تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان قراردادی:صحیفه سجادیه. شرح

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 7 / حسین انصاریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

فروست:مجموعه آثار؛ ۴۵، ۴۶، ۴۷، ۴۸، ۴۹، ۵۰، ۵۱، ۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۷، ۵۸، ۵۹ .

شابک:۹۰۰۰۰۰ریال:دوره‌978-964-2939-60-2: ؛ ج.۱‌978-964-2939-61-9: ؛ ج.۲‌978-964-2939-62-6: ؛ :ج.۳‌978-964-2939-63-3: ؛ :ج.۴‌978-964-2939-64-0: ؛ :ج.۵‌978-964-2939-65-7: ؛ :ج.۶‌978-964-2939-66-4: ؛ :ج.۷‌978-964-2939-67-1: ؛ :ج.۸‌978-964-2939-68-8: ؛ :ج.۹‌978-964-2939-69-5: ؛ :ج.۱۰‌978-964-2939-70-1: ؛ :ج.۱۱‌978-964-2939-71-8: ؛ : ج.۱۲ 978-964-2939-72-5 : ؛ ج.۱۳ 978-964-2939-91-6 : ؛ ج.۱۴ 978-964-2939-92-3 : ؛ ج.۱۵ 978-964-2939-93-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه. شرح

رده بندی کنگره:BP۲۶۷/۱/ع۸ص۳۰۴۲۲۲۵ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۷۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۹۸۱۷۱۷

اشاره

تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 7

حسین انصاریان

بسم الله الرحمن الرحیم

دعای 13 درخواست نیازمندی‌ها

اشاره

استاد حسین انصاریان

دعای 13 درخواست نیازمندی‌ها

«1»اَللَّهُمَّ یَا مُنْتَهَی مَطْلَبِ الْحَاجَاتِ «2»وَ یَا مَنْ عِنْدَهُ نَیْلُ الطَّلِبَاتِ «3»وَ یَا مَنْ لاَ یَبِیعُ نِعَمَهُ بِالْأَثْمَانِ «4»وَ یَا مَنْ لاَ یُکَدِّرُ عَطَایَاهُ بِالاِمْتِنَانِ «5»وَ یَا مَنْ یُسْتَغْنَی بِهِ وَ لاَ یُسْتَغْنَی عَنْهُ «6»وَ یَا مَنْ یُرْغَبُ إِلَیْهِ وَ لاَ یُرْغَبُ عَنْهُ «7»وَ یَا مَنْ لاَ تُفْنِی خَزَآئِنَهُ الْمَسَآئِلُ «8»وَ یَا مَنْ لاَ تُبَدِّلُ حِکْمَتَهُ الْوَسَائِلُ «9»وَ یَا مَنْ لاَ تَنْقَطِعُ عَنْهُ حَوَائِجُ الْمُحْتَاجِینَ «10»وَ یَا مَنْ لاَیُعَنِّیهِ دُعَاءُ الدَّاعِینَ «11»تَمَدَّحْتَ بِالْغَنَآءِ عَنْ خَلْقِکَ وَ أَنْتَ أَهْلُ الْغِنَی عَنْهُمْ «12»وَ نَسَبْتَهُمْ إِلَی الْفَقْرِ وَ هُمْ أَهْلُ الْفَقْرِ إِلَیْکَ «13»فَمَنْ حَاوَلَ سَدَّ خَلَّتِهِ مِنْ عِنْدِکَ وَ رَامَ صَرْفَ الْفَقْرِ عَنْ نَفْسِهِ بِکَ فَقَدْ طَلَبَ حَاجَتَهُ فِی مَظَانِّهَا وَ أَتَی طَلِبَتَهُ مِنْ وَجْهِهَا «14»وَ مَنْ تَوَجَّهَ بِحَاجَتِهِ إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ أَوْ جَعَلَهُ سَبَبَ نُجْحِهَا دُونَکَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِلْحِرْمَانِ وَ اسْتَحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَوْتَ الْإِحْسَانِ «15»اَللَّهُمَّ وَ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ قَدْ قَصَّرَ عَنْهَا جُهْدِی وَ تَقَطَّعَتْ دُونَهَا حِیَلِی وَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی رَفْعَهَا إِلَی مَنْ یَرْفَعُ حَوَائِجَهُ إِلَیْکَ وَ لاَ یَسْتَغْنِی فِی طَلِبَاتِهِ عَنْکَ وَ هِیَ زَلَّةٌ مِنْ زَلَلِ الْخَاطِئِینَ وَ عَثْرَةٌ مِنْ عَثَرَاتِ الْمُذْنِبِینَ «16»ثُمَّ انْتَبَهْتُ بِتَذْکِیرِکَ لِی مِنْ غَفْلَتِی وَ نَهَضْتُ بِتَوْفِیقِکَ مِنْ زَلَّتِی وَ رَجَعْتُ وَ نَکَصْتُ بِتَسْدِیدِکَ عَنْ عَثْرَتِی «17»وَ قُلْتُ: سُبْحَانَ رَبِّی کَیْفَ یَسْأَلُ مُحْتَاجٌ مُحْتَاجاً؟ وَ أَنَّی

یَرْغَبُ مُعْدِمٌ إِلَی مُعْدِمٍ؟ «18»فَقَصَدْتُکَ؟ یَا إِلَهِی بِالرَّغْبَةِ وَ أَوْفَدْتُ عَلَیْکَ رَجَآئِی بِالثِّقَةِ بِکَ «19»وَ عَلِمْتُ أَنَّ کَثِیرَ مَا أَسْاَلُکَ یَسِیرٌ فِی وُجْدِکَ وَ أَنَّ خَطِیرَ مَا أَسْتَوْهِبُکَ حَقِیرٌ فِی وُسْعِکَ وَ أَنَّ کَرَمَکَ لاَ یَضِیقُ عَنْ سُؤَالِ أَحَدٍ وَ أَنَّ یَدَکَ بِالْعَطَایَا أَعْلَی مِنْ کُلِّ یَدٍ «20»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ احْمِلْنِی بِکَرَمِکَ عَلَی التَّفَضُّلِ وَ لاَ تَحْمِلْنِی بِعَدْلِکَ عَلَی الاِسْتِحْقَاقِ فَمَا أَنَا بِأَوَّلِ رَاغِبٍ رَغِبَ إِلَیْکَ فَأَعْطَیْتَهُ وَ هُوَ یَسْتَحِقُّ الْمَنْعَ وَ لاَ بِأَوَّلِ سَآئِلٍ سَأَلَکَ فَأَفْضَلْتَ عَلَیْهِ وَ هُوَ یَسْتَوْجِبُ الْحِرْمَانَ «21»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ کُنْ لِدُعَآئِی مُجِیباً وَ مِنْ نِدَائِی قَرِیباً وَ لِتَضَرُّعِی رَاحِماً وَ لِصَوْتِی سَامِعاً «22»وَ لاَ تَقْطَعْ رَجَآئِی عَنْکَ وَ لاَ تَبُتَّ سَبَبِی مِنْکَ وَ لاَ تُوَجِّهْنِی فِی حَاجَتِی هَذِهِ وَ غَیْرِهَا إِلَی سِوَاکَ «23»وَ تَوَلَّنِی بِنُجْحِ طَلِبَتِی وَ قَضَاءِ حَاجَتِی وَ نَیْلِ سُؤْلِی قَبْلَ زَوَالِی عَنْ مَوْقِفِی هَذَا بِتَیْسِیرِکَ لِیَ الْعَسِیرَ وَ حُسْنِ تَقْدِیرِکَ لِی فِی جَمِیعِ الْأُمُورِ «24»وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً دَائِمَةً نَامِیَةً لاَ انْقِطَاعَ لِأَبَدِهَا وَ لاَ مُنْتَهَی لِأَمَدِهَا وَ اجْعَلْ ذَلِکَ عَوْناً لِی وَ سَبَباً لِنَجَاحِ طَلِبَتِی إِنَّکَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ «25»وَ مِنْ حَاجَتِی یَا رَبِّ کَذَا وَ کَذَا (وَ تَذْکُرُ حَاجَتَکَ ثُمَّ تَسْجُدُ وَ تَقُولُ فِی سُجُودِکَ) فَضْلُکَ آنَسَنِی وَ إِحْسَانُکَ دَلَّنِی فَأَسْأَلُکَ بِکَ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِمْ أَن لاَ تَرُدَّنِی خَائِباً.

[«1»اَللَّهُمَّ یَا مُنْتَهَی مَطْلَبِ الْحَاجَاتِ «2»وَ یَا مَنْ عِنْدَهُ نَیْلُ الطَّلِبَاتِ «3»وَ یَا مَنْ لاَ یَبِیعُ نِعَمَهُ بِالْأَثْمَانِ «4»وَ یَا مَنْ لاَ یُکَدِّرُ عَطَایَاهُ بِالاِمْتِنَانِ «5»وَ یَا مَنْ یُسْتَغْنَی بِهِ وَ لاَ یُسْتَغْنَی عَنْهُ «6»وَ یَا مَنْ یُرْغَبُ إِلَیْهِ وَ لاَ یُرْغَبُ عَنْهُ «7»وَ یَا مَنْ لاَ تُفْنِی خَزَآئِنَهُ الْمَسَآئِلُ «8»وَ یَا مَنْ لاَ تُبَدِّلُ حِکْمَتَهُ الْوَسَائِلُ «9»وَ یَا مَنْ لاَ تَنْقَطِعُ عَنْهُ حَوَائِجُ الْمُحْتَاجِینَ «10»وَ یَا مَنْ لاَیُعَنِّیهِ دُعَاءُ الدَّاعِینَ]

خدایا! ای نهایت خواستن حاجات، و ای آن که رسیدن به تمام خواسته‌ها به دست قدرت اوست، و ای آن که نعمت‌هایش را به بها و قیمت نمی‌فروشد، و ای آن که بخشش‌هایش را، به منّت گذاشتن، تیره و ناصاف نمی‌کند، و ای آن که به او بی نیاز می‌شود، و از او بی نیاز نمی‌شوند، و ای آن که به او رغبت می‌کنند، و از او روی برنتابند، و ای آن که درخواست‌ها، گنج‌هایش را از بین نمی‌برد، و دست آویزها، حکمتش را تغییر نمی‌دهد، و رشتۀ حوایج نیازمندان از او قطع نمی‌شود، و دعای دعا کنندگان او را خسته و درمانده نمی‌کند.

عطای نعمت بدون منّت

حقیقت این است که بیشتر احسان و خیررسانی انسان، از روی خودبینی و

انتظار است و حقیقتی الهی ندارد. پس هرگاه انفاق و لطفی به مردم می‌کند، در کرامت او طمع و توقع خیرات از دیگران پنهان است، بنابراین گاهی صدقات به همراه منّت و اذیّت است.

حق منّان با صراحت این تفکّر غلط را به اهل ایمان یادآوری می‌فرماید:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَاتُبْطِلُواْ صَدَقَتِکُم بِالْمَنِ‌ّ وَالْأَذَی کَالَّذِی یُنفِقُ مَالَهُ رِئَآءَ النَّاسِ وَلَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَیْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْدًا لَّایَقْدِرُونَ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِّمَّا کَسَبُواْ وَاللَّهُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَفِرِینَ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! صدقه‌هایتان را با منّت و آزار باطل نکنید ، مانند کسی که مالش را به ریا به مردم انفاق می‌کند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارد که وصفش مانند سنگ سخت و خارایی است که بر آن [ پوششی نازک از ] خاک قرار دارد و رگباری تند و درشت به آن برسد و آن سنگ را صاف [ و بدون خاک ] واگذارد [ صدقۀ ریایی مانند آن خاک است و این ریاکاران ] به چیزی از آنچه کسب کرده‌اند ، دست نمی‌یابند و خدا مردم کافر را هدایت نمی‌کند .

زیرا با منّت گذاشتن در کار خیری که انجام داده می‌شود مهر بطلان بر روی آن زده می‌شود و این گونه اعمال ریاکارانه و انفاق‌های آمیخته با آزار روحی از دل‌های سخت و قساوت مند سرچشمه می‌گیرد و صاحبانش هیچ بهره‌ای از آن نمی‌برند و تمام زحمت‌شان به هدر می‌رود.

پس مولای متقیان، امیرمؤمنان، نیکوکاران را به پرهیز از منّت منشی دعوت می‌فرماید:

یا أَهْلَ الْمَعْرُوفِ وَ الْإحْسانِ لاتَمُنُّوا بِإِحْسانِکُمْ، فَإِنَّ الْإِحْسانَ وَ الْمَعْرُوفَ یُبْطِلُهُ قُبْحُ الاِمْتِنانِ. ⁽¹⁾

ای اهل نیکی و نیکوکاری، به احسان خود منّت مگذارید پس همانا که زشتی منت گذاری ارزش نیکی و نیکویی را از بین ببرد.

از نشانه‌های مردانگی مردان خدا این است که روش احسان را با منّت آلوده نسازند.

یُسْتَدَلُّ عَلَی مُرُوَّةِ الرَّجُل بِبَثِّ المَعْرُوفِ وَ بَذْلِ الْاِحْسانِ وَ تَرْکِ الإِمْتِنانِ. ⁽²⁾

از نشانه‌های جوانمردی مرد، پراکندن نیکی و لطف و نیکوکاری و خودداری از منت نهادن است.

انفاق کنندگان حقیقی کسانی هستند که تنها به خاطر خشنودی خدا و پرورش فضایل انسانی و تثبیت سجایای ارزشمند در درون خود و پایان دادن به نگرانی‌ها و اضطراب که به خاطر احساس مسؤولیت در برابر محرومان در وجدان آنها پیدا می‌شود، توفیق نیکوکاری نصیبشان می‌گردد.

بر این اساس حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

جَمالُ الْإِحْسانِ تَرْکُ الإِمْتِنانِ. ⁽³⁾

زیبایی نیکی کردن، منّت ننهادن است.

از آن جا که منّت گذار در انگیزه‌اش جبران کمبود ذاتی یا اخلاقی خویش است یا برای ارضای نفس خود و برتری‌طلبی بر دیگران می‌کوشد، همیشه در بین مردم

پست و خوار باشد.

امّا حق مطلق هیچ گونه نیاز و نقص و نگرانی ندارد و در انتظار هیچ سود و پاداشی نیست؛ پس منّت و آزار بندگان بر او محال است؛ زیرا غرض و کمال نهایی خود اوست و هدف تمامی افعال آفرینش، ذات حق است و همۀ موجودات به سوی کمال سیر می‌کنند و او کمال مطلق اوّل و آخر و ظاهر و باطن اشیا است.

نعمت همان ظرف تجلّی جمال حق است که غذای حقیقی انسان است.

پذیرایی از بنده در ظرف ظهورات و تجلیات جمالی حق، عطایی بدون منّت است.

هر چه انسان در سر سفرۀ بندگی حق از کاستی‌ها دست بردارد تغذیۀ او در ظهورات ربوبی کامل‌تر می‌گردد و بنده در نعمت‌های حق تعالی از سلامتی روحی و روانی بهتری برخوردار می‌گردد و اگر از قرب ربوبی بهره نبرد و در ظرف تجلیّات جلالی حق غرق شود، نقمت و محرومیت او شامل حالش شود و از دایرۀ الطاف بیرون ماند. بنابراین باید منّت و تفضّل و لطف الهی او را فراگیرد تا زمینۀ ادامۀ حیات او فراهم شود.

یکی از اسباب مهم امتحان الهی وفور نعمت است و به حسب اتفاق، آزمایش با نعمت از آزمایش با بلا سخت و پیچیده‌تر است. همانند حضرت ایوب علیه السلام که با انواع نعمت‌های مادی و معنوی مورد امتحان قرار گرفت و عاقبت به خیر گردید؛ زیرا طبیعت فزونی نعمت بی‌منت، غفلت و غرق شدن در لذایذ و شهوات است. و این وضعیت انسان را از خدا دور می‌سازد و میدان را برای فعالیت شیطان آماده می‌کند، تنها کسانی می‌توانند از عوارض نامطلوب فزونی وفور نعمت در امان بمانند که به طور پیوسته به یاد خدا باشند و با یادآوری همیشه خانۀ قلب را از نفوذ شیاطین حفظ نمایند.

آری، او چه خدای بزرگ و منّانی است که با هر ناز و نالۀ بنده‌اش می‌سازد ولی این انسان چقدر مغرور و بخیل است که با کوچکترین دردی می‌نالد و با کمترین

نعمتی می‌بازد.

هنگامی که پروردگارش به او اکرام می‌کند و نعمت به او می‌بخشد؛ با غرور و نخوت می‌گوید:

خداوند مرا گرامی داشته است. پس او به هنگام روی آوردن نعمت چنان می‌پندارد که مقرب درگاه خدا شده و این نعمت دلیل بر آن قرب است.

اما هنگامی که روزی بر او تنگ شود با ناامیدی می‌گوید:

خداوند مرا خوار کرده است. از حق ناخشنود می‌شود و با او قهر می‌کند و به زمین و زمان می‌تازد، غافل از این که نعمت و نقمت هر دو وسیلۀ آزمایش اویند.

در جملات ملکوتی و آسمانی بالا، وجود مقدس پروردگار از زبان امام سجاد علیه السلام معرّفی شده و حضرت، انسان را به این معنا توجه داده‌اند که در وقت نیاز و حاجت که از ابتدای عمر تا لحظۀ آخر آن است، باید عرض نیاز و فقر و احتیاج را فقط به پیشگاه مقدس حضرت ربّ العزّه برد که کلید حلّ هر مشکلی به دست اوست و خزائن ملک و ملکوت در کف قدرت آن منبع لطف و کرامت است و تنها او می‌باشد که اسباب و وسایل رفع حاجت را چه به وسیلۀ امور طبیعیه و یا به دست انسان‌ها فراهم می‌آورد.

ذات مقدّسی که بی نهایت در بی نهایت لطف، کرم، رحمت و عنایت، مهر و مرحمت، عشق و محبت، قدرت و سطوت، کرامت و عظمت است.

وجود مبارکی که تمام هستی و اجزایش به ارادۀ حکیمانۀ او به وجود آمده و به ارادۀ حکیمانۀ او ادامۀ حیات می‌دهد.

خداوندی که مخلوقات را آفریده و هر یک را به راهی که باید هدایت فرموده و روزی آنان را به فراخور حالشان از سفرۀ رحمت و لطف عنایت می‌فرماید.

پروردگاری که بر اساس مصلحت موجودات زمینۀ حیات را برای آنان فراهم آورده و کلّ عناصر هستی نیاز خود را به او برطرف کرده و به پیشگاهش عاشقانه

رغبت دارند.

خزائن هستی او و منابع نعمتش با دعا و درخواست موجودات که هر یک به اندازۀ خود و بیش از اندازه از آن خزائن و منابع خرج می‌کنند، تمام نمی‌شود.

خداوند مهربانی که شرط روزی دادنش فقط و فقط بودن مخلوق است و بس.

عزیزی که خواهنده و خواننده‌ای از پیشگاهش مأیوس و ناامید بر نمی‌گردد.

مهربان مولائی که در حریمش عرض حاجت پایان نمی‌پذیرد؛ زیرا تمام موجودات در ظاهر و باطن وجودشان گدا و محتاج او هستند.

پروردگاری که قدری و علّتی نمی‌تواند مانع از عطایش گردد و حاجبی بین او و بندگانش وجود ندارد.

کریمی که به خاطر گناه بندگان مانع از رسیدن روزی به آنان نیست.

حضرت فیض کاشانی به پیشگاه حضرتش عرضه می‌دارد:

بی دل و جان بسر شود بی تو بسر نمی‌شود بی دو جهان بسر شود بی تو بسر نمی‌شود

بی سر و پا بسر شود بی تن و جان بسر شود بی من و ما بسر شود بی تو بسر نمی‌شود

درد مرا دوا تویی رنج مرا شفا تویی تشنه‌ام و سقا تویی بی تو بسر نمی‌شود

در دل و جان من تویی گنج نهان من تویی جان و جهان من تویی بی تو بسر نمی‌شود

یار من و تبار من مونس غمگسار من حاصل کار و بار من بی تو بسر نمی‌شود

آب حیات من تویی فوز و نجات من تویی صوم و صلات من تویی بی تو بسر نمی‌شود

گر ز تو رو کنم بغیر، ور به تو رو کنم زغیر جانب توست هر دو سیر بی تو بسر نمی‌شود

گر زبرت جدا شوم یا زغمت رها شوم خود تو بگو کجا روم بی تو بسر نمی‌شود

فیض زحرف بس کند پنبه درین جرس کند ذکر تو بی نفس کند بی تو بسر نمی‌شود

(فیض کاشانی)

موقعیّت دعا

اشاره

انسان در هر موقعیتی که باشد و در هر مکانت و منزلتی که قرار بگیرد، در هیچ شأنی از شؤون حیات بی نیاز از حضرت بی نیاز نمی‌شود.

در راحت و رنج، در خوشی و ناخوشی، درسلامت و مرض، در جوانی و پیری، در امنیّت و ناامنی به سلسله امور و مسائلی برخورد می‌کند که وی را در مشکل و بن بست قرار می‌دهد و با حوادثی روبه‌رو می‌گردد که زندگی را در کامش از هر زهری تلخ‌تر می‌کند که راهی برای خروج از بن بست و تبدیل تلخی به لذت جز دعا و عرض نیاز به حکیم علی الاطلاق و طبیب دردمندان و حلال مشکلات در پیش پای زندگیش نیست.

مشکلات و تلخی‌ها، آلام و اسقام، سختی‌ها و مشقات، شاه و گدا، عالم و جاهل، عارف و عامی، شهری و دهاتی، غنی و فقیر، پیر و جوان، مریض و سالم نمی‌شناسد، برنامه‌هایی است که گریبان هر انسانی را می‌گیرد و برای رهایی ازگاهی راهی به جز دعا نیست؛ زیرا غیر حضرت حق از حل آن عاجز و جز دست قدرت او گره گشایی در آن زمینه‌ها وجود ندارد.

در کنار بعضی از گرفتاری‌ها که راه حلّی جز دعا ندارد، اگر تکبر از دعا شود،

هلاکت ابدی انسان حتمی است.

دعای نیازمند به درگاه بی نیاز و درخواست دردمند به پیشگاه طبیب هستی و عرض حاجت حاجتمند به پیشگاه مولای موجودات و ولیّ آفرینش به اندازه‌ای محبوب است که آیات قرآن مردم را به این معنا فراخوانده و دعا را از عبادات پرفیض دانسته و متکبّر از آن را مستحقّ عذاب معرفی کرده است.

روایات بسیار مهمی در کتب روایی در باب دعا در فصل‌های گوناگون وارد شده که تنها کتاب با عظمت کافی به شصت فصل آن اشاره دارد و این از باب اهمیتی است که دعا در نزد حق و انبیا و ائمه طاهرین علیهم السلام دارد.

گریه و زاری در دعا و به عبارت دیگر اتصال موجودی ناچیز و بلکه معدومی سیه رو به منبع فیض هستی از بهترین حالات و خوش‌ترین لحظات حیات آدمی است.

البته این معنا را باید توجه داشت که هر دعایی قابل استجابت نیست، دعائی از جانب حضرت محبوب مستجاب می‌شود که تمام شرایط لازم در آن جمع باشد.

شرایط دعای قابل استجابت در قرآن مجید و روایات و احادیث ذکر شده که می‌توانید به کتاب باعظمت کافی مراجعه نمایید.

گاهی شرایط استجابت جمع است، ولی جوابی از جانب محبوب نمی‌رسد، در این وقت هرگز نگران نشوید که آنچه را در دنیا مستجاب نمی‌کنند، در آخرت به اجابت می‌رسانند؛ زیرا دوست ندارند آنچه به دعا کننده می‌رسد، اندک باشد و چه بسا دعاکنندگانی که دعایشان در دنیا مستجاب شود، چون به آخرت قدم گذارند و اجابت دعاهای مستجاب نشده در دنیا را در عالم آخرت ببینند، آرزو کنند که ای کاش تمام دعاهای ما در آخرت مستجاب می‌شد.

دعا در زندگی چه در سازندگی ظاهر حیات، چه در ساختن باطن حیات آن قدر اهمیت دارد که تمام انبیای الهی و ائمه طاهرین و اولیا و عاشقان و عارفان و

مشتاقان به این حقیقت در تمام شؤون زندگی و بلکه در تمام لحظات حیات پیوند قلبی و عملی و حالی داشتند.

دعا در قرآن

اشاره

«وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِیْ وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» ⁽¹⁾

هنگامی که بندگانم از تو دربارۀ من بپرسند ، [ بگو : ] یقیناً من نزدیکم ، دعای دعا کننده را زمانی که مرا بخواند اجابت می‌کنم ؛ پس باید دعوتم را بپذیرند و به من ایمان آورند ، تا [ به حقّ و حقیقت ] راه یابند [ و به مقصد اعلی برسند ] .

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْیَةً إنَّهُ لایُحِبُّ الْمُعْتَدینَ» ⁽²⁾

پروردگارتان را از روی فروتنی و زاری و مخفیانه بخوانید [ و از آداب و شرایط دعا تجاوز نکنید ] ؛ یقیناً خدا متجاوزان را دوست ندارد .

وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَریبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ» ⁽³⁾

و خدا را از روی بیم و امید بخوانید که یقیناً رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است .

او را بخوانید تا شما را از عذابی که می‌ترسید، دور کند و وسایل استحقاق شما را برای ورود به بهشتی که به آن امید دارید، فراهم آورد.

بخواهید که قلب شما را نسبت به هر گناهی از تنفر و خشم پر کند تا ربط شما به گناه قطع گردد و لذّت و شیرینی عبادت و اطاعت و خدمت به مردم را به شما

بچشاند، تا به هر عبادتی که زمینه ساز ورود به بهشت است روی آورید.

قُلِ ادْعُوا اللّهَ أوِادْعُوا الرَّحْمنَ أیّاً مّا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسنی» ⁽¹⁾

بگو : خدا را بخوانید یا رحمان را بخوانید ، هر کدام را بخوانید [ ذات یکتای او را خوانده‌اید ] نیکوترین نام‌ها [که این دو نام هم از آنهاست] فقط ویژۀ اوست.

به هر نامی که می‌خواهید، حضرتش را بخوانید و درد خود را با او در میان گذارید که او دعای شما را به اجابت نزدیک می‌کند.

وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جهنّم داخِرینَ» ⁽²⁾

و پروردگارتان گفت : مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم ، آنان که از عبادت من تکبّر ورزند ، به زودی خوار و رسوا به دوزخ درآیند .

آدم علیه السلام با همسرش چون از بهشت رانده شد و به درد مهجوری و محرومیّت از فیوضات معنوی ومادی دچار شد، از پی الهام حضرت محبوب، برای نجات از آن مشکل و سختی چاره‌ای جز دعا ندید، به پیشگاه حضرت ربّ العزه عرضه داشت:

قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أنْفُسَنا وَ إنْ لَمْ تَغْفِرْلَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ» ⁽³⁾

گفتند : پروردگارا ! ما بر خود ستم ورزیدیم ، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی مسلماً از زیانکاران خواهیم بود.

چون با تضرّع و زاری و ذلّت و خواری و خشوع و خضوع به دعا برخاست

دعایش را به اجابت رساندند، تقصیرش را بخشیدند و رحمت واسعه نصیبش نمودند:

فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ» ⁽¹⁾

پس آدم کلماتی را [ مانند کلمۀ استغفار و توسّل به اهل بیت : که مایۀ توبه و بازگشت بود ] از سوی پروردگارش دریافت کرد و [ پروردگار ] توبه‌اش را پذیرفت ؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است .

تفسیر کلمات در آیۀ شریفه

حضرت باقر یا حضرت صادق علیهما السلام در تفسیر کلمات نقل می‌کند:

لا إلهَ إلّاأنْتَ سُبْحانَکَ اللّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ عَمِلْتُ سُوءاً و ظَلَمْتُ نَفْسی فَاغْفِرْلی وَ أنْتَ خَیْرُ الْغافِرینَ.

لاإلهَ إلّاأنْتَ سُبْحانَکَ اللّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسی فَاغْفِرْلی وَ ارْحَمْنی إنَّکَ أنْتَ أرْحَمُ الرّاحِمینَ.

لا إلهَ إلّاأنْتَ سُبْحانَکَ اللّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسی فَتُبْ عَلَیَّ إنَّکَ أنْتَ التَّوَّابُ الرَّحیمُ. ⁽²⁾

معبودی نیست جز تو، خدایا تو منزّه و ستوده‌ای و به خود ستم کردم، پس مرا بیامرز که تو بهترین آمرزنده‌ای.

معبودی نیست جز تو، خدای تو منزّه و ستوده‌ای، و به خود ستم کردم، پس مرا بیامرز و رحمت فرما که تو مهربترین مهربانانی.

معبودی نیست جز تو، خدایا تو منزّه و ستوده‌ای و به خود ستم کردم، توبۀ مرا بپذیر؛ زیرا تو بسیار توبه‌پذیر و مهربانی.

حضرت حق را خواند و به پیشگاه مبارک محبوب با این کلمات روی نیاز آورد و از اجابت آن جناب دعایش قبول افتاد و دوباره به حریم حرم دوست راه یافت.

این فقیر دل شکسته و از راه حضرت دوست مانده با کمال عجز و انکسار به دربار رحمتش عرضه داشته‌ام:

به وصلت دردم ار درمان نگردد مرا مشکل دگر آسان نگردد

دوائی بر علاج درد من نیست اگر عشقم دوای جان نگردد

هر آنکو شد مقیم محفل عشق چرا او بی سر و سامان نگردد

ز عشقت هر که نوشد جرعه‌ای می چرا مدهوش و جاویدان نگردد

هرآنکو در طواف کویت آید چرا چون چرخ سرگردان نگردد

بقا هرگز نیابدعاشق مست اگر قربانی جانان نگردد

نیابد قرب هر کو هست با خویش نیابد جان اگر قربان نگردد

نبیند روی جانان هم چو مسکین اگر دل در رهش حیران نگردد

(مؤلف)

دعای موسی و هارون

موسی و هارون برای نجات از مشکلاتی که فرعون برای آنان و مردم و مملکت به وجود آورده بود به پیشگاه حضرت رب الارباب به دعا برخاستند و حضرت محبوب درخواست آن دو نفر بنده خالص را به اجابت رساند.

قالَ قَدْ اجیبَتْ دَعْوَتُکُما فَاسْتَقیما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبیلَ الَّذینَ لایَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾

[ خدا ] فرمود : دعای شما دو نفر پذیرفته شد ؛ بنابراین [ در ابلاغ پیام خدا ] پابرجا واستوار باشید واز روش کسانی که جاهل و نادانند ، پیروی نکنید .

قرآن مجید دعاهایی از اولیای خدا و مردم مؤمن نقل می‌کند، سپس اجابت آن دعاها را اعلام می‌فرماید:

آنان که خدای را ایستاده و نشسته و بر پهلوشان یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین اندیشه می‌نمایند: پروردگار ما! این پهنه‌گاه آسمان‌ها و زمین را باطل نیافریدی، از هر عیب و نقصی منزّهی، پس ما را از عذاب آتش در پناه امن وامانت نگاهدار.

پروردگار ما! به حقیقت که تو هر کس را وارد آتش کنی به خواری و ذلّت افکنده‌ای و بر ستمکاران هیچ یاور و یاری نیست.

پروردگارا! به درستی که ما شنیدیم نداکننده‌ای ندا می‌کرد از برای ایمان که به پروردگارتان ایمان آورید، پس ما ایمان آوردیم، الهی! بدین جهت ما را از گناهان بیامرز و بدی‌های ما را بپوشان و ما را همراه نیکان بمیران.

خداوندا! آنچه را بر رسولانت وعده دادی به ما مرحمت فرما و روز قیامت ما را دچار ذلّت و خواری مگردان، به حقیقت که تو خلاف وعده نمی‌کنی. ⁽¹⁾

پس پروردگارشان دعای آنان را اجابت کرد [ که ] یقیناً من عمل هیچ عمل کننده‌ای از شما را از مرد یا زن که همه از یکدیگرند تباه نمی‌کنم .

دعای پیامبر در جنگ بدر

رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ بدر عِدّه و عُدّه خود را از دشمن بسیار کمتر دید.

ظاهر برنامه شکست ارتش اسلام را نشان می‌داد، آن حضرت همراه با دوستان و یارانش دست نیاز به درگاه بی نیاز برداشتند و به محضر حضرت ربّ العزّه عرضه

داشتند: اگر ما در این جنگ، با شکست روبرو شویم، از این پس کسی در روی زمین تو را عبادت نکند.

إذْ تَسْتَغیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجابَ لَکُمْ أنّی مُمِدُّکُمْ بِألْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفینَ» ⁽¹⁾

[ یاد کنید ] هنگامی را که [ در حال مشاهدۀ دشمنِ تا دندان مسلح با دعا و زاری ] ازپروردگارتان یاری خواستید ، و او درخواست شما را اجابت کرد که من مسلّماً شما را با هزار فرشته که پی در پی نازل می‌شوند ، یاری می‌دهم .

دعای پیامبران در قرآن

دعای یوسف علیه السلام

یوسف عزیز در تاریک خانه زندان به محضر مبارک حضرت ربّ الارباب عرضه داشت:

قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ الَیَّ مِمَا یَدْعُونَنی إلَیْهِ وَ إلّاتَصْرِفْ عَنّی کَیْدَهُنَّ أصْبُ إلَیْهِنَّ وَ أکُنْ مِنَ الْجاهِلینَ * فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ إنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ» ⁽²⁾

یوسف گفت : پروردگارا ! زندان نزد من محبوب‌تر است از عملی که مرا به آن می‌خوانند ، و اگر نیرنگشان را از من نگردانی به آنان رغبت می‌کنم و از نادانان می‌شوم . * پس پروردگارش خواسته‌اش را اجابت کرد و نیرنگ زنان را از او بگردانید ؛ زیرا خدا شنوا و داناست .

دعای نوح علیه السلام

وَ نُوحاً إذْ نادی مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّیْناهُ وَ أهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظیمِ» ⁽¹⁾

و نوح را [ یاد کن ] هنگامی که پیش از این [ پیامبران یاد شده ] ندا کرد :

[ پروردگارا ! مرا از این قوم فاسد و تبهکار نجات بخش . ] پس ندایش را اجابت کردیم ، و او و خانواده‌اش را از آن اندوه بزرگ نجات دادیم .

دعای ایوب علیه السلام

وَ أَیُّوبَ إذْنادی رَبَّهُ أَنّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أنْتَ أرْحَمُ الرّاحِمینَ * فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَکَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَیْناهُ أهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ ذِکْری لِلْعابِدینَ» ⁽²⁾

و ایوب را [ یاد کن ] هنگامی که پروردگارش را ندا داد که مرا آسیب و سختی رسیده و تو مهربان‌ترین مهربانانی . * پس ندایش را اجابت کردیم و آنچه از آسیب و سختی به او بود برطرف نمودیم ، و خانواده‌اش را [ که در حادثه‌ها از دستش رفته بودند ] و مانندشان را همراه با آنان به او عطا کردیم که رحمتی از سوی ما و مایۀ پند و تذکری برای عبادت کنندگان بود .

اگر از دل به حق آهی برآید زمان غصه و محنت سرآید

تمام مشکلات جان شود حل اگر وقت سحر دل بر درآید

به عجز و لابه و افغان و زاری تمام حاجت سائل برآید

ببینی شاهد جان را برابر اگر دل در حریمش مضطر آید

بسر من دارم از لطف وی افسر به غیر این چگونه باور آید

عنایت کن غریبم بی نوایم که دل سوی تو با چشم ترآید

چه خوش باشد به وقت مرگ مسکین به بالین سر تو حیدر آید

(مؤلف)

دعای یونس علیه السلام

از دعای یونس که در تاریکی‌های دریا در شکم ماهی گرفتار بود و راه حلّی جز دعا نداشت بدینگونه در قرآن مجید یاد می‌کند:

وَذَا النُّونِ إذْ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَن نَّقْدِرَ عَلَیْهِ فَنَادَی فِی الظُّلُمَاتِ أَن لاَّ إِلهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾

و صاحب ماهی [ حضرت یونس ] را [ یاد کن ] زمانی که خشمناک [ از میان قومش ] رفت و گمان کرد که ما [ زندگی را ] بر او تنگ نخواهیم گرفت ، پس در تاریکی‌ها [ ی شب ، زیر آب ، و دل ماهی ] ندا داد که معبودی جز تو نیست تو از هر عیب و نقصی منزّهی ، همانا من از ستمکارانم . * پس ندایش را اجابت کردیم و از اندوه نجاتش دادیم ؛ و این گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم .

دعای زکریا علیه السلام

زکریا به وقت پیری از نداشتن فرزند در اندوه عجیبی به سر می‌برد، حل این مشکل رنج دهنده را جز از طریق دعا ندید، به پیشگاه حضرت حق روی آورد.

وَزَکَرِیَّا إِذْ نَادَی رَبَّهُ رَبِّ لاَ تَذَرْنِی فَرْداً وَأَنتَ خَیْرُ الْوَارِثِینَ * فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ یَحْیَی وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَیَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً وَکَانُوا لَنَا خَاشِعِینَ» ⁽¹⁾

و زکریا را [ یاد کن ] زمانی که پروردگارش را ندا داد : پروردگارا ! مرا تنها [ و بی‌فرزند ] مگذار ؛ و تو بهترین وارثانی . * پس [ ندای ] او را اجابت کردیم و یحیی را به او بخشیدیم و نازایی همسرش را برای وی اصلاح نمودیم ، آنان همواره در کارهای خیر می‌شتافتند ، و ما را از روی امید و بیم می‌خواندند ، و پیوسته در برابر ما فروتن بودند .

دعا در کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله

تمام انسان‌ها به دعا نیازمندند، چرا که در زندگی همۀ آنان مشکلات و بن بست‌هایی پیش می‌آید که راه حلّی جز دعا و نیایش ندارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلدُّعاءُ جُنْدٌ مِنْ أَجْنادِ اللّه مُجَنَّدٌ یَرُدُّ الْقَضاءَ بَعْدَ أنْ یُبْرَمَ. ⁽²⁾

دعا سپاهی از سپاهیان مجهّز حضرت حق است و به اندازه‌ای قدرت دارد که قضای محتوم را دفع می‌کند.

و آن حضرت فرمود:

الدُّعاءَ بَیْنَ الْأذانِ وَالْإقامَةِ لایُرَدُّ. ⁽³⁾

دعا بین اذان و اقامه در طریق استجابت است و از جانب حق مردود نمی‌شود.

الدُّعاءُ سِلاحُ الْمُؤْمِنِ. ⁽¹⁾

دعا اسلحۀ مؤمن است.

الدّاعی وَ الْمُؤَمِّنُ فِی الْأجْرِ شَریکانِ. ⁽²⁾

آن که دعا می‌کند و آن که آمین می‌گوید در پاداش شریکند.

الدُّعاءُ مِفْتاحُ الرَّحْمَةِ، وَ الْوُضُوءُ مِفْتاحُ الصَّلاةِ، وَ الصَّلاةُ مِفْتاحُ الْجَنَّةِ. ⁽³⁾

دعا کلید رحمت و وضو کلید نماز و نماز کلید بهشت است.

الدُّعاءُ هُوَ الْعِبادَةُ. ⁽⁴⁾

دعا همان عبادت است.

الدُّعاءُ یَرُدُّ الْبَلاءَ. ⁽⁵⁾

دعا دفع کننده بلا است.

الدُّعاءُ یَرُدُّ الْقَضاءَ. ⁽⁶⁾

دعا دفع کنندۀ قضاست.

الدُّعاءُ یَنْفَعُ مِمّا نَزَلَ وَ مِمّا لَمْ یَنْزِلْ، فَعَلَیْکُمْ عِبادَ اللّهِ بِالدُّعاءِ. ⁽⁷⁾

دعا دربارۀ آنچه به سرتان آمده و نیامده نافع است، بندگان حق در هر برنامه‌ای برشما باد به دعا.

الدُّعاءُ مُخُّ الْعِبادَةِ. ⁽¹⁾

دعا مغز عبادت است.

دعا در کلام بزرگان

صاحب رسالۀ «نور علی نور» دربارۀ دعا می‌فرماید:

دعا کلید عطای و وسیلۀ قرب الی اللّه تعالی و مخ عبادت و حیات روح و روح حیات است.

دعا کوبۀ باب رحمت رحیمیه و سبب فتوح برکات شرح صدر و نور و ضیای سرّ است.

دعا موجب رسوخ حبّ ذکر الهی در دل و منزِّه نفس از رین شواغل است.

دعا توشه سالکان حرم کبریای لایزال و شعار عاشقان قبلۀ جمال و دثار عارفان کعبه جلال است.

دعا سیر شهودی و کشف وجودی اهل کمال و تنها رابطۀ انسان با خدای متعال است.

دعا معراج عروج نفس ناطقه به اوج وحدت و ولوج به ملکوت عزّت است.

دعا مرقات ارتقای انسان به مقام ولایت و رفرف اعتلای وی به مرتبت خلّت است.

دعا واسطۀ اسم اعظم گردیدن انسان و دست یافتن به کنوز قرآن و دارا شدن رموز تصرف طبایع اجرام و ارکان است. دعا کاسر قلب و جابر آن به أنَا عِنْدَ الْمُنْکَسِرَةِ قلُوبُهُمْ» ⁽²⁾است.

یعنی دل از ذکر و دعا شکسته شود و دل شکسته درست‌ترین و ارزنده‌ترین کالای بازار هستی است که خدا در دل شکسته است.

دعا، یاد دوست در دل راندن و نام او به زبان آوردن و در خلوت با او جشن ساختن و در وحدت با او نجوی گفتن و شیرین زبانی کردن است.

«دل بی دعا بها ندارد و دل بی بها، بها ندارد».

قُلْ ما یَعْبَؤُ بِکُمْ رَبّی لَوْلا دُعاؤُکُمْ» ⁽¹⁾

بگو : اگر دعایتان نباشد پروردگارم به شما ارجی ننهد .

صادق آل محمد صلی الله علیه و آله فرمود:

عَلَیْکُمْ بِالدُّعاءِ فَاِنَّکُمْ لاتَقْرَبُونَ بِمِثْلِهِ. ⁽²⁾

بر شما باد به دعا که شما همانند آن برای رسیدن به مقام قرب حق، چیزی ندارید.

جمود عین و خمول لسان از کوردلی است، هر چند که محبت و عشق اساس ذکر و دعایند، ولی در آغاز از ذکر و مناجات و دعا محبت به بار آید و در انجام، محبت، ذکر و دعا و سوز و گداز می‌آورد.

بابای شوریده حال دامن الوند می‌فرماید:

دل نازک بسان شیشه دیرم اگر آهی کشم اندیشه دیرم

سرشکم گر بود خونین عجب نیست مو آن نخلم که در خون ریشه دیرم

بسر شوق سر کوی تو دیرم به دل مهر مه روی تو دیرم

بت من کعبۀ من قبلۀ من ته‌ای هر سو نظر سوی تو دیرم

مو که چون اشتران قانع بخارم جهازم چوب و خرواری ببارم

بدین مزد قلیل و رنج بسیار هنوز از روی مالک شرمسارم

مو از قالوا بلی تشویش دیرم گنه از برگ و باران بیش دیرم

اگر لاتقنطوا دستم نگیرد مو از یاویلنا اندیش دیرم

هزاران غم به دل اندوته دیرم هزار آتش بجان افروته دیرم

به یک آه سحر کز دل برآرم هزاران مدعی را سوته دیرم

به غیر تو دگر یاری ندیرم به اغیاری سرو کاری ندیرم

به دکان تو آن کاسد متاعم که اصلاً روی بازاری ندیرم

دلم زار و حزینه چون ننالم وجودم آتشینه چون ننالم

بمو واجن که طاهر چند نالی چو مرگم در کمینه چون ننالم

مو کز سوته دلانم چون ننالم مو کز بی حاصلانم چون ننالم

به گل بلبل نشیند زار نالد مو که دور از گلانم چون ننالم

شبی خواهم که پیغمبر ببینم دمی با ساقی کوثر نشینم

بگیرم در بغل قبر رضا را در آن گلشن گل شادی بچینم

خوش آن ساعت که دیدار تو وینم کمند عنبرین تار ته وینم

نوینه خرّمی هرگز دل من مگر آن دم که رخسار ته وینم

(باباطاهر عریان)

آیات و روایاتی دیگر در منزلت دعا

اشاره

در مکانت و منزلت دعا و مقامات آن آیات قرآنی را لسان مبین است و روایاتی در اسرار و آداب دعا از پیشوایان دین است که مشایخ علم را برانگیختند و بر آن داشته‌اند تا در دعا کتابها نوشته‌اند و صحیفه‌ها گردآورده‌اند و در پیرامون آن با تنویع موضوعات عدیده بحث‌ها پیش کشیده‌اند و درهایی از رحمت به سوی نفوس مستعده گشوده‌اند و به نام‌های دل نشین و طرب‌انگیز و جان فزا از قبیل: مفتاح الفلاح، عدّة‌الدّاعی، منهاج العارفین و منهاج النّجاح و نظایر آنها نامیده‌اند، تا از این

اسامی عطرآگین نیز مشام ارواح را معطر سازند و قلوب را به ریاض قدس سوق دهند و نفوس را به مجالس انس کشانند.

ادعیه مأثوره هر یک مقامی از مقامات انشائی و علمی ائمۀ دین است.

لطایف شوقی و عرفانی و مقامات ذوقی و شهودی که در ادعیه نهفته‌اند و ازمستفاد می‌شوند، در روایات وجود ندارند و دیده نمی‌شوند؛ زیرا در روایات مخاطب مردمند و به فراخور عقل و فهم و ادراک و معرفت آنان، با آنان تکلم می‌کردند و سخن می‌گفتند نه به کنه عقل خودشان.

امام صادق علیه السلام فرمود:

ما کَلَّمَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله الْعِبادَ بِکُنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ. ⁽¹⁾

رسول خدا هرگز با حقیقت عقلش با مردم سخن نگفت!!

اما در ادعیه و مناجات‌ها، با جمال و جلال و حسن مطلق و محبوب و معشوق حقیقی به راز و نیاز بودند، لذا آنچه در نهانخانه سرّ و نگارخانه عشق و بیت المعمور ادب داشتند به زبان آوردند و به کنه عقل خودشان مناجات و دعا داشتند.

عارفان عاشق عقیده دارند بعد از تلاوت قرآن مجید، عبادتی که بر زبان جاری می‌شود همچون دعا نیست. ⁽²⁾دعا یاد خدا با دل و جان و گفتگوی عاشق با معشوق به توسط زبان است.

دعا اظهار حاجت و نیازمندی از جانب فقیر، به محضر ربّ غنی و خداوند کریم است.

خداوند متعال در آیات زیادی فرموده است: خدا را یاد کنید تا خداوند مهربان شما را یاد کند:

فَاذْکُرُونی أَذْکُرْکُمْ» ⁽¹⁾

پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.

و نیز خداوند کریم را زیاد یاد کنید:

یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّهَ ذِکْراً کَثیراً» ⁽²⁾

ای اهل ایمان ! خدا را بسیار یاد کنید .

قرآن مجید از آنان که خدا را زیاد یاد نمی‌کنند مذمّت فرموده و از آنان به عنوان منافق یاد فرموده است:

وَلایَذْکُرُونَ اللّهَ إلّاقَلیلاً» ⁽³⁾

و خدا را جز اندکی به یاد نمی‌آورند .

سُئِلَ صلی الله علیه و آله : أَیُّ الْأَعْمالِ أفْضَلُ؟ فَقالَ: أنْ تَمُوتَ وَ لِسانُکَ رَطْبٌ بِذِکْرِ اللّهِ. ⁽⁴⁾

از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند: کدام عمل برتر از همه اعمال است؟ حضرت فرمودند: بمیری در حالی که زبانت به ذکر خدا مترنّم باشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله از حضرت حق روایت می‌فرماید:

إذا ذَکَرَنی عَبْدی فی نَفْسِهِ ذَکَرْتُهُ فی نَفْسی، وَ إذا ذَکَرَنی فی مَلَأ ذَکَرْتُهُ فِی مَلَأ خَیْرٍ مِنْ مَلَأهِ، وَ إذا تَقَرَّبَ مِنّی شِبْراً تَقَرَّبْتُ مِنْهُ ذِراعاً، وَ إذا تَقَرَّبَ مِنّی ذِراعاً تَقَرَّبْتُ مِنْهُ باعاً، وَ إذا مَشی إلَیَّ هَرْوَلْتُ إلَیْهِ. ⁽⁵⁾

چون بنده‌ام در درونش از من یاد کند، در کنه وجودم از او یاد کنم و هرگاه در

آشکار از من یاد کند، در آشکاری بهتر از آشکار او از وی یاد کنم و هرگاه یک وجب به سویم بیاید، به اندازۀ یک ذراع به او نزدیک می‌شوم و چون ذراعی به من نزدیک شد به اندازۀ یک باع به او نزدیک می‌گردم و چون قدمی به سویم بیاید، هروله کنان به سویش می‌روم.

