فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه:سبحانی تبریزی، جعفر، 1308 -

عنوان و نام پدیدآور:فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی/ نگارش جعفر سبحانی؛ ترجمه محمدعیسی جعفری.

مشخصات نشر:قم: انتشارات توحید، 1371 -

فروست:ملل و نحل؛ 1؛ 3

شابک:19000 ریال : ج.5 964-90527-6-3 : ؛ ج.7 و 8 978-600-93750-7-3 :

یادداشت:ج. 5 (چاپ اول: 1378).

یادداشت:ج.7 و 8 (چاپ اول: 1435ق. = 1392) (فیپا).

یادداشت:ناشر جلد پنجم انتشارات اخلاق است.

یادداشت:جلد 7 و 8 در یک مجلد صحافی شده است.

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. تحلیل عقاید اهل حدیث، سلفیها، حنابله و حشویه.- ج.3. تبیین عقاید ابن‌تیمیه و عقائد محمدبن عبدالوهاب.- ج.4. بررسی عقاید ماتریدیه و معتزله.- ج.5. خوارج.- ج.7 و 8. زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق/ نگارش [صحیح: مترجم] علیرضا سبحانی

موضوع:اسلام -- عقاید -- تاریخ

موضوع:اسلام -- فرقه ها -- تاریخ

موضوع:کلام -- تاریخ

شناسه افزوده:جعفری، محمدعیسی، مترجم

رده بندی کنگره:BP200/8/س‌2ف‌4 1371

رده بندی دیویی:297/49

شماره کتابشناسی ملی:م‌72-1899

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی نبیه و آله و علی رواة سننه و حملة أحادیثه و حفظه کلمة

فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی

مقدمۀ مؤلف:

الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سید المرسلین و اله الطاهرین و صحبه المنتجبین.

اما بعد:این بخش پنجم از مجموعه بحث‌های ما در ملل و نحل و در مقایسه بین مذاهب اسلامی است که آن را به خوانندگان گرامی تقدیم می‌داریم و امیدواریم از اشتباهات و خطاهای آن ما را آگاه ساخته و ارشادمان نمایند زیرا مؤمن آینۀ مؤمن است و بهترین برادر مؤمن کسی است که کاستیهای او را به او بنماید. ⁽¹⁾

-اقتباس از کلام امام صادق(علیه السّلام)که فرمود:بهترین برادر من کسی است که کاستیهایم را به من بنماید (رجوع شود:تحف العقول 366). [1]

الف:پیدایش خوارج.

ب:تاریخ سیاسی آنان شامل:

1-رویارویی آنها با مخالفان.

2-تلاشهای آنان برای دستیابی بر بلاد اسلامی.

3-زوال و انقراض آنها.

ج:طوایف و فرق آنها.

د:عقاید و افکار آنها.

ه:افراد سرشناس و آثار ادبی به جا مانده از آنها.

خوارج-همانطور که گفتیم-از قدیمی‌ترین فرقه‌های اسلامی بلکه اولین فرقه‌ای است که در جامعۀ اسلامی پا به عرصۀ وجود گذاشته است و اولین اختلافی است که پس از اختلاف در مسألۀ رهبری،بین مسلمانان به وقوع پیوست.این گروه در دهۀ چهارم قرن اول پس از جنگی که بین امام علی(علیه السّلام)و معاویة بن ابی سفیان رخ داد،شکل گرفت.دو دسته از نویسندگان،دربارۀ خوارج و پیدایش و تاریخ آنها بحث کرده‌اند:

1-مورخان:آنها چیزهای زیادی را به اقتضای ترتیب زمان وقوع حوادث،دربارۀ خوارج نوشته‌اند.طبری در تاریخش،مبّرد در کاملش،یعقوبی در تاریخش،مسعودی در مروجش،جزری در کاملش و ابن کثیر در کتابش از آنها یاد کرده‌اند اما آنها تنها به نقل حوادث پرداخته‌اند بدون آنکه علل،نتایج و ثمرات آن را مورد تحلیل قرار دهند و یا چیزی را به‌عنوان عبرت و درس استنتاج نمایند و یا آنکه دربارۀ آنها قضاوتی کنند؛گویا قصه‌گویانی بوده‌اند که جز داستان‌سرایی هنری نداشته‌اند.از آنجا که مورخان،مسائل مربوط به جریانات این فرقه را در فصلهای مختلف-براساس سیر حوادث تاریخی- ذکر کرده‌اند،برای انسان مقدور نیست که یکباره و در یکجا بر تاریخ این فرقه دست یابد بلکه باید حوادث را بررسی و پیگیری نموده و جریانی را با جریانات دیگر ضمیمه نماید تا بتواند از تاریخ آنها اطلاع حاصل نماید.

2-تاریخ‌نگاران عقاید:یعنی دانشمندان ملل و نحل.اینها به ذکر فرق خوارج و مختصری از عقاید آنها همت گماشته‌اند بدون آنکه به چگونگی پیدایش آنها و جنگهایی که آنان در طول سالها و قرنها کرده‌اند،توجه نشان دهند.البته گروهی از متأخرین،تنها دربارۀ تاریخ آنان به تألیف کتاب دست یازیده‌اند که اینها یا نویسندۀ مسلمانند یا مؤلف شرق‌شناس و هرکدام مقصود خود را دنبال کرده‌اند.اینک به بعضی از آنچه که در این مجال تألیف شده است،اشاره می‌کنیم:

1-ملخّص تاریخ الخوارج:تألیف محمد شریف سلیم،چاپ قاهره 1349 ه.ق.

2-الخوارج فی الاسلام:تألیف عمر أبی النصر،چاپ بیروت 1369 ه.ق.برابر با 1949 م.

3-أدب الخوارج:تألیف سهیر قلماوی،این کتاب،اولین رسالۀ او برای دریافت درجۀ استادی است که در سال 1365 ه.ق.منتشر شده است.این رساله از شعرای خوارج بحث می‌کند و از جملۀ آنها از عمران بن حطان،قطری بن فجائه و طرماح بن حکیم نام می‌برد.این طرماح،غیر از طرماح بن عدی که از دوستان علی(علیه السّلام)است، می‌باشد.

4-وقعة نهروان:تألیف خطیب هاشمی حائری،چاپ تهران 1372 ه.ق.

5-الخوارج فی العصر الاموی:تألیف دکتر نایف معروف،این کتاب دوبار در بیروت به چاپ رسیده است و آخرین بار در سال 1401 چاپ شده است.

6-الخوارج و الشیعه:تألیف دکتر فلهوزن،عبد الرحمن بدوی آن را به عربی ترجمه کرده است.برای سومین‌بار در سال 1978 در کویت به چاپ رسیده است.یکی از جنایات مؤلف بر تاریخ شیعه در این کتاب،این سخن اوست:«شیعه و خوارج در یک زمان به وجود آمده‌اند.» ⁽¹⁾

-یولیوس فلهوزن:الخوارج و الشیعة 112 ترجمه از آلمانی به عربی توسط عبد الرحمن بدوی.

اما خوارج در پایان جنگ«صفین»چنانکه بعدا بحث آن خواهد آمد،شکل گرفت از این‌رو هردو را باهم برابر دانستن و در یک صف قرار دادن یا از عدم آگاهی به تاریخ

شیعه و اسلام است یا تجاهل به آن است که این از مستشرقین،این شریکان جرم استعمار،بعید نیست.

این بود بخشی از آنچه که پیرامون تاریخ خوارج تألیف شده است.با این کتابها نمی‌توان علیه آنها احتجاج نمود مگر آنکه نقلها به‌قدری زیاد شود که اطمینان به درستی آن حاصل گردد.برای رفع این نقیصه و پایبندی به موضوعیتی که بحث و باحث باید بدان متصف باشند،تلاشمان را به کار بستیم تا بر آثار این فرقه،در تاریخ،عقاید، فقه و تفسیر دست یابیم که در«ستون منابع»کتاب حاضر آن را خواهید یافت.

فرقه‌های خوارج به تمامی از بین رفته‌اند و فرقۀ قابل توجهی جز فرقۀ اباضیه که یک فرقۀ معتدل است،باقی نمانده است.این فرقه،مذهب رسمی عمان است و وزارت فرهنگ قومی عمان در فرصتهای مختلف به نشر آثار اباضیه مبادرت ورزیده است که محققان را از مراجعه به آنها گزیری نیست.از خداوند سبحان مسئلت می‌نماییم که در تبیین پیدایش و تاریخ عقاید این فرقه،آنطور که شایسته و بایسته است ما را توفیق عنایت فرماید و از هرگونه پیشداوری دربارۀ آنان بر حذرمان دارد.

قم-مؤسسۀ امام صادق علیه السلام- جعفر سبحانی

1411/12/20

/فصل اول:

اشاره

آغاز اختلاف پس از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

پیامبر اکرم پس از آنکه تمامی تلاشش را برای وحدت امت و فشردگی صفوف آنها به کار بست،سرانجام در سال یازدهم هجرت به دیدار حق شتافت در حالی که همواره آنان را به این کلام خداوند متعال فرا می‌خواند: «إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ ». ⁽¹⁾

-انبیاء:92« [1]اینک طریقۀ واحد و دین یگانۀ شما اسلام است و من آفریدگار شما هستم پس تنها مرا پرستش نمایید.»

متأسفانه!با همۀ این تأکیدات و هشدارهای شدید،می‌بینیم که مسلمانان پس از

رحلت آن بزرگوار-در حالی که هنوز پیکرش به خاک سپرده نشده بود-دو دسته شدند.هردو دسته در تمامی اصول متفق بودند ولی در مسألۀ خلافت و جانشینی پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)نزاع داشتند این دو دسته عبارت بودند از:

1-گروهی که خلافت را مخصوص شخص معین می‌دانستند و می‌گفتند:

پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)در موارد زیادی و مناسبتهای مختلفی بر خلافت و ولایت علی تصریح نموده است که بزرگترین و مشهورترین این مناسبتها روز غدیر است و آن وقتی بود که پیامبر در سال دهم هجرت از حجة الوداع باز می‌گشت و در جمع کثیری از حجاج فرمود:«من کنت مولاه فهذا علی مولاه،اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله».

این حدیث در همۀ اعصار به حد تواتر بلکه بالاتر از تواتر رسیده است.صاحبان این بینش،بزرگان و سران بنی هاشم مانند:عباس بن عبد المطلب،عقیل بن ابی طالب و جماعت کثیری از اصحاب مانند:سلمان فارسی،ابی ذر غفاری،مقداد بن اسود کندی، ابو تیهان،ابو ایوب انصاری و آن دسته از مهاجرین و انصاری بودند که از علی پیروی می‌کردند و وصیت پیامبر اکرم را نسبت به وصی و جانشین او مرعی می‌داشتند.اینان ارکان اصلی شیعه و از مسلمانان اولین بودند و مانند عصر پیامبر به دین خود وفادار ماندند.

2-دستۀ دیگر شورا را اصل می‌دانستند و انتخاب خلیفه را از وظایف شورا می‌دانستند.این نگرش پس از مشاجره‌ها و کشمکش‌هایی که بین صاحبان این آراء پدید آمد،به خلافت ابو بکر منجر شد و او با بیعت عده‌ای از مهاجرین نظیر عمر بن خطاب و ابو عبیدۀ جراح و بیعت طایفۀ اوس از انصار در سقیفۀ بنی ساعده به خلافت منصوب شد.این گروه نص پیامبر را در روز غدیر،ندیده گرفتند و اجتهاد خود را بر نص پیامبر مقدم داشتند و مصلحت‌اندیشی خود را بر انتخاب خدا ترجیح دادند.تعجب اینجاست که صاحبان این فکر،چه مهاجر و چه انصار در سقیفۀ بنی ساعده به افتخاراتی که در جاهلیت مرسوم بود و هیچ اساسی در کتاب و سنت نداشت،برای رسیدن به

مقصودشان استدلال می‌کردند.مثلا:انصار خود را به این دلیل مستحق خلافت می‌دانستند که پیامبر را پناه داده‌اند و در جنگها یاریش نموده‌اند وقتی که قومش او را از دیار خود رانده و تنهایش گذاشته بود.نمایندۀ انصار حباب بن منذر می‌گفت:«ای گروه انصار!امارت را در دست گیرید که شما سزاوارتر از دیگرانید؛چون با شمشیرهای شما مردم به این دین رو آورده‌اند.»این بینش انصار بود.در مقابل،بینش مهاجرین را می‌بینیم:ابو بکر به نیابت از مهاجرین می‌گفت:«مهاجرین خویشاوندان پیامبر و اقوام و تکیه‌گاه او هستند.»عمر او را همراهی نموده در جواب انصار می‌گفت:به خدا سوگند عرب حاضر نیست که شما را امیر خود قرار دهد در حالی که پیامبرشان از شما نبوده است و آنها مانعی نمی‌بینند که امیرشان از کسانی باشد که پیامبرشان هم از آنها بوده است!چه کسی در خلافت محمد با ما نزاع می‌کند در حالی که ما دوستان و خویشان اوییم؟

پیداست که در دیدگاههای نامزدهای انتخاباتی هیچ استنادی به کتاب و سنت نشده است.یکی بر پناه دادن و یاری نمودن پیامبر استدلال می‌کند و دیگری بر خویشاوندی با او،تکیه می‌کند و حال آنکه شایسته بود آنها درصدد انتخاب رهبری باشند که کارآزموده و آشنا به کتاب و سنت،مدیر و مدبر باشد و تمام شایستگی‌های یک رهبر را داشته باشد؛از مهاجرین باشد یا از انصار یا از هر گروه دیگری.اینها همه نشان می‌دهد که اولا:این بینش و نگرش چقدر سست و بی‌پایه است و ثانیا:انتخاب از مبدأ اسلامی سرچشمه نگرفته است.علاوه بر این،طایفۀ اوس در بیعت با ابو بکر پیشدستی کردند تا خزرجیان این فضیلت را نصیب نشوند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 446/2.ابن قتیبه:الامامة و السیاسة 9/1.

بدین ترتیب پس از رحلت پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)امت دو فرقه شد و منشاء اختلاف هر دو فرقه،همان مسألۀ خلافت و رهبری امت بود.با این اختلاف و دودستگی،جنگهای خونینی بین طرفین قابل پیش‌بینی بود.اگر رهبری حکیمانۀ امام علی(علیه السّلام)و سهمگیری ایشان با خلفاء در کارهای مهم و چشم‌پوشی از حقش نبود،در همان زمان خلفاء کار به

کشتار و خونریزی می‌کشید؛خصوصا که منافقین هر آن دنبال چنین فرصتی بودند و طرفین را علیه یکدیگر تحریک می‌کردند تا از آب گل‌آلود ماهی بگیرند.شواهد تاریخی مؤید این مدعاست و گواهی می‌دهد که شیوه‌های حکیمانۀ امام علی(علیه السّلام)این نقشه‌های شیطانی را نقش بر آب کرد که از آن جمله به نمونۀ زیر اکتفا می‌کنیم.

طبری می‌گوید:وقتی مردم با ابو بکر بیعت کردند،ابو سفیان نزد علی آمد در حالی که چنین می‌گفت:به خدا سوگند دودی می‌بینم که جز خون چیزی آن را فرو ننشاند!ای تبار عبد مناف!ابو بکر را چه کار در کارتان؟آن دو ضعیف،آن دو زبون، علی و عباس کجایند؟و به علی گفت:یا ابا الحسن!دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنم.

علی(علیه السّلام)امتناع کرد.ابو سفیان به این شعر متلمّس،تمثل جست:

لن یقیم علی خسف یراد به الاّ الأذلاّن غیر العیر و الوتد

هذا علی الخسف معکوس برمّته و ذا یشجّ فلا یبکی له احد ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 449/2. [1]ابن اثیر:الکامل 220/2. [2]

هیچ‌کس ذلّت و خواری تحمیلی را نمی‌پذیرد مگر دو زبون،گروه خران و میخ آنان.

این یکی(خران)ذلیلانه با ریسمان بسته می‌شود و آن دیگری(میخ)بر سرش کوفته می‌شود کسی برایش نمی‌گرید.

راوی می‌گوید:که علی(علیه السّلام)او را از خود راند و فرمود:به خدا سوگند تو منظوری جز آشوبگری نداری و به خدا سوگند پیوسته درصدد هستی که بلایی بر سر اسلام بیاوری.من نیازی به اندرز تو ندارم.

با اینکه امام به مشروعیت و امارت و خلافت خود معتقد بود و خود را جانشین پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)می‌دانست و مردم در روز غدیر و غیر آن با او بیعت کرده بودند و امام هم به همین حجت و حجتهای دیگر بر سزاور بودن خود برای خلافت استدلال می‌کرد و خود و اهل بیت خود را اینگونه معرفی می‌کرد:«اهل بیت پیامبر سزاوار به خلافتند و میراث پیامبر حق آنهاست.» ⁽²⁾

ولی با این همه می‌دید که در این آشفته‌بازار،رویارویی با این انحراف زیانبارتر از چشم‌پوشی از خلافت است.بنابراین از خلافت چشم پوشید و جامۀ غیر خلافت به تن کرد و دشمنی را پنهان داشت.او در بعضی از خطبه‌هایش اوضاع آن روز را این‌گونه توصیف می‌کند:«گمان نمی‌کردم عرب پس از پیامبر خلافت را از اهل بیت او باز گیرند و مرا پس از او از آن بازدارند و چیزی مرا جز شتافتن مردم برای بیعت با فلان نگران و شگفت‌زده نکرد.پس دست خود را نگهداشتم تا آنکه دیدم مردم از دین برگشتند و به نابودی دین محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)برخاستند.پس ترسیدم که اگر به یاری اسلام و مسلمانان برنخیزم،رخنه و ویرانی در آن ببینم که مصیبت آن بزرگتر از دست دادن حکومت بر شماست؛حکومتی که متاع چند روزه‌ای بیش نیست و آنچه در اوست مانند سراب زایل می‌گردد یا مثل ابر از هم می‌پاشند.با این اوضاع و شرایط بپا خواستم تا باطل از بین رفت و دین پایدار و استوار گشت.» ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،نامۀ 62.

ابو بکر زمام خلافت را در دست گرفت و با سرکشان از بیعت نبردها کرد و عاقبت به راه خود رفت.پس از او عمر بن خطاب جانشین شد.او هم شیوۀ خلیفۀ پیشین را در پیش گرفت.

در زمان او مسلمانان به برکت دین و ایمان،کشورها را فتح کردند و دژها را تسخیر نمودند و بر جهان مسلط گشتند تا او هم به راه خود رفت و خلافت را به جماعتی از قریش واگذار نمود با این پندار که آنها مورد رضایت پیامبر بوده‌اند و آنان عبارت بودند از:علی،عثمان،طلحه،زبیر،سعد بن ابی وقاص و عبد الرحمن بن عوف.به آنان گفت:صلاح دیدم که امر خلافت را به مشورت شما واگذار نمایم تا از بین خود کسی را برای آن انتخاب نمایید.آنگاه یکایک این شش نفر را از نظر گذراند.به عثمان نگاه کرد و گفت:من چنین می‌یابم که اگر قریش خلافت را به خاطر دوستی به تو واگذار نمایند، بنی امیه و بنی ابی معیط را بر گردۀ مردم سوار می‌کنی و خراجها را به آنها می‌بخشی و آنگاه جوانان عرب بر تو می‌شورند و در رختخواب به قتلت می‌رسانند.به خدا سوگند

اگر آنها چنین کنند،تو با خلافت چنان خواهی کرد و اگر چنان کنی،آنها با تو چنین خواهند کرد!آنگاه دست بر پیشانی عثمان گذاشت و گفت:اگر چنین شد حرف مرا به خاطر بسپار که حتما تحقق خواهد یافت. ⁽¹⁾

-ابن بی الحدید:شرح نهج البلاغه 186.

وقتی عمر به خاک سپرده شد اصحاب شورا در خانه‌ای اجتماع کردند و به گفتگو پرداختند و از همان اول از ترکیب اعضاء پیدا بود که علی به خلافت نخواهد رسید و دیگران بر او پیش خواهند افتاد.به همین جهت،کار به نفع عثمان خاتمه یافت و او نیز به کارهایی دست یازید که عمر بن خطاب پیش‌بینی کرده بود و اموری پدید آورد که زیانش گریبانگیر خودش نیز شد و مسلمانان را به اعتراض واداشت که از بارزترین نشانۀ آن دوری او از مسیر حق بود.اینک رفتارهای او را که باعث انقلاب انصار و مهاجرین شد،بیان می‌کنیم:

علل شورش علیه خلافت عثمان

1-تعطیل نمودن حدود الهی:

ولید بن عقبه(فرماندار عثمان در کوفه)شراب نوشید و در حال مستی نماز صبح را با مردم در دو یا چهار رکعت اقامه نمود و ادامۀ نماز از دستش خارج شد در حالی که او از فرط مستی متوجه نبود.شخصی این وضع را به عثمان گزارش نمود اما عثمان گزارشگر را تأدیب کرد.شکایتها از فرماندار کوفه بالا گرفت و عثمان چاره‌ای جز عزل او ندید ولی حد را بر او جاری نساخت.مردم در اعتراض به او گفتند:حدود را تعطیل می‌کنی و شهود را تأدیب. ⁽²⁾

2-بذل و بخشش‌های بی‌حد و حصر از بیت المال به بنی امیه:

بسیاری از بنی امیه به برکت خلافت عثمان یک شبه ثروتمند شدند از جمله:مروان بن حکم،عبد الله بن سرح،یعلی بن امیه،حکم بن عاص،ولید بن عقبه و ابو سفیان.تاریخ دست و دلبازیهای خلیفه را به بنی امیه و دیگران به ثبت رسانده است.برای تفصیل

بیشتر به محل خودش مراجعه شود ⁽¹⁾

-امینی:الغدیر 236/9-290. [1]

و اعطیت مروان خمس العبا د ظلما لهم و حمیت الحمی

یک پنجم مال رعیت را به مروان بخشیدی،ظلم به آنان روا داشتی و صلۀ رحم به‌جا آوردی. ⁽²⁾

3-تأسیس حکومت اموی:

خلیفه تمام تلاشش را برای ایجاد حکومت اموی در سرزمین اسلامی به کار بست و برای همین منظور سعد بن ابی وقاص را از امارت کوفه عزل و ولید بن عقبة بن ابی معیط،برادر مادری خود را به امارت آن منصوب نمود.

در سال 27 هجری عمرو بن عاص را از جمع‌آوری مالیات مصر برکنار نمود و عبد الله بن سعد بن ابی سرح،برادر رضاعی خود را به جایش منصوب کرد.

ابو موسی اشعری را از امارت بصره عزل کرد و به جایش عبد الله بن عامر،پسر دایی خود را گماشت. ⁽³⁾

معاویه را همچنان بر حکومت شام ابقاء نمود و وقتی شکوه‌های مردم از حاکم کوفه به حد نهایی رسید،سعید بن عاص ⁽⁴⁾را به جای او گماشت.تا آنجا که گفته‌اند هفتاد و پنج نفر از والیان او از بنی امیه بوده است. ⁽⁵⁾

4-برخورد خصمانه با صحابه:

خلیفه روش ناشایستی را با اصحاب پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)در پیش گرفت.ابا ذر غفار را به سرزمین خشک و بی‌آب و علف ربذه تبعید نمود که در این‌باره چیزهایی عجیب و غریبی نقل شده است. ⁽¹⁾

-بلاذری:الانساب 54/5 طبری:تاریخ 335/3.

5-پناه دادن به تبعیدیان پیامبر:

پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)،حکم بن عاص و فرزندش،مروان را به طایف تبعید کرده بود و عثمان در زمان خلافت خود،آنها را به مدینه باز گرداند.

شهرستانی می‌گوید:عثمان،حکم بن امیه را پس از آنکه پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)او را تبعید کرده بود و او رانده شدۀ رسول الله نام گرفته بود،به مدینه باز گرداند.در زمان خلافت ابو بکر و عمر(رضی الله عنهما)نیز از آنها تقاضا کرده بود که او را بازگردانند اما آنان درخواست او را نپذیرفته بودند و عمر او را از محل سکونتش،به یمن چهل فرسخ دورتر تبعید نموده بود. ⁽⁴⁾

کارهایی از این قبیل،خشم مسلمانان را برانگیخت و آنها را به شورش واداشت تا آنکه مسلمانان مصر،کوفه،بصره و بسیاری از مهاجرین و انصار اجتماع کردند و در رابطه با کارهای ناشایست و رفتارهای نادرست خلیفه و جنایات عمالش او را استیضاح کردند اما واکنش او در برابر دلایل استیضاح کنندگان خصمانه بود؛به درخواستهای آنها توجهی ننمود و کسانی را که از رفتار او و گماشتگانش ابراز نارضایتی می‌کردند،مورد خشم و غضب قرار داد.

اما نارضایتی‌ها و انتقادها از خلیفه بالا گرفت و آتش خشم و انتقام را شعله‌ور ساخت و انقلاب بنیان‌براندازی را بپا کرد که تنها با کشته شدن خلیفه در درون خانه‌اش، فروکش کرد.

کشته شدن خلیفه،عثمان:

مهاجرین و انصار و متحدین آنان در این ماجرا چند دسته بودند:عده‌ای بر او تاختند و به قتلش رساندند و عده‌ای مردم را تحریک کردند و عده‌ای از کشته شدنش اظهار شادمانی کردند و عده‌ای هم در خانه ماندند و از هردو طرف کناره گرفتند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 399/3.

این اتفاقات بزرگ،چنانچه در هر زمانی که اسلام حاکمیت داشت،اتفاق می‌افتاد همان پیامدهایی را به دنبال داشت که در زمان عثمان به دنبال داشت و امور به عقب بر می‌گشت.

با این همه می‌بینیم که بعضی از مورخین درصدد تبرئۀ خلیفه برآمده‌اند و گفته‌اند که شورش علیه خلیفه یک حرکت دینی برخاسته از بزرگان مهاجرین و انصار و پیروان مصری و عراقی آنها نبوده است و بر این عقیده‌اند که این عبد الله بن سبا بوده که مصریان را تحریک کرده و خلیفه را در انظار آنها بد جلوه داده است و این شخص با پیروان خود در پشت ماجرای قتل خلیفه قرار داشته‌اند.

اما این مطلب از بافته‌های آن دسته از مورّخینی است که دوستی و اخلاص آنها به خلیفه و خلافت،آنان را واداشته است تا این انقلاب را به شخص خیالی و موهومی مثل(عبد الله بن سبا)نسبت دهند که اولا:وجود چنین شخصی از لحاظ تاریخی مسلم نیست و ثانیا:بر فرض چنین شخصی وجود داشته باشد از کجا او این قدرت و نفوذ عظیم را داشته است که بتواند گروه‌های اسلامی و خردمندان مهاجرین و انصار را علیه خلیفۀ واجب الاطاعه بشوراند. ⁽²⁾اگر عبد الله بن سبا این قدرت را داشت که مردم را از

اطراف کشور جمع کرده و علیه خلیفه بشوراند پس چرا خلیفه و عمال او،او را بازداشت نکردند و از سرزمین اسلامی به مکانی خشک و بی‌آب و علف تبعید نکردند؛چنانکه ابو ذر را به ربذه و بزرگان کوفه را به جاهای دیگر تبعید کردند.

علامۀ امینی می‌گوید: 1اگر ابن سبا تا این حد در فتنه‌گری و اختلاف‌اندازی بین مسلمانان رسیده بود در حالی که والیان و سیاستمداران کشور،او و افرادش را می‌شناختند و خلیفه نیز از جریان کارش آگاه بود چرا او را بازداشت نکردند و به این جنایات خطرناک مؤاخذه ننمودند؛یا ضرب و شتم،زندان و تأدیبش نکردند و چرا اعدامش نکردند تا امت از شرش خلاص می‌شد در حالی که همه این شیوه‌ها دربارۀ صلحا و نیک‌سیرتان که آمران به معروف و ناهیان از منکر بودند و کسانی که پیوسته قرآن را به گوش مجامع دینی زمزمه می‌کردند و می‌خواندند: «إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ » 2عملی شد.

گردهمایی مهاجرین و انصار برای بیعت با علی(علیه السّلام):

خلیفه در برابر چشمان صحابه به قتل رسید و جنازه‌اش در خانه رها شد.مهاجرین و انصار در خانۀ علی(علیه السّلام)اجتماع کردند و با اصرار از او خواستند که امر خلافت را عهده‌دار شود زیرا در آن روز کسی نبود که در پیشی گرفتن به اسلام و بی‌رغبتی به دنیا و نزدیکی و خویشاوندی با رسول الله(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و آشنایی با قرآن و سنت به پای او برسد.

امام ازدحام آنها را در خانۀ خود چنین توصیف می‌کند:«چنان بر من هجوم آوردند که

شتران تشنه به آبشخور رو آورند و چراننده پابند از پای آنها برداشته باشد و چندان یکدیگر را بفشاردند که پنداشتم خیال کشتن مرا دارند یا خیال کشتن یکدیگر را.» ⁽¹⁾

-نهج البلاغه،خطبۀ 54.

در جای دیگر شدت ازدحام مهاجرین و انصار را این‌گونه توصیف می‌کند:

«دستم را گشودید بازش داشتم و آن را کشیدید نگهش داشتم.آنگاه بر من هجوم آوردید مانند شتران تشنه که روز آب خوردن به آبگیرهای خود درآیند چندانکه نعل‌ها شکست و رداها افتاد و ضعیفان پایمال شدند و شادی مردم در بیعت با من به حدی رسید که خردسالان شادمان و سالخوردگان لرزان لرزان بدانجا روان شدند و بیماران برای بیعت،خود را بپا داشتند و دوشیزگان برای دیدن آن منظره،سرها برهنه کردند.» ⁽²⁾

وقتی خلافت و رهبری امت را بر او عرضه داشتند او با جدیّت تمام در جواب آنان فرمود:«مرا واگذارید و غیر مرا بخوانید زیرا امور مختلفی در پیش است که قلبها را می‌لرزاند و عقلها را متزلزل می‌سازد.» ⁽³⁾

وقتی اصرار و پافشاری آنان را دید و چاره‌ای جز پذیرفتن بیعت و افراشتن علم خلافت ندید،فرمود:حال که چاره‌ای جز پذیرفتن بیعت نیست باید به مسجد رویم تا بیعت در برابر مهاجرین و انصار انجام شود.به مسجد آمد و مهاجرین و انصار و از همه جلوتر،زبیر بن عوام،طلحه بن عبید الله با او بیعت کردند.جز تعداد انگشت‌شماری مثل اسامه بن زید،عبد الله بن عمر،سعد بن ابی وقاص و امثال آنان کسی از بیعت خودداری نکرد. ⁽⁴⁾

تاریخ،علی را اینگونه معرفی می‌کند که او شخصی زاهد و بی‌رغبت به دنیا و گریزان از ریاست بود و بیعت را به این خاطر پذیرفت که حجت بر او تمام شد و مسلمانان در آن روز به رهبری و خلافت او به شدت نیاز داشتند و خود،این امر را

چنین بیان می‌دارد:«به خدا سوگند هیچ میلی به خلافت و نیازی به حکومت نداشتم اما شما مرا به آن فراخواندید و آن را برعهدۀ من گذاشتید.» ⁽¹⁾

-نهج البلاغه،خطبۀ 205. [1]

این امور باعث شد که علی زعامت و خلافت مردم و تدبیر امور را به دست گیرد و بیعت کنندگان نیز هدفی جز بازگرداندن امت اسلامی به وضعیت زمان پیامبر نداشتند تا به پرخوری‌ها و بخشش‌های بی‌جا پایان داده شود و پرچم عدل و داد افراشته گردد و برتری‌طلبی‌های کاذب که با زور و سر نیزه بر مردم تحمیل شده،ویران گردد و مظلومان و ستمدیدگان از فقر فلاکتبار نجات یابند.یک روز پس از بیعت،علی بر منبر رفت و طی خطابه‌ای خطوط کلی سیاست را که پرداختن به آن ناشی از پختگی و کارآیی او در امر خلافت بود،بیان کرد و برای تنظیم امور مالی دربارۀ بخششهایی که عثمان به خویشان و نزدیکان خود کرده بود،فرمود:«به خدا سوگند حتی اگر این مالها را مهریۀ زن خود قرار داده باشند و یا با آن کنیز خریده باشند،آنها را به بیت المال باز خواهم گرداند زیرا تنها در سایۀ عدل گشایش و رستگاری حاصل می‌شود و کسی که عدل بر او سخت باشد ظلم بر او سخت‌تر خواهد بود.» ⁽²⁾

کلبی می‌گوید:علی(علیه السّلام)دستور داد:هر سلاحی که عثمان علیه مسلمانان به کار گرفته و در خانۀ اوست مصادره شود و شتران زکات را که در خانۀ او نگاهداری می‌شود بازگردانند و شمشیر و زرهش را بگیرند و دستور داد:سلاحی را که او علیه مسلمانان به کار نگرفته و نیز مالها شخصی او را چه در خانۀ خودش باشد یا در جای دیگر متعرض نشوند و فرمان داد:اموالی را که عثمان و اطرافیانش از مسلمانان در اختیار دارند،به بیت‌المال بازگردانند.

وقتی این خبر به عمرو بن عاص رسید،او در آن وقت در«ایله»سرزمین شام به سر می‌برد که با پیروزی مردم بر عثمان بدانجا پناه برده بود،به معاویه نوشت:هر کاری که می‌توانی انجام بده زیرا علی فرزند ابو طالب تو را از تمامی اموالی که در اختیار داری

جدا کرد همانطور که پوست عصا را جدا می‌کنند. ⁽¹⁾

-ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 270/1.

کاری که امام برای تحقق مساوات،دربارۀ استرداد هدیه‌ها و بخشش‌های عثمان انجام داد،زنگ خطری بود برای دنیاپرستان و ثروتمندانی که در زمان خلیفۀ سوم به مال و منالی دست‌یافته بودند.آنان دریافتند که علی برای کوبیدن باطل از باطل استمداد نمی‌جوید و برای مصالح خلافت خود،حق را قربانی نمی‌کند از این‌رو در همان مدینۀ منوره و مکۀ مکرّمه و شامات که در آن زمان،آنها در آنجاها پراکنده بودند،دربارۀ حکومت نوپای علی به رایزنی پرداختند.

این موضوع در فصل آینده مطرح می‌شود و در آنجا متوجه خواهید شد که پیدایش خوارج در صحنۀ جامعۀ اسلامی پیامد همین رایزنی‌ها بود که پرچم آن را ناکثین و قاسطین برافراشتند.

/فصل دوم:

اشاره

حوادث و وقایع ناگوار عصر خلافت علوی

پس از کشته شدن عثمان،امیر المؤمنین علی فرزند ابو طالب در شرایطی خلافت را بر عهده گرفت که فتنه همه‌جا را فراگرفته بود و جامعۀ اسلامی دچار تفرقه و از هم پاشیدگی شده بود و مصیبت بر مردم رو آورده بود و مردم دسته‌دسته شده بودند و مالداران غرق در هوا و هوس شده بودند.

یک عده از مسلمانان آگاه در پرتو ایمان دریافته بودند که حاکمیت اسلامی از جادۀ حق خارج شده و آن زیبایی حکومت زمان پیامبر و شیخین را از دست داده است و همین مسلمانان بودند که بر حکومت شوریدند و خلیفه را به قتل رساندند و قبل از آنکه او را به خاک بسپارند،آمدند تا برای رو به راه کردن امور و راست کردن کژیها و اصلاح فسادها کسی را برگزینند و او جز امامی شناخته شده به ورع و تقوی و شجاعت و دلیری کس دیگری نبود.

یک عده‌ای دیگر بودند که در لذایذ دنیا و زخارف آن فرو رفته بودند و از متاعهای آن انباشته بودند و از زرهای سفید و زرد آن ثروت هنگفتی بهم زده بودند و املاک و خانه‌های مجلّل و قصرهای مرتفع در اختیار داشتند؛مال خدا را چنان می‌بلعیدند که شتر علف بهاری را؛گویا دنیا برای آنها خلق شده است.اینان کسانی بودند که نمی‌خواستند پس از قتل خلیفه رشتۀ کار از دستشان خارج شده و به دست کسی بیفتد که سرزنش هیچ سرزنشگری او را از خدا باز نمی‌دارد و همه امت اسلامی در پیش او یکسانند.

یک عدۀ دیگر هم بودند که نان به نرخ روز می‌خوردند که همّی جز طمع ملک و

مال نداشتند؛مانند حیوانی که تمامی همّش شکمش و تمامی کارش نشخوار است.

امام وقتی زمام خلافت را در دست گرفت که جامعه چنین وضعی داشت و مردم به بدبختی و تباهی نزدیکتر بودند تا به صلاح و اصلاح.اول کسی که ندای مخالفت سر داد و مخالفان را علیه علی سازماندهی کرد،معاویة بن ابی سفیان بود.او می‌دانست که علی به هیچ قیمتی حاضر نیست او را در مقامی که از زمان خلیفۀ دوم تا به آن روز بر آن تکیه زده بود،باقی گذارد.برای همین بعضی از صحابه را علیه امام تحریک و سازماندهی کرد و به آنان گفت که از مردم شام برایشان بیعت گرفته است.در نامه‌ای که برای زبیر بن عوام ارسال نمود با اینکه می‌دانست او در ملاء عام با علی بیعت کرده است،نوشت:«بسم الله الرحمن الرحیم،من از اهل شام برایت بیعت گرفته‌ام و آنها نیز اجابت کرده‌اند و برای بیعت مانند ابرهای بهم فشرده هجوم آوردند.تو از کوفه و بصره بیعت بگیر.مبادا!پسر ابو طالب بر تو پیشی گیرد زیرا پس از این دو شهر چیزی باقی نمی‌ماند.پس از تو برای طلحه پسر عبید الله بیعت گرفته‌ام بنابراین به خونخواهی عثمان برآیید و مردم را بدینکار فراخوانید و جدیت به خرج دهید و شتاب نمایید.خدا شما را پیروز و دشمنان شما را نابود گرداند.»وقتی نامه به زبیر رسید،او طلحه را در جریان گذاشت و هیچکدام در اینکه معاویه خیرخواه آنهاست تردیدی نکردند.از اینجا بود که علم مخالفت را علیه علی(علیه السّلام)برافراشتند. ⁽¹⁾

-ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 231/1.

یگانه هدف از گرفتن بیعت از مردم فرومایۀ شام برای زبیر و طلحه و ابلاغ این خبر به آنها برای این بود که آن دو را به مخالفت با امام علی(علیه السّلام)تحریک نماید با این بهانه که آنها یکی پس از دیگری خلیفه‌اند و علی باید خلافت را ترک نماید.معاویه با این کار قصد داشت که در صف بیعت کنندگان با امام تفرقه ایجاد نماید و باب مخالفت و پیمان‌شکنی را برای دیگران باز نماید.

این نامه مصیبتهای زیادی را برای امت اسلامی به همراه آورد و آن دو پیرمرد به سخن پسر ابو سفیان فریب خوردند و بر مخالفت با علی همداستان شدند و پیمان بیعت

را به وجهی که شرحش بعدا خواهد آمد،شکستند.بیعت‌شکنی آنها تنها اختلاف نبود بلکه منشاء مصیبت دیگری شد و آن گستاخی معاویه در برابر علی و طغیانش علیه امام واجب الاطاعه با جنگهای خونین بود.

امام در آستانۀ پیروزی بر این فاجعه بود که فاجعۀ سومی قد راست کرد و آن شورش گروهی از اصحاب امام به خاطر مسألۀ پوچ و بی‌اساسی بود که از تحجر و حماقت آنان ناشی می‌شد و آن مسألۀ حکمیت بود.بدین ترتیب،امام در طول مدت کوتاه خلافت خود که از پنج سال تجاوز نمی‌کرد با جنگهای خونینی روبرو گشت؛یک بار با ناکثین و بار دیگر با قاسطین و بار سوم با مارقین جنگید.امام علی(علیه السّلام)در این باره می‌فرماید:وقتی عهده‌دار خلافت شدم گروهی پیمان شکستند و گروهی از اطاعتم سر بر تافتند و گروهی هم راه طغیان در پیش گرفتند؛گویا کلام خداوند سبحان را نشنیده بودند که فرمود: «تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ » ⁽¹⁾

-قصص:83« [1]ما بهشت را از آن کسانی قرار دادیم که قصد علو و فساد را در زمین ندارند و عاقبت از آن پرهیزکاران است.»

امام پس از جنگ صفین،به درآوردن چشم فتنه اقدام نمود و متأسفانه هنوز زمان زیادی نگذشته بود که به دست شقی‌ترین افراد از بدو خلقت تا انتهای بشریت-به تعبیر نبی اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)بدست همتای پی کننده ناقۀ ثمود ⁽³⁾-ترور شد و به شهادت نایل آمد و بدین ترتیب دفتر زندگیش درهم پیچید و با نفس مطمئن و قلب سلیم به دیدار معبودش شتافت!پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)قبلا از این جنگهای سه‌گانه خبر داده بود که به زودی او با سه گروه خواهد جنگید و آن سه گروه:ناکثین،قاسطین و مارقین خواهند بود.

ام سلمه روایت می‌کند که علی(علیه السّلام)بر نبی اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)وارد شد.پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) در حالی که به علی اشاره می‌کرد،فرمود:«به خدا سوگند که او پس از من با ناکثین و قاسطین و مارقین خواهد جنگید.» ⁽¹⁾

-ابن کثّیر شامی:البدایة و النهایة 305/7،در این کتاب متن احادیث با سندهای آن جمع‌آوری شده است.

علی(علیه السّلام)از نبی اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)روایت می‌کند که پیامبر اکرم به من دستور داد که با ناکثین و قاسطین و مارقین بجنگم. ⁽²⁾

این بود اجمالی از وقایعی که در عصر خلافت علی(علیه السّلام)پدید آمد.فتنۀ خوارج از پیامدهای جنگ جمل و صفین بود و برای روشن شدن حقیقت لازم است این دو جریان را به صورت گذرا برای خوانندگان بازگو نموده و تفصیل آن را به عهدۀ تاریخ واگذار نماییم.

(1)

اشاره

نبرد با ناکثین

جنگ جمل

اشاره

نکث در لغت به معنی نقض بیعت است و مراد از جنگ با ناکثین،جنگ با طلحه و زبیر است که بیعت امام را نقض کردند و گروهی از مردم نیز یا با ترغیب یا با تهدید بدآنها پیوستند.در آغاز خلافت،طلحه و زبیر نزد علی آمدند و گفتند:ای امیر مؤمنان! خود می‌دانی که در زمان خلافت عثمان بر ما جفا شد و از تمایل عثمان به بنی امیه هم خبر داری و حالا که خداوند تو را پس از او خلیفه کرده است بعضی کارها را به ما واگذار کن.امام در جواب فرمود:به قسمت خداوند راضی باشید تا نظرم را بعدا باز گویم و بدانید که من هیچ‌یک از اصحابم را در این امانت شریک نمی‌سازم مگر این‌که دینداری و امانتداریش نزد من مورد پسند و نیاتش برایم آشکار باشد.آنان که چنین دیدند مأیوس شدند و از امام خواستند که به آنها اجازه دهد تا عمره به جا آورند ⁽¹⁾

-ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 231/1-232.

دوباره سوگند یاد کردند که قصد مخالفت و پیمان‌شکنی ندارند و جز انجام عمره، اندیشه‌ای در سر ندارند.حضرت فرمود:بیعتتان را بار دیگر تکرار نمایید.آنان نیز با شدیدترین و محکمترین عهد و پیمان.بیعت را تکرار کردند.آنگاه امام به آنان اجازه

داد.وقتی از آنجا بیرون رفتند امام به حاضرین گفت:«به خدا سوگند دیگر آنها را نمی‌بینید مگر در آشوبی که هردو کشته شده باشند!»حاضرین گفتند:ای امیر مؤمنان دستور ده تا آنها را برگردانند.فرمود:«قضای خداوند هرچه باشد آن خواهد شد.» ⁽¹⁾

-ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 231/1-232.

رفتن عایشه به مکه:

هنگامی که انقلابیون خانۀ عثمان را در محاصره داشتند،عایشه مدینه را به قصد مکه ترک گفت و در مکه خبر قتل خلیفه را شنید.او می‌دانست که کار انقلاب به کجا می‌کشد و خلافت به چه کسی می‌رسد،به همین جهت مکه را به قصد مدینه ترک کرد.وقتی در «سرف»رسید،با عبد بن ام کلاب برخورد کرد.از او پرسید:چه خبر؟گفت:عثمان را کشتند و هشت روز ماندند.پرسید:بعد چه کردند؟گفت:با علی بیعت کردند:گفت:به خدا سوگند این امر بر همین روال سازگار آید اگر کار خلافت بر رفیق تو قرار گیرد.

برم گردانید،برم گردانید و به طرف مکه بازگشت در حالی که می‌گفت:به خدا سوگند عثمان مظلوم کشته شد.به خدا سوگند به خونخواهی او برخواهم خاست.ابن ام کلاب گفت:برای چه؟به خدا اولین کسی که از حرفش بازمی‌گردد تویی و تو بودی که می‌گفتی:بکشید این پیر کفتار را که کافر شده است.گفت:آنها او را وادار به توبه کردند و بعد او را کشتند.گفتم و گفتند و این سخنم بهتر از سخن اولم است.ابن ام کلاب در جواب گفت:

منکِ البداء و منکِ الغیر و منکِ الریاح و منکِ المطر

و انتِ امرتِ بقتل الامام و قلتِ لنا أنه قد کفر

فهبنا اطعناک فی قتله و قاتله عندنا من امر

و لم یسقط السیف من فوقنا و لم تنکسف شمسنا و القمر

آغاز از تو بود.تغییر هم از تو بود.باد از تو و باران هم از تو بود.

و تو به کشتن خلیفه فرمان دادی و تو به ما گفتی که او کافر شده است.

ما تو را در کشتن او اطاعت کردیم.نزد ما قاتل او کسی است که دستور داده است.

شمشیر بر سر ما نیفتاد و شمس و قمر ما نگرفت(کنایه از آنکه حقیقت بر ما پوشیده نیست).

عایشه به مکه بازگشت و بر در مسجد فرود آمد و سوی حجر رفت و در آنجا خود را مستور کرد.مردم دورش را گرفتند و او خطاب به مردم گفت:ای مردم!عثمان مظلوم کشته شد و به خدا سوگند من انتقام خون او را می‌گیرم. ⁽¹⁾

-ابن قتیبه:الامامة و السیاسة 49/1.طبری:تاریخ 477/3.

طلحه و زبیر پس از آنکه از علی اجازه گرفتند،مدینه را ترک کردند و به مکه رفتند.قبل از این بین آنان و عایشه رابطۀ محکمی برقرار بود که براساس آن بر ضد علی نقشه می‌کشیدند.وقتی خبر نقشه‌کشیهای طلحه و زبیر و نقض عهد آنان و آمادگی آنان برای جنگ به علی رسید،بعضی از اصحاب یادآور شدند که چرا آنان را تعقیب نکردید.علی در جواب فرمود:«به خدا سوگند من مانند کفتار نیستم که با آهنگ خوابش کنند و فریبش دهند تا شکارش کنند؛تا زنده‌ام با یاری جویندۀ حق،رویگردان از حق را و با فرمانبردار یکدل،نافرمان بددل را می‌کوبم.» ⁽²⁾

خروج شیخین و عایشه از مکه:

دسیسه‌گران و گروهی از دشمنان امام بر آن شدند که به طرف بصره حرکت کنند و برای مبارزۀ مسلحانه در آنجا سنگر بگیرند.

قبل از این عبد الله بن عامر والی عثمان بر بصره،پیش از آن‌که جاریه فرزند قدامه سعدی از مردم برای علی بیعت بگیرد و عثمان بن حنیف انصاری از طرف علی برای جمع‌آوری خراج بدانجا بشتابد،از بصره فرار کرده بود.

در همان زمان یعلی بن میته،عامل عثمان از یمن به مکه بازگشت و در مکه عایشه و طلحه و زبیر و مروان بن حکم و تعداد دیگری از بنی امیه را ملاقات کرد.او از کسانی بود که مردم را به خونخواهی عثمان تحریک می‌کرد.او اسب و سلاح و چهارصد

هزار درهم در اختیار عایشه و طلحه و زبیر قرار داد و شتری به نام«عسکر»به عایشه داد که قیمت آن در یمن دویست دینار بود.آنان می‌خواستند به طرف شام بروند اما ابن عامر مانع شد و گفت:معاویه با شما کنار نمی‌آید و شما را بر خودش ترجیح نمی‌دهد اما در بصره،من می‌توانم کاری انجام دهم و سپاهی فراهم سازم.

آنگاه آنان را به هزار هزار درهم و دویست شتر و دیگر امکانات تجهیز نمود و با ششصد سوار به طرف بصره حرکت نمودند.شبانگاه به آبی به نام«حوأب»که متعلق به بنی کلاب بود،رسیدند.کارگران بنی کلاب در آنجا بودند.سگان آنها بر سواران پارس کردند.عایشه پرسید:اینجا کجاست؟کسی که شتر را می‌راند،گفت:«حوأب».عایشه کلمۀ استرجاع را بر زبان جاری کرد و آنچه که دربارۀ اینجا گفته شده بود،یادش آمد ⁽¹⁾

-عایشه روایت می‌کند:از رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)شنیدم،در حالی که زنانش دورش جمع بودند،گفت: «کاش می‌دانستم کدام یک از شما هستید که سگان حوأب بر او پارس می‌کند و او به طرف شرق برای آشوبگری و فتنه‌انگیزی در حرکت است!»

وقتی به بصره رسیدند عثمان بن حنیف از ورودشان به بصره جلوگیری کرد.آتش جنگ شعله‌ور شد اما بعدا توافق کردند که تا آمدن علی صبر کنند.در یکی از شبها آنها بر عثمان بن حنیف شبیخون زدند و او را به اسارت گرفتند.شکنجه‌اش کردند و محاسنش را کندند.بعدا از ترس بازماندگانش در مدینه مانند برادرش اسماعیل بن حنیف و سایر انصار،او را آزاد کردند.پس از آن بر خزانۀ بیت‌المال حمله کردند.

نگهبانان و کلیدداران خزانه در برابر آنان ایستادگی کردند ولی در اثر یورش آنان هفتاد نفر در جا کشته شدند و پنجاه تن از هفتاد نفری که به اسارت گرفته شده بودند پس از شکنجه گردن زده شدند.حکیم بن جبله را که از بزرگان عبد القیس و از زهّاد و نسّاک ربیعه بود،به قتل رساندند.

طلحه و زبیر بر سر پیشنماز شدن با یکدیگر به نزاع برخاستند و پس از گفتگوی طولانی که بین طلحه و زبیر صورت گرفت،قرار بر این شد که یک روز عبد الله بن زبیر امام جماعت باشد و روز دیگر محمد بن طلحه با مردم نماز بخواند.

حرکت علی به طرف بصره:

امام اطلاع یافت که توطئه‌گران از مکه به طرف بصره حرکت کرده‌اند.امام تلاش کرد تا آنها را قبل از رسیدن به بصره،در میانۀ راه متوقف سازد.در چهارمین ماه خلافت خود با هفتصد سوار که از جملۀ آنها چهارصد سوار از مهاجرین و انصار و هفتاد نفر از بازماندگان بدر و بقیه از سایر صحابه بودند،از مدینه خارج شد و سهل بن حنیف انصاری را به جای خود گماشت.پس از آن در ربذه،جایی بین مکه و کوفه کمین کرد و منتظر ماند تا سران فتنه را قبل از رسیدن به بصره دستگیر نماید اما در این کار توفیق نیافت چون آنان زودتر از امام از آنجا گذشته بودند.گروه دیگری از انصار مدینه نیز به لشکر علی پیوستند که در میانشان خذیمه بن ثابت،ذو الشهادتین نیز دیده می‌شد و ششصد سوار هم از قبیلۀ طی بدو ملحق شدند. ⁽¹⁾

-مسعودی:مروج الذهب 103/3-104 چاپ بیروت،تاریخ 485/3 عبارت از منبع اول گرفته شده است.در عبارت طبری زیاداتی وجود داشت که برای اختصار از آن صرف‌نظر کردیم.

عثمان بن حنیف که از بصره خارج شده بود در حالی که موهای سر،ریش و ابروهایش را کنده بودند در ربذه به علی پیوست.عثمان گفت:ای امیر مؤمنان!تو مرا با ریش فرستاده بودی حال بدون ریش نزد تو بازگشته‌ام.امام فرمود:خیر و اجر تو راست. ⁽²⁾

وقتی خبر بیعت علی به کوفه و سایر شهرها رسید،کوفه از همه زودتر بیعت را اجابت کرد و ابو موسی اشعری که فرماندار عثمان بود،با رجوع مردم برای بیعت،بر

خلاف میل باطنی‌اش برای علی بیعت گرفت. ⁽¹⁾

-مسعودی:مروج الذهب 97/3.

وقتی امام از ماجرای عثمان بن حنیف و نگهبانان خزانه آگاه شد،یکی از اصحاب را با نامه‌ای به سوی ابو موسی اشعری فرستاد و از او خواست که مردم را برای جنگ بسیج کند،اما او از خود سستی نشان داد و به وظیفه‌اش عمل نکرد با اینکه پیش از این برای امام بیعت گرفته و امامت او را پذیرفته بود.

او خطاب به مردم گفت:این پیشامد،فتنۀ بزرگی است که در آن خوابیده بهتر از بیدار و بیدار بهتر از نشسته و نشسته بهتر از ایستاده و ایستاده بهتر از سواره است.پس شما ذخیره‌ای از ذخایر عرب باشید.شمشیرها را در نیام کنید و نیزه‌ها را کنار گذارید و زه‌های کمان را ببرید.مظلوم و ستمدیده را پناه دهید تا این قضیه به پایان رسد و نتیجۀ فتنه آشکار گردد.

وقتی علی از این دنائت و پستی ابو موسی اشعری که جنگ با ناکثین را فتنه شمرده بود،آگاه شد،نامه‌ای به دست هاشم بن هاشم مرقال به او فرستاد و نوشت:«من تو را برای آنچه هستی والی قرار نداده‌ام مگر اینکه در راه حق یاور من باشی...»

ابو موسی از همان اول،هواخواه عثمان بود.همانطور که قبلا گذشت او تنها زمانی حاضر شد برای علی بیعت بگیرد که مردم برای بیعت بر او هجوم آوردند و او را ناچار به اخذ بیعت کردند.بر همین اساس او خود را کنار کشید و مردم را بسیج نکرد و وقتی با سائب بن مالک اشعری به مشورت پرداخت و سائب او را به متابعت از امام دعوت نمود،باز هم او به این کار اقدام نکرد ⁽²⁾و هاشم هم جریان خودداری ابو موسی را از یاری کردن،به علی(علیه السّلام)گزارش داد.

وقتی برای امام روشن شد که این شخص حاضر نیست در راه صحیح گام بردارد، او را از سمتش برکنار کرد و قرظة بن کعب انصاری را به جای او فرماندار کوفه نمود و به ابو موسی نوشت:ای پسر حائک!منصب ما را واگذار که از نظر ما مذموم و مطرود

هستی؛این اولین مصیبت ما از تو نیست.ما را از تو مصیبتهاست.

علی(علیه السّلام)و یاران حرکت کردند تا به«ذیقار»رسیدند.در آنجا علی(علیه السّلام) فرزندش،حسن و عمار یاسر را برای بسیج مردم به طرف کوفه فرستاد و آنها با هفت هزار نفر و به روایتی با شش هزار و پانصد و شش نفر از مردم کوفه که در بین آنها مالک اشتر نیز حضور داشت،بازگشتند.

علی به بصره رسید و به مخالفان پیام داد و آنها را از جنگ بر حذر داشت.آنها جز به جنگ راضی نشدند.

در آستانۀ جنگ خونین جمل رسیدیم.قبل از وارد شدن به جزئیات آن،لازم است به نکاتی که از مطالب گذشته استفاده می‌شود،اشاره نماییم و آنگاه بر حسب اقتضای مقام،به اصل موضوع بپردازیم. ⁽¹⁾

-مسعودی:مروّج الذهب 104/3.

1-طلحه و زبیر از روی میل و رغبت بیعت نمودند اما هنوز اندک زمانی نگذشته بود که به خاطر دستیابی به مال و مقام دنیا به سراغ علی آمدند و از او خواستند که بعضی کارها را بدانها بسپارد و در همان حال،هوای فرمانروایی کوفه و بصره را در سر می‌پروراندند.اما دیانت علی مانع از اجابت آنان شد زیرا آنان صلاحیت آنچه را که خواسته بودند،نداشتند.آنان پیش از شعله‌ور شدن آتش جنگ این عدم صلاحیت را با نقض بیعت و ترغیب مردم به بیعت‌شکنی و کشتن گماشتگان بی‌گناه و نگهبانان بیت المال به اثبات رساندند که سرانجام،کار به ریختن خون هزاران مسلمان منتهی شد.

اینها همه نشانگر آن است که پایداری علی(علیه السّلام)در برابر خواستۀ آنان امر پسندیده‌ای بود و خدا و پیامبرش بدان راضی بودند و برای او جز خشنودی پروردگار و اجابت پیامبرش چیزی مطرح نبود.

2-ابو موسی اشعری که در قضیۀ تحکیم،کارها را به ضرر علی پایان داد،از همان اول به خلافت امام راضی نبود و برای او بیعت نگرفت مگر آنگاه که مردم بر او رو آوردند و او را ناچار به اخذ بیعت کردند.وقتی هم که امام او را به بسیج مردم فرمان

داد او مردم را از یاری علی بر حذر داشت.تعجب اینجاست که او در همین واقعه به روایتی که از پیامبر شنیده تمسک جسته است که او فرموده است:در آیندۀ نزدیک فتنه‌ای بپا می‌شود که در آن نشسته بهتر از ایستاده و ایستاده بهتر از رونده و رونده بهتر از سواره است. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 498/3.

ما فرض می‌کنیم که او این را از پیامبر شنیده است،آیا برای او شایسته بود که بیعت مهاجرین و انصار را فتنه بخواند.اگر این درست باشد-که هرگز درست نیست مگر آنگاه که رؤیاها درست باشند-چرا بیعت با خلفای گذشته فتنه نبود و نشسته بهتر از ایستاده نبود با آنکه ابو موسی خود در آن زمان جزء ایستادگان و فرماندار خلیفۀ دوم و سوم بود.او پس از روآوردن مردم بر او برای بیعت،بیعت امام را گردن نهاده بود.

وقتی کسی با شخصی به‌عنوان رهبر و امام بیعت می‌کند،بر او واجب است که از امام خود و حکومت او دفاع نماید.

3-امام(علیه السّلام)در این گفتارش:«این اولین مصیبت ما از تو نیست ما را از تو مصیبتهاست»اشاره به جنایتی داشت که در آینده ابو موسی در قضیۀ تحکیم مرتکب می‌شد چون او در آن جریان،علی(علیه السّلام)را از امامت و خلافت خلع می‌کرد چنانکه شرح آن خواهد آمد.

4-کشمکش شیخین،طلحه و زبیر بر سر امر جزئی نظیر امامت جماعت،از نیات شوم و انحصارطلبی هرکدام خبر می‌دهد.ببینید مردانی را که می‌خواهند کارهای مردم را رو به راه نمایند و پیشوایان مسلمانان باشند.

در آستانۀ جنگ جمل:

علی در موضعی به نام«زاویه»فرود آمد.چهار رکعت نماز گزارد.صورتش را روی خاک گذاشت.از اشکهایش خاک تر شد.آنگاه دستانش را بالا برد و چنین دعا کرد:ای پروردگار آسمانها و آنچه بر آن قرار گرفته!و ای پروردگار عرش بزرگ!این بصره

است.از تو خیر آن را می‌خواهم و از شرش به تو پناه می‌برم.پروردگارا!ما را به بهترین وجه وارد آن کن که تو بهترین وارد کنندگانی.خداوندا!این مردم بر من تاختند و از فرمانم سر بر تافتند و بیعتم را شکستند.خدایا!خون مسلمانان را محفوظ دار.

آنگاه شخصی را نزد مخالفان فرستاد تا آنان را ترغیب نماید که در حفظ خون مردم،خدا را در نظر گیرند و از آنها جویا شود که«چرا با من می‌جنگند.»اما آنها جز به جنگ راضی نشدند.دوباره یکی دیگر از اصحاب را که مسلم نام داشت،با قرآن نزد آنها فرستاد تا آنها را به خدا دعوت نماید اما آنها او را با تیر زدند و کشتند.جسد او را نزد علی آوردند.آنگاه علی(علیه السّلام)به اصحاب دستور داد که در برابر آنان صف‌آرایی نمایند ولی جنگ را آغاز نکنند.به سویشان تیراندازی نکنند و به رویشان شمشیر نکشند و پیکرشان را با نیزه ندرند.تا اینکه عبد الله بن بدیل بن ورقا خزاعی از میمنۀ لشکر پیکر برادرش را که کشته شده بود،نزد امام آورد.عدۀ دیگر از مسیره،مردی را که با تیر کشته شده بود،آوردند.در این وقت علی گفت:«خدایا!شاهد باش.»به اصحاب فرمود:حجت را بر قوم تمام کنید.عمار بلند شد و بین دو لشکر رفت و گفت:ای مردم! بر پیامبرتان انصاف روا نداشتید؛زنهای خود را در پرده نگهداشتید و همسر او را برابر شمشیرها قرار دادید.این در حالی بود که عایشه بر هودجی بافته شده از چوب،سوار بر شتر بود و با عبای پشمی و پوست گاو،او را پوشانده بودند و زیر آن نمد و روی آنها زره پوشانده بودند.عمار نزدیک رفت و خطاب به او گفت:چه می‌خواهی؟گفت:خون عثمان را می‌طلبم.عمار گفت:خدا بکشد در این روز کسی را که سرکش است و غیر حق را می‌طلبد.سپس گفت:ای مردم!شما می‌دانید که کدام یک از ما به قتل عثمان مشتاق بود.آنگاه در حالی که او را با سنگ می‌زدند،این شعر را خواند:

فمنکِ البکاء و منکِ العویل و منک الریاح و منک المطر

و انتِ امرتِ بقتل الامام و قاتله عندنا من امر

گریه از توست،افغان از توست.باد از توست،باران هم از توست.

تو فرمان به قتل امام دادی و قاتل او نزد ما کسی است که فرمان داد.

سنگ‌پرانی شدیدتر شد.او اسب را حرکت داد و از آنجا دور شد و نزد علی(علیه السّلام)آمد و گفت:منتظر چه هستی ای امیر مؤمنان!آنها جز جنگ چیزی نمی‌جویند.

خطبۀ امام در روز جمل:

آنگاه علی برای مردم خطبه‌ای ایراد کرد و با صدای بلند فرمود:ای مردم!وقتی که دشمن را شکست دادید مجروحان را نکشید و اسیران را به قتل نرسانید و فراریان را تعقیب ننمایید و پشت کردگان را باز نخوانید.عورت کسی را عریان نسازید.کشتگان را مثله نکنید.ستر کسی را هتک ننمایید.اموال آنها را برندارید مگر اموالی را که در لشکر پیدا می‌کنید مانند سلاح و چهارپایان یا عبد و کنیز.سایر اموال براساس کتاب خدا از آن ورثۀ آنهاست.

آنگاه طلحه و زبیر را مخاطب قرار داد و با آنان سخن گفت و حجت را بر آنها تمام کرد.به اولی گفت:آیا سخن پیامبر خدا را به یاد می‌آوری آنگاه که به او گفتی:من علی را دوست دارم و او در جوابت فرمود:به خدا سوگند در آیندۀ نزدیک با او از روی ستم‌خواهی جنگید.به دومی گفت:آیا سخن پیامبر خدا را نشنیدی که فرمود:«خدایا! کسی که علی را دوست می‌دارد،دوست بدار و کسی که علی را دشمن می‌دارد،دشمن بدار»و تو اولین کسی بودی که با من بیعت کردی و بعد آن را شکستی در حالی که خداوند عزّ و جلّ فرمود: «فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ ».

امام به جای خود بازگشت و فرزندش محمد بن حنفیه را که پرچمدارش بود، فراخواند و فرمود:«بر این قوم حمله کن!»او حمله کرد اما پیروزی و موفقیتی از او دیده نشد.امام پرچم را از او گرفت و خود برداشت و بر آنها حمله کرد و سپاهیان نیز همراه با او حمله کردند.دشمن در برابر این حمله مانند خاکستری که در روز طوفانی باد بر آن بوزد،پراکنده شدند.در آن وقت بنی ضبّه دور شتر عایشه می‌چرخیدند و رجز می‌خواندند:

نحن بنو ضبّة اصحاب الجمل ردّوا علینا شیخنا ثمّ بجل

ننعی ابن عفان باطراف الأسل و الموت عندنا أحلی من العسل

ما بنی ضبّه یاران شتریم.شیخ ما را به ما برگردانید همان ما را بس است.

ما برای عثمان با سر نیزه عزاداری می‌کنیم و مرگ نزد ما شیرینتر از عسل است.

هفتاد دست از بنی ضبّه از جمله دست کعب بن سعد قاضی در پیشاپیش شتر قطع شد.

دست هرکدام که قطع می‌شد و بر زمین می‌افتاد،دیگری مهار شتر را می‌گرفت.از بس که تیر بر هودج نشسته بود هودج مانند خارپشت شده بود تا آنکه شتر پی شد.وقتی شتر افتاد و هودج بر زمین قرار گرفت،محمد بن ابو بکر نزدیک آمد و دستش را داخل هودج برد.عایشه پرسید:«تو کیستی؟»گفت:برادرت.امیر المؤمنین می‌پرسد آیا صدمه‌ای به تو نرسیده است؟گفت:«آسیبی به من نرسیده مگر تیری که آنهم مهم نیست.»آنگاه امام آمد و بر سر او ایستاد و با چوبی بر هودج زد و گفت:یا حمیرا!آیا رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)تو را به این کار فرمان داده بود؟آیا به تو نفرمود در خانه‌ات بمانی؟به خدا سوگند در حقت انصاف روا نداشتند آنهایی که تو را بیرون آوردند و زنان خود را در پرده نگه داشتند.به برادرش،محمد گفت که او را به خانۀ صفیه دختر حارث بن طلحه ببرد و او نیز چنین کرد.

وقتی جنگ ابزار خود را بر زمین گذاشت،علی(علیه السّلام)عایشه را برای رفتن به مدینه آماده نمود.عایشه به امام گفت:«دوست دارم همراه تو باشم و در جنگ با دشمنانت تو را همراهی نمایم.»امام فرمود:«برگرد به خانه‌ای که رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)تو را در آنجا ترک گفت.»سپس از امام خواست که خواهرزاده‌اش،ابن زبیر را امان دهد.

امام هم او را امان داد.آنگاه با حسن و حسین دربارۀ مروان حرف زد.امام او را هم امان داد و نیز ولید بن عقبه و فرزند عثمان و سایر بنی امیه و تمامی مردم را امان داد و در همان‌روز جنگ اعلام نمود هرکس سلاحش را بر زمین بگذارد،در امان است و هر کس به خانه‌اش بازگردد،در امان است.

جنگ در موضعی به نام«خریبه»و در روز پنج‌شنبه،دهم جمادی الآخر سال 36 هجری به وقوع پیوست و امام در این روز برای مردم بصره خطبه‌ای ایراد نمود.

در این جنگ پنج هزار نفر از یاران علی(علیه السّلام)و سیزده هزار نفر از پیروان جمل

به قتل رسیدند و از خلافت علی(علیه السّلام)تا روز جنگ جمل پنج ماه و بیست و یک روز سپری شده بود.

امام،عبد الله بن عباس را فرماندار بصره نمود و خود با سپاه به طرف کوفه حرکت نمود و در تاریخ 12 رجب سال 36 هجری وارد کوفه شد. ⁽¹⁾

-مسعودی:مروج الذهب 107/3-117،با تلخیص،طبری:تاریخ 543/3.

اما امام محمد عبده می‌گوید که هفده هزار نفر از اصحاب جمل و هزار نفر از اصحاب علی کشته شدند. ⁽²⁾

به هر تقدیر این کشتارها ضربۀ بزرگی بر پیکر اسلام بود.مرزهای اسلام را متزلزل ساخت.در عهدی که هنوز اسلام نوپا بود،سپاهیان اسلام را در پیروزیها ناتوان ساخت.اگر این جنگهای داخلی نبود،امروز دنیا چهرۀ دیگری داشت و اگر از همان اول زمام رهبری در دست امام بود،اوضاع غیر از این بود که امروز هست و افسوس!

«چنین نیست که هرچه را انسان آرزو کند بدان برسد.»

تاریخ عواطف عالی و بزرگواری و گذشتی را در آن روز از امام به ثبت رسانده است که تا آن وقت کسی بدان حد نرسیده بود جز پیامبر در فتح مکه.

امام از اهل بصره چیزی را جز آنچه که از لشکر برجا مانده بود،بر نگرفت در حالی که یک عده با اصرار از امام می‌خواستند که از آنها عبد و کنیز بگیرد و او با این سخن آنها را ساکت نمود که«کدام یک از شما حاضر است ام المؤمنین را در سهم خود بگیرد.» ⁽³⁾امام با این روش چگونگی جنگ با یاغیان اهل قبله را تعلیم نمود.

(2)

اشاره

نبرد با قاسطین

جنگ صفین

اشاره

پیش از این متوجه شدید که پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)علی را از جنگ با قاسطین پس از جنگ با ناکثین،آگاه ساخته بود و همین‌طور از فاجعۀ اسفبار جنگ ناکثین مطلع شدید و هم‌چنین از نزدیک آشنا شدید که آنها چه ستمها و جنایاتی را در راه رسیدن به اریکۀ قدرت مرتکب شدند و چه خونهای بی‌گناهانی را که برای دستیابی به مقام امارت مؤمنان ریختند.بر حرامهای الهی چه جسور بودند!و چقدر شقاوت‌پیشه بودند!

حال بیاییم فاجعۀ اسفناک جنگ قاسطین را باهم مرور کنیم و آنها همان کسانی‌اند که از جادۀ حق فاصله گرفتند و از شاهراه حقیقت به جادۀ ضلالت گام نهادند و با امام واجب الاطاعه به ستیز برخاستند،همان کسانی که معاویه پسر ابی سفیان؛پسر هند جگرخوار رهبریشان نمود و این کار از او عجیب نبود زیرا پدر او از دشمنان شمارۀ یک پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)بود؛کسی که احزاب را علیه اسلام و مسلمین بسیج می‌کرد.

خلافت هدف نهایی معاویه:

خلافت آرزو و خواستۀ درونی معاویه بود اما افتادن زمام خلافت به دست امام این آرزو را باطل کرد.او توان رویارویی با امام را نداشت از این‌رو درصدد ایجاد تفرقۀ امت برآمد و در همین راستا شیخین را برای خلافت تطمیع کرد.آنان آنان قبل از رسیدن به خلافت کشته شدند.معاویه چاره‌ای ندید جز اینکه تحت پوشش خونخواهی خلیفۀ مظلوم به مقابله برآید.

در تمامی طول جنگ،خواستۀ معاویه از امام این بود که امام نیز مانند دو خلیفۀ پیشین ولایت شام را بدو واگذارد تا کار به نفع امام خاتمه یابد و او هم به خلافت امام گردن نهد اما امام بر باقی ماندن او بر ولایت رضایت نمی‌داد زیرا از کارهای ناشایست او در طول ولایتش آگاه بود.

مغیرة بن شعبه برای ابقای معاویه به امام گفت:معاویه را رها کن زیرا او آدم جسوری است و اهل شام از او حرف شنوی دارند و تو در ابقای او معذوری چون قبل از این عمر بن خطاب او را حاکم شامات کرده است.اما امام خواستۀ او را نپذیرفت و فرمود:«نه،به خدا سوگند حتی برای دو روز هم معاویه را باقی نمی‌گذارم.» ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 461/3.

امام جریر را به شام فرستاد تا از معاویه بیعت بگیرد.معاویه در خانۀ جریر آمد و به او گفت:ای جریر من نظری دارم.گفت:نظرت را بگو.گفت:به دوستت بنویس که شام و مصر را برای من قرار دهد و وقتی از دنیا رفت بیعت احدی بر گردن من نباشد؛ در این صورت من این کار را بدو واگذار می‌نمایم و به خلافت او گردن می‌نهم.جریر گفت:آنچه می‌خواهی بنویس.معاویه هم این مطلب را برای علی نوشت.وقتی که نامۀ جریر با ضمیمۀ نامۀ معاویه به امام رسید،امام به جریر نوشت:اما بعد:معاویه خواسته است که بیعت من بر او نباشد و در کارهای خود مختار باشد. ⁽²⁾با تو مدارا می‌کند تا شامیان را بیازماید قبل از این وقتی که در مدینه بودم مغیرة بن شعبه از من خواست که معاویه را به کار گیرم اما من قبول نکردم.خداوند راضی نمی‌شود که گمراهان را به کار گیرم و یاور قرار دهم.پس اگر با تو بیعت کرد خوب و اگر نه نزد من بازگرد. ⁽³⁾

معاویه دو یا سه روز قبل از لیلة الهریر یکبار دیگر برای امام نامه نوشت و درخواست کرد که ولایت او را بر شام بپذیرد.علی(علیه السّلام)فرمود:من صبحگاهان بر آنها می‌تازم.سخن امام بین مردم پخش شد.شامیان از این سخن بی‌تاب شدند.معاویه گفت:من صلاح را در آن می‌بینم که از علی بخواهم تا شام را به من واگذارد.قبلا این درخواست را از او کردم ولی او موافقت نکرد.من هم دوباره برایش می‌نویسم تا در دلش تردید و نرمی راه یابد.آنگاه چنین نوشت:

اما بعد...از تو شام را درخواست کردم با این شرط که مرا به بیعت و اطاعت خود ملزم ننمایی،اما تو امتناع ورزیدی و آنچه را که مانع شدی خدا به من داد و من امروز دوباره چیزی را که دیروز از تو خواستم،درخواست می‌کنم....»

امام در جواب نوشت:«...اما درخواست تو دربارۀ شام،بدان!چیزی را که دیروز از تو باز داشتم امروز هم به تو نخواهم داد.» ⁽¹⁾

-ابن قتیبه:الامامة و السیاسة 1091/1.ابن مزاحم:وقعة صفین 470.

این نامه‌ها و شواهد و قراین دیگر حاکی از آنند که تنها آرزوی فرزند ابو سفیان حکومت بر شام در دوران علی و پس از آن حکومت بر تمام سرزمین اسلامی بوده است و خونخواهی عثمان و قصاص قاتلان او بهانه‌ای برای پوشش نیات درونی او بوده است.

به همین خاطر وقتی که کارها بر وفق مراد او تمام شد،قاتلان عثمان و خونخواهی او را فراموش کرد و این کار از سیاستمدارانی که در رفتار خود به هیچ آیینی پایبند نیستند و برای رسیدن به هدفهای شخصی خود شعارهای فریبنده سر می‌دهند،بعید نیست.

از اینجا می‌توانید به دسیسه‌ها و کارهای شیطانی او پی ببرید چون او با شعار خونخواهی عثمان مخالفت خود را آغاز نمود.امام در یکی از نامه‌هایش او را تخطئه کرده و در بخشی از آن می‌گوید:«دربارۀ قاتلان عثمان فراوان سخن راندی،پس آنچه را که مردم پذیرفته‌اند بپذیر،آنگاه داوری آنان را به من واگذار تا بین تو و آنان حکم کتاب خدا را اجرا نمایم.» ⁽²⁾

تا اینجا به این نتیجه رسیدیم که بزرگترین هدف معاویه از برافروختن آتش جنگ،همان باقی ماندن بر اریکۀ قدرت و به دست گرفتن خلافت پس از علی بود و دیگر هیچ نیازی به‌عنوان کردن خونخواهی عثمان و مانند آن نداشت.از این‌رو لازم است که از سیاستهای او در این جنگ خانمانسوز که خودخواهی‌های او آن را شعله‌ور ساخت،آگاه شویم.

سیاستهای معاویه:

اشاره

اصحاب پیامبر اکرم از روز اول،خلافت را برعهدۀ علی گذاشتند و در قول و عمل تأییدش نمودند و تنها عدۀ قلیلی که تعدادشان از انگشتان دست تجاوز نمی‌کرد ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 98/3،او اسامی این افراد را ذکر کرده است.

1-ارتباط با عمرو بن عاص:

عمرو بن عاص در تیزهوشی نابغۀ عرب بود.معاویه خود را به او نزدیک کرد با اینکه او از عثمان ناراضی و رویگردان بود چون عثمان او را از حکومت مصر عزل نموده و دیگری را به جایش گماشته بود.او وقتی که خبر بیعت مردم را با علی شنید،نامه‌ای به معاویه نوشت و او را به خونخواهی عثمان تحریک نمود و در نامه نوشت:می‌خواهی چه کنی،در صورتی که از تمامی مال و منالت جدا شدی.هر تصمیمی داری دست به کار شو.معاویه هم او را نزد خود فرا خواند.معاویه به او گفت:«با من بیعت کن.»او در جواب گفت:«نه،به خدا سوگند حاضر نیستم از دینم چیزی به تو بدهم مگر آنکه از دنیایت چیزی بگیرم.» ⁽²⁾معاویه گفت:«هرچه می‌خواهی بگو.»گفت:«حکومت مصر را می‌خواهم.»معاویه قبول کرد و سندی هم به او داد.آنگاه عمرو بن عاص در این‌باره چنین گفت:

معاوی لا اعطیک دینی و لم انل به منک دنیا فانظرن کیف تصنع

فان تعطنی بصفقة اخذتَ بها شیخا یضر و ینفع

معاویه!دینم را به تو نمی‌دهم تا از دنیایت چیزی نگیرم.پس بنگر که چه می‌کنی.

اگر مصر را به من بدهی از این معاما:سودی می‌بری زیرا پیری را می‌ستانی که هم برایت ضرر دارد و هم نفع.

2-پیراهن خونین عثمان:

نعمان بن بشیر نامۀ همسر عثمان را با پیراهن خون‌آلود او برای معاویه آورد.معاویه وقتی از مضمون نامه آگاهی یافت،مردم را جمع کرد و بر منبر رفت و پیراهن را به مردم نشان داد و آنچه را که بر عثمان گذشته بود،یادآور شد.مردم به گریه آمدند و چنان شیون بپا کردند که گویا نفسهایشان در می‌آید.آنگاه آنها را به خونخواهی عثمان فراخواند.مردم شام هم اعلام آمادگی کردند و گفتند:او پسر عموی توست و تو ولی او هستی و ما تو را در خونخواهی او یاری می‌کنیم...آنگاه به‌عنوان امیر با او بیعت کردند مگر عده‌ای که خداوند آنها را از این فتنه نگه داشت. ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 141/3 این مطلب را در آغاز جریان صفین نقل کرده است.

3-استمداد از افراد بانفوذ:

علی هنگام بازگشت از بصره به طرف کوفه،نامه‌ای به معاویه نوشت که در آن،او را به بیعت خود فراخوانده بود و از بیعت مهاجرین و انصار و پیمان‌شکنی طلحه و زبیر و جنگ با آنان یاد کرده بود و از او خواسته بود مانند دیگر مهاجرین و انصار از او اطاعت نماید. ⁽²⁾

وقتی معاویه نامه را خواند از عمرو بن عاص نظرخواهی نمود.او گفت:«بزرگ مردم شام شرحبیل بن سمط کندی است و او با جریر،فرستادۀ علی دشمن است.کسی را نزد او بفرست و با افراد مورد اعتماد خود،دل او را به دست آور تا بین مردم شایع کنند که علی عثمان را کشته است.فراموش نکن که این افراد باید مورد اعتماد شر حبیل باشند چون این کار،شامیان را به نفع تو متحد می‌سازد و وقتی دل شر حبیل را به دست آوردی آن را با هیچ‌چیز عوض نکن.»معاویه هم به شر حبیل نوشت:«جریر بن عبد الله

با خبر ناگواری از طرف علی بن ابی طالب آمده است،پس دست به کار شو.»

وقتی نامۀ معاویه در حمص به شر حبیل رسید،او با آن عده از اهل یمن که در حمص بودند به مشورت پرداخت.هرکسی چیزی گفتند اما عبد الرحمن بن غنم ازدی چنین نظر داد:خداوند از آغاز مهاجرت تا به امروز همواره نعمت خیر به تو ارزانی داشته است.نعمت از طرف خداوند قطع نمی‌شود مگر آنگاه که مردم آن را کفران نمایند «لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ». خبر مرگ عثمان به ما رسیده و گفته شده که علی او را کشته است.اگر علی او را کشته باشد،مهاجرین و انصار با او بیعت کرده‌اند و آنان سرپرستان مردمند و اگر نکشته باشد،پس چگونه معاویه را در این کار اجابت می‌کنی.نه خودت را به هلاکت انداز و نه قومت را.اگر دوست نداری به واسطۀ جریر بیعت کنی،نزد علی برو و از طرف خود و قومت با او بیعت کن.شر حبیل جز به رفتن نزد معاویه راضی نشد.

