پدرش حسین(علیه السلام) در سرزمین کربلا حضور داشت. پس از فاجعه کربلا که امامت به او رسید، همراه دیگر اسیرانِ اردوگاه حسینی، به اسیری به کوفه و شام برده شد، و در این سفر، سرپرست و تکیه گاه اسیران در کوران مصائب و گرفتاری ها بود. او در این سفر با سخنرانی های آتشین خود حکومت یزید را رسوا ساخت و پس از بازگشت از شام، در شهر مدینه اقامت گزید تا آن که در سال94 یا 95 هجری به شهادت رسید و در قبرستان معـروف «بقیـع» در کنار قبر عمویش امام حسن(علیه السلام) به خاک سپرده شد.
خلفای معاصر حضرت
امام علی بن الحسین در دوران امامت خود با زمام داران یاد شده در زیر معاصر بوده است:
…
[شماره صفحه واقعی : 248]
1) ارقام داخل پرانتز گویای مدت حکومت خلفا در زمان امامت حضرت سجاد(علیه السلام)می باشد.
2) عبدالله بن زبیر از معدود کسانی بود که با یزید بیعت نکرده بود، از این رو پس از مرگ معاویه، اندکی پیش از حرکت حسین بن علی(علیهما السلام) به سوی مکه، به این شهر گریخت و در آن جا سرگرم فعالیت های سیاسی شد. پس از شهادت امام حسین(علیه السلام)، چون رقیبی در حجاز نداشت، طرفدارانی پیدا کرد و خود را خلیفه خواند. یزید تا آخر عمر نتوانست او را شکست بدهد و او تا سال73 همچنان درمکه پرچم حکومت را در دست داشت. عبدالله، حجاز و عراق و مصر و قسمتی از شرق اسلامی را مطیع خود ساخت و قلمرو حکومت جانشینان یزید تنها به شام و پاره ای از مناطق دیگر محدود شد. بنابراین ازسال 61 تا 73 قمری، دو خلیفه در دو منطقه از کشور اسلامی حکمرانی می کردند، ولی با شکست و کشته شدن عبدالله بن زبیر توسط نیروهای عبدالملک (در سال73)، همه مناطق اسلامی تحت حکومت مروانیان قرار گرفت و شام، از نو مرکزیت کلی یافت.
معاویه بن یزید (چند ماه از سال 64).
مروان بن حکم (نه ماه از سال 65).
عبدالملک بن مروان (65 ـ86).
ولید بن عبدالملک (86 ـ 96).
بیماری امام؛ یک مصلحت الهی
متأسفانه بسیاری از مردم نا آگاه، از امام چهارم به عنوان امام بیمار یاد می کنند و با ذکر این لقب، در ذهن آنان شخصی رنجور و ناتوان با چهره ای زرد و پژمرده و روحی افسرده تداعی می شود، درحالی که واقعیت غیر از این است، زیرا امام چهارم تنها در کربلا مدت کوتاهی بیمار بوده است و پس از آن بهبود یافته و در حدود 35 سال همچون سایر امامان از سلامت جسمی برخوردار بوده است.
بی شک بیماری موقت آن حضرت در آن حادثه، عنایت خداوندی بوده است تا بدینوسیله از وظیفه جهاد معذور گردد(1)و وجود مقدسش از خطر کشتار مزدوران یزیـد محفوظ بماند و از این رهگذر، رشته امامت تداوم یابد. اگر حضرت بیمار نبود، می بایست در جهاد با یزیدیان شرکت کند و در این صورت همچون سایر فرزندان و یاران پدرش به شهادت می رسید و نور هدایت خاموش می شد.
«سبط ابن الجوزی» می نویسد: علی بن الحسین چون بیمار بود کشته نشد.(2)
[شماره صفحه واقعی : 249]
«محمد بن سعد» می نویسد: آ ن روز (عاشورا) که علی بن الحسین همراه پدرش بود، بیست و سـه یا بیست و چهار سـال داشت و هر کس بگوید که او در آن زمان کوچک بوده. و موی در نیاورده بوده، بی اساس است؛ بلکه او آن روز بیمار بود و به همین جهت در جنگ شرکت نکرد.(1)
«ابن سعد» همچنین گزارش مـی دهد که: پس از کشته شدن حسین بن علی، شمر به سوی علی بن الحسین آمد و او بیمار بود و در بستر خوابیده بود. شمر گفت: این را بکشید. یکی از همراهان وی گفت: سبحان الله! آیا جوانی را که بیمار است و در جنگ هم شرکت نداشته، بکشیم؟ در این هنگام «عمر بن سعد» در رسید و گفت: با این زنان و این بیمار کاری نداشته باشید.(2)
«شیخ مفید» از «حمید بن مسلم»، یکی از سپاهیان یزید، چنین نقل می کند: (روز عاشورا) به چادر علی بن الحسین رسیدیم، او سخت بیمار و بر بستری خوابیده بود. شمر با گروهی از پیادگان آمد، به او گفتند:
آیـا این بیمار را نمی کشی؟ مـن گفتم: سبحـان الله! آیـا کودکان را هـم می کشید؟!(3)این کودکی است و بیماری، او را از پا در خواهد آورد، و چندان از این سخنان گفتم تا آنان را از کشتن او باز داشتم. در این هنگام «عمر بن سعد» آمد. زنان بـه روی او فریـاد زدنـد و گریستند. او به افراد خود گفت: هیچ کس از شما به خانه های این زنان داخل نشوید و متعرض این جوان نشوید.(4)
چنـان کـه ملاحظـه شـد، بیمـاری امـام چهـارم، مصلحتـی الهـی بـود که مـوجب حفظ حیات آن حضرت گردید و هرگز به معنای ضعف روحی و عجز و
[شماره صفحه واقعی : 250]
1) الطبقات الکبری، ج5، ص221.
2) الطبقات الکبری، ص212 و ر.ک : ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج9، ص104.
3) احتمالاً حمید بن مسلم عمداً به منظور جلب ترحم آنان، حضرت را (که لاغر و ضعیف گشته بود) کودک نامیده است و یا بعدها چنین کاری را به خود نسبت داده است تا نزد شیعیان قدری از بارِ گناه خود بکاهد.
4) الإرشاد، ص242 و ر.ک : محمد بن جریر طبری، تاریخ الأمم والملوک، ج6، ص260 (حوادث سال 61)؛ اخطب خوارزمی، مقتل الحسین، تحقیق و تعلیق: شیخ محمد سماوی، ج2، ص38.
ناتوانی او در برابر دشمن نبود. امام نه تنها در آن شرایط سخت و دشوار اسیری، ملجأ و پناهگاه اسیران و آرام بخش دل های دردمند آنان بود، بلکه با دشمن با شجاعت و شهامت برخورد می کرد و سخنرانی ها و مناظرات پر شور آن حضرت در کوفه و شام گـواه این معناست. چنان که پس از انتقال اسیران به کوفه، به دنبال گفتوگوی تندی که در مجلس عُبیـدالله بن زیـاد بین او و امـام صـورت گرفت، عُبیـدالله خشمگین شد و دستور قتل حضرت را صادر کرد، اما امام فرمود: «مرا باکشتن تهـدید می کنـی؟! آیـا نمی دانی که کشته شدن، برای ما یک امر عادی بوده و شهادت برای مـا کـرامت و فضیلت است»؟(1)
چنان که اشاره شد، امام سجاد در فاجعه کربلا حضور داشت و پس از شهادت پدرش حسین بن علی(علیهما السلام) در رأس بازماندگان خاندان حسینی، ابلاغ پیام قیام و شهادت سرخ آن حضرت را به عهده گرفت و با سخنرانی ها و مناظرات خود، به افشای چهره پلید حکومت اموی و بیدار ساختن افکار عمومی پرداخت.
بـا تـوجه بـه تبلیغـات بسیـار گستـرده و دامنـه داری که حکـومت امـوی از زمـان معـاویه بـه بعـد، بر ضـد خانـدان پیامبـر (بهویژه در منطقه شام) به عمل آورده بـود، بی شک اگر بازمانـدگان امـام حسیـن(علیه السلام) به افشـاگـری و بیدارسـازی نمی پـرداختند، دشمنان اسلام و مزدوران قدرت های وقت، قیام و نهضت بزرگ و جاوید آن حضرت را در طول تاریـخ لـوث می کردند و چهره آن را وارونه نشان می دادند، امـا تبلیغات گسترده امام سجاد و دیگر بازماندگان حضـرت سیدالشهدا(علیه السلام)در دوران اسیـری ـ که حماقـت و کینه توزی یزید چنین فرصتی را برای آنان پیش آورده بـود ـ اجازه چنین تحریف و خیانتی را به دشمنان
[شماره صفحه واقعی : 251]
1) اخطب خوارزمی، همان کتاب، ص43.
حسین(علیه السلام) نداد و طبل رسوایی یـزید را به صدا در آورد. از آن جا که مبارزات تبلیغاتی امـام چهارم را در بخش زنـدگانی امام حسین(علیه السلام)به تفصیل نوشته ایم، در این جا به همین مقدار اکتفا می کنیم.
…
عصر اختناق
بر اساس تقسیم بندی ادوار چهارگانه امامت پس از رحلت پیامبر اسلام (که در بخش زندگانی امیرمؤمنان(علیه السلام) توضیح دادیم) زندگانی امام سجاد در دوره چهارم قرار داشته است، یعنی:
دوره نومیدی از پیروزی حرکت مسلحانه؛
کوشش سازنده به امید ایجاد حکومت اسلامی توسط خاندان پیامبر در دراز مدت؛
زمینه سازی برای رسیدن به این هدف از رهگذر کار فرهنگی و تربیت نیروی انسانی متناسب؛
تبیین تفکر اصیل اسلامی و نشان دادن بدعت ها و تحریف ها.
توضیح این که حادثه دلخراش عاشورا (در کوتاه مدت) ضربت خرد کننده ای بر نهضت شیعه وارد ساخت، و با انعکاس خبر این حادثه در سراسر کشور اسلامی آن روز، بهویژه در عراق و حجاز، رعب و وحشت شدیدی بر محافل شیعه حکم فرما گشت، زیرا مسلم شد که یزید که آماده است تا حد کشتن فرزند پیامبر (که در همه جهان اسلام به عظمت و اعتبار و قداست شناخته شده بود) و اسیر کردن زنان و فرزندان او حکومت خود را استحکام بخشد، در راه تثبیت پایه های حکومت خویش از هیچ جنایتی دریغ نمی کند.(1)
[شماره صفحه واقعی : 252]
1) اسیرکردن زنان و کودکان و گرداندن سرهای بریده شُهَدا در شهرها، عمدتاً به منظور ایجاد رعب و وحشت و زهرچشم گرفتن از مخالفین بود.
این رعب و وحشت، که آثارش در کوفه و مدینه نمایان گردیده بـود، با بـروز «فاجعه حرّه» و سرکوب شدید و بی رحمانه نهضت مردم مدینه توسط نیروهای یـزیــد (ذیحجه سال 63 هـ.ق) شدت یافت و اختناق شدیدی در منطقه نفوذ خاندان پیامبر بهویژه مدینه در حجاز و کوفه در عراق، حاکم شد و شیعیان و پیروان امامان، که دشمنان بنی امیه به شمار می آمدند، دستخوش ضعف و سستی گردیدند و تشکل و انسجامشان از هم پاشید. امام سجاد با اشاره به این وضع ناگوار می فرمـود: «در تمام مکه و مدینه بیست نفر نیستند که ما را دوست بدارند».(1)
«مسعودی»، مورخ نامدار، تصریح می کند که: «علی بن الحسین، امامت را به صورت مخفی و با تقیه شدید و در زمانی دشوار عهده دار گردید».(2)
امام صادق(علیه السلام) در ترسیم این وضـع تلخ و اندوه بار می فرمـود: «مـردم پـس از (شهادت) حسین بن علی(علیه السلام)برگشتند (از اطراف خاندان پیامبر پراکنده شدند) جز سه نفر: «ابو خالد کابلی، یحیی بن ام الطویل، و جبیر بن مطعم»(3). سپس افـرادی بـه آنان پیوستند و تعدادشان افزون گشت. «یحیی بن ام الطویل» به مسجد پیامبر در مدینه می رفت و خطاب به مردم می گفت: «ما مخالف. و منکر شما (و راه و آیین شما) هستیم و میان ما و شما دشمنی و خشم و کینه آشکار و همیشگی هست...».(4)
بخش اخیر سخنان یحیی بن ام الطویل، از بیانات حضرت ابراهیم و پیروان او گرفته شده است که به نقل قرآن مجید، خطاب به بت پرستان زمان خود می گفتند: «... ما از شما و آن چه به جای خدا می پرستید، بیزاریم. ما منکر و مخالف. شما (و راه و آیین شما) هستیم و میان ما و شما دشمنی و خشم و کینه همیشگی هست تا آن که تنها به خدا ایمان بیاورید» (سوره ممتحنه: 4) .
یحیی نه تنها در حجاز، بلکه درعراق (کوفه) نیز همین بیانات را ایراد می نمود و صراحتاً از مروانیان و لعنت کنندگان علی(علیه السلام) بیزاری می جست و به شیعیان توصیه می کرد که از دشمنان علی(علیه السلام) فاصله بگیرند (کلینی، اصول کافی، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، ج2، ص379، حدیث 16).
[شماره صفحه واقعی : 253]
1) «مابِمَکّةَ وَالمَدینَة عِشْروُنَ رَجلاً یُحِبُّنا» (مجلسی، بحارالأنوار، ج46، ص143؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ج4، ص104 (20 جلدی).
2) قام ابومحمد علی بن الحسین(علیه السلام) بالأمر مستخفیاً علی تقیة شدیدة فی زمان صعب (مسعودی، اثبات الوصیة، ص167).
3) به نظـر محقـق بزرگوار، شیخ محمد تقـی شـوشـتری، به جـای «جبـیربـن مطعم»، «حکیم بن جبیر بن مطعم» صحیح است (قاموس الرجال، ج9، ص399) در نقل فضل بن شاذان نیز، که خواهد آمد، «محمد بن جبیر بن مطعم» ذکر شده است.
4) شیخ مفید، الإختصاص، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، ص64؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج46، ص 144 و ر.ک : شـیخ طـوسـی، اختیـار معرفة الرجال (معروف به رجال کشّی)، تصحیح و تعلیق: حسن مصطفوی، ص123، شماره 194. دراین کتاب روایت دیگری نیز نقل شده و در آن نام «جابر بن عبدالله انصاری» نیز به سه نفر یاد شده اضافه شده است.
ناگفته پیدا است که این گونه موضع گیری صریح و آشکار در آن شرائط، تنها از معدود افراد جان بر کفی همچون «یحیی بن ام الطویل» ساخته بود که خود را برای تمام عواقب خطرناک آن آماده کرده بودند، به همین دلیل «حجاج بن یوسف» به جرم دوستی و پیروی یحیی از امیرمؤمنان(علیه السلام) دست ها و پاهای او را قطع کرد و وی را به شهادت رسانید.(1)
«فضل بن شاذان»، یکی از برجسته ترین دانشمندان و محدثان شیعه در اواسط قرن سوم هجـری و از شاگردان امـام جـواد و امـام هـادی و امـام عسکری(علیهم السلام)می گوید:
در آغـاز امـامت علـی بـن الحسیـن(علیه السلام) جـز پنـج نفـر پیـرو او نبـودنـد: «سعیـد بن جبیـر، سعیـد بن مُسَیِّب، محمـد بن جبیر بن مطعـم، یحیی بن ام الطویل و ابوخالد کابلی» .(2)
حکومت سیاه عبدالملکدوران امامت حضرت سجاد، مصادف با یکی از سیاه ترین ادوار حکومت در تاریخ اسلام بود. گرچه پیش از آن حضرت نیز حکومت اسلامی دستخوش
[شماره صفحه واقعی : 254]
انحراف گشته به یک حکومت استبدادی و خودکامه تبدیل شده بود، اما زمان امام چهارم، این تفاوت را با ادوار سابق داشت که سردمداران حکومت در این زمان، به صورت آشکار و بدون هیچ گونه پرده پوشی، به مقدسات اسلامی دهن کجی می کردند و آشکارا اصول اسلامی را زیر پا می گذاشتند و هیچ کس هم جرأت کوچک ترین اعتراض را نداشت.