و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ذاکِرُ اللّهِ فِی الْغافِلینَ کَالْحَیِّ بَیْنَ الْأمْواتِ. ⁽¹⁾

آن که در بین مردم غافل، از خدا یاد می‌کند؛ مانند زنده بین مردگان است.

و نیز آن حضرت فرمود:

ما مِنْ قَوْمٍ اجْتَمَعُوا یَذْکُرُونَ اللّهَ عَزَّوَجلَّ لایُریدُونَ بِذلِکَ إلّاوَجْهَهُ إلّا ناداهُمْ مُنادٍ مِنَ السَّماءِ قُومُوا مَغْفُوراً لَکُمْ، قَدْ بُدِّلَتْ سَیِّئاتُکُمْ حَسَناتٍ. ⁽²⁾

جمعیّتی به یاد خدا خالصانه جمع نمی‌شود مگر این که ندادهنده‌ای از عالم بالا ندا می‌دهد، برخیزید در حالی که غفران خدا شما را شامل شده است و به حقیقت که بدی‌های شما به حسنات تبدیل شد.

دعای حضرت علی علیه السلام

از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده است:

یا نُوری فی کُلِّ ظُلْمَةٍ، وَ یا انْسی فی کُلِّ وَحْشَةٍ، وَ یا رَجائی فی کُلِّ کُرْبَةٍ، وَ یا ثِقَتی فی کُلِّ شِدَّةٍ، وَ یا دَلیلی فِی الضَّلالَةِ، أنْتَ دَلیلی إذَا انْقَطَعَتْ دَلالَةُ الْأدِلاّءِ، فَإنَّ دَلالَتَکَ لاتَنْقَطِعُ، وَلایَضِلُّ مَنْ هَدَیْتَ، أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَأسْبَغْتَ، وَرَزَقْتَنی فَوَفَّرْتَ، وَ غَذَّیْتَنی فَأحْسَنْتَ غِذائی، وَ أعْطَیْتَنی

فَأجْزَلْتَ بِلَا اسْتِحْقاقٍ لِذلِکَ بِفِعْلٍ مِنّی وَلکِنِ ابْتِداءً مِنْکَ لِکَرَمِکَ وَ جُودِکَ. ⁽¹⁾

ای روشنائی من در هر ظلمت، ای انیس من در هر وحشت، ای امید من در هر غصه و ناراحتی، ای تکیه گاه من در هر شدّت و بلا، ای چراغ راه من در گمراهی، تو دلیل و راهنمای منی، به وقتی که دلالت دلیلان قطع شود، به حقیقت که دلالت تو قطع نمی‌گردد و آن را که هدایت کردی گمراه نمی‌شود، بر من نعمت عنایت کردی پس آن را کامل فرمودی و به من روزی عنایت کردی و آن را بر من پرنمودی و غذایم دادی پس تغذیه‌ام را نیکو قرار دادی و بدون استحقاق به من عطا کردی و این عطای تو بر من به خاطر جود و کرمت ابتداء شد.

دعای امام باقر علیه السلام

حضرت باقر علیه السلام فرمود:

اَللّهُمَّ إنّی أسْئَلُکَ مِنْ کُلِّ خَیْرٍ أحاطَ بِهِ عِلْمُکَ، وَ أعُوذُ بِکَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ أحاطَ بِهِ عِلْمُکَ، اللّهُمَّ إنّی أسْئَلُکَ عافِیَتَکَ فی امُوری کُلِّها، وَ أعُوذُ بِکَ مِنْ خِزْیِ الدُّنْیا وَ عَذابِ الْآخِرَةِ. ⁽²⁾

بار پروردگارا! از تو درخواست می‌کنم از هر خیری که دانشت به آن احاطه دارد و پناه می‌برم به تو از هر سوء و شری که علمت نسبت به آن فراگیر است.

خداوندا! عافیت تو را در همه امورم از تو تقاضامندم و از ذلّت در دنیا و عذاب آخرت به تو پناه می‌برم.

دعای پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

جبرئیل دعائی از عالم ملکوت آورد و با خوشحالی و بشارت آن را نازل کرد و به من گفت: خداوند مرا با هدیه‌ای نزد تو فرستاد، گفتم: آن هدیه چیست؟ گفت:

جملاتی از گنج‌های عرش که تو را به آن سرفراز فرموده، گفتم: چیست؟

این دعا را بر من خواند:

یا مَنْ أظْهَرَ الْجَمیلَ، وَ سَتَرَ الْقَبیحَ، یا مَنْ لَمْ یُؤاخِذْ بِالْجَریرَةِ وَ لَمْ یَهْتِکِ السَّتْرَ، یا عَظیمَ الْعَفْوِ، یا حَسَنَ التَّجاوُزِ، یا واسِعَ الْمَغْفِرَةِ، یا باسِطَ الْیَدَیْنِ بِالرَّحْمَةِ، یا صاحِبَ کُلِّ نَجْوی، وَ مُنْتَهی کُلِّ شَکْوی، یا کَریمَ الصَّفْحِ، یا عَظیمَ الْمَنِّ، یا مُبْتَدِئاً بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقاقِها، یا رَبَّنا وَیا سَیِّدَنا وَ یا مَوْلانا وَ یا غایَةَ رَغْبَتِنْا، أسْئَلُکَ یا اللّهُ ألّا تُشَوِّهَ خَلْقی بِالنّارِ. ⁽¹⁾

ای خدایی که خوبی‌های بندگان را آشکار می‌کنی،ای بزرگواری که بدی را پنهان نمایی، ای آن که به گناه مؤاخذه نمی‌نمایی، ای مهربان آقایی که پرده دری نداری، ای صاحب گذشت بزرگ، ای درگذرنده نیکو، ای دارای مغفرت وسیع، ای وجود مبارکی که دو دست قدرتت به رحمت باز است، ای آن که در کنار هر گفتار پنهانی، ای آن که عاقبت تمام شکایاتی، ای آن که با بزرگواری از بنده ات گذشت داری، ای که احسان و نعمتت، عظیم است، ای ابتدا کننده نعمت بدون این که نعمت گیرنده مستحق باشد، ای مالک ما، ای آقای ما، ای مولای ما، ای نهایت رغبت و خواست ما، از تو می‌خواهم که زیبایی آفرینشم را به آتش جهنّم زشت نکنی.

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَفَقِّهْنی فِی الدِّینِ، وَ حَبِّبْنِی إلَی الْمُسْلِمینَ، وَ اجْعَلْ لی لِسانَ صِدْقِ فِی الْآخِرینَ، وَ ارْزُقْنی هَیْبَةَ الْمُتَّقینَ، یا اللّهُ یا اللّهُ یا اللّهُ أسْئَلُکَ بِحَقِّ مَنْ حَقُّهُ عَلَیْکَ عَظیمٌ أنْ تُصَلِّی عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أنْ تَسْتَعْمِلَنِی بِما عَرَّفْتَنی مِنْ حَقِّکَ، وَ أنْ تَبْسُطَ عَلَیَّ ما قَدَّرْتَ مِنْ رِزْقِکَ. ⁽¹⁾

الهی! بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا دین شناس کن و وجودم را محبوب مسلمانان فرما و نام و یادم را در زبان آیندگان نیکو قرار ده، هیبت اهل تقوا را نصیبم کن، ای اللّه، ای اللّه، ای اللّه، به حق آن که حقش بر تو بزرگ است بر محمد و آلش درود فرست و مرا در اجرای حقوقی که از خود بر من داری بکارگیر و روزی مقدرم را بر من گشایش ده.

اَللّهُمَّ إنّی أَسْئَلُکَ بِاسْمِکَ الْمَخْزُونِ الْمَکْنُونِ الطّاهِرِ الْطُّهْرِ الْمُبارَکِ و أسْئَلُکَ بِاسْمِکَ الْعَظیمِ وَ سُلْطانِکَ الْقَدیمِ، یا واهِبَ الْعَطایا، وَ یا مُطْلِقَ الْأُساری، وَیا فَکّاکَ الرِّقابِ مِنَ النّارِ، أسْئَلُکَ انْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّد وَ أنْ تُعْتِقَ رَقَبَتی مِنَ النّارِ وَ أخْرِجْنِی مِنَ الدُّنْیا سالِماً، وَ أَدْخِلْنِی الْجَنَّةَ آمِناً، وَ أنْ تَجْعَلَ دُعائی أوَّلَهُ فَلاحاً وَ أوْسَطَهُ نَجاحاً، وَ آخِرَهُ صَلاحاً إنَکَ أنْتَ الْعَلّامُ الْغُیُوبِ. ⁽²⁾

الهی! از تو می‌خواهم به نام مخزون مکنون طاهر پاک مبارکت و می‌خواهم به نام عظیم و سلطان قدیمت، ای بخشندۀ عطایا و آزاد کنندۀ اسیران و رها کنندۀ انسان‌ها از عذاب، می‌خواهم که بر محمد و آلش درود فرستی و مرا از عذابت نجات دهی و از دنیا به آخرت به سلامتم انتقال دهی و در کمال ایمنی به بهشتم وارد نمایی و اول دعایم را رستگاری و وسطش را پیروزی و

آخرش را صلاح قرار دهی، به حقیقت که تو بر اعماق پنهانی‌ها آگاه و دانایی.

اَللّهُمَّ إنْ عَظُمَتْ ذُنُوبِی فَأنْتَ أعْظَمُ، وَ إنْ کَبُرَ تَفْریطی فَأنْتَ أکْبَرُ، وَ إنْ دامَ بُخْلی فَأنْتَ أجْوَدُ، اللّهُمَّ اغْفِرْلی عَظیمَ ذُنُوبی بِعَظیمِ عَفْوِکَ، وَ کَبیرَ تَفْریطی بِظاهِرِ کَرَمِکَ، وَ اقْمَعْ بُخْلی بِفَضْلِ جُودِکَ، اللّهُمَّ ما بِنا مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنْکَ لا الهَ إلّاأنْتَ أسْتَغْفِرُکَ وَأتُوبُ إلَیْکَ. ⁽¹⁾

الهی اگر گناهم بزرگ است، تو بزرگتری و اگر کم گذاشتنم از عبادت، کبیر است تو اکبری و اگر بخلم پردوام است تو جوادتری، الهی به بزرگی عفوت گناه بزرگم را بیامرز و به کرمت تفریط کبیرم را ببخش و به فضل جودت مرا از بخل بازدار، الهی آنچه نعمت در اختیار ماست از توست، معبودی جز تو نیست: از تو طلب مغفرت می‌کنم و به تو باز می‌گردم.

اللّهُمَّ إنّی أسْئَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أسْئَلُکَ أنْ تَجْعَلَ النُّورَ فی بَصَرِی، وَ الْبَصیرَةَ فی دینی، وَ الْیَقینَ فی قَلْبی، وَ الْإخْلاصَ فی عَمَلی، وَ السَّلامَةَ فی نَفْسی، وَ السِّعَةَ فی رِزْقی، وَ الشُّکْرَ لَکَ أَبَداً ما أبْقَیْتَنی. ⁽²⁾

الهی! تو را می‌خوانم به حق محمد و آل محمد، این که بر محمد و آلش درود فرستی و از تو می‌خواهم که چشمم را از نور لطفت قرار دهی و قلبم را در دینت بصیرت بخشی و دلم را خانۀ یقین گردانی و در عملم اخلاص قرار دهی و سلامت در نفس نصیبم فرمائی و روزیم را گشایش دهی و تا هستم مرا توفیق شکر دهی.

مولوی چه زیبا سروده است:

منگر به هر گدایی که تو خاص از آن مایی مفروش خویش ارزان که تو بس گران‌بهایی

به عصا شکاف دریا که تو موسی زمانی بدران قبای مه را که ز نور مصطفایی

بشکن سبوی خوبان که تو یوسف جمالی چو مسیح دم روان کن که تو نیز از آن هوایی

به صف اندر آی تنها که سفندیار وقتی در خیبر است بر کن که علیّ مرتضایی

بستان ز دیو خاتم که تویی بجان سلیمان بشکن سپاه اختر که تو آفتاب رایی

چو خلیل رو در آتش که تو خالصی و دلخوش چو خضر خور آب حیوان که تو جوهر بقایی

(مولوی)

[«11»تَمَدَّحْتَ بِالْغَنَآءِ عَنْ خَلْقِکَ وَ أَنْتَ أَهْلُ الْغِنَی عَنْهُمْ «12»وَ نَسَبْتَهُمْ إِلَی الْفَقْرِ وَ هُمْ أَهْلُ الْفَقْرِ إِلَیْکَ «13»فَمَنْ حَاوَلَ سَدَّ خَلَّتِهِ مِنْ عِنْدِکَ وَ رَامَ صَرْفَ الْفَقْرِ عَنْ نَفْسِهِ بِکَ فَقَدْ طَلَبَ حَاجَتَهُ فِی مَظَانِّهَا وَ أَتَی طَلِبَتَهُ مِنْ وَجْهِهَا «14»وَ مَنْ تَوَجَّهَ بِحَاجَتِهِ إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ أَوْ جَعَلَهُ سَبَبَ نُجْحِهَا دُونَکَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِلْحِرْمَانِ وَ اسْتَحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَوْتَ الْإِحْسَانِ]

وجودت را به بی‌نیازی از همۀ آفریده‌ها ستوده‌ای، و حضرتت به بی‌نیازی از آنها شایسته است. آفریده‌ها را به نیازمندی نسبت داده‌ای، و آنان هم بی‌چون و چرا نیازمند به تو هستند. پس کسی که ترمیم خلأ و شکاف زندگیش را از تو بخواهد، و تغییر تهیدستی و فقرش را از تو درخواست کند، محقّقاً حاجتش را از جایگاه اصلی‌اش خواسته و به دنبال مطلبش، از راه صحیح و درستش آمده، و کسی که برای حاجتش به یکی از آفریده‌های تو رو کند، یا او را به جای تو وسیلۀ رسیدن به نیازش قرار دهد، محقّقاً خود را در معرض محرومیت قرار داده، و سزاوار از دست رفتن احسان تو گشته است.

حقیقت فقر و غنا

اشاره

در این جملات ملکوتی به دو موضوع مهم اشاره شده است:

1 - غنای خالق و فقر مخلوق.

2 - بدی رجوع به خلق به وقت حاجت.

قسمت اوّل دعا اشاره به آیه‌ای است که می‌فرماید:

یا ایُّهَا النّاسُ انْتُمُ الْفُقَراءُ الَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمیدُ» ⁽¹⁾

ای مردم ! شمایید نیازمندان به خدا ، و فقط خدا بی‌نیاز و ستوده است .

این آیۀ شریفه بهترین آیینه برای دیدن خود و خدا، برای تماشای خود که فقر محضیم و از خود چیزی نداریم و تماشای حضرت محبوب که مستجمع جمیع صفات کمالیّه است.

بهترین دارو برای علاج کبر و عجب و ریشه کن کردن منیّت و قوی‌ترین دوا برای معالجۀ تمام امراض روحی و روانی است.

اگر انسان فقر مطلق خود و نیازمندی همه جانبه‌اش را درک کند و به غنای مطلق و بی نیازی حضرتش پی ببرد، از رذایل نجات پیدا کرده و به تمام حسنات آراسته می‌شود.

در مفهوم آیۀ شریفه چه حقیقت پرارزشی تذکّر داده شده که موقعیّت ما را در عرصۀ عالم هستی در برابر هستی بخش روشن می‌سازد و بسیاری از معماها را می‌گشاید و به سؤالات زیادی پاسخ می‌گوید.

آری، بی نیاز حقیقی و قائم بالذّات در تمام عالم هستی یکی است و او خدا است، همۀ انسان‌ها و تمام موجودات سراپا نیاز و فقر و وابسته به آن وجود مستقل هستند و اگر لحظه‌ای ارتباطشان قطع شود، هیچ و پوچ می‌باشند.

همان گونه که او بی نیاز مطلق است، انسان‌ها فقر مطلقند و همان گونه که او قائم به ذات است همۀ مخلوقات قائم به او هستند، چرا که او وجودی بی‌نهایت از هر

نظر و واجب الوجود در ذات و صفات است.

با این حال او چه نیازی به عبادت ما دارد؟ نیاز در پیشگاه او نیست، این ما هستیم که از طریق عبادت و اطاعت او، راه تکامل را می‌پیماییم و به آن مبدأ بی پایان فیض در پرتو عبودیتش لحظه به لحظه نزدیک‌تر می‌شویم و از انوار ذات و صفاتش بهره می‌گیریم.

و در حقیقت آیه توضیحی است برای آیات قبل که فرمود:

ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ» ⁽¹⁾

این است خدا پروردگار شما ، فرمانروایی ، ویژۀ اوست.

بنابراین انسان‌ها نیازمند به او هستند و نه غیر او، لذا هرگز نباید سر تعظیم و تسلیم بر آستان غیر او بگذارند و رفع نیازمندی خود را از غیر او بطلبند که آنها نیز همه مانند خودش نیازمند و محتاجند، حتی بزرگداشت پیامبران الهی و پیشوایان حق به خاطر آن است که فرستادگان و نمایندگان اویند نه این که از خود استقلال دارند.

بنابراین او هم «غنیّ» و هم «حمید» است. یعنی در عین بی نیازی آن قدر بخشنده و مهربان است که شایستۀ هرگونه حمد و سپاسگزاری است و درعین بخشندگی و بنده نوازی از همگان بی نیاز می‌باشد.

توجه به این واقعیّت دو اثر مثبت در انسان‌های مؤمن می‌گذارد، از یک سو آنها را از مرکب غرور و خودخواهی و طغیان پیاده می‌کند و به آنها هشدار می‌دهد که چیزی از خود ندارند که به آن ببالند، هرچه هست امانت‌های پروردگار نزد آنهاست.

و از سوی دیگر دست نیاز به درگاه غیر او دراز نکنند و طوق عبودیّت غیر خدا را بر گردن ننهند، از رنگ همۀ تعلقات آزاد باشند تا همگان غلام همتشان گردند.

مؤمنان با این دید و جهان بینی هر چه در عالم می‌بینند از پرتو وجود او می‌دانند و هرگز توجه به اسباب، آنها را از مسبّب الاسباب غافل نمی‌کند.

تمام موجوداتی که در این جهان می‌بینیم همه روزی معدوم بوده‌اند، سپس لباس وجود بر تن کرده‌اند و یا به تعبیر دقیق‌تر روزی هیچ نبوده‌اند و سپس وجود شده‌اند، این دلیل بر آن است که آنها «معلول» وجود دیگری هستند و از خود هستی ندارند.

و می‌دانیم هر وجود معلولی وابسته و قائم به «علت» خویش و سراپا نیاز و احتیاج است و اگر آن علت نیز معلول علّت دیگری باشد او هم به نوبۀ خود محتاج و نیازمند خواهد بود و اگر این امر تا بی نهایت تسلسل پیدا کند، مجموعه‌ای از موجودات نیازمند و فقیر خواهیم داشت، مسلّم است که چنین مجموعه‌ای هرگز وجود نخواهد یافت، چرا که بی نهایت نیاز، نیاز است و بی نهایت فقر، فقر، هرگز از بی نهایت صفر عددی به وجود نمی‌آید و از بی نهایت وابسته استقلالی حاصل نمی‌شود.

از این جا نتیجه می‌گیریم که سرانجام باید به وجودی برسیم که قائم به ذات است و مستقل از تمام جهات و علت است و معلول نیست و او واجب الوجود است.

این سؤال پیش می‌آید که چرا در این آیه تنها سخن از انسان‌ها و نیاز آنان به خدا است؟ در حالی که فقر جنبۀ عمومی در عالم هستی است؟ پاسخ این است که اگر انسان که گل سرسبد موجودات این جهان است سراپا نیاز به اوست، حال بقیۀ موجودات روشن است و به تعبیر دیگر بقیّه نیز در علت فقر که همان امکان وجود است با انسان شریکند.

سخن از خصوص انسان به خاطر این است که هدف این بوده که انسان را از مرکب غرور پیاده سازد و به نیازش در همه حال و در همه چیز و در همه جا به خدا

توجه دهد، همان توجّهی که ریشۀ اصلی صفات فضیله وملکات اخلاقی است، همان توجهی که رمز تواضع، ترک ظلم و ستم، ترک غرور و نخوت، ترک بخل و حرص و حسد است و انگیزۀ تواضع در برابر حق می‌باشد.» ⁽¹⁾

تکبّر در برابر خداوند

اشاره

آری، توجه به این آیۀ شریفه، انسان را در همه امور و در تمام شؤون متوجّه حضرت حق می‌کند و حداقل منفعتِ فهمِ عمق این جملات نورانی، خروج از تاریکی کبر در برابر غنی مطلق و ورود به دریای نور فروتنی و تضرّع و زاری و توسّل و توکّل به حضرت بی نیاز جلّ و علاست.

آنان که دچار گناه بسیار بزرگ غرور و خودبینی هستند علّت حقیقی و فلسفه واقعی‌اش در وجودشان چیست؟ حس می‌کنند در ابتدای امر معدوم نبوده و زمانی به صورت خاکی زیر پای گذشتگان نرم نشده‌اند؟

اول کارشان نطفه و در آخر جیفۀ بدبو و گندیده‌ای در خانۀ قبر نیستند؟ وجود و هستی آنان قائم به خود است، قدرت و ثروت وعلم و نیروهای دیگر آنان بالاستقلال از آنهاست؟

از ازل بوده‌اند و تا ابد خواهند بود، محکوم قدرتی مافوق قدرت خود نیستند؟ موجودی ثابت و حاکم بر تمام حوادث و مشرف بر تمام حقایقند؟

نه اینطور نیست، انسان زمانی نبوده، به ارادۀ قادری حکیم از نیستی به هستی آمده، چند روزی در حالی که در برابر تمام نظامات هستی محکوم است مهمان این سیّارۀ خاکی است، سپس به علّت پیری و هزار درد از این خانه رخت بر می‌بندد، جسمش به گور می‌رود و روحش در برزخ در گرو اعمال و رفتار و اخلاقش خواهد رفت، چون اول و وسط و آخرش چنین است و بویی از استقلال و آزادی ندارد و

اندک آزادیش برای اجرای اوامر و نواهی خدا و رسیدن به مقام قرب و وصال است، بر او تکبر نیامده و خودبینی و عجب پسندیده نیست.

کبریایی حق وجود مقدسی است که در تمام شؤون وجودی خود غنی مطلق و ذاتی قائم به ذات خود است، این ضعیف ناتوان و اول نطفه و آخر جیفه و به تعبیر قرآن کریم این فقیر و نیازمند و این مسکین و محتاج و این مستکین و ضعیف باید با عبادت و اطاعت و بندگی و توکّل در حوزه هدایت و صراط مستقیم حرکت کند، تا به سعادت دنیا و آخرت برسد و رضا و خشنودی حضرت حق را همراه با جنّت نعیم او در جهان آخرت و صبح قیامت به دست آورد.

اَلَیْسَ فی جهنّم مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرینَ» ⁽¹⁾

آیا در دوزخ جایگاهی برای متکبّران نیست ؟

قیلَ ادْخُلُوا ابْوابَ جهنّم خالِدینَ فیها فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» ⁽²⁾

[ به آنان ] گویند : از درهای دوزخ درآیید در حالی که در آن جاودانه‌اید؛ پس جایگاه متکبران چه بد جایگاهی است .

تکبّر در روایات

تکبّر صفت بسیار زشتی است و متکبر در حقیقت کافر به حق و فاقد شخصیت و ارزش است.

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در خطبۀ قاصعۀ فرموده است:

اَوَّلُ مَنْ تَکَبَّرَ ابْلیسُ، وَ انَّ الْمُتَکَبِّرَ مَلْعُونٌ غاصِبٌ حَقَّ اللّهِ. ⁽³⁾

اول کسی که نسبت به خواستۀ حق گردنکشی کرد ابلیس بود، به حقیقت که متکبّر در برابر حق ملعون و غصب کنندۀ حق خداست.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

یا اباذَرٍ اکْثَرُ مَنْ یَدْخُلُ النّارَ الْمُتَکَبِّرُونَ. ⁽¹⁾

ای ابوذر! بیشتر کسانی که وارد جهنّم می‌شوند و به عذاب ابدی خدا دچار می‌گردند؛ متکبران هستند.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

وَ مَنْ ذَهَبَ یَری انَّ لَهُ عَلَی الْآخَرِ فَضْلاً فَهُوَ مِنَ الْمُستَکبرینَ. ⁽²⁾

و آن کس که خود را برتر از دیگران ببیند پس او از اهل کبر است.

امام کاظم علیه السلام به هشام فرموده است:

یا هِشامُ ایّاکَ وَالْکِبْرَ؛ فَاِنَّهُ لایَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ کانَ فی قَلْبِهِ مِثْقالُ حَبَّةٍ مِنْ کِبْرٍ. ⁽³⁾

ای هشام، از کبر و غرور بپرهیز؛ زیرا وارد بهشت نمی‌شود کسی که در دلش به وزن ذره‌ای کبر باشد.

حضرت سجّاد علیه السلام فرمود:

عَجَباً لِلْمُتَکَبِّرِ الْفَخُورِ الَّذی کانَ بِالْاَمْسِ نُطْفَةً وَ هُوَ غَدَاً جیفَةٌ. ⁽⁴⁾

تعجّب است از متکبّر فخرفروشی که دیروز نطفه نجس بدبو بوده و فردای

روزگار جیفه‌ای گندیده در میان گور است.

امام صادق علیه السلام به یارانش سفارش فرمود:

اِیّاکُمْ وَ الْعَظَمَةَ وَ الْکِبْرِ، فَاِنَّ الْکِبْرَ رِداءُ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ، فَمَنْ نازَعَ اللّهَ رِداءَهُ قَصَمَهُ اللّهُ وَ اذَلَّهُ یَوْمَ القِیامَةِ. ⁽¹⁾

از خود بزرگ بینی و کبر دوری جویید، کبریایی مخصوص خداست، هر کسی در این صفت خود را روبه‌روی حضرت حق قرار دهد، خداوند او را می‌شکند و در قیامت ذلیل و بیچاره وارد محشرش می‌نماید.

فیض بزرگوار می‌فرماید:

ای خنک آن نیستی که دعوی هستی کند با کمال عجز اظهار زبردستی کند

چون درآید از ره معنی بر اوج معرفت در حضیض جهل معنی افتد و پستی کند

هستی آن دارد که هستی بخش هر هستی است او غیر او را کی رسد کو دعوی هستی کند

نیست هستی در حقیقت جز خدای فرد را مستش ار دعوی کند هستی ز سر مستی کند

آن زبردست است کو قوت نهد در دستها آن که زور از خود ندارد چون زبردستی کند

رفعت آن دارد که جز او جمله در فرمان اوست هر که فرمانبر بود ناچار او پستی کند

جاهلست آن مست غفلت کو کند دعوی هوش دعوی هوش آن کند کز عشق او مستی کند

(فیض کاشانی)

رجوع به خلق در وقت حاجت

اشاره

اگر کسی بگوید خداوند متعال بنای زندگی را به صورتی پایه گذاری کرده که تمام موجودات به خصوص انسان‌ها در تمام امور حیات و شؤون زندگی به یکدیگر نیاز و احتیاج دارند و چاره‌ای جز رجوع به همدیگر ندارند، علاوه بر این در آیات قرآن و روایات بسیار مهم اسلامی تعاون به برّ و تقوا و رفع نیاز نیازمندان و ادای حاجات مستمندان، دردمندان، فقیران، سؤال کنندگان امری بسیار با ارزش و عملی فوق العاده پسندیده شمرده شده و بر این کار اجر عظیم و مزد جزیل، از جانب حق مقرّر گشته، چگونه است که امام معصوم و پیشوای محبوب، حضرت سجّاد علیه السلام رجوع به خلق را به وقت نیاز و حاجت سبب حرمان و علّت فوت احسان از جانب حضرت حق دانسته است؟

پاسخ به این پرسش این است که منظور حضرت در این جملات نورانی روی‌گردانی از توحید و توکّل و غفلت از خدا و بی توجهی به واقعیت‌های الهی و روی آوردن به بت‌های بی جان و جاندار و خلاصه شرک و کفر و طاغوت زدگی و فروش شخصیت به ستمکاران و ظالمان و عملۀ جنایات ارباب زر و زور و شهوت و فجور است.

وگرنه حاجت و گرفتاری خود را اگر انسان مؤمنی به اذن حضرت محبوب به بندگان مؤمن و مسلمانان باصفا و چهره‌های خوشرو و با کرامت و اهل عطا و بخشش بگوید هیچ منافاتی با توحید و توکّل ندارد.

عرض حاجت به عباد صالح دوست به اذن دوست امری است لازم و برآوردن

حاجت حاجتمند در صورت امکان امری واجب است.

اگر در جامعه‌ای طاغوتی سبز شود و مرکز قدرت و ثروت گردد و اعلام نماید که هر کس امور مرا اداره کند خواسته هایش را برآورده می‌کنم و نیازش را برطرف می‌نمایم، روی آوردن افراد به او عملی زشت و کاری ناروا و کمک به هدم اسلام و مسلمین و تعاون بر اثم و عدوان است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

اگر مردم به بنی امیه نمی‌پیوستند و ادارۀ امور آنان را به دست نمی‌گرفتند و نیاز و حاجت خود را با اتصال به آنان تأمین نمی‌کردند، این همه بلا به سر اولیا و امامان نمی‌آمد و اسلام از این همه ضربات سنگین آنان صدمه نمی‌خورد!! ⁽¹⁾

حاجت و قضای آن در قرآن

آیاتی از قرآن که در باب حاجت است:

وَاَنْفِقُوا مِمّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ انْ یَأْتِیَ احَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْلا

اخَّرْتَنی الی اجَلٍ قَریبٍ فَاَصَّدَّقَ وَ اکُنْ مِنَ الصّالحِینَ» ⁽¹⁾

و از آنچه روزی شما کرده‌ایم انفاق کنید ، پیش از آن که یکی از شما را مرگ در رسد و بگوید : چرا مرا تا مدتی نزدیک مهلت ندادی تا صدقه دهم و از شایستگان باشم ؟ !

فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ اطیعُوا وَ انْفِقُوا خَیْراً لِاَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُؤلئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽²⁾

بنابراین به اندازۀ استطاعتی که دارید از خدا پروا کنید و [ دعوت حق را ] بشنوید و اطاعت نمایید و انفاق کنید که برای شما بهتر است ؛ و کسانی که خود را از بخل و حرص بازدارند آنان رستگارند .

اَلَّذینَهُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ * وَ الَّذینَ فی امْوالِهِمْ حَقٌ مَعْلُومٌ * لِلسّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ» ⁽³⁾

آنان که همواره بر نمازشان مداوم و پایدارند * و آنان که در اموالشان حقّی معلوم است * برای درخواست کننده [ تهیدست ] و محروم [ از معیشت و ثروت ، ]

وَاَقیمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّکاةَ وَ اقْرِضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِاَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ هُوَ خَیْراً وَ اعْظَمَ اجْراً» ⁽⁴⁾

و نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و وام نیکو به خدا بدهید ؛ و آنچه را از

عمل خیر برای خود پیش می‌فرستید ، آن را نزد خدا به بهترین صورت و بزرگترین پاداش خواهید یافت .

وَیُطْعِمُونَ الطَّعامَ علی حُبِّهِ مِسْکیناً وَیَتیماً وَ اسیراً * انَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لانُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَلا شُکُوراً * إنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَریراً * فَوَقاهُمُ اللّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَلَقّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً» ⁽¹⁾

و غذا را در عین دوست داشتنش ، به مسکین و یتیم و اسیر انفاق می‌کنند . * [ و می‌گویند : ] ما شما را فقط برای خشنودی خدا اطعام می‌کنیم و انتظار هیچ پاداش و سپاسی را از شما نداریم . * ما از پروردگارمان در روزی که روز عبوس و بسیار هولناکی است می‌ترسیم . * پس خدا نگه‌دار آنان از آسیب و گزند آن روز است و شادابی و شادمانی به آنان عطا می‌کند .

کَلّا بَلْ لاتُکْرِمُونَ الْیَتیمَ * وَلَاتَحاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ * وَ تَأْکُلُونَ التُراثَ اکْلاً لَمّاً * وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبّاً جَمّاً» ⁽²⁾

این چنین نیست که می‌پندارید ، بلکه [ زبونی ، خواری و دور شدن شما از رحمت خدا برای این است که ] یتیم را گرامی نمی‌دارید * و یکدیگر را بر طعام دادن به مستمند تشویق نمی‌کنید * و میراث خود را [ با میراث دیگران بی‌توجه به حلال وحرام بودنش] یک‌جا و کامل می‌خورید * وثروت را بسیار دوست دارید .

فَاَمّا مَنْ اعْطی وَ اتَّقی * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسری * وَ امّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنی * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری * وَ ما یُغْنِی عَنْهُ مالُهُ اذا تَرَدّی» ⁽³⁾

اما کسی که [ ثروتش را در راه خدا ] انفاق کرد و پرهیزکاری پیشه ساخت * و وعده نیکوتر را [ که وعدۀ خدا نسبت به پاداش انفاق و پرهیزکاری است ]

باور کرد ؛ * پس به زودی او را برای راه آسانی [ که انجام همه اعمال نیک به توفیق خداست ] آماده می‌کنیم * و اما کسی که [ از انفاق ثروت ] بخل ورزید و خود را بی‌نیاز نشان داد * و وعدۀ نیکوتر را تکذیب کرد ،* پس او را برای راه سخت و دشواری [ که سلب هرگونه توفیق از اوست ] آماده می‌کنیم ، * و هنگامی که [ به چاه هلاکت و گودال گور ] سقوط کند ثروتش [ چیزی از عذاب خدا ] را از او دفع نمی‌کند .

فَاَمَّا الیَتیمَ فَلاَ تَقْهَرْ * وَ امَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ» ⁽¹⁾

و اما [ به شکرانۀ این همه نعمت ] یتیم را خوار و رانده مکن * و تهیدست حاجت خواه را [ به بانگ زدن ] از خود مران.

در هر صورت از آیات خدا استفاده می‌شود که رفع نیاز نیازمندان و حاجت حاجتمندان و مسکنت مسکینان و فقر فقیران و سؤال سائلان و درد دردمندان، به وقت رجوعشان به انسان که این رجوع هیچ مانع شرعی و فقهی ندارد، امری واجب و از اعظم عبادات و وسیلۀ قرب عبد به حضرت مولا و باعث سعادت دنیا و آخرت و نجات از عذاب الهی است و بخل ورزیدن در این زمینه‌ها بسیار زشت و عملی نکوهیده و برابر صریح آیات قرآن مورّث عذاب و آتش غضب الهی است.

وَالَّذینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَلایُنْفِقُونَها فی سَبیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ الیمٍ * یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فی نارِ جهنّم فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِاَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ» ⁽²⁾

و کسانی را که طلا و نقره می‌اندوزند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند ، به عذاب دردناکی مژده ده . * روزی که آن اندوخته‌ها را در آتش دوزخ به

شدّت گرما دهند و پیشانی و پهلو و پشتشان را به آن داغ کنند [ و به آنان نهیب زنند ] این است ثروتی که برای خود اندوختید ، پس کیفر زراندوزی خود را بچشید .

وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَلِلّهِ میراثُ السَّمواتِ وَ الْاَرْضِ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ» ⁽¹⁾

و کسانی که خدا به آنچه از فضلش به آنان داده بخل می‌ورزند ، گمان نکنند که آن بخل به سود آنان است ، بلکه آن بخل به زیانشان خواهد بود . به زودی آنچه به آن بخل ورزیدند در روز قیامت طوق گردنشان می‌شود . و میراث آسمان‌ها و زمین فقط در سیطرۀ مالکیّت خداست ، و خدا به آنچه انجام می‌دهید ، آگاه است .

جود و سخاوت و مروّت و جوانمردی و دلسوزی به حال مردم و رسیدگی به وضع ناتوانان و کرم و کرامت از اخلاق انبیا و پاکان و عباد صالح و اولیای الهی است.

جود و گشاده رویی در روایات

امام علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:

سادَةُ النّاسِ فِی الدُّنْیا الْاَسْخِیاءُ وَ فِی الْآخِرَةِ الْاَتْقِیاءُ. ⁽²⁾

آقا و بزرگ مردم در دنیا سخاوتمندان و در آخرت پرهیزکارانند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی رَضِیَ لَکُمُ الْاِسْلامَ دیناً، فَاَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخاءِ وَ حُسْنِ الْخُلْقِ. ⁽¹⁾

به حقیقت که خداوند متعال اسلام را برای شما به عنوان دین رضایت داده، شما بیائید دین خود را با سخاوت و حسن خلق نیکو بدارید.

امام صادق علیه السلام فرمود:

خِیارُکُمْ سُمَحاؤُکُمْ، وَ شِرارُکُمْ بُخَلاؤُکُمْ وَ مِنْ صالِحِ الْاَعْمالِ الْبِرُّ بِالْاِخْوانِ وَ السَّعْیُ فی حَوائِجِهِمْ وَ فی ذلِکَ مَرْغَمَةٌ لِلْشِّیْطانِ، وَ تَزَحْزُحٌ عَنِ النِّیرانِ، وَ دُخُولُ الْجِنان. ⁽²⁾

بهترین شما سخاوتمندان و بدترینتان بخیلانند، از اعمال صالحه، نیکی به برادران و کوشش در رفع نیاز آنان است که این کوشش دماغ شیطان را به خاک می‌مالد و شما را از آتش جهنّم دور و سبب ورود به بهشت است.

امام صادق علیه السلام بعد از این جملات به جمیل فرمودند:

ای جمیل! این حدیث را به یاران شریف خود برسان، جمیل به حضرت عرضه داشت: فدایت شوم یاران شریفم کیانند؟ فرمود: آنان که نسبت به برادران دینی خود نیکوکارند چه در سختی و چه در راحت، سپس فرمود: ای جمیل! برای آن کس که از ثروت و مال بهره دارد، رسیدگی به محتاجان کار ساده و آسانی است.

خداوند متعال از آنان که به وقت نداری خود، به دیگران رسیدگی می‌کنند تعریف فرمود:

وَیُؤْثِرُونَ عَلی انْفُسِهِمْ وَ لَوْکانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاُولئکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾

و آنان را برخود ترجیح می‌دهند گرچه خودشان را نیاز شدیدی [ به مال و متاع ] باشد . و کسانی را که از بخل و حرصشان بازداشته‌اند ، اینان همان رستگارانند .

حضرت باقر علیه السلام از پدران بزرگوارش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید که حضرت حق فرمود:

اَلْمَعْرُوفُ هَدِیَّةٌ مِنّی الی عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ، فَاِنْ قَبِلَها مِنّی فَبِرَحْمَةٍ مِنّی، فَاِنْ رَدَّها فَبِذَنْبِهِ حُرِمَها وَ مِنْهُ لا مِنّی. وَ ایُّما عَبدٍ خَلَقْتُهُ فَهَدَیْتُهُ الَی الْاِیمانِ وَ حَسَّنْتُ خُلْقَهُ وَ لَمْ ابْتَلْهُ بِالْبُخْلِ فَاِنّی اریدُ بِهِ خَیْراً. ⁽²⁾

نیکی، هدیه‌ای از جانب من به سوی بنده مؤمن است اگر بپذیرد به سبب رحمت من پذیرفته اگر قبول ننماید به خاطر گناهش آن را نپذیرفته و این محرومیت از جانب خود اوست نه من و من هر بنده‌ای را خلق کنم و او را به سوی ایمان هدایت نمایم و اخلاقش را نیکو گردانم و وی را از بخل حفظ کنم، به حقیقت که برای او خیر خواسته‌ام.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلسَّخاءُ شَجَرَةٌ اصْلُها فِی الْجَنَّةِ وَ هِیَ مُطِلَّةٌ عَلَی الدُّنْیا، مَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْهَا اجْتَرَّهُ الَی الجَنَّةِ. ⁽³⁾

سخا درختی است که ریشه آن در بهشت است و این درخت تا دنیا کشیده شده، هر کس به شاخه‌ای از آن چنگ بزند، او را به بهشت خواهد کشید.

امیر المؤمنین علیه السلام به فرزندش حضرت حسن علیه السلام فرمود:

یا بُنَیَّ مَا السَّماحَةُ؟ قالَ: الْبَذْلُ فِی الْعُسْرِ وَ الْیُسْرِ. ⁽¹⁾

پسرم گذشت و بلند نظری چیست؟ عرضه داشت: بخشش مال به تهیدستان در تنگ دستی و دارایی.

در هر صورت حرص ورزی برای جمع مال و اندوختن ثروت و بخل داشتن همه و همه بر اساس آیات قرآن و روایات مورّث عذاب دردناک و باعث شقاوت و تیره بختی و علّت خشم و غضب الهی است و جود و سخا و کرم و کرامت و گشاده‌رویی و توجه به فقیران و محتاجان و رفع نیاز دردمندان و پاسخگویی به سؤال سائلان، باعث خشنودی و رضای حق و عامل نجات انسان در دنیا و آخرت و مورّث ورود به بهشت عنبر سرشت است.

دوری گزیدن از محتاجان و در به روی آنان بستن و خود را از دسترس آنان ممنوع کردن و نسبت به آنان روی ترش نمودن و خلاصه طرد و ردّ و منع آنان عملی بسیار زشت و کاری فوق العاده قبیح و ایجاد حرمان در وجود خویش از رحمت و احسان الهی است.

داستانی عجیب از ثروتمند و فقیر

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

مردی ثروتمند، پاکیزه لباس، کنار پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت، در آن حال انسانی تهیدست و چرک لباس به محضر آن حضرت آمد، ثروتمند لباس خود را جمع کرد و

از خود مواظبت نمود!

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ترسیدی از فقر او چیزی به تو برسد؟ عرضه داشت: نه، فرمود: ترسیدی از ثروتت به او منتقل شود؟ گفت: نه، فرمود: ترسیدی لباست آلوده گردد؟ عرضه داشت: نه، فرمود: پس این چه کاری بود از تو سر زد؟ عرض کرد: یا رسول اللّه! نفس امّاره‌ای که هنوز حاکم بر من است بدی را نزدم خوبی و خوبی را بدی جلوه می‌دهد، من نصف ثروتم را به این فقیر بخشیدم.

حضرت به آن تهیدست فرمود: می‌پذیری؟ عرضه داشت: نه، فرمود: چرا؟ گفت: می‌ترسم من هم به آنچه او مبتلاست مبتلا شوم. ⁽¹⁾

ای دل ارخواهی که جا در بزم آن سلطان کنی باید اول کاخ حرص و آز را ویران کنی

پشت پا زن بر جهان و کار او مردانه وار مشکلات عشق اگر خواهی به خود آسان کنی

زیر زین آور براق عشق کثرت سوز را در فضای لامکان خواهی اگر جولان کنی

نفس شیطانست از شیطان نفس ایمن مباش قرب حق جوئی چو خود را دور از این شیطان کنی

بی من و ما در منای عشق چون محرم شوی باید اول نفس کافر کیش را قربان کنی

باید اول کام و لب شوئی ز آب سلسبیل گر هما خواهی که مدح شاه جم دربان کنی

آفتاب آسمان دین امیر المؤمنین آن که عالم را به مدح او بهارستان کنی

مهر او جو تا منور آسمان جان شود مدح او گو تا معطر گلشن ایمان کنی

شعلۀ نیران گلستان بر تو گردد چون خلیل باولایش جا اگر در شعلۀ نیران کنی

توجه به فقرا در روایات

حضرت موسی بن جعفر از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت فرموده است:

لاتَسْتَخِفُّوا بِفُقَراءِ شَیْعَةِ عَلِیٍّ وَ عِتْرَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَاِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ لَیَشْفَعُ فی مِثْلِ رَبیعَةَ وَ مُضَرَ. ⁽¹⁾

فقرای شیعۀ علی و امامان بعد از او را سبک مشمارید که یکی از آنها به اندازۀ جمعیت دو قبیلۀ ربیعه و مضر را در قیامت شفاعت می‌نماید.

در آنچه که رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن نهی فرموده، آمده است:

اَلا وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِفَقیرٍ مُسْلِمٍ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّ اللّهِ، وَ اللّهُ یَسْتَخِفُّ بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ الّا انْ یَتُوبَ.

وَ قالَ صلی الله علیه و آله : مَنْ اکْرَمَ فَقیراً مُسْلِماً لَقِیَ اللّهَ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ راضٍ. ⁽²⁾

بدانید هر کس فقیر مسلمانی را سبک شمارد، به حقیقت که حق خدا را سبک شمرده است و خداوند او را در قیامت سبک انگارد، مگر توبه کند.

و نیز حضرت فرمود: هر کس تهیدست مسلمانی را گرامی بدارد، خدا را در قیامت ملاقات می‌کند در حالی که از او خشنود است.

حضرت رضا علیه السلام فرمود:

مَنْ لَقِیَ فَقیراً مُسْلِماً فَسَلَّمَ عَلَیْهِ خِلافَ سَلامِهِ عَلَی الْغَنِیِّ لَقِیَ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبانٌ. ⁽¹⁾

هر کس فقیر مسلمانی را ببیند و به او سلام کند ولی سلامش به فقیر مانند سلام به غیر فقیر نباشد خدا را در قیامت در حال غضب برخود ملاقات می‌کند.

امیر المؤمنین علیه السلام به وقت وفات به حضرت مجتبی علیه السلام فرمود:

اُوصیکَ بِحُبِّ الْمَساکینِ وَ مُجالَسَتِهِمْ. ⁽²⁾

حسن جان! تو را وصیت می‌کنم به عشق ورزیدن به از کار افتادگان و محتاجان و معاشرت و نشستن با آنان.

و آن حضرت فرمود:

لاتُحَقِّرُوا ضُعَفاءَ اخْوانِکُمْ، فَاِنَّهُ مَنِ احْتَقَرَمُؤْمِناً لَمْ یَجْمَعِ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ بَیْنَهُما فِی الجَنَّةِ الّا انْ یَتُوبَ. ⁽³⁾

برادران دینی خود را که از نظر مالی ضعیف هستند کوچک مشمارید، به حقیقت که هر کس مؤمنی را کوچک بشمارد، خداوند در بهشت بین او و مؤمن کوچک شمرده فاصله اندازد مگر این که توبه کند.

حضرت رضا از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً اوْ مُؤْمِنَةً اوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ اوْ قِلَّةِ ذاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللّهُ تَعالی یَوْمَ الْقِیامَةِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ. ⁽¹⁾

هر کس مرد مؤمن یا زن با ایمانی را خوار کند، یا به خاطر فقر و نداریش او را کوچک بشمارد، خداوند متعال وی را در قیامت شهرۀ مردم نموده و او را رسوا کند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَبْوابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ عَلَی الْفُقَراءِ، وَ الرَّحْمَةُ نازِلَةٌ عَلَی الرُّحَماءِ، وَ اللّهُ راضٍ عِنَ الْاَسْخِیاءِ. ⁽²⁾

درهای بهشت به روی محتاجان باز است و رحمت خدا متوجه اهل مهر و محبت است و خداوند از مردم باسخاوت راضی و خشنود است.

لقمان به فرزندش گفت:

یا بُنَیَّ لاتَحْقِرَنَّ احَداً بِخُلْقانِ ثِیابِهِ، فَاِنَّ رَبَّکَ وَرَبَّهُ واحِدٌ. ⁽³⁾

ای پسرم! کسی را به کهنه بودن لباسش کوچک و حقیر مشمار، به حقیقت که خدای تو و او یکی است.

ابراهیم علیه السلام از حضرت حق پرسید:

یا رَبِّ مَنْ اطْعَمَ جائِعاً فَما جَزاؤُهُ؟ قال: جَزاؤُهُ الْغُفْرانُ وَ انْ کانَ ذُنُوبُهُ یَمْلَأُ ما بَیْنَ السَّماءِ وَ الْاَرْضِ. ⁽⁴⁾

ای پروردگار من! جزای کسی که گرسنه‌ای را سیر کند چیست؟ فرمود:

آمرزش گناه گرچه گناهش بین آسمان و زمین را پر کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

سائِلُوا الْعُلَماءَ، وَ خاطِبُوا الْحُکَماءَ، وَ جالِسُوا الْفُقَراءَ. ⁽¹⁾

دانشمندان را مورد پرسش قرار دهید، با حکیمان گفتگو کنید و با تهیدستان مجالست نمایید.