نصیحت عبد الرحمن بن غنم به شر حبیل از روی یکدلی و صداقت او نبود،بلکه او منافعش را در کنار جریر می‌یافت.جریر به او گفت:«این‌که می‌گویی علی عثمان را کشت،به خدا سوگند این جز سنگ انداختن در تاریکی از راه دور نیست و دلیلی در دست نداری؛تنها از روی دنیاپرستی چنین می‌گویی.» ⁽¹⁾

-نصر بن مزاحم:وقعة صفین 45-48.

نمایندۀ امام(جریر)خواست شر حبیل را با گفتگو از فکر یاری معاویه باز دارد، از این‌رو نامه‌ای به او نوشت و قصیده‌ای ضمیمه‌اش نمود.وقتی شر حبیل نامه را خواند، وحشت او را فرا گرفت و به فکر فرورفت و گفت:«این نصیحت خیر دین و دنیای من است.به خدا سوگند در این کار عجله‌ای نخواهم کرد.»

وقتی معاویه از تردید و خویشتنداری این پارسای شام باخبر شد،افرادی را یکی پس از دیگری نزد او فرستاد.آنها قتل عثمان را در نظر او بزرگ جلوه دادند و علی را به آن متهم ساختند و شهادتهای دروغ دادند.نامه‌های خودساخته و جعلی ارائه دادند تا آنکه موفق شدند نظر او را تغییر داده و عزمش را جزم کنند.معاویه توسط این مرد

مرد سبک‌مغز توانست دلهای شامیان را به دست آورد و وقتی برای جنگ اعلام بسیج داد،همگی به یاری او برخاستند.

4-نامه‌های معاویه برای افراد موجّه:

معاویه نامه‌هایی را به افراد موجّه اسلامی که بی‌طرف بودند و به هیچ طرف گرایش نداشتند،نوشت.در همین راستا نامه‌هایی به عبد الله بن عمر،سعد بن ابی وقاص و محمد بن مسلمه ارسال نمود و آنها را به شورش علیه علی فراخواند.

به ابن عمر نوشت:«پس از عثمان در بین قریش کسی به اندازۀ تو نزد من محبوبیت ندارد.وقتی از کناره‌گیری‌ات از او و نکوهشت از یاران او یادم آمد،نظرم درباره‌ات دگرگون شد ولی مخالفت تو با علی و نارضایتی‌ات از او کار را برایم آسان نمود و بعضی کارهایی که از تو دیدم،مرا به تو متمایل ساخت.پس ما را-خدایت رحمت کند-در گرفتن حق این خلیفۀ مظلوم یاری نما.من قصد امارت بر تو را ندارم، بلکه آن را برای تو می‌خواهم و اگر تو آن را نخواستی شورای مسلمین تصمیم می‌گیرند.»

به سعد بن وقاص نوشت:«اما بعد:بهترین و سزاوارترین یاران عثمان،شامیان و آنهایی هستند که حق او را مرعی داشتند و بر دیگران ⁽¹⁾

-منظورش سعد بن وقاص است که در شورای تعیین خلیفه که پس از قتل عمرو به فرمان او تشکیل شده بود،به نفع عثمان رأی داد.

در نامه‌ای دیگر به محمد بن مسلمه که طی آن او را در یاری نکردن عثمان نکوهش کرده بود،نوشت:

«چرا اهل قبله را از درگیری و کشتار همدیگر مانع نشدی و یا آنکه عثمان و اهل

دار را مسلمان نمی‌دانی....» ⁽¹⁾

-ابن قتیبه دینوری:الامامة و السیاسة 92/1-93.

همۀ این امور از شیوه‌های نیرنگبار معاویه حکایت دارد که بخشی از آن در تاریخ ثبت شده است.او با دروغ‌پردازیها و نامه‌پراکنی‌هایش قلبها را کور و گمراه می‌کرد.ابتدا با طلحه و زبیر بیعت کرد.وقتی کار آنها از هم پاشید،می‌خواست عبد الله بن عمر را در امر خلافت پیش اندازد چنانچه رویگردانی ابن عمر از عثمان و یاری نکردنش مانع این کار نمی‌شد.همۀ این کارها در راستای ایجاد بدبینی و تفرقۀ مسلمانان انجام می‌گرفت.

ابن عمر با همۀ کوته‌فکری که داشت،نیات شوم معاویه را خوب می‌دانست از این‌رو صادقانه به او نوشت:«من هیچگاه با علی،نه در اسلام و نه در هجرت و نه در محبوبیت نزد پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)،برابر نیستم.»

سعد بن ابی وقاص هم در جواب نامۀ معاویه نوشت:«اصحاب شورا هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارند جز علی که از سابقین در اسلام است.خصوصیات او در هیچ‌یک از ما نیست.او در همۀ خوبیهای ما شریک است و ما در خوبیهای او شریک نیستیم و او از همۀ ما سزاوارتر به خلافت است.»

محمد بن مسلمه نیز در حالی که اسرار درونی معاویه را افشا می‌کرد،در جوابش نوشت:«ای معاویه!تو پس از مرگ عثمان به یاریش برخاسته‌ای در حالی که در حیاتش از یاری او دست برداشتی.» ⁽²⁾

تلاشها و کوششهای علی(علیه السّلام)برای خاموش کردن آتش فتنه:

علی(علیه السّلام)متوجه شد که معاویه با دروغ‌پراکنی و اغفال شامیان قصد فتنه‌انگیزی و آشوبگری دارد.از این‌رو بر آن شد قبل از شعله‌ور شدن آتش فتنه آن را خاموش نماید.او امام بر حق و حجت خدا بود زیرا مهاجرین و انصار او را به امامت برگزیده

بودند و خروج بر او خروج بر امام واجب الاطاعه محسوب می‌شد. ⁽¹⁾

-کجایند آنهایی که می‌گویند:«آنها معتقدند که پیشوایان مسلمانان را باید به صلاح دعوت کرد و نباید بر روی آنها شمشیر کشید و نباید در شورشها علیه آنها وارد جنگ شد.»به مقالات الاسلامیین تألیف امام اشعری ص 323 مراجعه شود.

آنگاه هشام بن عتبه بن ابی وقاص،عمار یاسر،قیس بن سعد بن عباده،خزیمة بن ثابت و ابو ایوب انصاری هرکدام جداگانه علی(علیه السّلام)را در ریشه‌کن کردن این فتنه تشویق و ترغیب کردند.

عمار گفت:ای امیر مؤمنان!اگر می‌توانی که یک روز هم درنگ ننمایی،پس دست به کار شو و قبل از آنکه آتش فتنه شعله‌ور شود و قبل از آنکه آنان در خرابکاری و تفرقه‌افکنی همدست شوند،کار را یکسره کن و به جادۀ هدایت راهنمایی‌شان نما.اگر پذیرفتند که راه نجات یافته و سعادتمند شده‌اند و اگر امتناع ورزیدند و جز به جنگ راضی نشدند،به خدا سوگند در این هنگام جنگیدن و جهاد با آنها تقرّب و نزدیکی به خداست و این عزت و افتخار ماست.

سهل بن حنیف گفت:ای امیر مؤمنان!با هرکس صلح کنی صلح می‌کنیم و با هر کس بجنگی می‌جنگیم.نظر ما نظر توست و ما پنجۀ دستان تو هستیم.

سخنانی شورآفرین و جملات تشویق‌آمیز برای مبارزه و جلوگیری از شعله‌ور شدن آتش فتنه گفته شد.وقتی امام این سخنان صادقانه و اسلام‌خواهانه را شنید، برخاست و خطبه‌ای ایراد نمود.حمد و ثنای خداوند را به‌جا آورد و آنگاه فرمود:

بشتابید به سوی دشمنان خدا!بشتابید به سوی دشمنان سنت و قرآن!بشتابید به سوی

بازماندگان احزاب و قاتلان مهاجرین و انصار! ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 92-93.

مسعودی می‌گوید:علی(علیه السّلام)در پنجم شوال سال 36 ه.ق.به سوی شام حرکت نمود و ابو مسعود،عقبة بن عمرو انصاری را در کوفه به جای خود نشاند و در مسیرش از مداین عبور نمود.آنگاه به«أنبار»و از آنجا وارد«رقه»شد.در آنجا پلی ساختند که از روی آن به طرف شام عبور نمودند.در این‌که تعداد سپاه امام چند نفر بوده،اختلاف است و آنچه که مورد توافق همه است این است که تعداد آنها نود هزار نفر بوده است.

معاویه هم از شام به طرف صفین حرکت نمود.در تعداد سپاهیان او نیز اختلاف است و آنچه که همه بر آن اتفاق دارند این است که تعداد آنها هفتاد و پنج هزار نفر بوده است. ⁽²⁾

حرکت معاویه به طرف صفین:

معاویه از شام به طرف صفین حرکت نمود و زودتر به آنجا رسید و شریعۀ آب را در اختیار خود گرفت و ابو الاعور سلمی را با چهل هزار نفر بر شریعه گماشت.علی و سپاهیانش که دیرتر رسیده بودند بی‌آب ماندند و آب به رویشان بسته شده بود.عمرو بن عاص به معاویه گفت:علی از تشنگی از پا درنمی‌آید.او نود هزار نفر سپاه عراقی دارد.

بگذار آنها نیز مانند ما از آب استفاده کنند.معاویه گفت:به خدا سوگند نمی‌گذارم؛باید مانند عثمان از فرط تشنگی از پا درآیند.

بازپس‌گیری شریعۀ آب از سربازان معاویه:

علی(علیه السّلام)،اشتر را با چهار هزار سواره و پیاده مأمور بازپس‌گیری شریعه نمود و خود هم با بقیۀ سپاه از دنبال حرکت نمود و همگی بر سپاه معاویه یورش بردند و ابو الاعور را از شریعه راندند.تعدادی از سواران و سربازان آنان را به قعر رودخانه فرستادند.سپاه

معاویه از موضع خود عقب‌نشینی کرد.معاویه از عمرو بن عاص پرسید:آیا علی ما را از آب منع می‌کند همانطور که ما او را از آب منع کردیم؟عمرو گفت:هرگز!زیرا او برای امر دیگری بدینجا آمده است.آنگاه معاویه از علی درخواست نمود که اجازه دهد افرادش وارد شریعه شوند و آب بردارند و قاصدانش بتوانند وارد لشکر شوند.علی نیز به این درخواستها جواب مثبت داد. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 157-162.

امام علی(علیه السّلام)روزی که وارد صفین شد اوایل ذی الحجه سال 36 بود.این ماه از ماههای حرام بود.به همین جهت علی به معاویه پیام داد و او را به وحدت کلمه و اتحاد با مسلمانان فراخواند.مراسلات بینشان ادامه یافت.سرانجام توافق کردند که تا آخر ماه محرم سال 37 ه.ق.درگیری صورت نگیرد.

وقتی ماه محرم آخر شد،مهلت مورد توافق به پایان رسید.امام به شامیان پیام داد که من با کتاب خداوند متعال با شما احتجاج می‌کنم و به آن دعوتتان می‌نمایم.این اختیار را به شما می‌گذارم؛همانا خداوند نیرنگ خیانتکاران را راست نمی‌نماید.اما آنان در جواب گفتند:حاکم بین ما و تو شمشیر است تا کسی که ضعیفتر است از پا درآید.

صبح روز چهارشنبه،اول ماه صفر از راه رسید.علی(علیه السّلام)لشکر را آمادۀ نبرد کرد.اشتر پا به میدان مبارزه نهاد.از آن طرف معاویه،حبیب بن مسلمه فهری را به مبارزۀ اشتر فرستاد.نبرد شدیدی بین دو لشکر درگرفت.از کشته‌های طرفین،پشته‌ها ساخته شد.

جنگ تا دهم ربیع الاول سال 37 بدون وقفه ادامه یافت و در پایان هرروز پیروزی از آن علی بود.تا آنکه از دشمن رمقی بیش نماند.علی(علیه السّلام)دست به دعا برداشت و دعا کرد:خدایا!ای بخشاینده!ای مهربان!ای یکتا!ای بی‌همتا!ای بی‌نیاز!ای خدا!ای خدا!ای پروردگار!به سوی تو گامها برداشته شد و قلبها شکسته شد و دستها بالا رفت و گردنها کشیده گشت و چشمها خیره شد و حاجتها خواسته شد.پروردگارا!به تو شکایت می‌بریم غیبت پیامبرمان را و کثرت دشمنانمان را و پراکندگی خواسته‌هایمان

را.پروردگارا!بین ما و قوم ما بحق گشایش عنایت فرما و تو بهترین گشایشگرانی.

آنگاه گفت:به برکت خدا و لا آله الا الله و الله اکبر،کلمۀ تقوی بر دشمن بتازید!

راوی می‌گوید:قسم به خدایی که محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)را بحق فرستاده است،از روزی که خداوند زمین و آسمانها را آفریده است هرگز نشنیده بودیم که فرماندهی در یک روز آنچنان بکشد که علی کشت.او بنابر آنچه که دشمنان گفته‌اند،بیش از پانصد تن از سران عرب را به هلاکت رساند. ⁽¹⁾

-نصر بن مزاحم:وقعة صفین 477.

پس از آن علی خطابه‌ای چنین ایراد نمود:ای مردم!آنچه که به شما و دشمنانتان رسید،دیدید و از آنها جز رمقی بیش نمانده است.وقتی حوادث رو می‌آورد،آخر آن را با اول آن بسنجید.دشمنانتان بر بی‌دینی خود در برابر شما ایستادند تا از آنها به ما رسید آنچه که رسید.فردا بر آنها می‌تازم و امرشان را به خداوند عزّ و جلّ واگذار می‌نمایم.

این خبر به گوش معاویه رسید.عمرو بن عاص را طلبید و گفت:عمرو!این شبی است که فردایش علی کار ما را یکسره می‌کند،چه راهی پیشنهاد می‌کنی؟عمرو گفت:

افراد تو در برابر افراد او توان مقاومت و ایستادگی ندارند و تو هم مثل او نیستی؛او برای چیزی می‌جنگد و تو برای چیز دیگر.تو دنیا را می‌طلبی و او آخرت را.عراقیها از پیروزی تو بر خود می‌ترسند ولی شامیان از پیروزی علی بر خود نمی‌ترسند اما تو کاری را به آنها پیشنهاد کن که اگر بپذیرند بینشان تفرقه به وجود آید و اگر نپذیرند باز هم بینشان تفرقه پدید آید.آنان را به حکمیت کتاب خدا فراخوان؛بدین ترتیب به مراد خود نایل می‌گردی.من چنین برنامه‌ای را برای این روز تدارک دیده بودم.معاویه هم آن را پذیرفت و گفت:پیشنهاد خوبی دادی. ⁽²⁾

تمیم بن خذیم می‌گوید:وقتی شب لیلة الهریر را به صبح رساندیم،ناگهان نگاهمان به چیزهایی شبیه پرچم در جلو صفوف شامیان جلب شد.وقتی دقت کردیم، دیدیم قرآنهایی هستند که بر نیزه‌ها بالا رفته‌اند و از بزرگترین قرآنهای لشکر بودند.سه

نیزۀ دیگر را یکی کرده بودند و قرآن مسجد اعظم را بر آن بسته بودند که ده نفر پهلوان آن را می‌کشیدند.ابو جعفر و ابو طفیل می‌گوید:شامیان با صد جلد قرآن در برابر علی قرار گرفتند و در برابر هریک از میمنه و میسره دو صد جلد قرآن قرار دادند که مجموع آنها پانصد جلد قرآن می‌شد.ابو جعفر می‌گوید:آنگاه طفیل بن ادهم روبه‌روی علی و ابو شریح جذامی روبه‌روی میمنه و رقاء بن معمر روبه‌روی میسره ایستادند و فریاد برآوردند:«...ای گروه عرب!خدا را!خدا را!دربارۀ زنان و دخترانتان.اگر شما کشته شوید،فردا چه کسی از آنها در برابر رومیان،ترکان و فارسیان دفاع می‌کند؟خدا را! خدا را!دربارۀ دینتان.این کتاب خداست بین ما و شما که باید حکم کند.»

علی(علیه السّلام)گفت:«خداوندا!خود می‌دانی که اینها چه کتابی را می‌خواهند.تو بین ما و آنها حکم نما،همانا تو حکیم و حق آشکار هستی.»

در اثر این دسیسه بین لشکریان علی اختلاف رأی پدید آمد.طایفه‌ای گفتند:باید بجنگیم و طایفه‌ای دیگر گفتند:حکمیت را به کتاب خدا واگذار نماییم؛حال که به کتاب خدا خوانده شده‌ایم جنگیدن جایز نیست.اینجا بود که جنگ نتیجه نداد و آتش آن خاموش گردید.محمد بن علی می‌گوید:این هنگام بود که حکمیت آن دو نفر پدید آمد.

این نیرنگ در ارادۀ بسیاری از سپاهیان علی(علیه السّلام)اثر گذاشت چون آنان فکر می‌کردند که روآوردن به قرآن برای رسیدن به حق است و غافل از اینکه این نیرنگ پسر نابغه (عمرو بن عاص)بود که به معاویه یاد داده بود و سخن حقی بود که باطل از آن اراده شده بود و هدف نهایی از آن ایجاد تفرقه و پراکندگی و تزلزل سپاهیان علی بود تا آتش جنگی را که به پیروزی علی و سپاهیان او و شکست معاویه و یارانش منتهی می‌شد، خاموش نمایند.

این خدعه و فریب جای خود را در میان سپاه عراق باز کرد،به‌طوری که از هر طرف صدا بلند شد:«به صلح تن دهید و به حکم قرآن گردن نهید!»

وقتی علی تأثیر این نیرنگ را بر کوته‌فکران لشکر دریافت،بلند شد و خطاب به لشکر گفت:ای مردم!بدانید من در اجابت کتاب خدا از همه شایسته‌ترم اما معاویه،

عمرو بن عاص،ابن ابی معیط،حبیب بن مسلمه و ابن ابی سرح اهل دین و قرآن نیستند.

من آنها را بهتر از شما می‌شناسم.در کودکی با آنها بوده‌ام و در بزرگی همراه‌شان بوده‌ام.

آنان بدترین کودکان و بدترین مردان بوده‌اند.دعوت به قرآن،کلام حقی است که از آن باطل اراده شده است.سوگند به خدا آنها قرآنها را برای این بالا نبرده‌اند که آن را بفهمند و بدان عمل نمایند،بلکه این کار آنها یک نوع نیرنگ و فریب است.شما با نیروی رزمی و اتحاد فکریتان ساعتی همراهیم نمایید،آنگاه حق بر جای خود استقرار می‌یابد و دماغ ستمگران به خاک مالیده می‌شود. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 560.تاریخ 43/4-35.

سخنان علی در دلهای بلنداندیشان اثر مطلوبی گذاشت و آنها دریافتند که پشت این ظاهر دلربا چه دسیسه‌ها و فتنه‌هایی قرار دارد ولی کوتاه‌اندیشان بادیه‌نشین که فقط به ظاهر امور نگاه می‌کردند و از درک باطن آن عاجز بودند،از فهم این سخنان دور ماندند.از این‌رو در حدود بیست هزار نفر از این کوته‌فکران،غرق در آهن،اسلحه بر دوش با پیشانی‌هایی که از سجده پینه بسته و در حالی که پیشاپیش‌شان مسعر بن فدکی و زید بن حصین و گروهی از قاریان که بعدها جزء خوارج شدند حرکت می‌کردند،بر علی وارد شدند و او را نه به نام امیر المؤمنین که به نام خودش مورد خطاب قرار دادند و گفتند:ای علی!دشمن تو را به کتاب خدا دعوت نموده،دعوتشان را اجابت نما وگرنه تو را مانند پسر عفان می‌کشیم.به خدا سوگند اگر اجابت نکنی ما این کار را می‌کنیم.

امام فرمود:«خدا رحمتتان کند!من اولین کسی بودم که به کتاب خدا دعوت نمودم و اولین کسی بودم که آن را اجابت نمودم و سزاوار من نیست و دینم اجازه نمی‌دهد که به کتاب خدا دعوت شوم و آن را نپذیرم.من با آنها مبارزه می‌کردم تا به حکم قرآن گردن نهند اما آنان از فرمان خدا سرپیچیدند و پیمانش را شکستند و کتابش را کنار گذاشتند.

من به شما گفتم که آنان قصد فریب شما را دارند.آنان نمی‌خواهند به قرآن عمل نمایند.»

گفتند:به اشتر پیام بده که برگردد.این در حالی بود که اشتر در بامداد لیلة الهریر

بر اردوی معاویه اشراف یافته بود و می‌خواست وارد آن شود.

علی(علیه السّلام)دید چاره‌ای نیست جز اینکه اشتر را فراخواند.بنابراین یزید بن هانی را به سوی اشتر فرستاد تا او را فراخواند.یزید نزد اشتر آمد و پیام امام را به او ابلاغ نمود.اشتر گفت:برو به امام بگو:در چنین موقعیتی مناسب نیست که فرصت را از من بگیری.من پیروزی را نزدیک می‌بینم.پس به من مهلت ده.یزید به سوی امام بازگشت و جریان را باز گفت.این جز نشانۀ آن نبود که اعتراضات بر اشتر بالا گرفته و علایم پیروزی و ظفر مردم عراق و شکست و هلاکت شامیان آشکار شده بود.آنان به علی(علیه السّلام)گفتند:به خدا سوگند تو او را جز به جنگ و قتال فرمان ندادی.علی(علیه السّلام) گفت:مگر ندیدید که قاصدم را نزد او فرستادم؟مگر در حضور شما آشکارا با او حرف نزدم در حالی که همگی می‌شنیدید؟گفتند:پیام بده که او برگردد وگرنه به خدا سوگند تو را عزل می‌کنیم.امام فرمود:خدا دریابد تو را یزید!برو به اشتر بگو برگردد که فتنه رو آورده است.یزید آمد و اشتر را از ماجرا آگاه نمود.اشتر گفت:در اثر علم نمودن همین قرآنهاست؟گفت:بلی.گفت:به خدا سوگند آنگاه که قرآنها بر نیزه‌ها بالا رفت حدس زدم به زودی اختلاف و چنددستگی پدید آید.این از کارهای پسر نابغه است.

آنگاه به یزید گفت:خدا دریابد تو را!مگر نمی‌بینی که پیروزی نزدیک است؟مگر نمی‌بینی که آنها به زودی نابود می‌شوند؟مگر نمی‌بینی که خدا چه کسی را در دسترس ما قرار داده است؟آیا سزاوار است که این را بگذاریم و از آن درگذریم؟یزید گفت:آیا دوست داری که تو در اینجا پیروزی به دست آوری و در آنجا امیر المؤمنین را دستگیر و به دشمنان تسلیم نمایند؟گفت:سبحان اللّه!نه،به خدا سوگند من این را نمی‌خواهم.

گفت:آنها به امام گفته‌اند و قسم یاد کرده‌اند که یا باید اشتر را فراخوانی و برگردانی یا با همین شمشیرها تو را می‌کشیم همانگونه که عثمان را کشتیم و یا به دشمنان تسلیمت می‌کنیم.

اشتر بازگشت.وقتی به معترضین رسید،فریاد کشید:ای بی‌عرضه‌های بدبخت سست‌عنصر!حالا که دشمن را شکست دادید و آنها دریافتند که شما پیروزید،قرآنها را

علم کرده‌اند و شما را به آن دعوت می‌کنند.به خدا سوگند که آنان قبل از این،حکم خدا را در قرآن و سنت پیامبرش را ندیده گرفتند.اندکی به من فرصت دهید؛من نسیم پیروزی را حس می‌کنم.گفتند:مهلت نمی‌دهیم.گفت:به اندازۀ یک تاختن اسب مهلت دهید.من ظفر را حتمی می‌بینم.گفتند:در این صورت ما هم در جرم تو شریک خواهیم شد.آنگاه دشنامش دادند.او هم دشنامشان داد و با تازیانه‌هایشان بر روی اسب او زدند:او هم با تازیانه بر روی اسبان آنان زد.علی(علیه السّلام)بر سرشان فریاد کشید:بس کنید!اشتر عرض کرد:ای امیر مؤمنان!دستور ده سپاه بر دشمن حمله کند.آنها یک صدا فریاد برآوردند:امیر المؤمنین حکمیت را پذیرفته و بدان رضایت داده است،من نیز رضایت می‌دهم به آنچه که امیر المؤمنین راضی شده است.آنگاه مردم آمدند و گفتند:امیر المؤمنین حکمیت را پذیرفت و آن را قبول کرد.این در حالی بود که امیر المؤمنین لب به سخن نگشوده و بر زمین خیره شده بود. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 560-564.

آنگاه امام برخاست.مردم همه ساکت شدند.امام فرمود:ای مردم!کار من با شما همواره به دلخواهم بود تا آنکه از شما جنگ را خواهان شدم.به خدا اگر جنگ چیزی از شما گرفت،چیزی برای شما گذاشت و از دشمن شما چیزی گرفت و هیچ برجا نگذاشت جز اینکه من تا دیروز امیر بودم و امروز مأمور شده‌ام.تا دیروز نهی می‌کردم و امروز خود نهی می‌شوم.شما زنده ماندن را دوست دارید و من نمی‌خواهم شما را بر کاری که از آن گریزانید وادارتان کنم. ⁽²⁾

نصر بن مزاحم می‌گوید:پس از سخنان حضرت،سران قبایل سخن آغاز نمودند و هرکدام به رأی و خیال خود سخن گفتند:کردوس بن هانی بکری مردم را به فرمانبرداری و اطاعت از علی فراخواند و از آن طرف شقیق بن ثور بکری،مردم را به صلح و سازش دعوت نمود و گفت:این جنگ ما را بلعید.زنده ماندن جز در پناه سازش

میسر نیست. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 554.

این حوادث دردناک از توطئۀ شیطانی که هدف از آن ایجاد فتنه و اختلاف در لشکریان علی(علیه السّلام)بود،پدید آمد و او را مجبور ساخت که نظر قوم را از روی ناچاری و بدون رضایت خاطر بپذیرد.

پس از آن علی(علیه السّلام)قاریان عراقی را و معاویه هم قاریان شامی را برگزیدند.

آنان بین دو لشکر تشکیل جلسه دادند و به گفتگو و مناظره پرداختند و سرانجام توافق نمودند که هر آنچه را قرآن زنده داشته آنان نیز آن را زنده بدارند و هر آنچه را قرآن میرانده آنان نیز آن را بمیرانند.آنگاه هرکدام به جایگاه خود بازگشتند و مردم هم گفتند:

«ما به حکم قرآن گردن می‌نهیم.»

اول تحمیل حکمیّت و بعد تحمیل حکم:

آنها(متحجرین اصحاب)در بی‌حیایی و بی‌حرمتی به جایی رسیده بودند که حکمیت را بر امام تحمیل کردند،امامی که با بیعت مهاجرین و انصار واجب الاطاعه بود.این در حالی بود که از پیروزی امام بر دشمن همانطور که اشتر می‌گفت،به اندازۀ قاب قوسین و یا کمتر یا به اندازۀ یک تاختن اسب بیشتر نمانده بود.اینان که خداوند رویشان را زشت نماید!به این حد از بی‌ادبی بسنده نکردند بلکه حکم را هم بر امام تحمیل کردند.وقتی امام چاره‌ای جز پذیرش حکمیت ندید به آنان پیشنهاد کرد که یکی از این دو نفر،پسر عمش-عبد الله بن عباس-یا مالک اشتر از طرف او حکم باشند اما آنها هیچ‌کدام از این دو را نپذیرفتند و جز به نیابت ابو موسی اشعری رضایت ندادند و او همان کسی بود که در آغاز خلافت علی(علیه السّلام)دست از یاری او برداشت و تنها وقتی حاضر به بیعت شد که مردم برای بیعت به دور او گرد آمدند و نه تنها مردم کوفه را برای یاری امام آماده نساخت،بلکه آنها را به سکوت و خاموشی دعوت نمود.

ابن مزاحم می‌گوید:اهل شام گفتند:ما عمرو بن عاص را برگزیدیم و به او راضی

شده‌ایم.اشعث و قاریانی که بعدا خوارج شدند،گفتند:ما هم ابو موسی اشعری را انتخاب کردیم و به او راضی هستیم.علی(علیه السّلام)به آنان فرمود:من ابو موسی را قبول ندارم و او را نمایندۀ خود نمی‌دانم.اشعث و زید بن حصین و مسعر بن فدکی با گروهی از قاریان گفتند:ما جز به او رضایت نمی‌دهیم زیرا او قبل از این ما را از مخمصه‌ای که در آن گرفتار شده‌ایم،خبر داده بود.علی(علیه السّلام)فرمود:«او مورد رضایت من نیست.من ابن عباس را برمی‌گزینم.»آنها گفتند به خدا سوگند تو و ابن عباس برای ما فرقی ندارید.ما نمی‌پذیریم نمایندۀ تو از بستگانت باشد در حالیکه نمایندۀ معاویه بیگانه است.

علی(علیه السّلام)فرمود:پس اشتر را انتخاب می‌کنم.اشعث گفت:آیا مگر غیر از اشتر کسی بود که زمین را به آتش جنگ گرم کرد؟

سرانجام امام(علیه السّلام)احنف بن قیس را پیشنهاد کرد.آنها باز امتناع ورزیدند و گفتند:جز ابو موسی کسی را نمی‌پذیریم؛حال آنکه ساده‌لوحی و کوته‌فکری ابو موسی برای همگان روشن بود.

علی(علیه السّلام)چاره‌ای جز پذیرش ابو موسی ندید با آنکه از حماقت و کوته‌اندیشی او آگاه بود.انتخاب ابو موسی ضربۀ بزرگی برای علی و یاران او بود تا جایی که شاعر آن را چنین توصیف می‌کند:

لو کان للقوم رأی یعصمون به من الضلال رموکم بابن عباس

للّه درّ ابیه ایّما رجل ما مثله لفصال الخطب فی الناس

لکن رموکم بشیخ من ذوی یمن لم یدر ما ضرب أخماس لأسداس

إن یخل عمرو به،یقذفه فی لجج یهوی به النجم تیسا بین أتیاس

ابلغ لدیک علیّا غیر عاتبه قول امریء،لا یری بالحق من بأس ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 575-576. [1]

اگر آنها شعوری داشتند که از گمراهی نجات بخشد،می‌آمدند ابن عباس را انتخاب می‌کردند.

مردی که همواره منشاء خیرات بوده است و مانند او زبان‌آوری در بین مردم نبوده است.

اما آنان پیرمردی را از اهل یمن برگزیدند که ضرب پنج در شش را نمی‌دانست.

اگر عمرو با او خلوت کند او را در وادی هلاکت می‌اندازد که او را چون قوچ گم کرده راه،به هوای دستیابی به ستاره به بازی می‌گیرد.

(ای قاصد)بدون نکوهش به علی بازگو،گفتار مردی را که از گفتن حق پروایی ندارد.

علی(علیه السّلام)دانست که ابو موسی از او دلخوشی ندارد و هوای کس دیگر را در سر می‌پروراند.

با این همه چاره‌ای جز پذیرفتن آنچه که متحجرین قوم بر او تحمیل کردند،نداشت.

احنف بن قیس یکی از دوستان و شیعیان خالص علی(علیه السّلام)،ابو موسی را پس از آنکه از طرف امام به‌عنوان حکم انتخاب شد،امتحان کرد و به او گفت:اگر عمرو به علی راضی نشد،به او پیشنهاد کن که اهل عراق یکی را از قریش برگزینند و اهل شام هم هر که را خواستند انتخاب کنند که در این صورت آنان حق انتخاب را به خود ما واگذار کرده‌اند و ما هم کسی را که می‌خواهیم انتخاب می‌کنیم و اگر قبول نکردند آنگاه شامیان از قریش کسی را برگزینند و عراقی‌ها هم هرکه را خواستند انتخاب نمایند اگر چنین کردند،باز هم انتخاب به خود ما بازمی‌گردد.

ابو موسی در جواب گفت:آنچه را گفتی شنیدم.در عین حال از گفتن چیزی که منجر به برکناری علی می‌شد خودداری نورزید.احنف نزد امام آمد و به او گفت:

ابو موسی کرۀ دوغش را در اولین حرکت مشک بیرون آورد. ⁽¹⁾

-کنایه از این‌که ابو موسی اندیشۀ برکناری علی را از خلافت که در سر دارد از همین حالا بیان کرد(م).

امام وقتی که ابو موسی را به‌عنوان حکم به طرف دومة الجندل می‌فرستاد،به او گفت:به کتاب خدا حکم نما و از آن تجاوز نکن.وقتی ابو موسی وداع کرد و جلسه را ترک گفت.امام(علیه السّلام)فرمود:گویا می‌بینم که او فریب می‌خورد.عبید الله بن ابی رافع عرض کرد:وقتی او چنین اندیشه‌ای دارد چرا او را فرستادی؟امام فرمود:اگر خدا با علمش با بندگان رفتار می‌کرد،دیگر نیازی به فرستادن پیامبران نبود. ⁽³⁾

نگارش توافقنامۀ صلح:

آنها هم حکمیت و هم حکم را بر امام تحمیل کردند و به این مقدار هم اکتفا نکردند بلکه در تحریر و نگارش صلحنامه نیز خواستۀ دشمن را بر او قبولاندند.وقتی دو طرف برای نوشتن صلحنامه توافق کردند و برای متارکۀ جنگ تا صدور رأی حکمان به توافق رسیدند،امام(علیه السّلام)منشی خود را فراخواند تا صلحنامه را آن‌طور که امام دیکته می‌کند،بنگارد.امام فرمود:بنویس:«این خواستۀ علی امیر مؤمنان است.»معاویه گفت:

پست‌ترین افراد باشم اگر بپذیرم تو امیر مؤمنان هستی و آنگاه با تو به جنگ برخیزم.از آن طرف عمرو گفت:نام او و نام پدرش را بنویس.او امیر شماست؛امیر ما نیست.

وقتی نوشته را به امام دادند،امام دستور داد که کلمۀ امیر مؤمنان را بردارند.احنف که در آنجا بود،عرض کرد:عنوان امارت مؤمنان را از خود بر ندارید.می‌ترسم اگر بردارید دیگر هرگز به شما بر نگردد.بر ندارید هرچند بر سر آن خونها ریخته شود.امام هم پاسی از روز از حذف آن خودداری نمود تا آنکه اشعث بن قیس آمد و گفت:این نام را بردارید.امام فرمود:لا آله الا اللّه و اللّه اکبر،سنتی در برابر سنتی واقع می‌شود.به خدا سوگند در روز حدیبیه وقتی به دست خودم توافقنامۀ پیامبر«این چیزیست که محمد، رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)با سهیل بر آن توافق نمودند.»را نوشتم.سهیل گفت:من به نوشته‌ای که تو در آن رسول خدا خوانده شده باشی جواب نمی‌دهم و اگر من بدانم که تو رسول خدا هستی با تو نخواهم جنگید و اگر تو را از طواف خانۀ خدا باز دارم و تو هم رسول خدا باشی در حق تو ظلم کرده‌ام.پس بنویس:«محمد بن عبد الله»تا من بپذیرم.آنگاه پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)به من فرمود:یا علی!من رسول خدا هستم،من محمد فرزند عبد الله هستم و این نوشتۀ من:«از طرف محمد فرزند عبد الله»به آنها رسالت را از من بر نمی‌دارد.پس بنویس:محمد فرزند عبد الله.پس از آن مدتی مشرکین با همین نام به من مراجعه می‌کردند.امروز هم من به فرزندان آنان همان را می‌نویسم که رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)برای پدران آنها نوشت.همان سنت بار دیگر تکرار می‌شود.عمرو بن عاص پس از شنیدن این سخنان،گفت:سبحان الله!تو ما را به کفار تشبیه می‌کنی در حالی که

ما مسلمانیم؟علی(علیه السّلام)فرمود:

ای پسر نابغه!تو همواره دوست کافران و دشمن مسلمانان بوده‌ای.تو مانند مادرت هستی که تو را زاده است.عمرو با شنیدن این کلام از جا برخاست و گفت:به خدا سوگند پس از امروز هرگز با تو در یک مجلس نمی‌نشینم.علی فرمود:به خدا سوگند من نیز امیدوارم که خداوند به تو و یارانت پشت کند. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 582-583.

موافقتنامۀ صلح یا پیماننامۀ تحکیم:

علی(علیه السّلام)از حق مشروع خود دست برداشت و مانند رسول خدا راضی شد که نامش بدون عنوان امیر المؤمنین نگاشته شود.از این‌رو صلحنامه را به نحو زیر املاء نمود که در آن،عبرتها و نکته‌هایی چند به چشم می‌خورد و مشتمل بر چند بند است و چه بسا در آینده مورد مراجعۀ ما قرار گیرد:

1-این پیمانی است که علی بن ابی طالب و معاویة بن ابی سفیان و پیروانشان بر آن توافق نمودند که حکم کتاب خدا و سنت پیامبرش(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)را بپذیرند.در این قضیه علی از طرف مردم عراق و شیعیان خود از حاضر و غایب وکالت دارد و وکالت مردم شام و همراهان آنان از حاضر و غایب با معاویه است.ما رضایت دادیم هر آنچه که قرآن حکم کند بر آن گردن نهیم و هرچه قرآن دستور بدهد ما خود را ملزم به رعایت آن بدانیم و هدف ما از این گردهمایی جز این چیز دیگری نیست و ما در همۀ آنچه که مورد اختلاف ماست از اول تا آخر،کتاب خدا را حکم قرار دادیم و هرچه را قران زنده بدارد ما هم آن را زنده می‌داریم و هر آنچه را قرآن مرده بدارد ما هم آن را مرده می‌داریم.این خواستۀ ماست و بدان راضی هستیم.

2-علی و پیروانش پذیرفتند که عبد الله بن قیس(ابو موسی اشعری)ناظر و حکم‌شان باشد و معاویه و پیروانش پذیرفتند که عمرو بن عاص ناظر و حکم‌شان باشد.

3-از هردو حکم شدیدترین عهد و میثاق الهی گرفته شد که در مأموریت محولۀ

خود،قرآن را راهنمای خود قرار دهند و تا وقتی که در قرآن،حکمی یافتند حق ندارند به غیر قرآن مراجعه کنند و اگر در کتاب حکمی نیافتند به سنت رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) مراجعه نمایند و هیچ‌گونه حق تخلف از قرآن و سنت را ندارند و اجازه ندارند چیزی از خود بگویند و حق ندارند به امور مشتبه بپردازند.

4-عبد الله بن قیس و عمرو بن عاص از علی و معاویه عهد و پیمان الهی گرفتند که به حکمیت حکمان چنانچه براساس کتاب خدا و سنت رسول او باشد،گردن نهند و حق ندارند آن را نقض نمایند و یا با آن مخالفت ورزند و تا مادامی که حکمان از حق تجاوز نکرده‌اند،جان و مال و عیالشان در امان است؛چه کسی به حکم آنها راضی باشد چه راضی نباشد و مردم نیز از حکمیّت عادلانۀ آنان حمایت می‌نمایند.

5-اگر یکی از حکمان قبل از صدور رأی نهایی وفات یابد امیر و طرفداران او شخص دیگری را به جای او برمی‌گزینند و باید او را از بین اهل عدل و انصاف انتخاب نمایند و حکم جدید ملزم است که عهد و پیمان حکم قبلی و همین‌طور حکمی را که او براساس کتاب خدا و سنت رسولش(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)صادر کرده،رعایت نماید و همان شرایط حکم در گذشته،دربارۀ او نیز مرعی است و اگر یکی از دو امیر قبل از صدور حکم، وفات یابد پیروان او شخص دیگری را که عدلش مورد قبول آنها باشد،انتخاب می‌نمایند.این قضایا در فضای امن و سالم و صلح و آرامش برگزار می‌گردد.

6-حکمان در برابر خدا متعهد می‌شوند و پیمان می‌بندند که از خود اجتهاد نکنند و حکم ظالمانه‌ای صادر ننمایند و وارد امور مشتبه نشوند و از حکم کتاب خدا و سنت رسول او تجاوز ننمایند.اگر خلاف این کردند مردم ملزم به رعایت حکمشان نخواهند بود و مسئولیتی نخواهند داشت و حکم صادره با شرایطی که نسبت به هردو امیر و هردو حکم و هردو گروه در این مکتوب آمده،لازم الاجرا است و خداوند نزدیکترین گواه بر آن و بهترین نگهبان آن است.در این مدت جان و مال و عیال مردم در امان است و سلاحها بر زمین و راه‌ها باز است و حاضر و غایب هردو گروه از امنیت یکسان برخوردارند.

7-حکمان باید جایی را با فاصلۀ مناسب از هردو گروه عراقی و شامی اختیار

نمایند و هیچ‌کس بدون اجازه و رضایت آن دو حق حضور در جلسۀ‌شان را ندارد و مسلمانان آنها را تا پایان ماه رمضان ⁽¹⁾

-یعنی رمضان سال تحریر موافقتنامه،سال 37 ه.ق.همان‌طور که بعدا خواهد آمد موافقتنامه در ماه صفر همان سال نوشته شد.

8-اگر حکمان تا پایان مراسم حج نتوانستند براساس کتاب خدا و سنت پیامبر حکمی صادر نمایند،مسلمانان مانند گذشته در جنگ آزادند و طرفین هیچ تعهدی نسبت به همدیگر ندارند.مردم ملزمند مفاد این توافقنامه را رعایت نمایند و چنانچه کسی به انکار یا تعدی و نقض آن اقدام نماید مردم او را مؤاخذه خواهند کرد.

آنگاه عده‌ای از اصحاب و بزرگان هردو طرف به‌عنوان شاهد آن را امضا نمودند.از اصحاب علی(علیه السّلام)عباس،اشعث بن قیس،اشتر،مالک بن حارث،حسن و حسین فرزندان علی و جمع دیگری که تعدادشان مجموعا به بیست و هفت نفر می‌رسید،آن را امضا کردند که در بین آنها بزرگانی از صحابه نظیر خبّاب بن ارت،سهل بن حنیف،عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی حضور داشتند.از اصحاب معاویه، ابو الاعور،بسر بن ارطاة و عبد الله بن عمرو بن عاص به‌عنوان شاهد توافقنامه را امضا کردند.این توافقنامه در هفدهم صفر سال 37 به تحریر درآمد. ⁽²⁾

ملاحظه می‌کنیم که در توافقنامه تصریح شده که حکمان باید تا پایان موسم حج سال 37 رأی خود را صادر نمایند و آنان در شعبان همان سال همانطور که بعدا خواهد آمد،رأی خود را صادر کردند.

بنابراین آنچه را که طبری از واقدی نقل کرده که حکمان در شعبان سال 37 به توافق رسیدند،درست نیست. ⁽³⁾

بیان دیگری از توافقنامه:

ابن مزاحم توافقنامه را به صورت دیگری نقل کرده که مضمونش همان است که گذشت ولی در بعضی از عبارات فرق دارد که می‌توانید به منبع آن مراجعه نمایید.در ذیل این مسأله چنین آورده:

توافقنامه در روز چهارشنبه سیزده روز مانده به آخر صفر سال 37 نوشته شد و حکمان کارشان را در«اذرح» ⁽¹⁾

-اذرح:-به ضم را-شهری است در اطراف شام،نزدیک سرزمین روم.

/فصل سوم:

اشاره

پیدایش خوارج همزمان با مخالفت آنها با اساس حکمیت

آنهایی که علی علیه السلام را به سازش و پذیرش حکمیت وادار کرده بودند،از عقیدۀ‌شان دست برداشتند؛به این پندار که حکمیت خلاف قرآن کریم است چون قرآن می‌فرماید: «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ ». ⁽¹⁾

-انعام:57، [1]یوسف:40 و 67« [2]حکمیت تنها از آن خداست.»

علی(علیه السّلام)فرمود:وای بر شما!آیا پس از آنکه عهد و پیمان بستیم،برگردیم؟ مگر نه آنکه خداوند متعال فرمود: «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» و فرمود: «أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ .» ⁽²⁾

علی(علیه السّلام)برنگشت و خوارج هم حکمیت را گمراهی پنداشتند و آن را تقبیح

کردند و از علی(علیه السّلام)تبری جستند و امام هم از آنان بیزاری جست. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 589-590.

طبری نقل می‌کند:وقتی امام،ابو موسی را به حکمیت فرستاد و دو نفر از خوارج:زرعة بن برج طایی و حرقوص بن زهیر سعدی ⁽²⁾نزد او آمدند و گفتند:

لا حکم الا لله،علی(علیه السّلام)هم فرمود:لا حکم الا لله.حرقوص به امام گفت:از خطایی که مرتکب شدی توبه کن و از رأی خود برگرد و با ما همراه شو تا با آخرین نفس با دشمنانمان بجنگیم.امام در جواب فرمود:من این را برای شما می‌خواستم ولی شما از فرمان من سرپیچی کردید اما حالا بین ما و آنها توافقنامه امضاء شده و پای آن شرطها گذاشته شده و عهد و پیمانها در آن ذکر کرده‌ایم و خداوند عز و جل فرمود: «أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ ». حرقوص گفت:این گناه است و باید از آن توبه کنی.امام فرمود:گناه نیست،بلکه ناتوانی در رأی و ضعف در عمل است حال آنکه از عواقب این امر شما را آگاه کرده و نهی‌تان نموده بودم.زرعة بن برج به امام گفت:یا علی!قسم به خدا اگر از حکمیت کسان در مورد کتاب خدا دست بر نداری با تو می‌جنگم و از این کار خشنودم و رضای خداوند را می‌طلبم.امام فرمود:سیاه‌روز شوی!چه بدبختی تو!گویا می‌بینمت که کشته شده‌ای و باد بر تو می‌وزد.گفت:دوست دارم چنین شود.امام فرمود:اگر بر حق بودی مردن در راه حق راحتی از دنیا بود اما شیطان شما را فریب داده است.از خدای عز و جل بترسید.بهره‌ای از این دنیا که بر سر آن می‌جنگید نمی‌برید.آنها در حالی که (إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ ) می‌گفتند،جلسه را ترک کردند.

ابن مزاحم از شقیق بن سلمه نقل می‌کند:گروهی از قاریان با شمشیرهای برهنه

که بر گردنها آویخته بودند،نزد امام آمدند و گفتند:یا امیر المؤمنین!چرا به دشمن مهلت می‌دهی.ما را با شمشیرهایمان سراغشان ببر تا خداوند بین ما و آنها بحق حکم کند؟ امام در جوابشان فرمود:ما قرآن را بین خود و آنها حکم قرار دادیم.حالا صبر می‌کنیم تا قرآن چه حکم کند. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 569.

این نشان می‌دهد که تعداد زیادی بر سازش اصرار داشتند و عده‌ای قلیلی هم در همان اول امر بی‌طرف ماندند و وقتی که متوجه شدند باید امام را یاری دهند دیگر موافقتنامه بین طرفین امضاء شده بود و امام تعهد داده و بدان ملتزم شده بود.

آن سخن‌انکاری که از زرعه طایی و حرقوص بن زهیر سوری و امثال آنها صادر شد در ادوار دیگر نیز خوارج آن را تکرار می‌کردند و این بدان جهت بود که آنها علی را گناهکار می‌دانستند که باید با نقض توافقنامه توبه می‌نمود.

در مقابل،تاریخ مواضع آگاهانه و آزادمنشانه‌ای را از تعدادی از اصحاب علی(علیه السّلام)ثبت رسانده است:

سلیمان بن صرد یکی از یاران امام پس از نگارش سند توافقنامه در حالی که صورتش از زخم شمشیر خونین بود،نزد امام آمد.وقتی امام(علیه السّلام)او را بدان حالت دید این آیۀ شریفه را تلاوت نمود: «فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً» ⁽²⁾و فرمود:تو از منتظرانی و از آنهایی هستی که از این راه برنمی‌گردند.سلیمان عرض کرد:یا امیر المؤمنین!اگر انصاری داشتم که یاریم می‌کردند،هرگز این توافقنامه را امضاء نمی‌کردم اما به خدا سوگند وقتی بین سپاه رفتم تا آنان را به همان شیوۀ قبلی (جنگ با معاویه)برگردانم جز تعداد اندکی را موافق نیافتم.

محرز بن جریش بن ضلیع نزد امام آمد و گفت:یا امیر المؤمنین!آیا راه بازگشتی از این موافقتنامه هست؟چون می‌ترسم این جز ذلّت چیزی به همراه نداشته

باشد.علی(علیه السّلام)فرمود:آیا پس از پذیرفتن،آن را نقض کنیم؟این شایستۀ ما نیست.

فضیل بن خدیج هنگام نوشتن موافقتنامه خطاب به امام عرض کرد:اشتر به مفاد موافقتنامه راضی نیست و به چیزی جز جنگ با دشمن نمی‌اندیشد.علی(علیه السّلام)فرمود:

البته وقتی من راضی شدم اشتر هم راضی شد.شما هم راضی شدید و حالا بعد از رضایت به آن،برگشتن و ندیده گرفتن آن بعد از پذیرفتن،سزاوار نیست مگر آنکه پای معصیت خدا و مخالفت کتاب او در میان بیاید.

وقتی علی(علیه السّلام)این موضعگیری‌های پی‌درپی را دید برای آنکه تردیدها را بزداید و اوهام را از دل پیروانش زایل گرداند،آمد خطابه‌ای را بدین مضمون ایراد نمود:«آنها(دشمنان)حاضر نیستند زیر بار حق بروند و حاضر نیستند به وحدت روی آورند مگر آنکه پرچمداران با لشکریانی در پی،بر آنان بتازند و دسته‌های پی‌درپی سپاه،آنان را تا سرزمین‌شان برانند و با اسبان تازنده بر بلادشان درآیند.چراگاه و مزارعشان را زیر سم بکوبند.غارتگران از هر درهّ‌ای مورد تاخت‌وتازشان قرار دهند.

راست‌قامتان و ثابت‌قدمانی که کشته شدن و مردن در راه خدا جز بر طاعت و اشتیاقشان در دیدار خدا نمی‌افزاید،با آنها روبه‌رو شوند.ما که با پیامبر خدا بودیم با پدران،فرزندان،برادران و عموهایمان می‌جنگیدیم و این کار جز ایمان و فرمانبرداری و پایداری در سختیها و شکیبایی در رنجها و کوشایی در جهاد با دشمن،در ما نمی‌افزود و گاهی فردی از ما با فردی از دشمن مانند دو گاو نر سر و تن یکدیگر را می‌کوفتند هر یک می‌کوشید تا از کاسۀ مرگ به دیگری شربت نیستی بنوشاند؛گاهی از ما پیروز می‌شد و گاهی از آنها و وقتی خداوند صداقت و پایداری ما را دید دشمنان ما را به وادی هلاکت سوق داد و پیروزی را نصیب ما کرد چندانکه اسلام پا گرفت و آیینش فراگیر شد و جای خود را باز کرد.به جان خودم اگر ما مثل شما بودیم،هرگز پایۀ دین راست نمی‌شد و ساقه‌ای برای ایمان سبز نمی‌گردید!به خدا سوگند به زودی خون خواهید دوشید و به درد پشیمانی نایل خواهید آمد. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 57. [1]ابن مزاحم:وقعة صفین 597-598 عبارات دو منبع،مختلفند و ما

امام در این خطبه علت اصلی پراکندگی و سستی که گریبانگیر لشکرش با آن همه تجهیزات و نفرات شده بود،بیان نمود و آن همان عصیان و نافرمانی لشکر از فرماندهی بود.آنان فریب ظاهر را خوردند و خیال کردند دشمن رجوع به کتاب خدا را پذیرفته و بدان پایبند می‌ماند.از این‌رو پذیرش حکمیت و حکم را که قبلا ذکرش رفت بر امام تحمیل کردند.بدین ترتیب فرمانده،فرمانبر و امام،مأموم و مطاع،مطیع شد.

خبر دادن پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)از فتنۀ خوارج:

ابن هشام از عبد الله فرزند عمرو بن عاص نقل می‌کند که گفت:در غزوۀ هوازن،مردی از بنی تمیم به نام ذو الخویصره آمد بالای سر پیامبر که غنایم را تقسیم می‌نمود،ایستاد و گفت:یا محمد!دیدم امروز چه کردی.پیامبر فرمود:بلی!چه دیدی؟گفت:دیدم عدالت را رعایت نکردی.راوی می‌گوید:پیامبر ناراحت شد و فرمود:وای بر تو!وقتی من عدالت را رعایت نکنم چه کسی آن را رعایت می‌کند؟عمر بن خطاب که آنجا بود گفت:یا رسول الله!اجازه می‌دهی او را بکشم؟پیامبر فرمود:رهایش کن و فرمود:او در آیندۀ نزدیک پیروانی خواهد داشت که کارشان تعمّق ⁽¹⁾در دین است و از دین خارج می‌شوند چنانکه تیر بر صید نشیند و از آن خارج شود. ⁽²⁾

تحلیل حادثۀ غم‌انگیز حکمیّت:

اشاره

در اینجا پرسشهایی مطرح می‌شود که با استناد به روایاتی که در این‌باره وارد شده به آنها جواب می‌دهیم:

پرسش اول : پرا خوارج به ظاهر امر فریفته شدند

پرسش اول:چه سبب شد که محکّمه فریب ظاهر کار را بخورند و گمان کنند که علم کردن قرآنها بر نیزه‌ها برای رجوع به قرآن و اجرای حکم آن بین طرفین است با آنکه علی و بسیاری از اصحاب،آنان را از این کید و نیرنگ آگاه ساخته بودند؟

جواب:چیزی‌که باعث شد آنان حکمیت را بپذیرند در بدو نظر دو چیز است:

1-تلفات بزرگ جانی که جنگ بر عراقی‌ها تحمیل کرد(با آنکه تلفات شامیان بیشتر از آن بود)خود عامل مهمی در پذیرش حکمیت و گرایش به آن بود و در کلام علی(علیه السّلام)به این مسأله اشاره شده است:

ابن مزاحم می‌گوید:چنین گفته‌اند که مردم(از جنگ)خسته شده بودند و می‌گفتند:این جنگ ما را بلعید و مردان را از بین برد و دسته‌ای هم می‌گفتند:ما با دشمن می‌جنگیم چنانکه تا به حال جنگیده‌ایم و این را تنها عده‌ای قلیلی می‌گفتند.بعدا اینها هم از حرف خود برگشتند و به بقیه پیوستند و همگی به سازش روی آوردند.امیر المؤمنین(علیه السّلام)برخاست و فرمود:کار من با شما همواره به دلخواهم بود تا آنکه از شما جنگ را خواهان شدم.به خدا سوگند جنگ چیزی از شما گرفت و چیزی برای شما گذاشت و از دشمن شما چیزی گرفت و هیچ نگذاشت و جنگ برای آنها شکننده‌تر و تباه کننده‌تر بود و شما زنده ماندن را ترجیح دادید.سزاوار من نیست که شما را به کاری وادارم که از آن بیزارید. ⁽¹⁾

و شاید نجاشی در قصیده‌اش به همین عامل اشاره دارد آنجا که می‌گوید:

غشیناهم یوم الهریر بعصبة یمانیة کالسیل سیل عِران

فاصبح اهل الشام قد رفعوا القنا علیها کتاب الله خیر قرآن

و نادوا:یا ابن عم محمد امّا تتقی ان یهلک الثقلان

فمن للذراری بعدها و نسائنا و من للحریم ایها الفتیان ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 602. [1]

شامگاه لیلة الهریر ما(سپاهیان عراق)همگی متحد و یکدست بودیم چون سیل خروشان.

اما در بامدادان،شامیان قرآنها را بر نیزه‌ها علم کردند و بر ما عرضه نمودند.

و فریاد برآوردند:ای پسر عم محمد!مگذار این دو گرانبها(دو لشکر)هلاک شوند.

اگر هلاک شویم آنگاه چه کسی از فرزندان و زنان ما دفاع می‌کند؟ای جوانمردان!چه کسی از حریم«کشور»ما پاسداری می‌نماید؟

2-ساده‌لوحی و کوتاه‌فکری از خصایص بادیه‌نشینی است زیرا بادیه‌نشینان از ژرف اندیشی و تجربۀ اجتماعی برخوردار نیستند و اکثر سپاهیان علی را هم بادیه‌نشینانی تشکیل می‌دادند که بویی از شهرنشینی نبرده بودند.زندگی آنان براساس صدق و صفا و اعتماد به ظاهر امور استوار است و دیگر نمی‌اندیشند که در پشت پرده چه می‌گذرد.به همین خاطر آنها به ظاهر امر فریفته شدند و خیال کردند که علم کردن قرآنها برای پناه گرفتن به آن و زندگی تحت لوای آن است.

اما امام و تیزهوشان سپاه می‌دانستند که پشت این کار توطئه‌ای خوابیده است و به فراست دریافته بودند که پس این جریان،فتنه‌ای وجود دارد.از این‌رو وقتی علی(علیه السّلام)فردی از قبیلۀ نخعیان را نزد اشتر فرستاد تا از جنگ دست بردارد و به قرارگاه باز گردد؛اشتر از علت فتنه پرسید:«آیا در اثر علم کردن قرآنهاست؟»او گفت:

بلی و اشتر گفت:به خدا سوگند وقتی قرآنها بر نیزه‌ها بالا رفت فهمیدم که اختلاف و پراکندگی در لشکر پدید می‌آید. ⁽²⁾

3-زندگی آنها براساس زندگی عشایری و قبیله‌ای استوار بود و در این‌گونه نظامها افراد کورکورانه از رئیس قبیله پیروی می‌کنند.وقتی رئیس چیزی را بپذیرد بقیۀ افراد مثل گلۀ گوسفند و بدون هیچ تأمل و اندیشه از او اطاعت می‌کنند و چون در لشکر

امام(علیه السّلام)سران قبایل حضور داشتند و آنان تن به حکمیت دادند مجالی برای رد و قبول دیگران نماند.از این‌رو بیست هزار نفر مسلح آمدند و حکمیّت را بر امام تحمیل کردند.بعید است که یکایک آنها از روی اندیشه و تفکر به این کار تن داده باشند.

پرسش دوم:چرا پس از تحمیل حکمین بر علی علیه السلام از آن برگشتند؟

پرسش دوم:چرا آنها از حکمیت برگشتند پس از آنکه آن را بر علی تحمیل کرده بودند؟

اینها کسانی بودند که از خرد و دوراندیشی به دور بودند و در گرفتاریها و دشواریها از روی عقل و اندیشه تصمیم نمی‌گرفتند همانگونه که با بالا رفتن قرآن بر نیزه‌ها فریب خوردند.با ردّ حکمیت از طرف بعضی از قاریان که می‌گفتند (إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ ) نیز عدۀ زیادی فریفته شدند.

ابن مزاحم می‌گوید:اشعث توافقنامه را بین مردم برد و آن را برای مردم خواند و بر آنها عرضه نمود.نزد اهل شام و پرچمدارانشان برد.آنان پذیرفتند.آنگاه به سوی صفوف عراقیان و پرچمدارانشان آمد و آن را بر آنها خواند تا رسید به پرچمداران عنزه و بر آنها خواند.دو نفر از جوانان آنها گفتند:حکم تنها از آن خداست و بر سپاه شامیان حمله کردند و بر در رواق معاویه کشته شدند.این دو اولین کسانی بودند که مسأله حکمیت را انکار کردند.آنگاه اشعث بر قبیله مراد عبور نمود.صالح بن شقیق که از سران آنها بود گفت:

ما لعلی فی الدّماء قد حکم لو قاتل الاحزاب یوما ما ظلم

علی حق ندارد دربارۀ خونهای ریخته شده حکم کند اگر آن روز با دشمنان می‌جنگید،ستم نکرده بود.حکم از آن خداست هرچند مشرکین را ناخوشایند باشد.

سپس اشعث بر طلایه‌داران بنی راسب عبور نمود و توافقنامه را خواند.آنها گفتند:

حکم و حکمیّت تنها از آن خداست و ما بندگان را در دین خدا حکم قرار نمی‌دهیم.بعد از آن بر سران و پرچمداران بنی تمیم گذر کرد و آن را بر آنان خواند.یکی از آنان گفت:

آیا بندگان در کار خدا حکمیت می‌کنند؟حکمیت تنها از آن خداست.یا اشعث!پس

کشته‌های ما چه می‌شوند؟ ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 558.در ادامۀ آن آمده است مخالفان همگی و یا بعضی از آنها در ابتدا بر تحکیم پایبند بودند و وقتی قرآن بر آنها عرضه شد،از عقیده‌شان برگشتند.

بنابراین آنها فکر می‌کردند که اولا:حکم و فرمان خدا دربارۀ معاویه و یارانش جنگ با آنهاست؛یا آنکه آنها باید تابع اینها باشند.تن به سازش دادن خلاف حکم خدای سبحان است.

ثانیا:این،حکمیّت بندگان در دین خداست و این با نص صریح قرآن حکیم که فرمود: (إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ ) مخالف است و آن روز هم که خواستند علی را وادار به نقض عهد نمایند به همین دو مطلب تکیه داشتند.

ابن مزاحم می‌گوید:خوارج در همه‌جا فریاد می‌زدند:

حکمیّت تنها از آن خداست و ما نمی‌پذیریم بندگان خدا دربارۀ دین خدا حکمیت کنند.خداوند دربارۀ معاویه و یارانش حکمش را داده که یا کشته شوند یا تحت فرمان ما درآیند. ⁽²⁾

ثالثا:خیال می‌کردند لازمۀ پذیرش حکمیت آن است که آنها در این جنگ و جهاد طولانی علیه معاویه بر باطل بوده باشند و در نتیجه خونهایی که ریخته شده و شهدایی که در این راه داده‌اند همگی ناحق باشند و بر همین اساس،وقتی که اشعث صلحنامه را بر قبیله تمیم خواند،آنان گفتند:بندگان حق ندارند که در دین خدا حکمیت نمایند.حکمیّت تنها از آن خداست.ای اشعث!پس کشته‌های ما چه می‌شوند؟ ⁽³⁾

رابعا:به علی گفتند:تو اول ما را از پذیرش حکمیت باز داشتی و دیگر بار ما را به آن فراخواندی.اگر حکمیت بد بود نهی تو از آن بجا و امر تو به آن نابجا بود و اگر حکمیت خوب بود تو با نهی از آن بر خطا و با امر به آن بر صواب بودی و بنابر هریک از این دو فرض ناچار،دچار خطا شده‌ای.

این وجوه چارگانه بود که آنها را به گمراهی و ضلالت انداخت و آنها درصدد شدند تا عهدشکنی را بر علی(علیه السّلام)تحمیل نمایند.اینها همه تحجّر و ساده‌اندیشی آنان را نشان می‌دهد.اینک بررسی هریک از وجوه چهارگانه:

اما وجه اول:گرچه فرمان خداوند این بود که معاویه و اصحابش یا از بین بروند یا به اطاعت امام واجب الاطاعه گردن نهند و بر امام واجب بود تا تحقق یکی از این دو هدف مبارزه نماید اما جنگیدن وقتی واجب است که توانایی بر آن باشد و مانعی هم از انجام این وظیفه نباشد و حال آنکه اصحاب توانایی جنگیدن را از(امام)فرمانده گرفته بودند زیرا بیست هزار نفر غرق در آهن با شمشیرهای برهنه بر دوش نزد امام آمدند و در حالی که او را به نام صدا می‌زدند،گفتند:تو را به کتاب خدا فراخوانده‌اند،باید اجابت نمایی وگرنه تو را مانند پسر عفان می‌کشیم.به خدا سوگند اگر اجابت نکنی تو را می‌کشیم.

آیا در چنین تنگنایی می‌شود گفت که جنگیدن وظیفۀ شرعی امام بود یا آنکه با از بین رفتن توانایی و قدرت جنگیدن تکلیف برداشته شده بود زیرا نتیجۀ جنگ این بود که یا امام را می‌کشتند یا دست بسته تسلیم دشمن می‌کردند و در این صورت ذلّت و بدنامی بزرگتر و سنگین‌تر بود.

البته با پشیمانی آنان از حکمیّت و اعلام آمادگی‌شان برای جنگیدن بعد از انعقاد صلح و بستن عهد و پیمان،امام دوباره توانایی جنگ را یافت ولی این ندامت و پشیمانی آنها سودی نداشت.آنها وقتی پشیمان شدند که فرصت طلایی از دست رفته بود زیرا همانطور که حکم خداوند جنگ با سرکشان است چنانکه قرآن بیان کرده است، همانطور وفای به عهد و احترام به عهدها و پیمانها نیز از احکام قرآن و سنت طاهره است؛به همین جهت وقتی که آنان بر جنگ پافشاری کردند،علی(علیه السّلام)فرمود:وای بر شما!آیا پس از سازش و عهد و میثاق به جنگ بازگردیم؟مگر خداوند متعال نفرمود:

به عهدهایتان وفادار بمانید و فرمود: «وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ

بَعْدَ تَوْکِیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ ». ⁽¹⁾

-نحل:161« [1]به پیمان خدا وقتی بستید،وفادار مانید و قسم‌ها را پس از آنکه محکمش کرده و خدا را بر آن ضامن گرفته‌اید نشکنید که خدا بر آنچه می‌کنید آگاه است.»

اما آنها حرف حساب را نمی‌فهمیدند و کوته‌فکر بودند.ارشاد امام را می‌شنیدند و جز اینکه او را گمراه شمارند و از او بیزاری جویند جوابی نمی‌دادند.ما در آینده در بحث از اباضیه به تحلیل این مسأله خواهیم پرداخت.

اما وجه دوم:یعنی اینکه حکمیت،حکم کردن اشخاص در دین خداست و این خطاست.

امام و یارانش اشخاص را در دین خدا حکم نکردند،بلکه قرآن و ذکر حکیم را در نزاعشان حکم کردند.اما قرآن درخت باردار و راهنمای بی‌زبان است و میوۀ آن چیده نمی‌شود و مقاصدش فهمیده نمی‌شود مگر آنگاه که کسی آن را به سخن آورد.امام در بعضی از سخنانش به همین نکته اشاره نموده‌اند:

«ما اشخاص را حکم قرار ندادیم.ما قرآن را حکم قرار دادیم و قرآن هم خط مسطوری است بین دو پوشه،زبان گویا ندارد.ترجمان نیاز دارد.تنها اشخاصند که می‌توانند قرآن را به سخن آورند.وقتی اهل شام ما را بر حکم قرآن فرا خواندند ما گروهی نبودیم که از آن‌رو برگردانیم.خداوند سبحان فرمود:اگر در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و رسولش ارجاع دهید.ارجاع نزاع به خدا آن است که ما به کتابش حکم نماییم و ارجاع به رسولش آن است که از سنت او پیروی نماییم و اگر بحق به کتاب خدا حکم شود ما بدان حکم سزاوارتریم.» ⁽³⁾

در کلام دیگر فرمود:«حکمان وظیفه داشتند که زنده کنند آنچه را قرآن زنده کرده و بمیرانند آنچه را قرآن میرانده.زنده کردن چیزی گرد آمدن به دور آن است و میراندن چیزی اجتناب از آن است.پس اگر قرآن ما را به طرف آنان(شامیان)کشید،

ما از آنان پیروی می‌کنیم و اگر آنها را به طرف ما کشاند آنها از ما پیروی کنند.پس ای ناکسان!من شری به جا نیاوردم و شما را به کار خطا نکشاندم.شما را فریب ندادم.این شما بودید که به حکمیّت این دو مرد همداستان شدید.ما از آنها پیمان گرفتیم که از حکم قرآن بیرون نروند.» ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 127.

در همان پیمانی که امام املاء نمود،تصریح شده بود:«حکم همان قرآن است و وظیفۀ حکمان به سخن آوردن قرآن دربارۀ نزاع است»و نیز در پیمان آمده بود:«کتاب خداوند سبحان از اول تا آخر آن بین ماست؛هرچه را قرآن زنده کرده ما زنده می‌داریم و هرچه را قرآن میرانده،ما می‌میرانیم.اگر حکمان موضوع را در کتاب خدا یافتند ما بدان گردن می‌نهیم و اگر در کتاب خدا نیافتند به سنت عادل وحدت‌بخش تمسک نمایند.» ⁽²⁾

با این براهین روشن که نشانگر حقیقت و واقعیت قضیه است،اصرار خوارج بر پیمان‌شکنی ناشی از نادانی و ناتوانی فکری آنهاست.

اما وجه سوم:اینکه از پذیرش حکمیت لازم می‌آید آنان در این مدت طولانی بر باطل جنگیده باشند و خونهایی که ریخته شده به ناحق ریخته شده باشد.این وجه از دو وجه گذشته سست‌تر و بی‌پایه‌تر است زیرا همانطور که خداوند سبحان در کتابش امر به جهاد داده و فرموده است:

«قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ ...» ⁽³⁾

و فرمود: «وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّهِ ...» ⁽⁴⁾

در بسیاری از آیات دیگر به صلح و آرامش فرمان داده و فرموده است:

«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ ...» ⁽¹⁾

-انفال:61« [1]اگر آنان به صلح رو آوردند تو هم به صلح رو آور و بر خدا توکل کن...»

«وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ ». ⁽²⁾

جنگیدن و سازش دلیل بر آن نیست که خونهای ریخته شده،به ناحق ریخته شده باشند.به هرحال،جنگ و صلح،مبارزه و مصالحه همه از احکام قرآن است که هرکدام بنابر نظر و صلاحدید حاکم اسلامی در جای خود به کار گرفته می‌شود.سیرۀ پیامبر اکرم نیز بر همین اساس استوار بوده است.در بدر،احد و احزاب با قریش جنگید و خونهای زیادی از مسلمانان ریخته شد،با این همه در حدیبیه با آنان صلح کرد و صلحنامه‌ای بین او و قریش امضاء شد چنانکه در کلام علی(علیه السّلام)بدان اشاره شد.حتی قریش از نوشتن کلمۀ«رسول الله»در کنار اسم پیامبر خودداری ورزیدند و او را مجبور ساختند که اسمش را بدون کلمۀ«رسول الله»بنویسد؛چنانکه معاویه و عمرو بن عاص نیز از نوشتن کلمۀ«امیر المؤمنین»در کنار اسم علی(علیه السّلام)امتناع ورزیدند.پس این خود اقتدا به پیامبر است و خونهایی که در جبهات جنگ برای خدا ریخته شده،از ارزش نمی‌افتد و کشته‌شدگان جزء شهدا محسوب می‌شوند و آنان زنده بوده،مهمانان پروردگارشان هستند و این منافات ندارد که حاکم اسلامی روزی اگر مصلحت را در سازش با دشمن دید،سازش نماید.هردو حکم،(جنگ و صلح)حکم خداست.

اما وجه چهارم:امام در پاسخ یکی از افراد،جواب آن را داده است.آن شخص پرسید:از پذیرش حکمیت بازمان داشتی و بعد از آن امر نمودی و ما نمی‌دانیم کدامیک درست بود؟امام دست بر دست زد و فرمود:«این است سزای کسی که مسائل را

سطحی تحلیل می‌کند.قسم به خدا آنگاه که شما را به جنگ فرمان دادم،بر مکروهی واداشتمتان که خداوند خیر و صلاح را در آن قرار داده بود.اگر پایداری می‌کردید ارشادتان می‌نمودم و اگر بیراهه می‌رفتید به جادۀ حقیقت راهنمایی‌تان می‌کردم و اگر امتناع می‌ورزیدید تدارکتان می‌دیدم.این رأیی استوار و درستی بود.اما چه کسی و با چه کسی؟می‌خواهم با شما دردم را درمان نمایم ولی شما خود،مرا دردید.» ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه خطبۀ 121.

می‌گویم:اینان فهم درستی نداشتند.مسائل را کج می‌فهمیدند.به همین خاطر فکر می‌کردند در اینجا تناقض هست در حالی که باتوجه به موقعیت دو حکم(حکم به جنگ و حکم به صلح)هیچ منافاتی بین آنها نیست زیرا آن وقتی که امام فرمانده بود و امرش نافذ،وظیفه جنگ بود و به همین جهت امام اصرار بر جنگ داشت و وقتی که با او از در مخالفت و عصیان برآمدند،چاره‌ای جز پذیرفتن حکم دیگری ندید.پس نه دست کشیدن از جنگ،حکم جهاد و اجر شهداء را باطل می‌کند و نه حکم به مبارزه، بطلان صلح و نادرستی آن را اقتضا می‌نماید آنگاه که مصلحت در اثر تغییر شرایط زمانی،آن را ایجاب نماید.

/فصل چهارم:

اشاره

تحرکات سیاسی خوارج پس از جریان حکمیّت

پس از آنکه موافقتنامه امضا شد و شاهدان بر آن شهادت دادند و برای مردم خوانده شد،معاویه به طرف شام حرکت کرد و امام با یاران و اصحاب خود به طرف کوفه رهسپار گردید.معترضین به حکمیت که به«محکّمه»معروف شده بودند نیز با امام آمدند.امام به کوفه که دار هجرتش بود،وارد شد و خوارج از ورود به شهر خودداری ورزیدند و به طرف قریۀ(حروراء)عزیمت نمودند و عده‌ای هم به پایگاه نخیله رفتند.

آنان با این کارشان نشان دادند که دیگر از علی و اوامر او اطاعت نمی‌کنند و از او فرمانبرداری ندارند.

مخالفت آنها شکلهای مختلفی داشت اما در این‌که همۀ مخالفتها به جریان پذیرش حکمیّت باز می‌گشت،اشتراک داشتند.به چند نمونۀ بارز آن اشاره می‌کنیم:

1-رویارویی با علی(علیه السّلام)با شعار«لا حکم الا للّه»در مسجد و غیر مسجد خصوصا وقتی که امام می‌خواست خطبه‌ای ایراد نماید.

2-تکفیر علی(علیه السّلام)و آن دسته از یاران او که به پیمان صلح وفادار مانده بودند.

3-امنیت دادن به اهل کتاب و سلب امنیت از مسلمانان و کشتار بی‌گناهان.

اما امام در برابر این مخالفتها موضعی را در پیش گرفت که از عطوفت و رأفت او نسبت به مخاصمین حکایت دارد و بیانگر شکیبایی او در برابر این رنجها و مصیبتهاست.اینک بیان آن:

1-امام(علیه السّلام)وضعیت خود را در نوشتن صلحنامه تبیین نمود که او با اصرار و تهدید آنها مجبور به امضاء این صلحنامه شده است.

2-در اهدای جوایز و عطایا مانند سایر مسلمانان با آنها رفتار نمود.

3-اشخاص بزرگی را نزد آنها فرستاد تا ارشادشان نموده و از ضلالت بازشان دارند.

4-در جریان قتل عبد الله بن خباب بن ارت و همسرش که به دست جهّال خوارج صورت گرفت،تنها به قصاص قاتل راضی شد.

اینک تفصیل آن:

الف:رویارویی با علی(علیه السّلام):

طبری می‌گوید:وقتی جریان حکمیّت پایان یافت امام از صفین مراجعت نمود.

خوارج هم جدا از امام بازگشتند.وقتی به نهر رسیدند همانجا توقف نمودند و علی(علیه السّلام)با دیگران وارد کوفه شدند و خوارج در«حروراء»سکنی گزیدند.امام عبد الله بن عباس را نزدشان فرستاد،اما او بدون آنکه کاری از پیش برد بازگشت.این بار خود امام(علیه السّلام)نزدشان رفت و با آنها صحبت نمود ⁽¹⁾

-گفتگوی امام با آنها در نتیجه خواهد آمد.

علی(علیه السّلام)در جواب این آیه را تلاوت نمود: «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ ». ⁽³⁾⁽⁴⁾

فکر می‌کنم در بعضی از منابع آمده است که این مرد وقتی آیه را خواند امام در نماز بود و با آیه‌ای که گذشت او را جواب داد.

ب-تکفیر علی و یارانش:

بزرگترین کلامی که از زبان خوارج صادر شد،تکفیر علی به خاطر پذیرش حکمیت بود.گویا پذیرش حکمیت گناه بود و ارتکاب گناه هم نزد آنان کفر محسوب می‌شد.این مسأله یکی از اصول آنهاست که ما در بحث از عقاید آنها آن را متعرض خواهیم شد و آنچه را که طبری دربارۀ گفتگوی علی با حرقوص بن زهیر سعدی و زرعة بن برج طایی نقل کرد که بحث آن در اول فصل سابق گذشت،در این مقام کفایت می‌کند.

امام در بعضی از سخنانش به این مطلب اشاره نموده است آنگاه که خطاب به آنها فرمود:

باد بنیان برانداز بر شما بوزد!و گوینده‌ای از شما برجا نماند!آیا پس از ایمان به خدا و جهاد با رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)بر کفرم شهادت دهم؟اگر چنین کنم گمراه شده‌ام و از هدایت یافتگان نخواهم بود.از این بدترین بیراهه باز گردید و جایگاه اصلی‌تان را دریابید و بدانید(در صورت عدم مراجعت به حق)پس از من ذلّت همیشگی شما را فراخواهد گرفت و شمشیرهای برّان بر سرتان فرود خواهد آمد و ستمگران کشتن شما را سنت خویش قرار خواهند داد. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه خطبۀ 58.

ج-کشتن بی‌گناهان:

اشاره

یکی از جنایتهای وحشت‌آفرین آنها این بود که مسلمانان را می‌کشتند و مشرکان و اهل کتاب را پناه می‌دادند.

مبرّد در کامل نقل می‌کند:خوارج به طرف نهروان رفتند و می‌خواستند از آنجا به طرف مداین بروند؛در مسیرشان به یک مسلمان و یک نصرانی برخوردند.مسلمان را

کشتند چون او را کافر می‌دانستند زیرا او عقاید آنها را قبول نداشت اما دربارۀ نصرانی سفارش نمودند که:ذمّۀ پیامبرتان را دربارۀ او مرعی دارید.

مبرّد می‌گوید:واصل بن عطا با کاروانی می‌گذشت که ناگهان با خوارج برخوردند.واصل به همراهان گفت:این،کار شما نیست.شما مداخله نکنید.مرا با آنها واگذارید.این در حالی بود که آنها در چند قدمی مرگ قرار داشتند.گفتند:کار را به تو وامی‌گذاریم.واصل به طرف خوارج رفت.آنان پرسیدند:تو و همراهانت چکاره‌اید؟ واصل گفت:گروهی مشرک که به شما پناه آورده‌اند و می‌خواهند کلام خداوند را بشنوند و حد و مرز آن را بدانند.گفتند:ما هم به شما پناه دادیم.گفت:پس ما را تعلیم نمایید.

آنها شروع کردند به تعلیم احکام خود به آنان.واصل می‌گوید:من و همراهان پذیرفتیم.

آنان گفتند:بیایید با ما که شما برادران ما شدید.واصل گفت:باید ما را به مأمنمان برسانید زیرا خداوند متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّی یَسْمَعَ کَلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ». ⁽¹⁾

-توبه:6« [1]اگر یکی از مشرکین به تو پناه آورد پناهش ده تا کلام خدا را بشنود آنگاه او را به مأمنش برسان.»

به یکدیگر نگاهی کردند،آنگاه گفتند:شما را می‌رسانیم.آن وقت همگی با آنها آمدند تا آنها را به جای أمنی رساندند. ⁽²⁾

با این همه،عبد الله بن خباب بن ارت را-چنانکه شرحش در فصل آینده خواهد آمد-کشتند و شکم زن باردارش را شکافتند.

اما امام سیاست خردمندانه‌ای را در قبال کارهای آنان قبل از آنکه آنها به تحرکات نظامی متوسل شوند،در پیش گرفت که قبل از این با کلیات آن آشنا شدید و اینک بار دیگر بدان اشاره می‌شود تا مقدمه‌ای برای شرح و تبیین قرار گیرد:

1-امام موضعش را در مسألۀ تحکیم روشن ساخت و بیان نمود که او به آن

راضی نبوده و با اجبار بر او تحمیل شده است.

2-با آنان مانند سایر مسلمانان رفتار نمود.

3-افراد سرشناسی را برای بازگرداندنشان از جادۀ ضلالت نزد آنها فرستاد.

اینک تفصیل آن:

1-امام موضعش را دربارۀ تحکیم مشخص می‌کند:

امام به تبیین موضعش دربارۀ مسألۀ تحکیم پرداخت با این بیان که او نه خود گمراه بوده و نه قصد فریب کسی را داشته است.در بعضی از سخنانش می‌فرماید:

ای ناکسان!من شرّی را به جا نیاوردم و فریبتان ندادم و کارها را بر شما مشتبه ننمودم.این شما بودید که این دو مرد را(برای تحکیم)برگزیدید.... ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 127.

این نمونه‌ای از سخنان امام بود که موضعش را دربارۀ جریان حکمیّت مشخص کرده و بیان نموده است که این جریان،مطابق کتاب و سنت بوده است.

