تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 13

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان قراردادی:صحیفه سجادیه. شرح

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 13 / حسین انصاریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

فروست:مجموعه آثار؛ ۴۵، ۴۶، ۴۷، ۴۸، ۴۹، ۵۰، ۵۱، ۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۷، ۵۸، ۵۹ .

شابک:۹۰۰۰۰۰ریال:دوره‌978-964-2939-60-2: ؛ ج.۱‌978-964-2939-61-9: ؛ ج.۲‌978-964-2939-62-6: ؛ :ج.۳‌978-964-2939-63-3: ؛ :ج.۴‌978-964-2939-64-0: ؛ :ج.۵‌978-964-2939-65-7: ؛ :ج.۶‌978-964-2939-66-4: ؛ :ج.۷‌978-964-2939-67-1: ؛ :ج.۸‌978-964-2939-68-8: ؛ :ج.۹‌978-964-2939-69-5: ؛ :ج.۱۰‌978-964-2939-70-1: ؛ :ج.۱۱‌978-964-2939-71-8: ؛ : ج.۱۲ 978-964-2939-72-5 : ؛ ج.۱۳ 978-964-2939-91-6 : ؛ ج.۱۴ 978-964-2939-92-3 : ؛ ج.۱۵ 978-964-2939-93-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه. شرح

رده بندی کنگره:BP۲۶۷/۱/ع۸ص۳۰۴۲۲۲۵ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۷۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۹۸۱۷۱۷

اشاره

تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 13

حسین انصاریان

بسم الله الرحمن الرحیم

داستان ها

1 - عبادت زین العابدین علیه السّلام

امام سجاد علیه السّلام به هنگامی که وضو می‌گرفت، رنگ مبارکش به زردی می‌گرایید.

زمانی اهل بیت بزرگوارش از او پرسیدند: چرا به وقت وضو این چنین می‌شوی؟

پاسخ داد: می‌دانید آمادۀ ایستادن در برابر چه آقایی هستم!

چون به نماز می‌ایستاد لرزه بر اندامش می‌افتاد!! در جواب کسی که از حضرت

پرسید این چه حال است؟ فرمود: به وقت مناجات و عبادت در پیشگاه محبوبم

این حالت به من دست می‌دهد.

روزی در اطاقی که در حال سجده بود آتش افتاد و بیم آن می‌رفت که شعلۀ آتش

تمام اطاق را بگیرد، ناگهان فریاد زدند: پسر پیامبر! آتش آتش!!

اهل خانه آتش را خاموش کردند و آن عاشق پاکباخته هنوز در سجود بود، چون

از عبادت فارغ شد، عرضه داشتند: چه علّتی شما را از توجّه به حریقی که به اطاق

افتاد بازداشت؟ فرمود: آتش آخرت!!⁽¹⁾

2 - مناجات زین العابدین علیه السّلام در کلام اصمعی

1 - اصمعی، ادیب معروف می‌گوید:

شبی در طواف کعبه بودم، جوانی خوش‌منظر را دیدم که به پردۀ خانه آویخته

بود و اینچنین با حضرت معبود مناجات می‌کرد:

«دیده‌ها به خواب رفت، ستارگان بر صفحۀ دل‌انگیز آسمان برآمدند، پادشاه

حیّ و قیّوم تویی، سلاطین و دنیاداران در به روی مردم بستند و بر ابواب کاخ‌ها و

خانه‌های خود پاسبان گماشتند، تا کسی به وقت شب به آنان رجوع نکند، ولی

درهای رحمت تو به روی گدایان باز است، سائلی چون من به امید عنایت و

رحمتت به پیشگاهت پناه آورده ام، ای وجود مقدّسی که ارحم الراحمینی». سپس

اشعاری به مضمون زیر زمزمه کرد:

«ای آن که به تاریکی شب دعای بیچاره را اجابت می‌کنی! ای آن که گره از کار

بسته می‌گشایی! میهمانانت به دور خانه‌ات درخوابند، امّا تو ای نگهدارندۀ تمام

کاینات بیداری، به مناجاتی که به آن امر فرموده‌ای برخاسته‌ام، به حرمت بیت و

حرم، بر گریه‌ام رحمت آور که اگر گنهکار بیچاره را مشمول عفو و بخششت نکنی،

پس چه کسی باید به فریاد او برسد»؟

به دنبال صاحب ناله رفتم و وی را با پای جان جستجو کردم، دیدم وجود مقدّس

حضرت سجّاد، امام زین العابدین علیه السّلام است!⁽¹⁾

3 - مناجات زین العابدین علیه السّلام در کلام طاووس فقیه

1 - طاووس فقیه می‌گوید:

وجود مبارک حضرت علیّ بن الحسین امام سجّاد علیه السّلام را در حرم امن الهی دیدم

که از سر شب تا به سحر در طواف و عبادت و نماز شب بود، چون مسجد الحرام و

اطراف بیت را خلوت دید، گوشۀ چشم به آسمان انداخت و این چنین با محبوب

محبّان و معروف عارفان و معشوق عاشقان به مناجات برخاست:

«الهی! ستارگان آسمان ناپدید شدند، دیده‌ها به خواب رفت، پیشگاهت برای

ورود گدایان آماده است، گدایی چون من به اشتیاق غفران و رحمتت به درگاهت

روی آورده، او امیدوار است که در قیامت از زیارت رسول مکرّمت محرومش

ننمایی».

سپس چون ابر بهار از دیدگانش اشک بارید و به محضر حضرت دوست عرضه

داشت:

«پروردگارا! از باب مخالفت به معصیت برنخاستم و به هنگام گناه تردیدی

نسبت به تو در دلم نبود، به عذاب و جریمه ات جاهل نبودم و از عقوبتت روی

گردانی نداشتم، این نفس بد اندیش بود که با من خدعه کرد، این دلگرمی درونم به

ستّاریت تو بود که مرا در لغزش انداخت؟ اکنون آن که مرا از عذابت برهاند کیست؟

به کدام ریسمان محکم چنگ بزنم اگر رابطه ات را با من قطع کنی؟ افسوس بر من به

وقتی‌که مرا در پیشگاهت برای محاکمه حاضر کنند، آن زمانی که سبک باران را

اجازۀ عبور دهی و حمّالان گناه را به چاه جهنّم دراندازی، در آن روز در صنف

سبک بارانم تا نجات یابم، یا زیر بار سنگین گناهانم، تا در عذاب درافتم؟

آه و حسرت بر من! که به موازات طول عمرم بر گناهم افزوده شد و در مقام توبه

برنیامدم، چرا زمان حیای از پروردگارم به من نمی‌رسد»؟

سپس گریست و چنین زمزمه کرد:

«آیا مرا به آتش جهنّم می‌سوزانی، ای منتهای آرزوی من! اگر چنین باشد پس

امید و عشقم به تو چه می‌شود؟!

مولای من با اعمال زشت و پست به پیشگاهت رو کرده‌ام و اقرار می‌کنم که در

میان بندگانت گنهکاری چون من وجود ندارد»!!

باز به سختی گریست و عرضه داشت:

«از هر عیب و نقصی منزّهی، مردم آن‌چنان به معصیت و گناه بر می‌خیزند گویی

از دیدۀ تو دورند و تو چنان نسبت به آنان بردباری که گویا گناهی مرتکب نشده‌اند.

آن گونه با برنامه‌های نیکویت به خلق محبّت می‌کنی که گویا به آنان نیازمندی، در

حالی که وجود مقدّست از همۀ هستی و عناصرش بی‌نیاز است».

پس از آن به زمین افتاد و با حالی عاشقانه و غیر قابل وصف به سجده رفت. به

او نزدیک شدم، سرش را به زانو گذاشتم و چنان گریستم که اشکم به صورت پاکش

ریخت، سر از زانویم برداشت و به حال نشسته درآمد و گفت: کیست که مرا از

محبوبم به برنامۀ دیگر مشغول کرد؟

عرضه داشتم: طاووسم، ای پسر رسول خدا! این گریه و فریاد و این ناله و زاری و

این جزع و فزع چیست؟ این ما عاصیان و خطاکاران هستیم که باید اینچنین به

پیشگاه حضرت دوست بنالیم، شما چرا؟ شمایی که پدرت حضرت سید الشهداء

و مادرت فاطمه و جدّت رسول خدا: است؟

به من متوجّه شد و فرمود: آه آه ای طاووس! سخن پدر و مادر و جد را رها کن،

خداوند بهشت را برای مطیع نیکوکار آفریده گر چه سیاه حبشی باشد مگر نشنیدی:

جهنّم را برای گنهکار مقرّر فرموده گرچه فرزند قرشی قلمداد شود.

فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ

پس هنگامی که در صور دمیده شود، در آن روز نه میانشان خویشاوندی و

نسبی وجود خواهد داشت و نه از اوضاع و احوال یکدیگر می‌پرسند.

به خدا قسم! در قیامت جز عمل صالحی که پیش فرستاده‌ای، برنامه‌ای دیگر

برایت سودمند نیست!!⁽¹⁾

2 - طاووس فقیه می‌گوید:

حضرت سجّاد را در حجر اسماعیل دیدم نماز می‌خواند و می‌گوید:

عبیدک ببابک، أسیرک بفنائک، مسکینک بفنائک، سائلک بفنائک، یشکو

إلیک، ما لا یخفی علیک، لا تردّنی عن بابک.

بنده‌ای کوچک به پیشگاه توست، اسیری فانی، زمین‌گیری فانی، گدایی فانی

در درگاه توست، از آنچه بر تو مخفی نیست به تو شکایت دارد، عنایت کن او

را از در خانۀ رحمتت مران.⁽²⁾

3 - امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

حضرت باقر علیه السّلام با پدر بزرگوارش امام سجّاد علیه السّلام وارد شد، او را در عبادت

آن چنان دید که از کسی سابقه نداشت: از بیداری زیاد رنگش زرد شده و گویی از

شدّت گریه چشمش سوخته بود و پیشانی مبارکش از زیادی سجود زخم آورده و از

کثرت قیام قدمش ورم داشت. حضرت باقر علیه السّلام چون این حالات را دید نتوانست از

گریه خودداری کند. امام سجّاد علیه السّلام در فکر بود، ناگهان به فرزندش رو کرد و فرمود:

این اوراقی که عبادات امام علی علیه السّلام بر آن ثبت است بیاور، برای آن جناب اوراق را

آوردم، کمی از آن را خواند سپس با ناراحتی زمین گذاشت و فرمود: چه کسی

قدرت دارد همانند علیّ بن ابی طالب عبادت کند؟!⁽³⁾

4 - شبی در حال مناجات و عبادت بود، یکی از فرزندانش افتاد و دستش

شکست، اهل خانه فریاد زدند، همسایه‌ها آمدند، با کمک هم طبیب شکسته‌بندی

آوردند، دست کودک را بست. چون صبح شد دست طفل را به گردنش آویخته دید،

پرسید: این چه وضع است؟ حادثه را به خاطر غرق بودنش در مناجات توجّه

نفرموده بود، به او خبر دادند.⁽¹⁾

5 - آن حضرت چون به مناجات و راز و نیاز و عبادت و نماز بر می‌خواست

چهره‌اش رنگ به رنگ می‌شد، قیامش برای عبادت و راز و نیاز قیام عبد ذلیل در

برابر مولای جلیل بود، از خشیت حق که معلول آگاهی قلب او نسبت به حضرت

ربّ العزّه بود، اعضایش می‌لرزید و نمازش در هر بار نماز وداع بود که گویی پس از

آن دیگر مهلت نماز ندارد!⁽²⁾

4 - شخصیت زین العابدین علیه السّلام

سعید بن کلثوم می‌گوید:

خدمت حضرت صادق علیه السّلام بودم، سخن از وجود مقدّس امیر مؤمنان به میان

آمد، امام صادق علیه السّلام آن چنان‌که حقّ علی علیه السّلام بود از آن جناب تمجید کرد و

حضرتش را به بهترین صورتی که لیاقت داشت ستود، سپس فرمود:

به خدا قسم! هرگز حرامی نخورد تا عمرش پایان گرفت و از دو برنامه‌ای که

رضای حقّ در آن بود سخت‌ترینش را برای عمل انتخاب می‌کرد. حادثه‌ای برای

رسول خدا پیش نیامد، مگر این‌که آن حضرت را به عنوان تکیه‌گاه برای رفع حادثه

خواست. جز او کسی همانند رسول خدا طاقت عبادت نداشت. به وقت عمل

مانند کسی بود که بین بهشت و جهنّم است، ثواب حق را امید داشت و از عذابش

خائف بود. در راه رضای حق و دوری از عذاب فردا از کارکرد روزانه و عرق پیشانی

مبارکش هزار بنده در راه خدا آزاد کرد. غذای اهلش روغن و سرکه و خرمای بهم

انباشته بود. لباسی جز لباس کرباس نداشت، اگر آستینش اضافه می‌آمد، قیچی

می‌خواست و آن را می‌برید. در میان فرزندان و اهل بیتش در لباس و دانش و

حکمت زندگی نظیر علیّ بن الحسین علیه السّلام نبود.⁽¹⁾

5 - امام سجاد علیه السّلام و برخورد با عبد الملک

زهری می‌گوید:

همراه با حضرت سجّاد علیه السّلام برخوردی با عبد الملک بن مروان داشتیم، آثار

عبادت در چهرۀ امام سجاد علیه السّلام عبد الملک را به تعجّب انداخت و برنامۀ حضرت با

پروردگار برای او بسیار بزرگ جلوه کرد.

به حضرت عرضه داشت: از چهره‌ات آثار زحمت و کوشش و عبادت و بندگی

سنگین آشکار است، در صورتی که عاقبت به خیری در پروندۀ شما ثبت است و تو

پارۀ تن رسول خدایی، برای تو نسبت به اهل بیت و مردم زمانه فضل عظیم است،

آنچه از علل برتری و دانش و بینش و ورع و دین به شما عنایت شده به احدی جز

رسول خدا و علی و فاطمه و حسن و حسین: داده نشده!

عبد الملک مدح و ثنا و تعریف و تمجیدش را از حضرت قطع نکرد، تا امام

سجاد علیه السّلام به او فرمود: «آنچه را گفتی از من نیست، بلکه عنایت و الطاف الهی به این

بندۀ درگاه حقّ است، جلوه‌ای است از تأیید و توفیق حضرت دوست، به من بگو با

کدام قدرت و با چه قوّت به ادای شکر این همه نعمت برخیزم؟

رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم آن قدر به عبادت و نماز ایستاد تا قدم‌هایش ورم کرد. چنان در

مدار روزه قرار گرفت که آب دهانش خشک شد. به حضرت عرضه داشتند: یا

رسول اللّه! مگر نه این است که گذشته و آینده ات بر اساس خبر حضرت حق در

قرآن غرق در مغفرت است، پس این همه زحمت در عرصۀ عبادت چیست؟

پاسخ داد: نمی‌خواهید بندۀ شاکری باشم؟ خدا را شکر و سپاس که مرا به

عبادت و اطاعت برگزید و در دایرۀ امتحان توفیقم داد، در دنیا و آخرت سپاس را

مختصّ او می‌دانم. به خدا قسم! اگر اعضایم قطعه‌قطعه شود و پیه چشمم به

سینه‌ام بریزد، قدرت اقدام به عشری از اعشار یک نعمت از تمام نعمت‌های عنایت

شدۀ او را که شماره کنندگان از شمارشش عاجزند و حمد حامدان به آن نمی‌رسد،

ندارم. نه به خدا قسم! ترک شکرش نکنم، به اندازه‌ای که روز و شب و در خلوت و

آشکار مرا در این حال ببیند.

اگر حقوق واجبۀ اهل بیتم و خاصّ و عام مردم نبود و من مأمور به ادایش نبودم،

هر آینه به چشم به آفرینش می‌نگریستم و به قلب به حضرت اللّه، تا وجود مقدّس

او بر من قضاوت کند که او بهترین حاکم است، آنگاه حضرت سجاد علیه السّلام گریه کرد و

عبد الملک هم به گریۀ حضرت گریست، سپس امام فرمود:

«چقدر فاصله است بین کسی که در طلب آخرت است و برای به دست آوردن

آن می‌کوشد و کسی که متوجّه دنیاست و برایش مهم نیست مال و مقام از کجا

می‌آید و در آخرت هیچ نصیبی ندارد»!!⁽¹⁾

6 - امام سجاد علیه السّلام و عبد اللّه مبارک

عبد اللّه مبارک می‌گوید:

به مکّه می‌رفتم، کودکی را بین هفت تا هشت سال دیدم که سبک بال و

سبک‌بار، به سوی حرم روان است. پیش خود گفتم: طفلی خردسال این بیابان‌ها را

تا مکّه چگونه سپری می‌کند. به نزدش شتافتم و بدو گفتم: از کجا می‌آی؟ جواب

داد: از نزد خدا. گفتم: کجا می‌روی؟ گفت: به سوی خدا. گفتم: این بیابان مخوف را

با چه کسی طی کردی؟ گفت: با خدای نیکوکار. گفتم: راحله‌ات کو؟ گفت: زادم

تقوی، راحله‌ام قدم و قصدم حضرت مولاست. گفتم: از چه طایفه‌ای؟ گفت:

مطّلبی. گفتم: فرزند که هستی؟ گفت: هاشمی ام. گفتم: واضح‌تر بگو. گفت: علوی

فاطمی ام. گفتم: شعر سروده‌ای؟ گفت: آری، گفتم: بخوان. اشعاری به مضمون زیر

خواند:

«ماییم که واردان بر چشمۀ کوثریم، تشنگان لایق را از آن آب سیراب کرده و

در صحرای محشر از آنان حمایت می‌کنیم، هیچ کس جز از طریق ما به رستگاری

نرسیده، و آن کس که زادش رابطۀ با ماست بیچاره و بدبخت نشد، آن که با ایمان و

عملش ما را خوشحال کرد، از جانب ما مسرور می‌شود و هرکس با ما به دشمنی و

مخالفت برخاست، در اصل و ریشه‌اش خلل است و آن کس که حقّ مسلّم ما را

غصب کرد، در قیامت سر و کارش با حضرت ربّ العزّه است»!!

او پس از خواندن آن اشعار از نظرم ناپدید شد. به مکّه رفتم، حجّم را بجا آوردم.

در بازگشت، جمعی را در بیابان دیدم دایره‌وار نشسته‌اند. سرکشیدم ناگهان آن چهرۀ

پاک و با عظمت را دیدم. پرسیدم: این شخصیت والا کیست؟

گفتند: علیّ بن الحسین.⁽¹⁾

7 - برخورد الهی با مردی تندخو

مردی از نزدیکانش به آن حضرت دشنام داد و ناسزا گفت، حضرت جواب وی

را نداد تا به بدگوییش پایان داد و رفت. آنگاه آن منبع فیض به دوستانش رو کرد و

فرمود: شنیدید به من چه گفت؟ من دوست دارم مرا همراهی کنید تا پاسخ مرا به

وی بشنوید.

عرضه داشتند: با تو می‌آییم. حضرت حرکت کرد و در حالی که قدم بر

می‌داشت این آیه را قرائت می‌کرد:

وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

و خشم خود را فرو می‌برند و از [خطاهای] مردم در می‌گذرند؛ و خدا

نیکوکاران را دوست دارد.

برای ما معلوم شد که حضرت کاری به دشنام دهنده ندارد. چون به در خانۀ آن

مرد رسیدیم، حضرت فرمودند: به صاحب خانه بگویید علی بن الحسین است.

صاحب منزل در حالی که نگران تلافی بود، به در خانه آمد. حضرت به او فرمودند:

لحظاتی قبل مطالبی را دربارۀ من گفتی، اگر در من وجود دارد، به خاطر آن از

حضرت حق‌طلب مغفرت می‌کنم، اگر در من نیست و تو اشتباه کردی، برای تو عفو

و بخشش می‌خواهم!!

صاحب خانه پیشانی حضرت سجّاد علیه السّلام را بوسید و عرضه داشت: یابن رسول

اللّه! آنچه گفتم در تو نبود، این منم که باید مورد عفو حقّ قرار بگیرم.⁽¹⁾

8 - رفتار با جذامیان

در حال سواره بر جمعی گذشت که گرفتار بیماری خطرناک و مهلک جذام بودند

و کسی حاضر نبود با آنان نشست و برخاست کند!!

آنان سفرۀ غذا انداخته و می‌خواستند مشغول خوردن شوند، تا حضرت را

دیدند وی را به غذا خوردن با خود دعوت کردند.

فرمود: اگر روزه نبودم پیاده می‌شدم و کنار سفرۀ شما می‌نشستم. چون به منزل

رسید دستور داد غذایی مخصوص آماده کنند، سپس همۀ جذامیان را به خانه

خواست و همراه آنان سر یک سفره نشست و از آنان بدینگونه دلجویی فرمود.

بیاییم همچون سید عابدان و زینت عبادت‌کنندگان و فخر سالکان به فریاد آنان

که به فریادشان نمی‌رسند برسیم و دست نوازش به سر آنان که دستی به سرشان

نمی‌کشند بکشیم و به رفع نیاز آنان که کسی به رفع نیازشان بر نمی‌خیزد اقدام کنیم

و در این چند روزۀ عمر کسب معرفت و فضیلت کنیم و به اخلاق اولیای حقّ و

عاشقان جمال و جلال آراسته گردیم.⁽¹⁾

9 - گذشت از استاندار معزول

هشام بن اسماعیل از طرف عبد الملک مروان به استانداری مدینه منصوب شد.

مقام ریاست، او را به دایرۀ غرور و کبر و ستم و ظلم کشید، حقّ را ناحقّ کرد و هر

چه در توان داشت به میدان آورد. از افرادی که از او رنج بسیار و آزار فراوان دیدند

حضرت زین العابدین علیه السّلام بود.

پس از مدّتی از مقامش عزل شد. استاندار جدید مدینه به نام ولید، مأموریت

یافت استاندار قدیم را در برابر مردم به ستونی ببندد، تا هرکس بخواهد آزارهای او

را تلافی کند بتواند!

در چنان حالی می‌گفت تمام وحشت من از برخورد با زین العابدین علیه السّلام است،

زیرا وی را زیاد آزار داده‌ام.

امام در آن هنگام به یاران و دوستانش فرمود، به هیچ وجه متعرّض وی نشوید،

آنگاه به دیدن هشام بن اسماعیل رفت و فرمود: پسر عمو! از آنچه برایت پیش آمده

ناراحتم، آنچه دوست داری از من بخواه که من در اجابت درخواست تو مضایقه

ندارم. هشام بن اسماعیل فریاد زد:

اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ

خدا داناتر است که مقام رسالت را در کجا قرار دهد.⁽¹⁾

10 - احساس امنیت

وجود مقدّسش، روزی یکی از خدمتکارانش را دوبار صدا زد، از پاسخ دادن

خودداری کرد. چون بار سوّم جواب داد، حضرت فرمود: صدای مرا در دوبار

گذشته نشنیدی؟ عرضه داشت: چرا، فرمود: چرا جوابم را نمی‌دادی؟ گفت: یا بن

رسول اللّه! از سیاستت در امان بودم. امام سجاد علیه السّلام زبان به شکر گشود و به پیشگاه

حقّ عرضه داشت: خدا را سپاس که مملوکان من خودشان را از این بندۀ ربّ در امان

می‌بینند.⁽²⁾

11 - توجه به فقرا

خانواده‌های فقیری در مدینه بودند که از وسایل زندگی و خورد و خوراک آنچه

کم داشتند تأمین می‌شدند، ولی نمی‌دانستند این همه لطف و مرحمت و این‌گونه

مهر و عنایت از کجاست. چون زین العابدین علیه السّلام شهید شد تمام آن برنامه‌ها به

تعطیلی رسید، دانستند که منبع آن همه فیض و فضیلت حضرت سجّاد علیه السّلام بود!⁽¹⁾

12 - عهدۀ دیون

اسامة بن زید به وقت مشاهدۀ آثار مرگ به سختی گریست. حضرت سجّاد علیه السّلام

در حالی که ناظر وضع او بود، سبب گریه و نالۀ او را پرسید. عرضه داشت:

پانزده هزار درهم بدهکارم، آنچه از من می‌ماند خلأ قرضم را پر نمی‌کند.

حضرت فرمود: تمام دیونت بر عهدۀ من است، از گریه خودداری کن که هم‌اکنون به

هیچ کس بدهکار نیستی. آنگاه به ادای دین او اقدام کرد و او را از سختی حقّ النّاس

نجات داد.⁽²⁾

13 - مسافر مسجد

در شبی سرد غلامی از غلامانش آن حضرت را در مسیر مسجد دید در حالی که

جبّه و لباس و عمامه‌ای از خز به سر داشت و با خوشبوترین عطر خود را زینت داده

بود. عرضه داشت: مولای من! در این ساعت با این وضع و شکل کجا می‌روی؟

فرمود:

مسافر مسجد جدّم رسول خدایم، تا برنامۀ ازدواج با حورالعین را برای خود

فراهم آورم.⁽¹⁾

14 - روزی حلال

برای کسب معاش اوّل صبح از خانه بیرون می‌رفت. چون به آن حضرت

می‌گفتند: این وقت روز کجا می‌روی؟ می‌فرمود:

جهت صدقه دادن به عیالاتم می‌روم. با تعجّب عرضه می‌داشتند؟ صدقه،

پاسخ می‌داد: آری، آنچه از حلال به دست می‌آید، صدقۀ حقّ بر بندگان است.⁽²⁾

15 - تسلیم محض

امام سجاد علیه السّلام می‌فرماید:

به بیماری سختی دچار شدم. پدرم امام حسین علیه السّلام به من فرمود: چه میل داری؟

عرضه داشتم: میل دارم نسبت به خود برای حضرت حقّ، تعیین تکلیف نکنم، او

آنچه به نفع من است از باب لطف و مهرش تدبیر می‌کند، من علاقه دارم در پیشگاه

حضرتش تسلیم محض باشم. پدرم فرمود: آفرین، با ابراهیم خلیل هماهنگ شدی،

به هنگامی که می‌خواستند او را در آتش بیندازند، جبرئیل به او گفت: چه حاجتی

داری؟ پاسخ داد: برای حقّ تعیین تکلیف نمی‌کنم، او مرا کفایت می‌فرماید که

بهترین وکیل من در تمام شؤون حیات است.⁽³⁾

16 - فرو خوردن خشم

روزی از روزها کنیزش از ابریقی گلین به روی دستش جهت وضو آب می‌ریخت،

از بی‌توجّهی کنیز آفتابه رها شد و پیشانی حضرت را مجروح کرد!

حضرت سربلند کرد، کنیز عرضه داشت: خداوند عزّوجلّ می‌فرماید:

وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ

و خشم خود را فرو می‌برند.

حضرت فرمود: خشمم را فرو خوردم.

عرضه داشت:

وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ

و از [خطاهای] مردم در می‌گذرند.

فرمود: از تو گذشت نمودم.

گفت:

وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

فرمود: برو، در راه خدا آزادی!⁽¹⁾

17 - در برخورد با تمسخر

امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

مرد هرزه ای در مدینه بود که مردم از اطوار و افعال و حرکات و اداهای او

می‌خندیدند.

روزی در حالی که حضرت علیّ بن الحسین علیه السّلام با دو نفر از خادمانش در حرکت

بود، به دنبال آن جناب آمد و قصد کرد کاری خنده‌دار انجام دهد، در برابر دیدگان

مردم عبای حضرت را از گردن آن جناب کشید، سپس دور شد، دوباره آمد عبا را

برداشت و فرار کرد، آنگاه بازگشت و عبا را به طرف آن جناب انداخت. حضرت

بدون آن که به وی التفات کند، فرمودند:

این شخص کیست؟ عرضه داشتند: دلقکی است که مردم مدینه را می‌خنداند،

حضرت فرمودند: به او بگویید: برای خداوند روزی است که در آن روز اهل باطل

غرق در خسارتند.⁽¹⁾

18 - واقعه ای حیرت آور

امام صادق علیه السّلام می‌فرمایند:

حضرت سجّاد علیه السّلام در سفرهای خود با کسانی همراه می‌شدند که آن حضرت را

نشناسند و با آنان شرط می‌کرد در تمام امور، قافله را خدمت کند!

همراه با قافله‌ای به سفر رفت، از هیچ خدمتی نسبت به آنان مضایقه نفرمود.

شخصی در برخورد به کاروان، حضرت را شناخت. از اهل قافله پرسید، این انسان

والا را می‌شناسید؟ گفتند: نه!

گفت: او حضرت علیّ بن الحسین علیه السّلام است. به جانب حضرت هجوم بردند و

دست و پایش را غرق بوسه کردند و به آن مقام بزرگ عرضه داشتند:

می‌خواستی دچار عذاب حقّ شویم! اگر تو را نمی‌شناختیم و خدای ناخواسته

با دست و زبان به آزارت برمی‌آمدیم چه می‌کردیم! بی‌شک به هلاکت ابدی دچار

می‌شدیم.

حضرت سجّاد فرمودند:

من یک‌بار با قافله‌ای همفسر شدم، آنان مرا می‌شناختند، محض رسول خدا به

آنچه شایستۀ آن نبودم از من پذیرایی و احترام کردند، من به آن خاطر از کار خیر باز

ماندم، این بار با شما آمدم که مانند گذشته گرفتار نشوم که این گونه سفر برای من

محبوب‌تر است!!⁽¹⁾

19 - محبّت و عدالت

حضرت زین العابدین به وقت وفات، به فرزندش حضرت باقر علیه السّلام فرمود:

با شتری که دارم بیست مرتبه به حجّ خانۀ حقّ رفتم و برای یک‌بار این حیوان را

تازیانه نزدم. چون شتر بمیرد، او را در زمینی دفن کن تا پیکرش نصیب درندگان

نشود که رسول الهی صلّی الله علیه و اله فرمود:

شتری که هفت بار در سفر حجّ به موقف عرفات قرار بگیرد، از نعمت‌های

بهشت است و خداوند در نسلش برکت قرار می‌دهد. چون شتر مرد، حضرت

باقر علیه السّلام براساس وصیت پدر عملکرد.⁽²⁾

20 - نهایت جود و کرم

امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

حضرت زین العابدین علیه السّلام روزی که روزه می‌گرفتند، امر می‌فرمودند گوسفندی

را ذبح کنند و آن را قطعه‌قطعه کرده در دیگ بریزند تا پخته شود، بوی لذّت‌بخش

آبگوشت به مشامش می‌خورد در حالی که نزدیک افطار بود، دستور می‌داد چند

عدد سینی حاضر کنند، غذای پخته را قسمت قسمت می‌کرد و می‌فرمود: این

غذاها را در خانۀ فلان و فلان برسانید. آنگاه خود حضرت با قطعه‌ای نان و مقداری

خرما افطار می‌کردند!!⁽¹⁾

21 - رسیدگی به نیازمندان

امام باقر علیه السّلام می‌فرماید:

چون تاریکی شب همه جا را فرا می‌گرفت پدرم حضرت سجّاد علیه السّلام انبانی از

چرم به دوش می‌گرفت، در حالی که در آن انبان ما یحتاج نیازمندان را قرار داده بود،

آنگاه خانه به خانه می‌رفت و هرکس را به مقدار نیازش کمک می‌فرمود، ولی به

خاطر این‌که صورت مبارکش را می‌پوشاند او را نمی‌شناختند!!

به وقت غسل بدن شریفش، آثار به دوش کشیدن آن انبان را به صورت سیاهی

پوست بر شانۀ مبارکش مشاهده کردند.⁽²⁾

22 - بی اعتنایی به زر و زیور دنیا

امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

لباسش از پشم بود و چون قصد نماز می‌کرد لباسی خشن می‌پوشید و از نماز

روی فرش و تشک و جانماز خاص پرهیز داشت، سجاده‌اش بر زمین بود. به کوه

جبّان که در نزدیکی مدینه قرار داشت می‌آمد و بر سنگی سوزان قیام و قعود

می‌نمود. آن چنان از عشق و خوف خدا در سجده‌های عاشقانه اش می‌گریست که

چون سر بر می‌داشت گویی چهرۀ مبارکش را در آب فرو برده!!⁽¹⁾

23 - معجزۀ اخلاقی

سید ابن طاووس در «اقبال» از قول حضرت صادق علیه السّلام روایت می‌کند:

چون ماه رمضان می‌رسید، حضرت سجّاد علیه السّلام هیچ یک از غلامان و کنیزان خود

را سیاست نمی‌کرد، چون غلامی یا کنیزی خطا می‌کرد در ورقه‌ای می‌نوشت، فلان

کس در فلان روز چنین خطایی را مرتکب شد. از آن جناب جز ادب و احترام و

محبّت و عنایت نسبت به غلامان و کنیزان، مخصوصا به هنگام ماه رمضان دیده

نمی‌شد.

چون شب آخر ماه رمضان می‌رسید همه را دور خود جمع می‌کرد، سپس کتابی

که اشتباهات و گناهان آنان را ثبت کرده بود می‌گشود و نام هر یک را با گناهانش

می‌خواند و می‌فرمود: این خطا را داشتی و من هم نسبت به آن تو را عقوبت نکردم،

آیا به یاد می‌آری؟ عرضه می‌داشت: آری، یا ابن رسول اللّه.

وقتی از همه اقرار می‌گرفت در جمع آنان می‌آمد و می‌فرمود با صدای بلند دنبال

من بگویید:

ای پسر حسین بن علی! پروردگارت تمام برنامه هایت را در پرونده ات ثبت

کرده، همان‌طوری که تو اشتباهات و خطاها و کم‌کاری های ما را در چنین پرونده‌ای

نوشته‌ای، کتابی که نزد خدا است بر ضرر تو، به حق سخن می‌گوید، گناه کوچک و

بزرگی نیست مگر آن‌که در آن کتاب شماره شده، تمام اعمالت را در آن روز به

وسیلۀ آن کتاب، حاضر خواهی دید، چنانکه ما در این ساعت تمام گذشتۀ خود را

در این پرونده حاضر می‌بینیم!!

ای پسر حسین بن علی! ما را ببخش و از ما چشم‌پوشی کن، چنانکه خود تو از

حضرت حق امید چشم‌پوشی و گذشت داری و همچنان که عاشق عفو و رحمت

حضرت ربّ العزّه ای و طالب رحمت آن منبع فیضی، ما را مشمول عفو و رحمت

خود قرار ده.

ای پسر حسین بن علی! ذلّت و خواری خود را در پیشگاه حضرت محبوب به

یاد آر، آن وجود مقدّسی که حکیم و عادل است و به اندازۀ خردلی به کسی ستم روا

نمی‌دارد و اعمال بندگان را به میزان کشیده و با دقّت محاسبه کرده و بر انجام آن

شهادت می‌دهد. بیا در چنین شبی از ما گذشت کن و از بدی‌های ما چشم بپوش که

خداوند فرموده:

وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

و باید [بدی آنان را که برای شما مؤمنان توانگر سبب خودداری از انفاق

شده] عفو کنند و از مجازات درگذرند؛ آیا دوست نمی‌دارید خدا شما را

بیامرزد؟ [اگر دوست دارید، پس شما هم دیگران را مورد عفو و گذشت قرار

دهید]؛ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

به همین صورت می‌گفت و به غلامان و کنیزان تلقین می‌کرد و اشک می‌ریخت و

ناله می‌زد و به درگاه حضرت دوست عرضه می‌داشت:

خداوندا! ما را امر کردی، از آنان که بر ما ستم کردند بگذریم، ما هم گذشتیم،

پس تو هم از ما بگذر که تو درگذشت و عفو از همۀ ما اولی تری.

الهی! به ما فرمودی گدا را از در خانۀ خود نرانیم و اکنون خود ما به گدایی به

پیشگاهت آمده‌ایم، عنایتت را طالبیم و عطا و احسانت را خواهانیم، در تمام این

برنامه‌ها به ما منّت بگذار و از این پیشگاه با عظمت ما را نا امید مکن. به همین

کیفیت با حضرت حقّ مناجات می‌کرد و اشک می‌ریخت، سپس رو به جانب آنان

می‌فرمود و می‌گفت:

من شما را بخشیدم، آیا شما هم مرا بخشیدید؟ من مالک خوبی برای شما

نبودم، از من سوء رفتار دیدید، آری، من مالک بدکاری هستم که مملوک کریم جواد

و عادل محسنم.

عرضه می‌داشتند: آقای ما، با این‌که ما غلامان و کنیزان از حضرت تو جز خوبی

ندیدیم، امّا درعین‌حال از تو گذشتیم.

امام سجّاد علیه السّلام می‌فرمود: این دعا را با من بخوانید:

خدایا، از پسر حسین درگذر، چنانکه از ما درگذشت، او را از آتش جهنّم برهان،

چنانکه ما را آزاد کرد. غلامان و کنیزان این جملات را می‌گفتند و حضرت آمین

می‌گفت.

سپس می‌فرمود: همۀ شما از قید غلامی و کنیزی آزادید، من شما را به عشق

رسیدن به عفو حقّ و آزادی از عذاب آزاد کردم.

آنگاه روز عید فطر همه را می‌طلبید و به اندازه‌ای که پس از آزاد از بردگی

محتاج مردم نباشند به آنان بذل و بخشش می‌فرمود.

سالی نبود مگر این‌که در این برنامه اقدام می‌فرمود و حدود بیست نفر غلام و

کنیز آزاد می‌کرد و می‌فرمود: خداوند در ماه رمضان به وقت افطار هفتاد هزار هزار

مستحقّ عذاب را برات آزادی می‌دهد و چون شب آخر شود به اندازۀ تمام ماه

رمضان، از عذاب جهنّم می‌رهاند، من دوست دارم خداوند من مرا در چنین

برنامه‌ای ببیند، باشد که وسیلۀ نجاتی برای من مقرّر گردد.