خداوند به حضرت داود علیه السلام خطاب کرد:

بنده‌ای از بندگانم در قیامت با یک حسنه بر من وارد می‌شود و من به خاطر آن حسنه، حکم می‌کنم او را وارد بهشت کنند. داود عرضه داشت: خدایا! آن حسنه چیست؟ خطاب رسید: به قدر یک خرما یا نصف خرما شادی بر مؤمنی وارد کند، داوود عرضه داشت: الهی آن کس که تو را شناخت، حق است که از حضرتت قطع امید نکند! ⁽²⁾

گرچه رویت ندیده‌ایم ای دوست وصف حسنت شنیده‌ایم ای دوست

گفته بودی که ما از آن توایم اثری زان ندیده‌ایم ای دوست

سال‌ها بر امید صافی وصل درد هجران چشیده‌ایم ای دوست

آخری کرده‌ایم کار جهان کاول از سر بریده‌ایم ای دوست

ما چون مرغان به بال همّت و جهد در هوایت پریده‌ایم ای دوست

در جهان برگزیدۀ همه‌ایم تا تو را برگزیده‌ایم ای دوست

هر کسی دربلا گرفتار است ما به نعمت رسیده‌ایم ای دوست

به زرت چون عماد نفروشیم که به جانت خریده‌ایم ای دوست

(عماد فقیه کرمانی)

رجوع نیازمند به مؤمن کریم هیچ گونه مانع شرعی ندارد و قضای حاجت او به وسیلۀ مؤمن امری است واجب و لازم و مورّث ثواب و جزای الهی و طرد کردن و حقیر شمردنش، گناهی بزرگ و موجب عذاب الهی است.

رجوعی که باعث حرمان از رحمت و احسان حضرت حق است، رجوع به طاغوت و رجوع به مشرک و کافر است، آن رجوعی که باعث ذلّت اسلام و مسلمین و موجب رشد و تقویت مخالفان خدا است.

[«15»اَللَّهُمَّ وَ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ قَدْ قَصَّرَ عَنْهَا جُهْدِی وَ تَقَطَّعَتْ دُونَهَا حِیَلِی وَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی رَفْعَهَا إِلَی مَنْ یَرْفَعُ حَوَائِجَهُ إِلَیْکَ وَ لاَ یَسْتَغْنِی فِی طَلِبَاتِهِ عَنْکَ وَ هِیَ زَلَّةٌ مِنْ زَلَلِ الْخَاطِئِینَ وَ عَثْرَةٌ مِنْ عَثَرَاتِ الْمُذْنِبِینَ]

خدایا! برای من در پیشگاه حضرتت حاجتی است که دست طاقت و توانم، از دست یابی به آن کوتاه است، و رشتۀ چاره‌ام، بدون لطف تو بریده است، و نَفْسم در نظرم چنین آراسته که رفع نیازم را از کسی بخواهم که رفع نیازهایش را از تو می‌خواهد، و در حاجاتش از تو بی‌نیاز نیست. این درخواست حاجت از غیر تو لغزشی است، از لغزش‌های خطاکاران، و افتادنی است، از افتادن‌های گناهکاران.

فقر و امتحان الهی

اشاره

فقر و تهیدستی امتحانی از امتحانات الهی است، در چنین موضعی هوشیاری و آگاهی کافی لازم است که فشار نفس، انسان را به جایی که حضرت حق راضی نیست نکشاند و برای رفع حاجت و نیاز، آدمی را به دامن طاغوت و طاغوتیان نیندازد که صبر و حوصله بر فقر و نیاز، تا رفع آن به لطف و کرم حضرت ربّ الارباب ثواب عظیمی در نزد حق دارد.

از حضرت صادق علیه السلام روایت شده که حکیمی گفته است:

غِنَی النَّفْسِ اغْنی مِنَ الْبَحْرِ. ⁽¹⁾

بی نیازی نفس از آن که باید از او بی نیاز بود، حالتی گسترده‌تر از دریاست.

جبرئیل در جملاتی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرضه داشت:

اِنَّ شَرَفَ الرَّجُلِ قِیامُهُ بِاللَّیْلِ، وَ عِزُّهُ اسْتِغْناؤُهُ عَنِ النّاسِ. ⁽²⁾

به حقیقت که شرافت مرد به عبادت در دل شب و عزّت و بزرگواریش در بی نیازی از مردم است.

حضرت صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

خَیْرُ الْغِنی غِنَی النَّفْسِ. ⁽³⁾

بهترین بی نیازی، بی نیازی نفس است.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

ثَلاثَةٌ هُنَّ فَخْرُ الْمُؤْمِنِ وَ زَیْنُهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ: الصَّلاةُ فی آخِرِ اللَّیْلِ، وَ یَأْسُهُ مِمّا فی ایْدِی النّاسِ، وَ وِلایَةُ الْاِمامِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽⁴⁾

سه برنامه افتخار مؤمن و آراستگی او در دنیا و آخرت است: نماز شب، نداشتن چشم داشت به مال مردم و قبول رهبری و ولایت امامان معصوم.

بی نیازی مردم در کلام مجلسی

اشاره

علامۀ مجلسی در باب بی‌نیازی از مردم در توضیح روایات می‌فرماید:

مراد به بی نیازی قطع طمع از مردم و قناعت به مقدار کفایت و تکیه بر خدا و

متوسل نشدن به مردم و قطع سؤال و درخواست و اظهار حاجت درغیر ضرورت است، ورنه دنیا خانۀ حاجت و نیاز است و انسان موجودی اجتماعی و همه در امور زندگی و معیشت محتاج به یکدیگر، اما هر چه حاجات و درخواست‌ها و نیازها کمتر باشد، عزّت آدمی نزد مردم بیشتر است و به هر مقدار که قلب خالی از طمع به مال مردم باشد، کمک حق به رفع نیاز انسان و آسان شدن کار بیشتر است. ⁽¹⁾

ارزش فقرا در روایات

حضرت صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

طُوبی لِلْمَساکینِ بالصَّبْرِ، وَ هُمُ الَّذینَ یَرَوْنَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ. ⁽²⁾

خوشا به حال مردم مسکین به خاطر صبری که در برابر مشکل دارند، [و اجازه نمی‌دهند، نفس و شهوت و غریزه و میل، آنان را به گناه و معصیت برای حلّ مشکل وادار کند]، اینان مردمی هستند که لیاقت تماشای ملکوت سماوات و زمین در آنان شکفته شده و می‌بینند از حقایق آنچه را که دیگران نمی‌بینند.

حضرت باقر علیه السلام فرمود:

اِذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ امَرَ اللّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی مُنادِیاً یُنادِی بَیْنَ یَدَیْهِ: ایْنَ الْفُقَراءُ؟ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النّاسِ کَثیرٌ فَیَقُولُ: عِبادِی! فَیَقُولُونَ لَبَّیْکَ رَبَّنا، فَیَقُولُ: انّی لَمْ افْقِرْکُمْ لِهَوانٍ بِکُمْ عَلَیَّ وَلکِنْ انَّمَا اخْتَرْتُکُمْ لِمِثْلِ هذا الْیَوْمِ، تَصَفَّحُوا وُجُوهَ النّاسِ فَمَنْ صَنَعَ الَیْکُمْ مَعْرُوفاً لَمْ یَصْنَعْهُ الاّ فِیَّ فَکافُوهُ عَنِّی بِالْجَنَّةِ. ⁽¹⁾

هنگام قیامت، خداوند امر می‌کند، منادی از طرف او ندا در دهد فقرا کجایند؟ بسیاری از مردم بر می‌خیزند، خطاب می‌رسد بندگانم. پاسخ می‌دهند، لبیک ای خدای ما، خطاب می‌کند، من نه به خاطر سبک انگاشتن شما به فقر و نداری مبتلایتان کردم، بلکه شما را برای مثل امروزی انتخاب نمودم، در بین مردم جستجو کنید هر کس به خاطر من با شما خوبی کرد، از جانب من بهشت را به عنوان جزای خوبیش در اختیارش بگذارید.

راوی می‌گوید حضرت صادق علیه السلام به من فرمود:

وارد بازار شدی، میوه را و آنچه میل داشتی نمی‌خواستی بخری؟ عرضه داشتم:

چرا؟ فرمود: برای تو به هر چیزی که می‌خواستی ولی قدرت خرید آن را نداشتی حسنه‌ای است. ⁽²⁾

[«16»ثُمَّ انْتَبَهْتُ بِتَذْکِیرِکَ لِی مِنْ غَفْلَتِی وَ نَهَضْتُ بِتَوْفِیقِکَ مِنْ زَلَّتِی وَ رَجَعْتُ وَ نَکَصْتُ بِتَسْدِیدِکَ عَنْ عَثْرَتِی «17»وَ قُلْتُ: سُبْحَانَ رَبِّی کَیْفَ یَسْأَلُ مُحْتَاجٌ مُحْتَاجاً؟ وَ أَنَّی یَرْغَبُ مُعْدِمٌ إِلَی مُعْدِمٍ؟]

آن گاه به یادآوری تو، از خواب غفلت بیدار شدم و به توفیق تو از عرصه گاه لغزشم برخاستم و به راهنمایی تو از افتادنم به وادی خطر پس آمدم، و از علل در افتادن به گمراهی دست برداشتم، و گفتم: منزه و پاک است پروردگارم، چگونه نیازمندی از نیازمند دیگر طلب حاجت کند، و از کجا تهی دستی به تهی دستی دیگر میل و رغبت نشان دهد؟!

دست نیاز به سوی بی نیاز

در صورتی انسان می‌تواند به اوج کمال برسد که عشق به ذات خویش را در پرتو ذات خدا و نمایندگان او قرار دهد. چرا که اگر دید بنده در به دست آوردن حاجت گرفتار دو نگربینی شود به گونه‌ای دل او به سوی کرم خداوند است ولی چشمش به دست مردم باشد، از یاد خدا غافل شده یعنی دیده و دل بندۀ نیازمند؛ دو گانه سوز می‌گردد.

با آن که فضل و کرم را در دست بی‌نیاز می‌بیند ولی دل در گرو نیازمند قرار می‌دهد. بنابراین بنده از درجات کمال و معرفت حق محروم شود و در خواسته‌اش سرگردان می‌ماند. پس چه بهتر اگر بخواهد دستی دراز کند به سوی اهل معرفت و

کرامت برود.

امام حسین علیه السلام دراین باره به مرد فقیری می‌فرماید:

... لاتَرْفَعْ حاجَتَکَ إِلاّ إِلی أَحَدِ ثَلاثَةٍ: إِلی ذی دِینٍ، أَوْ مُرُوَّةٍ، أَوْ حَسَبٍ، فَاَمّا ذُوالدِّینِ فَیَصُونُ دِینَهُ، وَ أَمّا ذُوالمُرُوَّةِ فَإِنَّهُ یَسْتَحیی لِمُرُوَّتِهِ وَ أَمّا ذُوالْحَسَبِ فَیَعْلَمُ أَنَّکَ لَمْ تُکْرِمْ وَجْهَکَ أَنْ تَبْذُلَهُ فی حاجَتِکَ فَهُو یَصُونُ وَجْهَکَ أَنْ یَرُدَّکَ بِغَیْرِ قَضاءِ حاجَتِکَ. ⁽¹⁾

نیاز خودت را به نزد سه نفر ببر: 1 - دیندار 2 - جوانمرد 3 - بزرگ‌زاده

زیرا دیندار برای حفظ دین خود نیازت را برآورده می‌سازد و جوانمرد از مردانگی خود شرم می‌کند و بزرگ‌زاده می‌داند که تو با روانداختن به او آبرویت را فروختی، با برآوردن نیازت آبروی تو را حفظ می‌کند.

البته بندگان نیکوکار و نمایندگان حق در بین مردم همان لطف الهی است.

احمد بن عیسی می‌گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود:

هر گاه مردی دست نیاز به سوی من دراز کند، در برآوردن نیاز او شتاب می‌ورزم؛ زیرا ترس آن می‌رود که کار از کار بگذرد و کمک من در مشکل او به کارش نیاید. ⁽²⁾باید از بنده نوازی خداوند منّان سپاس‌گزار بود که اجازه نمی‌دهد بنده‌اش به کسی که توان برآوردن حاجت او را ندارد، روی آورد؛ زیرا این حرکت جسارت به محضر پروردگار است و عقل هم نمی‌پسندد که نیازمند به سوی مانند خودش دست نیاز بگشاید و اعتبار فطری خود را تباه سازد.

پس به این اعتبار سیدالشهداء علیه السلام در دعای عرفه عرضه می‌دارد:

إِلهی أَنَا الْفَقیرُ فی غِنَایَ فَکَیْفَ لااَکُونُ فَقِیراً فی فَقْری، إِلهی أَنَا الْجاهِلُ فی عِلْمی فَکَیْفَ لاأَکُونُ جَهُولاً فی جَهْلی. ⁽¹⁾

خدایا! در عین توانگری تهیدستم، پس چگونه در تهیدستی، تهیدست نباشم، خدایا! در عین دانایی نادانم، پس چگونه در نادانی، نادان نباشم.

منظور حضرت این است که خدایا! من که با تمام دانشم؛ نادان هستم، همان طور در بی‌نیازی هم نیازمندم؛ زیرا حاجت و دانش ذاتی نیست بلکه امانت و لطفی از ناحیه توست.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

التَّقَرُّبُ إِلَی اللّهِ تَعالی بِمَسْأَلَتِهِ وَ إِلَی النّاسِ بِتَرْکِها. ⁽²⁾

مقرّب شدن نزد خدای متعال با دراز کردن دست نیاز به سوی او شدنی است و محترم شدن نزد مردم به ترک پرسش از آنان است.

چون دست نیازمند به سوی مردم دراز کردن عزّت را می‌رباید و غیرت و شرم را می‌برد و چشم کندن از آنچه در دست مردم است، مایۀ عزّت مؤمنان است.

مردی نیازمند به نزد حضرت علی علیه السلام از حاجت خود شکوه کرد و از روی گردانی دنیا از او ناله سر داد. حضرت فرمود:

إِعْلَمْ أَنَّ کُلَّ شَیءٍ تُصِیبُهُ مِنَ الدُّنیا فَوْقَ قُوتِکَ فَإِنَّما أَنْتَ فِیهِ خازِنٌ لِغَیْرِکَ. ⁽³⁾

بدان که هر چه از دنیا بیش از روزی و نیازت به تو می‌رسد؛ تو نگهبان آن برای دیگران هستی.

حضرت کلمۀ خازن را به جهت احترام به مرد محتاج فرموده که دل او بیشتر شکسته نشود وگرنه در حقیقت او بارکش مال دیگران است.

«سلمان فارسی در هنگام مرگ اظهار تأسف کرد؛ پرسیده شد: چرا ای بنده خدا! افسوس می‌خوری؟ گفت: اندوهم برای دنیا نیست، بلکه چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ما سفارش کرد که باید قوت روزانه هر یک از شما به اندازۀ ره توشۀ یک مسافر باشد من با این همه اثاثیه در اطرافم می‌ترسم از دستور آن حضرت سرپیچی کرده باشم سپس با دستش به آنها اشاره کرد و گفت: آن بالش و شمشیر و کاسه.» ⁽¹⁾

حضرت شیخ بهایی می‌فرماید:

از هوس بگذر رها کن کشّ و فش پا ز دامان قناعت در مکش

گر نباشد جامۀ اطلس تو را کهنه دلقی ساتر تن بس تو را

ور مزعفر نبودت با قند و مشک خوش بود دوغ و پیاز و نان خشک

ور نباشد مشربت از زرّناب با کف خود می‌توانی خورد آب

ور نباشد مرکب زرین لجام می‌توان هم زد بپای خویش گام

ور نباشد دور باش از پیش و پس دور باش نفرت خلق از تو بس

ورنباشد خانه‌های زرنگار می‌تواند بردن به سر در کنج غار

ور نباشد فرش ابریشم طراز با حصیر کهنۀ مسجد بساز

ور نباشد شانه‌ای از بهر ریش شانه بتوان کرد با انگشت خویش

(شیخ بهایی)

[«18»فَقَصَدْتُکَ؟ یَا إِلَهِی بِالرَّغْبَةِ وَ أَوْفَدْتُ عَلَیْکَ رَجَآئِی بِالثِّقَةِ بِکَ «19»وَ عَلِمْتُ أَنَّ کَثِیرَ مَا أَسْاَلُکَ یَسِیرٌ فِی وُجْدِکَ وَ أَنَّ خَطِیرَ مَا أَسْتَوْهِبُکَ حَقِیرٌ فِی وُسْعِکَ وَ أَنَّ کَرَمَکَ لاَ یَضِیقُ عَنْ سُؤَالِ أَحَدٍ وَ أَنَّ یَدَکَ بِالْعَطَایَا أَعْلَی مِنْ کُلِّ یَدٍ]

روی این حساب، با اشتیاق و شوق آهنگ تو کردم، و از باب اطمینان به تو، امیدم را به جانب حضرتت آوردم، و دانستم آنچه را از تو می‌خواهم، هر چند زیاد باشد، در کنار داراییت اندک است، و چیزهای با ارزشی که بخشش را از تو درخواست می‌کنم، در جنب تواناییت کوچک و بی مقدار است، و دایرۀ کرم و بزرگواریت با تقاضای هیچ کس تنگ نمی‌شود، و دست بخشندگیت از هر دستی برتر است.

قدرت بخشش و لطف حق

از خصلت‌های کریمانۀ خداوند، بخشش‌های بزرگ و بدون عوض است مانند عقل و قوّه فهم و شعور که فرماندۀ اصلی زندگی انسان و راهنمای جادّه هدایت بشر به سوی خوشبختی و نیک سرانجامی است.

خردها از عطایای الهی هستند ولی کمال ادب به صورت اکتسابی و تلاش به دست می‌آید.

در محضر امام رضا علیه السلام سخن از عقل و ادب به میان آمد، حضرت فرمود:

اَلْعَقْلُ حِباءٌ مِنَ اللّهِ وَ الْأَدَبُ کُلْفَةٌ، فَمَنْ تَکَلَّفَ الْأَدَبَ قَدَرَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَکَلَّفَ الْعَقْلَ لَمْ یَزْدَدْ بِذلِکَ إِلاّ جَهْلاً. ⁽¹⁾

خرد بخششی از سوی خداست و ادب با زحمت و تلاش به دست می‌آید، پس هر که در راه کسب ادب و تربیت کوشش کند به آن دست یابد و هر که در راه افزودن خرد، خود را به سختی اندازد بر نادانیش افزوده شود.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

خداوند خرد را از نوری آفرید که در علم ازلی او اندوخته و نهفته بود و هیچ پیامبری فرستاده نشده و فرشتۀ بارگاه خداوند از آن آگاهی نداشت. ⁽²⁾پس پروردگار در اولین زمان آفرینش آدم علیه السلام نعمت عقل را در برترین جای کالبد آدمی قرار داد و فرمان هدایت فطری و حرکتی را برعهدۀ او گذاشت و با گسترش نسل آدم عقل‌ها گسترده گردیده و از تولّدها، اندیشه‌ها پدید آمده است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

العَقْلُ وِلادَةٌ وَ الْعِلْمُ إِفادَةٌ وَ مُجالَسَةُ الْعُلَماءِ زِیادَةٌ. ⁽³⁾

عقل در سرشت و فطرت و دانش فراگرفتنی است و همنشینی با دانشمندان افزونی است.

عقل و علم مانند دو برادر با ریسمانی به هم بسته شده و از یکدیگر دور نمی‌شوند؛ زیرا هر دو از جنس نورند که دو بال پرواز تکامل بشر هستند. در کسب دانش باید کوشید ولی اصل آن نوری است که در ظرف سینۀ برخی انسان‌ها گذاشته می‌شود و آن توفیق رسیدن به شناخت و عبادت حق را فراهم می‌سازد. دانش نور و

روشنایی است که خداوند در دل‌های اولیا و دوستان، فضیلت قرار می‌دهد.

عنوان بصری به امام صادق علیه السلام عرض کرد: دعا فرمایید خداوند مرا توفیق دهد که از علم شما سود برم و هر چه از شما بپرسم پاسخ بشنوم؛ حضرت فرمود:

لَیْسَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ إِنَّما هُوَ نُورٌ یَقَعُ فی قَلْبِ مَنْ یُریدُ اللّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی أَنْ یَهْدِیَهُ... ⁽¹⁾

علم به فرا گرفتن نیست بلکه نوری است که از طرف خداوند متعال بر دل هر که بخواهد او را هدایت کند می‌تابد...

این نور دانش عطیّه‌ای الهی است که به سینه‌های انسان‌های برگزیده و با صلاحیت فرستاده می‌شود که بتوانند امتی را راهنمایی نمایند.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله به اصحاب فرمود:

آیا شما را از بخشنده‌ترین بخشنده خبر دهم؟ خداوند، بخشنده‌ترین بخشنده است و من بخشنده‌ترین فرزند آدم هستم و بعد از من بخشنده‌ترین شما مردی است که دانش را آموزش دهد و از این راه دانش او پخش شود. او در روز قیامت به تنهایی همچون یک امت برانگیخته می‌شود. ⁽²⁾بنابراین تک تک نعمت‌ها ظهور تام حق و نظام احسن هستند. و همگی ساخته و پرداختۀ دست اوست که به جهت بهره‌گیری در سیر و سلوک انسان به کار می‌روند.

هر مقدار نیاز آدمی بزرگ جلوه کند در نزد حق تعالی بزرگتر از خود انسان نیست؛ زیرا وجود انسان مرکز هدف آفرینش هستی و کاینات است.

اگر خداوند قدرت فیّاضی دارد که مقاماتی بلند مرتبه را به اشرف موجودات بدهد، چرا مقام رضا که مقام فنای ارادۀ رهرو در ارادۀ حق است، را به او لطف نکند.

تا انسان به این مقام نرسد، اعمالش مورد پذیرش و رضایت حق قرار نمی‌گیرد. پس باید زمینۀ بهره‌گیری از این سرمایۀ بی‌منت را فراهم ساخت.

بنی‌اسرائیل به موسی علیه السلام گفتند: از خدا بپرس چه عملی است که اگر ما آن را انجام دهیم خدا از ما راضی می‌شود؟ موسی علیه السلام عرض کرد: پروردگارا! شنیدی آنچه را بنی‌اسرائیل گفتند؟ خطاب آمد: ای موسی! به آنان بگو: از من راضی شوید تا من از شما راضی شوم. ⁽¹⁾

و آن که در زندگی پیوسته از کمبودها و نعمت‌های کمیاب شکایت می‌کند؛ از الطاف حق درک درستی ندارد و به مقام‌های معنوی و عرفانی که او را به درجات بالا برساند باور حقیقی نمی‌آورد.

در دعای شب مبعث آمده است:

اَللّهُمْ انَّکَ تَری وَلاتُری وَ انْتَ بِالْمَنْظَرِ الْاَعْلی وَ انَّ الَیْکَ الرُّجْعی وَ الْمُنْتَهی، وَ انَّ لَکَ الْمَماتَ وَ الْمَحْیا، وَ إنَّ لَکَ الْآخِرَةَ وَ الْاُولی. ⁽²⁾

الهی تو می‌بینی ولی دیده نمی‌شوی و تو بر دیدگان فرازتری و بازگشت و سیر نهایی به سوی توست و چگونه زیستن و مردن از توست و آخرت و دنیا برای تو و در تصرف توست.

در دعای امّ داود آمده است:

وَاَسْئَلُکَ بِاَنَّکَ مَلیکٌ، وَ انَّکَ ما تَشاءُ مِنْ امْرٍ یَکُونُ، وَ انَّکَ عَلی ما تَشاءُ

قَدیرٌ. ⁽¹⁾

و از تو درخواست می‌کنم به حق این که تویی از زمامدار ملک و ملکوت هستی و به این که تو هر کاری را خواهی بشود می‌شود و به این که تو بر هر چیزی که خواهی توانائی.

یا مَنْ الَیْهِ التَّدْبیرُ وَ لَهُ الْمَقادیرُ، وَ یا مَنِ الْعَسیرُ عَلَیْهِ سَهْلٌ یَسیرٌ، یا مَنْ هُوَ عَلی ما یَشاءُ قَدیرٌ، یا مُرْسِلَ الرِّیاحِ، یا فالِقَ الْاِصْباحِ، یا باعِثَ الْاَرْواحِ، و یا ذَاالْجُودِ وَ السَّماحِ، یا رادَّ ما قَدْ فاتَ، یا ناشِرَ الْاَمْواتِ، یا جامِعَ الشَّتاتِ، یا رازِقَ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ، وَیا فاعِلَ ما یَشاءُ کَیْفَ یَشاءُ. ⁽²⁾

ای آن که تدبیر و نقشه کشی با اوست و اندازه‌ها در قدرت او قرار دارد. و ای آن که هر دشواری بر او هموار و آسان است، ای آن که بر هر چه بخواهد تواناست، ای روان کنندۀ بادها، ای شکافندۀ صبح روشنی بخش، ای برانگیزنده روانها ای دارای جود و بخشش سهل، ای بازگردانندۀ آنچه رفته، ای زنده کنندۀ مردگان، ای گردآورندۀ پراکندگی، ای بی حساب روزی دهنده به هر کس که خواهد، ای انجام دهندۀ هر چه خواهد به هر گونه که خواهد.

ای مونس و غمگسار عاشق وی چشم و چراغ و یار عاشق

ای داروی فربهی و صحت از بهر تن نزار عاشق

ای رحمت و پادشاهی تو بربوده دل و قرار عاشق

ای کرده خیال را رسولی در واسطه یادگار عاشق

آن را که به خویش بار ندهی کی بیند کار و بار عاشق

از جذب و کشیدن تو باشد آن ناله زار زار عاشق

ای لاف أبِیْتُ عِنْدَ ربّی آرایش و افتخار عاشق

لَولاک لَما خَلَقْتُ الْاَفلاک نُه چرخ به اختیار عاشق

(مولوی)

[«20»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ احْمِلْنِی بِکَرَمِکَ عَلَی التَّفَضُّلِ وَ لاَ تَحْمِلْنِی بِعَدْلِکَ عَلَی الاِسْتِحْقَاقِ فَمَا أَنَا بِأَوَّلِ رَاغِبٍ رَغِبَ إِلَیْکَ فَأَعْطَیْتَهُ وَ هُوَ یَسْتَحِقُّ الْمَنْعَ وَ لاَ بِأَوَّلِ سَآئِلٍ سَأَلَکَ فَأَفْضَلْتَ عَلَیْهِ وَ هُوَ یَسْتَوْجِبُ الْحِرْمَانَ «21»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ کُنْ لِدُعَآئِی مُجِیباً وَ مِنْ نِدَائِی قَرِیباً وَ لِتَضَرُّعِی رَاحِماً وَ لِصَوْتِی سَامِعاً «22»وَ لاَ تَقْطَعْ رَجَآئِی عَنْکَ وَ لاَ تَبُتَّ سَبَبِی مِنْکَ وَ لاَ تُوَجِّهْنِی فِی حَاجَتِی هَذِهِ وَ غَیْرِهَا إِلَی سِوَاکَ «23»وَ تَوَلَّنِی بِنُجْحِ طَلِبَتِی وَ قَضَاءِ حَاجَتِی وَ نَیْلِ سُؤْلِی قَبْلَ زَوَالِی عَنْ مَوْقِفِی هَذَا بِتَیْسِیرِکَ لِیَ الْعَسِیرَ وَ حُسْنِ تَقْدِیرِکَ لِی فِی جَمِیعِ الْأُمُورِ]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست و مرا به کرم و بزرگواریت بر دست یافتن به احسانت کمک فرما، و از باب عدالتت بر کیفری که سزاوار آنم دچار مکن.

من اوّلین رغبت کننده‌ای نیستم که به حضرتت رو آورده، پس به او عطا کرده‌ای، و حال آن که سزاوار ممنوع شدن از عطایت بوده، و اولین خواهنده‌ای نیستم که از تو طلب حاجت کرده و تو بر او احسان کرده‌ای در حالی که مستحق محرومیت از احسان توست.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست و مستجاب کنندۀ دعایم باش و به ندایم توجه کن، و به زاریم رحمت آر، و صدایم را شنوا باش، و امیدم را از حضرتت قطع مکن، و دست آویز مرا از خود جدا مساز، و در این حاجتم و دیگر حوایجم، مرا به سوی غیر خودت روانه مکن، و به برآورده شدن خواسته‌ام، و روا شدن حاجتم و رسیدن به مطلبم، پیش از برخاستن از جایم و با آسان ساختن مشکلم و با سرنوشت خوبی که در تمام امور برایم رقم می‌زنی، کار ساز من باشد.

دریای کرم

هر کسی که بخواهد به واقعیت‌های انسانی و نفسانی دست یابد، باید از درستی روش و منش رسیدن به حقیقت آگاه باشد. البته برای تعیین درستی و نادرستی هر چیز و میزان حقیقی یا دروغی بودن آن به اهل فن مراجعه کند، چنانکه در مورد میزان برخورداری آدمی از صحت و سلامتی بدن به نزد پزشک متخصص و متبحّر می‌رود.

در باب معرفت الهی تعیین سلامت راه و مشاهدۀ نشانۀ عظمت پروردگار به عهدۀ اهل راه یعنی پیامبران الهی و اولیای معصومین است که همگی آینۀ حق نما هستند. از این روش‌های معرفتی، شناخت کرامت نفس برگرفته از کرامت حقیقی خداوند است که آثار آن در زندگی بزرگوارانه نمایان می‌شود.

امام صادق علیه السلام در بیانی شیوا به بعضی از رفتارهای کرامت‌وار اشاره می‌فرماید:

ثَلاثٌ مِنْ مَکارِمِ الدُّنْیا وَ الآخِرَةِ: تَعْفُوا عَمَّنْ ظَلَمَکَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَ تَحْلُمُ إذا جُهِلَ عَلَیْکَ. ⁽¹⁾

سه چیز از کرامت‌های بلند اخلاقی در دنیا و آخرت است:

1 - گذشت نسبت به کسی که به شما ستم روا داشته است.

2 - ارتباط با کسی که پیوند خویش را با تو بریده است.

3 - بردباری با کسی که رفتار جاهلانه داشته است.

بر پایۀ این بیان حضرت، عشق ورزیدن، نسبتی بین آفریدگار و بندگان خداست و شالودۀ دین هم همین عشق و محبت خالص، نسبت به خدا و اولیای خدا و همه ظهورات حق است. در میان مردم معروف است که همیشه گنجینه در ویرانه‌ها یافت می‌شود. بر این پایه، مؤمن در راه وصال دوست تا از هواهای نفسانی و خودبینی خراب و فانی نشود، به بقای کریمانه حق آباد نمی‌شود.

کسی که می‌خواهد در سفر معنوی به دریای کرامت‌های الهی برسد، نیازمند عزمی محکم و نیتی جدّی و خالص است. اتصال کامل در صورت بریدن از غیر است. اگر در میان راه تنزّلی کند و به بیگانه اندکی چشمداشت پیدا کند چنان سقوط می‌نماید که از نظر پروردگار می‌افتد؛ چرا که به هر اندازه انسان به سوی حق اوج بگیرد، سقوط او به درّۀ نیستی شدیدتر خواهد بود. پس با کنترل شدید نفس می‌توان از شک و تردید در راه سفر معنوی از سیر قهقرایی و عقب‌گرد جلوگیری نمود.

امام علی علیه السلام یک چشمه از راهیابی به دریای کرامت را به ما نشان داده و می‌فرماید:

وَ اعْلَمُوا انَّهُ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ الْفِتَنِ، وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ، وَ یُخَلِّدُهُ فِیما اشْتَهَتْ نَفْسُهُ، وَ یُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْکَرَامَةِ عِنْدَهُ فِی دارٍ اصْطَنَعَها لِنَفْسِهِ، ظِلُّها عَرْشُهُ، وَ نُورُها بَهْجَتُهُ، وَ زُوّارُها مَلائِکَتُهُ، وَ رُفَقاؤُها رُسُلُهُ. ⁽¹⁾

بدانید آن که تقوای الهی را رعایت کند خداوند راه خروج از فتنه‌ها را برایش باز کند و به او نوری بنمایاند که از تاریکی برهد و او را در آنچه که میل و آرزوی اوست جاویدان کند، وی را نزد خود در خانۀ کرامت وارد سازد، خانه‌ای که برای خود انتخاب نموده که سایه‌اش عرش، روشناییش شادمانی او، زیارت کنندگانش فرشتگان و دوستانش انبیای او هستند.

بنابراین سزاوار نیست کسی که بزرگی خدا را می‌شناسد، خود را از کرامت حق بی‌نیاز بداند؛ زیرا بلندی مرتبۀ کسی که حق را می‌شناسد این است که افتادگی را پیشه کند و در نزد خداوند اظهار بندگی و ذلّت نماید.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

مَنْ بَرِئَ مِنَ الْکِبْرِ نالَ الْکَرَامَةَ. ⁽¹⁾

هر که از خود بزرگ بینی پاک شود به بزرگواری دست یابد.

یعنی احترام نهادن به همان اندازه که برای شخص اهل کرامت سازنده است؛ برای انسان فرومایه تباه کننده است و کرامت نتیجۀ دوراندیشی است.

از پیامبر اسلام دربارۀ اهل کرامت و بزرگواری پرسیدند، فرمود:

کسانی که در مسجد، محفل و جلسه یاد خداوند را برپا می‌کنند. ⁽²⁾به این منظور اسلام، احترام و عزّت مخصوصی برای مساجد گذاشته است.

امام صادق علیه السلام در باب آداب مراقبت در مسجد می‌فرماید:

هر گاه به در مسجد رسیدی... در پیشگاه او به ناتوانی و تقصیر و درویشی

خود اعتراف کن؛ زیرا که تو برای پرستش و همدمی با او آمده‌ای. رازهایت را با او در میان بگذار و بدان که همۀ اسرار درون مردم یا آشکارشان بر او پوشیده نیست. در برابر او چونان نیازمندترین بندگانش باش و دلت را از هر دل مشغولی که حجاب میان تو و پروردگارت شود خالی کن؛ زیرا که او تنها از پاکترین و خالص‌ترین می‌پذیرد. بنگر از کدام دیوان نامت بیرون می‌آید، اگر شیرینی مناجات با او و لذّت گفتگو با وی را چشیدی و بر اثر روی خوش او به تو و پذیرشش، جام رحمت و کرامت او را سرکشیدی، هر آینه لایق چاکری و خدمتگزاری او شده‌ای. اینک به مسجد درآی که در امن و امان خواهی بود. ⁽¹⁾

[«24»وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً دَائِمَةً نَامِیَةً لاَ انْقِطَاعَ لِأَبَدِهَا وَ لاَ مُنْتَهَی لِأَمَدِهَا وَ اجْعَلْ ذَلِکَ عَوْناً لِی وَ سَبَباً لِنَجَاحِ طَلِبَتِی إِنَّکَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ «25»وَ مِنْ حَاجَتِی یَا رَبِّ کَذَا وَ کَذَا (وَ تَذْکُرُ حَاجَتَکَ ثُمَّ تَسْجُدُ وَ تَقُولُ فِی سُجُودِکَ) فَضْلُکَ آنَسَنِی وَ إِحْسَانُکَ دَلَّنِی فَأَسْأَلُکَ بِکَ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِمْ أَن لاَ تَرُدَّنِی خَائِباً.]

و بر محمّد و آلش درود فرست؛ درودی دائمی و فزاینده که برای مدّتش انقطاعی، و برای زمانش پایانی نباشد. این درود را برایم مدد، و جهت برآورده شدن حاجتم سبب قرار ده؛ همانا تو واسع و کریمی و ای پروردگارم! از جملۀ درخواست‌هایم چنین و چنان است. (و نیاز به درخواستت را می‌گویی، سپس به سجده می‌روی، و در سجده‌ات می‌گویی:)

عطاو بخششت به من آرامش می‌دهد، و احسانت راهنماییم می‌کند. به حق خودت و به حق محمّد و آلش که درودت بر آنان باد، از تو می‌خواهم که مرا از پیشگاهت ناامید برنگردانی.

دعای 14 : ستم و ستمدیده

اشاره

«1» یَا مَنْ لاَ یَخْفَی عَلَیْهِ أَنْبَاءُ الْمُتَظَلِّمِینَ «2»وَ یَا مَنْ لاَ یَحْتَاجُ فِی قَصَصِهِمْ إِلَی شَهَادَاتِ الشَّاهِدِینَ «3»وَ یَا مَنْ قَرُبَتْ نُصْرَتُهُ مِنَ الْمَظْلُومِینَ «4»وَ یَا مَنْ بَعُدَ عَوْنُهُ عَنِ الظَّالِمِینَ «5»قَدْ عَلِمْتَ یَا إِلَهِی مَا نَالَنِی مِنْ فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ مِمَّا حَظَرْتَ وَ انْتَهَکَهُ مِنِّی مِمَّا حَجَزْتَ عَلَیْهِ بَطَراً فِی نِعْمَتِکَ عِنْدَهُ وَ اغْتِرَاراً بِنَکِیرِکَ عَلَیْهِ «6»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ خُذْ ظَالِمِی وَ عَدُوِّی عَنْ ظُلْمِی بِقُوَّتِکَ وَ افْلُلْ حَدَّهُ عَنِّی بِقُدْرَتِکَ وَ اجْعَلْ لَهُ شُغْلاً فِیمَا یَلِیهِ وَ عَجْزاً عَمَّا یُنَاوِیهِ «7»اَللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ لاَ تُسَوِّغْ لَهُ ظُلْمِی وَ أَحْسِنْ عَلَیْهِ عَوْنِی وَ اعْصِمْنِی مِنْ مِثْلِ أَفْعَالِهِ وَ لاَ تَجْعَلْنِی فِی مِثْلِ حَالِهِ «8»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِدْنِی عَلَیْهِ عَدْوَیً حَاضِرَةً تَکُونُ مِنْ غَیْظِی بِهِ شِفَاءً وَ مِنْ حَنَقِی عَلَیْهِ وَفَاءً «9»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَوِّضْنِی مِنْ ظُلْمِهِ لِی عَفْوَکَ وَ أَبْدِلْنِی بِسُوءِ صَنِیعِهِ بِی رَحْمَتَکَ فَکُلُّ مَکْرُوهٍ جَلَلٌ دُونَ سَخَطِکَ وَ کُلُّ مَرْزِئَةٍ سَوَاءٌ مَعَ مَوْجِدَتِکَ «10»اَللَّهُمَّ فَکَمَا کَرَّهْتَ إِلَیَّ أَنْ أُظْلَمَ فَقِنِی مِنْ أَنْ أَظْلِمَ «11»اَللَّهُمَّ لاَ أَشْکُو إِلَی أَحَدٍ سِوَاکَ وَ لاَ أَسْتَعِینُ بِحَاکِمٍ غَیْرِکَ حَاشَاکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ صِلْ دُعَآئِی بِالْإِجَابَةِ وَ اقْرِنْ شِکَایَتِی بِالتَّغْیِیرِ «12»اَللَّهُمَّ لاَ تَفْتِنِّی بِالْقُنُوطِ مِنْ إِنْصَافِکَ وَ لاَ تَفْتِنْهُ بِالْأَمْنِ مِنْ إِنْکَارِکَ فَیُصِرَّ عَلَی ظُلْمِی وَ یُحَاضِرَنِی بِحَقِّی وَ عَرِّفْهُ عَمَّا قَلِیلٍ مَا أَوْعَدْتَ الظَّالِمِینَ وَ عَرِّفْنِی مَا

وَعَدْتَ مِنْ إِجَابَةِ الْمُضْطَرِّینَ «13»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ وَفِّقْنِی لِقَبُولِ مَا قَضَیْتَ لِی وَ عَلَیَّ وَ رَضِّنِی بِمَا أَخَذْتَ لِی وَ مِنِّی وَ اهْدِنِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ اسْتَعْمِلْنِی بِمَا هُوَ أَسْلَمُ «14»اَللَّهُمَّ وَ إِنْ کَانَتِ الْخِیَرَةُ لِی عِنْدَکَ فِی تَأْخِیرِ الْأَخْذِ لِی وَ تَرْکِ الاِنْتِقَامِ مِمَّنْ ظَلَمَنِی إِلَی یَوْمِ الْفَصْلِ وَ مَجْمَعِ الْخَصْمِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَیِّدْنِی مِنْکَ بِنِیَّةٍ صَادِقَةٍ وَ صَبْرٍ دَآئِمٍ «15»وَ أَعِذْنِی مِنْ سُوءِ الرَّغْبَةِ وَ هَلَعِ أَهْلِ الْحِرْصِ وَ صَوِّرْ فِی قَلْبِی مِثَالَ مَا ادَّخَرْتَ لِی مِنْ ثَوَابِکَ وَ أَعْدَدْتَ لِخَصْمِی مِنْ جَزَآئِکَ وَ عِقَابِکَ وَ اجْعَلْ ذَلِکَ سَبَباً لِقَنَاعَتِی بِمَا قَضَیْتَ وَ ثِقَتِی بِمَا تَخَیَّرْتَ «16»آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.

[«1»یَا مَنْ لاَ یَخْفَی عَلَیْهِ أَنْبَاءُ الْمُتَظَلِّمِینَ «2»وَ یَا مَنْ لاَ یَحْتَاجُ فِی قَصَصِهِمْ إِلَی شَهَادَاتِ الشَّاهِدِینَ «3»وَ یَا مَنْ قَرُبَتْ نُصْرَتُهُ مِنَ الْمَظْلُومِینَ «4»وَ یَا مَنْ بَعُدَ عَوْنُهُ عَنِ الظَّالِمِینَ «5»قَدْ عَلِمْتَ یَا إِلَهِی مَا نَالَنِی مِنْ فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ مِمَّا حَظَرْتَ وَ انْتَهَکَهُ مِنِّی مِمَّا حَجَزْتَ عَلَیْهِ بَطَراً فِی نِعْمَتِکَ عِنْدَهُ وَ اغْتِرَاراً بِنَکِیرِکَ عَلَیْهِ]

ای آن که اخبار شاکیانِ از ستم بر او پنهان نیست! و ای آن که نسبت به ستمی که بر ستم دیدگان رفته، نیاز به شهادت شاهدان ندارد! و ای آن که یاری و نصرتش به ستم دیدگان نزدیک، و مددکاریش از ستمگران دور است! ای خدای من! محقّقاً می‌دانی، از فلانی فرزند فلانی ستمی به من رسیده که او را از آن ستم نهی کردی، و پردۀ حرمتم را دریده که دریدنش را بر او منع فرمودی. این ستم‌گری و پرده‌دری، از باب طغیان در نعمت توست که در اختیار اوست، و براساس غفلت و بی‌اعتنایی به خشم و غضب توست که گریبان او را خواهد گرفت.

مظلوم و ظالم

اشاره

در این قسمت از دعا به چند مسئله مهم در باب مظلوم و ظالم اشاره شده است:

1 - وضع مظلوم و فریاد و زاری و استغاثه‌اش از حضرت او پنهان نیست.

2 - مظلوم از ظلمی که بر وی رفته نیازی به آوردن شاهد در پیشگاه حق به وقت رسیدگی به پرونده ندارد؛ زیرا بهترین گواه و شاهد بر اعمال بندگان، خداست.

3 - کمک و یاری حضرت حق به مظلوم نزدیک و از ستمکار دور است.

4 - وجود مقدس حضرت رب العزّه تمام بندگانش را از ظلم و ستم منع فرموده و آنان را از هتک نسبت به دیگران باز داشته است.

5 - ظلم و ستم معلول کفران نعمت خدا و نتیجۀ طغیان وسرکشی در نعمت است.

همه در محضر الهی

اشاره

حقیقت و مفهوم جملۀ بالا برای تمام خداپرستان روشن است؛ زیرا آنان خداوندی را می‌پرستند که قرآن مجید و فرمایش‌های انبیا و ائمه معصومین علیهم السلام او را معرفی نموده است.

خدای قرآن، خداوندی است که در تمام اسما و صفات وجودی، بی نهایت در بی نهایت است. خدای قرآن خداوندی است که ملک و ملکوت هستی در دست قدرتش همچون ذرّه‌ای بیش نیست.

خدای قرآن، خداوندی است که علم و دانش و آگاهیش نسبت به ظاهر و باطن موجودات علم تفصیلی است و هیچ چیزی از نظر حضرتش پنهان نیست.

خدای غیر قرآن و معارف اسلامی، مخلوق ذهن محدود و عقل ناقص بشری است و نمی‌تواند به عنوان معبود حق و معشوق حقیقی مورد توجه قرار بگیرد.

خدایِ غیر قرآن از اسما و صفاتی برخوردار نیست که انسان از عظمت و هیبتش سر تعظیم به خاک تواضع بساید و به خاطر علم فراگیرش از گناه و معصیت و ظلم و ستم بپرهیزد و از مقام و مرتبه‌اش و عذاب و انتقامش بترسد.

خدای تورات و انجیل تحریف شده، خدای اوستا و زند و پازند کتاب زرتشتیان،

خدای بودا و بوداییان، خدایی ساختگی، قلابی، خیالی، وهمی، ضعیف، بی قدرت، بدون علم فراگیر، کنار کشیده از خلقت و بدون قاعده و قانون مهربان و سازگار با هر ظلم و ستم و پشتیبان ظالم و خائن و تکیه گاه عاصی و فاسد است.

به خاطر ایمان به چنین خدایی است که یهودیان و مسیحیان و خلاصه هر ملّت و جامعه‌ای که آن چنان خدایی را باور دارد، به انواع مفاسد، مظالم، خیانت، جنایت، پستی، آلودگی، پوکی، پوچی، گناه، معصیت، گرفتار و دچار است و تمام این دردهایش درد بی درمان و امراض فکری و روحیش امراض غیر قابل علاج است.

مدرسه‌ها، دبیرستان‌ها، دانشگاه‌ها، علوم گوناگون نفسی و روانی، تاکنون نتوانسته‌اند بشر لجام گسیختۀ جدای از خدای حقیقی را در جنایاتی که دارد، کنترل کنند و راهی هم برای کنترل این افسار گسیختگان وحشی‌تر از تمام حیوانات وحشی، جز تابش نور توحید ناب قرآنی در قلبشان وجود ندارد.

چون نور توحید ناب قرآنی و اسلام ناب محمدی بر قلوب بتابد و انسان با ذات و فطرت و عمق دلش این معنا را لمس کند که در تمام امور در دست قدرتی بی نهایت در بی نهایت و در کنار خدایی عادل و عالم به همه چیز و وجود مقدسی که نسبت به اهل طاعت و عبادت رحیم و نسبت به عاصی و پلید و ظالم و ستمکار اشد المعاقبین قرار دارد، از دایرۀ عصیان و غفلت و گناه و معصیت و ظلم و ستم به درآمده، به عرصه گاه تقوا و کرامت و درستی و انسانیت قدم نهد و مصداق حقیقی خلیفة اللّه گردد و وجودش تبدیل به منبع کرامت و شرف و فضیلت شده، تمام روی زمین از پی ایمان و اخلاق و عمل صالحش بهشت عنبر سرشت گردد.

آیاتی در جهت آگاهی و فراگیری حق نسبت به ظاهر و باطن و ملک وملکوت تمام اجزای هستی اشاره می‌رود تا برای مظلوم روشن‌تر شود که ظلمی که بر او رفته در برابر ربّ بصیر رفته و ناله‌اش در کنار خدای سمیع است و برای ظالم معلوم گردد

که حضرت جبّار از جنایات و ستم او بر مردم ضعیف آگاه است و به وقت لازم انتقام مظلوم را از ظالم خواهد گرفت و جزای ستم ستمکار را در دنیا و آخرت به ستمکار خواهد رساند.

حکومت خدا در بیان قرآن

وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لایَعْلَمُها الّا هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ الّا یَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فی ظُلُماتِ الْاَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا یابِسٍ الّا فی کِتابٍ مُبینٍ» ⁽¹⁾

و کلیدهای غیب فقط نزد اوست ، و کسی آنها را جز او نمی‌داند . و به آنچه در خشکی و دریاست ، آگاه است ، و هیچ برگی نمی‌افتد، مگر آن که آن را می‌داند ، و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین ، و هیچ تر و خشکی نیست مگر آن که در کتابی روشن [ ثبت ] است .

اِنَّ اللّهَ لایَخْفی عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الْاَرْضِ وَلافِی السَّماءِ» ⁽²⁾

یقیناً چیزی در زمین و در آسمان بر خدا پوشیده نیست .

رَبَّنا انَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفی وَ ما نُعْلِنُ وَ ما یَخْفی عَلَی الّلهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فِی الْاَرْضِ وَلا فِی السَّماءِ» ⁽³⁾

پروردگارا ! یقیناً تو آنچه را ما پنهان می‌داریم و آنچه را آشکار می‌کنیم ، می‌دانی و هیچ چیز در زمین و آسمان بر خدا پنهان نیست .

یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لایَخْفی عَلَی اللّهِ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ» ⁽¹⁾

روزی که همۀ آنان آشکار می‌شوند ، [ و ] چیزی از آنان بر خدا پوشیده نمی‌ماند . [ و ندا آید : ] امروز فرمانروایی ویژۀ کیست ؟ ویژۀ خدای یکتای قهّار است .