ما به همین مقدار بسنده می‌کنیم و به موارد دیگری از سیاستهای حکیمانۀ امام در برابر آنها می‌پردازیم:

2-با آنها مانند سایر مسلمانان رفتار نمودن:

امام با خوارج مانند سایر مسلمانان رفتار نمود و تا وقتی که آنها به جنگ مسلحانه علیه امام مبادرت نکردند چیزی از حقوقشان را کسر ننمود.طبری از کثیر خضرمی نقل می‌کند که او گفت:روزی علی در مسجد برای مردم سخنرانی می‌کرد،مردی از گوشه مسجد برخاست و گفت:لا حکم الا للّه.دیگری برخاست همان را تکرار کرد.آنگاه تعداد زیادی یکی پس از دیگری آن را تکرار کردند.علی فرمود:الله اکبر،سخن حقی است که از آن باطل را اراده کرده‌اند،اما ما سه چیز را دربارۀ شما رعایت می‌کنیم تا وقتی که از ما محسوب می‌شوید:از مساجد منعتان نمی‌کنیم تا در آن خدا را یاد کنید؛از فیء

بازتان نمی‌داریم تا مادامی که با ما همدست هستید و با شما نمی‌جنگیم تا خود به جنگ آغاز نکرده باشید.آنگاه سخن خویش را از جایی که قطع شده بود،از سر گرفت. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 53/4.

3-فرستادن افراد سرشناس برای بازگرداندن آنها از گمراهی:

امام برای هدایت آنان بزرگان اصحاب خود را نزدشان فرستاد.عبد الله بن عباس را به مقر و پایگاه‌شان روانه کرد.بین او و خوارج گفتگوهای زیادی صورت گرفت که مورّخین از آن یاد کرده‌اند.مبرّد می‌گوید:امیر المؤمنین،عبد الله بن عباس را نزد آنها فرستاد تا با آنها گفتگو کند.ابن عباس به آنها گفت:برای چه با امیر المؤمنین در افتاده‌اید؟آنها گفتند:او امیر مؤمنان بود اما وقتی که در دین خدا حکم قرار داد از دین خارج شد.باید بعد از اقرار به کفر توبه کند تا ما هم به طرف او بازگردیم.ابن عباس گفت:برای مؤمن سزاوار نیست با اقرار به کفر،ایمان خود را با شک در آمیزد.آنها گفتند:او تحکیم کرد.گفت:خداوند خود دربارۀ شکار صید به تحکیم دستور داده آنجا که فرمود: «یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ »، ⁽²⁾پس چرا دربارۀ رهبری که این‌چنین مسلمانان را دچار مشکل نموده،جایز نباشد؟آنان گفتند:که حکمان علیه او حکم کردند اما او حکم را گردن ننهاد.ابن عباس گفت:حکمیّت نظیر امامت است؛وقتی امام،فاسق شد سرپیچی از فرمان او واجب می‌شود و هم‌چنین حکمان وقتی خلاف(کتاب و سنت) حکم کردند حکمشان دور انداخته می‌شود.آنها با یکدیگر گفتند:احتجاج قریش را بر آنان حجت قرار دهید زیرا این شخص از کسانی است که خداوند درباره‌شان فرمود: «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ » ⁽³⁾و نیز او جلّ و ثناه فرمود: «وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا». ⁽⁴⁾

احتجاج ابن عباس با آنها دلیل مغلوب کننده‌ای بود زیرا او با قرآن با آنها

احتجاج می‌کرد و آنها در برابر قرآن جوابی نداشتند.

تعجب اینجاست که آنها حکمیّت را خلاف کتاب و سنت می‌دانستند و پذیرش آن را کفر تلقی می‌کردند،با این همه اصرار داشتند که امام نتیجۀ حکمیّت را بپذیرد و چون حکمان او را از حکومت عزل کرده بودند باید او هم کناره‌گیری می‌کرد.بین مبدأ و نتیجه تناقض آشکاری هست.حکمیّت نزدشان کفر و الحاد است ولی پذیرش نتیجۀ آن عین توحید و دینداری است.اینها همه نشانگر کوردلی و نافهمی آنهاست.

امام تنها به فرستادن پسر عمش بسنده نکرد بلکه خود به این امر مهم اقدام نمود.

او خود به حروراء رفت و آنها را مورد خطاب قرار داد و گفت:آیا به یاد نمی‌آورید که وقتی آنان قرآنها را علم کردند به شما گفتم این نیرنگ است و برای متزلزل کردن سپاه است.اگر آنها می‌خواستند حکم قرآن را بپذیرند پیش من می‌آمدند و درخواست حکمیّت می‌کردند؟آیا می‌دانید که ناراضی‌تر از من به حکمیّت،کسی نبود؟

گفتند:درست می‌گویی.فرمود:مگر نه آنکه شما مرا وادار نمودید تا آن را بپذیرم اما من پس از پذیرش شرط کردم که رأی حکمان وقتی نافذ است که به حکم خدا حکم کرده باشند و وقتی مخالف حکم خدا حکم کنند من و شما تعهدی نسبت به آن نداریم و شما هم می‌دانستید که حکم خدا به نفع من است؟گفتند:آری به خدا سوگند(چنین است).راوی می‌گوید:در این وقت ابن کواء نیز همراه آنان بود(و او می‌گوید:این گفتگو قبل از کشته شدن عبد الله بن خباب به دست آنها بود.او را بعدا در«کسکر»سر بریدند).آنها گفتند:تو با رأی ما دربارۀ دین خدا حکم کردی و ما هم اعتراف می‌کنیم که با این رأی کافر شدیم اما حالا توبه کرده‌ایم.پس تو هم مانند ما به کفرت اقرار و سپس توبه کن تا همراه تو به طرف شام حرکت کنیم.امام فرمود:مگر نمی‌دانید که خداوند در اختلاف زن و شوهر به حکمیت فرمان داد و فرمود: «فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها» ⁽¹⁾

-نساء:35« [1]یک نفر از طرف زن و یک نفر از طرف مرد به‌عنوان حکم بین آنها تعیین کنید.»

آنان به او گفتند:وقتی عمرو نخواست اسمت را در موافقتنامه بنویسد:«این موافقتنامۀ بندۀ خدا،علی امیر المؤمنین است»،تو عنوان خلافت را از اسمت برداشتی و نوشتی:«علی بن ابی طالب»و با این کار،خود را از خلافت عزل کردی.امام فرمود:من به پیامبر خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)اقتدا کردم آنگاه که سهیل بن عمرو نگذاشت که پیامبر بنویسد:

«این توافقنامه‌ای است که محمد رسول الله(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و سهیل بن عمرو نوشتند»و به پیامبر گفت:اگر من به پیامبری تو اعتراف داشتم مخالفتت نمی‌کردم اما من به خاطر بزرگی تو نزدت آمده‌ام.پس بنویس:«محمد بن عبد الله».آنگاه پیامبر به من فرمود:یا علی!«رسول الله»را پاک کن.من عرض کردم:یا رسول الله!من به خودم اجازه نمی‌دهم که نبوت را از اسمت پاک کنم.فرمود:آن را به من بده و بعد با دست خود آن را پاک کرد و فرمود:بنویس«محمد بن عبد الله».بعد لبخندی به من زد و فرمود:یا علی!تو هم به زودی با چنین مسأله‌ای روبه‌رو می‌شوی و این کار را می‌کنی.

پس از روشنگری‌های امام دو هزار نفر از«حروراء»همراه امام برگشتند و آنان تا آن وقت در آنجا مستقر بودند.امام به آنان فرمود:شما را چه بنامیم؟بعد فرمود:شما به خاطر اجتماعتان در حروراء حروریه هستید. ⁽¹⁾

-مبرّد:الکامل 135/2-136.مکتبة المعارف و ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 274/2-275.امام با خوارج سخنی دیگری نیز دارد که مبرّد آن را در الکامل 165/2،نقل کرده است که ما آن را در بحث محاکمۀ اشعث ذکر می‌کنیم،پس منتظر باشید.

این بود بخشی از سیاستهایی که امام در برابر انحرافات آنان در پیش گرفت و همۀ این موارد از سعۀ صدر و شکیبایی و اخلاص دینی او حکایت دارد،اما آنها بر طغیانشان ادامه دادند و در پایان کارشان به همان چیزی بازگشتند که در ابتدای گمراهی‌شان به آن پایبندی نشان می‌دادند با این تفاوت که به این مقدار بسنده نکردند و خونهای پاکی را نیز بر زمین ریختند.بنابراین امام جز قطع ماده فساد،چاره‌ای نداشت.

او به رویارویی مسلحانه اقدام ننمود مگر پس از آنکه تمام توانش را به نصیحت و ارشاد آنان به کار گرفت و پس از آنکه سیل به گودال فرود آمد،او سنگ را به جای خود بازگرداند.

/فصل پنجم:

اشاره

موضع امام در برابر رأی حکمان

ورود حکمان در موضعی که به آنها واگذار نشده بود

در 13 صفر سال 32 هجری امام با معاویه صلح کرد و امر را به حکمیت حکمان موکول نمود و هردو نفر توافق نمودند که حکمان در دومة الجندل گرد هم آیند تا بالا برند هر آن‌چه را که قرآن بالا برده و پایین آورند هر آن‌چه را که قرآن پایین آورده است.حکمان در شعبان همان سال در دومة الجندل گرد هم آمدند و نتیجۀ این گردهمایی آن شد که ابو موسی،امام را از خلافت خلع کرد و عمرو بن عاص،معاویة بن ابی سفیان را به‌عنوان پیشوای مسلمانان منصوب نمود.تمامی این ماجرا با نیرنگ خاصی که جریانش در تاریخ معروف است؛صورت گرفت.آنان در جلسه سرّی‌شان توافق نمودند که علی و معاویه،هردو را از ولایت خلع کنند تا مسلمانان شخص دیگری را برای خود برگزینند.وقتی که قرار شد نظرهای خود را برای مردم اعلام نمایند عمرو بن عاص،ابو موسی اشعری را فریفت و به او گفت:اول تو نظرت را اعلام کن.او هم به مردم اعلام کرد:ای مردم!ما در کار این امت اندیشه کردیم و چیزی بهتر از آنچه که من و عمرو بن عاص بر آن توافق نمودیم به صلاح و اتحاد امت نیافتیم و آن این‌که علی و معاویه را خلع نماییم و امر را به خود مردم واگذاریم تا آنها از بین خود هرکه را خواستند انتخاب نمایند.از این‌رو من علی و معاویه را خلع کردم تا شما خود عهده‌دار امرتان شوید و هرکه را مناسب این کار(خلافت)تشخیص دادید،انتخاب نمایید.آنگاه کنار رفت و عمرو بن عاص به جایش قرار گرفت و پس از حمد و ثنای خداوند گفت:

شما شنیدید این مرد چه گفت!او صاحب خود را خلع کرد و من هم صاحب او را خلع می‌کنم همانطور که او خلع کرد و صاحب خود،معاویه را انتخاب می‌نمایم زیرا او ولی

عثمان بن عفان(رضی اللّه عنه)و خونخواه اوست و از همه سزاوارتر به جانشینی اوست.

ابو موسی گفت:حق نداری چنین کنی.خدا خیرت ندهد نیرنگ کردی،فجور روا داشتی. ⁽¹⁾

-این هم از حکایت صحابۀ عدول در نزد عامه،پس خود قضاوت کنید که چگونه این صحابی،رفیق صحابی‌اش را به فجور و نیرنگ‌بازی وصف می‌کند و حال آنکه عامه تمامی اصحاب را متقی و عادل می‌دانند.

عمرو گفت:تو مثل خری می‌مانی که اسفار بارش کرده باشند.شریح بن هانی بر عمرو حمله کرد و با تازیانه به صورتش زد و پسر عمرو نیز بر شریح حمله کرد و او را با تازیانه زد.مردم آمدند آنها را مانع شدند.پس از این جریان،شریح همواره می‌گفت:

هیچگاه از چیزی به اندازۀ زدن تازیانه به صورت عمرو،پشیمان نشدم که چرا با شمشیر او را نزدم تا دنیا می‌آورد بر سرش آنچه که باید می‌آورد.اهل شام در جستجوی ابو موسی برآمدند و او هم مرکب خود را سوار شد و به مکه رفت.ابن عباس می‌گوید:

خداوند رأی ابو موسی را زشت گرداند!من به او هشدار دادم و راه را نشانش دادم اما او در آن اندیشه نکرد.ابو موسی می‌گفت:ابن عباس مرا از نیرنگ این فاسق آگاه ساخته بود اما من به او اطمینان کردم و خیال کردم چیزی را بر مصالح امت ترجیح نمی‌دهد.

عمرو و اهل شام نزد معاویه آمدند و خلافت را به او تبریک گفتند.ابن عباس و شریح بن هانی نزد علی(علیه السّلام)بازگشتند.از آن پس امام بر وقت نماز صبح به جا می‌آورد،در قنوت آن می‌گفت:پروردگارا!معاویه،عمرو،ابو الاعور،حبیب،عبد الرحمن بن خالد،ضحاک بن قیس و ولید را لعن کن.این خبر به معاویه رسید.او هم وقتی قنوت می‌خواند علی،ابن عباس،اشتر،حسن و حسین را لعن می‌کرد.

واقدی معتقد است که اجتماع حکمان در شعبان سال 38 هجری بوده است. ⁽²⁾

وقتی علی از ماجرای صدور حکم که برخلاف کتاب خدا و سنت رسولش انجام

گرفته بود و از نیرنگ عمرو بن عاص و فریب خوردن ابو موسی آگاه شد در حالی که رأی حکمان را مردود اعلام می‌کرد،طی خطابه‌ای گفت:سپاس می‌گویم خدای را،هر چند روزگار حادثه‌ای ناگواری را پیش آورده و واقعۀ بی‌نظیری را رو نموده است و گواهی می‌دهم که جز او خدایی نیست و شریکی ندارد و معبودی غیر او نیست و گواهی می‌دهم که محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)بنده و فرستادۀ اوست.

اما بعد:سرپیچی از نصیحت‌کنندۀ دلسوز دانا و تجربه‌دیده باعث حسرت و موجب ندامت می‌شود.من دربارۀ حکمیت نظرم را به شما گفتم و اندیشۀ درونی‌ام را به شما بنمودم.«ای کاش رأی قصیر پذیرفته می‌شد.» ⁽¹⁾

-دو عبارت بالا ترجمه دو ضرب المثل است که اولی«لو کان یطاع لقصیر امر»در جایی گفته می‌شود که نصیحت کننده،از کیدی خبر دهد ولی حرف او را نپذیرند و دومی«ضنّ الزند بقدحه»را برای کسی می‌گویند که نصیحت سودمند او را قبول نکنند و او از اندرز خودداری ورزد(م).

امرتکم امری بمنعرج اللوی فلم تستبینوا النصح الاّ ضُحی الغد.

من در منعرج اللوی رأیم را گفتم اما(نپذیرفتید)نتیجه‌اش چاشتگاه فردا آشکار شد. ⁽²⁾

امام درست می‌فرمود.حادثۀ ناگوار و پیشامد بی‌نظیر،همان برکناری صدیق امت (علی)بود:اول کسی که به رسالت نبی اکرم ایمان آورد و او را تصدیق نمود و برای جانفشانی و نجات جان پیامبر در بستر او خوابید و با جان و دل در راه خدا جهاد نمود و در تمامی جنگها جز جنگ تبوک(که آنهم به دستور پیامبر بود)شرکت جست و غیر از این،از فضایل و کرامتهای بی‌شمار دیگری برخوردار بود که دوست و دشمن،آشنا و بیگانه بدان اعتراف دارند.

بزرگترین مصیبت،انتخاب معاویة بن ابی سفیان،آزاد شده و فرزند آزادشده،

فرزند هند جگرخوار به خلافت و رهبری مسلمانان بود.او کجا و اسلام کجا؟همو مصداق شجرۀ خبیثۀ ملعونه‌ای است که قرآن از آن نام می‌برد.آیا این از ناگوارترین مصیبتها نیست؟به همین خاطر می‌بینیم که امام از این پیشامد تلخ،به حادثه‌ای ناگوار و واقعه‌ای بی‌نظیر تعبیر می‌کند.

تا اینجا،مسأله به اصل عزل و نصب برمی‌گشت اما آنچه که به حکمان مربوط می‌شود؛آنان وظیفه داشتند قبل از اعلام رأی دربارۀ علی و معاویه،از عللی که باعث شعله‌ور شدن آتش فتنه و ریختن خونهای پاک شد،بحث کنند زیرا قتلگاه صفین از خون چهل و پنج هزار نفر کشته از سپاه معاویه و شهادت بیست و پنج هزار نفر از سپاه علی بن ابی طالب رنگین شده بود ⁽¹⁾

-ابن مزاحم؛وقعة صفین 643.

حکمان باید در موضوعات زیر بحث و تحقیق می‌نمودند تا معلوم می‌شد که چه کسی بر حق و چه کسی بر باطل است.این موضوعات عبارت بودند از:

1-بررسی علتهایی که منجر به قتل خلیفه-عثمان-شد و این‌که آیا مجوزی برای کشتن او بود یا نه؟

2-آیا خلافت امام پس از قتل عثمان،خلافت قانونی و شرعی بود از آن جهت که مهاجرین و انصار در مسجد نبی اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)در حضور مردم بدون هیچ اکراه و اجباری بیعت کرده بودند؟یا آنکه اصلا بیعتی در کار نبود یا با اکراه و اجبار بیعت گرفته

شده بود؟

3-وقتی بررسی کننده با بررسی امر دوم به این نتیجه رسید که خلافت امام، خلافت شرعی و قانونی بوده است آیا مجوزی برای معاویه وجود داشت که بیعت مهاجرین و انصار را زیر پا بگذارد و نادیده انگارد و بیعت خود را به گرفتن انتقام خون عثمان و استرداد امام قاتلین خلیفه را به او،موکول کند که گویا او-معاویه-خلیفه است؟آیا معاویه با این عمل و نافرمانی و خروج،آشوبگر علیه امام واجب الاطاعه محسوب نمی‌شود؟با آنکه حکم آشوبگر در قرآن حکیم بیان شده است؟ ⁽¹⁾

-حجرات:9.

4-چنانچه ثابت شود عثمان در خانه‌اش مظلومانه کشته شده و باید قاتلان او قصاص شوند،آنگاه سخن به اینجا می‌رسد که آیا قصاص وظیفۀ خلیفه است یا وظیفۀ معاویه یا نه وظیفۀ این است و نه وظیفۀ آن،بلکه وظیفۀ فرزندان عثمان است؟

5-فرض کنیم که قصاص وظیفۀ امام است؛آیا امام(علیه السّلام)قدرت و توانایی اجرای قصاص را داشته است یا آنکه شرایط چنین کاری آماده نبوده است؟

6-چنانچه طلحه و زبیر در نقض بیعت و در بیرون آوردن همسر پیامبر از خانه‌اش-با آنکه او دستور داشت در خانه بماند-و همین‌طور در اخراج فرماندار امام از بصره و کشتن نگهبانان او و امور دیگری که منجر به جنگ جمل شد،معذور و مجتهد باشند هرچند در اجتهاد خطا کرده باشند،آیا می‌توان قاتلان عثمان را با خطای در اجتهاد تبرئه کرد و عملشان را صحیح دانست یا نه؟

7-بر فرض لزوم قصاص و نپذیرفتن اجتهاد آنها،آیا خلیفۀ وقت حق دارد از قصاص بگذرد و آن را به دیه تبدیل کند چنانکه عثمان دربارۀ عبید الله بن عمر که هرمزان و جفینه دختر ابو لؤلؤ را بی‌گناه کشته بود،چنین کرد؟اینها موضوعات مهمی بودند که حکمان باید از آن بحث می‌کردند تا از قضیه سربلند بیرون می‌آمدند و با این

کار زنده می‌کردند آنچه را قرآن زنده کرده بود و می‌میراندند آنچه را قرآن میرانده بود اما-متأسفانه-حکمان در این موضوعات کلمه‌ای نگفتند و به آن لب تر نکردند و بی‌شرمانه از روی آن گذشتند.برای یک محقق لازم است که ارزش رأی حکمان را مورد بحث و بررسی قرار دهد.به همین لحاظ ما به اختصار از آن بحث می‌کنیم تا خواننده متوجه شود که رأی حکمان همانگونه که امیر المؤمنین فرمود،فاجعۀ ناگواری بود.اینک بررسی آن:

بررسی محققانۀ آن ما را وادار به تألیف جداگانه‌ای می‌کند که مناسب حال این کتاب نیست اما ما به‌طور گذرا و بسیط به آن اشاره می‌کنیم:

اول:از بعضی از علتهای که منجر به قتل خلیفه شد،آگاه شدید و متوجه شدید که استبداد رأی،سوار نمودن بنی امیه بر گردۀ مردم،اختصاص بخش عظیمی از بیت المال به زورمداران و قلدران و خویشاوندان،تبعید بزرگان صحابه و تابعین به تبعیدگاه‌ها و در اخیر تعدی و ستم کارگزاران خلیفه در مصر و عراق بر طبقه متوسط و فقیر جامعه و...همۀ اینها باعث برانگیختن خشم و غضب مردم علیه خلیفه و کارگزاران او شد.ثمرۀ این کار آن شد که خلیفه در داخل خانه و در پیش چشم زنان و فرزندانش و در برابر دیدگان مهاجرین و انصار کشته شود که در این میان بعضی از آنها بر قتل او شتافتند و بعضی دیگر،مردم را بسیج کرده و عده‌ای هم از این پیشامد اظهار خوشنودی کردند.

قضاوت در این مسأله در صلاحیت کارشناسانی است که با کتاب و سنت آشنایی داشته و به زندگی و کارکردهای خلیفه و اعمال خصمانه‌ای که علیه او صورت گرفت،واقف باشند تا-پس از شنیدن براهین انقلابیون-از جایگاه مستحکم و پرقدرتی حکم صادر نماید.این‌گونه مشکلات در جبهۀ جنگ حل نمی‌شود،بلکه در فضای آرامی که قاضی بتواند آزادانه رأی بدهد و در تکفیر و تعبیر آزاد باشد،حل آن ممکن می‌نماید.ما در این معرکۀ مهم وارد بحث نمی‌شویم و قضاوت آن را برعهدۀ این‌گونه کارشناسان می‌گذاریم و عنان بحث را به طرف موضوع دوم سوق می‌دهیم.

دوم:بررسی تاریخ نشان می‌دهد که بیعت با امام،بیعت مردمی و همگانی بوده و

در تاریخ خلافت اسلامی نظیر ندارد.وقتی می‌گوییم که این بیعت در تاریخ اسلامی نظیر ندارد از روی دلیل و برهان می‌گوییم چون:

خلیفۀ اول وقتی از سقیفه بیرون آمد تعداد اندکی از مهاجر و انصار با او بیعت کرده بودند و بنی هاشم و تمامی خزرجیان از بیعت سرباز زدند.

همین‌طور عمر بن خطّاب با وصیت خلیفۀ اول بر مسند خلافت تکیه زد و هیچ انتخابی برای مردم باقی نگذاشت و عثمان نیز با انتخاب شورایی که خلیفۀ دوم اعضایش را تعیین نموده بود،به خلافت رسید و در تعیین شورا مهاجرین و انصار هیچ نقشی نداشتند.

وقتی اینها همه بتواند به خلافت رنگ قانونی ببخشد،پس بیعت مهاجرین و انصار با علی با این شعار که جز او کسی را انتخاب نمی‌کنند و در حالی که صحابۀ طراز اول پیامبر و تابعین در بین‌شان بودند،قانونی‌تر و شرعی‌تر است و آنهایی که از چگونگی مشروعیت رهبری یک شخص بحث می‌کنند اتفاق‌نظر دارند بر اینکه بیعت اهل حل و عقد از اهل مدینه بر تمامی مسلمانان حجت است.

طبری از محمد بن حنفیه نقل می‌کند:هنگام قتل عثمان-رض-نزد پدرم بودم.

پدرم به خانه رفت.یاران پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)نزد او آمدند و گفتند:این مرد کشته شد و مردم از داشتن رهبر ناگزیرند و ما امروز غیر از تو کسی را سزاوارتر به این کار و باسابقه‌تر در اسلام و نزدیکتر به رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)نیافتیم.پدرم فرمود:دست از این کار بدارید زیرا من وزیر و مشاور باشم بهتر است تا آنکه امیر باشم.گفتند:هرگز!به خدا سوگند تا بیعت نکنیم نمی‌گذاریم.فرمود:حالا که چنین است،بیعت باید در مسجد و در حضور مردم باشد.بیعت مثل من نمی‌تواند پنهانی و بدون رضایت مسلمانان باشد.سالم بن ابی الجعد می‌گوید:عبد الله بن عباس گفت:من راضی نبودم امام به مسجد برود و از بروز فتنه و آشوب علیه امام،می‌ترسیدم اما امام جز با رفتن به مسجد حاضر به بیعت نشد.

وقتی وارد مسجد شد،مهاجرین و انصار آمدند و بیعت کردند و پس از آن همۀ مردم بیعت کردند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 450/3.

آنهایی که از بیعت با علی امتناع ورزیدند آنگونه که تاریخ نامهای آنها را ثبت کرده است تعدادشان از ده نفر تجاوز نمی‌کند و این نشانگر آن است که فضای بیعت، فضای باز و آزاد بوده و هیچ‌گونه اکراه و اجباری در کار نبوده است.از این‌رو بیشتر مردم بیعت کردند و عدۀ کمی هم که هواخواه عثمان بودند مانند حسان بن ثابت،کعب بن مالک،مسلمة بن مخلد،زید بن ثابت،نعمان بن بشیر،محمد بن مسلمه،رافع بن خدیج،فضالة بن عبید و کعب بن عجره از بیعت امتناع ورزیدند.طبری می‌گوید:اما حسان،او شاعری بود که نمی‌دانست چه کار می‌کند و اما زید بن ثابت،عثمان سر پرستی دیوان و بیت المال را به او سپرده بود و وقتی عثمان محاصره شد،زید گفت:ای گروه انصار!بیایید دوباره انصار خدا شوید.ابو ایوب در جوابش گفت:تو او را فقط برای این یاری می‌کنی که تو را قوی ساخت و مقام داد.اما کعب بن مالک،عثمان او را مأمور جمع‌آوری مالیات مدینه کرده بود و آن را برای او قرار داده بود. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 452/3.

گمان نمی‌کنم نظیر این انتخابات عمومی برای تعیین رهبر در هیچ کجای دنیا یافت شود که تنها تعداد کمی آن هم به خاطر غرضهای شخصی از بیعت امتناع کنند.

پیش از این،سخنان امام را دربارۀ بیعت شنیدید؛در اینجا باز هم سخنی را از امام که خطاب به طلحه و زبیر فرموده است،اضافه می‌کنیم:«به خدا سوگند میلی به خلافت و نیازی به ولایت نداشتم،اما شما مرا به آن فرا خواندید و آن را بر من تحمیل کردید.» ⁽²⁾

سوم:وقتی به این نتیجه رسیدیم که بیعت با امام بیعت شرعی و قانونی بوده و مهاجرین و انصار بر آن توافق نموده‌اند،پس معاویه به کدامین دلیل از بیعت با علی امتناع می‌ورزد و تعلّل به خرج می‌دهد و پیراهن عثمان را به علامت خونخواهی بالا می‌برد؟به همین خاطر می‌بینیم که امام او را نکوهش می‌کند و موضع خود را دربارۀ خلافت شرح می‌دهد و به معاویه می‌نویسد:مردم با همان معیاری که با ابا بکر،عمر و عثمان بیعت کردند با من بیعت کردند.بنابراین حاضر حق ندارد دیگری را برگزیند و

غایب هم،حق ندارد شخص انتخاب شده را رد کند.چنانچه شورای مهاجرین و انصار کسی را برگزید و او را امام و رهبر نامید،خشنودی خداوند فراهم آمده است.اگر کسی از امر شورا با بهانه‌جویی یا بدعت‌گذاری سرپیچی نماید،شورا او را از این سرپیچی باز می‌دارد و اگر امتناع ورزد به خاطر مخالفتش با مؤمنین با او می‌جنگد و خداوند او را بدانچه رو آورده،وامی‌گذارد. 1

چهارم:وقتی پژوهشگر به این نتیجه رسید که عثمان در خانه‌اش مظلومانه کشته شده و باید قاتلان او قصاص شوند،در این صورت شکی نیست که این کار،وظیفۀ ولی دم است.خداوند سبحان می‌فرماید: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً». 2

آیا معاویه ولیّ دم است یا آن‌که فرزندان مقتول و ذریۀ او ولی دم هستند؟بر اساس معیارهای شرعی معاویه ولیّ دم نیست.ولیّ دم فرزندان عثمانند.آنها حق قصاص دارند اما آنها وقتی به این حق می‌رسند که قضیه را به یک دادگاه با صلاحیت ارجاع دهند تا او در این‌باره نظر بدهد و اگر دادگاه از رسیدگی عاجز ماند،آنگاه آنها می‌توانند از دیگران کمک بخواهند؛نه آنکه از ابتدا به این کار اقدام کنند.به همین‌خاطر می‌بینیم که امام،معاویه را به این خونخواهی نکوهش می‌کند و او را لایق و شایستۀ این کار نمی‌داند و به او می‌نویسد:

«می‌پندارم که بیعت با من،تو را به این اندیشۀ فاسد واداشته که مرا دربارۀ عثمان مقصر بدانی.به جان خودم،من چون دیگر مهاجران،مهاجری بیش نیستم؛در هر کاری که آنها وارد شدند من نیز وارد شدم.از هر کاری که خارج شدند من هم خارج شدم.

خداوند را نشاید که آنان را بر گمراهی گرد آورد و در گرداب نادانی و کوری گرفتار

سازد و بعد:تو را چه کار به عثمان؟تو یکی از افراد بنی امیه هستی و فرزندان عثمان در خونخواهی او از تو مقدمترند و اگر خیال می‌کنی که تو بر این کار توانایی بیشتری داری پس بیا وارد آن کاری شو که دیگر مسلمانان وارد آن شدند؛آنگاه شکایت آنان را نزد من(که حاکم مسلمینم)بیاور.» ⁽¹⁾

-مبرد:الکامل 194/1 مکتبة المعارف بیروت.

و در نسخۀ ابن قتیه دارد:گفتی که قاتلان عثمان را به دست تو می‌دهم،تو را چه رسد به این کار؟فرزندان عثمان هنوز هستند.آنان به این کار مقدمترند.اگر خیال می‌کنی که در خونخواهی،تو از آنها قویتری،پس بیا بیعتی که بر تو واجب است انجام ده آنگاه مخاصمان را نزد من بیاور. ⁽²⁾

پنجم:وقتی به این نتیجه رسیدیم که قصاص هرچند حق اولیای دم است ولی آنها حق ندارند خود به گرفتن آن اقدام نمایند،بلکه باید شکایت خود را به دادگاه با صلاحیت که از طرف ولی مسلمانان یعنی خلیفه واجب الاطاعه،تعیین شده است ارائه نمایند،اما چنانچه ولی دم خود به قصاص و گرفتن حق اقدام نماید،هرج و مرج در جامعه پدید می‌آید و این بر آگاهان به مسائل اجتماعی پوشیده نیست.پس اگر قصاص وظیفۀ امام است باید دید که آیا امام توانایی اجرای حکم قصاص را دربارۀ انقلابیون دارد یا آنکه شرایط برای اجرای این حکم آماده نیست؟حقیقت امر جز با بررسی تاریخی این موضوع روشن نمی‌شود.تاریخ نشان می‌دهد که انقلابیون افراد مشخصی نبودند،بلکه انقلاب،انقلاب مردمی مرکّب از کوفیان،بصریان،مصریان و مدنیان بود.

آنها نزدیک چهل روز خانۀ خلیفه را در محاصره داشتند و صحابۀ پیامبر در توان خود نمی‌دیدند که محاصره را بشکنند تا آنکه کار به حادثه‌ای تلخ و ناگوار هجوم خشونت آمیز بر خانۀ خلیفه انجامید.این در حالی بود که کثرت مهاجمان برای احدی قابل شمارش نبود.صحت این مدعا از مطلب زیر به دست می‌آید:

ابو مسلم خولانی با عده‌ای از قاریان شام پیش از حرکت امام به طرف صفین نزد

معاویه آمدند و به او گفتند:چرا با علی می‌جنگی در حالی که تو در مصاحبت،هجرت، قرابت و سابقۀ در اسلام به پای او نمی‌رسی؟معاویه گفت:من با علی جنگ ندارم و مدعی نیستم که در مصاحبت،هجرت،قرابت و سابقۀ در اسلام به پای او می‌رسم اما شما به من بگویید:مگر نه آنکه عثمان مظلومانه کشته شد؟گفتند:بلی.گفت:پس علی باید قاتلان او را به ما تحویل دهد تا آنها را بکشیم و جنگی بین ما و او نباشد.گفتند:نامه‌ای به او بنویس تا یکی از ما آن را برایش ببرد.معاویه نامه‌ای به علی نوشت و ابو مسلم خولانی آن را برای علی آورد.

آنگاه ابو مسلم بلند شد و سخن آغاز کرد.حمد و ثنای خدا را به‌جا آورد.سپس گفت:اما بعد:تو خلافت و سرپرستی مردم را عهده‌دار شدی،به خدا سوگند خوش ندارم که خلافت از آن غیر تو باشد هرگاه حق و انصاف دهی که عثمان در حال اسلام و بناحق و مظلوم کشته شد.بنابراین باید قاتلان او را به ما تحویل دهی و تو هم امیر ما باشی و اگر کسی با تو مخالفت کرد،دستان ما یاور تو و زبانهای ما گواه تو خواهند بود و تو دلیل و حجت خواهی داشت.علی در جواب فرمود:فردا پیشم بیا و جواب نامه‌ات را بگیر.او هم رفت و فردا آمد تا جواب نامه را بگیرد.مردم که از انگیزۀ آمدن ابو مسلم مطلع شده بودند همگی مسلح شدند.فردا در مسجد گرد آمدند و مسجد را اشغال کردند و شروع کردند به شعار دادن:ما همه،پسر عفان را کشتیم و شعارشان را بیشتر کردند.به ابو مسلم اجازۀ ورود داده شد.نزد امیر المؤمنین آمد.او جواب نامۀ معاویه را به دست ابو مسلم داد.ابو مسلم گفت:گروهی از مردم را دیدم که گویا با تو کار دارند.فرمود:چه کار دارند؟گفت:خبردار شده‌اند که تو قاتلان عثمان را به ما تحویل می‌دهی؛به همین خاطر فریاد می‌زنند و اجتماع کرده‌اند و مسلح شده‌اند و می‌گویند که همۀ‌شان قاتلان عثمانند.علی فرمود:به خدا سوگند من حتی به اندازۀ یک چشم بهم زدن تحویل آنان را به تو در اندیشه‌ام راه نداده‌ام.من عواقب و جوانب این کار را سنجیده‌ام.سزاوار نمی‌بینم که آنان را به تو یا غیر تو تحویل دهم. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 95-97.

ما فرض می‌کنیم که بعضی از مسلمانان در آن روز از مهاجمان و یا از تحریک کنندگان یا از مباشران به قتل خلیفه نبوده‌اند،اما آن جمعیت بزرگ با چنان گرایش فکری تنها در کوفه بود گذشته از بستگان و طرفداران آنان که در مدینه و بصره متفرق و در این عقیده از حامیان آنان بودند و این نشان می‌دهد که این جریان به صورت مسألۀ پیچیده و حادّ اجتماعی درآمده بود و برای امام مقدور نبود که قاتلان را به ولیّ دم تحویل دهد.

سخن امام به ناکثین از همین مشکل خبر می‌دهد آنگاه که طلحه و زبیر با عده‌ای از اصحاب نزد امام آمدند و گفتند:یا علی!ما با تو شرط کردیم که حدود الهی را بپا داری.این قوم در کشتن این مرد(عثمان)همدست شدند و ریختن خونش را حلال دانستند.امام در جواب‌شان فرمود:ای برادران!چیزی را که شما گوشزد می‌کنید برایم پوشیده نیست اما من با این قوم چه می‌توانم بکنم؛اینها بر ما مسلط شده‌اند و ما بر آنها سلطه‌ای نداریم.اینها کسانی‌اند که جوانانتان به هواخواهی آنها برخواسته‌اند و بادیه نشینانتان همراهی‌شان کرده‌اند و آنها در بین شما هستند.هر کاری خواسته باشند بر شما تحمیل می‌کنند.با این وضع،آیا بر انجام خواستۀ‌تان توانایی دارید؟گفتند:نه.فرمود:

من هم-به خواست خدا-جز نظر شما را نخواهم داشت. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 458/3.

بنابراین برای امام نه در آن روزی که به‌عنوان خلیفه انتخاب شد و نه بعد از آن و نه در آینده مقدور نبود که قاتلان را بازداشت نماید.اگر آنها بازداشت می‌شدند،همین جماعت بزرگ علیه علی و خلافت نوپای او می‌شوریدند و مصیبت بزرگتر می‌شد.

ششم:شکی نیست که طلحه و زبیر بیعت را شکستند و همسر پیامبر را از خانه‌اش بیرون آوردند و به بصره تجاوز کردند و پاسداران قصر حکومتی را کشتند و کارهایی را مرتکب شدند که بر هیچ آشنایی به تاریخ پوشیده نیست.اما مخالفان از این دو نفر به نیکی یاد می‌کنند و بر آنها رحمت می‌فرستند و آنها را از آن ده نفری که بشارت به بهشت داده شده‌اند،به شمار می‌آورند و کارهای خلافشان را مغایر با

پاکی‌شان نمی‌دانند.اعمال آنها را به بهانۀ اجتهاد توجیه می‌کنند چنانکه کارهای خلاف معاویه و دیگر ستمگران حتی عمل ستمگری مثل مسلم بن عقبه را که سه روز زنان مدینه را برای سپاهیانش حلال کرد،با اجتهاد توجیه می‌کنند.اگر این‌گونه توجیه‌ها درست باشد،پس چرا این توجیه در حق آنانی که بر خانۀ خلیفه یورش بردند و او را کشتند درست نباشد؟تا آنان نیز مجتهد در رأی و مخطی در نتیجه بوده باشند،از این‌رو برای‌شان یک اجر باشد چنانکه برای مجتهد مصیب دو اجر است؟با این همه ما دربارۀ اینها سخنی که کار آنها را توجیه کند نمی‌یابیم؛علت این دوگانگی چیست؟چرا کارها با دو معیار سنجیده می‌شوند؟

هفتم:تاریخ‌نویسان می‌گویند:وقتی عمر کشته شد،عبید الله پسر عمر هم آمد، هرمزان و دختر ابو لؤلؤ را کشت.وقتی عمر این خبر را شنید،گفت:وقتی من مردم،شما از عبید الله شاهد بخواهید که آیا هرمزان مرا کشته است؟اگر شاهد آورد،پس خون او در برابر خون من است و اگر نتوانست شاهد بیاورد او را به قتل هرمزان مؤاخذه کنید.

وقتی عثمان-رض-به خلافت رسید،به او گفتند:آیا وصیت عمر-رض-را دربارۀ عبید الله اجرا کردی؟گفت:وارث هرمزان کیست؟گفتند:خود شما یا امیر المؤمنین!گفت:من عبید الله بن عمر را عفو کردم. ⁽¹⁾

-بیهقی:السنن الکبری 61/8.طبری:تاریخ 303/3.

من نمی‌خواهم این قصه را پی بگیرم به هرحال خلیفه با این عمل مورد ملامت قرار گرفت چون وقتی عبید الله مردی را در حال نماز با دختر خردسال به قتل رساند،او قصاص را تعطیل کرد و با این همه به خاطر مسائل عاطفی یا عوامل دیگر او را عفو کرد.پس چرا این کار برای امام علی(علیه السّلام)جایز نباشد در حالی که او می‌دید که با این قصاص،اسلام و مسلمانان به مصیبت بزرگی دچار می‌گردند و می‌دید که جبران خون خلیفه با دیّه به جای قصاص و انتقام،به صلاح و صواب نزدیکتر است.

اینها موارد مهمی بودند که باید بررسی می‌شد و مورد قضاوت قرار می‌گرفت و بعد نتیجه مهمی در حکمیّت به دست می‌آمد.اما حکمان این کار را پشت سر انداختند و

به آن لب تر نکردند و این بدان خاطر بود که ابو موسی اشعری به عبد الله بن عمر گرایش داشت و عمرو بن عاص به معاویه.پس باید ابتداء عبد الله بن عمر و سپس عمرو بن عاص را بشناسیم:

اما عبد الله بن عمر،در ضعف نفس او همین بس که وقتی حجّاج از طرف عبد الملک بن مروان حاکم حجاز شد،شبانگاهان نزد او آمد تا با او بیعت کند.حجّاج به او گفت:چه شد عجله کردی؟گفت:از رسول خدا شنیدم که فرمود:اگر کسی بدون امام بمیرد به مرگ جاهلیت مرده است. ⁽¹⁾

-هیثمی:مجمع الزواید 218/5.طیالسی:المسند 259،حدیث به صورتهای دیگر نیز نقل شده است.

احمق!از بیعت علی بن ابی طالب سرپیچی کردی و حالا شبانه برای بیعت نزد من آمده‌ای؟این ترس شمشیر است که تو را بدینجا آورده است. ⁽²⁾

اما عمرو،نمی‌دانی که این عمرو چه کسی است؟او همان کسی است که امام او را این‌گونه معرفی کرده است:«تو همواره دوست کافران و دشمن مسلمانان بوده‌ای.» ⁽³⁾

عمرو هواخواه معاویه بود زیرا معاویه وعدۀ ولایت مصر را به او داده بود.تاریخ نویسان،داستان طویلی از این جریان نقل می‌کنند:وقتی معاویه به او گفت:بیا با من بیعت کن.عمرو گفت:هرگز!به خدا سوگند تا از دنیایت چیزی نستانم از دینم چیزی به تو نمی‌دهم.معاویه گفت:بخواه تا بتو داده شود.گفت:حکومت مصر را می‌خواهم. ⁽⁴⁾

ابن مزاحم می‌گوید:معاویه به عمرو گفت:تو را به جهاد این مرد فرامی‌خوانم که پروردگار را عصیان کرده و خلیفه را کشته و آشوب بپا کرده و جماعت را پراکنده ساخته و صلۀ رحم را از بین برده است.عمرو گفت:جهاد با چه کسی؟گفت:جهاد با علی.گفت:

تو و علی دو بار یک شتر نیستید.تو هجرت و سابقۀ اسلام،طول جهاد،پویایی و دانایی او را نداری.به خدا سوگند او علاوه با داشتن این مزایا مردی جدّی،استوار،صاحب فضل و والامقام و در امتحانات خداوند سربلند است.بنابراین اگر من تو را در این جنگ همراهی نمایم،به من چه خواهی داد با آنکه خود می‌دانی که این کار چقدر خطرناک و ضررآفرین است؟معاویه گفت:چه می‌خواهی؟گفت:مصر را می‌خواهم که کسب و درآمدم باشد.راوی می‌گوید:معاویه درنگ و تأملی نمود.

نصر می‌گوید:در حدیث دیگر راوی می‌گوید:معاویه به عمرو گفت:یا ابا عبد الله!برایم ناخوشایند است که مردم بگویند تو برای دنیا وارد این کار شدی!گفت:

ول کن؛دنبال این حرفها نگرد.معاویه گفت:من اگر بخواهم تو را امیدوار کنم و فریب دهم،می‌توانم.عمرو گفت:هرگز!قسم به جان خودم کسی مثل من فریب نمی‌خورد.من باهوشتر از این حرفها هستم.معاویه به او گفت:سرت را نزدیک بیاور تا رازی را با تو در میان بگذارم.راوی می‌گوید:عمرو سرش را نزدیک برد تا راز را بشنود.معاویه گوشش را گاز گرفت و گفت:این فریب بود،آیا در خانه جز من و تو کسی هم بود؟ ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعه صفین 43.

ابن ابی الحدید بعد از این مطلب می‌گوید:می‌گویم:شیخ ما،ابو القاسم بلخی رحمه الله می‌گفت:

اینکه عمرو گفت:«ول کن»کنایه از الحاد،بلکه تصریح به آن است؛یعنی ول کن این حرف بی‌اساس را.عقیده به آخرت و اینکه آخرت با دنیا معامله نمی‌شود، خرافات است.ایشان-ره-می‌گفت:عمرو بن عاص همواره ملحد بود و هرگز در این الحاد تردیدی نکرد.معاویه هم مانند او بود.در اینکه اسلام بازیچۀ آنها بود؛همان داستان گفتن راز،که معاویه گوش عمرو را گاز می‌گیرد،کافی است. ⁽²⁾این کجا و اخلاق علی(علیه السّلام)و سختگیری او دربارۀ خدا کجا!با این همه آنها او را به شوخ‌طبعی نکوهش می‌کردند. ⁽³⁾

خلاصۀ بحث:

بررسی این موارد برای حکمان کار مشکلی نبود،بلکه با بررسی مورد اول از موارد هفتگانه برای رسیدن به حق کافی بود و آن اینکه وقتی خلافت امام،خلافت قانونی و شرعی بوده است،قیام علیه آن شورشی علیه امام محسوب می‌شود و حکم شورشگر بر شخص قیام کننده جاری می‌گردد اولا و او با این کار غیر راه مؤمنین را پیموده و خرق اجماع کرده است ثانیا.خداوند در حق اینها فرمود: «مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً». ⁽¹⁾

-نساء:115« [1]اگر کسی بعد از اینکه حق برایش روشن شده به مخالفت پیامبر برخیزد و غیر طریق مؤمنین در پیش گیرد ما او را به همان راهی که در پیش گرفته است وامی‌گذاریم و در جهنم درمی‌افکنیم و آن بد جایگاهی است.»

«وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ ». ⁽²⁾با این وضع عجیب نیست اگر ببینم امام حکم حکمان را توصیف کند به اینکه:«این دو نفر کتاب خدا را مخالفت کردند و بیرون از هدایت خداوند،پیروی هوای نفس کردند و به سنت عمل نکردند و حکم قرآن را به اجرا در نیاوردند.» ⁽³⁾

/فصل ششم:

اشاره

تحرکات نظامی خوارج پس از صدور رأی حکمان

وقتی خبر حکم ظالمانۀ حکمان به امام رسید،امام برخاست و طی خطابه‌ای چنین فرمود:آگاه باشید!این دو نفر که شما آنها را به‌عنوان حکم برگزیده بودید،حکم قرآن را پشت سرشان انداختند و آنچه را که قرآن میرانده بود زنده کردند و هرکدام بیرون از هدایت خداوند،پیروی هوای خود کردند و بدون برهان روشن و بدون سنت جاری حکم کردند و در حکم خود اختلاف کردند و هیچ‌یک از این دو به حق راه نیافتند.پس خداوند و پیامبرش و مؤمنین صالح از آنان بیزارند.برای رفتن به طرف شام آماده شوید و مهیا گردید.صبحگاهان-به خواست خدا-در پایگاه خود حاضر باشید.آنگاه پایین آمد و به خوارج مستقر در کنار نهر نوشت:«بسم الله الرحمن الرحیم،از بندۀ خدا علی امیر المؤمنین به زید بن حصین ⁽¹⁾

-این شخص از آنهایی بود که حکمیت را بر امام تحمیل کردند و با مسعر بن فدکی و بیست هزار نیروی مسلح با سلاحهای برهنه،شمشیرها بر گردن نهاده در حالی که پیشانیها از کثرت سجده پینه بسته بود نزد امام آمدند و او را نه امیر المؤمنین که به نام صدا زدند:ای علی!وقتی تو را به کتاب خدا دعوت می‌کنند اجابت نما...

وقعة صفین:560،عبارت آن قبل از این گذشت.

پس خدا و رسولش و مؤمنان از آنان بیزارند.وقتی نامه‌ام به شما رسید،به سوی من بشتابید که ما به طرف دشمنان مشترکمان روانیم و بر همان کار که بودیم هستیم

و السلام.» ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 57/4.

انتظار می‌رفت که خوارج ندای علی(علیه السّلام)را اجابت نمایند و او را در برابر معاویه همراهی نمایند زیرا آنها بودند که به علی می‌گفتند:«از گناهت توبه کن و از حکمت دست بردار و با ما بیا تا پای جان با دشمنانمان بجنگیم» ⁽²⁾اما متأسفانه آنها دعوت علی را نپذیرفتند و در جوابش نوشتند:«اما بعد:خشم تو به خاطر خدا نیست بلکه به خاطر خودت است.پس اگر به کفر خود اعتراف کردی و سپس توبه نمودی،ما همراه تو خواهیم بود وگرنه،تو را به حال خود رها می‌کنیم.خداوند خیانتکاران را دوست نمی‌دارد.»وقتی امام نامۀ آنها را خواند از آنان ناامید شد.صلاح در آن دید که آنان را به حال خود واگذارد و با افرادش به طرف شام حرکت کند تا با شامیان روبرو شود و بجنگد.آنگاه به نخیله فرود آمد و بپا خاست حمد و ثنای الهی را به‌جا آورد و سپس فرمود:اما بعد:هرکس که جهاد در راه خدا را ترک نماید و در کار خدا سستی کند،بر پرتگاه هلاکت قرار گرفته است مگر آنکه خداوند او را به نعمت خویش نجات بخشد.

پس تقوای الهی پیشه کنید و با کسانی که به دشمنی خدا کمر بسته‌اند و می‌خواهند نور او را خاموش نمایند،بجنگید و با خطاکاران گمراه ستمگر بدکردار که خوانندگان قرآن و فقیهان در دین و آگاهان به تأویل نبوده و در تاریخ گذشتۀ اسلام نیز اهل این کار نبوده‌اند،بجنگید.به خدا سوگند اگر بر شما حاکمیت یابند همانند کسری و هرقل با شما رفتار خواهند کرد.زود باشید و برای رفتن به سمت دشمنان مغربی خویش آماده شوید.

برای برادرانتان در بصره هم پیام داده‌ام تا به شما بپیوندند؛وقتی آنها رسیدند و جمع شدند حرکت می‌کنیم اگر خدا بخواهد و توان و قدرتی جز از آن خدا نیست. ⁽³⁾

جمع کثیری از مردم بصره و حوالی کوفه دعوت امام را لبیک گفتند.شصت و هشت هزار و دویست نفر تحت پرچم او گرد آمدند و برای حرکت به سوی شام آماده

شدند.

امام برای رویارویی با دشمن آماده رفتن به شام شد اما با اطلاع یافتن از نظر مردم درنگ نمود.آنها می‌گفتند:اگر امام ما را سر وقت این«حروریه‌ها»ببرد ما آماده‌ایم که از آنها شروع کنیم.امام در میان مردم آمد.خداوند را حمد و ثنا گفت و دعوت آنان را اجابت نمود.خصوصا وقتی شنید که خوارج حروریه،عبد الله بن خباب را کنار شط سر بریده و شکم زن حامله‌اش را دریده‌اند.این در حالی بود که سپاه آمادۀ حرکت به طرف شام بود.اینک تفصیل آن:

خوارج در منزل عبد الله بن وهب راسبی اجتماع کردند.عبد الله طی خطبه‌ای گفت:«اما بعد:قسم به خدا برای گروهی که ایمان به رحمن آورده و به حکم قرآن گردن نهاده‌اند نباید این دنیا را که دلخوشی و وابستگی به آن و اختیار نمودن آن پستی و هلاکت است،بهتر از امر به معروف و نهی از منکر و گفتار حق بدانند.پس برادران!باید باهم از این قریه که مردمش ستمگرانند،بیرون رویم و به یکی از قله‌های کوهستان یا به یکی از شهرها که مخالف این بدعت زیان‌آورند،پناه گیریم.»پس از او حرقوص بن زهیر سخنرانی کرد و او هم گفته‌های او را تکرار کرد.سپس حمزة بن سنان اسدی گفت:

«دوستان!تصمیم همان است که شما گفتید پس باید از میان خود کسی را برای سرپرستی امورتان انتخاب نمایید زیرا شما ناچار باید ستون و تکیه‌گاه و پرچمی داشته باشید تا دور آن گرد آیید و به طرف آن بازگردید.»

آنگاه امارت را بر زید بن حصین طایی عرضه کردند و او امتناع کرد و بر حرقوص بن زهیر عرضه داشتند،او هم امتناع ورزید و بر حمزة بن سنان و شریح بن اوفی عرضه کردند،آنان نیز إبا کردند.بر عبد الله بن وهب عرضه کردند.او گفت:

می‌پذیرم،اما سوگند به خدا این را به خاطر دنیادوستی نپذیرفتم و برای ترس از مرگ رهایش نخواهم ساخت.بدین ترتیب در دهم شوال با او بیعت کردند و او را ذو ثفنات می‌گفتند.

پس از آن در خانۀ شریح بن أوفی عبسی گرد آمدند.ابن وهب گفت:شهری را

انتخاب کنید تا در آنجا برای اجرای احکام خداوند گرد هم آییم چون شما اهل حقید.

شریح گفت:به طرف مداین می‌رویم و درهای آن را در کنترل خود می‌گیریم و ساکنینش را اخراج می‌کنیم و به برادرانمان در بصره پیام می‌دهیم؛آنان هم به ما می‌پیوندند.زید بن حصین گفت:اگر همگی یکجا از اینجا خارج شوید،دنبالتان می‌کنند.

باید یکی،یکی و مخفیانه بیرون روید.اما مداین،در آنجا کسی است که مانع ورود شما می‌شود.به طرف پل نهروان روید و آنجا فرود آیید و از آنجا با برادرانتان در بصره مکاتبه نمایید.همگی گفتند:این رأی پسندیده است.

عبد الله بن وهب به بصریان نامه نوشت و آنها را از تصمیمی که در جلسه‌شان گرفته بودند آگاه ساخت و به پیوستن به خود تشویق‌شان نمود و نامه را برای آنان ارسال نمود.آنان جواب دادند که بدانها خواهند پیوست.

وقتی قصد رفتن نمودند، ⁽¹⁾

-منظور خوارج کوفه و اطراف آن یعنی«حروریه»است.

آنگاه کم‌کم خوارج از بصره و کوفه بر پل نهروان فرود آمدند و سپاه بزرگی از نفرات و تجهیزات گرد آمد.از طرفی خبر کارهای وحشیانۀ‌شان در بین مردم پخش شده و وحشت مردم را فراگرفته بود.به همین جهت افسران کاردان علی اصرار داشتند که اول با آنها بجنگند و پس از یکسره کردن کار آنها به طرف شام حرکت کنند که امام هم قبول کرد.اینک شرح جنایاتی که«خوارج»بدان دست یازیدند:

طبری از ابو مخنف از حمید بن هلال نقل می‌کند:گروهی از خوارج از بصره

آمدند،وقتی نزدیک دوستان خود در نهر رسیدند گروهی از آنان بیرون آمدند و با مردی که زنی را سوار بر الاغ همراه می‌برد،برخوردند.به طرف او رفتند.دعوتش کردند.بعد تهدیدش نمودند و او را ترساندند و پرسیدند:تو کیستی؟گفت:عبد الله فرزند خباب که از صحابه رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)بود،هستم.آنگاه خم شد تا لباسش را که با ترساندن آنها بر زمین افتاده بود،بردارد.به او گفتند:آیا ما تو را ترساندیم؟گفت:بلی.گفتند:نترس بیمی بر تو نیست.حالا از پدرت حدیثی که از پیامبر شنیده باشد برایمان نقل کن شاید خدا بهره‌ای از آن نصیبمان کند.گفت:پدرم از رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)برایم نقل کرد که فرمود:«فتنه‌ای در راه است که در آن،دل انسان مانند جسمش می‌میرد.شب هنگام مسلمان باشد و صبحگاهان کافر برخیزد و صبح کافر باشد و شامگاهان مسلمان به بستر رود.»گفتند:ما هم همین حدیث را از تو پرسیدیم.حالا نظرت را دربارۀ ابو بکر و عمر بگو؟او هم به هردو درود فرستاد.گفتند:نظرت دربارۀ اول و آخر خلافت عثمان چیست؟گفت:او در اول و آخر خلافت بر حق بود.گفتند:دربارۀ علی پیش از تحکیم و بعد از آن،چه نظری داری؟گفت:او خدا را از شما بهتر می‌شناسد و بهتر دینش را حفظ و پاسداری می‌کند.بصیرت بهتری دارد.گفتند:تو از هوای نفس پیروی می‌کنی و اشخاص را از نامهایشان اطاعت می‌کنی نه از کارهایشان.به خدا سوگند تو را طوری بکشیم که تا به حال کسی را بدان حال نکشته‌ایم.آنگاه او را گرفتند و دستانش را بستند و همراه زن باردارش پیش انداختند تا رسیدند زیر یک درخت خرما.رطبی از آن افتاد و یکی از آنها آن را برداشت و بر دهن گذاشت.یکی از آنها اعتراض کرد و گفت:آیا بدون اجازه و بدون آنکه بخری آن را خوردی؟او هم بلافاصله از دهانش بیرون آورد و دور انداخت.آنگاه شمشیرش را برداشت و به طرف راست حرکت کرد.در این وقت خوکی از اهل ذمّه سر رسید او را با شمشیر کشت.همگی اعتراض کردند که این کار فساد در زمین است.صاحب خوک آمد؛رضایت او را جلب کردند.ابن خباب وقتی این کارها را از آنها دید،گفت:«اگر شما در آنچه من دیدم صادق باشید،ترسی از ناحیه شما بر من نیست.من مسلمانم و بدعتی هم در اسلام نیاورده‌ام و شما هم مرا امان دادید و

گفتید:«ترسی بر تو نیست.»او را آوردند،خواباندند و سرش را بریدند.خونش آب را رنگین کرد.بعد به طرف زنش رفتند.زن گفت:من یک زن هستم،آیا از خدا نمی‌ترسید؟به حرفش گوش ندادند،شکمش را پاره کردند.زن دیگری را از قبیله طی کشتند و مادر سنان صیداوی را به قتل رساندند.خبر کشتن عبد الله بن خباب و مردم آزاری آنها به علی و همراهان رسید.او حارث بن مرّة عبدی را فرستاد که نزد آنها برود و به آنچه که از آنها می‌شنود توجه نماید و جریان را به همان صورتی که واقع شده، برایش بنویسد و چیزی را پنهان ندارد.حارث حرکت کرد و به نهروان،مقر خوارج رسید تا ماوقع را سؤال کند.گروهی آمدند و او را کشتند.خبر به امیرالمؤمنین و همراهان رسید.همراهان پیش حضرت آمدند و عرض کردند:«یا امیر المؤمنین!برای چه اینها را که دشمن مال و عیال ماست،پشت سر ما می‌گذاری؟ما را به سراغشان ببر.

وقتی کارشان را یکسره کردیم،آنگاه به طرف شام حرکت می‌کنیم.»امام پذیرفت و دستور داد.وقتی می‌خواست از«أنبار»به طرف خوارج نهر حرکت کند،قیس بن سعد بن عباده را امر کرد به مداین برود و در آنجا منتظر دستور بماند.آنگاه به طرف آنان حرکت نمود.در همین حین قیس و سعد بن مسعود ثقفی به طرف نهر می‌رفتند.امام به اهل نهر پیام داد:قاتلان برادران ما را تحویل دهید.ما آنها را می‌کشیم و آنگاه با شما کاری نداریم.دست از شما برمی‌داریم و به سراغ شامیان می‌رویم.شاید خدا دلهایتان را متحول کند و شما را از این حالت،به حالت بهتر هدایت نماید.آنان به امام پیام دادند و گفتند:ما همگی قاتل آنها هستیم و همگی خون آنها و شما را حلال می‌دانیم.امام وقتی به کنار نهر رسید،برابرشان ایستاد و فرمود:

ای گروهی که عداوت نابجا و لجاجت ناروا و هواپرستی،از حق بازتان داشته است!من به شما هشدار می‌دهم که مبادا!امت،شما را فردا در کنار همین نهر درهم کوبد و شما را به شکم این گودالها فرستد بدون آنکه نزد پروردگارتان حجت و برهان روشنی داشته باشید.مگر به یاد ندارید که شما را از پذیرش حکمیت نهی کردم و به شما گفتم که اینها حکمیت را وسیلۀ نیرنگ و فریب شما قرار داده‌اند و شما را آگاه ساختم که

اینان پیروان دین و قرآن نیستند و من آنها را بهتر از شما می‌شناسم.در کودکی و بزرگی آنها را شناخته‌ام که اهل خدعه و نیرنگ بوده‌اند(و هشدار دادم)که اگر رأی مرا نپذیرید، جانب احتیاط و دوراندیشی را مرعی نداشته‌اید ولی شما مخالفتم نمودید؛تا آنجا پیش رفتید که من حکمیّت را پذیرفتم.وقتی که پذیرفتم با حکمان شرط کردم و از آنها پیمان گرفتم که هر آنچه را قرآن زنده کرده،زنده کنند و هر آنچه را قرآن میرانده،بمیرانند اما آنان مخالفت کردند و خلاف حکم کتاب و سنت رفتند.ما هم حکم‌شان را رد کردیم و حالا بر همان موضع اول خود هستیم.اکنون شما چه می‌کنید و چه راهی در پیش می‌گیرید؟آنان گفتند:ما حکمیّت را پذیرفتیم.وقتی پذیرفتیم گناه کردیم و با این پذیرفتن،کافر شدیم و بعد توبه کردیم.حال اگر مانند ما توبه کردی ما در کنار تو هستیم و اگر امتناع ورزیدی،ما هم تو را کنار می‌گذاریم و به حال خود رهایت می‌کنیم.خداوند خیانتکاران را دوست نمی‌دارد.علی فرمود:باد بلا بر شما بوزد!و گوینده‌ای از شما بر جا نماند!آیا پس از آنکه به پیامبر خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)ایمان آورده‌ام و با او هجرت نموده‌ام و در راه خدا جهاد نموده‌ام بر کفرم گواهی دهم؟اگر چنین کنم،گمراه شده‌ام و از هدایت یافتگان نخواهم بود.آنگاه از نزدشان بازگشت. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 60-63.مسعودی:مروج الذهب 156/3.رضی:نهج البلاغه خطبۀ 36. [1]

امام به این مقدار بسنده نکرد بار دیگر در قرارگاه‌شان با آنها سخن گفت و فرمود:آیا شما همگی در صفین با من بودید؟گفتند:بعضی بودند و بعضی دیگر نبودند.

فرمود:پس دو دسته شوید:آنهایی که در صفین بودند،یک دسته شوند و آنهایی که در آنجا نبودند،دستۀ دیگر تا با هرکدام به اقتضای حالش صحبت کنم.آنگاه مردم را ندا داد و فرمود:حرف نزنید.به سخنم گوش دهید.دلهایتان را متوجه من نمایید.هرکس را که به گواهی فراخواندم،برابر دانستگی و اطلاعش شهادت دهد.آنگاه امام(علیه السّلام)سخن بسیار گفت و از جمله فرمود:آنگاه که شامیان از روی مکر و نیرنگ و فریب،قرآن‌ها را بر نیزه‌ها کردند مگر شما نگفتید:برادران ما و هم‌کیشان ما ختم جنگ را خواستار شده‌اند و به کتاب خدا دعوتمان کرده‌اند؛پس صلاح آن است که دعوتشان را بپذیریم و

اندوهشان را برطرف سازیم؟و من به شما گفتم:این کار ظاهرش ایمان و باطنش ظلم و طغیان است و اولش مهربانی و آخرش پشیمانی است.پس بر کارتان پایدار مانید و شیوۀ خود را دنبال نمایید.بر جهاد استوار باشید و دندان روی جگر نهید و به فریاد فریاد کننده‌ای توجه نکنید که اگر جوابش داده شود،گمراه گرداند و اگر بهش توجه نشود،خوار شود. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 122. [1]

وقتی امام با آنان اتمام حجت کرد و دید که آخرین دوا سوزاندن است،مردم را آماده کرد:حجر بن عدی را بر میمنه و شبث بن ربعی یا معقل بن قیاس ریاحی را بر میسره و ابو ایوب انصاری را بر سواران و ابو قتاده انصاری را بر پیاده‌نظام و قیس بن عباده را بر مردم مدینه که هفتصد یا هشتصد نفر بودند،گماشت.خوارج نیز آماده شدند.

زید بن حصین طایی را بر میمنه و شریح بن أوفی عبسی را بر میسره و حمزة بن سنان اسدی را بر سواره‌ها و حرقوص بن زهیر سعدی را بر پیاده‌هایشان گماشتند.

تلاش برای حفظ جان آنها:

آنگاه امام به قصد جلوگیری از خونریزی و کشتار،أسود بن یزید را با دو هزار سوار به طرف حمزة بن سنان که سیصد سوار داشت،فرستاد و پرچم أمانی به دست ابو ایوب داد.

ابو ایوب هم خوارج را ندا داد!هرکدام از شما که کسی را نکشته و معترض کسی نشده است زیر این پرچم درآید،در امان است و هرکدام از شما به طرف کوفه یا مداین برود و از این گروه بیرون رود در امان است.ما پس از دسترسی به قاتلان برادرانمان نیازی به ریختن خون شما نداریم.

این شیوه و سیاست حکیمانه،در تفرق آنها و حفظ جانشان مؤثّر افتاد.فروة بن نوفل اشجعی ⁽²⁾با پانصد سوار از آنها جدا شد و گروه دیگری به صورت پراکنده از آنها جدا شده به طرف کوفه رفتند.قریب صد نفر دیگر به طرف علی(علیه السّلام)آمدند.تمامی

خوارج چهار هزار نفر بودند که از آن جمله تنها دو هزار و هشتصد نفر با عبد الله بن وهب ماندند و با علی(علیه السّلام)جنگیدند.

امام به جای پیاده،سواران را جلو قرار داد و دیگران را در دو صف،پشت سواران قرار داد و تیراندازان را پیش صف اول جای داد و به اصحاب فرمود:تا آنها حمله را آغاز نکرده‌اند،دست نگهدارید. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 64/4.

مبرّد می‌گوید:وقتی علی(علیه السّلام)در نهروان برابر آنان قرار گرفت،به سپاه خود دستور داد:تا آنان جنگ را آغاز نکرده‌اند شما آغاز نکنید تا آنکه یکی از آنان بر سپاه علی حمله کرد و سه نفر را از پا درآورد.علی(علیه السّلام)بر او حمله برد و او را از پای درآورد...تعداد هزار نفر به طرف ابو ایوب انصاری که در میمنۀ سپاه علی بود،حمله کردند.علی(علیه السّلام)به یارانش فرمان داد:بتازید بر آنان!به خدا سوگند ده نفر از شما کشته نخواهند شد و از آنان،تعداد ده نفر جان سالم بدر نخواهند برد.آنگاه بر آنان حمله برد و آسیاب مرگشان را به چرخش درآورد.نه نفر از اصحاب علی(علیه السّلام)کشته شدند و هشت نفر از خوارج جان به در بردند. ⁽²⁾

ابن اثیر می‌گوید:وقتی علی به اصحابش فرمود:«دست نگهدارید تا آنان شروع کنند»،خوارج فریاد برآوردند:به سوی بهشت بشتابید و حمله کردند.سواران علی دو دسته شدند:دسته‌ای به طرف میمنه و دستۀ دیگر به طرف میسره حمله بردند.تیراندازان از روبه‌رو با تیرهای خود از آنان استقبال کردند.سواران از میمنه و میسره بر مهاجمان تاختند.پیاده‌ها با نیزه‌ها و شمشیرها آنها را درهم پیچیدند.چیزی نگذشت که شکستشان دادند.قبل از ظهور خوارج،علی به اصحابش خبر داده بود که بعدا گروهی از دین خارج می‌شوند و از آن بیرون می‌روند مانند تیری که بر صید نشیند و از آن بیرون

رود.از علائم آن،مردی است که یکی از دستانش معیوب است.اصحاب بارها این را از امام شنیده بودند.امام وقتی که از جنگ با خوارج فراغت یافت،به اصحاب دستور داد که آن مرد را بیابند.اصحاب او را در گودالی در کنار نهر،بین پنجاه کشته یافتند.وقتی بیرونش آوردند،نگاهی به بازوی او انداختند،گوشتی را همانند پستان زن که موهای سیاهی بر آن بود...یافتند.وقتی امام او را دید گفت:الله اکبر،به من دروغ نگفتند و دروغ نگفتم.

وقتی بر کشتگان آنها گذر می‌کرد،فرمود:سیاه روزها!زیانتان زد آنکه فریبتان داد.اصحاب عرض کردند:یا امیر المؤمنین!چه کسی فریبشان داد؟فرمود:شیطان و نفس بدخواه با آرزوها فریبشان داد و گناهان را برایشان زیبا جلوه داد و خبرشان داد که پیروز خواهند شد. ⁽¹⁾

-مسعودی:مروج الذهب 158/3.ابن اثیر:الکامل 157/3-176.

علی فرمود:هرچه در اردوی آنها یافتید بردارید و فرمود:سلاحها و چهارپایان و آنچه که در جنگ از آن استفاده کرده‌اند،سهم مسلمانان است و اما کالاها و بندگان و کنیزانشان را به صاحبانشان برگردانید.طبری نقل می‌کند:علی(علیه السّلام)دستور داد:آنهایی را که رمق دارند جستجو کنند.تعدادشان چهارصد نفر بود و دستور داد که به خانواده‌هایشان تحویل دهند و فرمود:آنان را با خود ببرید تداوی نمایید وقتی خوب شدند،به کوفه بیاورید. ⁽²⁾

درآوردن چشم فتنه:

خوارج اهل قبله و نماز و عبادت بودند و مردم عبادت خود را در برابر نمازهای آنها ناچیز می‌دانستند.از این‌رو جنگ با آنها و ریشه‌کن کردن آنها کار ساده‌ای نبود و غیر از علی احدی جرئت این کار را نداشت و به همین جهت پس از جنگ فرمود:اما پس از حمد و ثنای الهی:ای مردم!من چشم فتنه را درآوردم و غیر از من کسی جرئت این کار

را نداشت آنگاه که گمراهی‌شان فراگیر شد و شرّشان شدت گرفت. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 93.

ابن ابی الحدید می‌گوید:مردم از جنگ با اهل قبله می‌ترسیدند و نمی‌دانستند چگونه با آنان روبرو شوند:آیا تعقیب فراریانشان جایز است یا نه؟کشتن مجروحانشان رواست یا نه؟و آیا فیءشان را می‌توان قسمت کرد یا نه؟مردم جنگ با این گروه را که مانند ما أذان می‌گفتند و مانند ما نماز می‌گذاردند،مشکل می‌دانستند و همین طور جنگ با عایشه و طلحه و زبیر را به خاطر جایگاهشان در اسلام،کاری بس دشوار می‌دانستند.گروهی مانند احنف بن قیس و دیگران در این جنگ شرکت نکردند.از این رو اگر علی شمشیر بر روی اینان نمی‌کشید،هرگز کسی به این کار اقدام نمی‌کرد. ⁽²⁾

پیشگویی امام پس از قلع و قمع خوارج:

پس از آنکه خوارج از بین رفتند و تعدادی هم جان به در بردند،یکی از اصحاب گفت:یا امیر المؤمنین!خوارج همگی از بین رفتند.امام فرمود:

«هرگز!به خدا سوگند آنها نطفه‌های در صلب مردان و رحم زنانند؛هر از چند گاهی کسی از آنان ظهور می‌کند و از بین می‌رود و سرانجام کارشان به دزدی و راهزنی می‌انجامد.» ⁽³⁾

تاریخ‌نگاران از حوادث و قضایایی یاد می‌کنند که نشان می‌دهد خوارج بعدها دزدان رهزن شدند زیرا دعوت خوارج از بین رفت و سرانشان نابود شدند.کارشان به جایی رسید که قطع طریق می‌کردند و علنا بر فسق و فساد در روی زمین می‌پرداختند.

اینک نمونه‌های از آن:

در ایام متوکّل،ابن عمرو خثعمی در جزیره قیام کرد و به راهزنی و ناامنی راهها اقدام نمود.ابو سعید صامتی به جنگ او رفت و بسیاری از یاران او را کشت و تعداد

زیادی را هم دستگیر کرد.ابو عباده بحتری طی قصیده‌ای در تمجید او گفت:

کنّا نکفر عن امیة عصبة طلبوا الخلافة فجرة و فسوقا

و نلوم طلحة و الزبیر کلیهما و نعنّف الصدیق و الفاروقا

و نقول تیم اقربت و عدیها امرا بعیدا حیث کان صعیقا

و هم قریش الا بطحون اذا انتموا طابوا اصولا فی العلا و عروقا

حتی غدت جشم بن بکر تبتغی ارث النبی و تدعیه حقوقا

جاءوا براعیهم لیتخذوا به عمدا الی قطع الطریق طریقا

⁽¹⁾ما تمامی بنی امیه را تکفیر می‌کنیم که خلافت را برای فسق و فجور می‌خواستند.

طلحه و زبیر هردو را ملامت می‌کنیم.صدیق و فاروق را نکوهش می‌کنیم و می‌گوییم که تیم و عدی امر دشواری را ادعا کردند که از روی دیوانگی بود.

آنان خود را به قریش بطحاء نسبت دادند که در کرامت و اصالت‌نژاد اصیلند.

تا آنکه جشم فرزند بکر در طلب ارث پیامبر برآمد و آن را حقوق خود خواند.

او و پیروانش درصدد برآمدند تا آن را وسیله‌ای برای راهزنی قرار دهند.

آنگاه ابن ابی الحدید می‌نویسد که گروهی از مردم کرمان و جمعی از مردم عمان قیام کردند که زیاد شناخته شده و مشهور نبودند و ابی اسحاق صابی در کتاب«تاجی»از آنها یاد کرده است.آنها از راه و روش گذشتگان خویش پیروی نمی‌کردند و تمام تلاش و کوشش‌شان راهزنی و فساد در زمین و جمع‌آوری مال از راه نامشروع بود.سپس ابن ابی الحدید به ذکر اسامی کسانی می‌پردازد که به همرأی بودن با خوارج مشهورند و مصداق این سخن امیر المؤمنین:«آنها نطفه‌های در صلب مردان و رحم زنانند»قرار گرفته‌اند،نام می‌برد که مشهورترینشان اینانند:

1-عکرمه،آزاد شدۀ ابن عباس.

2-مالک بن انس اصبحی.

3-منذر بن جارود عبدی.

4-یزید بن ابو مسلم،آزاد شدۀ حجاج.

5-جابر بن زید. ⁽¹⁾

-اینکه او از خوارج باشد جای تأمل دارد هرچند اباضیه او را اساس حدیث و فقه خود می‌دانند.او در بین سالهای 18-22 تولد یافته و در اواخر قرن اول یا اوایل قرن دوم وفات یافته است.

6-عمرو بن دینار.

7-مجاهد.

8-ابو عبیده معمر بن مثنی تیمی.

9-یمان بن رباب.

10-عبد الله بن یزید.

11-محمد بن حرب.

12-یحیی بن کامل.

سه نفر اخیر اباضیه هستند همان‌طوری که یمان،بیهسیه و ابو عبیده،صفریه است.به زودی در فصل جداگانه‌ای اسامی سرانشان را ذکر خواهیم کرد. ⁽²⁾

کلام دیگری از امام دربارۀ خوارج:

امام علی(علیه السّلام)دربارۀ خوارج سخنی دارد که پس از پایان کار آنها بیان نمود و آن اینکه:پس از من خوارج را نکشید زیرا کسی که حق را می‌طلبد و به آن نمی‌رسد مانند کسی نیست که باطل را می‌طلبد و به آن دست می‌یابد. ⁽³⁾این سخن نشان می‌دهد که انحراف خوارج از حق،کار برنامه‌ریزی شده‌ای نبوده و همان تحجر و سطحی‌نگریشان آنان را به اینجا کشانده است.آنان از روی جهالت آمیخته با عناد،منکر حق بودند.از همان اول دنبال حق بودند اما در رسیدن به آن به خطا رفتند و در دام شیطان و نفس امّاره گرفتار آمدند و این در مقابل شیوۀ معاویه و سپاهیان اوست چون آنها دنبال باطل بودند و از روی عمد و علم بر مرکب گمراهی سوار شدند.در بحثهای گذشته متوجه

شدید که معاویه از همان ابتدا هدفی جز برکناری علی از منصب خلافت و غصب آن نداشت و قتل عثمان و پیراهن او و اینکه او مظلومانه در خانه‌اش کشته شده،موضوعاتی بودند که برای جلب عاطفۀ دیگران و گمراهی فرومایگان به کار می‌گرفت.از این‌رو وقتی علی(علیه السّلام)شهید شد و او با امام حسن صلح کرد و زمام امور را به دست گرفت، هرگز از قاتلین عثمان سخنی به میان نیاورد.

ابن ابی الحدید در شرح خود می‌گوید:

مراد امام از این کلام آن است که خوارج در اثر شبهه‌ای که آنها را فرا گرفت به گمراهی کشیده شدند.آنان دنبال حق و فی الجمله مقیّد به دین بودند و از عقیده‌ای که داشتند دفاع می‌کردند هرچند در این عقیده دچار خطا شدند اما معاویه دنبال حق نبود.

او باطل را دنبال می‌کرد و از اعتقادی که بر شبهه استوار کرده بود،دفاع نمی‌کرد و حالات او نشانگر همین معناست زیرا او از پیشوایان دین نبود.عبادت او معلوم نبود و حال درستی نداشت.مترفی بود که بیت المال را در راه خواسته‌ها و بسط قدرت خود صرف می‌کرد.با آن پایه‌های قدرتش را استوار می‌ساخت.تمامی حالات او گویای آن است که او از عدالت به دور بود و بر باطل پا می‌فشرد.در چنین شرایطی برای مسلمانان جایز نبود که از قدرت او دفاع نمایند.خوارج علیه او جنگیدند؛گرچه اینان اهل ضلالت بودند ولی از معاویه بهتر بودند زیرا آنان نهی از منکر می‌کردند و قیام علیه پیشوایان ستمگر را واجب می‌دانستند. ⁽¹⁾

-ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 78/5.

/فصل هفتم:

اشاره

قیامهای خوارج در عهد علوی پس از جنگ نهروان

جنگ امام در نهروان،جنگ خونینی بود.افراد بی‌بند و بار و فاسد کشته شدند و بنیانشان کنده شد و سرانشان از بین رفتند اما خوارج همگی در آن‌جا نبودند،بلکه در بصره و نقاط دیگر عراق پخش و پراکنده بودند.از این‌رو به تحرکاتی علیه علی و کار گزارانش دست یازیدند و حسرت و نقصان را نصیب شدند.اینک بیان قیامهایی که در عصر علوی صلوات الله علیه واقع شد:

1-قیام خریت بن راشد ناجی:

⁽¹⁾

خریت بن ناجی نزد علی آمد-و در حالی که عنوان امیر المؤمنین را از اسم او برداشته بود-گفت:ای علی!به خدا سوگند فرمان تو را اطاعت نمی‌کنم و پشت سرت نماز نمی‌گزارم و فردا از تو جدا می‌شوم.این جریان پس از آن بود که حکمان حکم داده بودند.علی با او مناظره کرد و درصدد قانع کردنش برآمد اما او برنگشت و با جمعی از یاران خود عزیمت کرد.در راه با مرد مسلمانی برخورد.از او خواست نظرش را دربارۀ علی بیان کند.او هم درود فرستاد و از او به نیکی یاد کرد.جمعی از یاران خریت بر او حمله کرده و با شمشیر قطعه‌قطعه‌اش کردند.در همان حال با یک یهودی برخوردند اما

مزاحمش نشدند و راهش را باز گذاشتند.

علی،زیاد بن خضعه بکری را با چند نفر از سربازان در پی آنان فرستاد.زیاد در سرزمین«مذار»به آنان رسید.رئیسشان،خریت را فراخواند و از او پرسید:چرا با علی خصومت می‌ورزی؟خریت جواب داد که علی را به‌عنوان رهبر قبول ندارد.زیاد از او خواست قاتلان مرد مسلمان را تحویل دهد اما او از تحویلشان امتناع ورزید.جنگ سختی بین طرفین در گرفت اما هیچ‌یک بر دیگری چیره نگشت تا آنکه شب از راه رسید و بین آنها فاصله انداخت.خریت و یارانش در تاریکی شب تغییر قیافه دادند و به طرف اهواز رفتند.زیاد جریان را به علی گزارش داد.علی،معقل بن قیس ریاحی را با نیروی چهار هزار نفری مأمور کرد و در پی خریت فرستاد.بسیاری از راهزنان و آنهایی که از پرداخت مالیات سرباز زده و علیه حکومت شوریده بودند و همچنین گروهی از اعراب که با خریت هم‌عقیده بودند به او پیوستند و بر قسمتی از مناطق فارس دست یافتند و فرماندار علی،سهل بن حنیف را بیرون کردند.سرانجام دو گروه در کوهی از کوههای رامهرمز بهم رسیدند.خریت شکست خورد اما از معرکه جان سالم به در برد و به ساحل خلیج فارس رفت.خریت سلاحش را بر زمین نگذاشت بلکه همواره مردم را دور خود جمع می‌کرد و نزد کسانی که عقیدۀ خوارجی داشتند می‌رفت و می‌گفت:ما با شما هم‌عقیده‌ایم و علی نباید در دین خدا مردان را حکم قرار می‌داد و پیش آنهایی که هواخواه عثمان و اصحاب او بودند می‌رفت و می‌گفت:من با شما هم‌عقیده‌ام.عثمان دست‌بسته و مظلومانه کشته شد و نزد فراریان از مالیات می‌رفت و می‌گفت:مالیاتتان را نگهدارید و با آن صلۀ رحم کنید و به خویشانتان دهید و اگر هم خواستید به فقیرانتان دهید.بدین ترتیب با هر طایفه‌ای برای جلب نظرشان سخنی موافق حالشان می‌گفت و دلهایشان را یکی می‌کرد.او با این وسیله توانست گروههای زیادی را با اندیشه‌های متفاوت گرد آورد.وقتی معقل از جایگاه او در ساحل خلیج فارس آگاهی یافت،سپاه خود را آماده کرد و به طرف او حرکت نمود و شکست سختی بر آنان وارد ساخت.