بیش ترین دوران امامت حضرت سجاد(علیه السلام) مصادف بود با دوران خلافت عبدالملک بن مروان که مدت بیست و یک سال طول کشید. مورخان از عبدالملک به عنوان فردی زیرک، با احتیاط و دوراندیش، ادیب، باهوش و دانشمند یاد کرده اند.(1)
مؤلف «الفخری» می گوید: «عبدالملک فردی خردمند، عاقل، دانشمند، فاضل، ادیب، باهوش، جبار، بسیار باهیبت، فوق العاده سیاستمدار و دارای حسن تدبیر بود».(2)
«هندوشاه» می نویسد: «او مردی بود عاقل و فاضل و فصیح و فقیه، و علم اخبار و دقایق اشعار، نیکو دانستی و صاحب رأی و تدبیر بود».(3)
او پیش از رسیدن به قدرت، یکی از فقهای مدینه به شمار می رفت(4). و به زهد و عبادت و دین داری شهرت داشت و اوقات خود را در مسجد با عبادت سپری می کرد به طوری که به او «حمامة المسجد» (کبوتر مسجد) می گفتند!(5)
گویند: پس از مرگ پدرش مروان، هنگامی که خلافت به او رسید، سرگرم خواندن قرآن بود، امّا با شنیدن این خبر، قرآن را بست و گفت: «اینک بین مـن و تو
[شماره صفحه واقعی : 255]
جدایی افتاد! و دیگر با تو کاری ندارم»!(1)
او به راستی از قرآن جدا شد و در اثر غرور قدرت، چنان دستخوش مسخ شخصیت گردید که مورخان از کارنامه سیاه حکومت او به تلخی یاد می کنند. «سیوطی» و «ابن اثیر» می نویسند: در طی تاریخ اسلام، عبدالملک نخستین کسی بود که غدر و خیانت ورزید (عمرو بن سعید بن العاص را پس از امان دادن کشت) و نخستین کسی بود که مردم را از سخن گفتن در حضور خلیفه منع کرد و نخستین کسی بود که از امر به معروف جلوگیری کرد.(2)
او دو سال پس از شکست دادن عبدالله بن زبیر در مکه (درسال 75 هجری) درجریان سفر حج وارد مدینه شد و ضمن سخنانی خطاب به مردم چنین گفت: من نه همچون خلیفه خوار شده (عثمان)، نه همچون خلیفه آسان گیر (معاویه) و نه ماننـد خلیفه سست خرد (یزید) هستم، مـن ایـن مردم را جز با شمشیر درمان نمی کنم، شما از مـا کارهای مهاجـران را می خواهیـد، امـا ماننـد آنان رفتار نمی کنید (ما را به پرهیزگاری می خوانید و خود به آن عمل نمی کنید) به خدا سوگند از این پس هر کس مرا به تقوی امر کند، گردن او را خواهم زد! (3)
جمله اخـیر را بـرای آن گفت که خطیـبان و ائمـه جمعه، هنگام خواندن خطبه جمعه، گفتار خود را با جمله «إتَّق الله» (پرهیزگار باش) آغاز می کردند.(4)
پیدا است وقتی کسی که خود را خلیفه پیامبر قلمداد می کرد، در شهر پیامبر و
[شماره صفحه واقعی : 256]
1) سیوطی، همان مأخذ، ص217؛ ابن طقطقی، همان کتاب، ص122؛ ابوالعباس المبرد، الکامل فی اللغة والأدب، تحقیق: نعیم زرزور (و) تغارید بیضون، ج2، ص192؛ هندوشاه، همان کتاب، ص76؛ جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، ج4، ص100.
2) سیوطی، همان کتاب، ص218؛ ابن اثیر، همان کتاب، ج4، ص522. بعضی از این کارها را معاویه نیز قبلاً کرده بود.
3) سیوطی، همان کتاب، ص218؛ دکترشهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، ص98 و ر.ک : ابن واضح، تاریخ یعقوبی، تحقیق: سیدمحمد صادق بحرالعلوم، ج3، ص20؛ جرجی زیدان، همان کتاب، ج4، ص99.
4) دکتر شهیدی، همان کتاب، ص98.
کنار مدفن او چنین سخنانی بگوید و برسنت او این گونه حمله برد، رفتار و گفتار مأموران او در ایالت های دور افتاده چگونه خواهد بود.
عبدالملک در مدت حکومت طولانی خود، آن چنان با ظلم و فساد و بیدادگری خو گرفت که نور ایمان در دل او به کلی خاموش گشت. وی روزی خود به این امر اعتراف کرد و به «سعید بن مسیب» چنین گفت:
«چنان شده ام که اگر کار نیکی انجام دهم خوشحال نمی شوم، و اگر کار بدی از من سر زند، ناراحت نمی گردم»! سعید بن مسیب گفت: مرگ دل، در تو کامل شده است!(1)
عبدالملک غالباً با زنی به نام «ام الدرداء» گفتوگو می کرد. روزی «ام الدرداء» به وی گفت: «ای امیرالمؤمنین! شنیده ام پـس از عبـادت و تهجـد، شـراب نوشیده ای»؟! و او پاسخ داد: «نه تنها شراب که خون مردم را نیز نوشیده ام»!!(2)
او کـه روزی از لشگـرکشـی یـزیـد بـه مکـه (جهـت سـرکـوبی عبدالله بن زبیر) به خدا پناه می برد و ابراز نفرت می کرد، پس از رسیدن بـه حکومت، نه تنها این عملیـات را ادامه داد، بلکه شخص سفّاکی چون حجاج را مـأمور ایـن کار کرد و او مسجدالحرام و کعبه را (که پسر زبیر در آن جا متحصن شده بود) با منجنیق سنگ باران کرد!(3)
عُمّال ستمگـر
نمایندگان عبدالملک نیز در مناطق مختلف کشور اسلامی، به پیروی از او، حکومت وحشت و اختناق به وجود آورده بودند و با زور و قلدری بـا مردم رفتــار می کردند.
«مسعودی» می نویسد: «عبدالملک فردی خونریز بود. عمال او مـاننـد
[شماره صفحه واقعی : 257]
«حجاج» حاکم عراق، «مهلب» حاکم خراسان، و «هشام بن اسماعیل» حاکم مدینه نیز همچون وی، سفاک و بیرحم بودند».(1)
هشام بن اسماعیل که حاکم مدینه بود، چندان بر مردم سخت گرفت و آن چنان خاندان پیامبر را آزار داد که وقتی ولید بعد از مرگ پدرش به حکومت رسید، ناچار شد او را از کار برکنار نماید.(2)
بدتر از همه آنان حجاج بود که جنایات او در تاریخ اسلام مشهور است. عبدالملک پس از شکست عبدالله بن زبیر توسط حجاج، او را به مدت دو سال به استانداری حجاز (مکه و مدینه و طائف) منصوب کرد.(3)
حجاج در مدینه گردن گروهی از صحابه مانند «جابر بن عبدالله انصاری»، «انس بن مالک»، «سهل بن ساعدی» و جمعی دیگر را به قصد خوار کردن آنان داغ نهاد!. دستاویز او در این کار آن بود که اینان کشندگان عثمانند!(4)
او هنگام ترک مدینه چنین گفت:
«خدا را سپاس می گویم که مرا از این شهر گنده بیرون می برد. این شهر از همه شهرها پلیدتر و مردم آن نسبت به امیرالمؤمنین دغل کارتر و گستاخ ترند. اگر سفارش امیرالمؤمنین نبود، این شهر را با خاک یکسان می کردم. در این شهر جز پاره چوبی که منبر پیامبر خوانند و استخوان پوسیده ای که قبر پیامبر می دانند، چیزی نیست»!!(5)
[شماره صفحه واقعی : 258]
1) مروج الذهب و معادن الجوهر، ج3، ص91.
2) ابن واضح، تاریخ یعقوبی، تعلیق: سید محمد صادق بحرالعلوم، ج3، ص27 و29؛ محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج5، ص220.
3) ابن قُتیبه دینوری، الإمامة والسیاسة، ج2، ص31.
4) ابن واضح، همان کتاب، ج3، ص18. ابن اثیر می گوید: دست آنان را همچون اهل ذمّه داغ نهاد (الکامل فی التاریخ، ج4، ص 359).
5) ابن اثیر، همان کتاب، ج4، ص359؛ دکتر شهیدی، سیدجعفر، تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان اموی، ص182 (به نقل از: مشکوة الأدب).از ساحت قدس رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) به خاطر نقل این سخنان شرم آور، که از سر ضرورت و برای آشنایی خوانندگان با ماهیّت پلید خلفای اموی صورت گرفت، پوزش می طلبم ـ مؤلف.
حجاج خطبه ای در کوفه ایراد کرد و طی آن، از زائران قبر پیامبر در مدینه یاد کرد و آن ها را نکوهش کرد و گفت: مرگشان باد، دور یک مشت چوب (منبر) و استخوان پوسیده طواف می کنند!، چرا دور قصر امیرالمؤمنین عبدالملک طواف نمی کنند!، آیا نمی دانند که جانشین انسان بهتر از فرستاده اوست؟!(1)
حجاج در عراق
پس از آن که حجاج مکه و مدینه را مطیع ساخت، عبدالملک دانست آن که می تواند عراقیان را سر جای خود بنشاند، حجاج است، لذا در سال هفتاد و پنجم هجری حکومت عراق (کوفه و بصره) را به وی سپرد. حجاج چون به «کوفه» در آمد، همچون حاکمی که از سوی خلیفه آمده باشد رفتار نکرد، بلکه سر و صورت خود را پوشاند و به طور ناشناس به مسجد وارد شد، صف مردم را شکافت و برفراز منبر نشست و مدتی دراز خاموش ماند. زمزمه در گرفت که این کیست؟ یکی گفت: او را سنگ سار کنیم. گفتند: نه، صبر کن ببینیم چه می گوید؟
همین که سکوت همه جا را فرا گرفت، حجاج روی خود را گشود و چنین آغاز سخن کرد:
«مـردم کـوفـه! سرهـایی را می بینم کـه چون میـوه رسیده، موقع چیدن آن ها فرا رسیده است و باید از تن جدا گردد و این کار به دست من انجام می گیرد، و خون هایی را می بینم که میان عمامه ها و ریش ها می درخشد...».
آن گاه سخنان تهدیدآمیز خود را ادامه داد و چنان مردم را ترساند که بی اختیار سنگ ریزه از دست مردی که می خواست او را سنگ سار کند، بر زمین ریخت!(2)
[شماره صفحه واقعی : 259]
ورود حجاج به «بصره» نیز همچون ورود وی به کوفه بود. «ابن قُتیبه دینوری» ورود او را به «بصره» چنین توصیف می کند:
حجاج همراه دو هزار نفر از سپاهیان شام و طرفداران آنان و چهارهزار نفر از نیروهای متفرقه، رهسپار بصره شد. هنگام ورود به بصره، دو هزار نفر از آنان را همراه برد و تصمیم گرفت روز جمعه هنگام نماز وارد شهر شود. او به همراهانش دستور داد مسجد را محاصره کننـد و در کنـار هـر یک از درهای مسجد کـه بالـغ بر هیجده در بود، صد نفر بایستند و شمشیرهایشان را زیر لباس پنهان سازند. آن گاه به آنان گفت: به محض آن که در داخل مسجد سر و صدا بلند شد، هرکس خواست از مسجد بیرون برود، کاری کنید که سر بریده اش جلوتر از تنش بیرون رود!
مأموران در کنار درها مستقر شدند و به انتظار ایستادند. حجاج همراه دویست نفر مسلح که صد نفرشان پیشاپیش وی، و صد نفر دیگر پشت سر او حرکت می کردند و شمشیرها را زیر لباس هایشان پنهان ساخته بودند، وارد مسجد شد. خود او نیز شمشیر خویش را زیر لباس مخفی ساخته بود.
حجاج به آنان گفت: وقتی وارد مسجد شدیم، من برای مردم سخنرانی خواهم کرد و آن ها مرا سنگ باران خواهند ساخت، وقتی که دیدید من عمامه را از سرم بر داشتم و بر زانوهایم گذاشتم، شمشیر را از نیام بکشید و آن ها را از دم تیغ بگذرانید!
با این نقشه، وقتی که موقع نماز رسید، او برفراز منبر نشست و طی سخنانی گفت: «...امیرالمؤمنین (عبدالملک) مرا به حکمرانی شهر شما و تقسیم بیت المال در میان شما منصوب کرده است، و به من دستور داده است که به داد مظلومان برسم و ظالمان را کیفر دهم، نیکوکاران را تقدیر و بدکاران را مجازات کنم... خلیفه وقتی مرا به این سمت منصوب کرد، دو شمشیر به من داد: یکی شمشیر رحمت، و دیگری شمشیر عذاب و کیفر. شمشیر رحمت در راه از دستم افتاد، اما
[شماره صفحه واقعی : 260]
شمشیر عذاب اینک در دست من است!...».
مـردم حجاج را از پای منبـر سنگ باران کردند. در این هنگام عمامـه را از سرش بر داشت و روی زانو گذاشت. مأموران وی بی درنگ به جان مردم افتادند. مردم که وضع را چنین دیدند، به بیرون مسجد هجوم بردند، امّا هرکس گام از در مسجد بیرون گذاشت، سر از بدنش جدا شد بدین ترتیب فراری ها را مجبور به بازگشت به درون مسجد کردند و در آن جا آن ها را کشتند به طوری که جوی خون تا درب مسجد و بازار سرازیر گردید!(1)
بدین ترتیب حجاج در سراسر عراق حکومت وحشت برقرار ساخت، و بسیاری از بزرگان و مردمان پارسا و بی گناه را کشت. او چنان ترسی در دل ها افکند که نه تنها عراق، بلکه سراسر خوزستان و شرق را فرا گرفت.
موج کشتار و اختناق
«مسعودی»، مورخ مشهور می نویسد: حجاج بیست سال فرمانروایی کرد و تعداد کسانی که در این مدت با شمشیر دژخیمان وی یا زیر شکنجه جان سپردند، صد و بیست هزار نفر بود! و تازه این عده غیر از کسانی بودند که ضمن جنگ با حجاج به دست نیروهای او کشته شدند.
هنگام مرگ حجاج، در زندان وحشتناک وی (که از شنیدن نام آن لـرزه بـر انـدام ها می افتاد) پنجاه هزار مرد، و سی هزار زن زندانی بودند که شانزده هزار نفر آن ها عریان و بی لباس بودند! و زندانیان در آن زندان بی سقف، از سرما و گرما و باران مصون نبودند!
حجاج زنان و مردان را یک جا زندانی می کرد و زندان های وی بدون
سقف بود، از این رو زندانیان از گرمای تابستان و سرما و باران زمستان در امان نبودند.(2)
[شماره صفحه واقعی : 261]
نقاط تاریک و روشن کارنامه ولید بن عبدالملکپس از مرگ عبدالملک، پسر وی «ولید» به خلافت رسید. برخی از مورخان از ولید تمجید نموده او را بر پدرش عبدالملک و جدش «مروان» و بسیاری دیگر از خلفای بنی امیه ترجیح داده اند، زیرا غیر از «عمر بن عبدالعزیز» هیچ یک از خلفای اموی در دوران زمام داری خود، به اندازه او کارهای عامّ المنفعة و امور خیریه انجام نداده است. ولید در دوران زمام داری خود در تأسیس و توسعه و تعمیر مساجد و اماکن مقدس کوشش می کرد و اسـتانداران و فـرمـانداران خـود ر ا بـه ایـن کارها تشویـق می نمود.
مورخان می گویند:
ولید مسجد جامع «دمشق» را بنا کرد و مسجد پیامبر و مسجدالأقصی را توسعه داد. به دستور او در هر شهری که محلی برای اقامه نماز وجود نداشت، مسجد ساخته شد. وی هم چنین برای دفاع از مرزهای کشور اسلامی پایگاه ها و دژهای گوناگون ایجاد نمود، راه های ارتباطی متعدد احداث کرد، در نقاط مختلف کشور، چاه های آب حفر نمود، مدارس و بیمارستان هایی تأسیس کرد، صدقات و اعانه های پراکنده را لغو نموده، مقرری ثابتی از بیت المال برای بیماران زمین گیر و معلولین و نیازمندان معین کرد.
او آسایشگاه هایی برای نگه داری نابینایان و افراد از پا افتاده و جذامیان احداث کرد و پزشکان و پرستارانی برای مراقبت از آن ها معین نمود و دستور داد به غذا و استراحت آن ها رسیدگی نمایند. نیز دارالأیتام هایی جهت نگه داری و تربیت و تعلیم کودکان بی سرپرست و یتیم به وجود آورد. غالب اوقات شخصاً از شهر و بازار دیدن می کرد و افزایش یا کاهش نرخ ها را کنترل می نمود.(1)
[شماره صفحه واقعی : 262]
1) سید امیرعلی، مختصر تاریخ العـرب، ترجمـه عفیـف البعلبکی، ص123 و ر.ک : ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ج3، ص36؛ ابن طقطقی، همـان کتـاب، ص127؛ ابـن اثیـر، الکامل فی التاریخ، ج5، ص 9 و 10؛ سیوطی، همان کتاب، ص223 و 224.
آلودگی های ولیدبه رغم نقاط روشنی که در زندگی و زمام داری ولید به چشم می خورد، وی دارای نقاط ضعف و تاریک بسیار و انحراف های آشکاری بود که در بررسی زندگـی و زمام داری وی نباید ناگفته بماند. بنابه گفته مورخان، ولید مردی ستمگر و جبار بود، پدر و مادرش او را در کودکی، با هوسرانی و بی قیدی پرورش دادند، از این رو وی فاقد ادب و شایستگی انسانی بود.(1)
او با علم نحو و ادبیات عرب آشنایی نداشت و تا آخر عمر نمی توانست قواعد عربی را به کار ببرد و هنگام گفتوگو، از لحاظ دستور زبان، مرتکب اشتباهات فاحش می شد.