اِنَّ الَّذینَ یُلْحِدُونَ فی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا افَمَنْ یُلْقی فِی النّارِ خَیْرٌ امْ مَنْ یَأْتی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ انَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ» ⁽²⁾

مسلماً کسانی که معانی و مفاهیم آیات ما را از جایگاه واقعی‌اش تغییر می‌دهند [ و به تفسیر و تأویلی نادرست متوسل می‌شوند ] بر ما پوشیده نیستند . آیا کسی را که در آتش می‌افکنند ، بهتر است یا کسی که روز قیامت در حال ایمنی می‌آید ؟ هر چه می‌خواهید انجام دهید ، بی‌تردید او به آنچه انجام می‌دهید ، بیناست .

وَ انَا اعْلَمُ بِما اخْفَیْتُمْ وَ ما اعْلَنْتُمْ» ⁽³⁾

من به آنچه پنهان می‌داشتید و آنچه آشکار کردید؛ داناترم .

قُلْ انْ تُخْفُوا ما فی صُدُورِکُمْ اوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّهُ وَ یَعْلَمُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الْاَرْضِ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ» ⁽⁴⁾

بگو : اگر آنچه [ از نیّت‌های فاسد و افکار باطل ] در سینه‌های شماست ، پنهان دارید یا آشکار کنید ، خدا آن را می‌داند . و نیز آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمین است ، می‌داند و خدا بر هر چیز تواناست .

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذی بَطَنَ خَفِیّاتِ الْاُمورِ، وَ دَلَّتْ عَلَیْهِ اعْلامُ الظُّهُورِ. ⁽¹⁾

سپاس خداوندی را که به همۀ امور پنهانی داناست و نشانه‌های آشکار بر وجودش دلالت دارد.

و نیز می‌فرماید:

کُلُّ عَزیزٍ غَیْرُهُ ذَلیلٌ، وَ کُلُّ قَوِیٍّ غَیْرُهُ ضَعیفٌ، وَکُلُّ مالِکٍ غَیْرُهُ مَمْلُوکٌ، وَ کُلُّ عالِمٍ غَیْرُهُ مُتَعَلِّمٌ، وَ کُلُّ قادِرٍ غَیْرُهُ یَقْدِرُ وَ یَعْجُزُ، وَ کُلُّ سَمیعٍ غَیْرُهُ یَصَمُّ عَنْ لَطیفِ الْاَصْواتِ وَ یُصِمُّهُ کَبیرُها وَ یَذْهَبُ عَنْهُ ما بَعُدَ مِنْها، وَ کُلُّ بَصیرٍ غَیْرُهُ یَعْمی عَنْ خَفِیِّ الْاَلْوانِ وَ لَطیفِ الْاَجْسامِ. ⁽²⁾

و هر عزیزی غیر از او خوار و هر قویّی غیر او زبون و هر مالکی غیر او مملوک و هر عالمی غیر او نیازمند به فراگیری و هر صاحب قدرتی غیر او گاه توانا و گاه ضعیف و هر شنونده‌ای غیر او از شنیدن صداهای آهسته ناشنوا و از شنیدن آوازهای بلند کر و از شنیدن صداهای دور محروم است. و هر بیننده‌ای غیر او از دیدن رنگهای پنهان و اجسام لطیف کور.

براساس آیات و روایات انبیا و ائمه طاهرین علیهم السلام این معنا باید در قلب انسان یقینی باشد که ظاهر و باطن هستی در پیشگاه حضرت حق حاضر و ریز و درشتی از نظر او مخفی نیست.

او بر تمام امور آگاه و نسبت به هر صدایی و ناله‌ای شنواست، پس از ظلم و ستم بر مردم ضعیف و بر هر موجود زنده‌ای بپرهیزید که ستم و ظلم شما، در معرض علم و آگاهی او و نالۀ دادخواهی و شکایت مظلوم در کنار شنوایی حضرت اوست.

خداوند، بهترین گواه در عالم هستی

اشاره

اِنَّ اللّهَ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ» ⁽¹⁾

یقیناً خدا شنوا و بیناست .

وقتی آگاهی حضرت حق نسبت به همه چیز و همه کس و نسبت به ظاهر و باطن و امور پنهان و آشکار، علم فراگیر باشد، این معنی که حضرت حق نسبت به هر عمل و هر حرکتی از هر موجودی شاهد است و به وقت بازپرسی و محاکمه در محکمه عدالت و در دادگاه قیامت و اثبات حقّی به غارت رفته و مالی غصب شده و حقوقی بر باد رفته و ستمی که بر مظلومی واقع شده، هیچ نیازی به توضیح و تفسیر ندارد.

قُلْ یا اهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللّهِ وَ اللّهُ شهیدٌ عَلی ما تَعْمَلُونَ» ⁽²⁾

بگو : ای اهل کتاب ! چرا به آیات خدا کفر می‌ورزید ؟ در حالی که خدا بر آنچه انجام می‌دهید ، گواه است .

ما قُلْتُ لَهُمْ الّا ما امَرْتَنی بِهِ انِ اعْبُدُوا اللّهَ رَبّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیداً ما دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ الرَّقیبَ عَلَیْهِمْ وَ انْتَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهیدٌ» ⁽³⁾

من به آنان جز آنچه را که به من دستور دادی نگفتم ، [ گفتم : ] خدایی را بپرستید که پروردگار من و شماست . و تا زمانی که در میان آنان بودم گواهشان بودم ، و چون مرا [ از میان آنان به سوی خود ] برگرفتی ، خود

مراقب و نگاهبانشان بودی ؛ و تو بر همه چیز گواهی .

قُلْ ایُّ شَیْ‌ءٍ اکْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللّهُ شَهیدٌ بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ» ⁽¹⁾

[ به کافران و مشرکان که برای حق بودنِ نبوتت گواه می‌طلبند ] بگو : گواهی چه کسی از همۀ گواهان بزرگ‌تر است [ تا او را بر حقّانیّت نبوّتم برای شما گواه آورم] ؟ بگو: خدا میان من وشما گواه است [که گواهی‌اش بزرگترین ومطمئن‌ترین و صحیح‌ترین گواهی‌هاست ] .

وَ امّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذی نَعِدُهُمْ اوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَاِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللّهُ شَهیدٌ عَلی ما یَفْعَلُونَ» ⁽²⁾

اگر پاره‌ای از عذاب‌هایی را که [ به سبب کفرشان] به آنان وعده می‌دهیم ، به تو نشان دهیم [ می‌بینی که عذابی سخت و دردناک است ] یا اگر [ پیش از آن که عذاب آنان را به تو نشان دهیم ] تو را قبض روح کنیم [ اندوه مخور که در قیامت ، عذابشان را خواهی دید ] پس بازگشتشان به سوی ماست ؛خدا بر آنچه انجام می‌دهند ، گواه است .

إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیَمَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ» ⁽³⁾

حتماً خدا روز قیامت میانشان داوری می‌کند [ تا گرویدگان به حق از آلودگان به باطل جدا شوند و حق‌پیشگان به بهشت و باطل گرایان به دوزخ درآیند ] ؛ بی‌تردید خدا بر همه چیز گواه است .

اَلَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ وَاللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهیدٍ» ⁽⁴⁾

خدایی که مالکیّت و فرمانروایی آسمان ها و زمین در سیطرۀ اوست و خدا بر همه چیز گواه است .

عظمت خالق در نهج البلاغه

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

قَدْ عَلِمَ السَّرائِرَ، وَ خَبَرَ الضَّمائِرَ، لَهُ الْاِحاطَةُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ، وَ الْغَلَبَةُ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ، وَ الْقُوَّةُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ. ⁽¹⁾

به نهانها آگاه است و از اندیشه‌ها باخبر است، به هر چیزی احاطه دارد و بر هر چیزی غالب است و بر همه چیز تواناست.

به قسمتی از خطبۀ معروف به اشباح توجه کنید، تا بیش از پیش به عظمت خالق و حضورش در ظاهر و باطن هستی واقف شوید و نیز به معجزه‌ای از معجزات حضرت مولا، امام عارفان، پیشوای پرهیزکاران، شمع قلب عاشقان، غالب کل، علی بن ابیطالب علیه السلام آگاه گردید.

خداوند متعال بر کسانی که راز خود را نهان کنند، دانا و آگاه است و به پنهان گویی آنان که سخن با یکدیگر آهسته رانند مطّلع و بیناست. و به اندیشه‌هایی که از ظنّ و گمان در دل قرار گیرد و به آنچه با یقین، تصمیم بر آن گرفته شود و به نگاه کردن‌های زیر چشم که از روی دزدی و آهستگی انجام می‌گیرد و به آنچه درقلوب پنهان شده و به نادیدنی‌ها که در زیر حجاب‌ها و پرده‌ها مستور است وقوف کامل دارد.

به سخنانی که سوراخ‌های گوش‌ها به دزدی و آهستگی می‌شنود و به روزنه‌هایی که موران کوچک در تابستان و حشرات و گزندگان در زمستان در آن جای می‌گیرند و

به صدای با آه و ناله و گریۀ زنانی که میان ایشان و فرزندانشان مفارقت و جدایی افتاده و به صدای آهسته قدم‌ها و به جای نمو میوه که در غلاف‌های رگ و ریشه درختان است و به جای پنهان شدن حیوانات در غارها و درّه‌ها و کوهها و به جای پنهان شدن پشه‌ها میان ساق‌ها و پوست‌های درختان و به جای اتصال برگ‌ها به شاخه‌ها و به رحم‌هایی که نطفه‌های آمیخته به خون که از صلب‌ها خارج شده در آن قرار گیرد و به ابرهای درآمده در هوا و جای پیوستن آنها و به باریدن دانۀ باران در جای روی هم آمدن ابرها و به آنچه گردبادها بر روی زمین می‌پاشند و به فرو رفتن و حرکت حشرات در ریگستان‌ها و به جایگاه پرندگان بر سر کوهها بلند، به نغمه سرائی مرغان خواننده در آشیان‌های تاریک و به آنچه در میان صدف‌ها است و امواج دریا، در دل خود آن را پرورش داده و به آنچه تاریکی شب آن را پوشانده و یا آفتاب بر آن تابیده و به آنچه پی در پی پرده‌های تاریکی و درخشندگی‌های روشنی بر آن وارد گردیده و به نشانۀ هر گامی و به صدای آهسته هر حرکتی و به آوای هر سخنی و به حرکت و جنبش هر لبی و به جای هر جانداری و به مقدار و وزن هر ذرّه‌ای و به همهمه و صدای آهسته هر جانداری که دارای عزم و اراده است و به آنچه بر روی زمین است از قبیل میوۀ درخت، یا برگی فرو افتاده یا رحمی نطفه دار، همراه با شؤون آفرینش از قبیل خون بسته، پاره گوشت، یا دارای شکل و صورت، یا طفل متولد شده، به همه و همه آگاه و بینا و نسبت به تمام، حاضر و شاهد است! ⁽¹⁾

به طواف خانه تا کی نظر افکنی بنا را به حریم دل قدم نه که نظر کنی خدا را

قدحی ز زمزم عشق اگرت نصب افتد چو خضر دگر نجوئی سرچشمه بقا را

عرفات درگه دل، طلب و وقوف بنما که از آن وقوف یابی جلوات کبریا را

بصفای جان نما سعی و گذر زمروه تن که مگر در آن ببینی رخ یار دلربا را

به منای عشق قربان کنی ار منیّ خود را ز وصال دوست یابی به خدا تو هر منا را

نه به ذبح گوسپندی به جهان تو راست عیدی به تو عید گردد آنگه که بُری سر هوا را

چو در این طریق نفست به خلاف این بخواند تو به دست عشق بر او عددی بزن حصا را

بگذر ز راه صورت بسپار راه معنی که جز از طریق معنی نبود رهی خدا را

(لامع)

چنین آگاهی و علمی، به وقت محاکمۀ ستمگر و رساندن مظلوم به حقی که از او به غارت رفته، چه نیازی به گواه گواهان دارد که او گواه بر تمام عالم و شاهد بر تمام شؤون هستی و حاضر بر سرّ و نهان و ناظر بر آشکار و پنهان است.

راستی، اگر تمام مردم روی زمین به این معنا توجه قلبی داشتند و خود را در تمام لحظات در محضر حضرت او می‌دیدند و آن محبوب را با تمام وجود لمس می‌کردند، روزگار آنان و برخوردشان با یکدیگر چگونه بود؟

یار مظلومان و دشمن ظالمان

اشاره

حضرت حق، چون انسان را بیافرید، خورشید نبوت و امامت و چراغ پر فروغ

عقل و خرد را فرا راه او قرار داد، تا به اسرار و رموز جهان و به عظمت شخصیت خود و به قوانین و مقرّراتی که سلامت همه جانبه وی را در زندگی دنیا و سعادت و خوشبختی او را در قیامت تضمین می‌کند، واقف و آگاه گردد.

رسالت انبیا و امامت امامان عطیّه‌ای عظیم و نعمتی بزرگ از جانب حضرت محبوب به انسان بود.

حیات طیبه و زندگی پاک و ثواب آخرت و بهشت عنبر سرشت، معلول پیروی از انبیا و نتیجه اطاعت از سفیران پاک الهی است.

نبوّت و امامت حصن حصین حضرت حق و ضامن حفظ انسان از خطر و عامل شکوفایی همۀ استعدادهای بشر و ترسیم کنندۀ صراط مستقیم حضرت ربّ برای انسان است.

انبیا و امامان علیهم السلام راه زندگی صحیح را به انسان نمایاندند و هر آنچه در مسیر هدایت و رشد و کمال نیاز داشت به او فهماندند و وی را به تمام منافع و خطرات مادی و معنوی آگاه کردند.

انبیا و ائمه علیهم السلام کلیۀ مسائل مربوط به عقاید حقه و حسنات اخلاقی و اعمال صالحه را در اختیار بشر قرار دادند و در این زمینه از چیزی فروگذار نکرده و برای هدایت و دستگیری انسان تا سر حدّ نثار جان در راه خدا کوشیدند.

انبیا و امامان علیهم السلام با کتابهای الهی خود و دستورها و قوانین جامعی که داشتند، انسان را دعوت به آبادی دنیا و عمارت آخرت کردند.

آن بزرگواران از آدمیان خواستند در تمام امور حیات به حقوق مربوط به خود قانع باشند و در همۀ زمینه‌ها حق وحقوق دیگران را رعایت نمایند.

آنان از مردم خواستند از هر گونه ظلم و ستمی به دیگران و حتی به حیوانات بپرهیزند و آنچه مربوط به دیگران است بگذارند در دست آنان بماند و از غارت و غصب و دزدی و رشوه و خیانت و جنایت و غل و غشّ و حیله و مکر و ثروت

اندوزی و تعطیل حق دیگران خودداری نمایند.

در حالی که وجود مقدّس حضرت ربّ، حجت همه جانبه خود را نسبت به بندگان تمام کرده و زمینه‌ای برای تجاوز باقی نگذاشته، چنانچه ظلمی به کسی واقع شود، آتش غضب و خشمش نسبت به ظالم افروخته می‌گردد و مظلوم را پناه داده، زمینه انتقام او را یا به دست خودش، یا به وسیلۀ دیگران از ظالم فراهم می‌نماید و چنانچه بنا به عللی در دنیا، از ستم پیشه انتقام مظلوم را نگیرد، وی را در قیامت به عذابی دچار می‌کند که راه نجاتی برای او نباشد.

این معنا از ابتدای زندگی انسان در دنیا عملاً نسبت به ظالم و مظلوم مسلّم بوده وموضوعی است که نسبت به وضع قیامتی آن، هیچ گونه شک و تردیدی وجود ندارد.

حق مظلوم در این دنیا و در جهان آخرت محال است از بین برود و انتقام از ظالم چیزی نیست که فراموش گردد که حضرت حق عالم به همۀ امور و سمیع و بصیر و خبیر و علیم و نسبت به کلیّۀ برنامه‌ها گواه و شهید و آگاه وشاهد است.

حضرت او به کسی که به ناحق مورد ظلم واقع شده رحیم و مهربان و نسبت به ظالم وستمگر خصم و دشمن است.

مظلوم با شخصیت و صابر که قدمی از راه حق فراتر نمی‌نهد و در تمام امور برابر با خواسته‌های حق زندگی می‌کند و منتظر می‌ماند تا خداوند زمینۀ انتقام را برایش فراهم آورد، تا به دست خود و یاری مردم مؤمن حقّش را از ظالم بگیرد محبوب خدا می‌باشد و ستمگر نابکار و متکبّر غدّار و فخر فروش از خود راضی، منفور و مبغوض خدا است.

یاری حضرت حق به فرموده حضرت سجّاد علیه السلام به مظلوم نزدیک و کمک حضرت جبّار و صاحب انتقام از ستمکار دور است.

دوری از ستم

ظلم و ستم یا به عبارت دیگر تجاوز به حق خود، یا به حق دیگران، یا به حقوق حضرت حق، عملی بسیار زشت و برنامه‌ای ناباب و کاری پلید و حرکتی زیان آور است.

وجود مقدس حضرت حق در کتب آسمانی، به خصوص قرآن مجید، انسان را از هر عمل زشتی و سوء خلقی و نیت آلوده‌ای، به خصوص ظلم نهی فرموده و به ظالم در صورتی که توبه نکند و دست از ستم برندارد، وعدۀ عذاب دردناک داده است.

آیات و روایات در این زمینه خواهد آمد.

نتیجۀ طغیان در نعمت

روشن است که اوّلاً: نعمت‌های حضرت حقّ چه مادی و چه معنوی قابل شماره نیست و ثانیاً: خداوند مهربان به هر کسی به اندازۀ لیاقت و سعی و کوشش او نعمت عنایت فرموده و ثالثاً: راه مصرف نعمت را به وسیلۀ کتب آسمانی و تعلیمات انبیا و امامان علیهم السلام به انسان آموخته است.

اگر نعمت زیبایی و نعمت جسم و نعمت حالات قلب و نعمت غرایز و شهوات و نعمت مال و ثروت و نعمت علم و فهم و نعمت قدرت و قوت و سطوت و مکنت در راه آبادی دنیا و سلامت زندگی و خوشبختی حقیقی خانواده و جامعه و طاعت و عبادت و رشد و کمال و خیر و سعادت و حل مشکلات بندگان خدا خرج شود، عین عدالت و مورّث رضا و خشنودی حق و رسیدن انسان به اجر کریم و ثواب عظیم است.

و اگر آن نعمت‌ها خرج خیانت و غلّ و خدعه و شهوات حرام و قمار و شراب و گناه و معصیت و حبس حقوق از دیگران و فروپاشی نظام خانه و اجتماع و تکاثر و

ثروت و کبر و فخر فروشی و... شود باعث نفرت حق و شعله ور شدن آتش غضب حضرت جبار و لعنت خدا و ملائکه و لعنت کنندگان و عذاب مقیم و آتش ابد در قیامت خواهد شد و ظلم و ستم جز این معنایی ندارد، ظلم یعنی طغیان و سرکشی در نعمت و یا به عبارت دیگر، نعمت را در غیر جای خودش مصرف کردن است.

تبدیل کردن نعمت به معصیت، ظلمی سنگین، عملی زشت و حرکتی فوق العاده قبیح است.

اَلَمْ تَرَ الَی الَّذینَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللّهِ کُفْراً وَ احَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَالْبَوارِ * جهنّم یَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ» ⁽¹⁾

آیا کسانی را که [ شکر ] نعمت خدا را به کفران و ناسپاسی تبدیل کردند و قوم خود را به سرای نابودی و هلاکت درآوردند ، ندیدی ؟ * [ سرای نابودی و هلاکت ، همان ] دوزخی است که در آن وارد می‌شوند ، و بد قرارگاهی است .

ای کاش آنان که نعمت‌های الهی را در گناه و کوبیدن بندگان حق و ظلم و ستم خرج می‌کنند، از وضع ستمگران قبل از خود عبرت می‌گرفتند و افتادن آنان را به بند انتقام و مالیده شدن دماغشان را به خاک مذلّت با چشم دل مشاهده می‌نمودند، تا از ظلم دست برداشته و قدم به راه پاکی و درستی و صدق و صفا می‌نهادند.

ای دل اساس خانۀ عمر استوار نیست سرمایۀ خوش است ولی پایدار نیست

نشکفت بر نهال گلستان روزگار یک گل که رنگ عارض او مستعار نیست

با شادی زمانه غم بی شمار هست در جام روزگار می بی خمار نیست

صورت مبند راحت بی رنج در جهان کین نقش بر صحایف لیل و نهار نیست

در جستجوی یار مکن نقد عمر صرف ای یار فکر یار رها کن که یار نیست

درویش اگر عزیز نباشد بچشم خلق خوارش مخوان که در نظر شرع خوار نیست

چون فخر بهترین خلایق به فقر بود گرما گدا و بی سروپائیم عار نیست

[«6»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ خُذْ ظَالِمِی وَ عَدُوِّی عَنْ ظُلْمِی بِقُوَّتِکَ وَ افْلُلْ حَدَّهُ عَنِّی بِقُدْرَتِکَ وَ اجْعَلْ لَهُ شُغْلاً فِیمَا یَلِیهِ وَ عَجْزاً عَمَّا یُنَاوِیهِ «7»اَللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ لاَ تُسَوِّغْ لَهُ ظُلْمِی وَ أَحْسِنْ عَلَیْهِ عَوْنِی وَ اعْصِمْنِی مِنْ مِثْلِ أَفْعَالِهِ وَ لاَ تَجْعَلْنِی فِی مِثْلِ حَالِهِ «8»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِدْنِی عَلَیْهِ عَدْوَیً حَاضِرَةً تَکُونُ مِنْ غَیْظِی بِهِ شِفَاءً وَ مِنْ حَنَقِی عَلَیْهِ وَفَاءً «9»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَوِّضْنِی مِنْ ظُلْمِهِ لِی عَفْوَکَ وَ أَبْدِلْنِی بِسُوءِ صَنِیعِهِ بِی رَحْمَتَکَ فَکُلُّ مَکْرُوهٍ جَلَلٌ دُونَ سَخَطِکَ وَ کُلُّ مَرْزِئَةٍ سَوَاءٌ مَعَ مَوْجِدَتِکَ]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و ستم‌کنندۀ بر من و دشمنم را با نیرویت از ستم بر من بازدار، و با قدرتت تندی و تیزی ستمش را بر من بشکن، و برایش در آنچه که دوست دارد، مشغولیّت و سرگرمی قرار ده، تا از ستم ورزی غافل گردد، و بر وجودش در برابر مظلومی که به دشمنی برمی‌خیزد، داغ عجز و ناتوانی زن.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست. و ستم کار را رخصت ستم بر من مده، و یاریت را نسبت به من، در برابر او نیکو قرار ده، و مرا از دست زدن به کارهایی مانند کار او حفظ کن، و در حالتی مانند حال او قرار مده.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست و مرا بر دشمنم یاری ده؛ یاری دادن بی‌درنگی که خشمم را نسبت به او شفا، و کینه‌ام را در برابر او وفا باشد.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست و عفو و بخششت را، در برابر ستمی که دشمن به من روا می‌دارد عوض ده و به جای رفتار بدش نسبت به من، رحمتت را قرار ده، پس هر شدّتی ورای خشم تو ناچیز، و هر بلایی با وجود غضب تو معتدل است.

بازداشتن از ستم دیگران

اشاره

ادب بندگی و بنده نوازی در این است که بنده پیوسته خداوند کریم را از هر گونه عیب و نقصی دور بداند و در هر کمال، تنها او را عنصر موثّر و فیّاض بشناسد پس کمالات و ارزش‌ها را به سوی حق بداند و تقصیرها و خطاکاری را به خود نسبت دهد.

امام سجّاد علیه السلام از دیدگاه برتر از بشر عادی؛ ظلم دیگران را نادیده گرفته است ولی به حال آن ستمگر خفته دل نگران است و از خداوند خواسته که او را از ستمگری باز دارد؛ زیرا قدرت بخشیدن به ستمکار سبب ستم پیشگی در بین انسان‌ها می‌شود و هر انسانی با به دست آوردن اسلحۀ قدرت و توانایی نظامی به خود اجازۀ تجاوز و ستمگری می‌دهد و جنایات بشری که در طول تاریخ اتفاق افتاده است در اثر این احساس قدرت پوشالی است.

معنای رویارویی با ستمکار، ستم کردن در حق او نیست؛ زیرا در این صورت ستم دیگری پدید می‌آید. انسان عدالت پیشه کسی است که با دشمن خود جانب انصاف و عدالت را نگه دارد، چنانکه رفتار و منش امیرمؤمنان علی علیه السلام در برابر دشمنانی مانند معاویه بر همین اصل بوده است؛ همچنین قاتل خود ابن ملجم را نیز از چشمۀ عدالت بی‌بهره نفرمود و به فرزند بزرگوارش امام حسن مجتبی علیه السلام

سفارش فرمود:

فرزندم چنانچه من زنده ماندم، خود بهتر می‌دانم با ابن ملجم چه کنم، ولی اگر زنده نماندم و شما خواستید او را مجازات کنید حق ندارید او را قطعه قطعه کنید، او یک ضربۀ شمشیر بر من وارد ساخته است شما نیز یک ضربه بر او وارد سازید و در صورتی که با آن ضربه هلاک نشد، حق زدن ضربۀ دیگر را به او ندارید. و تا هنگامی که او را قصاص نکرده‌اید از همان خوارکی که به من می‌دهید به او نیز بخورانید. ⁽¹⁾

وَ لَاتَرْکَنُواْ إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیَآءَ ثُمَّ لَاتُنصَرُونَ» ⁽²⁾

و به کسانی که [ به آیات خدا ، پیامبر و مردم مؤمن ] ستم کرده‌اند ، تمایل و اطمینان نداشته باشید و تکیه مکنید که آتش [ دوزخ ] به شما خواهد رسید ودر آن حال شما را جز خدا هیچ سرپرستی نیست ، سپس یاری نمی‌شوید .

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و معصومان دیگر بر پرهیز از ستم به خودی‌ها، سفارش بسیار کرده‌اند.

انواع ظلم

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلا وَ انَّ الظُّلْمَ ثَلاثَةٌ، فَظُلْمٌ لایُغْفَرُ وَ ظُلْمٌ لایُتْرَکُ وَ ظُلْمٌ مَغْفُورٌ لایُطْلَبُ فَاَمَّا الظُّلْمُ الَّذی لایُغْفَرُ فَالشِّرْکُ بِاللّهِ، قالَ اللّهُ تَعالی: إِنَّ اللّه لایَغْفِرُ انْ یُشْرَکَ بِهِ

وَ امَّا الظُّلْمُ الَّذی یُغْفَرُ فَظُلْمُ الْعَبْدِ نَفْسَهُ عِنْدَ بَعْضِ الْهَناتِ. وَ امَّا الظُّلْمُ الَّذی لایُتْرَکُ فَظُلْمُ الْعِبادِ بَعْضِهِم بَعْضاً... ⁽¹⁾

بدانید ستم سه گونه است: ستمی که بخشیده نشود و ستمی که بازخواست شود و ستمی که بخشیده شود و بازخواست نشود.

اما ستمی که آمرزیده نشود شرک به خداوند است، خداوند سبحان فرموده:

«خداوند این گناه را که به او شرک آورند نمی‌آمرزد.» اما ستمی که آمرزیده شود ستم عبد بر خود است در ارتکاب بعضی از گناهان کوچک.

اما ستمی که بازخواست شود ستم بعضی از مردم بر بعض دیگر است.

پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید:

دیوان‌های اعمال نزد خداوند سه گونه است:

1 - دیوانی که خداوند نسبت به آن سخت‌گیری نمی‌کند.

2 - دیوانی که خداوند از آن چیزی فرو نمی‌گذارد.

3 - دیوانی که خداوند از آن نمی‌بخشاید.

امّا دیوانی که خداوند آن را نمی‌بخشد، شرک است و فرموده است: هر که به خدا شرک ورزد همانا خداوند بهشت را بر او حرام می‌کند.

و دیوانی که خداوند به آن هیچ اهمیت نمی‌دهد، ظلم بنده به خود اوست در کارهایی که به رابطۀ او و خدا مربوط می‌شود، مانند روزه خواری، بی‌نمازی و... و خداوند اینها را می‌بخشد و گذشت می‌کند. إنْ شاءَ اللّه.

و دیوانی که خداوند از کمترین چیزی از آن نمی‌گذرد، ستم بندگان به یکدیگر است که باید جواب پس دهد و بس. ⁽¹⁾

مرحوم ملا احمد نراقی در بیان عدالت با مردمان می‌فرماید:

... و مخفی نماند که ضد ظلم به این معنی عدالت به معنی اخص است. و آن عبارت است از بازداشتن خود از ستم به مردمان و دفع ظلم دیگران به قدر امکان از ایشان و نگاهداشتن هر کسی را بر حق خود همچنان که اشاره به آن شده در غالب مراد از عدالت که در اخبار و آیات ذکر می‌شود. ⁽²⁾برای زایل شدن نعمت‌های خدا و شتاب بخشیدن در خشم او و انتقام او هیچ چیز کارگرتر از ستمگری نیست؛ زیرا خداوند دعای ستمدیدگان را می‌شنود و همواره در کمین ستمگران است.

امام صادق علیه السلام در پاسخ به نامۀ نجاشی، حاکم اهواز که درخواست راهنمایی و سفارش برای کار کرده بود؛ نوشتند:

گفته‌ای که گرفتار فرمانداری اهواز شده‌ای، از این خبر هم خوشحال و هم ناراحت شدم. علّت خوشحالی من از سرپرستی تو این است که با خودم گفتم:

شاید خداوند به وسیلۀ تو؛ گرفتاری یکی از دوستان آل محمد صلی الله علیه و آله را فریادرسی کند و خوار و گرفتار آنها به وسیلۀ تو عزیز شوند و برهنگان از این گروه پوشیده گردند و ناتوانان آنان قوی شوند و آتش خشم مخالفان به وسیلۀ تو از آنان برطرف گردد. و اما علّت ناراحتی من و کمترین ترس و نگرانیم برای ولایت تو این است که یک وقت نسبت به دوستی از دوستان ما دچار کوتاهی و لغزشی شوی و در نتیجه هرگز بوی بهشت را احساس نکنی. ⁽¹⁾

[«10»اَللَّهُمَّ فَکَمَا کَرَّهْتَ إِلَیَّ أَنْ أُظْلَمَ فَقِنِی مِنْ أَنْ أَظْلِمَ «11»اَللَّهُمَّ لاَ أَشْکُو إِلَی أَحَدٍ سِوَاکَ وَ لاَ أَسْتَعِینُ بِحَاکِمٍ غَیْرِکَ حَاشَاکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ صِلْ دُعَآئِی بِالْإِجَابَةِ وَ اقْرِنْ شِکَایَتِی بِالتَّغْیِیرِ «12»اَللَّهُمَّ لاَ تَفْتِنِّی بِالْقُنُوطِ مِنْ إِنْصَافِکَ وَ لاَ تَفْتِنْهُ بِالْأَمْنِ مِنْ إِنْکَارِکَ فَیُصِرَّ عَلَی ظُلْمِی وَ یُحَاضِرَنِی بِحَقِّی وَ عَرِّفْهُ عَمَّا قَلِیلٍ مَا أَوْعَدْتَ الظَّالِمِینَ وَ عَرِّفْنِی مَا وَعَدْتَ مِنْ إِجَابَةِ الْمُضْطَرِّینَ «13»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ وَفِّقْنِی لِقَبُولِ مَا قَضَیْتَ لِی وَ عَلَیَّ وَ رَضِّنِی بِمَا أَخَذْتَ لِی وَ مِنِّی وَ اهْدِنِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ اسْتَعْمِلْنِی بِمَا هُوَ أَسْلَمُ]

خدایا! همان طور که ستم کردن دیگران را بر من در نظرم ناخوشایند جلوه دادی، مرا از این که بر دیگران ستم ورزم حفظ فرما.

خدایا! به کسی غیر تو شکایت نمی‌کنم، و از هیچ حاکمی غیر تو یاری نمی‌خواهم؛ حاشا که چنین کنم. پس بر محمّد و آلش درود فرست و دعایم را به اجابت برسان، و شکایتم را به تغییر وضع فعلی‌ام مقرون ساز.

خدایا! مرا به ناامیدی از عدل و انصاف آزمایش نکن، و دشمن را به ایمنی از کیفرت امتحان مفرما تا بر ستمش نسبت به من پافشاری کند، و بر حقّم چیره شود، و به زودی او را به عذابی که ستمکاران را به آن تهدید کردی آشنا کن، و

مرا با اجابتی که نسبت به دعای بیچارگان وعده دادی آگاه فرما.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا به پذیرفتن هر سود و زیانی که برایم مقدور کرده‌ای موفق دار، و مرا به آنچه از دیگری برای من، و از من برای دیگری می‌ستایی، خشنود ساز، و به راست‌ترین راه هدایتم کن، و به سالم‌ترین برنامه به کارم گمار.

توفیق انسان در سود و زیان

هر آدمی در هر شرایطی خواه طبیعی یا اتفاقی، باید توانایی‌ها و کمبودها و بهره‌های خود را شناسایی کند و از حق تعالی برای طرف کردن کاستی‌ها و ضررها کمک بخواهد. انسان باید در ابتدای ورود به عرصه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی و معنوی خود را محاسبه کند و حالات و روحیات و متعلق عادات و اضطرار خود را در همه موقعیت‌ها بسنجد و در حل مشکلات خود بکوشد.

وقتی که خداوند در قرآن مجید به حال بحرانی انسان سوگند یاد می‌فرماید:

وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنسَنَ لَفِی خُسْرٍ» ⁽¹⁾

سوگند به عصر [ ظهور پیامبر اسلام ] * [ که ] بی‌تردید انسان در زیان‌کاری بزرگی است .

این سوگند به خاطر ارزش قسمتی و بخشی از روز است؛ زیرا زمان، دگرگونی نظام زندگی انسان‌ها را در پی دارد و کارهای روزانه پایان می‌گیرد، انسان‌ها به خانه‌هایشان می‌روند، پرندگان و حیوانات به لانه‌های خود بازمی‌گردند، خورشید سر در افق مشرق می‌برد و آسمان رو به تاریکی می‌رود. این دگرگونی انسان را به قدرت بزرگ الهی متوجه می‌سازد و نشانه‌های یقینی ارادۀ جهان و عالم هستی را

بازگو می‌کند.

سپس با توجّه و شدّت می‌فرماید:

به طور یقین همۀ انسان‌ها در زیانند یعنی سرمایه‌های وجودی خود را چه بخواهند یا نخواهند از دست می‌دهند و سال‌ها و ماه‌ها و لحظه‌ها به سرعت می‌گذرد، نیروهای معنوی و مادی به تحلیل می‌رود.

همانند کسی که سرمایۀ عظیمی در اختیار دارد بی‌آنکه بخواهد، هر روز بخشی از آن سرمایه‌ها را از او بگیرند. این طبیعت زندگی دنیاست.

خسران به معنای کم شدن سرمایه است که گاهی به نفس انسان نسبت داده می‌شود و آن بیشتر در خسارت‌های معنوی و اخلاقی است و گاهی به عمل انسان مربوط است که در معامله و تجارت‌ها اتفاق می‌افتد. قرآن مجید خسران را در سرمایه‌های درونی مانند سلامتی، عقل، ایمان، ثواب، تقوا و... به حساب می‌آورد و به پیامبرش می‌فرماید:

قُلْ إِنَّ الْخَسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَمَةِ أَلَا ذَ لِکَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِینُ» ⁽¹⁾

بگو : بی‌تردید زیانکاران [ واقعی ] کسانی هستند که روز قیامت سرمایه وجودشان و کسانشان را به تباهی داده باشند ؛ آگاه باشید ! که آن همان زیان آشکار است .

وجود انسان و خانواده‌اش از سرمایۀ ابدی است ولی گروهی آنها را در قیامت از دست می‌دهند و هر چه برای آن تلاش کرده‌اند به باد فنا می‌دهند. مانند کسی که کارش یخ فروشی است و در زیر آفتاب سرمایه‌اش به هدر می‌رود.

در تفسیر فخر رازی در ذیل آیۀ فوق آمده است:

معنای این سوره را از مرد یخ فروشی دریافتم که فریاد می‌زد و می‌گفت: به کسی که سرمایه‌اش ذوب می‌شود رحم کنید، به کسی که سرمایه‌اش ذوب می‌شود مهربانی کنید. به نفس خود گفتم: این معنای إِنَّ الإِنسان لَفی خُسر است که عصر و زمان بر او می‌گذرد و عمرش پایان می‌گیرد و ثوابی کسب نمی‌کند در این حال زیانکار است. ⁽¹⁾

الدُّنْیا سُوقٌ رَبِحَ فِیها قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَرُونَ. ⁽²⁾

دنیا بازاری است که گروهی در آن سود برند و گروهی در آن زیان بینند.

یعنی همه در گرداب محرومیت و زیان گرفتارند مگر کسانی که در چهار اصل توفیق به دست آورند:

1 - ایمان به مقدسات حقیقی

2 - اعمال شایسته و خالصانه

3 - دعوت به حق و واقعیت

4 - دعوت به استقامت و صبر

این اصول چهارگانه جامع‌ترین برنامۀ حیات و سعادت انسان است که همان کسب پاداش و بهرۀ اخروی است.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله وضعیت تجارت دنیایی و آخرتی را چنین توصیف می‌فرماید:

تاجِرُ الدُّنْیا مُخاطِرٌ بِنَفْسِهِ وَ مالِهِ وَ تاجِرُ الآخِرَةَ غانِمٌ رابِحٌ وَ أَوَّلُ رِبْحِهِ

نَفْسُهُ ثُمَّ جَنَّةُ الْمَأْوَی. ⁽¹⁾

معامله‌گر دنیا خودش و مالش را به خطر می‌افکند و معامله‌گر آخرتی ذخیره و سود می‌برد. نخستین سود او نفس او و سپس بهشت اعلی است.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

وَ لاتِجارَةَ کَالْعَمَلِ الصّالِحِ وَ لارِبْحَ کَالثَّوابِ. ⁽²⁾

هیچ داد و ستدی چون عمل شایسته نیست و هیچ سودی همچون ثواب و پاداش نیست.

امام علی علیه السلام از سود سرشار و بی‌حساب خبر می‌دهد و می‌فرماید:

مَنِ اتَّخَذَ طاعَةَ اللّهِ بِضاعَةً أَتَتْهُ الأَرْباحَ مِنْ غَیْرِ تِجارَةٍ. ⁽³⁾

هر که فرمانبری از خدا را کالای خویش سازد، بی‌آنکه معامله‌ای انجام دهد، سودها به طرف او سرازیر می‌شود.

[«14»اَللَّهُمَّ وَ إِنْ کَانَتِ الْخِیَرَةُ لِی عِنْدَکَ فِی تَأْخِیرِ الْأَخْذِ لِی وَ تَرْکِ الاِنْتِقَامِ مِمَّنْ ظَلَمَنِی إِلَی یَوْمِ الْفَصْلِ وَ مَجْمَعِ الْخَصْمِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَیِّدْنِی مِنْکَ بِنِیَّةٍ صَادِقَةٍ وَ صَبْرٍ دَآئِمٍ «15»وَ أَعِذْنِی مِنْ سُوءِ الرَّغْبَةِ وَ هَلَعِ أَهْلِ الْحِرْصِ وَ صَوِّرْ فِی قَلْبِی مِثَالَ مَا ادَّخَرْتَ لِی مِنْ ثَوَابِکَ وَ أَعْدَدْتَ لِخَصْمِی مِنْ جَزَآئِکَ وَ عِقَابِکَ وَ اجْعَلْ ذَلِکَ سَبَباً لِقَنَاعَتِی بِمَا قَضَیْتَ وَ ثِقَتِی بِمَا تَخَیَّرْتَ «16»آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.]

خدایا! اگر خیر من نزد تو در این است که در گرفتن حقّم تأخیر افتد و انتقام از کسی که به من ستم روا داشته، تا روز جدا شدن حق از باطل و جایگاه گرد آمدن مدعیان متروک گذاشته شود، همان را در حق من عملی فرما. پس بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا از جانب خود، به نیّت صادقانه، و پایداری همیشگی یاری فرما، و از میل و رغبت بد و بی‌قراری اهل حرص پناه ده و نقشی از ثوابی که برای من ذخیره کرده‌ای، و کیفر و عقابی که برای دشمنم مهیا ساخته‌ای، در دلم به تصویر آر، و آن را وسیله‌ای برای خرسندی و رضایت من نسبت به آنچه که برایم مقدور کرده‌ای، و اطمینان به آنچه که برایم انتخاب فرموده‌ای قرار ده.

ای پروردگار جهانیان! دعایم را مستجاب کن؛ همانا تو داری احسان بزرگی و بر هر کاری توانایی.

ستم و ستم پیشگان و ستمدیدگان

اشاره

اهل لغت ظلم را به ستم، خوردن حق مردم، کار ضد عدالت، چیزی را در غیر محل خود قرار دادن معنا کرده‌اند.

در معارف اسلامی انواع ظلم‌ها را تحت سه عنوان آورده‌اند:

حضرت باقر علیه السلام فرمود:

اَلظُّلْمُ ثَلاثَةٌ: ظُلْمٌ یَغْفِرُهُ اللّهُ، وَ ظُلْمٌ لایَغْفِرُهُ اللّهُ، وَ ظُلْمٌ لایَدَعُهُ. فَاَمَّا الظُلْمُ الَّذی لایَغْفِرُهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فَالشِّرْکُ بِاللّهِ، وَ امَّا الظُّلْمُ الَّذی یَغْفِرُهُ اللّهُ عَزَّوَ جَلَّ فَظُلْمُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ فیما بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللّهِ عَزَّوَجلَّ، وَ امَّا الظُّلْمُ الَّذی لایَدَعُهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فَالْمُدایَنَهُ بَیْنَ الْعِبادِ. ⁽¹⁾

ظلم سه نوع است: ظلمی که خداوند می‌بخشد و ظلمی که نمی‌بخشد و ستمی که مکافاتش را در دنیا و آخرت وانمی گذارد.

اما ستمی که نمی‌بخشد شرک است، اما ظلمی که می‌بخشد گناهی است که مؤمن بین خود و خدا دارد و اما ستمی که وا نمی‌گذارد کلیه حقوقی است که مردم به یکدیگر دارند و در موارد آن حقوق ظلم شده است.

مشرک ظالم است؛ زیرا غیر خدا را که مخلوقی ضعیف و ذلیل و فقر محض است، شریک خدا قرار داده و عبادت را در غیر محلّش برده و به جای طاعت از حق، معصیت گذاشته. البته مشرک اگر به خود آید و دست از شرک بردارد و به توبه وانابه متوسّل شود مورد آمرزش قرار می‌گیرد.

و مؤمن معصیت کار هم ظالم است؛ زیرا از خواستۀ مولا ومحبوبش روی گردانده و دچار هوا و هوس شده و قدرت و قوت خویش را به جای این که خرج عمل صالح کند مصرف گناه نموده است.

اما متجاوز به حقوق مردم ظالم است؛ زیرا آنچه حق مردم بوده، به زور و عنف و به جبر و قدرت از مردم سلب کرده و یا حقی که از پدر و مادر و زن و فرزندان و سایر مردم بر عهده داشته، رعایت ننموده است.

ظلم در قرآن مجید

کلیۀ آیات قرآن و روایات در رابطه با ظلم خارج از این سه عنوان نیست که قرآن در سی و شش مرحله آن را بیان کرده است:

1 - پایمال کردن حقوق زن

پایمال کردن حقوق زن چه در زمانی که در قید زوجیّت است و چه وقتی که زمینه طلاق شرعی پیش آید ظلم است.

اَلطَّلاقُ مَرَّتانِ فَاِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ اوْ تَسْریحٌ بِاِحْسانٍ وَلا یَحِلُّ انْ تَأْخُذُوا مِمّا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً الّا انْ یَخافا الّا یُقیما حُدُودَ اللّهِ فَاِنْ خِفْتُمْ الایُقیما حُدُودَ اللّهِ فَلا جُناحَ عَلَیْهِما فیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَاُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ» ⁽¹⁾

طلاقِ [ رجعی که برای شوهر در آن حقّ رجوع وبازگشت به همسر است ] دوبار است . [ شوهر در هر مرتبۀ از رجوع ] باید [ همسرش را ] به طور شایسته ومتعارف نگه دارد، یا [ با ترک رجوع ، او را ] به نیکی و خوشی رها کند . و برای شما حلال نیست از آنچه [ به عنوان مهریه ] به آنان پرداخته‌اید چیزی را بازستانید ، مگر آن که هر دو بترسند که حدود و مقرّرات خدا را [ در روش همسرداری ] برپا ندارند . پس شما [ حاکمان شرع ] اگر بترسید که آن

دو نفر حدود خدا را برپا ندارند در آنچه زن برای رهایی خود [ عوض طلاق ] فدیه بپردازد ، گناهی بر آنان نیست . اینها حدود خداست ؛ پس از آنها تجاوز نکنید و کسانی که از حدود خدا تجاوز کنند ، آنان بی‌تردید ستمکارند .

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرَاراً لِتَعْتَدُوا وَمَن یَفْعَلْ ذلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلاَ تَتَّخِذُوا آیَاتِ اللّهِ هُزُواً وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَیْکُم مِنَ الْکِتَابِ وَالْحِکْمَةِ یَعِظُکُم بِهِ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ» ⁽¹⁾

و هنگامی که زنان را طلاق دادید و به پایان عدّۀ خود نزدیک شدند ، آنان را [ با رجوع کردن ] به طور شایسته و متعارف ، نگه دارید یا [ با ترک رجوع ] به نیکی و خوشی رها کنید . و آنان را برای آزار رساندن و زیان زدن نگه ندارید تا بر آنان تعدّی و ستم کنید . و هر که چنین کند قطعاً به خود ستم کرده است . و آیات خدا را به مسخره نگیرید و نعمت خدا را بر خود و آنچه از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده که شما را به آن پند می‌دهد ، به یاد آرید . و از خدا پروا کنید و بدانید که خدا به همه چیز داناست .

«این که فرموده ظلم به همسر ظلم به نفس است، شاید به خاطر این است که؛

اولاً: رجوعی که بر اساس حق کشی باشد، دیگر هیچ گونه آرامشی در آن نمی‌توان یافت.

ثانیاً: از نظر قرآن زن و مرد در نظام خلقت جزء یک پیکرند بنابراین پایمال کردن حقوق زن، تعدّی و ظلم به خود خواهد بود.

ثالثاً: کسی که به دیگری ستم می‌کند در واقع به استقبال کیفر الهی می‌رود و در

حقیقت به خویشتن ظلم کرده است.

معمولاً بعضی از مردم هزاران خلافکاری مرتکب می‌شود، ولی برای رهائی از فشار وجدان و فرار از عذاب الهی، به حیله‌ها و کلاه‌های شرعی متوسّل شده و ظواهر احکام و آیات را در دستاویز خود قرار می‌دهند.

قرآن این روش را یک نوع استهزای آیات و مقررات الهی می‌داند و متأسفانه این انحراف در موارد زیادی از احکام به چشم می‌خورد که یکی از آنها همین طلاق است؛ زیرا حق رجوع برای مرد همان طور که گذشت به خاطر این است که ازدواج هر چه بیشتر پایدار بماند، ولی بعضی درست بر خلاف این منظور گام بر می‌دارند یعنی با استفاده از حق رجوع درصدد انتقام جوئی و آزار زن بر می‌آیند و در زیر نقاب عمل به قانون چهرۀ واقعی ستمگرانۀ خود را می‌پوشانند.

این همان استهزای به قرآن و قانون است، آیۀ مورد بحث می‌گوید: آیات خدا را بازیچه قرار ندهید و به یاد نعمت بزرگ آیین خدا و کتاب آسمانی که برای سعادت شما آمده است، باشید.

دین و مجموعۀ مقرّرات آن از نظام ثابت همین جهان سرچشمه گرفته و با اتّکای به مصالح واقعی انسان وضع گردیده است، بنابراین نباید با چشم پوشی از مصالح و چسبیدن به ظاهر، قسمتی از احکام، قالب‌های بی روحی بسازید که هم منافع شما را به خطر بیندازد و هم دهن کجی به آیات خدا محسوب شود.