خریت در آن جنگ کشته شد و بقیۀ یاران او به این طرف و آن طرف پراکنده شدند.

بدین ترتیب،حیات خریت پایان یافت؛کسی که هرگز خط فکریش مشخص

نشد زیرا او گاهی در کنار علی(علیه السّلام)می‌جنگید و گاهی علیه رهبری او قیام می‌کرد و با او دشمنی می‌ورزید.گاهی خود را از خوارج می‌دانست و گاهی علیه رهبری خوارج دسیسه می‌کرد و علی را در کشتن عبد الله بن وهب راسبی و زید بن حصین کمک می‌کرد.مسعودی می‌گوید:خریت و یارانش از اسلام برگشته و نصرانی شده بودند. ⁽¹⁾

-مروج الذهب 59/3،از چاپهای هفت جلدی؛از او به دست می‌آید که خریت از اصحاب علی بوده و از خوارج نبوده است.او وقتی از امام فاصله گرفت که سپاه امام در نخیله بود و می‌خواستند برای بار دوم به جنگ معاویه بروند.از همانجا یاران امام پراکنده شدند و هرکس به وطن خود بازگشت و جز تعداد اندکی،کسی باقی نماند و خریت بن راشد ناجی هم با سیصد نفر جدا شدند و به دین نصرانی رو آوردند....

2-قیام اشرس بن عوف شیبانی:

همزمان با قیام خوارج نهروان،اشرس بن عوف شیبانی با دویست نفر در«دسکره» علیه علی قیام کردند و سپس به طرف«أنبار»رفتند.علی(علیه السّلام)ابرش بن حسان را با سیصد نفر به سراغ او فرستاد.جنگ در گرفت و اشرس در ربیع الآخر سال سی و هشت کشته شد.

3-قیام هلال بن علفه:

سپس هلال بن علفه با برادرش مجالد قیام کردند و در«ما سبذان»مستقر شدند.علی معقل بن قیس ریاحی را به جنگ او فرستاد.معقل او را با یارانش که بیش از دویست نفر بودند،از پا درآورد.قتل آنها در جمادی الثانی سال سی و هشت اتفاق افتاد.

4-قیام اشهب بن بشر:

پس از آن اشهب بن بشر و به قولی اشعث که از«بجیله»بود با صد و هشتاد نفر قیام کرد و به جایی که هلال و یاران او کشته شده بودند آمد و بر آنان نماز گزارد و تا جایی که توان داشت،آنان را دفن کرد.علی جاریة بن قدامه سعدی و به قولی حجر بن عدی را به سوی او فرستاد.اشهب به مقابله برخاست و در«جرجرایا»از سرزمین«جوخا»جنگ در گرفت و اشهب با یارانش در جمادی الآخر سال سی و هشت کشته شدند.

5-قیام سعید بن قفل تمیمی:

پس از آن سعید بن قفل تمیمی در ماه رجب در«بندجین»خروج کرد و دویست نفر او را همراهی می‌کردند.او به«زنجان»که یکی از شهرهای مداین و در دو فرسخی آن است،آمد.از طرف علی(علیه السّلام)سعد بن مسعود به جنگ‌شان رفت و در رجب سال سی و هشت آنان را از بین برد.

6-قیام ابو مریم تمیمی:

اشاره

پس از او ابو مریم تمیمی قیام کرد و در«شهرزور»مستقر شد.بیشتر نفرات او بردگان بودند و گفته شده شش نفر عرب بیشتر همراه او نبود که یکی از آنها خودش بوده است.

او را دویست نفر و به قولی چهار صد نفر همراهی می‌کرد.به طرف کوفه آمد و در پنج فرسخی آن مستقر شد.علی(علیه السّلام)او را به بیعت و ورود به کوفه دعوت نمود اما او قبول نکرد و گفت:جز جنگ چیزی بین ما نیست.علی(علیه السّلام)شریح بن هانی را با هفتصد نفر به جنگ او فرستاد.خوارج بر شریح و یارانش حمله کردند.آنان فرار کردند و تنها شریح با دویست نفر باقی ماندند و در قریه‌ای پناه گرفتند.در آنجا بعضی از افرادش بازگشتند و بقیه وارد کوفه شدند.آنگاه علی خودش اقدام کرد و جاریة بن قدامه سعدی را پیشاپیش فرستاد.جاریه آنان را به اطاعت از علی دعوت نمود و از جنگ بر حذرشان داشت اما آنان قبول نکردند.علی به آنان پیوست و خوارج را به صلح دعوت کرد اما آنان از دعوت علی و یارانش سرباز زدند.سربازان علی آنان را از پا درآوردند و جز پنجاه نفر کسی از آنان باقی نماند که آنها هم أمان خواستند و امام هم أمانشان داد.

چهل نفر از خوارج که مجروح بودند،علی دستور داد آنها را به کوفه بیاورند و مداوا نمایند تا خوب شوند.این جنگ در ماه رمضان سال سی و هشت رخ داد.اینان از شجاعترین و باجرئت‌ترین خوارج بودند و به خاطر همین جرئت‌شان بود که به کوفه نزدیک شده بودند. ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 187/3-188.

جنایت بزرگ یا آخرین تیر در کمان خوارج:

امام سران خوارج را از بین برد و هلاکشان ساخت.گروهی از آنان نجات یافتند و در شهرها پراکنده شدند و آنهایی را هم که رمقی داشتند،امام به خانواده‌هایشان تحویل داد تا آنان را مداوا کنند اما آنها در بصره و اطراف آن طرفداران و دوستان همفکر داشتند و در میدان جنگ در بین کشته شدگان نیز بستگان نسبی و سببی داشتند.از این‌رو در صدد به دست آوردن فرصتی بودند تا از علی(علیه السّلام)انتقام بگیرند.

مبرّد می‌گوید:وقتی علی خوارج نهروان را کشت،در کوفه نزدیک به دو هزار نفر که در شورش با عبد الله بن وهب همراه نشده بودند،حضور داشتند و گروهی که به ابو ایوب پناه برده بودند،نیز آنجا بودند.آنها گرد هم آمدند و شخصی را از بنی طی فرمانروای خود کردند.علی(علیه السّلام)کسی را نزد آنان به«نخیله»فرستاد.او آنان را به آرامش دعوت نمود اما آنها قبول نکردند.دوباره آنان را به آرامش دعوت نمود،باز امتناع ورزیدند تا آنکه همگی کشته شدند.

گروه دیگری از خوارج به طرف مکه رفته و دست به شورش زدند.در همان زمان معاویه سرپرست حجاج را مأمور مقابله با آنان کرد اما خوارج او را بازداشت کردند.این خبر به معاویه رسید.او هم بسر بن ارطاة را که از طایفۀ بنی عامر بن لوی بود،به سرکوبی آنان فرستاد.آنها پس از زد و خوردی که بین‌شان رخ داد،موافقت کردند که شخصی از بنی شیبه با مردم نماز گزارد تا حج مردم فوت نشود.پس از مراسم حج،خوارج در کار خود به رایزنی پرداختند و گفتند:علی و معاویه مردم را به تباهی کشانده‌اند.اگر این دو نفر را از بین ببریم،حق به جای خود قرار می‌گیرد.شخصی از طایفۀ اشجع گفت:به خدا سوگند عمرو دست کمی از این دو نفر ندارد.او اساس این تباهی است.عبد الرحمن بن ملجم گفت:من علی را می‌کشم.گفتند:چگونه؟گفت:

غافلگیرش می‌کنم.حجّاج بن عبد الله صریمی که همان برک باشد،گفت:من معاویه را می‌کشم و زادویه آزاد شدۀ عمرو بن تمیم گفت:من عمرو را می‌کشم.آنگاه توافق کردند

که هر سه نفر در یک شب ترور شوند و شب یازدهم ⁽¹⁾

-مبرّد تنها کسی است که آن را نقل کرده ولی صحیح همان شب نوزدهم است.

ثلاثة الاف و عبد وقینة و ضرب علی بالحسام المصمّم

فلا مهر أعلی من علیّ و ان غلی و لا فتک إلاّ فتک ابن ملجم

سه هزار درهم با بنده و کنیزی و کشتن علی با شمشیر برّان.

بالاتر از علی مهری نیست هرچه بالا باشد و تروری جز ترور ابن ملجم نیست.

نقل شده که اشعث،عبد الرحمن را در میان بنی کنده دید که شمشیرش را حمایل کرده است.به او گفت:عبد الرحمن!شمشیرت را بده نگاه کنم.او هم نشانش داد.دید شمشیر برّانی است.گفت:حالا که ایّام جنگ نیست.چرا شمشیر با خود حمل می‌کنی؟راوی می‌گوید که عبد الرحمن گفت:می‌خواهم ناقه‌های قریه را با آن نحر کنم.اشعث مرکبش را سوار شد و نزد علی آمد و او را باخبر ساخت و گفت:من شجاعت و بی‌پروایی ابن ملجم را می‌شناسم.علی فرمود:هنوز که مرا نکشته است.

روایت شده که روزی علی(علیه السّلام)سخنرانی می‌کرد و به اصحاب خود تذکر می‌داد.ابن ملجم روبه‌روی منبر نشسته بود و سخنان امام را می‌شنید و می‌گفت:به خدا سوگند آنان را از دست تو راحت خواهم ساخت.وقتی علی(علیه السّلام)به طرف خانه رفت، ابن ملجم را گرفته نزد او آوردند.علی پرسید:چه کار می‌کنید؟آنان آنچه را که از او شنیده بودند به امام گفتند.امام فرمود:هنوز که مرا نکشته است،رهایش کنید.

روایت شده که علی وقتی او را دید به این بیت عمرو بن معدی کرب که دربارۀ قیس بن مکشوح مرادی سروده است،تمثّل جست:

اُرید حیاته و یرید قتلی عَذِیرک من خلیلک من مراد

من زندگی او را می‌خواهم و او مرگ مرا می‌خواهد.زخم تو از دوست تو از طایفۀ مراد است.

عرض کردند:تو او را می‌شناسی و می‌دانی که با تو چه می‌کند،پس چرا او را نمی‌کشی؟فرمود:چگونه قاتلم را بکشم؟

وقتی شب یازدهم رمضان فرا رسید،ابن ملجم و شبیب اشجعی آمدند و به دروازه‌ای کمین کردند که علی(علیه السّلام)صبحگاهان از آن وارد می‌شد و مردم را برای نماز بیدار می‌کرد.آن روز وقتی آمد که چنین کند،شبیب ضربه‌ای را حواله او کرد ولی ضربه‌اش خطا رفت و شمشیرش به دروازه اصابت کرد.ابن ملجم ضربتش را بر فرق امام حواله نمود. ⁽¹⁾

-این عبارت می‌رساند که امام بر در مسجد ضربت خورده است اما سخنان ائمه اهل بیت که می‌گویند: حضرت در محراب عبادت شهید شد،آن را رد می‌کند.

بیشتر نزنید و اگر در گذشتید،این به تقوی نزدیکتر است»...علی(علیه السّلام)-در آخر روز سوم درگذشت[و همگی بر قصاص اتفاق کردند.]حسن(علیه السّلام)ابن ملجم را خواست.

ابن ملجم به او گفت:رازی است که می‌خواهم به تو بگویم.حسن(علیه السّلام)به یاران فرمود:

آیا می‌دانید او چه قصدی دارد؟می‌خواهد به من نزدیک شود و گوشهایم را با دندان بکند.ابن ملجم گفت:به خدا سوگند اگر این امکان برایم فراهم می‌شد،گوشهایت را از بیخ می‌کندم.حسن فرمود:هرگز!به خدا سوگند ضربتی به تو خواهم زد که تو را به آتش برساند. ⁽¹⁾

-مبرّد:الکامل 148/2.طبری:تاریخ 110/4-112.ابن اثیر:الکامل 194/3-195.دینوری:الاخبار الطوال 214،مسعودی:مروج الذهب 166/4.

این چیزی بود که مبرّد در کاملش ذکر کرده است و عده‌ای از تاریخ‌نویسان نیز نظر او را تأیید کرده‌اند اما صاحب‌خانه بهتر می‌داند در خانه چه می‌گذرد و صحیح آن است که امام هنگام نماز صبح در محراب عبادت و در شب نوزدهم رمضان ضربت خورده و در شب بیست و یکم به شهادت رسیده است:اینک سخنی را از امام رضا(علیه السّلام)در این‌باره بشنوید:

وقتی ابن ملجم-که خدا لعنتش کند-امیر المؤمنین علی بن ابی طالب را زخم زد،شخص دیگری نیز همراه او بود که ضربت او بر دیوار اصابت کرد اما ابن ملجم ضربت خود را حوالۀ امام نمود و ضربت به سر امام اصابت کرد،در حالی که امام در سجده بود. ⁽²⁾

نتیجه:

چه چیزی باعث دگرگونی اوضاع در آخر جنگ صفین شد؟

در این‌که پیروزی در تمام مدت جنگ از آن امام بود،احدی تردید ندارد اما وقتی فتنۀ حکمیت رو آورد عده‌ای از سران سپاه و خصوصا قاریان،فریب خوردند و ناتوانی

سپاه امام را فرا گرفت و سپاه به دو دسته تقسیم شدند.دسته‌ای خواهان صلح و توقف جنگ شدند و دسته‌ای دیگر که ظاهرا گروه اندکی بودند بر ادامۀ جنگ پافشاری می‌کردند.البته گروه اول موفق شدند.دوباره همین گروه،از اندیشه و عقیدۀ قبلی خود برگشته و درصدد برآمدند تا علی را به نقض پیمان حکمیت وادار نمایند اما به این هدف دست نیافتند و همانطور که متوجه شدید،کار به جایی رسید که آنها به صورت قدرت مخالف در برابر امام قد علم کردند،اما امام ریشه و اساس‌شان را از بیخ برکند طوری که از آنان جز رمقی باقی نماند.اما همان رمق باقیمانده،باعث قیامها و تبهکاریها شد چون زمینه را برای ترور امام مهیا نمود و برای چموشی‌های معاویه فرصتی فراهم ساخت که همواره در حیات سیاسی‌اش آن را دنبال می‌کرد.

از نتایج این فتنه آن بود که امام نه تنها نتوانست معاویه را از ولایت شام عزل و شامات را ضمیمۀ حکومت خود نماید،بلکه بعضی مناطقی که در قلمرو امام بود،نیز از دستش خارج شد؛در نتیجه،عمرو بن عاص بر مصر استیلا یافت و محمد بن ابی بکر فرماندار امام را در مصر به قتل رساند تا جایی که با ترکتازی‌های سپاهیان معاویه،عراق نیز مورد طمع او قرار گرفت.

ما از اینها گاهی به دگرگونی و گاهی به شکست تعبیر می‌کنیم و خوشایند خواهد بود که در پایان این بحث به علل و اسباب آن اشاره نماییم.ممکن است خواننده تصور کند که این بحث،خارج از موضوع این بخش(خوارج)است اما وقتی از آن اطلاع حاصل نماید،متوجه می‌شود که این بحث به موضوع اصلی ارتباط کامل دارد.اینک توضیح آن:

سبب اصلی دگرگونی اوضاع دو چیز بود:

اول:حاکمیت حس اعتراض‌جویی بر قاریان کوفه

سپاه امام مرکب از دو گروه بود:یک گروه آدمهای خوب و فرمانبردار رهبری بودند که با تمام توان در برابر فرامین رهبری بدون هیچ اعتراضی آمادۀ جانفشانی بودند.

برجستگان این گروه،مالک اشتر،عدی بن حاتم،عبد الله بن عباس،عمار یاسر،عمرو بن

حمق خزاعی،حجر بن عدی کندی،سهل بن حنیف،سلیمان بن صرد و دیگر صالحان و پرهیزگاران امت بودند که از امام مانند سایه از صاحب سایه متابعت می‌کردند.گروه دیگر کسانی بودند که حس اعتماد به رأی و استبداد به امر و دخالت در شئون رهبری، آنان را به خلجان می‌آورد.آنان خیال می‌کردند که بین آنها و رهبری به اندازۀ بند انگشت هم تفاوتی وجود ندارد و این بینش در همۀ موضع‌گیریهایشان از روزی که زیر لوای امام آمدند و تا روزی که علیه امام قیام کردند،مشهود بود و برجستگان این گروه:

حرقوص بن زهیر معروف به«ذو الثدیه»،مسعر بن فدکی،زید بن حصین،شریح بن أوفی بن ظاهر عبسی،نافع بن ازرق،عبد الله بن وهب راسبی و سایر سران این طایفه بودند که بعدها جزء خوارج شدند.

افراد این گروه زیاد قرآن و نماز می‌خواندند و شب‌زنده‌داری می‌کردند که از کثرت سجود پیشانی‌هایشان سیاه شده و مانند زانوی شتر،پینه بسته بود.به همین‌خاطر حرفشان بر سپاه امام خصوصا بر افرادی که از قبیله و فرقۀ خودشان بودند و زیاد هم بودند،تأثیر زیادی داشت.

آنچه ما را از حاکمیت این تفکر بر آنان(تفکر اعتراض بر رهبری و سردمداران شئون حکومت)آگاه می‌سازد همان چیزی است که در تاریخ زندگی‌شان می‌خوانیم.

اینک بیان آن:

1-حدیث نبوی دربارۀ سردمدار خوارج(ذو الخویصره)قبلا به سمعتان رسید:

وقتی پیامبر غنایم خیبر را تقسیم می‌کرد،شخصی آمد بر سر او ایستاد و گفت:امروز عدالت را رعایت نکردی.پیامبر فرمود:وای بر تو!اگر من عدالت را رعایت نکنم چه کسی آن را رعایت می‌کند؟!عمر گفت:یا رسول الله!اجازه می‌دهی او را بکشم؟پیامبر فرمود:در آیندۀ نزدیک برای او و همفکرانش پیشامدهایی است و افزود:نماز شما در برابر نمازشان و روزۀ شما در برابر روزۀ‌شان ناچیز می‌نماید اما ایمان آنها از گلوهایشان فراتر نمی‌رود و فرمود:از اعتراض این شخص در آیندۀ نزدیک گروهی پدید می‌آیند که

از دین خارج می‌شوند مانند تیری که بر صید نشیند و از آن خارج شود. ⁽¹⁾

-سیره‌نویسان و اصحاب صحاح و مسانید،این حدیث را نقل کرده‌اند و بخاری نیز آن را در صحیحش نقل کرده است.به جلد 6 تفسیر سوره برائت تفسیر آیۀ «وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ » ص 67 مراجعه شود.

2-طبری از محمد بن راشد و او از پدرش دربارۀ جنگ جمل نقل می‌کند:سیرۀ علی(علیه السّلام)آن بود که فراریان از جنگ را نمی‌کشت و مجروحین را از بین نمی‌برد.

کسی را عریان نمی‌کرد.مالی را برنمی‌داشت.گروهی آن روز اعتراض کردند:چگونه است که ریختن خونهای آنان حلال و مالهایشان برای ما حرام است؟علی فرمود:آنان مانند شما هستند.اگر کسی از جنگ اعراض کرد او از ماست و ما از اوییم و اگر کسی اصرار کرد تا کشته شود جنگ با او رواست و برای شما یک پنجم آن کافی است.از آن روز بود که خوارج صدا به اعتراض بلند کردند. ⁽²⁾

طبری داستان اعتراض را به‌طور اجمال ذکر نموده ولی دیگران آن را به تفصیل بیان کرده‌اند و گفته‌اند:

خوارج با علی خصمانه برخورد کردند؛وقتی او به نهروان نزد آنان رفت و به آنان پیام داد که قاتل عبد الله بن خباب را تسلیم نمایند،آنها در جواب گفتند:ما همه قاتل عبد الله هستیم و اگر بر تو دست یابیم تو را هم می‌کشیم.علی با نیروهایش به سروقت آنان رفت و آنان همگی در برابر او قیام کردند.امام قبل از شعله‌ور شدن آتش جنگ،به آنان فرمود:برای چه با من خصومت می‌ورزید؟گفتند:اولین خصومت ما با تو در آن است که ما در جنگ جمل با تو جنگیدیم،وقتی اصحاب جمل شکست خوردند،تو مالهایی را که در اردوگاه آنها یافتیم برای ما حلال کردی ولی از اسیر گرفتن زنان و فرزندان آنان ما را مانع شدی.بر چه اساس مالشان را حلال کردی ولی زنان و فرزندانشان را حلال نکردی؟امام فرمود:مالشان را بدان جهت حلال کردم که بدلی باشد از آنچه که آنها از بیت المال بصره،پیش از رسیدن ما به غارت برده بودند اما زنان و فرزندانشان که با ما جنگی نداشتند از باب دار اسلام در حکم اسلامند و آنان از دین

برنگشته‌اند و کسی که کافر نشده است،به اسارت گرفته نمی‌شود.بر فرض اگر زنان را برایتان حلال می‌کردم،کدام یک از شما عایشه را در سهم خود می‌گرفتید؟خوارج از این جواب شرمنده شدند. ⁽¹⁾

-بغدادی:الفّرق بین الفرق 78.

آنچه که طبری ذکر کرده است هرچند در سندش سیف بن عمر که روایاتش ضعیف است،قرار دارد اما آنچه را که بغدادی نقل کرده،سندش صحیح است؛علاوه بر آن،روایات زیادی در این‌باره از فریقین وارد شده است.شیخ طوسی در تهذیبش از مروان بن حکم روایت می‌کند که گفت:وقتی علی ما را در بصره شکست داد،اموال مردم را پس داد.کسی که شاهد می‌آورد مال او را می‌داد و کسی که شاهد نداشت با قسم مال او را به او رد می‌کرد.مروان می‌گوید:شخصی به او گفت:یا امیر المؤمنین! غنیمت و اسیران را بین ما تقسیم کن.مروان می‌گوید:وقتی آن شخص زیاد اصرار کرد، علی فرمود:کدام یک از شما حاضر است ام المؤمنین را در سهم خود بگیرد؟آنگاه همه ساکت شدند. ⁽²⁾

3-باز طبری نقل می‌کند:وقتی از بیعت اهل بصره فراغت یافت در بیت المال نظر کرد.در آن ششصد هزار بیشتر نبود.همه را بین حاضران تقسیم کرد.به هر نفر پانصد رسید و فرمود:اگر خداوند عز و جل بر شام پیروزتان کرد علاوه بر عطیه‌هایتان مثل همین برای شماست.سبائیه در این‌باره به خرده‌گیری برخاستند و پشت سر،علی را بر این کار سرزنش کردند. ⁽³⁾

این مسائل بیانگر غلبۀ تفکر اعتراض بر خوارج است و نشان می‌دهد که آنان دخالت در شئون رهبری را حق خود می‌دانستند.

4-ما می‌بینیم وقتی اشعث میثاق حکمیّت را بر اهل شام قرائت کرد،آنان با

رضایت خاطر از آن استقبال کردند و وقتی آن را بر سران عنزه و دیگر عراقیها عرضه کرد،از او با اعتراض و اسلحه استقبال کردند.

ابن مزاحم می‌گوید:اشعث میثاقنامه را بین مردم برد و بر صفوف شامیان و سرانشان عرضه کرد،آنان با رضایت خاطر پذیرفتند.بعد بر صفوف اهل عراق و سرانشان عرضه کرد تا رسید به سران عنزه،در صفین چهار هزار نفر از عنزه با علی بودند،وقتی بر آنها خواند،دو نفر از جوانانشان گفتند:حکمیّت تنها از آن خداست.

سپس بر سپاه شام حمله کردند و بر در قرارگاه معاویه از پا درآمدند.این دو اولین کسانی بودند که بر حکمیّت اعتراض کردند.نام آنها معدان و جعد بود که باهم برادر بودند.پس از آن اشعث بر قبیله مراد عبور کرد.صالح بن شقیق که از سرانشان بود گفت:

ما لعلی فی الدماء قد حکم لو قاتل الاحزاب یوما ما ظلم

علی حق ندارد که دربارۀ کشتگان حکم کند.اگر با گروهها آن روز می‌جنگید ستمکار نبود.

حکمیّت تنها از آن خداست هرچند مشرکین را ناخوشایند باشد.

اشعث بر سران بنی راسب عبور نمود و آن را بر آنها خواند.آنان گفتند:حکمیّت تنها از آن خداست.ما نمی‌پذیریم و راضی نمی‌شویم مردان در دین خدا حکمیّت کنند.

بعد بر سران بنی تمیم گذر کرد و میثاقنامه را خواند.یکی از آنان گفت:حکمیّت از آن خداست.او بحق حکم می‌کند و بهترین فیصله دهندگان است.مردی از آنان به دیگری گفت:اما این،ننگی بزرگ برجا گذاشت.عروة بن ادیّه،برادر مرداس بن ادیّه تمیمی آمد و گفت:چرا اشخاص را در کار خدا به حکمیت گماردید؟حکمیّت از آن خداست.

ای اشعث!کشتگان ما چه می‌شوند؟آنگاه شمشیرش را برداشت تا اشعث را بکشد ولی ضربتش به خطا رفت و ضربه‌ای خفیف به ران اسب او اصابت کرد که اسب به وسیلۀ آن رم کرد.مردم فریاد زدند:دست نگهدار.او هم بس کرد و اشعث به طرف قوم خود بازگشت. ⁽¹⁾

-نصر بن مزاحم:وقعة صفین 587-588.

5-بعضی از آنهایی که بعدها از خوارج شدند،در ایام خلافت عثمان در کوفه بودند و بر کارگزاران او مانند سعید بن عاص اعتراض می‌کردند.سعید بن عاص جریان را به عثمان گزارش داد.عثمان هم دستور داد تا آنها را از کوفه اخراج کند.در بین معترضان،حرقوص بن زهیر سعدی،شریح بن أوفی بن یزید بن ظاهر عبسی و زید بن حصین طایی که از سران خوارج بودند،دیده می‌شدند.آنها به دور اشتر نخعی جمع شده بودند و از یاران او به حساب می‌آمدند،حتی این موضوع را سعید بن عاص بن عثمان گزارش داد و گفت:من باوجود اشتر و اصحابش که از قاریان-و در حقیقت از نادانان- هستند،در کوفه کاری از پیش نمی‌برم و عثمان هم دستور داد که او آنها را به شام تبعید کند. ⁽¹⁾

-بلاذری:الأنساب 39/5.

البته در کنار اشتر غیر از آنان،افراد صالح و قاریان پرهیزگاری چون زید، صعصعه بن صوحان،کعب بن عبده،عدی بن حاتم طایی،یزید بن قیس ارحبی(که موضعگیری‌های تحسین‌برانگیزی در صفین داشت)،عمرو بن حمق،کمیل بن زیاد نخعی،حارث بن عبد الله اعور همدانی و دیگر صالحان هم بودند.این نشان می‌دهد که تفکر اعتراض‌جویی در بین قاریان و سران کوفه وجود داشت.البته این‌که در اعتراض خود علیه کارگزار خلیفۀ سوم و حتی علیه خود خلیفه،بر حق بودند،دلیل نمی‌شود که در مسألۀ حکمیّت و پیامدهای نامطلوب آن نیز بر حق باشند و دلیلی بر این ملازمه وجود ندارد؛چه بسا انسان در دعوایی بر حق باشد و در دعوایی دیگر بر باطل.برای تصدیق مدعای ما همین بس که در ماهیت هردو اعترض-اعتراض بر کارگزار و اعتراض بر امیر المؤمنین علی(علیه السّلام)-دقت شود.

البته اسلام با سیاست انتقاد و آزادی بیان عقیده مخالف نیست و نمی‌خواهد مردم مانند گلۀ گوسفند باشند،بلکه اسلام به انتقادی که برای روشن شدن حق باشد،توصیه می‌کند.مثلا وقتی انسان ببیند که گفتار رهبر با رفتارش یکسان نیست،او می‌تواند از او سؤال کند و انتقاد نماید اما با شیوه‌ای که هدف از آن رسیدن به حق باشد و این چیزی

است که اسلام به آن دعوت می‌کند؛خصوصا آنجا که رهبر،غیر معصوم باشد،بلکه نظیر آن را در زمان معصوم نیز مشاهده می‌کنیم.سیره‌نویسان نقل می‌کنند:وقتی عبد الله فرزند پیامبر از دنیا رفت پیامبر بر او گریه کرد و اشک بر گونه‌هایش جاری شد.یکی از اصحاب گفت که این کار پیامبر با توصیه‌ای که بر گریه نکردن بر مرده نموده،منافات دارد.پیامبر جوابش داده و به سوی حق هدایتش نمود و فرمود:(از گریۀ بر مرده نهی نکردم)از دو صدای بی‌معنی و دو چیز دیگر منع کرده‌ام:صدای شیون هنگام مصیبت و خراشیدن صورت،چاک کردن پیراهن و بانگ شیطانی و صدای آوازخوانی منع کرده‌ام اما این(گریه بر مرده)رحمت است.کسی که رحم نداشته باشد،رحم نبیند. ⁽¹⁾

-برهان الدین حلبی:السیرة الحلبیة،395/3.

بلی اگر هدف صرف اظهارنظر و اشکال‌تراشی باشد،این چیزی است که کتاب و سنت آن را مجادلۀ باطل خوانده است: «ما یُجادِلُ فِی آیاتِ اللّهِ إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَلا یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلادِ» ⁽²⁾و خداوند سبحان فرمود: «وَ یُجادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ». ⁽³⁾

ما می‌بینیم که این دو شیوۀ اعتراض،در اشتر و یاران صالحش از یک طرف و در حرقوص و رفیقانش از طرف دیگر جان گرفته بود.هرچند در برهه‌ای از زمان در نحوۀ اعتراض هردو دسته شیوۀ یکسان داشته‌اند.

شیوۀ اول:از روح و نیت صادقانه می‌تراود،نه از هوای نفس،به همین خاطر اینان همچنان بر اعتراض و مخالفت خود با کارگزار خلیفه تا هنگام مرگ عثمان پایدار ماندند چون می‌فهمیدند که رفتار خلیفه و کارگزارانش با اساس اسلام هماهنگی ندارد و در این راستا هجرت و تبعید از وطن را تحمل کردند اما همین‌که در برابر علی قرار گرفتند و گمشدۀ خود را یعنی رهبری که برای خدا کار کند،در او یافتند،رشتۀ کارهای‌شان را به دست او سپردند.

شیوۀ دوم:از روح مکابره نشأت می‌گیرد.هر آنچه را که دوست داشته باشند چه حق یا باطل همان را می‌طلبند.در اینجا نمونه‌های از این دو طرز تفکر را ذکر می‌کنیم:

ابن مزاحم می‌گوید:وقتی که علی میثاق صلح را می‌نوشت به او گفتند:اشتر به محتوای میثاق راضی نیست و جز جنگ با آنان را نمی‌خواهد.علی فرمود:آری!ولی اشتر وقتی دید من راضی شده‌ام او هم راضی شد و شما هم راضی شدید و پس از رضایت،بازگشت و بعد از پذیرش،رد روا نیست مگر آن وقت که معصیت خداوند صورت پذیرد و از آنچه در کتابش آمده تعدی شود. ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 589.

چه تسلیمی بالاتر و زیباتر از تسلیم اشتر در برابر امر رهبری!در حالی که پیروزی همراه او بود و بین او و پیروزی از یک تاختن اسب یا به اندازۀ دو کمان بیشتر فاصله نبود اما همین‌که متوجه شد ادامۀ جنگ هرچند کوتاه منجر به کشته شدن امام می‌شود،از میدان جنگ با رضایت خاطر و با قصد فرمانبرداری از امام بازگشت و خطاب به آنانی که در برابر امام ایستاده بودند،گفت:فریبتان دادند.به خدا سوگند فریب خوردید.به توقف جنگ فرا خوانده شدید،اجابت کردید.ای یاران سیاه‌رو!ما فکر می‌کردیم نمازهایتان به خاطر بی‌رغبتی‌تان به دنیا و اشتیاق به دیدار خداست،حالا می‌بینم که از مرگ به سوی دنیا فرار می‌کنید-زشتتان باد ای که شتران نجاستخوار را مانید!-بعد از این هرگز روی عزت را نخواهید دید.دور باشید از رحمت!همانگونه که گروه ستمکاران از رحمت بدورند. ⁽²⁾

این است اشتر و این است فرمانبرداریش از امام بر حق و اما خوارج،پس بپرس از عناد و لجاجت‌شان در برابر حق!عبد الله بن عباس بر صحت اساس حکمیّت با آنها احتجاج نمود و گفت:خداوند در کشتن صید،امر به حکمیّت داد و فرمود: «یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ » چه رسد به مسأله رهبری...وقتی خوارج چنین احتجاجی را شنیدند به یکدیگر گفتند:احتجاج قریش را بر آنان حجت قرار دهید زیرا این شخص از کسانی

است که خداوند دربارۀ‌شان فرمود: «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ » و نیز فرمود: «تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا». ⁽¹⁾

-مبرّد:الکامل 122/2 [1] چاپ،چاپخانه معارف در مصر.

تا اینجا عامل اول پیدایش این دگرگونی را شناختید و اینک بیان عامل دوم:

دوم:وجود ستون پنجم در سپاه امام:

در بین سپاه امام کسانی بودند که به نفع معاویه فعالیت می‌کردند و دشمنی‌شان را با علی،مکتوم می‌داشتند و مترصد فرصت بودند تا به حکومت و حیات او خاتمه دهند؛ نظیر اشعث بن قیس.قبل از این متوجه شدید که در آغاز پیدایش تفکر متارکۀ جنگ، اشعث سخنرانی کرد و گفت:اگر ما کشته شویم چه کسی از زنان و فرزندانمان سرپرستی می‌کند؟این سخنان را در حضور خوارج می‌گفت.در همین رابطه ابن ابی الحدید می‌گوید:«هر فسادی که در خلافت علی(علیه السّلام)به وجود آمد و هر آشوبی که بپا شد اساس آن اشعث بود.» ⁽²⁾

اینک شاهدی چند بر صحت این نظریه:

1-اشعث فرماندار عثمان در آذربایجان بود و عمرو بن عثمان با دختر اشعث بن قیس ازدواج کرده بود.وقتی علی(علیه السّلام)به خلافت رسید،نامه‌ای به دست زیاد بن مرحب همدانی برای او فرستاد که در آن نامه،بیعت و نقض بیعت طلحه و زبیر را یادآور شده بود و گفته بود:«منصب تو طعمه برای تو نیست،بلکه امانت است و مالی از مالهای خدا در دست توست و تو خزانه‌دار خدا در این مال هستی تا وقتی که آن را به من تسلیم نمایی.»اشعث وقتی نامۀ علی را خواند به یکی از یاران خود گفت:«او مرا ترسانید و می‌خواهد آذربایجان را از من باز ستاند.»خواست به معاویه بپیوندد ولی یکی از یارانش مانع این کار شد.سرانجام نزد علی رفت در حالی که از ولایت برکنار شده بود. ⁽³⁾

مسعودی می‌گوید:علی به اشعث بن قیس پیام داد که او را از حکومت آذربایجان و ارمنیه(ارمنستان)عزل کرده است.او تا آن زمان فرماندار عثمان در آنجا بود.این عزل و آن کلامی که امام هنگام آمدن اشعث نزد او دربارۀ مالی که اشعث در آنجا برای خود جمع کرده بود به او گفت،باعث دلخوری اشعث از امام شد. ⁽¹⁾

-مسعودی:مروج الذهب 117/3.

2-ریاست قبیلۀ کنده و ربیعه با اشعث بود.علی(علیه السّلام)او را از ریاست برداشته به جایش حسان بن مخدوع را گذاشت و پس از اعتراضهایی که شد او را در ریاست شریک کرد ⁽²⁾و این کار کینۀ اشعث را علیه علی برانگیخت هرچند آن را بروز نمی‌داد.

3-اشعث متهم است که در خلال فروکش کردن آتش جنگ،با معاویه در ارتباط بوده است.ابن مزاحم می‌گوید:پسر ذو الکلاع پیکی نزد اشعث فرستاد و گفت:

«عموزاده‌ات فرزند ذو الکلاع تو را سلام می‌رساند و می‌گوید:حالا که ذو الکلاع کشته شده و در میسرۀ لشکر بر زمین افتاده است اجازه بده تا او را برداریم.»اشعث به پیک گفت:از من به دوستت سلام برسان و به او بگو:من می‌ترسم که علی مرا متهم نماید.تو این را از سعید بن قیس درخواست کن که در جناح راست لشکر قرار دارد.او نزد معاویه رفت و جریان را با او در میان گذاشت و معاویه آنان را از این کار منع کرد.آنان در آن روز و روزهای دیگر با یکدیگر در ارتباط بودند. ⁽³⁾

4-معاویة بن ابی سفیان،برادرش عقبة بن ابی سفیان را مأموریت داد و به او گفت:اشعث را ملاقات کن که اگر او راضی شود دیگران راضی می‌شوند.عقبه آمد و اشعث بن قیس را صدا زد.مردم به اشعث گفتند:این مرد تو را می‌خواهد.اشعث گفت:

بپرسید کیست؟او گفت:من عقبه پسر ابو سفیانم.اشعث گفت:اشراف‌زاده است.باید ملاقاتش کنم و به دیدارش رفت و عقبه خواستۀ معاویه را به او ابلاغ نمود. ⁽⁴⁾

این نشان می‌دهد که معاویه با کسب رضایت اشعث درصدد جای پا باز کردن در جبهۀ علی بوده است و او در این هدف تا جایی موفق هم شد و نتیجۀ این دعوت آن شد که اشعث در جواب معاویه گفت:اما دیگران،شما را نیازی به آنها نیست و به زودی -به خواست خدا-نظر خود را در این‌باره اعلام خواهم کرد.

وقتی معاویه کلام اشعث را شنید،مطمئن شد که اشعث برای سازش آماده است.

نتیجۀ گفتگو در بین هردو لشکر پخش شد.تا جایی که اشعث به خود جرئت داد نظرش را دربارۀ جنگ اظهار نماید و از علی بخواهد که به خاطر زنان و فرزندان به جنگ پایان دهد و این همان چیزی است که در ادامه می‌خوانید.

5-اشعث در شب لیلة الهریر در میان یاران کنده‌ای خود بپا خواست و خطابه‌ای را به قصد متزلزل کردن اراده‌ها و ختم جنگ به نفع معاویه ایراد نمود و این در حالی بود که نشانه‌های پیروزی علی آشکار شده بود و فردای آن شب شامیان قرآنها را بر نیزه‌ها بالا بردند.اشعث در خطبۀ خود گفت:«ای گروه مسلمانان!دیروزتان را نظاره کردید و دیدید چه تعداد از عربها از بین رفتند.به خدا سوگند من که در این سن-به خواست خدا -رسیده‌ام هرگز چنین روزی را ندیده‌ام.پس حاضران به غایبان برسانند که اگر فردا دست از جنگ برنداریم،عرب از بین خواهد رفت و نوامیس ضایع خواهد شد.به خدا سوگند این را برای ترس از مرگ نمی‌گویم لیکن من مردی سالخورده‌ای هستم،می‌ترسم اگر ما فردا از بین برویم زنان و فرزندان بی‌سرپرست بمانند.»صعصعه می‌گوید:

جاسوسان،سخنان اشعث را به گوش معاویه رساندند.معاویه گفت:به خدای کعبه حرف خوبی زده است.اگر ما فردا باهم بجنگیم رومیان بر زنان و فرزندان ما و فارسها بر زنان و فرزندان عراقیان طمع خواهند ورزید و این را تنها صاحبان عقل و درایت می‌فهمند.

پس قرآنها را بر نیزه‌ها ببندید و بالا برید.

شامیان در همان شب تاریک شروع کردند به داد و فریاد که:ای عراقیان!چه کسی از فرزندانمان حمایت می‌کند اگر ما را بکشید و چه کسی از فرزندان شما حمایت خواهد کرد اگر شما را بکشیم.خدا را!خدا را!در حفظ بقیه مردم.بامدادان شامیان

قرآنها را بر نیزه‌ها بالا بردند و بر اسب‌ها آویختند... ⁽¹⁾

-ابن مزاحم:وقعة صفین 549-550.

6-بالا رفتن قرآنها بر نیزه‌ها هرج و مرج در سپاه علی پدید آورد و سپاه را دو دسته ساخت،دسته‌ای مانند عمرو بن حمق و دیگران خواستار ادامۀ جنگ بودند و دسته‌ای دیگر بر ختم جنگ پافشاری داشتند.از جملۀ این گروه اشعث بود که با حالت خشمگینانه بپا خاست و گفت:یا امیر المؤمنین!دعوت آنها را به کتاب خدا اجابت کن زیرا تو از آنان به این کار سزاوارتری.مردم زندگی می‌خواهند و از جنگ متنفرند. ⁽²⁾

7-پس از آنکه امام با دلایلی که ذکر شد به مصالحه تن داد و طرفین توافق کردند که هرکدام یک نفر را به‌عنوان حکم برگزینند،امام ابن عباس را از طرف خود به عنوان حکم انتخاب کرد.اما اشعث مخالفت کرد و گفت:سوگند به خدا برای ما فرقی ندارد تو خود حکم باشی یا ابن عباس.ما نمی‌خواهیم از طرف تو مردی از بستگانت باشد و از طرف معاویه مردی بیگانه باشد.هیچ‌یک از شما نباید در چیزی از دیگری کم باشد.علی فرمود:من اشتر را برمی‌گزینم.اشعث گفت:آیا کسی غیر از اشتر بود که زمین را به آتش جنگ گرم کرد. ⁽³⁾

8-اشعث به توافقنامه مباهات می‌کرد؛وقتی تحریر آن پایان یافت و شهود آن را امضاء کردند،آن را برداشته به طرف صفوف شامیان و عراقیان رفت و آن را بر آنها عرضه نمود.شامیان با گرمی از آن استقبال نمودند.اما این کار در بین عراقی‌ها باعث هرج و مرج شد.عده‌ای آن را پذیرفتند و عده‌ای آن را رد کردند و ندا سر دادند که:

«حکمیّت از آن خداست.» ⁽⁴⁾

از آنچه ذکر کردیم روشن شد که این مرد:«اشعث»هرچند از خوارج نبود اما یا از عمال معاویه بود چنانکه از مطالب گذشته این‌گونه برمی‌آید و یا در دل کینه‌ای

/فصل هشتم:

اشاره

خوارج در عصر معاویه بن ابی سفیان

داشت که او را وامی‌داشت تا علیه علی موضع خاص و خصمانه‌ای اتّخاذ کند.به همین لحاظ کلامی که دربارۀ ختم جنگ گفت،برای معاویه که ختم جنگ و ایجاد هرج و مرج را می‌خواست،فرصتی فراهم نمود.بدین ترتیب به صحت گفتار ابن ابی الحدید پی خواهیم برد که گفت:«هر فتنه و فسادی که در خلافت علی(علیه السّلام)به وجود آمد منشأ و اساس آن اشعث بود.»

یعقوبی می‌گوید:وقتی شامیان قرآنها را بر نیزه‌ها بالا بردند و گفتند:شما را به کتاب خدا دعوت می‌کنیم،علی فرمود:این کار نیرنگ است و اینان عاملان به قرآن نیستند.اشعث بن قیس کندی اعتراض کرد-قبل از این معاویه از او دلجویی کرده بود و او را به سوی خود فراخوانده بود-و گفت:آنان ما را به حق فراخوانده‌اند.علی فرمود:

آنان نیرنگ کردند و قصد دارند شما را از خودشان باز دارند.اشعث گفت:اگر به آنها جواب مثبت ندهی از حمایتت دست برمی‌داریم.این در حالی بود که یمنی‌ها به اشعث گرایش داشتند.اشعث گفت:به خدا سوگند یا دعوت آنان را اجابت کن یا تو را دست بسته به آنها تحویل می‌دهیم. ⁽¹⁾

-یعقوبی:تاریخ 178/2 چاپ نجف.

گفتار مبرّد در کامل نیز این مطلب را تأیید می‌کند:وقتی خوارج در«حروراء» استقرار یافتند،علی(علیه السّلام)صعصعة بن صوحان عبدی و زیاد بن نصر حارثی را به همراه عبد الله بن عباس نزدشان فرستاد.(وقتی برگشتند)امام از صعصعه پرسید:کدامیک از آنان را سردمدار یافتی؟گفت:یزید بن قیس ارحبی را.آنگاه علی مرکب خود را سوار شده به طرف«حروراء»رفت.از بین خوارج گذشت تا به جایگاه یزید بن قیس رسید.در آنجا دو رکعت نماز گزارد.آنگاه بیرون آمد و بر کمان خود تکیه داد و رو به طرف مردم کرده فرمود:این‌جا،جایی است که اگر کسی در اینجا پیروز شد در قیامت پیروز است.

سپس با آنان حرف زد و راهنمایی‌شان کرد.آنان گفتند:ما با تن دادن به حکمیّت گناه بزرگی را مرتکب شدیم و بعد توبه کردیم.پس تو هم توبه کن همانگونه که ما توبه کردیم؛آن‌وقت ما تو را همراهی می‌کنیم.علی(علیه السّلام)فرمود:من برای جمیع گناهان از

خدا طلب غفران می‌کنم.آنگاه خوارج همگی-که تعدادشان به شش هزار نفر می‌رسید- با علی مراجعت کردند.وقتی در کوفه استقرار یافتند شایعه کردند که علی از جریان حکمیّت دست برداشته و آن را گمراهی دانسته است و گفتند:علی منتظر است که کراع ⁽¹⁾

-کراع به چهارپایانی مثل اسب اطلاق می‌شود.

ابن ابی الحدید می‌گوید:وقتی خوارج به علی گفتند:مانند ما از کاری که کردی در پیشگاه خدا توبه کن تا ما تو را در جنگ شام همراهی کنیم.علی کلام مجمل و مطلقی را که انبیاء و معصومین می‌گویند،به آنان گفت و آن این بود:«از خداوند برای جمیع گناهان طلب غفران می‌کنم.»آنان خوشحال شدند و این کلام را جواب سئوال خود تلقی نمودند و کینۀ او را از دل بیرون بردند و او با آن کلام،خیالشان را آسوده کرد، بدون آنکه آن کلام متضمّن اعتراف به کفر یا گناهی باشد.اما اشعث امام را رها نکرد.

نزد امام آمد تا حقیقت حال را معلوم و توریه و کنایه را برملاء کند.پس آنچه را که علی ساخته و پرداخته بود،او از بین برد و خوارج به همان ضلالت خود بازگشتند و بر سرپیچی و طغیان خود رجعت نمودند. ⁽³⁾

آیا تعصب قبیله‌ای،اشعث را به مخالفت واداشته بود؟

اشاره

در این بحث،منصفانه از ارزش گفتار کسانی آگاه می‌شوید که می‌گویند:تعصب قبیله‌ای اشعث را به مخالفت علی واداشت،بلکه همین مسأله باعث پیدایش خوارج و

ظهورشان در میدان نبرد شد.دلیل این مدعا آن است که اشعث در انتخاب عبد الله بن عباس بر علی اعتراض کرد و او را همتای او دانست و گفت:سوگند به خدا هرگز تا قیامت در این جریان دو نفر از مضریان حکمیّت نخواهند کرد.باید حکم را از اهل یمن انتخاب کنی زیرا شامیان فردی را از مضر برگزیده‌اند.

علی فرمود:می‌ترسم که یمنی شما فریب بخورد چون عمرو وقتی چیزی را مطابق میل و خواسته‌اش بیابد پروای خدا را ندارد.اشعث گفت:سوگند به خدا اگر حکمان برخلاف خواستۀ ما حکم کنند و یکی از آن دو یمنی باشد،برای ما گواراتر است تا آنکه طبق میل ما حکم شود و هردو حکم از مضریان باشند. ⁽¹⁾

-دکتر نایف معروف:الخوارج فی العصر الاموی 25،آنچه را که او از اشعث نقل کرده،ابن مزاحم در وقعة صفین ص 500 ذکر کرده است.

پشت کردن اشعث به علی(علیه السّلام)و ایجاد هرج و مرج در بخش اعظم از سپاه را به این عامل نفسانی تحلیل کردن جدا نادرست است هرچند ما منکر آن نیستیم که این عامل نیز در نیّات و کارهایی که اشعث می‌کرد سهیم بوده است و نادرست‌تر از آن نسبت دادن پیدایش خوارج در صحنۀ جنگ به تعصب قبیله‌ای است که بگوییم تعصب قبیله‌ای باعث جنبش خوارج شد و تعصب ضد قریش و ضد رهبری آن‌که آن روز در حکومت علوی وحدت یافته بود،سبب این حرکت ویرانگر شد زیرا ما در صفوف خوارج حتی یک قریشی را نمی‌یابیم بلکه عکس آن را می‌بینیم.برای همین آنها پرچم طغیان را علیه رهبری‌شان برمی‌افراشتند. ⁽²⁾

این‌گونه تحلیل که این حرکت بزرگ را از بدو پیدایش آن تا آخر به این عامل روانی نسبت دهیم،به آن شباهت دارد که دربارۀ زلزله‌ای ویرانگر که شهرها و قریه‌ها را نابود می‌کند بگوییم:این سقوط سنگ از بالای کوه به ته دره است.البته نمی‌شود که تعصب قبیله‌ای را در بین تمامی قبایل عرب خصوصا بین دو قبیله تمیم و قریش منکر شد اما این بدان معنا نیست که این عامل،سبب به وجود آمدن این فاجعۀ بزرگ که

قرنها ذهن مسلمانان و خلفاء را به خود معطوف داشته،شده باشد،بلکه سبب به وجود آمدن این حرکت،همان بود که در این مقام و در فصل سوم در بحث پیدایش خوارج بیان شد.

در بحثهای گذشته از مصیبتهای حکمیت و پیامدها و نتایجی که برای سپاه امام در بر داشت،آگاه شدید.حکمیّت،سپاه را پراکنده کرد و جمعشان را متفرّق ساخت و در نتیجه،دوستان به دشمنان و اعوان به اعداء تبدیل شدند تا جایی که آنان را به جنگ خونین علیه رهبرشان،امیر المؤمنین واداشت و تا او را غافلگیرانه و مکارانه به شهادت نرساندند،از پا ننشستند.بذر این فتنه را معاویه در سپاه امام پاشید و متوجه نبود که این بذر در آینده رشد می‌کند و خارهایی بر سر راه خود او می‌شود و او را تا بیست سال (یعنی تا سال هلاکتش)به خود مشغول می‌دارد.از این‌رو آنچه کاشته بود،دروید و در چاهی که خود کنده بود افتاد.ما در بحث آینده،جنگها و شورشهایی که در دورۀ زمامداری معاویه یعنی بین سالهای 41 تا 60 اتفاق افتاد،اشاره خواهیم کرد.

البته شورشهای خوارج با هلاکت معاویه پایان نیافت بلکه پس از هلاکت او تا پایان دوران زمامداری امویان ادامه یافت.اما ما به آنچه که در زمان معاویه و اندکی پس از آن اتفاق افتاد،بسنده می‌کنیم تا نمونه و مثالی از برای انقلاب و شورشهایی باشد که خوارج در اواخر عصر اموی به وجود آوردند.بدین ترتیب آنان(بنی امیه)مصداق این سخن خداوند متعال قرار گرفتند: «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ ». ⁽¹⁾

-تغابن:5« [1]آیا حکایت کسانی که قبل از این کافر شدند به شما نرسیده است که به کیفر اعمالشان گرفتار آمدند و در آخرت عذاب دردناک برایشان مهیاست.»

قبل از ورود به بحث،نظر خواننده را از زاویۀ دیگر به این قیامها جلب می‌کنیم.

خوارج هرچند علیه سردمداران ظالم و فرومایۀ بنی امیه،اینجا و آنجا به صورت پراکنده و متفرق قیام کردند و خواب را از چشمان آنان ربودند و کیان آنان را تهدید کردند اما اینان نیز کیفر اعمالشان را چشیدند چون اینها امام و رهبر خود را نافرمانی کردند و امور را بر او دگرگون ساختند و هرج و مرج پدید آوردند.از این‌رو سخن امام که خطاب به آنان فرموده بود:«پس از من گرفتار ذلّت همیشگی و شمشیر برّان می‌شوید و ستمگران کشتن شما را شیوۀ خود قرار می‌دهند»دربارۀ‌شان راست آمد. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 58.

کلام امام از آیندۀ تاریک آنان خبر می‌داد و این‌گونه خبر دادن تنها از او شایسته بود.چگونه از او شایسته نباشد در حالی که او باب علم پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)است.البته ابن ابی الحدید احتمال داده که این‌گونه پیشگویی،نفرین هم هست و می‌گوید:این،گفتگو با آنان و در عین حال نفرین بر آنان است و خبر از سرنوشت آیندۀ آنهاست و چنین هم شد چون خداوند پس از آن،ذلّت همیشگی و شمشیر برّان و ستم سلطان را بر آنان چیره کرد و همواره پایمال بودند تا خداوند به عمرشان پایان داد و بیشترشان را نابود گردانید.

سپس ابن ابی الحدید چیزهای زیادی دربارۀ آنان ذکر می‌کند و دربارۀ مبارزۀ مهلّب بن ابی صفره و فرزندانش با خوارج که نتیجۀ آن به مرگ حتمی و هلاکت شنیع خوارج انجامید،سخن را به درازا می‌کشد.

چون کتاب ما کتاب تاریخ عقاید است؛نه تاریخ اقوام،به همین‌خاطر از نقل همه قیامهایی که خوارج در زمانهای مختلف و در مکانهای گوناگون به آن دست یازیدند،صرف‌نظر می‌کنیم و به ذکر قیامهای آنان در زمان امویان اکتفا می‌کنیم و بخصوص به آنچه که مربوط می‌شود به عصر معاویة بن ابی سفیان زارع این بذر و دروگر محصول دنیوی آن و چاه‌کن این چاه که خود در آن شد،می‌پردازیم و برای تکمیل مطلب به قیامهای پس از معاویه نیز به صورت گذرا اشاره می‌نماییم.

امام علی(علیه السّلام)به دست شقی‌ترین فرد از زمان آدم تا ختم زندگی،بنابر آنچه که

پیامبر گرامی(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)در حدیثی ⁽¹⁾

-سبط ابن جوزی:تذکرة الخواص 158.

وقتی حسن از تصمیم معاویه که با نیروی نظامی‌اش قصد رویارویی با او را کرده بود،باخبر شد،چند گردان از سپاه خود را که پیشاپیش آن،گردان قیس بن سعد بن عباده قرار داشت،اعزام نمود و خود از کوفه خارج شده در مداین فرود آمد و آمادۀ رویارویی با معاویه شد.اما پیشامدهای تلخ و ناگواری-که اینجا جای ذکر آن نیست- آرزوهای امام را به یأس مبدل ساخت و امام چاره‌ای جز کناره‌گیری از حکومت و سپردن زمام کار به دست معاویه در برابر انعقاد پیمان صلح نیافت.چگونه مجبور به مصالحه نمی‌شد در حالی که قبل از رویارویی با دشمن،شکست خود و خذلان یاران و غارت اموال خویش را به چشم دید.به همین‌خاطر طی خطابه‌ای فرمود:«ای مردم عراق! سه چیز از شما به من رسید:پدرم را کشتید؛به من ضربه زدید و مالم را به غارت بردید.» ⁽²⁾

معاویه زمام حکومت را به دست گرفت و خوشحال بود از اینکه تمام موانع موجود بر سر راه رسیدن به اریکه قدرت برداشته شده است.اما او فراموش کرده بود که بذری که در صفین برای درهم شکستن سپاه علی(علیه السّلام)پاشیده است،روزی رشد می‌کند و محصول آن دشمن جانش می‌شود زیرا وقتی حسن حکومت را به دست معاویه سپرد و مردم عراق با او بیعت کردند،سران خوارج که تعدادی از آنها خود را در سپاه

حسن جا زده بودند و تعداد دیگری هم در جاهای دیگر پراکنده بودند،از این پیشامد خشمگین شدند چون آنها می‌دانستند که این صلح کیان و هستی آنها را تهدید می‌کند.به همین‌خاطر شمشیرها را حمایل کردند تا با نظام جدید مانند نظام سابق مبارزه نمایند.

خوارج پس از قضیۀ حکمیّت،علی و معاویه را با یک دید نگاه می‌کردند هرچند قبل از جریان حکمیّت،علی(علیه السّلام)را امام بر حق و عادل می‌دانستند.

اینک اجمالی از بعضی از جنگهای خوارج در عصر معاویه:

1-قیام فروة بن نوفل:

طبری می‌گوید:در همان سال 41 ه.خوارجی که در زمان علی(علیه السّلام)در«شهرزور» پناه گرفته بودند،علیه معاویه قیام کردند.وقتی معاویه به طرف عراق آمد،قبل از آنکه حسن از کوفه بیرون رود،وارد نخیله شد.حروریه که پانصد نفر بودند و با فروة بن نوفل اشجعی در«شهرزور»پناه گرفته بودند،گفتند:الآن کسی به طرف ما آمده که هیچ شکی در کفر او نداریم.پس بشتابید تا علیه معاویه جهاد کنیم.آنگاه با فرماندهی فروة بن نوفل آمدند تا وارد کوفه شدند.معاویه یک ستون از سواران شام را به کوفه فرستاد.

آنان نظامیان شامی را شکست دادند.معاویه به مردم کوفه گفت:به خدا سوگند اگر چموشانتان را دفع نکنید،امانتان نمی‌دهم.مردم کوفه به جنگ خوارج برآمدند.خوارج به آنان گفتند:وای بر شما!ضرری از ما متوجه شما نیست.مگر نه آنکه معاویه دشمن مشترک ما و شماست؟بگذارید با او بجنگیم؛اگر او را از پا درآوردیم،دشمن خود و شما را از بین برده‌ایم و اگر او ما را از بین برد،شما از شرّ ما راحت شده‌اید.مردم گفتند:

به خدا سوگند تا با شما نجنگیده‌ایم دست از شما برنمی‌داریم.آنگاه خوارج گفتند:خدا رحمت کند برادران نهروانی ما را!آنها شما کوفیان را بهتر می‌شناختند.اشجعیان، ⁽¹⁾

-اشجع نام یکی از قبایل کوفه است و منظور قبیله‌ای است که به حمایت معاویه برخاستند و فروة بن نوفل،رئیس خوارج را گرفتند.

را که رئیس خوارج و از قبیلۀ آنها بود،گرفتند و خوارج عبد الله بن ابی الحر ⁽¹⁾

-در کامل ابن اثیر(عبد الله بن ابی الهوساء)آمده است،305/3-306.

نزد پسرت برو،شاید از دیدار تو دلش نرم شود.

او هم نزد پسرش رفت و با او سخن گفت و نصیحتش کرد و گفت:می‌خواهی پسرت را نزدت بیاورم؟شاید وقتی او را ببینی نتوانی دوریش را تحمل کنی!

حوثره گفت:در این ساعت به نیزۀ کافری که قلب را بشکافد بیشتر مشتاقم تا دیدار فرزندم.

پدر حوثره برگشت و جریان را به معاویه باز گفت.معاویه هم سپاهی را به سوی آنان اعزام کرد که همگی‌شان را از پا درآوردند. ⁽³⁾

2-قیام شبیب بن بجره:

اشاره

وقتی ابن ملجم،علی را به شهادت رساند،شبیب همراه او بود.با ورود معاویه به کوفه، شبیب به قصد تقرّب نزد او آمد و گفت:من و ابن ملجم باهم علی را کشتیم.معاویه از شنیدن این سخن هراسان از جا برخاست و به خانه‌اش رفت و به اشجعیان پیام داد و گفت:اگر شبیب را ببینم یا بشنوم که او به خانۀ من نزدیک شده است،همۀ شما را نابود می‌کنم.از دیارتان بیرونش کنید.همین‌که شب فرا رسید شبیب از کوفه بیرون رفت و تا

روز کشته شدنش،کسی او را ندید.وقتی مغیرة بن شعبه حاکم کوفه شد،شبیب در طف، نزدیکی کوفه علیه او قیام کرد.مغیره گروهی از سواران را به فرماندهی خالد بن ارفطه و به روایتی معقل بن قیس را به سرکوبی او اعزام کرد.نبرد آغاز شد و شبیب با یارانش کشته شدند. ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 206/3.

این بود گوشه‌ای گذرا از قیامهای خوارج در کوفه که پیش از حکومت مغیرة بن شعبه از طرف معاویه در آنجا به وقوع پیوست.پس از حکومت او بر کوفه قیامهایی از طرف خوارج صورت گرفت که مغیره با زیرکی و با قدرت شمشیر آنها را خاموش کرد.

اینک اجمالی از آنها:

خوارج و مغیرة بن شعبه،حاکم معاویه در کوفه:

معاویه کوفه را به سوی شام ترک کرد و عبد الله بن عمرو بن عاص را حاکم آنجا کرد.

مغیرة بن شعبه نزد معاویه آمد و گفت:تو عبد الله را بر کوفه و پدرش را بر مصر حاکم کردی و خودت بین این دندانها شیر امارت می‌کنی.معاویه پس از شنیدن این سخن، عبد الله را از حکومت کوفه برکنار و به جایش مغیره را حاکم آنجا کرد.وقتی عمرو از سعایت مغیره مطلع شد،نزد معاویه آمد و گفت:تو مغیره را بر مالیات گماشتی،او با حیله مال را می‌برد و تو توان پس گرفتن آن را نداری.کسی را بر مالیات قرار ده که از تو ترسی داشته باشد.معاویه هم مغیره را از ریاست مالیات عزل نموده او را به پیشنمازی گماشت.

بعدا وقتی که عمرو و مغیره به هم رسیدند،عمرو پرسید:آیا تو نزد امیر المؤمنین دربارۀ عبد الله سعایت کردی؟گفت:بلی.گفت:این در برابر آن. ⁽²⁾

مغیره در قبال خوارج سیاست معاویه را در پیش گرفت؛گاهی با آنان می‌جنگید و گاهی آنان را می‌بخشید.طبری می‌گوید:معاویه،مغیره را به‌عنوان حاکم کوفه

منصوب کرد.او هم مرد خوشگذرانی بود.با مردم رفتار خوبی در پیش گرفت.از عقاید مردم بازجویی نمی‌کرد.مردم نزدش می‌آمدند و می‌گفتند:فلانی عقیدۀ شیعی دارد.فلانی عقیدۀ خوارجی دارد و او می‌گفت:قضای خداوند این است که مردم عقاید مختلفی داشته باشند و به زودی خداوند دربارۀ آنچه که بندگانش اختلاف دارند،حکم خواهد کرد و بدین ترتیب امنیتی برای مردم فراهم نموده بود. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 132/4.

اینک برخی از رویارویی‌های مغیره با خوارج:

3-قیام معین خارجی:

به مغیره خبر دادند که معین بن عبد الله قصد شورش دارد.مغیره نیرویی به سراغ او فرستاد و او با یارانش گرفتار و سپس محبوس شدند.مغیره جریان کار را به معاویه گزارش داد.معاویه به او نوشت:اگر حاضر شد به خلافت من شهادت دهد،کارش نداشته باش.مغیره او را احضار کرد و به او گفت:آیا حاضری شهادت دهی که معاویه خلیفه و امیر المؤمنین است؟گفت:شهادت می‌دهم که خداوند عزّ و جلّ حق است و قیامت آمدنی است و شکی در آن نیست و خداوند مردگان را محشور می‌کند.مغیره دستور داد او را کشتند. ⁽²⁾

4-قیام ابو مریم آزاد شدۀ بنی حرث بن کعب:

پس از آن ابو مریم آزادشدۀ بنی حرث بن کعب قیام کرد.دو زن،قطّام و کحیله نیز همراه او بودند و او اولین کسی بود که با زنان قیام می‌کرد.از این‌رو ابو بلال بن ادیّه او را سرزنش کرد اما ابو مریم اعتراض او را با این توجیه رد کرد که زنان در کنار پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)و در کنار مسلمانان در شام جنگیدند.من به زودی هردوی آنها را باز می‌گردانم و بازشان گرداند.مغیره،جابر بجلی را به جنگ او فرستاد و او هم جنگید و ابو مریم و یارانش را در«بادوریا»به قتل رساند. ⁽³⁾

5-خروج ابو لیلی:

او مردی سیاه‌چهره و بلندقامت بود.آمد و بین دو پلۀ در مسجد کوفه قرار گرفت و با دو دست به آن تکیه داد و در حالی که داخل مسجد عده‌ای از بزرگان کوفه جمع بودند، با صدای بلند شعار لا حکم الاّ للّه را سر داد اما کسی معترضش نشد.پس از آن او اقدام به شورش نمود و سی نفر از آزاد شدگان نیز بدو پیوستند.مغیره،معقل بن قیس ریاحی را برای سرکوبی او فرستاد و معقل او را در یکی از دهات نواحی کوفه،سال چهل و دو هجری به قتل رساند. ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 207/3.

6-قیام مستورد:

خوارج در دوران مغیرة بن شعبه دور سه نفر گرد آمدند:

1-مستورد بن علفه تمیمی؛

2-حیان بن ظبیان سلمی؛

3-معاذ بن جوین طایی.

خوارج در منزل حیان بن ظبیان گرد آمدند و برای انتخاب رهبر به مشورت پرداختند.سرانجام مستورد را که سالخورده‌ترین آن سه نفر بود،برگزیدند و آماده شدند تا در اول شعبان 43 قیام نمایند. ⁽²⁾

قبیصه بن دمون با نیروهای امنیتی خود نزد مغیره آمد و به او خبر داد که خوارج در منزل حیان بن ظبیان اجتماع کرده‌اند و آماده شده‌اند تا در اول شعبان علیه تو قیام نمایند.مغیره گفت:با کمک نیروهای امنیتی خانۀ حیان بن ظبیان را محاصره کن و او را نزد من بیاور زیرا خوارج او را سرکردۀ خود می‌دانند.قبیصه با نیروهای خود در بین مردم عادی وارد خانه شد.هنگام ظهر،ناگهان حیان بن ظبیان آنها را درون خانۀ خود یافت.در آن وقت معاذ بن جوین و بیست نفر از خوارج با او بودند.ناچار خود را

تسلیم کردند.قبیصه آنان را نزد مغیرة بن شعبه آورد.مغیره به آنان گفت:چه شما را واداشت که بخواهید اتحاد مسلمین را از هم بپاشید؟گفتند:ما در آن خانه گرد آمده بودیم تا حیان ابن ظبیان به ما قرآن یاد بدهد.ما در خانه‌اش جمع می‌شویم و پیش او قرآن یاد می‌گیریم.مغیره دستور داد:اینان را به زندان ببرید و آنان مدتی از سال را در زندان ماندند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 138/4.ابن اثیر:الکامل 210/3-212.

اما مستورد،طبری در تاریخش ⁽²⁾و ابن اثیر در کاملش ⁽³⁾قیام او را به تفصیل ذکر کرده‌اند و ما خلاصۀ آن را طبق آنچه که دکتر نایف معروف در کتاب«الخوارج فی عصر الاموی»ذکر کرده،نقل می‌کنیم:مستورد در خانه‌ای در حیره به دور از چشم دیدبانان حکومت سکنی گزید اما وقتی که رفت و آمد خوارج نزد او آغاز و جایش افشا شد،به اصحابش دستور داد که از آنجا کوچ کنند و به طرف خانۀ سلیم بن مخدوج عبدی نزد بنی سلمه از قبیلۀ عبد القیس بروند.سلیم داماد مستورد بود اما در قیام با او هم‌عقیده نبود.وقتی خبر تحرکات خوارج گسترش یافت،مغیره خطر کار را دریافت.سران قبایل را جمع کرد و خطاب به آنان گفت:«هرکدام از سران قبایل،قوم خود را باز دارد وگر نه قسم به خدایی که غیر از او خدایی نیست شما را از وضعی که دارید به وضعی گرفتار سازم که تا به حال هرگز ندیده باشید و از چیزی که دوست دارید به چیزی که دوست ندارید گرفتارتان سازم؛پس هرچه بر شما رسید از خودتان رسید.هرکه خطر را گوشزد کرد،حجت را تمام کرد.»

سران قبایل،اخطار مغیره را جدّی تلقی نمودند و به قبیله‌ای خود برگشتند و دربارۀ فتنه‌آفرینان به بحث نشستند.صعصعة بن صوحان نزد قبیلۀ عبد القیس آمد و آنها را از جانبداری از این گروه سرکش بر حذر داشت.در نتیجه،افراد زیادی از پیوستن به خوارج خودداری ورزیدند.

وقتی مستورد از تهدید سران قبایل توسط مغیره آگاه شد.برای پیشگیری از به دردسر افتادن دامادش به یارانش دستور کوچ داد.از دیار عبد القیس بیرون آمدند و به طرف«صرات»و از آنجا به طرف«بهرسیر»رفتند و وقتی خواستند وارد شهر قدیمی «مداین»که قصرهای کسری در آنجا قرار داشت شوند،حاکم آنجا،سمّاک بن عبید أزدی عبسی از ورودشان مانع شد.پس از آن سمّاک درصدد برآمد تا آنان را از شورش باز داشته برایشان امان بگیرد اما مستورد امتناع ورزید و با یارانش از«جراجرایا»عبور کرده به جوخی رفتند تا به«مذار»رسیدند و همانجا مستقر شدند.

مغیره یک سپاه هزار نفری از برگزیدگان شیعه را به سرکردگی معقل بن قیس ریاحی تمیمی شیعی برای سرکوبی آنها فرستاد.معقل هم ابو رواع شاکری را با سیصد سوار به دنبال آنان فرستاد.او هم آنان را دنبال کرد تا در سرزمین مذار بدانها رسید.در آنجا با یاران خود مشورت کرد که آیا با آنان بجنگند یا تا رسیدن معقل صبر کنند.

اصحاب رأیهای گوناگونی در رد و تأیید دادند و سرانجام توافق کردند که منتظر بمانند.

معقل با هفتصد سوار از راه رسید و جنگ با خوارج آغاز شد.بسیاری از یاران او شکست خوردند و جز معقل و ابو رواع با دویست سوار،کسی باقی نماند تا آنکه مؤخّرۀ سپاه از راه رسید و توافق نمودند که بجنگند.در همین اثناء خوارج باخبر شدند که شریک بن اعور با سه هزار نفر از مردم بصره در راهند.مستورد از یاران خود خواست که از سرزمین بصره فاصله گیرند و به طرف کوفه نزدیک شوند زیرا بصریها در خارج از سرزمین خود نمی‌جنگند.از این‌رو قرارگاه خود را ترک کرده به طرف کوفه حرکت کردند تا به«جراجرایا»رسیدند.حدس آنها درست بود زیرا بصریها از تعقیب آنان دست برداشتند.خوارج به راهشان ادامه دادند و از دجله گذشتند و در سرزمین بهرسیر فرود آمدند و آنجا نزدیکی ساباط است.جنگ خونینی بین طرفین درگرفت و نزدیک بود که روزگار علیه مردم کوفه به گردش درآید،اگر پایداری معقل با تعدادی از سوارانش و بی‌باکی ابو رواع نبود زیرا ابو رواع با حیلۀ جنگی مستورد را از صحنۀ جنگ بیرون آورد.

اما مستورد معقل را ندا داد و او را به مبارزه فراخواند.اصحاب درصدد منع او برآمدند

ولی مستورد نپذیرفت.معقل به مبارزه او آمد.زد و خورد،رد و بدل شد.سرانجام هر کدام دیگری را از پا درآوردند.معقل وصیت کرده بود که پس از او عمرو بن محرزبن شهاب تمیمی فرماندهی را برعهده گیرد و او پس از کشته شدن معقل پرچم را در دست گرفت و بر خوارج یورش برد و آنان را از بین برد و جز چند نفری که از صحنۀ جنگ فرار کردند،کسی از آنان نجات پیدا نکرد. ⁽¹⁾

-نایف معروف:الخوارج فی العصر الاموی 118-119.

7-قیام بردگان به نفع خوارج:

بردگان آزاد شده در دوران امویان تحت فشار بودند و چون عرب نبودند تحقیر می‌شدند.از این‌رو تعجبی ندارد که بین آنان و خوارج به نحوی ارتباط بیابیم زیرا آنان هرچند عقاید خوارج را قبول نداشتند اما در عداوت با حکومت اموی با آنان شریک بودند.به همین خاطر گروهی از بردگان کوفه قیام کردند.مغیره مردی را از طایفه بجیله به سرکوبی آنان فرستاد.او هم آنان را از بین برد و به شورش آنها خاتمه داد.این اولین قیامی بود که در آن بردگان خروج کردند. ⁽²⁾

8-قیام حیان بن ظبیان سلمی:

اشاره

در سال پنجاهم هجرت مغیرة بن شعبه در سن هفتاد سالگی وفات یافت.او در این مدت بسیاری از خوارج را زندانی کرده بود.پس از مرگ او آنان آزاد شدند و وقتی که عبد الرحمن بن عبد الله بن عثمان بن ربیعه ثقفی،پسر ام الحکم،خواهر معاویة بن ابی سفیان فرماندار کوفه شد،آنها دوباره به شورش رو آوردند.

طبری می‌گوید:حیان بن ظبیان سلمی یاران خود را جمع کرد و آنان را به جهاد فراخواند و معاذ بن جوین طایی نیز نظر او را تأیید نمود و همگی با حیان بن ظبیان بیعت کردند.پس از آن در منزل معاذ بن جوین بن حصین طایی گرد آمدند.حیان به آنان گفت:بندگان خدا!نظر خود را بگویید که قیام را از کجا آغاز کنیم؟معاذ گفت:نظر

من این است که به طرف«حلوان»برویم.اما حیان نپذیرفت و گفت:قبل از آنکه مردم دورت گرد آیند دشمن تو را از پا درمی‌آورد و خود رفتن به طرف کوفه را پیشنهاد کرد اما یارانش قبول نکردند.معاذ بن جوین به آنان گفت:به طرف«أنقیا»حرکت می‌کنیم و در آنجا مستقر می‌شویم.این رأی پذیرفته شد و حرکت کردند.سپاهی برای سرکوبی آنان آمد که همگی‌شان را از بین برد.این واقعه در سال پنجاه و نه اتفاق افتاد.

طبری می‌گوید:در همین سال عبید الله بن زیاد بر خوارج سخت گرفت.تعداد زیادی از آنان را زیر شکنجه از بین برد و تعداد دیگری را در جنگ از میان برداشت و از جمله کسانی که در زیر شکنجه از بین رفت،عروة بن ادیّه برادر ابو بلال مرداس بن ادیّه بود. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 231/4. [1]

خوارج در بصره:

کوفه و نواحی آن تنها مرکز حرکت قیامهای خوارج در اوایل دوران اموی نبود بلکه بصره نیز همانند کوفه مرکز جوشش و شورش آنان بود.در سال چهل و یک هجرت، حمران بن أبان در بصره قیام کرد و معاویه بسر بن ارطاة را به جنگ او اعزام کرد و او هم آنان را از پا درآورد و آتش شورش را خاموش ساخت.بعدا معاویه او را برکنار و عبد الله بن عامر را به جایش منصوب کرد.در دوران او سهم بن غالب هجینی با هفتاد نفر قیام کرد.ابن عامر به سرکوبی آنان اقدام نمود و جمعشان را متفرق ساخت تا آنکه آنها أمان خواستند.

در سال 45 هجری زیاد که از طرف معاویه فرماندار بصره شده بود،آنجا را مرکز خوارج یافت.آنها یکی پس از دیگری اقدام به شورش کردند اما هیچ‌کدام به پیروزی نرسیدند. ⁽²⁾به‌طور اجمال مهمترین آنها را یادآور می‌شویم:

9-قیام خطیم باهلی و سهم بن غالب هجینی:

سهم به سوی اهواز رفت و شورشی در آنجا به راه انداخت و تحکیم نمود(شعار خوارج را که«حکمیّت تنها از آن خداست»سرداد).بعد برگشت و مخفی شد و امان خواست اما زیاد أمانش نداد و به جستجوی او پرداخت و سرانجام او را بازداشت کرد و به قتل رساند و جسد او را بر دروازه‌اش آویخت.

اما خطیم،زیاد او را به بحرین تبعید نمود و بعد دوباره آزادش گذاشت و او مراجعت نمود و چون دستورات،زیاد را زیر پا گذاشت زیاد دستور قتل او را صادر کرد و جسدش را در میان قبیلۀ او(باهله)انداختند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 172/4.ابن اثیر:الکامل 225/3.

10-قیام قریب بن مره و زحّاف طایی:

این دو نفر در دوران امارت زیاد بر بصره قیام کردند و متعرّض مردم شدند؛به پیرمرد عابدی از بنی ضبیعه برخوردند و او را کشتند.مردی از بنی قطیعه از طایفه أزد،شمشیر به دست به جایی می‌رفت.مردم او را از پشت خانه‌های«حروریّه»ندا دادند:مواظب خودت باش!(قریب و زحّاف و همراهانش)ندا دادند:ما«حروریّه»نیستیم؛ما پاسبانان شهریم.آن مرد ایستاد و آنها او را کشتند.پس از آن به هر قبیله‌ای که می‌رسیدند و هر که را می‌یافتند می‌کشتند.

روزی آن دو با صد نفر بر بنی علی بن سود از طایفه أزد گذشتند.آنان اینها را به شدت تیرباران کردند.اینان صدا زدند:ای بنی علی!ما بازماندگان،جنگی باهم نداریم.

مردی از بنی علی گفت:

لا شی للقوم سوی السهام مشحوذة فی غلس الظلام

برای شما جوابی جز تیرهای برّان که برای آخر شب مهیّا شده،نیست.

خوارج از چنگ آنها فرار کردند.در مسیرشان با بنی طاحیه از بنی سود و قبیلۀ مزینه و دیگر قبایل روبرو گشتند و جنگ آغاز شد و خوارج تا آخرین نفر کشته شدند و قریب و زحّاف به هلاکت رسیدند.

کارهای آنها به حدی نفرت‌انگیز بود که بعضی از خوارج،از آنان بیزاری جستند.ابن ابی الحدید از ابی بلال مرداس بن ادیّه نقل می‌کند که او می‌گفت:قریب را خداوند تقرّب ندهد و زحّاف را نیامرزد!آنان بر مرکب گمراهی و ظلمت سوار شدند- منظورش مردم‌آزاری آنان بود-و طبری این سخن را به سعید بن جبیر نسبت می‌دهد. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 176/4-177.ابن ابی الحدید:شرح نهج البلاغه 135/4.مبرّد:الکامل 180/2.

جزری می‌گوید:زیاد بر خوارج سخت گرفت و آنان را از بین برد و به سمره دستور داد که به قلع و قمع آنان بپردازد و او هم تعداد زیادی از آنان را کشت.زیاد روی منبر طیّ یک سخنرانی به مردم گفت:«به خدا سوگند اگر اینها را از ما باز ندارید، از خودتان آغاز می‌کنم.به خدا سوگند اگر یکی از آنان از دست شما زنده در رود،حتی یک درهم از عطایای امسالتان را نخواهم داد.»مردم هم علیه آنان شوریدند و همۀ‌شان را از بین بردند. ⁽²⁾

11-قیام زیاد بن خراش عجلی:

زیاد بن خراش عجلی با سیصد سوار قیام کرد و در سرزمین«مسکن»از مناطق عراق سکنی گزید.زیاد گروهی از سواران را به فرماندهی سعد بن خذیفه یا شخص دیگری به جنگ او فرستاد و او آنها را از بین برد در حالی که در گیرودار جنگ تا محل مائد رسیده بودند. ⁽³⁾

12-قیام معاذ طایی:

مردی از طی که او را معاذ می‌نامیدند نیز علیه زیاد قیام کرد.او در سال 51 با سی نفر در کنار نهر عبد الرحمن بن ام الحکم مستقر شد.زیاد شخصی را به سرکوبی آنان فرستاد که معاذ و یارانش را کشت و به قولی معاذ پرچمش را وارونه کرد و تسلیم شد. ⁽⁴⁾

13-قیام طواف بن غلاق:

زیاد بن ابیه در ماه رمضان سال 53 در کوفه درگذشت.معاویه پس از او فرزندش، عبید الله بن زیاد را در سال 55 به ولایت بصره منصوب کرد.رفتار او با خوارج همان رفتار پدرش بود؛بر آنها سخت گرفت و گروه زیادی از آنها را کشت.روزی به او خبر دادند که گروهی از خوارج در بصره دور مردی به نام«جدار»گرد آمده‌اند و با او گفتگو می‌کنند و از حاکم بدگویی می‌کنند.ابن زیاد آنان را بازداشت کرد و به زندان افکند.