البتّه برای او فرقی نداشت که غلام و کنیز را چه زمانی خریده، آنچه برای او مهم

بود این بود که شب آخر ماه رمضان آنان را آزاد کند، گر چه چند ماهی بیشتر نبود که

به خدمت آن جناب درآمده بودند.

این برنامۀ با عظمت را هر سال تکرار می‌کرد، تا وقتی‌که به وصال حضرت

محبوب و لقای جناب دوست نایل شد.⁽¹⁾

24 - صلۀ ارحام

یکی از پسر عموهای زین العابدین علیه السّلام از نظر معیشت در سختی و مشقّت بود.

امام سجاد علیه السّلام شبانه بدون این‌که شناسایی شود برای او پول می‌برد، او هرکجا

می‌نشست می‌گفت: علیّ بن الحسین اهل صلۀ رحم نیست، خداوند جزایش را از

وی دریغ کند. امام سجاد علیه السّلام می‌شنید و برای حفظ آبروی او تحمّل می‌کرد. چون از

دنیا رفت، پسر عمّش متوجّه داستان شد، از شدّت غصّه کنار قبر حضرت می‌آمد و

مدّت‌ها برآن جناب ناله و ندبه داشت!⁽²⁾

25 - برخورد با ناسزا

روزی با غلامانش از راهی می‌گذشت، مردی به آن حضرت ناسزا گفت. غلامان

به سوی او هجوم کردند، حضرت فرمود: دست نگاه دارید. خودش روبه‌روی آن

مرد آمد و فرمود: آنچه از ما بر تو پوشیده است خیلی بیش از آن است که می‌دانی،

اگر نیازی داری بگو تا برآورده کنم. آن شخص خجالت کشید، حضرت عبای خود را

به او داد و دستور فرمود هزار درهم به او بپردازند. آن مرد پس از آن می‌گفت:

شهادت می‌دهم که تو از اولاد انبیایی.⁽¹⁾

26 - بردباری

برای حضرت زین العابدین علیه السّلام مهمان رسیده بود. غلام حضرت در آوردن

غذای گرم در یک سینی بزرگ عجله کرد، سینی از دستش رها شد و از بالای پلّه‌ها

به سر یکی از فرزندان حضرت فرود آمد و او را از بین برد. امام در حالی که غلام در

اضطراب سختی قرار داشت فرمودند: برو در راه خدا آزادی، تو در این برنامه

عمدی نداشتی!⁽²⁾

27 - اسوۀ فضیلت

امام باقر علیه السّلام می‌فرماید:

پدرم خادمش را دنبال کاری فرستاد و او در آن کار، کندی به خرج داد، حضرت

یک تازیانه به غلام زد، غلام گفت: اللّه، ای پسر حسین! به من در کار رجوع می‌کنی،

تازیانه هم می‌زنی! حضرت گریه کرد و فرمود:

ای محمّد بن علی پسر عزیزم! کنار قبر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله برو و دو رکعت نماز

بخوان و بگو: خدایا در روز قیامت از علیّ بن الحسین بگذر. آنگاه رو به غلام کرد و

فرمود: برو در راه خدا آزادی.

ابو بصیر می‌گوید: به حضرت عرضه داشتم: آیا آزادی، کفّارۀ یک ضربه تازیانه

است؟ امام پاسخ نگفتند.⁽¹⁾

28 - برکتی عجیب از دو قرص نان

شیخ صدوق رحمه اللّه از قول زهری می‌گوید:

خدمت حضرت زین العابدین علیه السّلام بودم، مردی از یاران حضرت وارد شد، امام به

او فرمودند: چه خبر؟ عرضه داشت: فعلا خبر خود را باز گویم، چهارصد دینار

بدهکارم، در برابرش برای پرداخت دیناری ندارم، عائله ام سنگین است، از عهدۀ

خرجشان برنمی‌آیم. امام سجّاد علیه السّلام بلند بلند گریه کرد. به حضرت عرضه داشتم:

گریه برای مصایب و شداید است. حاضران در مجلس هم همان را گفتند.

امام فرمود: چه مصیبتی بزرگتر از این‌که انسان خلأ زندگی برادر مؤمنش را ببیند

و امکان جبرانش نباشد، سختی و فاقۀ مسلمان را بنگرد و قدرت رفع آنرا نداشته

باشد. مجلس تمام شد، مخالفانی که از آن جلسه خبر شدند، زبان به طعنه گشودند

که چقدر عجیب است! اینان ادّعا دارند که آسمان و زمین در مدار اطاعتشان هستند

و خداوند خواستۀ آنان را در هر زمینه‌ای اجابت می‌کند، با این همه به عجز از

اصلاح وضع نزدیکترین دوستشان اقرار می‌کنند!

مرد پریشان، آن یاوه‌ها را شنید، به محضر مقدّس امام شرفیاب شد و عرضه

داشت: طعنۀ دشمن از فقر و فاقه ام بر دوش جانم سنگین‌تر است. امام فرمودند:

خداوند برای کارت ایجاد گشایش کرده. خادمۀ خود را صدا زدند و فرمودند:

افطاری و سحری مرا بیاور، دو قرص نان جوین که از خشکی قابل خوردن نبود

آورد، حضرت فرمود: این دو قرص نان را ببر که خداوند خیر و فرج تو را در این دو

نان قرار داده. مرد آن دو قطعه را گرفت و در حالی که نمی‌دانست برای قرض و

سختی وضع عیالش چه کند و شیطان وی را وسوسه می‌کرد که این دو قرص نان چه

مشکلی حل می‌کند، وارد بازار شد. ماهی فروشی را دید که ماهی رنگ‌پریده ای

برایش مانده، آن ماهی را به یک قرص نان معامله کرد، سپس به نمک فروشی رسید

و نان دیگر را به مقداری نمک عوض کرد، آنگاه به خانه آمد، چون شکم ماهی را باز

کردند دو لؤلؤ گران قیمت از شکم ماهی درآمد. خدا را شکر کردند و در نشاط و

سرور غرق شدند. در این وقت در خانه را کوفتند، چون به در خانه آمد ماهی فروش

و نمکی بودند، دو قرص نان را پس دادند و گفتند: ما را قدرت بر خوردن این دو نان

جوین نیست نان از آن تو، ماهی و نمک هم بر تو و اهل و عیالت حلال!

چون ماهی فروش و نمک فروش گذشتند، خادم زین العابدین آمد و گفت: ای

مرد، خداوند برای تو گشایش داد، امام سجّاد فرمود: آن دو قرص نان را برگردان که

غیر از ما کسی قدرت خوردن این گونه طعام را ندارد!!

آن مرد دو لؤلؤ را فروخت، قرضش را ادا کرد و مایه‌ای برای خرج خانه فراهم

آورد.

مردم دوباره به یاوه‌گویی پرداختند که این چیست و آن کدام است. یکجا از رفع

رنج وی عاجز است، جای دیگر این گونه وی را بی‌نیاز می‌کند! چون به حضرت

خبر رسید، فرمود: این یاوه‌ها را دربارۀ رسول خدا هم می‌گفتند که چگونه در یک

شب از مکّه به بیت‌المقدس رفته و آثار انبیا را در آن جا مشاهده نموده، در حالی که

بین مکه و مدینه که راهی نزدیک است بیش از دوازده روز راه است چه رسد به مکّه

و بیت‌المقدس و اللّه! مردم به وضع ما جاهلند، نمی‌دانند که مراتب رفیعه از طریق

تسلیم و رضا و عدم چون و چرا در کار حقّ به انسان می‌رسد.

اولیای الهی آن چنان در محن و مکاره صابرند که کسی به پای آنان نمی‌رسد، از

این روی خداوند مهربان تمام درهای عنایت را به روی آنان باز فرموده و در هر حال

عاشقان خدا جز آنچه خدا می‌خواهد نمی‌خواهند.⁽¹⁾

29 - امام سجاد علیه السّلام و هشام

هشام بن عبد الملک به حجّ آمد، ازدحام جمعیت مانع از این شد که به

حجر الاسود دست بزند و آن سنگ پرقیمت را استلام کند، بر بالای بلندی قرار

گرفت تا اهل شام، آن نوکران جیره‌خوار و بدبخت، وی را طواف دهند. در این بین

حضرت زین العابدین علیه السّلام رسید، چون به محلّ حجر نزدیک شد، مردم از هیبت و

عظمت حضرت راه را باز کردند و امام بدون مزاحمت به استلام حجر نایل شد.

مردی از اهل شام از هشام پرسید: این آقا کیست؟ پاسخ داد: نمی‌دانم، فرزدق فریاد

زد من او را می‌شناسم. مرد شامی پرسید کیست؟

فرزدق قصیدۀ بسیار عالی خود را همان‌جا انشا کرد که مضمونش را از قول

جامی در سطور زیر می‌خوانید:

پور عبد الملک به نام هشام در حرم بود با اهالی شام

می‌زد اندر طواف کعبه قدم لیکن از ازدحام اهل حرم

استلام حجر ندادش دست بهر نظّاره گوشه‌ای بنشست

ناگهان نخبۀ نسبت و ولیّ زین عبّاد، بن حسین علی

در کسای بها و حلّۀ نور بر حریم حرم فکند عبور

هر طرف می‌گذشت بهر طواف در صف خلق می‌فتاد شکاف

زد قدم بهر استلام حجر گشت خالی ز خلق راه و گذر

شامیی کرد از هشام سؤال کیست این با چنین جمال و جلال

از جهالت درآن تعلّل کرد وز شناساییش تجاهل کرد

گفت نشناسمش ندانم کیست مدتی یا یمانی یا مکّی است

بوفراس آن سخنور نادر بود در جمع شامیان حاضر

گفت من می‌شناسمش نیکو وز چه پرسی به سوی من کن رو

آن کس است این که مکّه و بطحا زمزم و بو قبیس و خیف و منا

حرم و حلّ و بیت ورکن و حطیم ناودان و مقام ابراهیم

مروه، مسعی، صفا، حجر، عرفات طیبه، کوفه، کربلا و فرات

هریک آمد به قدر او عارف بر علوّ مقام او واقف

قرّة العین سیّد الشّهداست غنچۀ شاخ دوحۀ زهراست

میوۀ باغ احمد مختار لالۀ راغ حیدر کرّار

(جامی)

هشام از این مدح دچار خشم شدید شده و پس از توهین به فرزدق وی را در

محلّی بین مکّه و مدینه حبس می‌کند و حقوقش را از بیت‌المال قطع می‌نماید.

زین العابدین علیه السّلام در برابر این محبّت، دوازده هزار درهم برای شاعر می‌فرستد و

از کمی آن عذرخواهی می‌کند. شاعر آزاده و بی‌طمع از قبول آن ابا کرده و در پاسخ

می‌گوید: من سر ارادت و صدق و صفا و وفا و محبّت به آستان شما سرودم و این

مدح را محض اظهار حقّ و حقیقت گفتم نه برای درم و زر، لکن اصرار حضرت و

جود و کرم آن منبع خیر و دلایلی که از جانب حضرت سجّاد علیه السّلام اقامه می‌شود او را

وادار به قبول می‌کند.

ملّا محمّد تقی مجلسی پدر صاحب «بحارالأنوار» در شرح «من لا یحضره الفقیه»

حکایت شیرین زیر را در رابطه با این قصیده نقل می‌کند:

شخصی در یکی از جلسات جامی نقل کرد که: زنی، فرزدق شاعر را در عالم

رؤیا دید، از حال وی جویا شد، فرزدق گفت: به سبب قصیده‌ای که برای اظهار حق

گفتم، حق‌تعالی مرا بخشید. جامی گفت: سزاوار است خداوند مهربان همۀ

عالمیان را به برکت آن قصیده بیامرزد!⁽¹⁾

30 - «الحمد للّه» در عملی اهل اللّه

به سری سقطی گفتند: وجوب بردن طاعت به پیشگاه حضرت ربّ چگونه و به

چه کیفیت است؟ پاسخ داد: سی سال است به خاطر یک «الحمد للّه» نابجا در

استغفار و توبه‌ام!!

گفتند: چگونه؟ گفت: حریقی در بغداد اتّفاق افتاد، مغازه‌ها و خانه‌ها سوخت،

به من خبر رسید که مغازه ام از افتادن در کام آتش در امان مانده، به شنیدن این

واقعه، گفتم: «الحمد اللّه». وقتی به معنای این کلمه در آن حالت دقّت کردم دیدم

معنایش این می‌شود که: به خاطر محفوظ ماندن مغازه ام خوشحالم در حالی که

وسایل مغازه‌های مردم سوخته، در صورتی که دین و مروّت اقتضا داشت با مردم

همدردی کنم نه خوشحال از به جا ماندن مال خودم در عین از بین رفتن اشیای

دیگران باشم!! سی سال است برآن قول بی‌جا در طلب مغفرت از حضرت ربّ

العزّه هستم!⁽²⁾

31 - مال و ثروت یا آزمایش بزرگ الهی

مردی از اهالی یمن در منطقۀ صنعا در حالی که قلبی لبریز از ایمان و عشق و

محبّت به حقّ داشت و در اجرای دستورهای الهی سر از پا نمی‌شناخت، به آباد

کردن زمینی بپا خاست. پس از زحمت و رنج زیاد باغی با صفا همراه درختان پر از

میوه فراهم آمد، بوی گل و گیاه به مشام می‌خورد، اطراف باغ با درخت‌های بلند

محاصره شد، آب شیرین جوی‌های باغ را لبریز کرد و نسیم خوش هوا قیمت باغ را

افزون می‌نمود.

آن مرد الهی در گوشه و کنار باغ به گردش برخاست و دیدگانش از تماشای آن

همه محصول خدادادی خیره شد، او پس از هر گردشی و لذّت بردن از وضع آن

سرمایۀ هنگفت به گوشه‌ای از باغ می‌رفت و برای ادای شکر به عبادت و خضوع در

برابر مالک اصلی هر ملکی می‌نشست و صورت بر خاک ذلّت در پیشگاه حضرت

عزّت می‌گذاشت و با زبان حال به محضر مقدّس مولایش عرضه می‌داشت:

آن که مرادش تویی از همه جویاتر است و آنکه در این جستجوست از همه پویاتر است

گر همه صورتگران صورت زیبا کشند صورت زیبای تو از همه زیباتر است

چون به چمن صف زنند خیل سهی قامتان قامت رعنای تو از همه رعناتر است

سنبل مشکین تو از همه آشفته‌تر نرگس شهلای تو از همه شهلاتر است

حسن دلارای تو از همه مشهورتر عاشق رسوای تو از همه رسواتر است

مست مقامات شوق از همه هشیارتر پیر خرابات عشق از همه برناتر است

(فروغی بسطامی)

او در مناجات و نیایشش از حضرت محبوب می‌خواست: از این‌که ثروت باعث

طغیان و یاغیگری و افتادن او در چاه شهوات شود محافظت گردد و از طوفان‌های

ویرانگر غرایز و وسوسه‌های شیاطین بر کنار ماند.

از جناب حقّ درخواست داشت که به اندازۀ عفاف و کفاف از آن همه محصول

برداشت کند و مازاد بر احتیاج را در آن راهی که معبود محبوب خواسته به کار گیرد.

برنامۀ همیشگی آن انسان بیدار و مرد با کرامت این بود که به وقت رسیدن

محصول به اندازه‌ای که خرج خانواده و مخارج سالانۀ باغ تأمین شود به بازار فروش

رود و بقیۀ آن به مستمندان و دردمندان و نیازمندان برسد، به همین خاطر وقتی

خریداران در حدّی که او می‌خواست میوه را به مراکز فروش حمل می‌کردند، در باغ

را به روی محتاجان باز می‌گذاشت و به آنان می‌گفت: به مقداری که نیاز دارید از این

منبع سرشار الهی ببرید.

فرزندان آن مرد که همچون پدر از ایمان و عشق بهره نداشتند و اندیشۀ مادّی بر

آنان حاکم بود، برخلاف معمول از آن معلّم بزرگوار درس کرامت و سخاوت نگرفته

بودند به اعتراض برخاسته به پدر پیر گفتند: اینسان که با باغ عمل می‌کنی تجاوز به

حقّ ماست و ایجاد محدودیت در رزق و روزی فرزندانت! اگر بدین صورت ادامه

دهی به زودی ما را دچار فقر و تنگدستی کرده و به مشقّت و سختی دچار خواهی

کرد.

مرد حقّپرست در پاسخ فرزندانش گفت: من شما را در اندیشه و فکرتان خطا

کار می‌دانم، ثروت انباشته چه ارزشی دارد و چه دردی از انسان دوا می‌کند؟ گیرم

که من از روزگار جوانی مخارج خود را تأمین می‌کردم، بقیه را رویهم می‌گذاشتم و

امروز انبارهایی از کیسۀ زر و طلا و نقره داشتم به من بگویید چه فایده داشت، جز

این‌که در کنار آن همه ثروت می‌مردم و شما آنرا به ارث می‌بردید و من در عالم

برزخ باید پاسخگوی آن همه مال در برابر حقّ می‌بودم، مال و ثروتی که در آن حقّ

تهیدستان و ضعیفان و افتادگان موج می‌زد؟!

فرزندانم! ملکیت حقیقی این باغ و بستان و این مال و ثروت از من و شما نیست،

آفرینش از آن خداست و ما در کنار این سفره مأمور به اوامر او هستیم، خواستۀ

حضرت او این است که: به اندازۀ نیاز مصرف کرده و بقیه را در راه او به خرج

اندازیم. این صحیح نیست که تعدادی معدود در انواع وسایل زندگی و لذّت

و خوشی غرق باشند و طایفه‌ای دیگر که در میانشان عباد شایستۀ حق وجود دارد،

با زن و بچّۀ خود در عین آبروداری و داشتن کار و کسب ضعیف، دچار رنج و

مصیبت و درد و مشقّت گرفتاری و رنج باشند.

شکر نعمت‌های او که از باب لطف و محبّت و عنایت و کرامت به ما ارزانی

داشته خوردن و خوراندن و عبادت و خدمت به خلق اوست و من راهی جز این

نمی‌روم و برنامه‌ای جز این نمی‌خواهم، مرا عشقی جز عشق او نیست و هدفی جز

جلب رضایت و عنایت او ندارم، من در وفاداری نسبت به او و اهداف پاکش

استقامت می‌ورزم و از توفیق چنین زندگی دلشادم:

دل خاک سر کوی وفا شد چه بجا شد سر در ره تیغ تو فدا شد چه بجا شد

اشکم که دلی داشت گره بر سر مژگان در کوی تو از دیده جدا شد چه بجا شد

چون سایه به خاک قدمت جبهۀ ما را یک سجده به صد شکر ادا شد چه بجا شد

این دیده که حسر تکدۀ شوق تماشاست ای خوش نگهان جای شما شد چه بجا شد

بیدل هوس نشأة آوارگیی داشت چون اشک کنون بی سر و پا شد چه بجا شد

(بیدل دهلوی)

آری، ای فرزندان من، مال و ثروت و قدرت و جاه امانتی است که از جانب

دوست به ما واگذار شده تا در نافع‌ترین راه خرج شود. فقرا و مستمندان، مریضان و

دردمندان، بیچارگان و افتادگان، یتیمان و بینوایان همه و همه و حتّی حیوانات و

پرندگان در این مال و ثروت حقّ دارند و باید به حقّ خود برسند تا حضرت محبوب

از ما راضی شود.

چون این همه به حقّ خود رسیدند آن وقت نوبت من و شماست. این روشی

است که من از روزگار جوانی به توفیق الهی انتخاب کرده‌ام و تا هستم ادامه می‌دهم

و هیچ قدرتی نمی‌تواند مرا از این راه مستقیم منحرف سازد.

این را بدانید که ثروت و مال از این راه برکت پیدا می‌کند و از طوفان حوادث و

بلاها محفوظ می‌ماند و وسیلۀ جلب صلوات و رحمت حقّ شده و مقدّمهای برای

آبادی آخرت می‌گردد.

فرزندانم! به من مهلت دهید، می‌بینید که مویم سپید شده، جسمم ضعیف

گشته، قامتم به خمیدگی نشسته، امراض گوناگون به من هجوم آورده، چند صباحی

بیشتر از عمرم نمانده، پس ازمرگ من این زمین آباد و باغ پر از میوه به شما می‌رسد،

این شما هستید که در برابر این ارث دو راه دارید: یا مسیر مرا ادامه می‌دهید، یا به

راه شیطنت و پستی قدم می‌گذارید. اگر در مقام انفاق برآمدید خداوند عوضش را

به شما می‌دهد و اگر به خیمۀ بخل و دنائت نشستید عذاب خدا که تلف شدن مال

و افتادن از چشم عنایت اوست به شما می‌رسد!

از این گفت و شنود، چند صباحی گذشت که پیک اجل در رسید و پیرمرد را به

جوار رحمت حقّ منتقل کرد.

ایام به سرعت سپری شد، باغ آمادۀ بهره‌برداری گشت و میوه‌های فراوان آن

نزدیک چیدن شد، فقرا و مستمندان از این‌که اواخر تابستان رسیده خوشحال

شدند، زیرا در انتظار چنان وقتی بودند، وقتی‌که با رفتن به آن باغ مشکلشان حل

می‌شد و نیازشان برآورده می‌گشت.

فرزندان پیرمرد که وارثان باغ بودند به مشورت نشستند. یکی از آنان گفت: از این

پس در این باغ برای فقرا و مستمندان حقّی نیست، ما تمام این محصول را تبدیل به

ثروت هنگفت می‌کنیم و برای خود وجهه و آبرو می‌آوریم. یکی دیگر از برادران که

در اخلاق و رفتار نزدیک به پدر بود گفت: من این تصمیم را نمی‌پسندم، شما تصوّر

می‌کنید که این کار به نفع شماست امّا بدانید که این نیت آلوده باعث از دست رفتن

باغ و مال و منال است، بیایید روش پدر را ادامه دهید تا باغ بماند و برکت حضرت

حقّ به شما نازل گردد.

در پاسخ او گفتند: دربارۀ آنچه مالک نیستی نظر مده که سخنان و موعظۀ تو در

بین ما خریدار ندارد.

برادر مؤمن به آنان گفت: برخیزید و به نماز بایستید که نماز بازدارندۀ انسان از

کارهای ناشایسته و نیت‌های آلوده است، ولی به سخنانش اعتنایی نکردند و به

موعظه اش گوش ندادند.

آنان تصمیم گرفتند صبح زود به باغ رفته و نیت خود را پیاده کنند، میوه‌ها را با

قیمت گران به خریداران دهند و نیازمندان و محرومان را در محرومیت و نیاز باقی

گذارند.

شام خورده و به بستر راحت رفتند، در حالی که محکوم خواب سنگین بودند،

ابری صاعقه زا از جانب قادر متعال مأموریت یافت برآن باغ و تمام درختانش

صاعقه بزند و هر چه در آن چهار دیوار است از بیخ و بن بسوزاند و به نابودی کشد!!

آنان اوّل صبح به باغ آمدند، وضعی عجیب مشاهده کردند، از یکدیگر پرسیدند

باغ ما همین است؟ ما که دیروز این جا را پر از درخت پربار و آراسته به گل و ریاحین

دیدیم، شاید اشتباه آمده‌ایم، ولی برادر مؤمن گفت: نه، باغ شما همین است،

بیچاره‌ها! قبل از این‌که بینوایان را محروم کنید خود شما محروم شدید و کیفر بخل

و پستی خود را دیدید. آنگه خداوند بزرگ در پایان این داستان می‌فرماید:

کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ

چنین است عذاب [دنیا] و عذاب آخرت اگر معرفت و آگاهی داشتند،

بزرگ‌تر است.⁽¹⁾

32 - حکایت سلمان و ابو درداء

سلمان فارسی به دیدن ابودرداء رفت، همسر ابو درداء را در لباسی کهنه و حالتی

دل‌مرده دید، از او پرسید: این چه وضعی است؟ پاسخ داد: برادرت ابودرداء دل از

دنیا برداشته و رابطه با غیر عبادت بریده. سلمان منتظر ماند تا ابودرداء از بیرون

آمد. به سلمان خوشآمد گفت و برایش غذا آورد، سلمان گفت: ابودرداء غذا

بخور، پاسخ داد: روزه‌ام، گفت: تو را به خدا سوگند می‌دهم غذا میل کن، ابودرداء

گفت: ای سلمان! تا تو غذا نخوری من نمی‌خورم. در هر صورت غذا خوردند، تا

شب رسید.

چون ابو درداء برای عبادت برخاست سلمان جلوی او را گرفت و گفت: ای

ابو درداء! خدا را بر تو حقّی است و جسد و اهل بیتت را نیز بر تو حقّی است، گاهی

روزه بگیر، گاهی از روزه بپرهیز، نمازت را به موقع بجای آر و از وقت خواب و

استراحت کم مکن، هر صاحب حقّی را به حقّش برسان که اوقات عزیز انسان به

همان سان که خدا و انبیا و کتب آسمانی دستور داده‌اند باید خرج شود، ورنه آدمی

از بسیاری از فیوضات ربّانیه محروم می‌ماند.

ابو درداء خدمت رسول خدا صلّی الله علیه و اله رسید و آنچه بین او و سلمان گذشته بود

تعریف کرد، رسول الهی هم آنچه سلمان به ابو درداء فرموده بود تأیید نمودند.⁽¹⁾

33 - خرج کردن وقت در کلام امام باقر علیه السّلام

حضرت باقر علیه السّلام می‌فرماید:

امیر المؤمنین علیه السّلام نماز عشا را در مسجد کوفه خواند، سپس مردم را سه بار ندا

داد آن طور که همه شنیدند:

تجهّزوا - رحمکم اللّه - فقد نودی فیکم بالرّحیل، فما التّعرّج علی الدّنیا

بعد النّداء فیها بالرّحیل!

تجهّزوا - رحمکم اللّه - وانتقلوا بأفضل ما بحضرتکم من الزّاد وهو

التّقوی. واعلموا أنّ طریقکم إلی المعاد، وممرّکم علی الصّراط والهول

الأعظم أمامکم، وعلی طریقکم عقبة کئود و منازل مهولة مخوفة، لابدّ لکم

من الممرّ علیها والوقوف بها، فإمّا برحمة من اللّه، فنجاة من هولها

وعظیم خطرها وفظاعة منظرها وشدّة مختبرها، وإمّا بهلکة لیس بعدها

نجاة.

خداوند همۀ شما را مشمول رحمت قرار دهد، برای سفر آخرت مجهّز و مهیا

شوید که شما را به آن سرای جاودانی خوانده‌اند و از همۀ شما جهت سفر به

آن وادی دعوت کرده‌اند، پس از این دعوت توقّف و قصد اقامت شما برای

چیست؟ زندگی شما نشان می‌دهد که گویی به سرای دیگر خوانده نشدید.

خداوند شما را رحمت کند، آماده شوید و برترین چیزی که از زاد و توشه در

اختیار شماست و آن تقواست برای جهان دیگر همراه خود ببرید.

آگاه باشید که راه شما به سوی جهان دیگر است و عبور شما بر صراط است،

هول اعظم پیش روی شماست، منزل سخت در راهتان قرار دارد،

توقّفگاههای هولناک و وحشت‌زا در برابر دارید که عبور از آنها برای شما

اجباری است و از آن چاره‌ای ندارید، نجات شما از آن همه منازل هول‌انگیز

فقط و فقط در سایۀ رحمت اوست که این رحمت جز با ایمان و عمل صالح به

دست نمی‌آید چنانچه در غفلت به سر برید و دچار هلاکت شوید راه نجاتی

برای شما نخواهد بود!!⁽¹⁾

34 - شهید دوّم و ارزش وقت

شهید دوّم شارح جلیل القدر «لمعه» از علمای بزرگ و فقهای باکرامت جهان

تشیع است. آن مرد بزرگ، در جلالت قدر و جودت فهم و خدمت به فقه ارزندۀ

شیعه، مردی کم‌نظیر و انسانی با برکت است.

شاگرد بزرگوارش در رسالۀ با قیمت «بغیة المرید» در توجه آن مرد بزرگ به ارزش

وقت و ادای حقّ هر صاحب حقی و این‌که لحظه‌ای از وقت او هدر نرود می‌نویسد:

«1 - برای ادارۀ امور خانه در اوّل شب او را می‌دیدم که با درازگوشی هیزم به

خانه می‌برد.

2 - نماز صبح را پس از عبادات شبانه در گوشۀ منزلش، در مسجد بجا می‌آورد.

3 - به هنگامی که بر کرسی درس می‌نشست و مباحثۀ علمی شروع می‌کرد مانند

دریا موج می‌زد و این نشان می‌داد که با پشتکاری عجیب به اندوختن مایه‌های

علمی در ایام جوانی، رنج و مشقّت بسیاری تحمّل کرده است.

4 - احتیاجات مادّی و معنوی خودش را خودش تأمین می‌کرد.

5 - هرکس و هر مهمانی بر او وارد می‌شد خودش به خدمت شخص وارد، اقدام

می‌کرد.

6 - از عجایب کارهای او این بود که وقتی قلم بر مرکّب می‌گذاشت تا سی سطر

می‌نوشت.

7 - دو هزار کتاب از او به یادگار ماند که دویست جلدش به خط شریف خودش

بود از جمله «شرح لمعه».

8 - از طریق خواب و رؤیا با عالم ملکوت ارتباط داشت.

پدر شیخ بهایی می‌گوید:

بر او وارد شدم وی را غرق در اندیشه دیدم، گفتم: چیست؟ فرمود: من شهید

ثانی هستم برای این‌که دیشب خواب دیدم سید مرتضی مهمانی دارد و تمام

علمای امامیه جمعند، من چون وارد شدم به من گفت: کنار شیخ شهید بنشین، این

دلیل بر شهادت من است. و عاقبت هم شهید شد.»⁽¹⁾

35 - سید مهدی قزوینی و ارزش وقت

حالات عجیب عالم بزرگ سید مهدی قزوینی هر انسانی را غرق حیرت می‌کند.

این گونه اشخاص برای تمام مردم جهان الگو، اسوه و سرمشق اند.

محدّث نوری که به گفتۀ خودش زیاد خدمت آن مرد بزرگ رسیده بود می‌گوید:

«این کرامات و مقامات از سید مرحوم بعید نبود، چه او علم و عمل را از عمّ

خود جناب سید باقر صاحب اسرار و خال خود جناب بحر العلوم - أعلی اللّه

مقامهم - میراث داشت.

عمّ اکرمش او را تأدیب نمود و تربیت فرمود و بر خفایا واسرار مطّلع ساخت تا

رسید به آن مقام که نرسد به حول آن افکار و دارا شد از فضایل و مناقب مقداری که

جمع نشد در غیر او از علمای ابرار.

اوّل آن که: آن مرحوم بعد از آن که هجرت کردند از نجف اشرف به حلّه و مستقر

شدند در آن جا و شروع نمودند در هدایت مردم و اظهار حق و ازهاق باطل، به

برکت دعوت آن جناب از داخل حلّه و خارج آن زیاده از صد هزار نفر از اعراب،

شیعۀ مخلص اثنا عشری شدند و شفاهی به حقیر فرمودند: چون به حلّه رفتم دیدم

شیعیان آن جا از علائم امامیه و شعار شیعه جز بردن اموات خود به نجف اشرف

چیزی ندارند و از سایر احکام و آثار عاری و بری، حتّی از تبرّای از أعداء اللّه.

به سبب هدایت او همه از صلحا و ابرار شدند و این فضیلت بزرگی است که از

خصایص اوست.

دوّم: کمالات نفسانیه و صفات انسانیه که در آن جناب بود از صبر و تقوا و رضا و

تحمّل مشقّت عبادت، سکون نفس و دوام اشتغال به ذکر خدای تعالی و هرگز در

خانۀ خود از اهل و اولاد و خدمتگزاران چیزی از حوایج نمی‌طلبید، مانند غذا در

ناهار و شام و قهوه و چای و قلیان.

اجابت دعوت می‌کرد و در ولیمه ها حاضر می‌شد، لکن به همراه، کتبی بر

می‌داشتند و در گوشۀ مجلس مشغول تألیف خود بودند، از صحبت‌های مجلس

ایشان را خبری نبود مگر آن که مسئله‌ای پرسند جواب گوید.

برنامه و عادت او در ماه رمضان چنین بود که نماز مغرب را با جماعت در مسجد

می‌گزارد، آنگاه نافلۀ مقرّری مغرب را در ماه رمضان که از هزار رکعت در تمام ماه

حسب قسمت به او می‌رسید می‌خواند و به خانه می‌آمد و افطار می‌کرد و

برمیگشت به مسجد به همان نحو نماز عشا را بجا می‌آورد و به خانه باز می‌گشت،

مردم در آن جا جمع می‌شدند، اوّل قاری خوش صدایی آیاتی از قرآن که تعلّق

داشت به وعظ و زجر و تهدید و تخویف می‌خواند به نحوی که قلوب قاسیه را نرم

و چشم‌های خشک‌شده را تر می‌کرد، آنگاه دیگری به همان نسق خطبه‌ای از

«نهج البلاغه» می‌خواند، آنگاه سیّمی قرائت می‌کرد مصایب أبی عبد اللّه

الحسین علیه السّلام را، آنگاه یکی از صلحا مشغول خواندن ادعیۀ ماه مبارک می‌شد و

دیگران متابعت می‌کردند، تا وقت خوردن سحر، پس هر یک به منزل خود

می‌رفت. بالجمله، در مراقبت و مواظبت اوقات و تمام نوافل و سنن و قرائت با

آن که در سنّ به غایت پیری رسیده بود آیت و حجّتی بود در عصر خود.

سوّم: تصانیف رائقۀ بسیاری در فقه و اصول و توحید و امامت و کلام و غیر اینها

که یکی از آنها کتابی است در اثبات این‌که فرقۀ ناجیه شیعه است که از کتب نفیسه

است، طوبی له و حسن مآب.»⁽¹⁾

36 - حکایتی از استاد الهی قمشه ای

خداوند رحمت کند استاد بزرگ و عارفم مرحوم الهی قشمه‌ای را، می‌فرمودند:

تمام دواوین شعرا فدای چهار دیوان:

حافظ - سعدی - مثنوی - بابا طاهر!

و همۀ دیوان بابا طاهر فدای این یک رباعی:

خوشا آنان که اللّه یارشان بی به حمد وقل هو اللّه کارشان بی

خوشا آنان که دائم در نمازند بهشت جاودان بازارشان بی

(بابا طاهر)

و نیز آن عارف عاشق می‌فرمودند:

ایامی که در خراسان با بودن اساتیدی بزرگ و حکمایی سترگ و فقیهانی عظیم

القدر مشغول تحصیل بودم، ناگهان دلم حال و هوای وطن و شهر و دیار کرد، در

صحن مطهّر حضرت رضا علیه السّلام به گوش جان و گوش سر شنیدم هاتفی خواند:

خوشا آنان که اللّه یارشان بی توکّلت علی اللّه کارشان بی

دلم از حال و هوای وطن با شنیدن آن آوای ملکوتی بیرون آمد و سراسر متوجّه

درس و بحث شد.

آری، اگر نعمت مقام و نعمت مال و نعمت علم و نعمت آبرو و خلاصه هر

نعمتی در همان جایی که خداوند فرموده خرج شود، نه یک ثانیه عمر تلف می‌شود

و نه آدمی نسبت به دیگران منبع ظلم و شرّ می‌شود و نه به عذاب حقّ مبتلا

می‌گردد و نه از رضای حقّ و بهشت الهی محروم می‌گردد.⁽¹⁾

37 - نصیحتی از شقیق بلخی

شقیق بلخی به هارون گفت:

حکومت، دربانی جهنّم است، گفت: چگونه؟ گفت: بیت‌المال را در اختیارت

گذارده‌اند تا به مستمندان و فقرا و مستضعفان برسی تا بر اثر فقر دچار معصیت

نشوند و مستحقّ عذاب. شمشیر و اسلحه به دستت داده‌اند تا با دشمنان خدا

بجنگی، مبادا که بر مسلمین هجوم کرده فرهنگ آنان را به نابودی بکشند و اهل

جهنّم شوند. تازیانه در اختیارت آمده تا حدود خدا را جاری کنی محض این‌که

جامعه دچار فساد نشود. اگر این امور را مراعات نکنی و مسلمانان دچار عذاب فردا

شوند به تلافی این برنامه خود تو به جهنّم خواهی رفت و به اندازۀ آنان که بر

سرشان حاکم بودی به عذاب دچار خواهی شد!

بر هر مکلّفی لازم است قرآن مجید را با تدبّر و تفکّر و روایات را با توجّه و تعقّل

مطالعه کند ورنه از ثمرات آیات و روایات محروم مانده و چیزی از این سفرۀ گستردۀ

الهی نصیبش نخواهد شد. تدبّر در آیات و روایاتی که مسئلۀ مرگ و برزخ و ملک

الموت و قیامت و حساب و کتاب و ثواب و عقاب را مطرح کرده‌اند انسان را به

اصلاح ظاهر و باطن واداشته و به کنترل عقل و نفس و قلب و چشم وگوش و زبان و

دست و شکم و شهوت و پا موفّق می‌کند.⁽²⁾

38 - مکاشفه ای در وضع برزخ

شهید مطهّری در کتاب پر قیمت «عدل الهی» از استادش مرحوم حاج میرزا علی

آقا شیرازی که فقیهی بزرگوار بود، نقل می‌کند:

روزی در درس «نهج البلاغه» که در اصفهان درسی کم‌نظیر بود در حالی که به

شدّت می‌گریست فرمود: شب گذشته در مکاشفه‌ای وضع بر زخم را اینچنین دیدم:

پس از مرگ، مردم و خانواده‌ام مرا تا کنار قبر بدرقه کردند، به وقت دفن سگ

سیاهی را دیدم با من وارد قبر شد، هر چه فریاد کردم کسی توجّه نکرد، وقتی قبر

پوشیده شد و همه رفتند در وحشت قرار گرفتم، ناگهان نوری خیره‌کننده قبرم را

روشن کرد، بسیار خوشحال شدم، آن سگ هم به حالت فرار قبر مرا ترک کرد. از آن

نور پرسیدم: کیستی که وحشتم را بردی و از برکت تو آن سگ مرا رها کرد؟ فرمود:

من حسین بن علی علیه السّلام هستم تا قیامت آرام باش. آن سگ بعضی از خویها واعمال

بد بودکه البتّه تسلّطی نداشت!