در آخر آیه برای دفاع از حقوق زن و جلوگیری از سوء استفاده از احکام الهی، این حقیقت را به خاطر می‌آورد که از خدا بپرهیزید و بدانید او از تمام کارهای شما و همۀ اسرار این جهان آگاه است.» ⁽¹⁾

2 - ایمان نیاوردن به خدا

ایمان نیاوردن به حضرت حق، در صورتی که زمینۀ تحقق ایمان برای هر انسانی آماده است و پاسخ ندادن به دعوت انبیا که انسان را به خدا و قیامت و عمل صالح و اخلاق حسنه دعوت می‌کنند، ظلم است:

هَلْ یَنْظُرُونَ الّا انْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ اوْ یَأْتِیَ امْرُ رَبِّکَ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَلکِنْ کانُوا انْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ * فَاَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» ⁽¹⁾

آیا [ کافران و مشرکان ] جز این که فرشتگانِ [ قبض کنندۀ ارواح ] به سویشان آیند ، یا فرمان پروردگارت [ در مورد عذابشان ] در رسد ، انتظار می‌برند ؟ کسانی هم که پیش از آنان بودند [ در برابر حق ] چنین کردند ، و خدا [ در عذاب کردنشان ] به آنان ستم نورزید ، بلکه آنان همواره [ با مرتکب شدن انواع گناهان ] به خودشان ستم می‌کردند . * پس [ کیفر ] بدی‌هایی که انجام دادند به آنان رسید ، و عذابی که همواره مسخره می‌کردند ، بر آنان نازل شد .

قالَتْ رَبِّ انّی ظَلَمْتُ نَفْسی وَ اسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ» ⁽²⁾

[ ملکۀ سبا ] گفت : پروردگارا ! قطعاً من به خود ستم کردم ، اینک همراه سلیمان ، تسلیم [فرمان‌ها و احکام] خدا ، پروردگار جهانیان شدم .

ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی بِآیاتِنا الی فِرْعَونَ وَ مَلَائِهِ فَظَلَمُوا بِها فانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدینَ» ⁽³⁾

سپس بعد از پیامبران گذشته موسی را با آیات خود به سوی فرعون و اشراف

و سران قومش فرستادیم ؛ ولی آنان به آن آیات ستم ورزیدند . پس با تأمّل بنگر که سرانجام مفسدین و تبهکاران چگونه بود ؟

3 - تخلّف از دستورهای پروردگار

تخلّف از دستورهای حق معصیت و ظلم است:

اِلّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَاِنّی غَفُورٌ رَحیمٌ» ⁽¹⁾

مگر کسی که ستم کند [ که او باید بترسد ] ؛ ولی زمانی که پس از بدی نیکی را [ که ایمان و کار شایسته است ] جایگزین آن نماید [ از عذاب من در امان است و نباید بترسد ] ؛ زیرا من بسیار آمرزنده و مهربانم .

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن کُنْتُم مُؤْمِنِینَ * فَإِن لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤوسُ أَمْوَالِکُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ» ⁽²⁾

ای اهل ایمان ! از خدا پروا کنید ، و اگر مؤمن [ واقعی ] هستید آنچه را از ربا [ بر عهدۀ مردم ] باقی مانده رها کنید . * واگر چنین نکردید [ و به رباخواری اصرار ورزیدید ] به جنگی بزرگ از سوی خدا و رسولش [ بر ضد خود ] یقین کنید ؛ و اگر توبه کردید ، اصل سرمایه‌های شما برای خود شماست [ و سودهای گرفته شده را به مردم بازگردانید ] که در این صورت نه ستم می‌کنید و نه مورد ستم قرار می‌گیرید .

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسی مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ الَمْ یَرَوْا انَّهُ

لایُکَلِّمُهُمْ وَلایَهْدیهِمْ سَبیلاً اتَّخَذُوهُ وَ کَانُوا ظالِمینَ» ⁽¹⁾

و قوم موسی پس از [ رفتن ] او [ به میعادگاه پروردگار ] ، از زیورهای خود مجسمۀ گوسال‌های ساختند که صدای گاو داشت ! آیا نمی‌دیدند که آن مجسمه با آنان سخن نمی‌گوید و آنان را به راهی هدایت نمی‌کند ؟ ! [ ولی با روشن بودن این حقیقت که مجسمه‌ای بیش نیست و هیچ کاری از دستش بر نمی‌آید ] آن را [ به عنوان معبودی برای پرستش ] گرفتند و [ در صورتی که در این انتخاب ] از ستمکاران بودند .

قالا رَبَّنا ظَلَمْنا انْفُسَنا وَ انْ لَمْ تَغْفِرْلَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ» ⁽²⁾

گفتند : پروردگارا ! ما بر خود ستم ورزیدیم ، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی مسلماً از زیانکاران خواهیم بود .

4 - بت پرستی و شرک

بت پرستی و غیر خدا را با خدا شریک قرار دادن که ظلم عظیم است:

وَ اذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللّهِ انَّ الشَّرْکَ لَظُلْمٌ عَظیمٌ» ⁽³⁾

و [ یاد کن ] هنگامی که لقمان به پسرش در حالی که او را موعظه می‌کرد ،

گفت : پسرکم ! به خدا شرک نورز ، بی‌تردید شرک ستمی بزرگ است .

وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخَاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَی بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بَارِئِکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ الْتَّوَّابُ الْرَّحِیمُ» ⁽¹⁾

و [ یاد کنید ] زمانی که موسی به قومش گفت : ای قوم من ! قطعاً شما به سبب معبود گرفتن گوساله به خودتان ستم ورزیدید ، پس به سوی آفرینندۀ خود بازگردید ، و [ افرادی از ] خودتان را [ که گوساله را به پرستش گرفتند ] بکشید که این [ عمل ] برای شما در پیشگاه آفریدگارتان بهتر است . پس خدا [ به دنبال اجرا کردن دستورش ] توبۀ شما را پذیرفت ؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

وَ لاتَدْعُ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَنْفَعُکَ وَلایَضُرُّکَ فاِنْ فَعَلْتَ فَاِنَّکَ اذاً مِنَ الظّالِمینَ» ⁽²⁾

و به جای خدا چیزی را که سودی به تو نمی‌رساند و زیانی نمی‌زند ، مَپَرست ؛ که اگر بپرستی قطعاً از زیانکاران خواهی بود .

5 - فراموش کردن خداوند

رخ تابیدن از یاد خدا و برنامه‌های حق سبب گرفتار شدن در دامن شیطان است و عذاب آخرت، ظلم است:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرینٌ * وَ انَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبیلِ وَ یَحْسَبُونَ انَّهُمْ مُهْتَدُونَ * حَتّی اذا جاءَنا قالَ یا لَیْتَ بَیْنی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرینُ * وَلَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ اذْ ظَلَمْتُمْ انَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ» ⁽³⁾

و هر کس خود را از یاد [ خدای ] رحمان به کوردلی و حجاب باطن بزند ، شیطانی بر او می‌گماریم که آن شیطان ملازم و دمسازش باشد . * و بی‌تردید شیطان‌ها چنین کسانی را از راه خدا باز می‌دارند ، در حالی که [ با این گمراهی سخت ] گمان می‌کنند راه یافتگان واقعی آنانند ؛ * تا زمانی که [ در قیامت ] نزد ما آیند [ به شیطانش ] گوید : ای کاش میان من و تو فاصله و دوری مشرق و مغرب بود ، پس بد همنشینی بودی ! * و [ به آنان گویند :

امروز این گفتگو و آرزوی دوری از شیطان ] هرگز به شما سودی نمی‌دهد ؛ زیرا [ در دنیا ] ستم ورزیدید [ و ] اکنون همه با هم در عذاب مشترک خواهید بود .

نیمی ز عمر در عقب قیل و قال شد نیم دگر زعمر گران صرف حال شد

گه شربت وصال خورند گاه زهر هجر این چند روز عمر به هجر و وصال شد

دنیا امان نداد که عقبی طلب کنم ای دیده خون ببار که از کف مجال شد

پیری رسید و ماه جوانی غروب کرد آن قامت الف صفتم شکل دال شد

این چند روز عمر که بودم در این جهان کارم تمام غیبت و وزر و وبال شد

سرمایه شد تمام و نکردم تجارتی دیدی چگونه بدر تمامم هلال شد

(ساعی)

6 - تبدیل احکام الهی

تبدیل حکم حضرت حق به غیر ظلم است:

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ» ⁽¹⁾

ولی ستمکاران ، سخنی را که [ بیرون دروازه شهر ] به آنان گفته شده بود [ پس از ورود به شهر ] به سخنی دیگر تبدیل کردند [ به جای درخواست ریزش گناهان ، درخواست امور مادی کردند ] . ما هم بر ستمکاران به سبب آن که همواره نافرمانی می‌کردند ، عذابی از آسمان فرود آوردیم .

فَبَدَّلَ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَیْرَ الَّذی قیلَ لَهُمْ فَاَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَظْلِمُونَ» ⁽²⁾

پس ستمکاران از آنان ، سخنی را که [ بیرون دروازۀ شهر ] به آنان گفته شده بود [ پس از ورود به شهر ] به سخنی دیگر تبدیل کردند ، [ به جای درخواست ریزش گناهان درخواست امور مادی نمودند ] نهایتاً به کیفر ستمی که همواره مرتکب می‌شدند ، عذابی از آسمان بر آنان فرستادیم .

7 - نفی ظلم از خداوند

خداوند هر گونه ظلم و ستمی را از خود نفی می‌کند و ستم را مخصوص به خود انسان می‌داند:

تِلْکَ آیاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَ مَا اللّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعالَمینَ» ⁽³⁾

اینها [ که سرگذشت اهل کتاب ، مژده‌ها ، بیم‌ها و امور مربوط به آخرت است ] آیات خداست که آن را به درستی و راستی بر تو می‌خوانیم ؛ و خدا هیچ ستم و بیدادی بر جهانیان نمی‌خواهد.

مَثَلُ مَا یُنْفِقُونَ فِی هذِهِ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَلکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽¹⁾

داستان آنچه [ کافران ] در این زندگی دنیا انفاق می‌کنند ، مانند بادی آمیخته با سرمایی سخت است که [ به عنوان مجازات ] به کشتزار قومی که بر خود ستم کرده‌اند برسد و آن را نابود کند ؛ و خدا به آنان ستم نکرده است ، ولی آنان به خویشتن ستم می‌ورزند .

وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَلکِنْ ظَلَمُوا انْفُسَهُمْ فَما اغْنَتْ عَنْهُمْ الِهَتُهُمُ الَّتی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ مِن شَیْ‌ءٍ لَمّا جاءَ امْرُ رَبِّکَ وَ ما زادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ» ⁽²⁾

و ما بر آنان ستم نکردیم ، ولی آنان بر خویشتن ستم ورزیدند ، پس هنگامی که عذاب پروردگارت فرا رسید ، معبودانی که به جای خدا می‌پرستیدند ، چیزی [ از عذاب را ] از آنان دفع نکردند ، و به آنان جز خسارت و هلاکت نیفزودند .

وَ عَلَی الَّذینَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَلکِنْ کانُوا انْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽³⁾

و آنچه را پیش از این برای تو شرح دادیم ، بر یهود حرام کردیم ، ما به آنان ستم نورزیدیم ، بلکه آنان خودشان به خود ستم می‌کردند.

اِنَّ اللّهَ لایَظْلِمُ النّاسَ شَیْئاً وَلکِنَّ النّاسَ انْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ⁽¹⁾

یقیناً خدا هیچ ستمی به مردم روا نمی‌دارد ، ولی مردم [ با روی‌گردانی از حق ] بر خود ستم می‌ورزند .

وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَلکِنْ کانُوا هُمُ الظّالِمینَ» ⁽²⁾

و ما بر آنان ستم نکردیم ، ولی آنان خود ستمکار بودند .

8 - عذاب ستمکاران در دنیا و آخرت

عذاب ستمکاران در دنیا و آخرت سخت است:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّهِ أَنْدَاداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّهِ وَالَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبَّاً لِلَّهِ وَلَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً وَأَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعَذَابِ» ⁽³⁾

و برخی از مردم به جای خدا معبودهایی انتخاب می‌کنند که آنها را آن گونه که سزاوار است خدا را دوست داشته باشند ، دوست می‌دارند ؛ ولی آنان که ایمان آورده‌اند ، محبت و عشقشان به خدا بیشتر و قوی‌تر است . و اگر کسانی که [ با انتخاب معبودهای باطل ] ستم روا داشتند ، هنگامی که عذاب را ببینند ، بی‌تردید بفهمند که همۀ قدرت ویژۀ خداست [ و معبودهای باطل ، هیچ و پوچ‌اند ] و خدا سخت کیفر است.

وَمَن یَعْصِ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَیَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ ناراً خَالِداً فِیهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِینٌ» ⁽⁴⁾

و هر که از خدا و رسولش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز نماید ، خدا او را در آتشی درآورد که در آن جاودانه است و برای او عذابی خوارکننده است .

أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ یُرَدُّونَ إِلَی أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾

آیا به بخشی از کتاب [ آسمانی ] ایمان می‌آورید و به بخشی دیگر کفر می‌ورزید ؟ [ حرام بودن جنگ و آواره کردن را مردود می‌شمارید ، و وجوب آزاد کردن هم‌کیشان را از اسارت قبول می‌کنید ! ] پس کیفر کسانی از شما که چنین تبعیضی را [ در آیات خدا ] روا می‌دارند ، جز خواری و رسوایی در زندگی دنیا نیست ، و روز قیامت به سوی سخت‌ترین عذاب بازگردانیده می‌شوند ، و خدا از آنچه انجام می‌دهید ، بی‌خبر نیست .

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَاداً أَن یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِنْ خِلاَفٍ أَوْ یُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیَا وَلَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ» ⁽²⁾

کیفر آنان که با خدا و پیامبرش می‌جنگند ، و در زمین به فساد و تباهی می‌کوشند ، فقط این است که کشته شوند ، یا به دارشان آویزند ، یا دست راست و پای چپشان بریده شود ، یا از وطن خود تبعیدشان کنند . این برای آنان رسوایی و خواری در دنیاست ، و برای آنان در آخرت عذابی بزرگ است .

ثانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ لَهُ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَذابَ الْحَریقِ» ⁽¹⁾

[ آنهم ] با حالتی متکبرانه و مغرورانه که سرانجام مردم را از راه خدا گمراه کند ؛ برای او در دنیا رسوایی است و روز قیامت عذاب سوزان به وی می‌چشانیم .

لَهُمْ مِنْ جهنّم مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَکَذلِکَ نَجْزِی الظّالِمینَ» ⁽²⁾

برای آنان بستری از دوزخ و برفرازشان پوشش‌هایی از آتش است ، و ما این گونه ستمکاران را پاداش می‌دهیم .

9 - آلودگان به ظلم

اهل ستم و آلودگان به ظلم را حضرت حق پذیرفته است:

وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّهَ فَ‌اسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللّهُ وَلَمْ یُصِرُّوا عَلَی مَا فَعَلُوا وَهُمْ یَعْلَمُونَ * أُولئِکَ جَزَاؤُهُم مَغْفِرَةٌ مِن رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ» ⁽³⁾

و آنان که چون کار زشتی مرتکب شوند یا بر خود ستم ورزند ، خدا را یاد کنند و برای گناهانشان آمرزش خواهند ؛ و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد ؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتکب شده‌اند ، پا فشاری نمی‌کنند ؛ * پاداش آنان آمرزشی است از سوی پروردگارشان ، و بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است ، در آن جاودانه‌اند ؛ و پاداش عمل کنندگان ، نیکوست .

وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفِرَوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوَّاباً رَحِیماً» ⁽¹⁾

و اگر آنان هنگامی که [ با ارتکاب گناه ] به خود ستم کردند ، نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند ، و پیامبر هم برای آنان طلب آمرزش می‌کرد ، یقیناً خدا را بسیار توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند .

وَمَن یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً» ⁽²⁾

و هر کس کار زشتی کند یا برخود ستم ورزد ، سپس از خدا آمرزش بخواهد ، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت .

فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللّهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» ⁽³⁾پس کسی که بعد از ستم کردنش توبه کند و [مفاسد خود را ] اصلاح نماید ، یقیناً خدا توبه‌اش را می‌پذیرد ؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

وَ انَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلّناسِ عَلی ظُلْمِهِمْ وَ انَّ رَبَّکَ لَشَدیدُ الْعِقابِ» ⁽⁴⁾

و قطعاً پروردگارت نسبت به مردم با ظلم و ستمی که می‌کنند صاحب آمرزش است ، و مسلماً پروردگارت سخت‌کیفر است .

شنیدم که مستی زتاب نبید ⁽⁵⁾به مقصورۀ مسجدی در دوید

بنالید بر آستان کرم که یارب فردوس اعلی برم

مؤذّن گریبان گرفتش که هین سگ و مسجد ای غافل از عقل و دین

چه شایسته کردی که جوئی بهشت نمی‌زیبدت ناز با روی زشت

به گفت این سخن پیر و بگریست مست که از من بدار ای جوانمرد دست

عجب داری از لطف پروردگار که باشد گنه کاری امیدوار

تو را می‌نگویم که عذرم پذیر در توبه باز است و حق دستگیر

همی شرم دارم زلطف کریم که خوانم گنه پیش عفوش عظیم

کسی را که پیری در آرد زپای چو دستش نگیری نخیزد زجای

من آنم زپا اندر افتاده پیر خدایا! بفضل خودت دست گیر

نگویم بزرگی و جاهم ببخش فروماندگی و گناهم ببخش

اگر یاری اندک زلل داندم به نابخردی شهره گرداندم

تو بینا و ما خائف از یکدیگر که تو پرده پوشی و ما پرده در

برآورده هر دم زبیرون خروش تو با بنده در پرده و پرده پوش

به نادانی ار بندگان سرکشند خداوندگاران قلم درکشند

اگر جرم بخشی به مقدار جود نماند گنه کاری اندر وجود

گرم دست‌گیری بجائی رسم و گر بفکنی بر نگیرد کسم

و گر خشم‌گیری بقدر گناه بدوزخ فرست و ترازو مخواه

بضاعت نیاوردم الّا امید خدایا! ز عفوم مکن ناامید

(سعدی شیرازی)

10 - مداومت بر ظلم

تداوم ظلم و ستم و عصیان و معصیت تا وقت مرگ باعث بسته شدن در توبه است.

وَلَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتَّی إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ الآنَ وَلاَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَهُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ اعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَاباً

أَلِیماً» ⁽¹⁾

و برای کسانی که پیوسته کارهای زشت مرتکب می‌شوند ، تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرا رسد [ و در آن لحظه که تمام فرصت‌ها از دست رفته ] گوید :

اکنون توبه کردم . و نیز برای آنان که در حال کفر از دنیا می‌روند ، توبه نیست . اینانند که عذابی دردناک برای آنان آماده کرده‌ایم .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَلاَ لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً * إِلَّا طَرِیقَ جهنّم خَالِدِینَ فِیهَا أَبَداً وَکَانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً» ⁽²⁾

بی‌تردید کسانی که کافر شدند و [ به آیات الهی ، به خود و به دیگران ] ستم ورزیدند ، خدا بر آن نیست که آنان را بیامرزد و به راهی [ مستقیم و استوار ] هدایت کند . * مگر به راه دوزخ که در آن جاودانه‌اند ؛ و این کار بر خدا آسان است .

فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ» ⁽³⁾

در نتیجه ریشۀ کسانی که [ به آیات ما و به مردم ] ستم ورزیدند ، بریده شد ؛ و همۀ ستایش‌ها ویژۀ خدا مالک و مربی جهانیان است .

11 - دعا دربارۀ ستمکاران

دعا دربارۀ ستمکاران معاند مستجاب نیست:

وَنَادَی نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَإِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَأَنتَ أَحْکَمُ الْحَاکِمِینَ * قَالَ یَانُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَالِحٍ فَلاَ تَسْئَلْنِ مَا

لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَن تَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ» ⁽¹⁾

و نوح [ پیش از توفان ] پروردگارش را ندا داد و گفت : پروردگارا ! به راستی که پسرم از خاندان من است و یقیناً وعده‌ات [ به نجات خاندانم ] حق است و تو بهترین داورانی . * خدا فرمود : ای نوح ! به یقین او از خاندان تو نیست ، او [ دارای ] کرداری ناشایسته است ، پس چیزی را که به آن علم نداری از من مخواه ، همانا من تو را اندرز می‌دهم که مبادا از ناآگاهان باشی .

اَسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَتَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَن یَغْفِرَ اللّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّهِ وَرَسُولِهِ وَاللّهُ لاَیَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ» ⁽²⁾

برای آنان [ که عیب جویان مسخره کننده‌اند ] چه آمرزش بخواهی چه نخواهی [ یکسان است ] اگر برای آنان هفتاد بار هم آمرزش بخواهی ، خدا هرگز آنان را نخواهد آمرزید ؛ زیرا آنان به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند و خدا گروه فاسقان را هدایت نمی‌کند .

12 - اعتماد به ستمکاران

میل و اعتماد و رغبت به ظالمان امری ممنوع و حرام است:

وَلاَ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُم مِن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیَاءَ ثُمَّ لاَ تُنصَرُونَ» ⁽³⁾

و به کسانی که [ به آیات خدا ، پیامبر و مردم مؤمن ] ستم کرده‌اند ، تمایل و اطمینان نداشته باشید و تکیه مکنید که آتش [ دوزخ ] به شما خواهد رسید

ودر آن حال شما را جز خدا هیچ سرپرستی نیست ، سپس یاری نمی‌شوید .

در تفسیر نمونه چند نکته مهم در این باره آمده است:

الف: رکون از مادۀ «رکن» به معنای ستون و دیواره هائی است که ساختمان یا اشیای دیگر را بر سر پا می‌دارد و سپس به معنی اعتماد و تکیه کردن بر چیزی به کار رفته است.

گرچه مفسّران، معانی بسیاری برای این کلمه در ذیل آیه آورده‌اند، ولی همه یا غالب آنها به یک مفهوم جامع و کلی باز می‌گردد، مثلاً بعضی آن را به معنی تمایل و بعضی به معنی همکاری و بعضی به معنی اظهار رضایت یا دوستی و بعضی به معنی خیر خواهی و اطاعت ذکر کرده‌اند که همه اینها در مفهوم جامع اتکا و اعتماد و وابستگی جمع است.

ب: در چه اموری نباید به ظالمان تکیه کرد؟ بدیهی است که در درجۀ اول نباید در ظلم‌ها و ستمگری‌هایشان شرکت جست و از آنها کمک گرفت و در درجۀ بعد اتکای بر آنها در آنچه مایۀ ضعف و ناتوانی جامعه اسلامی و ملّت محمدی و از دست دادن استقلال و خودکفایی و تبدیل شدن به یک عضو وابسته و ناتوان می‌گردد، باید از میان برود که این گونه رکون‌ها جز شکست و ناکامی و ضعف جوامع اسلامی نتیجه‌ای نخواهد داشت.

اگر مسلمانان با جوامع غیر مسلمان روابط تجاری یا علمی بر اساس حفظ منافع مسلمین و استقلال و ثبات جوامع اسلامی داشته باشند نه داخل در مفهوم رکون به ظالمین است و نه چیزی است که از نظر اسلام ممنوع بوده باشد و در عصر خود پیامبر صلی الله علیه و آله و اعصار بعد همواره چنین ارتباطی وجود داشته است.

ج: فلسفۀ تحریم رکون به ظالمان: تکیه بر ظالم، مفاسد و نابسامانی‌های فراوانی می‌آفریند که به طور اجمال بر هیچ کس پوشیده نیست ولی هر قدر در این مسئله کنجکاوتر شویم به نکات تازه‌ای دست می‌یابیم.

تکیه بر ظالمان باعث تقویت آنهاست و تقویت آنها باعث گسترش دامنۀ ظلم و فساد و تباهی جامعه هاست، در دستورهای اسلامی می‌خوانیم که انسان تا مجبور نشود (و حتی در پاره‌ای از اوقات مجبور هم شود) نباید حق خود را از طریق یک قاضی ظالم و ستمگر بگیرد، چرا که مراجعه به چنین قاضی و حکومتی برای احقاق حق مفهومش به رسمیت شناختن ضمنی و تقویت اوست و ضرر این کار گاهی از زیانی که به خاطر از دست دادن حق می‌شود، بیشتر است.

تکیه بر ظالمان در فرهنگ فکری جامعه آرام و آهسته اثر می‌گذارد و زشتی ظلم و گناه را از میان می‌برد و مردم را به ستم کردن و ستمگر بودن تشویق می‌نماید.

اصولاً تکیه و اعتماد بر دیگران که در شکل وابستگی آشکار گردد، نتیجه‌ای جز بدبختی نخواهد داشت، تا چه رسد به این که این تکیه گاه ظالم و ستمگر باشد.

یک جامعه پیشرو و پیشتاز و سربلند و قوی، جامعه‌ای است که روی پای خود بایستد، همان گونه که قرآن در مثال زیبایی می‌فرماید: فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ. » ⁽¹⁾

-فتح (48): 29.

یک جامعۀ مستقل و آزاد، جامعه‌ای است که از هر نظر خود کفا باشد و پیوند و ارتباطش با دیگران، پیوندی بر اساس منافع متقابل باشد، نه بر اساس اتکای یک ضعیف بر قوی، این وابستگی خواه از نظر فکری و فرهنگی باشد یا نظامی یا اقتصادی و یا سیاسی، نتیجه‌ای جز اسارت و استثمار به بار نخواهد آورد و اگر این وابستگی به ظالمان و ستمگران باشد، نتیجه‌اش وابستگی به ظلم آنها و شرکت در برنامه‌های آنها خواهد بود.

البته فرمان آیۀ فوق مخصوص به روابط جامعه‌ها نیست، بلکه پیوند و رابطۀ دو فرد را با یکدیگر نیز شامل می‌شود که حتی یک انسان آزاده و با ایمان هرگز نباید

متکی به ظالم و ستمگر بوده باشد که علاوه بر از دست دادن استقلال، سبب کشیده شدن به دایرۀ ظلم و ستم او و تقویت و گسترش فساد و بیدادگری خواهد بود.

منظور از الَّذینَ ظَلَمُوا تمام کسانی هستند که دست به ظلم و فساد در میان بندگان خدا زده‌اند و آنها را بنده و برده خود ساخته‌اند و از نیروهای آنها به نفع خود بهره کشی کرده‌اند.

ولی مسلّم است کسانی که در زندگی خود ظلم کوچکی را مرتکب شده‌اند و گاهی مصداق این عنوان بوده‌اند داخل در مفهوم آیه نیستند؛ زیرا در این صورت کمتر کسی از آن مستثنی خواهد بود و رکون و اتکا به هیچکس مجاز نخواهد شد، مگر این که معنی رکون را اتکا و اعتماد در همان جنبۀ ظلم و ستم بدانیم که در این صورت حتی کسانی را که یکبار ستم کرده‌اند؛ شامل می‌شود. ⁽¹⁾

نمی‌دانم جهان تار است یا من تار می‌بینم نمی‌دانم که خواب آلوده یا بیدار می‌بینم

نمی‌دانم چرا آزادگان را خوار می‌بینم نمی‌دانم طبیبان را چرا بیمار می‌بینم

نیم یوسف ولکن گرگ آدمخوار می‌بینم یکی در گوشۀ ویرانه افتاده به صد خواری

یکی از مال و دارائی زده بر طبل بی عاری یکی از دست این بی رحم مردم می‌کند زاری

یکی از مستراح خانه‌اش را کرده گلکاری

عجب سیری بزیر گنبد دوّار می‌بینم

یکی از بی نوایی چون نی و نائی نوا دارد یکی از فرط سیری جنگ خونین با خدا دارد

یکی از جور ظالم در دل خود ناله‌ها دارد یکی چون مرغ پرکنده هزاران زارها دارد

یکی را گرسنه با ناله‌های زار می‌بینم

13 - صرف نعمت حق در شهوات

نعمت حق را در شهوات و لذّات حرام بردن، ظلم و عاملش از نظر قرآن مجید مترف است:

فَلَوْلاَ کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِیهِ وَکَانُوا مُجْرِمِینَ» ⁽¹⁾

پس چرا در میان امت‌هایی که پیش از شما بودند ، مصلحانی دلسوز نبودند که [ مردم را ] از فساد در زمین بازدارند ؟ مگر اندکی که [ به سبب بازداشتن مردم از فساد ] نجاتشان دادیم . و آنان که ستم کردند ، دنباله‌رو [ و دل بستۀ ] چیزی از نعمت و ثروت شدند [ که در آن به سرکشی و طغیان افتادند ] و آنان گنهکار بودند .

وَکَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْماً آخَرِینَ * فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِنْهَا یَرْکُضُونَ * لاَ تَرْکُضُوا وَارْجِعُوا إِلَی مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَمَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْأَلُونَ * قَالُوا یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ * فَمَا زَالَتْ تِلْکَ دَعْوَاهُمْ حَتَّی جَعَلْنَاهُمْ حَصِیداً خَامِدِینَ» ⁽²⁾

و چه بسیار از شهرهایی که [ اهلش ] ستمکار بودند ، درهم شکستیم ، و پس از آنان قومی دیگرپدید آوردیم . * پس هنگامی که عذاب ما را احساس کردند ، ناگهان از آن می‌گریختند . * [ از روی استهزا و تحقیر به آنان گفتند : ] فرار نکنید ، و به سوی زندگی مرفّهی که در آن نازپرورده [ و مغرور ] بودید و خانه‌هایتان بازگردید تا [ بار دیگر به وسیله تهیدستان و مستمندان ] از شما درخواست کمک شود [ و شما آنان را با کبر و نخوت برانید . ] * [ با دیدن عذاب فریاد برداشتند و ] گفتند : ای وای بر ما که ما قطعاً ستمکار بودیم ! * پس همواره سخنشان همین بود تا آن که آنان را ریشه‌کن و خاموش ساختیم .

14 - ستمگران در روز قیامت

ستمگران در روز قیامت از حضرت حق نجات از جهنّم می‌خواهند ولی به آنان پاسخ داده نمی‌شود:

وَأَنذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذَابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ نُّجِبْ دَعْوَتَکَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُم مِن قَبْلُ مَا لَکُم مِن زَوَالٍ» ⁽¹⁾

و مردم را از روزی که عذاب به سویشان می‌آید ، هشدار ده . پس کسانی که ستم ورزیده‌اند ، می‌گویند : پروردگارا ! ما را تا [ سرآمدی نزدیک و ] مدتی کوتاه مهلت ده تا دعوتت را اجابت کنیم ، و از پیامبرانت پیروی نماییم . [ ولی به آنان گویند : ] شما نبودید که پیش از این سوگند یاد می‌کردید که هرگز برای شما زوال و فنایی نیست ؟ !

قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْمًا ضَالّینَ * رَبَّنَآ أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَلِمُونَ * قَالَ اخْسَُواْ فِیهَا وَ لَاتُکَلِّمُونِ» ⁽¹⁾

می‌گویند : پروردگارا ! تیره‌بختی و شقاوت ما بر ما چیره شد ، و ما گروهی گمراه بودیم . * پروردگارا ! ما را از دوزخ بیرون آر ، پس اگر [ به بدی‌ها و گمراهی‌ها ] بازگشتیم ، بی‌تردید ستمکار خواهیم بود. * [ خدا ] می‌گوید :

[ ای سگان ! ] در دوزخ گم شوید و با من سخن مگویید !

15 - عذاب ستمکاران

ستمکاران در عذاب جهنّم؛ تخفیف ندارند:

أُوْلئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ فَلاَ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلاَ هُمْ یُنْصَرُونَ» ⁽²⁾

اینان کسانی‌اند که زندگی [ زودگذر ] دنیا را به جای آخرت خریدند ؛ پس نه عذاب از آنان سبک شود و نه یاری شوند .

وَاِذا رَأَ الَّذینَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ یُنْظَرُونَ» ⁽³⁾

و چون که ستمکاران عذاب را ببینند [ می‌یابند که هیچ راه‌گریزی از آن ندارند ] پس [ به کیفر ستمشان ] نه عذاب از آنان سبک می‌شود ، و نه مهلتشان دهند .

16 - تمسخر وحی

بازیچه گرفتن وحی و تمسخر به خبر انبیای الهی ظلم است:

مَا یَأْتِیهِم مِن ذِکْرٍ مِن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ یَلْعَبُونَ * لاَهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ» ⁽¹⁾

هیچ یادآوری و پند تازه‌ای از سوی پروردگارشان برای آنان نمی‌آید مگر آن که آن را می‌شنوند و در حالی که سرگرم بازی هستند [ آن را مسخره‌می‌کنند . ] * دل‌هایشان [به امور مادی ، خوشگذرانی و معصیت ] مشغول است ؛ و آنان که ستم‌پیشه‌اند رازگویی خود را پنهان داشتند [ و گفتند : ] آیا این پیامبر جز این است که بشری مانند شماست ؟ آیا شما با چشم باز وشناخت وآگاهی به سوی سِحر می‌روید؟ !

کلمۀ ذکر در آیۀ فوق اشاره به هر سخن بیدار کننده است و تعبیر به «مُحْدَث» ⁽²⁾اشاره به این است که کتب آسمانی یکی پس از دیگری نازل می‌گردد و سوره‌های قرآن و آیات آن هر کدام محتوای تازه و نوی دارد که از طرق مختلف برای نفوذ در دل‌های غافلان وارد می‌شود، اما چه سود برای کسانی که همۀ اینها را به شوخی می‌گیرند.

گویا آنها از تازه‌ها وحشت دارند، با همان خرافات قدیمی که از نیاکان خود به ارث برده‌اند دل خوش کرده، گویی پیمان جاودانه بسته‌اند که با هر حقیقت تازه‌ای مخالفت کنند، در حالی که اساس قانون تکامل بر این است که هر روز انسان با مسائل تازه و نوینی مواجه می‌سازد.

باز برای تأکید بیشتر می‌گوید: آنها در حالی هستند که دل‌هایشان در لهو و بی‌خبری فرو رفته است؛ زیرا آنها از نظر ظاهر، همۀ مسائل جدی را لعب و بازی و شوخی می‌پندارند و از نظر باطن، گرفتار لهو و اشتغال فکر به مسائل بی ارزش و

غافل کننده هستند و طبیعی است چنین کسانی هرگز راه سعادت را نخواهند یافت.

بعد به گوشه‌ای از نقشه‌های شیطانی آنها اشاره کرده می‌فرماید:

این ستمگران گفتگوهای درگوشی خود را که برای توطئه انجام می‌دهند، پنهان می‌دارند و می‌گویند: این پیغمبر یک بشر عادی همچون شماست، حال که او یک بشر عادی بیش نیست لابد این کارهای خارق العادۀ او و نفوذ سخنش چیزی جز سحر نمی‌تواند باشد، آیا شما به سراغ سحر می‌روید با این که می‌بینید؟

17 - پشیمانی ظالم در قیامت

عذر ظالم در قیامت به هیچ عنوان پذیرفته نیست:

با بعثت صد و بیست و چهار هزار پیغمبر و امامت دوازه امام و عقل و فطرت و وجدان و حکمت حکیمان و نصیحت ناصحان و عرفان عارفان که همه و همه در راه هدایت انسان قرار داده شده برای بشر در قیامت عذر قابل پذیرش وجود نخواهد داشت.

فَیَوْمَئِذٍ لایَنْفَعُ الَّذینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ» ⁽¹⁾

پس در آن روز کسانی که [ به آیات ما و پیامبران ] ستم کرده‌اند ، عذرخواهی‌شان به آنان سود نمی‌دهد ، و نه از آنان می‌خواهند که [ برای به دست آوردن خشنودی خدا ] عذرخواهی کنند .

یَوْمَ لایَنْفَعُ الظّالِمینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّارِ» ⁽²⁾

همان روزی که عذرخواهی ستمکاران سودشان ندهد و برای آنان لعنت خدا و سرای سخت و بدی است .

18 - خواسته های نابجا

تقاضای بی جا در حالی که از جانب حق همه چیز برای انسان فراهم است ظلم است:

وَجَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُری الَّتی بارَکْنا فیها قُریً ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فیهَا السَّیْرَ سیرُوا فیها لَیالِیَ وَ ایّاماً آمِنینَ * فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ اسْفارِنا وَظَلَمُوا انْفُسَهُمْ فَجَعَلْناهُمْ احادیثَ وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ انَّ فِی ذلِکَ لآیاتٍ لِکُلِّ صَبّارٍ شَکُورٍ» ⁽¹⁾

و میان مردم سبا و شهرهایی که در آنها برکت نهادیم ، آبادی‌های به هم پیوسته و نمایان قرار دادیم ، و سیر و سفر را در [ میان ] آنان متناسب و به اندازه مقرّر داشتیم ، [ و گفتیم : ] شب‌ها و روزها با امنیّت در آنها مسافرت کنید . * پس [ این مغرورشدگان به رفاه و خوشی و ناسپاسان در برابر نعمت ] گفتند : پروردگارا ! میان سفرهای ما ، دوری و فاصله انداز . [ این را درخواست کردند تا تهیدستان و پا برهنگان نتوانند در کنار آنان سفر کنند ] ، و [ این گونه آنان ] بر خودشان ستم کردند ، پس ما آنان را داستان‌هایی [ برای عبرت آیندگان ] قرار دادیم و جمعشان را به شدت متلاشی و تار و مار کردیم ، همانا در این [ سرگذشت‌ها ] برای هر صبرکنندۀ سپاس گزاری عبرت‌هاست.

در تفسیر نمونه شرح دو آیه بالا آمده است:

«سرزمین آنها را تا آن حد آباد کردیم که نه تنها شهرهایشان را غرق نعمت ساختیم بلکه میان آنها و سرزمین‌هایی را که برکت به آن داده بودیم شهرها و آبادی‌های آشکار قرار دادیم. در حقیقت در میان قوم سبا و سرزمین مبارک

آبادی‌های متّصل و زنجیره‌ای وجود داشت و فاصله این آبادی‌ها به اندازه‌ای کم بود که از هر یک دیگری را می‌دیدند.

این از نظر آبادی، ولی از آن جا که تنها عمران کافی نیست و شرط مهم و اساسی آن امنیّت است، اضافه می‌کند: ما در میان این آبادی‌ها فاصله‌های مناسب و نزدیک مقرّر کردیم و به آنها گفتیم: در میان این قریه‌ها؛ شب‌ها و روزها در این آبادی‌ها در امنیّت کامل مسافرت کنید.

به این ترتیب آبادی‌ها فواصل متناسب و حساب شده‌ای داشت و از نظر حملۀ وحوش و درندگان بیابان، یا سارقین وقطاع الطریق نیز در نهایت امنیّت بود، به گونه‌ای که مردم می‌توانستند بدون زاد و توشه و مرکب، بی آن که احتیاج به حرکت دسته جمعی و استفاده از افراد مسلح داشته باشند بدون هیچ خوف و ترس از جهت ناامنی راه یا کمبود آب و آذوقه به مسیر خود ادامه دهند.

مقدم داشتن لیالی بر ایام ممکن است از این جهت باشد که مهم وجود امنیّت در شب‌هاست، هم امنیّت از نظر دزدان راه و هم وحوش بیابان و گرنه تأمین امنیّت در روز آسانتر است.

ولی این مردم ناسپاس در برابر آن همه نعمت‌های بزرگ الهی که سرتاسر زندگی آنها را فرا گرفته بود، مانند بسیاری دیگر از اقوام متنعّم، گرفتار غرور و غفلت شدند، مستی و نعمت و کمی ظرفیت، آنها را بر آن داشت که راه ناسپاسی پیش گیرند، از مسیر حق منحرف شوند و به دستورهای الهی بی‌اعتنا گردند.

از جمله تقاضاهای جنون‌آمیز آنها این که از خداوند تقاضا کردند که در میان سفرهای آنها فاصله افکند، گفتند: میان سفرهای ما دوری افکن تا بینوایان نتوانند دوش به دوش اغنیا سفر کنند!!

منظورشان این بود که در میان این قریه‌های آباد فاصله‌ای بیفتد و بیابان‌های خشکی پیدا شود، به این جهت که اغنیا و ثروتمندان مایل نبودند افراد کم درآمد

همانند آنها سفر کنند و به هر جا می‌خواهند بی زاد و توشه و مرکب بروند، گویی سفر از افتخارات آنها و نشانۀ قدرت و ثروت بود و می‌بایست این امتیاز و برتری همیشه برای آنان ثبت شود.

به هر حال آنان با این تقاضای بی جا به خودشان ستم کردند، آری، اگر فکر می‌کردند به دیگران ستم می‌کردند در اشتباه بودند، خنجری برداشته و سینۀ خود را می‌شکافتند و دود همۀ این آتش‌ها در چشم خودشان فرو رفت.

به دنبال این جمله که دربارۀ سرنوشت دردناک آنها بیان می‌کند می‌فرماید:

چنان آنها را مجازات کردیم و زندگانیشان را درهم پیچیدیم که آنها را سرگذشت و داستان برای دیگران قرار دادیم.

از آن همه زندگانی با رونق و تمدن درخشان و گسترده چیزی جز اخباری بر سر زبان‌ها و یادی در خاطره‌ها و سطوری بر صفحات تاریخ باقی نماند «و آنها را سخت متلاشی و پراکنده ساختیم». ⁽¹⁾

وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَی لَنْ نَصْبِرَ عَلَی طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مَا سَأَ لْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْکَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ ذلِکَ بِأَ نَّهُمْ کَانُوا یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللّهِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِکَ بِمَا عَصَوا وَکَانُوا یَعْتَدُونَ» ⁽²⁾

و [ یاد کنید ] هنگامی که گفتید : ای موسی ! ما هرگز بر یک نوع غذا صبر نمی‌کنیم ، پس از پروردگارت بخواه تا از آنچه زمین می‌رویاند از سبزی و خیار و سیر و عدس و پیازش را برای ما آماده کند . [ موسی ] گفت : آیا شما

به جای غذای بهتر ، غذای پست‌تر را می‌خواهید ؟ ! [ اکنون که چنین درخواست ناروایی دارید ] به شهری فرود آیید که آنچه خواستید ، برای شما آماده است . و [ داغِ ] خواری و بیچارگی و نیاز بر آنان زده شد و سزاوار خشم خدا شدند ؛ این [ خواری و خشم ] به سبب آن بود که آنان همواره به آیات خدا کفر می‌ورزیدند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند ؛ این [ کفرورزی و کشتن پیامبران ] به علت آن بود که [ از فرمانِ من ] سرپیچی نمودند و پیوسته [ از حدود حق ] تجاوز می‌کردند .

19 - عذاب ستمگر در قیامت

از ظالم و ستمگر در قیامت برای رفع عذاب چیزی نمی‌پذیرند:

وَذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا وَذَکِّرْ بِهِ أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهَا مِن دُونِ اللّهِ وَلِیٌّ وَلاَ شَفِیعٌ وَإِن تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاَیُؤْخَذْ مِنْهَا أُولئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمَا کَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِن حَمِیمٍ وَعَذَابٌ أَلِیمٌ بِمَا کَانُوا یَکْفُرُونَ» ⁽¹⁾

و کسانی که دینشان را بازی و سرگرمی گرفتند ، و زندگی دنیا آنان را فریفت ، و اگذار ؛ و [ مردم را ] با قرآن اندرز ده ؛ که مبادا کسی [ در روز قیامت ] به [ کیفر ] آنچه [ از گناهان ] مرتکب شده [ از رحمت و ثواب ] محروم ماند [ و به هلاکت سپرده شود ] ؛ و او را جز خدا سرپرست و یاور و شفیعی نباشد ؛ و اگر [ برای رهایی‌اش از عذاب ] هر گونه عوض و فدیه‌ای بدهد از او پذیرفته نشود . آنانند که به سبب آنچه [ از اعمال زشت ] مرتکب شده‌اند [ از رحمت و ثواب ] محروم مانده [ و به هلاکت سپرده شده ]اند . و

به خاطر آن که همواره [ به آیات الهی ] کفر می‌ورزیدند برای آنان نوشابه‌ای از آب جوشان و عذابی دردناک است .

وَلَوْ انَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الْاَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَاَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَاَوُا الْعَذابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ» ⁽¹⁾

اگر [ در قیامت ] برای هر کسی که ستم کرده همه ثروتی که در زمین است فراهم باشد ، یقیناً آن را برای بازخرید خود [ از عذاب جاودانه ] می‌پردازد ؛ و زمانی که عذاب را ببینند [ از شدت شرمساری ] پشیمانی و اندوه خود را پنهان می‌کنند ، ومیان آنان به عدالت و انصاف داوری می‌شود و مورد ستم قرار نخواهند گرفت .

وَلَوْ انَّ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ما فِی اْلاَرْضِ جَمیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللّهِ ما لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ» ⁽²⁾

و اگر برای کسانی که [ به آیات خدا ] ستم ورزیده‌اند ، همه آنچه در زمین است و مانندش با آن باشد ، بی‌تردید حاضرند آن را برای رهایی خود از عذاب سخت روز قیامت عوض دهند ، و از سوی خدا آنچه را که [ از عذاب‌های گوناگون ] نمی‌پنداشتند ، آشکار می‌شود .

20 - مظلومان در آخرت

خداوند مهربان به آنان که از طرف ستمکاران مورد ظلم واقع می‌شوند، در دنیا و آخرت عنایت خاص می‌نماید:

وَ الذَّینَ هاجَرُوا فِی اللّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً

وَلَاَجْرُ الْآخِرَةِ اکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ * الَّذینَ صَبَرُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» ⁽¹⁾

و آنان که پس از ستم دیدنشان برای به دست آوردن خشنودی خدا هجرت کردند ، یقیناً آنان را در این دنیا در جایگاه و مکانی نیکو جای دهیم، و قطعاً پاداش آخرت بهتر و برتر است، اگر می‌دانستند [ که دارای چه کمّیّت و کیفیتی است . ] * همانان که [ در برابر مصایب ، وحوادث و آزار دیدن از دیگران ] صبر کردند و فقط بر پروردگارشان توکّل می‌کنند.

در تفسیر نمونه در ذیل این دو آیه آمده است:

«مقام مهاجران در اسلام مقام فوق العاده پر ارجی است، هم خود پیامبر و هم مسلمانان بعد، همگی برای آنها احترام خاصی قائل بودند، چرا که آنها به تمام زندگی خویش برای گسترش دعوت اسلام پشت پا زدند، بعضی جان خود را به خطر انداختند و بعضی از همۀ اموال خود چشم پوشیدند و جالب این که خود را در این معامله نیز برنده می‌دانستند.

اگر فداکاری آن مهاجران در آن روزها نبود، محیط خفقان بار مکه و عناصر شیطانی که بر آن حکومت می‌کردند هرگز اجازه نمی‌داد صدای اسلام به گوش کسی برسد و این صدا را برای همیشه در گلوی مؤمنان خفه می‌کردند، اما آنها با این جهش حساب شده نه تنها مکه را زیر سیطرۀ خود درآورند، بلکه صدای اسلام را به گوش جهانیان رساندند و این سنّتی است برای همه مسلمانان در چنین شرایطی و در همه تاریخ.

تعبیر به هاجَرُوا فِی اللّهِ که حتی کلمۀ «سبیل» هم در آن ذکر نشده اشاره به نهایت اخلاص این مهاجران است که تنها برای خدا و در مسیر الله و به خاطر

رضای او و حمایت و دفاع از آیینش دست به چنین هجرتی زدند نه برای نجات جان خود و یا استفادۀ مادی دیگر.

جملۀ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا نشان می‌دهد که نباید فوراً میدان را خالی کرده بلکه باید تا آن جا که ممکن است ایستاد و تحمّل نمود، اما هنگامی که تحمل آزار دشمن جز جرأت و جسارت و تضعیف مؤمنان ثمری نداشته باشد در این جا باید دست به هجرت زد، تا با کسب قدرت بیشتر و فراهم ساختن سنگرهای محکم‌تر، جهاد در تمام زمینه‌ها از موضع بهتری تعقیب شود و به پیروزی طرفداران حق در زمینه‌های نظامی و فرهنگی و تبلیغاتی منتهی گردد.

جملۀ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فی الدُّنْیا حَسَنَةً نشان می‌دهد که مهاجران راستین اگر چه در آغاز کار، امکانات مادی خود را از دست می‌دهند ولی سرانجام حتی از نظر زندگی دنیا پیروزی با آنهاست.

چرا انسان زیر فشار ضربات دشمن بماند و ذلیلانه بمیرد، چرا با شجاعت مهاجرت نکند و از موضع تازه‌ای به مبارزه برنخیزد تا حق خویش را بگیرد؟

انتخاب دو صف صبر و توکّل برای مهاجران دلیلش روشن است؛ زیرا در چنین حوادث سخت و طاقت فرسا که در زندگی انسان پیش می‌آید در درجۀ اول شکیبایی و صبر و استقامت لازم است، استقامتی به عظمت حادثه و یا برتر و بیشتر، سپس توکّل و اعتماد بر خدا و اصولاً اگر انسان در این گونه حوادث تکیه گاه محکم و مطمئن معنوی نداشته باشد، صبر و استقامت برای او ممکن نیست.