سپس آنها را فراخواند و به آنان تکلیف کرد که یکدیگر را بکشند و قاتلان آزادند که بروند.آنان چنین کردند و او هم بقیه را آزاد کرد.از جملۀ آنهایی که به کشتن دیگران دست یازیده بودند،طواف بود.سایر خوارج آنان را سرزنش کرده،می‌گفتند:چرا برادرانتان را کشتید؟آنان می‌گفتند:مجبورمان کردند و گاهی آدم بر پذیرش کفر اکراه می‌شود در حالی که قلبش به ایمان استوار است.

طواف و همراهانش پشیمان گشتند.طواف می‌گفت:آیا توبه‌ای برای این کار هست؟و همگی گریه می‌کردند.به اولیاء مقتولین پیشنهاد دیه کردند اما آنان نپذیرفتند و خواستار قصاص شدند و اینان امتناع ورزیدند.

آنگاه طواف،ابن ثور سدوسی را ملاقات کرد.از او پرسید:آیا راه بازگشتی برای من می‌یابی؟او گفت:من تنها یک آیه در کتاب خداوند عز و جل برای تو سراغ دارم:

«ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ .» ⁽¹⁾

-نحل:110« [1]آنگاه پروردگارت برای کسانی که پس از فتنه‌آفرینی هجرت کنند و جهاد نمایند و بردباری پیشه کنند،پروردگارت(برای آنها)بخشنده و مهربان است.»

طواف همراهانش را به قیام و شورش علیه ابن زیاد فراخواند و آنان در سال پنجاه و هشت با او بیعت کردند و از بنی عبد القیس هفتاد نفر در بصره بودند.از بین آنها کسی نزد ابن زیاد سعایت کرد.طواف از این مسأله مطّلع شد و به قیامشان سرعت بخشیدند و همان شب از شهر خارج شدند و سخن‌چین را به قتل رساندند و راهشان را به طرف«جلحاء»ادامه دادند.ابن زیاد شرطۀ بخارایی را به تعقیب آنان فرستاد.جنگ

بین طرفین درگرفت و شرطه‌ها شکست خوردند.(شرطه‌ها و در تعقیب‌شان خوارج) وارد بصره شدند.آن روز،روز عید بود و مردم به شرطه‌ها پیوستند و با خوارج جنگیدند و آنان کشته شدند.طواف با شش نفر باقی ماندند.اسب او که تشنه شده بود او را چموشانه به طرف آب کشید و شرطه‌ها هم او را با تیر زدند و از پای درآوردند.سپس به دارش زدند.بعدها بستگانش او را دفن کردند. ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 254/3.

14-قیام عروة بن أدیّه:

عبید الله بن زیاد برای دیدن مسابقه‌ای که خود ترتیب داده بود،بیرون شد.در اثنای که او به انتظار سوارکاران نشسته بود،مردم دورش جمع شدند.در بین آنان عروة بن ادیّه بود.عروه رو کرد به ابن زیاد و گفت:پنج چیز در امتهای گذشته بود که برای ما نیز هست «أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ* وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ * وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّارِینَ .» ⁽²⁾

و دو خصلت دیگر را جریر(راوی)حفظ نکرده است.وقتی عروه این را گفت، زیاد خیال کرد او به تنهایی جرئت گفتن این سخن را نداشته لابد گروهی از یارانش او را همراهی می‌کنند.از این‌رو از جا برخاست و مسابقه را ترک کرد.کسی به عروه گفت:

چرا چنین کردی؟بدان به خدا سوگند تو را خواهد کشت.عروه متواری شد.ابن زیاد در جستجویش برآمد.او وارد کوفه شد و در آنجا دستگیر و نزد ابن زیاد فرستاده شد.ابن زیاد دستور داد دستها و پاهایش را قطع کردند.سپس او را پیش خود خواند و گفت:چه می‌نگری؟گفت:می‌نگرم که دنیایم را تباه کردی و من آخرتت را تباه کردم.ابن زیاد او را کشت و فرستاد دخترش را آوردند و او را هم کشت. ⁽³⁾

15-قیام مرداس بن ادیّه:

اشاره

طبری می‌گوید:از جمله کسانی که ابن زیاد حبسشان کرده بود،مرداس بن ادیّه بود.

زندانبان که عبادت و نیایش او را دیده بود،شبها او را آزاد می‌کرد و او هنگام طلوع فجر بازمی‌گشت و وارد زندان می‌شد.بعدا با شفاعت زندانبان آزاد شد. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 232/4.

مبرّد می‌گوید:مرداس در جنگ صفین همراه علی(علیه السّلام)شرکت کرده بود و حکمیّت را نپذیرفته بود و در جنگ نهروان با خوارج بود و از جمله کسانی بود که نجات یافت.پس از آنکه از حبس ابن زیاد آزاد شد،قصد شورش کرد و به یارانش گفت:قسم به خدا جای ما در بین این ستمگران نیست.آنان احکام خود را بر ما پیاده می‌کنند و به عدل رفتار نمی‌کنند و از قضاوت بحق بدورند.به خدا سوگند این کار بسی دشوار و دست به اسلحه بردن و ناامن کردن راهها بسیار سنگین است اما ما از اینها جدا می‌شویم و دست به اسلحه نمی‌بریم و با کسی نمی‌جنگیم مگر آنکه او با ما بجنگد.

اصحاب او که نزدیک به سی نفر بودند،دورش جمع شدند.وقتی با اصحابش حرکت کرد،در راه با عبد الله بن رباح انصاری که دوست او بود،روبه‌رو شد.عبد الله پرسید:قصد کجا داری؟گفت:می‌خواهم دین خود و یارانم را از چنگ این حاکمان ستمگر حفظ کنم.از او پرسید:آیا کسی از کار شما آگاه است؟گفت:نه.گفت:پس برگرد.گفت:آیا می‌ترسی که بلایی بر سرم بیاید؟گفت:بلی به دردسر می‌افتی.گفت:

نترس من دست به اسلحه نمی‌برم و امنیت کسی را سلب نمی‌کنم و با کسی نمی‌جنگم مگر آنکه او با من بجنگد.آنگاه حرکت کرد تا وارد«آسک»،جایی بین«رامهرمز»و «ارجان»شد.در همان‌جا به مالی برخورد که برای ابن زیاد می‌بردند.در آن وقت یاران او نزدیک به چهل نفر رسیده بودند.مال را پایین آورد و حقوق خود و یارانش را برداشت و باقی را به فرستادگان رد کرد و گفت:به رفیقتان بگویید:ما حقوقمان را برداشتیم.یکی از یاران گفت:چرا باقی مال را رد می‌کنیم؟گفت:آنان از این غنیمت سهم می‌برند،همان‌طور که نماز می‌خوانند.به همین‌خاطر ما با آنان جنگی نداریم.

همه اینها دال بر آن است که او از حد اعتدال تجاوز نمی‌کرد و انصاف را رعایت می‌کرد.او به عقل یا به دینش دریافته بود که نتیجۀ تجاوز از حد اعتدال،مرگ و نابودی است.

از جمله چیزهایی که بر اعتدال او-برخلاف گذشتگان-دلالت دارد،جریانی است که یکی از افراد ابن زیاد نقل می‌کند.او می‌گوید:ما با سپاهی عازم خراسان بودیم.

گذرمان به«آسک»افتاد.دیدیم آنان سی و شش نفرند.ابو بلال ما را ندا داد:آیا به قصد جنگیدن با ما آمده‌اید؟من و برادرم داخل آغل گوسفندان شدیم.برادرم دم در آن ایستاد و گفت:السّلام علیکم.مرداس جواب داد:علیکم السلام و بعد به برادرم گفت:به جنگ ما آمده‌اید؟برادرم گفت:نه ما عازم خراسان هستیم.گفت:هرکسی را که دیدید بگویید ما برای ایجاد فساد در زمین و برای ترساندن کسی بپا نخاسته‌ایم،بلکه برای فرار از ظلم قیام کرده‌ایم و با کسی نمی‌جنگیم مگر آنکه کسی با ما بجنگد و از غنیمت برنمی‌داریم مگر سهم خودمان را.آنگاه پرسید:آیا کسی به طرف ما می‌آمد؟گفتیم:

بلی،اسلم بن زرعه کلابی.گفت:فکر می‌کنید کی به ما می‌رسد؟گفتیم:فلان روز.بعد ابو بلال گفت:خداوند ما را بس است و او خوب وکیلی است.

وقتی اسلم به آنان رسید،ابو بلال ندا داد:ای اسلم!از خدا بترس!ما قصد جنگیدن نداریم و غنیمتی را مصادره نمی‌کنیم؛پس تو چه می‌خواهی؟گفت:می‌خواهم شما را نزد ابن زیاد باز گردانم.مرداس گفت:او ما را می‌کشد.گفت:و اگر شما را کشت؟گفت:تو در خون ما شریک خواهی بود.گفت:من او را بر حق و شما را بر باطل می‌دانم.در این وقت ابن حریث بن حجل(از اصحاب ابی بلال)فریاد برآورد:آیا او بر حق است در حالی که از فاجران فرمان می‌برد و خودش یکی از آنهاست و با تهمت آدم می‌کشد و در مالیات به دلخواه خود تصرف می‌کند و در قضاوت،به جور حکم می‌کند؟ آیا نمی‌دانی که او توسط ابن سعاد چهار بی‌گناه را کشت؟

آنگاه همگی یکپارچه بر او حمله کردند و نزدیک بود معبد،یکی از خوارج او را دستگیر کند اما او و یارانش بدون جنگ شکست خوردند.وقتی اسلم بر ابن زیاد وارد

شد،ابن زیاد سخت بر او خشم گرفت.گفت:وای بر تو!با دو هزار نفر رفتی و از دست چهل نفر شکست خوردی؟...

پس از آن هروقت اسلم به بازار می‌رفت یا به کودکان برمی‌خورد او را صدا می‌زدند:ابو بلال پشت سر توست و گاهی صدا می‌زدند:یا معبد او را بگیر تا جایی که او به ابن زیاد شکایت برد.ابن زیاد به نیروهای امنیتی دستور داد مردم را از او باز دارند و در همین رابطه عیسی بن فاتک از بنی تمیم سروده است:

أألفا مؤمن فیما زعمتم و یهزمهم بآسک اربعونا

کذبتم لیس ذاک کما زعمتم و لکن الخوارج مؤمنونا

هم الفئة القلیلة غیر شک علی الفئة الکثیرة ینصرونا

آیا این دو هزار نفر را می‌پنداری که مؤمنند در حالی که در«آسک»چهل نفر،آنان را شکست داد.

دروغ گفتید،چنان نیست که می‌پندارید.این خوارجند که مؤمنند.

بدون‌شک آنان گروه اندک بودند که بر گروه بزرگ پیروز شدند.

پس عبید الله بن زیاد جمعی را به فرماندهی عباد بن اخضر در پی آنان فرستاد و او با چهار هزار نفر به رویارویی مرداس رفت و در روز جمعه به هم رسیدند.ابو بلال،عباد را ندا داد:ای عباد!نزد من بیا می‌خواهم با تو حرف بزنم.او هم نزد او رفت و او گفت:چه می‌خواهی؟گفت:شما را می‌گیرم و نزد امیر عبید الله بن زیاد می‌برم.گفت:و یا غیر آن؟گفت:و آن چیست؟گفت:این‌که تو بازگردی زیرا ما امنیت کسی را سلب نمی‌کنیم و با کسی نمی‌جنگیم مگر آن‌که او با ما بجنگد و چیزی را برنمی‌داریم مگر مقداری که سهم ماست.عباد گفت:را ما همان است که گفتم.در این هنگام حریث بن حجل گفت:می‌خواهی گروهی از مسلمانان را به حاکم ستمگر و گمراه تحویل دهی؟ گفت:شما از او گمراهترید.چاره‌ای جز این نیست.در این حین،قعقاع بن عطیه باهلی از خراسان که قصد حج داشت،رسید.وقتی دو گروه را دید،پرسید:آن گروه چکاره‌اند؟ گفتند:گروهی از آشوبگران.او هم با شنیدن این سخن بر آنان حمله کرد اما خود او اسیر

شد.او را پیش ابو بلال بردند.گفت:تو کیستی؟گفت:من از دشمنان شما نیستم.من به قصد حج آمده‌ام ولی نفهمیدم فریب خوردم.ابو بلال او را آزاد کرد....

دو گروه درگیر شدند و درگیری ادامه داشت تا آنکه وقت نماز در روز جمعه فرا رسید،ابو بلال آنان را صدا زد:ای قوم!اینک وقت نماز فرارسیده است،پس ما را واگذارید تا نماز گزاریم و شما هم نماز گزارید.گفتند:درخواستت پذیرفته است.همگی اسلحه‌ها را کنار گذاشتند.عباد و همراهانش با شتاب نماز را تمام کردند و حروریّه آهسته مشغول بودند؛بعضی در حال رکوع و بعضی در حال قیام و بعضی در حال سجده و بعضی در حال تشهد بودند که عباد و یارانش بر آنان حمله کردند و آنها را به قتل رساندند و سر ابو بلال را با خود بردند. ⁽¹⁾

-مبرّد:الکامل 186/2.طبری:تاریخ 232/4.ابن اثیر:الکامل 256/3.

این ابو بلال است و مردانگی و میانه‌روی او.بنابراین کسی را که اباضیه آغازگر میانه‌روی شمرده‌اند،درست نیست بلکه در حقیقت،این ابو بلال است که راه عبد الله بن اباض را طی کرده است.از همین‌رو وقتی قریب و زحّاف طایی به آزار مردم پرداختند و پیرمرد عابد را کشتند و در قیامشان جنایتهایی را مرتکب شدند،ابو بلال با شنیدن این کارها به آنان اعتراض کرد و گفت:قریب را خداوند قریب نگرداند و زحّاف را خداوند نیامرزد!آنان بر مرکب گمراهی سوار شدند.(منظورش مردم‌آزاری آنان بود).

سیاست زیاد برای نابودی خوارج:

شیوه‌ای که زیاد ابن ابیه برای نابودی خوارج در پیش گرفت،در دو چیز خلاصه می‌شد:

1-وقتی خارجی را در قبیله‌ای می‌یافت بر ضد تمامی آنها اقدام می‌کرد.روزی سخنرانی کرد و گفت:ای گروه أزد!آگاه باشید هرکدام از شما باید نادانان خود را باز دارد.اگر شما این آتش‌افروزی را خاموش نکنید،می‌گویم که شما آن را روشن کرده‌اید.

پس از آن،قبایل اگر فردی از خوارج را در بین خود می‌یافتند بر او سخت می‌گرفتند و

او را نزد زیاد می‌آوردند.

2-گروهی از خوارج قیام کردند و زنی همراه آنان بود.زیاد بر آنها چیره گشت و زن را عریان نمود.از آن پس زنان علیه زیاد نشوریدند.وقتی که از زنان دعوت به قیام می‌شد،آنها می‌گفتند:اگر عریانمان نکنند،مشتاقانه می‌آییم.

باعث این قیامها و شورشها-که با فدا کردن جان و مال همراه بود-آن بود که آنها عقیده داشتند که حکومت‌های موجود،حکومت‌های کفرند.هرچند این حکومتها به نام اسلام تأسیس شده‌اند اما از خط اصیل اسلام به دورند.از این‌رو امویان به خاطر اشاعۀ ظلم و فسادشان از دایرۀ اسلام خارج و در دایرۀ کفر داخلند.آنان کافرند و همین طور حامیانشان نیز مانند خود آنها کافرند.از این‌رو خلافتها و حکومتها همگی محکوم به کفرند و سرزمین،سرزمین کفر است و جهاد با کفّار بر آنان(خوارج)واجب. ⁽¹⁾

-این مطلب از سخنان سران و بزرگانشان به دست می‌آید.

این نوع برداشت،سبب و انگیزۀ این قیامها و شورشهای ناموفق بود و اگر نقطۀ درخشانی در دفتر زندگی خوارج وجود داشته باشد،آن همان است که امام علی(علیه السّلام) در توصیف آنان فرمود:پس از من خوارج را نکشید زیرا کسی که در جستجوی حق است و به آن نمی‌رسد،مانند کسی نیست که به دنبال باطل است و به آن می‌رسد. ⁽²⁾

آنان با چشمانشان می‌دیدند که چگونه بنی امیه بر گردن مردم سوار شده‌اند و مالیات را به مصرف شخصی خود می‌رسانند و همین مسأله،سبب شورش گروهی از آنان بر ضد حکومت شد.اما مسأله حکمیّت که اولین دستاویز آنان برای مخالفت بود، گویا فراموش شد یا آنان خواستند آن را فراموش کنند.آنها در توجیه قیامهای خود می‌گفتند که ما درصدد گسترش عدل و قسط و ریشه‌کنی ظلم و جور از جامعه و برگرداندن آرامش و آسایش به سرزمین اسلامی هستیم.

با این همه هیچگاه پیروزی نصیب آنها نشد زیرا آنها در ساحۀ سیاست،دو شیوۀ زیانبار را در پیش گرفته بودند:

اول:توسل به شیوه‌های جنایتکارانه برای رسیدن به هدف که گویا آنان عقیدۀ «هدف وسیله را توجیه می‌کند»پذیرفته بودند.

دوم:دشمنی با علی و آل او.

اما شیوۀ اول:آنها متعرض مردم می‌شدند و از عقاید آنها بازجویی می‌کردند و بیگناهان را به جرم اینکه عثمان،علی و دیگر مخالفان آنها را کافر نمی‌دانستند، می‌کشتند.این همان چیزی بود که سبب شد مردم از آنها رو گردانند و آنها را پناه ندهند و آنها را از خود برانند و در برخی موارد،حکومت را علیه آنها یاری نمایند.چگونه می‌تواند درست باشد که یک مسلمان دست به اسلحه برد و راهها را ناامن کند و از عقایدی که ربطی به اسلام پیامبر و اسلام معهود آن زمان ندارد و مرز اسلام و کفر به حساب نمی‌آید بازجویی و تفتیش کند.اتخاذ چنین شیوه‌های شرورانه که در برخی از شورشها به آن واقف گشتید،سبب خسران و ناکامی آنان شد.هرچند بعضی از فرقه‌های آنها از آنان بیزاری می‌جویند اما کل به گناه جزء و همسایه به گناه همسایه مؤاخذه می‌شود.این اعمال ناشایست،آثار شومی برجا گذاشت تا جایی که لفظ«حروریه»با خونریزی و راهزنی همراه شده بود و مردم برای ترس نشان دادن،به این لفظ متوسل می‌شدند.و به جای حروری!!حرامی!!می‌گفتند.

اما شیوۀ دوم:اظهار ضدیت و دشمنی با علی و اهل بیت او کار ساده‌ای نیست.

چگونه می‌تواند ساده باشد در حالی که گوشت و پوست مسلمانان با دوستی آنان عجین گشته است و همین مردم بودند که کلام خداوند سبحان را در قرآن حکیم می‌خواندند:

«قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ». ⁽¹⁾

-شوری:13،« [1]بگو:من از شما پاداشی جز دوستی خاندانم را نمی‌خواهم.»

شورشهای آنها نشان می‌دهد که حکومتهای بنی امیه گاهی برای سرکوبی خوارج

از شیعیان عراق استفاده می‌کردند؛گویا با یک سنگ دو گنجشک را شکار می‌کردند چون هردو طایفه از دشمنان حکومت اموی بودند؛پس کوبیدن یکی به وسیلۀ دیگری آسایش حکومت را به همراه می‌آورد. ⁽¹⁾

-به قیام فروة بن نوفل،تاریخ طبری 126/4 مراجعه شود.

با اینکه می‌پذیریم خوارج در انتقاد و اعتراض و توانایی در سازماندهی و موضعگیری مهارت داشتند اما شورشهای متفرق و پراکندۀ آنها در سرزمین اسلامی، شبیه به شورشهای گمراهی‌آور و ضلالت‌آفرین بود زیرا آنها رهبری واحدی نداشتند تا این قیامها از او سامان بگیرد و این گروه برای تحقق پیروزی نهایی از او بهره گیرد.پس بنیان و اساس کامیابی انقلاب و قیام هرچند طولانی،همان وجود رهبری است که نیروها را وحدت می‌بخشد و آنها را امر و نهی می‌کند.حال آنکه خوارج فاقد این اصل مهم بودند.

این بود گوشه‌ای گذرا از قیامهای این گروه در دوران معاویه.اما از قیامهایی که در زمان عبد الله بن زبیر و خلافت عبد الملک و خلافت هشام بن عبد الملک تا پایان حکومت امویان توسط آنها صورت گرفت،صرف‌نظر می‌شود و نیازی به ذکر آن دیده نمی‌شود.این دوران،سراسر پر از شورشها و جنگهای خونین و خانمانسوزی است که در هر فرصتی پدید می‌آمدند.علاقه‌مندان به آن می‌توانند در جای خودش به کتابهای تاریخ مراجعه نمایند.

اما ما به بعضی از این قیامها که سران خوارج مانند نافع بن ارزق،نجدة بن عامر حنفی و دیگران که از سران مذهب بوده و بعدها از صاحبان طریق در بین خوارج شدند و پس از دوران معاویه به آن دست یازیدند،اشاره می‌کنیم زیرا آنها هرچند فرماندهان نیروها بودند اما در عین حال هدایتگر یاران و پیروان خود نیز بودند و برای خود نظراتی در مذهب داشتند.این مطالب را با ذکر بسیاری از فرقه‌های آنان در فصل آینده بررسی می‌کنیم و بدین طریق زمینه‌هایی را که باعث پیدایش مذاهب در بین این فرقه شد،روشن می‌سازیم.

/فصل نهم:

اشاره

نامها و فرقه‌های خوارج

خوارج نامهای متعددی دارند که یکی از این نامها«خوارج»است و آنها را بدان جهت خوارج می‌گفتند که علیه علی بن ابی طالب علیه السلام خروج کردند.

نام دیگرشان«محکّمه»است و این از شعار آنها«لا حکم الاّ لله»گرفته شده است،یکی دیگر از نامهای آنها«حروریه»است چون آنها در ابتدای خروجشان،در حروراء مستقر شده بودند.نام دیگرشان«شراة»است چون آنها می‌گفتند:ما جانهای خود را در برابر طاعت خدا فروخته‌ایم یعنی در برابر بهشت معامله کرده‌ایم.

یکی دیگر از نامهای آنها«مارقه»است و این،بدان جهت است که آنها-طبق توصیفی که پیامبر از آنها کرده بود-از دین خارج شدند همانگونه که تیر از شکار خارج می‌شود و فرقه‌ای که امروز از آنها بر جای مانده است یعنی اباضیه،خروج را به خروج از دین تفسیر می‌کنند و این نام[مارقه]را مخصوص گروههای منحرفی می‌دانند که در دوران امویان خروج کردند و به راهزنی و قتل انسانهای بی‌گناه پرداختند.به زودی خواهید دانست که این تخصیص بی‌مورد است.

اما فرقه‌های آنها:

اشاره

1-محکمه 2-ازارقه 3-نجدیه 4-صفریه 5-عجارده و این خود بر فرقه‌های زیر تقسیم می‌شود:

6-خازنیه 7-شعیبیه 8-معلومیه 9-مجهولیه 10-اصحاب طاعت و منظور از آن،طاعت خدا نیست 11-صلتیه 12-اخنبسیه 13-شبیبیه 14-شیبانیه

15-معبدیه 16-رشیدیه 17-مکرمیه 18-حمزیه 19-شمراخیه 20-ابراهیمیه 21-واقفیه 22-اباضیه ⁽¹⁾

-بغدادی:الفرق بین الفرق 72.

مخفی نماند:بنابر آنچه که بغدادی ذکر کرده است تعداد فرقه‌های خوارج از بیست فرقه بیشتر می‌شود و چنانچه عجارده فرقۀ جداگانه‌ای به حساب نیاید چون خود او به چندین فرقه تقسیم شده است،باز عدد آنها به 21 فرقه می‌رسد.

بغدادی می‌گوید:از«اباضیه»چند فرقۀ دیگر منشعب می‌شود که بزرگترین آنها دو فرقۀ«حفصیه»و«حارثیه»است و می‌گوید:«یزیدیه»از فرقۀ اباضیه و«میمونیه»از فرقۀ«عجارده»است و هردو فرقه از کافران افراطی و خارج از فرق امت هستند.اما اشعری پانزده فرقه از خوارج را نام می‌برد و سپس فرقه‌های زیادی را ذکر می‌کند که از این پانزده فرقه منشعب می‌شوند. ⁽²⁾

مقریزی در کتاب الخطط بیست و شش فرقه از آنها را نام می‌برد. ⁽³⁾

شهرستانی هشت فرقه برای خوارج نام می‌برد که اسامی آنها به قرار ذیل است:

1-محکّمه اولی 2-ازارقه 3-نجدیه 4-بیهسیه 5-عجارده 6-ثعالبه 7-اباضیه 8-صفریه. ⁽⁴⁾

اما حق آن است که فرقه‌های اصلی آنها اندکند.اشعری فرقه‌های اصلی آنها را چهار تا می‌داند که عبارتند از:ازارقه،نجدیه،اباضیه و صفریه.بقیه فرقه‌ها از صفریه منشعب می‌شوند. ⁽⁵⁾

از کامل مبرد برمی‌آید که فرقه‌های اصلی آنها سه تا هستند که عبارتند از ازارقه،

اباضیه و بیهسیه و اما صفریه و نجدیه پیرو عقاید ابن اباض هستند. ⁽¹⁾

-مبرد:الکامل 214/2.

آنچه که اشعری دربارۀ فرقه‌های اصلی خوارج بیان نموده،شاید درست‌تر باشد.و از بررسی مذاهب‌شان نیز چنین برمی‌آید.

ما همان چهار فرقه‌ای را که اشعری نام برده است،ذکر می‌کنیم و بیان سایر فرقه‌ها را به کتب مقالات و فرق،خصوصا به مقالات اشعری و الفرق بین الفرق بغدادی و ملل و نحل شهرستانی حواله می‌دهیم.خودداری ما از ذکر سایر فرق خوارج بدان خاطر است که از آنها جز اباضیه که عقاید نزدیک به مسلمانان دارد،فرقه‌ای بر روی زمین باقی نمانده است و به خاطر همین عقاید آنها است که ابو بیهس،نافع را افراطی و عبد اللّه بن اباض را تفریطی می‌داند.در آینده افراط اول و تفریط دوم به حسب تعبیر ابو بیهس،روشن خواهد شد و عبارت او در جای خود خواهد آمد.جالب اینجاست که این فرقه‌ها همگی در یک زمان پدید آمده‌اند و در نتیجه،خوارج در یک زمان دارای چهار امام شدند که هرکدام از آنها مردم را به سوی خود دعوت می‌کردند.

تا زمان ابن زبیر خوارج عقیدۀ واحدی داشتند و پس از جدا شدن از او،چنانکه بعدا خواهید دانست،بین ازارقه و نجدیه اختلاف پدید آمد و دو فرقه با دو امام به وجود آمد.

خوارج تا زمان عبد اللّه بن زبیر فقط چند اصل بسیط داشتند که عبارت بود از:

1-تکفیر مرتکب کبیره؛

2-ردّ اساس حکمیت؛

3-تکفیر عثمان،علی،معاویه،طلحه،زبیر و کسانی که از آنها پیروی می‌کردند و کارهای عثمان را قبول داشتند و حکمیت علی را درست می‌دانستند.آنها تا زمان ابن زبیر با همین اصول،پیش می‌رفتند.

کعبی می‌گوید:خوارج در تکفیر علی،عثمان،حکمان،اصحاب جمل،راضیان به

حکمیت و قیام علیه پیشوای ستمگر و تکفیر مرتکبین کبیره،اتفاق‌نظر داشتند. ⁽¹⁾

-بغدادی:الفرق بین الفرق 73/1 به نقل از کعبی.

اشعری می‌گوید:خوارج در تکفیر علی ابن ابی طالب(رضی اللّه عنه)به خاطر آن‌که او به حکمیت تن داده بود،هم‌نظر بودند و در این‌که آیا کفر او شرک به حساب می‌آید یا نه؟ اختلاف‌نظر داشتند.همچنین تمامی خوارج جز نجدیه که با بقیه نظر مخالف داشتند، گناه کبیره را کفر می‌دانستند و نیز تمامی آنها جز نجدیه،اتفاق‌نظر داشتند بر این‌که خداوند سبحان مرتکبان کبیره را برای همیشه عذاب می‌کند. ⁽²⁾از استثنایی که اشعری کرده معلوم می‌شود که اکثر این اصول،در دوران ابن زبیر و بعد از آن در بین خوارج پدید آمده است؛نه در دوران علی و معاویه.

حال‌که به این مطلب پی بردیم،می‌پردازیم به بیان چهار فرقه‌ای که اشعری ذکر کرده است و بقیه را به کتابهایی که بدین منظور تهیه شده است،ارجاع می‌دهیم.

فرقۀ اول:

اشاره

ازارقه

پیروان نافع بن ازرق،مقتول در سال 65:

وقتی معاویه به هلاکت رسید،مردم کوفه نفس راحتی کشیدند و اتفاق نمودند که زمام خلافت را به حسین(علیه السّلام)بسپارند.از این‌رو به او نامه نوشتند و بیعت خود را اعلام داشتند و از او دعوت نمودند تا زمام امور را به دست گیرد.حسین مدینه و مکه را به قصد عراق ترک نمود.اما شیعیان تنهایش گذاشتند و در یاریش کوتاهی نمودند.

وقتی خبر شهادت حسین به گوش مردم مدینه رسید،آنها به برکناری یزید از خلافت،اقدام نمودند و والی او،مروان بن حکم را از مدینه اخراج نمودند.در این هنگام عبد اللّه بن زبیر از فرصت استفاده کرده از درون بیت الحرام مردم را به بیعت خود فرا خواند.در پی این اقدام،کارگزاران یزید از سرزمین حجاز رانده شدند و تمام منطقه برای حاکمیت عبد اللّه بن زبیر آماده شد.وقتی یزید از حاد شدن اوضاع باخبر شد،یکی از شقی‌ترین و بدترین افرادش«مسلم بن عقبه»را به مدینه فرستاد و او هم پس از ورود به مدینه،مال و جان و ناموس مردم را به مدت سه روز برای لشکریان خود حلال اعلام کرد.در نتیجه،هزاران بی‌گناه کشته شدند و مالها به غارت رفتند و ناموس‌ها هتک شدند؛به حدی که تا امروز تاریخ،مانندی برایش ذکر نکرده است.سپس مسلم به قصد تصرف مکه بدانسو حرکت کرد ولی بدانجا نرسید و در بین راه مرد.پس از او حصین بن سکونی فرماندهی لشکر را برعهده گرفت و مکه را محاصره کرد و در اثنای محاصره در ربیع الاخر سال 64 خبر مرگ یزید را دریافت کرد و مجبور به بازگشت به شام شد.

با هلاکت یزید،پسرش معاویه به خلافت رسید ولی او پس از آنکه از خلافت کناره‌گیری کرد،درگذشت.پس از مرگ او بنی امیه اوضاع را خطرناک دیدند و همگی

بر بیعت مروان بن حکم اتفاق کردند.بدین ترتیب در سال 64 ه.قدرت از آل سفیان به آل مروان منتقل شد در حالی که ابن زبیر همچنان بر تمامی حجاز و به تبع آن بر حرمین شریفین حاکمیت داشت.

استفادۀ خوارج از آشفتگی اوضاع:

خوارج از آشفتگی‌های فراهم شده،استفاده کردند.آنها پس از آنکه با عبد اللّه بن زبیر ملاقات کردند،در یک گردهمایی،قرار گذاشتند که برای جنگ با شامیان به عبد اللّه بن زبیر بپیوندند.

طبری می‌گوید:ابن زیاد پس از کشته شدن ابو بلال،نسبت به خوارج شیوه‌ای در پیش گرفت که باید می‌گرفت.ابن زیاد تا قبل از مرگ ابو بلال از تعقیب خوارج دست بردار نبود و آنان را می‌کشت.اما پس از آنکه ابو بلال را از بین برد،از کشتار خوارج دست برداشت.با قیام ابن زبیر در مکه،خوارج گردهم آمدند...در این گردهمایی نافع بن ازرق گفت:خداوند برای شما کتاب نازل کرد و در آن،جهاد را بر شما واجب کرد و با برهان،حجت را بر شما تمام نمود.هم‌اکنون ستمکاران و متجاوزان و جائران علیه شما دست به شمشیر برده‌اند.اینک مردی در مکه قیام کرده است،بیایید به بیت الحرام رویم و این مرد را ملاقات نماییم.اگر با ما هم‌عقیده بود در کنار او با دشمنان می‌جنگیم و اگر عقیده‌اش مخالف عقیدۀ ما بود با نیرویی که در اختیار داریم او را از بیت الحرام می‌رانیم و خودمان امور را برعهده می‌گیریم.آنگاه حرکت کردند و نزد عبد اللّه بن زبیر رفتند.ابن زبیر از آمدن آنها اظهار خرسندی نمود و به آنان گفت که با آنان هم‌عقیده است و بدون آنکه عقیدۀ آنها را جویا شود،آنها را پذیرفت.از آن پس خوارج در کنار او می‌جنگیدند تا اینکه یزید بن معاویه مرد و شامیان مکه را ترک کردند.پس از آن، تعدادی از خوارج گردهم آمدند و گفتند:کاری که تا دیروز می‌کردید کورکورانه و نادرست بود.در کنار مردی می‌جنگیدید که نمی‌دانستید با شما هم‌عقیده است یا نه؟تا دیروز او و پدرش با شما می‌جنگید و ندای خونخواهی عثمان را سر می‌داد.پس باید عقیدۀ او را دربارۀ عثمان جویا شوید.اگر از او بیزاری جست،او امیر شماست و اگر

امتناع ورزید،دشمن شماست.

آنگاه نزد ابن زبیر رفتند و گفتند:ای انسان!ما در کنار تو جنگیدیم و از عقیده‌ات نپرسیدیم.آیا تو از ما هستی یا از دشمنان ما و به ما بگو که عقیده‌ات دربارۀ عثمان چیست؟

ابن زبیر به اطرافش نگاهی کرد،دید تعداد اندکی از یارانش در مجلس حضور دارند لذا به خوارج گفت:شما وقتی نزدم آمدید که من برای نماز آماده می‌شدم،باید تا شب صبر کنید تا شما را از آنچه که می‌خواهید آگاه نمایم.آنان رفتند و شب آمدند در حالی که یاران ابن زبیر همگی مسلح شده و دور او را گرفته بودند و گروه عظیمی از آنان با نیزه‌ها بالای سر او ایستاده بودند.ابن ازرق به یارانش گفت:این مرد از آشوب شما ترسیده و به مخالفت شما برخاسته است و چنانکه می‌بینید برای مقابله با شما آماده شده است.ابن ازرق به او نزدیک شد و گفت:ای ابن زبیر!از خدایی که پروردگار توست بترس و خائن در گذشته را مبغوض دار و کسی را که اولین‌بار،گمراهی را بنیان نهاد و فتنه ایجاد نمود و مخالفت کتاب خدا کرد،دشمن شمار.اگر این کار را کردی پروردگارت را خشنود ساخته‌ای و خودت را از عذاب دردناک نجات بخشیده‌ای و اگر این کار را نکردی جزء کسانی خواهی بود که از متاع زودگذر دنیا بهره گرفته و زندگی دنیا را با شهوترانی سر کرده‌اند.

آنگاه ابن ازرق از عبیده بن هلال خواست که خواسته‌های آنها را بگوید و او چنین گفت:مردم عثمان بن عفان را به خلافت برگزیدند و او خویشاوندانش را زیر بال گرفت و نزدیکانش را برگزید.جوان را به کار گماشت و تازیانه را به کار برد.کتاب را خوار ساخت.مسلمانان را تحقیر نمود.ظلم‌ستیزان را مورد ضرب قرار داد.رانده شدگان پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)را پناه داد.پیشگامان فضیلت را مضروب ساخت و تبعیدشان کرد و محرومشان نمود.غنیمتی را که خدا برای مسلمانان قرار داده بود،برگرفت و در بین نابکاران قریش و جنایتکاران عرب قسمت نمود.آنگاه گروهی از مسلمانان که خداوند به طاعتش از آنها پیمان گرفته بود و آنها دربارۀ خدا از هیچ ملامتی پروا

نداشتند،نزد او آمدند ولی او آنها را کشت.ما اولیاء آنها هستیم و از پسر عفان و یارانش بیزاریم.حال ای پسر زبیر!نظر تو چیست؟ ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 434/4-438.

مبرد در کاملش نقل می‌کند:ابن ازرق در صبح روزی که به ملاقات ابن زبیر رفته بود،از او سؤال کرد:دربارۀ شیخین چه نظر داری؟گفت:نظر نیک.گفت دربارۀ عثمان چه نظر داری که خویشانش را بر سر کار آورد و رانده شدگان را پناه داد و به مردم مصر چیزی گفت که در نامه خلاف آن را نوشت.آل ابی معیط را بر گردن مردم سوار کرد و فیء مسلمانان را به آنان اختصاص داد و همینطور دربارۀ کسی که بعد از او آمد و در دین خدا افراد را حکم قرار داد و به آنان وفادار ماند بدون آنکه توبه نماید یا پشیمان شود،چه می‌گویی؟

دربارۀ پدرت و رفیقش چه می‌گویی که با علی که امامی عادل و مورد قبول بود و کفری از او سر نزده بود،بیعت کردند سپس برای برخورداری بعضی از متاع دنیا،بیعت را نقض کردند و عایشه را برای جنگ از خانه‌اش بیرون آوردند حال آنکه خداوند به او و دیگر زنان پیامبر دستور داده بود که در خانه‌هایشان بمانند؟تو در این‌باره،مرتکب عملی شدی که توبه از آن واجب است.پس اگر عقیدۀ ما را داشته باشی نزد خدا مقامی خواهی داشت.

ابن زبیر تقیه را کنار گذاشت و عقیده‌اش را دربارۀ عثمان و پدرش[زبیر]که مخالف عقیدۀ خوارج بود،اظهار نمود.خوارج وقتی کلام او را شنیدند از دورش پراکنده شدند.نافع ابن ازرق حنظلی و عبد اللّه بن صفار سعدی از بنی صریم و عبد اللّه بن اباض که او نیز از بنی صریم بود و حنظله بن بیهس و بنی ماحوز و عبد اللّه و زبیر از بنی سلیط به طرف بصره رفتند.

ابو طالوت و عبد اللّه بن ثور(ابو فدیک)و عطیه بن اسود یشکری به طرف یمامه رفتند و در آنجا با ابو طالوت خروج کردند.سپس در سال 64 نجده بن عامر حنفی را به

رهبری خود برگزیدند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 438/4. [1]

شهرستانی می‌گوید:نجده بن عامر و نافع بن ازرق در مکه دور ابن زبیر اجتماع کردند و سپس پراکنده شدند.نافع به بصره و از آنجا به اهواز رفت و نجده به طرف یمامه رفت.نافع معتقد بود:تقیه جایز نیست و دست کشیدن از جنگ کفر است ولی نجده با او مخالف بود و تقیه را جایز می‌دانست و به این کلام خداوند: «إِلاّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً » ⁽²⁾و این سخن او: «وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ » ⁽³⁾استدلال می‌کرد و می‌گفت:قعود از جنگ جایز است و در صورت امکان،جهاد بهتر است چون خداوند فرمود: «فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً». ⁽⁴⁾

وقتی نافع آرای خلاف کتاب و سنت و فطرت انسانی از خود بروز و ظهور داد، جماعت زیادی که او را همراهی می‌کردند از دورش پراکنده شدند.از جملۀ آنها ابو فدیک و عطیه حنفی و راشد طویل بودند که به طرف یمامه رفتند و نجده را از فتنه و بدعت‌گزاری نافع آگاه ساختند.نجده نامه‌ای به او نوشت و او را بر کارهایش سرزنش کرد و به آیاتی که معنی روشن و صریح داشت،علیه او استدلال نمود.

نافع هم طی نامه‌ای جواب او را باز گفت و آیاتی را که رفیقش بدانها استدلال نموده بود،تأویل نمود.این انشقاق بزرگی در بین خوارج بود و از وحشیگری ازارقه و سنگدلی و بی‌مهری آنان خبر می‌داد.آنان مانند سنگهای متحرک و شرارتباری می‌ماندند که در تاریخ،بزرگترین ننگ و شرم‌آورترین اعمال را از خود به یادگار گذاشتند تا حدی که گروه‌های دیگر از آنان بیزاری جستند و این از آنها دور از انتظار نبود.اینان پیروان محکّمه اولی بودند که عبد اللّه بن خباب را سر بریدند و شکم زن حاملۀ او را که حملش کامل بود،شکافتند.این شقاوت را از نامه نجده به نافع و جواب

نافع به او می‌توانید دریابید.

مبرد می‌گوید:یاران نجده وقتی دیدند که نافع،قاعدین ⁽¹⁾

-خوارج این اصطلاح را برای کسانی به کار می‌بردند که جنگ مسلحانه را برای رسیدن به هدفشان تجویز نمی‌کردند(م).

نجده پس از استقرار در یمامه به نافع نامه‌ای نوشت.

نامۀ نجده به نافع:

اشاره

اما بعد:عهد من با تو این بود که برای یتیم پدری مهربان و برای ناتوان برادر خوبی باشی و نیروهای مسلمانان را یاری نمایی و برای نادانانشان کاری انجام دهی و در کار خدا ذره‌ای کوتاهی نورزی و یاور ستمگر نباشی.تو و یارانت چنین بودید.نخست، سخن خود را به یاد آور که گفتی:اگر من نمی‌دانستم که برای پیشوای عادل مانند پاداش رعیت است،حتی سرپرستی دو نفر مسلمان را هم نمی‌پذیرفتم.وقتی که تو در طاعت خدا جانت را در برابر کسب خوشنودی او معامله کردی و به حقیقت حق رسیدی و بر تلخیهایش پایدار ماندی شیطان خودش را برایت آماده ساخت.تحمل هیچ‌کس به اندازۀ تو و یارانت بر شیطان سنگین نبود.از این‌رو دلت را به دست آورد و به هوای نفس،دعوتت نمود و فریبت داد و تو هم فریبش را خوردی و قاعدین و مسلمانان ناتوان را که خداوند در کتابش آنها را از جهاد معذور داشته،کافر شمردی در حالی که خداوند عزّ و جل که فرموده‌اش حق و وعده‌اش راست است،می‌فرماید: «لَیْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی وَ لا عَلَی الَّذِینَ لا یَجِدُونَ ما یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلّهِ وَ رَسُولِهِ » ⁽²⁾آنگاه خداوند متعال آنها را به نیکوترین نامها یاد کرد و فرمود: «ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ ». ⁽³⁾آن وقت تو قتل کودکان را جایز دانستی در حالی که پیامبر

خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)آن را نهی فرمود و خداوند جل ثناءه فرمود: «لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری » ⁽¹⁾

-اسراء:15« [1]بار گناه کسی را دیگری برنمی‌دارد.»

همانا خداوند در کمین است و داوری‌اش بر عدل استوار و گفتارش پایان‌بخش هر چیزی است.و السلام.

جواب نافع از نامۀ نجده:

اما بعد:نامه‌ات رسید و در آن موعظه‌ام نموده‌ای و تذکرم داده‌ای و نصیحتم کرده‌ای و نهی‌ام نموده‌ای و بر اینکه در گذشته بر حق بودم و از ثواب بهره می‌بردم توصیفم نموده‌ای.از خدا مسئلت می‌نمایم که مرا از کسانی قرار دهد که سخنان را می‌شنوند و آنگاه بهترینش را برمی‌گزینند.

تو مرا بر این‌که قاعدین را کافر می‌دانم و کشتن کودکان را جایز می‌شمارم و امانات مخالفین را حلال می‌دانم،سرزنشم کرده‌ای.اینک همه را برایت تفسیر می‌کنم.

انشاء اللّه.

اما قاعدین،اینها مانند آن قاعدینی که ذکر کردی و در عهد رسول اللّه(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) بودند،نیستند زیرا آنان در مکه مغلوب و محصور بودند و راهی برای فرار نداشتند و

راهی برای پیوستن به مسلمانان نمی‌یافتند ولی اینان در دین تفقه می‌کنند و قرآن می‌خوانند و راه برای‌شان روشن است.کلام خداوند را دربارۀ کسانی که مثل اینان بودند،شنیدی که آنها می‌گفتند: «کُنّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ » ⁽¹⁾

-نساء:97« [1]ما در زمین بیچاره و ناتوان بودیم.»

اما کودکان،نوح که پیامبر خدا بود و از من و تو عالمتر بود،به خدا عرض کرد:

«رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّاراً* إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلاّ فاجِراً کَفّاراً». ⁽⁶⁾او کسانی را کافر نامید که کودک بودند و هنوز به دنیا نیامده بودند.

پس چگونه می‌شود که دربارۀ قوم نوح این روا باشد و تو دربارۀ قوم ما آن را قبول نداشته باشی حال آنکه خداوند متعال می‌فرماید: «أَ کُفّارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَراءَةٌ فِی الزُّبُرِ» ⁽⁷⁾و اینها مانند مشرکانند که جزیه از آنها پذیرفته نمی‌شود و بین ما و آنان جز شمشیر و اسلام چیزی حاکم نیست.

اما حلال شمردن امانات مخالفین:خداوند مال آنها را مانند خونشان برای ما

حلال کرده است.پس خونشان حلال و اموالشان غنیمت مسلمانان است.پس از خدا بترس و به خودت مراجعه کن که عذری جز توبه نداری.نابودی و باز داشتن ما از عقایدی که برایت بیان کردم هرگز در توان تو نیست.درود بر کسی که حق را پذیرفته و بدان عمل کند. ⁽¹⁾

-مبرد:الکامل 210/2-212،ابن ابی الحدید هردو نامه را در شرح 137/4-139 نقل کرده است. مراجعه شود.

این نافع بن ارزق است و این هم شیوۀ افراطی و انحراف فکری او که مردم آزاری و بازجویی از عقاید آنان و کشتن اطفال و کارهای از این قبیل را روا می‌داند.اما دربارۀ خروج او:تاریخ‌نویسان،در این‌باره زیاد سخن گفته‌اند که نقل آن در توان ما نیست و ما بدانچه که بغدادی آن را خلاصه کرده است،بسنده می‌کنیم. ⁽²⁾

بغدادی می‌گوید:ازارقه پس از آنکه بر بدعتهایی که ذکر کردیم اتفاق کردند،با نافع بن ازرق بیعت نمودند و او را امیر المؤمنین نامیدند.خوارج عمان و یمامه نیز به آنها پیوستند و بدین ترتیب تعدادشان به بیش از بیست هزار نفر رسید.اهواز و نواحی آن از سرزمین فارس و کرمان را به تصرف خود درآوردند و مالیاتشان را جمع‌آوری کردند.

نامۀ نافع به خوارج بصره:

نافع به خوارج بصره نوشت:اما بعد:همانا خداوند دین را برای شما برگزید تا مسلمان بمیرید.شما می‌دانید که شریعت یکی است و دین یکی.پس چرا در بین کفار جا خوش کرده‌اید و شب و روز شاهد ظلم و ستم هستید در حالی که خداوند،شما را به جهاد فرا خوانده است و فرموده است: «وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً ». ⁽³⁾هیچ بهانه‌ای برای سرپیچی

شما باقی نگذاشته و فرموده است: «اِنْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً». ⁽¹⁾

-توبه:41« [1]برای جنگ با کفار پیاده و سواره بیرون شوید.»

درود بر کسی که راه هدایت در پیش گیرد.

مبرّد می‌گوید:وقتی نامۀ او برای خوارج بصره رسید،ابو بیهس بن جابر ضبعی و عبد اللّه بن اباض مری نیز در بین آنها حضور داشتند.ابو بیهس رو به طرف ابن اباض کرد و گفت:نافع افراط کرد و کافر شد و تو تفریط کردی و کافر شدی.تو عقیده داری که مخالفین ما مشرک نیستند و فقط کفران نعمت کرده‌اند چون قرآن و پیامبر را قبول دارند و عقیده داری که ازدواج با آنها و میراث آنها و زندگی در بین آنها حلال و گواراست.آنگاه ابو بیهس به ابراز عقیده خویش پرداخت که در جای خودش بیان خواهد شد.

از این نامۀ نافع و از نامه‌ای که او به عبد اللّه بن زبیر نوشت،برمی‌آید که در بین خوارج او از افراطیان بوده و در تاریخ خوارج از او افراطی‌تر دیده نشده است.

در آن ایام عبد اللّه بن حارث خزاعی از طرف عبد اللّه بن زبیر والی بصره بود.

عبد اللّه بن حارث سپاهی را به فرماندهی مسلم بن عبس بن کریز بن حبیب بن عبد الشمس به جنگ ازارقه فرستاد.دو سپاه در دولاب اهواز بهم رسیدند.سلیم بن عبس با تعداد زیادی از یارانش به قتل رسید.پس از او عمر بن عبید اللّه بن معمر تمیمی با دو هزار سوار از بصره به جنگ آنها رفت اما ازارقه او را شکست دادند.

پس از آن حارثه بن بدر غدانی با سه هزار نفر از لشکریان بصره به جنگ آنها رفت.ازارقه آنها را نیز شکست دادند.

آنگاه عبد اللّه بن زبیر از مکه به مهلّب ⁽¹⁾

-او،ابو سعید مهلّب پسر ابی صفره است و نام ابی صفره،ظالم بن سراق أزدی از أزد عتیک است.مهلّب از شجاعترین مردم بود.او بود که بصره را از خوارج حفظ کرد و مردم،آن را بصره مهلّب نامیدند.عبد اللّه بن زبیر در سال 65 او را والی خراسان کرد.با خوارج جنگید و بسیاری از آنان را از بین برد و در دوران عبد الملک بن مروان بار دیگر جنگ با آنها را عهده‌دار شد و در سال 82 درگذشت.المعارف:339،العبر:72/1-75-77-88 -92-95. [1]

مهلّب به بصره بازگشت و از سپاه بصره دو هزار نفر را انتخاب کرد و از طرف دیگر،قوم او از طایفۀ أزد نیز به او پیوستند.جمعا بیست هزار نفر شدند.مهلّب با سپاهش حرکت کرد و با ازارقه درگیر شد و آنان را در دولاب اهواز شکست داده به طرف اهواز عقب راند.در این شکست نافع بن ازرق کشته شد و ازارقه پس از او با عبید اللّه بن مأمون تمیمی بیعت نمودند.

پس از آن،مهلّب در اهواز با آنان جنگید و عبد اللّه بن مأمون در این جنگ کشته شد و برادرش عثمان بن مأمون با سه هزار نفر از سرسخت‌ترین ازارقه نیز کشته شدند و باقی‌ماندگان شکست خورده به طرف«ایدج»عقب‌نشینی کردند و در آنجا با قطری بن فجائه ⁽²⁾بیعت کردند و او را امیر المؤمنین لقب دادند.بعد از آن،مهلّب جنگهای زیادی

کرد؛گاه او بر رقیبان پیروز می‌شد و گاهی رقیبان بر او چیره می‌گشتند.در آخرین جنگ،ازارقه شکست خوردند و به طرف«سابور»از سرزمین فارس عقب‌نشینی کردند و آنجا را دار هجرت خود قرار دادند.مهلّب و فرزندان و پیروان او مدت نوزده سال با خوارج جنگیدند.یکی از این جنگها در دوران عبد اللّه بن زبیر و بقیه در زمان خلافت عبد الملک بن مروان و ولایت حجاج بر عراق،اتفاق افتاد.حجاج،مهلّب را برای جنگ با ازارقه برگزید.در طول این سالها جنگ بین مهلّب و ازارقه ادامه داشت و بین اهواز و فارس در حال جنگ و گریز بودند تا آنکه بین ازارقه اختلاف افتاد و عبد ربّه کبیر از قطری جدا شد و با هفت هزار نفر به وادی جیرفت کرمان رفت و عبد ربّه صغیر با چهار هزار نفر،قطری را ترک کرده به ناحیۀ دیگری از کرمان رفت و قطری با ده هزار و اندی نفر در فارس باقی ماند.مهلّب در همانجا با او جنگید و او را شکست داده به طرف کرمان عقب راند و به تعقیبش ادامه داد.در ناحیۀ کرمان دوباره با او درگیر شد و در همانجا او را شکست داده به طرف ری عقب راند.

سپس به جنگ عبد ربّه کبیر پرداخت و او را از بین برد و پسر خود،یزید بن مهلّب را به سراغ عبد ربّه صغیر فرستاد و او علیه عبد ربّه و یارانش وارد نبرد شد.از طرفی حجاج،سفیان بن ابرد کلبی را با سپاه بزرگی به جنگ قطری که از ری به طبرستان رفته بود،فرستاد و سفیان او را در همانجا به قتل رساند و سرش را نزد حجاج آورد.

سفیان بن ابرد به تعقیب عبید بن هلال یشکری ⁽¹⁾که از قطری جدا شده و به قومس پناه گرفته بود،پرداخت و او را در حصار قومس محاصره کرد.سپس او و همراهانش را به قتل رساند.بدین‌سان خداوند زمین را از وجود ازارقه پاک گردانید و خدا را بر این کار

سپاس. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 476/4،جزری:الکامل 349/3،ابن عبد ربه:العقد الفرید 95/1-121.

در پایان می‌گویم:از نامه‌ها و رساله‌های نافع برمی‌آید که این مرد حافظ قرآن بوده و آن را تلاوت می‌کرده است و این ادعا را سخن سیوطی تأیید می‌کند که می‌گوید:

نافع بن ازرق وقتی دید عبد اللّه بن عباس،پشت کعبه نشسته و مردم دورش را گرفته و از او تفسیر قرآن می‌پرسند،به نجده بن عویمر حروری گفت:بلند شو تا نزد این مرد رویم که به خود جرأت داده قرآن را به چیزی‌که نمی‌داند تفسیر کند.هردو بلند شدند نزد او آمدند و گفتند:می‌خواهیم چیزهایی از کتاب خدا از تو بپرسیم و تو برایمان تفسیر کن و از کلام عرب برای آن مصداق بیاور زیرا خداوند قرآن را به صورت کتاب عربی روشن نازل نموده است.ابن عباس گفت:بپرسید از آنچه که برای شما پیش آمده است.

نافع گفت:این کلام خداوند: «عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِینَ » ⁽²⁾را برایمان تفسیر کن.

ابن عباس گفت:عزون یعنی دایره‌وار نشستن.گفت:آیا عرب این را می‌دانستند؟گفت:

بلی مگر نشنیدی که عبید بن برص گفت:

فجاءوا یهرعون الیه حتی یکونوا حول منبره عزینا

آنان هراسان و شتابان آمدند و دور منبر او دایره‌وار نشستند.

آنگاه از لغات مشکل قرآن موارد زیادی را از او پرسیدند و او همه را تفسیر نمود و برای هرکدام از اشعار جاهلی شاهد آورد تا جایی که سؤالات و جوابها به دویست تا رسید.

اگر این روایت،درست باشد،نشان می‌دهد که پرسندگان ارتباط تنگاتنگی با قرآن داشته‌اند و نیز نبوغ ابن عباس را در ادبیات عرب و احاطۀ او را به شعر جاهلی نشان می‌دهد زیرا او برای تفسیر هر لغتی به شعر جاهلی استناد نموده است که بدین ترتیب سؤالها و جوابها از نهایت استحکام برخوردار شده است. ⁽³⁾

ابن ازرق،مفاهیم قرآن را که خود بلد نبود از ابن عباس یاد می‌گرفت.عکرمه از ابن عباس نقل می‌کند:روزی او برای مردم سخن می‌گفت که نافع بن ازرق آمد و به ابن عباس گفت:ای پسر عباس!تو برای مردم حکم نمله و قمله ⁽¹⁾

-نمله:مور،قمله:شپش.

ابن ازرق به گریه افتاد و گفت:یا حسین!سخنت چه نیکوست!حسین به او گفت:

شنیدم تو بر پدر و برادر و خودم،شهادت به کفر داده‌ای؟ابن ازرق گفت:سوگند به خدا چنین نیست.همانا شما منار اسلام و ستارگان احکامید.حسین به او گفت:از تو سؤالی می‌پرسم.گفت:بپرس.او هم از این آیه سؤال کرد: «وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ ». ⁽²⁾ای پسر ازرق!چه کسی برای بچه‌ها ارث گذاشته بود؟ابن ازرق گفت:

پدرشان.حسین گفت:آیا پدر آنان بهتر بود یا پیامبر خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)؟ابن ازرق گفت:

خداوند به ما گفته بود که شما قوم جدالگرید. 3

آراء و عقاید ازارقه:

ازارقه عقاید منحرف و بدعتهای ناروایی داشته‌اند که در بعضی از آنها با دیگر خوارج شریکند:

1-آنها معتقد بودند که مخالفینشان از این امت،مشرکند و محکّمۀ اولی می‌گفتند آنان کافرند؛نه مشرک.

2-آنها معتقد بودند که قاعدین-که با آنها هم‌عقیده‌اند-چون به آنها نپیوسته‌اند مشرکند.

3-کسی که به نیروهای آنها می‌پیوست و مدعی بود که از آنهاست او را امتحان می‌کردند؛بدین صورت که اسیری از اسیران مخالفان خود را به او می‌سپردند و دستور می‌دادند که او را بکشد.اگر او را می‌کشت ادعای او را تصدیق می‌کردند که او از آنهاست و اگر او را نمی‌کشت می‌گفتند:او منافق و مشرک است و او را می‌کشتند.

4-قتل کودکان و زنان مخالفان را مباح می‌دانستند.مقصود از مخالفان، مسلمانان بود و معتقد بودند که کودکان،مشرکند و عقیده داشتند که کودکان مخالفان با پدرانشان در آتش مخلّد می‌شوند.

5-رجم زانی را به این دلیل که در قرآن،سخنی از آن به میان نیامده،ساقط کردند.اگر کسی به مردی 1زن‌دار نسبت ناروا می‌داد او را حد نمی‌زدند و در عین حال اگر کسی به زن شوهردار نسبت ناروا می‌داد او را حد می‌زدند.

6-تقیه را نه در قول و نه عمل جایز نمی‌دانستند.

7-جایز می‌دانستند که خداوند پیامبری را مبعوث کند و او بعد از نبوتش کافر شود یا قبل از بعثت کافر باشد.

8-ازارقه همگی عقیده داشتند که مرتکب کبیره کافر ملّی است و شخص با کبیره

به کلی از اسلام خارج و با سایر کفار در آتش مخلّد می‌شود و برای این نظر به کفر ابلیس استدلال می‌کردند و می‌گفتند:او یک کبیره بیشتر مرتکب نشد زیرا او به سجده بر آدم(علیه السّلام)مأمور شده بود اما امتناع ورزید وگرنه او به وحدانیت خداوند متعال عارف بود. ⁽¹⁾

-بغدادی:الفرق بین الفرق 83،شهرستانی:الملل و النحل 121/1-123.

9-آنها عقیده داشتند که دار مخالفان،دار کفر است و می‌گفتند:مخالفان مشرکند.

از این‌رو بر ما واجب نیست که اماناتشان را به آنها برگردانیم.

ما در فصل جداگانه‌ای به بررسی عقاید آنها خواهیم پرداخت.

فرقۀ دوم:

نجدیه

آنها پیروان نجدة بن عامر حنفی هستند و جالب اینجاست که خوارج در یک زمان دو امام داشتند؛امامی در بصره:نافع بن ازرق و امامی در یمامه و نواحی آن:نجده بن عامر.

این بدان جهت بود که وقتی نافع آراء مستهجن و مخالفی چون تبری از قاعدین تا حد مشرک نامیدن آنها،از خود بروز داد و کشتن کودکان و زنان مخالفان را جایز شمرد، عده‌ای از خوارج از او جدا شدند که در بین آنها ابو فدیک،عطیه حنفی،راشد طویل، مقلاص و ایوب ازرق بودند.آنها پس از جدایی از نافع به طرف یمامه رفتند.نجده بن عامر که با سپاهی از خوارج قصد پیوستن به لشکر نافع را داشت،با آنان روبه‌رو شد.

آنها نجده و یارانش را از کارها و بدعتهای نافع مطلع ساختند و آنها را به یمامه برگرداندند و در آنجا با نجده بن عامر بیعت کردند و کسانی را که به تکفیر دیگر خوارج به خاطر نپیوستن بدانها حکم داده بودند و نیز پیروان نافع را تکفیر نمودند.

آنها هم‌چنان بر رهبری نجده وفادار بودند تا آنکه در اثر خرده‌گیری بر نجده در اموری چند با او به مخالفت برخاستند.

آنگاه همانهایی که دور نجده گرد آمده و سپس به مخالفتش برخاسته بودند،به سه گروه تقسیم شدند:

1-گروهی با عطیه بن اسود حنفی همراه شدند و به طرف سجستان رفتند و خوارج سجستان نیز به آنها پیوستند و به همین‌خاطر در آن وقت به خوارج سجستان عطویه می‌گفتند.

2-گروه دیگر با ابو فدیک همراه شدند و نجده را کشتند.

3-گروهی نجده را در بدعت‌هایش معذور دانسته،به رهبری او وفادار ماندند.

کسانی که به مخالفت نجده برخاسته بودند در این امور بر او اشکال می‌گرفتند:

الف-نجده سپاهی را برای جنگ زمینی و سپاه دیگری را برای جنگ دریایی اعزام نمود و به سپاه زمینی زاد و توشۀ بیشتری اختصاص داد.

ب-سپاهی از طرف او به مدینۀ پیامبر حمله کردند و در آنجا کنیزی را از دختران عثمان به غنیمت گرفتند.عبد الملک دربارۀ بازگرداندن این کنیز به نجده نامه نوشت.نجده کنیز را از کسی که او را در اختیار داشت خرید و به عبد الملک بن مروان برگرداند.خوارج به او گفتند:تو کنیزی را که مال ما بود به دشمن ما برگرداندی.

ج-خاطیان در اجتهاد را چنانچه منشاء آن جهل می‌بود معذور می‌داشت.این مسأله به حادثۀ زیر برمی‌گردد:

نجده،پسرش مضرج را با گروهی از نظامیان بر جنگ قبیلۀ قطیف فرستاد.

نظامیان به آنان حمله کردند و زنان و فرزندان آنان را به اسارت گرفتند و زنان را در قیمومیت خود گرفتند و قبل از اخراج خمس غنیمت،آنها را به زنی گرفتند و گفتند:اگر زنان در سهم ما قرار گرفت که به مراد خود رسیده‌ایم و اگر قیمت آنها از سهم ما زیاد آمد،زیادی را از مال خود جبران می‌کنیم.وقتی نزد نجده بازگشتند از عمل آنها که قبل از اخراج خمس غنیمت و قبل از تقسیم چهار پنجم آن بین جنگجویان،با زنان اسیر شده نزدیکی کرده بودند و از غنیمت خورده بودند،از او سؤال کردند.او در جواب گفت:شما حق این کار را نداشتید.گفتند:ما نمی‌دانستیم که این کار برایمان جایز نیست.او آنها را به خاطر این جهل معذور داشت.آنگاه گفت:دین دو چیز است:

اول:شناخت خدای متعال،شناخت پیامبران،محترم داشتن خون مسلمانان- منظور موافقان خودشان است-و اقرار به هر آنچه که از ناحیۀ خداوند نازل شده است.

شناخت موارد مزبور بر همه واجب است و جهل در آن عذرآور نیست.

دوم:مردم در غیر از موارد مذکور در قسم اول،تا مادامی که حجت بر حلال و حرام اقامه نشده است،معذورند.او قائل بود که اگر کسی مجتهدی را که در استنباط احکام خطا کرده و قبل از آن‌که خطای او آشکار گردد مستحق عذاب بداند،کافر است.

د-دربارۀ دوستی با محکومین به حد،در صورتی که از طرفداران آنها می‌بود،او می‌گفت:شاید خداوند آنان را به چیزی غیر از آتش جهنم عذاب کند و بعد او را وارد بهشت نماید و معتقد بود که مخالفان آیین او با آتش عذاب می‌شوند.

ه-حد خمر را ساقط کرد. ⁽¹⁾

-بغدادی این مطلب را ذکر کرده است ولی شهرستانی می‌گوید:آنها دربارۀ حد خمر خیلی بر مردم سخت می‌گرفتند و ظاهرا دومی درست باشد چون نجده از خوارج است.

و-او معتقد بود:اگر کسی کوچکترین نگاهی به نامحرم کند یا کوچکترین دروغی بگوید و به آن ادامه دهد،مشرک است و اگر کسی زنا و یا دزدی کند یا شراب بنوشد ولی به آن ادامه ندهد در صورتی که از هم‌کیشان او باشد،مسلمان است.

به خاطر این بدعتها بود که بسیاری از پیروان نجده از او خواستند که توبه نماید و گفتند:به مسجد برو و از بدعتهایی که در دین روا داشتی توبه کن و او هم این کار را کرد.

سپس عده‌ای از این درخواست نادم گشتند و به جمع آنهایی که نجده را در این امور معذور می‌دانستند،پیوستند و به او گفتند:تو امامی و حق اجتهاد داری.برای ما جایز نبود که تو را وادار به توبه نماییم.پس هم‌اکنون از توبه‌ای که کرده‌ای توبه کن و آنهایی که تو را وادار به توبه کردند،به توبه وادارشان کن وگرنه تو را ترک خواهیم گفت.او هم این کار را کرد.در نتیجه پیروان او از دورش پراکنده شدند و بسیاری از آنها او را از رهبری خلع کردند و به او گفتند:برای ما رهبر تعیین کن.او هم«ابو فدیک»را تعیین کرد و راشد طویل یکی دیگر از سران خوارج،نیز با ابو فدیک همدست شد.

ابو فدیک وقتی بر یمامه تسلط یافت،دریافت که اگر پیروان نجده از جنگ بازگردند، نجده را دوباره به امارت برمی‌گزینند از این‌رو در جستجوی نجده برآمد تا او را از بین ببرد.نجده در خانۀ یکی از طرفدارانش مخفی شد و منتظر ماند تا نیروهایش که به سواحل شام و یمن اعزام کرده بود،بازگردند.از آن طرف جارچی ابو فدیک جار زد که هرکس نجده را به ما نشان دهد،ده هزار درهم جایزه دریافت می‌کند و هر مملوکی که او

را نشان دهد،آزاد می‌شود.این سبب شد که کنیزی او را نشان دهد.ابو فدیک،راشد طویل را با عده‌ای از سربازان به سراغ او فرستاد.آنها غافلگیرانه بر او حمله بردند و سرش را جدا کرده نزد ابو فدیک آوردند.با کشته شدن نجده،نجدیه سه دسته شدند:

1-دسته‌ای او را تکفیر کردند و با ابو فدیک همراه شدند مانند راشد طویل،ابو بیهس،ابو شمراخ و پیروان آنها.

2-دستۀ دیگر او را در کارهایش معذور دانستند.اینها همان نجدیه بودند.

3-دسته‌ای دیگر از یمامه هجرت کردند و در ناحیه‌ای از بصره سکنی گزیدند و از بدعتهای نجده در شک بودند و دربارۀ او نظر مخالف و موافقی نداشتند و می‌گفتند:ما نمی‌دانیم آیا او به این بدعتها دست زده است یا نه؟تا یقین نداشته باشیم نمی‌توانیم از او بیزاری بجوییم.

ابو فدیک پس از قتل نجده همچنان امیر بود تا آنکه عبد الملک بن مروان،عمر بن عبید اللّه بن معمر تمیمی را با سپاهی به جنگ او فرستاد و آنان ابو فدیک را کشته، سرش را برای عبد الملک بن مروان فرستادند.این بود سرگذشت نجدیه. ⁽¹⁾

-بغدادی:الفرق بین الفرق 87-90.اشعری:مقالات الاسلامیین 1-89 و شهرستانی:الملل و النحل 1- 122-125. [1]

با دقت نظر در آنچه که از نجده به‌عنوان آرای او نقل کردیم،مذهب نجدیه و این که آنها از ازارقه میانه‌روتر بوده‌اند،روشن می‌شود.افکاری که آنان را از دیگر فرقه‌های خوارج متمایز می‌کند،در امور ذیل خلاصه می‌شود:

1-جایز دانستن تقیه؛ ⁽²⁾

2-معاف داشتن قاعدین و مسلمانان ناتوان،از قیام؛

3-حرمت کشتن کودکان؛

4-وجوب ردّ امانات مخالفان؛ ⁽¹⁾

-این اصول چهارگانه را در نامه نجده به نافع ملاحظه نمایید.در آنجا این آراء را خواهید یافت.

5-عدم نیاز مردم به رهبر،یعنی مردم باید همدیگر را ارشاد نمایند و آنگاه اگر دیدند این کار بدون هدایت رهبر ممکن نیست،می‌توانند رهبر انتخاب نمایند. ⁽²⁾

6-دوستی با آن دسته از موافقانشان که حد بر آنها واجب گشته و مرتکب جنایت گشته‌اند.

7-اگر کسی کوچکترین نگاهی به نامحرم کرد یا کوچکترین دروغی گفت و بدان اصرار ورزید مشرک است(شاید این دربارۀ مخالفان آنها باشد)و اگر کسی زنا یا دزدی کرد و یا شراب نوشید و آن را ادامه نداد،مسلمان است،در صورتی که از همکیشان آنها باشد. ⁽³⁾

این بود آراء و عقاید نجدیه.در آینده در فصل جداگانه‌ای این موضوعات را بررسی خواهیم کرد.در پایان،آنچه را که ذکر کردیم دوباره تکرار می‌کنیم:نجدیه پس از نجده به سه فرقه تبدیل شدند:نجدیه،فدیکیه،عطویه. ⁽⁴⁾

این نشان می‌دهد که بسیاری از این فرقه‌ها،فرقۀ سیاسی بوده‌اند؛نه فرقۀ دینی.

فرقۀ سوم:

اشاره

بیهسیه

خوارج بیهسیه،به ابو بیهس هیصم بن جابر منسوبند.این فرقه،فرقۀ مستقلی است و پیوندی با ابراهیمیه و میمونیه ندارد.این فرقه در اختلافی که بین دو فرقۀ مزبور به وجود آمده بود وارد شد.آن دو فرقه از اباضیه است.اینک توضیح آن:

در بحث از ازارقه متوجه شدید که ابو بیهس هیصم بن جابر ضبعی و عبد اللّه بن اباض هم‌عصر بودند.نافع مانند عبد اللّه بن اباض،بلکه قویتر از او از رهبریت معنوی برخوردار بود.ابو بیهس وقتی که افراط نافع و تفریط عبد اللّه بن اباض را دید،شیوۀ تازه‌ای را در پیش گرفت زیرا نافع در دشمنی با مسلمین افراط نمود و تعرض به آنان و بازجویی از عقاید آنها را روا شمرد و ضبط امانات و کشتن کودکانشان را جایز دانست.همزمان با او عبد اللّه بن اباض راه تفریط را در پیش گرفت چون او بر این عقیده بود که مخالفانشان کافران نعمتند؛همانگونه که خداوند متعال،تارک حج واجب را در حال استطاعت کافر شمرده است و می‌فرماید: «وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ ». ⁽¹⁾

-آل عمران:97« [1]آن دسته از مردم که توان رفتن حج را دارند باید آن را برای خدا به جا آورند و اگر کسی کفر بورزد(آن را انکار کند)بداند که خداوند از همۀ عالمیان بی‌نیاز است.»

او ازدواج با مخالفان و میراث آنها و زندگی در بلاد آنها را جایز می‌دانست.اینجا بود که ابو بیهس اولین نظریۀ خود را مطرح نمود زیرا او معتقد بود که در اینجا یک راه افراط وجود دارد و یک راه تفریط و حق همان راه وسط است.او برخلاف نافع،معتقد بود:دشمنان ما مانند دشمنان رسول خداست و زندگی با آنها جایز است همانگونه که مسلمانان در خلال اقامتشان در مکه چنین بودند و احکام مسلمانان بر آنان جاری

می‌شود و معتقد بود که ازدواج با آنها و ارث آنها جایز است زیرا آنان منافقینی هستند که اسلام را ظاهرا پذیرفته‌اند و نزد خدا حکم مشرکان را دارند.

مبرّد می‌گوید:در آن زمان خوارج دارای سه عقیده بودند:

1-عقیدۀ نافع دربارۀ برائت،تعرض،حلال شمردن امانات و کشتن کودکان؛

2-عقیدۀ ابو بیهس که بیان نمودیم؛

3-عقیدۀ عبد اللّه بن اباض که در بین عقاید گمراه نزدیکترین عقیده به اهل سنت است.

بیهسیه خود،به چند فرقه تقسیم می‌شود:

1-عوفیه؛

2-اصحاب تفسیر؛

3-اصحاب سؤال که پیروان شبیب نجرانی‌اند.

ابتدا مشترکات این فرقه‌ها را ذکر می‌کنیم بعد به خصوصیات آنها می‌پردازیم:

اما اول:ابو بیهس می‌گوید:مسلمان کسی است که خدا و رسول او و دینی را که محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)آورده است،اجمالا بشناسد و با دوستان خدا دوست و با دشمنان خدا دشمن باشد و از محرمات الهی که درباره‌اش وعید داده شده،دوری نماید.پس انسان مجاز نیست عملی را انجام دهد مگر آنکه به آن علم داشته باشد و مشخصا آن را بشناسد و تفسیرش را بداند.

بعضی از موارد را سزاوار است که عنوان آن را بداند و اگر تفسیر و مصداق عینی آن را نداند باکی نیست مگر آنکه به آن مبتلا شود.بنابراین هر آنچه را که نمی‌داند نباید انجام دهد و چیزی را بدون شناخت انجام ندهد.

در مقابل بیهسیه،نظر دیگری هست که می‌گوید:انسان با شناخت از وظیفۀ دین، مسلمان می‌شود به این معنی که شهادت دهد:خدایی جز خدای یکتا نیست و محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)بنده و رسول اوست و به آنچه که از طرف خدا آمده،اجمالا ⁽¹⁾

-فرق این دو فرقه این است که بیهسیه،به شناخت اجمالی معتقدند و اینها اقرار اجمالی را کافی می‌دانند

و با دوستان خدا دوست و با دشمنان خدا دشمن باشد.او اگر بیشتر از این را هم نداند، مسلمان محسوب می‌شود و همچنان مسلمان باقی می‌ماند تا آنکه عملی را به‌جا آورد.

اگر آن عمل حرام باشد طوری که درباره‌اش وعید داده شده است و او نمی‌دانسته که حرام است،در این صورت او کافر می‌شود و اگر واجبی از واجبات بزرگ خداوند را ترک نماید و نداند که واجب است باز او کافر می‌شود.اگر یکی از دوستان او کاری انجام دهد و او نداند که آن کار حلال است یا حرام یا بر او مشتبه شود در این‌جا او باید احتیاط نماید یعنی نه او را دوست بدارد و نه دشمن تا آنکه برایش روشن شود که او مرتکب حلال شده یا حرام؟

بیهسیه می‌گوید:مردم با جهل به دین و ارتکاب گناه مشرک می‌شوند. ⁽¹⁾اگر گناه ارتکابی از گناهانی باشد که خداوند حکم شدیدی درباره‌اش ندارد یا ما را از شدت آن آگاه نساخته است،در این صورت آن شخص،مغفور است زیرا شایستۀ خداوند نیست که احکامش را دربارۀ گناهان از ما مخفی دارد و اگر اختفاء در اینجا جایز باشد در شرک هم جایز خواهد بود. ⁽²⁾

آنها معتقدند:چنانچه کسی در موضع حدود و قصاص توبه کند و یا بر ضرر خود شهادت دهد،مشرک می‌شود و اگر به حدود و قصاص علیه خود اقرار کند،کافر می‌شود.

چون تنها کسی به حدود و قصاص محکوم می‌شود که او بر کفرش نزد خدا شهادت داده باشد. ⁽³⁾

اینها احکامی‌اند که جمیع فرقه‌های بیهسیه در آن مشترکند و خلاصۀ آن،دو چیز است:

1-آنچه که پیامبر آورده باید تفصیلا شناخته شود.

2-مرتکب کبایر مشرک است خصوصا اگر در موضع حد باشد.

فرقه‌های دیگری از بیهسیه

اشاره

البته فرقه‌های دیگری از بیهسیه هستند که احکام مخصوص به خود را دارند و از جملۀ آنها به موارد زیر اشاره می‌کنیم:

الف-عوفیه:

اینان دو گروهند:

گروهی از آن،می‌گویند:ما از کسی که دار هجرت را ترک کند یا از جهاد رو گرداند،بیزاری می‌جوییم.

گروه دیگر می‌گویند:ما از آنان بیزاری نمی‌جوییم زیرا آنان به چیزی رو آورده‌اند که برای‌شان جایز بوده است و هردو گروه معتقدند:اگر رهبر کافر شد رعیت نیز،اعم از حاضر و غایب،کافر می‌شوند.

بیهسیه،این دو گروه را از خود نمی‌داند ولی آنها ابو بیهس را پیشوای خود می‌دانند.عوفیه معتقدند مستی کفر است ولی تا وقتی که با عمل دیگری نظیر ترک نماز و مانند آن همراه نشود،کفر محسوب نمی‌شود چون آنها وقتی شارب را مست می‌دانند که عملی،مست بودن او را نشان دهد. ⁽¹⁾

-مستی با کوچکترین چیز شناخته می‌شود و بر ترک نماز متوقف نیست.

ب-اصحاب تفسیر:

پایه‌گذار این گروه مردی به نام حکم بن مروان از مردم کوفه است.او معتقد بود که اگر کسی علیه مسلمانی شهادت داد و کیفیت آن را بیان نکرد شهادتش پذیرفته نیست و می‌گوید:اگر چهار نفر بر زنای کسی شهادت دادند،این شهادت وقتی مقبول است که چگونگی وقوع آن را بیان نمایند.آنها در سایر حدود نیز همین عقیده را دارند و به همین جهت بیهسیه از آنها تبری جسته و آنان را اصحاب تفسیر نامیده‌اند.

ج-اصحاب سؤال:

آنها معتقدند:مسلمان کسی است که شهادت دهد خدایی جز خداوند یکتا نیست و محمد،بنده و رسول اوست.دوستان خدا را دوست و دشمنان خدا را دشمن بدارد و به هر آنچه که از طرف خداوند نازل شده اقرار داشته باشد و اگر غیر از

اینها واجبات دیگری را نداند که آنها واجبند یا نه؟باز او مسلمان است تا وقتی که مبتلا به عملی شود(آنگاه باید بپرسد). ⁽¹⁾

-قبل از این دانستید که نقطه مشترک بیهسیه‌ها،لزوم معرفت تفصیلی آیین محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)است اما اصحاب سؤال تنها به اقرار اجمالی بسنده کرده‌اند.بنابراین آنها را از بیهسیه محسوب کردن جای تأمل دارد؛ هرچند اشعری در مقالاتش آنها را از بیهسیه شمرده است.فرق بین اینان و فرقۀ مخالف بیهسیه که در صدر بحث به آن اشاره کردیم آن است که آنها حکم به کفر شخصی می‌کردند که عملی را به‌جا آورده ولی نمی‌دانسته حرام است به خلاف اصحاب سؤال که حکم به کفر او نمی‌کنند بلکه او را مکلف به سؤال می‌دانند.

دربارۀ کودکان مؤمن معتقدند:آنان در کودکی و بلوغ تا وقتی کفر نورزیده‌اند، مؤمنند.کودکان کفار در کودکی و بلوغ تا وقتی که ایمان نیاورده‌اند،کافرند.دربارۀ قدر، عقیدۀ معتزله را پذیرفته‌اند(یعنی افعال انسان به خود او نسبت داده می‌شود،نه به خداوند سبحان).

این بود بیهسیه و گروه‌های منشعب از آن.

در اینجا نظرات دیگری هست که به بعضی از بیهسیه‌ها نسبت داده شده ولی قائل آنها معلوم نیست.از جمله،سخن یکی از بیهسیه است که می‌گوید:اگر کسی زنا کرد کافر نمی‌شود تا نزد امام و یا حاکم برده شود و او،حد را بر او جاری می‌کند.گروهی از صفریه در این نظر با آنان هم‌عقیده‌اند؛با این تفاوت که آنان می‌گویند:ما زانی را نه کافر می‌دانیم و نه مؤمن بلکه دربارۀ او توقف می‌کنیم.

یکی دیگر از آن نظرات،این است:وقتی رهبر،کافر شود،رعیت نیز کافر می‌شود و دار،دار کفر می‌گردد و مردم آن همگی،مشرک محسوب می‌شوند و نماز جز به کسی که شناخته شده باشد اقتدا نمی‌شود.آنها قائلند که در هر شرایط،جنگ با اهل قبله و اخذ اموال آنها و اسیر گرفتن زنان آنها جایز است.

یکی دیگر از آن نظرات،این است:مستی ناشی از تمامی نوشیدنی‌ها حلال است و اگر کسی از آن مست شود عقاب ندارد و هر آنچه که در حال مستی از او سر می‌زند مانند ترک نماز و بی‌حرمتی به خدای سبحان،کیفر ندارد و حد و حکمی برایش نیست.