وهو ینادی یا أهلی و یا ولدی لا تلعبنّ بکم الدّنیا کما لعبت بی، فجمعت

المال من حلّه وغیر حلّه ثمّ خلّفته لغیری، فالمهنأ له و التّبعة علیّ،

فاحذروا مثل ما حلّ بی.

رسول اکرم صلّی الله علیه اله فرمود: روح متوفّی پس از مرگ ندا می‌دهد: ای خانواده و

فرزندان من، مراقب باشید دنیا شماها را به بازی نگیرد، همانطورکه مرا به

بازی گرفت و اغفالم کرد، اموالی از حلال و حرام جمع کردم و آن را برای

ورّاث گذاشتم، هم‌اکنون آسایش و رفاهم برای آنان است و تبعات و عوارض

ناراحت‌کننده اش برای من، حذر کنید از و بالی که مرا دامنگیر شده است!⁽¹⁾

39 - داستانی عبرت آموز از سلمان

سلمان فارسی از طرف حضرت مولی الموحّدین امیرالمؤمنین علیه السّلام فرماندار

مدائن بود.

اصبغ بن نباته می‌گوید:

من در مدائن با سلمان بودم و بسیار به ملاقاتش می‌رفتم، یک روز به دیدنش

رفتم در حالی که مریض بود، همان مرضی که منجر به مرگش شد، پیوسته از او

عیادت می‌کردم، رفته‌رفته مرضش شدّت گرفت و به مرگ خود یقین نمود، روزی

متوجّه من شد و گفت: ای اصبغ! با رسول خدا صلّی الله علیه و اله قراری داشتم: او به من فرموده

بود موقعی که مرگت نزدیک می‌شود میتی با تو سخن می‌گوید، میل دارم بدانم آیا

مرگم نزدیک شده یا نه.

اصبغ می‌گوید: به او گفتم: هر امری دارید بفرمایید اجرا کنم.

فرمود: هم‌اکنون می‌روی و برای من تابوتی می‌آوری و همان زیراندازی که به

طور معمول در تابوت برای مردگان فرش می‌کنند در آن می‌گسترانی، سپس مرا با

چهار نفر به قبرستان می‌بری!!

اصبغ اطاعت کرد، سریع از جا برخاست و از پس انجام دستور سلمان رفت،

پس از ساعتی برگشت و تمام خواسته‌ها را اعلام کرد مهیاست. طبق دستور، سلمان

را به قبرستان بردند و تابوت را به زمین گذاردند، گفت: مرا متوجّه قبله کنید، رو به

قبله‌اش نمودند، آنگاه با صدای بلند گفت:

السلام علیکم یا أهل عرصة البلاء، السلام علیکم یا محتجبین عن الدّنیا!

سلام بر شما ای ساکنان وادی ابتلا! سلام بر شما ای روپوشیدگان از دنیا!

جوابی نشنید، دوباره به آنها سلام کرد و گفت: شما را به خداوند بزرگ و پیامبر

کریم می‌خوانم که یک نفر از شما مرا پاسخ گوید، من سلمان فارسی صحابی پیامبرم

و او به من فرموده بود وقتی مرگت نزدیک شود مرده‌ای با تو سخن می‌گوید،

می‌خواهم بدانم اجلم رسیده یا نه؟

سلمان از روح مرده‌ای پاسخ گرفت، جواب سلامش را داد و گفت: سخنانت را

می‌شنویم هر چه می‌خواهی سؤال کن.

سلمان پرسید، آیا از اهل بهشتی یا دوزخ؟ گفت: از کسانی هستم که خداوند مرا

مشمول عفو و رحمت خود قرار داده و بهشتی هستم.

سلمان دربارۀ چگونگی مرگش و همجنان از اوضاع و احوال بعد از مرگش

سؤالاتی نمود و یک به یک را جواب گرفت، پس از پایان گفتگو به دستور سلمان از

تابوتش بیرون آوردند و روی زمینش گذاردند، آنگاه متوجّه حضرت حقّ شد و

گفت:

ای آن که خزائن هر چیز به دست قدرت اوست و برگشت همه به سوی او و

اوست که افراد را از بلا و عذاب مصون می‌دارد و کسی قادر نیست مانع عذاب وی

شود، به تو ایمان آوردم و از پیامبرت پیروی نمودم و کتاب مقدّست را تصدیق

کردم، هم‌اکنون وعده‌ای که داده‌ای فرا رسیده است، ای آن که خلف وعده

نمی‌کنی، روح مرا بگیر و به رحمتت ملحق فرما و در خانۀ فضل و کرمت فرود آر،

سپس شهادتین را به زبان جاری کرد و جان به جان آفرین تسلیم نمود.⁽¹⁾

40 - داستانی عجیب از برزخ مردگان

چند سال قبل در یکی از شهرهای ایران مرد شریف و با ایمانی زندگی می‌کرد.

فرزند اکبر و ارشد او همانند پدر بزرگوارش از پاکی و تقوا برخوردار بود. پدر و پسر

از نظر مالی ضعیف بودند و هر دو در یک خانۀ متوسّطی زندگی می‌کردند. برای

آن که آبرو و احترامشان محفوظ باشد و به مردم اظهار احتیاج نکنند تا جائی که

ممکن بود در مصارف مالی صرفه‌جویی می‌نمودند. از جمله موارد صرفه‌جویی آنها

این بود که آب لوله‌کشی شهر را فقط برای نوشیدن و تهیۀ غذا مصرف می‌نمودند و

برای شستشوی لباس، پر کردن حوض و مشروب ساختن چند درختی که در منزل

داشتند از آب چاه استفاده می‌کردند.

روی چاه، اطاق کوچکی ساخته بودند که چاه را از فضولات خارج مصون دارد،

به علاوه برای کسی که می‌خواهد از چاه آب بکشد سرپناه باشد تا در زمستان و

تابستان او را از سرما و گرما و برف و باران محافظت نماید. این پدر و پسر برای

کشیدن آب از چاه کارگر نمی‌آوردند و خودشان به‌طور تناوب این وظیفه را انجام

می‌دادند.

روزی پدر و پسر با هم گفتگو کردند که کاهگل سقف اطاقک روی چاه تبله کرده

و ممکن است ناگهان از سقف جدا شود یا در چاه بریزد یا بر سر کسی که از چاه آب

می‌کشد فرود آید و باید آنرا تعمیر کنیم و چون برای آوردن بنّا و کارگر تمکّن مالی

نداشتند با هم قرار گذاشتند در یکی از روزهای تعطیل با کمک یکدیگر کاهگل تبله

شده را از سقف جدا کنند، آنگاه گل ساخته سقف را تعمیر نمایند.

روز موعود فرا رسید، سر چاه را با تخته و گلیم پوشاندند، کاهگل‌ها را از سقف

کندند و در صحن خانه گل ساختند، پدر به جای بنّا داخل اتاقک ایستاد و پسر به

جای کارگر به پدر گل می‌داد تا کار تعمیر سقف پایان پذیرفت. ساعت آخر روز، پدر

متوجّه شد که انگشترش در انگشت نیست، تصوّر کرد موقع شستن دست کنار

حوض جا گذاشته است، آمد با دقّت گشت ولی آن را نیافت. دو روز هر نقطه‌ای را

که احتمال می‌داد انگشتر آن جا باشد جستجو نمود و نیافت. از گم شدن انگشتر

سخت متأثّر شد و از این‌که آنرا بیابد مأیوس گردید تا مدّتی با اهل خانه از گم شدن

انگشتر، سخن می‌گفت و افسوس می‌خورد. پس ازگذشت چندین سال از تعمیر

سقف وگم شدن انگشتر آن پدر بزرگوار بر اثر سکتۀ قلبی از دنیا رفت.

پسر با ایمان گفت: مدّتی از مرگ پدرم گذشته بود، شبی او را در خواب دیدم،

می‌دانستم مرده، نزدیک من آمد، پس از سلام و علیک به من گفت،: فرزندم! من به

فلانی پانصد تومان بدهکارم، مرا نجات بده و از گرفتاری خلاصم کن. پسر بیدار

شد، این خواب را با بی‌تفاوتی تلقّی نمود و اقدامی نکرد. پس از چندی دوباره به

خواب پسر آمد و خواستۀ خود را تکرار نمود و از پسرگله کرد که چرا به گفته‌ام

ترتیب اثری ندادی. پسر که در عالم رؤیا می‌دانست پدرش مرده است به او گفت:

برای آن که مطمئن شوم این تو هستی که با من سخن می‌گوئی، یک علامت برای من

بگو. پدر گفت: یاد داری چند سال قبل سقف اتاقک روی چاه را کاهگل کردیم پس

از آن انگشترم مفقود شد و هر قدر تفحّص کردیم نیافتیم؟ گفت: آری، به یاد دارم،

گفت: پس از آن که آدمی می‌میرد بسیاری از مسائل ناشناخته و مجهول برای او

روشن می‌شود، من‌بعد از مرگ فهمیدم انگشترم لای کاهگل‌های سقف اتاقک

مانده است، چون موقع کار ماله در دست چپم بود و کاهگل را به دست راست

می‌گرفتم، در یکی از دفعات که به من گل دادی وقتی خواستم آنرا با ماله از کف

دستم جدا کنم و به سقف بزنم انگشترم با فشار لب ماله از انگشتم بیرون آمده و با

گل‌ها، آنرا به سقف زده‌ام و در آن موقع متوجّه خارج شدن انگشتر نشده بودم،

برای آن که مطمئن شوی این منم که با تو سخن می‌گویم هر چه زودتر کاهگل‌ها را از

سقف جدا کن و آنها را نرم کن انگشترم را می‌یابی!

پسر بدون این‌که خواب را برای کسی بگوید صبح همان شب در اوّلین فرصت

اقدام نمود، می‌گوید: روی چاه را پوشانده، کاهگل‌ها را از سقف جدا کردم، در

حیاط منزل روی‌هم انباشتم، سپس آنها را نرم کرده و انگشتر را یافتم!

مبلغی که پدرم در خواب گفته بود آماده نمودم به بازار آمدم و نزد مردی که پدرم

گفته بود رفتم، پس از سلام و احوال‌پرسی سؤال کردم، آیا شما از مرحوم پدرم

طلبی دارید؟ صاحب مغازه گفت: برای چه می‌پرسی؟

گفتم: می‌خواهم بدانم، صاحب مغازه گفت: پانصد تومان طلب دارم، سؤال

کردم: پدر من چگونه به شما مقروض شد؟ جواب داد: روزی به حجرۀ من آمد و

پانصد تومان از من قرض خواست، من مبلغ را به او دادم بدون آن‌که از وی سفته و

یا لااقل یادداشتی بگیرم، رفت، طولی نکشید که بر اثر سکتۀ قلبی از دنیا رفت! پسر

گفت: چرا برای وصول طلبت مراجعه نکردی؟ جواب داد: سندی در دست

نداشتم و شایسته ندیدم مراجعه کنم، زیرا ممکن بود گفته‌ام مورد قبول واقع نشود.

پسر متوفی مبلغ را به صاحب مغازه داد و جریان امر را برای او نقل کرد!⁽¹⁾

41 - خاطرۀ مؤلّف دربارۀ برزخ مردگان

این فقیر الی اللّه و تهیدست بی‌نوا، در سال 1345 شمسی، شب چهارشنبه ای از

مسجد جمکران قم همراه با یکی از دوستانم که در محبّت اهل‌بیت علیهم السّلام آتشی

شعله‌ور در قلب داشت نزدیک ساعت دوازده شب وارد شهر قم شدم، شهر

همچون وادی خاموشان بود، رفت و آمد در آن جریان نداشت، همراه دوستم

منتظر تاکسی شدیم تا به خانه‌ام نزدیک مدرسۀ آیت اللّه العظمی حجّت بروم.

از اتّفاق یک تاکسی رسید، چهرۀ راننده با اکثر رانندگان فرق می‌کرد، نور عبادت

از آن قیافه ساطع بود. هر دو سوار شدیم، پرسید: مقصد کجاست؟ دوستم گفت:

قبرستان. او هم ما را به وادی‌السّلام قم برد و گفت: من با شبگردان وادی دوستم،

صبر کنید در بزنم تا با هم وارد قبرستان شویم. در زد، شبگرد قبرستان درب را باز

کرد، با تاکسی وارد قبرستان شدیم و هر یک به سر قبری خالی رفته و به تفکّر و

اندیشه در اوضاع خود پس از ورود به قبر پرداختیم.

در این بین، عبا به دوشی در تاریکی قبرستان از کنار ما سه نفر عبور کرد. رانندۀ

تاکسی او را شناخت، وی را صدا کرد و گفت: تو مردی الهی هستی و از ابتدای

ساخته شدن این قبرستان این جا بودی، هم ناظر اموری، هم شبگرد بعضی از

شب‌ها و هم برای بعضی از اموات از طرف بازماندگانشان جهت فاتحه و قرآن در

استخدامی، اسراری از این قبرستان و اموات آن اگر نزد تو هست جهت عبرتگیری

و پند آموزی برای ما بیان کن!

پاسخ داد: از این قبرستان مسائلی بسیار مهم دارم که یک بخش آنرا برای شما

حکایت می‌کنم:

روزی از شهر همدان میتی به این قبرستان آوردند. از افراد دنبال جنازه، فهمیده

می‌شد که متوفّی مردی مؤمن و با اخلاص و شخص متدین و مطیع حضرت ربّ -

جلّ و علا - بوده. چون وی را دفن کردند فرزندانش مرا صدا زدند و به من گفتند:

حاضری در هر بعد از ظهر پنجشنبه به عنوان شب جمعه چند سوره قرآن برای پدر

ما بخوانی و این برنامه را تا زمانی معین ادامه دهی؟ و ما هم حق الزحمۀ تو را هر ماه

که می‌آییم تقدیم می‌کنیم. پاسخم مثبت بود. چند ماه مطابق خواسته فرزندانش به

وقت شب جمعه کنار قبر می‌آمدم و برای متوفّی سوره‌های تعیین شده را

می‌خواندم. یک روز پنجشنبه در منزل کارگر داشتم نرسیدم به قبرستان بروم، فردای

آن روز که جمعه بود سر قبر میت رفته و وظیفۀ خود را انجام دادم، ولی هفتۀ بعد

فرزندان آن مرد به قم آمدند و به من گفتند: شب جمعه پدر خود را در عالم رؤیا

دیدم، از شما به خاطر خالی گذاشتن سفره‌اش از مائدۀ الهی گلایه داشت، من

داستان آن روز را بیان کرده و از آنان عذرخواهی کردم!⁽¹⁾

42 - کرامت هایی از محدّث قمی

مرحوم حاج شیخ عباس قمّی، دانشمند و محدّث بزرگ که قریب پنجاه جلد

کتاب بسیار مفید و خداپسندانه دارد و از اوتاد و عبّاد و زهّاد روزگار و از اولیای

خداست، داستان‌های شگفتی در زندگی دارد، من قسمتی از این حقایق را از فرزند

بزرگوارش حاج میرزا علی آقا محدّث که قریب به ده سال در همسایگی او بودم

شنیدم:

می‌فرمود: پدر بزرگوارم در نجف اشرف بر اثر کثرت عبادت و تألیف به مرض

سختی دچار شد، معالجات اطبّا در او مؤثّر نیفتاد، یک روز در حالی که ناله می‌کرد

به مادرم فرمود: همسر مهربانم مقداری آب در قوری با یک ظرف برای من بیاور.

قوری آب و ظرف را کنارش گذاشت، گفت: مرا بلند کنید، زیر بغل او را گرفته در

بستر نشاندیم، گفت: پنجاه سال است با این انگشتان قال اللّه وقال الصادق و قال

الباقر نوشته‌ام، باید این انگشتان دارای اثر معنوی باشد اگر نباشد فقط به درد قطع

شدن می‌خورد، آنگاه انگشتان خود را روی ظرف گرفت و از قوری به روی

انگشتانش آب ریخت و آن آب را نوشید، پس از چند ساعت شفای کامل یافت!

و نیز آن مرحوم می‌گفت:

پدرم مرحوم محدّث قمّی دچار چشم‌درد سختی شد، اطبّای عراق از علاجش

عاجز شدند، روزی به مادرم گفت: کتاب شریف «اصول کافی» را نزد من بیاور، مادر

کتاب را به دست پدر داد، پدر گفت: این کتاب منبع واقعیات الهیه و سراسر حکمت

و هدایت و نور است و شفای هر درد، نویسندۀ آن مرحوم کلینی از معتبرترین افراد

روزگار است، نمی‌شود کتاب او بی‌اثر باشد، کتاب را یکی دوبار به چشم خود

کشید، یکی دو ساعت بعد، از آن درد چشم خلاص شد.

بازآن مرحوم نقل می‌کرد:

من بنا به توصیۀ پدرم اهل منبر و وعظ و خطابه شدم، بنا شد در مجلسی در شهر

قم ده شب منبر بروم، قمیون از منبرم هم به خاطر زیبایی و شیوایی کلام و هم محض

این‌که فرزند محدّث قمّی هستم از من استقبال شایانی کردند. شبی حدیثی را مورد

بحث قرار دادم، آقایی از علما به نام حاج شیخ مهدی پایین شهری از وسط مجلس

فریاد زد: آقای میرزا علی محدّث، این حدیث کجاست؟ گفتم: جای آنرا نمی‌دانم

در چه کتابی است، من این حدیث را از زبان بزرگان دین شنیده‌ام، فریاد زد: دیگر از

شنیده‌ها روی منبر مگو، سعی کن احادیث را در متون اسلامی ببینی سپس نقل

کنی.

عمل او به من بسیار سنگین آمد، برایم خیلی تلخ بود، دنبالۀ منبر را به دلسردی

و کسالت طی کرده و با تصمیم بر این که از برنامه ام دست بردارم به خانه آمدم. نیمه

شب در عالم رؤیا به محضر مبارک پدرم رسیدم، با تبسّم و انبساط به من گفت:

فرزندم از تصمیمی که گرفته‌ای صرف‌نظر کن، زیرا تبلیغ عملی بسیار مهم و امری

فوق‌العاده پر ارزش است، این کاری است که بر عهدۀ انبیای الهی بود، در ضمن

حدیثی که مورد اشکال آقای شیخ مهدی پایین شهری بود در فلان کتاب حدیث در

صفحۀ چند است، فردا شب دوباره حدیث را بخوان و به مدرک آن اشاره کن تا

ایراد شیخ برطرف گردد!

حاج میرزا علی آقا می‌فرمودند:

وقتی پدرم مرحوم محدّث قمّی در کنار مرقد حضرت مولی الموحّدین، امام

عارفان، اسوۀ مشتاقان حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از دنیا رفت، همراه با علمای

نجف و جمعیت بسیار زیادی آن مرد محترم را در کنار استادش حاج میرزا حسین

نوری به خاک سپرده و به منزل برگشتیم، تا نیمه‌شب رفت و آمد ادامه داشت، پس

از آن برای استراحت به بستر رفته لحظاتی نگذشته بود که در عالم خواب پدر را با

انبساطی عجیب زیارت کردم، عرضه داشتم: پدرجان در چه حالی هستید؟ فرمود:

از لحظه‌ای که وارد برزخ شدم تا الآن سه بار به محضر مقدّس حضرت سید

الشهداء علیه السّلام مشرّف شده و مهمان آن جناب شدم!⁽¹⁾

43 - دیدار آقا سید جمال الدّین گلپایگانی با برزخ و برزخیان

آن جناب می‌فرمودند:

یک روز هوا گرم بود، برای فاتحۀ اهل قبور به وادی السّلام نجف رفتم، برای فرار

از گرما به زیر طاقی که بر سر قبری زده بودند نشستم، عمامه را برداشته و عبا را کنار

زدم که قدری استراحت کنم، در این حال دیدم جماعتی از مردگان با لباس‌های پاره

و مندرس و وضعی بسیار کثیف به سوی من آمدند و از من طلب شفاعت کردند که

وضع ما بد است، تو از خدا بخواه ما را عفو کند! من به آنان پرخاش کردم و گفتم: هر

چه در دنیا به شما گفتند گوش نکردید و حالا که کار از کار گذشته طلب عفو

می‌کنید؟ بروید ای مستکبران!

ایشان فرمودند: این مردگان شیوخی بودند از عرب که در دنیا مستکبرانه زندگی

می‌نمودند و قبورشان دراطراف همان قبری بود که من بر روی آن نشسته بودم.

پیامبر عزیز اسلام صلّی اللّه علیه و اله فرمود:

دو ملک اسود رو و ازرق چشم در قبر بر بالین میت حاضر می‌شوند، به یکی

گفته می‌شود منکر و دیگری نکیر، به صاحب قبر می‌گویند: دربارۀ رسول

خدا چه نظری داری؟ اگر میت مؤمن باشد می‌گوید: پیامبر عبد خدا و رسول

اوست، من به وحدانیت خدا و رسالت پیامبر شهادت می‌دهم. دو ملک

می‌گویند: می‌دانستیم جواب تو همین است. سپس برزخ او را هفتاد ذرع در

هفتاد ذرع وسعت می‌دهند و آن محل را چون روز روشن به نور حقّ

می‌نمایند، سپس به او می‌گویند: بخواب، خواب راحت. می‌گویند: بگذارید

بروم و به اهلم، وضع خود را خبر دهم، می‌گویند: نه، بخواب، همانند خواب

عروس که بیدار نشود مگر به واسطۀ عزیزترین فردش. می‌خوابد تا خداوند

او را وارد قیامت کند.

امّا اگر میت اهل نفاق باشد و با دین و ایمان سروکارش نبوده، وقتی دربارۀ

پیامبر می‌پرسند می‌گوید: نمی‌دانم، چیزهای از مردم شنیدم و همان شنیده‌ها

را می‌گفت. می‌گویند: جوابت را می‌دانستیم. سپس به خانۀ برزخی می‌گویند:

بر او تنگ شو، چنان تنگ می‌شود که جانبی به جانب دیگر نزدیک می‌گردد؛

به‌طور دائمی به آن عذاب برزخی دچار است تا وارد محشر شود!⁽¹⁾

44 - شرط قبولی توحید

در حدیثی بسیار مهم، ابو سعید خدری می‌گوید:

روزی رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله نشسته بود و تنی چند از یارانش از جمله حضرت علیّ بن

ابیطالب علیه السّلام گرد او بودند، حضرت فرمود: هرکس لا إله إلاّ اللّه گوید وارد بهشت

می‌شود، پس دو تن از یاران گفتند: ما می‌گوئیم: لا إله إلاّ اللّه، پیامبر صلّی اللّه علیه و اله فرمود:

همانا لا إله إلاّ اللّه از این شخص - اشاره به حضرت مولا - و شیعیان قبول می‌شود،

بازآن دو تن تکرار کرده گفتند: ما نیز می‌گوئیم، پیامبر دست بر سر علی گذارد آنگاه

به آن دو نفر گفت: علامت پیروی از او این است که: بیعت او را نشکنید و در مسند و

مقام او ننشینید، سخنش را تکذیب نکنید.⁽¹⁾

45 - فرمانبرداری و جلب رضایت حق از راه حمد

حمّاد بن عثمان گوید: امام صادق علیه السّلام از مسجد بیرون آمد، مرکب ایشان گم

شده بود، فرمودند:

اگر خدا آن را به من بازگرداند، حق شکرش را می‌گزارم، چیزی نگذشت که

آن را آوردند. امام فرمود: «الحمد للّه» شخصی عرض کرد: قربانت گردم،

مگر نفرمودی حق شکر خدا را می‌گذارم؟ فرمودند: مگر نشنیدی؟ گفتم:

«الحمد للّه».⁽²⁾

46 - سرگذشت پر آشوب

اشاره

تیتر بالا عنوانی است از صاحب کتاب پر قیمت و علمی «أنیس الأعلام» تألیف

مرحوم حجة الإسلام محمّد صادق فخر الإسلام که سال‌ها از مهم‌ترین قسّیسین

مسیحی بوده و در یک برخورد نورانی به شرف مکتب سعادتبخش اسلام مشرّف

شد و در صراط مستقیم الهی قرار گرفت و در این راه صدمات فراوانی را تحمّل

نمود.

آن مرد بزرگ پس از آن عنوان و تیتر می‌نویسد:

«مؤلّف این کتاب أبا عن جدّ از عظمای قسّیسین نصاری بود و ولادتش در

کلیسای ارومیه واقع گردیده است و در نزد عظمای قسّیسین و علما و معلّمان

نصاری در ایام جاهلیت تحصیل نموده از آن جمله:

رآبی یوحنّای کبیر و قسّیس یوحنّای جان و رآبی عاژ و غیر ایشان از معلّمان و

معلّمات فرقۀ پروتستنت و از معلّمین فرقۀ کاتلک رآبّی تالو و قسّیس کورکز و غیر

ایشان از معلّمین و معلّمات و تارکات الدّنیا که در سنّ دوازده‌سالگی از تحصیل علم

تورات و انجیل و سایر علوم نصرانیت فارغ التحصیل و علما به مرتبۀ قسّیسیت

رسیده و در اواخر ایام تحصیل بعد از دوازده‌سالگی خواستم عقاید ملل و مذاهب

مختلفۀ نصاری را تحصیل نموده باشم، بعد از تجسّس بسیار و زحمات فوق‌العاده و

ضرب در بلدان، خدمت یکی از قسّیسین عظام بلکه مطران والامقام از فرقۀ کاتلک

رسیده که بسیار صاحب قدر و منزلت و شأن و مرتبت بودند و اشتهار تمام در

مراتب علم و زهد و تقوا در میان اهل ملّت خود داشت و فرقۀ کاتلک از دور و

نزدیک از ملوک و سلاطین و اعیان و اشراف و رعیت، سؤالات دینیۀ خود را از

قسّیس مزبور می‌نمودند و به مصاحبت سؤالات هدایای نفیسۀ بسیار ارزنده از نقد

و جنس از برای قسّیس مذکور ارسال می‌داشتند، میل و رغبت می‌نمودند در تبرّک

از او و قبول او هدایای ایشان را و از این جهت تشرّف می‌نمودند و من اصول و

عقاید ملل و مذاهب مختلفۀ نصرانیت و احکام فروع ایشان را از محضر او استفاده

می‌نمودم، وغیر از حقیر تلامذۀ کثیرۀ دیگر نیز داشت.

هر روز در مجلس درس او قریب به چهارصد و یا پانصد نفر حضور بهم

می‌رسانیدند و از دختران کلیسا که تارکات الدّنیا بودند و نذر عدم تزویج نموده

بودند و در کلیسا معتکف بودند، جمعیت کثیری در مجلس درس ازدحام

می‌نمودند و اینها را به اصطلاح نصارای «ربّانتا» می‌گویند.

ولکن از میان جمیع تلامذه، با این حقیر الفت و محبّت مخصوصی داشتند و

مفاتیح مسکن و خزاین مأکل و مشرب خود را به حقیر سپرده بودند و استثنا نکرده

بود مگر یک مفتاح خانۀ کوچکی را که به منزلۀ صندوق‌خانه بود و حقیر خیال

می‌نمودم که آن جا خزانۀ اموال قسّیس است و از این جهت با خود می‌گفتم قسّیس

از اهل دنیاست و پیش خود می‌گفتم:

ترک الدّنیا للدّنیا.

دنیا را ترک کرد به خاطر دنیا.

محمد صلّی اللّه علیه و اله در اناجیل اربعه

و اظهار زهدش به جهت تحصیل زخاریف دنیاست. پس مدّتی در ملازمت

قسّیس به نحو مذکور مشغول تحصیل عقاید مختلفۀ ملل و مذاهب نصاری بودیم تا

این‌که سنّ حقیر به هفده و هجده رسید. در این بین روزی قسّیس را عارضه رو داد

مریض شده و از مجلس درس تخلّف نمود، به حقیر گفت: ای فرزند روحانی!

تلامذه را بگوی که من امروز حالت تدریس ندارم.

حقیر از نزد قسّیس بیرون آمدم و دیدم تلامذه مذاکرۀ مسائل علوم می‌نمایند،

بالمآل صحبت ایشان منتهی شد به معنی لفظ: «فارقلیطا» در سریانی «پیرکلوطوس»

در یونانی که یوحنّا صاحب انجیل چهارم، آمدن او را در باب 13 و 15 و 16 از

جانب عیسی علیه السّلام نقل نموده است که آن جناب فرمودند: بعد از من «فارقلیطا»

خواهد آمد.

متن آیۀ انجیل یوحنّا به زبان اصلی چنین است:

انّی همز ملی عمو خون کت لکسکو خون یون این هو پار قلیطار وخار

قدس هوبت شار ربّبی شمّی هوبت قلپ لوخون کل مندی وهوبت متخر

و خون کل مندی دمرون الوخون.

این حرف‌ها را با شما گفته‌ام وقتی‌که با شما بودم، لیکن فار قلیطای روح حق

نصیحت کننده است و شما را به سوی حق می‌خواند که پدر، او را به اسم من

می‌فرستد «مرا صدیق می‌کند» و هر چیز را به شما یاد خواهد داد و هر آنچه

را گفته‌ام به یاد شما خواهد آورد.

پس گفتگوی ایشان در این باب، بزرگ و جدال ایشان به طول انجامید، صداها

بلند و خشن شد و هرکسی در این باب رأی علیحده داشت و بدون تحصیل فایده

از این مسأله منصرف گردیده و متفرّق گشتند.

پس حقیر نیز نزد قسّیس مراجعت نمودم، قسّیس گفت: ای فرزند روحانی!

امروز در غیبت من چه مباحثه و گفتگو می‌داشتند؟ حقیر اختلاف قوم را در معنی

لفظ «فارقلیطا» از برای او تقریر و بیان نمودم و اقوال هر یک از تلامذه را در این باب

شرح دادم، از من پرسید که قول شما در این باب چه بود؟ حقیر گفتم: مختار فلان

مفسّر و قاضی را اختیار کردم، قسّیس گفت: تقصیر نکرده‌ای لکن حقّ واقع خلاف

همۀ این اقوال است؛ زیرا که معنی و تفسیر این اسم شریف را در این زمان به نحو

حقیقت نمی‌دانند مگر راسخان در علم، از آنها نیز اندک.

پس حقیر خود را به قدم‌های شیخ مدرّس انداخته و گفتم: ای پدر روحانی! تو از

همه کس بهتر می‌دانی که این حقیر از بدایت عمر تاکنون در تحصیل علم کمال

انقطاع (امید) و سعی را دارم و کمال تعصّب و تدین را در نصرانیت دارم، به جز در

اوقات صلاة و وعظ، تعطیلی از تحصیل و مطالعه ندارم، پس چه می‌شود اگر شما

احسانی نمایید و معنی این اسم شریف را بیان فرمایید؟!

شیخ مدرّس به شدّت گریست بعد گفت: ای فرزند روحانی! و اللّه تو اعزّ ناسی

در نزد من و من هیچ چیز را از شما مضایقه ندارم، اگر چه در تحصیل معنی این اسم

شریف، فایدۀ بزرگی است و لیکن به مجرّد انتشار معنی این اسم متابعان مسیح، من

و تو را خواهند کشت! مگر این‌که عهد نمایی در حال حیات و ممات من این معنی

را اظهار نکنی، یعنی اسم مرا نبری، زیرا که موجب صدمۀ کلّی است در حال حیات

از برای من و بعد از ممات از برای اقارب و تابعان من، و دور نیست که اگر بدانند این

معنی از من بروز کرده است قبر مرا بشکافند مرا آتش بزنند!!

پس این حقیر قسم یاد نمودم که و اللّه العلیّ العظیم، به خدای قاهر، غالب،

مهلک، مدرک، منتقم و به حقّ انجیل و عیسی و مریم و به حقّ تمامی انبیا و صلحا و

به حقّ جمیع کتاب‌های منزله از جانب خدا و به حقّ قدّیسین و قدّیسات، من هرگز

افشای راز شما را نخواهم کرد، نه در حال حیات و نه بعد از ممات. پس از اطمینان

گفت:

ای فرزند روحانی! این اسم از اسمای مبارکۀ پیغمبر مسلمین می‌باشد یعنی به

معنی احمد و محمّد است. پس مفتاح آن خانۀ کوچک سابق الذّکر را به من داد و

گفت: در فلان صندوق را باز کن، فلان و فلان کتاب را نزد من بیاور. حقیر چنین کردم

و کتاب‌ها را نزد ایشان آوردم، این دو کتاب به خطّ یونانی و سریانی قبل از ظهور

حضرت ختمی‌مرتبت با قلم بر پوست نوشته‌شده بود و در دو کتاب مذکور لفظ

«فارقلیطا» را به معنی احمد و محمّد صلّی اللّه علیه و اله ترجمه نموده بودند!

بعد گفت: ای فرزند روحانی! بدانکه علما و مفسّران و مترجمان مسیحیه قبل از

ظهور حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و اله اختلافی نداشتند که به معنی احمد و محمّد صلّی اللّه علیه و اله است.

بعد از ظهور آن جناب قسّیسین و خلفا تمامی تفاسیر و کتب لغت و ترجمه‌ها را از

برای بقای ریاست خود و تحصیل اموال و جلب منفعت دنیویه و عناد و حسد و

سایر اغراض نفسانیه تحریف و خراب نمودند و معنی دیگر از برای این اسم شریف

اختراع نمودند که آن معنی اصلا و قطعا مقصود صاحب انجیل نبوده و نیست!

از سبک و ترتیب آیاتی که در این انجیل موجود حالیه است این معنی در کمال

سهولت و آسانی معلوم می‌گردد که وکالت و شفاعت و تعزّی و تسلّی، منظور

صاحب انجیل شریف نبوده و روح نازل در یوم الدّار نیز منظور نبوده، زیرا که جناب

عیسی آمدن «فارقلیطا» را مشروط و مقید می‌نمایند به رفتن خود و می‌فرماید:

تا من نروم «فارقلیطا» نخواهد آمد.

زیرا که اجتماع دو نبیّ مستقلّ صاحب شریعت عامّه در زمان واحد جایز نیست

به خلاف روح نازل در یوم الدّار که مقصود از آن روح القدس است که او با بودن

جناب عیسی علیه السّلام و حواریون از برای آن جناب و حواریون نازل‌شده بود.

مگر فراموش کرده قول صاحب انجیل اوّل را «انجیل متّی» در باب سوّم از انجیل

خود که می‌گوید:

همان که عیسی علیه السّلام بعد از تعمید یافتن از یحیای تعمید دهنده از نهر اردن بیرون

آمد، روح القدس در صورت کبوتر برآن جناب نازل شد.

و همچنین با بودن خود جناب عیسی علیه السّلام، روح از برای دوازده شاگرد نازل‌شده

بود چنانجه صاحب انجیل اوّل در باب دهم از انجیل خود تصریح نموده است:

جناب عیسی در هنگامی که دوازده شاگرد را به بلاد اسرائیلیه می‌فرستاد ایشان

را بر اخراج ارواح پلیده و شفا دادن هر مرضی و رنجی قوّت داد.

مقصود از این قوّه، قوّۀ روحانی است نه قوّۀ جسمانی، زیرا که از قوّۀ جسمانی

این کارها صورت نمی‌بندد و قوّۀ روحانی عبارت از تأیید روح القدس است.

و در آیۀ بیستم از باب مذکور جناب عیسی علیه السّلام خطاب به دوازده شاگرد

می‌فرماید:

زیرا گوینده شما نیستند بلکه روح پدر شما در شما گویاست. و مقصود از روح

پدر شما همان روح القدس است.

و همچنین صاحب انجیل سیم تصریح می‌نماید در باب نهم از انجیل خود، پس

دوازده شاگرد خود را طلبیده به ایشان قدرت و اقتدار بر جمیع دیوها و شفا دادن

امراض عطا فرمود.

و همچنین در باب دهم صاحب انجیل سیم گوید: (در بارۀ آن هفتاد شاگردی که

جناب عیسی علیه السّلام آنها را جفت جفت فرستاد) ایشان موید به روح القدس بودند.

و در آیۀ هفده می‌فرماید: آن هفتاد نفر با خرّمی برگشتند و گفتند: ای خداوند،

دیوها هم به اسم تو اطاعت ما می‌کنند.

پس نزول روح مشروط به رفتن مسیح نبود، اگر منظور و مقصود از «فارقلیطا»

روح القدس بود این کلام از جناب مسیح غلط و فضول و لغو خواهد بود، شأن مرد

حکیم نیست که به کلام لغو و فضول تکلّم نماید تا چه رسد به نبیّ صاحب الشأن و

رفیع المنزله مانند جناب عیسی علیه السّلام، پس منظور و مقصودی از لفظ «فارقلیطا»

نیست مگر احمد و محمّد. معنی این لفظ نیز همین است و بس.

حقیر گفتم: شما در باب نصاری چه می‌گویید؟ گفت: ای فرزند روحانی! دین

نصاری منسوخ است به سبب ظهور شرع شریف حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و اله و این لفظ را

سه مرتبه تکرار نمود!!

من گفتم: در این زمان طریقۀ نجات و صراط مستقیم مؤدّی الی اللّه کدام است؟

گفت: طریقۀ نجات و صراط مستقیم الی اللّه منحصر است در متابعت محمّد صلّی اللّه علیه و اله.

گفتم: آیا متابعین آن جناب از اهل نجاتند؟ گفت: ای واللّه، ای واللّه، ای واللّه!!

پس گفتم: مانع شما از دخول در دین اسلام و متابعت سید الأنام چیست؟ و حال

آن که شما فضیلت دین اسلام را می‌دانید و متابعت حضرت ختمی‌مرتبت را طریقة

النجاة و صراط المستقیم المؤدّی الی اللّه می‌خوانید؟

گفت: ای فرزند روحانی! من بر حقیقت دین اسلام و فضیلت آن برخوردار

نگردیدم مگر بعد از کبر سن و اواخر عمر و در باطن من مسلمانم و لیکن به حسب

ظاهر این ریاست و بزرگی را نمی‌توانم ترک نمایم، عزّت و اقتدار مرا در میان نصاری

می‌بینی، اگر فی الجمله میلی از من به دین اسلام بفهمند مرا خواهند کشت و بر

فرض این‌که از دست ایشان نجات یافتم، سلاطین مسیحیه مرا از سلاطین اسلام

خواهند خواست به عنوان این‌که خزاین کلیسا در دست من است و در آنها خیانتی

کرده‌ام و یا چیزی از آنها برده‌ام و خورده‌ام و بخشیده‌ام، مشکل می‌دانم که سلاطین

و بزرگان اسلام از من نگهداری کنند و بعد از همۀ اینها، فرضا رفتم میان اهل اسلام و

گفتم من مسلمانم، خواهند گفت: خوشا به حالت، جان خود را از آتش جهنّم نجات

داده‌ای بر ما منّت مگذار، زیرا که به دخول در دین حق و مذهب هدی خود را از

عذاب خلاص نموده‌ای!

ای فرزند روحانی! از برای من نان و آب نخواهد بود، پس این پیرمرد در میان

مسلمانان که عالم به لغت ایشان نیز نیست در کمال فقر و پریشانی و مسکنت و

فلاکت و بد گذرانی عیش خواهم نمود و حق مرا نخواهند شناخت و حرمت مرا

نگاه نخواهند داشت و از گرسنگی در میان ایشان خواهم مرد و در خرابه‌ها و

ویرانه‌ها رخت از دنیا خواهم برد.

من می‌ترسم که طاقت شداید و مصایب دنیا را نداشته باشم، آن وقت نه دنیا

دارم و نه آخرت و من بحمداللّه در باطن از متابعان محمّد صلّی اللّه علیه و اله می‌باشم.

پس شیخ مدرّس گریه کردند و حقیر هم گریستم، بعد از گریۀ بسیار گفتم:

ای پدر روحانی! آیا مرا امر می‌کنی که داخل اسلام بشوم؟

گفت: اگر آخرت و نجات می‌خواهی البتّه باید دین حق را قبول نمایی و چون

جوانی، دور نیست که خدا اسباب دنیویه را هم از برای تو فراهم آورد و از گرسنگی

نمی‌ری و من همیشه تو را دعا می‌کنم، در روز قیامت شاهد من باشی که من در باطن

مسلمان و از تابعان خیر الأنامم و اغلب قسّیسین در باطن حالت مرا دارند، مانند من

بدبخت نمی‌توانند دست از ریاست دنیویه بردارند و الاّ هیچ شکّ و شبهه‌ای نیست

در این‌که امروز در روی زمین دین اسلام دین خداست.

چون این حقیر دو کتاب سابق‌الذکر را دیدم و این تقریرات را از شیخ مدرّس

شنیدم، نور هدایت و محبّت حضرت خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و اله به طوری بر من غالب و

قاهر گردید که دنیا و ما فیها در نظر من مانند جیفۀ مردار گردید، محبّت ریاست پنج

روزۀ دنیا و اقارب و وطن پا پیچم نشد، از همه قطع نظر نموده همان ساعت شیخ

مدرّس را وداع کرده، به التماس شیخ مدرّس مبلغی هدیه به من بخشیدند که مخارج

سفر من باشد، مبلغ مزبور را از شیخ قبول کرده عازم سفر آخرت گردیدم.

چیزی همراه نیاوردم مگر دو سه جلد کتاب، هر چه داشتم از کتابخانه و غیره

همه را ترک نموده بعد از زحمات بسیار نیمه شبی وارد بلدۀ ارومیه شدم، در همان

شب رفتم درب خانۀ حسن آقای مجتهد مرحوم مغفور، بعد از این‌که مستحضر

شدند که مسلمان آمده ام از ملاقات حقیر خیلی مسرور و خوشحال گردیدند و از

حضور ایشان خواهش نمودم که کلمۀ طیبه و ضروریات دین اسلام را به من القا و

تعلیم نمایند و همه را به حقیر القا و تعلیم نمودند و به خطّ سریانی نوشتم که

فراموشم نشود و هم مستدعی شدم که اسلام مرا به کسی اظهار ننمایند که مبادا

اقارب ومسیحیین بشنوند و مرا اذیت کنند و یا این‌که وسواس نمایند، بعد شبانه به

حمّام رفته غسل توبه از شرک وکفر نمودم، بعد از بیرون آمدن از حمّام مجدّدا کلمۀ

اسلام را بر زبان جاری نموده ظاهرا و باطنا داخل دین حق گردیدم.

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللّهُ

و همه ستایش‌ها ویژۀ خداست که ما را به این [نعمت‌ها] هدایت کرد و اگر

خدا ما را هدایت نمی‌کرد هدایت نمی‌یافتیم،

حکایاتی دیگر از فخر الاسلام

خدا را به صد هزار زبان تشکّر می‌نمایم که درکفر نمردم و مشرک و مثلّث از دنیا

نرفتم. و بعد از شفا از مرض ختان، مشغول قرآن خواندن و تحصیل علوم اهل اسلام

گردیده و بعد به قصد تکمیل علوم و زیارت، عازم عتبات عالیات گردیدم، پس از

زیارت و تکمیل تحصیل در خدمت اساتید گرامی مدّتی عمر خود را در تعلّم و

زیارت گذرانیدم و خدا را به عبادت حق در آن امکنۀ شریفه عبادت نمودم.

سوانحی که در ایام توقّف در کربلای معلّی و نجف اشرف و کاظمین و شرّ من

رأی از برای این حقیر اتّفاق افتاد گفتنی و نوشتنی نیست.

از جمله روز غدیر خم در خدمت حضرت امیرالمؤمنین صلوات اللّه علیه، عالم

ارواح و برزخ و آخرت در روز روشن از برای حقیر منکشف شد، ارواح مقدّسین و

صلحاء از برای حقیر مجسّم شدند که تفصیلش نوشتنی نیست و مکرّر حضرت

خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و اله حضرت صادق علیه السّلام و سایر ائمۀ طاهرین علیهم السّلام را در عالم رؤیا دیدم

و از ارواح مقدّسۀ ایشان استفاده و استفاضه نمودم.

از آن جمله بیست و شش مسأله در اصول و فروع از برای این حقیر مشکل شده

بود و علما در این مسائل بیاناتی نمی‌فرمودند که قلب حقیر ساکت شود و از

اضطراب بیرون بیاید، کشف آنها را از خدا خواستم و متوسّل به باطن حضرت خاتم

الأنبیاء صلّی اللّه علیه و اله گردیدم تا این‌که شبی از شب‌ها حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله با حضرت

صادق علیه السّلام به خواب من آمدند و کشف آن مسائل را از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله استدعا

نمودم، حضرت رسول صلّی اللّه علیه اله به حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: ای فرزند! شما جواب

بگویید!

پس آن جناب مسائل را از برای حقیر کشف فرمودند و حقیقت مذهب اثنا

عشریه از برای این حقیر ثابت و محقّق گردید.»⁽¹⁾

47 - ولادت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

عبد اللّه با ازدواج خود فصل جدیدی از زندگی به روی خود گشود و شبستان

حیات را با داشتن همسری چون آمنه روشن ساخت و پس از چندی برای تجارت،

راه شام را همراه کاروانی که از مکّه حرکت می‌کرد پیش گرفت.

زنگ حرکت نواخته شد و کاروان به راه افتاد و صدها دل را نیز همراه خود برد.

در این وقت آمنه دوران حاملگی را طی می‌نمود. پس از چند ماه طلائع کاروان

آشکار گشت، عدّه‌ای به منظور استقبال از خویشان و کسان خود تا بیرون شهر

رفتند، پدر پیر عبد اللّه در انتظار پسر است، دیدگان کنجکاو عروسش نیز عبد اللّه را

در میان کاروان جستجو می‌کرد، متأسفانه اثری از او در میان نبود و پس از تحقیق

مطّلع شدند که عبد اللّه موقع مراجعت در یثرب مریض شده و برای رفع خستگی و

استراحت در بین خویشان خود توقّف کرده است. استماع این خبر آثار اندوه و تأثّر

در پیشانی او پدید آورده و پرده‌هایی از اشک در چشمان او به وجود آمد.

عبدالمطّلب، بزرگترین فرزند خود حارث را مأمور کرد که به یثرب برود و عبد اللّه

را همراه خود بیاورد، وقتی وی وارد مدینه شد اطّلاع یافت که عبد اللّه یک ماه پس

از حرکت کاروان با همان بیماری، چشم از جهان بر بسته است. حارث پس از

مراجعت جریان را به عرض عبد المطّلب رساند و همسر عزیزش را نیز از سرگذشت

شوهرش مطّلع ساخت. آنچه از عبد اللّه باقی‌مانده فقط پنج شتر و تعدادی گوسپند

و یک کنیز به نام امّ أیمن بود که بعدها پرستار پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله شد.»

با ارتحال عبد اللّه، پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله که پدر جان‌های آگاه و دل‌های حق پناه بود

پیش از آن که از مادر متولّد گردد از پدر یتیم ماند، یتیم ماند تا از حال بی پدران عملا

آگاهی یابد و در آینده به غمگساری یتیمان همّت گمارد، یتیم ماند تا رحمت خدا را

بیشتر در یابد و عنایت حق‌تعالی را بر وجهی کامل‌تر ادراک نماید، یتیم ماند تا با

محرومیت از دامان عاطفت پدر در کنف مرحمت پروردگار موجودیتی را که باید

بیابد و بسان درّ یتیم این گوهر گران بهای گنجینۀ آفرینش هر وقت و در هر حال

دست رحمت خدا را تو گویی احساس کند و این لؤلؤ شاهوار خلقت بی‌واسطه از

سرچشمۀ قدرته فیض فضیلت یابد و در فضای ملکوت اعلی که از آن اوست بال

همّت گشاید، با استفاضه از حق رحمت باز یابد و به جمیع ما سوی اللّه افاضه

فرماید.

عبد اللّه رفت و همسرش را تنها گذاشت هر چند تنهای تنها هم نبود که کودکی در

جوف خویش داشت، کودکی که به یمن احسان خدا هر روز بزرگ و بزرگتر می‌شد و

به حوزۀ ولادت نزدیک و نزدیکتر می‌گشت.

از سوی دیگر آمنه، آن درّ صدف عفّت و عصمت و وقار و ایمان و صبر و

استقامت و صفا و وفا تنها نبود که خدا با او بود، خدای محمّد صلّی اللّه علیه و اله او را وانگذاشته

بود، خدای عالم او را ترک نگفته بود، چه، خدا را با کودک آمنه کارها بود و هدایت

عالمیان به ارشاد و عنایت او وابسته بود. از این رهگذر بود که آن بانوی بزرگوار هر

چند در آن اوقات سوگوار درگذشت شوهر محبوب و عالی مقدار خویش بود ولی

باطن جانش را نشأۀ نشاطی بسیط در برگرفته و حاقّ روحش را زلال لذّتی عمیق

سیراب کرده بود، چرا؟ زیرا که به گوش جان آگاه در بارۀ این طفل که در اندرون

خویش محفوظ داشت بشارت‌ها می‌شنید و مزده ها می‌یافت، مگر نه صریح قرآن

است که خداوند به مادر موسی وحی فرمود: تا او را به صندوقی نهد به آب افکند و

در سینۀ امواج به دست رحمت الهی باز سپارد؟!

آری، خدا بود که بدین الهام تامّ، جان عزیز کلیم خویش موسی علیه السّلام را حراست

نمود. چه افتاده که این در، بر مادر موسی گشاده و بر والدۀ معظّمۀ محمّد

مصطفی صلّی اللّه علیه و اله که نقد جان موسی و عیسی و دیگر انبیا و اوصیا وابستۀ پای همّت

اوست، فروبسته باشد؟ آخر چرا؟

و چنین بود که باب این فتوح بر او مفتوح بود و گشایش یافته نه مسدود و

فروبسته.

مادر پاکدامن نبی خاتم صلّی اللّه علیه و اله به الهام ربّ العالمین به جان، مژده‌ها دریافت

می‌داشت که هان به هوش باش! این بار گران‌بار که تو در درون خویش بر پشت جان

هموار داری سید این امّت است و چراغ این ملّت، سالار عالم است و مرشد بنی

آدم.

ای بانوی مصیبت رسیده و رنجیده، دل فارغ دار که به یاری پروردگار جای

سوخته ات سبز است و سلف رفته ات را والا خلفی که خلیفۀ حقّ است و بشیر و

نذیر آدمیان و عالمیان به‌طور مطلق.

او را از شرّ باطلی به خدای صمد واگذار و در کار او اندیشه روا مدار که رحمت

الهی به دو دست قدرت نامتناهی نگهبان اوست.

آمنه علیها السّلام بانگ ها می‌شنید و جلوه‌ها می‌دید، محفوف به نور بود و مسرور و

شکور، دوران حمل به کمال می‌رسید و نوباوۀ افضال آفریدگار به مآل حال، جان

طاهر احمدی پای در رکاب ظهور داشت و جهان دست بر فتراک سرور، ضلالت در

فضای محو در حال رفتن بود و محمّد صلّی اللّه علیه و اله به یمن اثبات حق در کار آمدن.

نداها را آغاز بود و گویی انجام نبود که سر انجام خیر استغراق در الهامات

خداوند خیرات و حسنات است.

او را نیز آغاز خیر و انجام خیر و ابتدا محمود و انتها مسعود بود که اگر نبود دست

قلمزن تقدیر اعلا، آن عالی گهر والا را، مادر ستوده خصال محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و اله مقرّر

نمی‌داشت و این موهبت عظمی را خاصّ او نمی‌خواست.»⁽¹⁾

48 - ولادت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در کلام ابن هشام

ابن هشام در «سیرۀ نبویه» می‌گوید:

آمنه دختر وهب، مادر رسول خدا می‌گفت: چون به رسول خدا باردار شدم به

من گفته شد: همانا تو به سرور این امّت باردار شده‌ای، پس هرگاه تولّد یافت بگو:

اعیذه بالواحد من شرّ کلّ حاسد.

او را از شرّ هر حاسدی به خدای یکتا پناه می‌دهم.⁽¹⁾

49 - ولادت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در کلام مجلسی

«علاّمه مجلسی در کتاب «مرآت العقول» می‌گوید:

شیعۀ امامیه بر ایمان ابوطالب و آمنه دختر وهب و عبد اللّه بن عبد المطّلب

اجداد رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله تا آدم علیه السّلام اجماع دارند.

آمنه بنت وهب آن مجسمۀ عفّت و تقوا و وقار و فضیلت می‌فرماید:

به هنگامی که نطفۀ او از عبد اللّه به من منتقل شد نوری از او ساطع گردید که

آسمانها و زمین را روشن نمود.

سال‌ها بود که عرب به بلای قحط گرفتار بودند، بعد از انتقال آن نور به آمنه،

باران بارید و مردم در فراوانی نعمت شدند تا جایی که آن سال را سنۀ فتح نام

نهادند.

سال ولادت آن مایۀ الهی و سرمایۀ ربّانی و جلوۀ حقّ و حقیقت، معروف به

عام‌الفیل است، سالی که ابرهه با پیلان بسیار برای خراب کردن خانۀ کعبه آمد و

خود و لشگرش به حجارۀ سجّیل معذّب شدند.»⁽²⁾

50 - ولادت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از زبان مادر گرامیش

ولادت آن حضرت نزدیک طلوع صبح جمعه هفدهم ربیع الأوّل بود. چه

نیکوست که واقعۀ ولادت را از زبان پاک مادرش حضرت آمنه بشنوید:

آن عفیفۀ با فضیلت می‌فرماید:

چند روزی بر من گذشت که ناراحت بودم، می‌دانستم که پا به ماه هستم، نگران

نبودم، در آن شب از غروب هنگام درد من افزون شد و من تک و تنها در اطاق خود

به پشت افتاده بودم، به شوهر جوانمرگم عبد اللّه و به تنهایی و غربت خودم که دور

از سرزمین یثرب در بطحا افتاده‌ام فکر می‌کردم، شاید آهسته آهسته اشک هم

می‌ریختم و معهذا خیال داشتم برخیزم دختران عبدالمطّلب را به کنار بسترم

بخوانم، امّا هنوز این خیال به صورت تصمیمی در نیامده بود، از کجا که این درد،

درد حیاض باشد.

ناگهان به گوشم آوایی رسید که بسیار به دلم خوش آمد، صدای چند زن را

شنیدم که بر بالینم نشسته‌اند و با هم‌صحبت می‌کنند، دربارۀ من صحبت می‌کردند.

از صدای آرام و دلپذیرشان آن قدر خوشم آمد که تقریبا درد خود را فراموش

کردم.

سرم را از زمین برداشتم که ببینم زنانی که در کنارم نشسته‌اند کجایی هستند، از

کجا آمده‌اند، با من چه آشنایی دارند؟

به، چقدر زیبا! چقدر خوشپوش و خوشبو و پاکیزه! مثل این‌که به دور سیمایشان

لمعان نور می‌چرخد.

گمان کردم از سیدات قریش و خواتین مکه هستند، حیرتم این بود که چگونه بی

خبر به اتاق من آمده اند و آن کس که از حال من خبرشان کرده کیست؟

به رسم عرب‌ها که در برابر عزیزترین دوستانشان قربان و صدقه می‌روند با لحنی

گرم و گیرنده گفتم: پدر و مادرم فدای شما باد، از کجا آمده اید؟ چه کسانی هستید؟

آن زن که سمت راست من نشسته بود گفت: من مریم مادر مسیح و دختر

عمرانم.

دوّمی خودش را اینطور معرّفی کرد: من آسیه همسر خداپرست فرعون هستم.

دو زن دیگر هم دو فرشتۀ بهشتی بودند که به خانۀ من آمده بودند. دستی که از

بال پرستو نرم‌تر بود به پهلویم کشیده شد، دردم آرام گرفت، امّا ابهامی همچون

هوای مه گرفتۀ صبحگاهان بهاری به فضای اطاق افتاد که دیگر نه چیزی می‌دیدم و

نه آوایی می‌شنیدم. این حالت بیش از چند لحظه دوام نیافت که آهسته آهسته آن

ابهام محو شد و جای خود را به نوری روحانی بخشید.

در روشنایی این نور ملکوتی پسرم را بردامنم یافتم که پیشانی عبودیت بر زمین

گذاشته بود و نجوایی نامفهوم گوشم را نوازش می‌داد، با این‌که نه گوینده را

می‌دیدم و نه از نجوایش مطلبی در می‌یافتم، باز هم خوشحال بودم.

سه موجود سپید پوش، پسرم را از دامانم برداشته بودند، نمی‌دانستم این سه نفر

کیستند، از خاندان هاشم نبودند، عرب هم نبودند، شاید آدمیزاده هم نبودند، امّا

من نمی‌ترسیدم و در عین حال قدرتی که دستم را پیش ببرد و کودک تازه به دنیا

آمده امرا از دستشان بگیرد در وجود من نبود.

این سه نفر با خودشان طشت و آفتابه آورده بودند، طاقۀ حریری هم که از ابر

سفیدتر و لطیف‌تر بود در کنارشان دیدم. پسرم را با آبی که در آفتابه می‌درخشید

توی آن طشت شست و شو دادند و بعد در میان دو شانه‌اش مهر زدند و بعد لای آن

حریر سفیدش پیچیدند و برداشتند و با خود به آسمان ها بردند.

تا چند لحظه زبانم بند آمده بود، ناگهان زبانم باز شد و گلویم باز شد و فریاد

کشیدم: امّ عثمان! امّ عثمان!

خواستم بگویم که نگذارند فرزندم را ببرند، ولی در همین هنگام چشمم به

آغوش خودم افتاده، ای خدا، این پسر من است که در آغوشم آرمیده است!⁽¹⁾

51 - حوادث عجیب و غریب زمان ولادت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده است که:

ابلیس به هفت آسمان بالا می‌رفت و گوش می‌داد و اخبار سماویه را می‌شنید،

پس چون حضرت عیسی علیه السّلام متولّد شد او را از سه آسمان منع کردند و تا چهار

آسمان بالا می‌رفت و چون حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله متولّد شد او را از همۀ آسمان ها منع

کردند و شیاطین را به تیرهای شهاب از ابواب سماوات به وقت ولادت آن گوهر

یکدانۀ صدف خلقت.

قریش گفتند: می‌باید وقت گذشتن دنیا و آمدن قیامت باشد که ما می‌شنیدیم که

اهل کتاب ذکر می‌کردند.

پس عمر و بن امیه که داناترین اهل جاهلیت بود گفت: نظر کنید اگر ستاره‌های

معروف که به آنها مردم هدایت می‌یابند و زمان‌های زمستان و تابستان را

می‌شناسند، اگر یکی از آنها بیفتد بدانید وقت آن است که جمیع خلایق هلاک

شوند و اگر آنها به حال خودند و ستاره‌های دیگر ظاهر می‌شود پس امر غریب

می‌باید حادث شود.

صبح آن روز که آن حضرت متولّد شد هر بتی که در هر جای عالم بود بر رو افتاد،

ایوان کسری بلرزید و چهارده کنگرۀ آن افتاد و دریاچۀ ساوه که سال‌ها آنرا

می‌پرستیدند فرو رفت و خشک شد و وادی سماوه که سال‌ها بود کسی آب در آن

ندیده بود آب در آن جاری شد و آتشکدۀ فارس که هزاران سال متوالی روشن بود

در آن وقت خاموش شد.

داناترین علمای مجوس، آن شب در خواب دید که شتر صعبی چند اسبان عربی

را می‌کشند، از دجله گذشتند و داخل بلاد ایشان شدند و طاق کسری از وسط

شکست و دو قطعه شد و آب دجله شکافته در آن قصر جاری گردید.

نوری در آن شب از طرف حجاز ظاهر شد و در عالم منتشر گردید و پرواز کرد تا

به مشرق رسید و تخت هر پادشاهی در صبح آن روز سرنگون شد.

جمیع پادشاهان در آن روز لال شدند، علم کاهنان برطرف شد و سحر ساحران

باطل گشت.

آمنه مادر آن جناب می‌گوید:

«و اللّه چون پسرم متولّد شد دست‌ها را بر زمین گذاشت و سر به سوی آسمان

بلند کرد و به اطراف نظر نمود، پس از او نوری ساطع شد که همه چیز را روشن کرد

و به سبب آن، نور قصرهای شام را دیدم و در پرتو آن نور صدای گوینده‌ای را شنیدم

که می‌گفت:

زائیدی بهترین مردم را، پس او را محمّد بنام.

چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله تولّد یافت، فاطمه دختر اسد مادر امیر المؤمنین خندان و

شادان نزد ابوطالب آمد و او را به آنچه واقع‌شده بود خبر داد، پس ابوطالب به وی

گفت: مگر از این امر در شگفتی؟ تو هم باردار می‌شوی و وصیّ و وزیر او را

می‌زایی!!⁽¹⁾

52 - عهد شیرخوارگی و کودکی

«پس از ولادت آن بزرگوار که تجلّی‌گاه اوصاف جمال و جلال بود، سر پرست

دلسوز و بزرگوارش عبد المطّلب به دختران خود عاتکه و صفیه فرمود:

برای او دایه‌ای تفحّص کنید. زنان شیر ده بنی هاشم را خواستند ولی آن حضرت

سینۀ هیچ یک را نپذیرفت.

عبد المطّلب غمگین و ناراحت از خانه بیرون آمد و به نزد کعبه رفت و با دنیایی

از اندوه و غم در پناه کعبه نشست.

در این وقت پیرمردی از قریش که او را عقیل بن ابی وقّاص می‌گفتند با

عبدالمطّلب برخورد کرد و از وی سبب اندوه و غصّه اش را پرسید، عبدالمطّلب

گفت: ای شیخ قریش! اضطراب و ناراحتی من از این است که فرزند زادۀ من که تازه

به دنیا آمده سینۀ هیچ زن شیر دهی را نمی‌گیرد، بدین سبب خوردن و آشامیدن بر

من گوارا نیست و در چارۀ کار خود حیران مانده‌ام. عقیل گفت: ای ابو الحارث! من

در میان صنادید قریش زنی گمان دارم که از عنایت عقل و فصاحت و صباحت و

رفعت و حسب و شرافت نسب نمونه ندارد و او «حلیمه» دختر عبد اللّه بن حارث

است.

عبد المطّلب چون اوصاف حلیمه را شنید او را پسندید و غلامی از غلامان خود

را به سوی قبیلۀ بنی سعد بن بکر که در شش فرسخی مکّه بودند فرستاد وگفت: به

زودی عبد اللّه بن الحارث عدوی را نزد من حاضر کن.

غلام در اندک زمانی عبد اللّه بن الحارث را به نزد عبد المطّلب آورد، در حالی که

اکابر قریش چون پروانه گرد شمع وجود او جمع بودند. چون نظر عبدالمطّلب بر

وی افتاد به استقبال او برخاست و وی را در برگرفت و در پهلوی خویش نشاند و

گفت: ای عبد اللّه! تو را برای این طلبیده ام که اگر مصلحت بدانی دخترت را برای

شیر دادن به فرزند زاده‌ام محمّد حاضر سازی، که اگر شیر او را قبول کند تو را و

عشیره ات را توانگر کنم.

عبد اللّه از شنیدن این خبر مسرّت انگیز و مژدۀ همایون بسی شاد شد و به سوی

قبیلۀ خود بازگشت و حلیمه را به آن خبر بهشتی بشارت داد.

حلیمه غسل کرد و به انواع طیب خود را معطّر ساخت و جامه‌های نو پوشید و با

پدر خود عبد اللّه و شوهرش بکر بن سعد به خدمت عبدالمطّلب شتافتند.

چون محمّد را به دامن گرفت سینۀ چب خود را نزدیک دهان آن حضرت برد،

چرا که طرف راست سالیان درازی بود خشک‌شده بود، ولی آن جناب به سینۀ

چب ابدا التفات نفرمود، بلکه تمایل به طرف راست داشت، حلیمه در گذاشتن

طرف چپ به دهان حضرت مبالغه می‌نمود، ولی حضرت به طرف راست میل

می‌فرمود، عاقبت از روی ناچاری طرف راست را به دهان حضرت گذاشت و گفت:

عزیز جانم! دهان برآن قسمت سینه بگذار و ببین خشک است.

چون محمّد صلّی اللّه علیه و اله دهان برآن قسمت گذاشت از برکت دهان مبارکش، چنان شیر

جاری شد که از کنار دهان حضرت می‌ریخت. حلیمه و دیگران سخت متعجّب

شدند.

آن زن باکرامت گفت: ای فرزند من! امر تو بسی عجیب است. به حق خدای

جهان سوگند می‌خورم که دوازده طفل از پستان چپ من تغذیه کرده‌اند و قطره‌ای

شیر از طرف راست من ندیدند!!

عبد المطّلب فوق‌العاده شاد شد، به حلیمه فرمود: اگر نزد ما بمانی خانه‌ای با

ماهی هزار درهم و یک دست جامۀ رومی و روزی ده من نان وگوشت به تو عطا

می‌کنم، ولی حلیمه از پذیرفتن خواستۀ جدّ محمّد عذر خواهی کرد.

عبدالمطّلب فرمود: ای حلیمه! اکنون که می‌خواهی به محلّ زندگی خود

برگردی، فرزندم را به دو شرط به تو می‌سپارم:

اول آن که: در تعظیم و اکرام او تقصیر ننمایی و پیوسته از این گوهر یکتا مواظبت

نمایی. حلیمه گفت: به پروردگار جهان سوگند که از وقتی نظرم بر او افتاد، محبّت

وی چندان در قلبم جای کرده که در اکرام او محتاج به سفارش نیستم.

دوم آن که: هر جمعه او را نزد من آوری که من تاب مفارقت و هجران او را

ندارم.»⁽¹⁾

53 - قدوم شیرخواره و نزول برکات بر آل سعد

«اعراب بادیه‌نشین و قبیلۀ بنی سعد درست به خاطر دارند که دو سه سال آزگار

برکت آسمان ها از اراضی ایشان برداشته شده بود و چیزی نمانده بود که یکباره

گوسفندان و شترانشان از گرسنگی و تشنگی جان بدهند، به خصوص بر قبیلۀ بنی

سعد خیلی سخت می‌گذشت، نه در زمین گیاه سبزی دیده می‌شد که چهارپایانشان

دندان به آن گیاه بزنند و نه از آسمان بارانی فرو می‌ریخت که در غدیرهایشان برای

روزهای تشنگی ذخیره‌ای بماند.

امّا در آن روز که حلیمۀ سعدیه قنداقۀ محمّد صلّی اللّه علیه و اله را در آغوش کشید و پا به قبیله

گذاشت، ناگهان روز و روزگار عوض شد.

ابرها نابهنگام بهم پیوستند و باران بی‌دریغ خود را بر سر آل سعد فرو ریختند،

زمین‌ها با وضع حیرت‌انگیزی سبز شدند، پستان گوسفندان از شیر لبریز شد، نه

تنها بنی سعد از آن قحط و غلا نجات یافتند، بلکه از برکت وجود این کودک

شیرخوار، عشایر آن سرزمین همگی به رفاه و آسایش رسیدند، فقیرترین قبایل

عرب در ردیف غنی‌ترین قبایل قرارگرفت.

از نظر رشد و نمو، برنامه‌ای خارق‌العاده داشت. درست آن طفل یک شبه که

می‌گویند ره صد ساله می‌رود. این نازنین کودک بود.

وقتی به سنّ چهار سالگی رسید توانست با برادر رضاعی خود ضمره همراه

گوسفندان به صحرا برود، وی از کار چوپانی لذّت بسیاری می‌برد.

پیامبران پیشین همچنین بودند، هر کدام چندی به چوپانی و رعایت گوسفندان

می‌گذرانیدند، مثل این‌که رعایت و نگهداری و هدایت حیوان ناطق را باید در کنار

حیوان صامت تمرین کرد.

در میان انبیا آنان را که می‌شناسیم، ابراهیم خلیل، پسرانش اسحاق و اسماعیل،

موسای کلیم و عیسای مسیح علیهم السّلام هرکدام مدتی در رخت شبانی به سر بردند، تا

جامۀ نبوّت به بر کردند و مسؤلیت ارشاد و هدایت بشر را به عهده گرفتند.

قبیلۀ بنی سعد عموما و حلیمۀ سعدیه خصوصا، در زندگی این کودک هاشمی

عجایبی می‌دیدند که برایشان شگفت‌انگیز بود.

مثلا رشد غیر عادیش، سخنان چندین بار بزرگتر و درشتر از سنّ و سالش،

سکونش، سکوت های ملکوتی و آسمانی و معنی دارش!

در نخستین روزی که می‌خواست با برادرش ضمره به صحرا برود حلیمه دستش

را گرفت و به خیمه‌اش برد و موهای سیاه و مجعّدش را شانه کرد و به چشمان

جذّابش سرمه کشید و بعد یک گردنبند که از چند مهرۀ منقوش تشکیل می‌یافت به

گردنش انداخت.

محمّد نگاهی به این مهره‌ها انداخت و با لحن شیرینی پرسید: این چیست؟

خنده‌کنان با تکان دست، گردنبند را پاره کرد و با همان شیرینی گفتارش گفت:

من کسی را دارم که از تمام شرها و بدی‌ها حفظم می‌کند، من حاجتی به این

گردنبند ندارم.»

أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآوی * وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدی * وَ وَجَدَکَ عائِلاً فَأَغْنی

آیا تو را یتیم نیافت، پس پناه داد؟ * و تو را بدون شریعت نیافت، پس به

شریعت هدایت کرد؟ * و تو را تهیدست نیافت، پس بی‌نیاز ساخت؟

حلیمۀ سعدیه نزدیک به دو سال به آن حضرت شیر داد و قریب به پنج سال از

آن حضرت نگهداری کرد و در پرورش او کوشید، سپس وی را به دامان آمنه و

آغوش عبد المطّلب برگرداند.

از روزی که آمنۀ بزرگوار شوهر با کرامتش عبد اللّه را از دست داد، همواره به دنبال

فرصت بود تا به مدینه رفته و آرامگاه شوهرش را زیارت کند و در عین حال دیداری

هم با خویشان خود در آن منطقه داشته باشد.

با محمّد صلّی اللّه علیه و اله و زن مهربانی به نام امّ أیمن به سوی مدینه بار سفر بست. مدّت

یک ماه در آن شهر ماند، علاوه بر زیارت قبر شوهرش به دیدار خویشان خود هم

توفیق یافت. ولی این سفر برای محمّد همراه با سخت‌ترین تألّمات قلبی بود، زیرا

در آن یک ماه مرتّب دیدۀ پاکش به خانه‌ای می‌افتاد که پدر مهربانش در آن جا به

وقت جوانی چشم از دنیا بسته بود. هنوز در غم و اندوه جانکاهش به سر می‌برد که

حادثۀ بسیار جانگداز دیگری به او هجوم برد و آن از دست دادن مادر مهربانش به

وقت مراجعت به مکّه در محلّی به نام «أبواء» بود.

امّ ایمن آن کودک بی‌مادر را به سرعت به مکّه رساند و تحویل جدّ بزرگوارش

عبد المطّلب داد.

هر روز برای بزرگ قریش در کنار کعبه بساطی پهن می‌کردند، بزرگان قوم و

فرزندان عبدالمطّلب در کنارش جمع می‌شدند، هر زمان دیدگانش به محمّد

می‌افتاد، فرمان می‌داد، راه را باز کنند تا محمّد به نزدش آمده و پهلویش بنشیند.

هنوز امواج سخت دوری پدر و فراق مادر، قلبش را آزار می‌داد که برای بار سوم

به حادثۀ سخت و مصیبت جانگدازی دچار شد و آن از دست دادن جدّ بزرگوارش

حضرت عبدالمطّلب بود. محمّد از خانه تا جایی که جدّش را دفن کردند همچون

ابر بهار از دیدۀ پرفروغش اشک می‌ریخت!⁽¹⁾

54 - سرپرستی ابو طالب از پیامبر

«عبدالمطّلب به وقت مرگ سرپرستی و نگهداری محمّد صلّی اللّه علیه و اله را به فرزند برومند

و بسیار عزیز و مؤمن خود ابوطالب که با عبد اللّه پدر رسول خدا، از یک مادر بودند

واگذاشت.

ابوطالب که پدر امیر المؤمنین بود برای پیامبر، پدری مهربان و سر پرستی والا به

شمار می‌آمد. رنجی که ابوطالب به خاطر این برادر زادۀ عزیز کشید بی‌نظیر بود.

اگر چه عبد المطّلب بر محمّد امین پدری کرد، ولی شرایط محیط در زمان

عبدالمطّلب صورتی و در زمان ابوطالب صورت دیگری داشت.

عبدالمطّلب از نظر مقام سیاسی و اجتماعی خود که همچون پادشاهی بی تاج و

تخت بر سرزمین بطحا سلطنت، می‌کرد خیلی آسان می‌توانست محمّد را از

دشمنان حفظ کند، ولی ابوطالب آن قدرها حشمت و جلال ظاهری نداشت که بی

دردسر از این امانت الهی نگاهداری کند.

از طرفی محمّد روز به‌روز بزرگتر می‌شد و به همین نسبت دشمنانش بیشتر به

قصد جانش فکر می‌کردند.⁽¹⁾

55 - سفر با برکت

فکر این‌که مبادا این نازنین وجود از دست برود ابوطالب را سخت ناراحت

می‌داشت، تا آن جا که وقتی به قصد تجارت رو به شام می‌آورد چاره‌ای ندید جز آن

که برادرزادۀ عزیزش محمّد را هم با خود به شام ببرد.

این سفر، نخستین تکانی بود که قدرت توحید به بت‌ها و بت‌پرستان مکّه

می‌داد.

در این سفر اسراری که تا آن روز بر مردم مکّه حتّی بر ابوطالب یعنی نزدیک‌ترین

و محرم ترین کسان محمّد هم پوشیده بود بیش و کم آشکار شد و مسئولیت

نگاهداری آن حضرت را بیش از پیش سنگین ساخت و ابوطالب را به عظمت این

مسئولیت آشنایی بیشتری بخشید.

قریش در چهار فصل سال، دو فصل به تجارت می‌رفت و به فرمودۀ قرآن مجید:

رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیْفِ

[و نیز] به سفرهای [تجارتی] زمستانی و [سفرهای تجارتی] تابستانی

پیوند و انس دهد [تا در آرامش و امنیت، امر معاششان را تأمین کنند.]

در زمستان محصولات شام را به یمن می‌برد و در تابستان محصولات یمن را به

شام.

این فصل، فصل تابستان آنهم تابستان حجاز بود که کاروان مکّه در ریگزارهای

بطحا راهپیمایی می‌کرد، امّا از این راهپیمایی تابستانی رنج و عذابی نمی‌دید، زیرا

پارۀ ابری به‌طور دائم بالای سرش سایبانی داشت.

این چتر شیرگون را دست رحمت و مرحمت حق به خاطر یک نفر فقط نفری که

با آن کاروان همسفر بود بر سر کاروانیان افراشته بود. کسی نمی‌دانست این هوای

آتش فشان چرا دیگر گرم نیست، چرا لطف بهاری و نسیم بهشتی دارد؟

سفر کردن در فصل تابستان آنهم تابستان حجاز کار بسیار دشواری است و احیانا

خطرناک است. در این فصل سفر کردن بیماری دارد، آفتاب زدگی دارد، مسمومیت

دارد و با هزاران رنج و بلای دیگر هم توأم است.

البته هوای شامات و سوریه در فصل تابستان نه‌تنها زننده نیست، بلکه همچون

هوای ییلاقات بسیار روح افزاست، ولی کاروان قریش تا خودش را از مکّه به مرز

شام برساند جانش به لب رسیده بود، ولی کاروان قریش در این سفر خیال می‌کرد که

یک‌باره از سرزمین شام رو به دمشق آورده، زیرا چیزی از مشقّت‌ها و عذاب‌های

گذشته را در میان نمی‌دید.

هیچ کس مریض نمی‌شد، هیچ کس از شدّت گرما نمی‌نالید. از همه شگفت

انگیزتر، شترانی که بار گران به پشت داشتند همه‌جا مستانه راه می‌رفتند چنانکه

گویی تازه از چراگاه برگشته‌اند.

یک بازرگان از بنی ثقیف که اسمش جندب بود، چند بار این سخن را تکرار کرد:

چه سفر مبارکی!

محمّد صلّی اللّه علیه و اله را در قبیلۀ بنی سعد «مبارک» می‌نامند، زیرا آشکارا احساس کرده

بودند که برکت وجودش آل سعد را از روی خاکستر بلند کرده بود و بر توده‌های زر

نشانیده است.

محرمانه چند جفت چشم بر روی محمّد خیره شد ولی او مثل همیشه خاموش

و غرق در فکرها و اندیشه‌ها بود. بالأخره به شام رسیدند. آن جا دیگر خاک شامات

و سرزمین درخت وگل و سبزه و صفا بود.

همه خوشحال بودند، همه خندان بودند، شب و روز راه می‌پیمودند، پیش

می‌رفتند، از شهرهای آباد و دهکده‌های زیبا و مزرعه های خرّم و شاداب

می‌گذشتند.⁽¹⁾

56 - داستان اعجاب انگیز بحیرای راهب

کاروان قریش مسیر معین خود را می‌پیمود تا از دور سایۀ شهر بصری با جلال و

عظمتش آشکار شد، ولی برای کاروان مکّه این دور نما و حتّی خود بصری چیزی

دیدنی نبود. مصلحت دیدند که در کنار دهکدۀ «بحیرا» یک فرسنگ دور از شهر در

همان‌جا بارانداز کنند.

سال‌ها بود که در کنار دهکدۀ بحیرا، در پناه صومعه‌ای دور افتاده پیری روشن

ضمیر به عبادت خدا سرگرم بود. این مرد یک روحانی مسیحی بود که نه‌تنها مردی

زاهد و وارسته و از دنیا گریخته بود، بلکه مردی دانشمند و عمیق و هنرمند هم بود.

این مرد از ادیان مختلف، از ملل و نحل، از تحوّلات اجتماعی خبر داشت، حتّی

می‌گفتند که: این راهب نصرانی در سایۀ ریاضت‌ها و زحمت‌هایی که کشیده از

گذشته و آیندۀ مردم خبر می‌داد.

آنچه محقّق بود این بود که «سرجیوس» یعنی همین راهب که در کنار دهکدۀ

بحیرا صومعه نشین وگوشه گیر، بود هم بسیار پارسا و هم بسیار دانشمند بود.

خدا می‌داند که در شب گذشته به کجا فکر می‌کرد و در رؤیای شبانه چه دیده

بود و چه شنیده بود، زیرا وقتی‌که به هنگام سحر، سر از بالین برداشت آدمی غیر از

آدم دیروزی بود.

مطلقا فکر می‌کرد وگاه و بیگاه به در صومعه می‌آمد و چشم به چشم‌اندازهای

دور می‌انداخت، مثل این‌که از مسافری انتظار می‌کشید، نگاهش به روی جاده پهن

شده بود.

تقریبا روز از نیمه گذشته بود که از انتهای جنوبی جادّه، گرد ضعیفی به هوا

برخاست، پیدا بود که قافله‌ای از حجاز به شام می‌آید، امّا سرجیوس راهب،

روشنفکر بحیرا، به جای این‌که زمین را نگاه کند آسمان را نگاه می‌کرد، چشمش به

تماشای یک اعجوبۀ آسمانی محو شده بود.

قافله دم به دم نزدیکتر می‌شد و گرد راهش غلیظ تر و تیره‌تر به هوا بر می‌خاست

تا کم کم نزدیک شد و به سمت بارانداز خود که در سبزه زاری دور از جاده قرار

داشت پیچید.

نگاه راهب از بالای سرآن کاروان به دنبال آن یک لکّۀ ابر که همه‌جا سایبان

کاروان بود، به سمت راست جاده به همان‌جا که بارانداز قافلۀ قریش بود چرخ

زد.⁽¹⁾

57 - مهمانی بحیرای راهب

سرجیوس چنان در این تماشا مست بود که نمی‌دانست خدمتکارش هم

ساعت‌ها پهلوی وی دم پنجره ایستاده است، در این هنگام چشمش به وی افتاد.

و پس از لحظه‌ای مکث گفت:

خدمتکار صومعه به قافله نزدیک شد و در برابر بازرگانان قریش احترام گذاشت.

سپس پیام راهب را با این بیان به تجّار مکّه رسانید.

امشب سادات عرب در صومعه مهمان ما هستند.

تاکنون چنین مهمانی سابقه نداشت از سادات عرب!

این بازرگانان که هرکدام بیش از بیست بار از مکّه به شام و از شام به مکّه رفته

بودند، هرگز از دهان کسی به یک چنین عنوان افتخار نیافته بودند.

یعنی چه؟ سادات عرب عنوان کیست؟

آن کبریا و خود پرستی که با خون این نژاد آمیخته است در این هنگام به جوش و

جنبش در آمد. هرکدام پیش خود به اعتبار خویش آفرین گفتند و بعد از راهب

تشکّر کردند و دعوتش را پذیرفتند.

باید دسته‌جمعی به مهمانی بروند همه و همه، زیرا هیچ کس رضا نمی‌دهد که

سید عرب نباشد.

راهب از سادات عرب دعوت کرد و آن کس که به این مهمانی پا نگذارد سید

عرب نیست، پس در اینجا صحبت از این نیست که شبی را باید بر سر سفرۀ یک

مسیحی دست و دل باز و کریم، خوردنی مطبوع خورد و نوشیدنی‌های گوارا

نوشید، بلکه صحبت از کلمۀ سیادت است آنهم سیادت بر عرب.

همه باید به مهمانی بروند، ولی باید این بارهای گران‌قیمت و این کالاهای

هندی و یمنی را در این صحرا به دست یک عدّه غلام سیاه و ساربان بیابانی

بسیارند، آیا این کار، کاری خردمندانه است؟

پس چه باید کرد؟ آن کس که گذشت دارد می‌تواند از لقب سیادت عرب بگذرد

و چشم از این مهمانی بپوشد و پهلوی بارها بماند کیست؟

ابتدا به یکدیگر نگاه کردند امّا هیچ کس جرأت نکرد از دیگری تمنّا کند که

دعوت راهب را ندیده بگیرد و پهلوی مال‌التجاره بماند.

نگاه‌ها چند لحظه به هم افتاد و سرانجام نومیدانه از هم گذشتند و بعد یکباره

نگاهشان به چهرۀ گل افکندۀ محمّد صلّی اللّه علیه و اله خیره شد:

امین، امین!

این نخستین بار بود که به محمّد لقب» امین» داده شد. امین پهلوی مال‌التجاره

خواهد ماند.

ابوطالب با صدای نعره مانندی گفت: برادر زادۀ من سید السادات است، او باید

در مهمانی سرجیوس حضور داشته باشد.

امّا محمّد خودش گفت: نه، عمو جان من ترجیح می‌دهم که پهلوی بارها بمانم.

چشم‌ها و دهان‌ها از فرط حیرت چاک خوردند. آیا باور شدنی است که یک

جوان قرشی آنهم هاشمی آنهم پرورش یافته بر دامان عبدالمطّلب سید العرب تا این

اندازه بتواند گذشت نشان بدهد.

سرجیوس از سادات عرب مهمانی کرده و برای یک پسر جوان که تازه پا به

اجتماع گذاشته این فرصت بی‌نظیر است، اگر اکنون برای خود این افتخار را دست

و پا نکند دیگر چنین فرصتی به چنگش نخواهد آمد، دیگر چه وقت می‌تواند مقام

سیادت را برای خود به دست بیاورد.

چرا ای عزیز من! نمی‌خواهی به مهمانی این راهب مسیحی قدم رنجه فرمایی؟

بگذارید تنها بمانم تا هم مال التجارۀ شما را نگاه بدارم و هم کمی فکر کنم.

اعیان عرب از این‌که دیدند مسئلۀ نگهبانی از مال‌التجاره حل شده، سخت

خندان و خوشحال شدند، برخاستند و جامه‌های فاخر پوشیدند و پیش و دنبال به

سمت صومعۀ راهب به راه افتادند.

هنوز آفتاب آن روز از سراشیبی افق به آب های مدیترانه فرو نغلتیده بود، هنوز

راهب دم دریچۀ صومعه ایستاده بود، شاید از مهمانان تازه رسیده‌اش انتظار

می‌کشید. چشمش به بازرگانان قریش افتاد، بی‌اختیار نگاهش به بالای سرشان توی

هوا غلتید، یک برودت مرموز که جز نومیدی مایه‌ای ندارد به خونش افتاد، آهسته

از خود پرسید: پس کو آن یک قطعه ابر؟ همجنان ایستاده بود، مثل این‌که سراپا

خشکش زده بود.

مهمانان از راه رسیدند و به رسم جاهلیت سلامش دادند. به سلامشان جواب

داد و به مقدمشان تهنیت گفت و آن وقت پرسید: مگر خدمتکار من تقاضای مرا به

عرض سادات عظام نرسانیده؟

سرجیوس در اینجا با لحن اسفناکی گفت: مثل این‌که همگان قدم رنجه

نفرموده‌اند.

یک عرب بی‌تربیت که حتما از قریش بود غرغر کرد: فقط یک پسر یتیم که او هم

نگهبان مال‌التجاره است، فقط او نیامده.

دست ابوطالب بی‌اختیار به سمت قبضۀ شمشیرش چسبید: فرومایه! من این

یاوه‌گویی هارا تحمّل نخواهم کرد، محمّد یتیم نیست بلکه امین است.

راهب دست پاچه شد، دیگران پا به میان گذاشتند و میان ابوطالب با آن پاوه

گوی بی ادب فاصله گرفتند و برای راهب توضیح دادند که یک نوجوان نو سال با ما

همراه است و چون این جوان به صفت امانت و نجابت مشهور است بجا مانده تا

کالای ما را از دستبرد ساربانان و حوادث دیگر ایمن بدارد.

راهب خوشحال شد وگفت: آیا به ضمانت من اعتماد دارید؟ البتّه.

کنم، بنابراین او را هم به همراه بیاورید.

تازه به پای سفره نشسته بودند که ناگهان چشم سرجیوس به آن پاره ابر افتاد،

دید آن چتر آسمانی در فضا به حرکت در آمده و دارد به سوی صومعه می‌آید و پس

از چند لحظه محمّد از راه رسید.

راهب که همچون مردم آشفته، چشم از سیمایش برنمی‌داشت و مبهوتانه

نگاهش می‌کرد بالأخره به زبان آمد وگفت: جلوتر بیا، جلوتر بیا تا تو را بهتر ببینم.

عرب‌ها با اشتهای شعله کشیده‌ای نان و گوشت می‌خوردند، فقط ابوطالب

سراپا گوش شده بود تا حرف‌های راهب را بشنود، البتّه دیگران هم می‌توانستند به

این گفتگوها گوش کنند.

روی این اسم مکث کوتاهی افتاد، سرجیوس زیر لب چند بار این اسم را تکرار

کرد: محمّد، محمّد! و بعد پرسید:

از کدام قبیله!؟

قبول کرده بودم که از مال‌التجاره نگهبانی کنم، به علاوه دوست می‌داشتم تنها

بمانم.

فکر کنم، آسمان هارا، ستاره‌ها را، دنیا را تماشا کنم.

محمّد خاموش ماند. راهب دوباره پرسید. سپس گفت: دلم می‌خواهد تو را

ببینم.

راهب به پشت سر محمّد پیچید. بازرگانان قافله لقمه را از دست گذاشتند و با

حیرت به کارهای این ترسای پیر نگاه می‌کردند، می‌خواهد چه چیز را ببیند؟

سرجیوس پیراهن پیغمبر را از پشت سر به پایین کشید و تا چند دقیقه آن طور که

گویی کتاب مقدّسی را تلاوت می‌کند، در میان شانه‌های محمّد به مطالعه پرداخت

و بعد به خودش گفت: اوست، اوست.

ابوطالب که تا این لحظه خاموش ایستاده بود پرسید: این کیست؟

راهب آهی کشید و گفت: آن کس که مسیح از وی یادکرده و به مقدمش بشارت

داده است.

این سخن را گفته و نگفته به سمت ابوطالب برگشت.

ابوطالب با تبسّم گفت: چطور این‌طور نیست؟

خنده بر لب‌های ابوطالب خشکید: از کجا دریافته ای که او یتیم است، آری، یتیم

است و برادرزادۀ من است.

احتیاط کن که یهودی‌ها به این اسرار پی نبرند مبادا نابودش کنند.

راهب به ابوطالب جواب داد، امّا مثل این‌که با خودش حرف می‌زند، آوای

مرموزی داشت:

آن حوادث و ملاحم که در انتظار اوست و آن حوادث و ملاحم که به انتظار ظهور

وی در ابهام آینده غنوده اند.

ابوطالب پرسید: شما می‌دانید که در آینده‌اش حوادث و ملاحم پنهان است؟

خوانده‌ام و از آن ابر سفید که بر بالای سرش چتر زده آنچه شنیدنی است شنیده‌ام،

دیگر چه بگویم؟

پس از چند لحظه سکوت: بنشینیم و نان وگوشت بخوریم.»⁽¹⁾

58 - دوران جوانی

«دوران جوانی رسول خدا در سه مرحله سپری شد: چوپانی، تجارت، خدمت

به خلق.

در روایت است که پیامبر فرمود:

ما من نبیّ إلّا وقد رعی الغنم قیل وأنت یا رسول اللّه، فقال: انا رعیتها

لأهل مکّة بالقراریط.

هیچ پیغمبری نیست مگر این‌که شبانی گوسپند کرده است، گفتند: ای رسول

خدا! حتّی شما؟ فرمود: آری و من هم برای اهل مکّه در «قراریط» گوسپند

چرانی کرده‌ام.

از ابو سلمة بن عبدالرحمن روایت‌شده که گروهی میوه‌های درخت اراک را به

حضور رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آوردند، فرمود:

بر شما باد که سیاه‌ترها را جمع کنید و من وقتی چوپان گوسپندان بودم چنان

می‌کردم. گفتند: مگر شما هم گوسپند می‌چرانده‌ای؟ فرمود: آری، و هیچ پیامبری

نیست مگر این‌که گوسپند چرانده است.

او در سن حدود بیست و چهار سالگی گله‌ای از گوسپندان را همچون موسای

کلیم به پیش می‌انداخت و خود به دنبالشان راه به صحرا و کوهساران می‌برد.

چوپانی گوسپندان را پیشۀ خود ساخته بود، تا روزی هم این گلۀ گم‌کرده راه و

بدبخت را که از شش طرف در چنگ گرگ‌های شهوت و غضب و ظلم و دروغ و

مناهی و ملاهی گرفتار بودند از خطر برهاند و به صراط مستقیم حق هدایت

نماید.⁽¹⁾

59 - ملاقات محمد صلّی اللّه علیه و اله با خدیجه علیها السّلام برای تجارت

محمّد صلّی اللّه علیه و اله خانۀ عمویش ابوطالب به سر می‌برد و برای مردم چوپانی می‌کرد تا

یک روز...

دیگر در این کار هم سودی نیست چه باید کرد؟ محمّد چشمان پر مهرش را بر

روی عموی نازنینش دوخت و گفت: آیا چه کاری می‌توانم انجام بدهم؟

وی پیشنهاد کرد، خدیجه از بزرگترین ثروتمندان شهر است و دامنۀ تجارت او به

مصر و حبشه کشیده شده، دنبال مرد امینی می‌گردد که برنامۀ تجارت خود را به

عهدۀ او بگذارد، فرزندم خود را به او معرّفی کن.

مناعت و بلندی و عظمت روح پیامبر، مانع از آن بود که مستقیما بدون هیچ

سابقه و درخواستی پیش خدیجه برود و پیشنهاد خود را مطرح سازد، به همین

خاطر به عموی خود گفت: شاید خود او دنبال من بفرستد. اتفاقا چنین هم شد،

خدیجه کسی را دنبال محمّد صلّی اللّه علیه و اله فرستاد و حضرت را برای مذاکره دعوت کرد.

چون به خانۀ خدیجه آمد به او گفت: چیزی که مرا شیفتۀ تو نموده است همان

راستگویی، امانتداری و اخلاق پسندیدۀ تو است و من حاضرم دو برابر آنچه به

دیگران می‌دهم به تو تقدیم نمایم و دو غلام خود را با تو همراه می‌کنم تا در تمام

امور فرمانبر تو باشند.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله جریان ملاقات با خدیجه را با عموی بزرگوارش ابو طالب علیه السّلام در

میان گذارد، وی در جواب برادرزاده‌اش گفت: این برنامه وسیله‌ای است برای

زندگی که خداوند برای تو مقرّر فرموده است.

کاروان قریش آمادۀ رفتن شد، کالای تجارتی خدیجه هم با کاروان بود، در این

هنگام خدیجه شتری راهوار و مقداری اجناس گران‌بها در اختیار وکیل خود گذارد و

ضمنا به دو غلام خود دستور داد که در تمام مراحل کمال ادب را به جا آورند و هر

چه او انجام داد اعتراض ننمایند و در هر حال مطیع او باشند.

کاروان به مقصد رسید و همگی در این مسافرت سود بردند، ولی محمّد از همه

بیشتر و چیزهایی نیز برای فروش در بازار تهامه خرید.

کاروان پس از پیروزی کامل راه مکّه را پیش گرفت. محمّد در این سفر برای بار

دوم از دیار عاد و ثمود گذشت، سکوت مرگباری که در محیط زندگی آن قوم سرکش

حکمفرما بود، او را بیشتر به عوالم دیگر متوجّه ساخت. علاوه بر این، خاطرات

سفر سابق تجدید شد، به یاد روزی افتاد که همراه عموی خود همین بیابان‌ها را

پشت سر می‌گذاشت. کاروان به مکّه نزدیک شد، میسره رو به رسول خدا نمود و

گفت: چه بهتر شما پیش از ما وارد مکّه شوید و خدیجه را از جریان تجارت و سود

بی‌سابقه‌ای که امسال نصیب ما گشته آگاه سازید. پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در حالی که خدیجه در

غرفۀ خود نشسته بود وارد مکّه شد، خدیجه به استقبال او دوید و او را وارد غرفه

نمود. پیامبر با بیان شیرین خود جریان سفر تجارتی را شرح داد. چیزی نگذشت که

میسره وارد شد و آنچه را در این سفر دیده بود - که تمام آنها بر عظمت و معنویت

محمّد امین صلّی اللّه علیه و اله گواهی می‌داد - برای خدیجه تعریف کرد.

از جمله وقتی به بصری رسیدیم من و محمّد زیر درختی فرود آمدیم، راهبی به

نام نسطورا در آن جا بود، گفت: زیر این درخت هرگز غیر از پیامبر فرود نمی‌آید،

سپس از من پرسید آیا در چشمان این جوان سرخی دیده می‌شود؟ گفتم: آری،

گفت: او پیامبر و خاتم انبیاست.

از جمله در وقت داد و ستد با تاجری بر سر موضوعی اختلاف پیدا کرد، آن مرد

گفت: به لات و عزّی سوگند بخور تا من سخن تو را بپذیرم، امین در پاسخ او گفت:

پست‌ترین و مبغوض‌ترین موجودات پیش من همان لات و عزّی است که تو آنها را

می‌پرستی.»⁽¹⁾

60 - پیامبر و حلف الفضولی

«بیست سال قبل از بعثت، مردی در ماه ذو القعده وارد مکّه شد و متاعی در

دست داشت، عاص بن وائل آنرا خرید و پولی که متعهّد شده بود بپردازد

نپرداخت. میان آنان مشاجره شد. آن مرد دید قریش در کنار کعبه نشسته‌اند. در برابر

آنان ناله زد، اشعاری سرود، قلوب مردانی که در عروقشان غیرت در جریان بود

تکان داد، از آن میان زبیر بن عبدالمطّلب برخاست و عدّه‌ای نیز با او همصدا شده

در خانۀ عبد اللّه بن جدعان انجمن کردند و با هم‌پیمان بستند و هم‌قسم شدند که

دست به اتّحاد و اتّفاق بزنند و تا آن جا که امکانات اجازه می‌دهد حقوق مظلوم را از

ظالم بگیرند.

مراسم پیمان تمام شد، از آن جا برخاستند و به سوی عاص بن وائل آمدند و

متاعی را که خریده و عوض آنرا نداده بود از وی گرفته به صاحبش تحویل دادند.

محمّد صلّی اللّه علیه و اله در این پیمان که حیات مظلومان را بیمه می‌کرد شرکت جست و خود

دربارۀ عظمت این پیمان جمله‌هایی فرموده است از جمله:

«در خانۀ عبد اللّه جدعان شاهد پیمانی شدم که اگر امروز هم (أیام بعثت) مرا به

آن پیمان بخوانند اجابت می‌کنم. من حاضر نیستم پیمان خود را بشکنم اگر چه در

برابر آن گران بهاترین نعمت را در اختیارم بگذارند».

ورود محمّد به حوزۀ این پیمان و سعی و کوششی که در خدمت به مظلومان و

محرومان داشت آن چنان به آن ارزش بخشید و آن را تحت عنوان «حلف الفضول»

چنان محکم و استوار ساخت که نسل آینده نیز خود را موظّف می‌دید به مفاد آن

عمل نماید.

گواه مطلب جریانی است که در دوران فرمانداری ولید بن عتبه برادر زادۀ معاویة

بن ابی سفیان که از طرف او حاکم مدینه بود اتّفاق افتاد.

سالار شهیدان حضرت حسین علیه السّلام که در سراسر عمر خود زیر بار ستم نرفت بر

سر مالی با حاکم مدینه که همواره به قدرت‌های محلّی و مرکزی تکیه کرده اجحاف

می‌نمود اختلاف پیدا کرد. امام برای درهم شکستن اساس ستم و آشنا نمودن

دیگران به حقّ خود، رو به فرماندار مدینه کرد و گفت:

به خدا سوگند! هرگاه بر من اجحاف کنی دست به قبضۀ شمشیر می‌برم و در

مسجد رسول خدا می‌ایستم و مردم را به آن پیمانی که پدران و نیاکان آنها بنیان‌گذار

آن بودند دعوت می‌نمایم. از آن میان عبد اللّه بن زبیر برخاست و همین جمله را

تکرار کرد و ضمنا افزود: نهضت می‌کنیم و حقّ او را می‌گیریم و یا این‌که در این راه

کشته می‌شویم.

دعوت حسین علیه السّلام کم‌کم به گوش همۀ افراد غیور مانند مسور بن مخرمه و

عبدالرحمان بن عثمان رسید و تمام لبّیک‌گویان به آستان مقدّس حسینی شتافتند و

در نتیجه فرماندار از جریان وحشت کرد و دست از اجحاف برداشت.»⁽¹⁾

61 - ازداوج ییامبر صلّی اللّه علیه و اله

روح بزرگ خدیجه و پاکدامنی و عفّت و فضیلت و تقوای او چیزی نیست که

آیینۀ بیان و گردش قلم، بتواند آنرا نشان بدهد.

گویی دست تقدیر، واقعیت‌ها و کرامات نفسی و فضایل انسانی را با خاک وجود

او عجین کرده بود تا لیاقت همسری گوهر یکدانۀ گنجینۀ خلقت را پیدا کند و

دختری چون فاطمۀ زهرا، مادر یازده امام معصوم و حافظان فرهنگ حق تا قیامت،

از وجود ذی جود او پدید آید!

خدیجه اوصاف محمّد را دهان به دهان شنیده بود، ولی وصفی که میسره غلام

او در پایان سفر تجارتی از محمّد صلّی اللّه علیه و اله داشت بیش از پیش قلب وی را به آن کانون

عظمت و کرامت نزدیکتر کرد:

بانوی من، نمی‌دانی امین چه جوان نازنینی است! چه بزرگوار است! چه مهربان

است! چه جوانمرد است! جمالش، خصالش، سخن گفتنش، راه رفتنش، نوازش و

مهربانیش، هرکدام صد کتاب تعریف دارد، او آقای من بود، البتّه نمایندۀ شما بود و

به جای آقای من ایستاده بود. ولی با من همچون یک برادر حرف می‌زد، کمکم

می‌کرد، همراه من به پرستاری شتران می‌آمد، من از این موجود اسرار آمیز

حکایت‌ها در این سفر دارم، از وی عجایبی دیده‌ام که به شرح و بیان نمی‌آید. در

میان راه دو شتر از شترهای ما رنجور شدند من دلتنگ شدم، گفتم چکار کنیم؟

لبخندی زد و دلداریم داد و بعد به پیش شتران از راه مانده و از کار افتاده آمد،

دست‌های با عظمت و پنجه‌های بلندش را پیش برد و سر و گوش شترها را نوازش

داد. زبان‌بسته ها تا حرارت دست این مرد را احساس کردند مثل این‌که جان تازه و

جوانی تازه‌ای یافته باشند، از جا برجستند و به رقص و طرب آمدند.

میسره می‌گفت و خدیجه می‌شنید، در این حال دیگر صدای میسره به گوش

خدیجه نمی‌رسید، زیرا فکرش مستقلاّ با امین صحبت می‌کرد و از امین صحبت

می‌شنید. او به خاطر خطوط مشترکی که در پاکی و فضیلت با امین داشت به

دوست و محبوب راه‌یافته بود، دیگر چه حاجت به این‌که با میسره حرف بزند؟

بی‌اختیار به او می‌گوید: بس است، علاقۀ مرا به او دو چندان کردی، برو تو و

همسرت را آزاد کردم و دویست درهم و دو اسب و لباس گران‌بهایی در اختیارت

می‌گذارم.

سپس آنچه را از میسره شنیده بود برای ورقة بن نوفل که دانای عرب بود نقل

می‌کند، او هم در جواب می‌گوید: صاحب این کرامات پیامبر است!

خدیجۀ بزرگوار این انسان والا، که معارف اسلامی درباره‌اش گفته‌اند:

خدیجه از زنان بافضیلت بهشت است.

شیخ متقدّمین حضرت صدوق از رسول اسلام صلّی اللّه علیه و اله نقل کرده که:

بهشت مشتاق چهار زن است: مریم، آسیه، خدیجه، فاطمه.

و هم اوست اوّل زنی که بی‌چون و چرا در لحظۀ اوّل بعثت به تمام واقعیت‌های

الهیه ایمان آورد.

روزی در خانه‌اش نشسته بود و عدّه‌ای در منزل در خدمتش بودند، از جمله

یکی از دانشمندان یهود، اتفّاقا امین از آن جا گذشت، دانشمند یهودی از خدیجه

خواست از امین بخواهد لحظاتی در آن مجلس شرکت کند، امین وارد مجلس شد،

دانشمند یهودی از امین خواست بگذارد علایم نبوّت را در صورت ظاهر او ببیند،

امین پذیرفت. خدیجه به دانشمند یهودی گفت: هرگاه عموهایش از کنجکاوی تو

خبر شوند عکس‌العمل سختی نشان خواهند داد، زیرا آنها از یهود بر وی

می‌ترسند.

مرد یهودی گفت: صدمه زدن به امین محال است، چرا که دست تقدیر او را

برای خاتمیت و ارشاد ناس می‌پروراند. خدیجه گفت: از کجا می‌گویی؟ گفت: من

نشانه‌های پیغمبر آخر الزمان را در تورات دیده‌ام و از نشانه‌های او این است که پدر

و مادرش می‌میرند و جدّ و عموی وی از او نگهداری می‌کنند و از قریش زنی را

انتخاب می‌کند که سیدۀ قریش است، سپس به خدیجه اشاره کرد و گفت: خوشا به

حال کسی که افتخار همسری او را پیدا کند!

خدیجه شبی در عالم رؤیا دید: خورشید فروزان بالای شهر مکّه چرخ خورد و

سپس پایین آمده به خانۀ وی فرو شد. خواب خود را برای ورقه حکایت کرد، ورقه

گفت: با مرد بزرگی ازداواج می‌کنی که شهرت او جهانگیر خواهد شد.

این واقعیت‌ها و از همه مهم‌تر صفا و پاکی و سلامت و فضیلت و عفّت و تقوای

خود خدیجه که وی را از تمام رسوم جاهلیت حفظ کرده بود، باعث شد که از طرف

وی به امین پیشنهاد ازدواج شود. امّا از آن طرف:

محمّد صلّی اللّه علیه و اله در ایّام فراغت در بیابان‌های مکّه و به خصوص در کوه حرا کنار غار

مشغول سیر فکری در آفاق و انفس می‌شد. برای وجود مقدّسش معلوم بود که

ماسوای حق - عزّوعلا - در معرض زوال است و فنا، حقیقتش معلومی است معدوم

و صورتش موجودی است موهوم، دیروز نه بود داشت و نه نمود، امروز نمود است

بی بود، و پیداست که فردا از وی چه خواهد گشود. زمام انقیاد به دست آمال و

امانی نمی‌داد و پشت اعتماد بر این امور فانی نمی‌نهاد. دل از همه برکنده بود و به

خدای عزیز نهاده، از همه گسسته بود و به او پیوسته، به او که همیشه بود و همیشه

باشد و چهرۀ بقایش را خار هیچ حادثه نخراشد.

توحید یگانه گردانیدن دل است، یعنی تخلیص و تجرید او از تعلّق به ما سوای

حق - سبحانه - هم از روی طلب و ارادت و هم از جهت علم و معرفت.

یعنی طلب و ارادت او از همۀ مطلوبات و مرادات منقطع گردد و همۀ معلومات

و معقولات از نظر بصیرت او مرتفع شود.

محمّد صلّی اللّه علیه و اله تا کار به دست می‌آمد از کار رو برنمی‌گردانید، چوپانی، باغبانی،

کشیدن آب از چاه، نوشانیدن آب به شترها گوسپندها، نگهبانی از نخلستان‌ها و...

هر چه به وی پیشنهاد می‌دادند انجام می‌داد و اجرتش را به عموی خود

می‌پرداخت تا رنج سختی زندگی را از چهرۀ پاک عمو بزداید.

عمو از این برادر زادۀ عزیز که هم یادگار برادر جوانمرگش بود وهم یادبود

محبت‌ها و مهربانی های پدر بزرگوارش عبدالمطّلب را با خود می‌داشت، خیلی

راضی بود، ولی یک نگرانی مبهم دم به دم قلبش را می‌فشرد، آهسته از خود

می‌پرسید بالأخره چه باید کرد؟ اشکال در چیست؟ چه باید کرد؟ مسئلۀ ازدواج

این جوان راکه اکنون پا به بیست و پنج‌سالگی گذاشته است چه باید کرد؟

خدیجه آن بانوی محترمه و شریفه و دانا به وسیلۀ زنی به نام «نفیسه» خواستۀ

خود را به پیامبر اعلام کرد، پیامبر عزیز میل خدیجه را با عموهایش در میان

گذاشت و پس از بحث و مباحثه با پانصد درهم مهریه بنا شد این پیوند ملکوتی

صورت بگیرد.

خدیجۀ کبری با راز ونیاز به درگاه حضرت حق، خود را به این شرافت عظمی

مشرّف نمود.⁽¹⁾

.

62 - خواستگاری از حضرت خدیجه علیها السّلام

چون مجلس ازداوج با شرکت بزرگان طرفین بر پا شد حضرت ابوطالب جهت

خواستگاری، خطبۀ زیر را خواند:

«سپاس خداوندی را که ما را از ذریۀ ابراهیم و فرزند زادگان اسماعیل قرار داد ما

را از ارکان معد و عناصر اصلی قبیلۀ مضر و پاسداران خانۀ خود و خدمتگزاران

حرم خویش شرافت داد و برای ما خانه‌ای اختیار فرمود که همگان به سوی آن

می‌آیند و آن حرم امن است، سپاس بر او که حکومت بر این منطقه را به ما عنایت

کرد.

همانا برادرزاده‌ام محمّد صلّی اللّه علیه و اله با هیچ مردی مقابله نمی‌شود، مگر این‌که

سنگین‌تر و برتر است و اگر هم از نظر مال دنیا فقیر باشد مهم نیست که مال سایۀ

زودگذر و چیزی است که دست به دست می‌شود.

محمّد صلّی اللّه علیه و اله را خوب شناخته‌اید و قرابت او را می‌دانید، خدیجه دختر خویلد را

خواستگاری می‌کند و کابین او را آنچه مربوط به حال و آینده است از مال من داده،

سوگند به خدا که از این پس خبر او بزرگ و گران قدر خواهد بود».

خدیجه بانویی عفیف و مهربان و صمیمی بود، زنی هوشیار و دانا بود، به

محمّد صلّی اللّه علیه و اله و گفته بود دوستت دارم، و راست گفته بود.

این زن در این ازدواج، مقام اجتماعی خود را تا همسری با یک جوان که به

محمّد یتیم مشهور بود به پایین کشید، ولی خودش می‌دانست که مقام معنویش را

در سایۀ محمّد تا عرش برین بالا برده است.

زن‌های متشخّص و متفر عن قریش، دیگر با وی معاشرت نمی‌کردند، دخترانی

که شب و روز دور برش همچون منظومۀ شمسی می‌چرخیدند نظام خود را گسسته

و پریشان و پراکنده شده بودند، امّا از این لحاظ یک ذرّه هم دلتنگ و مکدّر نبود.

این زنآن قدر، روشنفکر و کار آزموده بود که همچون وزیری مدبّر و با تدبیر

طرف مشورت امین قرار می‌گرفت. وی تنها زنی بود که توانست در زندگی محمّد

چنین مقامی را دریابد. وی نزدیک به چهل میلیون سکّۀ طلا از ثروت خود را در راه

محمّد و عقیده و ایمان و فرهنگ او خرج کرد. او تا زنده بود تنها همسر پیغمبر بود و

پس از مرگش این احترام و شرف به یک عشق آسمانی عوض شده بود.

پیغمبر خدیجه را پس مرگش، همانند زمان حیاتش عاشقانه دوست می‌داشت

عاشقانه از وی یاد می‌کرد تا آن جا که چند بار عایشه را به سخنان نیش‌دار وادار کرد.

عایشه می‌گوید:

گوسپندی را سر بریده بودیم، رسول اکرم برای دوستان کهنسال خدیجه از این

گوسپند چند سهم مقرّر فرمود و چنان صمیمانه از خدیجه یاد کرد که حسّ حسادت

من سخت به هیجان در آمد: یا رسول اللّه! فکر می‌کنم که تو در این دنیا جز خدیجه

هیچ زنی را زن نمی‌شماری!

پیامبر در جوابم سکوت کرد و این سکوت تصدیق منش، آتش به جانم زد، گفتم:

یا رسول اللّه! بس نیست که این همه از یک پیره‌زن سپید مو یاد می‌کنی؟ خدا را

سپاس گوی که پس از مرگش دختران جوان بهره‌ات ساخته. احساس کردم که رسول

خدا خشمناک شد، آن ورید آبی گون که میان دو ابرویش قرار داشت پر شد و

برجسته گردید و فرمود:

«خوب است بس کنی عایشه، در آن روزگار که خدیجه دوستم داشت کسی

دوست و یارم نبود، در آن روزگار که او به نبوّت من تصدیق کرد همه تکذیبم کردند،

در آن روزگار که سخت بینوا و تهیدست بودم ثروت گزافش به اختیارم افتاد و بالاتر

از همه فاطمه از وی به یادگار مانده است.»

خدیجۀ کبری تا زنده بود برای پیامبر یاری راستین و تکیه‌گاهی عظیم بود،

پیامبر در هر مصیبت و رنجی که از کفّار و مشرکان می‌دید، با ملاقات با خدیجه، دل

روشن می‌داشت و رفع غم و غصّه می‌نمود.⁽¹⁾

63 - ارتحالی حضرت خدیبه علیها السّلام

همسر بزرگوار رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله بعد از تحمّل تنهایی و مصایب و آلام زیاد به

خصوص اقامت اجباری سه‌ساله در شعب ابوطالب از پا در آمد و به بستر بیماری

افتاد، تنها سر پرست و یار او محمّد صلّی اللّه علیه و اله بود، زیرا تمام زنان قریش و مکّه به خاطر

ازدواجش با پیامبر و تهیدست شدنش وی را تنها گذاشته بودند.

آری، بانویی که روزگاری ملکۀ قریش و سیدۀ حجاز بود، بانویی که بانوان مکّه به

معاشرت و دوستیش بر خود می‌بالیدند، تنها مانده بود.

بانویی که دستگاه بازرگانیش، ثروتمندترین و غنی‌ترین دستگاه‌های تجارتی

عرب بود به‌روز مرگ تک و تنها در اطاقی کوچک، خود بر فرش بوریایی افتاد و جز

شوهر عالی مقامش محمّد صلّی اللّه علیه و اله و دختر کوچکش فاطمۀ زهرای علیها السّلام هیچ کس را در

کنار نداشت. دختران دیگرش زینب و رقیه در مکّه حضور نداشتند.

آهسته آهسته نفس بیمار به شماره افتاده بود، پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه اله دستور فرمود که

فاطمۀ زهرا را از اطاق مریض به اطاق دیگری ببرند و خود پنجه‌های لاغر خدیجه را

که اندک‌اندک حرارت تب با حرارت حیات از زیر پوست‌های خشکیده‌اش

می‌گریخت و جای خود را به برودت مرگ می‌سپرد در دست داشت.

برای آخرین لحظه، چشمان خدابین خدیجه از هم گشوده شد و نظری به

دیدگان اشک آلود شوهرش انداخت:

یا رسول‌اللّه! از من راضی باش.

پیامبر فرمود: امیدوارم که خدای من هم از تو راضی باشد. خدیجه آهی کشید و

گفت: فاطمه کو؟

پیامبر روی صورت خدیجه خم شد و فرمود:

هم‌اکنون جبرئیل بر من وارد شده و سلام خدا را به تو می‌رساند. خدیجه

لبخندی از منتهای رضایت و خشنودی به لب آورد وگفت:

انّ اللّه هو السّلام ومنه السّلام وإلیه السّلام وعلی جبرئیل السّلام.

به درستی که خدا سلامت و بی‌عیب است و سلامت از او سرچشمه می‌گیرد و

به سوی او باز می‌گردد و بر جبرئیل سلام و درود باد.

در آخرین نفس به وحدانیت الهی و رسالت محمّد صلّی اللّه علیه و اله شهادت داد و برای

همیشه دیده از جهان فرو بست.⁽¹⁾

64 - بازسازی کعبه

چون محمّد صلّی اللّه علیه و اله سی و پنج ساله شد در مراسم خراب کردن کعبه و بازسازی آن

شرکت فرمود و قریش به هر چه که او در آن مورد حکم کند، راضی شدند.

دربارۀ سبب خراب کردن و بازسازی آن، ابن عبّاس و محمّد بن جبیر بن مطعم

نقل کرده‌اند که:

کوهها مشرف بر مکّه بوده و سیل از مناطق بالای مکّه راه می‌افتاده و داخل کعبه

می‌شده و از بالای آنهم می‌گذشته است و قریش ترسیده‌اند که خانه خراب شود.

بلندی کعبه اندکی بیش از قامت بود، قریش خواستند آنرا بلندتر و مسقّف

بسازند و در عین حال که به این کار مصمّم بودند، از خراب کردن آن می‌ترسیدند

ولی پس از سرقت گنجینۀ کعبه وادار به خراب کردن و بازسازی آن شدند.

چون همگان دربارۀ خراب کردن و بازسازی کعبه هماهنگ شدند ابو وهب بن

عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم که دایی پدر رسول خدا بود سنگی از کعبه کند و

سنگ از دستش افتاد و در جای خود قرار گرفت و او خطاب به قریش گفت: ای

مردم! نباید چیزی غیر از اموال حلال خود در این راه مصرف کنید، نباید در آمدهای

نامشروع خود فروشی و ربا و مظلمۀ مردم در این راه صرف شود. و گفته‌شده این

مطلب را ولید بن مغیرۀ مخزومی گفته است.

در عین حال این‌که تصمیم به بازسازی کعبه گرفته شد، مردم از ویران ساختن

کعبه می‌ترسیدند و از شروع به آن‌کار خودداری می‌کردند. ولید گفت: من این کار را

آغاز می‌کنم. تبر در دست گرفت و روی دیوار کعبه ایستاد و گفت: خدایا! می‌دانی

که نیت ما خیر است و نیز گفت: خدایا! در این زمینه ما را از گمراهی حفظ فرما.

سپس بخشی از ناحیۀ دو رکن کعبه را خراب کرد.

مردمآن شب را منتظر ماندند تا ببینند سرانجام کار ولید چه می‌شود و گفتند: اگر

او مرد که چیزی از آن را خراب نمی‌کنیم و آنچه را هم خراب کرده به حال اوّل بر

می‌گردانیم و اگر حادثه‌ای برای او پیش نیامد، دلیل بر رضایت خداوند است و بقیه

را خراب خواهیم کرد. فردا صبح زود ولید بر سرکار خود آمد و شروع به خراب

کردن کرد و مردم هم همراه او شدند تا به اساس و پایه‌های ابراهیمی رسیدند.

دستور به جمع آوری سنگ برای بنای کعبه دادند، پیامبر هم همراه مردم جهت

ساختمان کعبه سنگ حمل می‌کرد. چون ساختمان کعبه به جای حجر الأسود

رسید قریش با یکدیگر اختلاف پیدا کردند، هر قبیله می‌خواست خودش بدون

دخالت دیگران آنرا در محل معینش نصب کند. کار به ستیزه و مخالفت شدید

کشید آن چنانکه آمادۀ جنگ با یکدیگر شدند.

قریش چهار تا پنج شب صبر کردند و سپس در مسجد جمع شدند تا در این باره

مشورت کنند و انصاف دهند.

ابو امیة بن مغیره که پیرمردترین قریش بود گفت: ای گروه قریش! در مورد این

اختلاف و حلّش آنرا بر عهدۀ نخستین کسی که وارد مسجد شود بگذارید. در این

هنگام محمّد صلّی اللّه علیه واله وارد مسجد شد، چون او را دیدند، گفتند: این محمّد امین است و

به او راضی هستیم، چون امین پیش ایشان آمد و موضوع را با وی در میان گذاشتند

ردای خود را به زمین فرش کرد و حجر را به دست مبارک خود برآن نهاد و سپس

فرمود: از هر یک از قبایل چهارگانۀ قریش مردی بیاید، آنگاه امین فرمود: هر یک

گوشه‌ای از ردا را بگیرید و همگی آنرا بلند کنید و چنان کردند و رسول خدا به

دست خود سنگ را بر جایش نهاد و به این شکل محمّد بزرگوار از شعله‌ور شدن

آتش جنگ و خونریزی با درایت خدایی خود جلوگیری کرد!⁽¹⁾

65 - اشتباه برخی موّرخان

این‌که ارباب تاریخ و سنن نوشته‌اند:

حضرت پس از نزول جبرئیل به خانه برگشت و با تردید در مسئله که آیا وحی

بود یا چیز دیگر، خدیجۀ کبری را در جریان امر گذاشت و او گفت: مطمئن باش و

استوار و ثابت‌قدم، سوگند به خدایی که جان خدیجه در دست اوست من امیدوارم

که تو پیغمبر این امّت باشی، سپس به نزد ورقه رفت و وی را از حادثه آگاه کرد.

ورقه بدو گفت: ای خدیجه! او حتما پیامبر آخر الزمان است و این معنی را

عداس یهودی تأیید کرد تا قلب پیامبر آرامش گرفت، خلاف عقل و وجدان و از آن

مهم‌تر مخالف صد در صد با آیات قرآن مجید است و به نظر من می‌رسد که این

مطالب دست پخت یهودیان آن دوران است که جنایتشان برکسی پوشیده نیست و

برای من بسیار جای تعجّب است که چگونه علمای اهل سنّت و بعضی از ساده

لوحان شیعه این مطلب را که تهمتی بس بزرگ به قلب عالم امکان و ولایت مطلقۀ

الهیه است در نوشته‌های خود آورده و کتب خود را به ساخته‌های مغرضان یهودی

آلوده کرده‌اند.

وقتی نویسنده‌ای از بصیرت و طهارت عقل و بیداری وجدان و قدرت فطرت به

دور باشد هر چه به قلمش در آید می‌نویسد و حساب نمی‌کند که نتیجۀ این نوشتار

چیست و فردای قیامت در برابر محصول قلمش چه مسئولیت سنگینی در دادگاه

الهی دارد.

مگر عقیدۀ همه بر این نیست که محمّد از تمام ملائکه و انس و جنّ و از همۀ انبیا

برتر است؟

در صریح قرآن است که مقام نبوّت در کودکی به یحیی عنایت شد عیسی علیه السّلام

بلافاصله پس از ولادت، اصول و فروع دین خدا را بیان کرد و اعلام داشت، تا چه

رسد به گوهر گران‌بهایی که نبوّت بدو ختم شد و قرآن مجید از افق قلب الهی او

طلوع کرد.

اگر این نویسندگان به خود زحمت مراجعه به عقل و قرآن و نهج البلاغه و

معارف الهیه را می‌دادند این گونه دچار خبط و اشتباه به پاکترین قلب و والاترین

انسان نمی‌شدند.⁽¹⁾

66 - بعثت در کلام امام عسکری علیه السّلام

وجود مقدّس حضرت امام حسن عسگری علیه السّلام می‌فرماید:

«چون چهل سال از عمر حضرت گذشت حق‌تعالی دل او را بهترین دل‌ها و

خاشع‌تر و مطیع‌تر و بزرگتر از همۀ دل‌ها یافت، پس دیدۀ آن حضرت را نور دیگر

داد و امر فرمود که درهای آسمان را گشودند و فوج فوج از ملائکه به زمین آمدند و

آن حضرت آنان را نظر می‌فرمود و رحمت حق از ساق عرش تا سر مبارک او را

گرفت، پس جبرئیل بر او نازل شد و بازوی آن حضرت را گرفت و حرکت داد و

گفت: یا محمّد! بخوان، گفت: چه بخوانم»؟

این‌جانب، بر اساس آیات و روایات و عظمت آنقلب مبارک، عقیده دارم و

خدا را بر این عقیده‌ام شاهد می‌گیرم که معنای چه بخوانم؟ این بود که آیات تکوین

را بر تو بخوانم یا آیات انفس را و یا آیات کتاب تشریع قرآن مجید را، کدام‌یک را

بخوانم؟

جبرئیل گفت:

اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ * اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ

بخوان به نام پروردگارت که [همۀ آفریده‌ها را] آفریده؛ * [همان که]

انسان را از علق به وجود آورد. * بخوان در حالی که پروردگارت کریم‌ترین

[کریمان] است. * همان که به وسیلۀ قلم آموخت، * [و] به انسان آنچه را

نمی‌دانست تعلیم داد.

طنین وحی با مسئلۀ قرائت اسرار خلقت، قرائت اسما و صفات حق، مسئلۀ

باعظمت قلم و تعلیم و تعلّم شروع شد. آری، پنج مسئله‌ای که زیر بنای تمام علوم

الهی و انسانی است و اساس رشد و تکامل عقلی.

چون ملائکة اللّه با اجازه از آن حضرت به مقام خود بازگشتند، وجود مقدّسش از

کوه حرا به طرف مکّه حرکت کرد. بر هر درخت و سنگ و گیاه می‌گذشت کمال

تواضع را به حضرت داشتند و به زبان وجودی خود به او می‌گفتند:

السلام علیک یا نبیّ اللّه السلام علیک یا رسول اللّه.

درود بر تو ای پیامبر خدا، درود بر تو ای فرستاده خدا.

چون وارد خانه شد از شعاع جمالش خانه منوّر گشت، خدیجه عرضه داشت:

این چه نور است که در سیمای ملکوتی تو مشاهده می‌کنم؟ فرمود: این نور نبوّت

است، بگو:

لا إله إلآ اللّه، محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله.

خدایی غیر از خدای یکتا نیست و محمّد فرستاده خداست.

پس خدیجۀ کبری شهادت گفت و به آن حضرت با کمال اخلاص ایمان آورد.»

رسول خدا در آن وقت به خدیجه فرمود: سرمایی در خود حسّ می‌کنم جامه‌ای

بر من بپوشان. چون گلیمی بر او پوشاند و او خوابید، دو باره فرشتۀ وحی بر او نازل

شد و از جانب حضرت محبوب به اوگفت:

یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ * وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ

ای جامۀ برخود پوشیده! * برخیز و بیم ده، * و پروردگارت را

بزرگ دار.⁽¹⁾

67 - عفو و گذشت پیامبر از دختر حاتم

امیرالمؤمنین علیه السّلام دربارۀ کرامت و حسن خلق و آقایی و عفو و گذشت رسول

خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌فرماید:

زمانی که اسیران طائفۀ طی را به مدینه آوردند، در بین آنان دختری بود که به

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله عرضه داشت: یا محمّد! چه شود که مرا آزاد نمایید تا من از

شماتت و سرزنش قبایل عرب در امان بمانم، زیرا من دختر رئیس قبیله هستم و

پدرم اشخاص بی‌پناه را پناه می‌داد، اسیر را آزاد می‌کرد، به واردین غذا می‌داد،

افشای سلام می‌کرد و هیچ وقت حاجتمندی را بدون روا شدن حاجتش رد

نمی‌کرد، من دختر حاتم طایی هستم.

پیامبر فرمود: ای دختر! آنچه بیان کردی اوصاف مردم مؤمن است، اگر پدرت

اهل اسلام بود برای وی از خداوند طلب رحمت می‌کردم. سپس فرمود: دختر را

آزاد کنید، زیرا پدرش اخلاق نیک را دوست می‌داشت و خدا اخلاق نیک را

دوست دارد.

ابو بردة بن دینار در آزادی دختر حاتم از جای برخاست و عرضه داشت: ای

رسول خدا! پروردگار اخلاق نیک را دوست دارد؟ حضرت فرمود: سوگند به

خدایی که جانم به دست اوست، وارد بهشت نمی‌شود مگر صاحب اخلاق

پسندیده.⁽¹⁾

68 - مقالۀ نورمان و نسان پل

«روزی که از مرگ مادرم آگاه شدم به کلیسا رفتم تا در آن محفل روحانی دمی با

خود خلوت کنم. می‌خواستم حضور او را در آن جا حس کنم مگر نه این‌که پیوسته

درگوش من می‌خواند: هر بار که تو در این کلیسا به دعا و نماز می‌پردازی من با تو

خواهم بود. در پشت میز مخصوص خود جا گرفتم بر روی میز چشمم به انجیل

کهنۀ اوراق شده‌ای که در همۀ سفرها مونس باوفای من بود افتاد، میلی باطنی مرا

تحریک می‌کرد که در آن روز اندوهبار مایۀ تسلّی خاطر بیابم، دستم را بر روی کتاب

مقدّس گذاشته ایستادم و به نقطۀ مبهمی می‌نگریستم، ناگاه آشکار احساس کردم که

دو دست نرم و سبک کرک مانندی با لطفی بسیار روی سرم قرار داده شد، شادی

غیر قابل بیانی مرا فراگرفت.

من فکر کنجکاوی دارم، حتّی در تصادفات و پیشامدها می‌کوشم که آنچه رخ

داده به‌طور دقیق تجزیه و تحلیل کنم و دلیل آنرا به دست آورم، با خود اندیشیدم

که بی‌شک این توهّمی بود که در نتیجۀ تأثّر مرگ مادرم پیدا شده امّا برای من محال

می‌نمود که این توجیه را بپذیرم. از آن روز من هرگز در این‌که مادرم روحا زنده است

تردیدی پیدا نکردم، من می‌دانم که او زنده است و تا ابد زنده خواهد بود.

کوچکترین شکّ و تریدی یقین مرا در زندگی جاوید متزلزل نساخته، من بدان

ایمان دارم و آن را غیر قابل رد می‌دانم. یقین عینی دارم که پس از مرگ دوستان عزیز

خود را خواهیم یافت و هیچ چیز ما را از آنان جدا نخواهد ساخت و نیز معتقدم که

هرکس شخصیت خاصّ خود را در دل این جهان تازۀ پهناور حفظ خواهد کرد و در

آن جا رنج و آزاری برای اهل حقیقت نیست مسلّما سیر تکامل در آن جا نیز ادامه

خواهد یافت، زیرا زندگی بدون هیچ نوع ترقّی روحانی به‌طور غیر قابل تصوّری بی

رنگ و بو و تیره و تار خواهد بود.»⁽¹⁾

69 - اسلام سلمان فارسی

از ابن عبّاس روایت‌شده که گفته است: سلمان شخصا و از دهان خود برای من

چنین نقل کرد وگفت:

«من مردی ایرانی از اهل اصفهان و دهکده‌ای که به آن جیّ می‌گویند هستم.

پدرم دهقان و سالار دهکده‌اش بود و من محبوب‌ترین خلق خدا در نظرش بودم،

محبّت او به من چندان بود که مرا همچون دوشیزگان در خانه زندانی کرده بود و من

در آیین مجوسی می‌کوشیدم تا جایی‌که از خدمتگزاران آتشکده شدم و پدرم

همواره آتش را روشن نگه می‌داشت و اجازه نمی‌داد یک ساعت خاموش باشد.

پدرم بوستان بزرگی داشت، روزی سرگرم ساختمانی بود و از سرکشی به

بوستان باز ماند، به من گفت: پسرکم، امروز به واسطۀ گرفتاری ساختمان نتوانستم از

مزرعه و بوستان خبر بگیرم، تو برو خبری بگیر و دستورهایی به من داد وگفت: دیر

نیایی که تو برای من پر ارزش‌تر از همه چیزی.

گوید: به منظور رفتن به مزرعه راه افتادم، در این هنگام از کنار کلیسایی از

کلیساهای مسیحیان گذشتم، صداهای ایشان را که مشغول نمازگزاردن بودند

شنیدم و من به واسطۀ این‌که پدر در خانه محبوسم می‌داشت، از امور مردم

اطلاعی نداشتم.

چون صداهای ایشان را شنیدم وارد کلیسا شدم تا ببینم چه می‌کنند، چون

ایشان را دیدم از نمازشان خوشم آمد و گفتم: به خدا سوگند این آیین بهتر از آیین

ماست و از آن جا حرکت نکردم تا غروب شد.

مزرعۀ پدر را رها کردم و آن جا نرفتم، از آنها پرسیدم در کجا می‌توانم به سر

چشمۀ این دین برسم؟ گفتند: در شام. من پیش پدرم برگشتم، معلوم شد کسانی را

به جستجوی من فرستاده و از همه کاری باز مانده است. چون پیش او رسیدم گفت:

ای پسرم! کجا رفته بودی؟ مگر با تو چنان شرط نکرده بودم؟

گفتم: پدر جان از کنار مردمی می‌گذشتم که در معبدی مشغول نماز بودند و آنچه

از دین ایشان دیدم پسندیدم و تا خورشید غروب کرد پیش ایشان بودم. گفت: پسر

جان در آن دین خبری نیست، دین تو و پدرانت از آن بهتر است، گفتم: به خدا

سوگند چنین نیستآن دین بهتر از دین ماست.

گوید: پدر بر من ترسید، بر پای من بند نهاد و مرا در خانه زندانی کرد! من کسی

پیش مسیحیان فرستادم و گفتم هرگاه کاروان بازرگانان شما از شام رسید مرا خبر

کنید و پس از این‌که کارهای خود را انجام دادند و آهنگ بازگشت کردند آگاهم

سازید.

چون هنگام بازگشت ایشان رسید به من خبر دادند، من بند از پای خود برداشتم

و همراه ایشان رفتم تا به شام رسیدم و آن جا پرسیدم چه کسی از همه بیشتر به

مبانی مسیحیت عالم است؟

گفتند: اسقفی که در کلیسا است. پیش او رفتم و گفتم من به این دین راغب شده‌ام

و دوست می‌دارم همراه تو باشم و برای تو و کلیسا خدمت کنم و از تو دانش بیاموزم

و همراه تو نماز بگزارم. گفت: بیا و وارد کلیسا شدم و او مردی نادرست بود، به

مسیحیان دستور می‌داد صدقه دهند و چون صدقات را می‌آوردند برای خود

اندوخته می‌کرد و به فقرا نمی‌داد، آن چنانکه هفت کوزه زر و سیم اندوخت و من که

دیدم چنان می‌کند او را سخت دشمن می‌داشتم.

چون از دنیا رفت و مسیحیان برای خاکسپاری او جمع شدند به ایشان گفتم: این

مردی نادرست بود، به شما دستور پرداخت صدقه می‌داد و شما را به آن تشویق

می‌کرد و پس از این‌که صدقه را می‌آوردید برای خود اندوخته می‌کرد و چیزی از آن

به درویشان نمی‌داد، گفتند: این مطلب را از کجا می‌دانی؟ گفتم: شما را به

اندوخته اش راهنمایی می‌کنم، گفتند: چنان کن، من جای آنرا نشان دادم و ایشان

هفت کوزه انباشته از زر و سیم را بیرون آوردند و چون آنها را دیدند، گفتند: به خدا

سوگند هرگز او را به خاک نمی‌سپاریم و جسدش را بر دار کشیده سنگسار کردند.

مرد دیگری آوردند و به جای او گذاشتند.

سلمان می‌گوید: او مردی بود که من هرگز ندیده بودم کسی نمازهایش را به

خوبی او گزارد، او نسبت به دنیا سخت بی‌میل و نسبت به آخرت به شدّت راغب

بود و شب و روز را در عبادت می‌گذراند، من او را بسیار دوست می‌داشتم چنانکه

پیش از او هیچ کس را به آن اندازه دوست نداشته‌ام.

روزگاری با او سپری ساختم، چون هنگام مرگش فرارسید گفتم: ای فلان! من

همراه تو بودم و تو را چنان دوست می‌داشتم که هیچ چیز را آن چنان دوست

نداشته‌ام، اکنون چنانکه می‌بینی فرمان خدا دربارۀ تو رسیده است، مرا به چه کسی

سفارش و به چه چیزی فرمان می‌دهی؟

گفت: پسرجان، به خدا سوگند مردم به گمراهی افتاده‌اند و بیشتر آدابی را که بر

آن بودند ترک کرده‌اند و امروز کسی را نمی‌بینم که به روش و آیین من باشد مگر

مردی در موصل که او هم به همان راه و روشی است که من بوده‌ام، خود را به او

برسان.

گوید: چون او از دنیا رفت و به خاک سپرده شد به موصل پیش آن مرد رفتم و

گفتم: ای فلان، فلانی هنگام مرگ خود به من سفارش کرد تا پیش توآیم و به من خبر

داد که تو بر راه و رسم اویی، گفت: پیش من بمان و من پیش او ماندم و دیدم که

مردی نیک و به روش دوست خود است، ولی چیزی نگذشت که او را هم مرگ در

رسید، به او گفتم: فلانی مرا به تو سفارش کرد و دستور داد که به تو ملحق شوم و

می‌بینی که فرمان خدا برای تو در رسیده است، تو به چه کسی سفارشم می‌کنی؟ و

به چه چیز فرمانم می‌دهی؟

گفت: پسر جان، به خدا سوگند! من کسی را سراغ ندارم که به راه و روش ما باشد

مگر مردی در نصیبین. رفتم پیش آن مرد و خبر خود را با او گفتم و فرمان رهنمای

پیشین خود را برای او نقل کردم.

گفت: پیش من بمان و پیش او ماندم و او را هم بر آیین دوستش دیدم و اقامت

من در حضور مرد بسیار نیکی بود ولی به خدا سوگند چیزی نگذشت که مرگ او هم

فرا رسید، چون به حال احتضار در آمد به او گفتم: فلانی مرا به فلان و او مرا به تو

راهنمایی کرد، تو مرا به چه کسی رهنمون هستی و چه دستوری می‌دهی؟

گفت: پسر جان، به خدا سوگند کسی را نمی‌شناسم که به این دین و آیین باشد

مگر کسی که در عموریه است، خود را به او برسان و پیش او بمان.

چون او مرد و به خاک سپرده شد من پیش آن مرد در عموریه رفتم و داستان

خود را برای اوگفتم، گفت: پیش من بمان و من همان‌جا ماندم و او هم مردی بودکه

به راه و روش دوستانش بود.

سلمان می‌گوید: آن جا به کسب و کار هم مشغول شدم، چنانکه چند ماده گاو و

چند گوسپند برای من فراهم شد، چون مرگ او نزدیک و محتضر شد به او گفتم:

فلانی می‌دانی که من همراه فلان کس بودم و او مرا به فلان کس دیگر و او به شخص

دیگر معرّفی کرد و او مرا به تو راهنمایی کرد، اکنون تو مرا به چه کس راهنمایی و به

چه چیز فرمان می‌دهی،؟

گفت: پسر جان، به خدا سوگند من کسی را نمی‌شناسم که بر آیین ما باشد تا به

تو بگویم که پیش او بروی، ولی روزگار ظهور پیامبری که به آیین ابراهیم علیه السّلام در زمین

عرب برانگیخته خواهد شد نزدیک شده است، محلّ هجرت او در سرزمینی میان

دو سنگلاخ است که میان آنها درختان خرماست و او علامت‌هایی دارد که مخفی

نیست، از جمله صدقه نمی‌خورد ولی اگر هدیه بدهندش قبول می‌کند و میان

شانه‌هایش مهر نبوّت است، اگر بتوانی به آن سرزمین بروی این کار را انجام بده.

سلمان می‌گوید: او هم مرد و مدفون شد و من مدّتی در عموریه ماندم. گروهی از

بازرگانان بنی کلب آمدند، به آنها گفتم: مرا به سرزمین اعراب ببرید در عوض این

ماده گاوها و گوسپندانم را به شما می‌دهم، پذیرفتند و من آنها را به ایشان دادم و مرا

با خود بردند، همین‌که به وادی القری رسیدیم به من ستم کردند و مرا به عنوان

برده به مردی جهود فروختند و من پیش او بودم و چون درختان خرم را دیدم

امیداور شدم که همان سرزمینی باشد که دوستم برایم وصف کرده بود و این

موضوع پیش من محقّق نشده بود.

زمانی که پیش او بودم یکی از پسر عموهایش که از یهود بنی قریظه بود، مرا از او

خرید و به مدینه برد، به خدا سوگند! گویی هم‌اکنون است که آن سرزمین را

شناختم و همان‌جا ماندم.

در این هنگام رسول خدا مبعوث شده بود و در مکّه اقامت داشت و چون من

برده و بنده بودم خبری از او نشنیدم تا این‌که به مدینه هجرت فرمود.

به خدا قسم! روزی بالای درخت خرمایی بودم و برای ارباب خودکار می‌کردم

صاحب من زیر درخت نشسته بود که یکی از پسر عموهایش آمد و به او گفت:

فلانی! خدا اوس و خزرج را بکشد که آنها الآن در منطقۀ قبا گرد مردی جمع شده‌اند

که امروز از مکّه آمده است و ایشان می‌پندارند که او پیامبر است.

سلمان می‌گوید: چون این سخن را شنیدم چنان لرزه بر من افتاد که پنداشتم

روی صاحبم سقوط خواهم کرد. از درخت پایین آمدم و به پسر عموی او گفتم: چه

گفتی؟ صاحبم خشمگین شد و سیلی محکمی به من زد وگفت: تو را به این حرف

چکار؟ برگرد، به کار خودت مشغول باش، گفتم: چیزی نیست می‌خواستم ببینم

آنچه می‌گوید درست یا نه؟

سلمان گوید: چیزهایی خوراکی داشتم که جمع کرده بودم، هنگام غروب آنرا

برداشتم و پیش رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله که به قبا بود رفتم. حضور او رسیدم و گفتم: به من

خبر رسیده است که تو مردی نیکوکاری هستی و همراه تو دوستانی نیازمند و

غریب هستند، این خوراکی صدقه است چنین می‌پندارم که شما از دیگران به آن

سزاوارتر هستید و آن خوراکی را نزدیک او بردم، به یارانش فرمود: بخورید، ولی

خود دست نگاه داشت و نخورد، با خود گفتم: این یک نشانه.

آنگاه برگشتم و خوراکی دیگر فراهم کردم، در این فاصله پیامبر به مدینه بازگشته

بود، پیش او رفتم وگفتم: چنین دیدم که تو صدقه نمی‌خوری این هدیه‌ای است که

خواستم تو را باشد، پیامبر از آن خورد و به یاران خود هم دستور داد از آن خوردند.

با خود گفتم: این دو نشانه.

پس از آن به حضور رسول خدا در بقیع رسیدم که برای تشییع جنازۀ یکی از

یاران خود آمده بود، من دو قطیفه داشتم و پوشیده بودم و رسول خدا هم میان

اصحاب خود نشسته بود، سلام کردم و به طرف پشت سر او رفتم تا به شانه‌هایش

بنگرم و ببینم آیا مهر نبوّت دیده می‌شود، همین‌که پیامبر دید که من در پشت سرش

ایستاده و در جستجوی چیزی هستم که وصف آنرا برای من گفته بودند، ردای

خویش را از دوش افکند و من به مهر نبوّت نگریستم و آن را شناختم و شروع به

بوسیدن آن و گریستن کردم.

پیامبر فرمود: برگرد و برگشتم و برابر او نشستم و داستان خود را همچنین که

برای تو ای ابن عبّاس نقل کردم برای رسول اسلام گفتم و آن حضرت خوش داشت

که این خبر را یارانش هم بشنوند.

سلمان همجنان گرفتار بردگی بود به طوری که نتوانست در جنگ‌های بدر و احد

شرکت کند.

رسول خدا صلّی اللّه علیه واله به من فرمودند:

با صاحب خود عهد نامه‌ای برای آزادی خود بنویس و من تعهّدی نوشتم که

سیصد اصله خرما برای او به عمل آورم و با آب چاه آن را آبیاری کنم و چهل وقیه

هم طلا بپردازم.

پیامبر به اصحاب خود فرمود: برادرتان را یاری کنید و آنها با نهال‌های خرما مرا

یاری کردند، بعضی سی نهال، برخی بیست نهال و پانزده نهال و ده نهال و هرکس

به قدر امکان خود مساعدت کرد و سیصد نهال برای من جمع شد.

پیامبر فرمود: ای سلمان! برو و برای این نهال ها گود بردار، وقتی تمام شد پیش

من بیا تا خودم به دست خویش آنها را بکارم. من چنان کردم و یاران یاریم دادند و

چون از آن فارغ شدم پیش رسول خدا برگشتم و خبرش دادم. پیامبر همراه من آمد،

ما نهال هارا به او می‌دادیم و او در گود می‌گذاشت تا تمام شد. سوگند به کسی که

جان سلمان در دست اوست از آنها حتّی یک نهال هم خشک نشد و من درختان

خرمایی که تعهّد کرده بودم به صاحب خود پرداختم و آن مال همجنان به عهدۀ من

بود، اتّفاقا از یک معدن طلا مقداری طلا که به اندازۀ تخم‌مرغی بود به حضور

رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم آوردند، فرمود: آن ایرانی که برای آزادی خود تعهّدنامه نوشته بود

چه کرده است؟ مرا به حضورش بردند، فرمود: این را بگیر و تعهّد خود را بپرداز.

سوگند به کسی که جان سلمان در دست اوست چهل وقیۀ کامل بود. حق

صاحب خود را دادم و آزاد شدم و در حالی که آزاد بودم در جنگ خندق همراه

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شرکت کردم و پس از آن در هیچ یک از جنگ‌ها غایب نبودم.»⁽¹⁾

70 - صورت برزخی اعمال از نظر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله

«پیامبر گرامی اسلام صلّی الله علیه اله بامدادی به اصحاب و یاران فرمود: دیشب دو نفر پیش

من آمدند و مرا برانگیختند و به من گفتند: بیا برویم. پس با آن دو به راه افتادم تا به

مردی خوابیده رسیدم و مرد دیگری را با سنگ گرانی بر سر او ایستاده دیدم که

سنگ را بر سر او می‌کوبد و سرش را درهم می‌شکند و چون سنگ به غلت می‌افتد

به دنبال آن می‌رود و آن را می‌گیرد و هنوز نزد آن مرد برنگشته سر وی چنانکه بود

صحیح و سالم می‌شود، پس بار دیگر به او حمله می‌برد و همان کار نخستین را با او

انجام می‌دهد.

به آن دو گفتم: سبحان اللّه! داستان این دو نفر چیست؟ به من گفتند: بیا برویم.

پس رفتیم تا به مردی به پشت افتاده رسیدیم که دیگری با قلاّبی آهنین بر سر او

ایستاده است و ناگهان به یک‌سوی روی او می‌آید و هر یک از گوشۀ لب و سوراخ

بینی و چشم او را تا پشت گردن چاک می‌دهد، سپس به آن سوی دیگرش می‌رود و

همان کاری که با آن طرف کرده بود با این‌طرف انجام می‌دهد و هنوز از این سو فارغ

نشده که آن طرف به حال اول برمی‌گردد، پس دیگر بار به او حمله کرده همان کار

نخستین را تکرار می‌کند.

گفتم: سبحان اللّه! داستان این دو چیست؟ به من گفتند: بیا برویم.

پس رفتیم، به چیزی تنور مانند رسیدیم که فریاد و داد و بیدادهایی از آن بلند

بود. پس سری به آن زدیم که ناگاه مردان و زنان برهنه در آن دیدیم که زبانۀ آتش از

زیر پای آنها بر می‌خاست و چون به آنها می‌رسید فریاد می‌زدند.

به آن دو گفتم: داستان اینها چیست؟ به من گفتند: بیا برویم.

پس به راه افتادیم تا به جویی مانند خون سرخ رنگ رسیدیم که در میان آن

مردی شناگر شنا می‌کرد و در کنار جوی مردی بود که سنگ بسیاری نزدش نهاده

بود، آن شناگر پس از مدتی شنا نزد آن مرد که سنگ‌ها نزدش بود می‌آمد و او سنگی

به دهان او می‌انداخت او باز شنا می‌کرد و باز می‌گشت و باز سنگ به دهانش

افکنده می‌شد و همین طور تکرار می‌گشت.

به آن دو گفتم: داستان این دو نفر چیست؟ گفتند: بیا برویم.

پس به راه افتادیم تا به مردی بد قیافه رسیدیم که نزد او آتشی بود و آن را

می‌افروخت و زیر و رو می‌کرد و گردآن می‌گشت.

به آن دو گفتم: این چیست؟ گفتند: بیا برویم.

پس رفتیم تا به انبوهی رسیدیم که از هر نوع گلی بهاری در آن به چشم می‌خورد،

ناگهان در میان آن بستان مردی بلند قامت با کودکانی بیش از آنچه هرگز ندیده بودم

پیرامون او به نظرم آمدند. به آن دو گفتم: این کیست و اینان کیانند؟ مرا گفتند: برویم

برویم.

پس رفتیم تا به بستانی بزرگ - که هرگز بزرگتر و بهتر از آن ندیده بودم - رسیدیم،

به من گفتند: در این بستان بالا برو، پس بالا رفتیم تا به شهری که با خشتی طلا و

خشتی نقره ساخته شده بود رسیدیم، آنگاه به دروازۀ شهر آمدیم و خواهش کردیم

آنرا باز کنند، دروازه گشوده شد، بعضی هر چه تصوّر کنی زیبا و برخی هر چه گمان

کنی زشت‌روی به استقبال ما آمدند.

به آنان گفتند: بروید در این جوی آب تنی کنید که ناگاه جوی پهناوری - که گویی

آبش در سفیدی شیر خالص است - جلب نظر کرد و در آن آب تنی کردند و سپس در

حالی که آن زشتی از ایشان رفته بود و به نیکوترین صورتی در آمده بود نزد ما

آمدند، به من گفتند: این بهشت جاویدان «عدن» است و این خانۀ توست.

پس دیده‌ام به بالا خیره شد ناگاه کاخی مانند ابری سفید به نظر رسید. به من

گفتند: خانۀ تو همان است.

به آن دو گفتم: خدا مبارکتان گرداند، مرا بگذارید تا داخل آن شوم، گفتند: اکنون

که نمی‌شود، داخل آن خواهی شد. به آن دو گفتم: از آنچه امشب دیدم در شگفتم،

این چه بودکه دیدم؟

به من گفتند: اکنون به تو می‌گوییم: آن مرد نخستین که بر او گذشتی و سرش با

سنگ درهم شکسته می‌شد مردی است که قرآن را فراگیرد و سپس آنرا رها کند در

وقت نماز بخوابد تا نماز او فوت شود.

آن مرد دیگری که دیدی هر یک از کنار دهان و سوراخ بینی و چشم او تا پشت

گردنش چاک زده می‌شد، مردی است که بامداد از خانه‌اش در آید و دروغی بگوید

که در میان مردم منتشر شود.

مردان و زنان برهنه‌ای که در تنور مانندی بودند زنان و مردان زنا کارند.

آن مردی که دیدی در جوی خون شنا می‌کند و سنگ به دهانش می‌افکند کسی

است که ربا می‌خورد.

مرد بد قیافه‌ای که در کنار آتش بود و آن را زیر و رو می‌کرد و می‌افروخت و گرد

آن می‌گشت مالک و سر پرست دوزخ بود.

آن مرد بلند قامتی که در آن بوستان بود ابراهیم علیه السّلام است و آن کودکانی که

پیرامون او بودند هر نوزادی است که بر فطرت خداشناسی بمیرد.

راوی پرسید: ای فرستادۀ خدا! آیا فرزندان مشرکان هم؟ پاسخ داد: آری،

فرزندان مشرکان هم.

امّا آن گروهی که بعضی زیبا و بعضی زشت‌رو بودند آنان مردمی هستند که کاری

شایسته و کاری بد را بهم آمیخته بودند و خدا از آنان درگذشت.»⁽¹⁾

71 - دیوانه های شهر

به بهلول گفتند: دیوانه های شهر را می‌دانی چند نفرند؟ گفت: شمردن آنها خیلی

مشکل است از عقلا بپرسید تا بگویم.⁽²⁾

72 - حکایتی از علّامه طباطبایی

علاّمۀ طباطبایی فیلسوف بزرگ و مفسّر کم نظیر می‌فرمودند:

در مسجد سهله در مقام ادریس نماز می‌خواندم و در نماز پس از حمد، سورۀ

مبارکۀ «ص» قرائت می‌کردم، ناگهان دیدم از جای خود حرکت کردم ولی بدنم در

زمین است، به اندازه‌ای با بدنم فاصله گرفتم که او را دورترین نقطه می‌دیدم تا پس

از چندی به حال اول برگشتم.⁽³⁾

73 - نفس در کلام میبدی

میبدی در «فتح ثالث» آورده:

شیخ سعد الدین حموی سواره به رودخانه رسید، اسب از آب نمی‌گذشت، امر

کرد آب را بهم زده گل آلود کنند، در حال اسب عبور کرد. فرمود: تا خود می‌دید از

این وادی عبور نمی‌توانست کرد. چون مرض خودبینی و خود خواهی علاج شود و

حالت خداجویی و خداخواهی پدید آید، حرکت نفس به سوی مقام قرب و لقا با

کمک طاعات و عبادات آغاز می‌شود و به جایی می‌رسد که امام صادق علیه السّلام

می‌فرماید:

انّ روح المؤمن لأشدّ اتّصالا بروح اللّه من اتّصال شعاع الشّمس بها.

اتّصال روح مؤمن به روح خدا از اتّصال شعاع آفتاب به آفتاب شدیدتر

است.⁽¹⁾

74 - فقط حرف خدا

یکی از عرفا می‌گوید:

وصف بنده‌ای از بندگان حق را شنیدم، برای دیدارش شتافتم، چون به او رسیدم

با او حرف زدم جواب نداد، دوباره سخن گفتم جواب نداد، گفتم: به حقّ معبودت

به من نظر کن، نظر کرد، ابروهایش به چشمش افتاده بود، گفتم: مرا وصیتی کن،

اشاره کرد از حرف زدن معذورم که حرف ما را به گناه می‌کشد. روزی را در خدمت

او به سر بردم دو کلمه از وی شنیدم:

1 - عجب دارم از کسی که با تو مأنوس است با غیر چکار دارد.

2 - عجب دارم از کسی که می‌داند خزانۀ همه چیز نزد توست چرا به غیر تکیه و

توکل دارد؟!

گفتم: هیمن دو کلمه مرا بس است. برگشتم به قریه رسیدم، به مردم گفتم: این

بزرگوار چند سال است مقیم این ناحیه است؟ گفتند: نود سال، گفتم: چرا با من

حرف نزد؟ گفتند: پنجاه سال است غیر حرف خدا از او سابقۀ حرف زدن نداریم.»

یکی از عرفا می‌گوید:

وصف بنده‌ای از بندگان حق را شنیدم، برای دیدارش شتافتم، چون به او رسیدم

با او حرف زدم جواب نداد، دوباره سخن گفتم جواب نداد، گفتم: به حقّ معبودت

به من نظر کن، نظر کرد، ابروهایش به چشمش افتاده بود، گفتم: مرا وصیتی کن،

اشاره کرد از حرف زدن معذورم که حرف ما را به گناه می‌کشد. روزی را در خدمت

او به سر بردم دو کلمه از وی شنیدم:

1 - عجب دارم از کسی که با تو مأنوس است با غیر چکار دارد.

2 - عجب دارم از کسی که می‌داند خزانۀ همه چیز نزد توست چرا به غیر تکیه و

توکل دارد؟!

گفتم: هیمن دو کلمه مرا بس است. برگشتم به قریه رسیدم، به مردم گفتم: این

بزرگوار چند سال است مقیم این ناحیه است؟ گفتند: نود سال، گفتم: چرا با من

حرف نزد؟ گفتند: پنجاه سال است غیر حرف خدا از او سابقۀ حرف زدن

نداریم.»⁽¹⁾

75 - داستانی عجیب از فضیل و هارون

هارون در کمال قدرت وسطوت و در عین کبر و نخوت با جمعی به حج آمده

بود. در طواف بیت ملخی را لگد مال کرد در حالی که حکمش را نمی‌دانست.

شنید فضیل عیاض در مسجدالحرام است. جهت یافتن حکم مسأله مأمون را

نزد وی فرستاد تا او را به حضورش بیاورد. مأمون نزد فضیل آمد و پس از سلام

گفت: خلیفه سلام دارد و می‌گوید چند لحظه نزد ما بیا، فضیل جواب مأمون را

نداد، مأمون بازگشت و گفت: مرا نزد کسی فرستادی که تو را به حساب می‌آورد!

هارون با غصب و خشم حرکت کرد، در حالی که اطرافیانش به وحشت

افتادند. چون به فضیل رسید گفت: ای فضیل! واجب است نزد ما آیی و حقّ ما را

بشناسی، آخر ما حاکم شماییم! من در حال احرام و طواف ملخی را لگد کرده‌ام،

حکمش چیست؟ فضیل بلندبلند گریه کرد وگفت: چه چوپانی هستی که از گوسپند

مسأله می‌پرسی! بر چوپان واجب است محلّ گوسپندان را امن کند، غذای نیکو

فراهم آورد، آب شیرین بدهد، تو که از یک مسألۀ دین عاجزی، چه چوپانی هستی

و این گله را کجا می‌بری؟!⁽¹⁾

76 - نکته ای بس عجیب در وضع امیرالمؤمنین علیه السّلام

یکی از اصحاب می‌گوید:

شنیده بودم آیۀ شریفۀ

أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ

[آیا چنین انسان کفران کننده‌ای بهتر است] یا کسی که در ساعات شب به

سجده و قیام و عبادتی خالصانه مشغول است.

در شأن علی است، رفتم تا حسنات و عبادات او را به چشم خود ببینم. وقت

مغرب با یاران خود نماز خواند و پس از تعقیبات به نماز عشا پرداخت، آنگاه با

اجازۀ آن حضرت به منزلش رفتم، قسمت عمده‌ای از شب، او را در قرآن و نماز

دیدم، صبح نمازش را در مسجد به جماعت بجای آورد، سپس به کار مردم

پرداخت تا وقت نماز ظهر و عصر آمد. پس از فریضۀ ظهر و عصر دوباره تا شب به

کار مردم پرداخت. به او گفتم به‌روز و شب آسایش نداری! فرمود:

اگر روز بیاسایم کار رعیت ضایع شود، اگر شب بیاسایم قیامت خودم ضایع

گردد، پس روز مهمّ مردم را انجام دهم و شب مهمّ خودم را.⁽¹⁾

77 - حکایتی در مبارزۀ با نفس

ابن عربی می‌گوید:

امیری با خیل و خدم و حشم به راهی می‌گذشت، خدمت یکی از اولیای خدا

رسید، عرضه داشت: یا شیخ، در این جامه و لباس‌ها که بر تن من است نماز رواست

یانه؟ آن بزرگ خندید، آن امیر از سرّ خنده پرسید، مرد خدا گفت: از کم عقلی و

نادانی تو تعجّب کرده خندیدم، ای امیر! حال تو به حال سگی می‌ماند که در مردار

و جیفه ای افتاده واز آن سیر خورده و سرا پای او از خون و نجاسات آلوده شده و او

را احتیاج به قضای حاجت افتاده، خیلی مواظب است که ترشّح بول او را نجس

نکند!

شکم تو از حرام پر است، مظالم عباد بر گردنت بسیار است، ستم و ستمکاری

در پرونده ات مالامال است تو از آنها نمی‌ترسی، از این دغدغه داری که نماز در این

لباس چگونه است!

امیر گریست و از اسب پیاده شد و به خاک مذلّت نشست و ترک جاه و ریاست

غلط کرد و ملازم شیخ شد.

چون سه روز از این ماجرا گذشت شیخ طنابی به او داد و گفت، ایام ضیافت

گذشت برخیز با این طناب به صحرا رو و هیزم بیاور جهت امرار معاش بفروش. او

در کار فروش هیمه رفت. مردم که وی را بدان حال می‌نگریستند می‌گریستند. ابن

عربی می‌گوید: آن امیر دایی من بودکه مصداق این آیۀ شریفه شد:

وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی

و اما کسی که از مقام و منزلت پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا و هوس

بازداشته است.⁽¹⁾

78 - بندگی حقیقی

در «مصابیح القلوب» آورده:

محمود غزنوی با عدّه‌ای زیاد جهت شکار به صحرا رفت، ناگهان همایی در هوا

پیدا شد، لشگریان گفتند برویم در سایۀ او قرار بگیریم تا ازگرما و حرارت هوا

مصون بمانیم و برای این کار از هم سبقت می‌گرفتند، تنها کسی که نرفت ایاز بود،

محمود به او گفت: تو چرا نرفتی تا هما برسرت سایه اندازد؟ گفت: کدام سعادت

برای من بهتر از این‌که در سایۀ سلطانی چون شما هستم!⁽¹⁾

79 - اسلام مرد یهودی

مردی بود یهودی به نام مخیریق، در رفت و آمدهایش در مدینه، زیاد نسبت به

پیامبر عزیز اسلام اندیشه می‌کرد، تا نزدیک جنگ احد به نزد دانایان یهود آمد و

گفت: این همان شخص موعود نیست که موسی خبر داده؟ گفتند: نه، شبیه به

اوست. گفت: شباهت یعنی چه؟ او همان است و شما نامردان کتمان حق می‌کنید.

نزد پیامبر آمد، به حقیقت ایمان آورد و مالش را که فوق‌العاده بود به حضرت واگذار

کرد، که بیشتر صدقات و انفاقات رسول حق بعد از مال خدیجه از مال اوست،

سپس برای دفاع از حق در جنگ احد شرکت کرد و به شرف شهادت نایل آمد.⁽²⁾

80 - نکته ای لطیف

از رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم پرسیدند: شما زیباتر هستید یا یوسف؟ فرمود:

هو أصبح منّی و أنا أملح منه.

او از نظر صورت از من زیباتر بود و من از او نمکین ترم.

این تشبیه به نمک را دو نکته است:

1 - نمک خودش را در موادّ دیگر ذوب می‌کند تا آن مواد سالم بمانند و خوشمزه

شوند، آن جناب هم با اهل بیتش خودشان را در انواع حوادث و مشقّات و تکالیف

ذوب کردند تا انسان‌ها از شرّ و شرور و شقاوت سالم مانده، بقای الهی پیدا کنند.

2 - سگ از حیوانات نجس العین است، اگر به آب هفت دریا بشویندش پاک

نشود بلکه نجس تر شود، ولی اگر در نمکزار بیفتد پس از مدّتی که از وضع

موجودش تغییر پیدا کند، پاک و حلال و طیب شود.

این سگ نفس امّاره هم اگر در نمکزار شریعت رسول خدا صلّی الله علیه و اله که ترکیبی از

عقیده و اخلاق و عمل است بیفتد، حالت امّارگی را از دست بدهد و به مرتبۀ

مطمئنّه و راضیه و مرضیه برسد.⁽¹⁾

81 - داستان فضیل عیاض و داود طایی

اشاره

فضیل عیاض که خود داستانی عجیبی دارد به در خانۀ داود طایی آمد، صدای

نالۀ جانسوز او را از درون خانه شنید، فضیل فریاد زد: ای داود! اگر حدیث رسول

خدا را که فرمود:

لایدخل النّار من بکی من خشیة اللّه.

داخل آتش نمی‌شود کسی که از ترس خدا بگرید

را صحّت ورود یافته و این‌که قطره‌ای از این اشک، آتش عذاب را خاموش

می‌کند درست می‌پنداشتی این همه گریه و زاری نمی‌کردی، تو را چه می‌شود و

چرا این گونه با کشتی چشم در دریای اشک روانی؟ در به رویم باز کن که به زیارتت

آمده‌ام.

داود جواب داد: مرا خوف و خشیت از حق، از ملاقات با اشخاص باز داشته،

فعلا در راه محبوب و برای تصفیۀ جان و تزکیۀ نفس و صفای قلب و زدودن کدورت

روان مشغول خودم!

زنی در همسایگی داود بود، به درب خانه آمد و به فضیل گفت: حوصله کن تا

وقت نماز برسد و او برای نماز جماعت عزیمت مسجد کند، او را آن وقت زیارت

کن که وی در خرج کردن وقت انسانی بسیار منظّم و دقیق است.

وقت نماز رسید داود به مسجد رفت و فضیل هم دنبال او به مسجد شد، سپس

با اجازۀ داود به خانۀ داود درآمد. کوزه شکسته‌ای از آب دید که آبش تابش آفتاب

خورده و اطاقی معمولی و ساده و اثاثی مختصر و در حدّ قناعت.

به داود گفت: این کوزه را از آفتاب بردار و جایی بگذار تا آبش خنک شود، داود

گفت: آن قدر به خود اطمینان ندارم که آب سرد میل مرا به طرف لذّات دنیا زیاد

نکند.

گفت: ای داود! خانه را بپرداز، گفت: عمارت دنیا از تمتّعات طبع است و همین

مرا بس است که حال اسراف و زیاده‌روی ندارم.

فضیل می‌گوید: قبل از این زیارت، داود را به غایت حسن و جمال دیده بودم به

اندازه‌ای که در بین مردم مشهور به صاحب جمال تر از او کسی نبود، ولی در این

زیارت وی را زار و نزار و رنگ‌پریده و لاغر دیدم، به او گفتم: این چه حال است؟

گفت: ای فضیل! هشت غم مرا از خورد و خوراک و سؤال و جواب باز داشته و به

این روزم انداخته است:

هشت غم داود طایی

غم هول مطّلع

1 - غم هول مطّلع یعنی وقت مرگ، که در قرآن آمده:

کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ

هرکسی مرگ را می‌چشد.

أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ

هر کجا باشید هر چند در قلعه‌ای مرتفع و استوار، مرگ شما را درمی‌یابد.

کَلاّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِیَ * وَ قِیلَ مَنْ راقٍ * وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ * وَ الْتَفَّتِ

السّاقُ بِالسّاقِ * إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساقُ

این چنین نیست [که می‌پندارد]، هنگامی که جان به کلوگاه رسد، * و [کسان

بیمار] گویند: درمان کنندۀ این بیمار کیست؟ * و [بیمار] یقین می‌کند [که

با رسیدن جان به گلوگاه] زمان جدایی [از دنیا، ثروت، زن و فرزند] فرا

رسیده است! * و [از سختی جان کندن] ساق به ساق به هم پیچد؛ * آن

روز، روز سوق و مسیر به سوی پروردکار توست.

فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ * وَ أَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ

پس چرا هنگامی که روح به گلوگاه می‌رسد، * و شما در آن وقت نظاره‌گر

هستید [و هیچ کاری از شما ساخته نیست!]

غم منزل گور

2 - قرار گرفتن در منزل گور است:

منزل بی در و پیکر، منزل تنگ و تاریک، منزل غربت، منزل وحشت، منزل

سرگذاشتن به خشت لحد با یک لباس چون کفن، منزلی که راه گریز به جایی ندارد و

ندانم در این خانه کدام تابلو را بر بالای سر من نصب کنند؟

روضة من ریاضی الجنّة أو حفرة من حفر النّیران.

باغی از باغهای بهشت، یا چاهی از چاههای آتش دوزخ.

غم جواب دو ملک

3 - فریاد دو ملکی است که در قبر به گوشم رسد:

من ربّک؟

پروردگار تو کیست؟

که نمی‌دانم جوابگو هستم یا نه. این بستگی دارد به این‌که نهال توحید را با

اعتقاد و اخلاق و عمل آبیار کرده و بارور کرده باشم تا بتوانم پاسخگوی آنان گردم

وگرنه اگر غفلت داشته و درون را بتخانه کرده باشم چه جوابی دارم بدهم؟!

غم نفخۀ صور

4 - غم نفخۀ صور است:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ * قالُوا یا وَیْلَنا

مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

و در صور دمیده شود، ناگاه همۀ آنان از قبرها به سوی پروردگارشان

می‌شتابند. * می‌گویند: ای وای بر ما، چه کسی ما را از خوابگاهمان

برانگیخت؟ این واقعیتی است که [خدای] رحمان وعده داده بود و پیامبران

راست گفته بودند!!

ای فضیل! در آن وقت بدن به من برگردانده شود و در قبر آماده ام کنند که به

محشر بیایم، چون آماده شوم ندانم به چه حال وارد شوم؟ که قرآن را در این زمینه

دو آیه است:

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ

إِیمانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ * وَ أَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ

فَفِی رَحْمَتِ اللّهِ هُمْ فِیها خالِدُونَ

در روزی که چهره‌هایی سپید و چهره‌هایی سیاه شود، اما آنان که

چهره‌هایشان سیاه شده [به آنان گویند:] آیا پس از ایمانتان کافر شدید؟ پس

به کیفر آن که کفر می‌ورزیدید، این عذاب را بچشید. * و اما آنان که

چهره‌هایشان سپید گشته، همواره در رحمت خدایند و در آن جاودانه‌اند.

غم محشر

5 - چون وارد محشر شوم ندانم زمام امرم را به ساربان آتش دهند که خود برای

خود پرداخته‌ام و یا ملائکۀ رحمت برای ندای:

اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ

[به آنان گویند:] با سلامت و امنیت وارد آن جا شوید.

به سراغم آیند.

غم موقف حساب

6 - موقف حساب است که:

إِنَّ اللّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضاعِفْها وَ یُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً

عَظِیماً

یقینا خدا به اندازۀ وزن ذرّه‌ای [به احدی] ستم نمی‌کند و اگر [هم وزن آن

ذرّه] کار نیکی باشد، آن را دو چندان می‌کند و از نزد خود پاداشی بزرگ

می‌دهد.

غم ترازوی اعمال

7 - به وقت قرار گرفتن در برابر میزان و ترازوی سنجش اعمال است:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَ مَنْ

خَفَّتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما کانُوا بِآیاتِنا یَظْلِمُونَ

میزان [سنجش اعمال] در آن روز حق است؛ پس کسانی که اعمال وزن شدۀ

آنان سنگین و با ارزش باشد، رستگارند. * و کسانی که اعمال وزن شدۀ

آنان سبک و بی‌ارزش باشد، به سبب اینکه همواره به آیات ما ستم

می‌ورزیدند، به خود زیان زده [و سرمایۀ وجودشان را تباه کرده] اند.

فَأَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ

اما کسی که پرونده‌اش را به دست راستش دهند، می‌گوید: [ای مردم!]

پرونده مرا بگیرید و بخوانید.

وَ أَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ

و اما کسی که پروندۀ اعمالش را به دست چیش دهند، می‌گوید: ای کاش

پرونده‌ام را دریافت نمی‌کردم.

غم قهر خدا

8 - خدا را رحمت است و قهر. تجلّی رحمتش در دنیا، قرآن و رسالت و تکالیف،

و در آخرت بهشت و رضوان و تجلّی قهرش در آخرت عذاب الیم و دوزخ

همیشگی است. و این آخرین مرحله است که من ندانم در آن آخرین مرحله عاقبتم

به کجا منتهی می‌گردد؟!»⁽¹⁾

82 - سلمان فارسی و برادر دینی

ابن ابی عمیر از حضرت صادق علیه السّلام نقل می‌کند:

سلمان در بازار کوفه گذرش به منطقۀ آهنگرها افتاد، جوانی را دید به روی زمین

افتاده و مردم دورش جمعند، به سلمان گفتند، ای بندۀ حق این جوان غش کرده

چیزی در گوشش بخوان بلکه به هوش بیاید. سلمان بالای سر جوان نشست، چون

به هوش آمد گفت: ای سلمان! اگر در حقّ من چیزی گفتند درست نیست، من وقتی

گذرم به این بازار افتاد و پتک زنی آهنگرها را به روی سندان دیدم این آیه یادم آمد:

وَ لَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِیدٍ

و برای آنان گرزهایی از آهن [مخصوص] است [که بر سرشان می‌کوبند.]

از خوف عقاب حق عقلم پرید! سلمان به او گفت: تو ارزش این را داری که در راه

خدا برادر من باشی. حلاوت محبّت او قلب سلمان را گرفت. باهم بودند تا جوان

مریض شد، سلمان بالای سرش آمد در حالی که جوان در حال جان دادن بود،

سلمان صدا زد:

یا ملک‌الموت ارفق بأخی.

ای ملک الموت با برادر من مدارا کن.

جواب شنید:

انّی بکلّ مؤمن رفیق.

من با هر مؤمنی به مدارا رفتار می‌کنم.⁽¹⁾

83 - نصیحت زناکار

از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که:

مردی به عیسی علیه السّلام گفت: زنا کردم، مرا پاک کن. عیسی مردم را خواست تا وی

را سنگسار کنند. گنهکار فریاد زد: هرکس حدّی به گردن دارد مرا نزند. همه رفتند

جز عیسی و یحیی.

یحیی نزدیک آمد وگفت: مرا پندی ده، گفت: نفس را با هوا و میلش آزاد و تنها

مگذار. فرمود: بیفزای، گفت: گنهکار را سرزنش مکن. گفت: بیفزای، گفت: غضب

مکن. یحیی گفت: مرا کافی است.⁽²⁾

84 - ذکاوت امیرکبیر

امیر کبیر که از رجال نامدار تاریخ ایران و از شخصیت‌های بزرگ سیاسی و

مذهبی است در خدمت به مملکت ایران و مردم این مرز و بوم از هیچ کوشش و

فعّالیتی دریغ نکرد.

عبد اللّه مستوفی می‌نویسد:

مردی به امیر شکایت برد که پارچۀ بسته‌ای از شال کشمیری که پول زر در آن بود

نزد قاضی شهر به امانت گذاشتم. اکنون که از سفر بازگشته، بسته را گرفته و

گشوده ام، می‌بینم طلارفته و نقره به جای آن است در صورتی که سر بسته باز نشده

و بقچه هم پارگی ندارد، چون برسخن خود گواه ندارم فریادم به جایی نمی‌رسد.

امیر از وضع حال او دانست راست می‌گوید. پارچه را گرفت و دقیق مطالعه کرد

وگفت: برو چندی دیگر بیا و به کسی حرف نزن.

شب رسید، امیر به بستر خواب رفت، نیمۀ شب از جای برخاست، به طوری که

کسی نفهمد، گوشه‌ای از رویۀ لحاف ترمه را به قدر یک مهر نماز سوزاند.

شب دیگرکه رفت بخوابد دید لحاف عوض شده، چیزی نگفت. پس از چند

شب دید لحاف ترمه آمده ولی آن چنان رفو شده که کسی نمی‌فهمد.

آنرا با پارچۀ آن مرد تطبیق کرد دید کار یک استاد است، گفت: این لحاف

سوخته بود چه کردید؟ خدمتکاران سخت ناراحت شدند، فرمود: نترسید کار خود

من بوده، رفوگر را بیاورید. او را آوردند، بقچۀ آن مرد را به او نشان داد وگفت: تو رفو

کردی؟ گفت: آری، قاضی را طلبید و مالآن مرد را از آن خائن پس گرفت و به

صاحبش داد و وی را به خاطر خیانت، سیاست فرمود.⁽¹⁾

85 - هجرت اصحاب به حبشه

در بیرون شهر طائف باغی بود که عتبه و شیبه پسران ربیعه با غلامشان «عداس»

در آن باغ بودند، حضرت در سایۀ دیوار باغ نشست و خون از پای مبارکش جاری

بود، چون چشم عتبه و شیبه به او افتاد شفقت کرده، غلام خود عداس نصرانی را با

مقداری انگور نزد حضرتش فرستادند.

عداس انگور آورد و عرض کرد میل فرمایید، حضرت فرمود: بسم اللّه الرّحمن

الرّحیم، عداس پرسید: این سخن از کلام این بلد نیست، حضرت فرمود: اهل کجا

هستی؟ گفت: نینوا، حضرت فرمود: شهر یونس بن متّی بندۀ صالح حق!

عداس پرسید از کجا دانستی که یونس کیست؟ فرمود: خدایم به من خبر داده

است، پس او را دعوت به اسلام کرد، عداس مسلمان شد و به خاک افتاده سجده

کرد و صورت و دست و قدم‌های آن حضرت را که خون از آن جاری بود

بوسید، چون نزد ارباب خود بازگشت بدو گفت: وای بر تو! این مرد با تو چه کرد که

سجده کردی و چرا قدم‌های او را بوسیدی؟ عداس گفت: او مرا به امری خبر داد که

جز پیغمبر خدا بدان دانا نیست، بدو خندیدند و گفتند: این مرد تو را از کیش مسیح

باز داشت.

قریب یک ماه حضرت در طائف بود و هر روز مردم را به دین اسلام دعوت

می‌کرد و هر چه می‌توانستند او را آزار می‌دادند و هیچ کس ایمان نیاورد تا این‌که

بدن مبارکش از شدّت صدمه ورم کرد و به طرف مکّه بازگشت. در بین راه زیر سایۀ

درخت انگوری نشست و مشغول راز و نیاز و مناجات با پروردگارش گردید و عرضه

داشت:

اللّهمّ إنّی أشکو إلیک ضعف قوّتی، وقلّة حیلتی وهوانی علی النّاس،

أنت أرحم الرّاحمین، أنت ربّ المستضعفین و أنت ربّی، إلی من تکلنی؟

إلی بعید یتجهّمنی، أو إلی عدوّ ملّکته أمری؟ إن لم یکن بک علیّ غضب

فلا ابالی ولکن عافیتک هی أوسع لی. أعوذ بنور وجهک الّذی أشرقت له

الظّلمات وصلح علیه أمر الدّنیا والآخرة من أن ینزل بی غضبک أو یحلّ

علیّ سخطک، لکن لک العتبی حتّی ترضی، ولا قوّة إلّا بک.

خداوندا، از ناتوانی، بیچارگی و خواری خود نزد مردم به تو شکایت

می‌آورم، تو مهربان ترین مهربانانی، تو پروردگار مستضعفانی، تو پروردگار

منی، مرا به که واگذاری، بیگانه‌ای که از من روی درکشد، یا به دشمنی که

کارم را بدو سپرده‌ای؟ اگر تو بر من خشم نگرفته باشی هیچ باکی از دیگران

ندارم، ولی عافیت و سلامتی از ناحیۀ تو برایم گواراتر است. پناه می‌برم به

نور وجه تو که تاریکی‌ها بدان روشن شده و کار دنیا و آخرت بدان صلاح

یافته، از این‌که غضبت بر من فرود آید یا خشمت بر من وارد شود، آری، آن

قدر از تو پوزش می‌طلبم تا تو خشنود شوی و هیچ نیرویی جز به تو

نیست.⁽¹⁾

86 - گذشت پیامبر با وجود قدرت

امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

در جنگ ذات الرّقاع، رسول خدا در کنار وادیی زیر درختی فرود آمد. در همین

هنگام سیلی آمد و میان آن حضرت و یارانش که در آن طرف وادی منتظر بند آمدن

سیل بودند، فاصله انداخت. مردی از مشرکان متوجه پیامبر شد و به همرزمان خود

گفت: من محمد را می‌کشم. و آمد به روی پیامبر شمشیر کشید وگفت: ای محمد!

کیست که تو را ازدست من نجات دهد؟

پیامبر فرمود: آن که پروردگار من و توست. در این هنگام جبرئیل آن مرد را از

اسبش پرت کرد و او به پشت روی زمین افتاد.

رسول خدا صلّی الله علیه و اله برخاست و شمشیر را برداشته روی سینۀ او نشست و فرمود:

ای غورث! کیست که تو را از دست من نجات دهد؟ عرض کرد: بخشندگی و آقایی

تو ای محمد.

پیامبر او را رها کرد مرد از جا برخاست، در حالی که می‌گفت: به خدا قسم که تو

از من بهتر و آقاتری.⁽¹⁾

87 - روح بلند مرتبه پیامبر در برخورد با ابن خولی

«ابن خولی، ظرفی از شیر و عسل برای پیامبر صلّی اللّه علیه واله آورد، رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از

خوردن آن امتناع ورزید و فرمود: دو نوشیدنی در یک وعده؟ و دو ظرف در یک

ظرف؟ حضرت آنرا میل نفرمود و فرمود:

من این را حرام نمی‌دانم اما خوش ندارم که فخر بفروشم و فردای قیامت به

خاطر چیزهای زیاد دنیا حسابرسی شوم. من فروتنی را دوست دارم؛ زیرا هر

که برای خدا فروتنی کند، خداوند او را رفعت می‌بخشد.»⁽²⁾

88 - داستان هجرت اصحاب به حبشه

در سال‌های اول بعثت، مسلمانان در اقلیت بودند. قریش و سایر قبایل، اهل

ایمان را از هر جهت در مضیقۀ سخت قرار دادند. آنان برای جهاد با کفّار و مشرکان

از نظر عدّه و عدّه آماده نبودند.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله برای حفظ اسلام و جان مسلمانان و تهیۀ پایگاهی در خارج از

منطقۀ حجاز به آنان دستور مهاجرت داد و حبشه را برای آنان انتخاب فرمود، و به

آنان گوشزد کرد در آنجا زمامدار صالحی است که از ستم و ستمگری جلوگیری

می‌نماید، شما به آنجا کوچ کنید، باشدکه خداوند مهربان فرصت مناسبی در اختیار

ما قرار دهد.

یازده مرد و چهار زن از مسلمانان عازم آن دیار شدند، و از طریق کشتی به سوی

حبشه حرکت کردند. این مهاجرت که در ماه رجب به سال پنجم بعثت انجام گرفت

مهاجرت اوّل نامیده شد.

چیزی نگذشت که جعفر بن ابی طالب و جمعی دیگر از مظلومان راه حق به

حبشه رفتند و هستۀ اصلی یک جمعیت متشکّل اسلامی را که از هشتاد و دو مرد و

عدّ 5 ای زن و کودک تشکیل می‌شد به وجود آوردند.

مسألۀ مهاجرت این گروه برای دشمنان خدا بسیار تلخ و دردناک بود، زیرا حس

می‌کردند چیزی نخواهد گذشت که با یک جمعیت متشکّل نیرومند از مسلمانان که

تدریجا اسلام را پذیرفته‌اند و به سرزمین امن و امان حبشه رفته‌اند روبه‌رو خواهند

شد. برای به هم زدن این موقعیت دست به کار شده و دو نفر از جوانان باهوش و

فعّال و حیله‌گر و پشت هم انداز یعنی: عمرو بن عاص و عمارة بن ولید را برای در

هم ریختن اوضاع مؤمنان انتخاب و به حبشه فرستادند.

این دو نفر در کشتی شراب خوردند و به جان هم افتادند، ولی به هر حال برای

پیاده کردن نقشۀ خود وارد سرزمین حبشه شدند و با مقدّماتی به حضور نجاشی بار

یافتند و قبلا با دادن هدایای گران‌بهایی به اطرافیان نجاشی موافقت آنها را جلب

کرده و قول تأیید و طرفداری از آنان گرفتند.

عمروعاص سخنان خود را از این جا شروع کرد، به نجاشی گفت: ما فرستادگان

بزرگان مکّه‌ایم، تعدادی از جوانان سبک‌مغز در میان ما پرچم مخالفت برافراشته‌اند

و از آیین نیاکان خود برگشته و به بدگویی از خدایان ما پرداخته و آشوب و فتنه به پا

کرده و در میان مردم تخم نفاق پاشیده اند و از موقعیت سرزمین شما سوء استفاده

کرده و به این جا پناه آورده اند، ما از آن می‌ترسیم که در این جا نیز دست به

اخلالگری بزنند. بهتر این است که آنها را به ما بسپارید تا به محلّ خود بازگردانیم.

این را گفتند و هدایائی را که با خود آورده بودند تقدیم داشتند.

نجاشی گفت: تا من با نمایندگان این پناهندگان به کشورم صحبت نکنم

نمی‌توانم در این زمینه سخن بگویم و از آنجا که این بحث یک بحث مذهبی است

باید از نمایندگان مذهبی نیز در جلسه‌ای در حضور شما دعوت شود.

روز دیگر در یک جلسۀ مهم که اطرافیان نجاشی و جمعی از دانشمندان مسیحی

و جعفر بن ابی طالب به عنوان نمایندگی مسلمانان و نمایندگان قریش حضور

داشتند، نجاشی پس از استماع سخنان نمایندگان قریش رو به جعفر کرد و از او

خواست که نظر خود را در این زمینه بیان کند.

جعفر پس از ادای احترام چنین گفت: نخست از اینها بپرسید آیا ما جزء بردگان

فراری این جمعیتیم؟

عمروگفت: نه شما آزادید.

جعفر: و نیز سؤال کنید آیا آنها حقّی و دینی بر ذمّۀ ما دارند که آن را از ما

می‌طلبند؟

عمرو: نه، ما هیچ گونه طلبی از شما نداریم.

جعفر: آیا خونی از شما ریخته‌ایم که آن را از ما می‌طلبید؟

عمرو: نه، چنین برنامه‌ای در کار نیست.

جعفر: پس از ما چه می‌خواهید که این همه ما را شکنجه و آزار دادید. و ما از

سرزمین شما که مرکز ظلم و بیدادگری بود بیرون آمدیم.

سپس جعفر رو به نجاشی کرد وگفت: ما جمعی نادان بودیم، بت‌پرستی

می‌کردیم، گوشت مردار می‌خوردیم، انواع کارهای زشت و ننگین انجام می‌دادیم،

قطع رحم می‌کردیم، نسبت به همسایگان بدرفتار بودیم و نیرومندان ما ضعیفان را

می‌خوردند.

ولی خداوند مهربان پیامبری در میان ما مبعوث کرد که به ما دستور داده است:

هرگونه شبیه و شریک را از خدا دور سازیم و فحشا و منکرات و ظلم و ستم و قمار

را ترک گوئیم. به ما دستور داده نماز بخوانیم، زکات بدهیم، عدالت و احسان پیشه

کنیم و بستگان خود را کمک نماییم.

نجاشی گفت: عیسای مسیح نیز برای همین امور مبعوث شده بود.

سپس از جعفر پرسید: آیا چیزی از آیاتی که بر پیامبر شما نازل‌شده است حفظ

داری؟

جعفرگفت: آری، و سپس شروع به خواندن سورۀ مریم کرد.

حسن انتخاب جعفر در مورد آیات تکان دهندۀ این سورۀ که مسیح و مادرش را

از هرگونه تهمت‌های ناروا پاک می‌سازد اثر عجیبی گذاشت تا آنجا که قطره‌های

اشکی شوق از دیدگان دانشمندان مسیحی سرازیر گشت و نجاشی صدا زد: به خدا

سوگند! نشانه‌های حقیقت در این آیات نمایان است.

هنگامی که عمرو خواست در این جا سخنی بگوید و تقاضای سپردن مسلمانان

را به دست وی کند، نجاشی دست بلند کرد و محکم بر صورت عمرو کوبید و گفت:

خاموش باش، به خدا سوگند! اگر بیش از این سخنی در مذمّت این جمعیت بگویی

تو را مجازات خواهم کرد. این جمله را گفت و رو به مأموران کرد و فریاد کشید:

هدایای آنها را به آنان برگردانید و آنان را از حبشه بیرون بریزید، و به جعفر و یارانش

گفت: آسوده خاطر در کشور من زندگی کنید.⁽¹⁾

89 - سخنان امام صادق علیه السّلام با طبیب هندی در شگفتی های خلقت انسان

ربیع حاجب می‌گوید:

«روزی مردی هندی در مجلس منصور، در حالی که حضرت صادق علیه السّلام حضور

داشت کتاب طب می‌خواند. چون از قرائت مسائل طب فراغت یافت به امام

صادق علیه السّلام عرضه داشت:

دوست داری از دانش خود به تو بیاموزم؟ حضرت فرمود: نه، زیرا آنچه من

می‌دانم از دانش تو بهتر است. طبیب پرسید: تو از طب چه می‌دانی؟ فرمود: من

حرارت را با سردی، و سردی را با گرمی، و رطوبت را با خشکی، و خشکی را با

رطوبت درمان می‌کنم، و مسأله تندرستی را به خدا وامیگذارم و برای تندرستی

دستور پیامبر را به کار می‌برم که فرموده:

«شکم خانۀ درد است، و پرهیز درمان هر دردی است، و تن را به آنچه خوی

گرفته باید عادت داد.»

طبیب گفت:

طب جز این چیزی نیست.

امام فرمود: می‌پنداری که من این دستورها را از کتاب‌های بهداشتی یاد گرفته‌ام؟

گفت: آری،

امام فرمود: من اینها را از خدا فراگرفته ام. تو بگو من از جهت بهداشت داناترم یا

تو؟ طبیب گفت:

بلکه من.

امام علیه السّلام فرمود: اگر اینچنین است من از تو سؤالاتی می‌کنم تو پاسخ بده، گفت:

بپرس.

امام فرمود: چرا در جمجمۀ سر چند قطعه است؟ طبیب گفت: نمی‌دانم.

امام فرمود: چرا موی سر بالای آن است؟ گفت: نمی‌دانم. فرمود: چرا پیشانی مو

ندا رد؟ گفت: نمی‌دانم.

فرمود: چرا در پیشانی خطوط و چین است؟ گفت: نمی‌دانم.

پرسید: چرا ابرو بالای دیده است؟ گفت: ندانم.

فرمود: چرا دو چشم مانند بادام است؟ گفت: نمی‌دانم.

پرسید: چرا بینی میان آنهاست؟ گفت: ندانم.

فرمود: چرا سوراخ بینی در زیر آن است؟ گفت: ندانم.

پرسید چرا لب و سبیل بالای دهان است؟ گفت: ندانم.

فرمود: چرا مردان ریش دارند؟ گفت: ندانم.

پرسید: چرا دندان پیشین تیزتر است و دندان آسیا پهن است و دندان بادام شکن

بلند است؟ گفت: ندانم.

پرسید: چرا کف دست‌ها موی ندارد؟ گفت: نمی‌دانم.

فرمود: چرا ناخن و موی جان ندارد؟ گفت: ندانم.

فرمود: چرا دل مانند صنوبر است؟ جواب داد: نمی‌دانم.

فرمود: چرا شش دو پاره است و در جای خود حرکت کند؟ گفت: ندانم.

پرسید: کبد چرا خمیده است؟ گفت: ندانم.

پرسید: چرا کلیه چون دانۀ لوبیاست؟ گفت: ندانم.

پرسید: چرا دو زانو به طرف پشت خم و تا می‌گردد؟ گفت: ندانم.

پرسید: چرا گام‌های پا میان تهی است؟ گفت: ندانم.

امام فرمود: من علّت اینها را می‌دانم. طبیب گفت: بیان کن.

امام فرمود: جمجمه چون میان تهی است از چند پارچه آفریده شده، هرگاه پاره

پاره نبود ویران می‌شد، چون از چند پاره فراهم شده از این رو دیرتر می‌شکند. و

موی بر فراز آن است چون از ریشۀ آن روغن به مغز می‌رسد و از سر موها که سوراخ

است بخارات بیرون می‌رود و سرما و گرمایی که به مغز وارد می‌شود دفع شود.

پیشانی موی ندارد برای آن که روشنی به چشم برساند، و خط و چین آن محض

آن است که عرق و رطوبتی که از سر فرو ریزد نگاه دارد و دیده را از آن نگاه داشته،

به اندازه‌ای که انسان بتواند آنرا پاک کند، مانند رودخانه‌ها که روی زمین آب های

آنرا نگاهداری می‌کنند. دو ابرو را بالای دو دیده نهاد تا روشنی را به‌اندازه

بدآنها برسانند. ای طبیب، نمی‌بینی آن‌که نور زیادی بر وی افتد، دست خود را

بالای دیدگان خود سپر می‌کند تا روشنی به اندازه به دیده‌اش برسد و از زیادی آن

پیشگیری کند؟!

بینی را میان دو چشم نهاد تا روشنایی را برابر میان آنها پرکند. چشم را چون

بادام ساخت تا میل دوا در آن فرو برود و بیرون آید، هرگاه دیده چهارگوش یا گرد

بود، میل در آن درست وارد نمی‌شد و دوا را به همۀ آن نمی‌رسانید و درد آن درمان

نمی‌گشت. سوارخ بینی را در زیر آن آفرید تا فضولات مغز از آن فرو ریزد و بوی از

آن بالا رود، هرگاه در بالا بود نه فضولات از آن فرود می‌آمد و نه بوی را در می‌یافت.

سبیل و لب را بالای دهان آفرید تا فضولی که از مغز فرود آید نگاه دارد و خوراک و

آشامیدنی به آن آلوده نگردد و آدمی بتواند آنها را از خویشتن دور گرداند. برای

مردان محاسن آفرید تا از کشف عورت در امان باشند و مرد و زن از یکدیگر جدا

شوند.

دندانهای پیشین را تیز آفرید تا خاییدن و گزیدن آسان گردد، و دندان‌های کرسی

را پهن آفرید برای خرد کردن و خاییدن، و دندان نیش را بلند آفرید تا دندان‌های

کرسی را استوار کند چون ستونی که در بنا به کار می‌رود. دو کف دست را بی‌مو

آفرید تا سودن بدآنها واقع گردد، هرگاه موی داشت آدمی آنچه را دست می‌کشید

در نمی‌یافت. موی و ناخن را بی‌جان آفرید، چون بلندی آنها بد نما و بریدن آنها

نیکوست، هرگاه جان داشتند بریدن آنها همراه با درد سخت بود.

دل را مانند تخم صنوبر ساخت چون وارونه است، سرآن را باریک قرار داد تا در

ریه‌ها در آید و از باد زدن ریه خنک شود. کبد را خمیده آفرید تا شکم را سنگین کند

و همۀ آنبه دور شکم بیفتد و آن را فشار دهد تا بخارهای آن بیرون رود. کلیه را

مانند دانۀ لوبیا ساخت زیرا منی قطره‌قطره در آن می‌ریزد و از آن بیرون می‌رود، هر

گاه چهارگوش یا گرد ساخته می‌شد قطرۀ اولین می‌ماند تا قطرۀ دومین در آن

می‌ریخت و آدمی از انزال لذت نمی‌برد، چون منی از محل خود که در فقرات پشت

است به کلیه فرو ریخته شود و کلیه چون کرم بسته و باز می‌شود و به اندک‌اندک

چون گلوله‌ای که از کمان پرت کنند، آنرا به مثانه می‌رساند.

تا شدن زانو را به جهت پشت سر قرار داد، تا انسان به جهت پیش روی خود راه

رود، و به همین علت حرکات وی میانه است، و اگر چنین نبود در راه رفتن می‌افتاد.

پا را از سمت زیر و دو سوی، میان باریک ساخت برای آن که هرگاه همۀ پا بر زمین

می‌ماند مانند آسیا سنگ گران می‌شد. سنگ آسیا چون بر سرگردی خود باشد،

کودکی آنرا بر می‌گرداند و هرگاه بر روی زمین افتد، مرد بزرگی به سختی می‌تواند

آنرا مرتّب کند.

آن طبیب هندی گفت: اینها را از کجا آموخته‌ای؟ فرمود: از پدرانم و ایشان از

پیامبر و او از جبرئیل امین وحی و او از پروردگار که مصالح همۀ اجسام را داند.

طبیب در آن وقت مسلمان شد و گفت: تو داناترین مردم روزگاری.»⁽¹⁾

90 - مبارزه با نفس در پیری

شیخ فاضل ابن مسکویه، استاد علم اخلاق و نخستین کسی که در عالم اسلام به

تدوین این علم پرداخت، گفته است:

«من در سنّ پیری و بعد از آن که عادت در من استوار و ریشه‌دار شده بود از

خواب غفلت بیدار گشتم و برآن شدم که عنان جان و نفس خویش را از ملکات

رذیله باز گیرم و مجاهده ای بزرگ آغاز کردم تا این‌که خداوند مرا موفّق گردانید که

نفس خود را از آنچه مایۀ هلاک او بود رهایی بخشم».⁽¹⁾

91 - عظمت ابن ثبیط و تبلیغ دین

یزید بن ثبیط از شیعیان و از دوستان ابوالاسود دئلی بوده و در قبیلۀ خود از

اشراف قلمداد می‌شده است. امام عصر علیه السّلام در زیارت خود به او سلام داده:

السّلام علی یزید بن ثبیط القیسی.

درود بر یزید بن ثبیط قیسی.

ابوجعفر طبری می‌گوید:

ماریه سعدیه یا عبدیه دختر سعد یا منقذ در بصره از شیعیانی بود که در تشیع

سخت و استوار بود. همواره خانۀ او مجمعی بود برای شیعه که در آن گرد آمده

الفت می‌گرفتند و حدیث بازگو می‌کردند، سخن می‌شنودند و می‌سرودند. به پسر

زیاد در کوفه خبر رسید که حسین علیه السّلام آهنگ عراق دارد. به کارگزار خود در بصره

فرمان داد که دیده‌بانان بگمارد و راه را بر آینده و رونده بگیرد.

ابن ثبیط تصمیم گرفت که به قصد حسین علیه السّلام از بصره بیرون بیاید. ده پسر داشت

و آنها را دعوت کرد که همراه او شوند و فرمود:

آیا کدام از شما با من پیشاپیش بیرون خواهید آمد؟ دو نفر از آنها (عبداللّه و

عبید اللّه) دعوت او را پذیرفتند.

پس با یاران و همگنان خود که با او در خانۀ آن زن بودند گفت: من عزم جزم

کرده‌ام و خواهم رفت، از شما که با من خواهد آمد؟ آنان گفتند: ما از اصحاب پسر

زیاد هراس داریم. این مرد بزرگ به آنان فرمود:

امّا من به خدا قسم همین‌که ببینم پای شترم به سر زمین سخت استوار و آشنا

شود، دیگر باکی از تعقیب نخواهم داشت، هرکه خواهد گو مرا دنبال کند.

این بزرگ‌مرد با ادهم بن امیه و بلندهمّتان دیگر که با او همراهی کردند از بصره

بیرون شتافتند. از بیراهه به مکّه می‌آید، از مکّه بیرون آمد، راه بیابان‌های دوردست

را پیش گرفت تا خود را به حسین رسانید.

آری، راه بی سر و سامانی را پیمود تا به سامان رسید.

حسین علیه السّلام در مکه در قسمت ابطح منزل گرفته بود. وی پس از استراحت در بنۀ

خویش آهنگ دیدار امام کرد. به قصد حضرت او بیرون آمده، به کوی حسین روان

شد. از طرف دیگر امام هم از آمدن او خبر یافته بود و به جستجوی او رفته تا در بنه

و آسایشگاه او وارد شده و آنجا به انتظار او نزول اجلال کرده، به عرض او رسانده

شد که وی به سوی منزل شما رفته، امام در بنه او نشسته بود، (زهی مهر و یگانگی،

زهی بزرگی و بزرگواری)!

باری ابن ثبیط به منزل حضرت که رسید و شنید که آن حضرت به سراغ او بیرن

رفته است به منزل خود بازگشت و خطّ سیر امام را گرفت تا وقتی‌که رسیده، دید که

امام علیه السّلام در منزل اوست، گفت:

قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا

بگو: [این موعظه، دارو، هدایت و رحمت] به فضل و رحمت خداست، پس

باید مؤمنان به آن شاد شوند.

باور از بخت ندارم که تو مهمان منی خیمه سلطنت آنگاه سرای درویش

(سعدی شیرازی)

ترجمۀ آیه به فارسی چنین می‌آید: به فضل خدا و از رحمت اوست نه از باب

استحقاق، خلاصه آن‌که این نه از بخت ماست بلکه فقط از فضل خداست که یار در

منزل ماست.

پس از قرائت آن آیه بر امام سلام کرد و روبه‌روی حضرت او نشست، سپس امام

را از قصد خویش خبر کرد، حضرت حسین علیه السّلام دربارۀ او دعای خیر کرد، سپس بنه

و خرگاهش را ضمیمۀ خرگاه حضرت کرد.

چون حسین علیه السّلام دعای خیر دربارۀ او کرد، الحق خونش و کلیۀ شئونش به آن

حضرت پیوسته شد. او به‌طور دائم با آن حضرت بود تا به کربلا آمد و در برابر

چشم امام علیه السّلام کشته شد. خودش به مبارزه و دو پسرش در حملۀ اول که لشگر

امام علیه السّلام صورت دفاع به خود گرفتند شهید شدند.

این مرد شرافتمند از دعوتی که در ابتدا از همقطاران کرد و از پافشاری خود و

سربرنتافتن از کوی حقیقت و از سفر دور و دراز خود به سوی حسین علیه السّلام و از تربت

آرام خود پیامی می‌دهد که:

من چون منش اشرافیت را در پای حقیقت انداختم به دولت همقطاری با

شهیدان کوی حسین علیه السّلام رسید. در اقدامات خود به آرامی می‌گوید: در راه

قدردانی از مرد آیین و فرد فضیلت منآن قدر کوشیدم که هفت نفر را به همراه خود

به توفیق دولت رساندم. رمزی می‌آموزد که هراس و وحشت، جلوگیر راه مقصد

نباید بشود، پیمودن بیابان دور و دراز و بی آب و بی آبادانی را در راه حقیقت، بزرگ

مشمارید، برای موقع شناسی موقعی بهتر از فداکاری و صدق در راه (فرد حقیقت)

نیست.⁽¹⁾

92 - آدم و مکاره

آن وجود ذی‌جود چون به اغوای شیطان در معیت همسرش حوّا به شجرۀ منهیه

نزدیک شد و قدم در گذرگاه خطرناک حرص گذارد، لباس بهشتی از وی گرفته شد و

به امر حضرت ربّ همراه همسرش به زمین هبوط کرد.

در زمین به خاطر بی‌توجهی نسبت به امر حضرت ذوالاحسان و از دست دادن

بهشت و عریان شدن از لباس کرامت و تاریکی درون و برگشتن رنگ چهره، به

اندوهی سخت و دردی طاقت‌فرسا و رنجی عظیم و غصه‌ای ناگفتنی گرفتار شد. با

توفیق خود حضرت محبوب و راهنمایی امین وحی، دست نیاز به درگاه بی‌نیاز

برداشت و به پیشگاه مقدّس حضرت رب العزّه همی اغاثه و زاری و اصرار نمود.

«تا باری تعالی اغاثت او به لطف خفی و اعانت او به فرج قوی ارزانی داشت و

ذکر مقامات و رفع درجات و کشف بلیات او در چندین موضع از مصحف مجید

مذکور گردانید.

و چون وجود او از مادر «کن» متولد گشت، در مکتب وجودش به تعلّم:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها

و خدا همۀ نام‌ها [ی موجودات] را به آدم آموخت.

مشغول گردانید و مسجود مقرّبان حضرتش کرد و جنّت عدن را تماشاگه او

گردانید.

بعد از آن به افعالش مؤاخذه کرد و انگشت بر حرف او نهاد که:

أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ

آیا من شما را از آن درخت نهی نکردم؟

پس از آن که به هشت‌بهشت آسوده بود، به غرامت آن ترک به ضرورت بهشت

بهشت و به خاکدان دنیا هبوط کرد و به فراق جنّت و هجر حوّا مبتلاگشت و به

خجالت گناهکاری درمانده شد و دویست سال به نوحه و نالۀ:

رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا

پروردگارا! ما بر خود ستم ورزیدیم.

روزگار گذاشت و هر لحظه دلش پرخون تر و غمش روز افزون‌تر بود تا ارحم

الراحمین به تضرّع و دموع و استکانت و خضوع او ببخشید و خلعت:

فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ

پس آدم کلماتی را [مانند کلمۀ استغفار و توسّل به اهل بیت: که مایۀ توبه و

بازگشت بود] از سوی پروردگارش دریافت کرد و [پروردگار] توبه‌اش را

پذیرفت؛ زیرا او بسیار توبه پذیر و مهربان است.

درگردن او انداخت و محنتش را به نعمت مبدّل گردانید و حوّا را به او رسانید.

پس آدم اول کسی بود که دعا کرد و اجابت آمد و استغاثت کرد و اعانت یافت و

غمش به شادمانی و سختیش به آسانی بدل گشت و به تجدید نعم و ازالت نقم از

حضرت قدم مخصوص و ممتاز گشت.

او رحیمی و پادشاهی است که چون از وی رحمت طلبند بخشایش فرماید و

چون نعمت خواهند ارزانی دارد.»⁽¹⁾

93 - نوح و مکاره

جناب نوح نهصد و پنجاه سال مردم را به توحید و اعمال صالحه و اخلاق

حسنه دعوت کرد. او می‌خواست مردم را از آلودگی‌ها برهاند و به حسنات آراسته

نماید و خیر دنیا و آخرت مردم را تضمین کند.

او از ابتدای بعثت و رسالتش تا نهصد و پنجاه سال همراه با انواع مشکلات و

مشقّات و مکاره و مصایب مردم را به فضیلت دعوت و از رذیلت نهی فرمود.

از مردم زمان عدّه‌ای بسیار کم به او ایمان آورده و دعوتش را پذیرفته، رسالتش

را تصدیق کردند. اما آنان که خداوند مهر بر دلهایشان نهاده بود و قلم ازل شقوت را

بر ایشان ثبت کرده بود ایمان نیاورده و هدایت نشدند.

بیشتر آنان از طبقۀ اول و دوم جمعیت بودند که در میان قوم و ملّت موقعیت و

مقامی داشتند. اینان نه‌تنها به وی ایمان نیاوردند بلکه کارشکنی هم می‌کردند و در

آخر کار آشکارا او را استهزا نموده طرز فکر او را سفیهانه خوانده می‌گفتند:

«تو بشری مانند ما هستی، اگر خدا می‌خواست رسولی نزد ما بفرستد فرشته‌ای

انتخاب می‌کرد و در آن صورت ما هم به گفته‌هایش گوش فرا داده و دعوتش را

می‌پذیرفتیم. علاوه اگر دعوت تو حق بود یک مشت اراذل و اوباش و صاحبان

مشاغل پست و فاقد افکار پخته که اقبال و ادبار و ردّ و قبولشان کورکورانه و بدون

تحقیق است، به قبول دعوتت بر ما سبقت نمی‌گرفتند بلکه ما مردم فطن و با

فراست و صاحبان اذهان صاف و افکار روشن پیشدستی کرده و به ایمان به تو و

اقتدا به هدایتت از آنان سبقت می‌جستیم.»

آنگاه در جدال خود لجاجت و پافشاری کرده گفتند:

«ما هرگز برای تو و یارانت فضیلتی بر خود نمی‌بینیم، نه در عقل و درایت و نه در

دوراندیشی و تشخیص و رعایت مصالح و نه در شناختن معاد و سرانجام گردون

گردان، بلکه ما تو و یارانت را مردمی دروغگو می‌شناسیم.»

نوح علیه السّلام بدون این که سفاهت ایشان حوصله‌اش را به سر آورد و یا روش و رأی و

اندیشۀ او را از آنچه بود تغییر داده باشد، در جوابشان فرمود:

«به من انصاف دهید آیا اگر من بر صدق دعوایم از ناحیۀ خدا دارای حجت باشم

و خداوند مرا مشمول رحمت و فضل خود کرده باشد و لکن شما در اشتباه بوده و

راه حق را گم‌کرده باشید و بخواهید آفتاب را با دست‌های خود مستور سازید و

ستارگان را کور کنید، راستی بگویید آیا می‌توانم با این حال رسالت خود را بر شما

تحمیل نموده و شما را به ایمان مجبور سازیم»؟

گفتند: «ای نوح! اگر مقصودت از ایمان آوردن ما هدایت ماست و می‌خواهی که

ما یاریت کرده مزید بر شوکتت شویم، باید نخست اراذل و اوباشی را که دوروبرت

را گرفته‌اند از خود دور ساخته و از یاریشان چشم بپوشی، چون ما طاقت این را

نداریم که خود را همدوش ایشان نموده و همکاریشان کنیم، حتی حاضر نیستیم در

ایمان آوردن به تو قرین ایشان باشیم، چطور دینی را بپذیریم که میانۀ اشراف و

سفلگان و شاه وگدا فرقی نمی‌گذارد»؟!

نوح علیه السّلام در پاسخ گفت: «دعوت من عمومی و برای همۀ طبقات شماست و در

این دعوت فرقی میانۀ افراد روشن‌فکر و بی‌سواد، و افراد سرشناس و دورافتادگان و

مردمان توانگر و تهیدستان و رؤسا و مرئوسین نیست، بپذیرم که درخواست شما را

پذیرفته و منظور شما را تأمین کرده، این دسته از مردم را از خود طرد نمودم، آن

وقت در نشر دین و تأیید رسالتم به چه کسانی اعتماد کنم؟ به شما که همه در فکر

لذّات ناپایدار دنیایید؟ من تا یاد دارم همواره از ایشان یاری و مددکاری دیده‌ام و از

شما خذلان و شانه خالی کردن، از ایشان پذیرفتن دعوت و از شما انکار و لجاجت،

علاوه به این‌که این طائفه دین مرا بپا داشته‌اند، اگر من ترکشان گویم و از من نزد

خدای تعالی شکایت برده و با من به محاجّه برخیزند و بگویند که تو زحمات و خیر

ما را کفران نموده و نیکی‌های ما را نادیده گرفتی، من چه جوابی خواهم داشت؟ به

راستی شما مردمی نادانید.»

وقتی این گفتگوها در میان نوح و قومش شدت یافت و زمینۀ بحث و جدل

توسعه پیدا کرد، مردم از وی به ستوه آمده و سینه‌ها تنگ شده گفتند:

«ای نوح! تو با ما به جدال برخاستی و در جدالت زیاد اصرار کردی و از حد

گذراندی، اگر واقعا راست می‌گویی کار را یکسره کن و آن عذابی که ما را از آن بیم

می‌دهی حاضر ساز.»

نوح در جواب گفت: «شما خود نفهمی را از حد گذرانیده و حماقت را به منتها

درجه رسانیده اید، آخر مگر اختیار عذاب خدا به دست من است که یا آنرا بیاورم

و یا از آمدنش جلو گیرم؟ آیا من جز بشری هستم که خداوندم به من وحی

می‌فرستد؟ اختیار عذاب به دست معبود شماست و معبود من و شما یکی است و

من مأمور ابلاغ پیام‌های اویم و به ثواب او شما را بشارت و از عذابش بیمتان

می‌دهم، اگر تا حال این معنا را نفهمیده اید، اکنون بدانید که بازگشت هر چیزی به

سوی خداست، اگر او بخواهد هدایتتان می‌کند و اگر بخواهد آن عذابی که از من

مطالبه اش می‌کنید بر شما نازل خواهد ساخت و چنانجه صلاح بداند عذاب را

تأخیر انداخته و شما را مهلت می‌دهد تا عقاب روز رستاخیزتان را بیفزاید و

بدبختی و خواریتان را عمیق‌تر سازد.»

خداوند انبیاء علیهم السّلام را برای این‌که رسالتش را به نحو اکمل برسانند، صبر و

استقامت در برابر اذیت و نیروی غیر عادی در مبارزه ارزانی داشته است،

همچنانکه دامنۀ همّت و آرزوهاشان را نیز وسعت داده تا بعد از آمدن ایشان دیگر

حجتی برای مردم باقی نماند و کفار عذری نداشته باشند.

نوح علیه السّلام که از انبیای اولوالعزم و قوی الاراده بود، به همین جهت نهصد و پنجاه

سال آزار قوم و استهزای ایشان را به امید رسیدن به هدف مقدس خویش تحمّل

نمود ولکن روز به‌روز مردم بر لجاج و طغیان خود می‌افزودند و دعوتش در ایشان

جز نفرت اثر نمی‌گذارد، تا رفته‌رفته رشتۀ امیدش سست گشته، به‌ناچار به درگاه

خداوند شکایت برد و از او یاری و راه چاره طلب کرد، خداوند به وی وحی فرستاد

که:

وَ أُوحِیَ إِلی نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما

کانُوا یَفْعَلُونَ

و به نوح وحی شد که از قوم تو جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند، هرگز

کسی ایمان نخواهد آورد؛ بنابراین از کارهایی که همواره [بر ضد حق]

انجام می‌دادند، اندوهگین مباش.

نوح چون دانست که قلم قضا بر کفر ایشان رانده‌شده و خداوند مهر بر دلهاشان

نهاده و هیچ امیدی به ایمان آوردنشان نیست و دیگر در برابر برهان او خاضع

نخواهند شد، عرضه داشت:

وَ قالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّاراً * إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ

یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلاّ فاجِراً کَفّاراً

و نوح گفت: پروردگارا! هیچ‌یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار *

که اگر آنان را باقی گذاری، بندگانت را گمراه می‌کنند و جز نسلی بدکار و

ناسپاس زاد و ولد نمی‌کنند.

خداوند مهربان به مشکلات و مکاره نوح پس از دعا و استغاثه اش پایان داد و

نفرینش را دربارۀ قوم محقق ساخت و با فرستادن طوفان، مولّدان بلا و مکاره را

غرق کرد و نوح و مردم مؤمن را از بلا و همّ و غم نجات بخشید.»⁽¹⁾

94 - ابراهیم و مکاره

آن بزرگ‌مرد الهی و وجود ملکوتی، در میان مردمی می‌زیست که دچار

بت تراشی و بت‌پرستی بودند و فرهنگ طاغوت خطرناکی چون نمرود بر آنان

حکومت داشت. او که از ابتدا قلب و روح پاکش در مدار با عظمت توحید

می‌گشت، از برخورد با اعمال و اخلاق قوم زمان حتی نزدیکانش رنج می‌برد.

او می‌خواست مردم را از تحمیلات هوای نفسی و حکومت نمرودیان نجات

دهد و دست قلب مردم را از بت‌پرستی کوتاه کند و به حبل الهی و دین توحیدی

متصل نماید. او از این‌که مردم دچار اغیار و نامحرمان و کاهنان و خرافاتیان بودند و

بر اساس اندیشه‌های انحرافی زندگی می‌کردند در عذاب سخت روحی بود.

او در یک روز معین که تمام مردم شهر به مناسبتی به صحرا و دشت رفته بودند

وارد بتکدۀ شهر شد و پس از این‌که دید بت‌ها جواب او را نمی‌دهند، با تبری که در

دست داشت تمام خدایان قلاّبی و معبودهای باطل را درهم شکست و تبر را به

گردن بت بزرگ گذاشت و سپس با خوشحالی از این‌که در راه حضرت حق به

مجاهده برخاسته به خانۀ خود روان شد.

او منتظر ماند تا ملّت جاهل و طاغوتی در برابر آن حادثه چه عکس‌العملی از

خود نشان می‌دهند.

قوم تیره‌روز و عمله های شیطانی نمرود، از صحرا برگشتند و خود را با سرنگونی

و از بین رفتن بت‌ها رو به رو دیدند. غریو و فریاد از آن مردم بی‌خبر برخاست و هر

کس از مسبّب حادثه جویا شد. تنی چند فریاد کشیدند این برنامه جز عمل جوانی

به نام ابراهیم نیست که دائما از خدایان ما بیزاری می‌جست و آنها را پست و خوار و

بیکاره به‌حساب می‌آورد:

قالُوا سَمِعْنا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقالُ لَهُ إِبْراهِیمُ

گفتند: از جوانی شنیدیم که از بتان ما [به عنوان عناصری بی‌اثر و بی اختیارا

یاد می‌کرد که به او ابراهیم می‌گویند.

چون بر مردم شهر مسلّم شد که این حادثه را حادثه آفرینی به نام ابراهیم است،

همه با هم احضارش را خواستار و قبل از این‌که دستگیر شود، حکم اعدامش را

صادر کردند. دژخیمان نمرودی وی را دستگیر کرده و بدینگونه محاکمه اش را

شروع کردند:

قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا یا إِبْراهِیمُ

گفتند: ای ابراهیم! آیا تو با معبودان ما چنین کرده‌ای؟

ابراهیم که زمینه را در این سؤال برای توجه دادن مردم به بطلان بت‌پرستی آماده

دید، جهت سخن را برگردانده و پاسخی به مردم داد که انتظارش را نداشتند و آن

این بود:

قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ

گفت: بلکه [سالم ماندن بزرگشان نشان می‌دهد که]

بزرگشان این کار را انجام داده است؛ پس اگر سخن می‌گویند، از خودشان

بپرسید.

این پتک محکمی بود که بر سر آن غافلان زد، آنان را سر در گریبان کرد و به

حیرت دچار ساخت، جواب صحیحی در برابر گفتار ابراهیم نیافتند، تنها سخنی که

در پاسخ او گفتند این بود: ای ابراهیم! برای تو روشن است که این بت‌ها سؤالی را

جواب نمی‌دهند، چگونه از ما می‌خواهی از آنان بر این مسأله گواهی بخواهیم؟

آنان بعد از این‌که اعتراف کردند بت‌ها هیچکاره‌اند ولی باز بر باطل خود پافشاری

دارند، آنان را سرزنش کرد:

قالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لا یَضُرُّکُمْ * أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما

تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ

گفت: [با توجه به این حقیقت] آیا به جای خدا چیزهایی را می‌پرستید که هیچ

سود و زیانی به شما نمیرسانند؟! * اف بر شما و بر آنچه به جای خدا

می‌پرستید؛ پس آیا نمی‌اندیشید؟

احتجاج ابراهیم و دلایل دندان شکنش بر قلب سنگین و سخت آن مردم

لجوج و متعصب در باطل اثر نکرد، منطق را کنار گذاشته و به زور متوسل شدند،

یکجا اینچنین که قرآن حکایت فرموده حکم کردند:

فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاّ أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجاهُ اللّهُ مِنَ النّارِ إِنَّ

فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

پس جواب قوم ابراهیم جز این نبود که گفتند: او را بکشید یا بسوزانیدش.

پس خدا او را از آن آتش رهایی بخشید، مسلما در این [حادثه] برای

مردمی که ایمان دارند، عبرت‌هاست.

آن تیره‌روزان تا جایی که توانستند وسایل آتش افروزی فراهم کردند و برای

آتش افروختن محوطۀ بزرگی را آماده نمودند، سپس آن انسان الهی را در منجنیق

قرار داده و به داخل آتش پرتاب کردند. ذات اقدس حضرت ربّ العزّه به آتش

خطاب کرد:

قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ

پس او را در آتش افکندند] گفتیم: ای آتش! برابر ابراهیم سرد و بی آسیب

و چنین بود که خداوند مهربان بندۀ عزیزش را از کید خائنان و مکر مکّاران

نجات بخشید و گره از مشکل او باز کرد.⁽¹⁾

95 - ایوب و مکاره

در ملکوت عالم، سخن در این مسأله بود که امروز در روی زمین، در محراب

عبادت و عرصه گاه شکر بهتر از ایوب نیست. شب او شب عبادت و روزش روز

تعلیم معارف الهیه و دستگیری از مستمندان و دوا کردن درد دردمندان است.

ابلیس که در آن زمان از گفتگوی فرشتگان با خبر می‌شد، پس از شنیدن تمجید

ایوب از کروبیان عالم ملکوت، تصمیم گرفت در عبادت و حال ایوب ایجاد اخلال

کند، اما خود را در برابر آن بندۀ مخلص حق عاجز دید، از این جهت به حضرت ربّ

العزّه عرضه داشت:

ایوب از روی میل و اراده اشتغال به عبادت ندارد بلکه به خاطر آن ثروت و

مکنت و اعتباری است که به او مرحمت کرده‌ای و این عبادت به طمع حفظ ثروت

و دام‌ها و کشتزارها و زن و فرزندان اوست، البته این همه نعمت به دست شخصی

چون ایوب اقتضای این همه عبادت و شکرگزاری را دارد، او در وحشت است که

نعمت‌ها از او سلب شود، بنابراین عبادتش از روی میل و طمع است نه اخلاص و

ارادت. خداوند به ابلیس فرمود: عبادت بندۀ من از روی خلوص و عشق به من

است و هیچ کدام از این نعمت‌ها محرک او در عبادت و بندگی نیست.

ثروت و مکنت، دام و دامداری، کشت و کشاورزی، غلامان و کارگران، همه و

همه از ایوب گرفته شد. چون خبر از بین رفتن این همه نعمت بدو رسید گفت:

امانتی نزد من بود به صاحبش برگشت. بعد از آن فرزندانش در حادثه‌ای سخت و

سهمگین جان دادند. چون خبر به او رسید گفت: حمد می‌کنم خدای را به هنگامی

که اولاد عنایت کرد و هنگامی که از من گرفت. سپس سلامتی بدنش از وی سلب

شد، آن مرد الهی به جرگۀ بیماران و زمینگیران پیوست اما به ایمان و عشقش نسبت

به حضرت حق افزوده شد و شکر و شکرگزاریش اضافه گشت.

مدّت‌ها این برنامه‌های عجیب گذشت، او با تواضع و فروتنی و خضوع و خشوع

به درگاه حضرت محبوب عرضه داشت:

وَ أَیُّوبَ إِذْ نادی رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرّاحِمِینَ *

فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَکَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَیْناهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ

عِنْدِنا وَ ذِکْری لِلْعابِدِینَ

و ایوب را [یاد کن] هنگامی که پروردگارش را ندا داد که مرا آسیب و

سختی رسیده و تو مهربان ترین مهربانانی. * پس ندایش را اجابت کردیم و

آنچه از آسیب و سختی به او بود برطرف نمودیم، و خانواده‌اش را [که در

حادثه‌ها از دستش رفته بودند] و مانندشان را همراه با آنان به او عطا کردیم

که رحمتی از سوی ما و مایۀ پند و تذکری برای عبادت کنندگان بود.

او سال‌ها دچار سخت‌ترین مشکلات بود و این مشکلات و سختی‌ها درّ ایمان و

اخلاص وی را آبدیده‌تر کرد، آنگاه که از امتحان الهی سرفراز بیرون آمد خداوند

مهربان گره از مشکلاتش گشود و وی را به نعمت بیشتر و عنایت برتر مخصوص

گردانید.⁽¹⁾

96 - موسی و مکاره

داستان ولادت حضرت موسی علیه السّلام و بلایی که مادرآن جناب در جنب دستگاه

فرعون کشید داستان ساده‌ای نیست. تعقیبی که مأموران دژخیم فرعون خانه به

خانه جهت نوزادان پسر برای جلوگیری کردن از رشد موسی داشتند، هر لحظه برای

مادر موسی دردی جانکاه و رنجی عظیم بود. تا به او الهام شد که طفل را شیر دهد،

یا وی را در دامن دریا رها کند و از این مسأله ترس و اندوهی به خود راه ندهد که

طفل با رسیدن به مقام نبوت به او برمیگردد!

وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ

لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

و به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر بده، پس هنگامی که [از سوی

فرعونیان] بر او بترسی به دریایش انداز، و مترس و غمگین مباش که ما

حتما او را به تو باز می‌گردانیم، و او را از پیامبران قرار می‌دهیم.

طفل در برابر دیدگان مادر به امواج دریا سپرده شد. آب خروشان جعبۀ حامل

امانت حق را مستقیما به دربار فرعون برد و در آغوش دشمن قرار داد. مادر از لحظۀ

افتادن طفل به دریا تا رسیدن به فرعون، در عین تکیه به حضرت محبوب، در رنجی

سخت بود. خداوند مهربان با قرار دادن مهر شدیدی از کودک در قلب دشمن، هم

زمینۀ رشد کودک را فراهم ساخت و هم مادر طفل را از دریای غم و اندوه نجات

داد.

خداوند در سورۀ قصص می‌فرماید:

«چون فرعون به سعایت مردم قصد قتل آن طفل را نمود، همسرش به او گفت:

این کودک را نکشید که مایۀ نشاط دل و نور دیدۀ من و تو باشد و در خدمت ما

سودمند افتد یا وی را به فرزندی خود قبول کنیم. و آنان از حقیقت حال بی‌خبر

بودند.

صبحگاه مادر موسی قلبش از هر چه جز توجّه به موسی فارغ بود، به اندازه‌ای

غم و اندوه دلش را فراگرفت که اگر ما دلش را بر جای نگه نمی‌داشتیم تا ایمانش

برقرار بماند، نزدیک بود راز درونش را آشکار سازد.

آنگاه مادر موسی به خواهرگفت که از پی موسی بیرون شو، خواهر همه جا

رفت تا گذرش به دربار فرعون افتاد، موسی را از دور دید و شناخت ولی آل فرعون

او را نشناختند.

و ما شیر هر دایه‌ای را بر آن کودک حرام کردیم وآل فرعون با عشق پرشوری که

به کودک داشتند در پی دایه‌ای که موسی سینه‌اش را بگیرد بودند ولی طفل سینۀ

هیچ زنی را نمی‌گرفت!

در آن حال خواهر گفت: آیا مایلید من شما را به خانواده‌ای رهنمون شوم که دایۀ

این طفل شوند و وی را به مهربانی تربیت کند؟

بدین وسیله کودک را به آغوش مادر بازگردانیدیم تا دیده‌اش به جمال عزیزش

روشن شود و حزن و اندوهش برطرف گردد و به‌طور یقین برایش روشن شود که

وعدۀ خدا ثابت و پابرجاست ولی اکثر مردم از این حقیقت بی‌خبرند.»

او پس از آن که جوان رشیدی شد، برای دفاع از مظلوم درگیری سختی با قبطیان

و گروه فرعون پیدا کرد که بر اثر آن درگیری زمینۀ اعدامش حتمی بود ولی خداوند

مهربان وی را از آن مشکل نجات داد و پس از مدتی رهنوردی در دشت و بیابان با

شعیب پیغمبر آشنا ساخت.

او نزدیک به ده سال در وادی مدین به چوپانی به سر برد و سرانجام با دختر با

کرامت شعیب ازدواج کرد و آنگاه برای دیدار با اقوام از شعیب اجازه خواست که

رهسپار دیار مصر گردد.

آن حضرت در مسیر حرکت به سوی مصر در وادی سینا به منطقۀ نور قدم

گذاشت و به شرف رسالت و نبوت آنهم در مقام اولوالعزمی از جانب حضرت ربّ

العزّه مشرّف و مفتخر شد.

آری، پس از تحمّل آن همه مشکلات و مصایب و سختی‌ها، گلیم پوش بیابانی

کلیم اللّه از کار درآمد. وجود مقدس موسی علیه السّلام سال‌ها ها با فرعون و فرعونیان و قارون

و قارونیان و سامری و سامریان در پیکار و مبارزۀ سخت بود و آن همه را برای خاطر

تداوم فرهنگ حق تحمّل نمود تا سرانجام به پیروزی بر دشمنان و فلاح و رستگاری

در آخرت دست یافت.⁽¹⁾

97 - مکاره یعقوب و یوسف

یعقوب نزدیک به چهل سال در آتش فراق عزیزش سوخت و پسر پس از جدا

شدن از دامن مهر پدر دچار بی‌رحمی برادران، تاریکی چاه، بی‌رغبتی کاروان،

فروخته شدن به دراهم معدوده، گرفتار شدن به چنگال عفریت هوای نفس زن

درباری و محکوم شدن به زندان بلند مدت، همراه آزار و شکنجه شد.

فرزند دلبند یعقوب تمام آن مصایب سهمگین و شکنجه‌های طاقت‌فرسا را

محض عشق حق تحمّل کرد و با یک جهان سرافرازی از آن امتحانات و ابتلائات

قبول و مقبول بیرون آمد تا جایی که خداوند عزیز نقطه به نقطۀ زندگی و حیات و

اعمال و اخلاق و گفتارش را سرمشق جهانیان قرار داد و در قرآن از زندگی آن

حضرت به عنوان نیکوترین داستان یاد فرمود.⁽¹⁾

98 - حقیقت بلا در کلام بهاء الدین ولد

در «معارف بهاء ولد» آمده است که:

«سؤال کرد که دوستان را چندین بلا چگونه می‌دهد که: «أشدّ البلاء علی

الأنبیاء»، گفتم که بلا به معنی نیکویی باشد، اگر چه به‌ظاهر مبین رنج است، یعنی

بر تن رنج نماید ولیکن دل به زیر آن رنج خندان باشد، همچون ابر بهاری که او همی

گرید وگل همی خندد، همچنانکه تنشان چون از روی ظاهر از دنیاست و دنیا سرای

بلاست لاجرم بلا بر تن فرو می‌آید، اما دل چون آن جهانی بود در ریاض خرّم بود.

باز تن چون از حساب مردگان است، شادی را سزاوار نبود و دل چون موضع