بعضی گفته‌اند: انتخاب صبر به خاطر این است که در آغاز این مسیر به سوی اللّه شکیبایی و استقامت در برابر خواسته‌های نفس لازم است و انتخاب توکّل به خاطر این است که پایان این مسیر به انقطاع و بریدن از هر چه غیر خدا است و پیوستن به او می‌انجامد بنابراین صف اوّل آغاز راه است و دوم پایان آن.

و به هر حال هجرت بیرون، بدون هجرات درونی ممکن نیست، انسان، نخست

باید از علایق پست مادی درونی ببرد و به سوی فضایل اخلاقی هجرت کند تا بتواند در بیرون دست به چنین هجرتی بزند و از دارالکفر با پشت پا زدن به همه چیز به دار الایمان منتقل گردد.» ⁽¹⁾

به کسانی که [ ستمکارانه ] مورد جنگ و هجوم قرار می‌گیرند ، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده ، مسلّماً خدا بر یاری دادن آنان تواناست .

21 - حسرت ظالمان در دنیا و آخرت

ستمگران و ظالمان در دنیا و آخرت بر اثر اعمال ناشایسته و اخلاق سوء دچار حسرت و اندوه می‌شوند، حسرت و اندوهی که دائمی و همیشگی است و علاجی ندارد:

اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ امْوالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ فَسَیُنْفِقُونَها ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ یُغْلَبُونَ وَالَّذینَ کَفَرُوا الی جهنّم یُحْشَرُونَ» ⁽³⁾

مسلماً کسانی که کافرند ، اموالشان را هزینه می‌کنند تا مردم را از راه خدا بازدارند ، و به زودی همۀ اموالشان را [ برای جلوگیری از گسترش اسلام ] خرج می‌کنند ؛ سپس [ این عمل ] برای آنان مایۀ حسرت و ندامت می‌شود [ زیرا خواهند دید که ثروتشان را از دست داده‌اند و اسلام هم گسترش یافته ] و آن گاه مغلوب می‌شوند ، و آنان که کافرند به سوی دوزخ گردآوری خواهند شد .

وَ انْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ اذْ قُضِیَ الْاَمْرُ وَ هُمْ فی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لایُؤْمِنُونَ» ⁽¹⁾

و آنان را از روز حسرت - آنگاه که کار از کار بگذرد - بترسان ، در حالی که آنان در بی‌خبری [ شدیدی ] هستند و ایمان نمی‌آورند .

وَقَالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَیْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِینَ مِنَ النَّارِ» ⁽²⁾

و آنان که [ به جای خدا از پیشوایان شرک و کفر ] پیروی کردند ، گویند : کاش برای ما بازگشتی [ به دنیا ] بود تا ما هم از آنان بیزاری می‌جستیم ، همان گونه که آنان از ما بیزاری جستند . خدا این گونه اعمالشان را که برای آنان مایۀ اندوه و دریغ است ، به آنان نشان می‌دهد و اینان هرگز از آتش بیرون آمدنی نیستند .

22 - ولایت کفار

انتخاب کفّار به ولایت و سرپرستی و سردمداری ظلم است:

یا ایُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا آبائَکُمْ وَ اخْوانَکُمْ اوْلِیاءَ انِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیْمانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَاُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ» ⁽³⁾

ای اهل ایمان ! اگر پدرانتان و برادرانتان کفر را بر ایمان ترجیح دهند ، آنان را دوستان و سرپرستان خود مگیرید ؛ و کسانی از شما که آنان را دوست و سرپرست خود گیرند ، هم اینانند که ستمکارند .

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمَا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوَاءً فَلاَ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیَاءَ حَتَّی یُهاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُم وَلاَ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیّاً وَلاَ نَصِیراً» ⁽¹⁾

آنان دوست دارند همان گونه که خود کافر شده‌اند ، شما هم کافر شوید ، تا [ در کفر و ضلالت ] با هم برابر و یکسان باشید . بنابراین از آنان دوستانی انتخاب نکنید تا آن که در راه خدا [ برای پذیرش دین ] هجرت کنند ؛ پس اگر [ از هجرت ] روی برتافتند [ و به خیانت و جنایتشان بر ضد شما ادامه دادند ] آنان را هر کجایافتید بگیرید و بکشید ، و از آنان یار و یاوری نگیرید .

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیَاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِم بِ‌الْمَوَدَّةِ وَقَدْ کَفَرُوْا بِمَا جَاءَکُم مِنَ الْحَقِّ» ⁽²⁾

ای اهل ایمان ! دشمنان من و دشمنان خودتان را دوستان خود مگیرید ، شما با آنان اظهار دوستی می‌کنید ، در حالی که آنان به طور یقین به آنچه از حق برای شما آمده کافرند.

23 - رستگار نشدن ستمکاران

ستمکاران و ظالمان در صورت ادامۀ ظلم تا لحظه مرگ از فلاح و پیروزی و نجات و سعادت برای ابد محرومند:

قُلْ یَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَی مَکَانَتِکُمْ إِنِّی عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدّارِ إنَّهُ لَایُفْلِحُ الظّالِمُونَ» ⁽³⁾

بگو : ای قوم ! تا جایی که در قدرت شماست [ برای مبارزه با من و آیینم ] بکوشید ، من هم [ در انجام دادن وظایفم ] می‌کوشم ، سپس خواهید دانست

که سرانجام خوش و نیکوی سرای آخرت برای کیست ؟ قطعاً ستمکاران رستگار نمی‌شوند .

وَ قالَ مُوسی رَبّی اعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدی مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدّارِ انَّهُ لایُفْلِحُ الظّالِمُونَ» ⁽¹⁾

و موسی گفت : پروردگارم به کسی که از نزد او هدایت آورده و به کسی که سرانجام نیک برای اوست داناتر است ؛ بی‌تردید ستمکاران پیروز نمی‌شوند .

24 - ستمکاران در گمراهی

ستمکاران در گمراهی آشکارند:

هذا خَلْقُ اللّهِ فَاَرُونی ماذا خَلَقَ الَّذینَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظّالِمُونَ فی ضَلالٍ مُبینٍ» ⁽²⁾

این است آفرینش خدا . پس به من نشان دهید آنها که غیر اویند [ و شما به عنوان معبود برگزیده‌اید ] چه چیزی آفریده‌اند ؟ [ آنها چیزی نیافریده‌اند ] بلکه ستمکاران در گمراهی آشکاری هستند .

اَسْمِعْ بِهِمْ وَ ابْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنا لکِنِ الظّالِمُونَ الْیَوْمَ فی ضَلالٍ مُبینٍ» ⁽³⁾

آنان روزی که به سوی ما می‌آیند [ نسبت به حقایق ] چه شنوا و چه بینا می‌شوند ، ولی امروز ستمکاران در گمراهی آشکارند .

25 - یاور نداشتن ستمکاران در قیامت

ستمکاران در روز قیامت که تمام مردم نیاز به یار و یاور دارند، هیچ گونه پشتیبان و یاوری ندارند:

رَبَّنَا إِنَّکَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلْظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصَارٍ» ⁽¹⁾

پروردگارا ! بی‌تردید هر که را تو در آتش در آوری ، قطعاً خوار و رسوایش کرده‌ای ، و برای ستمکاران هیج یاری وجود ندارد .

وَ انْذِرْهُمْ یَوْمَ الْأزِفَةِ اذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَناجِرِ کاظِمینَ ما لِلظّالِمینَ مِنْ حَمیمٍ وَلا شَفیعٍ یُطاعُ» ⁽²⁾

و آنان را از روز نزدیک بیم ده ، آنگاه که [ از شدت ترس ] جان‌ها به گلوگاه رسد ، در حالی که همۀ وجودشان پر از غم و اندوه است . برای ستمکاران هیچ دوست مهربانی و شفیعی که شفاعتش پذیرفته شود ، وجود ندارد !

26 - احتجاج ملائکه با ستمکاران

ملائکه با ستمکاران به وقت مرگ احتجاج می‌کنند و ستمگران در این احتجاج و گفتگو محکوم می‌شوند:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِکَةُ ظَالِمِی أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قَالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فیهَا فَأُولئِکَ مَأْوَاهُمْ جهنّم وَسَاءَتْ مَصِیراً» ⁽³⁾

قطعاً کسانی که [ با ترک هجرت از دیار کفر ، و ماندن زیر سلطۀ کافران و

مشرکان ] بر خویش ستم کردند [ هنگامی که ] فرشتگانْ آنان را قبض روح می‌کنند ، به آنان می‌گویند : [ از نظر دین‌داری و زندگی ] در چه حالی بودید ؟ می‌گویند : ما در زمین ، مستضعف بودیم . فرشتگان می‌گویند : آیا زمین خدا وسیع و پهناور نبود تا در آن [ از محیط شرک به دیار ایمان ] مهاجرت کنید ؟ ! پس جایگاهشان دوزخ است و آن بد بازگشت گاهی است .

الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِکَةُ ظَالِمِی أَنفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا کُنَّا نَعْمَلُ مِن سُوءٍ بَلَی إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِمَا کُنتُم تَعْمَلُونَ * فَ‌ادْخُلُوا أَبْوَابَ جهنّم خَالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» ⁽¹⁾

همانان که فرشتگان جانشان را در حالی که ستمکار بر خود بوده‌اند ، می‌گیرند ؛ پس [ در آن موقعیت ] از در تسلیم در آیند [ و گویند : ] ما هیچ کار بدی انجام نمی‌دادیم . [ به آنان گویند : یقیناً انجام می‌دادید] ومسلماً خدا به آنچه همواره انجام می‌دادید ، داناست . * بنابراین از درهای دوزخ وارد شوید در حالی که در آن جاودانه‌اید ؛ و بد جایی است جایگاه مستکبران .

27 - ستمکاران و فرار از مرگ

ستمکاران و ظالمان از مرگ فراری و ترسان هستند:

قُلْ إِنْ کَانَتْ لَکُمُ الدَّارُ ا لْآخِرَةُ عِنْدَ اللّهِ خَالِصَةً مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ * وَلَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَاللّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ» ⁽²⁾

بگو : اگر [ آن گونه که می‌پندارید ] سرای آخرت [ با همۀ نعمت هایش ] نزد

خدا ویژۀ شماست نه مردم دیگر ، پس چنانچه راستگویید مرگ را آرزو کنید .

قُل یَا أَیُّهَا الَّذِینَ هَادُوا إِن زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیَاءُ لِلَّهِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ * وَلاَ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ» ⁽¹⁾

بگو : ای یهودیان ! اگر گمان می‌کنید که فقط شما دوستان خدایید نه مردم دیگر ، پس آرزوی مرگ کنید اگر راستگویید [ چون دوستان خدا برای رسیدن به لقای او مشتاق مرگ هستند . ] * ولی آنان به سبب گناهانی که مرتکب شده‌اند هرگز آروزی مرگ نمی‌کنند ، و خدا به ستمکاران داناست .

28 - محرومیت از هدایت الهی

ظالم تا در ظلمت کفر و عناد و فساد است از هدایت الهی محروم است:

أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرَاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللّهُ الْمُلْکَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِیْ وَیُمِیتُ قَالَ أَنَا أُحْیِی وَأُمِیتُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ فَإِنَّ اللّهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» ⁽²⁾

آیا [ با دیدۀ عبرت ] ننگریستی به کسی که چون خدا او را پادشاهی داده بود [ از روی کبر و غرور ] با ابراهیم دربارۀ پروردگارش به مجادله و ستیز و گفتگوی بی‌منطق پرداخت ؟ ! هنگامی که ابراهیم گفت : پروردگارم کسی

است که زنده می‌کند و می‌میراند [ او ] گفت : من هم زنده می‌کنم و می‌میرانم . [ و برای مشتبه کردن کار بر مردم ، دستور داد دو زندانی محکوم را حاضر کردند ، یکی را آزاد و دیگری را کشت . ] ابراهیم [ برای بستن راه مغالطه و تزویر به روی دشمن ] گفت : مسلماً خدا خورشید را از مشرق بیرون می‌آورد ، تو آن را از مغرب برآور ! پس آن که کافر شده بود ، متحیر و مبهوت شد . و خدا گروه ستم‌گر را [ به خاطر تجاوز ، ستم ، پافشاری بر عناد و لجاجشان ] هدایت نمی‌کند .

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللّهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّهَ لاَیَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» ⁽¹⁾

پس ستمکارتر از کسی که به خدا دروغ بندد تا مردم را از روی نادانی و جهالت گمراه کند ، کیست ؟ ! مسلّماً خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند .

29 - لعنت ستمگران

ستمگران مورد لعنت خداوند و ملائکه و تمام مردم می‌باشند:

کَیْفَ یَهْدِی اللّهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ * أُولئِکَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّهِ وَالمَلاَئِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ» ⁽²⁾

چگونه خدا گروهی را هدایت کند که بعد از آن که ایمان آوردند ، و به حقّانیّت رسول اسلام شهادت دادند ، و دلایل روشن و آشکار برای آنان آمد ، کافر شدند ؟ و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند . * اینان کیفرشان این است

که لعنت خدا و فرشتگان و همۀ مردم بر آنان است .

وَمَنْ اظْلَمُ مِمَّنِ افْتری عَلَی اللّهِ کَذِباً اولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْاَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ الا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّالِمینَ» ⁽¹⁾

و ستمکارتر از کسانی که به خدا دروغ بندند چه کسی است؟ اینان [ در قیامت ] بر پروردگارشان عرضه خواهند شد ، وگواهان [ اعمال ] می‌گویند :

اینان کسانی هستند که بر پروردگارشان دروغ بستند ؛ آگاه باشید ! لعنت خدا بر ستمکاران باد .

30 - کناره گیری از ستمگران

یکی از دعاهای اهل ایمان به پیشگاه حضرت حق این است که آنان را از قرار گرفتن با ستمکاران حفظ کند:

وَ اذا صُرِفَتْ ابْصارُهُمْ تِلْقاءَ اصْحابِ النّارِ قالُوا رَبَّنا لاتَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ» ⁽²⁾

و چون بهشتیان ، چشمانشان ناخواسته به سوی دوزخیان گردانده شود ، گویند : پروردگارا ! ما را با گروه ستمکاران قرار مده .

رَبِّ فَلا تَجْعَلْنی فِی الْقَوْمِ الظّالِمینَ» ⁽³⁾

پس پروردگارا ! مرا در میان گروه ستمکاران قرار مده [ و با آنان قرین عذاب مکن . ]

31 - ستمکار و مؤمن در قیامت

ستمکار و مؤمن در پیشگاه خداوند مساوی نیستند:

اَجَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فی سَبیلِ اللّهِ لایَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ» ⁽¹⁾

آیا آب دادن به حاجیان و آباد کردن مسجدالحرام را مانند [ عمل ] کسی قرار داده‌اید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است ؟ ! [ این دو ] نزد خدا برابر و یکسان نیستند و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند .

اَفَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لایَسْتَوُونَ» ⁽²⁾

با این حال آیا کسانی که مؤمن‌اند مانند کسانی هستند که فاسق‌اند ؟ [ نه هرگز این دو گروه ] مساوی و یکسان نیستند .

32 - جاسوسی و ظلم

32 - جاسوسی علیه مردم مسلمان خیانت و از مصادیق بارز ظلم و ستم است:

لَوْ خَرَجُوا فیکُمْ مازادُوکُمْ الّا خَبالاً وَلَاَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فیکُمْ سَمّاعُونَ لَهُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ بِالظّالِمینَ» ⁽³⁾

اگر [ هم ] با شما بیرون می‌آمدند ، جز شرّ و فساد به شما نمی‌افزودند و مسلّماً خود را برای سخن چینی [ و نمّامی ] در میان شما قرار می‌دادند تا [ برای از

هم گسستن شیرازۀ سپاه اسلام ] فتنه‌جویی کنند و در میان شما جاسوسانی برای آنان هستند [ که به نفعشان خبرچینی می‌کنند ] ؛ و خدا به ستمکاران داناست .

شرکت نکردن افراد تاریک دل در میدان جهاد نه تنها جای تأسّف نیست، بلکه شاید جای خوشحالی باشد؛ زیرا آنها نه فقط مشکلی را نمی‌گشایند، بلکه با آن روح نفاق و بی ایمانی و انحراف اخلاقی سرچشمۀ مشکلات تازه‌ای خواهند شد.

آیۀ شریفه در حقیقت به مسلمانان یک درس بزرگ می‌دهد که هیچ گاه در فکر افزودن سیاهی لشگر و تعداد نباشند، بلکه به فکر این باشند که افراد مخلص و با ایمان انتخاب کنند هر چند نفراتشان کم باشد، این درسی بود برای دیروز مسلمانان و برای امروز و فردای آنان.

اگر آنها همراه شما به سوی میدان جهاد حرکت می‌کردند نخستین اثر شومشان این بود که چیزی جز تردید و اضطراب بر شما نمی‌افزودند.

به علاوه آنها با سرعت کوشش می‌کنند در میان نفرات لشگر نفوذ کنند و به ایجاد نفاق و تفرقه و از هم گسستن پیوندهای اتحاد بپردازند.

در میان شما پاره‌ای از افراد هستند که برای گروه منافقان جاسوسی می‌کنند و فیکُمْ سَمّاعُونَ لَهُمْ.

خداوند همۀ ستمگران را می‌شناسد، آنها که آشکارا و آنها که پنهانی ستم به خویش یا جامعه می‌کنند از دیدگاه علم او مخفی نیستند.

33 - ستمگران مبغوض خدا

ستمگران مورد محبت خدا نیستند:

وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ اصْلَحَ فَاَجْرُهُ عَلَی اللّهِ انَّهُ لا یُحِبُّ

الظّالِمینَ» ⁽¹⁾

پاداش بدی [ چون قتل و زخم زدن و اتلاف مال ] مانند همان بدی است ؛ ولی هر که بگذرد و [ میان خود و طرف مقابلش را ] اصلاح نماید . پاداشش بر عهدۀ خداست ؛ یقیناً خدا ستمکاران را دوست ندارد .

وَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ» ⁽²⁾

و اما کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند ، خدا پاداششان را به طور کامل می‌دهد ؛ و خدا ستمکاران را [ که به دین کافر شدند ، یا از دین فقط به اسم آن قناعت کردند ] دوست ندارد .

34 - ستمکارترین مردم

ستمکارترین مردم کیانند؟:

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَی فِی خَرَابِهَا أُولئِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَلَهُمْ فِی ا لْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ» ⁽³⁾

و چه کسانی ستمکارتر از کسانی می‌باشند که از بردن نام خدا در مساجد خدا جلوگیری کردند ، و در خرابی آنها کوشیدند ؟ آنان را شایسته نیست که در آن [ مراکز عبادت ] درآیند ، جز در حال ترس [ از عدالت و انتقام خدا ] . برای آنان در دنیا خواری و زبونی است و در آخرت عذابی بزرگ است .

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللّهِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾

وستمکارتر از کسی که شهادتی را که از خدا نزد اوست پنهان کند ، کیست ؟ وخدا از آنچه انجام می‌دهید ، بی‌خبر نیست .

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیَاتِهِ إِنَّهُ لاَیُفْلِحُ الظَّالِمُونَ» ⁽²⁾

ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ بسته ، یا آیات او را تکذیب کرده ، کیست ؟ یقیناً ستمکاران ، رستگار نخواهند بود .

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللّهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّهَ لاَیَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» ⁽³⁾

پس ستمکارتر از کسی که به خدا دروغ بندد تا مردم را از روی نادانی و جهالت گمراه کند ، کیست ؟ ! مسلّماً خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند .

فَمَنْ اظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِباً اوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ انَّهُ لایُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ» ⁽⁴⁾

پس ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ بندد یا آیاتش را تکذیب کند ، کیست ؟ یقیناً گنهکاران ، رستگار نخواهند شد .

35 - رفیق گمراه کننده

انتخاب رفیق گمراه کننده ظلم است:

وَیَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَالَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً * یَا وَیْلَتَی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاَناً خَلِیلاً * لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِی وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِلْإِنسَانِ خَذُولاً» ⁽¹⁾

و روزی که ستمکار ، دو دست خود را [ از شدت اندوه و حسرت به دندان ] می‌گزد [ و ] می‌گوید : ای کاش همراه این پیامبر راهی به سوی حق برمی‌گرفتم ، * ای وای ، کاش من فلانی را [ که سبب بدبختی من شد ] به دوستی نمی‌گرفتم ، * بی‌تردید مرا از قرآن پس از آن که برایم آمد گمراه کرد . و شیطان همواره انسان را [ پس از گمراه کردنش تنها و غریب در وادی هلاکت ] وامی‌گذارد .

در شأن نزول آیات بالا در تفسیر نمونه آمده است که:

«در عصر رسول خدا دو نفر دوست در میان مشرکان به نام عقبه و ابیّ بودند، هر زمان عقبه از سفر می‌آمد غذایی ترتیب می‌داد و اشراف قومش را دعوت می‌کرد و در عین حال دوست می‌داشت به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله برسد هر چند اسلام را نپذیرفته بود.

روزی از سفر آمد و طبق معمول ترتیب غذا داد و دوستان را دعوت کرد، در ضمن از رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز دعوت نمود.

هنگامی که سفره را گستردند و غذا حاضر شد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من از این سفره غذا نمی‌خورم تا شهادت به وحدانیّت خدا و رسالت من دهی، عقبه شهادتین بر زبان جاری کرد.

این خبر به گوش رفیقش ابیّ رسید، گفت: ای عقبه از آیینت منحرف شدی؟ او گفت: نه به خدا قسم من منحرف نشدم، اما مردی بر من وارد شد که حاضر نبود از

غذایم بخورد جز این که شهادتین بگویم، من از این شرم داشتم که او از سر سفرۀ من برخیزد بی آن که غذا خورده باشد لذا شهادت دادم.

ابی گفت: من هرگز از تو راضی نمی‌شوم مگر این که در برابر او بایستی و سخت توهین کنی! عقبه این کار را کرد و مرتدّ شد و سرانجام در جنگ بدر در صف کفار به قتل رسید و رفیقش ابیّ نیز در روز جنگ احد کشته شد.

آیات فوق سرنوشت مردی را که در این جهان به انتخاب دوست گمراه و گمراه کننده دست می‌زند و به گمراهی کشیده می‌شود شرح داد.» ⁽¹⁾

36 - یار مظلومان

خداوند یار مظلومان و ستمدیدگان است:

وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَن قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنصُوراً» ⁽²⁾

و کسی را که خدا کشتنش را حرام کرده [ و به جانش حرمت نهاده ] جز به حق نکشید ، و هر کس مظلوم [ و به ناحق ] کشته شود ، برای وارثش تسلّطی بر قاتل [ جهت خونخواهی ، دیه و عفو ] قرار داده‌ایم ، پس وارث مقتول نباید در کشتن زیاده روی کند ؛ زیرا او [ با قوانین صحیح و درستی چون دیه و قصاص ] مورد حمایت قرار گرفته است .

ظلم در روایات

حضرت باقر علیه السلام فرمود:

لَمّا حَضَرَتْ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام الْوَفاةُ ضَمَّنی الی صَدْرِهِ ثُمَّ قالَ: یا بُنَیَّ اوصِیکَ بِما اوْصانِی بِهِ ابِی علیه السلام حینَ حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ، وَ بِما ذَکَرَ انَّ اباهُ اوْصاهُ بِهِ فَقالَ: یا بُنَیَّ ایّاکَ وَ ظُلْمَ مَنْ لایَجِدُ عَلَیْکَ ناصِراً الاَّ اللّهَ. ⁽¹⁾

چون وقت وفات امام سجّاد علیه السلام رسید مرا به سینه گرفت، سپس فرمود: ای پسرم! تو را به آنچه پدرم به وقت وفاتش به من وصیت کرد سفارش می‌کنم، سپس یادآور شد که پدرش به او وصیت فرمود: ای پسرم! بر حذر باش از ستم به کسی که بر تو یاری جز خدا ندارد.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

مَنْ خافَ رَبَّهُ کَفَّ ظُلْمَهُ. ⁽²⁾

هر که از خدا بترسد؛ جلوی ستم خود را بر مردم می‌گیرد.

و نیز فرمود:

بِئْسَ الزّادُ الَی الْمَعادِ الْعُدْوانُ عَلَی الْعِبادِ. ⁽³⁾

ستم بر بندگان خدا، چه توشۀ بدی برای معاد است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ: یا بُنَیَّ لِلظّالِمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: یَظْلِمُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِیَةِ، وَ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ، وَ یُعِینُ الظَّلَمَةَ. ⁽⁴⁾

لقمان به فرزندانش گفت: برای ستمکار سه علامت است: به بالاتر از خودش با نافرمانی ستم می‌کند و به پائین‌تر از خودش با زورگوئی و غلبه و به

ستمکاران کمک می‌دهد.

امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت می‌کند که امیر المؤمنین علیه السلام پیوسته می‌فرمود:

اَلْعامِلُ بِالظُّلْمِ، وَ الْمُعینُ عَلَیْهِ، وَ الرّاضی بِهِ شُرَکاءُ ثَلاثَةٌ. ⁽¹⁾

ستمگر و کمک کار به او و راضی از عمل ظالم سه شریک در گناهند.

حضرت باقر علیه السلام فرمود:

لظُّلْمُ فِی الدُّنْیا هُوَ الظُّلُماتُ فِی اْلآخِرَةِ. ⁽²⁾

ستم در دنیا نتیجه‌اش تاریکی‌ها در آخرت است.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ اکَلَ مِنْ مالِ اخیهِ ظُلْماً وَ لَمْ یَرُدَّهُ عَلَیْهِ اکَلَ جَذْوَةً مِنَ النّارِ یَوْمَ الْقِیامَةِ. ⁽³⁾

هر کس از مال برادر دینی خود، به ستم و ظلم بخورد و آن را به صاحبش برنگرداند، در قیامت آتش سرخ شده خواهد خورد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

یا یُونُسُ مَنْ حَبَسَ حَقَّ الْمُؤْمِنِ اقامَهُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ خَمْسَمِأَةِ عامٍ عَلی رِجْلَیْهِ حَتّی یَسیلَ مِنْ عَرَقِهِ اوْدِیَةٌ وَیُنادِی مُنادٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ: هذَا الظّالِمُ الَّذی حَبَسَ عَنِ اللّهِ حَقَّهُ. قالَ: فَیُوَبَّخُ ارْبَعینَ یَوْماً ثُمَّ یُؤْمَرُ بِهِ الَی

النّارِ. ⁽¹⁾

ای یونس! هر کس حق مؤمنی را حبس کند خداوند در قیامت پانصد سال او را در روی دو پایش نگاه می‌دارد در حدی که رودها از عرق از او جاری شود و ندا دهنده‌ای از جانب خداوند ندا می‌دهد: این است ستمگری که حقش از جانب خدا حبس شده، سپس فرمود: او را چهل روز سرزنش می‌کنند، آنگاه امر می‌شود که به آتش واردش کنند.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

اَیُّما مُؤْمِنٍ حَبَسَ مُؤْمِناً عَنْ مالِهِ وَ هُوَ یَحْتاجُ الَیْهِ لَمْ یَذُقْ وَ اللّهِ مِنْ طَعامِ الْجَنَّةِ وَلا یَشْرَبُ مِنَ الرَّحیقِ الْمَخْتُومِ. ⁽²⁾

هر مؤمنی مؤمن دیگر را از مالش منع کند، در حالی که به آن محتاج است، به خدا قسم از غذای بهشت نچشد و از بادۀ ناب و پاکیزه بسته شده نیاشامد.

حضرت صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اَفْضَلُ الْجِهادِ مَنْ اصْبَحَ لایَهُمُّ بِظُلْمِ احَدٍ. ⁽³⁾

برترین جهاد انسان صبح کردن اوست در حالی که قصد ستم به کسی از مردم را نداشته باشد.

حضرت رضا علیه السلام از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اِیّاکُمْ وَ الظُّلْمَ فَاِنَّهُ یُخْرِبُ قُلُوبَکُمْ. ⁽⁴⁾

از ظلم و ستم بپرهیزید که این عمل دل‌ها را ویران می‌کند.

امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا در سخنرانی خود می‌فرمودند:

سِبابُ الْمُؤْمِنِ فِسْقٌ، وَ قِتالُهُ کُفْرٌ، وَ اکْلُ لَحْمِهِ مَعْصِیَةُ اللّهِ، و حُرْمَةُ مالِهِ کَحُرْمَةِ دَمِهِ. ⁽¹⁾

ناسزا گفتن به مؤمن فسق و جنگ با او کفر و غیبت او معصیت خدا و احترام مالش همچون احترام خون اوست.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

مَنْ ظَلَمَکَ فَقَدْ نَفَعَکَ وَ اضَرَّ بِنَفْسِهِ. ⁽²⁾

آن کس که به تو ستم می‌کند به حقیقت که به تو سود می‌رساند و به خود ضرر می‌زند.

پیرمردی از قبیلۀ نخع گفت: به حضرت باقر علیه السلام عرضه داشتم:

اِنّی لَمْ ازَلْ والِیاً مُنْذُ زَمَنِ الْحَجّاجِ الی یَوْمِی هذا فَهَلْ لِی مِنْ تَوْبَةٍ؟ قالَ:

فَسَکَتَ ثُمَّ اعَدْتُ عَلَیْهِ، فَقالَ: لا، حَتّی تُؤَدِّی الَی کُلِّ ذی حَقٍّ حَقَّهُ. ⁽³⁾

من به طور دائم تا امروز از طرف حجاج بن یوسف ثَقَفی آن ستمکار بی بدیل فرماندار بودم، آیا برای من از این عمل توبه‌ای هست؟ می‌گوید امام باقر در جوابم سکوت کرد، دوباره سؤالم را تکرار کردم حضرت فرمود: نه، مگر این که حق هر صاحب حقی که در ایام حکومتت از بین رفته به او باز گردانی.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ ظَلَمَ مَظْلِمَةً اخِذَ بِها فی نَفْسِهِ اوْ فی مالِهِ اوْ فی وُلْدِهِ. ⁽⁴⁾

کسی که ستمی مرتکب شود، انتقام آن ستم از او یا مال او یا فرزندان او گرفته می‌شود.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

ثَلاثَةٌ یُدْخِلُهُمُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسابٍ، وَ ثَلاثَةٌ یُدْخِلُهُمُ اللّهُ النّارَ بِغَیْرِ حِسابٍ. فَاَمَّا الَّذینَ یُدْخِلُهُمُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسابٍ فَاِمامٌ عادِلٌ وَ تاجِرٌ صَدُوقٌ وَ شَیْخٌ افْنی عُمْرَهُ فی طاعَةِ اللّهِ عَزَّوَجلَّ. وَ امَّا الثَّلاثَةُ الَّذینَ یُدْخِلُهُمُ النّارَ بِغَیْرِ حِسابٍ فَاِمامٌ جائِرٌ وَ تاجِرٌ کَذُوبٌ وَ شَیْخٌ زانٍ. ⁽¹⁾

خداوند سه نفر را بدون حساب وارد بهشت می‌کند و سه نفر را بدون حساب به جهنّم می‌برد. اما آنان که بدون حساب به بهشت می‌ورند:

رهبر عادل، تاجری که شدیداً راستگو ست وپیرمردی که عمرش را در طاعت خدا به سر برده است و اما سه نفری که بدون حساب وارد جهنّم می‌شوند:

رهبر ستمگر و تاجر دروغگو و پیرمرد زناکار است.

حضرت صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام از علی علیه السلام روایت می‌کند:

اِنَّ فی جهنّم رَحَی تَطْحَنُ، افَلا تَسْاَلُونی ماطَحْنُها؟ فَقیلَ لَهُ: فَما طَحْنُها یا أمِیر المُؤْمِنینَ؟ قالَ: الْعُلَماءُ الْفَجَرَةُ، وَ الْقُرّاءُ الْفَسَقَهُ، وَ الْجَبابِرَةُ الظَّلَمَةُ، وَ الْوُزَراءُ الْخَوَنَةُ، وَ الْعُرَفاءُ الْکَذَبَةُ. وَ انَّ فِی النّارِ لَمَدینَةً یُقالُ لَها:

الْحَصینَةُ افَلا تَسْأَلُونِی ما فیها؟ فَقیلَ: وَ مَا فیها یا امیرَالْمُؤْمِنین؟ فَقالَ:

فِیها ایْدی النّاکِثینَ. ⁽²⁾

در جهنّم آسیائی است که آرد می‌کند، از من نمی‌پرسید آرد آن آسیا چیست؟

عرضه داشتند چیست؟ فرمود: علمای گناهکار، قاریان فاسق، سلاطین ستمگر، وزیران خائن، خبرگزاران دروغگو. و در آتش شهری است که به آن حصینه می‌گویند، از من نمی‌پرسید در آن چیست؟ عرضه داشتند چیست؟ فرمود: بیعت شکنان.

فدای دوست نکردیم جان و دل صد حیف زاختیار نرستیم زآب و گل صد حیف

زعشق حق نزدیم آتشی بجان نفسی همیشه ز آتش دیویم مشتعل صد حیف

بکام دوست نبودیم یک نفس صد آه رسید دشمن آخر بکام دل صد حیف

جهاز عقبی باقی نمی‌کنیم دمی بکار دنیی فانیم مشتغل صد حیف

گذشت عمر نکردیم از سر اخلاص عبادتی که زند سر ز نور دل صد حیف

نیافت آیینۀ دل صفا زصیقل ما بماند در دل ما زنگ ز آب و گل صد حیف

(فیض کاشانی)

دعای 15 : بیماری یا اندوه و گرفتاری

اشاره

«1» اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا لَمْ أَزَلْ أَتَصَرَّفُ فِیهِ مِنْ سَلاَمَةِ بَدَنِی وَ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا أَحْدَثْتَ بِی مِنْ عِلَّةٍ فِی جَسَدِی «2»فَمَا أَدْرِی یَا إِلَهِی أَیُّ الْحَالَیْنِ أَحَقُّ بِالشُّکْرِ لَکَ؟ وَ أَیُّ الْوَقْتَیْنِ أَوْلَی بِالْحَمْدِ لَکَ؟ «3»أَ وَقْتُ الصِّحَّةِ الَّتِی هَنَأْتَنِی فِیهَا طَیِّبَاتِ رِزْقِکَ وَ نَشَّطْتَنِی بِهَا لاِبْتِغَاءِ مَرْضَاتِکَ وَ فَضْلِکَ وَ قَوَّیْتَنِی مَعَهَا عَلَی مَا وَفَّقْتَنِی لَهُ مِنْ طَاعَتِکَ «4»أَمْ وَقْتُ الْعِلَّةِ الَّتِی مَحَّصْتَنِی بِهَا وَ النِّعَمِ الَّتِی أَتْحَفْتَنِی بِهَا تَخْفِیفاً لِمَا ثَقُلَ بِهِ عَلَیَّ ظَهْرِی مِنَ الْخَطِیئَاتِ وَ تَطْهِیراً لِمَا انْغَمَسْتُ فِیهِ مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ تَنْبِیهاً لِتَنَاوُلِ التَّوْبَةِ وَ تَذْکِیراً لِمَحْوِ الْحَوْبَةِ بِقَدِیمِ النِّعْمَةِ «5»وَ فِی خِلاَلِ ذَلِکَ مَا کَتَبَ لِیَ الْکَاتِبَانِ مِنْ زَکِیِّ الْأَعْمَالِ مَا لاَ قَلْبٌ فَکَّرَ فِیهِ وَ لاَ لِسَانٌ نَطَقَ بِهِ وَ لاَ جَارِحَةٌ تَکَلَّفَتْهُ بَلْ إِفْضَالاً مِنْکَ عَلَیَّ وَ إِحْسَاناً مِنْ صَنِیعِکَ إِلَیَّ «6»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حَبِّبْ إِلَیَّ مَا رَضِیتَ لِی وَ یَسِّرْ لِی مَا أَحْلَلْتَ بِی وَ طَهِّرْنِی مِنْ دَنَسِ مَا أَسْلَفْتُ وَ امْحُ عَنِّی شَرَّ مَا قَدَّمْتُ وَ أَوْجِدْنِی حَلاَوَةَ الْعَافِیَةِ وَ أَذِقْنِی بَرْدَ السَّلاَمَةِ وَ اجْعَلْ مَخْرَجِی عَنْ عِلَّتِی إِلَی عَفْوِکَ وَ مُتَحَوَّلِی عَنْ صَرْعَتِی إِلَی تَجَاوُزِکَ وَ خَلاَصِی مِنْ کَرْبِی إِلَی رَوْحِکَ وَ سَلاَمَتِی مِنْ هَذِهِ الشِّدَّةِ إِلَی فَرَجِکَ «7»إِنَّکَ الْمُتَفَضِّلُ بِالْإِحْسَانِ الْمُتَطَوِّلُ بِالاِمْتِنَانِ الْوَهَّابُ الْکَرِیمُ ذُو الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ.

[«1»اَللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا لَمْ أَزَلْ أَتَصَرَّفُ فِیهِ مِنْ سَلاَمَةِ بَدَنِی وَ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا أَحْدَثْتَ بِی مِنْ عِلَّةٍ فِی جَسَدِی «2»فَمَا أَدْرِی یَا إِلَهِی أَیُّ الْحَالَیْنِ أَحَقُّ بِالشُّکْرِ لَکَ؟ وَ أَیُّ الْوَقْتَیْنِ أَوْلَی بِالْحَمْدِ لَکَ؟ «3»أَ وَقْتُ الصِّحَّةِ الَّتِی هَنَأْتَنِی فِیهَا طَیِّبَاتِ رِزْقِکَ وَ نَشَّطْتَنِی بِهَا لاِبْتِغَاءِ مَرْضَاتِکَ وَ فَضْلِکَ وَ قَوَّیْتَنِی مَعَهَا عَلَی مَا وَفَّقْتَنِی لَهُ مِنْ طَاعَتِکَ «4»أَمْ وَقْتُ الْعِلَّةِ الَّتِی مَحَّصْتَنِی بِهَا وَ النِّعَمِ الَّتِی أَتْحَفْتَنِی بِهَا تَخْفِیفاً لِمَا ثَقُلَ بِهِ عَلَیَّ ظَهْرِی مِنَ الْخَطِیئَاتِ وَ تَطْهِیراً لِمَا انْغَمَسْتُ فِیهِ مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ تَنْبِیهاً لِتَنَاوُلِ التَّوْبَةِ وَ تَذْکِیراً لِمَحْوِ الْحَوْبَةِ بِقَدِیمِ النِّعْمَةِ]

خدایا! تو را سپاس بر تندرستی بدنم که پیوسته از آن برخوردار بودم، و تو را سپاس بر بیماری و مرضی که در جسمم پدید آوردی.

ای خدای من! کدام یک از این دو حال، برای سپاس گزاری به درگاهت سزاوارتر، و کدام یک از این دو وقت، برای سپاس و ثنا به پیشگاهت شایسته‌تر است؟ آیا زمان سلامت که روزی‌های پاکیزه‌ات را در آن برایم گوارا فرمودی، و به سبب آن برای به دست آوردن خشنودی و احسانت به من نشاط دادی، و مرا همراه آن، بر آنچه که از اطاعتت توفیق دادی، نیرو بخشیدی. یا هنگام بیماری که مرا به وسیلۀ آن از ناخالصی‌ها خالص ساختی، و نعمت‌هایی که به من

هدیه دادی، برای سبک کردن گناهانی که پشتم را گران و سنگین کرده، و پاک کردن زشتی‌هایی که در آن فرو رفته‌ام، و آگاهی دادن برای این که توبه را فراگیرم، و به یاد آوردن نعمت‌های قدیم، برای محو کردن گناهان بزرگ از پرونده‌ام؟

سلامت جسم و طهارت بدن و لباس

قواعد و قوانین تمام مکتب‌های معنوی و مادی، در بهداشت بدن و لباس و خوراک و شهر و دیار، به اندازۀ یک دهم مقررات عالی اسلام نباشد.

قرآن و روایات و دستورهای حکیمانۀ بزرگان اسلامی، حاوی بسیاری از مسائل بهداشتی است.

یکی از امتیازات دین اسلام، اهمیت زیادی است که برای طهارت و نظافت قائل شده تا آن جا که نظافت را جزء ایمان قرار داده است:

اَلنِّظافَةُ مِنَ اْلإیمانِ. ⁽¹⁾

پاکیزگی نشانۀ ایمان است.

در فقه اسلامی طهارت شرط اساسی نماز و بعضی دیگر از عبادات است و به خاطر اهمیت آن فقها در کتابهای خود به بحث طهارت پرداخته‌اند.

امروزه با پیشرفت بشر در علوم و بهداشت و کشف میکرب و تهیه دستگاه‌های لابراتوار، اهمّیّت نظافت و طهارت اسلام و ارتباط آن با سلامتی انسان به خوبی آشکار می‌شود.

بسیاری از مسائل طهارت و نظافت اسلامی که امروز برای ما امری عادی به نظر می‌آید تا یک قرن پیش ناشناخته بود و اروپائیان تا قرن شانزدهم میلادی نه تنها به

این مسائل آشنا نبودند، بلکه فرسنگ‌ها از نظافت و پاکیزگی به دور بودند.

چنانکه استاد «دریبر» در «منازعه بین علم و دین» می‌نویسد:

«در این زمان (عصر تمدن اسلامی) مردم پاریس معنای نظافت را نمی‌دانستند و مدفوعات حیوانات و آشغال‌های آشپزخانه‌ها را جلو اطاق‌های خود می‌ریختند و بوی تعفن و مسموم کننده از آن بلند بود.

اسلام برای این که مسلمانان همیشه نظیف و پاکیزه باشند، طهارت و نظافت را عبادت و مقدمۀ نماز که روزی پنج بار تکرار می‌شود و طواف به دور خانه خدا قرار داده است.

طهارت اسلامی تنها نظافت ظاهری بدن و لباس از آلودگی‌ها نیست، بلکه بعضی از آنها مانند وضو، مایۀ نشاط و روشنائی جسم و روح نیز هست و برخی مانند غسل گذشته از دو اثر فوق، موجب ترمیم آب کاهش یافتۀ بدن نیز خواهد بود و بعضی مانند اسلام پاک کننده پلیدی‌های درونی همچون شرک و کفر می‌باشد.

باید خود را از شرک و کفر که پلیدی باطنی است، پاک کرد؛ و از کسانی که آلوده به آن هستند دوری شود که قرآن فرموده است:

اِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ» ⁽¹⁾

جز این نیست که مشرکان پلیدند .

پاره ای از اوصاف مشرکان

1 - مشرکان از نظر قرآن کسانی هستند در برابر موحّدان که نه تنها اربابان و قدرت‌های مادی را در برابر اللّه نفی نمی‌کنند، بلکه در برابر صاحب قدرت‌های مادی، رؤسا و سلاطین کرنش می‌ورزند و آنها را مانند خداوند دوست دارند.

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّهِ انْداداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّهِ» ⁽¹⁾

و برخی از مردم به جای خدا معبودهایی انتخاب می‌کنند که آنها را آن گونه که سزاوار است خدا را دوست داشته باشند ، دوست می‌دارند .

2 - نیز مشرکان کسانی هستند که در میان مردم تفرقه و اختلاف دینی می‌افکنند و بجای اتّحاد، احزاب گوناگون پدید می‌آورند و هر کدام تنها حزب و گروه خود را حق و سایرین را باطل می‌شمارند، قرآن به ما هشدار می‌دهد که:

وَلا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکینَ * مِنَ الَّذینَ فَرَّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ» ⁽²⁾

و از مشرکان نباشید . * مشرکانی که دینشان را بخش بخش کردند و [ سرانجام ] گروه گروه شدند ، در حالی که هر گروهی به آنچه [ از بخشی از دین ] نزد آنان است [ به تصور این که حق است ] شادمانند !

3 - و از ویژگی‌های دیگر اغلب مشرکان، پای بند نبودن به عهد و پیمان است.

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِندَ اللَّهِ وَعِندَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِینَ عَهَدتُّمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَمُواْ لَکُمْ فَاسْتَقِیمُواْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ» ⁽³⁾

چگونه مشرکان را نزد خدا و پیامبرش پیمانی [ استوار ] تواند بود [ در صورتی که همواره پیمان شکنی می‌کنند ] مگر کسانی که با آنان در کنار مسجد الحرام پیمان بسته‌اید ، پس تا زمانی که [ به پیمانشان ] با شما پایداری کنند ، شما هم به پیمانتان با آنان پایداری کنید ؛ زیرا خدا پرهیزکاران را دوست دارد .

پاره ای از خصوصیات کافران

اشاره

الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا فَ‌الْیَوْمَ نَنْسَاهُمْ کَمَا نَسُوا لِقَاءَ یَوْمِهِمْ هذَا وَمَا کَانُوا بِآیَاتِنَا یَجْحَدُونَ» ⁽¹⁾

آنان که دینشان را سرگرمی و بازی گرفتند و زندگی دنیا آنان را فریفت ، پس ما امروز از یاد می‌بریمشان ، همان گونه که آنان دیدار امروزشان را از یاد بردند وهمواره آیات ما را انکار می‌کردند .

1 - کافران همانها هستند که دین خود را به بازی و سرگرمی گرفته‌اند.

2 - زندگی دنیا آنها را مغرور ساخته است.

3 - وعده دیدار آخرت را فراموش کرده و خداوند هم در آخرت آنها را فراموش خواهد کرد.

4 - و چون به آیات الهی می‌رسند بی‌دقت دست به انکار می‌زنند.

5 - صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ» ⁽²⁾

[ کافران ، در حقیقت ] کر و لال و کورند ، به همین سبب [ دربارۀ حقایق ] اندیشه نمی‌کنند .

6 - وَالَّذینَ کَفَرُوا اوْلیِاؤُهُمُ الطّاغُوتُ» ⁽³⁾

و کسانی که کافر شدند ، سرپرستان آنان طغیان گرانند.

7 - اِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلَیَّةِ» ⁽⁴⁾

[ یاد کن ] هنگامی را که کافران [ پس از قرارداد صلح حدیبیه ] دل هایشان را از تعصّب و خشم شدید جاهلی آکنده کردند.

در رسالۀ نوین دربارۀ معنای کافر چنین آمده است:

«کافر کسی است که از اسلام برگردد و یا مسلمان بوده ولی منکر ضروریات دین مانند نماز، روزه و حج شود، به طوری که انکارش به انکار رسالت یا تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله یا ناقص شمردن شریعت مقدس اسلام برگردد، یا گفتار و کردار کفرآمیز از وی صادر شود، خواه مرتد «برگشته از اسلام» و خواه کافر اصلی، خواه حربی «کسی که با مسلمانان سرجنگ دارد» و خواه ذمی «کسی که در پناه اسلام به سر می‌برد».

نواصب، «دشنام دهندگان به ائمه علیهم السلام » و خوارج «قیام کنندگان علیه امام» و غالی «غلوّ کننده دربارۀ ائمه به طوری که موجب انکار الوهیت یا توحید و یا نبوت شود» کافرند. ⁽¹⁾

از جمله اموری که در اسلام مراعات آن لازم شمرده شده، بهداشت در غذا و اعتدال در خوراک و رعایت نظافت و پاکیزگی و سلامت بدن می‌باشد و به اندازه‌ای در اسلام حائز اهمیّت است که؛ از بزرگان دین نقل شده است:

اَلْعَقْلُ السَّلیمُ فِی الْجِسْمِ السَّلیمِ. ⁽²⁾

عقل سالم در بدن سالم است.

برای حفظ سلامت جسم و صحت بدن که بالاترین سرمایه برای عبادت و کار و کوشش و انجام کار خیر و خلاصه تأمین سعادت دنیا و آخرت است، دستورهای زیاد و مفیدی در قرآن و روایات وارد شده است:

طهارت در قرآن

اشاره

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاَةِ فَ‌اغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَإِن کُنتُمْ جُنُباً فَ‌اطَّهَّرُوا» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! هنگامی که به [ قصدِ ] نماز برخیزید ، صورت و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید و بخشی از سرتان و روی پاهایتان را تا برآمدگی پشت پا مسح کنید و اگر جُنُب بودید ، غسل کنید.

اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّابینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرینَ» ⁽²⁾

یقیناً خدا کسانی را که بسیار توبه می‌کنند ، و کسانی را که خود را [ با پذیرش انواع پاکی‌ها از همۀ آلودگی‌ها ] پاکیزه می‌کنند؛ دوست دارد.

وَثِیابَکَ فَطَهِّرْ» ⁽³⁾

و جامه‌ات را پاک کن.

فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ» ⁽⁴⁾

از پلیدی کناره‌گیری کنید.

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ» ⁽⁵⁾

سپس باید آلودگی‌های خود را [ که در مدت مُحرم بودن و قربانی کردن و سر تراشیدن بر بدن‌هایشان قرار گرفته ] برطرف کنند.