چنین فردی تا مادامی که مست است با این افعال کافر نمی‌شود و می‌گویند:تمامی شرابها در اصل حلالند،کم و زیاد آن حرمت ندارد همینطور مست کنندۀ آن.

اما نحوۀ وارد شدن ابو بیهس در نزاع بین ابراهیمیه و میمونیه بدین قرار است:

مردی از اباضیه به نام ابراهیم،عده‌ای از هم‌کیشان خود را به خانه‌اش دعوت نمود و به کنیز خود که از هم‌مسلکان او بود،دستوری داد.کنیز در انجام آن از خود تنبلی نشان داد.ابراهیم قسم یاد کرد که او را به اعراب بفروشد.مردی از یارانش که میمون نام داشت به او گفت:چگونه کنیز مسلمان را به کافر می‌فروشی؟ابراهیم در جواب گفت:

خداوند متعال خرید و فروش را حلال کرده است و هم‌کیشان ما هم آن را پذیرفته‌اند و حلال می‌دانند.ولی میمون از او تبری جست و عده‌ای دیگر در این مسأله توقف کردند و جریان را برای علمای خود نوشتند.علماء در جواب گفتند که فروش آن کنیز جایز بوده و میمون باید توبه نماید و کسانی هم که دربارۀ ابراهیم توقف کرده‌اند،توبه نمایند.

بدین ترتیب سه فرقه زیر به وجود آمد:ابراهیمیه،میمونیه و واقفیه.

بیهیسیه می‌گوید:میمون در اثر تحریم بیع آن کنیز به کفار-در حال تقیه-کافر شد و واقفیه هم،چون کفر میمون و حقانیت ابراهیم را درک نکردند،کافر شدند و ابراهیم نیز چون از واقفیه برائت نجست،کافر شد.

اما فرجام ابو بیهس:در دوران ولید،حجاج در جستجوی او برآمد ولی او به مدینه فرار کرد.در آنجا عثمان بن حیان مزنی به تعقیب او پرداخت و او را دستگیر و حبس نمود و همچنان او را در زندان نگه داشت تا آنکه نامه‌ای از ولید به او رسید.ولید دستور داده بود که ابتدا دست و پای او را قطع نماید و بعد او را بکشد.او هم چنین کرد.

فرقۀ چهارم:

اشاره

صفریه

نویسندگان،در مورد بنیانگذار این فرقه هم‌کلام نیستند.مبرّد آنان را این‌گونه معرفی می‌کند:آنها پیروان ابن صفارند و به خاطر زردی روی آنها،آنان را صفریه نامیده‌اند.او برای این مدعا،به شعر ابن عاصم لیثی که در ابتدا از خوارج بود و بعد مرجئه شد، استدلال می‌کند:

فارقت نجدة و الذین تزرقوا و ابن الزبیر و شیعة الکذّاب

و الصفر الاذان ⁽¹⁾

-مبرّد می‌گوید:همزه الأذان مخفف شده و اگر مخفف نمی‌شد وزن شعر به هم می‌ریخت.مبرّد:الکامل 2142. [1]

من از نجده و ازارقه و ابن زبیر و شیعیان کذّاب او

و زردگوشها که دین بی‌پایه و بی‌کتابی را برگزیده‌اند،فاصله گرفتم.

در همان حال،اشعری و شهرستانی،آنان را به زیاد بن اصفر نسبت می‌دهند. ⁽²⁾اما مقریزی می‌گوید:آنان پیروان زیاد بن اصفرند و اضافه می‌کند که چه بسا گفته‌اند:آنان پیروان نعمان بن صفرند و نیز گفته شده:آنان به عبد اللّه بن صفار منسوبند.همچنین آنان را زیادیه هم گفته‌اند...به آنها نکّار نیز گفته‌اند چون آنان نیمی از سهم علی و یک سوم از سهم عثمان و یک ششم از سهم عایشه را کم گذاشتند. ⁽³⁾

به هر تقدیر،اینان مانند اباضیه نزدیکترین فرقه به مسلمانانند:

1-در آزار کودکان با ازارقه مخالفند.چون کشتن آنها را جایز نمی‌دانند و به کافر

و مخلد بودن آنها در آتش حکم نمی‌دهند.

2-قاعدین را تکفیر نمی‌کنند-منظور،قاعدین خوارجند-.

3-رجم را نفی نمی‌کنند.

4-تقیه در قول را جایز می‌دانند و تقیه در عمل را جایز نمی‌دانند.

5-دربارۀ اطلاق کافر و مشرک بر مرتکبان کبایر،تفصیل قائلند.گناهی که حد برای آن تعیین شده مرتکبان آن فقط به نام همان گناه نامیده می‌شوند مانند زنا،سرقت، قذف که مرتکبان آن،زانی،سارق و قاذف نامیده می‌شوند؛نه کافر و مشرک.اگر آن گناه از کبیره‌های باشد که به خاطر اهمیت آن،حدی برایش تعیین نشده مانند ترک نماز و فرار از جبهۀ جنگ،مرتکب چنین گناهانی کافر محسوب می‌گردد.

6-از ضحاک که از صفریه است،نقل شده که او ازدواج زنان مسلمان را با کفار (منظورش دیگر مسلمانهاست)در دار تقیه جایز می‌دانسته و در غیر دار تقیه جایز نمی‌دانسته است.

7-از زیاد بن اصفر نقل شده که گفته است:زکات در دار تقیه یک مصرف دارد. ⁽¹⁾

-منظورش آن است که لازم نیست زکات بر اصناف هشتگانه که در آیۀ صدقات آمده صرف شود چون در دار تقیه،دست باز نیست بلکه در یک مورد مصرف می‌شود.

8-باز از او نقل شده که گفته است ما خود را مسلمان می‌دانیم و این‌که آیا نزد خدا از دایرۀ ایمان بیرونیم یا نه،نمی‌دانیم!

9-کفر،دو نوع است:یکی کفر ناشی از کفران نعمت و دیگری کفر ناشی از انکار ربوبیت.

10-تبری دو نوع است:تبری از اهل حدود که مستحب است و تبری از منکرین خدا که واجب است. ⁽²⁾

بنابر نقل شهرستانی،آنها ارتکاب کبیره را موجب شرک و کفر نمی‌دانسته‌اند،

مگر کبایری که برای آنها حد تعیین نشده مانند ترک نماز.اما بنابر نقل بغدادی در فرق، در بین صفریه دو نظریۀ دیگر نیز وجود داشته است:

الف-هر گناهکاری مشرک است که ازارقه نیز بدان معتقد بودند.

ب-گناهکار،کافر محسوب نمی‌شود بلکه به حاکم ارجاع می‌شود تا او حد را جاری کند. ⁽¹⁾

-بغدادی:الفرق بین الفرق 91.

تمامی فرقه‌های صفریه بلکه تمامی فرقه‌های خوارج حتی اباضیه که سعی می‌کنند خوارج نامیده نشوند،به ولایت عبد اللّه بن وهب راسبی و حرقوص بن زهیر و پیروان آنها از محکمۀ اولی معتقدند.آنان به امامت ابو بلال مرداس که پس از محکمۀ اولی خروج کرد و پس از او به امامت عمران بن حطان سدوسی قائلند.

دربارۀ ابو بلال گفته شد که او در دوران یزید بن معاویه در ناحیۀ بصره خروج کرد و عبید اللّه بن زیاد،عباد بن اخضر تمیمی را به سرکوبی او فرستاد و او هم او را با پیروانش از بین برد.

اما دومی(عمران بن حطان)از شعراء و سخنوران خوارج بود و در سال 84 هجری درگذشت.او در دشمنی با علی(علیه السّلام)به حدی از خباثت رسیده بود که برای عبد الرحمن بن ملجم مرثیه‌سرایی کرد و دربارۀ ضربتی که او به علی زده بود،چنین سرود:

یا ضربة من منیب ما اراد بها إلاّ لیبلغ من ذی العرش رضوانا

إنّی لأذکر یوما فاحسبه او فی البریة عند اللّه میزانا

چه ضربتی بود!از خداجوی که از آن مقصودی جز رسیدن به رضوان صاحب عرش(خدا) نداشت.من روزی را به یاد می‌آورم که می‌پندارم ترازویش نزد خدا از اعمال نیک از همه پرتر است.

عبد القاهر(بغدادی)می‌گوید:من از شعر او،چنین جواب دادم:

یا ضربة من کفور ما استفاد بها الا الجزاء بما یصلیه نیرانا

إنّی لأ لعنه دینا و العن من یرجوا له ابدا عفوا و غفرانا

ذاک الشقی لا شقی الناس کلّهم أخفهم عند رب الناس میزانا ⁽¹⁾

-بغدادی:الفرق بین الفرق 93. [1]

چه ضربتی بود!از کافری که او را از آن،پاداشی جز آتش جهنم نیست.

من لعن می‌کنم دین او را و هم آن کسی را که برای او فرجام نیک و عفو و غفران آرزو می‌کند.

این شقی،شقی‌ترین مردم است و در نزد پروردگار،ترازویش خالی‌تر از همۀ مردم است.

فرقه‌های اصلی خوارج:

فرقه‌هایی که تا به حال ذکر شد فرقه‌های اصلی خوارج افراطی بودند.اما فرقه‌های دیگر خوارج با اختلافات ناچیز در خط و مشی و بدون اختلاف در مبداء و اصول از همین فرقه‌ها به وجود آمده‌اند.

اما اباضیه،تا این حد افراطی نیستند.به همین دلیل،دیگر فرقه‌ها آنها را «قاعدین»نامیده‌اند به خاطر آنکه آنها از جهاد در راه خدا،از جنگ با زمامداران و حاکمان جور،دست کشیده بودند.

دکتر رجب محمد می‌گوید:جماعت خوارج که در دشمنی و ستیز با دولت امویان ثابت‌قدم بودند،با تحولاتی که در آن پدید آمد در سال 64 هجری به سه فرقه تقسیم شدند:ازارقه،نجدیه و بیهسیه.در سال 75 فرقه چهارمی که به صفریه شهرت یافت،به آنها اضافه شد.این چهار فرقه در یک سری عقاید باهم مشترک بودند و در عین حال یکدیگر را تکفیر می‌کردند.بارها دولت اموی را ضربه زدند تا آنکه نیروهای دولت به سرکوبی آنها پرداخته شوکتشان را درهم کوبید و سرانشان را از بین برد.این کار به دست مهلّب بن ابو صفره عمانی و با کمک قوم او أزد،انجام گرفت.وقتی بعضی از سران خوارج به عمان پناه بردند،عمانی‌ها به مقابله با آنها برخاستند و آنها را از بین بردند. ⁽²⁾

به هر تقدیر فرقۀ باقی‌مانده از خوارج،هر چهار فرقۀ مزبور را نفرین می‌کند و از آنها تبری می‌جوید.یکی از آنها در این مورد چنین می‌گوید:ابن اباض در نامه‌اش به

عبد الملک بن مروان،سعی می‌کرد تا بدون پرده‌پوشی عقیده‌اش را دربارۀ ابن ازرق بیان کند.او در آن نامه گفت:«من از ابن ازرق و کارها و پیروان او تبری می‌جویم.او تا آنجا که برای ما روشن است علیه اسلام خروج کرد و فتنه آفرید و از دین برگشت و پس از آنکه اسلام آورده بود کفر ورزید و ما هم از آنان به خدا تبری می‌جوییم.» ⁽¹⁾

-برادی:الجواهر المنتقاة(نامۀ ابن اباض)156-167 متن نامه در جای خود ذکر می‌شود.

قلهاتی آرای ازارقه را چنین تحلیل می‌کند:«پیشوای ازارقه ابو راشد،نافع بن ازرق می‌باشد.او اولین کسی است که با عقیدۀ اهل استقامت ⁽²⁾به مخالفت برخاست و وحدت مسلمانان را از هم پاشید.جمعیت‌شان را پراکنده ساخت.هجرت را واجب شمرد.اهل قبله را به اسارت گرفت.اموالشان را به غنیمت برد.فرزندانشان را اسیر کرد.

مشرک نامیدن اهل قبله را سنت قرار داد و از قاعدین تبری جست هرچند که آن قاعدین به تکلیف خود آشنا بوده و به مذهب خویش عمل کرده‌اند.تعرض مسلحانه به مردم را مجاز دانست و ازدواج با آنان و ذبیحه و مواریث آنها را تحریم نمود و عقاید فاسد و آراء گمراه کننده‌ای را برخلاف مسلمانان و اهل استقامت،ترویج نمود.» ⁽³⁾

او همچنین معترض سایر فرق خوارج شده می‌گوید:تمامی گروه‌های خوارج- غیر از اهل استقامت(اباضیه)-بر مشرک بودن اهل قبله و جواز اسیر گرفتن فرزندان و غنیمت اموال آنان،متفقند.بعضی از آنها ترور مخفیانه و علنی و تعرض مسلحانۀ بدون دعوت را جایز می‌دانند و بعضی تنها ترور را مجاز می‌شمارند.آنها در بین خودشان هم اختلاف دارند:یکدیگر را می‌کشند.مال یکدیگر را به غنیمت می‌گیرند.از یکدیگر تبری می‌جویند.هجرت را واجب می‌شمارند.میراث،نکاح و اکل ذبیحۀ یکدیگر را حرام می‌دانند. ⁽⁴⁾

خوارج،محاسن دین را زشت کردند:

خوارج محاسن دین اسلام را به‌طور عجیبی زشت کردند زیرا اغراق آنان در تأویل و اجتهاد،آنها را از حقیقت اسلام و جمال و اعتدال آن دور ساخت.آنها با حماقت خود، راهی را رفتند که نه محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)آن را فرموده بود و نه قرآن به آن فراخوانده بود.اما تقوایی که ظاهرشان را به آن می‌آراستند از تقواهای عمیاء(کور)بود و صلاحی که خود را در ظاهر به آن زینت می‌بخشیدند،ظاهرنما و جلوۀ ظاهری بود.آنها سعی می‌کردند از راه حماقت و سختگیری و افراط در دین به بهشت راه یابند و همان افراط بود که از دین خارج‌شان کرد.

گذشتن از حد هرچیزی،آدم را به ضد آن می‌رساند. ⁽¹⁾

-عمر ابو النضر:الخوارج فی الاسلام 111.

فرقۀ پنجم:

اشاره

اباضیه

پیروان عبد اللّه بن اباض متوفی 86:

⁽¹⁾

در کلام بسیاری،اباضیه نزدیکترین فرقه به اهل سنت ⁽²⁾و فرقۀ معتدل خوارج معرفی شده است و به همین جهت تا امروز باقی مانده‌اند.هم‌اکنون آنها در عمان،زنگبار و شمال افریقا به سر می‌برند.سخن از فرقه‌های دیگر سخن از طوایف نابود شده و تاریخ است.ولی سخن از اباضیه،سخن از یک فرقۀ موجود خوارج است که مذهبشان معتبر بوده و مذهب رسمی عمان می‌باشد.ما در اول کتاب به تلاشهای فرهنگی وزارت اوقاف عمان اشاره کردیم.در اینجا ابتدا از نظرات اصحاب مقالات و تاریخ دربارۀ آنها بحث می‌کنیم سپس برای آشنایی بیشتر با آنها،به کتابهایی که خودشان این اواخر منتشر کرده‌اند،مراجعه می‌کنیم.

اباضیه در کتابهای مقالات و تاریخ:

عبد اللّه بن اباض مقاعسی تمیمی از ذریۀ مرة بن عبید بن مقاعس و سر سلسلۀ اباضیه است و اباضیه به او نسبت داده شده است.او با معاویه هم‌عصر بوده و تا پایان دورۀ حکومت عبد الملک بن مروان زندگی کرده است.او از جمله کسانی است که برای جلوگیری از حملۀ مسلم بن عقبه مری،عامل یزید بن معاویه به حرم خدا،به مکه رفتند. ⁽³⁾

عبد اللّه بن اباض با نافع بن ازرق و یاران او،در جویا شدن نظر عبد اللّه بن زبیر دربارۀ عثمان،همراه بود و آن زمانی بود که خوارج،دور عبد اللّه بن زبیر جمع بودند و وقتی از عقیده او جویا شدند،او را مخالف عقیدۀ خود یافتند و از دورش پراکنده شدند.

گروهی از خوارج به طرف یمامه و گروه دیگر به طرف بصره رفتند که ابن ازرق،عبد اللّه بن اباض و عبد اللّه بن صفار از آن جمله بودند. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 438/4.

ابن ازرق با سیصد نفر قیام کرد و این وقتی بود که مردم بر عبید اللّه بن زیاد شوریده بودند.عبد اللّه بن صفار و عبد اللّه بن اباض و یاران آنها با ابن ازرق به مخالفت برخاستند.ابن ازرق خطبه‌ای را که برای اصحابش ایراد کرده بود،به آن دو نوشت.خطبه این است:«خداوند شما را با قیامتان کرامت بخشید و به آنچه که دیگران ناآگاهند شما را بینش و آگاهی داد.مگر نمی‌دانید که برای احیای شریعت و فرمان خداوند به پا خاسته‌اید مگر نه آنکه فرمان او راهنمای شما و کتاب او پیشوای شماست و از سنت‌ها و هدایتهای او پیروی می‌کنید؟گفتند:آری.گفت:مگر نه آنکه حکم شما دربارۀ دوستانتان،حکم پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دربارۀ دوستانش و حکم شما دربارۀ دشمنانتان حکم پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دربارۀ دشمنانش است؟مگر امروز دشمن شما،دشمن خدا و پیامبر نیست؛همانگونه که دشمن آن روز پیامبر دشمن خدا و دشمن شماست؟گفتند:آری.

گفت:خداوند تبارک و تعالی فرمود: «بَراءَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ » ⁽²⁾و فرمود: «لا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکاتِ حَتّی یُؤْمِنَّ ». ⁽³⁾بدین ترتیب خداوند دوستی با آنها و اقامت در کنار آنها و قبول شهادت آنها و اکل ذبیحۀ آنها و آموختن علم دین از آنها و ازدواج با آنها و مواریث آنها را حرام کرد و با شناخت این امور علیه ما احتجاج نمود.باید این دین را به آنهایی که از نزدشان آمده‌ایم،بیاموزیم و آنچه را که خداوند نازل نموده،کتمان نکنیم که خداوند عز و جل می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ

اَلْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ ». ⁽¹⁾

-بقره:159« [1]کسانی که حجت‌ها و هدایت ما را که نازل کرده‌ایم،پس از آنکه در کتاب برای مردم روشن ساخته‌ایم کتمان کنند خدا و لعنت‌کنندگان لعنت‌شان می‌کنند.»

نامه را نزد عبد اللّه بن صفار و عبد اللّه بن اباض فرستاد و چون نامه به آنها رسید، عبد اللّه بن صفار آن را مطالعه نمود و آن را پشت سر گذاشت و برای مردم نخواند تا آنها متفرق نشوند و بین‌شان اختلاف نیفتد.

عبد اللّه بن اباض به او گفت:پدرت مرده؟تو را چه شده؟کسی از برادران ما کشته و یا اسیر شده است؟ابن صفار نامه را به او داد.او نامه را خواند و گفت:خدایش بکشد چه نظری داده است!نافع بن ازرق درست گفته است(البته)اگر قوم،مشرک بودند نظر و حکم او درست‌ترین نظر و حکم بود و روشش همان روش پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) دربارۀ مشرکین بود اما او دروغ گفته و ما هم گفتۀ او را تکذیب می‌کنیم.مردم،کافر نعمات و احکامند و از شرک به دورند و تنها خونشان بر ما حلال است و اموالشان بر ما حرام است. ⁽²⁾

مبّرد نامۀ ابن ازرق را به صورت دیگری نقل کرده است که مفادش با این نقل یکی است و اضافه کرده است:ابن صفار نامه را به ابو بیهس و عبد اللّه بن اباض داد.

ابو بیهس به ابن اباض نگاه کرد و گفت:نافع افراط کرد و کافر شد و تو تفریط کردی و کافر شدی. ⁽³⁾

این است عبد اللّه بن اباض و این است رفاقت او با نافع بن ازرق و مفارقت او از نافع در مسألۀ تکفیر مسلمانان بر کفر ملّی و دینی و این است نظر او دربارۀ اباحۀ خون مسلمانان(پس از اتمام حجت)و به خاطر همین شیوۀ اعتدال اباضیه است که مبّرد می‌گوید:عقیدۀ عبد اللّه بن اباض به اهل سنت نزدیکتر از دیگر عقاید گمراه است.

اوهامی چند پیرامون بنیانگذار این مذهب:

در کتابهای فرق و تاریخ اوهامی چند دربارۀ این شخص وجود دارد:

1-ابن اباض در زمان مروان بن محمد خروج کرد. ⁽¹⁾

-خیر الدین زرکلی در الاعلام 184/4 این مطلب را از حاشیه الاغانی 330 جلد هفتم نقل کرده است.

2-زبیدی می‌گوید:آغاز حرکت او در زمان خلافت مروان حمار بود. ⁽²⁾

3-مقریزی می‌گوید:او از جملۀ تندروان خوارج بود و در ایام مروان خروج کرد.سپس می‌گوید:گفته می‌شود که اباضیه منسوب به اباض به ضم همزه است و آن قریه‌ای است در یمامه که بعدا نجده بن عامر در آنجا مستقر شد. ⁽³⁾

این دو نظر دلالت بر این دارد که او بین سالهای 127-132،و در ایام حکومت مروان خروج کرده است و این با ادعای اباضیه که او در زمان عبد الملک بن مروان درگذشته است برابر نمی‌افتد.

شهرستانی می‌گوید:عبد اللّه بن اباض همان شخصی است که در زمان مروان بن محمد خروج کرد. ⁽⁴⁾

شاید وجه اشتباه آنان این باشد که فتنۀ اباضیه در اواخر حکومت مروان بن محمد اتفاق افتاد و در رأس این فتنه،عبد اللّه بن یحیی جندی کندی حضرمی طالب الحق که اباضی بود قرار داشت.ابن عماد می‌گوید:در سال 130 فتنۀ اباضیه که به عبد اللّه بن اباض منسوبند،اتفاق افتاد.آنها معتقد بودند:مخالفین ما از اهل قبله،کافرند و مرتکبین کبیره،موحّد بوده ولی مؤمن به حساب نمی‌آیند.این بدان خاطر بود که آنها اعمال را در ایمان دخیل می‌دانستند.آنان علی و اکثر صحابه را کافر می‌دانستند.رهبر آنها در این فتنه،عبد اللّه بن یحیی جندی کندی حضرمی(طالب الحق)بود.آنان در قدید نیز جنگی

با عبد العزیز بن عبد اللّه بن عمرو بن عثمان داشتند که در آن جنگ عبد العزیز و دیگر یاران مدنی او کشته شدند.تعداد آنها هفتصد نفر بود که بیشترشان هم قریشی بودند.از جمله،تخرمه بن سلیمان والبی بود که از عبد اللّه بن جعفر و جماعت دیگر روایت کرده است.پس از این جریان،خوارج به طرف وادی القری رفتند و در آنجا عبد الملک سعدی با آنان جنگید و آنها را از پا درآورد.سپس او به مکه رفت و رئیس آنها را در آنجا به قتل رساند.آنگاه به سوی تباله-مکانی در شش مرحله‌ای مکه-رفت و رهبر کندی آنها را از بین برد. ⁽¹⁾

-ابن عماد حنبلی:شذورات الذهب 177/1.

یکی دیگر از این توهمات آن است که ابن نشوان حمیری از ابو القاسم بلخی معتزلی نقل می‌کند:عبد اللّه پیش از مروان از همه عقایدش دست برداشته و به اعتزال رجوع کرده بود. ⁽²⁾این در حالی است که هنگام مرگ او اثری از اعتزال نبود چون پیشوای اعتزال واصل بن عطاست و او در سال 80 متولد شده است.

اباضیه به فرقه‌های تقسیم شده است که آنها از اعتدال و میانه‌روی دور و به تندروی و خشونت نزدیکتر هستند.اما بیشتر اباضیه میانه‌رو هستند.اشعری می‌گوید:

اکثر اباضیه،خوارج را به استثنای کسانی که خروج کرده‌اند،دوست می‌دارند.آنها عقیده دارند که مخالفانشان از اهل نماز،کافرند ولی مشرک نیستند.ازدواج با آنها حلال و ارث آنها جایز است.مالهای آنها نظیر سلاح و آذوقه اگر در جنگ از آنان غنیمت گرفته شود حلال و در غیر این صورت حرام است.ترور و آدم‌ربایی حرام است مگر ترور کسی که در بلاد تقیه،دیگران را به شرک دعوت کند و خود نیز مشرک باشد.آنها معتقدند که بلاد،منظورشان بلاد مخالفانشان است،به استثنای اردوگاه نظامی سلطان که بلاد کفر است بقیه،بلاد توحید است-یعنی در نزد آنان-.از آنها نقل شده که شهادت مخالفان خود را علیه دوستانشان می‌پذیرند و هنگام قیام،تعرض به مردم را حرام می‌دانند و کشتن مخالفانشان را قبل از دعوت به دینشان،حرام می‌دانند و به همین

خاطر دیگر خوارج از آنان تبری جسته‌اند.آنها می‌گویند:هر طاعتی،ایمان و دین محسوب می‌شود و مرتکبین کبایر موحدّند ولی مؤمن به حساب نمی‌آیند. ⁽¹⁾

-اشعری:مقالات الاسلامیین 104-105.

بغدادی قریب این مضمون را در کتابش نقل کرده است.او می‌گوید:اباضیه خود به چندین فرقه تقسیم شده‌اند که همگی در یک عقیده باهم شریکند و آن این‌که کفار این امت-مراد،مخالفانشان از این امت است-از شرک و ایمان بری هستند و آنان نه مؤمنند و نه مشرک ولی کافرند.شهادت مخالفان را می‌پذیرند.کشتن مخفیانه را حرام و کشتن علانیه را جایز می‌دانند.ازدواج با آنها وارث آنها را جایز می‌دانند.آنها عقیده دارند که مخالفانشان با مخالفت خود با خدا و رسولش در جنگند و متدین به دین حق نیستند.

آنها بعضی از اموال مخالفان را حلال و بعضی دیگر را حرام می‌دانند.اسب و سلاح را حلال می‌دانند اما طلا و نقره را اگر به غنیمت بگیرند به صاحبانشان برمی‌گردانند.

اباضیه خود،به چهار فرقه تقسیم می‌شود:

حفصیه،حارثیه،یزیدیه و اصحاب طاعت که مراد از آن،طاعت خدا،نیست.

سپس می‌گوید:یزیدیه غلاتند چون قائلند که شریعت اسلام در آخر الزمان نسخ می‌شود. ⁽²⁾

تصریح عبد اللّه بن اباض به اینکه مراد از کفر،کفر نعمت است،مجالی باقی نمی‌گذارد که کفر براساس آنچه که بغدادی از او نقل کرده،به کفر نعمت تفسیر شود.

البته بعضی فرقه‌های آنها از حد اعتدال خارج شده،مسلمانان را کافر حقیقی می‌دانند.

تا اینجا سخنان اصحاب مقالات دربارۀ آنها بود.اما خود آنها در کتابهایشان که در سالهای اخیر منتشر شده،خلاف آن را می‌گویند و قائلند که آنها فقط در مسألۀ تحکیم

با سایر مسلمانان اختلاف دارند و در بقیۀ مسائل با آنها برابرند.آنها فرقه‌هایی را که اشعری و بغدادی بدانها نسبت داده‌اند،قبول ندارند. ⁽¹⁾

-الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 21/1-28.

اباضیه در کتابهای نویسندگانشان:

با مذهب اباضیه و شرح‌حال بنیانگذار آن براساس آنچه که در کتابهای فرق و تاریخ آمده بود آشنا شدید اما نویسندگان اباضیه در گذشته و حال به شدت تلاش داشته و دارند که از خوارج به حساب نیایند.آنها هرچند در بعضی مبادی با آنان شریکند ولی در بسیاری از مبادی و عقاید با آنها مخالفند و عقیده دارند که مذهب اباضیه در اواخر قرن اول به دست بنیانگذار آن عبد اللّه بن اباض و جابر بن زید عمانی پایه‌گذاری شده است.گویا اولی رهبر سیاسی و دومی رهبر دینی آنها بوده است و معتقدند که خوارج، تنها افراطیانی چون ازارقه هستند که مسلمانان را تکفیر می‌کردند و مشرک‌شان می‌دانستند و مالهایشان را حلال می‌دانستند و زنانشان را نگه می‌داشتند و فرزندانشان را می‌کشتند اما دیگران که به این عقیده و مشابه آن پایبندی ندارند،خوارج نیستند.

در سده‌های اخیر،اباضیه تلاش زیادی کرده‌اند که خود را از این طایفه دور نگهدارند و مراد از خوارج،دیگران را بدانند.در اینجا بعضی از سخنان و تحلیل‌های آنها را ذکر می‌کنیم:

آیا اباضیه از خوارج است؟

1-پس از واقعۀ نهروان بعضی از خوارج،راهی را در پیش گرفتند که با اصول صحیح شریعت شریف مطابقت نداشت.آنها بدعت بزرگی را در اسلام پدید آوردند.تعرض مسلحانه به مسلمانان بی‌گناه را جایز شمردند و آن دسته از مسلمانان را که مذهب آنها را نپذیرفته بودند،تکفیر نمودند.این خوارج به چند فرقه تقسیم شدند که ازارقه،نجدیه،

صفریه و...از آن جمله می‌باشند.آنها به خوارج معروف شدند و این بدان معنی است که آنان از دین خارجند و با حلال شمردن محرمات و مخالفت با احکام صحیح اسلامی از دین بیرون رفته‌اند.اما اباضیه که به جماعت مسلمین و اهل حق و استقامت معروفند عقیدۀ خوارج را قبول ندارند بلکه خوارج را سرکش و خارج از دین می‌دانند و علیرغم آن‌که اباضیه ولایت محکمۀ اولی و در رأس آنها عبد اللّه بن وهب راسبی را پذیرفته‌اند اما با ازارقه و کسانی که ولایت دیگران را پس از راسبی پذیرفته‌اند،موافق نیستند بلکه از آنان تبری می‌جویند و مذهبشان را قبول ندارند.بنابراین خوارج غیر از اباضیه‌اند و ممکن نیست که اباضیه یکی از فرقه‌های آنان به شمار آید وگرنه چگونه می‌توانیم بین دو نقیض در مکان واحد جمع کنیم و چگونه کسی را خوارج بنامیم که از اسلام اصیل پیروی می‌کند و اهل قبله را کافر نمی‌داند و جان و مال مسلمانان را حلال نمی‌شمارد مگر برای دفع تجاوز و دفاع در برابر دشمن؟...چگونه آنان را از خوارجی به شمار آوریم که آنها از جماعت مسلمانان جدا شده و علیه آنها خروج کرده‌اند و به کشتار مسلحانه علیه مسلمانان دست یازیده‌اند و جان و مال آنها را به ناحق،حلال دانسته و به تکفیر آنان مبادرت ورزیده‌اند.اباضیه ولایت محکمۀ اولی را پذیرفته‌اند اما این ولایت شامل کسی نمی‌شود که بعدا علیه دین قیام کرده و راه طغیان و عصیان را در پیش گرفته است. ⁽¹⁾

-صالح بن احمد صوافی:الامام جابر بن زید 212.

2-اباضیه با صفریه و ازارقه و هم‌مسلکان آنها در چیزی جز ردّ حکمیت علی و معاویه،همراه نیستند،اما حلال دانستن جان و مال مسلمانان و به مشرک بودن آنها حکم کردن تنها ازارقه و صفریه و نجدیه بدان قائلند و با همین نظر،حریم مسلمانان را مباح می‌دانند.از آنجا که مخالفان ما بی‌مبالاتی می‌کنند و زحمت بحث را برای رسیدن به حق به خود نمی‌دهند،بین اباضیه که ریختن قطره‌ای از خون موحّدان را مباح نمی‌دانند و دیگران،که خون شخص را با ارتکاب معصیت کبیره حتی کشتن کودکان را به خاطر پدران آنها جایز می‌دانند،خلط می‌کنند در حالی که بین آنها جدا فرق بزرگی

است مانند فرق بین مستحل و محرم است.

سپس می‌گوید:در ابتدا نام خوارج معهود نبود.این نام پس از بالا گفتن کار ازارقه رواج یافت.این نام در بین اصحاب علی(علیه السّلام)چه منکران تحکیم و چه راضیان به آن،شناخته شده نبود و شاید اولین بار این نام پس از استقرار و ثبات خلافت معاویه ظهور کرد و آنان بودند که در این مسأله بین منحرفان و سایرین فرقی نگذاشتند. ⁽¹⁾

-ابو اسحق سالمی:تحفة الاعیان 6،حاشیه جزء اول و همچنین در الامام جابر بن زید العمانی آمده است.

3-اباضیه علیرغم اعتدالی که در ناحیۀ مذهبی و فقهی داشتند،دشمنان سیاسی دولت‌های بنی امیه و بنی عباس به حساب می‌آمدند چون آنها معتقد بودند که امامت و خلافت حق هر مسلمان صالحی است و منحصر به قریش و نسلهای آن نظیر امویان، عباسیان و علویان نیست.چون این موضع سیاسی اباضیه از ناحیۀ فکری و نظری محض با خوارج:ازارقه،نجدیه و صفریه همراه شد،نویسندگان فرق،عقیده را تعمیم دادند و اباضیه را در کنار خوارج قرار دادند و آن را فرقۀ چهارم از فرقه‌های خوارج به حساب آوردند حال آنکه اباضیه همانگونه که در کتابهای قدیم و جدیدشان دیده می‌شود،از خوارج به‌طور کلی تبری می‌جویند،بلکه با آنان به شدت مبارزه می‌کنند.مذهب اباضی، تا ابتدای ربع اخیر قرن سوم هجری به این نام معروف نبود.از آن زمان به بعد این اسم برای اباضیه اطلاق شد و آنان به این اسم مشهور شدند.پیش از این،آنان به اسم گروه قاعدین معروف بودند و این اسم رنگ سیاسی داشت و گروهی از خوارج مانند ازارقه و دیگران،این اسم را برای تحقیر و ردّ اعتقاد آنها بر آنان اطلاق می‌کردند.این به خاطر قعود آنها از جنگ بود.اما خود این قاعدین،شیوۀ مسالمت و نجنگیدن با برادران مسلمانشان را در پیش گرفتند و زندگی تحت حکومت ظالمان را برای خود جایز دانسته و کشتن کودکان و زنان مخالفان و غارت اموال آنها را جایز ندانستند و مخفیانه به نشر اعتقادات سیاسی خود پرداختند و این مخفی‌کاری مدت زیادی یعنی از ابتدای تأسیس این مذهب در اواخر قرن اول هجری به دست جابر بن زید تا هجرت گروه بزرگی از

علمای مذهب و آخرین رهبر آنان ابو سفیان،محبوب بن رحیل در اواخر قرن دوم هجری به عمان،ادامه یافت. ⁽¹⁾

-دکتر رجب محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب 54-56.

4-در منابع اباضیه،مذهب آنها تا ربع اخیر قرن سوم هجری به این اسم نامیده نشده است.در آن تاریخ،آنها این اسم را پذیرفته‌اند زیرا به مرور زمان در اثر اطلاق، این اسم برایشان علم شده است و قبل از آن،آنها خود را«جماعت مسلمانان»یا«اهل الدعوة»یا«اهل الاستقامة»می‌نامیدند.دشمنان افراطی و خوارجی‌شان آنها را از روی تحقیر«قاعدین»می‌نامیدند زیرا طبق نظر آنها اینان از جهاد در راه خدا با حاکمان و والیان ستمگر دست کشیده بودند.این قاعدین،شیوۀ قعود از حرب و نجنگیدن با برادران مسلمانشان را پس از جنگ نهروان در پیش گرفتند؛جنگی که بین امام علی بن ابی طالب و گروهی از خوارج که بر پذیرش حکمیت از ناحیۀ علی اعتراض داشتند،واقع شد.آنها می‌گفتند:لا حکم الا للّه و از آن به بعد بود که به نام«محکّمه»یا«شراة»یا «حروریه»مشهور شدند ولی دشمنان آنها،سران دولت اموی،آنها را خوارج نامیدند. ⁽²⁾

5-صفریه قیام مسلحانه را علیه دولت راه رسیدن به اهداف خود قرار دادند.

صفریه در مغرب این شیوه را در این سرزمین دورافتاده در پیش گرفتند.از این‌رو در سال 122 پرچم شورش را علیه بنی امیه برافراشتند.آنها در برابر دشمنانشان چه عرب و چه بربر،رفتار خشنی داشتند.اسارت زنان،غارت اموال و کشتن افراد را جایز می‌دانستند.برخورد آنان با مردم در بلاد مغرب وحشیانه‌تر از برخورد ازارقه با مردم در بلاد مشرق بود.وحشیگری صفریۀ بربر با شبیخون به قیروان و اشغال آنجا در سال 139 به اوج خود رسید.آنها در برخورد با مردم و مساجد آنها مرتکب اعمالی شدند که ذکر آن،بدن را می‌لرزاند.این کار به دست قبیلۀ«ورفجومه»از افراطیان صفریه انجام گرفت.بعدها پیشوایی بربرها پس از آنکه بربرها از خشونت صفریه و تندروی قلدرانه آنها به تنگ آمدند از صفریه به اباضیه منتقل شد و از آن زمان به بعد صفریه ضعیف شد

و بیشتر آنها به اباضیه رو آوردند. ⁽¹⁾

-دکتر رجب محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب 53.

6-مذهب اباضیه در اصول خود،بر کتاب و سنت تکیه می‌کند و در بسیاری از اصول و فروع با اهل سنت شریک است و با آنها جز در مسائل قلیلی به همان اندازه که مذاهب اهل سنت در بین خود اختلاف دارند،اختلافی ندارد.هیچ مذهبی نخواهد بود که با مذاهب دیگر در مسائلی کم یا زیاد،اختلافی نداشته باشد.پافشاری مذهب اباضیه بر کتاب و سنت و نزدیکی آن با مذاهب اهل سنت بدان جهت است که بنیانگذار آن،جابر بن زید،دین را از آن دسته از صحابه اخذ کرده که صاحبان مذاهب اهل سنت یعنی حنفیه،شافعیه،مالکیه و حنابله مذهب‌شان را از آنها اخذ کرده‌اند بلکه او نسبت به صاحبان این مذاهب این امتیاز را دارد که او دین را بدون واسطه از صحابه گرفته است ولی آنها بسیاری از مسائل دینی‌شان را از تابعین گرفته‌اند.همچنین احادیثی را که او و دیگر علما و فقهای اباضیه و گردآورندگان احادیث آنها مانند ربیع بن حبیب و دیگران جمع کرده‌اند،همان احادیثی است که بخاری و مسلم و دیگر ائمه حدیث مانند ابو داود، ترمذی،نسایی،ابن ماجه،دار قطنی،طبرانی،بیهقی و سایر اهل سنت و جماعت گرد آورده‌اند. ⁽²⁾

7-اطلاق لفظ خوارج بر اباضیه از نسبتهای ناروایی است که اولا از تعصب سیاسی و ثانیا از تعصب مذهبی ناشی می‌شود.وقتی که افراطیان مذاهب سر برآوردند، اباضیه را در کنار ازارقه،صفریه و نجدیه قرار دادند.اطلاق خوارج بر اباضیه از دو علت ناشی می‌شود:

الف-چون آنها در انکار تحکیم با دیگر خوارج شریکند،این سبب شده که آنها را با دیگر منکرین تحکیم در یک رتبه قرار دهند.

ب-در ابتدای امر،نام خوارج معهود نبود.این نام پس از روی‌کار آمدن ازارقه رواج یافت.بین اصحاب علی چه مخالفان تحکیم و چه موافقان آن،این نام معروف

نبوده است و شاید اولین‌بار،این جریان پس از روی‌کار آمدن معاویه به وجود آمده است.زیرا امویان این نام را برای تمامی کسانی که با حکومت خودکامۀ آنها مخالف بودند،به کار می‌بردند ⁽¹⁾

-لازمه این حرف آن است که شیعه را نیز باید خوارج می‌نامیدند.

8-ابن اباض در نامه‌ای که به عبد الملک نوشته از ازارقه تبری جسته است.در این نامه آمده است من از ابن ازرق و متاع و بقاع او به خدا تبری می‌جویم.چون او از مبادی اسلام تا آنجا که برای ما روشن است فاصله گرفته و بدعت گذاشته و مرتد شده است و پس از اسلام کفر ورزیده است.پس من از آنان به خدا تبری می‌جویم. ⁽³⁾

نظر ما در موضوع:

این،سخنان آنها بود.از این سخنان چنین برمی‌آید که آنها اصرار دارند ثابت کنند که خوارج نیستند و کسانی که آنها را خوارج نامیده‌اند به آنها ظلم روا داشته‌اند.چون می‌دانند که خوارج هیچ میراث نیکی نداشته‌اند و مسلمانان از عقاید و اعمال آنان متنفرند و این باعث شده که علمای اباضیه بکوشند تا خود را از صفوف آنها جدا سازند و خود را فرقۀ مستقلی بدانند و پیوند با خوارج را جز در یک اصل که همان انکار حکمیت باشد،منکر شوند.

شاید خواننده از طول و تفصیلی که در این مقام داده می‌شود،تعجب کند ولی این فقط بدان خاطر است که می‌خواهیم منطق آنها را دربارۀ عقایدشان ارائه دهیم تا حقی را از آنان ضایع نکرده باشیم چون آنها همانطور که دانستید مخالفانشان را به بی‌انصافی در بحث و زحمت ندادن به خود در جستجوی حق متهم می‌کنند اما این اتهام به ما نمی‌چسبد زیرا ما زحمت بحث را به خود داده‌ایم و نقل سخنان آنها خود گواه این

مدعاست.با همۀ اینها تمامی آنچه را که آنها ذکر کرده‌اند بیشتر به خطابه شبیه است(تا به برهان).اینک اصل بحث:

اولا:سخنان آنها نشان می‌دهد که اباضیه اولین کسانی بوده‌اند که شیوۀ اعتدال را پایه‌ریزی کرده و طبق آن رفتار نموده‌اند و به گوشه‌نشینی و کناره‌گیری از جنگ بسنده کرده‌اند و با مردم نجنگیده‌اند و متعرض‌شان نشده‌اند،لیکن این مدعا حقیقت ندارد چون اگر این گفته‌ها دربارۀ عبد اللّه بن اباض درست باشد،پس بنیانگذار این سیاست،ابو بلال مرداس بن جریر می‌باشد زیرا او،اولین کسی بود که عمل خوارج را در کشتن مردم و غارت اموال آنها نکوهش کرد و با صدای بلند ندا داد که با هیچ‌کس سر جنگ ندارد مگر آن‌که کسی با او سر جنگ داشته باشد و از هیچ‌کس سلب امنیت نمی‌کند و...

بنابراین لازم است گفته شود پایه‌گذار این سیاست ابو بلال بوده که در سال 60 کشته شده است و ابو بلال در صفین در کنار علی می‌جنگید و حکمیت را نپذیرفت و در نهروان حضور یافت و جزء چند نفری بود که نجات یافتند. ⁽¹⁾

-مبرد:الکامل 183/2 تفصیل آن قبلا گذشت.

ثانیا:بنیان خوارج بر افراط و تعدی از حد اعتدال قرار دارد.هرچند افراط درجات و مراحلی دارد.این گروه از ابتدای خروج بر ضد علی و ردّ حکمیت با آنکه خود،آن را بر او تحمیل کردند افراطی بودند و خون و عرض مردم را محترم نمی‌شماردند.این‌که افراط را مخصوص ازارقه،نجدیه و صفریه بدانیم به این پندار که آنان مسلمانان را می‌کشتند و خونشان را مباح می‌دانستند و اهل قبله را کافر می‌شمردند،سخن بی‌دلیلی است بلکه دلیل برخلاف آن است زیرا محکّمه اولی و در رأس آنها عبد اللّه بن وهب راسبی از افراطیان بودند و این مطلب،از خطبه‌ها و سخنان او که در حروراء بیان کرد،به دست می‌آید و ما بعضی از این سخنان را در فصل ششم نقل کردیم و اکنون گزیدۀ آنها را در اینجا ذکر می‌کنیم:

هنگام حرکت از حروراء به نهروان،او خطاب به یارانش گفت:برادران من! بیایید از این قریه که مردمش ستمکارند،به طرف قله‌ای یکی از کوه‌ها یا به طرف یکی

از شهرها که مردمش این فتنه‌های ضررآفرین را قبول ندارند برویم. ⁽¹⁾

-منبع آن در فصل ششم ذکر شد.

او از این سخن«مردمش ستمکارند»چه اراده کرده؟آیا او کوفه و مردم آن را که دور علی بن ابی طالب را گرفته بودند،اراده نکرده است؟!حال آنکه آیه در حق مشرکین نازل شده است.خداوند سبحان می‌فرماید: «وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً». ⁽²⁾

محکّمه اولی همانهایی بودند که شکم زن عبد اللّه بن خباب بن ارت،این تابعی بزرگوار را پاره کردند و به این هم بسنده نکردند و شوهر آن زن را مانند گوسفند سر بریدند آن هم پس از آنکه به او امان داده بودند و هم آنان بودند که سه زن را از قبیلۀ طی کشتند و ام سنان صیداوی را به قتل رساندند.آنها این جنایات را در مسیر حرکت از حروراء به نهروان مرتکب شدند.وقتی خبر این جنایات وحشیانه به علی(علیه السّلام)رسید او پس از اتمام حجت بر آنها به قتال آنها اقدام نمود.

در افراط آنان چه دلیلی محکمتر از سخن امام که دربارۀ‌شان فرمود:«شمشیرها بر گردنهایتان بر مواضع شفا و درد گذاشته بودید،گناهکار را با بی‌گناه خلط کرده بودید.» ⁽³⁾

آیا باز هم درست است که استاد صالح بن احمد صوافی افراط را به خوارجی نسبت دهد که بعد از آنها آمده‌اند؟

این شبیب یاور ابن ملجم در قتل علی است که پس از شهادت علی،در کوفه بر معاویه وارد می‌شود و معاویه وقتی می‌بیند که شبیب در کوفه است به اشجع فرمان

می‌دهد که او را از کوفه اخراج نماید.وقتی شب فرا می‌رسد شبیب ناپدید می‌شود و تا روز کشته شدنش کسی او را نمی‌بیند. ⁽¹⁾

-ابن اثیر:الکامل 206/3.

این قریب بن مره و زحاف طایی هستند که در زمان امارت زیاد بن امیه خروج می‌کنند و به کشتار مردم بی‌گناه می‌پردازند.پیرمرد عابدی را از بنی ضبیعه می‌بینند و او را می‌کشند.مردی از بنی قطیعه از طایفۀ ازد،شمشیر به دست بیرون می‌آید،مردم از پشت خانه‌ها ندایش می‌دهند«حروریه»!!!خودت را نجات بده!و آنها(قریب،زحاف و همراهانشان)صدا می‌زنند:ما حروریه نیستیم.ما پاسبانان شهریم.مرد می‌ایستد و اینان او را می‌کشند.از آن پس کارشان این بود که بر هر قبیله‌ای که گذر می‌کردند هرکسی را که می‌دیدند می‌کشتند تا این‌که گذرشان بر بنی علی بن سود از طایفۀ ازد افتاد.آنها که تیرانداز بودند مهاجمان را به شدت تیرباران کردند.خوارج صدا زدند:ای بنی علی!ما بازماندگان،جنگی باهم نداریم.مردی از بنی علی گفت:

لا شیء للقوم سوی السهام مشحوذة فی غلس الظلام

برای شما جوابی جز تیرهای که برای تاریکی شب آماده شده‌اند،نیست.

خوارج از چنگ آنها فرار کردند.در مسیرشان با بنی طاحیه از بنی سود و قبیلۀ مزینه و دیگر قبایل روبه‌رو گشتند.جنگ آغاز شد و تمامی خوارج کشته شدند.قریب و زحاف نیز به هلاکت رسیدند. ⁽²⁾

آنچه ذکر کردیم نمونه‌هایی بود از مردم‌آزاری و کشتار بی‌گناهان توسط خوارج که پیش از قیام ابن ازرق به وقوع پیوست.این امور به زمان علی و اندکی پس از آن برمی‌گردد ولی فتنۀ ازارقه و نجدیه به زمان یزید بن معاویه مربوط می‌شود و از حوادث سال 60 به بعد است.

ثالثا:اختصاص اسم خوارج به افراطیان آنها مثل ازارقه،نجدیه بی‌مورد است زیرا این نام در عصر علی(علیه السّلام)بر آنها یعنی بر عبد اللّه بن وهب راسبی و ذو الخویصره

و همراهانشان که در جنگ نهروان کشته شدند،اطلاق می‌شد.

این امام علی بن ابی طالب است که پس از فراغت پیروزمندانه‌اش در جنگ خوارج در کنار نهروان می‌فرماید:پس از من خوارج را نکشید چون کسی که حق را می‌طلبد و در طلب آن به خطا می‌رود مانند کسی نیست که باطل را می‌طلبد و به آن می‌رسد. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبه 60. [1]

أألفا مؤمن فیما زعمتم و یهزمهم بآسک اربعونا

کذبتم لیس ذاک کما زعمتم و لکن الخوارج مؤمنونا

هم الفئة القلیلة غیر شک علی الفئة الکثیرة ینصرونا

آیا گمان می‌کنید که این دو هزار نفر مؤمنند در حالی که در آسک از چهل نفر شکست خوردند؟

دروغ گفتید چنان نیست که گمان می‌کنید،این خوارجند که مؤمنند.

بدون‌شک آنان گروه اندکند که بر گروه بزرگ پیروز شدند. ⁽²⁾

از این دو مطلب این نتیجه به دست می‌آید که لفظ خوارج از روزی که اطلاق شده بر آنهایی اطلاق شده که از اطاعت امیر المؤمنین سر بر تافتند و حکمیت را منکر شدند و در این اطلاق بین اول و آخرشان فرقی نیست.

رابعا:شکی نیست که محکّمۀ اولی،علی را دشمن می‌داشتند و شعارهایشان خصوصا آنگاه که با علی بگومگو می‌کردند،گواه این مدعاست.با آنکه روایات زیادی وارد شده که دوستی با او نشانۀ ایمان و دشمنی با او نشانۀ نفاق است و انکار آن برای عالم آشنا به احادیث،غیرممکن می‌نماید.مسلم در صحیح خود از زرّبن حبیش روایت می‌کند که علی فرمود:قسم به کسی که بهشت را آفرید و دانه را شکافت همانا پیامبر با من عهد کرد که غیر از مؤمن،کسی مرا دوست نمی‌دارد و غیر از منافق کسی مرا دشمن نمی‌دارد! ⁽¹⁾

-مسلم:الصحیح 1،کتاب الایمان 60.

امام احمد در فضائل الصحابه از زرّ بن حبیش از علی(علیه السّلام)نقل می‌کند که فرمود:پیامبر با من عهد نمود که تو را کسی جز مؤمن،دوست نمی‌دارد و جز منافق دشمن نمی‌دارد. ⁽²⁾

همین مطلب را نسایی در خصایصش به چندین طریق نقل نمود. ⁽³⁾

حافظ بن عساکر همین مطلب را در تاریخش با سندهای متعدد به 18 طریق نقل کرده است. ⁽⁴⁾بنابراین اینها(محکمه اولی)محکوم به نفاق و مخلّد در آتشند و فرمایش پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دربارۀ ذو الخویصره،سرسلسلۀ خوارج،شامل اینها نیز می‌شود.پیامبر دربارۀ او فرمود:به زودی او پیروانی خواهد داشت که دین را با افکار خام خود می‌سنجند و از دین بیرون می‌روند مانند تیری که بر صید نشیند و از آن بیرون رود. ⁽⁵⁾

مبرّد در الکامل نقل می‌کند که علی(رضی الله عنه)از یمن ظرف طلاکاری شده‌ای را نزد پیامبر آورد.پیامبر آن را چهار قسمت نمود:یک قسمت آن را به اقرع بن حابس

مجاشعی و یک قسمت را به زید الخیل الطایی و یک قسمت را به عیینه بن حصن غزاری و یک قسمت را به علقمه بن علاثه کلابی داد.مردی آشفته‌حال با چشمان برگشته و چهرۀ برافروخته بلند شده نزد پیامبر آمد و گفت:می‌بینم که در این تقسیم رضای خدا در نظر گرفته نشده است.پیامبر از این سخن چنان برآشفت که گونه‌هایش سرخ شد و فرمود:خداوند مرا بر مردم امین قرار داده و حالا تو امینم نمی‌دانی؟!عمر از جا برخاست و گفت:یا رسول اللّه اجازه می‌دهی او را بکشم؟فرمود:[نه]به زودی از اعتراض این شخص،گروهی پدید می‌آیند که از دین خارج می‌شوند مانند تیری که بر صید نشیند و از آن بیرون رود؛پیکان تیر را نگاه می‌کنی چیزی نمی‌بینی.محل اصابت پیکان را نگاه می‌کنی چیزی نمی‌بینی و بالاتر از این جدال می‌کنند. ⁽¹⁾

-مبرد:الکامل 142/2.

محکّمه اولی کسانی را تکفیر کردند که خداوند سبحان آنها را در کتابش پاکیزه خوانده است و فرمود: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً». ⁽²⁾

تمامی مسلمانان به استثنای تعدادی اندکی از خوارج نظیر عکرمه،اتفاق‌نظر دارند که این آیه دربارۀ عترت طاهره نازل شده است.مسلم در صحیحش از عایشه روایت می‌کند که گفت:پیامبر بامدادان از جا برخاست در حالی که عبای بافته شده از پشم سیاه بر دوش داشت.در همان‌وقت حسن بن علی وارد شد.پیامبر او را درون عبا جای داد.لحظه‌ای بعد حسین بن علی وارد شد.او را هم درون عبا جای داد.اندکی بعد فاطمه وارد شد.او را هم درون عبا جای داد و پس از آن،علی آمد و او را هم درون عبا جای داد.آنگاه فرمود: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً». ⁽³⁾

امام حنابله(احمد بن حنبل)در مسندش روایت کرده که آیۀ مزبور دربارۀ این

پنج تن پاک نازل شده است. ⁽¹⁾

-احمد بن حنبل:المسند 107/4 و 292/6،296 و 323.

بنابراین آیا می‌توانیم کسانی را مسلمان بدانیم که آنها شخصی را تکفیر کرده و با او دشمنی ورزیده و جنگیده‌اند که خداوند در صریح کتاب و ذکر محکمش او را از هر آلودگی پاکیزه خوانده است؟

به همین دلیل محکّمه اولی محکوم به کفر و نفاقند هرچند فرض کنیم که آنها تنها به انکار حکمیت بسنده کرده و شمشیر به روی مسلمانان نکشیده و زنان و کودکان را نکشته‌اند و مسلمانان را تکفیر نکرده‌اند.

در سخنان ائمه اهل بیت به این موضوع اشاره شده است.

عبد اللّه بن نافع بن ازرق می‌گفت:اگر بدانم در گوشه‌ای از زمین کسی هست که شتری بتواند مرا نزد او برساند و او با من در این مورد که علی نهروانیان را ظالمانه نکشته است،نزاع داشته باشد،نزدش خواهم رفت.به او گفتند:نزد فرزندش محمد باقر(علیه السّلام)برو.او هم نزد امام آمد و از او سؤال کرد.امام پس از سخنانی فرمود:

ستایش از آن خدایی است که ما را به نبوتش کرامت بخشید و به ولایتش اختصاص داد.

ای گروه فرزندان مهاجرین و انصار!اگر کسی از شما فضیلتی از امیر المؤمنین می‌داند بلند شود و بیان کند.آنان بلند شدند و شروع کردند از فضایل او گفتن و وقتی به این سخن پیامبر که«فردا پرچم را به دست کسی می‌دهم که خدا و رسولش او را دوست دارند و او هم خدا و رسولش را دوست دارد»رسیدند،ابو جعفر از درستی این سخن از او پرسید.او گفت:این مطلب حق است و شکی در آن نیست لیکن علی بعدا کافر شد.

ابو جعفر(علیه السّلام)فرمود:به من بگو آن روز که خدا علی بن ابی طالب را دوست می‌داشت آیا می‌دانست که او اهل نهروان را می‌کشد یا نمی‌دانست؛اگر بگویی نمی‌دانست،کافر شده‌ای.ابن نافع گفت:می‌دانست.فرمود:آیا خدا او را برای این دوست می‌داشت که او با این کار طاعت خدا را می‌کند یا برای این دوست می‌داشت که او با این کار معصیت

خدا را می‌کند؟گفت:برای اینکه او طاعت خدا را می‌کند.ابو جعفر فرمود:برخیز کینه توز!عبد اللّه بن نافع بن ازرق برخاست در حالی که می‌گفت:حتی یتبیّن لکم الخیط الابیض من الخیط الاسود،اللّه یعلم حیث یجعل رسالته. ⁽¹⁾

-ابن شهر آشوب:مناقب آل ابی طالب 289/2، [1]بحار 158/10. [2]

شریف مرتضی از شیخ مفید نقل می‌کند:هارون الرشید دوست داشت که بحث‌های هشام بن حکم را با خوارج بشنود.دستور داد که هشام بن حکم و عبد اللّه بن یزید اباضی ⁽²⁾را حاضر کنند و خودش جایی نشست که گفتگوهای آنها را می‌شنید ولی آنها او را نمی‌دیدند.جلسه در حضور یحیی بن خالد برمکی برگزار شد.یحیی بن عبد اللّه بن یزید گفت:از ابو محمد-یعنی هشام-چیزی بپرس.هشام گفت:خوارج چیزی ندارند که از ما بپرسند.عبد اللّه بن یزید گفت:چطور؟هشام گفت:شما کسانی هستید که در دوستی،صداقت،پذیرش امامت و فضیلت یک فرد با ما متفق و همراه بودید.بعدا با او دشمنی ورزیدید و از او تبری جستید و با این عمل از ما جدا شدید و ما بر اتفاق خود ماندیم.شهادت شما به سود ماست و مخالفت شما اشکالی را متوجه مذهب ما نمی‌کند و ادعای شما علیه ما جایی ندارد زیرا اختلاف در برابر اتفاق کارساز نیست و شهادت خصم به نفع خصم،مقبول و شهادتش به ضرر او مردود است.یحیی بن خالد گفت:یا ابا محمد!او را به شکست نزدیک کردی.بحث را با او ادامه بده زیرا امیر المؤمنین که خداوند عمرش را زیاد کند،این بحث‌ها را دوست دارد.راوی می‌گوید:هشام گفت:من این کار را می‌کنم منتهی گاهی سخن به جایی می‌رسد که فهمش سنگین و دشوار می‌شود و در نتیجه یکی از دو خصم درصدد انکار برمی‌آید و یا کلام را اشتباه می‌فهمد؛بنابراین اگر او خواهان انصاف است بین من و خود داور عادلی قرار دهد که اگر من از حق دور شدم،بازم گرداند و اگر او به ناحق حرفی زد،علیه او شهادت دهد.عبد اللّه بن یزید گفت:

ابو محمد به انصاف دعوت کرده.هشام گفت:پس این داور چه کسی باشد و مذهبش چه

باشد؟از اصحاب من باشد یا از اصحاب تو،یا مخالف دین هردوی ما باشد؟عبد اللّه بن یزید گفت:هرکسی را انتخاب کنی من می‌پذیرم.هشام گفت:اما به نظر من اگر او از یاران من باشد،از تعصبش نسبت به من اطمینانی نیست و اگر از یاران تو باشد،او را در حکم علیه خودم امین نمی‌دانم و اگر مخالف هردوی ما باشد،نه برای من امین است و نه برای تو.اما یک نفر از یاران من و یک نفر از یاران تو باشد و هردو ناظر گفتگوهای ما باشند و براساس حق و عدالت بین ما حکم کنند.عبد اللّه بن یزید گفت:منصفانه حرف زدی یا ابا محمد!من از تو همین را انتظار داشتم.آنگاه هشام به یحیی بن خالد رو کرد و گفت:ای وزیر!من او را مغلوب کردم و با اندک تلاشی،آراء و عقایدش را از بین بردم و چیزی برایش نماند و از مناظره با او بی‌نیاز شدم.راوی می‌گوید:هارون الرشید پرده را تکان داد و یحیی بن خالد گوش فرا داد.هارون گفت:این متکلم شیعی با آن مرد توافق کرده‌اند که مناظره حقیقی در بین نباشد.حالا او ادعا می‌کند که او را شکست داده و مذهبش را ابطال کرده است.او را وادار کن تا درستی ادعایش را علیه این مرد،ثابت نماید.

یحیی بن هشام گفت:امیر المؤمنین به تو می‌گوید که درستی ادعایت را علیه این مرد ثابت کن.راوی می‌گوید:هشام رحمة اللّه علیه گفت:این گروه بر ولایت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب(علیه السّلام)با ما همراه بودند تا اینکه جریان حکمیت پیش آمد.

آن وقت او را به خاطر پذیرفتن حکمیت تکفیر کردند و گمراهش خواندند در حالی که اینها خود،او را مجبور به پذیرش آن نمودند و هم‌اکنون این پیرمرد که بزرگ اصحاب خود است،آزادانه و بدون هیچ اجباری به حکمیت دو نفری تن داد که مذهب‌شان مخالف یکدیگر می‌باشد و یکی از آنها او را کافر و دیگری او را بر حق می‌داند.پس اگر او در این کار بر صواب است،امیر المؤمنین به این صواب شایسته‌تر است و اگر این کار او ناصواب و کفر است در این صورت او با شهادت بر کفر خود،ما را راحت کرده است.

توجه به کفر و ایمان او سزاوارتر از توجه به تکفیر علی(علیه السّلام)است.راوی می‌گوید:

هارون الرشید از این استدلال خوشش آمد و دستور داد تا هشام را جایزه و انعام دهند. ⁽¹⁾

-شریف مرتضی:الفصول المختاره 26/1.

عداوت خوارج نسبت به امیر المؤمنین در کتابهای قدیمی آنها مشهود است.

محمد بن سعید کدمی یکی از علمای مذهب اباضی در عمان در قرن چهارم هجری که به پیشوای مذهب لقب یافته است،در کتابش از علی یاد می‌کند و می‌گوید:علی بن ابی طالب خلیفۀ مردم شد.او پیمان خدا را نقض نمود و خلاف حکم کتاب خدا،حکم کرد و با رعیتش ستمگرانه رفتار نمود.پس کسی که علی بن ابی طالب را قبول دارد و او را در کشتار مسلمانان و حکمیت در دماء برخلاف کتاب خدا و شیوۀ ناپسندش،به خاطر خدا دوست می‌دارد سزاوار نیست که در ولایتش شک روا دارد و باید از باطل او و خونی که ریخته است در صورت امکان تبری جوید و نباید مسلمانانی را که از او برائت جسته‌اند،تخطئه کند. ⁽²⁾

ابن سلام اباضی(متوفی بعد از سال 273)می‌گوید:آنها برخلاف کتاب خدا حکمان را حکم کردند و آنها را در کاری که خداوند حکم آن را مشخص کرده بود،حکم قرار دادند.در نتیجه،امت دچار اختلاف گردید و وحدت کلمه از بین رفت و مردم دو دسته شدند و اهل باطل،یاران معاویه بر اهل حق چیره گشتند و مسلمانان حقیقی که دنبال حق بودند مخفی شدند و سخنان اختلافگران برایشان مقبول نیفتاد.براساس دین حنیف خداوند و ملت راستین «مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ » ⁽³⁾با آنان جنگیدند و مخفیانه دینشان را برای مردم بیان کردند و بر اذیت و آزار و کشته شدن در راه خدا صبوری ورزیدند و تحمل این مصایب را در راه خدا ناچیز شمردند. ⁽⁴⁾

ای کاش ابن سلام می‌گفت که آنها چه کسانی بودند که برخلاف کتاب خدا، حکمان را حکم کردند و چه کسانی بودند که تحکیم در امری را که خداوند حکم آن را

مشخص کرده بود،بر امام واجب الاطاعه تحمیل کردند!آیا آنها همان پیشوایان و دوستان او نبودند که سراپا مسلح نزد امامشان آمدند و او را به نام علی و نه امیر المؤمنین خواندند و گفتند:«دعوت شامیان را به کتاب خدا بپذیر وگرنه تو را مانند پسر عفان می‌کشیم.»گویا نویسنده،جنایات تلخی را که محکّمه اولی هنگام حرکت از حروراء به نهروان مرتکب شدند،فراموش کرده است و یا خود را به فراموشی زده است.

چه خوب بود که او به این موضوع می‌پرداخت اما او بر این حقایق تاریخی با قلم عریض،خط بطلان کشید.این شکوه را به خدا می‌بریم.

یکی از فقهای اباضیه در مسأله«ولایت و برائت»می‌گوید:اگر بگویند:شما دربارۀ علی بن ابی طالب چه می‌گویید؟می‌گوییم:علی بن ابی طالب نزد مسلمانان مستحق برائت است.اگر بگویند:چرا برائت از او واجب است در حالی که او پیشوای مسلمانان و پسر عم و داماد پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)است،فضائلش مشهور است و در کنار پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)با مشرکان جنگیده است؟در جواب می‌گوییم:ما از جهات متعدد برائت از علی را واجب می‌دانیم:یکی اینکه او جنگی را که خداوند با ستمگران تا بازگشت آنها به خدا،واجب کرده است،ترک نمود.دیگر آنکه او دربارۀ دماء مسلمانان و دربارۀ آنچه که خداوند به آن اجازه نداده است،فرزند دو گمراه و گمراه کننده را حکم قرار داد؛ همانهایی که پیامبر،اصحابش را از آنان بر حذر داشته و هشدارشان داده بود.دیگر آنکه او چهار هزار نفر از نهروانیان را که از صاحبان فضل و از اصحاب پیامبر و از بهترینهای صحابه بودند،به قتل رساند.خداوند رحمت‌شان کند.سخن در این امور زیاد است و گنجایش کتاب ما کم و جواب از آنها بسیار وسیع است و ما کتابمان را برای شرح این امور آماده نکرده‌ایم و فقط می‌خواهیم بعضی از کارهای آنها را برای شما بازگو کنیم تا در این‌باره اطلاعی حاصل نمایید و از گمراهی کسی که به ضلالت رفته و با شما مخالفت ورزیده و برایتان شر به پا کرده است،آگاه شوید و باللّه التوفیق.

اگر بگویند:دربارۀ طلحه بن عبید اللّه و زبیر بن عوام چه می‌گویید؟در جواب می‌گوییم:آنها نزد مسلمانان مستحق برائتند.اگر بگویند:چرا برائت از آنها واجب

است؟می‌گوییم:چون علیه علی بن ابی طالب و دیگر مسلمانان خروج کردند و به خونخواهی عثمان برخاستند و درصدد برکناری علی بن ابی طالب از خلافت برآمدند و گفتند:شورای مسلمانان برای مسلمانان پیشوای غیر از او انتخاب نماید و این در صورتی بود که هردوی آنها امامت علی را پذیرفته و با او بیعت کرده بودند و برای دومین‌بار براساس اطاعت از خدا و پیامبر و جنگ با خونخواهان عثمان،بیعتشان را تکرار کرده بودند.اگر بگویند:دربارۀ حسن و حسین،فرزندان علی چه می‌گویید؟ می‌گوییم:آن دو مستحق برائتند.اگر بگویند:چرا برائت از آنها واجب است در حالی که آنها پسران فاطمه دختر رسول خدا هستند؟می‌گوییم:برائت از آنها از آن جهت واجب است که آنها خلافت مسلمانان را به معاویة بن ابی سفیان واگذار کردند.قرابت با پیامبر خدا آنان را از حساب خدا بی‌نیاز نمی‌کند.چون پیامبر در یکی از توصیه‌های خود به نزدیکانش می‌گوید:ای فاطمه دختر پیامبر خدا!و ای بنی هاشم!برای پس از مرگ کاری کنید زیرا من نمی‌توانم شما را از چیزی بی‌نیاز کنم و خطاب‌هایی از این قبیل.

پس اگر قرابت با پیامبر از عمل کفایت می‌کرد،پیامبر به آنان چنین نمی‌گفت.پس این اشکال بر سخن کسی وارد است که می‌گوید:قرابت با پیامبر خدا موجب غفران است حال آنکه می‌بینیم خداوند پیامبرش را تهدید می‌کند و می‌گوید: «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ * لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ * ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ * فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ » ⁽¹⁾

-الحاقه:47-44« [1]اگر پیامبر بعضی سخنان را به ما نسبت دهد او را با قدرت می‌گیریم.آنگاه رگ حیات او را می‌بریم و هیچ‌یک از شما نمی‌توانید مانع او شوید.»

خوارج در اصطلاح اباضیه مفهوم سیاسی دارد و در عین حال مفهوم دینی.مراد از اولی خروج آنها از اطاعت امام واجب الاطاعه است که حکم آنها حکم سرکشان

و متمردان است و مراد از دومی خروج آنها از دین و ملت و کافر شدن آنهاست.بنابر هر دو مفهوم،محکّمه اولی خوارج محسوب می‌شوند چون از اطاعت امام خارج شدند و در حین جنگ نیز به همان طغیان خود باقی بودند.آنها از دین بیرون رفتند چون با کسی دشمنی ورزیدند که دشمنی با او کفر و نفاق و دوستی با او دین و ایمان است.

عمر ابو نضر می‌گوید:تعالیم خوارج از بدو پیدایش،با دین و سیاست عجین گشته و شعارشان که«الحکم للّه»است،با دین و سیاست ممزوج شده است؛بنابراین درست نیست که گفته شود دعوت آنان صرفا دعوت دینی یا سیاسی است.این دعوت بسیط تا خلافت عبد الملک بن مروان ادامه داشت.از آن زمان به بعد آنها بسیاری از تعالیم جدید را به آن افزودند و به تأویل احکام دینی پرداختند؛تأویلی که در آن اغراق و ابهام زیادی وجود داشت.آنها می‌گفتند:ایمان،همان عمل به دستورات دینی است و اگر کسی توحید و نبوت را بپذیرد و مرتکب کبیره شود،کافر می‌شود. ⁽¹⁾

-عمر ابو النضر:الخوارج فی الاسلام 102.

اما اباضیۀ امروزی که در عمان و مغرب عربی یعنی لیبی،الجزایر،تونس و همچنین در مصر به سر می‌برند در کتابهای که امروزه از آنها منتشر می‌شود غیر از تخطئه تحکیم و تصویب محکّمه اولی چیز دیگری دیده نمی‌شود و با علی اظهار عداوت نمی‌کنند و به او ناسزا نمی‌گویند جز آنچه که اخیرا نقل کردیم.پس ما غیر از آنچه که بر ایمان آشکار است،چیزی دربارۀ آنها نمی‌توانیم بگوییم،و از طرفی به اظهارات آنها نمی‌شود اتکا نمود.چون آنها در دینشان چهار مسلک دارند که یکی از آنها مسلک کتمان و تقیه است که توضیح آن در بحث تقیه خواهد آمد.اباضیه اهل تقیه و از مجوّزان آن هستند و در طول قرون متمادی بدان عمل کرده و در سایۀ آن به حیات خود ادامه داده‌اند و با تقیه بود که جای پایی برای خود باز کردند و دولت‌هایی را در عمان و در اقصی نقاط مغرب عربی به وجود آوردند.

دیدگاه دیگری دربارۀ مفهوم خوارج:

آنچه که مسلمانان از خوارج می‌فهمند همان محکمۀ اولی است یعنی همانهایی که در اثنای جنگ صفین علیه علی(علیه السّلام)شوریدند و به یک معنی از تحت فرماندهی فرمانده خود خارج شدند و به معنی دیگر از دین خارج شدند،اما بعضی از اباضیه‌های معاصر، خوارج را به خروج از دین تفسیر می‌کنند و اصرار دارند که منظور از خوارج،کسانی‌اند که پس از وفات پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)از دین برگشتند و یا کسانی‌اند که شورشهایی را بعد از خلافت علی(علیه السّلام)به وجود آوردند. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة فی موکب التاریخ،الحلقة الاولی 27.

علی یحیی معمر می‌گوید:امویان و شیعیان با تمام توان می‌کوشند که این عنوان -عنوان خوارج-را پس از آنکه آن را به خروج از دین تفسیر می‌کنند به انقلابیونی نسبت دهند که آنها با حدّت و شدّت تمام،خواهان استقرار مبادی حقیقی خلافت بودند.

شیعیان با توان علمی‌شان تلاش دارند که خلافت را در خانوادۀ علی منحصر کنند همانگونه که دیگر طماعان خلافت با مصالح سیاسی که در آن زمان داشتند،سعی می‌کردند هاشمی بودن یا قریشی بودن یا عربی بودن را شرط خلافت قرار دهند.تمامی این دیدگاه‌ها در مقابل دیدگاه پیروان عبد اللّه بن وهب راسبی قرار دارند.این دیدگاه ایده‌آل،مسلمانان را در حقوق و واجبات،یکسان می‌داند. «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ » ، «لا فضل لعربی علی اعجمی الا بالتقوی ». ⁽²⁾

بررسی:

پیامبر اکرم دربارۀ خوارج به کلی‌گویی بسنده نکرد بلکه سرکرده و رهبر آنها را مشخص کرد و به مردم نشان داد و محدّثان،آن را در صحاح و مسانید خود نقل کردند و شیعه و سنی هردو بر درستی آن اتفاق دارند و هیچ محدّث آگاهی نمی‌تواند آن را منکر شود یا سندهای آن را مورد تردید قرار دهد.پس دربارۀ حدیثی که بخاری،مسلم، ابن ماجه،احمد بن حنبل و دیگران نقل کرده‌اند،چه می‌اندیشید؟برای اطلاع و آگاهی

خواننده از متن روایت،آن را از منابع مزبور نقل نموده و مدرک آن را ارائه می‌دهیم:

1-بخاری از ابو سعید خدری نقل می‌کند که گفت:روزی پیامبر غنیمتی را میان ما تقسیم می‌کرد.ذو الخویصره-مردی از بنی تمیم-گفت:یا رسول اللّه عدالت را رعایت کن!پیامبر فرمود:وای بر تو!اگر من عدالت را رعایت نکنم چه کسی رعایت می‌کند؟عمر گفت:اجازه بده گردن او را بزنم؟پیامبر فرمود:نه،او در آینده یارانی خواهد داشت که نماز شما در برابر نمازشان و روزۀ شما در برابر روزه‌شان ناچیز می‌نماید و چنان از دین خارج می‌شوند که تیر از شکار؛به نوک پیکان نگاه شود،چیزی از شکار دیده نمی‌شود.به مدخل پیکان نگاه شود،چیزی از شکار دیده نمی‌شود.به بدنۀ تیر نگاه شود چیزی دیده نمی‌شود.به پر تیر نگاه شود چیزی از کثافات و خون دیده نمی‌شود.وقتی که از مردم فاصله گرفته خروج می‌کنند نشانه و علامت‌شان مردی باشد که بر یکی از بازوانش،شبیه پستان زن یا گوشت جمع‌شده‌ای است که حالت رعشه دارد.ابو سعید می‌گوید:شهادت می‌دهم که این را از پیامبر شنیدم و شهادت می‌دهم که با علی بودم و او پس از جنگ در بین کشتگان،آن مرد را جستجو کرد و او را به همان وصفی که پیامبر فرموده بود،پیدا کرد. ⁽¹⁾

-بخاری:صحیح،70/8 شمارۀ حدیث 186 باب ما جاء فی قول الرجل ویلک.

همین مطلب را بدون هیچ تفاوتی مسلم در صحیحش نقل نموده است. ⁽²⁾

2-ابن ماجه از جابر بن عبد اللّه روایت می‌کند که گفت:پیامبر خدا در جعرانه بود و در حجرۀ بلال،طلا و غنایم را تقسیم می‌نمود.مردی گفت:یا محمد!عدالت را رعایت کن،تو عدالت را رعایت نکردی.حضرت فرمود:وای بر تو!اگر من عدالت را رعایت نکنم چه کسی آن را رعایت خواهد کرد؟عمر گفت:یا رسول اللّه!اجازه بده تا گردن این منافق را بزنم؟پیامبر فرمود:او در آینده یارانی خواهد داشت که قرآن را می‌خوانند ولی قرآن از گلویشان فراتر نمی‌رود و از دین بیرون می‌روند چنانکه تیر از شکار بیرون

رود. ⁽¹⁾

-ابو عبد اللّه بن ماجه(207-275):السنن 171/1 باب 12 باب فی ذکر الخوارج.

هرچند پیامبر از آن مرد نام نبرده یا نامش در روایت نیامده است اما باتوجه به دو روایت گذشته مقصود روشن است.

3-احمد بن حنبل در مسندش این مطلب را با همان عبارت بخاری و مسلم و با کمی تفاوت در آخر آن،روایت کرده است.در آخر روایت این‌گونه آمده است:

مرد سیاهی که بر یکی از دستانش یا گفت یکی از پستانهایش مانند پستان زن یا مانند قطعه‌ای از گوشت است که حالت رعشه دارد.در یک فرصتی علیه مردم قیام می‌کند و این آیه دربارۀ آنها نازل شده است: «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقاتِ ...» سپس آنچه را که ابو سعید از پیامبر شنیده و در زمان علی(علیه السّلام)دیده بود،نقل می‌کند. ⁽²⁾

پس چگونه می‌توان حدیث ذو الخویصره را به اصحاب ردهّ تعبیر کرد در حالی که پیامبر اکرم به او اشاره کرده و فرموده است:«به زودی از اعتراض این شخص گروهی خروج می‌کنند که از دین خارج می‌شوند...»با آنکه او از اصحاب ردهّ نبود بلکه از محکّمه اولی بود و چگونه می‌توان مفهوم خوارج را به انقلابهای پس از خلافت امام علی(علیه السّلام)تفسیر کرد با آنکه پیامبر اکرم فرمود:یا علی!تو با ناکثین و قاسطین و مارقین خواهی جنگید و امام پس از جنگ با اصحاب جمل(ناکثین)و اصحاب معاویه (قاسطین)جز با محکمه اولی نجنگید.به عقیدۀ من این استدلالات پوچ و واهی،بیشتر به چنگ زدن غریق به خس و خاشاک شبیه است.چه خوب است که علمای متفکر اباضیه که در این عصر،عصری که باطن‌ها به ظهور رسیده و حقیقت‌ها جلوه‌گر شده و پرده‌های جهالت از آسمان معرفت زدوده شده،زندگی می‌کنند عقایدشان را بر کتاب و سنت و معیارهای صحیحی چون اجماع و عقل عرضه دارند،شاید به شاهراه حقیقت راه یابند و از جادۀ ضلالت به‌در آیند.پس بهتر است که آنها طبق آنچه که از کتاب و سنت به آنها

رسیده،در پرتو اجتهاد صحیح،عمل کنند و دربارۀ مسألۀ حکمیت تجدیدنظر نمایند؛ همانگونه که دربارۀ محکّمۀ اولی تجدیدنظر کرده‌اند تا شاید راهی در پیش گیرند که تعصب و تساهل در آن نباشد.

«لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما یُوعَظُونَ بِهِ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً».

/فصل دهم:

اشاره

عقاید و اصول هشتگانۀ اباضیه

بدون‌شک و شبهه اباضیه در دو چیز با دیگر فرقه‌های خوارج شریک است و هیچ‌کس نمی‌تواند آن را منکر شود.

1-تخطئه تحکیم.

2-عدم اشتراط قریشی بودن امام.

در سایۀ اصل اول ولایت محکّمۀ اولی مانند عبد اللّه بن وهب راسبی و حرقوص بن زهیر سعدی و دیگران را قبول دارند و به خاطر اصل دوم به امامت عبد اللّه بن وهب راسبی و خوارج پس از او معتقدند.البته اباضیه،اصول خاصی دارند که آنها را از اهل سنت(اشاعره)متمایز می‌سازد؛هرچند در این اصول با دیگران شریکند.از این‌رو ما اصولی را که آنها بدان معتقدند بررسی می‌کنیم.البته بعضی از این اصول،نورانی و محکم و مورد تأیید کتاب و عقل می‌باشد.

1-صفات خدا زاید بر ذات نیست:

اشاعره قائلند که صفات خداوند متعال زاید بر ذات اوست و به گروه دیگر از اهل سنت یعنی ماتریدیه نسبت داده شده که آنها صفات را زاید بر ذات نمی‌دانند؛بدین معنی که صفات،نه قایم به ذات است و نه جدای از آن.از این‌رو وجود مستقل از ذات ندارد و این همان چیزی است که اباضیه نیز دربارۀ صفات بدان معتقدند و چه بسا اباضیه

و ماتریدیه در این مسأله و حتی در تعبیر و به کار گرفتن کلمات مثل همند. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 295/1.

بحث از صفات،از مهم‌ترین مسایل کلامی است.در این مسأله چندین قرن، بحث و گفتگو صورت گرفته است و نخستین کسی که حقیقت را یافته و توحید را به بهترین وجه آن،به تصویر کشیده است،امام امیر المؤمنین(علیه السّلام)است.او زاید بودن صفات را بر ذات در مورد خداوند نفی کرد و آن را عین ذات خداوند دانست؛نه اینکه صفات نفی شود که خداوند متعال بالاتر و برتر از آن است،بلکه به این معنی که ذات در کمال و تعالی به جایی رسیده که خود،عین علم و قدرت و حیات گشته است.به همین لحاظ،صفات در برابر ذات،قدیم نیست تا با توحید ناسازگار باشد و غیر از ذات، قدیم‌های دیگری وجود داشته باشد.این‌که علم،قدرت و حیات در ما،قایم به ماده یا به موضوع است،دلیل نمی‌شود که این صفات در تمامی مراتب چنین باشد زیرا همان‌طور که علم،«ممکن»دارد«واجب»هم دارد و اگر«ممکن»قایم به ذات نیست دلیل نمی‌شود که«واجب»نیز چنین باشد.اعتقاد به توحید و این‌که«واجبی»غیر از خدا نیست ما را وادار می‌کند که صفات خداوند را عین ذاتش بدانیم.ما در جلد سوم این مجموعه در بحث از عقاید معتزله،این مسأله را روشن کرده‌ایم.بعید نیست که خوارج در این مسأله از معتزله تأثیر پذیرفته باشند چنانکه معتزله،این اصل را از خطابه‌ها و سخنان امام امیر المؤمنین(علیه السّلام)اخذ کرده‌اند بلکه بعید نیست که هردو گروه،آن را از امام امیر المؤمنین اخذ کرده باشند.تعجب اینجاست با این‌که این مسأله از نقاط درخشان عقاید اباضیه به شمار می‌آید ولی آنها از ترس اشاعره روی این اصل تکیه نمی‌کنند.آنها در بین کتب اسلامی به جستجو پرداختند تا از اهل سنت،کسی را موافق خود بیابند و سرانجام ماتریدیه را موافق خود یافتند.انسان پژوهشگر و خواهان حقیقت،از هیچ سرزنشی نمی‌هراسد و از مخالفت دیگران نمی‌ترسد.پس بهتر بود که اباضیه در این مسأله و مسألۀ رؤیت خداوند و مخلوقیت قرآن،پرچم مخالفت را بر می‌افراشتند و در برابر مخالفان خود از اهل سنت و دیگران می‌ایستادند زیرا حق

سزاوارتر به متابعت است.چگونه از موحّدی پذیرفته است که واجب را با ممکن مقایسه کند و سپس ذاتی و صفات قایم به آن را برای واجب تصور کند و به تعدد حکم نماید و در نتیجه از قدیم‌های هشتگانه سر درآورد و آنگاه ادعای توحید نماید و نصارا را که قائل به تثلیث است تخطئه نماید.

حال اگر کسی چنین پندارد که عینیت صفات به نفی حقیقت صفات از ذات باز می‌گردد،چنین پنداری باطل و ناصواب است و این پندار از کسانی ناشی می‌شود که در مباحث عقلیه تبحر ندارند و غیر از مقایسۀ ممکن با واجب،دلیل و مدرکی نمی‌یابند.این اشخاص چون می‌بینند که عقیده به عینیت ذات با صفات،نفی صفات در ممکنات را به همراه دارد،آمده‌اند عقیده به عینیت در واجب را تخطئه کرده و گفته‌اند معنای عینیت، نفی حقیقت صفات از ذات خداوند سبحان است.

2-امتناع رؤیت خداوند سبحان در آخرت:

امتناع رؤیت خداوند سبحان،از جمله اصولی است که اندیشمندان مسلمان،از قرآن کریم و خطابه‌های سرور موحّدان امیر مؤمنان(علیه السّلام)استفاده کرده‌اند زیرا عزیزترین گویندگان،در قرآن می‌فرماید: «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ». ⁽¹⁾

-انعام:103« [1]دیدگان او را نمی‌بیند و او دیدگان را می‌بیند و او بسیار تیزبین و آگاه است.»

دست کم مسأله را به صورت غیر قطعی و با ترس و بیم مطرح می‌کند در حالی که کتاب او یک کتاب درسی به شمار نمی‌رود تا انتظار رود مسائل به صورت پرسش و استفهام مطرح شود.سپس می‌نویسد:«در مسأله رؤیت دو بینش افراطی و یک بینش اعتدالی که نقطۀ مشترک دو بینش دیگر هست،وجود دارد.توضیح آن اینکه بینش و اثبات رؤیت

در افراط تا جایی پیش می‌رود که به تشبیه و تمثیل و تحدید خداوند می‌رسد و بینش نفی رؤیت،در تفریط تا حدی پیش می‌رود که حصول کمال علم به خداوند را نفی می‌کند.اهل تحقیق بین این دو قرار گرفته‌اند.آنها در جایی که مفهوم رؤیت کامل یا نزدیک به آن را برساند راه احتیاط در پیش گرفته‌اند و این صورت در قالب اندیشۀ بعضی از علمای اهل سنت قابل تصور است که رؤیت را به‌معنای حصول کمال علم به خداوند تبارک و تعالی می‌دانند و بعضی دیگر از این رؤیت به رؤیت با حس ششم تعبیر کرده‌اند که همان کمال علم باشد.بسیاری از تعابیر علماء باهم متفاوتند ولی در نهایت تمامی این تعابیر به نفی کامل صورتی که انسان آن را تخیل می‌کند و به نفی لوازم آن مانند حدود و تشبیه،برمی‌گردد و همۀ تعابیر متفقند که تشبیه در همۀ مراتب و محدودیت در همۀ اشکال،از خداوند به دور است و سزاوار نیست ما بیش از آنچه که نصوص در این مورد بیان کرده‌اند،کند و کاو کنیم.میانه‌روهای اباضیه،رؤیت به معنی کمال علم به خداوند متعال را نفی نمی‌کنند و رؤیت به معنی صورت متخیله در اذهان مردم را نفی می‌کنند.» ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 291/1-292.

این مطلب از دید نویسنده دور مانده که از قرن اول تا قرنهای اخیر،نزاع بر سر رؤیت با چشم بوده است؛نه رؤیت با حس ششم که نویسنده آن را کمال علم می‌نامد زیرا قائلین به رؤیت خدا،به امثال روایت بخاری استناد می‌کنند که پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) فرمود:«شما خداوند را همانند ماه شب چهارده،بدون هیچ مانعی می‌بینید.»بنابراین پژوهشگر کلامی ناچار باید یا این اصل را بپذیرد یا از اساس آن را منکر شود.اما قائل شدن به رؤیت با حس ششم به معنی کمال علم،تفسیری نابجا و خروج از جایگاه بحث است.

به اعتقاد من و هر اندیشمند دیگر،نویسنده به امید نزدیک کردن اباضیه به اهل سنت،به این شیوۀ نامطلوب تن در داده و مردانه به دفاع از مذهبش نپرداخته است.البته، صالح بن احمد صوافی در اینجا مسأله را به صورت محکم و استوار مطرح کرده و اشکالات قائلین به رؤیت را پاسخ گفته است و همانطور که می‌بینید او به تفسیر

«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ » ⁽¹⁾

-قیامت:23-22« [1]آن روز چهرۀ گروهی از شادی نورانی است و(با چشم دل)جمال پروردگارشان را نظاره می‌کنند.»

اولا:نظر در لغت غیر از رؤیت است.لذا گفته می‌شود به هلال نظر کردم ولی آن را ندیدم و گفته نمی‌شود که هلال را رؤیت کردم ولی آن را ندیدم.استعمال نظر به جای دیدن مجاز است و این استعمال بدون قرینه جایز نیست و عدول از حقیقت به مجاز، خلاف ظاهر است.

ثانیا:سیاق آیه بر انتظار رحمت از ناحیۀ خداوند متعال دلالت دارد به دلیل آنکه این آیه «وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ * تَظُنُّ أَنْ یُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ » ⁽²⁾بر آن عطف شده است.پس اگر«نظر»در آیۀ مزبور به رؤیت تفسیر شود تناسب بین دو جمله از بین می‌رود و ساختار جمله ویران و نظم آن مختل می‌گردد زیرا در آن صورت بین چشمهایی که خدا را می‌بیند و بین چهره‌هایی که اندوهگینند و مصیبت‌زده به نظر می‌آیند،مناسبتی وجود ندارد. ⁽³⁾

ثالثا:«نظر»در آیه به معنی انتظار ثواب از ناحیه خداوند است و از همین مقوله است قول شاعر که گفته است:

فان یک صدر هذا الیوم ولّی فانّ غدا لناظره قریب

هرچند امروز سپری شد اما فردا،برای منتظرش نزدیک است.

و نیز این سخن:

کل الخلائق ینظرون سجاله نظر الحجیج الی طلوع هلال

همۀ مردم منتظر بخشش‌های اویند و حجاج منتظر طلوع هلالند.

و قول شاعر دیگری که گفته:

و کنّا ناظریک بکل فجّ کما للغیث ینتظر الغماما

ما از هر دره‌ای آمدن تو را انتظار می‌کشیم همانگونه که از ابر انتظار باران می‌رود.

و امرؤ القیس می‌گوید:

و قد نظرتکم اعشی بخامسة للورد طال بها حبّی و تبساسی

من پنج شبانگاه را به انتظار شما نشستم.محبت و شوق من به دیدار گل بیشتر شد. ⁽¹⁾

-همان:نویسنده در تحقیق و تنزیه رأی حق،راه اغراق پیموده است.

3-قرآن حادث است و قدیم نیست:

از اباضیه که ساده‌نگری را کنار گذاشته و به عقل گرویده‌اند،انتظار می‌رفت که در مسألۀ مخلوق بودن قرآن،موضع عدلیه را بپذیرند و تصریح کنند که قرآن مخلوق خداوند سبحان است و پس از آنکه معدوم بوده،حادث شده است زیرا قرآن حادث است و مخلوق خداوند سبحان اما از بعضی از نویسندگان اباضیه برمی‌آید که آنها از تصریح کردن به مخلوقیت قرآن،طفره رفته‌اند؛هرچند قدیم بودن و مخلوق نبودن آن را هم نپذیرفته‌اند.

در اینجا دو عبارت را از نویسندگان آنها نقل می‌کنیم تا حقیقت آشکار گردد.

الف-دکتر رجب می‌گوید:ما می‌بینیم که بسیاری از اباضیه در برابر عقیدۀ مخلوق بودن قرآن که مأمون با تأثیرپذیری از معتزله آن را بر جامعه اسلامی تحمیل کرد و به از هم پاشیدگی وحدت فکری مسلمانان و زجر و شکنجۀ علما و فقها منجر شد، ایستادند.از این‌رو عمانیها از پذیرش عقیدۀ مخلوق بودن قرآن سر باز زدند و در یکی از مهم‌ترین کتابهای فقهی‌شان به صراحت اعلام کردند:«شناخت این مسأله برای مردم لازم نیست»و ابو عبد اللّه قلهاتی که در قرن چهارم هجری-دهم میلادی-زندگی می‌کرده است،بیش از بیست صفحه از کتابش را دربارۀ نقد نظریۀ مخلوقیت قرآن و رد قائلین به

این نظریه نوشته است.همینطور احمد بن نظر عمانی که در قرن پنجم هجری-یازدهم میلادی-زندگی می‌کرده است،در کتاب دعائم الاسلام هفتاد بیت شعر را آورده و اعتقاد به این مسأله را نکوهش کرده و به شدت به انکار آن پرداخته است و در زمان حاضر، شیخ نور الدین از این مسأله این‌گونه یاد می‌کند:

«بزرگان،همواره از سخن گفتن پیرامون مخلوقیت قرآن خودداری می‌ورزیدند و با صاحبان این نظریه به شدت برخورد می‌کردند تا مردم در دینشان دچار فتنه نگردند». ⁽¹⁾

-دکتر رجب محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب 70-71.

در این کلام تناقض آشکار دیده می‌شود چون از طرفی سخن کسی را نقل می‌کند که عقیدۀ مخلوقیت قرآن را نفی می‌کند و از طرفی از بزرگان نقل می‌کند که آنان از سخن گفتن دربارۀ مخلوقیت قرآن خودداری می‌ورزیدند و با کسانی که در این‌باره عقیده‌شان را ابراز می‌کردند،به شدت برخورد می‌کردند.

شکی نیست که قرآن مخلوق نیست؛یعنی مخلوق بشر نیست چنانکه خداوند سبحان از بعضی از مشرکین نقل می‌کند که آنها می‌گفتند: «إِنْ هذا إِلاّ قَوْلُ الْبَشَرِ» ⁽²⁾اما مخلوق خداوند است زیرا قرآن جز فعل خداوند چیزی نیست و فعل او هم همگی، حادث است و قدیم نیست وگرنه تعدد قدیم لازم می‌آید اما علم خداوند که به صورت مضامین و معارف و حوادث در قرآن متبلور شده است،شکی نیست که این علم،قدیم است و این غیر از کلام خداوند است.بنابراین کسی که خود را مقید به دین می‌داند و از تقلید رومی‌گرداند،بهتر است که موضع خود را در برابر مسألۀ مخلوقیت قرآن بیان دارد،مگر آنکه ابراز عقیده،موجب فتنه شود یا آنکه مردم از درک حقیقت عاجز باشند که در این صورت بحث نکردن و مطرح نکردن مناسبتر است.

دوباره تأکید می‌کنیم که عقیده به قدیم نبودن قرآن از اصول درخشان عقاید اباضیه است و آنان در این عقیده،مهمان خوان معتزله‌اند.پس لازم است که یک

نویسندۀ پژوهشگر حق را آشکار کند و محل اختلاف را مشخص نماید.

متأسفانه!یکی از نویسندگان اباضیه-مانند نویسندۀ سابق-به جای آنکه از این مسأله سربلند بیرون آید و به جای آنکه در پرتو قرآن و عقل در اثبات این مسأله کوشا باشد،به سمت آن دسته از اهل سنت که به مخلوقیت قرآن قائلند،گرویده است.

ب-علی یحیی معمر می‌گوید:عده‌ای از علمای اهل سنت بدون هیچ ابا و پروایی می‌گویند:«قرآن مخلوق است».خطیب بغدادی از راه‌های متعددی از ابو یوسف نقل می‌کند که ابو حنیفه می‌گفت:قرآن مخلوق است اما ابو منصور ماتریدی می‌گفت:قرآن حادث است و کسی به یاد ندارد که او گفته باشد،قرآن مخلوق است.ابو نضر عمانی از پیشوایان اباضیه می‌گوید:قرآن مخلوق نیست و با کسانی که قرآن را مخلوق می‌دانند به شدت مخالفت می‌کند.قطب یکی دیگر از پیشوایان اباضیه،معتقد است که این مسأله جزء اصول دین نیست.ابو اسحق طفیش می‌گوید:اختلاف در این مسأله لفظی است و این مقدار برای نزدیکی دو مذهب کافی است و کافی است که مسلمانان در این موضوع بر دو واقعیت هم‌عقیده باشند،یکی اینکه خداوند تبارک و تعالی شنوا و بینا و گویاست و دیگر آنکه قرآن کریم کلام خداوند عز و جل است که بر پیامبرش نازل کرده است. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 291/1.

بررسی:

آنچه که نویسنده ذکر کرد،از نوعی انتظار ایجاد نزدیکی بین دو مذهب اشاعره و اباضیه ناشی می‌شود.از این‌رو نویسنده تلاش کرده است تا در بین اهل سنت کسی را بیابد که قائل به مخلوقیت قرآن باشد و از اباضیه هم کسی را پیدا کند که قائل به عدم مخلوقیت قرآن باشد.این نشان می‌دهد که نویسنده در این موضوع رأی قاطعی اتخاذ نکرده است یا آنکه اباضیه در این‌باره عقیدۀ جازمی نداشته‌اند؛با آنکه نقل شده که آنها قرآن را حادث می‌دانند و قدیم نمی‌دانند و یا آن را مخلوق به‌معنای که خداوند سبحان آن را نازل کرده و از نیستی به هستی آورده است،می‌دانند.پس لازم بود که نویسنده از

عقیدۀ خود و هم‌مسلکان خود دفاع کند و نظر خود را آشکارا مطرح نماید و اشکالات وارده را به صورت علمی و تحقیقی،آن‌گونه که شایستۀ حقیقت است رفع کند.

اما آنچه که نویسنده در آخر کلامش ذکر نمود:«کافی است مسلمانان در این مسأله که قرآن کریم کلام خداوند عز و جل است که بر پیامبرش نازل کرده است،هم عقیده باشند»هرچند سخن درستی است زیرا اعتقاد به حدوث و قدم قرآن از آن دسته اصول اعتقادی نیست که ملاک اسلام و کفر قرار گیرد لیکن اگر این اصل در همه‌جا رعایت شود،باید نویسندۀ اباضی از اصولی که برای مذهب خود تراشیده مانند مسأله تحکیم و ولایت محکّمه اولی دست بردارد.آیا این کار برای نزدیک کردن امت اسلامی و وحدت بخشیدن و یک صف کردن آنها در برابر دشمنان،مناسبتر نیست؟بحث از تحکیم،محکّمه،مخلوقیت و عدم مخلوقیت قرآن و سایر اصول اباضیه که بحثش بعدا خواهد آمد مانند مخلّد بودن و نبودن فاسق در آتش و اینکه فاسق کافر نعمت است، بحث‌های علمی است که تنها پژوهشگران و ژرف‌اندیشان علمای اسلام از عهدۀ فهم آن برمی‌آیند.پس چسبیدن به این اصول و آنها را معیار حق و باطل و اسلام و کفر قرار دادن نه با قرآن هم‌خوانی دارد و نه با عقل می‌سازد.پس بهتر است شعار همگی همان گفتۀ شاعر مصری باشد:

انا لتجمعنا العقیدة امة و یضمّنا دین الهدی اتباعا

و یؤلّف الاسلام بین قلوبنا مهما ذهبنا فی الهوی اشیاعا

عقیده و پیروی از دین حق،ما مسلمانان را وحدت بخشیده است

و این اسلام است که قلبهای ما را به هم پیوند داده است.اگر ما از هوای نفس پیروی کنیم آنگاه گروه،گروه خواهیم شد.

واقعیت این است که خوارج به‌معنای عام کلمه که اباضیه را نیز دربر می‌گیرد،در بدو پیدایش تنها یک حزب سیاسی بود که هدف آن تخطئۀ تحکیم و عزل علی(علیه السّلام)از حکومت و فراخوانی به بیعت رییس محکّمه اولی عبد اللّه بن وهب راسبی بود.در آن ایام،آنها در مسائل اعتقادی گذشته،هیچ‌گونه نظری نداشتند.همین‌که علی از دنیا رفت

و ستمگران و جائران بنی امیه و بنی مروان بر سریر حکومت تکیه زدند،خوارج با حکومتها درگیر شدند و برای نابودی آنها صدا به استغاثه بلند کردند.در آن زمان نیز غیر از این اصل،چیزی در مسائل اعتقادی نداشتند.اما گذشت زمان و آشنایی خوارج با معتزله و سایر فرق اسلامی،آنان را وادار کرد که در بعضی مسائل،برای خود موضع فکری اتخاذ نمایند.آنگاه بود که خوارج به صورت یک جمعیت دینی و فرقۀ کلامی در آمد؛پس از آنکه یک حزب صرفا سیاسی بود.از آن پس در این مسائل با معتزله همگام شدند بلکه از آنان تأثیر پذیرفتند.در مسأله آتی نیز چنین است.اباضیه در آن مسأله هم از معتزله متأثر شدند و با شیعه و دیگر فرق اسلامی به مخالفت پرداختند.

4-شفاعت،دخول سریع به بهشت:

اباضیه معتقدند که اگر مرتکبان کبایر بدون توبه از دنیا بروند در آتش مخلّد می‌شوند.

با داشتن چنین پیش‌زمینه‌ای شفاعت را دخول سریع مؤمنان به بهشت،تفسیر کرده‌اند و در حقیقت،شفاعت را خاص مسلمانان بی‌گناه دانسته‌اند و این‌گونه تفسیر از شفاعت، با عقاید معتزله هماهنگ است چون آنان شفاعت را ارتقای درجه می‌دانند؛نه آمرزش گناهان.شفاعت نزد مسلمانان امر مسلمی است اما در تفسیر آن متفق نیستند.اباضیه مانند معتزله معتقدند که شفاعت پیامبر بلکه شفاعت جمیع شفاعت‌کنندگان شامل حال مرتکبان کبایر نمی‌شود زیرا پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)می‌فرماید:«آن دسته از امتم که مرتکب گناه کبیره شده‌اند شفاعت شامل حالش نمی‌شود.»

سالبی در کتاب«شرح انوار العقول»می‌گوید:اگر گفته شود که مؤمنان با اعمال خود به بهشت می‌روند در این صورت شفاعت معنی ندارد.

جواب این است که شفاعت،آنان را از محشر انتقال می‌دهد و وارد بهشت می‌کند. ⁽¹⁾

-صالح بن احمد صوافی:الامام جابر بن زید العمانی 256 به نقل از مشارق انوار العقول 294.

شفاعت یک مسألۀ قرآنی و در عین حال یک مسألۀ حدیثی و روایی است.

بنابراین،برای هیچ مسلمانی شایسته نیست که عقیده‌ای را بپذیرد قبل از آنکه به این دو منبع اصلی بدون هیچ پیش‌فرضی و به دور از هرگونه ذهنیتی،مراجعه کند اما با داشتن پیشینۀ فکری،شفاعت را تفسیر کردن،تفسیر به رأی است که پیامبر اکرم(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)در حدیث متواتری که از او نقل شده،از آن نهی نموده و فرموده است:«کسی که قرآن را به رأی خود تفسیر کند جایگاه او را از آتش پر می‌کنند.» ⁽¹⁾

-حدیث متفق علیه است و هردو فرقه(شیعه و سنی)آن را نقل کرده‌اند.

مسألۀ شفاعت،مسألۀ جدیدی نیست که اسلام آن را آورده باشد و مخصوص اسلام باشد بلکه در میان امتهای قبلی و خصوصا بین بت‌پرستان و یهودیان،این مسأله، فکر رایجی بوده است و قرآن به همان مفهوم رایج بین مردم از آن سخن گفته است،نه مغایر با آن مفهوم و اگر آن را پذیرفته است باز با همان مفهوم رایجش پذیرفته است و اگر آن را از خرافات پیراسته و حد خاصی برایش مشخص کرده است باز براساس همان مفهوم،پیراسته و مشخص کرده است اما آنچه که آشکار است شفاعت نزد آنها (امتهای گذشته)به معنی آمرزش گناهان بوده است؛نه به معنی ارتقای درجه و یا سریع وارد شدن به بهشت.به همین خاطر آنها در توسل به انبیاء،غفران گناهان و آمرزش خطاهایشان را طلب می‌کردند و افراطیان آنها با امید شفاعت،مرتکب گناه می‌شدند.

در همین مورد و برای جلوگیری از این تندروی که باعث جرأت بر گناه می‌شود، خداوند سبحان می‌فرماید: «مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ » ⁽²⁾و نیز در ردّ این شفاعت آمیخته به خرافات می‌فرماید: «وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی ». ⁽³⁾

اگر کسی در آیات وارده دربارۀ شفاعت چه آیاتی که شفاعت را اثبات می‌کنند و چه آیاتی که شفاعت را نفی می‌کنند،دقت نماید متوجه می‌شود که اسلام همان شفاعت رایج بین امتهای گذشته را پذیرفته است لیکن شروط و حدود برایش تعیین نموده است.

بنابراین،تفسیر شفاعت به‌معنای دخول سریع به بهشت،از عقیده‌ای می‌جوشد که آن

عقیده،گناهکار بدون توبه را مخلّد در آتش می‌داند.به همین خاطر از روی ناچاری شفاعت را به معنی غیر معروف تفسیر کرده‌اند.

البته لازم است که نظر خواننده را به نکتۀ مهمی جلب نماییم:

بعضی از گناهان کبیره رشتۀ ایمان به خداوند سبحان را قطع می‌کند.همانطور که ارتباط روحی با شفاعت کننده را می‌برد.چنین فردی به شفاعت نایل نمی‌گردد و خداوند شفاعت شفیع را در حق او نمی‌پذیرد.ما حقیقت شفاعت و شرایط آن را در مجموعۀ تفسیری‌مان بیان کرده‌ایم و اشکالاتی که پیرامون آن از ناحیۀ معتزله و بعضی از روشنفکرنماها وارد شده است،جواب داده‌ایم.

5-مرتکب گناه کبیره کافر نعمت است؛نه کافر دین:

خوارج همگی حتی اباضیه متفقند بر این‌که ارتکاب گناه کبیره موجب کفر می‌شود و افراطیان آنها چنین فردی را بی‌دین و کافر و مشرک می‌دانند اما اباضیه که موضع نرمتری دارند او را کافر نعمت الهی می‌دانند.از این‌رو مسلمان فاسق در نزد اباضیه کافر است به‌معنای کافر نعمت.برای آشنایی با مقصود اصلی آنها،عبارت یکی از نویسندگانشان را با آنکه عبارت طولانی و مفصل است،ذکر می‌کنیم:

علی یحیی معمر می‌گوید:بسیاری از افرادی که اباضیه را نمی‌شناسند خیال می‌کنند که اباضیه با خوارج در مشرک دانستن گناهکاران،هم‌عقیده‌اند و نمی‌دانند که اباضیه،وقتی به گناهکاران موحّد متهتک محرمات الهی،کافر می‌گویند آنها را کافر نعمت می‌دانند و این معنی را از آیاتی که کفر در امثال این موارد بر کفران نعمت به کار رفته،اخذ کرده‌اند و به احادیث پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)استناد جسته‌اند:

«وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ ». ⁽¹⁾

-آل عمران:97« [1]آن دسته از مردم که توانایی دارند حج خانه خدا را به فرمان او انجام دهند و اگر کسی کفر ورزد(بداند)خداوند بی‌نیاز از عالمیان است.»

«لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ ». ⁽¹⁾

-نمل:40« [1]تا مرا بیازماید که شکرگزارم یا کفر ورزم و کسی که شکر می‌گزارد برای خود است و کسی که کفر می‌ورزد(بداند)پروردگارم بی‌نیاز و کریم است.»

«وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ ». ⁽²⁾

اقرع بن حابس از پیامبر خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)سؤال کرد:یا رسول اللّه!آیا حج هر سال بر ما واجب است؟حضرت فرمود:اگر بگویم آری همانا واجب خواهد شد.وقتی واجب شد شما قادر به انجامش نخواهید بود و اگر انجامش ندهید کافر خواهید شد.باز فرمود:

کسی که نماز را ترک کند کافر می‌شود و نیز فرمود:بین مسلمان و کافر تنها ترک نماز فاصله است و فرمود:آگاه باشید پس از من یکدیگر را نکشید که کافر می‌شوید و فرمود:

رشوۀ در حکم،کفر است.

خلاصۀ بحث:وقتی که اباضیه موحّدی را کافر می‌دانند مقصودشان کافر نعمت است که دیگران از آن به فسق و عصیان تعبیر می‌کنند.آنچه را که اباضیه کفر نعمت می‌نامند معتزله آن را فسق ⁽³⁾و دیگران آن را نفاق و عصیان می‌نامند و در واقع همه به یک معناست.

آنچه که باعث شده اباضیه به جای نفاق و فسق کلمۀ کفر را دربارۀ گناهکاران به کار برد،دو امر است:

اول:قرآن کریم و سنت قویم در بسیاری از موارد و مناسبات این کلمه را برای گناهکاران به کار برده است.

دوم:کلمۀ نفاق در تاریخ اسلام اثر خاصی دارد.در عصر پیامبر،تعدادی از مردم که در ظاهر ایمان آورده بودند ولی قلبهای آنها با ایمان استوار نگشته بود،به این عنوان شهرت یافتند.قرآن آنها را نکوهش نمود و بعضی از آنها را رسوا ساخت و به عذاب دردناک در دنیا و آخرت وعیدشان داد.از آن وقت اینها به این نام معروف و مشهور گشتند.خداوند متعال فرمود: «اَلْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ » ⁽¹⁾

-توبه:67« [1]مردان منافق و زنان منافق از یکدیگرند.به منکر توصیه می‌کنند و از معروف باز می‌دارند و از انفاق،دستانشان را باز می‌گیرند.آنان خدا را فراموش کرده و خداوند آنها را فراموش کرده است همانا منافقان، فاسقانند.»

این شهرت به حدی رسید که کلمۀ نفاق و منافق علامت آنها شد که اگر گاهی به کار می‌رفت به آنان انصراف می‌یافت.

اشکال در این‌جا اشکال لغوی و اختلاف در آن،لفظی است و نتیجه این می‌شود که اگر کسی بر معصیت الهی اصرار ورزید به همان کیفری مجازات می‌شود که کافر بدان کیفر،مجازات می‌شود.اما رفتار مسلمانان با کسی که در امر خدا راه فسق در پیش گرفته یا در دین خدا نفاق ورزیده یا نعمتهای خدا را کفران نموده است رفتار با گناهکار بی‌مبالاتی است که باید او را ارشاد نمود تا به دین خدا بازگردد و از فرامین الهی متابعت نماید و از لجاجت و عناد با خدا و پیامبر دست بردارد و اگر او همچنان به گناه ادامه داد و تکبر ورزید و مغلوب شیطان گردید تبری از او واجب می‌شود. ⁽²⁾

بررسی:

اولا:محکّمۀ اولی از کفر جز خروج از دین چیزی اراده نمی‌کردند و به امیر المؤمنین می‌گفتند:از کفرت توبه کن و او در جوابشان می‌فرمود:آیا پس از ایمان به خدا و جهاد در کنار پیامبر خدا،خود را کافر بدانم.اگر چنین کنم،گمراه شده‌ام و از هدایت یافتگان

نخواهم بود. ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبه 58. [1]

وقتی عبد اللّه بن اباض یا کسی که قبل از او بود،این انحراف فکری را متوجه شد، کفر را به کفران نعمت تأویل کرد تا بدین صورت نظریۀ محکّمۀ اولی را تخطئه نکرده باشد.

ثانیا:اگر فرض کنیم که قرآن کریم،کفر را به معنی کفران نعمت به کار برده یا سنت،آن را در حق تارک الصلاة استعمال کرده،چنین استعمالی به غایت اندک است.

تنها کلمۀ کفر و مشتقات آن 450 بار در قرآن آمده است و اغلب هم کفر اعتقادی و خروج از دین مراد بوده است.اگر کفر به معنی کفران نعمت به کار رفته است،این کاربرد از یک یا دو مورد تجاوز نمی‌کند.این از یک طرف و از طرف دیگر،کلمۀ کفر و کافر مفهوم خاصی را القاء می‌کند که دلها را می‌لرزاند و قلبها را می‌ترساند زیرا از کلمۀ کفر،تنها خروج از دین اراده می‌شود.از این‌رو استعمال آن در هر گناه کبیره‌ای از شدت اهمیت آن می‌کاهد و عظمت آن را از بین می‌برد.نویسنده اثر خاصی را که برای کلمۀ نفاق ادعا کرده است در کلمۀ کفر به نحو شدیدتر وجود دارد.پس اباضیه به همان دلیلی که از به کار بردن کلمۀ نفاق ابا دارند باید به همان دلیل از استعمال کلمۀ کفر هم پرهیز نمایند زیرا هردو کلمه در این اثر ناگوار شریکند.آیا بهتر نیست که اباضیه شیوۀ سایر مسلمانان را در پیش گیرند و در مورد مرتکبان کبیره از لفظ دیگری استفاده کنند؟

البته نویسندۀ اباضی به آنچه که ذکر کردیم توجه دارد چون او بر این عقیدۀ اباضیه که«مخالفان کافران نعمتند نه کافران عقیده»حاشیه می‌زند و می‌گوید:بی‌تردید، وقتی به هر مسلمانی گفته شود:«اباضیه تو را مسلمان نمی‌داند و کافر می‌داند»به خشم می‌آید و آنها را فرقۀ گمراه،ستمگر و مستوجب لعن می‌داند و مجالی نمی‌دهد تا تو تفاوت معانی کفر را بیان نمایی. ⁽²⁾

اما نکوهش،به جای آنکه متوجه نویسندگان مقالات باشد متوجه نویسنده و

گذشتگان اوست.چون اینانند که لفظ کفر را دربارۀ مخالفان به کار می‌برند با این تفاوت که افراطیان،آن را به کفر اعتقادی تفسیر می‌کنند و دیگران به کفر نعمت معنی می‌کنند؛ با این استدلال که لفظ کفر دربارۀ مرتکبان کبیره به کار رفته است.آنگاه از پیامبر بزرگوار نقل می‌کنند که فرمود:رشوۀ قاضی،کفر است و نیز فرمود:کسی که نزد کاهن یا منجم می‌رود و گفته‌های او را می‌پذیرد،پس او به آنچه که بر محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)نازل شده، کفر ورزیده است. ⁽¹⁾

-صالح بن احمد صوافی:الامام جابر بن زید 123.

6-قیام علیه حاکم ستمگر:

ابو الحسن اشعری می‌گوید:اباضیه،سلاح کشیدن به روی مردم را جایز نمی‌دانند.اما سرنگون کردن حاکمان ستمگر و جلوگیری از حاکمیت آنان را به هر وسیله ممکن،خواه با سلاح یا بی‌سلاح جایز می‌دانند. ⁽²⁾

گاهی نسبت ناروایی را به اباضیه می‌دهند مانند این‌که:«اباضیه،اقامۀ خلافت را لازم نمی‌دانند.» ⁽³⁾

لزوم قیام علیه حاکم ستمگر از اصولی است که کتاب و سنت و سیرۀ ائمه اهل بیت،آن را تأیید می‌کند در صورتی که توانایی بر چنین اقدامی باشد.این اصل،که اباضیه و دیگر خوارج آن را پذیرفته‌اند یک اصل کلی در مذهب آنها به حساب می‌آید اما ما می‌بینیم که بعضی از نویسندگان روشنفکرمآب اباضیه برای ایجاد الفت بین اباضیه و اهل سنت،این اصل را به صورت کمرنگ طرح کرده‌اند.علی یحیی معمر می‌گوید:اباضیه معتقد است که امت اسلامی باید حکومت و حاکم داشته باشند تا به امورشان رسیدگی نماید.اگر مردم گرفتار حاکم ظالمی شدند اباضیه قیام علیه او را واجب نمی‌داند خصوصا اگر این قیام منجر به فتنه و فساد یا منجر به ضرر بزرگتر از

آنچه که گرفتارش هستند،شود.آنگاه می‌گوید:اگر حکومت وقت ستمگر باشد و امت اسلامی توانایی تغییر آن را به حکومت عدل داشته باشند بدون آنکه ضرر بزرگتری متوجه مسلمانان شود،در این صورت بهتر ⁽¹⁾

-این مرد در مماشات با اهل سنت،مذهبش را به‌گونه‌ای طرح می‌کند که خود مذهب با آن موافق نیست بلکه ضد آن است.به جای آنکه بگوید:«واجب است»می‌گوید:«بهتر است.»

آنچه که نویسنده ذکر کرده است با شیوۀ اباضیه در قرنهای آغازین همخوانی ندارد.در این مورد کافی است که سخن تاریخ‌نویسان را دربارۀ ابو یحیی عبد اللّه بن یحیی طالب حق ذکر کنیم.آنها می‌گویند:ابو یحیی طی نامه‌ای از عبیده بن مسلم بن ابی کریمه و سایر اباضیه مقیم بصره دربارۀ قیام نظرخواهی نمود.آنان در جواب نوشتند:

حتی برای یک روز هم اگر توان قیام داری،قیام کن.آنگاه عبیده بن مسلم،ابو حمزه مختار بن عوف ازدی را با چند تن دیگر به کمک او فرستاد و آنها در حضرموت بر او وارد شدند و او را به قیام تحریک کردند و نامه‌های یارانش را به او دادند.او اصحاب خود را فراخواند و آنان با او بیعت کردند و به قصد تصرف دار الاماره حرکت کردند،تا آخر،که بیان آن و اینکه چگونه با مروانیان جنگیدند و مکه و مدینه را تصرف کردند، خواهد آمد.

به نظرم آنچه را که علی یحیی معمر در کتاب«الاباضیة فی موکب التاریخ»نوشته است تقاضا و شعارهایی است که او برای نزدیک ساختن اباضیه به سایر فرق اسلامی به ویژه اهل سنت به کار گرفته است و به همین خاطر او اصول اباضیه را به صورت ساده طرح می‌کند تا با مبانی فکری اهل سنت،این جماعت کثیر هماهنگ باشد.بهترین دلیلی که اباضیه قیام را در صورت تمکن و توانایی،بی‌هیچ پروایی واجب می‌دانند،همان

پذیرفتن ولایت محکّمۀ اولی و خود را جانشین آنها دانستن و دیگران را بر درب آنها گماشتن است.محکّمۀ اولی آنهایی بودند که بر ضد علی به اعتقاد اینکه او با پذیرفتن حکمیت از راه راست بیرون رفته است خروج کردند.

به نظر من این اصل البته با شرط و شروطی که دارد،اصل نورانی در عقاید خوارج و اباضیه است و دست برداشتن از این اصل فرومایگی محض است.

تعجب اینجاست که نویسنده در جای دیگری از کتابش به این اصل اعتراف کرده می‌گوید:قیام علیه ظلم،فساد،رشوه‌خواری و پیامدهای آن نظیر ابتلائات و گرفتاری‌ها از راه‌هایی است که اسلام آن را فراروی مسلمانان قرار داده و آنها را بدان فرا خوانده است و مسلمانان نیز به آن دعوت کرده‌اند و در طول تاریخ به آن مبادرت ورزیده‌اند.

زبان آمران به معروف و ناهیان از منکر هیچگاه از آن خاموش نمانده است و دستان مبارزین در هیچ برهه‌ای از زمان از سر حاکمان ضلالت‌پیشه کوتاه نبوده است...و در این راه تعدادی از بهترین انسانها به شهادت رسیده‌اند.برای نمونه از این مبارزان ظلم ستیز و فسادکش،کفایت می‌کند که ما از شهید کربلا امام حسین نوۀ رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) و عبد اللّه بن زبیر فرزند دو زبانه و سعید بن جبیر و زید بن علی بن حسین نام ببریم.هر یک از اینها به‌عنوان یک فرد از امت اسلامی علیه حاکمان ستمگر به انقلاب دست یازیدند و علیه آنان قیام کردند و تا مرز شهادت در نابودی آنان تلاش کردند. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 183/1. [1]

7-تولّی،تبرّی،توقف:

اشاره

اباضیه«تولّی»و«تبرّی»را جزء مذهب خود می‌دانند.این دو عنوان ریشه در کتاب و سنت دارد و هر مسلمانی اجمالا آن را قبول دارد اما برداشت اباضیه از این دو مفهوم با برداشت سایر مسلمانان فرق دارد که ما با نقل عباراتی از کتابهای آنها آن را بیان می‌کنیم:

اصل ولایت به معنی موافقت در دین است.پس هرکسی که در دین با تو موافق

است دوست توست چه موافقت او را بدانی یا ندانی و چه آنکه تو به خاطر خطایی که از او دیده‌ای در ظاهر از او بیزاری بجویی در حالی که او توبه کرده و از آن کار پشیمان شده است.پس ملائکه علیهم السلام دوستان ما هستند زیرا آنان در اصل فرمانبرداری با ما موافقند و همین‌طور امتهای گذشته دوستان ما هستند زیرا هرچند دستورات الهی به حسب شرایع مختلف،فرق دارد،اما دین خدا همان اسلام یعنی فرمانبرداری مطلق از احکام خداوند است.

پس بدان که از جمله چیزهایی که مسلمانان بدان پایبندند و آن برای آنها لازم است،دوستی و محبت با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خدا و تبرّی از آنهاست.پس تولّی هر مؤمنی واجب است و این وجوب با براهین قطعی به اثبات رسیده است اما تبرّی نیز مانند تولّی واجب است.بنابراین تبرّی از فاسقان به‌طور عموم،چه مشرکان در دین و چه کافران در نعمت واجب است.پس تبرّی از آنها به بیان صریح کتاب عزیز و سنت مطهر واجب است.

آنگاه برای ولایت و برائت اقسامی ذکر می‌کنند که ما در ذیل،آن را ذکر می‌کنیم:

1-وجوب ولایت کسی یا برائت از کسی در قرآن آمده باشد مانند ولایت پیامبرانی که نامهایشان در قرآن آمده است و مانند برائت از ابلیس.

2-پیامبری از پیامبران خدا خبر داده باشد که فلان شخص از اهل سعادت یا شقاوت است به شرطی که شنونده بدون واسطه از زبان خود پیامبر شنیده باشد.

3-ولایت اجمالی و برائت اجمالی بدین معنی که مکلف بندگان صالح خدا را از اولین و آخرین و از انس و جن و ملائک تا روز قیامت دوست بدارد و بندگان سرکش و عصیانگر خدا را از اولین و آخرین و از انس و جن تا روز قیامت دشمن بدارد.این قسم سوم همان چیزی است که از آن به عقیدۀ انسان تعبیر می‌شود زیرا هر مکلفی ناچار است که به دینی معتقد باشد.

4-البته اگر در رابطه با شخصی نداند که دوستی او واجب است یا دشمنی او،در چنین حالی واجب است توقف نماید.چون آیۀ شریفه می‌فرماید: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ

بِهِ عِلْمٌ » ⁽¹⁾

-اسراء:36« [1]دربارۀ چیزی که نمی‌دانی اظهار نظر نکن.»

ابو سعید کدمی می‌گوید:بدانید-خداوند ما و شما را رحمت کند-ولایت و برائت دو فریضه‌ای است که قرآن از آن سخن گفته و سنت بر آن تأکید ورزیده است و سیرۀ پیشوایان دین که حجت‌های خدایند،آن را تأیید نموده است از جمله،این کلام خداوند متعال بدان اشاره دارد: «قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتّی تُؤْمِنُوا بِاللّهِ وَحْدَهُ 5». ⁽⁵⁾

نیز می‌گوید:مکلف حق ندارد هیچ‌یک از علما و فضلای مخالفان را دوست بدارد هرچند امرشان برای او مجهول باشد.چنانچه خیال کرد که آنها راست‌کردار و اهل فضلند،جایز نیست که آنها را براساس وظیفۀ دینی دوست بدارد. ⁽⁶⁾

همچنین می‌گوید:تبرّی از بزرگترین احکام اسلام است. 8

و می‌گوید:بدانید که آنچه مسلمانان بدان پایبندند و به آن اعتقاد دارند:دوستی و محبت ورزیدن با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خدا و تبری از آنهاست.کسی که بنده‌ای را به خاطر خدا دوست می‌دارد مثل آن است که خدا را دوست داشته است و این

از شریفترین اعمال نیک است. ⁽¹⁾

-همان.

یکی از معاصرین از علمای اباضیه،این مسأله را تحریر نموده و گفته است:

ولایت و برائت اجمالی با گواهی کتاب و سنت و اجماع بر هر مکلف بالغ در صورتی که برهان به او رسیده باشد،واجب است،اما تولّی و تبرّی افراد براساس همان تولّی و تبرّی اجمالی واجب است.

مؤمنی که به دین پایبند است و واجبات را به جا می‌آورد و از محرمات اجتناب می‌ورزد و به اخلاق اسلامی آراسته است و از دین محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)پیروی می‌کند،محبت او بر مؤمنین واجب است و دوستی او بین مسلمانان اعلام و از پروردگار جهانیان برایش غفران درخواست می‌شود.

چنانچه کسی در تیررس وسوسۀ شیطان قرار گرفت و او از شر شیطان به خدا پناه نبرد و در نتیجه مرتکب معصیت شد و به توبه مبادرت نکرد،رشته‌ای که او را به سایر مؤمنان پیوند می‌دهد از هم گسسته می‌شود و برادری که براساس دین استوار گشته است از بین می‌رود مگر آنکه دوباره به خدایش ایمان آورد و از خداوند برای گناهش استغفار نماید و رشتۀ قلبش را با خالق آسمانها و زمین پیوند دهد.اگر چنین کرد همان جایگاه قبلی‌اش را در بین برادران دینی خود به دست می‌آورد و ارزشی را که از دست داده است،دوباره در بین برادران خود باز می‌یابد «وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ». ⁽²⁾

مسلمانی که در حضور جمع با صدای بلند اعلام می‌دارد:«لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه»و سپس اوامر خداوند را زیر پا می‌گذارد و از واجباتش سر باز می‌زند و محرمات را انجام می‌دهد،نباید او را در تکریم در ردیف درستکاران قرار داد و از محبت دینی برخوردارش نمود بلکه باید مؤمنان با او با خشونت برخورد نمایند و سرزنش و توبیخش نمایند و از او برائت بجویند و بیزاری خود را از او اعلام دارند و ارتباط خود را با او کاهش دهند تا زمین با همه فراخی‌اش بر او تنگ آید و جز خدا پناهگاهی نیابد.پس اگر خداوند،دل او را به سوی اسلام باز گرداند و دریچۀ قلبش را به

روی ایمان باز کرد و اعضایش را برای بندگی رام ساخت و بین او و معصیت فاصله انداخت و در نتیجه او توبه کرده با عمل صالح و جهاد پیگیر،جهاد با نفس و هوا به دامن پرمهر اسلام بازگشت،در این صورت ارتباط او با مردم برقرار می‌گردد و پس از این هدایت و توفیق،برادر دینی مسلمانان می‌گردد.

اما اگر او به سوی شیطان شتافت و بر عصیانگری ادامه داد و از حسابرسی نفس باز ماند و در ضلالت و گمراهی پیش رفت،آن وقت سزاوار نیست که دوستان خدا دشمن خدا را دوست بدارند و از کسی که آشکارا گناه می‌کند راضی باشند.دلهای با ایمان شرم دارد که به سوی ملک دیّان رو نماید تا برای اسیران شهوت و فریب خوردگان شیطان،از او طلب رحمت و مغفرت نماید.

گناهکارانی که بر اعمال ناپسندشان ادامه می‌دهند و از خدا و مردم حیا نمی‌کنند، در اثر این تکبر از پروردگارشان جدا می‌شوند و از محبت برادران خود دور می‌مانند و دشمن خدا و رسولش می‌گردند. «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ ...». ⁽¹⁾

-مجادله:22« [1]نمی‌یابی قومی را که به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد و دشمن خدا و رسولش را دوست بدارد.»

جامعۀ اسلامی پاکیزه‌تر از آن است که مسلمانی در آن مرتکب گناهی شود و دیگران درباره‌اش سکوت پیشه کنند و پیش از توبه و استغفار او و پیش از پرداخت کفارۀ گناه در صورتی که آن گناه کفاره داشته باشد،محبت او را به دل بگیرند.

این مسأله از جمله مسائلی است که اباضیه را از دیگر گروه‌های اسلامی متمایز

می‌سازد. ⁽¹⁾

-به زودی نادرستی این حرف را خواهی دانست.این مسأله را همۀ مسلمانان قبول دارند منتها اباضیه این مسأله را به نحو شدیدتر پذیرفته است.

از انصاف به دور است که ما از گناهکاران چشم بپوشیم و آنها را با مؤمنان نیکوکار در یک صف قرار دهیم بلکه باید گناهکار را از گناه باز داریم و تا مادامی که به راه خدا باز نگشته است،دشمنی خود را به او یادآور شویم و با او و صالحان برخورد یکسان نداشته باشیم.محبت و طلب مغفرت و نیک‌رفتاری که ما نسبت به کسی که او در نهان و آشکار خدا را در نظر می‌گیرد و در هر خطای صغیره و کبیره به او باز می‌گردد و حدود الهی را محترم می‌دارد و از آن تخطی نمی‌کند،در پیش می‌گیریم از او دریغ داریم «وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً » ⁽³⁾.

اباضیه گناهکاران را خارج از دین نمی‌دانند و آنها را به شرک محکوم نمی‌کنند، اما برائت و دشمنی و اعلام این دشمنی به آنها را واجب می‌دانند تا آنکه از معصیت دست برداشته به خدا باز گردند. ⁽⁴⁾

این بود خلاصه‌ای از آنچه که اباضیه در مسأله تولّی و تبرّی و توقف ذکر کرده‌اند.

بررسی:

گمان نمی‌کنم کسی که با کتاب و سنت آشنایی یا با آن حشر و نشر دارد منکر وجوب

تولّی و تبرّی باشد زیرا این دو منبع اساسی،از دستور به تولّی پیامبر و مؤمنین و تبرّی از مشرکین و اهل کتاب و خطاکاران پر است.اینک به ذکر نمونه‌های از آن می‌پردازیم و این چند آیه در این مورد کفایت می‌کند.خداوند سبحان می‌فرماید: «لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ » ⁽¹⁾

-آل عمران:28« [1]مؤمنان نباید کافران را به جای مؤمنان دوست خود قرار دهند.»

اما از سنت،احادیث زیر کفایت می‌کند:

علی بن ابی طالب(علیه السّلام)فرمود:کسی که در قلب و زبان خود با گناهکار دشمنی نورزد مرده‌ای است در بین زندگان. ⁽⁵⁾

فرمود:رسول خدا(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دستور داد که با خطاکاران با چهرۀ خشمگین برخورد کنیم. ⁽⁶⁾و او(علیه السّلام)فرمود:کمترین دشمنی با گناهکاران آن است که با آنها با چهرۀ خشمگین برخورد نماییم.از امام جعفر صادق(علیه السّلام)نقل شده که فرمود:برای مؤمن از

غیرت همین بس که وقتی با گناهکار روبه‌رو می‌شود خداوند دشمنی با گناهکار را در قلب او بیابد. ⁽¹⁾

-حر عاملی:وسائل الشیعة 404/11-409-413.

دوستی و دشمنی از ظواهر و حالات نفسانی است که در حال حیات،آثار آن در اعضا و جوارح آشکار می‌گردد.برخورد با گناهکاران با چهرۀ خشمگین از آثار این حالات است.تا اینجا هیچ اشکالی نیست.

اما سخن جای دیگری است که توجه به آن ضروری می‌نماید و آن اینکه تبرّی از مسلمان گناهکار ذاتا امر مطلوبی نیست بلکه هدف از آن،بازگرداندن گناهکار به میدان طاعت و پیوند او با نیکان امت است.بنابراین تبرّی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر بوده و وجوبش دایر مدار شرایط آن است.یکی از شرایط آن این است که تبری در مهار چموشی گناهکار و منع او از پیمودن مسیر گناه،مؤثر باشد.به همین خاطر اسلام غیبت فاسق متجاهر را جایز می‌داند و گاهی عیب گذاردن بر بدعت گذاران و مبالغۀ در آن را واجب می‌شمارد.پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)می‌فرماید:چهار گروه غیبت ندارد:فاسقی که به فسقش تجاهر می‌کند،پیشوایی که دروغ می‌گوید و از احسانی که نسبت به او می‌کنی تشکر نمی‌کند و از خطایی که مرتکب می‌شوی چشم نمی‌پوشد و کسانی که حرمت حریم مادر را پاس نمی‌دارند و کسانی که از جمع امت خارج می‌شوند و امتم را عیب می‌گذارند و به رویشان شمشیر می‌کشند. ⁽²⁾

و باز او(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)می‌فرماید:«سه کس غیبت ندارد:حاکم ستمگر،فاسق متجاهر و بدعت‌گذار.» ⁽³⁾

بنابراین وجوب تبری شروطی دارد که به آن اشاره می‌کنیم:

1-همانگونه که دانستی در تبرّی باید احتمال تأثیر تبرّی در باز داشتن گناهکار از معصیت وجود داشته باشد وگرنه تبرّی واجب نیست چنانکه در تمامی مراتب امر به

معروف چنین است.

2-اظهار تبرّی سبب اصرار او بر گناه و پایداری او بر خطا نشود که در این صورت ایجاب تبرّی نتیجۀ معکوس خواهد داشت.

3-در تبرّی کافی است که شخص کراهت قلبی‌اش را از عمل خطاکار ابراز نماید و به آن حد از سختگیری که گویندۀ اباضی معتقد است،نیازی نیست.

آیات و روایات باب تبری،دربارۀ آن دسته از کافران و گناهکاران وارد شده که بر شیوۀ باطل و نادرست خود پا می‌فشارند و کسی را که فقط یکبار مرتکب گناه شده و شواهد نشان می‌دهد که او در آینده توبه می‌کند و به راه راست باز می‌گردد،در بر نمی‌گیرد.اما آنچه که گویندۀ مذکور در چگونگی تبری بیان می‌کند ادعای بی‌دلیل است بلکه دلیل برخلاف آن قائم است زیرا رفتار آن چنانی با گناهکاران که گویندۀ مذکور ادعا می‌کند در زمان پیامبر رایج نبوده است.چنین رفتاری تنها دربارۀ کسانی که اصرار بر تبهکاری داشتند یا از جنگ سر باز می‌زدند اعمال می‌شد که این سخن خداوند سبحان گویای حال آنان است: «وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللّهِ إِلاّ إِلَیْهِ ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ ». ⁽¹⁾

-توبه:118« [1]بر آن سه تن که از رفتن به جنگ تخلف ورزیدند زمین با همه وسعتش تنگ شد و از خود نیز دلتنگ شدند و فهمیدند که پناهگاهی جز خدا نیست.آنگاه خداوند به آنها توفیق داد تا توبه کنند.همانا خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.»

می‌بینید که سختگیری دربارۀ آن سه گروهی است که از جهاد سر باز زده‌اند.با آنکه پیامبر در آن زمان به مجاهد واقعی نیازی شدید داشته است ولی وحی نازل می‌شود و به سختگیری و اعمال فشار بر آنها فرمان می‌دهد تا آنان به تنگنایی برسند که زمین مدینه با همه وسعتش بر آنها تنگ گردد.

اما رفتار و سختگیری که زمین را بر گناهکار تنگ گرداند این نوع رفتار با گناهکاری که تنها یکبار مرتکب گناه شده است،از عظمت اسلام به دور است.چگونه

می‌تواند چنین باشد در حالی که خداوند سبحان از زبان حاملان عرش،همانهایی که برای توبه کنندگان و رهروان راه خطا طلب غفران می‌کنند،این‌گونه می‌فرماید: «رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً » ⁽¹⁾

-غافر:7« [1]پروردگار ما کسی است که رحمتش همه چیز را فراگرفته است.»

این وعده‌ها و دعوت گناهکاران به وادی غفران و نهی از ناامیدی از رحمت خداوند کجا و کلام این گوینده کجا؟اباضیه هرچند در شیوۀ خود افراطی نیستند اما در مسأله برائت از گناهکار تحت هر شرایط،به نحوی که شنیدی دچار نوعی افراط شده‌اند و این بر اهل خرد پوشیده نیست.علاوه بر این،تبری آن‌طور که در کلام این گوینده آمده است تنها با زندگی قبیله‌ای و جامعه‌های کوچک سازگاری دارد و هرگز در جوامع بزرگ که فاسقان و عادلان در تمامی اجتماعات و مجالس در کنار هم حضور دارند عملی نیست و این بر اهل خرد پوشیده نیست.

تتمه:

چنانچه ثابت شود شخصی در اثر ارتکاب کبیره یا ارتداد از دین از دشمنان خدا می‌شود مردم نمی‌توانند بر او حد جاری کنند و تنها حق دارند که از او و عملش در ظاهر و باطن تبری جویند اما جاری کردن حد برعهدۀ شخصی توانمند و بانفوذی چون حاکم اسلامی است.به همین خاطر،امر به معروف دو قسم می‌شود:قسمی که واجب فردی محسوب می‌شود و هر فردی از امت می‌تواند آن را انجام دهد و قسم دیگری که رسالت

اجتماعی به حساب می‌آید و قوۀ مجریۀ دولت اسلامی عهده‌دار اجرای آن است.در این مورد سخن گرانبهایی از امام صادق(علیه السّلام)وارد شده است که نقل می‌کنیم:

از امام(علیه السّلام)دربارۀ امر به معروف و نهی از منکر سئوال شد که آیا بر تمامی مردم واجب است؟فرمود:نه.سئوال شد:چرا؟فرمود:این امر بر فرد توانمند و بانفوذ و آشنا به معروف و منکر واجب است؛نه بر فرد ناتوانی که راه به جایی نمی‌برد و چیزی نمی‌داند و به جای حق از باطل سخن می‌گوید و دلیل آن در کتاب،این سخن خداوند عز و جل است که می‌فرماید: «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» ⁽¹⁾

-آل عمران:104« [1]باید از میان شما کسانی باشند که به امور نیک فراخوانند و به معروف دعوت نمایند و از منکر نهی کنند.»

8-دیدگاه اباضیه دربارۀ صحابه:

اشاره

ما مسأله عدالت صحابه را در جلد اول این مجموعه در بحث از عقاید اهل حدیث مطرح کردیم.بین نویسندگان فرقه‌های اسلامی مشهور و معروف آن است که اباضیه شیخین را دوست و صهرین ⁽³⁾را دشمن می‌دارند اما نویسندگان فعلی اباضیه این نسبت را رد می‌کنند و می‌گویند که غرض‌ورزان با ابزار تبلیغاتی که در اختیار داشته‌اند این بهتان را به اباضیه زده‌اند.علی یحیی معمر با نقل کلماتی در ثنای صهرین به نقد و رد این نسبت پرداخته است و از ابی حفص عمرو بن عیسی اشعار زیر را نقل می‌کند:

و علی الهادی صلاة نشرها عنبر ما حبّ ساع و رمل

و سلام یتوالی و علی اله و الصحب ما الغیث هطل

سیما الصدیق و الفاروق و الجامع القرآن و الشهم البطل

بر(پیامبر)هدایتگر صلواتی می‌فرستم که بوی آن چون عنبر پخش می‌شود و چیزی مانع

پخش آن نمی‌شود و از بین نمی‌رود و کمرنگ نمی‌شود.

و سلام پی در پی همانند باران سیل‌آسا بر او و آل و اصحاب او می‌فرستم

خصوصا بر صدیق و فاروق و گردآوردندۀ قرآن و پاکدل دلاور این سلام را تقدیم می‌کنم.

از دیوان بدر تلاتی چنین نقل می‌کند:

بنت الرسول و زوجها و ابناها اهل لبیت قد فشی سناها

رضی الاله یطلب التلاتی لهم جمیعا و لمن عناها

دختر پیامبر با شوهر و دو پسرش اهل بیت اویند و منزلت والای آنان آشکار است.

«تلاتی»برای آنها همگی و دوستانشان رضوان خدا را می‌طلبد. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 50/2.

ما این‌گونه محبت‌ها را نسبت به اهل بیت مطهر که خداوند در کتابش به آن فرمان داده است و فرموده است: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی » ⁽²⁾می‌ستاییم اما در عین حال نمی‌توانیم از این نکته غفلت نماییم که آنها(اباضیه)محکّمۀ اولی را دوست می‌دارند و آنها را پیشوایان خود می‌دانند و آنان همان کسانی بودند که با شمشیر علی(علیه السّلام)کشته شدند.آیا امکان دارد بین دو ارادت و دوستی جمع گردد در حالی که خداوند سبحان می‌فرماید: «ما جَعَلَ اللّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ »؟ ⁽³⁾چگونه می‌شود دوستی و محبت علی را با دوستی کسانی که او را کافر می‌دانستند و خواستار توبۀ او بودند،جمع کرد در حالی که همانها بودند که دوستی و رعایت او را کنار گذاشتند و پایه‌های حکومت عدل‌گستر او را سست کردند؟

اباضیه،عمران بن حطان را از قاعدین می‌دانند و او پس از ابو بلال پیشوای آنها به حساب می‌آید و او همان کسی است که دربارۀ عبد الرحمن بن ملجم،همتای پی‌کنندۀ ناقه ثمود و قاتل امام علی(علیه السّلام)،می‌گوید:

یا ضربة من تقی ما اراد بها الاّ لیبلغ من ذی العرش رضوانا

انی لا ذکر یوما فأحسبه او فی البریة عند اللّه میزانا

⁽¹⁾چه ضربتی بود!از خداجویی که از آن مقصودی جز رسیدن به رضوان صاحب عرش(خدا) نداشت.

من روزی را به یاد می‌آورم که می‌پندارم ترازوی او نزد خداوند از اعمال نیک پر است.

باوجود این تلاش برای کتمان حقیقت،به حسب ظاهر آن شهرت[که آنها شیخین را دوست می‌دارند و صهرین را دشمن]حقیقت دارد.اما این‌که شیخین را دوست می‌دارند جای هیچ تردیدی نیست.اما این‌که صهرین را دشمن می‌دارند،در فصل نهم از نظر پیشینیان آنها دربارۀ امام علی(علیه السّلام)آگاه شدید و اینک نظر آنها را دربارۀ عثمان ذکر می‌کنیم تا چگونگی این نسبت آشکار گردد.

(خوارج می‌گویند:)اگر از ما سؤال کنند:نظر شما دربارۀ عثمان بن عفان چیست؟در جواب می‌گوییم:بر مسلمانان واجب است که از او برائت جویند.

اگر سؤال شود که چرا برائت از عثمان واجب است و حال آنکه ولایت او لازم و اساس خلافتش هم صحیح بوده است و علاوه بر آن،فضائلش در اسلام مشهور است و پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دو تا از دخترانش،یکی را پس از دیگری به عقد او درآورده است؟ می‌گوییم:ولایت و برائت دو فریضه‌ای است که در کتاب خدا آمده و عذری برای ندانستن کسی باقی نگذاشته است.خداوند به ما دستور داده است که دربارۀ بندگان بر اساس اموری که از آنها برایمان ظاهر می‌شود،حکم کنیم و در همان محدوده به آن پایبند باشیم و ما را به علم به غیب مأمور نکرده است.ما دیدیم که یاران پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) پس از عمر بن خطاب عثمان را خلیفه کردند و سپس بر او حمله کردند و او را کشتند با این اعتقاد که او با بدعتهایش حق را نادیده گرفته و مسیر آن را نپیموده است.از این‌رو اگر کسی بگوید که عثمان مظلومانه کشته شده است،او در واقع برائت از اصحاب پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)را واجب دانسته است زیرا آنان بودند که عثمان بن عفان را کشتند و نیز برائت از علی بن ابی طالب(علیه السّلام)را لازم شمرده است چون مسلمانان پس از عثمان او را

به‌عنوان خلیفه انتخاب کردند.

امام باید حدود را اجرا کند ولی علی بن ابی طالب این مسأله را نه تغییر داد و نه منکر آن شد و نه بر قاتلان عثمان حد جاری کرد.او با کسانی مثل طلحه بن عبید اللّه و زبیر بن عوام که به خونخواهی عثمان برخاسته بودند،جنگید.پس اگر عثمان مستحق کشته شدن نبوده و مظلوم بوده است در این صورت علی با جنگیدن با خونخواهان او کافر شده است چون علی و مسلمانان با خونخواهان عثمان جنگیدند و قاتلان عثمان را تأیید کردند و علی آنها را نزد خود نگه داشت و آنها از اعوان و انصار او شدند.این، دلیل بر آن است که آنها در قتل عثمان بر حق بوده‌اند زیرا اتفاق آنان در این مسأله، حجت و دلیل برای دیگران به حساب می‌آید.اما اینکه گفتید:پیامبر دو تا از دخترانش، یکی را پس از دیگری به عقد عثمان درآورده است،ما آن را انکار نمی‌کنیم ولی صرف آنکه پیامبر دو تا از دخترانش را به او تزویج کرده است،موجب ولایت او نمی‌گردد و اگر چنین باشد باید موجب ولایت آن مرد مشرک نیز شود که پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)دخترش زینب را قبل از برقراری تحریم بین مسلمانان و مشرکان به ازدواج او درآورده بود در حالی که خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ ». ⁽¹⁾

-نساء:48« [1]خداوند کسی را که به او شرک ورزیده است نمی‌بخشد.»

اما این‌که گفتید:او در اسلام سابقۀ درخشانی دارد،جوابش این است که در آخرت،اعمال با پایان آن سنجیده می‌شود؛نه با سابقۀ درخشان آن. ⁽²⁾

به هر تقدیر آنچه را که این نویسنده و دیگران گفته‌اند مطلب درستی است و باید اباضیه در حیات دینی خود براساس آن رفتار نمایند و ما نیز باید براساس معیارهای موجود در کتاب و سنت احترام صحابه را نگهداشته،آنها را دوست بداریم و گمان

نمی‌کنم که مسلمانی بر روی زمین یافت شود که صحابی را به مجرد صحابی بودن و یا به خاطر آنکه پیامبر را ملاقات کرده یا ارتباطی با او داشته،دشمن بدارد.اگر گاهی نفی و انکاری مشاهده می‌شود،این تنها شامل بعضی صحابه مثل مغیرة بن شعبه و بسر بن ارطات و عمرو بن عاص و سمرة بن جندب می‌شود زیرا آنها بودند که به کشتار بی‌گناهان دست یازیدند و در احکام،ظلم روا داشتند و جنون‌وار در پی لذات دنیوی رفتند.چگونه تبری از آنان درست نباشد در حالی که عمرو بن عاص در جواب معاویه که از او برای جنگ با علی دعوت کرده بود این‌گونه ابیاتی را بر زبان می‌راند که آغاز آن چنین است:

معاویة لا اعطیک دینی و لم انل به منک دنیا فانظرن کیف تصنع

فان تعطنی مصرا فاربح بصفقة اخذت بها شیخا یضر و ینفع

ای معاویه!دینم را به تو نمی‌دهم تا از دنیایت چیزی نستانم.پس منتظرم که چه می‌کنی.

اگر مصر را به من بدهی از این معامله سودی می‌بری زیرا پیری را می‌ستانی که هم برایت ضرر دارد و هم نفع.

فتواهای خلاف کتاب و سنت

مذهب اباضیه مدعی است که در اصول خود بر کتاب و سنت تکیه دارد و در بسیاری از اصول و فروع خود با مذاهب اهل سنت شریک است و جز در مسائل معدودی با آنها اختلاف ندارد که این مقدار اختلاف در بین مذاهب اهل سنت نیز هست.

تکیۀ مذهب اباضیه بر کتاب و سنت و فاصله نداشتن با مذاهب اهل سنت تنها بدان جهت است که بنیانگذار آن،جابر بن زید آن را از اصحابی گرفته است که سران این مذاهب یعنی حنفی و شافعی و مالکی و حنبلی مذاهبشان را از آنها گرفته‌اند بلکه او(یعنی بنیانگذار اباضیه)نسبت به سران این مذاهب این امتیاز را دارد که او مذهبش را بدون واسطه از صحابه گرفته است در حالی که آنان بیشتر احکامشان را از تابعین گرفته‌اند.

همچنین احادیثی را که او و دیگر عالمان و فقیهان اباضی و گردآورندگان احادیث مثل ربیع بن حبیب و دیگران جمع کرده‌اند همان احادیثی است که بخاری و

همچنین احادیثی را که او و دیگر عالمان و فقیهان اباضی و گردآورندگان احادیث مثل ربیع بن حبیب و دیگران جمع کرده‌اند همان احادیثی است که بخاری و مسلم و دیگر پیشوایان حدیث مثل ابی داود،ترمذی،نسایی،ابن ماجه،دار قطنی، طبرانی،بیهقی و سایر اهل سنت و جماعت نقل کرده‌اند.

اباضیه تقلید در مسائل احکامی و اعتقادی و حتی تقلید از علمای خودشان را جایز نمی‌دانند و مشهور است که گفته‌اند:آنها مردمان تقییدند؛نه تقلید یعنی آنها به کتاب و سنت و آنچه که سالفان صالح بدان مقید بودند،تقیّد و پایبندی دارند و از صاحبان مذاهب و آراء تقلید نمی‌کنند مگر آنکه آراء آنها موافق کتاب و سنت باشد. ⁽¹⁾

-دکتر رجب محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب 85-61.

مذهب اباضیه،همانگونه که نویسنده آن را معرفی کرده است بر ادلّه شرعی و عقلی تکیه می‌کند و از این‌رو عقل را همانند کتاب و سنت حجت می‌داند و کسی که کتابهای اعتقادی و فقهی آنها را بررسی کرده است این امر بر او پوشیده نیست.در همان قرنهای آغازین بین آنها و حتی بین مخالفان آنها معروف بوده است که می‌گفتند:در شروع تکلیف،عقل از نقل کفایت می‌کند.

شیخ مفید(ره)رئیس شیعه در قرن چهارم،می‌گوید:

«امامیه متفقند که عقل در کشف علمی و نتیجه‌گیری خود به سمع(دلیل نقلی) محتاج است و از سمع،که انسان بی‌خبر را با شیوۀ استدلال آگاه می‌نماید،جداشدنی نیست و در آغاز و شروع تکلیف ناچار پیامبری در جهان لازم است.اهل حدیث در این عقیده با امامیه شریکند ولی معتزله و خوارج و زیدیه خلاف آن را می‌گویند.آنها می‌گویند:عقل به تنهایی و بدون سمع و توقف،کاربرد دارد.اما معتزله‌های بغداد وجود پیامبر را در آغاز تکلیف شرط می‌دانند.» ⁽²⁾

اینگونه تکیه کردن بر عقل،نوعی افراط در حجیت آن است مگر در اصل معرفت که در آن عقل به تنهایی از باب دفع ضرر محتمل و مانند آن کفایت می‌کند که

این در جای خود به اثبات رسیده است.

معنی حجیت عقل آن است که عقل به تنهایی در مواردی به‌طور جزم و قطع حکم می‌کند نظیر ملازمات عقلیۀ مستقله و غیر مستقله.قسم اول جایی است که از طرف شارع حکمی برای تکلیف نیامده است.عقل در اینجا به تنهایی حکم می‌کند که مکلف در این مورد تکلیفی ندارد و یا در مورد کسی که ادعای نبوت کرده است عقل به تنهایی حکم می‌کند که شواهد این شخص بررسی و در ادعا و برهان او تأمل شود.

قسم دوم جایی است که در اصول فقه از آن به باب«ملازمات عقلیه»یاد می‌شود نظیر ادعای ملازمه بین وجوب چیزی و وجوب مقدمۀ آن یا نقیض آن(ضد عام)و امثال این موارد که در جای خود ذکر شده است. ⁽¹⁾

-به محاضرات ما در الهیات به قلم شیخ حسن مکی عاملی از 24/1 مراجعه کنید.

اینک چند نمونه از این فتاوا را نقل می‌کنیم:

1-اباضیه در صلح و صلح‌دوستی تا جایی پیش می‌روند که فقهایشان صلح بین دو گروه از مؤمنان درگیر در جنگ را(تحت هر شرایطی)ترجیح می‌دهند و برای آنکه فتنه‌ای ایجاد نشود کسی حق ندارد گروهی را بر گروه دیگر ترجیح دهد.یکی از سران مغربی اباضیه در این‌باره می‌گوید:«وقتی دو گروه از مؤمنان باهم می‌جنگند صلاح را در آن می‌بینم که به صلح تن دهند اگر به صلح تن ندادند دوست دارم که هیچ‌یک بر دیگری پیروز نشود و چنانچه کسی دوست بدارد که یکی از دو گروه بر دیگری چیره گردد او در فتنۀ آنها شریک شده است و حکم او حکم همان دو گروه است.گویا شمشیر او نیز به خون آلوده گشته است.من رستگاری را در آن می‌بینم که از هردو گروه برائت جسته شود و هیچکدام بر دیگری ترجیح داده نشود.اگر کسی ترجیح دهد در گناه داخل

شده است.» ⁽¹⁾

-دکتر رجب محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب به نقل از طبقات المشایخ بالمغرب 491/2.

شکی نیست که این فتواها براساس عاطفۀ گوینده و صلح‌جویی و سازش‌خواهی او صادر شده است ولی این عاطفه بی‌مورد است و چه بسا به سود ستمگران و سرکشان تمام می‌شود.قرآن کریم خلاف آن را می‌گوید و جنگ با سرکشان را تا تسلیم در برابر فرمان خدا واجب می‌داند.خداوند سبحان می‌فرماید:«اگر دو گروه از مؤمنین باهم در گیر شدند شما بین‌شان صلح کنید و چنانچه یکی بر دیگری ستم کرد شما با آن ستمگر بجنگید تا به امر خدا تن دهد پس اگر(به امر خدا)تن داد بین‌شان عادلانه صلح کنید و قسط را رعایت نمایید همانا خداوند رعایت کنندگان قسط را دوست می‌دارد.» ⁽²⁾

براساس آنچه که گوینده ذکر کرد نباید مسلمانان در جنگی که طلحه و زبیر در زمان خلافت علی(علیه السّلام)شعله‌ور ساختند یا جنگی که ابن ابی سفیان پس از جنگ جمل به راه انداخت،گروهی را بر گروه دیگر ترجیح می‌دادند تا فتنه‌ای به وجود نیاید.این گونه صلح‌دوستی و سازش‌طلبی مانند تسلیم شدن در برابر عاطفۀ کور است که انسان را به راه باطل می‌کشاند.

2-تمامی امت اسلامی متفقند بر این‌که زنا به تنهایی،فاعل و مفعول را بر یکدیگر حرام نمی‌کند مگر در موارد خاصی نظیر آنکه زن،شوهردار باشد که در اصطلاح فقه به آن«زنای محصنه»می‌گویند.عایشه روایت می‌کند:پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) فرمود:«حرام نمی‌تواند حلال را حرام کند.»

با وجود این،اباضیه فتواهای خلافی داده‌اند به اعتقاد اینکه این فتواها کرامت زن را حفظ می‌کند حتی یکی از اباضی‌های معاصر آن را در قالب اجتماعی‌اش مطرح کرده است به خیال اینکه مسألۀ مزبور از دید فقیهان پوشیده مانده است.او می‌گوید:اساس حیات امت اسلامی در آن است که زن با مرد نامحرم و مرد با زن نامحرم خلوت نکند.

علت آن ترس از فتنه است زیرا در جای خلوت انگیزه‌های جنسی گاهی بر نفس مرد یا

زن چیره می‌گردد و آنان مرتکب حرام می‌شوند و عمل ناشایستی که از آن هشدار داده شده‌اند،واقع می‌شود.

اباضیه این مشکل را از قرنها پیش مورد بررسی قرار داده و به نتیجه‌ای رسیده‌اند که تا آنجا که به یاد دارم دیگران به آن نرسیده‌اند.بر این اساس آنها ازدواج کسانی را که بین آنها زنا واقع شده حرام دانسته‌اند و چنین استدلال کرده‌اند که روح اسلام با فحشاء مخالف است.

عایشه از پیامبر خدا نقل می‌کند که فرمود:اگر مردی با زنی زنا کند و بعد باهم ازدواج کنند تا قیامت زناکار محسوب می‌شوند. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة فی موکب التاریخ،الحلقة الاولی 112-111.

بررسی:

اولا:اینگونه نرمش عاطفی و چسبیدن به این وسایل وقتی درست است که در مسأله، دلیل شرعی وجود نداشته باشد.در غیر این صورت باید اینگونه مستمسک‌ها را به دیوار زد هرچند از سرچشمه عقل!!!یا عاطفه جوشیده باشد.وقتی کتاب و سنت و اجماع امت این ازدواج را جایز می‌داند ما حق نداریم این‌گونه شیوه‌ها را در پیش گیریم.کلام خداوند سبحان برای ما کافی است که می‌فرماید: «وَ أُحِلَّ لَکُمْ ما وَراءَ ذلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسافِحِینَ ». ⁽²⁾البته بعضی از فقهاء جواز را منوط به توبه کرده‌اند.

به هر تقدیر در بین مسلمانان به استثنای حسن بصری،کسی با این مسأله مخالفت نکرده است و کلام او هم ناصواب و مخالف کتاب و اجماع امت اسلامی است.

شیخ طوسی(ره)می‌گوید:اگر مردی با زنی زنا کرد می‌تواند با او ازدواج کند و علمای عامه هم آن را پذیرفته‌اند و حسن بصری گفته است:جایز نیست.

قتاده و محمد(در نسخه‌ای دارد احمد)گفته‌اند:اگر هردو توبه کردند می‌توانند با

نیست مگر با دو شرط:

الف-گذشت عدّه.

ب-توبه.

وقتی این دو شرط تحقق یافت نکاح او،هم برای زانی و هم برای دیگران بنابر قول اکثر علما جایز است و ابو بکر،عمر،پسر او،ابن عباس،جابر بن زید،عطا،حسن، عکرمه،زهری،ثوری،شافعی،ابن منذر،و اصحاب الرأی از جملۀ این علما می‌باشند.از ابن مسعود و برّاء بن عازب و عایشه روایت شده است:هرگز نکاح چنین زنی برای زانی حلال نیست.

شاید مرادشان از این بیان،حرمت نکاح قبل از توبه یا قبل از سپری شدن عدّه باشد که در این صورت همان نظر ما می‌شود.اما تحریم ازدواج او به‌طور مطلق،درست نیست زیرا خداوند متعال می‌فرماید: «وَ أُحِلَّ لَکُمْ ما وَراءَ ذلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِکُمْ ...» چون آن زن برای غیر زانی حلال است پس برای او هم حلال است همانطور که زنان دیگر برای او حلالند. ⁽¹⁾

-عبد اللّه بن قدامه:المغنی 64/7-65.

ثانیا:حفظ کرامت زن در ازدواج اوست نه در تحریم آن زیرا ازدواج-پس از زنا-فحشایی را که از روی جهالت از آنها سر زده است می‌پوشاند و آنها در جامعۀ اسلامی همسران شرعی به حساب می‌آیند و مردم با آنها درست و عادی رفتار می‌کنند.

اما اگر به حرمت ازدواج فتوا دهیم این زن فریب خورده و محکوم به حکم عاطفه وقتی ببیند سرّش افشاء و امرش برملاء شده و جوانان غیور از او روگردان شده‌اند ممکن است به زنان بدکاره بپیوندد.

3-روایات زیادی در نهی از گدایی وارد شده است.اباضیه بر این روایات تکیه کرده و مسلمانان را از آبروریزی و ذلّت گدایی منع کرده‌اند.پس اگر کسی آبروی خود را در نظر نگرفت و رفت از مردم زکات گدایی کرد این زکات،به خاطر آن آبروریزی و

کرده و مسلمانان را از آبروریزی و ذلّت گدایی منع کرده‌اند.پس اگر کسی آبروی خود را در نظر نگرفت و رفت از مردم زکات گدایی کرد این زکات،به خاطر آن آبروریزی و برای بی‌نیاز کردن او از مردم و سرپا نگهداشتن او،بر او حرام است. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة فی موکب التاریخ،الحلقة الاولی 116.

شکی نیست که گدایی شرعا حرام و در بعضی موارد مکروه است اما فتوا دادن به تحریم زکات به دلیل حفظ آبروی گدا فتوای خلاف کتاب و سنت است.اگر این،سبب تحریم می‌شد حتما از طرف پیامبر در این مورد به خاطر فراگیر بودن آن بیانی صادر می‌شد.

علاوه بر آن خداوند سبحان دستور می‌دهد که به گدا چیزی داده شود و او را رد نکنند و می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ * لِلسّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ » ⁽²⁾و می‌فرماید: «وَ أَمَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ» ⁽³⁾و می‌فرماید: «وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّائِلِینَ وَ فِی الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ ». ⁽⁴⁾آیه اطلاق دارد زکات و غیر زکات را باهم شامل می‌شود اگر نگوییم که تنها دربارۀ زکات وارد شده است.

نتیجه:

در بحث‌های گذشته با عقاید و خصوصیات اباضیه آشنا شدید ما در آنجا امور هشتگانه‌ای را مورد بحث قرار دادیم در اینجا مطلبی باقی مانده است که سزاوار است نظر خوانندگان را به آن جلب نماییم:

الف-اباضیه برای تجویز تقیه مسالک دین را چهار تا قرار داده‌اند که مرحلۀ چهارم آن به کتمان،همتراز تقیه می‌رسد.آنها می‌گویند:مسالک دین چهار تاست:

1-ظهور 2-دفاع 3-شراء 4-کتمان.

اباضیه شورایی دارند به نام«عزّابه»که بر تمام شئون اجتماعی آنها اشراف کامل دارد.برای آشنایی خوانندگان با خصوصیات و صلاحیتها و شئون این شورا،عباراتی را از کتاب خودشان نقل می‌کنیم.اینک بیان آن:

مسالک دین نزد اباضیه:

افراد جامعۀ اسلامی در بعضی حالات در برابر دشمنان خود ظاهر و در سرزمین خود آزاد و در احکام خود مستقل هستند و به کتاب خدا و سنت رسولش عمل می‌کنند.

احکام دین را اجرا می‌کنند.در برابر بیگانگان به هیچ‌وجه سر تسلیم خم نمی‌کنند.

حاکمی نمی‌تواند بر آنها ستم روا دارد.قدرتمندی نمی‌تواند علیه آنها قد راست کند.

چنین حالتی حالت ظهور است و این از بهترین حالات جامعۀ اسلامی است و در چنین شرایطی باید مردم متحد و یکپارچه باشند زیرا این حالت،منزلتی است که خداوند برای مؤمنین ارزانی داشته است «وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ ». ⁽¹⁾

-المنافقون:8« [1]عزت از آن خدا و رسولش و مؤمنان است.»

چنانچه مسلمانان این مقام را از دست بدهند و از این شرافت محروم شوند و از این منزلت که در اثر ایمان به خدا و پایداری به آن نصیب‌شان شده،سقوط کنند،در این صورت نباید در برابر ظلم تسلیم شوند و در مقابل جور سر خم کنند و نباید به دستان بازیگر اجازه دهند که با مقدرات مردم بازی کنند و حریمهای آنها را از بین ببرند و امور دینی‌شان را دگرگون سازند و در اعمال و عباداتشان مداخله نمایند و در اموالشان بدون اذن شریعت که دانای به غیب و شهادت آن را بنیان نهاده و بدون بیان هدایت که محمد(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)آن را برای فرزندان اسلام به ارث گذاشته،تصرف کند.

چنانچه مسلمانان به این ذلّت گرفتار آمدند و دشمنان خارجی بر آنها سلطه یافتند یا کسی که مردم به او اعتماد نموده و امورشان را به او سپرده بودند و او را سرپرست خود کرده بودند،از انجام این رسالت سر باز زد و به بیراهه رفت و در اموری

که به او واگذار شده به خدا و پیامبر و مسلمانان خیانت نمود،در این هنگام بر مسلمانان واجب است که در برابر این دولت سرکش بایستند و او را به معروف امر نموده و از منکر بازش دارند و مجبورش سازند تا مردم را به راه صواب هدایت نماید.پس اگر به شیوۀ نادرستش ادامه داد و طعم تلخ ستم را همچنان به مردم چشاند و از تسلیم شدن در برابر امر خدا و بازگشتن به راه خدا خودداری ورزید،در این هنگام نوبت به شیوۀ دوم از تنظیم اسلامی می‌رسد که آن عبارت از دفاع است.دفاع در مسلکهای دینی به تعبیر امروزی همان انقلاب...است؛انقلاب علیه استعمار خارجی یا انقلاب علیه استعمار داخلی نظیر انقلاب علیه ظلم،انقلاب علیه نظام،انقلاب علیه فساد،انقلاب علیه گمراهی از دین خدا در تمامی اشکال و ابعاد آن.رهبری که این انقلاب را رهبری می‌کند«امیر دفاع»نامیده می‌شود و امت تا پیروزی انقلاب باید از او اطاعت و فرمانبری داشته باشد.

وقتی که امور به سامان رسید و صلح و امنیت حاکمیت یافت او مثل سایر افراد گشته و از حقوق و وظایف آنها برخوردار می‌گردد.سامان یافتن امور هم به یکی از این دو امر است:پیروزی انقلاب یا شکست آن.پیروزی آن به یکی از دو راه است:تن دادن دولت به خواسته‌های مردم و بازگشت او به احکام خدا که در این حالت،انقلاب در همین‌جا متوقف می‌شود؛یا نابودی نظام فاسد و سرنگونی حاکم ستمگر و استقرار نظام اسلامی به جای آن و اجرای شریعت ناشی از کتاب خدا.در این هنگام رهبری انقلاب یا امیر دفاع هیچ حقی در حاکمیت ندارد مگر آنکه مردم پس از استقرار امنیت و گردهمایی و مشورت و مقایسه با دیگران با شرایطی که در او می‌یابند او را انتخاب نمایند البته با رعایت شروطی که در انتخاب امیر برای مؤمنان ملحوظ است.

اگر مسلمانان از این موضع هم ناتوان شدند و به ندای انقلاب جواب مثبت ندادند و شیوۀ مسالمت را در پیش گرفتند و به آسایش و آرامش رو آوردند،آن وقت نوبت به مسلک سوم دین می‌رسد و آن،شراء است:شراء وظیفۀ کسانی است که تعدادشان اندک است.چنانچه تعداد آنها به چهل نفر برسد باید علیه فساد قیام کنند گرچه با قیام این افراد در رویارویی با دولت ستمگر مسلح احتمال پیروزی نمی‌رود و

مردم هم به ذلّت تن داده‌اند اما وجود این تنظیم گرفتاری و دردسری برای دولت به حساب می‌آید که نمی‌گذارد او سیاستهای ظالمانۀ خود را پیاده کند.گاهی این‌گونه قیام‌ها جز همین ایجاد ناآرامی که بر سر ستمگران سایه می‌اندازد و ناامنی و وحشتی که اعمال و حرکات آنها را رسوا می‌نماید نتیجه‌ای ندارد.

از این‌رو برای تنظیم شرطهای سنگینی در نظر گرفته شده که جز از جان گذشتگان،آنهایی که زندگی‌شان را فدای حیات ملت‌شان می‌کنند،کسی آن را نمی‌پذیرد.این شروط عبارت است از اینکه افراد پس از عضویت در این موسسه حق ندارند به وطن خود برگردند یا در خانه و کاشانه خود زندگی کنند یا از مسئولیت خود سرباز زنند تا سرانجام به پیروزی رسند یا کشته شوند که البته به کشته شدن نزدیکترند تا پیروزی.اگر شرایط،کسی را وادار کرد که برای یکی از امور حیاتی انقلاب مانند تهیۀ آذوقه به خانه‌اش مراجعت کند او در خانۀ خود بیگانه و مسافر محسوب می‌شود و باید نمازش را قصر بخواند و همین شخص وقتی که در قله‌های کوه یا در دره‌ها به سر می‌برد و راه‌های ارتباطی ستمگران را قطع می‌کند و یا پلهایی که کاروان ظالمان از آن عبور می‌کند،خراب می‌کند یا دژهایی ذخایر ستم‌پیشگان را از بین می‌برد مانند آن است که او در خانه و در بین اهل و عیال خود است.اینها در هیچ‌یک از این شرایط حق ندارند امنیت مردم را سلب کنند یا به سازشکاران ضربه‌ای وارد سازند.این تنظیم فدایی و ضربتی اسلام،برای جایی کارآیی دارد که در آنجا ظلم حاکمیت دارد و بندگان شیطان بر مردم چیره شده‌اند و قانون دست ساختۀ انسان جایگزین قانون خدا شده است.

ابو اسحق می‌گوید:«شراء از بارزترین ویژگی‌های اباضیه است.»

چنانچه مردم تن به ذلّت دادند و تسلیم ظلم شدند و قانون ستمگران بر آنها پیاده شد و کسی برای کرامت از بین رفتۀ اسلام و شرافت رسالت عزت دهندۀ انسان،قیام نکرد و عافیت‌طلبی فراگیر شد و همه به عیاشی و راحت‌طلبی رو آوردند به حدی که گروه فدایی نتوانست شکل بگیرد تا خواب آرام را از چشم ستمگران برباید و به آنان بفهماند که حکمشان دوام نمی‌یابد و کرسی‌شان برقرار نمی‌ماند و پایداری،خواستۀ

همیشگی مؤمنان است و ستمگران در آینده در برابر خدا و مردم باید حساب سختی پس بدهند،چنانچه مردم در این حد از ناتوانی رسیدند نوبت به تنظیم دیگری به نام کتمان می‌رسد.در شرایط کتمان مؤمنان باید با امتناع از پذیرش مسئولیتهای ظالمانه،از همکاری با ظالمان دوری نمایند و خودشان به‌طور دسته‌جمعی امورشان را عهده‌دار شوند تا بتوانند دین خدا را تبلیغ نمایند و قلبهایشان را از ایمان به خدا پر سازند و معارف و فرهنگ اسلامی را نشر دهند تا مردم از دین خدا آگاه گردند و با ستمگران ارتباطی نداشته باشند جز در بعضی موارد و تنگناها مانند پرداخت مالیات به حاکمان.

این همان جمعیات یا«حلقۀ عزّابه»در تشکیلات اباضیه است. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة فی موکب التاریخ،الحلقة الاولی 93-96.

عزّابه:

تعریف عزّابه:

عزّابه یک هیئت چند نفره متشکل از برجسته‌ترین مردم از حیث علم و صلاح است.این هیئت ادارۀ کامل جامعۀ اباضی اعم از دینی،تعلیمی،اجتماعی و سیاسی را برعهده دارد.این هیئت در زمان ظهور و دفاع به‌عنوان مجلس مشورتی برای رهبری یا کارگزار و نایب او عمل می‌کند.اما در زمان شراء و کتمان به‌عنوان شورای رهبری عمل می‌کند و وظایف رهبر را انجام می‌دهد.

هیئت عزّابه شخصی را از بین خود به‌عنوان رئیس انتخاب می‌کنند که«شیخ عزّابه»نامیده می‌شود.او از همه داناتر و باتدبیرتر است و لازم نیست که از دیگران سن بیشتری داشته باشد.ریاست هیئت را در جلسات،شیخ آن برعهده دارد و در کارهای مربوطه،به دستور او جلسه تشکیل می‌شود و او از طرف هیئت حرف می‌زند و مصوبات آن را تنفیذ می‌کند و مستقیما به امور کشور و مردم رسیدگی می‌کند و همۀ مشکلات و حوادث باید به او ارجاع شود و حکم او پس از تصویب هیئت در همۀ زمینه‌ها قابل اجرا می‌باشد.

ریشۀ کلمه عزّابه:

این کلمه از عزوب یا عزّابه گرفته شده است و معنای آن،

عزلت،غربت،تصوف،تهجد و پناه بردن به قله‌های کوه است و در اینجا منظور از آن، اهتمام به خدمت به مردم و دوری از لذّات نفسانی و اجتناب از مشغله‌های زندگی نظیر مال و زن و فرزند است زیرا عزّابی برای این چیزها وقت و توان کمی را اختصاص می‌دهد و بیشتر اوقات و توانش را در راه خدا برای خدمت به مسلمانان اختصاص می‌دهد بدون آنکه در برابر عملش توقع پاداشی از آنان داشته باشد زیرا پاداش و حساب او نزد خداست.

معنی کلمۀ حلقه:

کلمۀ حلقه نام دیگری از هیئت عزّابه است و این کلمه با عزّابه مترادف است.در اصل،این کلمه از تحلیق گرفته شده است که به معنی حلقه زدن است.

این بدان معناست که عزّابه در جلسات رسمی خود به صورت حلقه یا دایره می‌نشینند و این وضع برای تبادل آراء و بررسی نظرات گوناگون خیلی مناسب است.همچنین این گونه نشستن برای فراگیری درس یا تلاوت قرآن کریم یا خواندن دعا بهترین حالت می‌باشد.

پایگاه عزّابه:

پایگاه رسمی عزّابه مسجد است.از این‌رو باید در یکی از زوایای مسجد اطاق خاصی برای عزّابه در نظر گرفته شود و آنجا باید از نشست و برخاست مردم به دور باشد تا گفتگوهایی که در آنجا ردّ و بدل می‌شود،شنیده نشود.این اطاق مخصوص آنهاست و هیچ‌کس و به هیچ‌وجه حق ورود به آنجا را ندارد.اعضاء موظفند که در نظافت و مراقبت آن و تهیه و نگهداری فرش و دیگر امور مربوط به آن کوشا باشند.عهد و پیمانهایشان باید محرمانه باشد و غیر از خودشان کسی از آن باخبر نشود.

گفتگوها و مناقشه‌ها و بحث‌هایی که در آنجا صورت می‌گیرد،غیر علنی می‌باشد و هیچ یک از اعضاء به هیچ‌وجه حق بازگو کردن و افشای آن را ندارد.مصوباتی که برای اجراء تصویب شده‌اند،شیخ،آن را برای اجرا اعلام می‌کند و گاهی یکی از اعضاء به نیابت از او این کار را برعهده می‌گیرد.عزّابه حق ندارند هیچ موضوعی را در خارج از مقر رسمی خود به بحث گذارند.وقتی در موضوعی به نتیجه‌ای رسیدند برای تنفیذ آن می‌توانند نقل مکان کنند چنانچه به این انتقال نیازی باشد.اگر فرمانی دربارۀ یکی از

امور اجتماعی کشور،مثل تعیین مهرها و قیمتها یا شروع کار در موسم کشاورزی و مانند آن صادر کردند و مردم آن را نپذیرفتند اعضاء در مقر خود جمع می‌شوند و پیوسته در مسجد می‌مانند و از کارهای روزمره صرف‌نظر می‌کنند و از رفتن به بازار و بین مردم خودداری می‌ورزند تا مردم آن فرمان را اجابت کنند و به انجام آن مبادرت نمایند.

چنین وضعی تا به حال برای اباضیۀ لیبی جز چند مورد اندک پیش نیامده است.در آنجا مردم در اسرع وقت به اجابت فرمان عزّابه می‌شتابند و به مجرد اطلاع از موضع عزابه، برای اجابت از همدیگر سبقت می‌گیرند و رضایت یکدیگر را جلب می‌کنند و موافقت خود را پیش از رسیدن وقت نماز دوم،به مجلس اعلام می‌دارند و بدین ترتیب کارها روال عادی خود را باز می‌یابد.

تعداد اعضای هیئت:

اشاره

اعضای هیئت بین ده تا شانزده نفر می‌رسد.کارها بین آنها به شرح زیر تقسیم شده است:

1-شیخ عزابه:

آگاهترین و باشخصیت‌ترین اعضاء و در حل مشکلات تواناترین آنهاست.

2-مشاوران:

آنها چهار نفرند نه بیشتر و نه کمتر.در کارها شیخ را همراهی می‌کنند و او هم بدون موافقت آنها کاری انجام نمی‌دهد.

3-امام:یک نفر است و نماز جماعت را اقامه می‌کند و یکی از مشاوران می‌تواند این سمت را داشته باشد.

4-مؤذن:

یک نفر است و اعلان وقت نماز و کارهای مربوط به اذان را برعهده دارد و می‌تواند یکی از مشاوران عهده‌دار این سمت باشد.

5-نمایندگان اوقاف:

دو نفر برای رسیدگی به امور اوقاف و خرج و دخل هیئت و ضبط واردات و صادرات و شیوۀ اصلاح و رشد اوقاف تعیین می‌شوند.آنها علاوه بر دارا بودن شرایط عمومی اعضای هیئت،نباید از سرمایه‌داران و یا از مستمندان باشند بلکه باید از طبقه متوسط و در عین حال خویشتن‌دار باشند.

6-معلمان:

سه نفر از اعضاء یا بیشتر یا کمتر بنابر نیاز برای رسیدگی به امور

تعلیم و تربیت و تنظیم درسها و مراقبت شاگردان در کلاسها در طول دوران تحصیل یا در بخشهای داخلی و دیگر امور مربوط به تحصیل تعیین می‌شوند.

7-حقوق مردگان:

چهار یا پنج نفر از اعضاء برای رسیدگی به حقوق مردگان گماشته می‌شوند.آنان کارهای غسل،کفن،نماز،دفن،نظارت بر اجرای وصایا و تقسیم میراث اموات را براساس فرایض تعیین شده در اسلام برعهده می‌گیرند.

چنانچه شخصی که مؤمنان در شرایط برائت از او بوده‌اند،بمیرد یعنی با معصیت از دنیا برود عزابه به امور او رسیدگی نمی‌کنند زیرا گناهکار حقی بر مؤمنان ندارد اما برای دیگران غیر از اعضاء اجازه داده می‌شود که به امور او رسیدگی کنند و این بدان معناست که انجام کارهای میت واجب کفایی است که اگر کسی آن را عهده‌دار شد از دیگران ساقط می‌شود.

شرایط عضویت:

عضویت در عزّابه چندین شرط دارد از جمله:

1-حافظ قرآن باشد؛

2-مراحل درسی را گام‌به‌گام گذرانده باشد و توانایی تدریس این مراحل را داشته باشد؛

3-وقتی که در حال درس است باید لباس رسمی طلبه و وقتی که در هیئت است لباس رسمی هیئت را بپوشد؛

4-ادیب،باهوش،زیرک و برای پیشبرد کارها،ماهر و باصلاحیت باشد؛

5-در درسها راغب و شایق باشد و به تعلیم و تعلّم مبادرت نماید؛

6-گرفتاریها و مشغله‌های دنیایی او به قدری زیاد نباشد که او را مجبور به تردد در بازار و بود و باش با مردم و بازاریها کند طوری که مقام او را پایین آورد و هیبت او را از بین ببرد؛

7-بدنش را با آب و قلبش را با آب و سدر شستشو دهد.این عبارت،یک اصطلاح است که منظور از آن این است که دست،دل و چشم انسان از مال مردم پاک باشد و قلبش از همه بیماریهای قلبی منزه باشد یعنی او در ظاهر و باطن پاک باشد.

ابو عماره،عبد الکافی این عبارت را این‌گونه شرح داده است:«اما جسم،باید آن را از آلودگیهای موجود در مردم،شستشو دهد و اما قلب باید آن را از حسد،حیله و تکبر و مانند آن‌که سبب از بین رفتن اعمال می‌شود شستشو دهد.»

همان‌گونه که می‌بینی،عبارت در کمال دقت ادا شده است و معنای آن بیش از آن است که ما و علامه ابو عماره به آن اشاره کردیم.پس در آن تأمل و دقت کن که هر چه بیشتر دقت کنی معنای جدیدی از آن می‌یابی...

بزرگان مسأله پاکیزگی قلب مؤمن را جدی گرفته‌اند زیرا چرک دل از چرک بدن کثیفتر است و از همین‌رو شستشوی بدن را با آب و شستشوی قلب را با آب و سدر لازم دانسته‌اند و این کنایه از توجه زیاد به نظافت باطن نسبت به طهارت ظاهر است چون هر که باطنش پاک باشد کردارش نیک و کارهایش درست و مراقبتش از نفس زیاد و رعایت رفتاری‌اش بیشتر است و رستگاری در همین است.

وظایف شوری:

هیئت عزّابه وظایف سنگینی دارد و در برابر این وظایف به‌عنوان هیئت مسئولیت دارد.این وظایف در امور ذیل خلاصه می‌شود:

1-رسیدگی به امر تعلیم و تهیۀ لوازم مربوط به آن و هموار نمودن راه تحصیل برای تمامی کودکان تا آنان بتوانند به‌طور یکسان از درسها بهره گیرند و بخشی از قرآن کریم و وظایف دینی‌شان را فراگیرند.این کمترین چیزی است که باید برای یک کودک فراهم شود.اگر خانوادۀ کودک به حدی فقیر باشد که از عهدۀ تحصیل او برنیاید یا هزینۀ دوران تحصیل او را نداشته باشد باید به او کمک شود و این کار با تأمین مالی صورت می‌گیرد؛

2-تأمین رفاه اجتماعی و فراهم نمودن رفاه برای فقرا و مستمندان و اشتغال همگانی؛به این نحو که از اغنیا و توانگران خواسته شود تا فقراء را با اصل کار در برابر اجرت یاری نمایند.در بسیاری موارد اجرت را اعضای عزّابه تعیین می‌کنند؛

3-حل مشکلات مردم و رسیدگی به امور قضایی آنان و قضاوت در مخاصمات آنها و رساندن حق به صاحبان آن.

4-رسیدگی به اوقاف مساجد و مصارف هیئت یا حسابرسی صادرات و واردات و مصرف آن در جای خود و تلاش در توسعۀ وقفهای دایمی و اصلاح آن و استفادۀ بهینه از آن؛

5-کنترل بازار از معاملات نامشروع و جلوگیری از ورود کالای مشکوک؛

6-تشکیل نیروی امنیتی برای حفظ اموال زراعی و دامی مردم از شرّ غارتگران، دزدان و آشوبگران؛

7-قضاوت دربارۀ خطاکاران و مجرمان و تأدیب آنها و اعلان برائت از آنها و قطع رابطه با آنها مگر آنکه توبه کنند و به خدا روی آورند؛

8-رسیدگی به ارتباطات خارجی و سر و سامان بخشیدن به آن اعم از ارتباطات جنگی و غیر جنگی.

این،بخشی از کارهایی بود که به مجلس عزّابه از آن جهت که سرپرست جامعه و مسئول آن در برابر خدا و مردم است،مربوط می‌شود.هیئت باید کارها را براساس توانایی و قدرت،بین افراد تقسیم نماید و شیخ با هماهنگی و توافق هیئت مسئول این کار است.

مجلس عزّابه کجا تشکیل می‌شود:

مجلس عزّابه در تمام شهرها و قریه‌ها تشکیل می‌شود و هیئت عزّابه کسانی‌اند که به امور شهر یا قریۀ خاصی رسیدگی می‌کنند و چنانچه مسألۀ مهمی یا واقعۀ بزرگی پیش آید که از توان قریه یا شهر خارج باشد به مجلس اعلای عزّابه ارجاع می‌شود که شیخ بزرگ یا حاکم مردم ریاست آن را برعهده دارد چنانکه در جبل ⁽¹⁾

-یکی از پایگاه‌های اباضیه است(م).

او علاوه بر این،ریاست عزّابۀ شهر خود را نیز برعهده دارد و در دوران کتمان جانشین امام می‌باشد.دیگر اعضای این مجلس،مشاوران او و رؤسای عزّابۀ شهرهای دیگر

هستند.مقر آنان مرکز و پایتخت کشور است.آنان در هر سه ماه یکبار با حضور شیخ جلسۀ دوره‌ای و هنگام ضرورت جلسۀ اضطراری تشکیل می‌دهند.فرمان این مجلس بر کل کشور قابل اجراست.شوراهای دیگر از لحاظ مادی و تشکیلاتی تابع این مجلس هستند.این مجلس قدرت حقیقی جامعۀ اباضی به شمار می‌رود اما مجالس دیگر، همکار و مجری آن محسوب می‌شوند.مقر شیخ بزرگ باید در مرکز کشور باشد و اگر محل دیگری را غیر از این مکان برای سکونت انتخاب کرد در این صورت باید کارها را در مرکز حکومت انجام دهد؛نه در محل سکونتش چنانکه ابو هارون موسی بن هارون، ابو عبد اللّه بن جلداسن لالوتی،ابو یحیی ارّجانی و دیگران این‌گونه عمل می‌کردند.

در جامعۀ اباضی،شیخ بزرگ تمامی اختیارات امام عادل را دارد و به تمامی امور مهمه‌ای که در شرایط زندگی برای مردم پیش می‌آید اقدام می‌کند.او طبق نظر مجلس شورا کار می‌کند و قبل از موافقت آن،حق صدور رأی را ندارد مگر در احکام ثابت دینی.او می‌تواند شخصی را به‌عنوان مفتی به جانشینی خود برگزیند.منظور از این مفتی،کسی است که نصوص احکام را که از شرع شریف رسیده،توضیح دهد یا در ترجیح یکی از اقوال در مسائل اختلافی که فقها نظرات گوناگونی در آن ابراز داشته‌اند، شیخ بزرگ را مساعدت نماید و منظور از مفتی آن نیست که به شیخ احکام یاد بدهد زیرا شرط است که شیخ عزّابه از مشایخ دیگر داناتر باشد هرچند شرط نیست از تمامی مردم داناتر باشد.

در جلسات ادواری که هر سه ماه یا شش ماه یک بار تشکیل می‌شود نمایندگان از تمامی هیئت‌های عزّابه جمع می‌شوند و مشکلاتشان را به بحث می‌گذارند و وضعیت جامعه را بررسی می‌کنند و تصمیم‌های لازم را می‌گیرند و سیاست‌های آینده را ترسیم می‌نمایند.علاوه بر این به هنگام ضرورت هر هیئتی حق دارد که از مجلس اعلا بخواهد تشکیل جلسه دهد چنانکه حق دارد مشکلات خود را با شیخ بزرگ در میان بگذارد و از راهنمایی او برخوردار شود.

هریک از مجالس عزّابه،شیخ و بعضی از مشاوران او را خودشان تعیین می‌کنند

مگر آنکه ضرورتی پیش آید که آنها نتوانند به این مهم بپردازند.

انتخاب اعضای شورا:

در انتخاب عزّابه علاوه بر شرایطی که باید هر فرد به‌طور کامل از آن برخوردار باشد باید نمایندۀ قبایل یا نواحی شهر نیز باشد.در انتخاب، رسیدن به عدد خاصی ملاک نیست.اگر در قبیله‌ای فرد واجب شرایط یافت نشود عضو از قبیلۀ دیگر انتخاب می‌شود.

اگر عزّابه به عضو جدیدی نیاز داشته باشد با یکی از دو راه زیر او را انتخاب می‌کنند:

از همان قبیله‌ای که قرار است عضو از آن انتخاب شود درخواست می‌کنند تا افرادی را که شرایط عضویت و توانایی لازم را دارند و در عین حال به نیک‌منشی،تقوا، پاکی،پاکدامنی،خیرخواهی،از خودگذشتگی،جانفشانی و خدمت به مردم مشهورند،به هیئت معرفی کنند.آن‌گاه هیئت یک نفر را از بین آنها انتخاب می‌کند یا از تشکیلات «ایروان»درخواست می‌کنند تا کسی که این خلاء را پر کند برای آنها بفرستد.وقتی قرار شد عضو جدید،جایی را در عزابه اشغال کند به مقر رسمی فراخوانده می‌شود و شیخ شیوۀ کاری را که باید او انجام دهد و نظمی را که باید او رعایت کند،به او می‌آموزد و به او می‌فهماند که باید یاد بگیرد که از مهمترین وظایف او،رعایت آداب اسلامی و رعایت اخلاق پسندیده نظیر درستکاری،پاکیزگی،پاکدامنی،خدمت به مردم،ملازمت با مسجد،دوری از لذایذ دنیوی جز به مقدار نیاز،تلاش در عبادت،فروتنی در برابر مؤمنان و سختگیری بر خطاکاران و مجرمان می‌باشد.او باید در کردار و گفتار الگوی خوبی برای مردم باشد و در کسب مخارج کاملا از دیگران بی‌نیاز باشد و باید کشاورزی پیشه سازد زیرا تجارت باعث مباشرت او با مردم می‌شود که در نتیجه از حق و باطل به کنار نمی‌ماند.این موضع را در یک عبارت مشهور و معروف خلاصه می‌کنند:«او نباید در مسجد یا مزرعه و خانه‌اش باشد.»

پس از آنکه او به جمیع حقوق و وظایف و مسئولیتهایش آشنا شد از او خواسته می‌شود که نظرش را در ردّ یا قبول آن اعلام دارد.اگر آن را پذیرفت-چیزی که فعلا

بدان عمل می‌شود-کارهای عملی نظیر تدریس یا وکالت مسجد یا شرکت در رسیدگی به امور مردگان به او واگذار می‌شود.باید دانست که عضو جدید کوچکترین فرد عزّابه به حساب می‌آید هرچند سن او از دیگران بیشتر باشد و باید او در خدمت بقیۀ اعضا باشد.

او به مدت سه روز با عزابی قبلی-کسی که قبل از او کوچکترین عزّابی محسوب می‌شد -همراه می‌شود تا در این مدت با آداب خدمت عزّابه آشنا شود.از آنجا که آن فرد رئیس مستقیم او به شمار می‌آید باید وقتی که جلسه تشکیل می‌شود عضو جدید پایین‌تر از او بنشیند...رعایت ترتیب نشستنها در بین عزّابه ضروری است.از این‌رو مقام پایین حق ندارد از مقام بالاتر از خود پیشی گیرد عزّابی هرجا که باشد برای خود رئیس دارد و تنها رئیس در مجالس عمومی حق دارد سخن را آغاز نماید و ادارۀ گفتگوها و مانند آن را برعهده گیرد.بنابراین شاگرد او یا فرد عامی دیگر بدون اذن او حق دخالت در هیچ‌یک از این امور را ندارد.

مجازات عزّابی:

از هر عزّابی انتظار می‌رود که الگو و اسوۀ درستکاری باشد.از این‌رو جرمی که برای دیگران کوچک است برای او بزرگ محسوب می‌شود و او باید از آن دوری نماید حتی در فضائل اخلاقی و رفتار با مردم این مسأله باید رعایت شود و اگر خطایی از او سر زند مجلس عزّابه دربارۀ او نظر می‌دهد:

اگر خطای او بزرگ و معصیت خدا و نزد عزّابه ناپسند باشد یا اهانت به مسجد و یا استخفاف حق و مانند آن باشد،عزّابه بنابر اظهار شهود به تبرّی از او حکم می‌کند چنانکه دربارۀ سایر مردم این‌گونه عمل می‌کند و این حکم تا وقتی که او به صورت علنی توبه نکرده به قوت خود باقی است و پس از این خطا هرگز به مجلس راه داده نمی‌شود زیرا کسی که با تبری از مجلس اخراج می‌شود حق ندارد دوباره به آنجا باز گردد و اگر توبه کند و توبه‌اش واقعی باشد در زمرۀ مسلمانان باقی می‌ماند و از حقوق آنها برخوردار و به وظایف آنها مکلف می‌گردد.

اگر خطای او کوچک و ناچیز باشد که نیازی به توبه نداشته باشد،در این صورت عزّابه یک جلسه سرّی برای تأدیب او تشکیل می‌دهد و گاهی او را مدتی،کم یا زیاد به

حسب خطایی که او مرتکب شده از مجلس بیرون می‌کند و مسأله را از مردم مخفی می‌دارد.به سبب همین حکم است که عزّابه پایبندترین افراد به اسلام و آداب آنند.این سیره را یکی از بزرگان با عبارت زیبایی بیان کرده است:«سرپرست جامعه مانند شیر است که با هرچیزی مخلوط شود آن را تغییر می‌دهد.»

نظام عزّابه چگونه شکل یافت:

در اواخر قرن سوم هجری دو حادثۀ بزرگ اتفاق افتاد که اثر بزرگی بر اباضیۀ لیبی، تونس و الجزایر گذاشت:

حادثۀ اول:جنگ مرگباری بین اغلبیه ⁽¹⁾

-سلسلۀ اسلامی که در دوران عباسیان در شمال افریقا حکمرانی داشتند(م).

حادثۀ دوم:پیروزی شیعیان بر دولت رستمیان ⁽²⁾در الجزایر بود که منجر به تأسیس دولت شیعیان شد.

چون این دو دولت،اغلبیه و شیعه احکام اسلامی را رعایت نمی‌کردند و به آن عمل نمی‌نمودند علمای اباضیه در فکر تأسیس نظامی برآمدند که بتوانند براساس آن حرکت نمایند و احکام خدا را در سرزمین‌شان پیاده کنند و امت را به وجه پسندیده‌ای رهبری نمایند؛بدون آنکه دولت جدیدی را معرفی کنند یا به دولت خودکامۀ ستمگر بپیوندند.از این‌رو به تأسیس این نظام اقدام نمودند.

در ابتدا مردم به‌طور عادی و ساده در قالب این نظام حرکت می‌کردند تا آنکه در اواخر قرن چهارم،امام بزرگ،ابو عبد اللّه محمد بن بکر به میدان آمد و این نظام را در قالب قانونی که دارای چند ماده بود،شکل داد.آنگاه آن را بر جوامع اباضی در لیبی و سپس در تونس و پس از آن در الجزایر به‌طور کامل پیاده نمود.براساس این،تاریخ نگاران امام ابو عبد اللّه را بنیانگذار نظام عزّابه می‌دانند و درست هم هست.او بنیانگذار

این نظام است و اگر او نبود این نظام با این شیوۀ تدوین شده به ما نمی‌رسید.پس از ابو عبد اللّه عده‌ای از علمای بزرگ در بررسی این نظام،عنایت خاصی را مبذول داشتند و موادی را بر آن افزودند و یکی از آنها نام«سیرۀ عزّابه»را بر آن نهاد.از علمایی که به این امر توجه کردند و دربارۀ آن دست به قلم بردند:ابو زکریا یحیی بن بکر،ابو عمّار عبد الکافی و ابو ربیع سلیمان بن یخلف مزاتی هستند.علمای متأخر حریصانه در آداب عالم و متعلم و آداب مجلس عزّابه و آنچه که مجلس باید از آن پاکیزه باشد،موادی را بر آن افزودند.

آنچه که این نظام به ما می‌آموزد،چنانکه پیشوایان سرشناس تشریح کرده‌اند،از یک طرف قانون منحصر به فرد برای نظم تعلیم و تربیت است و از طرف دیگر سیرۀ نیکویی است که باید مسلمانان براساس آن رفتار نمایند تا اخلاق و دین آنها در دوران سیطرۀ دولتهای ستمگر و کینه‌توز محفوظ ماند.

این بود خلاصه و مختصری از نظام عزّابه که اباضیه مدت زیادی در مغرب اسلامی براساس آن عمل می‌کردند.

در قرن اخیر،فرمانروایی عزّابه از سرزمین‌های اباضیه‌نشین لیبی و تونس رخت بر بسته است.با برچیده شدن نظام عزّابه از این سرزمین‌ها فساد بر آن چیره گشت.

اباضیه هرگز نخواهند توانست به آن دین و اخلاق و استقامتی که در آن به سر می‌بردند، برگردند مگر آنکه به دین خدا چنگ زنند و به او پناه گیرند.مسلمانان هر مصیبتی که دیدند از انحراف از دین خدا و خروج از مسیر آن بوده است.هرگز پایان کار این امت اصلاح نخواهد شد مگر به چیزی که آغاز آن به آن اصلاح شده است.

نصیحتی به اباضیه

گمان نمی‌کنم که با خواندن فصلهای این کتاب،عالم اباضی ما را به حق‌نشناسی و عدم شناخت مذهبشان و سهل‌انگاری در نقل عقایدشان در اثر عدم مراجعه به منابع اصلی

کتابهای آنها نیز مراجعه کردیم.موضع ما در اینجا موضع یک ناصح دلسوز نسبت به برادر دینی است و از این نصیحت جز رضای خداوند-تبارک و تعالی-و وحدت امت و قطع ریشه‌های اختلاف تا سر حد امکان،منظوری مدنظر نیست.

نویسندگان امروزی و دیروزی اباضیه به این نتیجه رسیده‌اند که بین آنها و سایر فرق اسلامی جز در دو مورد،اختلافی وجود ندارد:

1-تخطئۀ تحکیم؛

2-انکار لزوم قریشی بودن امام.

اما در سایر اصول عقیدتی با بعضی فرقه‌های اسلامی شریکند مثلا در مسألۀ زاید نبودن صفات خداوند بر ذات و امتناع رؤیت خداوند سبحان در آخرت و تنزیه او از نقص تشبیه با تأویل صفات خبریه؛تأویلی که با قواعد ادبی و محاوره‌ای سازگار است و در مسألۀ حدوث قرآن با معتزله و شیعه امامیه همعقیده‌اند و در تفسیر شفاعت به معنی ترفیع درجه یا سریع رفتن به بهشت و مخلّد بودن گناهکاران در آتش با معتزله همنظرند و در تفسیر قدر و در این‌که افعال انسان مخلوق خداوند سبحان است و او خالق و عبد کاسب افعال است با اشاعره همعقیده‌اند. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 289/1-297.

اگر بپذیریم که این اصول جزء عقاید آنهاست و بپذیریم آنچه که نویسندگان فرق نوشته و به آنها نسبت داده‌اند،دروغ محض است در این صورت لازم است که اباضیه باید به امور زیر قیام نمایند تا وحدت پدید آید و شکافها پر شود و امت یکدست و متحد گردد.آن امور عبارتند از:

1-اعتماد به درستی آنچه که آنها دربارۀ مذهبشان نوشته‌اند و عقایدشان را به آن تفسیر کرده‌اند جدا مشکل است زیرا همانطور که دانستید آنان در تبیین دین چهار مسلک دارند که یکی از آنها مسلک«کتمان و پنهانکاری»است.بنابراین احتمال دارد که همۀ این فروعات از این مبدأ سرچشمه گیرد و تمامی آنها از ادعاهایی باشد که تقیه آن را توجیه می‌کند و مصلحتهای زمانی آن را مجاز می‌شمارد.پس وقت آن رسیده که

مسلک دارند که یکی از آنها مسلک«کتمان و پنهانکاری»است.بنابراین احتمال دارد که همۀ این فروعات از این مبدأ سرچشمه گیرد و تمامی آنها از ادعاهایی باشد که تقیه آن را توجیه می‌کند و مصلحتهای زمانی آن را مجاز می‌شمارد.پس وقت آن رسیده که برای آگاهی مردم بر این مسلکهای روشنگرانۀ دین،خط بطلان کشیده شود خصوصا که اینان(اباضیه)در عصر حاکمیت آزادی زندگی می‌کنند و توجیهی برای تقیه ندارند زیرا معنی تقیه آن است که شخص عقیدۀ خود را از مخالفان مخفی دارد و از اظهار آن بیم یورش و ضرب و قتل از ناحیۀ آنها داشته باشد و شما اباضیان که با دیگر گروه‌های اسلامی در تمامی مسائل به جز دو مسألۀ ناچیز و بی‌اهمیت،همعقیده‌اید،باید صدایتان را به حقیقت‌خواهی بلند کنید و بر این مسلکها خط بطلان بکشید و مسلک جدیدی را در پیش بگیرید.

2-چنانچه حد فاصل بین شما و سایر مسلمانان همان دو امر مذکور است پس چه بهتر که بر این دو امر نیز خط کشیده شود.اگر قریشی بودن امام شرط باشد،این شرط خلافت اسلامی و امامت دینی است و چقدر مسلمانان از این مقصود بدورند؟ اباضیها چگونه می‌توانند امامی را بدون وابستگی قومی برگزینند در حالی که خود آنها در بین سایر اقوام مسلمان در نهایت نژادپرستی به سر می‌برند.جالب است که خود شیخ علی یحیی معمر این مطلب را متوجه شده و گفته است:

«در حال حاضر مسیر زندگی،بعضی از این اعتبارات را که سیاست وارد موضوع کرده،از بین برده است و برای همۀ مردم روشن شده است که دردسرهایی ناشی از شرط تعیین امام با وصیت و یا هاشمی و قریشی بودن او یا عربی بودن و معصوم بودن او و یا جایز نبودن عزل او در صورت انحراف،که همۀ این جوانب سبب اختلاف مسلمانان شده،امروز ثابت شده تفصیلات بی‌معنایی هستند و ربطی به موضوع امامت ندارند.» ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة بین الفرق الاسلامیة 150/2.

هرچند او در مطالب مذکور زیاده‌روی کرده است چون مسألۀ وصیت آن‌طور که او خیال کرده،نیست زیرا مسلمانان باید پس از رحلت پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)از چگونگی

انتخاب خلیفه بحث کنند که آیا او کسی را وصی قرار داده یا اینکه کار را برعهدۀ امت واگذار نموده است اما غیر از مسألۀ وصایت،سایر مسائل،بدعتهایی است که بعدها در بین مسلمانان پدید آمده است و هیچ پیوندی با اسلام ندارد.پس اگر شرط قریشی و عدم قریشی بودن این باشد که ذکر شد اصل دینی قرار دادن آن هیچ توجیهی ندارد.

اما مسألۀ تحکیم،قبل از این از حقیقت آن آگاه شدید.این مسأله نمی‌تواند اصلی از اصول دین باشد تا اسلام و ایمان مشروط به آن شود.مسلمانانی که در زمان پیامبر و بعد از آن تا اواسط خلافت امام علی(علیه السّلام)زندگی کرده‌اند،این مسأله در بین‌شان مطرح نبوده است.پس چگونه ممکن است که تحکیم را شعار دین و اصلی از اصول آن نظیر توحید و نبوت و معاد و نظیر آنچه که پیامبر دربارۀ معیشت و زندگی آورده قرار دهیم؟

مسألۀ تحکیم یک مسألۀ تاریخی است که درست بودن و نبودن آن مورد اختلاف مردم است.وقتی امامت در نزد اهل سنت از اصول دین محسوب نمی‌شود چگونه فرع آن از اصول دین محسوب شود؟نهایت دلیل اهل سنت دربارۀ امامت این گفتار پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)است که فرموده است:«کسی که بدون شناخت امام زمان خود از دنیا برود به مرگ جاهلیت مرده است»و این بیش از ضرورت شناخت امام حیّ را نمی‌رساند.پس اعتقاد به وصف فعل امام(درستی و نادرستی تحکیم)که چهارده قرن پیش واقع شده، نمی‌تواند از اصولی باشد که مردم ناچار از پذیرش یکی از دو طرف آن باشند.البته این مانع نمی‌شود که موضوع مزبور در بین علما و در مدارس و مجامع علمی بی‌آنکه موضع گیری گروهی در مسأله باعث تفرقه شود،به بحث گذاشته شود.

3-اباضیها محکّمۀ اولی مانند عبد اللّه بن وهب،حرقوص بن زهیر سعدی،زید بن حصین طایی و سایر محکّمۀ اولی را که با آنان هم‌مسلک بودند ثنا می‌گویند و هرگاه ذکری از آنان به میان می‌آورند می‌گویند آنها با تحکیم مخالفت نمودند و می‌گویند علی اشخاص را در موضوعی که حکمش در کتاب و سنت آمده بود یعنی جنگ با ستمکاران، حکم قرار داد.این را می‌گویند و ثناهای بی‌حد نثار آنها می‌کنند ولی از کارهای ناپسند آنها یادی نمی‌کنند که آنها بودند که تحکیم را بر امام تحمیل کردند و این زید بن حصین

بود که با بیست هزار نفر مسلح نزد امام آمد و او را نه به نام امیر المؤمنین که به نام خودش خواند و گفت:باید با آتش‌بس موافقت کنی وگرنه تو را مانند عثمان می‌کشیم.

امام پس از این جریان و از روی ناچاری از موضعش عدول کرد و با خواست آنان موافقت نمود؛پس از آنکه مخالفت کرده بود و به آنان گفته بود که بالا بردن قرآن‌ها فریب و نیرنگ است و گفته بود که او از کودکی آنها را می‌شناسد که چه کودکان شروری بودند و حالا چه مردان شروری هستند.

این زید بن حصین طایی همان کسی است که اندکی بعد با تحکیم مخالفت نمود تا آنجا که در تشویق خوارج در حرکت به طرف نهروان پیشگام شد.وقتی او از پذیرفتن رهبری خوارج امتناع ورزید خوارج آن را بر حرقوص بن زهیر سعدی عرضه کردند و سپس بر دیگری تا سرانجام عبد اللّه بن وهب راسبی آن را پذیرفت. ⁽¹⁾

-طبری:تاریخ 5/4.

4-اباضیه در شعاع اجتهاد مطلق به مقام قابل ذکری دست یافتند و نشانۀ آن این است که آنها در مسألۀ رؤیت و عینیت صفات خدا با ذات و حدوث قرآن و تفسیر صفات خبری،با محققان،اندیشمندان و متفکرین مسلمانان همگام شدند.شکی نیست که آنها پس از مرگ عبد اللّه بن اباض،جابر بن زید،مسلم بن ابی کریمه و ربیع بن حبیب به این اصول دست یافتند زیرا این اصول به برکت بحثهای گستردۀ متفکرین و محققین و به فضل میراث علمای اهل بیت همانند خطبه‌های امام امیر المؤمنین علی(علیه السّلام)صفا یافتند و خوش درخشیدند و نورانی شدند چون آنان بودند که با براهین روشنگرانۀ خود این اصول را صیقل دادند.وقتی که وضع مذهب آنان چنین است براساس چه توجیهی مذهب‌شان را به یک تابعی مانند عبد اللّه بن اباض و جابر بن زید و شاگردان او اسناد می‌دهند؟با آنکه آنها نسبت به این مسائل هیچ نقشی ندارند.

علاوه بر این،این دو نفر جزء تابعین بودند و عقایدشان را از صحابه گرفتند و به آن درجۀ علمی رسیدند.لیکن در بین علمای امت داناتر از آن دو یعنی استاد آنها،ابن عباس،این دریای خروشان-براساس تعبیر خودشان-نیز وجود داشت بلکه در بین آنها امام حسن و امام حسین و باقر العلوم و جعفر صادق-علیهم السلام-و دیگران نیز بودند.پس اگر در انتساب مذهب به کسی،الزامی هست پس چه بهتر که آن را به داناترین و پرهیزکارترین فرد و به کسی که قرآن به دوستی او تصریح نموده است نسبت دهیم و این نسبت لازمتر و مناسبتر است و اگر این انتساب ناممکن است پس انتساب به تمامی صحابه و تابعین بی‌آنکه یکی بالا برده شود و دیگری پایین آورده شود،مناسبتر و سازگارتر است.

5-اگر کتاب و سنت دو مرجع عمده و اصلی در نزد مسلمانان و در نزد شماست ما شما را به بررسی زندگانی امام علی(علیه السّلام)و فضایل او که در سنت نبوی وارد شده دعوت می‌کنیم.شاید با این بررسی از دوستی محکّمۀ اولی دست بردارید و کردار و رفتارشان را تخطئه نمایید.

این آرزوی من و آرزوی هر ناصح مهربان است.امید است که خداوند مسلمانان را وحدت بخشد و پراکندگی‌شان را جمع دارد و آنها را در برابر تجاوزگران و استعمارگران متحد سازد که او رئوف و مهربان است.

/فصل یازدهم:

اشاره

بنیانگذار مذهب اباضیه و داعیان آن در قرنهای اول

با عقاید اباضیه و بخشی از اصول،فقه،سیره و مسالک چهارگانۀ آنها آشنا شدید؛اکنون وقت آن رسیده که پیشوایان و داعیان آنها را در قرنهای اول بشناسیم خصوصا که اباضیه تنها فرقۀ باقیمانده از خوارج است و در مناطق مختلفی مانند عمان،الجزایر،تونس، لیبی،مصر،مغرب و زنگبار پراکنده‌اند.

1-عبد اللّه بن اباض،بنیانگذار مذهب:

اشاره

عبد اللّه بن اباض مقاعسی مری تمیمی-از بنی مره-ابن عبید بن مقاعس از داعیان اباضیه بلکه بنیانگذار این مذهب است.

این فرقه از همان‌روز اول به اباضیه مشهور گشت و این نشان می‌دهد که عبد اللّه بن اباض در پیدایش و گسترش این فرقه نقش داشته است.پیروان این فرقه هرچند نامهای دیگری نظیر اهل اسلام،اهل حق،جماعت مسلمانان و مانند آن را که با سایر مسلمانان مشترک است برای خود برگزیده‌اند اما این برای شناخت آنها کافی نیست بلکه معرّف آنها دو عنوان زیر است:1-قعده 2-اباضیه.

این امور به انسان اطمینان می‌دهد که ابن اباض در گسترش این فرقه تأثیر زیادی داشته است.

ظهور سیاست میانه‌روی پس از شهادت امام:

همانطور که متوجه شدید علی(علیه السّلام)با خوارج که آشوب بپا کردند و شمشیر به روی مردم کشیدند،جنگید.وقتی علی(علیه السّلام)به دیدار حق شتافت معاویه بن ابی سفیان به

جان خوارج افتاد و به خاطر جنایتهایی که آنها مرتکب می‌شدند،آنها را ریشه‌کن نمود.

علی(علیه السّلام)از این جنایتها در یکی از خطبه‌هایش این‌گونه یاد می‌کند:«هرگز!سوگند به خدا آنها نطفه‌های در صلب مردان و رحم زنانند.هر شاخی که از آنها به‌در آید بریده می‌شود و سرانجام کارشان به دزدی و راهزنی می‌انجامد.» ⁽¹⁾

-رضی:نهج البلاغه،خطبۀ 60.

و او(علیه السّلام)خطاب به خوارج فرمود:

«پس از من،در آیندۀ نزدیک ذلّت جاویدان و شمشیر برّان و جنگی که ستمگران آن را شیوۀ خود قرار می‌دهند،شما را فرامی‌گیرد.» ⁽²⁾

در چنین دوران دشوار،مرد هوشمندی از بین آنها ظهور کرد.او دریافت که این رفتارهای جنایتکارانه،آنها را از چشم مردم می‌اندازد و به هدف نمی‌رساند.این مرد«ابو بلال مرداس بن حدیر»بود.نقطۀ آغاز دعوت ابو بلال،نفی مسلک خونریزی و انکار روش خوارج نظیر کشتار مخالفان و تعرض به مردم بود.او به پیروان خود دستور داد که سلاح نکشند و هیچ مسلمانی را نکشند،مگر آنکه با آنها شیوۀ خصمانه‌ای در پیش گیرند یا به جنگ آنها بیایند که در این صورت باید سلاح را برای دفاع از خود در دست گیرند.

بلاذری این سخن را از او نقل کرده است:«شمشیر کشیدن و راهزنی خطای بس بزرگی است.ما با این کار مخالفیم و شمشیر نمی‌کشیم و با کسی نمی‌جنگیم مگر آن‌که او با ما بجنگد.» ⁽³⁾

نویسندۀ مزبور تأیید می‌کند که سیاست میانه‌روی پس از شهادت امام علی(علیه السّلام)به وجود آمده است و می‌گوید:

این شیوۀ(تندروی)خوارج،بعضی از طرفداران آنها را به طرف مخالفان سوق داد و از خوارج جدا کرد و بالاتر از آن آنها را از منتقدان سرسخت خوارج گردانید...این

گروه اندک-که پس از تأیید خوارج،به شدت مخالف آنها شدند-نظر جدیدی غیر از آن نظری که همگان داشتند،پیدا کردند.اینها عقیده داشتند که علی هرچند در پذیرش تحکیم دچار خطا شد و به درخواست آنها از کارش توبه نکرد ولی او همچنان مسلمان است.همین‌طور سایر اهل قبله تا وقتی که شهادتین می‌گویند همگی مسلمان هستند و جنگ با آنها و اسیر گرفتن زنان آنها جایز نیست و مالشان غنیمت محسوب نمی‌شود و جنگ با آنها تنها وقتی که آنها دست به تعدی دراز کنند و ستم روا دارند،مجاز است آن هم به اندازه‌ای که تجاوز را دفع و ستم را رفع نماید. ⁽¹⁾

-صالح بن احمد صوافی:الامام جابر بن زید 105.

او می‌گوید:خوارج پس از جنگ نهروان وحدت و یکپارچگی خود را از دست دادند و تفرقه آنها را فراگرفت و پریشانی بر آنها چیره گشت طوری که یک عده به تندروی و انحراف از راه راست کشیده شدند.البته در بین آنها کسانی بودند که شیوۀ آنها را نمی‌پسندیدند و چاره را در فاصله گرفتن از آنها که به خوارج معروف شده بودند، می‌دیدند و اعتقاد داشتند که شمشیر کشیدن به روی مردم شیوۀ اسلامی نیست.در رأس این افراد-که به قعده معروف شدند-ابو بلال مرداس و دیگر داعیان بعد از او که بعدها به اباضیه معروف شدند،قرار داشتند. ⁽²⁾

عده‌ای از خوارج از این بینش تأثیر پذیرفتند.کار دعوت ابو بلال بالا گرفت و نشانه‌های آن آشکار گشت.اما بنی امیه که نمی‌خواستند یک قدرت دیگر در برابرشان وجود داشته باشد،ابن زیاد را پس از مرگ پدرش،زیاد بن امیه حاکم(بصره)کردند و او هم بر تمامی خوارج اعم از تندرو و میانه‌رو،سخت گرفت و ابو بلال مرداس بن حدیر را در منطقه‌ای که از بصره فاصله زیادی داشت از بین برد. ⁽³⁾همچنین برادر او را عروة بن ادیه ⁽⁴⁾را در بصره به قتل رساند.ابتدا دستهایش را قطع کرد و سپس او را کشت.

کارگزاران بنی امیه در بصره از سیاست خشونت و فشار و تبعید و قتل علیه معارضان خود کار گرفتند و جماعت قعده نیز از این سیاست به دور نماندند.علی رغم آنکه این گروه شیوۀ تندروانه و دشمن‌ستیزانۀ خوارج را در پیش نگرفته بودند و امنیت مردم را سلب نکرده بودند به روی دولت شمشیر نکشیده بودند با این همه کارگزاران بنی امیه در عراق از ترس تبلیغ آنها که در بین مردم جا باز کرده بود و برای آنکه حادثه را قبل از وقوع علاج کنند و نفاق را قبل از ریشه گرفتن برکنند بر آنان سخت گرفتند.

در برابر این سرکوبی‌ها قعده سیاست پنهانکاری و کتمان را در پیش گرفتند و بر همین شیوه باقی ماندند(جز در دوران انقلاب ابن زبیر)تا آنکه دوران حجاج بن یوسف فرا رسید و او کسانی را که مخالف به نظر می‌رسیدند سرکوب نمود. ⁽¹⁾

-دکتر رجب محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب 32-33.

پس از آنکه عبد اللّه بن زبیر علیه عاملان یزید خروج کرد و حجاز و عراق را به تصرف خود درآورد،خوارج که در رأس آنها نافع بن ازرق،عبد اللّه بن صفار و عبد اللّه بن اباض قرار داشتند گرد او جمع شدند.آنها خیال می‌کردند که در کنار ابن زبیر به خواسته‌هایشان می‌رسند اما وقتی که از عقیدۀ او دربارۀ عثمان و اصحاب جمل آگاه شدند از دورش پراکنده شدند و مکه مکرمه را ترک گفتند.عده‌ای به طرف بصره و عده‌ای به طرف حضرموت رفتند.

در این برهۀ حساس،بین ابن ازرق و عبد اللّه بن اباض اختلاف پدید آمد.اولی قیام و جنگ و کشتار مخالفان و به اسارت گرفتن زنان را برگزید و دومی این تندروی را نپذیرفت.این حوادث در حدود سالهای 64 تا 65 هجری اتفاق افتاد.اولی به خاطر تندروی‌اش در ناحیه اهواز کشته شد و دومی در سایۀ میانۀ‌روی و تقیه،به حیاتش ادامه داد.

این مسائل نشان می‌دهد که عبد اللّه بن اباض در آن دوران مرد سالخورده‌ای بوده است و از داعیانی که رهبری گروه و فرمانروایی آن را برعهده داشتند،سن کمتری نداشته است.شاید او در آن روز چهل سال اگر نگوییم بیشتر،داشته است.پس نتیجه

می‌گیریم که او متولد سال 24 هجری بوده است که در این صورت بنابر روایتی دو سال از جابر بن زید کوچکتر بوده و بنابر روایت دیگر شش سال کوچکتر بوده است.این از یک طرف و از طرف دیگر می‌بینیم که او طی نامه‌ای خطاب به عبد الملک بن مروان می‌گوید:از معاویه و رفتار و بدعت‌های او چیزی نپرس.ما او را دیدیم.سیره و رفتارش را با مردم نظاره کردیم.کسی را نمی‌شناسیم که به اندازۀ او فرایض و احکام الهی را ترک کرده باشد و کسی را سراغ نداریم که به اندازۀ او بحرام خون ریخته باشد. ⁽¹⁾

-حارثی:العقود الفضیه 122 در«الامام جابر بن زید»نیز آمده است.متن نامه به نقل از منبع دوم بعدا ذکر می‌شود.

اینها همه نشان می‌دهد که عبد اللّه بن اباض مرد سالخورده و داعی توانمند و در سیاست میانه‌رو و سخنگوی گروه بوده است.بنابراین از نظر تاریخی نسبت این مذهب به او به دلیل مزبور و اینکه او پایه‌گذار این مذهب و داعی نیرومند سیاست اعتدال که توسط ابو بلال بنیان نهاده شد بوده است،به نظر قوی می‌رسد.اگر کسی نامۀ او را به عبد الملک بن مروان نگاه کند او را نظریه‌پرداز توانا می‌یابد که برهان خصمش را با برهان قویتر از آن جواب گفته است.فرازهایی از این نامه را نقل می‌کنیم:

عبد الملک بر صلاحیت معاویه چنین استدلال می‌کرد:خداوند در جنگ به او کمک کرد و پیروزی‌اش را تسریع نمود و حجت او را محکم ساخت و در خونخواهی عثمان او را بر دشمنش پیروز گردانید.عبد اللّه بن اباض چنین جواب داد:«اگر تو دین را برتری قدرت و پیروزی دنیایی می‌دانی ما آن را این‌گونه نمی‌دانیم.چه بسا مسلمانان بر کافران پیروز شدند تا خداوند ببیند که آنها چه می‌کنند. ⁽²⁾و گاهی مشرکان بر مؤمنان چیره گشتند تا مؤمنان را بیازماید و کافران را بالا برد.پس دین برتری قدرت نیست.»

اگر او خود،این نامه را نوشته باشد و دیگری دیکته‌اش نکرده باشد،نشان می‌دهد که او بر آیات قرآن و احادیث نبوی احاطه داشته است.اینها مؤید آن است که او

مؤسس دوم این مذهب پس از افول سیاست ابو بلال بوده است.از آنجا که در این نامه احتجاجاتی علیه دستگاه اموی شده و در عین حال اوضاع آن زمان را منعکس می‌سازد، ما اصل آن را که از سندهای تاریخی به شمار می‌رود در آخر این فصل ذکر می‌کنیم.این بود آنچه که ما از بررسی تاریخی به دست آوردیم.

نظر دیگر درباره بنیانگذار:

در اینجا نظر دیگری این است که بنیانگذار این مذهب جابر بن زید تابعی،شاگرد ابن عباس و دیگران-چنانکه بعدا خواهد آمد-بوده است و عبد اللّه بن اباض سخنگوی گروهی بوده است که توسط این تابعی مخفیانه رهبری و فرماندهی می‌شده است.

علی یحیی معمر می‌گوید:پس از وفات جابر بن زید،عبد اللّه بن اباض با تمام مظاهر غیرت دینی ظهور کرد.او چگونگی استقرار حق و نابودی ستمگران و ظالمان گمراه را به اصحابش یاد داد طوری که این فرقۀ ناجیه و بر حق و راستین توانست در حالت کتمان و ظهور به ایفای نقش بپردازد. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة فی موکب التاریخ،الحلقة الاولی 151.

باز می‌گوید:در جلسۀ درس جابر بن زید تعدادی از طلاب نظیر قتاده،ایوب،ابن دینار،حیان اعرج و ابو منذر تمیم بن حویص حاضر می‌شدند و در میان آنها کسانی بودند که بیشتر از جابر استفاده می‌کردند تا از دیگران و یا منحصرا از مجلس او استفاده می‌کردند.آنها عبارت بودند از ابی عبیده بن مسلم،ضمام،ابو نوح دهان،ربیع بن حبیب و عبد اللّه بن اباض.از میان این طلاب،عده‌ای در اثنای تحصیل و بعد از آن به امور مردم رسیدگی می‌کردند و عده‌ای دیگر مانند عبد اللّه بن اباض به مسائل سیاسی و گیرودار با حکام دولت اموی،در میدان سخن نه در میدان جنگ مشغول بودند و بعضی هم مانند ابو نوح دهان به تدریس روی آوردند و جای امام را گرفتند و نقش مدرس را ایفا کردند و به آن بسنده نمودند. ⁽²⁾

نویسنده آنچه را که به‌طور جزم ذکر نموده در تاریخ ثبت نشده است.چرا؟چون به گمان غالب عبد اللّه بن اباض قبل از جابر مرده است و او در حال حیات جابر رهبری گروه را برعهده داشته است هرچند در تاریخ وفات او اقوال مختلفی وجود دارد.یکی می‌گوید او در سال 80 مرده است و دیگری مرگ او را در سال 86 می‌داند و سومی می‌گوید که مرگش در سال 100 در مغرب اتفاق افتاده و در جبل نفوسه دفن شده است.

همین‌طور دربارۀ وفات جابر نیز اقوال متفاوت است.اکثر نظرها بر آن است که او در سال 94 مرده است.بعضی از تاریخ‌نویسان می‌گویند که او در سال 104 از دنیا رفته است.بنابراین چگونه ممکن است عبد اللّه رهبر و سرپرست گروه پس از جابر باشد؟

از سخن دکتر رجب محمد عبد الحلیم نیز استفاده می‌شود که عبد اللّه بن اباض قبل از جابر رهبر گروه بوده است.او می‌گوید:قعده یا جماعت مسلمانان همان کسانی‌اند که به جابر بن زید پیوستند و پس از دوران عبد اللّه بن اباض تحت رهبری او قرار گرفتند و این زمانی بود که آنها قدرت این فقیه أزدی را که با پشتیبانی أزد از آن برخوردار بود، دریافتند و این قدرت به حدی بود که حجاج این خونخوار و آدمکش معروف وقتی از ارتباط او با اباضیه باخبر شد جرأت نکرد او را بکشد و تنها به تبعید او به شهر عمان بسنده کرد و چیزی نگذشت که او دوباره به بصره بازگشت و حجاج نتوانست هیچ‌گونه مزاحمتی برایش فراهم کند. ⁽¹⁾

-الاباضیة فی مصر و المغرب 200.

در جای دیگر می‌گوید:وقتی حجاج از کار جابر بن زید که پس از عبد اللّه بن اباض رهبری گروه قعده را برعهده گرفته بود،باخبر شد او را به زندان انداخت و بعد به عمان تبعید نمود.وقتی از عمان برگشت،حجاج دوباره او را زندانی کرد همانگونه که دیگر بزرگان قعده را زندانی کرده بود. ⁽²⁾

در اینجا نظر سومی نیز هست و آن اینکه این دو نفر هم عصر بوده‌اند اما شرایط زمانی سبب شده است که جابر خود را مخفی کند و عبد اللّه بن اباض در میدان حاضر

شود.دکتر صالح بن احمد صوافی می‌گوید:جماعت قعده صلاح دیدند که باید امر جابر پوشیده بماند و شاید دلیلش آن بود که آنها می‌دیدند با آشکار شدن کار جابر،خسارت بزرگی متوجه آنها می‌شود و بر او سخت می‌گیرند و این باعث شد که جماعت،رهبر با تدبیر و حقیقی خود را مخفی کنند.جابر به حدی در اختفا بود که افراد دیگر از طرف گروه حرف می‌زدند و با مخاصمان مناظره می‌کردند و عبد اللّه بن اباض یکی از این افراد بود که نامش زیاد برده می‌شد تا جایی که گمان می‌رفت او رهبر اصلی گروه است.از این رو دیگران گروه را به او نسبت دادند و آن را به نام گروه اباضیه معرفی کردند در حالی که عبد اللّه بن اباض تنها یک فرد از آن افرادی بود که رهبر گروه-جابر بن زید-آنها را برای تبلیغ از گروه و مناظره مخاصمان برگزیده بود. ⁽¹⁾

-صالح بن احمد صوافی:الامام جابر بن زید العمانی 153.

بررسی:

نویسنده وقتی می‌بیند که این مذهب قرنها به ابن اباض منسوب بوده است در صدد برمی‌آید تا این نسبت را توجیه کند و بگوید که او یکی از افراد قعده بوده است.

بیان آن به این دو وجه خلاصه می‌گردد:

1-این گروه خود را اباضیه نمی‌نامیدند بلکه اهل دعوت و جماعت مسلمین می‌نامیدند.

2-نام اباضیه را بعدها مخالفان بر این گروه نهاده‌اند.شاید هم امویان،چنانکه بعضی بر این عقیده‌اند این نام را بر آنها گذاشته‌اند تا این گروه به عبد اللّه بن اباض نسبت داده شود چون او از علما و دلیران و نظریه‌پردازان این گروه می‌باشد.امویان نمی‌خواستند این فرقه منسوب به جابر باشد تا نظر مردم به او جلب نشود و در زندگی جابر نقطۀ درخشانی پدید نیاید و در نتیجه مردم به او گرایش پیدا نکنند.از این‌رو امویان،این گروه را به عبد اللّه بن اباض که مرتبۀ علمی پایین‌تری از جابر داشت هرچند در پرهیزگاری و صداقت از او چیزی کم نداشت،نسبت دادند. ⁽²⁾

سستی هردو وجه بر کسی پوشیده نیست.سستی وجه اول در این است که هدف از نامگذاری هرچیز،شناسایی آن است و بدیهی است که هردو لفظ مذکور(اهل دعوت و جماعت مسلمین)عام است و هیچ اشاره‌ای به این مذهب ندارد.

اما وجه دوم صرف حدس و گمان است و دلیلی بر آن وجود ندارد.جابر بن زید از علما و محدثان مشهور و سرشناس نبوده است تا نامگذاری به او باعث گرایش مردم به طرف او شود زیرا از جابر روایات زیادی در صحاح و مسانید وجود ندارد.

شاید سخن صواب همان باشد که صوافی در پایان کلامش ذکر کرده است؛او می‌گوید:گروه اباضیه بیشتر ایام را در اختفا به سر می‌بردند و مانند سایر گروه‌های مبارز ظاهر نمی‌شدند و اولین ظهور این گروه وقتی بود که عبد اللّه بن اباض سربلند کرد و به تبلیغ از آن پرداخت و نامه‌هایی به خلیفه اموی عبد اللّه بن مروان ⁽¹⁾نوشت و طبیعی است که این گروه به کسی نسبت داده می‌شود که در برابر خلیفه قد علم کرده و نشان داده است که او صاحب‌نظر است و حرفی برای گفتن دارد. ⁽²⁾

علاوه بر آن،ثابت نشده که جابر بن زید،اباضی بوده است و در آینده خواهد آمد که او پشت سر حجاج نماز می‌خوانده و از او جایزه دریافت می‌کرده است.

2-جابر بن زید عمانی أزدی:

اشاره

او دومین فردی است که اباضیه،به‌عنوان بنیانگذار و پیشوای مذهب خود معرفی می‌کنند و در کتابهای خود از او به نیکی یاد می‌کنند.قبل از این از اختلافی بودن تاریخ تولد و وفات او آگاه شدید.او از شخصیتهای نیمۀ دوم قرن اول هجری است و ستارۀ او در آن زمان درخشیده است.او در اصل عمانی است و در عراق زندگی کرده است.بیشتر عمرش را در بصره،یکی از مراکز علمی عراق گذرانده است.این هم سخنان دانشمندان

رجال دربارۀ او:

1-ابو حاتم رازی می‌گوید:جابر بن زید،ابو الشعثاء ازدی یحمدی از ابن عباس و حکم بن عمرو و ابن عمر روایت کرده است و عمرو بن دینار و قتاده و عمرو بن هرم از او روایت کرده‌اند و من این را از پدرم شنیدم.

از عطاء نقل شده که ابن عباس می‌گفت:اگر مردم بصره به سخنان جابر بن زید گوش فرا می‌دادند او آنها را با کتاب خداوند عز و جل آشنا می‌کرد.عکرمه می‌گوید:ابن عباس می‌گفت:جابر یکی از علماست.از تمیم بن حدیر از رباب نقل شده که گفت:از ابن عباس دربارۀ چیزی سؤال کردم.او گفت:چرا از من می‌پرسی در حالی که ابن زید در بین شماست؟

از ابو هلال از داود از عذره نقل شده که گفت:نزد جابر بن زید رفتم و به او گفتم:

این قوم-اباضیه-خود را به تو نسبت می‌دهند.گفت:من از این کار به خداوند عز و جل برائت می‌جویم.از یحیی بن معین نقل شده که می‌گفت:ابو الشعثاء جابر بن زید کسی است که قتاده از او روایت کرده است.او بصری و ثقه است. ⁽¹⁾

-ابو حاتم رازی:الجرح و التعدیل 494/2،شماره 2032.

2-ابو زکریا نووی مثل رازی سخن گفته و اضافه کرده است:ابن حنبل و عمرو بن علی و بخاری گفته‌اند:جابر در سال 93 درگذشته است و محمد بن سعد گفته است:در سال 103 وفات یافته است و هیثم گفته است:او در سال 104 وفات یافته است. ⁽²⁾

3-ابن حجر عسقلانی مثل رازی و نووی سخن گفته و اضافه کرده است:عجلی گفته است:جابر تابعی و ثقه است.در تاریخ بخاری از جابر بن زید نقل شده که گفت:

ابن عمر را دیدم که به من گفت:یا جابر!تو از فقیهان بصره هستی.ابن حبان در ثقات می‌گوید:جابر فقیه است و او با انس بن مالک در یک جمعه به خاک رفتند.او داناترین مردم به کتاب خدا بود.در کتاب زهد،اثر احمد آمده است:وقتی جابر بن زید از دنیا رفت قتاده گفت:امروز دانشمندترین مردم عراق از دنیا رفت.

ایاس بن معاویه می‌گوید:من مردم را درک کردم ولی مفتی مثل جابر بن زید

ندیدم.

در تاریخ ابن ابی خیثمه آمده است:وقتی حسن بصری به جنگ می‌رفت،جابر بن زید برای مردم فتوی می‌داد.

در کتاب الضعفاء اثر لساجی آمده است:از یحیی بن معین نقل شده:جابر،اباضی بود.از عکرمه نقل شده:جابر،صفری بود.اصیلی این را بعید دانسته و گفته است:او از مردم بصره و فرد ناشناخته‌ای بود و او تنها کسی بود که این حدیث را از ابن عباس نقل کرده است:«اگر کسی ازاری نیافت سراویل ⁽¹⁾

-نوعی شلوار است.در عربی و عجمی بودن لفظ آن اختلاف است(م).

4-و باز عسقلانی می‌گوید:جابر بن زید،ابو الشعثاء ازدی جوفی ⁽³⁾-به فتح جیم و سکون واو و بعدش فاء-بصری و به کینه‌اش مشهور است.ثقه و فقیه است و از رتبۀ سوم است. ⁽⁴⁾در سال 93 و به قولی در سال 100 از دنیا رفته است. ⁽⁵⁾

این مطلب را نه ذهبی در میزان الاعتدال و نه ابن حجر در لسان ذکر نکرده‌اند.

ذهبی در«سیر اعلام النبلاء»گفته است:جابر از ابن عباس روایت کرده که گفت:پیامبر زبیر و ابن مسعود را برادر هم قرار داد.در جای دیگری از همین کتاب،قتاده نقل می‌کند:از جابر بن زید شنیدم که از ابن عباس نقل می‌کرد که گفت:نماز حائض قصر است. ⁽⁶⁾

این بود آنچه که از کتابهای رجال دربارۀ حالات این شخص به آن دست یافتم.

در این اواخر اباضیه به شرح کامل زندگی او پرداخته و مدحش کرده‌اند.این هم مختصری از سخنان آنها دربارۀ او:

سخنان اباضیه دربارۀ جابر:

این بود عبارات علمای رجال اهل سنت.برای ما دشوار نخواهد بود که به سخنان پیروان این مرد اشاره نماییم؛هرچند بحث به درازا می‌کشد.

1-جابر بن زید از آن کسانی که به تمرّد و شورش معروفند،نیست.به همین خاطر نمی‌شود گفت که او در کنار کسانی بوده که علیه امام علی بن ابی طالب خروج کردند و او را کنار زدند و از فرمانش سر برتافتند چون او در حدود سالهای 18 و 22 هجری در عمان به دنیا آمده است و سپس برای تحصیل علم به بصره رفته است و این در ایام جوانی او و در سنی که برای ما معلوم نیست و تشخیص آن هم مقدور نیست،بوده است.به احتمال زیاد او پس از بیست سالگی به بصره هجرت کرده است چون او در این ایام،جوانی بوده که تحمل مشقتهای سفر و هجرت را داشته است.معروف آن است که تحکیمی که باعث جدایی‌بخشی از ارتش از علی و ایستادگی آنها در برابر او و شورش علیه او شد،در رمضان سال 37 اتفاق افتاده است و حادثۀ نهروان که باعث شدت این جدایی و ریشه‌دارتر شدن آن شد در سال 38 هجری اتفاق افتاده است.

بنابراین،جابر بن زید در هنگام وقوع این جریانات یا در بصره نبوده است و یا اگر بوده به هیچ نحو در این جریانات شرکت نداشته است زیرا در کتابهای سنی و شیعه و اباضیه کوچکترین چیزی که مربوط به او شود،ذکر نشده است و حتی در آن زمان، نامی از او به میان نیامده است.تا پس از پایان این حوادث حدود چهل سال بعد یعنی وقتی که حجاج بن یوسف در سال 75 به‌عنوان فرماندار از طرف عبد الملک بن مروان به عراق آمد،کسی دربارۀ جابر بن زید چیزی نشنیده است. ⁽¹⁾

-دکتر محمد عبد الحلیم:الاباضیة فی مصر و المغرب 15.

2-بنیانگذار مذهب اباضی از کسانی نبود که در جنگ جمل یا صفین یا نهروان حضور داشتند و در کنار کسانی که بر روی دولت شمشیر کشیدند یا با آن جنگیدند اعم از خوارج و غیر خوارج،قرار نداشت بلکه او در کنار دولت بود و سهم خود را از حجاج بن یوسف ثقفی می‌گرفت همانطور که جایزه‌اش را می‌گرفت و در مجلسش حاضر

می‌شد و پشت سرش نماز می‌خواند.

به همین خاطر بعد از جابر،اباضیه جایز بودن نماز را پشت سر تمامی اهل قبله و حاکمان ستمگر در بلادی که ستمگران حاکمیت دارند جزء مبادی خود قرار دادند و جنگ در کنار آنها را نیز روا شمردند.همین‌طور به احکام آنها نیز عمل می‌کنند و پروایی هم ندارند که احکام آنها مطابق حق و عدالت باشد یا نباشد و البته اگر افعال آنها مطابق حق باشد آن را می‌ستایند.

یکی از این موارد:مردی با زن پدرش به گمان آنکه بر او حلال است ازدواج کرد.

این را به گوش عبد الملک بن مروان رساندند.عبد الملک به کشتن او فرمان داد به دلیل این‌که او نباید به چیزی که جهل به آن جایز نیست جاهل می‌بود و او می‌گفت:جهل و تجاهل در اسلام نیست.جابر بن زید این عمل عبد الملک را ستود و در ستایش او گفت:او کار خوب و نیکویی کرد.این به خاطر درک این فقیه بزرگ بود که توانست مذهبش را از ساده‌نگری و اعتدال متمایز سازد و به خاطر اساسها و اصولهایی بود که این مذهب بر آن بنیان نهاده شده بود. ⁽¹⁾

-همان:57-58.

3-جابر نماز جمعه را در مسجد جامع بصره به عبید اللّه بن زیاد اقتدا می‌کرد و به مردم می‌گفت:این نماز،نماز کامل و سنت دیرین است.

نقل کرده‌اند:او ششصد یا هفتصد درهم از حجاج می‌گرفت و پشت سر او نماز می‌خواند.حجاج،مقام قضاوت را به او پیشنهاد کرد ولی او آن را نپذیرفت. ⁽²⁾

4-مثال علم مثال پرنده‌ای است که در مدینه تخم گذاشت و در بصره جوجه کرد و به طرف عمان پرواز نمود. ⁽³⁾

منظورش این است که علم در بصره به وسیله جابر جوجه کرد و وقتی او مرد،علم به عمان منتقل شد.این انتقال،اندکی قبل از پایان قرن دوم هجری بود چون حاکمیت

اباضیه در عمان در سال 177 شکل گرفت و این سرزمین محل اجتماع و مرکز مهم سیاسی برای مذهب و نشر آن گردید.

5-جابر بن زید ازدی از اهل بصره است و از عبد اللّه بن عباس روایت کرده است.

جابر بن زید ام المؤمنین عایشه را ملاقات و از او دربارۀ مسائلی سؤال کرده است.پس از آنکه او از نزد عایشه بیرون رفته است عایشه گفته است او از مسائلی پرسید که تا به حال هیچ‌کس از من نپرسیده بود.جابر(رضی اللّه عنه)در سال 103 درگذشته است. ⁽¹⁾

-ابن سلام اباضی:بدء الاسلام و شرائع الدین 108.

6-مشهور است که او در سه چیز چانه نمی‌زد:در کرایه رفتن به مکه،در بنده‌ای که برای آزاد کردن خریداری می‌شد و در گوسفند قربانی.او می‌گفت:من دربارۀ چیزی که به خدا نزدیکم می‌کند،چانه نمی‌زنم.

روایت شده که یکی از دربانان را دید که بالای کعبه نماز می‌خواند.او را ندا داد:

ای کسی که بالای کعبه نماز می‌خوانی بدان که قبله نداری. ⁽²⁾

7-جابر از مؤلفان مسلمان به شمار می‌رود و دیوانش دارای اهمیت است و در بین کتب اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد.کتابخانۀ بغداد توانسته است آن را به دست آورد ولی سایر کتابخانه‌ها از آن محروم مانده‌اند.

علی یحیی معمر می‌گوید:این کتاب از آن جهت که حاوی علم و هدایت و نزدیک به عصر نبوت است و مؤلفش آن را از صحابه(رضی اللّه عنهم)اخذ کرده،ارزش زیادی دارد و ارزش دیگر آن از آن جهت است که حجیم‌ترین کتابی است که دربارۀ اسلام نوشته شده است.

متأسفانه این میراث گرانبها هنگام آتش‌سوزی کتابخانه بزرگ بغداد از بین رفت و هزاران اثر ارزشمند دیگری نیز از بین رفتند.باز دردناک است که نسخۀ موجود در لیبی با نابودی میراث بزرگ اسلامی در اثر نادانی،کینه و جاه‌طلبی از بین رفت.بزرگتر از این،مصیبتی نیست که میراث علمی،مردمی و دینی امت مسلمان از بین برود.اصلاح

اوضاع کنونی این امت در گرو قوانین مستحکمی است که گذشتۀ او بر آن بنیان نهاده شده است.اوضاع کنونی این امت اصلاح نمی‌شود مگر به همان چیزی که گذشته‌اش به آن اصلاح شده است. ⁽¹⁾

-علی یحیی معمر:الاباضیة فی موکب التاریخ،الحلقة الاولی 148-150.

8-جابر نزد عبد اللّه بن مسعود و جابر بن عبد اللّه و ابو هریره و ابو سعید خدری تلمذ کرده است.می‌گوید:جابر بن زید همواره ام المؤمنین عایشه را ملاقات می‌کرد و از او علم می‌آموخت و دربارۀ سنت پیامبر از او سؤال می‌کرد.روزی دربارۀ جماع پیامبر از او پرسیده است که چگونه انجام می‌داده است.جبین عایشه پرعرق شده است.عایشه به او می‌گوید:فرزندم!سؤال کن و بعد از او می‌پرسد:از کدام مردمی؟او می‌گوید:از اهل مشرق و از شهری به نام عمان.

چون ظاهر این سؤال از متانت به دور است صاحب تحفة الاعیان حاشیه‌ای بر آن نگاشته است بدین شرح:منظور آن است که سؤال کننده از مقدمات جماع سؤال کرده است و این نوع پرسش ناشی از حرصی بود که او در نقل و جمع‌آوری سنت داشته است تا یک مسلمان بتواند در تمامی اعمالش چه کوچک و چه بزرگ به پیامبر خدا اقتدا نماید.

بررسی:

اگر سؤال،سؤال درستی بود این حاشیه و امثال آن‌که مؤلف کتاب به آن دست یازیده است جا نداشت و این نشانگر کوته‌فکری و ناآشنایی او با جایگاه سؤال و مقام مسئول عنه است و جالب است که جواب ام المؤمنین در این کتاب ذکر نشده و سنت هم(که آنها به دنبالش بودند)به دستشان نرسیده است.شاید تکذیب اصل قضیه بهتر از توجیه آن بود.

در اینجا ملاحظه‌ای در رابطه با زندگی جابر است و آن اینکه نماز خواندن او به امامت حجاج می‌تواند تقیه را توجیه کند و اما اخذ جوایز که به‌معنای قوام بخشیدن به ولایت حجاج و مشروعیت دادن به آن است چگونه می‌تواند تقیه را توجیه کند؟آیا بهتر

نبود که از گرفتن آن سر باز می‌زد همانطور که از قبول قضاوت سر باز زد؟

مطالب مذکور،در اینکه این شخص اباضی و از یاوران مذهب باشد افادۀ اطمینان و اذعان نمی‌کند زیرا تقیه چیزی است که بین اباضیه و دیگر مذاهب مشترک است اما آنچه که جای تقدیر از این شخص و این طایفه دارد همان شجاعت ادبی آنها در اظهار به جواز تقیه و عمل به آن در دوران حیات آنهاست در حالی که بقیۀ اهل سنت با آنکه در حیات سیاسی و اجتماعی خود به تقیه عمل می‌کنند ولی از اظهار به جواز آن خودداری می‌ورزند،تازه اگر حرمت آن را اظهار نکنند!

فقه جابر بن زید:

«یحیی محمد بکوش»که به جمع‌آوری آراء و اقوال جابر از لابلای کتابها مبادرت ورزیده است در مقدمۀ کتابش می‌گوید:در لابلای کتابها،اعم از کتابهای اباضیه و کتابهای مذاهب دیگر بر آرای بی‌شماری از جابر بن زید دست یافتم.پس از آن به کتابهای حدیث مراجعه کردم و روایات پراکنده‌ای را از اینجا و آنجا گرد آوردم.بعد به فکرم رسید که در حد توانم اینها را در مجموعه‌ای جمع کنم و در دسترس مردم قرار دهم...در اثنای تحقیق،کتابی از استاد صوافی در همین زمینه منتشر شد و من آن را به دست آوردم و مورد استفاده قرار دادم.همچنین در همان اثنا بر کتابی از استاد«عوض خلیفات»که پیدایش حرکت اباضیه در مشرق را مورد بحث قرار داده بود،دست یافتم و از آن هم استفاده کردم...کتاب را به یازده باب تقسیم کردم که هر باب مسائل متفرقه‌ای را دربر می‌گیرد و رابطه‌ای بین آنها جز خود باب نیست و این هم فهرست ابواب:

1-دربارۀ زندگی امام جابر بن زید در 14 مسأله.

2-دربارۀ مسائل و علوم قرآن،در 41 مسأله.