روزی در مجلس پدرش و در حضور عده ای، هنگام گفتوگو با یک نفر عرب، جمله بسیار ساده ای را غلط ادا کرد! پدرش او را مورد موأخذه قرار داد و گفت: «هرکس زبان مردم عرب را به خوبی نداند، نمی تواند بر آن ها حکومت کند». ولید به دنبال این جریان، همراه عده ای از دانشمندان علم نحو، وارد اطاقی شد و در را به روی خود بست و مدت شش ماه مشغول فرا گرفتن این علم شد، ولی پس از این مدت، نادان تر از روز نخست بیرون آمد!(2)
شاید یکی از علل این مسئله که وی به گسترش علوم و فنون توجه نشان می داد، محرومیت خود او از دانش بود و می خواست از این رهگذر، بر نقطه ضعف خویش سرپوش گذارد!
فرمانروایان ستمگر
ولید عناصر فاسد و جنایت کار را، به عنوان امیر و فرماندار و حاکم، بر سرنوشت مسلمانان مسلط کرده بود و این عده عرصه را بر مردم تنگ ساخته بودند. یکی از عمال او «حجاج بن یوسف» بود که وی را پس از مرگ عبدالملک،
[شماره صفحه واقعی : 263]
در پست خود ابقا کرد.
در آن زمان، منطقه شام زیر نظر خود ولید بود. در عراق «حجاج»، در حجـاز «عثمان بن حباره»، و در مصر «قرة بن شریک» حکم رانی می کردند و هریک از این ها در بیدادگری مشهور بودند. «عمر بن عبدالعزیز» (برادر زاده ولید) که تا حدی دوست دار عدل و انصاف بود، با اشاره به حکومت ایـن چند نفـر در این مناطـق می گفت: زمین پر از ظلم و ستم شده است، خدایا مردم را از این گرفتاری نجات بده!(1)
گویا با توجه به این بیدادگری های سردمداران و مظلومیت وبی پناهی مسلمانان بود که امام سجاد(علیه السلام) طی بیانی، مردم آن زمان را به شش دسته تقسیم کرده، زمام داران را به شیر و مسلمانان را به گوسفندانی تشبیه می نماید که در بین شیر و گرگ و روباه و سگ و خوک گیر کرده، گوشت و پوست و استخوانشان توسط شیر دریده می شود!(2)
اینـک کـه فضـای سیـاسی زمـان حضـرت سجـاد تـا حـدی روشـن گـردیـد، به خـوبی متـوجه می شـویم که چـرا آن حضـرت قیـام نکـرد؟ زیـرا با رعـب و اختنـاق شدیـدی که در جـامعـه حکـم فـرما شـده بـود و با کنتـرل و تسلط شـدیدی که حکومت جبار اموی برقرار ساخته بود، هرگونه جنبش و حرکت مسلحانه پیشاپیش محکوم به شکست بود و کوچک ترین حرکت از دید جاسوسان حکومت اموی پنهان نمی ماند؛ چنان که روزی جاسوس عبدالملک در مدینه، به وی گزارش داد: علی بن الحسیـن کنیـزی داشته، او را آزاد کرده و
[شماره صفحه واقعی : 264]
سپـس وی را تزویج نموده است. عبدالملک طی نامه ای که به امام نوشت، این کار را برای آن حضرت نقصی شمرد و اعتراض کرد که چرا حضرت با یکی از افراد همشأن خود از قریش وصلت نکرده است؟!
امام در پاسخ وی نوشت: بزرگ تر و بالاتر از پیامبر کسی نبود، او کنیز و زن (مطلّقه) برده خود را به همسری گرفت. خداوند هر پستی ای را با اسلام بالا برد، هرنقصی را با آن کامل ساخت و هر لئیمی را در پرتو آن کریم ساخت، پس هیچ فرد مسلمانی پست نیست و پستی ای جز پستی جاهلیت نمی باشد.(1)
عبدالملک با این کار می خواست به امام هشدار بدهد که همه کارهای او ـ حتی امور داخلی و شخصی او ـ را زیر نظر دارد!. در چنین شرائطی حرکت انقلابی چگونه امکان داشت؟ گویا امام سجاد با درک این شرائط تلخ و ناگوار بود که در دعای خود به پیشگاه خدا عرض می کرد:
«چه بسا دشمنی که شمشیر عداوتش را برضد من آخته، دم تیغش را برای ضربه زدن برمن تیز کرده و سرنیزه اش را به قصد جان من تیز ساخته است، زهرهای جانکاهش را برای کام من در جام فرو ریخته و مرا آماج تیرهای خویش قرار داده و چشم مراقبتش برای کنترل من نخفته است و مصمم است که به من گزند برساند و تلخابه مرارت خود را به من بنوشاند!
خـدایـا نـاتـوانِیَـم را از تحمـل گـرفتـاری هـا و رنـج هـای گـران، عجـزم را از شکسـت دادن آن کـه آهنـگ جنـگ بـا مـن کـرده، تنهـاییـم را در بـرابـر فـزونـی کسانی که با من دشمنی نموده و برای گرفتار کردنم در کمین نشستـه اند، در نظر گرفتی و به یاریم آغاز کردی و به من نیرو بخشیدی».(2)
[شماره صفحه واقعی : 265]
دو راهی دشوار
باتوجه به آن چه گذشت در می یابیم که، «امام چهارم پس از حادثـه عاشـورا بر سر یک دوراهی دشوار قرار گرفته بود:
یا می بایست با ایجاد هیجان و احساسات که کسی چون او به سهولت قادر بود در میان جمع معتقدان و علاقه مندان خود به وجـود آورد، بـه یک حرکت تنـد و عمـل متهورانـه دست زنـد، پرچـم مخالفتی بـر افـرازد، و حادثه ای شورانگیز بیافریند، ولی بر اثر آماده نبودن شرائط لازم برای پایداری و اقدام عمیق، چون شعله ای فرو بخوابد و میدان را برای تاخت و تازهای بنی امیه در میدان فکر و سیاست خالی کند و یا می بایست احساسات سطحی را بهوسیله تدبیری پخته و سنجیده مهار کند. نخست مقدمه لازم کار بزرگ خود را فراهم آورد؛ اندیشه راهنما و نیز عناصر صالح برای شروع به کار اصلی ـ کار تجدید حیات اسلام و بازآفرینی جامعه اسلامی و نظام اسلامی ـ را تأمین کند، عجالتاً جان خود و تعداد بسیار معدود یاران قابل اتکای خود را حراست نماید و میدان را در برابر حریف رها نکند، تا زنده است و تا از چشم جستوجوگر و هراسان دستگاه بنی امیه پنهان است، در این جبهه ـ جبهه سازندگی افراد صالح و تعلیم اندیشه راهنماـ به مبارزه ای بی امان ولی پنهان مشغول باشد و آن گاه ادامه این راه را که بی گمان به سر منزل مقصود بسی نزدیک تر بود، به امام پس از خود بسپارد...
شک نیست که راه نخست، راه فداکاران است، ولی یک رهبر مسلکی که شعاع تأثیـر عمـل او نه تنها دایـره محـدود زمـان خـود، بلکـه سـراسـر عمـر تاریـخ را در برمی گیرد، کافی نیست که فداکار باشد، بلکه علاوه بر آن باید ژرفنگر و دوراندیش و پرحوصله و سخت با تدبیر نیز باشد، و این همه شرائطی است که راه دوم را برای امام چهارم حتمی و قطعی ساخت».(1)
[شماره صفحه واقعی : 266]
1) (آیت الله) خامنه ای، سید علی، پیشوای صادق، ص24.
شورش مردم مدینه
خودداری پیشوای چهارم از همکاری با شورشیان مدینه را نیز باید از همین دیدگاه تحلیل کرد. شورش مدینه در سال 63 (یا 62) هجری رخ داد و به فاجعـه «حرّه» مشهور گردید(1). این حادثه از آن جا سرچشمه گرفت که پس از شهادت امام حسـین(علیه السلام) موجـی از خشم و نفـرت در مناطـق اسلامی بـر ضد حکومت یزیـد برانگیخته شد. در شهر مدینه نیز که مرکز خویشاوندان پیامبر و صحابه و تابعین بود، مردم به خشم در آمدند. حاکم مدینه (عثمان بن محمد بن ابی سفیان) که در ناپختگی و جوانی و غرور چیزی از یزید کم نداشت، با اشاره یزید(2)گروهی از بزرگان شهر را به نمایندگی از طرف مردم مدینه به دمشق فرستاد تا از نزدیک، خلیفه جوان را ببینند و از مراحم وی برخوردار شوند تا در بازگشت به مدینه مردم را به اطاعت از حکومت وی تشویق کنند.
بـه دنبال این طرح، عثمان هیئتـی مرکب از «منذر بن زُبیر بن عـوّام»، «عُبیدالله بن ابی عمرو مخزومی» و «عبدالله بن حنظله غسیل الملائکه» و چند تن دیگر از شخصیت های بزرگ مدینه را جهت دیدار با یزید به دمشق روانه ساخت. از آن جا که یزید نه از تربیت اسلامی برخوردار بود، نه مشاورانی داشت که به او توصیه کنند که حداقل درحضور آن هیئت رفتار سنجیده ای داشته باشد و نه تدبیر پدر را داشت که بداند کسی که به نام اسلام بر مسلمانان حکومت می کند، حداقل باید ظواهر اسلامی را حفظ کند، نزد آنان نیز از شراب خواری و سگ بازی و تشکیل بزم ها و مجالس ساز و آواز و فسق و فجور کوتاهی نکرد، اما پذیرایی باشکوهی از آنان در کاخ خود به عمل آورد، به آنان احترام بسیار کرد و
[شماره صفحه واقعی : 267]
به هرکدام هدایا و خلعت های هنگفتی بالغ بر پنجاه هزار و صد هزار دینار بخشید. او فکر می کرد که آنان با دریافت این پول ها و با آن پذیرایی جانانه در کاخ سبز دمشق، در بازگشت به مدینه، از او تمجید و تحسین خواهند کرد، اما این دیدار نه تنها به نفع او تمام نشد، بلکه کاملاً نتیجه معکوس بخشید.
نمایندگان به جز منذر بن زبیر (که به بصره رفت) به مدینه بازگشتند و در اجتماع مردم این شهر اعلام کردند که: «ما از نزد شخصی برگشته ایم که دین ندارد، شراب می خورد، تار و طنبور می نوازد، سگ بازی می کند، خنیاگران و زنان خوش آواز در مجلس او دلربایی می کنند و با مشتی دزد و خرابکار به شب نشینی می پردازد. اینک شما را شاهد می گیریم که او را از خلافت برکنار کردیم».
پسر حنظله گفت: «من از نزد شخصی برگشته ام که اگر هیچ کس با من یاری و همکاری نکند با همین چند پسرم به جنگ او خواهم رفت او به من عطیه داد و مرا احترام کرد، ولی مـن عطیه او را نپذیرفتم مگر برای این که در جنگ با وی از آن استفاده کنم».
به دنبال این جریان، مردم مدینه با عبدالله پسر حنظله بیعت کردند و حاکم مدینه و همه بنی امیه را از شهر بیرون کردند.
این گزارش که به یزید رسید، «مسلم بن عُقبه» را که مردی سال خورده و از سرسپردگان دربار بنی امیه بود، با لشگر انبوهی برای سرکوبی نهضت به مدینه اعزام کرد و به وی گفت: به آنان سه روز مهلت بده، اگر تسلیم نشدند، با آنان بجنگ، و وقتی پیروز شدی، سه روز هرچه دارند از اموال و چهارپایان و سلاح و طعام، همه را غارت کن و در اختیار سربازان بگذار...
سپاه شام، مدینه را مورد حمله قرار داد و جنگ خونینی بین دو گروه درگرفت و سرانجام، شورشیان شکست خوردند و سران نهضت کشته شدند. مسلم به مدت سه روز دستور قتل عام مردم و غارت شهر را صادر کرد. سربازان شام جنایاتی مرتکب شدند که قلم از بیان آن ها شرم دارد. مسلم را به خاطر این
[شماره صفحه واقعی : 268]
جنایات «مُسرف» نامیدند.
پس از پایان قتل و غارت، مسلم از مردم به عنوان بردگی برای یزید بیعت گرفت! (1)
نقش عبدالله بن زبیرعبدالله بن زبیر، که فردی جاه طلب و ظاهرالصلاح بود، اندکی پیش از ورود امام حسین(علیه السلام) به مکه در سال60 هجری، وارد مکه شده در آن جا اقامت گزیده بود، ولی در مدت اقامت امام حسین(علیه السلام) درمکه، او تحت الشعاع قرار گرفته و چندان مورد توجه مردم نبود. پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) میدان برای فعالیت او باز شد و در برابر یزید اعلام مخالفت کرده خود را خلیفه خواند.
عبدالله با خاندان امیرمؤمنان(علیه السلام) میانه ای نداشت. او در برپایی فتنه «جمل» نقش مهمی داشت و در دوران فعالیت در مکه، درود بر پیامبر را از آغاز خطبه حذف کرد و چون در این مورد از او پرسیدند، گفت: پیامبر خویشاوندان بدی دارد که هنگام بردن نام او گردن خویش را بر می افرازند(2). با توجه به این سوابق بود که امام سجاد(علیه السلام) از فتنه او اظهار نگرانی می کرد.(3)
به نوشته برخی از مورخان، در شورش مردم مدینه، عبدالله بن زبیر نقش داشته است. او پس از شهادت امام حسین(علیه السلام)، روی مقاصد سیاسی، عراقیان را سرزنش می کرد که امام را دعوت کرده و سپس از یاری وی خودداری ورزیده اند و از یزید نیز بدگویی می کرد و او را شراب خوار و سگ باز و فاجر می خواند و مردم را دعوت به خلع او می کرد(4)همچنین گفته اند که اخراج حاکم مدینه و
[شماره صفحه واقعی : 269]
بنی امیه از این شهر با موافقت او صورت گرفته بوده است.(1)
چرا امام چهارم با شورشیان مدینه همکاری نکرد؟
اینک وقـت آن رسیـده اسـت کـه علل خـودداری امـام سجـاد(علیه السلام) از همکـاری با شـورشیـان را مـورد بـررسـی قـرار دهیم. علل خـودداری امـام را می تـوان چنیـن خـلاصـه کـرد:
با ارزیابی اوضاع، و ملاحظه اختناق شدیدی که پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) به وجود آمـده بود، امـام شکست نهضت مدینه را پیش بینی می کرد و می دید اگر در آن شرکت جوید، نه تنها پیروز نمی شود، بلکه خود و پیروانش نیز کشته می شوند و باقی مانده نیروهای تشیع از بین می رود بدون آن که نتیجه ای حاصل شود.
با توجه به سوابق عبدالله بن زبیر، و نفوذی که او در میان صفوف شورشیان یافته بود، این نهضت نمی توانست یک نهضت اصیل شیعی باشد و امام نمی خواست امثال عبدالله بن زبیر قدرت طلب، او را پل پیروزی قرار دهند.
چنان که گذشت، شورشیان، عبدالله بن حنظله را به رهبری خود برگزیده بودند و هیچ گونه نظرخواهی از امام نکرده بودند. گرچه رهبران شورش افرادی صالح و پاک بودند و انتقادها و اعتراض های آنان نسبت به حکومت یزید کاملاً بجا و درست بود، اما پیدا بود که این حرکت، یک حرکت خالص شیعی نیست و در صورت پیروزی، معلوم نیست به نفع شیعیان تمام شود.
ابعاد مبارزات امام چهارم(علیه السلام) با مظالم و مفاسد عصر …
گویا با توجه به این گونه ملاحظات بود که امام از ابتدا در شورش شرکت نکرد و یزیـد که این موضوع را می دانست و از طرف دیگر فاجعه کربلا در افکار عمومی برای او گران تمام شده بود، بـه «مسلم بن عقبه» توصیه کرده بود که متعرّض علی بن الحسین(علیه السلام) نشود.
[شماره صفحه واقعی : 270]
1) مسعودی، همان مأخذ، ص 69.
مأمن پناهندگان
وقتی که بنی امیه را از مدینه بیرون کردند، مروان از امام خواهش کرد که همسر و خانواده او درحرم امام باشند. امام نیز با بزرگواری پذیرفت. از این رو طی سه روز که مدینه دستخوش قتل و غارت بود، خانه امام سجاد مأمن خوبی برای پناهندگان بود و تعداد چهار صد نفر زن با اعضای خانواده خویش به منزل امام پناهنده شدند و امام تا آخر غائله از آنان پذیرایی کرد.
«مسلم بن عقبه»، پس از ختم غائله، علی بن الحسین(علیهما السلام) را خواست. وقتی که حضرت حاضر شد، او را نزدیک خود نشاند و مورد احترام و تفقد قرار داد و سپس با بازگشت حضرت به خانه، موافقت کرد.(1)
باری امام چهارم با انتخاب راه دوم، یک سلسله برنامه های ارشادی و فرهنگی و تربیتی و مبارزات غیرمستقیم را آغاز کرد و بدون آن که حساسیت حکومت را برانگیزد، فعالیت هایی انجام داد که مهم ترین آن ها را می توان در چند بخش زیر خلاصه کرد:
از آن جا که شهادت امام حسین(علیه السلام) و یاران آن حضرت درافکار عمومی برای حکومت اموی بسیار گران تمام شده و مشروعیت آن را زیر سؤال برده بود، برای آن که این فاجعه فراموش نشود، امام با گریه بر شهیدان و زنده نگه داشتن خاطره آنان، مبارزه منفی را به صورت گریه ادامه می داد. شک نیست که این
[شماره صفحه واقعی : 271]
1) علـی بـن عیسی، همان مأخذ، ص 319؛ السید محسن الأمین، اعیان الشیعة، تحقیق: حسن الأمین، ج1، ص630 و 633.
اشک های سوزان و گریه های پرسوز، ریشه عاطفی داشت، زیرا عظمت فاجعه و مصیبت کربلا به قدری بزرگ و دلخراش بود که هیچ یک از شهود عینی آن حادثه، تا زنده بودند، آن را فراموش نمی کردند، اما بی شک چگونگی برخورد امام سجاد با این موضوع اثر و نتیجه سیاسی داشت. یادآوری مکرّر فاجعه کربلا نمی گذاشت ظلم و جنایت حکومت اموی از خاطره ها فراموش شود. امام هر وقت می خواست آب بیاشامد، تا چشمش به آب می افتاد، اشک از چشمانش سرازیر می شد. وقتی علت این کار را می پرسیدند، می فرمود: چگونه گریه نکنم در حالی که یزیدیان آب را برای وحوش و درندگان بیابان آزاد گذاشتند، ولی به روی پدرم بستند و او را تشنه کشتند.
امام می فرمود: هر وقت کشته شدن فرزندان فاطمه(علیها السلام) را به یاد می آورم، گریه گلویم را می گیرد.
روزی خدمتگزار حضرت عرض کرد: آیا غم و اندوه شما تمامی ندارد؟!
حضرت فرمود: وای بر تو، یعقوب پیامبر که تنها یکی از دوازده پسرش ناپدید شده بود، در فراق فرزند خویش آن قدر گریست که چشمانش نابینا شد و از شدت اندوه کمرش خم شد، در حالی که پسرش زنده بود (و کاملاً از یافتن او ناامید نگشته بود)، ولی من ناظر کشته شدن پدرم، برادرم، عمویم و هفده نفر از بستگانم بودم که پیکرهایشان در اطرافم نقش زمین شده بود، پس چگونه ممکن است غم و اندوه من پایان یابد؟!(1)
«سهل بن شعیب»، یکی از بزرگان مصر، می گوید: روزی به حضور علی بن الحسین رسیدم و گفتم: حال شما چگونه است؟ فرمود: فکر نمی کردم شخصیت بزرگی از مصر مثل شما نداند که حال ما چگونه است؟ اینک اگر وضع ما را نمی دانی، برایت توضیح می دهم:
[شماره صفحه واقعی : 272]
1) مجلسی، بحار الأنوار، ج46، ص108؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج9، ص107؛ ابونعیم اصفهانی، حلیة الأولیا و طبقات الأصفیاء، ج3، ص140؛ السید محسن الأمین، همان مأخذ، ج1، ص631 و 636؛ علی بن عیسی، همان مأخذ، ج2، ص314؛ صدوق، خصال، تصحیح وتعلیق: علی اکبر غفاری، ص518.
«وضع ما، در میان قوم خود، مثل وضع بنی اسرائیل در میان فرعونیان است که پسرانشان را می کشتند و دخترانشان را زنده نگه می داشتند. امروز وضع برما به قدری تنگ و دشوار است که مردم، با سبّ و ناسزاگویی به بزرگ و سالار ما بر فراز منبرها، به دشمنان ما تقرب می جویند.»(1)
چــون امـام چهـارم در عصـر اختنـاق زنـدگی می کـرد، نمـی توانست مفـاهیـم مـورد نظـر خـود را به صـورت آشکار و صـریح بیـان کنـد، از ایـن رو از شیـوه مـوعظه استفاده می کرد و مردم را از طریق موعظه با اندیشه درست اسلامی آشنا می کـرد و این اندیشه را که در اثر تبلیغات حاکمان جائر در طول زمان به فراموشی سپـرده شده یا تحریف گشته بود، به صورت اول و اصیل به یاد مردم می آورد و توده مـردم و جامعه اسلامی را تا هر مقـدار کـه می توانست با حقایق و تعالیم اسلام آشنا مـی ساخت.
بررسی این موعظه ها نشان می دهـد که امام با روش حکیمانه و بسیار زیرکانه ای، ضمن این که مردم را نصیحت و موعظه می کرد، آن چه را که می خواست در ذهن مردم جا بگیرد، به آنان القا می کرد، و این؛ بهترین شکل انتقال افکار و اندیشه درست اسلامی در آن شرائط بود، زیرا این مباحث، در عین حال که اثر و نتیجه سیاسی داشت و برضدّ دستگاه حاکم بود، حساسیت حکومت را بر نمی انگیخت. امام ضمناً حقیقت مسئله «امامت»، یعنی سیستم حکومت اسلامی و رهبری جامعه اسلامی توسط امام معصوم را، روشن می کرد و مردم را از آن چه در جامعه اسلامی آن روز می گذشت، یعنی حاکمیت حاکمان زور و کفر و سردمداران فاسق و منافق، آگاه می ساخت و به آنان تفهیم می کرد که حکومتی مانند حکومت، «عبدالملک» حکومتی که اسلام خواسته، نیست. اهمیت
[شماره صفحه واقعی : 273]
1) ابن سعد، الطبقات الکبری، ج5، ص220.
این موضوع از این نظر بود که تا مردم نسبت به این مسئله توجه پیدا نمی کردند و از حالت جمود و تخدیری که به مرور زمان به وجود آمده بود، بیرون نمی آمدند، تغییر اوضاع و تشکیل حکومت مطلوب اسلامی امکان نداشت.
یک نمونـه از این گونه بیانات و مواعظ امام سجاد که بهترین گواه نکات یاد شده است، سخنان مفصلی است که به تصریح محدثان، امام هر روز جمعه در مسجد پیامبر، آن را برای یاران خود و دیگران ایراد می نمود. در این جا به عنوان نمونه بخش هایی از سخنان امام را از نظر خوانندگان می گذرانیم:
«مردم! پرهیز گار باشید و بدانید که به سوی خدا باز خواهیـد گشت. آن روز (روز رستاخیز) هرکس آن چه را که از نیک و بد، انجام داده، نزد خود حاضر خواهد یافت و آرزو خواهد کرد که بین او و اعمال بدش فرسخ ها فاصله باشد... نخستین اموری که در قبر، دو فرشته منکر و نکیر از آن سؤال خواهند کرد، «خـدای» تو که او را عبادت می کنی، و «پیامبر» تو که به سوی تو فرستاده شده است، و «دین» تو که از آن پیروی می کنی، و «کتاب» (آسمانی) که آن را تلاوت می کنی، و «امام» تو که ولایتش را پذیرفته ای، خواهد بود...» .(1)
در این سخنان چند چیز جلب توجه می کند:
تکرار این سخنان در هر روز جمعه که نشانگر اهمیت آن و میزان عنایت امام به طرح این مسائل است.
از این که گفتار امام با جمله: ای مردم! (ایها الناس) آغاز می گردد، معلوم می شود که در این جا مخاطبان امام، تنها شیعیان و یا پیروان خاص امام نبوده اند، بلکه دایره مخاطبان وی وسیع و عام بوده است.
امام طی سخنان خود صراحتاً یا تلویحاً، به آیات متعدد قرآن استناد و
[شماره صفحه واقعی : 274]
1) حسن بن علی بن شعبة، تحف العقول، تصحیح و تعلیق: علی اکبرغفاری، ص249؛ کلینی، روضه کافی، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، ص72؛ صدوق، الأمالی، ص 301 (المجلس الثانی).
استدلال نموده است و این بدان جهت است که در این جا طرف سخن، عامه مردم بوده اند و آنان به امام سجاد به عنوان یک امام نگاه نمی کردند، از این رو امام برای تثبیت مطلب، به آیات قرآن استشهاد می کرده است، ولی در مواردی که طرف سخن تنها شیعیان و یاران خاص امام بودند، حضرت ضرورتی برای استناد به آیات قرآن نمی دید .(1)
کادر سازی
نمونه دیگری از بیانات امام، موعظه نسبتاً مفصلی است که آن را «ابوحمزه ثمالی»، یکی از بهترین و نزدیک ترین یاران حضرت، نقل می کند. متن این روایت گواهی می دهد که در جمع شیعیان و پیروان خاص آن حضرت بیان شده است. امام طی سخنانی می فرماید:
خداوند؛ ما و شما را از مکر ستمگران و ظلم حسودان و زورگویی جباران حفظ کند. ای مؤمنان! شما را طاغوت ها و طاغوتیان دنیاطلب که دل به دنیا سپرده و شیفته آن شده اند و به دنبال نعمت های بی ارزش و لذت های زودگذر آن هستند، نفریبد... به جانم سوگند در ایام گذشته حوادثی را پشت سر گذاشتید و از انبوه فتنه ها به سلامت گذشتید، در حالی که پیوسته از گمراهان و بدعت گذاران و تبهکاران در زمین دوری و تبری می جستید؛ پس اکنون نیز از خدا یاری بخواهید و به سوی فرمانبری از خدا و اطاعت از «ولیّ خدا» که از حاکمان کنونی شایسته تر است، برگردید.
... امر خدا و اطاعت از کسی را که خدا اطاعت او را واجب کرده، بر همه چیز مقدم بدارید، و هرگز در امور جاری، اطاعت از طاغوت ها را که شیفتگی به فریبندگی های دنیا را به دنبال دارد، بر اطاعت از خدا و اطاعت از رهبران الهی مقدم ندارید... از معاشرت با گنه کاران و آلودگان،
[شماره صفحه واقعی : 275]
1) (آیت الله) خامنه ای، سید علی، پژوهشی درزندگی امام سجاد، ص36 ـ 38.
همکاری با ستمگران و نزدیکی و تماس با فاسقان بپرهیزید و از فتنه آنان برحذر باشید و از آنان دوری بجویید و بدانید که هرکس با اولیای خدا مخالفت ورزد و از دینی غیر از دین خدا پیروی کند و در برابر امر رهبری الهی خودسرانه عمل کند، در دوزخ گرفتار آتشی شعله ور خواهد شد....(1)
انحطاط وضع اخلاقی امّت
اهمیت و ضرورت این نصایح و ارشادهای امام هنگامی روشن می گردد که میزان انحطاط اخلاقی امّت در زمان حکومت عبدالملک و پسرش ولید و متروک شدن سنت ها و آداب و تعالیم اسلامی در آن عصر را مورد توجه قرار دهیم:
می دانیم که از حدود سال سی ام هجری (نیمه دوم دوران خلافت عثمان) فساد مالی و انحطاط اخلاقی در جامعه اسلامی گسترش یافت و اشراف قریش که درآمد کلانی از خزانه دولت داشتند و از بخشش های خلفای وقت نیز بهره مند بودند، به ثروت اندوزی پرداختند و بدین ترتیب رفاه طلبی و اشرافیت و تجمل پرستی در جامعه اسلامی رواج یافت. ثروت اندوزان، املاک و مستغلات فراوانی گرد آوردند و کنیزان و غلامان بسیاری خریدند؛ به خصوص کنیزانی که برای خوانندگی و بزم آرایی تربیت شده بودند... کم کم مجالس بزم و خوشگذرانی و خنیاگری به طبقات دیگر نیز سرایت کرد.
این انحطاط اخلاقی در زمان حکومت یزید آن چنان گسترش یافت که دو شهر مقدس «مکه» و «مدینه» نیز از این آلودگی ها محفوظ نماند.
«مسعودی» می نویسد: «فساد و آلودگی یزید، به اطرافیان و عمّال وی نیز سرایت کرد، در زمـان او ساز و آواز در مکه و مدینـه آشکار گردید و مجالـس بـزم برپا شد و مردم آشکارا به شراب خواری پرداختند».(2)
[شماره صفحه واقعی : 276]
این وضع در زمان عبدالملک نیـز همچنـان ادامـه یافت، به طوری که «شـوقی ضیـف» پـس از بیان گسترش اشرافیت و رفاه زدگی در شهر مکه و مدینـه می افزاید:
«گویی این دو شهر بزرگ حجاز را برای خنیاگران ساخته بودند، تا آن جـا کـه نه تنها مردمان عادی، بلکه فقیهان و زاهدان نیز به مجالس آنان می شتافتند».(1)
«قاضی ابویوسف» به بعضی از اهالی مدینه می گفت: ای مردم مدینه! وضع شما با این آوازه خوانی ها شگفت انگیز است، زیرا هیچ کس و ناکسی و هیچ شخص محترم و غیر محترمی در میان شما، از آن ابایی ندارد!(2)
محیط مدینه طوری شده بود که «نه عالمان، غنا را ناروا می شمردند و نه عابدان از آن جلوگیری می کردند».(3)
روزی «دَحْمان» آوازه خوان، نزد قاضی مدینه به نام «عبدالعزیز مخزومی» در اختلافی که یک نفر از اهل مدینه با یک عراقی داشت، به نفع شخص مدنی شهادت داد و قاضی او را عادل تشخیص داده شهادتش را پذیرفت.
عراقی به قاضی گفت: این «دحمان» است!
عبدالعزیز گفت: می شناسمش، اگر نمی شناختم از هویتش سؤال می کردم!
عراقی گفت: او اهل غنا و آوازه خوانی است و به کنیزان غنا یاد می دهد!
قاضی گفت: خدا، ما و شما را بیامرزد! کدام یک از ما اهل غنا نیست؟! برو حق این مرد را بده!(4)
[شماره صفحه واقعی : 277]
1) تاریخ الأدب العربی (العصر العباسی)، ج2، ص347. البته این گونه گرایش (به اصطلاح) فقیهان و زاهدان به مجالس آنچنانی ـ که در شیعه درست عکس آن مشهود است ـ عمدتاً ریشه در مکتبی داشت که به نام اسلام، امّا به کام خلفای جور، و بریده از تعالیم خالص قرآن و اهل بیت(علیهم السلام)ایجاد شده بود و متأسفانه در عصر ما نیز در برخی از محیط های اهل سنت رسوباتی از آن به چشم می خورد.
2) ابن عبدربه، العقد الفرید، ج6، ص11؛ شـریف قرشـی ، باقر، حیاة الإمام زین العابدین، ج2، ص 409.
3) ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ج8، ص 225.
4) ابوالفرج، همان مأخذ، ج6، ص21.
در مدینه مجالس رقص و آواز مختلط تشکیل می شد بدون آن که در میان زنان و مردان پرده ای باشد.(1)
«عایشه» دختر «طلحه» بزم های مختلط ترتیب می داد و در آن «عِزَّةُ المیلاء» آواز می خواند .(2)
حتی کار به جایی رسیده بود که وقتی یکی از مشهورترین زنان آوازه خـوان آن عصـر بـه نـام «جمیله» سفری به مکه کرد، در طول مسیر، آن چنان از وی استقبال شد که در مورد هیچ مفتی و فقیه و محدث و مفسر و قاضی و زاهدی سابقه نداشت! داستان این سفر را چنین نقل می کنند:
هنگامی که جمیله به قصد حج از مدینه حرکت کرد، گروهی از مردان خنیاگر نامدار آن زمان همچون: «هیت، طُویس، دلال، بردالفؤاد، نومة الضحی، رفنــد، رحمة، هِبـة الله، معبـد، مالک، ابن عائشه، نافـع بـن طُنبوره، بُدیـح الملیـح و نافع الخیر» (که تعداد آنان را تا سی نفر نوشته اند).و نیز گروهی از زنان خنیاگر همچون: «فرِهه، عزّة المیلاء، حبّابه، سلاّمه، حُلیده، عُقیله، شمّاسیه، فرعه، بلبله، لذّة العیش، سُعیده و زرقاء» او را مشایعت کردند و گروهی او را تا آخر سفر همراهی کردند!.
هنگـامی کـه کـاروان جمیلـه نـزدیک مکـه رسیـد، از طـرف گـروهـی از اشـراف مکـه و دیگـران مـورد استقبـال گـرم قـرار گـرفت و چون به مدینه بازگشت، از طرف اهالی مدینه و مردان و زنان اشراف استقبال شـد و چنـان شور و هلهله ای به وجود آمد که اهالی مدینه بر در خانه ها صف کشیـده این صحنـه را تماشا می کردند.(3)
این داستـان نشـان دهنـده گـوشـه ای از سقـوط ارزش هـا در جـامعـه مـدینـه در آن عصـر اسـت. افـرادی کـه در ایـن سفـر جمیلـه را بـدرقـه کـردند،
[شماره صفحه واقعی : 278]
از بـزرگـان خنیـاگـران عصـر خویش بـودند کـه شهـرت آنـان در جهـان آن روز پیچیـده بـود. حال اگر در نظـر بگیریم که هریک از آنان چند تن شـاگرد و وردست و آمـوزنـده تحت تعلیم داشته است و باز اگر احتمال این امر را منتفی ندانیم که گروهی از نوازندگان مشهور در شهر مانده به بدرقه جمیله نرفته بوده اند، رقمی به دست خواهد آمد که باور کردن آن دشوار می نماید. وقتی که وضع اجتماعی قبله گاه مسلمانان و مرکز تأسیس حکومت اسلامی چنین باشد، می توان حدس زد که دمشق، بصره و دیگر شهرهای بزرگ آن زمان در چه وضعی به سر می برده است؟!(1)
ضرورت تبیین احکام و نشر فرهنگ اصیل اسلامی
در کنار این وضع اندوه بار، وقتی که ناآگاهی مردم از تعالیم اسلام و پیدایش بدعت ها و انحراف ها را درنظر بگیریم، عمق فاجعه بیش تر روشن می گردد و بهتر درمی یابیـم که امام چهارم با درک عمیق درد جامعـه بوده که بـا آن مـواعظ، مـردم را بیـدار می ساخته است. اینک توجه شما را به نمونه هایی از متروک شدن تعالیم اسلام و ناآگاهی مردم از وظایف اسلامی و پیدایش انحراف ها جلب می کنیم:
وقتی که وضع فریضه ای مثل نماز که از ارکان اسلام است و هر مسلمانی در شبانه روز باید پنج بار آن را به جا آورد، در میان بنی هاشم که می بایست در این زمینه ها از همه داناتر و آگاه تر باشند، چنین باشد، می توان حدس زد که میزان
[شماره صفحه واقعی : 279]
آگاهی دینی در دیگر شهرها و مناطق، و شناخت توده مردم مسلمان در مورد سایر برنامه های اسلام تا چه حد بوده است؟!
«انس بن مالک»، صحابی مشهور، می گفت: چیزی از آن چه در زمان رسول خدا جاری بود، سراغ ندارم. گفتند: پس نماز چیست؟ گفت: پس آن چه بر سر نماز آوردید، چه بود؟!(1)
در سال87 در زمان خلافت ولید بن عبدالملک «عمر بن عبدالعزیز» که امیر مدینه بود، به عنوان امیرالحاج به حج رفت ولی وقوف در روز عید قربان را غلط انجام داد!(2)
«محمد بن مسلم بن شهاب زُهْری» می گوید: در دمشق نزد «انس بن مالک» رفتیم، دیدیم تنها نشسته گریه می کند، وقتی که از علت گریه اش پرسیدیم، پاسخ داد: از مجموع آن چه از اسلام فرا گرفتم، جز این نماز را سراغ ندارم که مانده باشد و آن هم ضایع شده است.
اندکی پس از زمان انس، «حسن بصری» می گفت: اگر رسول خدا به میان شما برگردد، از میان همه آن چه به شما تعلیم کرده، جز «قبله» شما چیز دیگری را نخواهد شناخت!!(3)
ام درداء می گوید: روزی ابودرداء وارد (منزل) شد در حالی که خشمگین بود، گفتم: چرا خشمگین شده ای؟ گفت: به خدا سوگند چیزی از دین محمد در میان این مردم سراغ ندارم جز این که همه نماز می خوانند.(4)
یکی دیگر از شیوه های تبلیغی و مبارزاتی امام سجاد(علیه السلام) تبیین معارف اسلام
[شماره صفحه واقعی : 280]
1) مرتضی الحسینی العاملی، همان مأخذ؛ امین، احمد، ضحی الإسلام، ج1، ص 365 (به نقل از بخاری و ترمذی، باب الإعتصام بالسنة).
2) سیوطی، جلال الدین، تاریخ الخُلفاء، تحقیق: محمد محیی الدین عبدالحمید، ص 224.
3) ابن عبدالبرّ النمری القرطبی، یوسف، جامع بیان العلم وفضله، ج2، ص 200.
4) شاطبی، إبراهیم الاعتصام، ج1، ص 26. شاطبی نمونه های مشابه متعددی آورده است.
در قالب دعا بود. می دانیم که دعا پیوندی است معنوی میان انسان و پروردگار که اثر تربیتی و سازندگی مهمی دارد، از این نظر دعا از نظر اسلام جایگاه خاصی دارد و اگر دعاهای رسیده از پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و امامان معصوم یک جا گردآوری شود، مجموعه بزرگی خواهد شد. این دعاها مکتب تربیتی بزرگی است که در سازندگی و رشد روحی انسان ها نقش مهمی دارد.
صحیفه سجّادیّه از آن جا که در زمان امام چهارم شرائط اختناق آمیزی حکم فرما بود، امام؛ بسیاری از اهداف و مقاصد خود را در قالب دعا و مناجات بیان می کرد. مجموع دعاهای امام سجاد به نام «صحیفه سجادیه» معروف است که پس از قرآن مجید و نهج البلاغه، بزرگ ترین و مهم ترین گنجینه گرانبهای حقایـق و معـارف الهی به شمار می رود، به طوری که از ادوار پیشین از طرف دانشمنـدان برجسته ما «اُخْتُ القـرآن»(1)، «انجیل اهل بیت(علیهم السلام)» و «زبور آل محمد(صلی الله علیه وآله)» لقب گرفته است.(2)
صحیفه سجادیه تنها شامل راز ونیاز با خدا و بیان حاجت در پیشگاه وی نیست، بلکه دریای بی کرانی از علوم و معارف اسلامی است که طی آن مسائل عقیدتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و پاره ای از قوانین طبیعی و احکام شرعی در قالب دعا مطرح شده است.
در سال 1353هـ. ق مرجع فقید، مرحوم آیت الله العظمی نجفی مرعشی(قدس سره) ، نسخه ای از صحیفه سجادیه را برای علامه معاصر مؤلف تفسیر طنطاوی (مفتی اسکندریه) به «قاهره» فرستاد. وی پس از تشکر از دریافت این هدیه گران بها و ستایش فراوان از آن، در پاسخ چنین نوشت:
[شماره صفحه واقعی : 281]
«این از بد بختی ماست که تا کنون بر این اثر گران بهای جاوید که از مواریث نبوت است، دست نیافته بودیم، من هرچه در آن می نگرم، آن را از گفتار مخلوق برتر و از کلام خالق پایین تر می یابم» .(1)
به خاطر اهمیت و اعتبار کم نظیر صحیفه سجادیه، در تاریخ اسلام شرح های بسیاری به زبان عربی و فارسی بر این کتاب نوشته شده است.
مرحوم علامه «شیخ آغا بزرگ تهرانی» در کتاب پر ارج «الذّریعه» درحدود پنجاه شرح ـ غیر از ترجمه هاـ بر صحیفه سجادیه را نام برده است.(2)
ضمناً درباره اسناد صحیفه سجادیه رجوع شود به:
سید علیخان مدنی، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین، مقدمه؛ عبدالرزاق الموسوی المقرَّم، الإمام زین العابدین، ص 95ـ 118.
علاوه بر این شرح ها، گروهی از دانشمندان گذشته و معاصر، ترجمه های متعددی بر صحیفه نگاشته اند که تعدادی از آن ها در سال های اخیر چاپ و منتشر شده است.
صحیفه سجادیه شامل 54 دعا است که فهرست عناوین آن ها بدین قرار است:
ستایش خدا.
درود بر محمد(صلی الله علیه وآله) و خاندان او.
درود بر فرشتگان حامل عرش.
درخواست رحمت برای پیروان پیامبران.
دعای آن حضرت برای خود و دوستانش.
دعا هنگام صبح و شام.
دعای آن حضرت هنگامی که پیشامدها و حوادث مهم پیش می آمد و نیز به هنگام اندوه.
[شماره صفحه واقعی : 282]
در پناه جستن به خدا از ناملایمات و اخلاق ناپسند و کارهای زشت.
در اشتیاق به طلب آمرزش.
در پناه بردن به درگاه خداوند.
در طلب فرجام نیک.
در اعتراف به گناه و طلب توبه.
در درخواست حوائج.
در شکایت از ستمگران، هنگامی که مورد ستم واقع می شد یا از ستمگران کاری که خوش نمی داشت، می دید.
هنگام بیماری و پیش آمدن اندوه یا گرفتاری.
در درخواست عفو از گناهان و عیب ها.
در درخواست دفع شرّ شیطان و پناه بردن به خداوند از دشمنی و مکر او.
دعا پس از رفع خطر و پس از برآورده شدن سریع حاجت.
در طلب باران پس از قحطی و خشکسالی.
در طلب اخلاق ستوده و رفتار پسندیده.
دعا هنگام حزن و اندوه.
دعا هنگام سختی و مشقّت و مشکلات.
در طلب عافیت و شکر و سپاس بر آن.
دعای آن حضرت برای پدر و مادرش.
دعا درباره فرزندان خود.
درباره همسایگان و دوستان.
دعا برای مرزداران کشور اسلامی.
در پناه بردن به خدا.
دعا هنگام تنگ شدن روزی.
[شماره صفحه واقعی : 283]
در طلب یاری از خدا برای پرداخت قرض.
در ذکر توبه و طلب آن.
دعا پس از نماز شب.
در طلب خیر.
دعـا هنگام گرفتاری و هنگام دیدن کسی کـه بـه رسوایی گناه گرفتار شده بود.
دعا در مقام رضا هنگام دیدن دنیاداران.
دعا هنگام شنیدن صدای رعد و دیدن ابر و برق.
دعا در اعتراف به این که از عهده شکر نعمت های خدا نمی توان بر آمد.
در عذرخواهی از کوتاهی در ادای حقوق بندگان خدا.
در طلب عفو و رحمت.
دعا هنگامی که از مرگ کسی باخبر می شد، یا از مرگ یاد می کرد.
در طلب پرده پوشی و نگه داری از گناه.
هنگام ختم قرآن (پایان قرائت آن).
هنگام نگاه کردن به ماه نو و رؤیت هلال.
دعای اول ماه رمضان.
دعا در وداع ماه رمضان.
دعای روزهای عید فطر وجمعه.
دعا در روز عرفه (نهم ذیحجه).
دعا در روزهای عید قُربان و جمعه.
دعا برای دفع مکر دشمنان.
در ترس از خـدا.
در تضرّع و زاری.
اصرار در خواهش از خدا.
در مقام کوچکی در پیشگاه الهی.
[شماره صفحه واقعی : 284]
ابعاد سیاسی صحیفه سجادیه
چنان که اشاره کردیم، صحیفه سجادیه تنها شامل راز و نیاز و مناجات و عرض حاجت در پیشگاه خدا نیست، بلکه ابعاد سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و عقیدتی نیز دارد. امام سجاد در ضمن دعاهای خود در چندین مورد، مباحث سیاسی بهویژه مسئله «امامت» و رهبری جامعه اسلامی را مطرح کرده است که ذیلاً نمونه هایی از آن ها را می آوریم:
«خدا یا بر محمد و خاندانش درود فرست و مرا برآن که برمن ستم کند، دستی (نیرویی)، و بر آن که با من ستیزه جوید زبانی (برهانی)، و بر کسی که با من دشمنی و عناد ورزد پیروزی عطا کن، و در برابر آن کس که نسبت به من، به حیله گری و بداندیشی بپردازد، راه و تدبیر، و در برابر آن که بر من فشار و آزار رساند، نیرو ده و در برابر عیبجویانی که برمن عیب جویی و دشنام گویی کنند، قدرت تکذیب، و در برابر خطر تهدید دشمنان، به من امنیت عنایت فرما...».
آیا چه کسانی جز کارگزاران عبدالملک نظیر «هشام بن اسماعیل مخزومی» (حاکم مدینه) بودند که امام مورد ستم، ستیزه جویی، عناد، بداندیشی، فشار، آزار
[شماره صفحه واقعی : 285]
1) متوکل بن هارون راوی صحیفه می گوید: «این دعاها 75 باب بود که یازده باب آن را فراموش کرده و شصت و چند باب آن را حفظ نمودم».
مرحوم سید علیخان مدنی پس از نقل بیان متوکل، احتمال می دهد که چند باب دیگر نیز تـوسـط راویـان بعدی حـذف یا فراموش شـده و عملاً به 54 بـاب تقلیـل یافتـه اسـت (ریاض السالکین، مقدمه، ص29). در هرحال علاوه بر صحیفه مشهور و رایج که «صحیفه کامله» نامیده می شود، از طرف دانشمندان اسلامی پنج صحیفه دیگر نیز شامل مجموعه هایی دیگر از دعاهای امام سجاد(علیه السلام) گردآوری شده و به نام های: الصحیفة الثانیة، الصحیفة الثالثة و...چاپ شده است (شیخ آغا بزرگ تهرانی، همان مأخذ، ج15، ص19 ـ 21).
و تهدید آنان قرار داشت؟ بنابراین در واقع این دعای امام شکوائیه ای در بـرابـر زورگویی های حکومت وقت بوده و از این نظر بار سیاسی داشته است.
«...خدا یا این مقام (خلافت و رهبری امت اسلامی که اقامه نماز در روز عید قربان و روز جمعه و ایراد خطبه از شئون آن است) مخصوص جانشینان و برگزیدگان تو، و این پایگاه ها، از آنِ اُمَنایِ تو است که آنان را در رتبه والایی قرار داده ای، ولی ستمگران (همچون خلفای ستمگر اموی) آن را به زور، غصب و تصاحب کرده اند... تا آن جا که برگزیدگان و خلفای تو مغلوب و مقهور گشته اند، در حالی که می بینند احکام تو تغییر یافته، کتاب تو از صحنه عمل دور افتاده، فرائض و واجبات تو دستخوش تحریف گشته، و سنت (راه و رسم) پیامبرت متروک گشته است.
خدایا دشمنان بندگان برگزیده ات از اولین و آخرین و هم چنین اتباع و پیروانشان و همه کسانی را که به کارهای آنان راضی هستند، لعنت کن و از رحمت خود دور ساز...»
در این دعا امام با صراحت از مسئله امامت و رهبری امت، که اختصاص به خاندان پیامبر دارد، و غصب شدن آن توسط ستمگران یاد می کند و بدین ترتیب مشروعیت حکومت بنی امیه را نفی می کند.
…
«پروردگارا! درود فرست به پاک ترین افراد خاندان پیامبر که آنان را برای رهبری امت و اجرای اوامر خود برگزیده ای، و آنان را خزانه داران علمت، نگهبانان دینت، جانشینان خود در زمین، و حجت های خویش بر بندگانت قرار داده ای و به خواست خود، آنان را از هرگونه پلیدی یکباره پاک کرده ای و آنان را وسیله ارتباط با خود و راه بهشت خویش
[شماره صفحه واقعی : 286]
قرار داده ای... خدایا، تو در هر زمان، دین خود را بهوسیله امامی تأیید فرموده ای که او را برای بندگانت رهبر و پرچمدار، و در گیتی مشعل هدایت قرار داده ای، پس از آن که او را با ارتباط غیبی، با خود مرتبط ساخته ای . او را وسیله خشنودی خود قرار داده و پیروی از او را واجب کرده ای و از نافرمانی او بیـم داده ای. به اطاعت از امر او و پذیرش نهی او دستور داده ای و مقرر داشته ای که هیچ کس از او سبقت نگیرد و هیچ کس از پیروی او پس نماند...».
حضرت در این دعا نیز از نقش و موقعیت ویژه رهبران الهی و امامان از خاندان نبوت و امتیازهای آنان سخن می گوید، و این، دقیقاً به معنای نفی مشروعیت حکومت زمام داران وقت بود.
یکی از شورانگیزترین بخش های زندگی امامان، برخورد و مبارزه آنان با سررشته داران ناشایست فکر و فرهنگ در جامعه اسلامی عصر خویش یعنی فقهاء، محدثان، مفسـران، قُرّاء و قُضـات درباری است. اینـان کسانی بودنـد که فکر و ذهـن مردم را به سود قدرت های جور، جهت می دادند و آنان را با وضعی که خُلفای بنی امیه و بنی عباس می خواستند در جامعـه حاکم باشـد، عادت می دادند و نسبت به آن وضع، مطیـع و تسلیم می ساختند و زمینه فکری و ذهنی را برای پذیرش حکومت آنان فراهم می کردند.
نمونه این گونه برخورد در زندگانی سیاسی امام چهارم، برخورد شدید آن حضرت با «محمد بن مسلم زهری» (124. 58 ق) محدث درباری است.
زُهْری کیست؟
زهری یکی از تابعان و فقیهان آن عصر و از محدثان بزرگ مدینه بود و علم
[شماره صفحه واقعی : 287]
و دانش فقهای هفتگانه(1)جهان تسنن درآن زمان را فرا گرفته حضور ده نفر از صحابه را درک کرده بود، به طوری که گروهی از بزرگان فقه و حدیث، از او روایت کرده اند.(2)
او در پرتو این سوابق، وجهه و شهرت فراوانی درمحافل علمی و فقهی آن زمان کسب کرده بود، به طوری که از وی با عباراتی نظیر این که: مالک بن انسگفته است: «در مـدینـه جز یک محـدث و فقیـه نـدیـدم و او ابـن شهاب زهری بود»(3)یاد می کردند. یا این که: به «مکحول» گفتند: داناترین کسی که تاکنون دیده ای چه کسی بود؟
گفت: زهـری.
گفتند: بعداز او چه کسی بود؟
گفت: زهری.
گفتند: بعد از او؟
گفت: زهری.
باز گفتند: بعد از او؟
پاسخ داد: زهری!(4)
با همه این ها زهری شیفته عظمت علمی و زهد و پارسایی امام سجاد(علیه السلام) و مجذوب مقام معنوی آن حضرت بود. او می گفت: هیچ شخصیت قرشی را
[شماره صفحه واقعی : 288]
1) طبق نقل محمد بن سعد، بقیه فقهاء عبارت بودند از: سعید بن مسیب، سلیمان بن یسار، عکرمه (آزاد شده ابن عباس)، ابوبکر بن عبدالرحمن، عطاء بن ابی رباح، و عروة بن زبیر (الطبقات الکبری، ج2، ص 379ـ387) البته این ها فقهای اهل سنت بودند و شیعیان در اخذ معارف و احکام اسلامی به آنان مراجعه نمی کردند.
2) حاج شیخ عباس قمی، سفینة البحار، ج1، ص573 (ماده زهر) و نیز تتمة المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء، تصحیح: علی محدث زاده، ص87، و ر.ک : ابن العماد حنبلی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، ج1، ص162.
3) محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص 388.
4) ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج9، ص343.
پرهیزگارتر و برتر از علی بن الحسین ندیدم(1)و نیز می گفت: بهترین و داناترین فرد هاشمی که دیدم علی بن الحسین بود.(2)
زهری هـرگاه از امام چهارم یاد می کرد، می گریست و از آن حضرت به عنوان «زین العابدین» (زینت عبادت کنندگان) نام می برد.(3)
او از محضر امام چهارم بهره فراوان برده و روایات فراوانی از آن حضرت نقل کرده است. (4)
بحارالأنوار، ج46، صفحات: 57 و 64 و 65و73 و 82 و107و 150؛ احتجاج طبرسی، ج2، ص 51؛ الإستبصار، ج2، ص 80؛ کشف الغمة، ج2، ص 315؛ حلیة الأولیاء، ج3، ص 141؛ اصول کافی، ج2، ص 130؛ فروع کافی، ج4، ص 83، و ج5، ص 36.
زهری مدتی از طرف بنی امیه در یکی از مناطق حکم رانی می کرد. در آن ایام شخصی را تنبیه کرد و اتفاقاً او در اثر تنبیه مرد. زهری از این حادثه سخت تکان خورد و به شدت ناراحت شد و ترک خانه و زندگی کرده در بیابان خیمه زد و گفت: بعد از این هرگز سقف خانه بر سرمن سایه نخواهد افکند!
روزی امام سجاد(علیه السلام) او را دید و فرمود: ناامیدی تو (از بخشش پروردگار) از گناهت بدتر است، از خدا بترس و توبه و استغفار کن و خونبهای مقتول را برای وُرّاث او بفرست و به میان خانواده ات برگرد.
زهری که با تمام دانش و فقاهتش متوجه این مسئله نبود، از این راهنمایی خوشحال شد. او بعدها می گفت: علی بن الحسین بیش از هرکس به گردن من منت دارد. (5)
[شماره صفحه واقعی : 289]
1) ابن کثیر، همان مأخذ، ص 104.
2) ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، تصحیح و تعلیق: سید هاشم رسولی محلاتی، ج4، ص 159.
3) علی بن عیسی اربلی، کشف الغمّة فی معرفة الأئمة، تعلیق: سید هاشم رسولی، ج2، ص 288.
4) برای آگاهی از برخی از این روایات به کتاب های زیر رجوع شود:
5) ابن شهرآشوب، همان مأخذ، ج 4، ص 59؛ علی بن عیسی اربلی، همان مأخذ، ج2، ص 319ـ 320؛ محمد بن سعد، همان مأخذ، ج5، ص 214؛ ابن کثیر، همان مأخذ، ج9، ص 106.
شاگردی زهری در محضر امام سجاد(علیه السلام)
مرام و مذهب زهری در میان دانشمندان ما به شدت مورد اختلاف است. برخی، او را شیعه و دوست دار و پیرو امام سجاد(علیه السلام) معرفی نموده قرائنی بر این معنا بیان کرده اند، اما برخی دیگر، او را از دشمنان خاندان امامت و از طرفداران بنی امیه شمرده مورد انتقاد قرار داده اند.
مـؤلف «روضـات الجـنات» بین دو نظریه بدین گونه جمع کرده است که، «او ابتداءاً از طرفداران و مزدوران بنی امیه بوده است، ولی در پرتو علم و آگاهی خویش، در اواخر عمر، راه حق را تشخیص داده با بنی امیه قطع رابطه کرده به جرگه پیروان و شاگردان مکتب امام سجاد(علیه السلام) پیوسته است» .(1)
حاج شیخ عباس قمی، سفینة البحار، ج1، ص 573 (ماده زهر)؛ شیخ محمد تقی تستری، قاموس الرجال، ج8، ص387؛ شیخ طوسی، رجال، تحقیق و تعلیق: سید محمد صادق آل بحرالعلوم، ص101.
ولی، برعکس نظر او، اسناد و شواهد تاریخی فراوانی وجود دارد که گواهی می دهد او در آغاز کار و دوران جوانی، که در مدینه بوده، با حضرت سجاد(علیه السلام)ارتباط داشته و از مکتب آن حضرت بهره می برده است، ولی بعدها به دربار بنی امیه جذب شده درخدمت آنان قرار گرفته است و این که گاهی امویان به طعنه به او می گفتند: «پیامبر تو (علی بن الحسین) چه می کند»؟!(2)گویا مربوط به همین دوران بوده است. ذیلاً زندگی او را مورد بررسی قرار داده شواهد پیوند او با دربار بنی امیه را از نظر خوانندگان می گذرانیم:
زهری در دربار بنی امیه
«ابن ابی الحـدیـد» او را یکی از مخالفان علـی(علیه السلام) می شـمارد و می نویسد: روزی علی بن الحسین شنید که «زهری» و «عُروة بن زبیر» در مسجد پیامبر نشسته نسبت به علی(علیه السلام) بدگویی می کنند. علی بن الحسین به مسجد رفت و بالای سر
[شماره صفحه واقعی : 290]
آنان ایستاد و آن دو را سخت توبیخ کرد.(1)
زهـری در زمـان حکـومت عبـدالملک بـن مـروان، بـه منظـور برخـورداری از ثروت و رفـاه دربـار بنـی امیه، عـازم دمشـق شد و از علم و دانش خود هم چون نردبانی جهت دستیابی به ترقیات مادی و منـاصب ظاهری استفاده نموده توجه عبدالملک را به خود جلب کرد، عبدالملک او را مورد تکریم و احترام قرار داد، برای او از بیت المال مقرری تعیین کرد، بدهی هایش را پرداخت و خدمت گزاری در اختیارش قرار داد و بدین ترتیب زهری در ردیف نزدیکان و هم نشینان عبدالملک قرار گرفت.(2)
«ابن سعد» می نویسد: کسی که زهری را وارد دربـار عبـدالملک کـرد، «قبیصة بن ذؤیب» مهردار مخصوص دفتر خلافت عبدالملک بوده است.(3)
از این جا بود که پیوستگی زهری به دربار کثیف بنی امیه آغاز گردید. او طعم شیرین رفاه و تنعم و برخورداری از لذات زندگی درباری را در دستگاه عبدالملک چشید، لذا پس از او هم چنان در دربار فرزندان وی همچون ولید، سلیمان، یزید، هشام و هم چنین در دربار عمر بن عبدالعزیز جای داشت.
«یزید بن عبدالملک» زهری را به منصب قضاء منصوب کرد. او، پس از یزید، در دستگاه حکومت «هشام بن عبدالملک» از احترام و موقعیت خاصی برخوردار شد و هشام او را معلم فرزندان خود قرار داد. وی این سمت را تا آخر عمر خود به عهده داشت(4). هشام هشتاد هزار درهم قرض او را پرداخت.(5)
«ابن سعد» می نویسد: زهری در «رصافة» نزد هشام رفت و پیش از آن مدت
[شماره صفحه واقعی : 291]
بیست سال نزد آنان (بنی امیه) اقامت داشت.(1)
هم چنین از «سفیان بن عُییْنة» نقل می کند که: درسال صد و بیست و سه، زهری با هشام، خلیفه وقت، به مکه آمد و تا سال صد و بیست و چهار در آن جا اقامت کرد.(2)
زهری آن چنان به زندگی درباری و رفاه و تنعم خاص آن خو گرفته بود که در اواخر عمرش به وی گفتند: کاش در این اواخر عمر در شهر مـدینه اقامت می گزیدی و در مسجد پیامبر پای یکی از ستون ها می نشستی و ما نیز پیرامون تو می نشستیم و به تعلیم مردم می پرداختی. او پاسخ داد: اگر چنین کنم پوستم کنده می شود و این کار به صلاح من نیست، مگر آن که پشت به دنیا کرده به آخرت بچسبم!(3)
نیاز خُلفای ستمگر به وجود علمای درباری
می دانیم که خلفای ستمگر و ضد اسلامی، برای آن که بتوانند بر مردمی که معتقد به اسلام بودند حکومت کنند، چاره ای نداشتند جز این که اعتقاد قلبی مردم را نسبت به مشروعیت آن چه انجام می دادند، جلب کنند، زیرا آن روز هنوز زمان زیادی از صدر اسلام نگذشته بود و ایمان قلبی مردم به اسلام، به قوت خود باقـی بــود، اگـر مردم می فهمیدند که بیعتی که با آن ظالمان کرده اند، بیعت درستی نیست و آنان شایسته خلافت رسول الله نیستند، بدون شک تسـلیم آنان نمی شدند. اگر ایـن معنا را درباره همه مردم نیز نپذیریم، مسلماً در جامعه اسلامی آن روز افراد زیادی بودند که وضـع غیر اسلامی دستگاه خلفا را از روی ایمان قلبی تحمل می کردند، یعنی تصور می کردند که وضع حاکم، وضع اسلامی است. به همین جهت بود که خلفای ستمگر برای مشروع جلوه دادن حکومت
[شماره صفحه واقعی : 292]
خویش، کوشش می کردند که محدثان و علمای دینی را به دربار خود جذب کرده آنان را وادار سازند تا احادیثی را از زبان پیامبر اسلام یا صحابه بزرگ آن حضرت به نفع آنان جعل کنند و بدینوسیله زمینه ذهنی و فکری پذیرش حکومت آنان را در جامعه آماده سازند.(1)
بر این اساس، هدف خلفای اموی از جذب زهری، استفاده از وجود و موقعیت دینی او بود. او نیز خود را کاملاً در اختیار آنان قرار داد و به نفع آنان کتاب نوشت و حدیث جعل کرد و از این طریق به اهداف شوم آنان کمک فراوانی کرد. شخصی به نام «معمر» می گوید: ما خیال می کردیم از زهری احادیث بسیاری نقل کرده ایم؛ تا آن که ولید (بن عبدالملک) کشته شد، پس از کشته شدن او، دفترهای زیادی را دیدیم که بر چهارپایان حمل و از خزینه های ولید خارج می شد و می گفتند: این، دانش زهری است.(2)یعنی، زهری آن قدر کتاب و دفتر برای ولید به خواسته او از حدیث پر کرده بود که وقتی خواستند آنها را از خزانه ولید خارج کنند، ناچار بر چهارپایان حمل کردند!
خود زهری می گوید: در آغاز، ما از نگارش دانش ناخشنود بودیم تا آن که امیران و حکم رانان، ما را وادار به نوشتن آن نمودند (تا به صورت کتاب درآید)، سپس ما چنین اندیشیدیم که هیچ مسلمانی را از این کار منع نکنند (و علم و دانش نوشته شود).(3)
«ابن کثیر» می نویسد: کسی که زهری را وادار به نوشتن حدیث کرد، هشام بن عبدالملک بود، و از آن روز که زهری کتاب نوشت، مردم نیز شروع به نوشتن احادیث کردند.(4)
[شماره صفحه واقعی : 293]
روزی هشام بن عبدالملک از وی خواست برای فرزندان او حدیث یاد بدهد، در این هنگام زهری یک نفر منشی داشت و چهارصد حدیث املا کرد و منشی نوشت.(1)
«عمر بن عبدالعزیز» نیز طی بخش نامه ای نوشت: در نقل و کتابت حدیث از وجود زهری غفلت نکنید، زیرا هیچ کس داناتر از او نسبت به سنت گذشته باقی نمانده است!(2)
در هر حال شیعه هرگز این ممنوعیت را جدّی نگرفت و بلافاصله پس از فوت پیامبر به تدوین حدیث پرداخت و از این رو در نقل و جمع آوری حدیث پیشگام بود.
اینک باید دید دفاتر و کتاب هایی که به امر ولید و هشام پر از حدیث شده بود، شامل چه نوع حدیث هایی بوده است؟ بی شک در میان این دفاتر یک حدیث هم در محکومیت امثال ولید و هشام وجود نداشت، بلکه شامل احادیثی بود که براعمال ننگین و ضد اسلامی آنان صحه می گذاشت و از وزنه و موقعیت درخشان رقبای سیاسی آنان یعنی بنی هاشم می کاست.
سند تاریخی یاد شده در زیر گواه روشنی است بر این که چه نوع نوشته ها و حدیث هایی مورد تشویق و تأکید هشام بوده است.
[شماره صفحه واقعی : 294]
1) ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج9، ص 449؛ شمس الدین ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج1، ص 110.
2) ابن کثیر، همان مأخذ، ج9، ص 343. ممنوعیت نقل و کتابت حدیث پس از رحلت پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله وسلم) از زمان خلافت عمر بن خطاب و توسط او آغاز گردید و تا آخر قرن اول هجری ادامه داشت و در زمان حکومت عمر بن عبدالعزیز رسماً توسط او لغو گردید. تحلیل گران در تاریخ اسلام معتقدند که این ممنوعیت انگیزه سیاسی داشته است و هدف از آن این بوده که امتیاز بزرگی را که آن روزها امیرمؤمنان(علیه السلام) داشته، از بین ببرند، زیرا علی(علیه السلام) زمانی که هنوز پیامبر اسلام در حال حیات بود، کتاب هایی تدوین نموده بود که در آن ها احادیث پیامبر و حقایقی را که از آن حضرت در ابواب مختلف فرا گرفته بود، جمع کرده بود و نقل و افشای این حقایق، از نظر سیاسی، به نفع خلیفه وقت نبود، زیرا هرکدام به نحوی سند حقانیت علی(علیه السلام) به شمار می رفت، از این رو عمر نقل و کتابت و تدوین حدیث را به طور کلی ممنوع اعلام کرد! بدین ترتیب ملاحظه می شود که هم ممنوعیت نقل و تدوین حدیث ریشه سیاسی داشته و هم لغو ممنوعیت آن توسط امثال هشام. در این زمینه در سیره امام باقر(علیه السلام)توضیح بیش تری خواهیم داد!
هشام طی نامه ای به اعمش(1)نوشت: فضائل عثمان و کارهای بد علی را برای من بنویس. اعمش نامه هشام را گرفت و در دهان گوسفندی که آن جا بود گذاشت! و گوسفند آن را جوید!، آن گاه اعمش به پیک هشام گفت: جوابت این است! پیک اصرار کرد و از همراهانش در این باره کمک گرفت و گفت: هشام قسم خورده است که اگر پاسخ را نبرم مرا بکشد! در این هنگام اعمش در پاسخ او پس از بسم الله، چنین نوشت: اگر خوبی های مردم روی زمین مال عثمان باشد، سودی به حال تو ندارد، و اگر بدی های مردم روی زمین مال علی باشد، ضرری به تو نمی رساند، مواظب خود باش!(2)
احادیث مجعول زهری
زهری احادیثی به نفع بنی امیه و در جهت توجیه سیاست کفرآمیز آنان، یا برضـدّ خانـدان هاشمی، جعل کرده است کـه ذیلاً نمونه هایی از آن ها را ملاحظه می فرمایید:
این حدیث را «مسلم»، «ابوداود» و «نسائی» سه تن از محدثان بزرگ جهان
[شماره صفحه واقعی : 295]
1) ابومحمد سلیمان بن مهران اسدی کوفی اعمش، از أصحاب خاص امام صادق(علیه السلام) متوفای 148 (قاموس الرجال، ج5، ص297؛ معجم رجال الحدیث، ج9، ص 294).
2) ابوالفلاح عبدالحی بن العماد حنبلی، شذرات الذهب، ج1، ص 221؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان وانباء ابناء الزمان، تحقیق الدکتور یوسف علی طویل والدکتورة مریم قاسم طویل، ج2، ص 336؛ میری، کمال الدین، حیاة الحیوان الکبری، ج2، ص 42، لغت «شاة» به نقل از وفیات الأعیان.
3) «اِنِّ رَسول الله قال: لا تُشَدُّ الرّحالُ الاّ اِلی ثَلاثَة مَساجِد: مَسْجِدِالحَرام وَ مَسْجِدی هذا و مسجدالأقصی وَ هُوَ یَقومُ لَکُم مَقامَ المسجدالحرام» (ابن واضح، تاریخ یعقوبی، تعلیق: سید محمد صادق بحرالعلوم، ج3، ص 8).
تسنن از طریق «ابوهُریره» به این صورت نقل کرده اند: «لا تُشَدُّ الْرِّحالُ اِلاّ اِلی ثَلاثَةِ مَساجِد: مسجدالحرام وَ مَسْجِدی هذا وَ مسجدالأقصی»(1)و در هیچ یک از آن ها جمله: «وَهُوَ یَقومُ لَکُمْ مَقامَ الْمسجدالحرام». (مسجدالأقصی برای شماحکم مسجدالحرام را دارد)، وجود ندارد!
پیداست که این حدیث با این نکته اضافی به دستور «عبدالملک» توسط زهری جعل شده و مربوط به زمانی است که «عبدالله بن زبیر» بر مکه مسلط بود و عبدالملک در منطقه شام به قدرت رسیده بود و بین آن دو، کشمکش نظامی و سیاسی وجود داشت و هر وقت مردم شام می خواستند به حج بروند، ناگزیر چند روزی در مکه (منطقه نفوذ عبدالله بن زبیر) می ماندند، و این؛ فرصت بسیار خوبی بود برای عبدالله بن زبیر که بر ضدّ عبدالملک تبلیغات کند، و چون عبدالملک نمی خواست حاجیان شام تحت تأثیر این تبلیغات قرار گیرند و بدینوسیله مشروعیت حکومت او در مرکز خلافت نیز خدشه دار شود، سفر حج را متوقف ساخت. مردم شکایت کردند که چرا ما را از حج واجب باز می داری؟ عبدالملک گفت: ابن شهاب زهری از پیامبر نقل می کند که حضرت فرمود: بار سفر بسته نمی شود مگر به سوی سه مسجد: مسجدالحرام، مسجد من، ومسجدالأقصی، و مسجدالأقصی برای شما حکم مسجدالحرام را دارد، و این سنگی که رسول خدا شب معراج پای خود را روی آن گذاشته، جای کعبه را می گیرد!!
آن گاه به دستور عبدالملک بر فراز آن سنگ قُبّه ای ساختند و برای آن پرده های حریر آویختند و خادمانی برای آن معین کردند و مردم را به طواف آن واداشتند، و این رسم، در تمام دوره بنی امیه باقی بود.(2)
[شماره صفحه واقعی : 296]
1) صحیح مسلم، ج4 (کتـاب الحج)، ص126 سـنن ابی داود، تصحیح و تعلیق: محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دار احیاء التراث العربی، (کتاب الحج)، ص216 سنن نسائی بشرح سیوطی، ج2، ص37 و 38. این حدیث را به همین صورت، ترمذی نیز از طریق ابوسعید خدری نقل کرده است (الجامع الصحیح = سنن ترمذی، ج2، باب 243، حدیث 326، ص 148).
2) ابن واضح، همان مأخذ، ج3، ص 8. و ر.ک: اضواء علی السنة المحمدیة، محمود ابوریّه، ص157.
بدین ترتیب ملاحظه می شود که انگیزه جعل قسمت آخر این حدیث(1)توسط زهری، منصرف ساختن مردم از عزیمت به سوی خانه خدا (که تحت سلطه عبدالله بن زبیر بود) و سوق آنان به سوی فلسطین بود، زیرا فلسطین جزئی از شام و تحت نفوذ عبدالملک بود و زهری بدینوسیله در تثبیت موقعیت عبدالملک می کوشید.
زهری، گویا برای آن که از میزان نفرت مردم از آل مروان کم کند، و موضع گیری الهی امام چهارم در برابر آنان را وارونه جلوه دهد، از امام سجادچنین یاد می کرد: «علی بن الحسین میانه روترین فرد خاندان خویش و مطیع ترین و محبوب ترین آنان نزد مروان و عبدالملک بود»!!(2)درصورتی که میزان دشمنی مروانیان با خاندان علی(علیه السلام) بر هیچ کس پوشیده نیست و میزان نفرت خاندان علوی از مروانیان نیز بر همه کس روشن است، بنابراین کسی تهمت مطیع بودن امام چهارم نسبت به مروانیان را باور نمی کند چه رسد به مطیع تر بودن!
زهری از عایشه نقـل می کنـد که گفت: روزی نزد رسول خدا بودم، در این هنگام دیدم عباس و علی می آیند، رسول خدا فرمود: عایشه! این دو نفر بر غیر دین من می میرند!(3)
پیداست که این حدیث به منظور کاستن از موقعیت عظیم و درخشان علی و به خاطر خوشایند مروانیان جعل شده است، و گرنه چه کسی باور می کند که چنین حدیثی راست باشد؟! جالب است که زهری این حدیث را از طریق «عروة بن زبیر» از عایشه نقل می کند و همه می دانند که عایشه چه قدر کینه علی را در دل داشته است؟ درمورد عروه نیز می دانیم که وی از دشمنان خانـدان پیامبر بوده است. «ابـن ابـی الحـدیـد» تصریح می کند که: وی همچون ابوهریره، عمرو بن
[شماره صفحه واقعی : 297]
عاص، و مُغیرة بن شعبه از مزدوران معاویه برای جعل حدیث برضد علی(علیه السلام)بوده است.(1)
او با جعل و نقل این جریان بی اساس، علی(علیه السلام) را یک فرد جبری و اهل جدل معرفی می کرد! دروغ بودن این حدیث به قدری آشکار است که از هرنوع نقد و بررسی بی نیاز است. شگفتا! ولید کعبه و قتیل محراب، با پیامبر در باب خواندن نماز جدل می کند؟!
[شماره صفحه واقعی : 298]
چه کسی این کار را کرده است؟ گفتند: کار، کار «حمزة بن عبدالمطلب» است، او با جمعی از انصار سرگرم شراب خواری است و کنیز آوازه خوانی برای آنان آواز می خواند (!) حمزه از آن مجلس بیرون جست و شمشیر را برداشت و کوهان شترها را قطع کرد، و تهی گاهشان را شکافت و جگرشان را بیرون کشید.
علی(علیه السلام) می گوید: نزد رسول خدا رفتم، دیدم «زید بن حارثه» در حضور پیامبر است. پیامبر، که ناراحتی مرا دید، فرمود: چه شده است؟ گفتم: هرگز چنین کار زشتی ندیده بودم، حمزه با شترهای من چنین و چنان کرده است و هــم اکـنون بــا عده ای در خانه ای نشسته سرگرم شراب خواری است.
پیامبر لباس پوشید و حرکت کرد. من و زید بن حارثه نیز به دنبال حضرت حرکت کردیم. پیامبر به خانه ای که حمزه درآن بود، وارد شد و شروع به توبیخ و سرزنش حمزه کرد. دیدم حمزه مست است و چشمانش سرخ شده است. او با نگاه خود، پیامبر را از پای تا سر ورانداز کرد و گفت: مگر شما بردگان پدر من نیستید؟! پیامبر که دید حمزه مست است به عقب برگشت و خانه را ترک گفت. ما نیز با او بیرون آمدیم.(1)
زهری با جعل چنین جریان مسخره ای، از شخصیت عظیم و چهره درخشانی همچون حمزه سیدالشهدا، که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) بر پیکر خونین او در میدان جنگ احـد با هفتـاد تکبیـر نمـاز خـواند(2)، شخصی بی قید، شراب خوار، متجاوز و سرکش ترسیم کرده که کارهای او با هیچ معیار اخلاقی و دینی سازگار نیست! پیداست که این تهمت های ناروا و ناجـوانمـردانه از طرف زهری مزدور، به این منظور بوده است که حمزه را نیز مثل عناصـر پلید بنی امیه، که غرق این گونه آلودگی ها بوده اند، فردی آلوده معرفی کرده از این طـریق برای اربابان
[شماره صفحه واقعی : 299]
1) بخاری، همان مأخذ، ج5، ص 83 (باب قصة غزوة بدر) سید شرف الدین، همان مأخذ، ص70ابونعیم، همان مأخذ، ج3، ص 144؛ مسند أحمد حنبل، ج1، ص77.
2) نهج البلاغه، نامه28. امیرمؤمنان در این نامه، خطاب به معاویه در ستایش از حمزه نوشت: «... حتّی إذا استشهد شهیدنا، قیل: سیدالشهداء، وخصّه رسول الله(صلی الله علیه وآله) بسبعین تکبیرة عند صلاته علیه...».
اموی خود شریک جرم درست کند!(1)
با توجه به این گونه سوابق سیاه زهری، امام سجاد(علیه السلام) نامه تند و کوبنده و درعین حال خیرخواهانه و نصیحت آمیزی به وی نوشت که ترجمه آن بدین قرار است:
«خدا، ما و تو را از فتنه ها نگاه دارد و تو را از (گرفتاری به) آتش (دوزخ) حفظ کند، تو در حالتی قرار گرفته ای که هرکس این حالت تو را بشناسد، شایسته است به حال تو ترحم کند. نعمت های گوناگون خدا بر تو سنگینی کرده است: خداوند بدن تو را سالم، وعمرت را طولانی کرده است و چون خداوند تو را حامل علوم قرآن و فقیه و آشنا به احکام دین و عارف به سنت پیامبرقرار داده حجت او بر تو تمام گشته است. ...خداوند در برابر این نعمت ها شکر آن ها را بر تو واجب کرده و تو را به این وسیله آزمایش کرده است آن جا که فرموده:
«اگر شکر گزاری کردید، حتماً نعمت شما را افزون می سازم و اگر ناسپاسی کردید، بی شک عذاب من سخت است».(2)
ببین فردا که در پیشگاه خدا ایستادی و خداوند از تو پرسید که شکر نعمت های او را چگونه گزاردی، و در برابر حجت های او چگونه به وظایف خود عمل کردی، وضع تو چگونه خواهد بود؟ گمان نکن که خداوند عذر تو را خواهد پذیرفت و از تقصیرت درخواهد گذشت، هرگز! خداوند در کتاب خود از علما پیمان گرفته است که حقایق را برای مردم بیان کنند، آن جا که فرموده است: «آن (کتاب آسمانی) را برای مردم بیان کنید و کتمان نکنید»(3). بدان کمترین چیزی که کتمان کردی و
[شماره صفحه واقعی : 300]
سبک ترین چیزی که بر دوش گرفتی، این است که وحشت ستم گر را به آرامش تبدیل کردی، و چون به او نزدیک شدی و هر بار تو را دعوت کرد اجابت نمودی، راه گمراهی را برای او هموار ساختی. چه قدر می ترسم که در اثر گناهانت فردا جایگاهت با خیانت کاران یکی باشد و به خاطر آن چه به ازای همکاری با ستم گران به چنگ آورده ای، بازخواست شوی.
چیزهایی را که حق تو نبود، وقتی به تو دادند، گرفتی و به شخصی نزدیک شدی که هیچ حقی را به کسی باز نگردانده است و هنگامی که او تو را به خود نزدیک کرد، هیچ باطلی را برطرف نکردی و کسی را که دشمن خدا است، به دوستی برگزیدی.
آیا چنین نبود که وقتی او تو را دعوت کرد و مقرّب خود ساخت، (حاکمان) از تو محوری ساختند که سنگ آسیاب مظلمه هایشان برگرد آن می چرخد و تو را پلی قرار دادند که از روی آن، به سوی کارهای خلافشان عبور می کنند و نردبانی ساختند که از آن به بام گمراهی و ضلالتشان بالا می روند؟
تو (مردم را) به سوی گمراهی آنان دعوت می کنی و راه آنان را طی می کنی. آنان بهوسیله تو، در (دل) علما ایجاد شک کردند و بهوسیله تو دل های جاهلان را به سوی خود جذب نمودند. (تو آن قدر با وجهه دینی خود به آنان خدمت کردی که) نزدیک ترین وزرا و نیرومندترین یارانشان، به قدری که تو فساد آن ها را در چشم مردم صلاح جلوه دادی، نتوانستند به آنان کمک کنند و به اندازه تو باعث رفت و آمد و ارتباط خواص و عوام با آنان گردند.
آن چه (به عنوان حقوق و مقرری و جواهر و...) به تو داده اند، در مقابل آن چه (در توجیه اعمال خلافشان) از تو گرفته اند، چه قدر ناچیز و کم ارزش است؟! چه قدر اندک است آنچـه (از دنیا) برای تو آباد کرده اند، اینک ببین چه قدر (آخرت تو را) خراب کرده اند؟!
[شماره صفحه واقعی : 301]
بنگر چه می کنی و مراقب خویشتن باش و بدان که دیگری مواظب تو نخواهد بود، نفس خود را همچون یک شخص مسئول، مورد محاسبه قرار بده.
بنگر که شکر خدا را، که در خردسالی و بزرگی با نعمت های خود تو را روزی داده، چگونه به جای آوردی؟ چه قدر می ترسم که مشمول این سخن خدا باشی که فرموده است:
«بعد از آنان، فرزندانی جانشین آن ها شدند که وارث کتاب آسمانی (تورات) گشتند (اما با این حال) متاع این دنیای پست را می گیرند (و برحکم و فرمان خدا ترجیح می دهند) ومی گویند: (اگر ما گنه کار باشیم) به زودی (از طرف پروردگار) بخشیده خواهیم شد».(1)
تو در سرای جاوید نیستی، بلکه در جهانی هستی که اعلام کوچ کرده است. مگر انسان پس از همسالان و همگنان خود چه قدر در این دنیا می ماند؟! خوشا به حال کسی که در دنیا (از گناهان خویش) بیمناک باشد، و بدا به حال کسی کـه می میرد و گناهانش بعد از وی می ماند.
هشیار و بیدار باش که بدینوسیله به تو اعلام خطر شد، (و در جهت اصلاح خویش) گام پیش بنه که (فعلاً) به تو مهلت داده شده است. تو با نادان طـرف نیستی، و آن کـس (خـدا) که حساب اعمـال تـو را نگـه مـی دارد، هـرگـز (از لغزش هایت) غافل نمی شود. آماده سفر باش که سفر دوری در پیش داری، گناهانت را درمان کن که دلت سخت بیمار شده است.
گمان نکن که من خواستم تو را سرزنش و ملامت ونکوهش کنم، نه، خواستم خداوند اشتباهات گذشته تو را جبران کند و دین از دست رفته ات را به تو باز گرداند، و در این کار، سخن خدا را یاد کردم که فرمود:
[شماره صفحه واقعی : 302]
1) «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثوُا الکِتابَ یَأخُذوُنَ عَرَضَ هذا الأدْنی وَ یَقُولُون سَیُغْفَرُ لَنا...» (سوره اعراف: 169).
«تذکر بده زیرا تذکر برای مؤمنان سودمند است».(1)
یاد همسالان و همگنان خویش را که درگذشته اند و تو تنها مانده ای، از خاطر برده ای، بنگر آیا آن گونه که تو گرفتار (و آلوده) شدی، آنان گرفتار شدند؟ آیا آن چنان که تو سقوط کردی، سقوط کردند؟ آیا تو امر نیکی را یاد کردی که آنان آن را نادیده گرفتند؟ آیا چیزی را تو دانستی که آنان ندانستند؟ نه؛ چنین نیست، بلکه در اثر موقعیتی که پیدا کردی، در چشم عوام منزلت و احترام یافتی و وضع تو آنان را به زحمت افکند، زیرا از رأی تو پیروی می کنند و به دستور تو عمل می نمایند، هرچه را تو حلال بشماری حلال، و آن چه را حرام بشماری، حرام می شمارند. البته تو چنین صلاحیت و اختیاری (در حلال و حرام) نداری، ولی آن چه آنان را برتو چیره ساخته، طمع بستن آنان به آن چه تو داری، از دست رفتن علمایشان، چیرگی نادانی برتو و آنان، و ریاست طلبی تو و آنان بوده است.
آیا نمی بینی که چه قدر در نادانی و غرور فرو رفته ای، و مردم چه قدر در گرفتاری و فتنه به سرمی برند؟! تو آنان را گرفتار کردی و مردم با دیدن وضع و موقعیت تو، دستاوردهای خود را نادیده گرفته، شیفته مقام و منصب تو شدند، و دل هایشان مشتاق است که به رتبه علمی تو نایل گردند، یا به مقام و منصب تو برسند، و بدین ترتیب در اثر رفتار و حرکت تو، در دریایی (از گمراهی) سقوط کردند که عمق آن ناپیداست و به گرفتاری ای دچار شدند که ابعاد آن نامعلوم است، خدا به داد ما و تو برسد که او فریادرس (درماندگان) است.
اینک از تمام منصب ها و سمت های خویش کناره گیری کن تا به پاکان و صالحان پیشین بپیوندی؛ آنان که اینک در کفن های پوسیده در آغوش خاک خفته اند، شکم هایشان به پشت هایشان چسبیده است، بین آن ها و خدا هیچ حجاب و حایلی نیست، دنیا آنان را فریب نمی دهد و آنان
[شماره صفحه واقعی : 303]
1) «وَ َذَکِّر فَاِنّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤمِنینَ» (سوره ذاریات: 55).
شیفته دنیا نمی گردند، (به دیدار خدا) دل بستند و آن گاه به (میعاد) معبود فراخوانده شدند و چندی نگذشت که (به اسلاف خود) پیوستند. در صورتی که دنیا تو را در این سن پیری و با این مقام علمی و در این دم مرگ(1)، این گونه گمراه و شیفته سازد، پس؛ از جوانان کم سن و سال، نادان، سست رأی، و اشتباهکار چه انتظاری می توان داشت؟ «انـا للّه وانـا الیـه راجعـون» به چه کسی باید پناه برد و از چه کسی باید چاره درماندگی را خواست؟ از مصیبت خود، و آن چه در تو مشاهده می کنیم، به خدا شکوه می کنیم و در این مصیبتی که توسط تو بر ما وارد شده انتظار اجر و پاداش از پیشگاه او داریم.
بنگر که چگونه سپاس خدا را که درخُردی و بزرگی، به تو روزی داده به جای آوردی؟ و چگونه در پیشگاه خدا که تو را در پرتو دینش در میان مردم آبرو بخشیده، تعظیم می کنی؟ و چگونه حرمت کسوت الهی را که تو را در آن کسوت بین مردم پوشیده داشته، حفظ می کنی؟ و میزان نزدیکی یا دوری تو، نسبت بـه خدا که به تو دستور داده است به او نزدیک و تسلیم فرمانش باشی، تا چه حد است؟
تو را چه شده است که از خواب غفلت بیدار نمی شوی و از لغزش هایت توبه نمی کنی؟ و می گویی: «به خدا سوگند هیچوقت حرکتی برای خدا نکرده ام که در آن دین خدا را زنده کرده یا باطلی را از بین برده باشم»!؟
آیا این است شکر نعمت پروردگار که تو را حامل علوم دین قرار داده است؟! چه قدر می ترسم که مصداق این سخن خدا در قرآن باشی که فرمود: «نماز را ضایع کردنـد و پیـروی از شهوات نمـودند و به زودی
[شماره صفحه واقعی : 304]
1) با توجه به این که تولد زهری را در سال 58 ق و شهادت امام چهارم را در سال 94 یا 95 ق نوشته اند، اگر فرضاً امام این نامه را در آخرهای عمرش نوشته باشد، زهری در آن زمان در حدود 36 سال داشته و پیر نبوده است. در این جا چند احتمال وجود دارد و یکی از آن ها این است که تولد زهری پیش از سال 58 بوده است و در ضبط تاریخ تولد او اشتباه رخ داده است. چنان که ابن خلّکان تولد او را در سال 51 و ذهبی در سال 50 نوشته است.
(کیفر) گمراهـی خود را خواهند دید».(1)
خداوند تو را حامل (علوم) قرآن قرار داد و علم دین را نزد تو به ودیعت سپرد ولی تو آن را ضایع گردانیدی، خدا را سپاس می گزاریم که ما را از گمراهی تو حفظ کرد، والسلام».(2)
درس وارستگـی
تصور نشود که سردمداران اموی از دام هایی که پیش پای امثال زهری گسترده بودنـد، برای امام چهـارم تدارک ندیده بودند، خیـر، آنان از این نقشه ها خیـلی می کشیدند، امـا امام سجاد در بـرابـر تطمیع ها و تهدیدهای آنان بی اعتنایی نشان می داد وهربار که در صدد جلب توجه آن حضرت بـرمی آمـدند، دست رد به سـینه آن ها می زد. دو نمونه یاد شده در زیر گواه صادقی بر این معناست:
عبدالملک در کناری نشست و گفت: او را نزد من بیاورید! وقتی که حضرت نزد او حاضر شد، گفت: ای علی بن الحسین، من قاتل پدر تو نیستم! چرا نزد من نمی آیی؟
امام فرمود: قاتل پدرم دنیای او را فنا کرد، ولی پدرم آخرت او را تباه
[شماره صفحه واقعی : 305]
ساخت، اینک اگر توهم می خواهی مثل قاتل پدرم باشی، باش!
عبدالملک گفت: نه، مقصودم این است که نزد ما بیایی تا از امکانات دنیوی ما برخوردار شوی.
در این هنگام امام روی زمین نشست و دامن لباس خود را پهن کرد و گفت: خدایا قدر و ارزش اولیای خود را به وی نشان بده. ناگهان دیدند دامن حضرت پر از گهرهای درخشانی است که چشم ها را خیره می کند. آن گاه گفت: خدایا این ها را بگیر که مرا نیازی به این ها نیست!(1)
امام پاسخ رد داد. عبدالملک نامه تهدیدآمیزی نوشت که اگر شمشیر را نفرستی، سهمیه تو را از بیت المال قطع خواهم کرد (در آن زمان همه مردم از بیت المال سهمیه می گرفتند، و امام نیز سهمیه ای داشت). امام در پاسخ نوشت: اما بعد، خداوند عهده دار شده است که بندگان متقی را از آن چه ناخوشایندشان است، نجات بخشد، و از آن جا که گمان ندارند، روزی دهد و در قرآن می فرماید: «خداوند هیچ خیانت گر ناسپاسی را دوست نمی دارد»(2).(3)
[شماره صفحه واقعی : 306]
1) قطب راوندی، الخرایج و الجرایح، تصحیح و تعلیق: شیخ اسدالله ربانی، ص232؛ الأمین العاملی، السید محسن، الصحیفة الخامسة، ص492.
2) «اِنِّ اللهَ لا یُحِبُّ کُلّ خَوّان کَفُور» (سوره حج: 32).
3) الأمین العاملی، السید محسن، اعیان الشیعة، ج1، ص635 (آیت الله) خامنه ای، سید علی، پژوهشی درزندگی امام سجاد، ص73 مجلسی، بحارا لأنوار، ج46، ص95.
یکی دیگر از ابعاد مبازره پیشوای چهارم با مظالم و مفاسد عصر خویش، نشر احکام اسلام و تبیین مباحث تربیتی و اخلاقی بود. امام در این زمینه گام های بلند و بزرگی برداشته به طوری که دانشمندان را به تحسین و اعجاب واداشته است، چنان که دانشمند بزرگ جهان تشیع، شیخ «مفید»، در این زمینه می نویسد:
«فقهـای اهـل تسنُّن بـه قدری علـوم از او نقل کرده اند کـه به شمارش نمی گنجد، و مواعظ و دعاها و فضائل قرآن و حلال و حرام به حدی از آن حضرت نقل شده است که در میان دانشمندان مشهور است، و اگر بخواهیم آن ها را شرح دهیم، سخن به درازا می کشد...».(1)
نمونه ای از تعالیم تربیتی و اخلاقی که از امام چهارم به یادگار مانده، مجموعه ای به نام «رسالة الحقوق» است که امام طی آن، وظایف گوناگون انسان را، چه در پیشگاه خدا و چه نسبت به خویشتن و دیگران، بیان نموده است. امام این وظایف را که بالغ بر پنجاه حق است، ابتداءاً به صورت اجمال و سپس به نحو تفصیل بر شمرده است .(2)
رسالة الحقوق، که توسط محدثان نقل و در کتب حدیثی ما ضبط شده است، بارها جداگانه چاپ و چندین شرح و ترجمه برآن نوشته شده است.
فهرست حقوقی که امام بیان نموده بدین شرح است:
[شماره صفحه واقعی : 307]
1) الإرشاد، ص260.
2) این رساله را مرحوم «صدوق» در کتاب «الخصال» (ابواب الخمسین و مافوقه) مسنداً و در کتاب «من لایحضره الفقیه» (ج2، ص 618) مرسلاً روایت کرده است. حسن بن علی بن شعبه نیز در کتاب «تحف العقول» بدون سند، ولی مبسوط تر نقل کرده است. تعداد حقوق براساس نقل صـدوق پنجاه و یک، و بر اساس روایت ابن شعبه پنجاه تا است. ر.ک : دکتر شهیدی، سید جعفر، زندگانی علی بن الحسین، ص169ـ 188.
دست، 7. حق پا، 8. حق شکم، 9. حق عورت، 10. حق نماز، 11. حق حج، 12. حق روزه، 13. حق صـدقـه، 14. حق قربانی، 15. حق سلطان، 16. حق معلم، 17. حق مالک برده، 18. حق رعیـت، 19. حق شاگردان، 20. حـق زن، 21. حـق برده، 22. حق مادر، 23. حق پدر، 24. حـق فـرزنـد، 25. حــق بـرادر، 26. حــق آزاد کننده برده، 27. حـق بنـده آزاد شده، 28. حق نیکوکار، 29. حـق مؤذن، 30.حق پیشنماز، 31. حق همنشین، 32. حـق همسـایه، 33. حـق رفیـق، 34. حـق شـریـک، 35. حـق مـال، 36. حق طلبکار، 37. حق معاشر، 38. حق خصم بر انسان 39. حق انسان بر خصم، 40. حق مشورت کننده، 41. حق رایزن 42. حق نصیحت خــواه، 43. حق نصیحت گو، 44. حق بزرگ، 45. حق کوچک، 46. حق سائل نیازمند، 47. حق مسئول، 48. حق شاد کننده انسان، 49. حق بد کنـنـده، 50. حق هم کیشان، 51. حق اهل ذمّه.
یکی از ابعاد درخشان زندگانی امام چهارم، خدمات اجتماعی آن حضرت درآن عصر تاریک است. این خدمات، چه در ایام بحرانی و پرآشوب مدینه مانند روزهای «فاجعه حرّه» و چه در مواقع آرامش که نیازمندان و تهی دستان در انتظار دست نوازش گری بودند که با لطف و کرم به سوی آنان دراز شود، هم چنان تا آخر عمر آن حضرت ادامه داشت. تاریخ، نمونه های برجسته ای از این گونه خدمات آن امام را بازگو می کند:
امام چهارم هزینه زندگی صد خانواده تهی دست مدینه را عهده دار بود .(1)
گروهی از اهل مدینه، از غذایی که شبانه به دستشان می رسید، گذران
[شماره صفحه واقعی : 308]
1) ابونعیم اصفهانی، حلیة الأولیاء، ج3، ص 136؛ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص327؛ علی بن عیسی الأربلی، کشف الغمّة، ج2، ص 289؛ شبلنجی، نورالأبصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، ص140؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج46، ص88؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، تصحیح و تعلیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، ج4، ص154؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج5، ص 222؛ شیخ محمد الصبان، اسعاف الراغبین (درحاشیه نور الأبصار) ص219؛ شـیخ عبدالله الشبراوی الشافعی، الأتحاف بحب الإشراف، ص136.
معیشت می کردند، اما آورنده غذا را نمی شناختند. پس از درگذشت علی بن الحسین تازه متوجه شدند شخصی که شبانه مواد غذایی و خواربار برای آنان می آورده، علی بن الحسین(علیه السلام) بوده است!(1)
او شبانـه به صورت ناشناس انبان نان و مواد غذایی را شخصا ًبه دوش می کشید و به درِ خانه فُقرا می برد و می فرمود: صدقه پنهانی آتش خشم خدا را خاموش می سازد.(2)اهـل مدینـه مـی گفتنـد: مـا صدقـه پنهانـی را هنگامی از دست دادیم که علی بن الحسین در گذشت.(3)
حضـرت سجـاد در طـول سـال هـا بـه قـدری انبـان حـاوی آرد و دیگـر مـواد غـذایی را بـه دوش کشیـده شخصاً به در خانه فقرا برده بود که شانه حضرت کوفته شده و پینه بسته بود، بـه طوری که پس از شهادت آن حضرت، هنگام غسل دادن جنازه اش، این کوفتگی توجـه حاضران را جلب کرد و وقتی از علت آن پرسیدند، پاسخ شنیدند که: این، اثر حمل شبانه کیسه ها و انبان های پر از مواد غذایی به درِ خانه فقرا است.(4)
هنگام ظهور اسلام، بردگی در سراسر جهان آن روز ـ حتی در مهد تمدن آن
[شماره صفحه واقعی : 309]
1) علی بن عیسی، همان مأخذ، ص289؛ شبلنجی، همان مأخذ، ص140؛ ابونعیم اصفهانی، همان مأخذ، ص 140؛ مجلسی، همان مأخذ، ص88.
2) عـلـی بـن عیسـی، همان مـأخـذ، ص289؛ ابـونعیـم اصفـهانـی، هـمان مـأخــذ، ص 136؛ سبط ابن جوزی، همان مأخذ، ص327.
3) ابونعیم اصفهانی، همان مأخذ، ص 136؛ شبلنجی، همان مأخذ، ص 140؛ مجلسی، همان مأخذ، ص88؛ شیخ عبدالله الشبراوی، همان مأخذ، ص 136؛ علی بن عیسی، همان مأخذ، ص 313 و 290؛ سبط ابن جوزی، همان مأخذ، ص327.
4) ابـونعیم اصفهانـی، همـان مـأخـذ، ص 136؛ علـی بن عیسی، همـان مـأخـذ، ص 289؛ ابـن شهـرآشـوب، همـان مـأخـذ، ج4، ص 154؛ صـدوق، الخصـال، تصحیح و تعلیـق: علی اکبـر غفـاری، ص517 و 518.
زمان یعنی یونان و روم ـ رواج داشت، و چون لغو چنین پدیده گسترده ای به یکباره مقدور نبود، اسلام از راه های مختلفی زمینه لغو تدریجی آن را فراهم ساخت. بدین ترتیب که از یک طـرف راه های برده گیری را تقلیل داده آن را محدود ساخت.از طرف دیگر آزادسازی بردگان را کفاره بسیاری از گناهان و خطاها و ترک واجبات قرار داد و از این رهگذر وسائل آزادی آنان را فراهم ساخت. از طرف سوم پیامبر اسلام به مسلمانان توصیه کرد که با بردگان (همچـون عضوی از خانواده) رفتار انسانی داشته باشند و دستور داد صاحبان بردگان از غذاهایی که خود می خورند و از لباس هایی که خود می پوشند، به آنان بدهند.
از ایـن گـذشتـه، آزادسـازی بـردگان را آن چنـان دارای ارزش و ثواب و فضیلت معـرفی کـرد کـه در روایـات مـا بسیاری از اعمال صالح، از نظر کثرت ثواب و فضیلت، به آزاد کردن بردگان تشبیه گشتـه و از این طـریق مسلمانان به این کار تشویق شده اند. مجمـوع این ها دیـدگـاه اسلام را در مـورد بـردگی تـا حـدی روشـن می سازد .(1)برخورد خاص و ظریف اسلام و پیشوایان آن با مسئله برده و برده داری را باید از این دیدگاه تحلیل کرد.
باری، در بررسی زندگانی امام چهارم نیز موضوع آزادسازی بردگان به چشم می خورد، اما دامنه و سطح این عمل به حدی وسیع است که تنها با محاسبات بالا قابل توجیه نیست و به نظر می رسد که امام چهارم در این کار انگیزه های والاتری داشته است. دقت در این زمینه نشان می دهد که امام از این اقدام نظر تربیتی و انسانی داشته است، بدین معنا که بردگان را خریداری کرده مدتی تحت آموزش و تربیت قرار می داد و سپس آزادشان می کرد و آنان به صورت انسان های نمونه به
[شماره صفحه واقعی : 310]
1) در این زمینه رجوع کنید به: ایرجی، محمد صادق، بردگی در اسلام، پایان نامه درجه لیسانس مؤلف از دانشگاه تهران.
فعالیت فرهنگی و تربیتی می پرداختند و پس از آزادی نیز ارتباطشان با امام قطع نمی شد.
«علی بن طاووس» ضمن اعمال ماه رمضان می نویسد:
علـی بـن الحسیـن(علیه السلام)شـب آخـر مـاه رمضـان بیست نفـر بـرده (یا اندکی بیش تر یا کمتـر) را آزاد می کـرد و می گفـت: خـداوند در هـر شب رمضـان هنگام افطار هفتـاد هـزار نفـر از اهل دوزخ را از عـذاب آتـش آزاد می کنـد، و در شب آخـر بـه تعـداد کل شب های رمضـان آزاد می کند، دوست دارم خداوند ببینـد که من در دنیا بـردگان خـود را در دنیا آزاد می کنـم تا بلکه مرا در روز رستاخیـز از آتش دوزخ آزاد سـازد.
امام هیچ خدمت گزاری را بیش از یک سال نگه نمی داشت. وقتی که برده ای را در اول یا وسط سال به خانه می آورد، شب عید فطر او را آزاد می ساخت و در سال بعد به جای او شخص دیگری را می آورد و باز او را درماه رمضان آزاد می ساخت و این روال تا آخر عمر او همچنان ادامه داشت.
امام بردگان سیاه پوست را با وجود آن که به آنان نیاز نداشت ـ می خرید و آنان را درمراسم حج به عرفات می برد و آن گاه که به سوی مشعر کوچ می کرد، آنان را آزاد می کرد و جوایز مالی به آنان می داد.(1)
به گفته یکی از نویسندگان: همین که بردگان از این موضوع خبر می یافتند، خـود را از قید بنـدگی اعیـان و اشـراف رهـا ساخته بـه خـدمت زین العابدین در می آمدند.
زمان می گذشت و ایام سپری می شد و زین العابدین همچنان به آزاد کردن بندگان مشغول بود. او هر سال و هر ماه و هرروز به مناسبت های مختلف این امر را تکرار می کرد تا آن جا که در شهر مدینه گروه عظیمی از بندگان و کنیزان آزاد
[شماره صفحه واقعی : 311]
1) اقبال الأعمال، ص 261.
شده آن حضرت تشکیل شده بود.(1)
چنان که اشاره شد، از مجموع این ها می توان نتیجه گرفت که امام با این برنامه در واقع یک کانون تربیتی به وجود آورده بود: بردگان را خریداری کرده مدتی تحت تعلیم و تربیت قرار می داد و پس از آن که آن ها را آزاد می کرد، هرکدام یک فرد تربیت ـ شده و الگو برای دیگران بودند. آنان پس از آزادی نیز پیوند معنوی خود را با امام قطع نمی کردند و به سهم خود دیگران را تحت پوشش تربیتی قرار می دادند. این برنامه امام، با توجه به محدودیت هایی که او در ارشاد و هدایت مستقیم جامعه با آن رو به رو بود، بسیار درخور توجه و بررسی است .(2)
امام سجاد(علیه السلام) به دستور ولید بن عبدالملک مسموم شد و در سال 94 (یا 95) هجرت به شهادت رسید.(3)
[شماره صفحه واقعی : 312]