سلامتی تن و زیبائی و شادابی آن، از جمله اموری است که جزء رسالت اسلام

قرار گرفته است، بطوری که شخص در ترازوی اسلام، آن وزن و احترام شایسته را پیدا نمی‌کند، مگر این که به نظافت بدن و مسائل بهداشتی با جدّیّت پایبند بوده و در خوراک و پوشاک و مسکن و وضع ظاهرش از چرک و کثافات و حالات نفرت آور به دور باشد.

سلامتی و پاکی بدن نه تنها از لحاظ مادی مایۀ سعادت است بلکه اثر عمیقی هم در تربیت روحی و معنوی و موفقیّت در قیام به وظایف زندگی دارد، آن چنان وظایفی که قیام به آنها بدون داشتن بدن چابک و تن سالم و بنیۀ نیرومند و با ظرفیت، ممکن نیست.

اسلام هم، بدن را گرامی شمرده، لذا پاکی کامل آن را اساس ضروری برای هر نماز قرار داده و نماز را هم در شبانه روز پنج نوبت واجب کرده که در آنها باید اعضای ظاهری از قبیل دست‌ها و آرنج‌ها و سر و پاها که در معرض گرد و خاک و کثافات و غیره، بیشتر قرار می‌گیرد، با آب پاک و نظیف شسته شود، علاوه بر این، در حالاتی هم از قبیل جنابت، شستشوی تمام بدن را واجب کرده است.

آیات فوق موضوع دیگری، یعنی آرایش و تجمّل و پوشیدن زیباترین و نظیف‌ترین جامه‌ها را نیز در هنگام شرکت در مجالس عمومی که مساجد را نمونۀ مهم آنها شمرده است توصیه می‌کند.

البته این تجمّل ساده و طبیعی غیر از آن تجمّل‌های جلف و سبک و مصنوعی بی‌شخصیت‌ها می‌باشد. بلکه مقصود تجمّل و نظافتی است توأم با وقار و شخصیت، توأم با نظافت و زیبایی روح که از آن، به توبه کاری، یعنی روگردانی از گناه و به تعبیر دیگر آلایش روحی تعبیر کرده است، پس مردمی که دارای این حالند، آنان به مصداق این آیه ⁽¹⁾

برون نرفته زخود حسن یار نتوان دید درون بیضه صفای بهار نتوان دید

خط عذار تو بارست بر دل عشاق که چشم آینه را درغبار نتوان دید

بریز خون مرا و خمار خود بشکن که چشم مست تو را در خمار نتوان دید

لطافت رخ ازین بیشتر نمی‌باشد که بی‌نقاب تو را آشکار نتوان دید

تلاش دیدن آن گلعذار ساده دلی است به دیده‌ای که ره انتظار نتوان دید

ره صلاح به دست آر در جوانی‌ها که پیش پا به چشم مزار نتوان دید

(صائب تبریزی)

آیاتی که در قرآن مجید دربارۀ منافع آب و این که از مهمترین مطهّرات است و هر موجود زنده از این مایه «حیات مایه» هستی گرفته، نازل شده از معجزات شگفت آور کتاب خداست.

آب در روایات

در بحار الانوار مسائل مهمی دربارۀ آب ذکر شده، تا بیش از پیش روشن شود که اسلام چه اندازه برای بهداشت بدن و سلامت جسم و نظافت همه جانبه زندگی اهمیت و ارزش قائل است. ⁽¹⁾

سرور نوشابۀ اهل بهشت، آب است. ⁽²⁾و نیز حضرت فرمود:

آب زمزم درمان است. ⁽³⁾

و نیز حضرت فرمود:

آب زمزم، درمان هر درد و امان از هر ترس است. ⁽¹⁾

آب ناودان درمان بیمار است، آب باران درمان همه دردهاست.

امام سجّاد علیه السلام فرمود: دو چیز در درون در نیایند مگر این که برای آن بهبودی آورند: انار و آب نیم گرم. ⁽¹⁾

وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلی قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ اْلاَقْدامَ» ⁽³⁾

و برایتان آبی از آسمان نازل کرد تا شما را به وسیلۀ آن [ از آلودگی‌ها ] پاک کند ، و وسوسۀ شیطان را [ که از بدترین کثافات است ] از شما برطرف نماید ، و دل‌هایتان را استحکام دهد ، و گام‌هایتان را به آن استوار و پا برجا کند . ⁽⁴⁾این آیه در جنگ بدر نازل شد، آن جا که مسلمانان بر تپۀ خاکی منزل داشتند که پا در آن فرو می‌رفت و بی آب بود و خوابیدند و بیشتر شان محتلم شدند و شبانه باران بر آنها بارید تا در وادی روان شد، مسلمانان غسل کردند و زمین زیر پای آنان محکم شد، گام‌هایشان برای جنگ استوار گشت و پلیدی شیطان که جنابت و وسوسه بود از آنان دور شد و دلشان به اعتماد بر لطف حق به هم پیوست.

ابن أبی طیفور پزشک می‌گوید: بر امام کاظم علیه السلام وارد شدم و ایشان را از نوشیدن آب نهی کردم، حضرت فرمود: آب باکی ندارد، خوراک را در معده هموار می‌سازد و

خشم را فرو می‌نشاند و خرد را بیفزاید و صفرا را خاموش کند. ⁽¹⁾

یکی از هم کیشان ما در مکه بیمار شد تا به بستر مرگ افتاد و من به امام صادق علیه السلام در راه برخوردم و فرمود: ای صارم! فلانی چه کرد؟ گفتم: من او را در حال مرگ وانهادم فرمود: اگر من در آن جا بودم او را از آب ناودان (باران) می‌نوشاندم. آنگاه آن را از هر که جستجو کردیم نیافتیم، در این میان بودیم که ابری برآمد و غرّید و درخشید و بارید، سپس نزد کسی در مسجد رفتم و یک درهم به او دادم و یک ظرف از او گرفتم و آب ناودان را در آن ریخته بالای سر بیمار رفتم و به او نوشاندم، از کنارش برنخاسته بودم که جرعه‌ای خورد و بهبودی یافت. ⁽²⁾آب از پاک کنندگان است و شستشوی بدن و لباس و منزل و غسل کردن با آن و مداومت وضو به این مایۀ حیات و طهارت و نوشیدن آن و مداوای به این نعمت بی نظیر حق، لازمۀ حیات و برای مردم مؤمن که در مسیر عبادت حق و خدمت به خلق به سر می‌برند، دارای ثواب اخروی است.

البته اسراف در آب، در فرهنگ مقدس اسلام همانند اسراف در سایر نعمت‌های الهی مذمّت شده و انسان مسرف از دایرۀ محبت الهی خارج است.

اِنَّهُ لایُحِبُّ الْمُسْرِفینَ» ⁽³⁾

زیرا خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد.

آن که در مصرف کردن نعمت‌ها، هماهنگ با دستورهای حضرت حق است، محبوب خدا است و محبوب خدا به تمام فیوضات الهی راه دارد.

میان کعبه و ما گرچه صد بیابان است دریچه‌ای زحرم در سراچۀ جان است

بجان ملازم آن آستانه باش ای دل که بار تن به کعبه بردن آسان است

اگر عزیمت خاک در حرم داری کفن بپوش چو آیی چنانکه فرمان است

زبوستان رخت گل کسی تواند چید که خار بادیه‌اش در نظر چو ریحان است

به بال همت اگر می‌پری زخار مپرس چرا که طایر قدس ایمن از مغیلان است

بیا و بنگر اگر چشم خرده بین داری که سنگریزۀ بطحا عقیق و مرجان است

مپای خواجه که خضر از برای خدمت تو زلال بر کف و موقوف در بیابان است

شنیده‌ام که به حجاج عاشقی می‌گفت که کعبۀ من سرگشتۀ کوی جانان است

طواف کعبۀ دل گر میسرت گردد عماد حج من سرگشته در جهان آن است

(عماد فقیه کرمانی)

حفظ سلامت بدن و بهداشت دهان و دندان و مواد خوراکی و پوشاکی و شهر و دیار بر هر مسلمانی واجب شرعی و ضربه زدن به بدن به هر شکل و صورتی حرام و در قیامت همراه با عذاب است.

اسلام عزیز، برای بهداشت بدن و تمام امور زندگی اهمیت زیادی قائل است تا جای که دستورهای بسیار مهمی برای تداوم سلامت یا بازگشت به سلامت در قرآن مجید و روایات ارائه فرموده و امّت را از آنچه برای سلامت انسان زیان دارد؛ بر حذر داشته است.

اسلام و دستورهای بهداشتی

اشاره

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُوا لِلّهِ إِن کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ * إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّهِ

فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَ لَاعَادٍ فَلَآ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! از انواع میوه‌ها و خوردنی‌های پاکیزه‌ای که روزی شما کرده‌ایم ، بخورید و خدا را سپاس گزارید ، اگر فقط او را می‌پرستید . * جز این نیست که خدا [ برای مصون ماندن شما از زیان‌های جسمی و روحی ] مردار و خون و گوشت خوک و حیوانی را که [ هنگام ذبح ] نام غیر خدا بر آن برده شده ، بر شما حرام کرده . پس کسی که [ برای نجات جانش از خطر ] به خوردن آنها ناچار شود ، در حالی که خواهان لذت نباشد و از حدّ لازم تجاوز نکند ، گناهی بر او نیست ؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

آیۀ کریمه تصریح می‌کند به این که لاشه و خون و گوشت خوک و قربانی غیراسلامی را نباید خورد؛ زیرا طبیعی است حیوانی که مرده، بر اثر مرض یا به سبب پیری از بین رفته است، هرگاه بر اثر مرضی مرده باشد شکی نیست که جسم آن از مواد غیر طبیعی و مضرّ مسموم گردیده و آثار این قبیل سموم به قدری قوی است که حتی اگر میکرب آن را به وسیلۀ آتش عقیم نمایند باز زیان آن از بین نمی‌رود.

جسم مرده در چنین حالتی شبیه غذای تخمیر شده‌ای است که هر چه میکرب‌های آن را به وسیلۀ حرارت عقیم نمایند با این حال برای انسان مضر است و چه بسا خوردن آن منتهی به مرگ گردد.

همین طور خون؛ زیرا قسمت عمدۀ خون که از بافت‌هاست و مهم‌ترین عنصری که در آن وجود دارد گلبول‌های قرمزی است که مرکب از سلول‌های زنده است و نیز

مقداری ترشّحات بدن با خون ترکیب شده است که به وسیلۀ بول یا عرق بایستی از جسم خارج شود.

بنابراین خون ممزوجی است مرکب از مقداری مواد مفید و بسیاری از مواد مضر که بایستی به صورت ترشح از بدن خارج شود، پس اگر خون از حیوان مریض باشد خوردنش مضرتر خواهد بود و خوردن گوشت پیش از آن که خون از بافت‌های آن بیرون رود بسیار زیان آور است؛ زیرا خون دارای مواد مضرّی است که با سرعت در بافت‌های جسم حیوان ایجاد تخمیر می‌کند و گوشت را برای خوردن ناسازگار می‌سازد و هرگاه مرگ حیوان بر اثر پیری باشد ضررش مانند ضرر مرده‌ای است که مرض باعث مرگش شده؛ زیرا معنی پیری انحلال تدریجی بافت‌های جسم است و مسلم است که انحلال هیچ یک از بافت‌ها جز به واسطۀ ضعیف طبیعی یا مرض تدریجی که در گوشت حیوان محسوس است صورت نمی‌گیرد، در این صورت از ارزش غذایی و قابلیت هضم آن می‌کاهد.

از نظر پزشکی مسلم است که گوشت حیوان سالمی که ذبح شود و خونش گرفته شود بهترین غذاهاست و هیچ گونه ضرری در آن وجود ندارد، بر خلاف حیوان مریض و مرده‌ای که گوشتش با خون آمیخته باشد.

خوک غالباً مبتلا به امراضی می‌شود که خوردن گوشتش زیان آور است و ثابت می‌باشد که ضرر گوشت خوک از سودش بیشتر است.

قسمتی از خوک‌ها در پاره‌ای از نواحی آمریکا دچار مرضی موسوم به «ترکتیا» هستند و آن یک نوع کرم خطرناکی است که اگر انسان مبتلا به آن گردد به طور عموم مسموم می‌شود و از عوارض آن ایجاد اسهالی مانند وباست که گاهی منتهی به مرگ می‌گردد و مهم‌تر این که گوشت خوک آلوده را ممکن نیست به سهولت از این مرض تطهیر نمایند، حتی جوشاندن مختصر در آب گرم، یا داغ کردن آن نیز کافی نیست و هرگاه آلودگی گوشت زیاد باشد پس از تطهیر طبّی نیز قابل تغذیه نخواهد بود، این جا حکمت دین اسلام در اجتناب از ضرری که پرهیز از آن ممکن نیست آشکار می‌شود و بدیهی است بهترین طریقۀ احتراز، امتناع از خوردن آن است.

موادی که برای بدن لازم است و نوشیدنی‌هائی که مورد احتیاج جسم است، با دست لطف حضرت حق به طور گسترده بر سر سفرۀ طبیعت قرار داده شده و هر کسی در حد امکانش می‌تواند به آن دسترسی داشته باشد، از این جهت هیچ انسانی در هیچ عصری نیاز به عناصری که حرام اعلام شده پیدا نمی‌کند.

حلال خوری در اخلاق و رفتار و حالات و مسائل باطنی و روانی انسان نیز اثر بسزائی دارد، چنانچه برای مواد حرام و خبیث اثر معکوسی در تمام شؤون زندگی است، در حدی که در مقتل آمده است: حضرت حسین علیه السلام خطاب به لشکریان عمر بن سعد لعین فرمود:

فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرامِ. ⁽¹⁾

شکمهایتان از حرام خدا پر شده است.

و این حرام در شؤون معنوی و حالات روانی ایشان، آن چنان اثر بدی گذاشت که دست به کشتن پاک‌ترین انسان‌ها آلوده گردید!

ای دل ار آشنای این کویی وصل بیگانگان چه می‌جویی

بگذر از خود که در حریم وصال درنگنجی اگر چه یک مویی

رقص‌ها کن ز زخم چوگانش که به میدان عشق چون گویی

جوی جویان به سوی دریا رو از چه سرگشته اندرین جویی

چون بدان بحر آشنا گشتی بکش از تن لباس در تویی

غرقۀ بحر وحدت ارباشی خود نماند تویی و هم اویی

چون به معنی رسیدی از صورت از تو زیبا بود اگر گویی

که جهان صورتست و معنی یار لیس فی الدار غیره دیّار

(منصور حلّاج)

فواید روزه

اشاره

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! روزه بر شما مقرّر و لازم شده ، همان گونه که بر پیشینیان شما مقرّر و لازم شد ، تا پرهیزکار شوید .

برای روزه سه فائده است:

اول: از جهت روحی که مهم‌ترین فلسفۀ این واقعیّت است به عهدۀ علوم روحی و عرفانی است.

دوم: از جهت اخلاقی و این بر عهدۀ دانشمندان علم اخلاق اسلامی است.

سوم: از جهت مادی، بهداشت جسم است.

مسلّم است که روزه در حالات زیادی مفید است و در پاره‌ای از امور، علاج منحصر می‌باشد و گاهی بهترین راه علاج است.

علاج امراج با روزه

برای معالجه در موارد زیر از روزه استفاده می‌شود:

1 - اضطرابات مزمن امعاء و هنگامی که همراه با تخمیر مواد زلالیّه و مواد نشاسته‌ای باشد.

در این موقع روزه مخصوصاً از جهت نیاشامیدن آب میان دو خوراک و ایجاد فاصلۀ طولانی نوبت‌های غذا علاج قطعی است و این خصوصیات در مورد روزۀ ماه رمضان کاملاً رعایت شده است.

2 - هنگام زیاد شدن وزن که ناشی از زیادی خوراک و کمی حرکت باشد، در این

مورد روزه با رعایت اعتدال در غذا وقت افطار و اکتفای به آب هنگام سحر از هر قسم معالجه مفیدتر است.

3 - زیادی فشار خون، این مرض بر اثر پرخوری و انفعالات نفسانی رو به ازدیاد می‌رود و در چنین هنگامی ماه رمضان ماه نعمت و برکت است، مخصوصاً اگر وزن شخص بیشتر از وزن طبیعی امثالش باشد.

4 - مرض قند، آن نیز مانند فشار خون رو به انتشار می‌رود، البته در اوائل غالباً توام با سنگینی بدن است، در این صورت باز روزه علاج نافعی می‌باشد؛ زیرا مرض قند با تقلیل در چاقی تخفیف می‌یابد، در مواردی که مرض قند به طور خفیفی وجود داشته باشد پنج ساعت پس از خوردن غذا، قند در خون به کمتر از میزان طبیعی پایین می‌آید و پس از ده ساعت به کمترین حدّ طبیعی می‌رسد.

حتی بعد از پیدایش آمپول انسولین «مخصوصاً وقتی که وزن مریض از حدّ طبیعی تجاوز کند» مهم‌ترین معالجه روزه است.

5 - در مورد التهاب حاد و مزمن کلیه که مقرون با ترشح و تورّم باشد.

6 - در مورد امراض قلب که توأم با تورّم باشد.

7 - التهاب مزمن مفاصل، خاصه وقتی که توأم با امراض چاقی باشد، به طوری که غالب زنها پس از سن چهل سالگی به آن مبتلا می‌شوند.

در ماه رمضان عوارض این مرض به درجات خفیف‌تر از مواقعی است که برق و خون گرفتن و ادویه و تمام وسایل طبّ جدید به کار برده می‌شود.

ممکن است بگویند در مورد امراض که روزه علاج قاطع شناخته می‌شود محتاج به دستور پزشک است و روزۀ اسلامی وظیفۀ اشخاص سالم و تندرست است.

در پاسخ؛ این بیان صحیح است، ولی فایدۀ روزه برای افراد سالم همانا جلوگیری از این امراض است، خصوصاً امراضی که در ارقام 1 و 2 و 3 و 7، ذکر

شد.

نکتۀ دیگر این است که: تمام این امراض در انسان تدریجاً بروز می‌نماید، به طوری که در آغاز پیدایش تشخیص صحیح آن ممکن نیست، به این معنی که نه شخص مریض و نه پزشک هیچ کدام نمی‌توانند در اول ظهور مرض آن را بشناسند؛ زیرا طبّ هنوز آن قدر پیشرفت ننموده است که همه موجبات و علل امراض را بشناسد، ولی چیزی که از نظر طبّی برای جلوگیری از این امراض قطعاً باید اجرا شود، فقط روزه گرفتن است.

طبق آمار؛ قطعی شده است که هرگاه دربدن چربی زیاد و چاقی پدید آید، برای قبول مرض قند، وزیادی فشار خون و التهاب مزمن مفاصل و غیر آن مستعد و از طرف دیگر به هر نسبت که از وزن بدن کاسته شود به همان نسبت استعداد پذیرفتن این امراض نیز کمتر خواهد شد و از این رو شرکت‌های بیمه جز با شرایط سنگین، حاضر نیستند سلامتی اشخاص را که وزن آنها زیاد است بیمه نمایند.

در هر حال سالی یک بار روزه گرفتن بهترین وسیله برای جلوگیری از همه این امراض می‌باشد.

مضرّات شراب

«یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِن نَفْعِهِمَا» ⁽¹⁾

دربارۀ شراب و قمار از تو می‌پرسند ، بگو : در آن دو ، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است ، و گناه هر دو از سودشان بیشتر است .

شراب از هر نوعش ماده الکلی است، این ماده به مقدار کمی در جسم انسان

برای هضم مواد قندی، مانند عسل دارای فوائد طبّی است.

ولی چیزی که مسلّم است این است که فایدۀ وجود الکل در بدن منحصر به همین مقدار مختصر است و هرگاه از این حدّ تجاوز کرد ایجاد زیان‌های زیادی می‌نماید، باعث التهاب مزمن اعصاب و کلیه و تصلّب شرایین و تحجر کبد و ضعف قلب خواهد گردید.

چرا از خوردن مقدار کمی از شراب ممنوع باشیم؟ زیرا الکل با سایر مواد فرق دارد، به این معنا که حتی مقدار مختصر آن از نیروی اراده و قدرت نفس می‌کاهد و انفعالات نفسانی به وسیلۀ آن فزونی می‌گیرد و جای خطر همین است؛ زیرا شخصیت انسان را عوض می‌کند و ارادۀ آدمی را از صورت طبیعی و حقیقی خارج می‌سازد.

در حالت عادی با این که اشخاص می‌دانند افراط در شرب الکل تا چه حد مضر است، از خوردن آن خودداری نمی‌کنند، بدیهی است هرگاه مقدار کمی از آن را مصرف نمودند و تحت تأثیر آن قرار گرفتند به طریق اولی قادر بر جلوگیری از مقدار بیشتر نخواهد بود!

اسلام برای حفظ سلامت بدن و خانواده و اجتماع و اقتصاد، مردم را از نوشیدن و خرید و فروش هر نوع شرابی و هر مقدار آن منع می‌کند و خوردن و خرید و فروش آن را چه کم و چه زیاد معصیت می‌داند و مرتکب آن مستحق عذاب آخرت است.

حرمت شراب در روایات

نعمان بن بشیر می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم، می‌فرمود:

اَیُّهَا النّاسُ انَّ مِنَ الْعِنَبِ خَمْراً، وَ انَّ مِنَ الزَّبیبِ خَمْراً، وَ انَّ مِنَ التَّمْرِ خَمْراً،

وَ انَّ مِنَ الشَّعیرِ خَمْراً، الا ایُّهَا النّاسُ انْهاکُمْ عَنْ کُلِّ مُسْکِرٍ. ⁽¹⁾

ای مردم! از انگور و از کشمش و از خرما و از جو شراب هست، آگاه باشید که من شما را از هر مست کننده‌ای نهی می‌کنم.

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

یَأْتِی شارِبُ الْخَمْرِ یَوْمَ الْقِیامَةِ مُسْوَدّاً وَجْهُهُ، مُدْلِعاً لِسانُهُ، یَسیلُ لُعابُهُ عَلی صَدْرِهِ، وَ حَقٌّ عَلَی اللّهِ انْ یَسْقِیَهُ مِنْ بِئْرِ خَبَالٍ. قالَ: قُلْتُ: وَما بِئْرُ خَبالٍ؟ قالَ: بِئْرٌ یَسیلُ فیها صَدیدُ الزُّناةِ. ⁽²⁾

مشروب‌خور با چهرۀ سیاه وارد محشر می‌شود، در حالی که زبانش از کام به درآمده و آب دهانش برسینه می‌ریزد و بر حضرت حق است که او را از چاه خبال بنوشاند، راوی می‌گوید: به حضرت عرضه داشتم: چاه خبال کدام است؟ فرمود: چاهی است که از آن چرک و خون زناکاران جاری است.

امام صادق علیه السلام به یونس بن ظبیان فرمود:

یا یُونُسُ ابْلِغْ عَطِیَّةَ عَنّی انَّهُ مَنْ شَرِبَ جُرْعَةً مِنْ خَمْرٍ لَعَنَهُ اللّهُ وَ مَلائِکَتُهُ وَ رُسُلُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ، وَ انْ شَرِبَها حَتّی یَسْکَرَ مِنْها نُزِعَ رُوحُ اْلإیمانِ مِنْ جَسَدِهِ وَ رُکِّبَتْ فیهِ رُوحٌ سَخیفَةٌ خَبیثَةٌ مَلْعُونَةٌ. ⁽³⁾

از جانب من به عطیه بگو، به حقیقت هر کس پیمانه‌ای از شراب بنوشد، خدا و ملائکه و انبیا و تمام اهل ایمان او را لعنت کنند و اگر تا حدّ مستی بخورد،

روح ایمان از او بیرون رود و به جای آن روح پست خبیثۀ ملعونه‌ای وارد گردد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ شَرِبَ شَرْبَةً مِنْ خَمْرٍ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلاتُهُ ارْبَعینَ یَوْماً. ⁽¹⁾

کسی که پیمانه‌ای از شراب بخورد، تا چهل روز نمازش قبول نشود.

مفضّل بن عمر می‌گوید: به حضرت صادق علیه السلام عرضه داشتم: خداوند به چه سبب شراب را حرام کرد؟ فرمود: به این خاطر حرام کرد که در خوردن آن فساد وجود دارد، مشروب‌خوار دچار ارتعاش می‌شود و آبرویش بر باد می‌رود و ساختمان جوانمردیش خراب می‌گردد و مستی مشروب او را به انجام تمام محرمات و خونریزی و زنا وادار می‌کند و از این که به محرم خویش تجاوز کند ایمنی ندارد. ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

شارِبُ الْخَمْرِ لا یُعادُ اذا مَرِضَ، وَلا یُشْهَدُ لَهُ جَنازَةٌ، وَلا تُزَکُّوهُ اذا شَهِدَ، وَلا تُزَوِّجُوهُ اذا خَطَبَ، وَلا تَأْتَمِنُوهُ عَلَی امانَةٍ. ⁽³⁾

مشروب‌خور به وقتی که مریض شد، عیادت نشود و بر جنازه‌اش حاضر نگردد و چون بر چیزی شهادت داد، برای شهادتش زمینۀ قبول به وجود نیاورید و چون از شما دختر خواست به او دختر ندهید و او را در امانت گذاشتن نزدش امین مدانید.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اِنَّ الْخَمْرَ رَأْسُ کُلِّ اثْمٍ. ⁽⁴⁾

به حقیقت که شراب در رأس تمام گناهان است.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

قالَ: انَّ اللّهَ جَعَلَ لِلشَّرِّ اقْفالاً، وَ جَعَلَ مَفاتِیحَ تِلْکَ اْلاَقْفالِ الشَّرابَ. ⁽¹⁾

خداوند برای بدی قفل‌ها قرار داده که کلید این قفل‌ها شراب است.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

مُدْمِنُ الْخَمْرِ یَلْقَی اللّهَ حیْنَ یَلْقاهُ کَعابِدِ وَثَنٍ. ⁽²⁾

دائم الخمر در قیامت خدا را همچون بت پرست ملاقات می‌کند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ شَرِبَ مُسْکِراً انْحَبَسَتْ صَلاتُهُ ارْبَعینَ یَوْماً، فَاِنْ ماتَ فِی اْلاَرْبَعینَ ماتَ میتَةَ الْجاهِلِیَّةِ، وَ انْ تابَ تابَ اللّهُ عَلَیْهِ. ⁽³⁾

هر کس مست کننده بنوشد، نمازش چهل روز از قبولی حبس می‌شود و اگر در آن چهل روز بمیرد، به مرگ جاهلیّت مرده و اگر توبه کند، خداوند توبه‌اش را می‌پذیرد.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

کُلُّ مُسْکِرٍ حَرامٌ، وَ ما اسْکَرَ کَثیرُهُ فَقَلیلُهُ حَرامٌ. ⁽⁴⁾

هر مست کننده‌ای حرام است و هر ماده‌ای که زیادش مست کند، کم آنهم حرام

است.

عَنْ قایِدِ بْنِ طَلْحَةَ انَّهُ سَأَلَ ابا عَبْدِاللّهِ علیه السلام عَنِ النَّبیذِ یُجْعَلُ فِی الدَّواءِ، قالَ:

لایَنْبَغی لِاَحَدٍ انْ یَسْتَشْفِیَ بِالْحَرامِ. ⁽¹⁾

قایدبن طلحه می‌گوید: از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم شراب را به وقت لزوم جزء داروی درد به حساب بیاورند؟ حضرت فرمود: سزاوار نیست کسی از حرام شفا بخواهد.

سُئِلَ ابُوعَبْدِاللّهِ علیه السلام عَنْ دَواءٍ عُجِنَ بِخَمْرٍ، فَقالَ: ما احِبُّ انْ انْظُرَ الَیْهِ وَلا اشُمَّهُ فَکَیْفَ اتَداوی بِهِ؟ ⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام سؤال شد از دوائی که با شراب آمیخته شده، حضرت فرمود: دوست ندارم به آن نظر کنم و بویش را استشمام نمایم، چگونه آن را داروی درمان قرار دهم؟

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

لاتُجالِسُوا شُرّابَ الْخَمْرِ فَاِنَّ اللَّعْنَةَ اذا نَزَلَتْ عَمَّتْ مَنْ فِی الْمَجْلِسِ. ⁽³⁾

با مشروب‌خواران مجالست نکنید که لعنت خدا وقتی برسد، تمام اهل مجلس را می‌گیرد.

عَنِ الصّادِقِ علیه السلام عَنْ آبائِهِ علیهم السلام ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فی حَدیثِ الْمَناهی قالَ: وَ نَهَی عَنْ بَیْعِ النَّرْدِ وَ انْ یُشْتَرَی الْخَمْرُ وَ انْ یُسْقَی الْخَمْرُ قالَ: وَ قالَ: علیه السلام :

لَعَنَ اللّهُ الْخَمْرَ وَ غَارِسَها، وَ عاصِرَها، وَ شارِبَها، وَ ساقِیَها، وَ بایِعَها، وَ مُشْتَرِیَها، وَ آکِلَ ثَمَنِها، وَ حامِلَها، وَ الْمَحْمُولَةَ الَیْهِ. ⁽⁴⁾

از حضرت صادق علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث مناهی آمده که رسول خدا از خرید و فروش نرد و شراب و خوردن شراب نهی فرمود.

روای می‌گوید: حضرت صادق علیه السلام فرمود: خداوند شراب و برزگر انگور آن و سازندۀ آن و خورنده‌اش و خوراننده‌اش و فروشنده و مشتری آن و خورندۀ پولش و راننده‌اش و آن که را به سوی او حمل می‌شود همه و همه را یک جا لعنت کرده است!

راستی، تعجّب است از مردمی که با دست خود به وسیلۀ مواد مست کننده، عقل و وجدان و دین و آبرو و امور اقتصادی و سلامت بدن خود را و بهداشت اعضا و جوارح را مورد حمله قرار می‌دهند و علاوه بر آن، خویشتن را مستحق عذاب ابد الهی می‌کنند و در رحمت الهی را به روی خود بسته و وسیلۀ محرومیت خویش را از شراب طهور الهی در کمال شقاوت و بدبختی فراهم می‌نمایند.

شیر مادر، بهترین مایه برای سلامت کودک

اشاره

«وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ» ⁽¹⁾

و مادران باید فرزندانشان را دو سال کامل شیر دهند . [ این حکم ] برای کسی است که می‌خواهد دوران شیرخوارگی [ کودک ] را تکمیل کند .

در تحقیقات علمی دانشمندان مسلّم است که شیر مادر از هر نوع شیر مصنوعی برای کودک بهتر است.

فایدۀ شیر دادن برای مادر هم بسیار مهم است؛ زیرا شیر دادن مادر، برای خودش در حکم ترشّح پاره‌ای از مواد زایدی است که برای این منظور در حال

مدت حمل تولید گردیده است، به علاوه شیر دادن در اصل برای اعضای تناسلی مفید است و در بعضی مزاج‌ها استعداد تجدید حمل را از بین می‌برد و از حمل بی موقع (که از نیروی طبیعی مادر می‌کاهد) جلوگیری می‌کند.

نظریات طبّی دربارۀ مدت شیرخوارگی متفاوت است، بعضی اطبا معتقد بودند که مدت شیرخوارگی فقط بایستی 9 ماه باشد و گاهی هم تا دو سال تجویز می‌نمودند، ولی آخرین نظریه که در موضوع فایده طبیعی رضاع برای بدن و دندان نوزاد در سال 1933 بیان گردیده می‌گوید: مدت شیر خوارگی بایستی از یکسال بیشتر باشد و اگر دو سال کامل شد مستحسن است.

اهمیت شیر مادر

در کتاب «تغذیه و تربیت کودک» دربارۀ اهمیت شیر مادر که محصولی صددرصد طبیعی برای نوزاد است و هیچ غذایی در جهان جای آن را نمی‌گیرد آمده است:

«بر طبق یک اصل کلی، انجام هر کاری از طریق طبیعی بمراتب صحیح‌تر است، مگر این که مطلقاً مطمئن باشید راه بهتری وجود دارد. تغذیه با شیر مادر مزایای مسلم و محققی دارد که ما از آنها مطلعیم و شاید محاسن دیگری هم داشته باشد که هنوز آنها را نشناخته‌ایم. تغذیه با شیر مادر از نظر جسمانی به مادر کمک می‌کند؛ زیرا وقتی نوزاد شیر مادر می‌خورد، جدار عضلانی رحم شدیداً منقبض شده بازگشت آن را به حالت و موقعیت طبیعی تسریع می‌سازد.

نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند نسبت به نوزادانی که مصنوعی تغذیه می‌گردند کمتر دچار اختلالات هاضمه‌ای می‌شوند. مزیت بزرگ شیر مادر تمیز بودن همیشگی و دائمی آن است و نوزاد از این طریق دچارعفونتی نمی‌شود.

از نظر علمی، تغذیه با شیر مادر سبب صرفه جوئی در وقت است؛ زیرا بطری

ای وجود ندارد تا گرم و جوشانده شود، احتیاج به اختلاط با آب و جوشاندن ندارد و نداشتن یخچال باعث نگرانی نیست، خصوصاً در مسافرت ارزش شیر مادر را بهتر و بیشتر خواهد شناخت و بالاخره از نظر مادی نیز تغذیه با شیر مادر پس انداز قابل توجهی را تشکیل می‌دهد.

مزیّت مهم دیگری که شیر مادر دارد و کمتر تذکّر داده می‌شود، عبارت از ارضای غریزۀ مکیدن طفل است؛ زیرا طفل می‌تواند تا مدتی که احتیاج دارد پستان را بمکد تا این غریزه را تسکین دهد.

به همین دلیل تصور می‌کنم در میان نوزادانی که با شیر مادر تغذیه شده‌اند، نسبت به عدۀ کودکانی که مصنوعی تغذیه شده‌اند و انگشت خود را می‌مکند به مراتب کمتر باشد.

قانع کننده‌ترین دلیل مزیت تغذیه با شیر مادر اظهارات مادرانی است که این کار را کرده‌اند، از ملاحظه کمال عشق نوزاد به پستان و از احساس نزدیکی فوق العاده‌اش به او، در این مادران ترضیه نفس بسیار شدیدی حاصل می‌شود که قابل تصور نیست، به علاوه چند هفته بعد از شروع رضاع، در مادران شیرده نیز یک حالت لذّت بخشی در هنگام شیردادن ایجاد می‌شود.

زن، تنها به این دلیل که به نوزاد حیات و زندگی بخشیده است، نمی‌تواند احساس مادری کند و یا از مادر بودن خود لذّت ببرد و یا احساس عشق مادرانه نسبت به طفلش پیدا کند، بلکه زن، خصوصاً در بچه اول، وقتی احساس حقیقی مادری می‌کند که از طفلش شخصاً پرستاری و مراقبت نماید.

هر چه موفقیّت مادر در انجام این کار بیشتر باشد و هر چه طفل رضایت خاطر بیشتری از پرستاریش حاصل کند، احساس مادرانۀ زن بیشتر خواهد بود، لذا به همین دلیل، تغذیه با شیر مادر در مناسبات مادر و فرزند نقش مهم و شگفت انگیزی را بازی می‌کند و موجب سرور و رضایت نفس هر دو و عشق روز افزون آنها

به یکدیگر می‌شود.» ⁽¹⁾

به دو روایت بسیار مهم در این زمینه توجّه نمایید:

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به ام سلمه فرمودند:

بَلی اذا حَمَلَتِ الْمَرأَةُ کانَتْ بِمَنْزِلَةِ الصّائِمِ الْقائِمِ الْمُجاهِدِ بِنَفْسِهِ وَ مالِهِ فی سَبیلِ اللّهِ، فَاِذا وَضَعَتْ کانَ لَها مِنَ اْلاَجْرِ ما لایَدْری احَدٌ ما هُوَ لِعِظَمِهِ، فَاِذا ارْضَعَتْ کانَ لَها بِکُلِّ مَصَّةٍ کَعِدْلِ عِتْقِ مُحَرَّرٍ مِن وُلْدِ اسْماعیلَ، فَاِذا فَرَغَتْ مِنْ رَضاعِهِ ضَرَبَ مَلَکٌ کَریمٌ عَلی جَنْبِها وَ قالَ: إسْتَأْنِفِی الْعَمَلَ فَقَدْ غُفِرَلَکِ. ⁽²⁾

آری، چون زن به فرزندی حامله شود بمانند روزه دار شب زنده داری رزمنده‌ای است که با جان و مالش در راه خدا جانفشانی کند و چون وضع حمل نماید، اجری دارد که عظمت آن اجر برای احدی روشن نیست و چون طفلش را شیر دهد، به هر باری که کودک پستانش را بمکد، ثواب آزاد کردن برده‌ای از اولاد اسماعیل نصیب او گردد و چون از شیر دادن فارغ شود، ملکی به او گوید: عملت را از سر بگیر که خداوند تو را بخشید.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

ما مِنْ لَبَنٍ رَضَعَ بِهِ الصَّبِیُّ اعْظَمَ بَرَکَةً عَلَیْهِ مِنْ لَبَنِ امِّهِ. ⁽³⁾

هیچ شیری برای طفل شیرخوار، برکتش عظیم‌تر از شیرمادر نیست.

دل و جانم فدای جانانست هر چه دارم برای جانان است

آن که دم می‌زند زسلطانی چون غلامان گدای جانان است

نیست بیگانه از خدا به خدا عارفی کاشنای جانان است

خلوت دل مقام حضرت اوست دیگری کی به جای جانان است

مبتلای بلا اگر نالد راحت من بلای جانان است

دل و جان را دهد به باد هوا هر که را او هوای جانان است

(شاه نعمت الله ولی)

خوراک و اهمیت آن

اشاره

در کتاب السماء و العالم «بحار الأنوار» مسائل مهم زیر که در بهداشت و سلامت انسان بسیار مؤثر است از بیان رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین آمده است: ⁽¹⁾

2 - معده کانون همۀ دردهاست.

3 - اساس هر مداوا گرم نگاه داشتن موضع درد و بیماری است.

4 - در خوراک گرم برکت اندک است، برکت زیاد در خوراک‌های سرد یافت می‌شود.

5 - به هنگام غذا خوردن پای خود را از کفش به درآورید؛ زیرا پای شما آسوده خواهد ماند و این سنّت، سنّت زیبایی است.

6 - آن کس که از دو چوب استفاده می‌کند( مسواک و خلال) از زحمت دو سگ(کلبتین) محفوظ خواهد بود (مراد از کلبتین وسیله دندان کشیدن است).

7 - پس از غذا بلافاصله دندان‌های خود را خلال کنید و دهانتان را به وسیلۀ

مضمضه با آب بشویید، تا دندان‌های انیاب و ثنایای شما آرام گیرند.

8 - از خلال استفاده کنید؛ زیرا خلال کردن نوعی نظافت است و نظافت از ایمان است و ایمان با صاحب خود (مؤمن) در بهشت قرار خواهد داشت.

9 - آن کس که کمتر می‌خورد حساب او به روز قیامت نیز سبک‌تر خواهد بود.

10 - در حال ایستادن از نوشیدن بپرهیزید.

11 - سحرخیز باشید تا برکت آسمان‌ها را دریابید.

12 - آنان که پیش از غذا اندکی نمک می‌چشند از سیصد و سی بلا در امان خواهند بود.

13 - غذای خود را با نمک آغاز کنید.

14 - آنان که به زیاد خوردن و زیاد نوشیدن عادت کرده‌اند مردمی سنگین دل اند.

15 - آن کس که از میوۀ تنها تناول کند زیانی نخواهد دید.

16 - به زنان حامله شیر بنوشانید؛ زیرا شیر در مشاعر کودک حسن تأثیر خواهد داشت.

17 - پنیر را با گردو تناول کنید.

18 - شیر مایعی مفید است که استخوان‌ها را قوی و مغز را کامل و ذهن را روشن خواهد ساخت و عارضۀ فراموشی را از ضمیر انسان به در خواهد برد.

19 - این سه عمل قلب را شادمان و جسم را فربه خواهد ساخت.

الف: استشمام بوی خوش

ب: پوشیدن لباس نرم

ج: نوشیدن عسل.

20 - وقتی که خرما به بازار می‌آید به من تهنیت گوئید و وقتی فصل خرما بسر می‌رسد مرا تسلیت دهید.

21 - خرما را ناشتا صرف کنید تا کرم‌های اندرون شما را نابود سازد.

22 - افطارتان را با خرما آغاز کنید و اگر به خرما دسترسی ندارید اندکی آب بنوشید.

23 - آب انار اندرون آدمی را پاک می‌کند.

24 - از کدو استفاده کنید؛ زیرا این سبزی به مغز شما نیرو می‌دهد.

25 - سفره‌های خود را با سبزی بیارایید؛ زیرا سبزی شیاطین را از سفرۀ شما خواهد راند.

خواص سیر

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: به وسیلۀ سیر، دردهای خود را درمان کنید، اما با دهان بودار به مسجد نروید. ⁽¹⁾

دکتر ریم فرانسوی تحت عنوان «خوش به آنان که سیر می‌خورند» می‌نویسد:

برای تقویت بدن و پیش‌گیری از بیماری‌های گوناگون، سیر اثری بسزا دارد.

و نیز تجربۀ پزشکان معروفی مانند: سالین، بروت، لوتر، دوبرویه و دیگران از خواص پزشکی این گیاه سودمند نتیجه‌های درخشانی داده و حاصل تجربه به این جا رسیده که سیر در تقویت بنیه و جلوگیری از تصلّب شرایین و پایین کشیدن فشار خون دوایی کامل و کافی است.

در طب جدید، سیر داروئی مستقل و مؤثّر شناخته شده است.

سیر به عضلات قلب نشاط می‌دهد.

سیر جریان خون را در رگ‌ها تنظیم می‌کند و خون را صاف می‌کند، به طبیعت جسم نیرویی می‌بخشد که بر بیماری‌های دموی غلبه کند، به همین جهت زنانی که به ناراحتی‌های «رگل» دچار هستند اگر از سیر استفاده کنند دیگر ناراحت نخواهند بود.

سیر در پیری‌های زودرس که نتیجه فساد خون است و روماتیسم و بواسیر اثری شفابخش دارد.

سیر بیماری‌های زیر را علاج می‌کند یا دست کم تخفیف می‌دهد:

1 - سل ریوی 2 - آنفلونزا 3 - کدورت رنگ پوست 4 - تنگی نفس 5 - سوء هاضمه و عفونت روده‌ها 6 - دیفتری 7 - تیفوئید 8 - سیاه سرفه 9 - التهابات معدی 10 - زخم معده خواه کهنه خواه تازه 11 - تصفیۀ مجرای ادرار و حیض 12 - تصفیه کلیه 13 - کرم‌هایی که در امعاء کودکان به وجود می‌آید.

خواص ترب

پزشکان دربارۀ ترب گفته‌اند:

ترب گیاهی است که ادرار را زیاد کند و کلیه راشستشو دهد و اشتها را برانگیزد. و ترشحات معده را تنظیم کند و عمل هضم را آسان سازد و بیماری روماتیسم را بهبودی بخشد و گاز شکم را فرو نشاند و سینه را سبک کند و سرفه را شفا بخشد و رسوبات کبد را بشکند و بلغم را از جا بکند، این تحقیق علم طب درعصر حاضر است.

ولی ائمه اطهار علیهم السلام فرمودند:

ترب صرف کنید؛ زیرا برگ این گیاه گاز معده را درهم می‌شکند و مغزش جریان

ادرار را آسان سازد و ریشه‌اش بلغم را ببرد. ⁽¹⁾

پزشکان مردم را به خوردن سبزی و میوه تشویق می‌کنند، مخصوصاً بیمارانی را که عارضه ریوی و مرض نقرس دارند، به خوردن سبزی و میوه می‌گمارند؛ زیرا تحقیق کرده‌اند که در این دو مادۀ حیاتی نسبت قابل توجهی مواد اسیدی و قندی و ازتی یافت می‌شود، به همین جهت گروهی از میوه و سبزی برای لینت مزاج و گروه دیگر برای ادرار ودسته‌ای جهت هضم غذا و دستۀ دیگری به خاطر تقویت مزاج است.

پزشکان گفته‌اند: میوه و سبزی را پیش از خوردن بشویند تا از آلودگی‌های گوناگون پاک شود.

ولی امام صادق علیه السلام فرمود:

میوه‌ها عموماً مسموم هستند، وقتی به دستتان برسد ابتدا آن را با آب بشویید و در آب فرو ببرید. ⁽²⁾

خواص انگور

حضرت می‌فرماید:

انگور فائده‌اش آن است که اعصاب را محکم می‌کند و خستگی را برطرف می‌سازد و به نفس انسان نشاط می‌بخشد. ⁽³⁾و فرمود:

حضرت نوح علیه السلام به درگاه حق شکایت کرد که اندوهگین است، خطاب رسید:

انگور تناول کن تا از اندوه رها شوی. ⁽¹⁾

1 - معده را لینت و نرمی می‌دهد.

2 - خون را صاف می‌کند.

3 - به بدن غذا می‌رساند.

آب انگور قوای فرسوده را تجدید می‌کند و گردش خون را آسان می‌سازد و مواد تخمیر شدۀ معده را می‌شکند و برای کبد و کلیه سودمند است و نیز سوء هاضمه و نقرس و امراض قلبی و صفرا و گاز معده و بواسیر را شفا می‌دهد و از سل و سرطان نیز تا حدی جلوگیری می‌کند، در انگور ویتامین «آ - ب - ث» موجود است و دردهای ناشی از تب را نیز برطرف می‌سازد.

اکنون بیان مختصر و مفید امام رانسبت به فوائد انگور با آنچه اطبا و علمای این قرن کشف کرده‌اند بسنجیم و دربارۀ فکر و اطلاع امام علیه السلام قضاوت می‌کنیم.

بهداشت و پاکیزگی باطن

از آن جا که بدن انسان در معرض بلایا و امراض گوناگون این جهان قرار دارد، روح انسان نیز از همه جهت به خطر فساد و مرگ تهدید می‌شود. و پیشوایان آسمانی به خاطر حفظ صحت بدن دستورها داده‌اند، در حفظ صحت روح نیز کوشیده‌اند و آنان پیش از آن که طبیب جسم باشند، طبیب روح بوده‌اند.

بیماری‌های بدنی، بدن را از کار می‌اندازد و آدم را از پای درمی آورد و به عمر انسان پایان می‌دهد و بیماری‌های روحی اگر خدای نکرده جان آدمیزاده را هدف هجوم خود قرار دهد موجب مرگ روح می‌شود.

هنگامی که صفات رذیله و شهوات حیوانیه و عواطف پست برجان شما چیره شود، صحت جان ضعیف گردد و رونق روحانیتش فرو بشکند و امتیازات عالیه از کفش برود. در یک چنین حال دیگر آن روح، روح نیست؛ زیرا روحانیّت و صفای روحانی نخواهد داشت.

فلاسفه و علمای حکمت و معرفت و اطبای روانشناس با همۀ علم و فضل وفن و تجربه خود، تنها راهی را که برای علاج امراض روحی مستقیم و سودبخش شناخته‌اند، دین است.

به این نتیجه رسیده‌اند که جز دین هیچ درمانی نمی‌تواند به داد روح بیمار برسد و غیر تعلیمات آسمانی انبیا هیچ وسیله‌ای نیست که جان‌های بیمار را شفا دهد.

مسلم است که جز خدای متعال که آفرینندۀ جان است کسی نمی‌تواند جان و امراض جان و شفای آن امراض را بیان کند.

دین مبین اسلام که در تمام تعلیماتش سرآمد ادیان الهی است و هیچ مکتبی در بیان حقایق ظاهری و باطنی به پای آن نمی‌رسد در فن علاج امراض روحی معجزه می‌کند.

قرآن کریم در این باب اشارات کامل و روشنی دارد:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ اذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! هنگامی که خدا و پیامبرش شما را به حقایقی که به شما [ حیات معنوی و ] زندگی [ واقعی ] می‌بخشد ، دعوت می‌کنند اجابت کنید .

مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ اوْاُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً» ⁽²⁾

از مرد و زن ، هر کس کار شایسته انجام دهد در حالی که مؤمن است ، مسلماً او را به زندگی پاک و پاکیزه‌ای زنده می‌داریم.

یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جائَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ» ⁽¹⁾

ای مردم ! یقیناً از سوی پروردگارتان برای شما پند وموعظه‌ای آمده ، و شفاست برای آنچه [ ازبیماری‌های اعتقادی و اخلاقی ] در سینه‌هاست .

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُوْمِنینَ» ⁽²⁾

و ما از قرآن آنچه را برای مؤمنان مایۀ درمان ورحمت است ، نازل می‌کنیم وستمکاران را جز خسارت نمی‌افزاید .

علاوه بر این رسول اکرم صلی الله علیه و آله برنامه نبوت و هدف رسالت خویش را در این جمله بیان فرموده است:

اِنَّما بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ اْلاَخْلاقِ. ⁽³⁾

همانا مرا مبعوث به رسالت کرده‌اند تا مکارم اخلاق شما را تکمیل کنم.

معنای روشن‌تر که بشریت را از آسیب بیماری‌های روحی نجات بخشم.

و به هنگام رحلت هم از جانب خویش قرآن و اهل بیت خود یعنی دوازده امام معصوم را خلیفه خود قرار داد و آنان را طبیب بیماری‌های روحی بشر معرفی فرمود. کتاب خدا که صامت است و عترت او که همان کتاب الله ناطق هستند، بجای او مردم را از بیماری‌ها و خطرها نجات دهند.

عصر امام صادق علیه السلام به خاطر وضع خاص زمان و درگیری‌های بنی امیّه و بنی عباس و به خصوص هجوم فرهنگ‌های بیگانه در میان اعصاری که سایر امام می‌زیستند آشفته‌تر بود.

خطر عقاید و مذاهب باطل و اختلافات در آن عصر به نهایت رسیده بود و

صحت و سلامت ارواح و نفوس به طرز هولناکی به انحراف گراییده بود، امام با همت ملکوتی خود در زمان خویش به معالجه و درمان دردمندان روحی پرداخت.

او می‌دانست که تنها طبیب مسئول در عصر خود است، آری، او کتاب ناطق حق و جانشین رسول خدا و دستگیر بشریت در آن عهد تاریک و آشفته بود، عهدی که فضایل نفسانی و کرامات انسانی سخت ضعیف شده بود. رذایل بشری با طغیانی کم سابقه بر فضایل چیره شده بود.

هم اکنون به گوشه‌ای از درمان‌های روحی حضرت صادق علیه السلام اشاره نموده و روش او را در درمان‌های روحی بیان می‌نمایم.

خشم و غضب

اشاره

غضب یک حالت طغیانی روحی است که وقتی بجنبد، عقل را از فعالیت باز دارد، در این هنگام فشار خون به قلب هجوم کند و خون از قلب با حدّت و حرارت عادی به رگ‌ها فشار آورد و به سوی مغز بالا رود، چهرۀ خشمناک راگلگون سازد، شقیقه هارابه ضربان اندازد، خون در سینه بجوشد و چین‌های مخوفی به پیشانی قرار دهد و حالت انقباضی به لب‌ها افکند، تاآن جا که دندان‌ها را نمایان سازد.

در چنین حالت، انسان خشمناک جز انتقام نخواهد، عطش خون ریختن، عطش خون خوردن و عطش انتقام، جان خشمناک را به طاقت آورد.

شاعر عرب به این مناسبت گوید:

من درمیان دشمنان بشر، پس از یک امتحان دقیق هیچ دشمن را عنودتر و لجوج‌تر ازغضب ندیده‌ام.

عوامل خشم و غضب و آثار آن

دانشمندان و پزشکان معتقدند عوامل خشم عبارتند: 1- وراثت 2- حساسیت

افراطی اعصاب 3- سوء تربیت 4- سوء تغذیه.

و نیز گفته‌اند: این عوامل انگیزۀ خشم را تحریک می‌کنند:

1- نخوت و کبریایی 2- خود خواهی و خویشتن دوستی 3- شوخی 4- مسخرگی 5- ننگ و بدنامی 6- حیله‌گیری 7- حرص بسیار در جمع مال و کسب مقام.

این هفت خصلت که عموماً در ردیف اخلاق نکوهیده قرار دارند غضب را برانگیزانند و مسلم است تا این خصلت‌ها ترک نشوند، از شرّ خشم رهایی نخواهد بود.

عوارض خطرناک و مخوفی که از غضب به جان انسان خواهد افتاد.

1 - بیماری استخوان فرسای سل ریوی.

2 - اختلال دستگاه گوارش .

3 - التهاب اعصاب.

4 - خون ریزی به اقسام گوناگون.

5 - مشهور است که اشخاص زود خشم به یک بیماری شبیه به بیماری هاری دچار می‌شوند و اگر در آن حملۀ عصبی کسی را گاز بگیرند به مرگ دردناک طرف منجر خواهد شد و به این دلیل آشکار می‌شود که آب دهان مردم خشمناک نه تنها برای خودشان بلکه برای دیگران هم سمّ کشنده است.

خشم یک درد روحی است که به نوبت خود بلایی خطرناک است، این بیماری نه تنها شخص خشمناک را از پای درمی آورد، بلکه از خشمناک به دیگران نیز زیان می‌رساند.

خشم شدید، خشمناک را دیوانه وار به حملات جنون‌آمیزی وامی‌دارد که مسلم است در حال عادی به یک چنین حمله‌ها اقدام نمی‌کرد.

چه بسیار دانشمندان و فلاسفه و پزشکان و حکما به درمان این بیماری با داروهای گوناگون پرداختند، اما نتوانستند نتیجه‌ای به دست آورند. ولی دین مبین

اسلام که منبع حکمت و معرفت است توانست به آسانی مرض خطرناک غضب را در آنان که گرفتار آن بودند علاج کند.

امام صادق علیه السلام از امام باقر علیه السلام نقل فرمود: نزد ایشان از غضب سخن به میان آمد، فرمود:

چه بسا مرد به خشم آید و دیگر راضی نشود تا به دوزخ درآید. هر انسانی که در نفس خود این عارضه را ادراک می‌کند اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته است بخوابد و اگرنتوانست بدینگونه خشم خود را فرو نشاند با آب سرد وضو بگیرد یاغسل کند؛ زیرا آتش را تنها آب خواهد فرو نشانید. ⁽¹⁾

درس هایی از طبّ النبی (صلی الله علیه و آله) و طبّ الصادق (علیه السلام)

اشاره

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

1 - غضب کلید همۀ بدی‌ها و شرور است. ⁽²⁾2 - غضب قلب حکیم را به تیرگی و ظلمت خواهد کشانید. ⁽³⁾3 - آن که نتواند بر غضب خویش حکومت کند نخواهد توانست اراده خویش را تحت اختیار خود درآورد. ⁽⁴⁾4 - بهترین یاور شما بردباری است. ⁽⁵⁾5 - آن کس که خشمش آشکار شود، کینه‌اش رشد خواهد کرد و آن کس که هوسش قوت گیرد، احتیاطش ضعیف خواهد شد.

دروغ

دروغ انحراف نفس از صحت و سلامتی و راستی است. انسان دروغگو روحی بیمار است و عوارض این مرض، تزویر و نفاق و فریب و حیله و خیانت و ریا و خلف وعده و عهد شکنی و انحطاط از انسانیّت است.

علاوه بر این که صفت دروغ در نفس خود صفت قبیحی است، انسان دروغگو را همچون عضو فاسدی، در اجتماع به خرابی مبانی اجتماعی می‌گمارد. بدیهی است که این عضو فاسد موجبات فساد اعضا دیگر را نیز فراهم خواهد ساخت.

حضرت صادق علیه السلام در باب این بیماری خطرناک روحی چنین می‌فرماید:

1 - هیچ دردی کینه توزتر از دروغ نیست.

2 - آن کس که دروغش بیشتر باشد، فروغ جانش ضعیف‌تر است.

3 - آن کس که زبانش راست می‌گوید کردارش پاک و مقدّس است.

4 - شراب و دروغ کلید مفاسد و دروغ بدتر از شراب است. ⁽¹⁾

حسد

حسد خصلتی است که حسود را همیشه دشمن کمال‌ها و نیکویی‌ها و خیرات می‌دارد.

حسود از توفیق و سعادت دیگران همواره رنج می‌برد و پیشرفت مردم پیشرو وفعال را مکروه می‌شمارد. بدبختی حسود این است که شب و روز به خوشی‌های مردم خوشبخت می‌اندیشد و از اندیشۀ خود عذاب می‌بیند.

درد حسد از درد بخل، استخوان گدازتر است؛ زیرا بخیل مال خود را دودستی نگاه می‌دارد و از اعطا و انعام می‌پرهیزد، ولی حسود سعی می‌کند جلوی نعمای الهی را ببندد و از عطایای حق به بندگانش جلوگیری می‌کند.

حسود بی‌جهت دشمن مردم است، بی جهت دوست می‌دارد که خوشبختان بدبخت شوند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مردمی نیز در این جهان به سر می‌برند که با نعمت‌های خدا دشمن هستند، گفته شد: دشمن نعمت‌های الهی کیست؟ فرمود: آنان که بر دیگران حسد می‌برند. ⁽¹⁾

1 - حسودان هرگز دل آسوده نخواهند بود. ⁽²⁾2 - حسودان هرگز روی توانگری و بی نیازی را نخواهند دید. ⁽³⁾3 - حسود همیشه ناراحت و سرگردان و غصه دار است. ⁽⁴⁾4 - حسود با آن غم جانگداز که در سینه دارد پیوسته مریض است. ⁽⁵⁾5 - حسد ایمان انسان را می‌خورد، آن چنان که شعله‌های آتش توده‌های هیزم را می‌بلعد. ⁽⁶⁾

تکبّر

این خصلت انسان را در حدود شخصیت برانگیزاند که خود را همیشه بزرگ و

دیگران را کوچک شمارد.

انسان بدبختی که به مرض نخوت دچار است چون خود را در مقامی فوق دیگران می‌بیند، چنان اسیر خویشتن است که همیشه در نفس خود نقص و نقیصه‌ای نمی‌شناسد. انسان متکبّر موجودی فرومایه و کوتاه بین و تنگ چشم است که در خود هر چه می‌بیند کمال و در دیگران هر چه می‌بیند نقص می‌انگارد، بی آن که از نقص خود و کمال دیگران آگاه باشد.

عوارضی که این مرض در وجود انسان می‌گذارد، علاوه بر قباحت نفس مرض، غرور و ظلم و تجاوز به حقوق دیگران و کینه و حسد و سرپیچی از مقررات و قوانین و فرار از نصیحت و اعراض از هدایت و ارشاد است.

حضرت صادق علیه السلام متکبّر را چنین توصیف می‌کند:

1 - متکبّر موجود ذلیلی است که چون ذلّت را در نفس خود ادراک می‌کند، می‌کوشد تا در سایۀ تکبّر این نقص ننگین را در ذات خود بپوشاند.

2 - آن کس که متکبّر است هرگز از زبان مردم، گفتار دلپذیر توقّع نداشته باشد.

3 - هیچ نادانی‌ای از خودپسندی زیان آورتر نیست. ⁽¹⁾

5 - تکبّر - دورویی - ستم؛ این سه صفتی است که جز دشمنی مردم حاصلی نمی‌آورد. ⁽²⁾

خلف وعده

آنچه این مرض مهلک را به بار می‌آورد، بی‌اعتمادی مردم به متخلّف و انحطاط مقام اجتماعی است. آن کس که به این بیماری دچار شود هرگز میان خلق محبوب و

مطمئن نخواهد بود.

هیچ طبیب روانشناس و هیچ درمان روحی چارۀ این بیماری را نمی‌داند، تنها دین است که می‌تواند با قدرت قاهره‌ای که بر نفوس دارد به درمان این مرض بپردازد.

حضرت صادق علیه السلام برای علاج این بدینگونه مریض را راهنمایی می‌کند:

1 - آنان که به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند، باید به وعده‌های خود وفادار باشند. ⁽¹⁾

اول: آن فرقه که دروغ می‌گویند.

دوم: طایفه‌ای که در امانت خیانت می‌کنند.

سوم: آنان که به وعدۀ خویش وفادار نیستند. ⁽²⁾

حرص

مرض حرص از افراط در طلب مال و عطش شدید به جمع درهم و دینار سرچشمه می‌گیرد. وقتی بیماری بهیمی بر عقل آدمیزاد غلبه کند وی را موجودی مریض و آزمند به بار می‌آورد.

عوارض حرصی یک نوع فقر مستمر است که همواره حریص را گدا و بیچاره و مستمند نگاه می‌دارد، هر چند که وی مالک گنج‌های قارون باشد.

علاج این مرض در دست قناعت است، به همین جهت گفته‌اند: «توانگر آن کسی است که فطرتی مستغنی داشته باشد.»

قناعت گنجی است که پایان پذیرنیست.» ⁽¹⁾

1 - بی‌نیازترین مردم کسی است که اسیر حرص نباشد. ⁽²⁾2 - آن کسی که به قسمت خویش رضا باشد ازهمه مردم بی نیازتر است. ⁽³⁾3 - کلید خستگی‌ها و ناراحتی‌ها حرص است، این حرص است که انسان را به رنج و دشواری و گناه و فرومایگی و ذلّت دراندازد.

4 - حرص سرچشمۀ عیوب است.

5 - حریص از دو نعمت محروم است: نعمت قناعت ونعمت راحت.

6 - حریص هرگز مقام رضا و یقین را نخواهد یافت. ⁽⁴⁾

خودنمایی

شهوت خودنمایی مرضی است که همچون جذام انسان را از اجتماع براند و به دشمنی و نفرت مردم دچار سازد. آنان که در راه خودنمایی به تحقیر و توهین دیگران اقدام کنند و در محفل، لب به فضل و فضیلت فروشی بگشایند جز کینۀ مردم حاصلی به دست نخواهند آورد.

از عوارض این مرض کافی است که انسان را در میان مردم تک وتنها وبی کس و کار وا می‌گذارد.

حضرت صادق علیه السلام این بیماری روحی را با ارشاد و تعالیم عالی خود چنین

علاج می‌کند:

1 - مؤمن کسی است که با مردم مدارا کند نه آن که خویشتن را به دیگران بنمایاند.

2 - معنی جهل، خودنمایی و تکبّر و غفلت از پروردگارمتعال است.

3 - قومی که به منظور خودنمایی با مردم به بحث و جدل بر می‌خیزند، اعمال صالح خویش را به فساد بیالایند.» ⁽¹⁾

ندانم کین همه ترک ادب چیست حد خود را نمی‌دانی سبب چیست

ادب خواهی زحد بیرون منه پای زهر جانب که هستی در میان آی

ادب آرایش افعال باشد ادب آسایش احوال باشد

فروغ ظاهر از آرایش اوست فراغ باطن از آسایش اوست

ادب مجموعۀ حسن و جمالست بهاری در کمال اعتدالست

همه کارت بقدر خویش باید زقدر خود نه کم نه بیش باید

بدین میزان اگر خود را بسنجی نرنجد از تو کس خود هم نرنجی

(هلالی جغتایی)

روایات بسیار مهمی در باب بهداشت همه جانبه در معتبرترین کتب روایی وارد شده که این نوشتار مختصر، اگر بخواهد در هر زمینه‌ای به روایتی اشاره کند بسیار مفصّل خواهد شد، چه بهتر که مطالعه کنندگان محترم در این بخش به کتابهای مهم رجوع کنند، تا هم از مسائل بهداشتی اسلام در رابطه با جسم و جان مطلّع شوند و

هم برای آنان ثابت شود که هیچ مکتبی و مدرسه‌ای در تمام جهان به اندازۀ اسلام در مسئلۀ بهداشت قانون ندارد و هم، قانونی فوق قانون اسلام برای آنها نیست.

اصول کلی بهداشت

در پایان این قسمت لازم می‌دانم به اصول کلی بهداشت اشاره کنم، تا در سایۀ سلامت خود، بهتر بتوانید در راه بندگی حق و خدمت به خلق قدم بردارید.

1 - اکثر افراد اسیر عادت می‌باشند و خود را مجبور می‌بینند چه سیر باشند و چه گرسنه، صبحانه و ناهار و شام بخورند، حال آن که ما باید در موقعی که اشتها نداریم از خوردن غذا صرف نظر کنیم، چه این غذا صبحانه باشد و چه ناهار و چه شام، اگر ما این روش را در پیش نگیریم، غذایی را که تناول می‌کنیم به جای سود، زیان خواهد رساند.

2 - اغلب افراد غذا را نجویده فرو می‌دهند، حال آن که به قول بعضی 32 دندان به ما داده شده که هر لقمه را 32 بار بجویم، وقتی که غذا را خوب نجویم، بزاق دهان باآن لقمه نجویده به اندازه کافی مخلوط نمی‌شود در نتیجه کار بیشتری بر جهاز هاضمه تحویل می‌گردد.

3 - باید در خوردن غذا و هم در نوشیدن آب رعایت اعتدال را بنماییم، زیاده روی درهر دو ضرر دارد؛ زیرا فشار فوق العاده بر جهاز هاضمه وارد می‌کند.

4 - موقعی که خسته‌ایم و یا تحت فشار عاطفی می‌باشیم نبایدغذا بخوریم؛ زیرا در این گونه حالات جهاز هاضمۀ ما مختل می‌گردد و قادرنیست غذا را آن طور که باید و شاید هضم کند.

5 - مصرف غذاهای زیاد چرب و ثقیل، بار فوق العاده بر معده وارد می‌کند و در نتیجه کبد خسته می‌شود و قادربه دفع مواد زاید از بدن نمی‌گردد و این امر موجب بروز بیماری می‌شود، به همین جهت باید همیشه و یا لااقل در اکثر اوقات غذای

ساده تناول کنید تا جهاز هاضمه بتواند به خوبی از عهدۀ انجام وظایف خود برآید.

6 - ممکن است غذاهای چرب و رنگارنگ سفره را زیبا کند ولی موقعی که به داخل معدۀ شما رفت وضع آن را مختل می‌کند، هیچ وقت در یک وعده دو نوع گوشت یا چند نوع خورش و غذا میل نکنید، حتی المقدور سعی کنید یک نوع غذا بخورید و آنهم غذای ساده و مقوی.

7 - نوشیدن آب و نوشابه‌های نوع دیگر در حین صرف غذا جهاز هاضمه را مختل می‌کند، آب را باید پس از صرف غذا و آنهم به مقدار کم نوشید.

شیر، عصارۀ پرتقال، عصارۀ گوجه فرنگی، سوپ سبزی، خود به تنهایی غذاست، موقع صرف این نوع نوشابه‌ها غذای دیگری صرف نکنید و سعی کنید این نوشابه‌ها را با تأنّی و آرامش بنوشید.

8 - صرف غذا با خنده و خوشحالی تأثیر زیاد در هضم آن به نحو احسن خواهد داشت، لذا بهتر است غذا را با شرکت دیگران و در محیطی زیبا و فرح بخش صرف کنید.

9 - سالاد، حاوی مقداری زیاد ویتامین و املاح معدنی است و به علاوه معده را شستشو می‌دهد، سعی کنید همیشه با غذا سالاد میل کنید و اگر با مزاج شما مناسب نبود با پزشک تماس بگیرید.

10 - گاه گاه روزه گرفتن و غذای کمتر و ساده‌تر خوردن کمک می‌کند که جهاز هاضمۀ شما استراحت کند، این نوع استراحت در سلامتی شما تأثیر فراوان خواهد داشت، لااقل هفته‌ای یک بار روزه بگیرید.

11 - از خوردن غذاهای مانده و کنسرو شده خودداری کنید و همچنین میوه‌های گندیده و یا کال میل نکنید و در مصرف چربی و مواد نشاسته‌ای به زیاده روی مپردازید و رعایت اعتدال را از دست مدهید.

12 - ورزش پس از غذا توأم با خطر است، به خصوص ورزش‌های شدید و

سنگین ممکن است منجر به مرگ شود.

13 - سعی کنید از غصه و تشویش و نگرانی بر حذر باشید؛ زیرا غصه و اضطراب اثرات سویی روی بدن می‌گذارد و آدمی را به سوی بیماری و مرگ سوق می‌دهد.

14 - از شب زنده داری مستمر بپرهیزید، به اندازۀ کافی در وقت شب بخوابید و استراحت کنید، به یاد داشته باشید همان طور که بدن به فعالیت محتاج است، به استراحت هم احتیاج دارد و به هیچ وجه جایز نیست استراحت را قربانی کار دیگری نمایید.

15 - داشتن تفریح وسرگرمی بهترین وسیله برای مبارزه با غم و نگرانی است، سعی کنید چند سرگرمی برای خود داشته باشید و در اوقات فراغت، از تفریح سالم و برنامه‌های نشاط آور استفاده نمایید.

16 - عادت کنید هر روز در هوای پاک و آزاد، نفس‌های عمیق بکشید، تا اکسیژن بیشتری به بدنتان جذب شود، از زندگی و رفت و آمد در مناطق شلوغ و پرجمعیت و دارای سر و صدای زیاد حتی الامکان خودداری کنید.

17 - تا می‌توانید حمام بروید، لااقل هفته‌ای یک بار استحمام کنید، در تابستان‌ها سعی کنید خود را با آب سرد بشویید؛ زیرا آب سرد برای اعصاب مفید است.

18 - تاجائی که ممکن است از مصرف دارو خودداری کنید و فقط موقعی دارو مصرف نمایید که چاره‌ای دیگر نباشد؛ زیرا هر چند دارو گاهی مفید واقع می‌شود، ولی بی ضرر هم نیست، بنابراین اگر مصرف نشود بهتر است.

19 - از دخانیات و مواد مخدّر هر چند که به نظر می‌رسند قاتل درد هستند بر حذر باشید؛ زیرا اثر تخدیری این نوع مواد موقت است و اثرات بعدی آن بسیار وحشت زاست.

20 - هر چند روابط جنسی طبیعی و مفید است، ولی زیاده‌روی در آن فوق‌العاده ضرر دارد و آدمی را دچار پیری پیش رس می‌کند و قوای او را تحلیل می‌برد، بنابراین بهتر است در این قسمت رعایت اعتدال را نموده، حداکثر سعی کنیم نیروی جوانی را از طریق شهوت‌رانی‌های مفرط و بی‌فایده، بی جا از دست ندهیم. ⁽¹⁾

از حرص، ریا، بخل، عجب، حسد، دروغ، تهمت، غیبت، کینه توزی، دورویی، تکبّر، سوءظن، نیز بپرهیزید تا بهداشت و طهارت روان شما تأمین شود و از نظر ظاهر و باطن انسانی سالم و تندرست باشید.

آری، رعایت مسائل الهی در تمام شؤون زندگی ضامن سلامت و صحت جسم و جان و آبادی دنیا و آخرت است.

چه نیکوست که هر انسانی دستور العمل حیات و زندگیش را از بارگاه حکیمانه حضرت رب العالمین و از پیشگاه با عظمت نبوت و امامت دریافت نماید.

اهل دل کوی تو را جنّت اعلی خوانند پرتو روی تو را نور تجلّی خوانند

بادۀ لعل تو را شربت کوثر گویند سرو بالای تو را غیرت طوبی خوانند

هرنسیمی که ز انفاس تو بویی دارد عارفانش دم جان پرور عیسی خوانند

ورق صورت زیبای تو را اهل نظر جامع خوبی و مجموعه معنی خوانند

هر که را صحبت جانان نفسی دست دهد آن نفس را سزد ار حاصل دنیی خوانند

گل مقصود زبستان وصال تو دمد لاجرم وصل تو را اصل تمنی خوانند

(عماد فقیه کرمانی)

طبابت در روایات

در بخش مهمی از روایات درمسئلۀ رجوع به طبیب و استعمال دارو و طلب شفا از حضرت حق و این که چه داروهائی برای درمان درد مفید است و ثوابی که طبیب در علاج مریض دارد و ثواب خدمت به بیمار از جانب اهل و عیالش و همچنین دوستان و برادران ایمانیش و به خصوص عیادت مریض نکات پرارزشی هست که لازم است به پاره‌ای از آنها اشاره شود.

امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود:

تا می‌توانید از مراجعه به پزشک خودداری کنید، چون مانند ساختمان است که اندکش به بسیار کشاند. ⁽¹⁾

هر که سلامتش به بیماریش بچربد و با چیزی خود را درمان کند و بمیرد، من به خدا از او بیزارم. ⁽²⁾

محمد بن مسلم می‌گوید: از حضرت باقر علیه السلام سؤال شد، از مردی که طبیب ترسا و یهودی او را درمان کند و برای او دارو فراهم سازد فرمود:

باکی ندارد، همانا درمان به دست خدای تعالی است. ⁽¹⁾

مدارا کنید که خدا دردی نداده جز این که دوایی در کنارش قرار داده مگر مرگ که درمانی ندارد. ⁽²⁾و نیز فرموده‌اند:

بر پزشک است که باید از خدای سبحان در آنچه با بیمار کند بترسد و برای مریض خیرخواهی نماید و درمان جستن از پزشک یهودی و ترسا برای مسلمانان باکی نیست. ⁽³⁾و نیز فرموده‌اند:

چون جسم زن بیمار شود و ناچار به مداوا نزد طبیب مرد گردد، مانع ندارد. ⁽⁴⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

دو کس بیمارند: تندرستی که پرهیز کند و بیماری که همه چیز بخورد. ⁽⁵⁾

و نیز آن حضرت فرمود:

تا بدنت تاب درد دارد از دارو بپرهیز و چون بی‌تاب شد دارو به کار ببر. ⁽¹⁾

مداوا کنید؛ زیرا آن که درد داده دارو هم داده است. ⁽²⁾حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

پیامبری از پیامبران بیمار شد و گفت: درمان نکنم تا همان که بیمارم کرده درمان نماید، خداوند به او وحی فرمود: شفایت ندهم تا مداوا نکنی، شفا از من است و دوا هم از من است. ⁽³⁾محمّد بن مسلم می‌گوید: از حضرت باقر علیه السلام پرسیدم از طبیبی که معالجه درد مردمی می‌کند و مزد می‌گیرد فرمود: باکی ندارد. ⁽⁴⁾امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

پزشک باید خداترس و خیرخواه و کوشا باشد. ⁽⁵⁾و نیز آن حضرت فرمود:

شیر گاو دوا است و از آن جناب از نوشیدن بول گاو پرسیدند فرمود، اگر برای دوا نیاز دارد باکی ندارد. ⁽⁶⁾امام صادق علیه السلام فرمود:

سیب بخور برای آن که حرارت را خاموش نماید، شکم را خنک کند و تب را

قطع نماید. ⁽¹⁾

راستی ما خاندانی هستیم که مداوا نکنیم جز با تن شوئی با آب خنک و خوردن سیب. ⁽²⁾و آن حضرت فرمود:

اگر مردم اثر سیب را می‌دانستند بیماران خود را جز با آن معالجه نمی‌کردند. ⁽³⁾و نیز فرمود:

تب از نفس دوزخ است آن را با آب سرد خاموش کنید. ⁽⁴⁾حضرت رضا علیه السلام فرمود:

نشانه‌های خون (کثیفی خون) چهار است: خارش، جوش تن، چرت، سرگیجه. ⁽⁵⁾حضرت باقر علیه السلام فرمود:

بیرون کردن تب از بدن به سه چیز است: استفراغ، عرق کردن، شکم رفتن. ⁽⁶⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود:

دارو چهار است: حجامت، سعوط ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله : در سر و میان دو شانه و در پشت، هر سه حجامت کرده و یکی را سودمند و دیگری را فریادرس و سومی را نجات بخش نامیده است. ⁽³⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

حجامت، خرد را بیفزاید و حافظه را نیرو بخشد. ⁽⁴⁾و نیز آن حضرت فرمود:

شفا در سه چیز است: خوردن عسل، تیغ حجامت، حرارت دادن. ⁽⁵⁾آری، عسل نرم کنندۀ مزاج و نیرو دهنده به بدن و مقوی قلب و حجامت تمیز کنندۀ خون و رگها از مواد زاید و حرارت تخفیف دهندۀ هر دردی است.

چنانچه قسمت عمده‌ای از فیزیوتراپی در این زمان که پیشرفت علم طبّ شگفت‌انگیز است با حرارت انجام می‌گیرد.

امام رضا علیه السلام فرمود:

پرهیز «کم خوری یا نخوردن بعضی از غذاها و میوه جات به هنگام مرض»

آرامش تن است. ⁽¹⁾

اگر مردم در خوراک کوتاه می‌آمدند بدن‌هاشان سالم بود. ⁽²⁾موسی بن جعفر علیه السلام فرمود:

پرهیز ترک کامل نیست ولی سبک خوردن است. ⁽³⁾حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

رسول خدا چون سردرد می‌گرفت روغن کنجد به بینی می‌چکاند. ⁽⁴⁾امام صادق علیه السلام فرمود:

مسواک کردن، چشم را روشن کند. ⁽⁵⁾پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله فرمود:

برادرم عیسی به شهری گذر کرد، همۀ مردمش زرد چهره و چشم کبود بودند، بدو بانگ برداشتند و از بیماری‌های خود نالیدند، به آنها فرمود:

داروی آن با خود شماست، چون گوشت خورید آن را نشسته می‌پزید و هیچ چیز از جهان نرود جز به سزای جنایتی، پس از آن گوشت را شستند و بیماری

آنان علاج شد. ⁽¹⁾

سرکۀ انگور بخورید؛ زیرا کرم‌های شکم را می‌کشد. ⁽²⁾و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ناشتا خرما بخورید زیرا کرم‌های شکم را از بین می‌برد. ⁽³⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود:

گلابی بخورید که دل را روشن کند و دردهای درون را به خواست خدا آرام نماید. ⁽⁴⁾محمد بن مروان می‌گوید:

نزد حضرت صادق علیه السلام بودم، اسهال سختی داشت، چون از نزد آن جناب رفتم سخت نگران بودم، فردا خدمت حضرت رسیدم آرام بود، از حال آن حضرت پرسیدم فرمود: مقداری برنج شسته و پس از خشک شدن کوبیدم و از آن کف کردم شکمم بسته شد. ⁽⁵⁾تفصیل برنامه‌های دردها و داروها را به جلد ششم ترجمۀ «آسمان و جهان» که ترجمۀ جلد چهاردهم بحار الأنوار است، مراجعه کنید، تا معجزه امامان شیعه علیهم السلام را در درمان بیماری‌های ببینید.

ارزش نعمت سلامتی در روایات

حضرت صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

نِعْمَتانِ مَکْفُورَتانِ: الْاَمْنُ وَ الْعافِیَةُ. ⁽¹⁾

قدر و ارزش دو نعمت از نظر مردم پنهان است: امنیّت وسلامتی.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

خَمْسُ خِصالٍ مَنْ فَقَدَ مِنْهُنَّ واحِدَةً لَمْ یَزَلْ ناقِصَ الْعَیْشِ، زایلَ الْعَقْلِ، مَشْغُولَ الْقَلْبِ. فَاُولاها صِحَّةُ الْبَدَنِ، وَ الثّانِیَةُ اْلاَمْنُ، وَ الثّالِثَةُ السَّعَةُ فِی الرِّزْقِ، وَ الرّابِعَةُ اْلاَنیسُ الْمُوافِقُ. قُلْتُ: وَ ما اْلاَنیسُ الْمُوافِقُ؟ قالَ:

الزَّوْجَةُ الصّالِحَةُ، وَالْوَلَدُ الصَالِحُ، وَالْخَلیطُ الصّالِحُ، وَ الْخامِسَةُ وَ هِیَ تَجْمَعُ هذِهِ الْخِصالَ الدَّعَةُ. ⁽²⁾

پنج خصلت است، کسی هر یک را نداشته باشد، همیشه عیشش ناقص، عقلش زایل و دلش گرفتار است:

سلامت بدن، امنیّت، گشایش رزق، یار موافق، راوی گوید عرضه داشتم: یار موافق چیست؟ فرمود: همسر شایسته، فرزند صالح، دوست درستکار و پنجم از آن آرامش و سکون و راحت است که جامع این خصال محسوب می‌شود.

عَنْ مُعاذِبْنِ کَثیرٍ قالَ: کُنْتُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَمَرَّ بِرَجُلٍ یَدْعُو، هُوَ یَقُولُ:

اسْئَلُکَ اللّهُمَّ الصَّبْرَ، فَقالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : سَأَلْتَ الْبَلاءَ فَاسْئَلِ اللّهَ الْعافِیَةَ. ⁽³⁾

معاذ بن کثیر می‌گوید: بارسول خدا بودم به مردی گذشت که در دعایش می‌گفت: خداوندا! به من صبر عنایت کن، حضرت به او فرمود: از خدا بلا خواستی، دعایت را بدینگونه تغییر بده: خدایا! به من عافیت عنایت کن.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

اَلنَّعیمُ فِی الدُّنْیَا اْلاَمْنُ وَ صِحَّةُ الْجِسْمِ، وَ تَمامُ النِعْمَةِ فِی اْلآخِرَةِ دُخُولُ الْجَنَّةِ، وَ ما تَمَّتِ النِّعْمَةُ عَلی عَبْدٍ قَطُّ ما لَمْ یَدْخُلِ الجَنَّةَ. ⁽¹⁾

نعمت در دنیا عبارت از امنیّت و سلامت بدن است و تمام نعمت در جهان آخرت ورود به بهشت است و بر بنده‌ای هرگز نعمت تمام نمی‌شود تا داخل بهشت نگردد.

راوی می‌گوید به حضرت صادق علیه السلام عرض کردم که از ابوذر نقل می‌کنند: سه چیز را مردم دشمن دارند ولی من عاشق آن سه چیزم: مرگ، فقر، بلا.

حضرت فرمود: به این سادگی نیست که از قول آن مرد بزرگ حکایت می‌کنند، او از این مسائل منظور و هدفی داشته و آن این است که: مرگ در طاعت خدا خوش‌تر از حیات در معصیت است و نداری در طاعت نیکوتر از غنای در معصیت و بلا و سختی در طاعت حق، محبوب‌تر از صحت و سلامت در ارتکاب گناه است. ⁽²⁾در حکمت‌های آل داود آمده:

اَلْعافِیَةُ الْمُلْکُ الْخَفِیُّ. ⁽³⁾

سلامتی، سلطنت پنهان است.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

آگاه باشید وسعت مال از نعمت‌های الهی است و بهتر از آن سلامت بدن و برتر از سلامت بدن تقوای قلب است. ⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلْحَسَنَةُ فِی الدُّنْیا الصِّحَّةُ وَ الْعافِیَةُ، وَ فِی الآخِرَةِ الْمَغْفِرَةُ وَ الرَّحْمَةُ. ⁽¹⁾

خوبی در دنیا سلامت جسم و عافیت از بلا و در آخرت آمرزش و رحمت حضرت حق است.

خداوندا دری از غیب بگشای جمال شاهد لاریب بنمای

به حمد خویش گویا کن زبانم پر از شهد شهادت کن دهانم

کلامی بر دلم خوان از ره گوش که چون آید درون بیرون رود هوش

بده شرمی بدین چشم گنهکار که رویم را سیه کرد این سیه کار

خطا بر دست من مپسند چندان که گیرم پشت دست خود به دندان

بکش خار موانع را زپایم که بی مانع روان سوی تو آیم

زپا بوس بتان مستغنیم ساز سرم را بیش از این در پامینداز

دلم از گرد ظلمت پاک گردان تنم در راه پاکان خاک گردان

زخاکم چون برانگیزی که برخیز زلال رحمتی بر کام من ریز

چو آخر وقت پیچاپیچ گردد همه اسباب دنیا هیچ گردد

مرا در عقدۀ پرپیچ مگذار زفضل و رحمت خود هیچ مگذار

(هلالی جغتایی)

ارزش معنوی بیماری

اشاره

رعایت بهداشت در تمام امور زندگی از آثار ایمان و معرفت است و چه بسا که حفظ بهداشت درپاره‌ای از امور واجب شرعی باشد.

انسان تا جایی که ممکن است باید خود را از افتادن در بیماری نگاه دارد و از عواملی که باعث هجوم مرض است بپرهیزد، چرا که هر کس به طور عمد خود را در مسیر بیماری و مرض قرار دهد، دچار گناه و معصیت شده و فردای قیامت نزد حضرت حق مسئول خواهد بود.

اما اگر ناخود آگاه یا بر اثر غفلت یا حادثه‌ای طبیعی برای انسان بیماری و مرض بیش آمد و در آن مدّت برای خدا صبر کرد، براساس روایت یا آن مرض کفّارۀ گناه است، یا باعث عنایت و رحمت الهی و صبر بر آن لطف خاص حق به بیمار است.

بیماری در روایات

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت است:

حُمّی یَوْمٍ کَفّارَةُ سَنَةٍ. ⁽¹⁾

تب یک روز کفّاره یک سال است.

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

مردی عرب با رسول خدا گذشت حضرت به او فرمود: «امّ ملدم» را می‌شناسی؟ عرضه داشت: امّ ملدم چیست؟ فرمود: دردی که متوجه سر می‌شود و عارضه‌ای است که جسم را می‌گیرد.

مرد عرب گفت: من تاکنون به این گونه رنج‌ها مبتلا نشده‌ام، چون از نزد حضرت گذشت فرمود: هر کس می‌خواهد نفری از اهل آتش را بنگرد به این مرد نظر کند. ⁽²⁾این حدیث می‌خواهد بگوید مبتلا شدن مؤمن باعث جلب رحمت حضرت محبوب به سوی اوست و آن کس که از این دایره بیرون است گوئی از رحمت حضرت حق بی نصیب است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که گناه و معصیت عبدی زیاد شود و در برابرش عامل جبرانی نیابد، خداوند وی را به غصّه و اندوه در دنیا مبتلا می‌کند تا جبران شود، وگرنه در بدنش مرضی پدید آورد تا کفّاره گناهانش گردد، وگرنه مرگ را جهت جبران گناه بر وی سخت نماید و گرنه عذاب قبر بر او بگمارد، تا روز قیامت پاک و پاکیزه وارد شود و چیزی بر گناه او شهادت ندهد. ⁽¹⁾

اِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیُهَوَّلُ عَلَیْهِ فِی مَنامِهِ فَتُغْفَرُ لَهُ ذُنُوبُهُ، وَاِنَّهُ لَیُمْتَهَنُ فی بَدَنِهِ فَتُغْفَرُلَهُ ذُنُوبُهُ. ⁽²⁾

مؤمن در خوابش دچار هول و ترس می‌شود، این هول و ترس باعث آمرزش گناه اوست و همچنین مؤمن در بدنش دچار مرض می‌گردد و به خاطر این مرض گناهش آمرزیده می‌گردد.

امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

مَنْ مَرِضَ یَوْماً وَ لَیْلَةً فَلَمْ یَشْکُ الی عُوّادِهِ بَعَثَهُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ مَعَ ابْراهِیمَ خَلیلِ الرَّحْمنِ حَتّی یَجُوزَ الصِّراطَ کَالْبَرْقِ اللّامِعِ. ⁽³⁾

هر کس یک شبانه روز مریض شود و به عیادت کنندگانش از خدا شکایت نبرد، در قیامت با ابراهیم خلیل الرّحمن مبعوث می‌شود و چون برق زودگذر از صراط عبور می‌کند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

اِذا ارادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً عَجَّلَ عُقُوبَتَهُ فِی الدُّنْیا، وَ اذا ارادَ بِعَبْدٍ سُوءاً امْسَکَ عَلَیْهِ ذُنُوبَهُ حَتّی یُوافِیَ بِها یَوْمَ الْقِیامَةِ. ⁽¹⁾

چون خداوند خوبی بنده‌ای را بخواهد، به واسطۀ مرض یا گرفتاری و بلا عقوبت گناهانش را در دنیا تلافی کند و چون بدی عبدی را اراده کند، از عقوبت گناهانش در دنیا خودداری کرده، تا در قیامت از وی تلافی نماید.

از حضرت باقر علیه السلام روایت است:

اِذا احَبَّ اللّهُ عَبْداً نَظَرَ الَیْهِ، فَاِذا نَظَرَ الَیْهِ اتْحَفَهُ مِنْ ثَلاثَةٍ بِواحِدَةٍ: امّا صُداعٍ، وَ امّا حُمّیً، وَ امّا رَمَدٍ. ⁽²⁾

زمانی که خداوند بنده‌ای را دوست داشته باشد به او نظر می‌کند، چون به او نظر کند یکی از سه چیز را به او تحفه دهد: سردرد، تب، چشم درد.

اصْبَغَ بن نُباته می‌گوید: شنیدم امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

مطلبی را با شما در میان بگذارم که لازم است هر مسلمانی آن را حفظ کند، سپس به سوی ما روی آورد و گفت: خداوند مؤمنی را در این دنیا عقوبت نکند، جز این که از عقوبتش در قیامت بگذرد؛ زیرا خداوند حلیم‌تر و بزرگوارتر و جوادتر و کریم‌تر از آن است که مؤمن را پس از عقوبت در دنیا، در قیامت هم عقوبت نماید و آنچه را در دنیا از عیوب مؤمن بپوشاند و از وی عفو نماید، بزرگوارتر و جوادتر و کریم‌تر از آن است که درقیامت از وی پرده دری کند و او را به عقوبت دچار سازد، سپس فرمود:

وَ مَا اصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ ایْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ» ⁽³⁾

و هر آسیبی به شما رسد به سبب اعمالی است که مرتکب شده‌اید ، و از بسیاری [ از همان اعمال هم ] درمی‌گذرد .

وَ حَثی بِیَدِهِ ثَلاثَ مَرّاتٍ.

اصبغ می‌گوید: امیر المؤمنین مسئلۀ عفو حق از بسیاری از گناهان را سه بار با دست مبارکش اشاره فرمود و شمرد. ⁽¹⁾

از رحمت خدا دور است هر مالی که پاک و پاکیزه نشده، ملعون است هر جسدی که تزکیّه به او راه پیدا نکرده، گرچه در هر چهل روز یکبار، به حضرت عرضه داشتند: یا رسول اللّه! زکات مال برای ما معلوم است، زکات بدن‌ها چیست؟ به آنان پاسخ داد: رسیدن آفات به بدن است.

راوی می‌گوید: چون این مسئله را مردم شنیدند رنگ از صورتشان پرید، حضرت چون رنگ پریدۀ اصحاب را دیدند فرمودند، قصد مرا متوجّه شدید، گفتند نه، یا رسول اللّه! فرمود: منظورم از آفات در بدن انسان، وارد آمدن خراش، یا افتادن در نکبت، یا زمین خوردن، یا دچار شدن به مرضی اندک، یا فرو رفتن خار در بدن و هر چه شبیه اینهاست، حتی به حرکت آمدن چشم بدون اختیار. ⁽²⁾حسن بن علی بن فضال می‌گوید: از حضرت رضا علیه السلام شنیدم فرمود:

ما سُلِبَ احَدٌ کَریمَتَهُ الّا عَوَّضَهُ اللّهُ مِنْهُ الْجَنَّةَ. ⁽³⁾

عضو ارزشمندی از انسان گرفته نمی‌شود، مگر این که خداوند به عوض آن

بهشت عنایت می‌کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ما مِنْ مُسْلمٍ یُبْتَلی فی جَسَدِهِ الّا قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ لِمَلائِکَتِهِ: اکْتُبُوا لِعَبْدی افْضَلَ ما کانَ یَعْمَلُ فی صِحَّتِهِ. ⁽¹⁾

مسلمانی به مرض دچار نمی‌شود، مگر این که خداوند عزّوجلّ به ملائکه می‌فرماید: برای بنده‌ام بهترین آنچه را که در ایام سلامتش عمل می‌کرد در پرونده‌اش ثبت کنید.

حضرت رضا علیه السلام فرمود:

الْمَرَضُ لِلْمُؤْمِنِ تَطْهیرٌ وَ رَحْمَةٌ، وَ لِلْکافِرِ تَعْذیبٌ وَ لَعْنَةٌ، وَ انَّ الْمَرَضَ لایَزالُ بِالْمُؤْمِنِ حَتّی لایَکُونَ عَلَیْهِ ذَنْبٌ. ⁽²⁾

مرض برای مؤمن پاک کننده از گناه و رحمت الهی است و برای کافر عذاب و لعنت است و به حقیقت که مرض با مؤمن هست در حدّی که گناهی بر او نماند.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

صُداعُ لَیْلَةٍ تَحُطُّ کُلَّ خَطیئَةٍ الَّا الْکَبائِرَ. ⁽³⁾

سردرد یک شب هر گناهی جز گناهان کبیره را از پرونده می‌ریزد.

عشق در سر دارم و خرّم دل و روشن روانم تا تو را دارم چه غم گر بی کس و بی خانمانم

داغ پیری خورده بر پیشانی پرچینم اما تا دلم از آتش عشقی است سوزان من جوانم

دوست ای عمرم مبادا بگذرد یک لحظه بی تو ای به عشقت سال‌ها بگذشته روزان و شبانم

با خیال روی تو چون روز بنشینم به کنجی بوسه از پیشانی خورشید هر ساعت ستانم

زنده بادا عشق کاندر سایۀ اقبال او من روز و شب در وصل و هجر و شادی و غم کامرانم

کار ما امروز کام دل گرفتن باشد از عمر تا چه خواهد بود فردا کار ما و دل ندانم

دوستان شادند از سوز و گداز من نظاما من از این شادم که همچون شمع بزم دوستانم

روایاتی دیگر در ارزش بیماری

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: رسول خدا از سلمان هنگامی که بیمار بود، عیادت کرد، سپس به او فرمود:

ای سلمان! در بیماری تو سه خصلت برای تو است. در یاد حضرت حقّی، دعایت در این بیماری مستجاب است، بیماری، گناهی برایت نمی‌گذارد مگر این که از پرونده تو می‌ریزد، خداوند تاوقت مرگ تو را عافیت دهد. ⁽¹⁾

سَهَرُ لَیْلَةٍ فِی الْعِلَّةِ الَّتی تُصیبُ الْمُؤْمِنَ عِبادَةُ سَنَةٍ. ⁽²⁾

بیداری یک شب در بیماری که متوجه مؤمن می‌شود عبادت یک سال است.

عَنْ امیر المُؤمنینَ علیه السلام فی الْمَرَض یُصیبُ الصَّبیّ قالَ: کَفّارَةٌ لِوالِدَیه. ⁽¹⁾

از امیر المؤمنین علیه السلام است در مرضی که به فرزند انسان می‌رسد، فرمود:

بیماری کودک کفّاره‌ای برای گناهان پدر و مادر است.

راوی می‌گوید از علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام شنیدم که فرمود:

مَا اخْتَلَجَ عِرْقٌ وَلا صُدِعَ مُؤْمِنٌ قَطُّ الّا بِذَنْبِهِ وَ ما یَعْفُو اللّهُ عَنْهُ اکْثَرُ، وَ کانَ اذا رَأَی الْمَریضَ قَدْ بَرِیءَ قالَ لَهُ: لِیَهْنِئْکَ الطُّهْرُ - ایْ مِنَ الذُّنُوبِ - فَاسْتَأْنِفِ الْعَمَلَ. ⁽²⁾

رگی در بدن مؤمن حرکت نمی‌کند یا نمی‌شکافد مگر به خاطر گناهش و آنچه را خداوند از مؤمن عفو می‌کند و آن را به جریمه و عقاب نمی‌برد بیش از آن است و چون امام زین العابدین مریض شفا یافته‌ای را می‌دید به او می‌فرمود، پاکی را به تو تهنیت می‌گویم. یعنی پاکی از گناهان را، عمل را از سر بگیر که حال به خاطر بیماریت از گناهانت پاک شده‌ای.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود:

یا عَلِیُّ انینُ الْمَریضِ تَسْبیحٌ، وَ صِیاحُهُ تَهْلیلٌ، وَ نَوْمُهُ عَلَی الْفِراشِ عِبادَةٌ، وَ تَقَلُّبُهُ جَنْباً الی جَنْبٍ فَکَاَنَّما یُجاهِدُ عَدُوَّ اللّهِ، وَ یَمْشی فِی النّاسِ وَ ما عَلیْهِ ذَنْبٌ. ⁽³⁾

یا علی! نالۀ مریض تسبیح و فریادش تهلیل و خوابش در رختخواب عبادت و از این پهلو به آن پهلو غلتیدنش همچون جهاد با دشمن خدا است، یا علی او

در بین مردم حرکت می‌کند در حالی که به خاطر آن بیماری گناهی بر او نیست.

عبدالرحمن بن جندب می‌گوید:

زمانی که همراه با امیر المؤمنین علیه السلام از صفین برگشتیم و خانه‌های کوفه را دیدیم ناگهان چشم ما به پیرمردی افتاد که در سایه خانه‌اش نشسته بود و آثار مرض درقیافه‌اش دیده می‌شد، علی علیه السلام به او فرمود: صورتت را رنگ پریده می‌بینم، آیا به خاطر بیماری است؟ عرضه داشت: آری، فرمود: آیا از این بیماری کراهت داری؟ عرضه داشت: دوست ندارم چنین مرضی را کسی دچار شود، امام فرمود: آنچه را که به تو رسیده به حساب خدا نمی‌گذاری؟ عرضه داشت: چرا؟ فرمود: تو را به رحمت پروردگارت بشارت باد و بدان که به خاطر این بیماری گناهت آمرزیده شده است. ⁽¹⁾

ساعاتُ اْلاَوْجاعِ یَذْهَبْنَ بِساعاتِ الْخَطایا. ⁽²⁾

ساعات دردها، از بین برنده ساعات خطاهاست.

جابر بن عبداللّه رحمهم الله می‌گوید:

مردی کرولال به سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و به نزد حضرت ایستاد و سپس با دست اشاره کرد، حضرت فرمود: صفحه‌ای به او بدهید تا آنچه می‌خواهد بنویسد، بر صفحه نوشت:

اَشْهَدُ انْ لا الهَ الَّا اللّهُ وَ انَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ.