تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه:ان‍ص‍اری‍ان‌، ح‍س‍ی‍ن‌، ‏‫۱۳۲۳ -‏

‏عنوان قراردادی:صحیفه سجادیه. شرح

‏عنوان و نام پدیدآور:تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد6 / حسین انصاریان.

‏مشخصات نشر:قم: دارالعرفان‏‫، ۱۳۸۹ -‏‏‬

‏مشخصات ظاهری:15‏‫ج.‬

‏فروست:مجموعه آثار‏‫؛ ۴۵‬‏‫، ۴۶‬‬‏‫، ۴۷‬‬‏‫، ۴۸‬‬‏‫، ۴۹‬‬‏‫، ۵۰‬‬‏‫، ۵۱‬‬‏‫، ۵۲‬‬‏‫، ۵۳‬‬‏‫، ۵۴‬‬‏‫، ۵۵‬‬‏‫، ۵۶‬‏‫، ۵۷‬‏‫، ۵۸‬‏‫، ۵۹‬ .

‏شابک:‏‫‬‬‬۹۰۰۰۰۰ریال‬‬‬‏‫:دوره‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-60-2:‬‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‬‬‏‫‭978-964-2939-61-9:‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‬‬‏‫‭978-964-2939-62-6:‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۳‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-63-3:‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۴‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-64-0:‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۵‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-65-7:‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۶‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-66-4:‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۷‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-67-1:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۸‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-68-8:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۹‬‬‬‏‫‭978-964-2939-69-5:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۱۰‬‬‬‏‫‭978-964-2939-70-1:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۱۱‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-71-8:‬‬‬ ؛ ‏‫ ‏‫: ج.۱۲‬‬‬‬‬‏‫ ‏‫‭978-964-2939-72-5 :‬‬‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۳‬‬‏‫ ‏‫‬‭978-964-2939-91-6 :‬ ؛ ‏‫ج.۱۴‬‬‏‫ ‏‫‬‭978-964-2939-92-3 :‬ ؛ ‏‫ج.۱۵‬‬‏‫ ‏‫‬‭978-964-2939-93-0 :‬

‏وضعیت فهرست نویسی:فاپا

‏یادداشت:کتابنامه.

‏موضوع:ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (ع)، ام‍ام‌ چ‍ه‍ارم‌، ‏‫۳۸ - ‏۹۴ق.‬

‏موضوع:‏‫ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (ع)، ام‍ام‌ چ‍ه‍ارم‌‏‫، ۳۸ ‏- ۹۴ق.‏‏‏‬‬ . صحیفه سجادیه -- نقد و تفسیر

‏شناسه افزوده:‏‫ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (ع)، ام‍ام‌ چ‍ه‍ارم‌‏‫، ۳۸ ‏- ۹۴ق.‏‏‏‬‬ . صحیفه سجادیه. شرح

‏رده بندی کنگره: ‏‫‭BP۲۶۷/۱‏‫‭/ع۸ص۳۰۴۲۲۲۵ ۱۳۸۹

‏رده بندی دیویی: ‏‫‭۲۹۷/۷۷۲

‏شماره کتابشناسی ملی:‏‫ ‎۱‎۹‎۸‎۱‎۷‎۱‎۷‬

اشاره

تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد6

حسین انصاریان

بسم الله الرحمن الرحیم

ادامۀ دعای 8 : پناه بردن به حق

اشاره

استاد حسین انصاریان

ادامۀ دعای 8 : پناه بردن به حق

[«1»اَللَّهُمَّ‌ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ‌ مِنْ‌ هَیَجَانِ‌ الْحِرْصِ‌ وَ سَوْرَةِ‌ الْغَضَبِ‌ وَ غَلَبَةِ‌ الْحَسَدِ وَ ضَعْفِ‌ الصَّبْرِ وَ قِلَّةِ‌ الْقَنَاعَةِ‌ وَ شَکَاسَةِ‌ الْخُلْقِ‌ وَ إِلْحَاحِ‌ الشَّهْوَةِ‌ وَ مَلَکَةِ‌ الْحَمِیَّةِ‌]

خدایا! به تو پناه می‌آوریم، از توفان حرص و تندی و شدّت خشم، و چیرگی حسد و ناتوانی صبر، و کمی قناعت و ناسازگاری اخلاق، و پافشاری و سماجت شهوت و صفت تعصّب.

3 - حسد

اشاره

بدون شک اگر انسان، آشنای با قرآن و حقایق الهیّه و برنامه‌های نبوّت و امامت و عارف به نفس خویش و عظمت مقام انسان و حقیقت ربوبیت حضرت حق نباشد، قلبش مرکز حسد و غلبه و حکومت این صفت هلاک کننده و عامل نابودی خیر دنیا و آخرت می‌گردد.

حسد به این معنی است که انسان چشم دیدن نعمت را از هر نوعش که باشد، به دیگران نداشته و علاوه بر آن آرزوی زوال و از بین رفتن آن و بدبختی و سیه روزی طرف مقابل را آرزو کند.

بزرگان علم اخلاق در پرتو آیات قرآن و روایات، مباحثی جالب در زمینۀ حسد دارند که دانستن آن برای هر مؤمن و مسلمان، جهت مصون ماندن از ضربه‌های مهلک این صفت، لازم است.

حسد در کلام علامۀ نراقی

مرحوم ملاّ مهدی نراقی در کتاب پرقیمت «جامع‌السعادت» که برای استفادۀ عموم مردم تحت عنوان «علم اخلاق اسلامی» ترجمه شده می‌فرماید:

«حسد، آرزوی زوال نعمت از برادر مسلمان است، از نعمت‌هایی که صلاح او باشد. البته اگر زوال نعمت را از او نخواهد، بلکه مثل آن را برای خود آرزو نماید «غِبطه و منافسه» است و اگر زوال چیزی را از کسی بخواهد که صلاح او نیست آن را «غیرت» خوانند.

بیان تفصیلی آن، این است که اگر انگیزۀ حسد صرفاً حرص بر این باشد که آن نعمت به تو برسد، این از پستی و زبونی قوۀ شهویّه است و اگر انگیزۀ آن تنها رسیدن مکروهی به محسود باشد از رذایل قوۀ غضبیّه است و از نتایج کینه توزی است و اگر باعث آن ترکیبی است از هر دو، این از پستی و زبونی هر دو قوه است. و ضدّ حسد

«خیرخواهی» است، یعنی درخواست دوام نعمت از حضرت حق بر برادر مسلمان که صلاح او در آن است.

و شکّی نیست که حکم قطعی به این که این نعمت صلاح است یا فساد، ممکن نیست. چه بسا که چیزی در آغاز و در نظر اول نعمت شمرده شود و سرانجام بر صاحب خود وبال و فساد باشد. پس ملاک و مناط‍‌ در این امر ظنّ‌ و گمان غالب است، بنابراین اگر ظنّ‌ غالب این است که به صلاح اوست، خواستن زوال و نابودی آن «حسد» است و تمنّای دوام آن خیرخواهی است و آنچه گمان رود که موجب فساد باشد، خواستن زوال آن «غیرت» است.

اما آنچه صلاح و فساد آن بر تو مشتبه است، نظری و حالتی نسبت به آن نداشته باش تا از حسد در امان بمانی و در طریق خیرخواهی قرار بگیری. معیار و میزان در خیرخواهی این است که آنچه را برای خود می‌خواهی برای برادر خود نیز بخواهی و آنچه را برای خود نمی‌خواهی و نمی‌پسندی برای او نیز نخواهی و نپسندی.

و معیار در حسد این است که آنچه برای خود نمی‌خواهی برای او بخواهی و آنچه را برای خود می‌خواهی برای او نخواهی.

حسد، سخت‌ترین و دشوارترین بیماری‌های روانی و بدترین و پلیدترین رذایل است و صاحب خود را به عقوبت دنیا و عذاب آخرت گرفتار می‌سازد؛ زیرا در دنیا لحظه‌ای از حزن و الم خالی نیست و به هر نعمتی که در دست دیگران می‌بیند رنج می‌برد و نعمت‌های خدای بزرگ نامتناهی است و هرگز از بندگان بریده و منقطع نمی‌شود، پس حسود پیوسته در اندوه و رنج است و وبال و سرانجامِ‌ بد آن گریبانگیر خود او خواهد شد و اصلاً به محسود ضرری نمی‌رساند، بلکه موجب ازدیاد حسنات و بالارفتن درجات او می‌شود، از اینرو که حسود بر او عیب می‌گیرد و آنچه در شرع جایز نیست دربارۀ او می‌گوید.

پس نسبت به محسود، ظالم است و قسمتی از وزر و وبال محسود را بر دوش

خود می‌گیرد و اعمال شایستۀ خود را به دفتر اعمال او منتقل سازد، بنابراین حسد وی برای محسود جز خیر و نفع اثری ندارد.

و با وجود این در مقام عناد و ضدّیت با آفریدگار بندگان است؛ زیرا اوست که نعمت‌ها و خیرات را بر بندگان چنانکه اراده فرموده به مقتضای حکمت و مصلحت خود ارزانی داشته است. پس حکمت حق و عنایت و مصلحت او چنین اقتضا کرده که آن نعمت بر آن بنده حاصل و باقی باشد و حسود بیچاره زوال آن را می‌خواهد و آیا این چیزی جز ناخشنودی از قضای الهی در برتری دادن بعضی بندگان بر بعض دیگر است‌؟ و این نیست مگر آرزوی قطع فیوضات الهی که بر حسب حکمت بالغه مقدّر و صادر شده و خواستنِ‌ خلاف آنچه خداوند به مقتضای مصلحت اراده فرموده است.

بلکه حسود طالب نقص بر خدای سبحان است و نمی‌خواهد خدا را متّصف به صفات کمالیّه بداند؛ زیرا افاضۀ نعمت‌ها از سوی خداوند در وقت شایسته و در جای مستعد، از صفات کمالیّۀ خدای تعالی است که عدم آنها نقص است بر او و حسود ثبوت این نقص را می‌خواهد.

از سوی دیگر حسود، چون زوال نعمت‌های الهی را که وجوداتند می‌خواهد و بازگشت شرور و بدی‌ها به عدم است پس وی طالب شرّ و دوستدار آن است و حکما تصریح کرده‌اند: هر که به شرّ، اگر چه برای دشمن، راضی و خشنود باشد در واقع شریر است.

پس حسد بدترین رذایل و حسود شریرترین مردم است و چه معصیتی بالاتر از این که کسی از راحت مسلمانی بدون آن که برای وی ضرری داشته باشد ناراحت و متألّم شود و از اینرو در آیات و اخبار از این صفت مذمّت شدید شده است. خدای سبحان در بدی و پستی این صفت و تیره‌بختی و شقاوت گرفتار این رذیلت، می‌فرماید:

أمْ‌ یَحْسُدُونَ‌ النّاسَ‌ عَلی ما آتاهُمُ‌ اللّهُ‌ مِنْ‌ فَضْلِهِ‌» ⁽¹⁾

بلکه آنان به مردم [ که در حقیقتْ‌ پیامبر و اهل بیت اویند ] به خاطر آنچه خدا از فضلش به آنان عطا کرده ، حسد می‌ورزند .

نمی‌خواهند نبوت و امامت، حکومت و رهبری صحیح، علم و دانش، مال و ثروت، اخلاق و فضیلت، زیبایی و نشاط‍‌ را بر بندگانم ببینند، آن قدر پست و زبون و بی مروّت هستند که آرزوی زوال این نعمت‌ها را از بندگانم دارند.

وَدَّ کَثیرٌ مِنْ‌ أهْلِ‌ الْکِتابِ‌ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ‌ مِنْ‌ بَعْدِ إیمانِکُمْ‌ کُفّاراً حَسَداً مِنْ‌ عِنْدِ أنْفُسِهِمْ‌» ⁽²⁾

بسیاری از اهل کتاب پس از آن که حق برای آنان روشن شد به سبب حسدی که از وجودشان شعله کشیده ، دوست دارند که شما را پس از ایمانتان به کفر بازگردانند .

إنْ‌ تَمْسَسْکُمْ‌ حَسَنَةٌ‌ تَسُؤْهُمْ‌ وَ إنْ‌ تُصِبْکُمْ‌ سَیِّئَةٌ‌ یَفْرَحُوا بِها» ⁽³⁾

اگر به شما خیر و خوشی [ و پیروزی و غنیمت ] رسد ، آنان را بدحال [ و دلتنگ ] می‌کند ، و اگر بدی و ناخوشی [ و حادثۀ تلخی ] رسد به سبب آن خوشحال می‌شوند.

[

انگیزه ها در حسد

]

انگیزه‌های حسد هفت چیز است:

اوّل - خباثت نفس و بخل نسبت به خیر بندگان خدا، در گوشه و کنار عالم کسانی را می‌یابی که از گرفتاری و رنج و مصیبت بندگان شاد و خوشدل می‌شوند و

از راحت و نیکویی حال و وسعت معاش آنان ناراحت و محزون می‌گردند.

چنین شخصی هرگاه نگرانی و اضطراب احوال مردم و گرفتاری و ادبار و تنگی معیشت آنان را بشنود، به سبب خبث باطن و رذالت طبع در خود احساس شکفتگی و شادمانی می‌کند هر چند میان او و ایشان هیچ گونه سابقۀ دشمنی و رابطۀ آشنایی نبوده باشد و تفاوتی در حال او از رسیدن به جاه و یا مال و مانند اینها حاصل نشود و هرگاه خوبی حال و سر و سامان داشتن زندگی یکی از بندگان خدا را بشنود بر او گران می‌آید اگر چه هیچ نقص و ضرری به نرسد.

این بیچاره نسبت به نعمت‌های خدا بر بندگان بخل می‌ورزد بدون این که قصد و غرضی داشته باشد و یا تصور کند که آن نعمت به وی منتقل می‌شود، پس این خوی ناشی از خبث نفس و پستی و پلیدی طبع است.

دوّم - دشمنی و کینه توزی و این بزرگترین اسباب حسد است؛ زیرا هر انسانی - مگر کمی از اهل مجاهده با نفس - به گرفتاری و رنج دشمن خود شاد و فرحناک می‌گردد، یا به گمان این که این حال، مکافاتی است که خداوند به خاطر او به طرف مقابل رسانده، یا برای این که طبعاً ضعف و نابودی دشمن را دوست دارد. و هرگاه نعمتی به دشمن رسد ناراحت می‌شود؛ زیرا ضدّ مراد و خواهش اوست و گاه تصور کند که خود او در نزد خدا منزلتی ندارد که انتقام او را از دشمن نگرفته و بلکه به او نعمت داده و از این خیالات اندوهگین می‌شود.

سوّم - حبّ‌ ریاست و حب مال و جاه، پس کسی که نام و آوازه را دوست دارد، طالب مدح و ستایش است، از این که او را در فنّ‌ خود وحید زمان و یگانۀ عصر خوانند و از حیث شجاعت یا علم یا عبادت یا صنعت یا جمال یا غیر اینها مشهور و معروف گردد، اگر بشنود که در دورترین نقاط‍‌ جهان نظیر و مانند او هست ناراحت و بد دل می‌شود و به مرگ او یا زوال نعمتی که در آن با او مشارک است شاد می‌گردد، تا در فنّ‌ خود از همه برتر و در ستایشی که از صفت او می‌شود یکتا و بی‌همتا باشد.

چهارم - ترس از بازماندن از مقصود و مطلوب خود و این مخصوص دو نفر است که هر دو یک چیز را بخواهند، پس هر یک از آن دو در وصول به مقصود به دیگری حسد می‌ورزد، از این جهت که آن را در انحصار خود می‌خواهد، مثل حسد هووها نسبت به یکدیگر در مسائل همسری و حسد برادران با هم درنزدیکی به پدر و مادر برای دست یافتن به مال آن دو و حسد شاگردان به یکدیگر در مورد یک استاد برای جلب توجّه او و حسد ندیمان و خواص بزرگان در نیل به منزلت و مقام در نزد او و حسد وعاظ‍‌ و فقهائی که اهل یک شهرند با هم در رسیدن به درجۀ قبول و به دست آوردن مال، اگر غرض و مقصود آنها همین باشد.

پنجم - تعزّز و آن عبارت است از این که بر او گران باشد که یکی از همگنانش از او بالا و برتر شود، به این گمان که اگر آن شخص به نعمت‌هایی دست یابد بر او تکبّر خواهد کرد و او را کوچک خواهد شمرد و او به واسطۀ این که می‌خواهد عزیز و ارجمند شمرده شود خواهان آن است که آن نعمت به او نرسد.

ششم - تکبّر و آن عبارت است از این که صفت تکبّر بر طبع کسی غالب باشد و بخواهد بر یکی از اقران برتری نماید و از او توقّع انقیاد و دنباله روی داشته باشد، پس اگر نعمتی به وی رسد، چنین تصور کند که دیگر متحمّل تکبّر او نخواهد شد و از اطاعت و خدمت او سرباز خواهد زد، یا داعیۀ برابری با او یا برتری از او را خواهد داشت و بدین سان خادم وی مخدوم او خواهد شد، از این جهت در رسیدن نعمت به وی حسد می‌برد و حسد بیشتر کفّار نسبت به رسول صلی الله علیه و آله از این قبیل بوده، چنانکه می‌گفتند: چگونه جوانی فقیر و یتیم بر ما مقدم شود!

وَ قَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ‌ هذَا الْقُرْآنُ‌ عَلی رَجُلٍ‌ مِنَ‌ الْقَرْیَتَیْنِ‌ عَظیمٍ‌» ⁽¹⁾

و گفتند : این قرآن چرا بر مردمی بزرگ از میان یکی از این دو شهر [ مکه و

طایف ] نازل نشد؟!

هفتم - تعجّب و این در وقتی است که محسود در نزد حاسد حقیر و نعمتی که به وی رسیده بزرگ باشد و از رسیدن مثل وی به چنان نعمتی در شگفت شود و حسد ورزد و زوال آن را بخواهد و از این قبیل است حسد امّت‌ها نسبت به پیامبران خود که می‌گفتند:

مَا أنْتُمْ‌ إلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا» ⁽¹⁾

شما جز بشرهایی مانند ما نیستید.

گاهی این اسباب و عوامل یا بیشتر آنها در یک نفر جمع می‌شود و بدینگونه حسد در او نیرومند می‌گردد به حدّی که دیگر نمی‌تواند آن را پنهان دارد و دشمنی را آشکار می‌سازد و گاه حسد چندان نیرومند شود که حسود آرزو کند که هر نعمتی را نزد هر کسی می‌بیند از او زایل شود و به دست وی برسد.» ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

قالَ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ لِمُوسَی بْنِ‌ عِمْرانَ‌: یَابْنَ‌ عِمْرانَ‌، لا تَحْسُدَنَّ‌ النّاسَ‌ عَلی ما آتَیْتُهُمْ‌ مِنْ‌ فَضْلی، وَ لا تَمُدَّنَّ‌ عَیْنَیْکَ‌ إلی ذلِکَ‌ وَ لا تُتْبِعْهُ‌ نَفْسَکَ‌، فِإنَّ‌ الْحاسِدَ ساخِطٌ‍‌ لِنِعَمی، صادٌّ لِقَسْمِیَ‌ الَّذی قَسَمْتُ‌ بَیْنَ‌ عِبادی، وَ مَنْ‌ یَکُ‌ کَذلِکَ‌ فَلَسْتُ‌ مِنْهُ‌ وَ لَیْسَ‌ مِنْی. ⁽³⁾

ای پسر عمران! از فرآورده‌های فضل و رحمتم بر مردم حسادت مورز و به این نعمت‌ها و مزایای زندگانی آنها چشم مدوز و در قلب و روان خود آن را پی‌گیری مکن؛ زیرا انسان حسود نسبت به احسان من در بارۀ مردم خشمگین

است و می‌خواهد از کمّ‌ و کیف مزایا و بهره‌هایی که میان مردم توزیع کرده‌ام جلوگیری نماید، اگر او بدینسان باشد من از او نیستم و او نیز از آنِ‌ من نخواهد بود.

حسدی که مذموم و ناستوده است عبارت از همان چاه و پرتگاهی است که مؤمن و کافر ممکن است در آن سقوط‍‌ کنند. فرد حسود حالت روانی خود را در نگرانی از نعمت دیگران و علاقه به زوال این نعمت از دیگران ظاهر می‌سازد.

آنگاه که می‌بیند دیگران از نظر دین و یا دنیا از مزیتی برخوردارند و یا به او خبر می‌دهند که فلان کس سرشار از رفاه و نعم الهی است، این خبر و آگاهی چنان برای او ناخوشایند و دردناک است که نمی‌خواهد آن را بشنود و در آرزوی زوال این نعمت و تباه شدن خوشبختی وی خود را رنج می‌دهد.

حسد در کلام راوندی

راوندی در «شرح شهاب» آورده است:

«حسد دارای تأثیری کارساز و نیرومندی در طرز نگرش روانی انسان است. چون حسود از دیدگاه روانی خاصّ‌ به خودش خواهان زوال نعمت از محسود و در آرزوی آن می‌باشد، به همین جهت این حالت روانی او، وی را بر آن می‌دارد که کشتن او و یا از میان بردن مال و ثروتش و یا تباه کردن زندگانیش را آهنگ نماید. گویا او می‌کوشد که سرنوشت دیگران را مغلوب خواسته‌های اعوجاج آمیز خود سازد، چون خداوند متعال خیر و نعمت را برای فردی که محسود است مقدّر فرموده است، ولی حسود در جهت از میان بردن آنها کوشش خود را به کار می‌اندازد.

فردی که مبتلای به بیماری حسد است همواره با زبان خود مکنونات قلبی خویش را اظهار می‌کند تا سرانجام به انحراف از راه راست کشانده می‌شود.

نتیجه و آثار عملی آن ایذای دیگران و دست‌یازی و یورش بر کسانی است که

مشمول نوعی از نعمت و احسان پروردگار هستند، چنانکه برادران یوسف با یوسف همین رفتار را در پیش گرفته بودند.

إذا قالُوا لَیُوسُفُ‌ وَ أخُوهُ‌ أحَبُّ‌ إلی أبینا مِنّا وَ نَحْنُ‌ عُصْبَةٌ‌ إنَّ‌ أبانا لَفی ضَلالٍ‌ مُبینٍ‌ * اقْتُلُوا یُوسُفَ‌ أوِاطْرَحُوهُ‌ أرْضاً یَخْلُ‌ لَکُمْ‌ وَجْهُ‌ أبیکُمْ‌ وَ تَکُونُوا مِنْ‌ بَعْدِهِ‌ قَوْماً صالِحینَ‌» ⁽¹⁾

[ یاد کن ] هنگامی را که برادران گفتند : با این که ما گروهی نیرومندیم ، یوسف و برادرش نزد پدرمان از ما محبوب‌ترند ، و قطعاً پدرمان در اشتباه روشن و آشکاری است . * [ یکی گفت : ] یوسف را بکشید و یا او را در سرزمین نامعلومی بیندازید ، تا توجه و محبت پدرتان فقط‍‌ معطوف به شما شود . و پس از این گناه [با بازگشت به خدا و عذرخواهی از پدر] مردمی شایسته خواهید شد.

داستانی عجیب در حسد

حسد بیماری مهلک و عجیبی است که گاهی آتش این بیماری خودِ انسان را گرفته و به دیار عدم و نیستی و مرگ و هلاکت می‌برد.

نویسندۀ کتاب «الضوء اللّامع» داستان عجیبی دربارۀ حسد نوشته است:

«مردی که معاصر با موسی‌الهادی بود و در بغداد می‌زیست، نسبت به یکی از همسایگان خود حسد می‌ورزید و با تمام امکاناتش علیه او می‌کوشید، ولی نتوانست به او زیانی برساند. بردۀ خردسالی را خریداری کرد و او را تربیت نمود تا سرانجام پا به سنّ‌ جوانی و رشد گذاشت. روزی به او دستور داد که وی را روی پشت بام منزلِ‌ حریف و موردِ حسدش به قتل رساند تا همسایۀ او را به جرم قتلش

دستگیر کرده و اعدام کنند.

کاردی تهیه کرده آن را تیز و بُرّان ساخت و در اختیار غلامش قرار داده و گواهینامه یا وصیت‌نامه‌ای را نوشت که بر طبق آن، غلام مذکور پس از مرگش باید آزاد شود و حدود یک ثلث از اموالش را به او بپردازند. این فرد حسود شفاهاً نیز به غلام گفت: پس از کشتن من آزادی و به هر کجا که دلت می‌خواهد می‌توانی مسافرت کنی.

مرد حسود غلام را پس از آن که از چنین کاری سخت امتناع می‌ورزید وادار به اطاعت از فرمان خود ساخت. غلام به او می‌گفت: من از خدا نسبت به جان تو بیمناک هستم، ای مولای من! چرا برای کاری که معلوم نیست بر وفق مرادت انجام گیرد جانت را به خطر می‌اندازی‌؟ و بر فرض هم که مطابق میل تو، این کار به ضرر همسایه‌ات تمام شود پس از مرگِ‌ تو چه سودی عاید تو خواهد ساخت‌؟

مرد حسود نیمه‌های شب از بستر بیرون آمد و غلام را از خواب بیدار کرد. غلام با چهره‌ای سرشار از بیم و هراس از جا برخاست، چاقوی تیز را در اختیار غلام قرار داد و آرام آرام روی بام خانۀ همسایه رفتند، روی زمین خوابید و بدنش را در برابر قبله قرار داد و به غلام گفت: زودتر کار را تمام کن.

غلام هم چاقو را به حلق او آشنا ساخته و رگ‌های گردن او را برید و به بستر خود بازگشت و او را در حالی که در خون خویش در می‌غلطید رها کرد.

بامدادان اهل منزل دیدند که از پدر بچه‌ها خبری نیست، سرانجام پس از تجسّس کافی بدن بی‌سر او را بر روی پشت‌بام همسایه یافتند و همسایه را دستگیر کردند. اما وقتی برای موسی الهادی حقیقت قضیه مکشوف گردید او را آزاد ساختند.» ⁽¹⁾

هدف خویش در حسد ورزیدن به کشتن می‌دهد، علاوه بر آن که خود می‌خواهد با سرنوشت و تقدیر الهی نیز به ستیز برخیزد.

منصور فقیه می‌گوید:

ألا قُلْ‌ لِمَنْ‌ کانَ‌ لی حاسِداً أتَدْری عَلی مَنْ‌ أسَأْتَ‌ الأْدَبْ‌

أسَأْتَ‌ عَلَی اللّهِ‌ فی فِعْلِهِ‌ إذا أنْتَ‌ لَمْ‌ تَرْضَ‌ لی ما وَهَبْ‌

جَزاؤُکَ‌ مِنْهُ‌ الزّیاداتُ‌ لی وَ أنْ‌ لاتَنالَ‌ الَّذی تَطْلُبُ‌ ⁽¹⁾

هان، به کسی که نسبت به من حسد می‌ورزد بگو، آیا می‌دانی به چه کسی اسائۀ ادب می‌کنی‌؟ به حضرت حق در کارهایش اسائۀ ادب می‌نمایی، آنگاه که از بخشش او نسبت به من احساس بی‌تابی و اظهار نارضایی می‌نمایی.

جزا و عوائد تو از رهگذر حسد این است که بر پاداش من افزوده گردد و تو به مطلوب خویش دست نیابی.

چه خوب است انسان در همۀ امور، دیده از همه چیز برگیرد و جز به حضرت محبوب ننگرد، در این صورت است که درون و باطن و نفس و روان از آرامش عجیبی برخوردار می‌شود و دیو رذیلت انسان را رها کرده و جای خود را به فرشتۀ فضیلت خواهد داد. آنان که بدون او زندگی می‌کنند، البته باید دچار رذایل اخلاقی گردند و از پی آن گرفتار اضطراب و ناامنیِ‌ درون شوند.

احکام حسادت

فقهای بزرگ شیعه نسبت به حسود فتاوای جالبی دارند که قسمتی از آن را می‌خوانید:

شیخ مفید آن بزرگ مرد عالم اسلام می‌فرماید:

گواهی و شهادت فاسق و کینه‌دار و حسود پذیرفته نمی‌شود.

ابن‌ادریس در «سرائر» فرموده:

حسد، حرام و نگاهداری خود از آن واجب است.

علّامۀ حلّی که در علم و عمل وجودی کم‌نظیر است می‌فرماید:

حسد حرام است و همچنین دشمنی مؤمن و آشکار کردن آن، دو برنامه‌ای است که ثابت کنندۀ بی‌عدالتی است.

محقّق در کتاب با عظمت «شرایع» می‌فرماید:

حسد گناه است و همچنین دشمنی مؤمن و آشکار ساختن آن فاسد کنندۀ عدالت است.

شهید اول در کتاب «دروس» در شمارۀ گناهان کبیره که منافی با عدالت است فرموده:

آشکار کردن حسد به مؤمن و دشمنی با او گناه کبیره است.

شهید ثانی در «مسالک» فرموده:

بین فقهای اسلام در حرام بودن حسد و دشمنی مؤمن مخالفی نیست و نهی از آن و وعدۀ عذاب بر آن در اخبار فراوان است و هر دو از گناهان کبیره و فاسد کنندۀ عدالتند، خواه تنها در دل نهان باشد و یا به وسیلۀ دست و زبان آشکارش کنند.

آقا جمال خوانساری در شرح این جملۀ امیرالمؤمنین علیه السلام که فرمود:

دوری کن از حسد؛ زیرا آن بدتر خصلتی و زشت‌تر خویی است و خوی شیطان است. ⁽¹⁾

حسد آن است که کسی آرزو کند زوال نعمت دیگری را مثل مال یا جاه یا علم و

مانند آن، خواه بخواهد که به او برسد یا نه و این مذموم و حرام است.

از کسانی که حرمت حسد را مسلّم دانسته محقّق مازندرانی در «شرح اصول کافی» است.

فاضل مقداد در «کشف اللّثام» فرموده:

حسد حرام است و چون امر نهانی است، تظاهر به آن ضرر رسانندۀ به عدالت است. و از «مبسوط‍‌» شیخ طوسی نقل می‌کند که اگر حاسد حسادت خود را به سبّ‌ و ستم آشکار کرد فاسق است.

علّامۀ مجلسی در «شرح کافی» و «بحار الأنوار» فرموده: مشهور فقها فرموده‌اند:

حسد حرام است مطلقاً، یعنی خواه آن را آشکار کند یا نکند و برخی از فقها به ملاحظۀ پاره‌ای از اخبار، آشکار کردن آن را حرام دانسته‌اند؛ تا این که گوید:

صرف نظر از آیات فراوان و اخبار متواتره که در نکوهش و نهی از حسادت رسیده، عقل، به طور صریح به زشتی آن حکم می‌کند؛ زیرا حسد خشم نمودن به قضای خداست که به زیادتی که به برخی از بندگانش داده خشم می‌کند و چه گناهی بالاتر از این که ناراحت و ناراضی شود از این که مسلمانی در راحتی است، در حالی که راحتی او هیچ زیانی برای آن بدبخت ندارد. ⁽¹⁾

حسد در روایات

از حضرت صادق علیه السلام روایت شده:

إنَّ‌ الْحَسَدَ یَأْکُلُ‌ الإْیمانَ‌ کَما تَأْکُلُ‌ النّارُ الْحَطَبَ‌. ⁽²⁾

حسد ایمان را می‌خورد، چنانکه آتش هیزم را.

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

از خدا بپرهیزید و به یکدیگر حسد نبرید، راستی عیسی بن مریم را شریعت بر پایۀ گردش در جهان بود. در یکی از گردش‌های خود بیرون شد و مرد کوتاه قدی از دوستانش به همراهش بود و بسیار ملازم خدمت آن حضرت. چون عیسی به دریا رسید از روی یقین صحیح نام خدا را برد و روی آب به راه افتاد. چون آن مرد کوتاه به عیسی نظر کرد که بر روی آب راه رفت، او هم با یقین کامل نام خدا را برد و به روی آب به راه افتاد و تا به عیسی رسید. در آن حال خودبینی او را فراگرفت و با خود گفت: این روح‌اللّه است که به روی آب راه می‌رود و من هم به روی آب راه می‌روم، او را بر من چه است‌؟

به محض این که چنین اندیشه‌ای برایش آمد به زیر آب رفت، عیسی را به یاری خود طلبید، آن حضرت او را از زیر آب بیرون آورد، سپس به او فرمود:

ای کوتاه قد، چه گفتی که زیر آب رفتی‌؟ در جواب گفت آنچه را خیال کرده بود، عیسی فرمود: خود را به جایی واداشتی جز آن جا که خدایت واداشته، خداوند از اندیشه و گفتارت غضبناک شد، از آنچه گفتی توبه کن. آن مرد توبه کرد و به مقامش بازگشت؛ از خدا بپرهیزید و به یکدیگر حسد نبرید. ⁽¹⁾

کادَ الْفَقْرُ أنْ‌ یَکُونَ‌ کُفْراً، وَ کادَ الْحَسَدُ أنْ‌ یَغْلِبَ‌ الْقَدَرَ. ⁽²⁾

چه بسیار نزدیک است که فقر به کفر انجامد و چه اندازه نزدیک است که حسد بر مقدّر چیره شود.

راوندی فرمود: فقیر بر اثر سختی حال خود و عیالش در معرض این است که به

دزدی و خیانت و غصب افتد و چه بسا که دست به قتل بزند و یا به خدمت ظَلَمه درآید و خلاصه از در غصب و ظلم، نان بخورد و این اعمال بر اساس بی‌ایمانی و کفر انجام می‌شود.

و در پی مسألۀ حسد فرمود: حسد مایۀ زوال نعمت خود حسود شود و بر مقدَّر او تأثیر کند.

از حضرت صادق علیه السلام روایت شده:

آفَةُ‌ الدّینِ‌ الْحَسَدُ وَ الْعُجْبُ‌ وَ الْفَخْرُ. ⁽¹⁾

آفت دین، حسد و خودبینی و فخر فروشی است.

و نیز فرمود:

إنَّ‌ الْمُؤْمِنَ‌ یَغْبِطُ‍‌ وَ لا یَحْسُدُ، وَ الْمُنافِقُ‌ یَحْسُدُ وَ لا یَغْبِطُ‍‌. ⁽²⁾

مؤمن غِبطه می‌خورد ولی حسد نمی‌ورزد و منافق حسد می‌ورزد و غبطه ندارد.

از رسول خدا علیه السلام روایت شده:

أقَلُّ‌ النّاسِ‌ لَذَّةً‌ الْحَسُودُ. ⁽³⁾

در میان مردم، آن کس که از همه کمتر لذّت و بهره می‌برد حسود است.

از حضرت باقر علیه السلام روایت شده:

لا یُؤْمِنُ‌ رَجُلٌ‌ فیهِ‌ الشُّحُّ‌ وَالْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ‌. ⁽⁴⁾

ایمان ندارد مردی که در او بخل و حسد و ترس است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: لقمان به فرزندش فرمود:

لِلْحاسِدِ ثَلاثُ‌ عَلاماتٍ‌: یَغْتابُ‌ إذا غابَ‌، وَ یَتَمَلَّقُ‌ إذا شَهِدَ، وَ یَشْمَتُ‌ بِالْمُصیبَةِ‌. ⁽¹⁾

برای حسود سه نشانه است: پشت سر غیب می‌کند، در حضور تملّق می‌گوید و در مصیبت سرزنش می‌نماید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

یا عَلیُّ‌، أنهاکَ‌ عَنْ‌ ثَلاثِ‌ خِصالٍ‌ عِظامٍ‌: الْحَسَدِ، وَ الْحِرْصِ‌، وَ الْکِذْبِ‌. ⁽²⁾

یا علی، تو را از سه خصلت بزرگ نهی می‌کنم: حسد، حرص، دروغ.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

لا راحَةَ‌ لِحَسُودٍ. ⁽³⁾

حسود راحتی ندارد.

و نیز حضرت فرمود:

کانَ‌ رَسُولُ‌ اللّهِ‌ صلی الله علیه و آله یَتَعَوَّذُ فی کُلِّ‌ یَوْمٍ‌ مِنْ‌ سِتٍّ‌: مِنَ‌ الشَّکِّ‌ وَ الشِّرْکِ‌ وَ الْحَمِیَّةِ‌ وَالْغَضَبِ‌ وَ الْبَغْیِ‌ وَ الْحَسَدِ. ⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله در همه روز از شش چیز به حضرت ربّ‌ العزّه پناه می‌برد:

شکّ‌، شرک، نخوت، خشم، تجاوز، حسد.

امام صادق علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

لا تَتَحاسَدُوا، فَإنَّ‌ الْحَسَدَ یَأْکُلُ‌ الإْیمانَ‌ کَما تَأْکُلُ‌ النّارُ الْحَطَبَ‌ الْیابِسَ‌. ⁽¹⁾

به یکدیگر حسد نورزید، به راستی که حسد ایمان را می‌خورد چنانکه آتش چوب خشک را.

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

بَیْنَما مُوسَی بْنُ‌ عِمْرانَ‌ یُناجِی رَبَّهُ‌ وَ یُکَلِّمُهُ‌ اذْ رَأی‌ رَجُلاً تَحْتَ‌ ظِلِّ‌ عَرْشِ‌ اللّهِ‌، فَقالَ‌: یا رَبِّ‌ مَنْ‌ هذا الَّذی قَدْ أظَلَّهُ‌ عَرْشُکَ‌؟ فَقالَ‌: یا مُوسی، هذا مِمَّنْ‌ لَمْ‌ یَحْسُدِ النّاسَ‌ عَلی ما آتاهُمُ‌ اللّهُ‌ مُنْ‌ فَضْلِهِ‌. ⁽²⁾

موسی بن عمران در مناجات و سخن گفتن با حضرت حق بود، ناگهان مردی را در سایۀ عرش خدا دید، عرضه داشت: الهی! این کیست که در سایۀ عرش توست‌؟ خطاب رسید: ای موسی! این کسی است که بر عنایات من بر مردم حسد نورزیده است.

گفته‌اند: حسود از شش جهت با حضرت ربّ‌ العالمین به جنگ است؛

«دشمن هر نعمتی است که از جانب حقّ‌ به غیر او داده شده، بر قسمت حق خشمگین است، با قضای الهی در تضادّ است، ولیّ‌ خدا را خوار دارد، دشمن خدا را معاون و یار است و با مقدّرات الهی سرِ ستیز دارد.» ⁽³⁾امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

اَلْحَسَدُ لا یَجْلِبُ‌ إلاّ مَضَرَّةً‌ وَ غَیْظاً یُوهِنُ‌ قَلْبَکَ‌، وَ یُمْرِضُ‌ جِسْمَکَ‌ وَ شَرُّ مَا اسْتَشْعَرَ قَلْبُ‌ الْمَرْءِ الْحَسَدُ. ⁽⁴⁾

حسد جز ضرر و خشمی که قلب را از عظمت می‌اندازد چیزی جلب نمی‌کند، جسم را به مرض آلوده می‌نماید. و بدترین چیزی که شعار قلب مرد است حسد است.

مولی‌الموحدین امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْحاسِدُ مُغْتاظٌ‍‌ عَلی مَنْ‌ لا ذَنْبَ‌ لَهُ‌ إلَیْهِ‌، بَخیلٌ‌ بِما لا یَمْلِکُهُ‌. ⁽¹⁾

حسود نسبت به کسی که گناهی بر او نیست خشمگین و نسبت به آنچه در ملکیت او نمی‌باشد بخیل است.

اَلْحَسَدُ آفَةُ‌ الدّینِ‌، وَ حَسْبُ‌ الْحاسِدِ مَا یَلْقی. ⁽²⁾

حسد آفت دین است و برای حسود آنچه از ضرر حسدش با آن روبه رو می‌شود کافی است.

لا مُرُوَّةَ‌ لِکَذُوبٍ‌، وَ لاراحَةَ‌ لِحَسودٍ. ⁽³⁾

برای آن که دچار دروغ زیاد است جوانمردی نیست و برای حسود راحت و آسایش نمی‌باشد.

اَلْحَسُودُ مَغْمومٌ‌، وَ اللَّئیمُ‌ مَذْمُومٌ‌. ⁽⁴⁾

آدم حسود اندوهگین و آدم پست نکوهیده است.

4 - کم صبری

اشاره

بی صبری و کم صبری، ضعف در بردباری از رذایل اخلاقی و امور شیطانی است. کم صبری و بی صبری عامل شکست انسان در برابر حوادث مادّی و معنوی است. مردم بی صبر و کم صبر، از عنایت و محبت و عطوفت حضرت ربّ‌ العزّه محرومند.

از مفهوم آیات قرآن و روایات استفاده می‌شود که خداوند عزیز، مردم بی‌صبر و ضعیف الاراده را دوست ندارد. در این مسأله تردیدی نیست که انسان از ولادت تا مرگ در معرض انواع حوادث و بلاها و طوفان‌ها و مصایب مادّی و معنوی است.

صبر و استقامت آدمی را در حوادث، آبدیده‌تر و باعث نیرومندتر شدن انسان در برابر دشمن است.

دشمن مادّی یا معنوی بر اثر استقامت و پایداری انسان، از پیشرفت در هدف که نابودی دنیا و آخرت آدمی است بازمی‌ماند و با تداوم صبر، در مقابل انسان از پا در آمده و میدان را برای صابر خالی می‌کند.

حملۀ دشمن به کشور و ملّت، حوادث طبیعی از قبیل زلزله، طوفان، سیل، مصایبی همچون مرگ اولاد، زن، قوم و خویش، حادثۀ ورشکستگی به خاطر نوسانات امور اقتصادی و از همه بدتر و سنگین‌تر، حادثۀ هوای نفس، همه و همه با نیروی صبر و استقامت به نفع انسان می‌شود و آدمی از این راه علاوه بر به دست آوردن پیروزی، مشمول عنایات خاصّۀ حضرت حق می‌گردد.

صبر در قرآن

اشاره

صبر و بردباری و استقامت و ایستادگی نخستین نیرویی است که خداوند مهربان در برابر آن وعدۀ پیروزی داده است.

در آیه‌ای کوتاه و پرمعنا تمام عوامل پیروزی درج شده و هر مسلمانی را می‌سزد که آن را همیشه در خاطر محفوظ‍‌ نگاهدارد.

یا أیُّهَا الَّذینَ‌ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ‌ لَعَلَّکُمْ‌ تُفْلِحُونَ‌» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! [ در برابر حوادث ] شکیبایی کنید ، و دیگران را هم به شکیبایی وادارید ، و با یکدیگر [ چه در حال آسایش چه در بلا و گرفتاری ] پیوند و ارتباط‍‌ برقرار کنید و از خدا پروا نمایید تا رستگار شوید.

صبر و عوامل پیروزی

«بر اساس این آیۀ شریفه اسباب پیروزی چهار چیز است:

بردباری در امور فردی،

بردباری دسته جمعی،

پاییدن، پرهیزکاری.

هنگامی که قرآن مجید به این امور دستور می‌دهد مؤمنان را خطاب می‌کند؛ زیرا صفت ایمان مستلزم همین امور است و باید پیروزی و رستگاری خود را در سایۀ کلمه و معنای ایمان اینچنین به دست آورد.

1 - صبر یا بردباری یک نیروی مثبت است که به وسیلۀ آن با عوامل ضعف و اضطراب مبارزه می‌شود و مؤمن به همین نیروست که راه خود را با کمال متانت و بردباری در برابر مشکلات باز می‌نماید.

صبر هرگز معنای تن دادن به ناملایمات و سوختن و ساختن نیست و نه می‌توان

در رفع مشکلات منتظر قضا و قدر بود؛ زیرا منظور از قضا و قدر آن است که به مقدّرات و احکام و نوامیس الهی گردن نهیم.

می‌دانیم که احکام و نوامیسی که در آیات قرآنی بیان گردیده ما را در برابر وظایف و تکالیف عجیبی قرار می‌دهد و با گردن نهادن در برابر این احکام است که انسان به نتایج مثبت و مطلوب می‌رسد.

مثلاً در باب پیروزی بر انواع دشمنان چنین مقدّر گردیده که آن را باید از راه کوشش و استقامت به دست آورد. بنابراین آنان که صبر را اعتقاد به قضا و قدر پنداری خود معنا می‌کنند، خلاف معنای قضا و قدری است که حضرت حق آن را پذیرفته است.

قضا در اصطلاح قرآن به معنای حکم خدا و قَدَر در فرهنگ حق به معنای اندازه در امور است.

باید مردم مؤمن و مسلمان به این مطلب توجه پیدا کنند و قانون حضرت حق را در تأمین شرف زندگی و پیروزی و تکامل، یا انحطاط‍‌ و پستی و سقوط‍‌ دریابند و این معنای صبر است.

2 - بردباری همگانی: کلمۀ مصابرت که در آیۀ فوق آمده، معنایش تحمّل شداید همگانی است که باید غول مشکلات جامعه را با استقامت و پیکار دسته جمعی به زانو درآورند. مردم همگی در برابر ظلم و زشتی‌ها، تجاوز و قلدری‌ها و به خاطر اصلاح انحرافات دیگران و رفع نادانی و افکار ناپسند و گمراه اجتماع، باید پایدار و استوار باشند و مبارزه کنند. این معنای مصابرت یا صبر و بردباری همگانی است.

3 - پاییدن: مراقبت بر رخنه‌گاه دشمنان و پاییدن مرزها از این که مبادا راهی برای بیگانگان باز شود، همچنین مشق‌های نظامی و مجهّز ساختن مردم به دانش مفید و اخلاق نیکو، همه مشمول کلمۀ مرابطت است که در آیۀ عنوان شده آمده است.

آنگاه که انسان رخنه‌گاه شرور و تمام اقسام بدی‌ها را سدّ کرد می‌تواند فارغ‌البال

راه کمال بپوید.

بنابراین، بردباری فردی و همگانی، برای پیشگیری از مشکلات وارده است، ولی مسألۀ آمادگی و پاییدن برای جلوگیری از مشکلاتی است که بروزش انتظار می‌رود. ملاحظه کنید که هرگاه این سه اصل مراعات شود اوضاع کنونی و آیندۀ زندگی ملل اسلامی تا چه اندازه بهبودی می‌پذیرد و هر لحظه پیشروی می‌کند.

4 - پرهیزکاری باید در همه حال ملاک کار مردان با ایمان باشد تا کارهایی که انجام می‌دهند در پرتو این اصل به نتیجۀ مطلوب و هدف قطعی خود برسد.

تقوا آدمی را در جمیع احوال از بزهکاری و اخلال در انجام وظیفه مصون می‌دارد و حالت تقوا که مربوط‍‌ به قلب و روح و نفس و باطن است، دستورها و شرایع الهی را آن چنانکه شایسته است به مرحلۀ اجرا می‌گذارد.

هان ای افراد با ایمان! مردمی که به داشتن ایمانی راسخ دل خوش هستید، این است اسباب پیروزی که در ضمن چهار اصل از طرف قرآن برای شما معرفی گردیده، اینک باید دل‌های خود را سرشار از درک معانی آن کنید و در مقام عمل برآیید.

وَ الْعَصْرِ * إنَّ‌ الاِْنْسانَ‌ لَفی خُسْرٍ * إلاَّ الَّذینَ‌ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ‌ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ» ⁽¹⁾

سوگند به عصر [ ظهور پیامبر اسلام ] * بی‌تردید انسان در زیان‌کاری بزرگی است ؛ * مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و یکدیگر را به حق توصیه نموده و به شکیبایی سفارش کرده‌اند .

بیایید دعوت خدا و پیامبر را به سوی آنچه که مایۀ زندگی شماست بپذیرید» ⁽¹⁾

فإنَّ‌ الصَّبْرَ مِنَ‌ الإْیْمانِ‌ کَالرَّأْسِ‌ مِنَ‌ الْجَسَدِ. ⁽²⁾

هر آینه نسبت صبر به ایمان مانند سر به بدن است.

صابِرُوا»: مصابره به معنی صبر و استقامت در برابر صبر و استقامت دیگران است. بنابراین، قرآن نخست به افراد با ایمان دستور استقامت می‌دهد (که هرگونه جهاد با نفس و مشکلات زندگی را شامل می‌شود) و در مرحلۀ دوم دستور به استقامت در برابر دشمن می‌دهد و این خود می‌رساند که تا ملّتی در جهاد با نفس و اصلاح نقاط‍‌ ضعف درونی پیروز نشود، پیروزی او بر دشمن ممکن نیست و بیشتر شکست‌های ما در برابر دشمنان به خاطر شکست‌هایی است که در جهاد با نفس و اصلاح نقاط‍‌ ضعف خود، دامنگیر ما شده است.

و از این دستور «صابروا» استفاده می‌شود که هر قدر دشمن بر استقامت خود بیفزاید ما نیز باید بر پایداری و استقامت خود بیفزاییم.

رابِطُوا»: این جمله از مادۀ ربط‍‌ گرفته شده و آن در اصل به معنی بستن چیزی

در مکانی است (مانند بستن اسب در یک محل) و به همین جهت به کاروانسراها «رباط‍‌» می‌گویند. و ربط‍‌ قلب به معنی آرامش دل و سکون خاطر است، گویا به محلی بسته شده است.

و «مرابطه» به معنی مراقبت از مرزها آمده است؛ زیرا سربازان و مَرکب‌ها و وسایل جنگی را در آن محل نگاهداری می‌کنند.

این جمله به مسلمانان دستور آماده باش در برابر دشمن و مراقبت دائم از مرزها و سرحدهای کشورهای اسلامی می‌دهد تا هرگز گرفتار حملات غافلگیرانۀ دشمن نشوند و نیز به آنها دستور آماده باش و مراقبت همیشگی در برابر حملات شیطان و هوس‌های سرکش می‌دهد تا غافلگیر نگردند، لذا در بعضی از روایات از امیرالمؤمنین علیه السلام این جمله به معنی مواظبت و انتظار نمازها یکی بعد از دیگری تفسیر شده است؛ زیرا کسی که با این عبادت مستمر و پی در پی دل و جان خود را بیدار می‌دارد همچون سربازی است که در برابر دشمن حالت آماده باش به خود گرفته است.

خلاصه این که «مرابطه» معنای وسیعی دارد که هرگونه آمادگی برای دفاع از خود و جامعۀ اسلامی را شامل می‌شود. در فقه اسلامی نیز در باب جهاد بحثی تحت عنوان «مرابطه» یعنی آمادگی برای حفظ‍‌ مرزها در برابر هجوم احتمالی دشمن دیده می‌شود که احکام خاصی برای آن بیان شده است.

در بعضی از روایات به علما و دانشمندان نیز مرابط‍‌ گفته شده است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

عُلَماءُ شَیعَتِنا مُرابِطُونَ‌ فِی الثَّغْرِ الَّذی یَلِی إبْلیسَ‌ وَ عَفاریتَهُ‌ وَ یَمْنَعُونَهُم عَنِ‌ الْخُرُوجِ‌ عَلی ضُعَفاءِ شیعَتِنا، وَ عَنْ‌ أنْ‌ یَتَسَلَّطَ‍‌ عَلَیْهِمْ‌ إبْلیسُ‌. ⁽¹⁾

دانشمندان پیروان ما همانند مرزدارانی هستند که در برابر لشکر ابلیس صف

کشیده‌اند و از حمله کردن آنها به افرادی که قدرت دفاع از خود ندارند جلوگیری می‌کنند.

در ذیل حدیث مقام و موقعیت آنان برتر و بالاتر از افسران و مرزدارانی که در برابر هجوم دشمنان اسلام پیکار می‌کنند شمرده شده است و این به خاطر آن است که آنها نگهبانان عقاید و فرهنگ اسلامند، در حالی که اینها حافظ‍‌ مرزهای جغرافیایی هستند، مسلّماً ملّتی که مرزهای عقیده‌ای و فرهنگی او مورد حملات دشمن قرار گیرد و نتواند به خوبی از آن دفاع کند در مدّت کوتاهی از نظر سیاسی و نظامی نیز شکست خواهد خورد.

وَاتَّقُوا اللّهَ‌»: بالأخره آخرین دستور که همچون چتری بر همۀ دستورهای سابق سایه می‌افکند دستور به پرهیزکاری است و استقامت و مصابره و مرابطه باید آمیخته با تقوا و پرهیزکاری باشد و از هرگونه خودخواهی و ریاکاری و اغراض شخصی به دور گردد.

لَعَلَّکُمْ‌ تُفْلِحُون»: شما در سایۀ به کار بستن این چهار دستور می‌توانید رستگار شوید و با تخلّف از آنها راهی به سوی رستگاری نخواهید داشت.» ⁽¹⁾

کسی معنی بحر فهمیده باشد که چون موج بر خویش پیچیده باشد

چو آیینه پر ساده است این گلستان خیال تو رنگی تراشیده باشد

کسی را رسد ناز مستی که چون خط‍‌ به گِرد لب یار گردیده باشد

به گردون رسد پایۀ گِرد بادی که از خاکساری گلی چیده باشد

طراوت در این باغ رنگی ندارد مگر انفعالی تراویده باشد

در این ره شود پایمال حوادث چو نقش قدم هر که خوابیده باشد

به وحشت قناعت کن از عیش امکان گل این چمن دامنِ‌ چیده باشد

ز گَردی کز این دشت خیزد حذر کن دل کس در این پرده نالیده باشد

ندارم چو گل پای سیر بهارت به رویم مگر رنگ گردیده باشد

جهان در تماشاگه عرض نازت نگاهی در آیینه بالیده باشد

بود گریه دزدیدن چشم بیدل چو زخمی که او آب دزدیده باشد

(بیدل دهلوی)

تفسیر صبر در کلام علامۀ طباطبایی

قرآن مجید در آیات کریمه‌اش مردم مؤمن را امر به صبر در برابر حوادث می‌کند و پیروزی‌های مردم مؤمن و امم خداپرست گذشته را معلول صبر می‌داند و برای صابران در راه خدا و در برابر طاعت و معصیت و مصیبت اجرها قائل است که انسان از درک آن عاجز است.

وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ‌ وَ انَّها لَکَبیرَةٌ‌ إلاّ عَلَی الْخاشِعینَ‌» ⁽¹⁾

از صبر و نماز [ برای حل مشکلات خود و پاک ماندن از آلودگی‌ها و رسیدن به رحمت حق ] کمک بخواهید و بی‌تردید این کار جز بر کسانی که در برابر حق قلبی فروتن دارند دشوار و گران است.

صاحب «المیزان» در توضیح این آیه می‌فرماید:

استعانت یعنی مدد جستن و آن در جایی است که انسان به تنهایی نتواند از عهدۀ مشکلات و حوادث برآید و چون در واقع مددکاری جز خدا نیست بنابراین مدد و کمک در برابر مشکلات عبارت است از ثبات و مقاومت و اتصال و توجه به ذات مقدس پروردگار و این همان صبر و نماز است و در حقیقت این دو بهترین وسیله برای این موضوعند؛ زیرا صبر و شکیبایی هر مشکل عظیمی را کوچک

می‌سازد و توجه به خدا و پناه بردن به او روح ایمان را در انسان بیدار می‌کند و او را متوجّه می‌سازد که تکیه‌گاهی دارد بس محکم و وسیله‌ای دارد ناگسستنی.

آیاتی دیگر در صبر

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ‌ بِشَیءٍ مِنَ‌ الْخَوْفِ‌ وَ الْجُوعِ‌ وَ نَقْصٍ‌ مِنَ‌ الأْمْوالِ‌ وَ الأْنْفُسِ‌ وَ الثَّمَراتِ‌ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ‌ * الَّذینَ‌ إذا أصابَتْهُمْ‌ مُصیبَةٌ‌ قالُوا إنّا لِلّهِ‌ و انّا إلَیْهِ‌ راجِعُونَ‌ * اولئِکَ‌ عَلَیْهِمْ‌ صَلَواتٌ‌ مِنْ‌ رَبِّهِمْ‌ وَ رَحْمَةٌ‌ وَ اولئِکَ‌ هُمُ‌ الْمُهْتَدُونَ‌» ⁽¹⁾

و بی‌تردید شما را به چیزی اندک از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و کسان و محصولات [ نباتی یا ثمرات باغ زندگی از زن و فرزند ] آزمایش می‌کنیم . و صبرکنندگان را بشارت ده . * همان کسانی که چون بلا و آسیبی به آنان رسد گویند : ما مملوک خداییم و یقیناً به سوی او بازمی‌گردیم . * آنانند که درودها و رحمتی از سوی پروردگارشان بر آنان است و آنانند که هدایت یافته‌اند .

وَ تَمَّتْ‌ کَلَمِةُ‌ رَبِّکَ‌ الْحُسْنی عَلی بَنی إسْرائیلَ‌ بِما صَبَرُوا» ⁽²⁾

و وعدۀ نیکوتر و زیباتر پروردگارت بر بنی‌اسرائیل به [ پاداش ] صبری که [ بر سختی‌ها و بلاها ] کردند تحقّق یافت .

وَ اصْبِرُوا إنَّ‌ اللّهَ‌ مَعَ‌ الصّابِرینَ‌» ⁽³⁾

و شکیبایی ورزید ؛ زیرا خدا با شکیبایان است.

وَ اتَّبِعْ‌ ما یُوحی إلَیْکَ‌ وَاصْبِرْ حَتّی یَحْکُمَ‌ اللّهُ‌ وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمینَ‌» ⁽¹⁾

و از آنچه به سویت وحی می‌شود ، پیروی کن و [ در برابر پیشامدها و تکذیب منکران ] شکیبا باش تا خدا [ میان تو و مخالفانت ] داوری کند ؛ و او بهترین داوران است.

وَاصْبِرْ فَإنَّ‌ اللّهَ‌ لایُضیعُ‌ أجْرَ الْمُحْسِنینَ‌» ⁽²⁾

و شکیبایی کن که یقیناً خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند.

إنَّهُ‌ مَنْ‌ یَتَّقِ‌ وَ یَصْبِرْ فَإنَّ‌ اللّهَ‌ لایُضیعُ‌ الْمُحْسِنینَ‌» ⁽³⁾

بی‌تردید هر کس پرهیزکاری کند و شکیبایی ورزد ، [پاداش شایسته می‌یابد] ؛ زیرا خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند.

وَ الَّذینَ‌ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ‌ رَبِّهِمْ‌ وَ أقامُوا الصَّلاةَ‌ وَ أنْفَقُوا مِمّا رَزَقْناهُمْ‌ سِرّاً وَ عَلانِیَةً‌ وَ یَدْرَؤُونَ‌ بِالحَسَنَةِ‌ السَّیِّئَةَ‌ اولئِکَ‌ لَهُمْ‌ عُقْبَی الدّارِ» ⁽⁴⁾

و برای به دست آوردن خشنودی پروردگارشان [ در برابر گناهان و انجام وظایف و حوادث ] شکیبایی ورزیدند ، و نماز را بر پا داشتند ، و بخشی از آنچه را روزی آنان کردیم در نهان و آشکار انفاق نمودند ، و همواره با نیکیِ‌ [ عبادت ] زشتی و پلیدی [ گناه ] را دفع می‌کنند [ و با خوبی‌های خود نسبت به مردم ، بدی‌های آنان را نسبت به خود برطرف می‌نمایند ] ، اینانند که فرجام نیک آن سرای ، ویژۀ آنان است.

وَالَّذینَ‌ هاجَرُوا فِی اللّهِ‌ مِنْ‌ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ‌ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً‌ وَ لَأَجْرُ

الآْخِرَةِ‌ أکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ‌ * الَّذینَ‌ صَبَرُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ‌ یَتَوَکَّلُونَ‌» ⁽¹⁾

و آنان که پس از ستم دیدنشان برای به دست آوردن خشنودی خدا هجرت کردند ، یقیناً آنان را در این دنیا در جایگاه و مکانی نیکو جای دهیم ، و قطعاً پاداش آخرت بهتر و برتر است ، اگر می‌دانستند [ که دارای چه کمیّت و کیفیتی است .] * همانان که [ در برابر مصایب و حوادث و آزار دیدن از دیگران ] صبر کردند و فقط‍‌ بر پروردگارشان توکّل می‌کنند.

ما عِنْدَکُمْ‌ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَاللّهِ‌ باقٍ‌ وَ لَنَجْزِیَنَّ‌ الَّذینَ‌ صَبَرُوا أجْرَهُمْ‌ بِأحْسَنِ‌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌» ⁽²⁾

آنچه [ از ثروت و مال ] نزد شماست ، فانی می‌شود و آنچه [ از پاداش و ثواب ] نزد خداست ، باقی می‌ماند ، و قطعاً آنان که [ برای دینشان ] شکیبایی ورزیدند ، پاداششان را بر پایۀ بهترین عملی که همواره انجام می‌داده‌اند ، می‌دهیم.

إنَّهُ‌ کانَ‌ فَریقٌ‌ مِنْ‌ عِبادی یَقُولُونَ‌ رَبَّنا آمَنّا فَاغْفِرْلَنا وَارْحَمْنا وَ أنْتَ‌ خَیْرُ الرّاحِمینَ‌ * فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ‌ سِخْرِیّاً حَتّی‌ أنْسَوْکُمْ‌ ذِکْرِی وَ کُنْتُمْ‌ مِنْهُمْ‌ تَضْحَکُونَ‌ * إنّی جَزَیْتُهُمُ‌ الْیَوْمَ‌ بِما صَبَرُوا أنَّهُمْ‌ هُمُ‌ الْفائِزُونَ‌» ⁽³⁾

[ به یاد دارید که ] گروهی از بندگان من بودند که می‌گفتند : پروردگارا ! ما ایمان آوردیم ، پس ما را بیامرز و به ما رحم کن که تو بهترین رحم‌کنندگانی .

وَ الَّذینَ‌ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ‌ مِنَ‌ الْجَنَّةِ‌ غُرَفاً تَجْری مِنْ‌ تَحْتِهَا الأْنْهارُ خالِدینَ‌ فیها نِعْمَ‌ أجْرُ الْعامِلینَ‌ * الَّذینَ‌ صَبَرُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ‌ یَتَوَکَّلُونَ‌» ⁽¹⁾

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند حتماً آنان را در قصرهایی رفیع و با ارزش از بهشت که از زیرِ [ درختانِ‌ ] آن نهرها جاری است ، جای خواهیم داد ، در آن جا جاودانه‌اند ؛ چه نیکوست پاداش عمل‌کنندگان . * همانان که [ برای حفظ‍‌ ایمان ، اخلاق و عمل صالح ] شکیبایی ورزیدند و همواره بر پروردگارشان توکّل می‌کنند.

فَاصْبِرْ إنَّ‌ وَعْدَاللّهِ‌ حَقٌّ‌ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ‌ الَّذینَ‌ لا یُوقِنُونَ‌» ⁽²⁾

پس [ بر آزار و یاوه‌گویی این تیره‌بختان ] شکیبایی کن که یقیناً وعدۀ خدا [ در مورد یاری و پیروزی تو ] حق است ، و مبادا آنان که یقین [ به وعده‌های حق و برپا شدن قیامت ] ندارند تو را به ناشکیبایی و سبک‌ساری وادارند.

قُل یا عِبادِ الَّذینَ‌ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ‌ لِلَّذینَ‌ أحْسَنُوا فی هذِهِ‌ الدُّنْیا حَسَنَةٌ‌ وَ أرْضُ‌ اللّهِ‌ واسِعَةٌ‌ إنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ‌ أجْرَهُمْ‌ بِغَیْرِ حِسابٍ‌» ⁽³⁾

بگو : ای بندگان مؤمنم ! از پروردگارتان پروا کنید . برای کسانی که در این دنیا اعمال شایسته انجام داده‌اند ، پاداش نیکی است و زمین خدا گسترده است [ بر شماست از سرزمینی که دچار مضیقه دینی هستید به سرزمینی دیگر مهاجرت کنید ] . فقط‍‌ شکیبایان پاداششان را کامل و بدون حساب دریافت خواهند کرد.

وَ جَزاهُمْ‌ بِما صَبَرُوا جَنَّةً‌ وَ حریراً» ⁽⁴⁾

و آنان را برای این که [ در برابر تکالیف دینی و حوادث روزگار ] شکیبایی ورزیدند ، بهشتی [ عنبرسرشت ] و لباسی ابریشمین پاداش می‌دهد .

الهی به مستان صهبای فیض نهنگ آشنایان دریای فیض

به شادابی جام گوهر نثار که شبنم نگار گل است و بهار

به آزادی دست ساغر به دست که هرگز درِ فیض بر کس نبست

به سرگرمی پای میخانه سیر ز سودای آن گنج ویرانه سیر

به رخسارۀ زرد ارباب درد که چون آفتاب است در زیر گرد

به شب زنده‌داران ناموس دل که بر عرش بستند فانوس دل

چو اعرابیم گویی و آب شور که در یوزه دارم شراب طهور

لبم را به یک قطره شرمنده کن به یک جرعه خمیازه‌ام خنده کن

صبر در روایات

اشاره

از حضرت صادق علیه السلام روایت شده:

اَلصَّبْرُ رَأْسُ‌ الإْیمانِ‌. ⁽¹⁾

صبر و شکیبایی سرِ ایمان است.

و نیز فرمود:

الصَّبْرُ مِنَ‌ الإْیمانِ‌ بِمَنْزِلَةِ‌ الرَّأْسِ‌ مِنَ‌ الْجَسَدِ، فَإذا ذَهَبَ‌ الرَّأْسُ‌ ذَهَبَ‌ الْجَسَدُ، کَذلِکَ‌ إذا ذَهَبَ‌ الصَّبْرُ ذَهَبَ‌ الإْیمانُ‌. ⁽²⁾

صبر نسبت به ایمان به منزلۀ سر است نسبت به بدن، پس چون سر برود تن هم می‌رود، همچنین وقتی صبر رفت ایمان هم رفته است.

حضرت باقر علیه السلام فرموده است:

الصَّبْرُ صَبْرانِ‌: صَبْرٌ عَلَی الْبَلاءِ حَسَنٌ‌ جَمیلٌ‌، أفْضَلُ‌ الصَّبْرَیْنِ‌ الْوَرَعُ‌ عَنِ‌ الْمَحارِمِ‌. ⁽¹⁾

صبر، بر دو نوع صبر است: صبر بر بلا، که نیکو و زیباست و بهترین دو صبر، ورع از محرّمات است.

امام صادق علیه السلام در روایتی طولانی و مهم به حفص بن غیاث فرمود:

ای حفص! هر کس صبر کند، اندکی صبر کرده (زیرا زمان اقامت انسان در دنیا بسیار کم است) و هر که جزع و بیتابی کند، اندکی بیتابی کند.

سپس فرمود: ای حفص! در کار و برنامه‌ات صبر پیشه کن؛ زیرا خداوند محمّد صلی الله علیه و آله را مبعوث کرد و او را به صبر و نرمش دستور داد و فرمود:

وَ اصْبِرْ عَلَی‌ مَا یَقُولُونَ‌ وَ اهْجُرْهُمْ‌ هَجْرًا جَمِیلاً * وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ‌ أُوْلِی النَّعْمَةِ‌ وَ مَهِّلْهُمْ‌ قَلِیلاً» ⁽²⁾

و بر گفتار [ و آزار ] مشرکان شکیبا باش و از آنان به شیوه‌ای پسندیده دوری کن ، * و مرا با تکذیب کنندگان توانگر و نازپرورده واگذار و آنان را اندکی مهلت ده.

وَ لَاتَسْتَوِی الْحَسَنَةُ‌ وَ لَاالسَّیِّئَةُ‌ ادْفَعْ‌ بِالَّتِی هِیَ‌ أَحْسَنُ‌ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ‌ وَ بَیْنَهُ‌ عَدَ وَةٌ‌ کَأَنَّهُ‌ وَلِیٌّ‌ حَمِیمٌ‌ * وَ مَا یُلَقَّیهَآ إِلَّا الَّذِینَ‌ صَبَرُواْ وَ مَا یُلَقَّیهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ‌» ⁽³⁾

نیکی و بدی یکسان نیست . [ بدی را ] با بهترین شیوه دفع کن ؛ [ با این

برخورد متین و نیک ] ناگاه کسی که میان تو و او دشمنی است [ چنان شود ] که گویی دوستی نزدیک و صمیمی است . * این بهترین شیوه را جز کسانی که [ در زمینه خودسازی و تزکیه ] پایداری کردند ، نمی‌یابند ، و جز کسانی که بهرۀ بزرگی [ از ایمان و تقوا ] دارند به آن نمی‌رسند .

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله در برابر آنهمه شداید و مصایب صبر کرد تا به او تهمت‌های بزرگی زدند: ساحر، مجنون، کذّاب. از آن پس سینۀ او تنگ شد و دلتنگی عجیبی به خاطر بدبختی مردم برای او آمد، خداوند عزّ و جلّ‌ فرمود:

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ‌ أَنَّکَ‌ یَضِیقُ‌ صَدْرُکَ‌ بِمَا یَقُولُونَ‌ * فَسَبِّحْ‌ بِحَمْدِ رَبِّکَ‌ وَ کُن مِّنَ‌ السَّجِدِینَ‌» ⁽¹⁾

ما می‌دانیم که تو از آنچه [ مشرکان ] می‌گویند ، دلتنگ می‌شوی . * پس [ برای دفع دلتنگی ] پروردگارت را همراه با سپاس و ستایش تسبیح گوی و از سجده کنان باش.

باز هم با کمال وقاحت او را تکذیب نموده و متّهم کردند، چنانکه از آن وضع غمناک شد، خدای عزّ و جلّ‌ اینچنین او را دلداری داد:

قَدْ نَعْلَمُ‌ إِنَّهُ‌ لَیَحْزُنُکَ‌ الَّذِی یَقُولُونَ‌ فَإِنَّهُمْ‌ لَایُکَذِّبُونَکَ‌ وَلَکِنَّ‌ الظَّلِمِینَ‌ بَِایَتِ‌ اللَّهِ‌ یَجْحَدُونَ‌ * وَلَقَدْ کُذِّبَتْ‌ رُسُلٌ‌ مِّن قَبْلِکَ‌ فَصَبَرُواْ عَلَی‌ مَا کُذِّبُواْ وَأُوذُواْ حَتَّی‌ أَتَهُمْ‌ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ‌ لِکَلِمَتِ‌ اللَّهِ‌ وَلَقَدْ جَآءَکَ‌ مِن نَّبَإِیْ‌ الْمُرْسَلِینَ‌» ⁽²⁾

آنچه را کافران و مشرکان [ بر ضد قرآن و تو ] می‌گویند می‌دانیم که تو را غمگین می‌کند . پس آنان تو را تکذیب نمی‌کنند ، بلکه ستمکاران آیات خدا

را تکذیب می‌نمایند . * مسلماً پیش از تو رسولانی تکذیب شدند [ و مورد آزار قرار گرفتند ] و بر تکذیب و آزاری که دیدند ، شکیبایی ورزیدند تا یاری ما به آنان رسید ، [ تو نیز شکیبایی کن تا یاری ما به تو برسد . این سنّت خداست ، ] و سنّت‌های خدا را تغییر دهنده‌ای نیست . و قطعاً بخشی از سرگذشت پیامبران [ در آیاتی که پیش از این نازل شده ] به تو رسیده است.

ای حفص! پیامبر خود را به صبر و شکیبایی گرفت و آنان جنایت را از حد گذراندند، خدا را به زبان آوردند و او را تکذیب کردند، پیامبر فرمود: من بر خودم و خاندانم و آبرویم صبر کردم و بر معبود خود صبر نتوانم.

خدای عزّ و جلّ‌ این آیت بر او فرستاد:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَوَ تِ‌ وَالْأَرْضَ‌ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ‌ أَیَّامٍ‌ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ‌ * فَاصْبِرْ عَلَی‌ مَا یَقُولُونَ‌» ⁽¹⁾

همانا ما آسمان ها و زمین و آنچه را میان آنهاست در شش روز آفریدیم ، و هیچ رنج و درماندگی به ما نرسید . * پس [ بر آزار مشرکان ] شکیبا باش .

پیامبر در هر حال صبر کرد تا مژدۀ عترت که پس از او امامان هدایتند به او داده شد و آنها را هم خداوند متعال توصیف به صبر کرد:

وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ‌ أئِمَّةً‌ یَهْدُونَ‌ بِأمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنونَ‌» ⁽²⁾

و برخی از آنان را چون [ در برابر مشکلات ، سختی‌ها و حادثه‌های تلخ و شیرین ] صبر کردند و همواره به آیات ما یقین داشتند ، پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [ مردم را ] هدایت می‌کردند.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

صبر از ایمان چون سر برای بدن است. ⁽¹⁾

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ‌ الَّذِینَ‌ کَانُواْ یُسْتَضْعَفُونَ‌ مَشَرِقَ‌ الأَْرْضِ‌ وَمَغَرِبَهَا الَّتِی بَرَکْنَا فِیهَا وَتَمَّتْ‌ کَلِمَتُ‌ رَبِّکَ‌ الْحُسْنَی‌ عَلَی‌ بَنِی إِسْرَ ءِیلَ‌ بِمَا صَبَرُواْ وَ دَمَّرْنَا مَا کَانَ‌ یَصْنَعُ‌ فِرْعَوْنُ‌ وَقَوْمُهُ‌ وَمَا کَانُواْ یَعْرِشُونَ‌» ⁽²⁾

و به آن گروهی که همواره ناتوان و زبونشان شمرده بودند ، نواحی شرقی و غربی آن سرزمین را که در آن [ از جهت فراوانی نعمت ، ارزانی و حاصل‌خیزی ] برکت قرار داده بودیم ، بخشیدیم ؛ و وعدۀ نیکوتر و زیباتر پروردگارت بر بنی‌اسرائیل به [ پاداش ] صبری که [ بر سختی‌ها و بلاها ] کردند تحقّق یافت ، و آنچه را که همواره فرعون وفرعونیان [ از کاخ و قصرهای مجلّل ] و سایه‌بان‌های خوش‌نشین می‌افراشتند ، نابود کردیم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: این مژده و انتقام است. و خدای عزّ و جلّ‌ برای او نبرد با مشرکان را مباح کرد و این آیه را فرستاد:

فَإِذَا انسَلَخَ‌ الأَْشْهُرُ الْحُرُمُ‌ فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِکِینَ‌ حَیْثُ‌ وَجَدتُّمُوهُمْ‌ وَخُذُوهُمْ‌ وَاحْصُرُوهُمْ‌ وَاقْعُدُواْ لَهُمْ‌ کُلَّ‌ مَرْصَدٍ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلَوةَ‌ وَ ءَاتَوُاْ الزَّکَوةَ‌ فَخَلُّواْ سَبِیلَهُمْ‌ إِنَّ‌ اللَّهَ‌ غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽³⁾

پس هنگامی که ماه‌های حرام سپری شود ، مشرکان را هر جا یافتید ، بکشید و به اسیری بگیرید و محاصره کنید و در هر کمین‌گاهی به کمین آنان بنشینید ؛

ولی اگر توبه کردند و نماز را بر پا داشتند و زکات پرداختند ، پس آزادشان گذارید ؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

وَاقْتُلُوهُمْ‌ حَیْثُ‌ ثَقِفْتُمُوهُمْ‌ وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ‌ حَیْثُ‌ أَخْرَجُوکُمْ‌ وَ الْفِتْنَةُ‌ أَشَدُّ مِنَ‌ الْقَتْلِ‌» ⁽¹⁾

و آنان را [ که از شرک و کفر و هیچ ستمی بازنمی‌ایستند ] هر کجا یافتید ، به قتل برسانید و از جایی که شما را بیرون کردند بیرونشان کنید و فتنه [ که شرک ، بت‌پرستی ، بیرون کردن مردم از خانه و کاشانه و وطنشان باشد ] از قتل وکشتار بدتر است .

خداوند آنها را به دست رسول خدا صلی الله علیه و آله و دوستانش کشت و ثواب صبرش را برای او مقرّر داشت با آنچه در آخرت برایش ذخیره کرد. هر که صبر کند و تقرّب به خدا جوید، از دنیا نرود تا خدا دیدۀ او را دربارۀ دشمنانش روشن کند، با آنچه در آخرت برای او ذخیره کند. ⁽²⁾از حضرت صادق علیه السلام روایت شده:

إذا کانَ‌ یَوْمُ‌ الْقِیامَةِ‌ یَقُومُ‌ عُنُقٌ‌ مِنَ‌ النّاسِ‌ فَیَأْتُونَ‌ بابَ‌ الْجَنَّةِ‌ فَیُقالُ‌: مَنْ‌ أنْتُمْ‌؟ فَیَقُولُونَ‌: نَحْنُ‌ أهْلُ‌ الصَّبْرِ، فَیُقالُ‌ لَهُمْ‌: عَلی ما صَبَرْتُمْ‌؟ فَیَقُولُونَ‌:

کُنّا نَصبِرُ عَلی طاعَةِ‌ اللّهِ‌، وَ نَصْبِرُ عَنْ‌ مَعاصِی اللّهِ‌. فَیَقُولُ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌:

صَدَقُوا، أدْخِلُوهُمُ‌ الْجَنَّةَ‌. وَ هُوَ قَوْلُ‌ اللّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: ⁽³⁾

إنَّما یُوفَّی الصّابِرُونَ‌ أجْرَهُمْ‌ بِغَیْرِ حِسابٍ‌» ⁽⁴⁾

چون روز قیامت شود گروهی از مردم برخیزند و به سوی درِ بهشت روند، به

آنان گفته شود: کیستید؟ پاسخ دهند: اهل صبر، سؤال شود: بر چه صبر کردید؟ جواب دهند: بر انجام طاعت حق و دوری از معصیت خدا. پس پروردگار می‌فرماید: راست گفتند، آنان را وارد بهشت نمایید. و این است قول خدای عزّ و جلّ‌ «همانا کامل داده می‌شود اجر صابران بدون حساب.»

حضرت مولا علی بن ابی‌طالب علیه السلام فرمود:

اَلصَّبْرُ صَبْرانِ‌: صَبْرٌ عِنْدَ المُصیبَةِ‌ حَسَنٌ‌ جَمیلٌ‌، وَ أحْسَنُ‌ مِنْ‌ ذلِکَ‌ الصَّبْرُ عِنْدَما حَرَّمَ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ عَلَیْکَ‌. وَ الذّکْرُ ذِکْرانِ‌: ذِکْرُ اللّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ عِنْدَ الْمُصیبَةِ‌، وَ أفْضَلُ‌ مِنْ‌ ذلِکَ‌ ذِکْرُاللّهِ‌ عَنْدَما حَرَّمَ‌ اللّهُ‌ عَلَیْکَ‌ فَیَکُونُ‌ حاجِزاً. ⁽¹⁾

صبر دو نوع صبر است: صبر در مصیبت که خوب و پسندیده است و بهتر از آن صبری است که در برابر آنچه خداوند حرام کرده به خرج دهی تا از ارتکاب گناه در امان بمانی.

و یاد دو نوع یاد است: یاد خدا در وقت مصیبت و برتر از آن یاد خداست در برابر آنچه خدا بر تو حرام کرده تا آن یاد مانع تو از کار حرام شود.

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

لَمّا حَضَرَتْ‌ عَلِیَّ‌ بْنَ‌ الْحُسَیْنِ‌ الْوَفاةُ‌ ضَمَّنِی إلی صَدْرِهِ‌ وَ قالَ‌: یا بُنَیَّ‌، اوصیکَ‌ بِما أوْصانی بِهِ‌ أبی حینَ‌ حَضَرَتْهُ‌ الْوَفاةُ‌ وَ بِما ذَکَرَ أنَّ‌ أباهُ‌ أوْصاهُ‌ بِهِ‌: یا بُنَیَّ‌، إصْبِرْ عَلَی الْحَقِّ‌ وَ إنْ‌ کانَ‌ مُرّاً. ⁽²⁾

زمانی که حضرت علیّ‌ بن الحسین را وقت وفات رسید مرا به سینه گرفت و فرمود: پسرم، تو را به آنچه که پدرم حضرت سیّدالشهداء به وقت رسیدن

شهادت وصیت کرد سفارش می‌کنم و بدانچه یادآور شد که پدرش به او وصیت کرده و آن این است: فرزندم بر آنچه حقّ‌ است صبر کن گرچه تلخ باشد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

إنَّ‌ اللّهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ أنْعَمَ‌ عَلی قَوْمٍ‌ فَلَمْ‌ یَشْکُرُوا فَصارَتْ‌ عَلَیْهِمْ‌ وَبالاً، وَ ابْتَلی قَوْماً بِالْمَصائِبِ‌ فَصَبَرُوا فَصارَتْ‌ عَلَیْهِمْ‌ نِعْمَةً‌. ⁽¹⁾

خداوند عزّو جلّ‌ بر مردمی نعمت داد پس شکر نکردند، برای آنان وبال شد و مردمی را گرفتار کرد پس صبر نمودند، برای آنان نعمت شد.

و نیز فرمود:

مَنِ‌ ابْتُلِیَ‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنینَ‌ بِبَلاءٍ فَصَبَرَ عَلَیْهِ‌ کانَ‌ لَهُ‌ مِثْلُ‌ أجْرِ ألْفِ‌ شَهیدٍ. ⁽²⁾

هر مؤمنی که گرفتار شود و بر آن گرفتاری صبر کند، برای او مانند اجر هزار شهید است.

و نیز فرمود:

اِصْبِرُوا عَلَی الدُّنْیا فَإنَّما هِیَ‌ ساعَةٌ‌، فَإنَّ‌ ما مَضی‌ مِنْهُ‌ لا تَجِدُ لَهُ‌ ألَماً وَ لا سُرُوراً، وَ ما لَمْ‌ یَجِیءْ فَلا تَدْری ما هُوَ، وَ إنَّما هِیَ‌ ساعَتُکَ‌ الَّتی أنْتَ‌ فیها، فَاصْبِرْ فیها عَلَی طاعَةِ‌ اللّهِ‌، وَاصْبِرْ فیها عَنْ‌ مَعْصِیَةِ‌ اللّهِ‌. ⁽³⁾

در این مدّت زمانی که در دنیا هستید بر حوادث و بلاها و طوفان‌ها و پیشامدهایش صبر کنید که دنیا ساعتی بیش نیست؛ زیرا از گذشتۀ آن الم و رنج و درد و سرور و خوشحالی نمی‌یابی، چون گذشته و رابطه‌ای اکنون با

آن نداری، نیامده را هم از آن بی‌خبری، این تویی و ساعتی که در آن به سر می‌بری، در این ساعت بر انجام طاعات و ترک محرّمات صبر کن.

فقیه بزرگ، شیخ مفید، نقل می‌کند:

أتی رَجُلٌ‌ أبا عَبْدِاللّهِ‌ علیه السلام فَقالَ‌ لَهُ‌: یَابْنَ‌ رَسُولِ‌ اللّهِ‌، أوْصِنی، فَقالَ‌: لایَفْقِدُکَ‌ اللّهُ‌ حَیْثُ‌ أمَرَکَ‌، وَ لا یَراکَ‌ حَیْثُ‌ نَهاکَ‌. قالَ‌: زِدْنی، قالَ‌: لا أجِدُ. ⁽¹⁾

مردی به محضر مبارک حضرت صادق علیه السلام آمد و عرضه داشت: مرا سفارش فرما. امام علیه السلام فرمود: خداوند تو را تارک عبادت و آلوده به گناه نبیند.

عرضه داشت بیشتر بفرمایید، فرمود: غیر از این نیست.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

امیرالمؤمنین علیه السلام به مسجد درآمد، ناگاه مردی را غمناک و سر به گریبان دید، به او فرمود: در چه حالی‌؟ چه خبر است‌؟ تو را چه می‌شود؟ عرضه داشت: پدر و مادر و برادرم مرده‌اند، می‌ترسم، زهره ترک شوم!

حضرت به او فرمود: بر تو باد به تقوا و صبر، تا فردای قیامت با این دو سرمایه به محضر حق شرفیاب شوی.

صبر در امور چون سر است از تن، چون سر از تن جدا گردد تن فاسد شود و چون در کارها صبر نباشد همۀ کارها فاسد گردد. ⁽²⁾امیرالمؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اَلصَّبْرُ ثَلاثَةٌ‌: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصیبَةِ‌، وَ صَبْرٌ عَلی الطّاعَةِ‌، وَ صَبْرٌ عَنِ‌ الْمَعْصِیَةِ‌. فَمَنْ‌ صَبَرَ عَلَی الْمُصیبَةِ‌ حَتّی‌ یَرُدَّها بِحُسْنِ‌ عَزائِها کَتَبَ‌ اللّهُ‌ لَهُ‌

ثَلاثَمِائَةِ‌ دَرَجَةٍ‌، ما بَیْنَ‌ الدَّرَجَةِ‌ إلَی الدَّرَجَةِ‌ کَما بَیْنَ‌ السَّماءِ إلَی الأْرْضِ‌. وَ مَنْ‌ صَبَرَ عَلَی الطّاعَةِ‌ کَتَبَ‌ اللّهُ‌ لَهُ‌ سِتَّمِائَةِ‌ دَرَجَةٍ‌ ما بَیْنَ‌ الدَّرَجَةِ‌ إلَی الدَّرَجَةِ‌ کَما بَیْنَ‌ تُخُومِ‌ الأْرْضِ‌ إلَی الْعَرْشِ‌. وَ مَنْ‌ صَبَرَ عَنِ‌ الْمَعْصِیَةِ‌ کَتَبَ‌ اللّهُ‌ لَهُ‌ تِسْعَمِائَةِ‌ دَرَجَةٍ‌، ما بَیْنَ‌ الدَّرَجَةِ‌ إلَی الدَّرَجَةِ‌ کَما بَیْنَ‌ تَخُومِ‌ الأْرْضِ‌ إلی مُنْتَهَی الْعَرْشِ‌. ⁽¹⁾

صبر سه صبر است: صبر بر مصیبت و صبر بر طاعت و صبر از گناه. هر که در مصیبت صبر کند تا آن را به تسلّی خوبی جواب گوید خداوند برایش سیصد درجه نویسد که میان هر درجه تا درجۀ دیگر به مانند میان آسمان است تا زمین. و هر که بر طاعت صبر کند، خداوند برایش ششصد درجه نویسد که میان درجه‌ای تا درجۀ دیگر از عمق زمین است تا عرش. و هر که بر معصیت صبر کند، خدا برایش نهصد درجه نویسد که میان هر درجه تا درجۀ دیگر از عمق زمین تا پایان عرش باشد.

کلام خواجه نصیرالدین طوسی دربارۀ صبر

خواجه نصیرالدین طوسی در باب صبر می‌فرماید:

«صبر، خودداری از جزع به هنگام رنج و درد و حادثه و بلاست. دارندۀ این واقعیّت از امنیّت باطن برخوردار است و زبان شکایت از حضرت حق در حضور خلق ندارد و اعضای او چون چشم و زبان و دست و پا از حرکات غیر عادی مصون است.» ⁽²⁾

روایاتی دیگر در باب صبر

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

آزاد، آزاد است در تمام حالاتش، اگر رنج و مشقّت و درد به او برسد بر آن صابر است و اگر مصایب کوبندۀ سنگین بر او حمله‌ور شوند دچار شکست نمی‌شود. او در اسارت و در چنگال دشمن و به وقت افتادن در بند بردگی دیگران آزاد است. به آزادی یوسف صدّیق امین، بندگی عزیز مصر و اسارت و قهر و غلبۀ دشمن و تاریکی چاه و آنچه به او رسید ضرر نزد. خداوند بزرگ از پی صبر یوسف بر او منّت نهاد تا جایی که جبّار سرکش مصر بندۀ او شد پس از آن که کوس مالکیت بر یوسف را می‌نواخت، خداوند او را به پیامبری انتخاب کرد و به سبب او بر امّتی رحمت آورد. اینچنین است استقامت و صبر که خیر و خوبی از پی دارد. ای شیعیان ما! صبر کنید و خویش را برای تحمّل صبر آماده نمایید تا به اجر و ثواب حضرت حق برسید. ⁽¹⁾

ثَلاثٌ‌ بِهِنَّ‌ یَکْمُلُ‌ الْمُسْلِمُ‌: التَّفَقُّهُ‌ فِی الدّینِ‌، وَ التَّقْدیرُ فِی الْمَعیشَةِ‌، وَ الصَّبْرُ عَلَی النَّوائِبِ‌. ⁽²⁾

سه چیز است که مسلمان به آن کامل می‌شود: دین‌شناسی، اندازه نگاه داشتن در معیشت، صبر بر ناراحتی‌ها.

امیرالمؤمنین علیه السلام در وصیّت خود به محمد حنفیّه فرمود:

إیّاکَ‌ وَ الْعُجْبَ‌، وَ سُوءَ الْخُلْقِ‌، وَ قِلَّةَ‌ الصَّبْرِ، فَإنَّهُ‌ لا یَسْتَقیمُ‌ لَکَ‌ عَلی هذِهِ‌ الْخِصالِ‌ الثَّلاثِ‌ صاحِبٌ‌، وَ لایَزالُ‌ لَکَ‌ عَلَیْها مِنَ‌ النّاسِ‌ مُجانِبٌ‌. ⁽¹⁾

از خودبینی و بداخلاقی و کم‌صبری بپرهیز، به حقیقت که با این سه خصلت مصاحب و یاری برای تو نخواهد ماند و به طور دائم مردم از تو کناره‌گیر خواهند بود.

حضرت زین‌العابدین علیه السلام فرمود:

أخَذَوا النّاسُ‌ ثَلاثَةً‌ مِنْ‌ ثَلاثَةٍ‌: أخَذُوا الصَّبْرَ عَنْ‌ أیُّوبَ‌ علیه السلام ، وَ الشُّکْرَ عَنْ‌ نُوحٍ‌ علیه السلام ، وَ الْحَسَدَ عَنْ‌ بَنی یَعْقُوبَ‌ علیه السلام . ⁽²⁾

مردم سه چیز را از سه نفر گرفتند: صبر را از ایّوب، شکر را از نوح و حسد را از فرزندان یعقوب.

امیرالمؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

عَلامَةُ‌ الصّابِرِ فی ثَلاثٍ‌: أوَّلُها أنْ‌ لا یَکْسَلَ‌، وَ الثّانِیَةُ‌ أنْ‌ لا یَضْجَرَ، وَ الثّالِثَةُ‌ أن لایَشْکُوَ مِنْ‌ رَبِّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، لِأَنَّهُ‌ إذا کَسِلَ‌ فَقَدْ ضَیَّعَ‌ الْحَقَّ‌، وَ إذا ضَجِرَ لَمْ‌ یُؤَدِّ الشُّکْرَ، وَ إذا شَکا مِنْ‌ رَبِّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَقَدْ عَصاهُ‌. ⁽³⁾

نشانۀ صابر در سه چیز است: اول: کسل و سست و بیحال نمی‌شود.

دوم: دلتنگ و بی‌قرار نمی‌گردد. سوم: از خدای خود شکایت نمی‌کند؛ زیرا اگر کسل شود حق را (که ادامۀ راه برای رسیدن به سعادت دنیا و

آخرت است) ضایع می‌کند و اگر دلتنگ گردد به شکر بر نمی‌خیزد و اگر از حضرت محبوب شکایت کند به راه عصیان رفته است.

امام صادق علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می‌فرماید:

ثَلاثٌ‌ مِنْ‌ أبْوابِ‌ الْبِرِّ: سَخاءُ النَّفْسِ‌، وَ طیبُ‌ الْکَلامِ‌، والصَّبْرُ عَلَی الأْذی. ⁽¹⁾

سه چیز از موارد نیکی است: سخاوت، پاکیزگی سخن و صبر بر آزار مردم.

جابربن عبداللّه انصاری از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند:

مِنْ‌ کُنُوزِ الجَنَّةِ‌ الْبَرُّ، وَ اخْفاءُ الْعَمَلِ‌، وَ الصَّبْرُ عَلَی الرَّزایا، وَ کِتْمانُ‌ الْمَصائِبِ‌. ⁽²⁾

نیکی و پنهان داشتن عمل برای دوری از ریا و صبر بر ناراحتی‌ها و کتمان مصیبت‌ها از گنج‌های بهشت است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید خداوند به داود خطاب کرد:

همنشینت در بهشت خلاده دختر أوس است، نزد او برو و این خبر را به او برسان و به جنّت بشارتش ده و او را آگاه کن که قرین تو در آخرت است.

داود در خانۀ او آمد و در کوبید، خلاده بیرون شد، داود فرمود: خلاده دختر اوسی‌؟ عرضه داشت آن که تو او را می‌طلبی من نیستم. داود دوباره پرسید، گفت:

چرا خبر حق را در اختیارش گذاشت، خلاده گفت: شاید دیگری باشد که با من تشابه اسمی دارد، داود گفت: به من دروغ گفته نشده و من هم دروغ نگفته‌ام، تو همانی.

خلاده گفت: به خدا قسم دروغ نمی‌گویم، واللّه در خودم آنچه را گفتی نمی‌یابم.

داود فرمود: از باطنت به من خبر ده، عرضه داشت: دردی به من نمی‌رسد به هر

صورت که باشد و مرضی عارضم نمی‌گردد و گرسنگی به من هجوم نمی‌آورد مگر این که صبر می‌کنم و رفعش را از او نمی‌خواهم تا خود حضرت او، مشکلم را آسان نماید، من بر آنچه می‌گذرد خدا را شکر و سپاس می‌گویم. داود فرمود: به همین خاطر به آن مقام رسیده‌ای.

آنگاه حضرت صادق علیه السلام فرمود: به خدا قسم این است دینی که خداوند برای بندگان شایستۀ خود پسندیده است. ⁽¹⁾

5 - قلّت قناعت

اشاره

قناعت در برابر حرص است و آن حالتی است که از توجه به حضرت حق و عبرت گرفتن از زندگی حریصان و قارون‌ها و یاد مرگ و برزخ و قیامت و حساب و کتاب و بهشت و جهنّم و درس گرفتن از زندگی پاکان و اهل قناعت و متذکّر بودن این معنی که عمر کوتاه و دنیا زودگذر و مال از دست رفتنی است به دست می‌آید.

اگر کسی به معانی ملکوتی و آسمانی واقعیت‌های بالا توجه ننماید در درجۀ اوّل دچار حرص سپس بخل و آنگاه غفلت از حق می‌گردد و با دست خویش وسایل هلاکت خود و از بین رفتن خیر دنیا و آخرت را فراهم می‌نماید.

حلال و حرام در تمام امور زندگی در صد و چهارده کتاب الهی به خصوص قرآن مجید و فرمایش‌های انبیاء و ائمۀ طاهرین علیهم السلام مطرح است.

کسی که در همۀ امور، خود را مقیّد به حلال الهی کند و با کمال جدّیّت از حرام بپرهیزد او را قانع، وگرنه حریص می‌خوانند اگر درِ فیوضات مادّی به روی اهل قناعت باز شود، باز هم میانه‌روی در زندگی را از دست نمی‌دهند و از اسراف و افراط‍‌ پرهیز کرده و مازاد بر نیاز زندگی خود را در راه خدا، در امور خیر و کمک به بندگان الهی صرف می‌کنند.

کسی که در تمام شؤون زندگی اعم از مادی و معنوی و دنیایی و اجتماعی و خانوادگی و رابطی و حقوقی به حق خود قانع است، از بندگان شایستۀ خدا است.

ارزش قناعت، این صفت والای ملکوتی، زمانی برای شما معلوم می‌گردد که بخش هیجان حرص را که در قسمت اول دعا بود با دقّت مطالعه کنید.

اگر کسی در امر شهوت به حلال خدا قناعت کند آراسته به ورع و تقوا و حفظ‍‌ نفس و تزکیۀ باطن می‌شود و از گناهان کبیره‌ای چون زنا، زنای محصنه، لواط‍‌، استمناء، چشم چرانی، در پی ناموس دیگران رفتن که هر یک به تنهایی ممکن است زندگی را به باد دهد و انسان را مستحقّ‌ عذاب ابد کند، در امان می‌ماند.

اگر کسی در مسألۀ مال به حلال خدا که از طریق فعالیّت مشروع به دست می‌آید قناعت کند، از حرص، بخل، تکبّر، نخوت، غصب، ربا، دزدی، کم فروشی، لواط‍‌، اسراف، تبذیر که هر یک به تنهایی می‌تواند عامل سیه روزی انسان گردد و آدمی را برای همیشه به عذاب سخت قیامت دچار کند، در امان مانده و به خیر دنیا و آخرت می‌رسد و اگر کسی در شؤون اجتماعی و خانوادگی و رابطی به حق خود قناعت ورزد از ظلم و ستم بر دیگران و غضب و خشم و سلطه‌جویی و فرعون منشی مصون مانده و عاقبت خوشی در این جهان و آن جهان پیدا خواهد کرد:

تِلْکَ‌ الدّارُ الآْخِرَةُ‌ نَجْعَلُها لِلَّذینَ‌ لا یُریدُونَ‌ عُلُوّاً فِی الأْرْضِ‌ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ‌ لِلْمُتَّقینَ‌» ⁽¹⁾

آن سرای [ پرارزش ] آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین هیچ برتری و تسلّط‍‌ و هیچ فسادی را نمی‌خواهند ؛ و سرانجام [ نیک ] برای پرهیزکاران است.

حکایتی از حاج سید محمّد فشارکی

یکی از شاگردان دورۀ اول درس مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حایری برایم حکایت کرد. او از قول حاج شیخ نقل کرد که من و حاج میرزا حسین نائینی از شاگردان برجستۀ استاد بزرگ فقه واصول مرحوم حاج سیّد محمّد فشارکی بودیم.

پس از وفات میرزای بزرگ حضرت آیت‌اللّه حاج میرزا حسن شیرازی، به در خانۀ استاد رفتیم، استاد در را باز کرد و به چهارچوب در تکیه زد و گفت: شما را چه حاجت است‌؟ عرضه داشتیم: ما شما را بعد از میرزا اعلم علمای شیعه می‌شناسیم، از شما می‌خواهیم که خود را برای مرجعیّت و ریاست بر مسلمین آماده کنید.

استاد با شنیدن سخن ما اشک در چشمش حلقه زد و آیۀ بالا را تلاوت کرد و در را بست و به اندرون خانه رفت!

ما نعره به شب زنیم و خاموش تا در نرود درونِ‌ هر گوش

تا بو نبرد دماغ هر خام بر دیگ وفا نهیم سرپوش

بخلی نبود ولی نشاید این شهره گلاب و خانۀ موش

شب آمد و جوش خلق بنشست برخیز کز آنِ‌ ماست سرجوش

امشب ز تو قدر یافت و عزّت بر دوش ز کبر می‌زند دوش

یک چند سماع گوش کردیم بردار سماع جان بیهوش

ای تن دهنت پر از شکر شد پیشت گله نیست هیچ مخروش

ای چنبر دف رسن گسستی با چرخه و دلو و چاه کم کوش

چون گشت شکار شیر جانی بیزار شد از شکار خرگوش

خرگوش که صورتند بی جان گرمابه پر از نگار منقوش

با نفس حدیث روح کم گوی وز ناقۀ مرده شیر کم دوش

(مولوی)

قناعت و کار و کوشش

اشاره

قناعت در فرهنگ اسلام تضادّی با فعالیّت و کار و کوشش و زحمت و حرکت در امور دنیایی ندارد.

انسان قانع بدون این که دنیا را معبود و بت خود قرار دهد و آن را هدف ببیند، دنبال همه نوع فعالیّت مشروع است و از برکت قناعت به حق خود در ضمن آن همه حرکت، لحظه‌ای از یاد خدا و قیامت و حقوق مردم غافل نیست که قناعت در حقیقت سدّی در برابر حرام و حصنی حصین در مقابل اغواگری‌های شیطان و اعوان و انصار اوست که می‌خواهند دنیا را سبب و وسیلۀ فریب انسان قرار دهند تا آدمی از یاد حقایق باز بماند و یکپارچگی همّت و اراده‌اش خرج مال دنیا گردد.

اهل قناعت بیکار نبوده و بیکار نیستند، اهل قناعت دنیای خود را مزرعۀ آخرت قرار می‌دهند، اهل قناعت از آنچه به دست می‌آورند به اندازۀ نیاز خود و زن و فرزند و حاجاتشان استفاده می‌کنند و در پرداخت مازاد آن در چهار چوب خمس و زکات و صدقات و انفاق هیچ کوتاهی نمی‌کنند.

اهل قناعت در عین وارد بودن به خرید و فروش و تجارت، با تمام وجود غرق در یاد حق هستند و صبح و شامشان در خدمت به حق و خلق می‌گذرد.

دنیاداری و بیع و تجارت و صنعت و کشاورزی و دامداری و آبیاری و هنر و کسب برای اهل قناعت به گونه‌ای است که اسلام همۀ آنها را برای آنان عبادت به حساب آورده است.

خانۀ اهل قناعت همچون مسجد و حرف و نفس آنان به منزلۀ تسبیح حق و شب و روزشان غرق در نور لطف و رحمت الهی و بیع و تجارتشان نردبان ترقّی به سوی خیر دنیا و آخرت است و همه را قرآن کریم در سورۀ مبارکۀ نور بیان فرموده است:

فی بُیُوتٍ‌ أذِنَ‌ اللّهُ‌ أنْ‌ تُرْفَعَ‌ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ‌ یُسَبِّحُ‌ لَهُ‌ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ

الآْصالِ‌ * رِجالٌ‌ لاتُلْهِیهِمْ‌ تِجارَةٌ‌ وَ لا بَیْعٌ‌ عَنْ‌ ذِکْرِاللّهِ‌ وَ اقامِ‌ الصَّلاةِ‌ وَ إیتاءِ الزَّکاةِ‌ یَخافُونَ‌ یَوْماً تَتَقَلَّبُ‌ فیهِ‌ الْقُلُوبُ‌ وَ الأْبْصارُ * لِیَجْزِیَهُمُ‌ اللّهُ‌ أحْسَنَ‌ ما عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ‌ مِنْ‌ فَضْلِهِ‌ وَ اللّهُ‌ یَرْزُقُ‌ مَنْ‌ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ‌» ⁽¹⁾

[ این نور ] در خانه‌هایی است که خدا اذن داده [ شأن و منزلت و قدر و عظمت آنها ] رفعت یابند و نامش در آنها ذکر شود ، همواره در آن خانه‌ها صبح و شام او را تسبیح می‌گویند . * مردانی که تجارت و داد و ستد آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی‌دارد ، [ و ] پیوسته از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود ، می‌ترسند . * [ این گونه عمل می‌کنند ] تا خدا آنان را بر [ پایۀ ] نیکوترین عملی که انجام داده‌اند پاداش دهد ، و از فضلش برای آنان بیفزاید ، خدا به هر که بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد .

آری، هر کانونی که به فرمان خدا بر پا شده و نام خدا در آن برده شود و هر صبح و شام مردم با ایمانی که زندگی مادی آنها را به خود مشغول و از یاد خدا غافل نمی‌کند به تسبیح و تقدیس در آن مشغولند، چنین خانه‌هایی مرکز مشکات انوار الهی و ایمان و هدایت است.

«در واقع این خانه‌ها چند ویژگی دارد:

نخست این که به فرمان خدا بنیان شده است. دیگر این که پایه‌ها و دیوارهایش آن چنان محکم و مرتفع است که آن را از نفوذ شیاطین حفظ‍‌ می‌کند. و دیگر این که مرکز یاد خداست و سرانجام این که مردانی از آن پاسداری می‌کنند که صبح و شام به تسبیح خدا مشغولند و جاذبه‌های دنیای فریبنده آنها را از حق غافل نمی‌سازد.

این خانه‌ها با این ویژگی‌ها سرچشمۀ هدایت و ایمان است.

در این آیه هم «تجارت» آمده و هم «بیع» با این که به نظر می‌رسد هر دو یک معنی داشته باشد ولی ممکن است تفاوت این دو از این نظر باشد که تجارت اشاره به یک کار مستمر و مداوم است ولی بیع برای یک مرحله و به صورت گذرا است.

توجه به این امر نیز ضروری است که نمی‌فرماید آنها مردانی هستند که به سوی تجارت و بیع نمی‌روند، بلکه می‌گوید که تجارت و بیع، آنها را از یاد خدا، بر پاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند.» ⁽¹⁾

آری، قناعت که حالتی نفسانی و معلول و محصول توجه به واقعیّت‌های الهیّه و حقایق ملکوتیه است هیچ تضادی با کسب و کار و بیع و تجارت و دنبال دنیا رفتن ندارد. این صفت، دارندگانش را از دیگران در پاکی و آلودگی در تمام شؤون حیات ممتاز می‌گرداند.

اسلام با عزلت، سستی، کسالت، بیکاری، بیعاری و در عین حال با فعالیّت و کوشش و حرکت در مسیر غیر خدا که محصولی جز آلوده شدن به حرام ندارد، سخت و شدید مخالف است.

آری، باید هر روز به دنبال سر و صورت دادن به معیشت رفت و در برخورد با مال و ثروت از قناعت کمک گرفت و چهارچوب حیات را با تمام شؤونش خرج خدمت به حق و خلق کرد.

آن جا که انسان حس می‌کند امور مادی می‌خواهد وی را از یاد خدا غافل کند و قدمش را به عرصه‌گاه حرام ببرد، باید با تمام وجود ایستادگی کند و در این نقطۀ

خطرناک به حصار الهی قناعت پناه ببرد.

الا چند از پی دنیا کشی رنج تو را کُنج قناعت بهتر از گنج

ز خوان رزق اندک توشه‌ای گیر قناعت کن ز عصیان گوشه‌ای گیر

چه از رزق مقدّر بیش جویی چه از روز مقرّر پیش جویی

ز تقدیر خدا بیزاری است این ز خود رأیی خدا آزاری است این

اگر شخصی به قدر بهرۀ خویش شود از خوان نعمت قسمت اندیش

ولی آن بندۀ دور از سعادت نگردد قانع و جوید زیادت

یقین کز مهر او افسرده گردد از او یکبارگی آزرده گردد

تو هم ای بنده قانع باش و خرسند مشو در بند آزار خداوند

ز دنیا گر به اندک توشه سازی نسازی خرمن و با خوشه سازی

نبیند رنج گردون خرمن تو شود از خوشه پر دُر دامن تو

سر خویش از طمع در پا مینداز قناعت کن به گردون سر برافراز

(هلالی جغتایی)

حیات طیبه و قناعت

«مَنْ‌ عَمِلَ‌ صالِحاً مِنْ‌ ذَکَرٍ أوْاُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ‌ فَلَنُحْیِیَنَّةُ‌ حَیاةً‌ طَیِّبَةً‌» ⁽¹⁾

از مرد و زن ، هر کس کار شایسته انجام دهد در حالی که مؤمن است ، مسلماً او را به زندگی پاک و پاکیزه‌ای زنده می‌داریم.

در تفسیر آیۀ شریفۀ آمده است:

«مراد از حیات طیّبه رزق حلال است.

این معنی از ابن عباس و سعید بن جبیر و عطا روایت شده که به حق رزق حلال،

محصول صفت عالی قناعت است.

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت است:

مراد از حیات طیّبه قناعت و رضا و خشنودی به عطای خداست.» ⁽¹⁾

حیات طیّبه قناعت است. ⁽²⁾

قناعت در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

طُوبی لِمَنْ‌ ذَکَرالْمَعادَ، وَ عَمِلَ‌ لِلْحِسابِ‌، وَ قَنَعَ‌ بِالْکَفافِ‌، وَ رَضِیَ‌ عَنِ‌ اللّهِ‌. ⁽³⁾

خوشا به حال کسی که به یاد قیامت و روز بازگشت باشد و برای حساب کار کند و به اندازۀ خویش در باب روزی قناعت ورزد و از حضرت حق راضی و خشنود باشد.

حضرت علی علیه السلام در خطبۀ قاصعه می‌فرماید:

وَ لکِنَّ‌ اللّهَ‌ سُبْحانَهُ‌ جَعَلَ‌ رُسُلَهُ‌ اولی قُوَّةٍ‌ فی عَزائِمِهِمْ‌، وَ ضَعَفَةً‌ فیما تَرَی الأْعْیُنُ‌ مِنْ‌ حالاتِهِمْ‌، مَعَ‌ قَناعَةٍ‌ تَمَلأُ القُلُوبَ‌ وَ الْعُیُونَ‌ غِنیً‌ وَ خَصاصَةٍ‌ تَمْلَأُ الأْبْصارَ وَ الأْسْماعَ‌ أذیً‌. ⁽⁴⁾

ولی خداوند پاک پیامبرانش را در تصمیم‌هایشان نیرومند و قوی و از نظر

برنامه‌های ظاهری ضعیف قرار داد، با قناعتی که از بی‌نیازی چشمها را پر می‌کرد و تهیدستی و فقری که دیده‌ها و گوش‌ها را از آن مملو می‌ساخت.

و نیز فرموده است:

ألْهِمْ‌ نَفْسَکَ‌ الْقُنُوعَ‌. ⁽¹⁾

قناعت را به خورد نفس بده.

نِعْمَ‌ حَظُّ‍‌ الْمَرْءِ الْقَناعَةُ‌. ⁽²⁾

چه نیکوست لذّت مرد را قناعت!

اِنْتَقِمْ‌ مِنْ‌ حِرْصِکَ‌ بِالْقُنُوعِ‌ کَما تَنْتَقِمُ‌ مِنْ‌ عَدُوِّکَ‌ بِالْقِصاصِ‌. ⁽³⁾

از حرصت با قناعت انتقام بگیر، چنانکه از دشمنت با قصاص انتقام می‌گیری.

أشْکَرُالنّاسِ‌ أقْنَعُهُمْ‌، وَ أکْفَرُهُمْ‌ لِلنِّعَمِ‌ أجْشَعُهُمْ‌. ⁽⁴⁾

شاکرترین مردم قانع‌ترین آنان و ناسپاس‌ترینشان نسبت به نعمت‌ها طمع کارترین آنهاست.

کَفی بِالْقِناعَةِ‌ مُلْکاً وَ بِحُسْنِ‌ الْخُلْقِ‌ نَعیماً. ⁽⁵⁾

پادشاهی در قناعت است و حسن خلق نعمت بزرگی است.

ما أحْسَنَ‌ بِالإْنْسانِ‌ أنْ‌ یَقْنَعَ‌ بِالقَلیلِ‌ وَ یَجُودَ بِالْجَزیلِ‌. ⁽⁶⁾

چه نیکوست انسان را که به اندک قانع باشد و به بیشتر جود و احسان نماید.

مَنْ‌ قَنَعَتْ‌ نَفْسُهُ‌، أعانَتْهُ‌ عَلَی النَّزاهَةِ‌ وَ الْعِفافِ‌. ⁽¹⁾

کسی که نفسش آراسته به قناعت شود، در پاکی و عفّت به کمک صاحبش بر خواهد خاست.

مِنْ‌ شَرَفِ‌ الْهِمَّةِ‌ لُزُومُ‌ الْقَناعَةِ‌. ⁽²⁾

از بلندی همّت، ملازمت با قناعت است.

مِنْ‌ عِزِّ النَّفْسِ‌ لُزومُ‌ الْقِناعَةِ‌. ⁽³⁾

از عزّت نفس التزام به قناعت است.

اَلْقِناعَةُ‌ سَیْفٌ‌ لاَیَنْبُو. ⁽⁴⁾

قناعت شمشیری است که کند نمی‌شود.

خِیارُ امَّتِی الْقانِعُ‌، وَ شِرارُهُمُ‌ الطّامِعُ‌. ⁽⁵⁾

بهترین امّتم قانع و بدترین آنها طمع ورز است.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

امام علی بن ابیطالب علیه السلام از خرمایی نوش جان فرمود، سپس آب میل فرمود، آنگاه به شکمش زد و گفت: آن کس که شکم او را به آتش ببرد از خدا دور باد.

روایاتی دیگر در باب قناعت

روایات زیر از رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمۀ طاهرین علیهم السلام در باب قناعت آمده:

اَلْقَناعَةُ‌ مالٌ‌ لایَنْفَدُ. ⁽¹⁾

قناعت ثروتی است که پایان ندارد.

اَلْقِناعَةُ‌ تُغْنی. ⁽²⁾

قناعت بی‌نیاز کننده است.

طَلَبْتُ‌ الْغِنی فَما وَجَدْتُ‌ إلاّ بِالْقِناعَةِ‌، عَلَیْکُمْ‌ بِالْقِناعَةِ‌ تَسْتَغْنُوا. ⁽³⁾

بی نیازی خواستم جز در قناعت نیافتم، قناعت کنید بی‌نیاز شوید.

اَلْقِناعَةُ‌ غُنْیَةٌ‌، وَ الاِْقْتِصادُ بُلْغَةٌ‌. ⁽⁴⁾

قناعت بی‌نیازی است و میانه‌روی زندگی رساننده (به هدف) است.

اَلْقانِعُ‌ غَنِیٌّ‌ وَ إنْ‌ جاعَ‌ وَ عَرِیَ‌. ⁽⁵⁾

قانع بی‌نیاز است گرچه گرسنه و برهنه باشد.

اَلْقَناعَةُ‌ رَأْسُ‌ الْغِنی. ⁽⁶⁾

قناعت ریشۀ ثروت است.

لا کَنْزَ أغْنی مِنَ‌ الْقَناعَةِ‌. ⁽⁷⁾

گنج و ثروتی بی‌نیاز کننده‌تر از قناعت نیست.

مَنْ‌ قَنِعَ‌ بِما رَزقَهُ‌ اللّهُ‌ فَهُوَ مِنْ‌ أغْنَی النّاسِ‌. ⁽¹⁾

آن کس که به روزی پاک و حلال خدا قناعت کند، از بی‌نیازترین مردم است.

أوْحَی اللّهُ‌ تَعالی إلی داوُدَ علیه السلام : وَضَعْتُ‌ الْغِنی فِی الْقَناعَةِ‌ وَ هُمْ‌ یَطْلُبُونَهُ‌ فی کَثْرَةِ‌ الْمالِ‌ فَلا یَجِدُونَهُ‌. ⁽²⁾

خداوند بزرگ به داود وحی کرد: ثروت را در قناعت گذاشته‌ام، مردم در زیادی مال می‌جویند ولی نمی‌یابند.

اِنْزِلْ‌ ساحَةَ‌ الْقَناعَةِ‌ بِاتِّقاءِ الْحِرْصِ‌، وَ ادْفَعْ‌ عَظیمَ‌ الْحِرْصِ‌ بِإیثارِ الْقَناعَةِ‌. ⁽³⁾

با نگهداری خود از حرص در عرصه‌گاه قناعت قرار گیر و حرصِ‌ بزرگ را، با به میدان آوردن همۀ وجودت در مرحلۀ قناعت دفع کن.

لَنْ‌ تُوجَدِ الْقَناعَةُ‌ حَتّی یُفْقَدَ الْحِرْصُ‌. ⁽⁴⁾

بدون از بین رفتن حرص، هرگز به قناعت دسترسی نیست.

یَنْبَغی لِمَنْ‌ عَرَفَ‌ نَفْسَهُ‌ أنْ‌ یَلْزَمَ‌ الْقَناعَةَ‌ وَ الْعِفَّةَ‌. ⁽⁵⁾

سزاوار است انسان خودشناس ملازم قناعت و پاکی شکم و شهوت باشد.

ثَمَرَةُ‌ الْقَناعَةِ‌ الْعِزُّ. ⁽⁶⁾

میوۀ قناعت عزّت و آبرو است.

وَ اقْنَعْ‌ بِما اوتیتَهُ‌ یَخِفَّ‌ عَلَیْکَ‌ الْحِسابُ‌. ⁽¹⁾

و به آنچه داده شدی قناعت ورز، تا حساب قیامت بر تو سبک و آسان گردد.

مَنْ‌ رَضِیَ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ بِالْیَسیرِ مِنَ‌ الْمَعاشِ‌ رَضِیَ‌ اللّهُ‌ مِنْهُ‌ بِالْیَسیرِ مِنَ‌ الْعَمَلِ‌. ⁽²⁾

هر کس به دادۀ اندک حق در امر معاش خشنود باشد، خدا به عمل اندک او رضایت خواهد داد.

أنْعَمُ‌ النّاسِ‌ عَیْشاً مَنْ‌ مَنَحَهُ‌ اللّهُ‌ سُبْحانَهُ‌ الْقَناعَةَ‌، وَ أصْلَحَ‌ لَهُ‌ زَوْجَهُ‌. ⁽³⁾

در بهترین ناز و نعمت در زندگی آن کسی قرار دارد که خداوندِ پاک قناعت روزیش فرموده و زوجه و همسرش را صالح و شایسته قرار داده است.

اَلْقَناعَةُ‌ أهْنَأُ عَیْشٍ‌. ⁽⁴⁾

قناعت خوشگوارترین زندگی است.

مشو به ملک سلیمان و مال قارون شاد که ملک و مال بود در ره حقیقت باد

کنند خلق جهانت چو سوسن آزادی اگر چو سرو سهی گردی از جهان آزاد

کجا به دست تو افتد ممالک جمشید بدین صفت که نگینت به دست دیو افتاد

از این سراچۀ خاکی درِ طمع در بند چرا که هیچ کس از وی ندیده است گشاد

جهان سِفله اگر با کسی وفا کردی ز کیقباد کجا منتقل شدی به قباد

کسی که آمد و بنهاد رسم سرداری به عاقبت نشنیدی که رفت و سر بنهاد

اگر عمارت شدّاد شد بهشت برین ببین که بر چه طریقش بهشت و شد شدّاد

به پیره زال جهان دل مده که در همه عمر نبوده است دمی پور زال از او دلشاد

مگو حکایت شیرین که خسرو از غم او هلاک گشت به تلخیّ‌ و جان شیرین داد

غلام همّت آنم که بهر راحت خلق نهد چو بانیِ‌ این بقعه گوشه‌ای بنیاد

(خواجوی کرمانی)

6 - سوء خلق

اشاره

بداخلاقی و تندخویی و به تعبیر حضرت سجّاد علیه السلام شَکاستِ‌ ⁽¹⁾

در تمایلات نفسانی و امساک از خواهش‌های درونی هر انسانی دو قدرت مثبت و منفی وجود دارد.

قدرت مثبت، هدفش جلب لذت‌ها و ارضای غرایز است. او میل دارد کلیه خواهش‌های طبیعی، بدون قید و شرط‍‌ برآورده شود. این نیرو که نیک و بد را درک

نمی‌شناسد و تنها به لذّت و خوشی می‌اندیشد در وجود هر بشری سبب نمایش چهرۀ زشت اخلاق است.

در قرآن مجید این قدرت درونی به «نفس امّاره» تعبیر شده است که بنده‌اش را در آزمایش دشواری قرار داد.

وَ مَآ أُبَرِّئُ‌ نَفْسِی إِنَّ‌ النَّفْسَ‌ لَأَمَّارَةٌ‌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ‌ رَبِّی إِنَّ‌ رَبِّی غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽¹⁾

من خود را از گناه تبرئه نمی‌کنم ؛ زیرا نفس طغیان گر ، بسیار به بدی فرمان می‌دهد مگر زمانی که پروردگارم رحم کند ؛ زیرا پروردگارم بسیار آمرزنده و مهربان است .

قدرت منفی در باطن انسان، آدمی را از رسیدن به گناهان لذیذ و ناپاکی بازمی‌دارد. و تمایلات را تعدیل می‌کند و نفس امّاره سرکش را ملامت و مهار می‌نماید. این توان از نیکی و پاکی حمایت می‌کند و بدی را دفع می‌کند.

در قرآن کریم از این نیروی بازدارنده و تعدیل کننده به «نفس لوّامه» یاد شده است.

وَ لَآأُقْسِمُ‌ بِالنَّفْسِ‌ اللَّوَّامَةِ‌» ⁽²⁾

و به نفس سرزنش‌گر قسم می‌خورم .

بر اساس بیان قرآن انسان دارای فطرت توحیدی است و از طریق آن به وجود خداوند با صفات جمیله پی‌می‌برد و از راه فطرت نیز با مکارم و رذایل اخلاقی آشنا می‌شود که فضیلت آن را تقوای نفس و رذیلت را فجور نفس می‌نامند.

وَ نَفْسٍ‌ وَ مَا سَوَّیها * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَیها» ⁽¹⁾

و به نفس و آن که آن را درست و نیکو نمود ، * پس بزه‌کاری و پرهیزکاری‌اش را به او الهام کرد .

حسن خلق و مکارم اخلاقی لازمۀ شخصیت ملکوتی انسان است. در حالی که سوء خلق و مفاسد اخلاقی در نتایج شخصیت دنیوی انسان است. صاحبان شخصیت معنوی دارای باطن نیکو و سالمی هستند که در پی کسب حلال‌ها و نیکی‌ها و دوری از محرمات و پستی‌هایند.

امّا صاحبان قلوب دنیوی همراه با ریا و نفاق است که به دنبال کسب مقامات ظاهری و اندوختن اموال و سرمایه‌های مادی‌اند.

با توجه به همه این آثار و برکات روحی و معنوی اخلاق، برای نفس که از سوی عمل به دستورهای اخلاقی و معارف دینی می‌تواند آثار سازنده و مفید داشته باشد، چرا بشر از آن بهره نمی‌برد تا سلامت و سعادت دنیایی خود را تأمین کند. و همچنان به خلقیّات ناپسند خود اصرار می‌ورزد.

مولای متقیان امیرمؤمنان علیه السلام به همه بشریت توصیه فرموده است:

وَ عَلَیْکُمْ‌ بِمَکارِمِ‌ الأَخْلاقِ‌ فَاِنَّها رِفْعَةٌ‌ وَ ایَّاکُمْ‌ وَالْاَخْلاقَ‌ الدَّنِیَّةَ‌ فَاِنَّها تَضَعُ‌ الشَّرِیفَ‌ وَ تَهْدِمُ‌ الْمَجْدَ. ⁽²⁾

به شما باد به تحصیل مکارم اخلاق که آن مایۀ سربلندی است. و از خوی‌های پست دوری کنید که آن انسان‌های شریف را پست می‌کند و بزرگواری را از بین می‌برد.

پس راه موفّقیّت و نجات در این است که در طلب مکارم اخلاق باشیم هر چند امیدی به بهشت رفتن و ترسی از دوزخ هم در کار نباشد.

عذاب نفس

در بین روایات برای نفس هم عذابی در دنیا مشخص شده است.

امام صادق علیه السلام فرموده است:

مَنْ‌ ساءَ خُلُقُهُ‌ عَذَّبَ‌ نَفْسَهُ‌. ⁽¹⁾

هر که بداخلاق باشد خودش را عذاب دهد.

چه عذابی که نه تنها نفس، بلکه آثار دیگری هم در پی دارد؛ برخی از آنها عبارتند از: هر که بداخلاق باشد خانواده‌اش از او دلتنگ و بیزار شوند، هر که تندخو شود آسایشش اندگ گردد. هر که بدخلق گردد از پیدا کردن دوست و رفیق درماند، هر که اخلاقش بد باشد روزیش تنگ شود، آدم بد خوی بسیار خطا کند و زندگیش تلخ شود.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله در این زمینه می‌فرماید:

آیا شما را از کم شباهت‌ترینتان به خودم آگاه نسازم‌؟ عرض کردند: بلی، ای رسول خدا. فرمود: زشتگوی، بی‌آبرو، بی‌شرم، بخیل، متکبّر، کینه‌توز، حسود، سنگدل، کسی که هیچ خیری از او برنمی‌خیزد و کسی از شرش در امان نیست. ⁽²⁾یکی از عوامل جداکنندۀ انسان‌ها از یکدیگر بدخویی است که امیرمؤمنان به این نکته گوشزد فرموده است:

وَ إِنَّما انْتُمْ‌ اخْوانٌ‌ عَلی‌ دِینِ‌ اللّهِ‌، ما فَرَّقَ‌ بَیْنَکُمْ‌ الاّ خُبْثُ‌ السَّرائِرِ، وَ سُوءُ

الضَّمائِرِ، فَلا تَوازَرُونَ‌ وَ لاتَناصَحُونَ‌ وَ لاتَباذَلُونَ‌ وَ لاتَوادُّونَ‌. ⁽¹⁾

شما بر مبنای دین خدا برادر هستید، چیزی جز آلودگی درون‌ها و بدی نیّت‌ها شما را از هم جدا نکرده، به این لحاظ‍‌ یکدیگر را یاری نمی‌دهید و خیرخواهی نمی‌کنید و به هم بذل و بخشش ندارید و با یکدیگردوستی نمی‌کنید.

این حالات از آثار علاقمندی افراطی به دنیا و آرزوهای نفسانی است که عدّه‌ای به اندک مال دنیا شاد می‌شوند و نگران بازپرسی از عملکرد خود در آخرت نمی‌باشند.

بنابراین باید برای پالایش درون به سفارش امام علی علیه السلام که از سخنان رسول اللّه صلی الله علیه و آله گرفته‌اند توجه نمود که فرمود:

طُوبی‌ لِمَنْ‌ ذَلَّ‌ فی‌ نَفْسِهِ‌ وَ طابَ‌ کَسْبُهُ‌ وَ صَلَحَتْ‌ سَریرَتُهُ‌، وَ حَسُنَتْ‌ خَلیقَتُهُ‌. ⁽²⁾

خوشا به حال کسی که نزد خود خوار و کسبش پاک و باطنش شایسته و اخلاق نیکوست.

7 - افراط در شهوت

اشاره

شهوت به معنای، اشتها، خواستن، میل، میل به غذا و میل به شهوت جنسی آمده است.

خواسته و میلی که خداوند بزرگ از باب مصلحت در وجود انسان قرار داده در صورتی که با تعالیم وحی و قواعد تربیتی انبیا و ائمۀ طاهرین و حکما و عرفا کنترل نشود و در این عرصه‌گاه، ریاضت شرعیّه برای خرج شدن میل در امور مثبته تحمّل

نگردد، سر به تجاوز، افراط‍‌ و اصرار نسبت به تمام امور مادی از قبیل مال، مقام، شهرت و شهوت جنسی زده و به تعبیر قرآن تبدیل به هوای نفس می‌گردد.

طوفان هوا، انسان را در مال مبدّل به قارون و در مقام تبدیل به فرعون و هیتلر و در شهوت جنسی تبدیل به حیوان درنده و خطرناکی می‌کند که حتی به محارم خود هم رحم نخواهد کرد و در برنامۀ شکم مبدّل به غاصب، دزد، محتکر، ثروت اندوز، مشروب خوار و حرام‌خوار خواهد نمود.

وقتی انسان از شناخت موقف و موقعیّت و جایگاهش در آفرینش غافل بماند، زمانی که بشر از حقایق ملکوتیّه دور بماند، آنگاه که از مالک حقیقی و صاحبش حضرت حق و مرگ و برزخ و قیامت و حساب و کتاب غفلت کند، و وقتی از رشتۀ خیر و سلامت و درستی و سعادت و خدمت به همنوعان در بی‌خبری فرو رود برای زندگی و حیاتش محوری جز شهوت باقی نمی‌ماند.

شهوتی که به دور از تربیت و کنترل است، از انسان چه می‌خواهد؟! مال خواهی و مقام خواهی و شهرت خواهی و لذّت خواهی و جولان شهوت جنسی را به چه صورت از انسان می‌طلبد؟! در چنین موقعیّتی کدامیک از حسنات اخلاقی در وجود مرد و زن پابرجا می‌ماند و کدامیک از رذایل و سیّئات اخلاقی از ضربه‌زدن به شخصیّت الهی انسان کنار می‌ماند؟

شهوت بی قید و شرط در غرب

با تفکّر در وضع مرد و زن در آمریکای فعلی و اروپا و کشورهایی که تابع آنها هستند، شما را به ضرر و ضربه‌های سعادت سوز شهوت بی‌قید و شرط‍‌ بیشتر واقف کند و توجهی به حیات انبیا و امامان و پاکان، شما را بیشتر به عظمت کنترل شهوات که تنها راه به سوی سلامت و به دست آوردن خیر دنیا و آخرت است آگاه می‌سازد.

«اکثریت جوامع و ملل تا اوایل قرن رنسانس در کنترل شهوات کم اراده و ضعیف بودند، جنایات جنسی در حدی البته در بیشتر موارد به صورت پنهان و به دور از چشم دیگران در جهت حفظ‍‌ آبرو و موقعیت وجود داشت، ولی در عصر رنسانس و به خصوص از زمانی که یهودیان و دانشمندان آنان تحت عنوان روانشناس و اقتصاددان و جامعه‌شناس، میدان تاخت و تاز در حیات انسان پیدا کردند همان ارادۀ کم و ضعیف را که گاهی حافظ‍‌ شرف بود؛ در پهنه‌گاه زندگی دچار نمودند که در تاریخ حیات انسان سابقه نداشت. تسلط‍‌ فرهنگ بی‌بند و باری بر اثر روابط‍‌ بین‌المللی بر ممالک آسیا و اروپا، گروه کثیری از مردم این نواحی را همانند آن حیوانات وحشی به چاه جهنّمی فساد کشید.

حاکمان جهان می‌بایست با قواعد الهی و منطقی و عقلی، ارادۀ ضعیف مردم را نسبت به کنترل شهوات تقویت می‌کردند تا جهان تبدیل به گلستانی از واقعیت‌ها و حقایق می‌شد و هر کس در هر برنامه‌ای قانع به حق خود، زندگی می‌کرد ولی با کمال تأسف حاکمان در روی زمین، خودشان از نیروی اراده بی‌نصیب و در بسیاری از برنامه‌ها غرق در شهوات بی‌قید و شرط‍‌ بودند و جهانیان از باب:

النّاسُ‌ عَلی دینِ‌ مُلُوکِهِمْ‌. ⁽¹⁾

مردم بر آیین و روش حاکمانشان می‌باشند.

به این فضاحت و رسوایی درافتادند.

کار فضاحت انسان در مسألۀ هوا و هواپرستی و شهوت و شهوات به جایی رسیده که برای اقناع خود، به دست دست‌اندرکاران علوم مادی، منکر فضایل اخلاقی شده و حقایق انسانی و خصال ملکوتی را که با ذات بشر و فطرت او عجین است و خمیرمایۀ شرف و کرامت و فضیلت اوست اموری اعتباری و معلول

محدودیّت‌های ساختگی و جهات مادی دانستند.

جوّی که بر زندگی و حیات غربی‌ها با جملات پر زرق و برق و کلماتی که لباس علمی به آن پوشانده بودند حاکم شد کاری کرد که اروپا از قید اخلاق آزادی یافت؛ زیرا آن را بار گرانی می‌دانست که مردم بدون اختیار و از روی تقلید کورکورانه از دوران تاریک بشریت به ارث برده‌اند.

اروپایی‌ها اظهار کردند: قیود اخلاقی تنها به درد ایّام کودکی بشر می‌خورد، یعنی آن روزی که هواپیما وجود نداشت و نمی‌شد با یک گردش سریع و مدت چند ساعتی، جهان را بمباران کرد، روزگاری که انسان غیرت داشت و ناموس و عِرض خود را در اختیار حیوانات گرسنه قرار نمی‌داد، همچنین دورانی که ما نادان بودیم و نمی‌فهمیدیم که انرژی جنسی تنها یک موضوع بیولوژیکی است و هیچ گونه ارتباطی با اخلاق ندارد!

این شرف فروخته‌ها و برده‌های شهوت می‌گویند:

تمایلات جنسی فقط‍‌ یک بحث حیوانی است که آدمی باید مثل سگ و سایر چهارپایان آن را به کار برد. بنابراین دیگر کنترل و محدودیت اخلاقی معنایی ندارد، ما آن ایّامی که مقیّد به حدود اخلاقی بودیم، در نفاق به سر می‌بردیم و مردم اجتماع را شریف می‌پنداشتیم، ولی سزاوار آن است که دل و روح و جسم خود را همیشه بیالاییم و با پیروی از طبایع حیوانی خویش، خود را از دورویی نجات بخشیم.

تمدّن جدید غرب که بر مادیّت محض بنیان گذارده شده در موضوع زندگی و روان توجیهات نارسایی کرده است، از قبیل توجیهات اقتصادی در تاریخ، توجیهات مادی در احساسات انسان، توجیهات جنسی در سایر شؤون مختلف زندگی، سپس این امور که به عنوان علم به خورد انسان جاهل داده شده باعث گردید که شخصیت انسان لکه‌دار گردد و ما در تمام مقدسات وی نظر تشکیک

بیفکنیم. اندیشۀ خانواده و روابط‍‌ عاطفی افراد نیز که در محیط‍‌ خانواده به دست می‌آید در ضمن این کشاکش مورد حمله قرار گرفته است.

سپس برای این که این اوضاع شوم را با نظرات علمی نیز تثبیت کنند از دانشمندانِ‌ در اختیار خود خواستند تا به نام بحث و انتقاد علمی به یاوه‌سرایی و ابراز نظریه‌هایی بی‌اساس اشتغال ورزند.

این دانشمندان پول‌پرست و مقهور شهوت و خادمان استعمار و استثمار تا آن جا که نیرو داشتند بشر را آلوده معرفی کردند، به طوری که گویی از طرف قوای مرموز موظف بودند که در این راه مبالغه کنند.

کار را به جایی رساندند که با تلقینات پی در پی و به عنوان مسائل علمی فریاد می‌زدند که: امروز عصر تمدّن است و دیگر دوران بر بریت گذشته و برای زن و مرد قیود قبل از عصر تمدن معنا ندارد. اکنون باید همه بدانند که وضع دنیا برگشته و همه به خصوص جنس زن از اسارت رهایی یافته، به تنهایی می‌تواند برای خود کاسبی کند. آری، زن آزاد شده و دیگر آن اضطراب گذشته در کار نیست، بنابراین نیازی ندارد که خود را منحصر به یک مرد بداند، شبی در آغوش جوانی که عشقش به او کشیده می‌خوابد و فردا شب که از او سیر شد به دامان مردی دیگر که عضلاتی قوی دارد می‌آرمد، کسی نیز حق ندارد که او را از کارهایی که دلش می‌خواهد و انجام می‌دهد باز دارد!

ملاحظه کنید چه جوّی وچه میدان و عرصه‌گاهی برای شهوات مرد و زن ساخته‌اند! در چنین محیط‍‌ متمدّنی دستورهای دینی و اخلاقی و سایر مقرّرات اجتماعی همه و همه اموری دست و پا گیر و جهنّمی هستند.

بنا به عقیدۀ ایشان اخلاق تابع اوضاع اقتصادی است و هر نظامی برای خود مقرّرات خاصی در زمینۀ اخلاقیات مردم دارد. در این دوره که در شرق و در غرب سیستم‌های اقتصادی تحوّل یافته ناچار «اخلاق» نیز به شکل جدیدی آشکار

گردیده، مثلاً همه به زن حق داده‌اند که در فعالیّت‌های اقتصادی کاملاً آزاد باشد.

بدیهی است که به دنبال این آزادی فاحشه‌گری نیز بلامانع خواهد بود.

اهل ذوق فرموده‌اند: بزرگترین خوشبختی بشر عشق است ولی به شرط‍‌ آن که انسان در مراحل طبیعی عشق حرکت کند و بخواهد در زندگی یار مناسبی برای خود اتخاذ نماید. ولی اگر عشق، سراسر زندگی آدمی را احاطه کرد همچنانکه غرب افسار گسیخته اکنون به این حالت درآمده است، دیگر آن نور درخشنده خدایی نیست و آن جذّابیت روحی در آن جا یافت نمی‌گردد، بلکه عشقی است که تنها لذّت جسمانی و انگیزش غریزۀ شهوانی را منظور کرده و ما از نظر ارزش روانی هرگز نباید برای چنین عشق‌هایی خود را به زحمت مبتلا کنیم.

مسیح روح را مریم حجاب است بهشت وصل را آدم حجاب است

دلا در عاشقی محرم چه جویی که پیش عاشقان محرم حجاب است

برو خود همدم خود باش اگر چه برِ صاحبدلان همدم حجاب است

مکش جعدش که پیش روی جانان شَکنج طرّۀ پرخم حجاب است

ز هستی درگذر زیرا که در عشق نه هستی، شور و مستی هم حجاب است

(خواجوی کرمانی)

اجتماع آلودۀ غرب

در اجتماع آلودۀ غرب که وجدان و انصاف و عواطف انسانی و احساسات ملکوتی در آتش شهوات آزاد سوخته، پسر و دختر با هم، ولی بدون آن که دلبستگی دائمی نسبت به هم در فکرشان خطور کند، آمیزش می‌کنند.

در چنین حالت پستی که حتی حیوانات از آن ابا دارند، باید به خدا پناه ببریم. در جهان حیوانات روابط‍‌ نر و ماده تنها بر پایۀ شهوت نیست، عوامل فطری دیگر هم وجود دارد که میان آنها ایجاد انس و الفت می‌کند. آیا غرب منحلّ‌ و منحط‍‌ حاضر

است که بر خود گواهی دهد که به قدری شرافت انسانی را تنزّل داده که در موضوع عواطف از کبوتر و میمون نیز پست‌تر گردیده است‌؟!

این همه حوادث انتحار جوانان و هیجانات روحی و بیماری‌های عصبی که دکان روانشناسان را رونق بخشیده است از چیست‌؟ آیا اینها دلیل نیست که نظام بی‌بند و بار مادی، با فطرت هماهنگ نبوده و همواره بر خلاف طبایع و سنن اصیل انسانی قدم برمی‌دارد؟!

مرد به زن احتیاج دارد و زن نیز نیازمند به مرد است، ولی این احتیاج تنها به خاطر رفع غریزۀ شهوت نبوده، بلکه هر یک از آن دو تحت «احساساتی» از قبیل انس و دوستی و همزیستی قرار گرفته و به سوی یکدیگر کشیده می‌شوند. مرد نمی‌تواند شکل کامل این احساسات را در وجود مردی دیگر بیابد و نه زنی در وجود زن دیگر. همچنین نمی‌توان با اضطراب و هیجان، آنها را در میان کوچه و خیابان تأمین کرد. آخر چگونه دو نفر رهگذر که پس از جدایی همدیگر را دیگر نخواهند دید میانشان دوستی عمیق برقرار می‌شود؟ دو شخصی که مانند دو قطار هستند که فقط‍‌ در وسط‍‌ راه از پهلوی هم عبور می‌کنند چگونه با هم انیس و یار می‌گردند!

احساسات لطیفی که از درون روان فرد می‌جوشد، باید در فضایی آرام و مکانی ثابت و مستقر به جریان افتد، وگرنه آتش غریزه آن چنان تند و شعله‌ور می‌شود که با وجود هرگونه وسایل زندگی و سامان وضع اقتصادی، باز انسان ناراحت و ناراضی و مضطرب خواهد بود.

زن و مرد نیازمند به ایجاد تفاهم و داشتن هماهنگی در بین خود هستند، تا با تبادل مشاعر و عواطف به همدیگر کمک کنند و راز موفّقیت خویش را در تکاپوی زندگی به دست آورند. همیشه کلید حلّ‌ مشکلات به دست دو قلب پیوسته به هم سپرده شده است. انسان مجرّد که از مجانست و همزیستی عاطفی کناره گرفته است

هرگز از زندگی بهرۀ درستی ندارد.

اینها واقعیت‌هایی است که گاهی قوۀ خیال، مصادیق آن را به قالب شعر می‌ریزد، ولی آنها در حقیقت شعر نیستند، حقایق علمی‌اند که در ادوار مختلف زندگانی بشر همواره مورد تأیید و گواهی انسان‌ها بوده‌اند.

بنابراین ثابت شد که استقرار عواطف یکی از مهم‌ترین نیازمندی‌های روانی زن و مرد است و تمام لذایذ بدنی و شؤون آزادی در امر اقتصاد نمی‌تواند جایگزین آن گردد.

همچنین در این راه خطرناکی که دنیای غرب دیوانه‌وار به آن افتاده و اطرافش را امواج پرخروش ناکامی‌ها و رنج‌ها فراگرفته است، ممکن نیست که قرار عاطفی عاید انسان گردد. عواطف فقط‍‌ در محیط‍‌ خانواده به آرامش می‌گراید، ولی اینان زندگی خود را در خیابان و معابر گذرانده و حتی با ازدواج نیز نتوانسته‌اند خود را از این سرگردانی و دلهره رها سازند.

این بود نتیجۀ طبیعی برای هر نظامی که هدف خود را فقط‍‌ لذت بردن از مظاهر شهوی قرار می‌دهد. بشر هیچ‌گاه تمام اوصاف مطلوب خود را در وجود یار نمی‌یابد و قهراً افراد دیگری نیز با او تماس پیدا می‌کند که اوصاف زنده‌تر و جلوه‌های فریبنده‌تری دارند. اگر زن و شوهر به هم قانع نباشند و تمام مشاعر و احساسات خود را وقف یکدیگر ننمایند، هرگز در زندگی زناشویی خوشبخت نمی‌شوند.

شیوع امراض عصبی و روانی در این میدان بی‌بند و باری به اندازه‌ای است که تاکنون بشریت به این وضع مخوف نرسیده، حتی در آن دوران که در جنگل و غار به سر می‌برد!» ⁽¹⁾

جوامع غربی در کلام کاظم زاده

اشاره

آقای کاظم‌زاده ایرانشهر که سالیان درازی از عمر خود را در اروپا سپری ساخت و از نزدیک با جوامع غربی تماس داشت و به روحیات و وضع آنان آشنا بوده می‌نویسد:

دلایل علمایی که تزیید احتیاجات و ترقّیات و اختراعات را (که جدای از تربیت الهی است) مایۀ بدبختی بشر می‌دانند و سبب انحطاط‍‌ تمدّن غرب می‌شمارند به قرار ذیل است:

اوّل: تمدن غرب به وسیلۀ تزیید عدد ماشین آلات، کارهای دستی و حرفه‌های خصوصی خانگی را از دست مردم گرفته و میلیون‌ها کارکن را چنانکه امروز می‌بینیم بی‌کار و کسب گذاشته و دچار گرسنگی و بدبختی و اسارت ساخته است، به طوری که بعضی از مردم ماشین‌ها را بلای ناگهانی تصویر و یا آلت شیطانی فرض می‌کنند که نان و کار ایشان را از دستشان گرفته و می‌گیرند.

بعضی از متفکّرین به این عقیده گرویده‌اند که اگر قسمتی از ماشین‌ها را در یک مملکت که دو سه کرور کارگر بیکار دارد از کار بیندازند برای آن عدّه بیکار، کار پیدا خواهد شد.

این مسألۀ بیکاری که از عوامل بسیار مهم بروز انواع مفاسد است و فعلاً در شرق اصلاً موضوعی ندارد، امروز در غرب یکی از مهم‌ترین مسائل حیات سیاسی و اقتصادی و اجتماعی شده است، ولی ممالک مشرق زمین نیز ناچار به زودی با این مسأله رو به رو خواهند شد.

دوّم: این ترقّیات و اختراعات مادی به قدری احتیاج‌های زندگی بشر را زیاد کرده است که هر شخص کارکنی تمام وقت خود را باید صرف رفع این احتیاج‌ها کند، تا به قدر کافی وسیلۀ یک زندگی متوسط‍‌ را فراهم آورد.

بدین قرار مردم مانند حیوانات بارکش تمام روز باید کار کنند و دیگر نه حالی و نه فرصتی برای تفکّر و اشتغال با تربیت روحی و با صنایع ظریفه و علوم معنوی، یعنی برای تغذیۀ روح و عقل خود دارند و بدین وجه نمی‌توانند حسّاً و فکراً ترقی نموده به مراتب عالی تکامل برسند. از اینرو افراد طبقات پایین یعنی غیر شهری‌ها و نیز کارگران همیشه در جهالت مانده و وقت خودشان را باید صرف فراهم آوردن خوراک و پوشاک و غیره سازند و اگر یک روز دست از کار بکشند بی‌نان و بی‌چراغ خواهند ماند.

سوّم: این اختراعات فنّی ناچار سرمایه را در دست یک عده اشخاص مخصوصی جمع می‌کند و فرقۀ کارگران و ارباب حرفت را اجیر و اسیر ایشان می‌سازند و آنگاه آن کارهای دستی که در خانه‌ها و به دست پیرزنان و مردان علیل به عمل آورده می‌شد از میان رفته، این فرقه را هم محتاج نان کرده به گردن حکومت می‌اندازند، به طوری که حکومت مجبور به ساختن دارالمعجزه‌ها و بیمارستان‌ها و پرستارخانه‌ها و صرف مخارج کلّی برای نگهداری ضعفا و فقرا می‌گردد.

ولی بدتر از همه، این حال قسمت بزرگی از افراد ملّت را مزدور کارخانه‌ها و بندۀ ماشین‌آلات و بلکه مبدل به ماشین می‌سازد و هر روز که ماشین‌ها کار ندارند و یا نخواهند کار کنند، این مزدوران هم بیکار و بی‌نان می‌مانند.

این حال به تدریج حسّ‌ استقلال و آزادی را که بزرگترین نعمت خدادادی به بشر است، در قلوب طبقۀ کارگران که اکثریت نفوس ممالک متمدنه را تشکیل می‌دهند نابود می‌سازد و ایشان را از فعالیّت آزادانه و کسب نان و مایحتاج خود به دست خود محروم می‌دارد.امروز ماشین فرمانروای گروه کارگر و برزگر گشته و این طبقه از مردم محتاج مرحمت و مروّت این حکمران جبّار بی‌زبان گردیده است.

چهارم: جمع شدن سرمایه‌ها در دست اشخاص معدود سبب می‌شود که ایشان به مقتضای حرص بشری که حدود ندارد برای تزیید منافع و تموّل خود به قدر کافی

حقوق به مزدوران و کارگران را مجبور به تشکیل مؤسسه‌ها و انجمن‌ها و اتحادیه‌های کارگران کرده، برای حفظ‍‌ حقوق و منافع خود ایشان را وادار به پروردن حسّ‌ کدورت و نفاق و کینه و حسد و خصومت خواهد نمود.

به این سبب تخم عداوت در دل‌های افراد یک طبقۀ بزرگ ملّت نسبت به طبقۀ دیگر کاشته می‌شود و ایشان را دشمن یکدیگر ساخته باعث جنگ‌ها و شورش‌ها و تعطیل اشتغال و فساد اخلاق می‌گردد.

پنجم: این اختراعات بی‌حدود و تزیید احتیاج‌های زندگی نه تنها کارگران را اسیر کارخانه و ماشین می‌سازد، بلکه چون مزدی که کارگران می‌گیرند کافی برای رفع احتیاج‌های زندگی یک خانواده نمی‌شود از این نظر نه تنها زن کارگر بلکه گاهی دختران و پسران او هم مجبور می‌شوند که در بیرون از خانواده کار کنند تا وسایل زندگی را فراهم آورند، به این سبب رشتۀ ارتباط‍‌ و محبّت خانوادگی که رکن اساسی هر جامعه می‌باشد از هم گسیخته می‌گردد. تربیت اولاد ناقص می‌ماند و به جهت محرومی ایشان از آتش مقدّس محبت مادری که از کانون دل مادر شعله‌ور می‌شود مانند نباتات و گل‌های وحشی باز می‌آیند.

محبّت و اطاعت و فداکاری و حسّ‌ حرمت از میان اعضای خانواده رخت برمی‌بندد، به خصوص که زن و مرد و دختر و پسر در محیطهای مختلف، روزها را به سر می‌برند و با اشخاص مختلف مصاحبت و مخالطت می‌نمایند و به تدریج تابع عقاید و افکار متضاد سیاسی و دینی و اجتماعی می‌شوند و بدین وسیله رشتۀ الفت و یگانگی و همدردی و تعاون و مسؤولیت متقابل به کلّی گسیخته می‌گردد و افراد خانواده به همدیگر ناآشنا گشته، به چشم بیگانه به هم نگاه می‌کنند و فقط‍‌ از راه ناچاری و ضرورت و فقر با هم در یکجا زندگی می‌نمایند و مثل این که مسافران بیگانه‌ای هستند که در یک کشتی با هم سفر می‌کنند و هیچ رابطۀ محبت و علاقه و ارتباط‍‌ قلبی و روحی در میان ایشان نبوده و نیست و از اینرو همۀ حرکات و

معاملات و حتی سلام و آداب ایشان نسبت به یکدیگر فقط‍‌ از راه رسوم و عادات معموله و بی اراده می‌باشد نه از راه محبّت خالص و پاک قلبی و یگانگی.

در نتیجۀ این حالات ناگوار زندگی مادی و روحی، زیستن در خانه برای افراد آن سخت و تلخ گشته، زن و مرد و فرزندان بیشتر اوقات از همدیگر جدا می‌مانند و در میخانه‌ها و قهوه خانه‌ها و جاهای تعیّش و قماربازی و یا در مجالس سیاسی به سر می‌برند و به خصوص مرد تا نصف شب در خارج مانده مست و بیخود با حالت پریشان و غم آلود و با احساساتی پر از نفرت و غضب و حیوانیّت به خانه برمی‌گردد و آسایش چند ساعتی خانواده را بر هم می‌زند.

این حال ناچار شیرازۀ خانواده را از هم می‌گسلد و سبب ابتلا به الکل و امراض مسریه و فساد کلی اخلاق گشته، هیئت جامعه را مسموم و بنیان خانواده را رخنه‌دار و روح فعّال و قدرت معنوی نژاد و ملت را علیل و ضعیف می‌سازد.

مشاهدۀ حال یک چنین خانواده، هر انسان با حسّ‌ و با بصیرت را از زندگی بیزار و از تمدن متنفّر می‌کند.

ششم: این ازدیاد احتیاج‌های زندگی و این همه تأسیسات و طبقه بندی‌ها و اتحادیه‌های کارگران و سرمایه‌داران و رقیبان و فتنه‌جویان و حریصان نفع پرست که همواره درصدد استفاده از ضعف و ناتوانی دیگران در کمینند، تولید زد و خوردهای سخت و انقلاب‌های داخلی کرده حکومت‌ها را وادار به زیاد کردن ادارات و مأموران و به خصوص تزیید قوّۀ نظمیّه و دفاعیّه مملکت می‌کند و از این جهت قسمت بزرگی از مردم را از کار تولید ثروت به وسیلۀ زراعت و تجارت و حرفت بازداشته اجیر کاغذ و قلم می‌سازد و چون حقوقی که حکومت به مأموران خود می‌دهد برای رفع احتیاج‌های تازه و بی شمار زندگی و برای تسکین حرص‌ها و آرزوهای تازه پیدا شده کافی نمی‌باشد، ناچار فساد اخلاقی مانند رشوه گرفتن و دزدی و تقلّب و دروغ و خیانت در میان مأموران حکومت انتشار و رواج پیدا می‌کند

و این اخلاق خانه برانداز کم‌کم به مقتضای تقلید عوام از بزرگان و مأموران دولت به طبقات دیگر ملّت نیز سرایت می‌نماید و مردم برای پیش بردن کارهای خود مجبور از تعقیب و تقلید این اخلاق می‌شوند و بدین قرار حالت روحیۀ جامعه و ملّت، ضعیف و دچار مرض مزمن فساد اخلاق می‌گردد و درخت تناور شرافت و نجابت او از درون، گرفتار نیش‌های کرم‌های اجتماعی گشته رو به پوسیدن می‌گذارد. بدین ترتیب اسباب ویرانی و پریشانی و انقراض تمدن فراهم می‌شود.

هفتم: این اوضاع حکومت‌ها را مجبور می‌سازد که برای جلوگیری از هرگونه شورش و انقلاب‌های داخلی و برای کندن ریشۀ ناراضیان و دشمنان سیاسی و برای پرداختن حقوق اجزا و ادارات زیاد شدۀ خود، از یک طرف آزادی کامل در فحشا و هوسرانی و خوشگذرانی و استعمال مسکرات و انواع بازی‌ها و نفس پرستی‌ها به ملت بدهد تا او را بیهوش و مشغول و سرگرم سازد و از طرف دیگر نیز مالیات‌های زیاد بگیرد و فشارهای سخت به مردم وارد آورد.

به این واسطه به طور غیرمستقیم افراد ملّت به خصوص جوانان را که قوۀ تمیز و تعقّل هنوز در ایشان تکامل نیافته است به فساد اخلاق و ترک قوۀ ضبط‍‌ نفس به شهوترانی و دزدی و تقلّب و گول زدن و غارت و ظلم و خیانت وادار می‌نماید و ارزش شرافت و مردانگی و فضیلت را از دل ایشان بیرون می‌کند.

هشتم: از آن جا که نفس انسانی بیشتر مایل به هوا و هوس و شهوت و پیروی اخلاق مذمومه می‌باشد و از آن جا که اخلاق فاسده زودتر از اخلاق نیک نفوذ و سرایت پیدا می‌کند و از آن جا که تودۀ ملّت به آسانی تقلید از افکار و عادات جدید که موافق تمایلات نفسانی او باشد می‌نماید و از آن جا که قوّۀ تعقّل و تمیز در تودۀ ملّت بیش از اندازه به قبول نفوذ و تأثیرات خارجی یا بیگانه آماده و مستعد است، از این جهت در نتیجۀ این اوضاع که شرح داده شد طبقات پایین ملّت نیز بیش از همه اسباب و وسایل هوسرانی را استقبال می‌کند.

و چون در نتیجۀ انتشار علوم مادی و طبیعی پایۀ ایمان و اعتقاد مردم نیز سست گشته و احکام دین و تعلیمات اخلاقی نیز قدرت و نفوذ خود را کم کرده و از دست داده است، بنابراین تودۀ ملّت به زودی مغلوب پنجۀ قوای حیوانی می‌گردد و چون نه مانع خارجی و نه رادع باطنی مانند وجدان در جلوی خود می‌بیند خود را به کلی تسلیم دیو شهوت و فواحش می‌سازد و این حال طوری تا اعماق دل و ریشۀ مغز او نفوذ می‌رساند که اساساً نه تنها از دین و مذهب و مکارم اخلاق روگردان می‌شود، بلکه اینها را جزو خرافات و اوهام می‌شمارد و اعتقاد به خداوند و ایمان به وجود احکام آسمانی و هدایت فرستادگان خدا و وجود نوامیس روحی و باطنی و وجدانی را قصه و افسانه می‌پندارد و بی‌دینی و افراط‍‌ در هوسرانی و آزادی در فحشا و صرف مسکرات را از شرایط‍‌ تربیت و آزادی و تمدن و کمال می‌شمارد و مایۀ افتخار و امتیاز خود می‌انگارد.

نهم: در نتیجۀ این حالات و اوضاع سیاسی و اجتماعی و دینی، آتش مقدس آسمانی یعنی وجدان اخلاقی در کانون دل تودۀ ملّت خاموش می‌گردد و آن آمر باطنی یعنی عقل خدایی که نگهبان و دارندۀ نظم و آسایش انسان می‌باشد در پس پردۀ یأس و نومیدی پنهان می‌ماند و میدان تسلّط‍‌ و حکمرانی را به نفس حیوانی بازمی‌گذارد.

آنگاه روح علوی و ملکوتی انسان که رهنمای حقیقی اوست از اجرای وظایف خود ناامید گشته دم فرو می‌بندد و انسان به حال حیوان بارکش و بلکه بدتر از آن می‌افتد، زندگانی را عبارت از پیروی کورکورانۀ تمایلات طبیعت حیوانی خود می‌داند و فقط‍‌ برای تسکین هوا و هوس خود کار می‌کند و تنها از ترس پلیس و محکمه و حبس و زجر، خودداری از دزدی و ظلم و غارت و تقلّب و خیانت می‌نماید، نه برای این که این حال به خودی خود بد است و شایستۀ مقام و شرافت انسانی او نیست.

دهم: در زیر تأثیر این عوامل و مؤثرات خارجی و داخلی و سیاسی و اجتماعی که بیشتر آن محصول عقاید و فلسفۀ ماده‌پرستی است، تودۀ ملّت زندگی را فقط‍‌ عبارت از خوردن و خوابیدن پنداشته و تمدن را عبارت از آراستن بدن و تعقیب حظوط‍‌ و لذایذ جسمانی می‌شمارد و فضایل اخلاقی را جزو آثار عتیقه می‌داند که فقط‍‌ برای تماشا و وقت گذرانی و تعجّب نمودن از کوتاهی نظر و سادگی اسلاف، خوب و مفید می‌باشد.

شجاعت را در گول‌زدن دیگران و در غارت کردن مال ضعیفان و یتیمان می‌بیند و تقلّب و چاپلوسی و تملّق و نادرستی را عین هوشیاری و ذکاوت می‌پندارد و بر حال مردم متدین و با فضیلت و با عفّت می‌خندد و ایشان را استهزا می‌کند و نیکبختی را فقط‍‌ در بر آوردن حاجات نفس حیوانی خود می‌داند.

بهترین نمونه و عبرت بخش‌ترین مثال برای این حال همانا اوضاع اجتماعی و اقتصادی و اخلاقی و دینی ملّت‌های متمدن کنونی غرب است؛ زیرا در اینجا می‌بینیم که هرگز به قدر امروز مردم این ممالک در کوشش و کارکردن ساعی نبوده‌اند و هرگز این ملت‌ها تا این درجه دارای ثروت و عظمت و شکوه و جلال و ترقی مادی نبوده‌اند و هرگز به اندازۀ کنونی حکومت‌های با قدرت و با نفوذ فرمانروایی نداشته‌اند و هرگز دایرۀ اختراعات و کشفیّات فنی و وسایل زندگی و ترقّیات مادی و اقتصادی ملّت‌ها تا این پایه وسعت پیدا نکرده بوده است، ولی با وجود این، بیکاری و بدبختی و گرسنگی و ظلم و بی‌قراری و اضطراب و ناامنی و کینه‌ورزی و غارتگری و خونریزی و خودکشی و نارضایی و فساد اخلاق نیز در هیچ قرنی و دوری تا این اندازه فراوان و حکمران نبوده است. ⁽¹⁾

نکبت درافتیم که نجات از آن برای ما ممکن نباشد.

سالها شد که مهر عالم سوز تیغ کین تیز می‌کند هر روز

وه که تا مهر چرخ بود کبود در کبودیّ‌ چرخ مهر نبود

جانب هر که بنگرم به نیاز ننگرد جانب من از سرِ ناز

در ره هر که سر نهم به وفا پا نهد بر سرم ز راه جفا

چند بیداد بینم از هر کس ای کس بی کسان به دادم رس

چند پامال عام و خاص شوم دست من گیر تا خلاص شوم

همّتی ده که بگذرم ز همه رو به سوی تو آورم ز همه

سوی خود کن رخ نیاز مرا به حقیقت رسان مجاز مرا

زلف خوبان مشوّشم دارد لعل ایشان در آتشم دارد

از بتان چون در آتشم شب و روز روز حشرم بدین گناه مسوز

مهوشانم چو سوختند به ناز ز آفتاب قیامتم مگذار

بس بود این که سوختم یک بار

وَقِنا رَبَّنا عَذابَ النّار

(هلالی جغتایی)

هوای نفس در روایات

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

إنَّ‌ طاعَةَ‌ النَّفْسِ‌ وَ مُتابَعَةَ‌ أهْوِیَتِها اسُّ‌ کُلِّ‌ مِحْنَةٍ‌، وَ رَأْسُ‌ کُلِّ‌ غَوایَةٍ‌. ⁽¹⁾

به درستی که اطاعت نفس و پیروی از هواهای آن ریشۀ هر بلا و رأس هر گمراهی است.

اَلْهَوی، هَوِیٌّ‌ إلی أسْفَلِ‌ السّافِلینَ‌. ⁽¹⁾

خواهش‌های غلط‍‌، کشانندۀ انسان به پست‌ترین درجات است.

اَلْهَوی مَطِیّةُ‌ الفِتَن. ⁽²⁾

خواهش‌های نفسانی مرکب فتنه‌هاست.

قالَ‌ زَیْدُ بْنُ‌ صُوحانٍ‌: یا أمیرَالْمُؤْمِنینَ‌، أیُّ‌ سُلْطانٍ‌ أغْلَبُ‌ وَ أقْوی‌؟ قالَ‌:

الْهَوی‌. ⁽³⁾

زید بن صوحان به امیرالمؤمنین علیه السلام عرضه داشت: چه پادشاهی نیرومندتر و غالب‌تر است‌؟ حضرت فرمود: هوای نفس.

اَلْهَوی‌ قَرینٌ‌ مُهْلِکٌ‌. ⁽⁴⁾

هوای نفس، همنشینی هلاک کننده است.

اَلشَّهَواتُ‌ سُمُومٌ‌ قاتِلاتٌ‌. ⁽⁵⁾

شهوات سَم‌های کشنده‌اند.

اَلشَّهَواتُ‌ مَصائِدُ الشَّیْطانِ‌. ⁽⁶⁾

شهوات دام‌های شیطان است.

اُهْجُرُوا الشَّهواتِ‌ فَإنَّها تَقُودُکُمْ‌ إلی رُکُوبِ‌ الذُّنُوبِ‌ وَ التَّهَجُّمُ‌ عَلَی السَّیِّئاتِ‌. ⁽⁷⁾

از شهوات دوری کنید که شما را به گناهان سوق می‌دهد و آلوده به بدی‌ها می‌نماید.

اُوصیکُمْ‌ بِمُجانَبَةِ‌ الْهَوی‌ فَإنَّ‌ الهَوی یَدْعُو إلَی الْعَمی‌، وَ هُوَ الضَّلالُ‌ فِی الآْخِرَةِ‌ وَ الدُّنْیا. ⁽¹⁾

شما را به دور شدن از هوا سفارش می‌کنم که هوا کشاننده به کوردلی است و کوردلی گمراهی در دنیا و آخرت است.

مَنِ‌ اتَّبَعَ‌ هَواهُ‌ أعْماهُ‌ وَ أصَمَّهُ‌، وَ أذَلَّهُ‌ وَ أضَلَّهُ‌. ⁽²⁾

هر کس متابعت از هوا کند، به کوری و کری و ذلّت و گمراهی دچارش می‌کند.

رَأْسُ‌ الدّینِ‌ مُخالَفَةُ‌ الْهَوی‌. ⁽³⁾

سرآغاز دین مخالفت با خواهش‌های غلط‍‌ نفسانی است.

مِلاکُ‌ الدّینِ‌ مُخالَفَةُ‌ الْهَوی‌. ⁽⁴⁾

نشانۀ دینداری مخالفت با هوای نفس است.

رَدْعُ‌ النَّفْسِ‌ عَنِ‌ الْهَوَی الْجِهادُ الأْکْبَرُ. ⁽⁵⁾

بازگرداندن نفس از هوا جهاد اکبر است.

إنَّ‌ أفضَلَ‌ النّاسِ‌ عِنْدَاللّهِ‌ مَنْ‌ أحْیا عَقْلَهُ‌، وَ أماتَ‌ شَهْوَتَهُ‌، وَ أتْعَبَ‌ نَفْسَهُ‌ بِصَلاحِ‌ آخِرَتِهِ‌. ⁽⁶⁾

برترین مردم در پیشگاه حق کسی است که عقلش را زنده کند و شهوت نابابش را بمیراند و نفس را در جهت آبادی آخرت به مشقّت طاعت اندازد.

8 - تعصّب بی جا

اشاره

حمیّت و عصبیّت به معنای پافشاری و اصرار در امر باطل و ضدّ حقیقت است و این حالت خویی بس ناپسند و عاملی برای ورود در انواع گناهان و منشأ بسیاری از بدبختی‌ها در خانواده و اجتماع است.

طرفداری از ناحق در هر زمینه‌ای که باشد امری ناپسند و بسیار زشت و موجب غضب حضرت حق است. انسان در هر حالتی و هر موقعیتی و نسبت به هر کسی با تمام وجود باید طرفدار حق باشد، گر چه این طرفداری به ضرر او انجام شود.

از امام سجّاد علیه السلام دربارۀ عصبیت سؤال شد، حضرت فرمودند:

اَلْعَصَبِیَّةُ‌ الَّتی یَأْثُمُ‌ عَلَیْها صاحِبُها أنْ‌ یَرَی الرَّجُلُ‌ شِرارَ قَوْمِهِ‌ خَیْراً مِنْ‌ خِیارِ قَوْمٍ‌ آخَرینَ‌، وَ لَیْسَ‌ مِنَ‌ الْعَصَبِیَّةِ‌ أنْ‌ یُحِبَّ‌ الرَّجُلُ‌ قَوْمَهُ‌ وَ لکِنْ‌ مِنَ‌ الْعَصَبِیَّةِ‌ أنْ‌ یُعینَ‌ قَوْمَهُ‌ عَلَی الظُّلمِ‌. ⁽¹⁾

عصبیّتی که دارندۀ آن معصیت‌کار است، آن است که شخص بَدان قوم خود را بهتر از نیکان قوم دیگران ببیند. البته محبت انسان به اقوامش از عصبیت نیست، عصبیت کمک دادن به اقوام در راه ظلم و ستمکاری است.

آنان که در زمینه‌های باطل و ناحق حمیّت و عصبیت به خرج می‌دهند، به فرمودۀ حضرت زین‌العابدین علیه السلام سخط‍‌ حضرت حق را به رضایت مخلوق

می‌خرند.

تعصّب و ماجرای حدیبیّه

قرآن مجید حمیّت و عصبیت بی جا را از شؤون کفر دانسته و این حالت حیوانی را که مولود جهل و غرور و خشم و غضب است در سورۀ فتح مردود دانسته است:

إذْ جَعَلَ‌ الَّذینَ‌ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ‌ الْحَمِیَّةَ‌ حَمِیَّةَ‌ الْجاهِلِیَّةِ‌ فَأَنْزَلَ‌ اللّهُ‌ سَکینَتَهُ‌ عَلی رَسُولِهِ‌ وَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ‌ وَ ألْزَمَهُمْ‌ کَلِمَةَ‌ التَّقْوی‌ وَ کانُوا أحَقَّ‌ بِها وَ أهْلَها وَ کانَ‌ اللّهُ‌ بِکُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ عَلیماً» ⁽¹⁾

[ یاد کن ] هنگامی را که کافران [ پس از قرارداد صلح حدیبیه ] دل هایشان را از تعصّب و خشم شدید جاهلی آکنده کردند ، پس خدا هم آرامشش را بر پیامبرش و مؤمنان نازل کرد و روح تقوا را [ که حقیقت و جان توحید است ] ملازم آنان نمود ، و آنان به [ روح تقوا ] سزاوارتر و شایستۀ آن بودند ؛ و خدا همواره به هر چیز داناست.

آیۀ شریفه اشاره به ماجرای حدیبیّه دارد. نخست به یکی از مهم‌ترین عوامل بازدارندۀ کفّار از ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و تسلیم در مقابل حق و عدالت اشاره کرده می‌گوید:

«به خاطر بیاورید هنگامی که کافران در دل‌های خود نخوت و خشم جاهلیّت را قرار دادند» و به خاطر آن مانع ورود پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان به خانۀ خدا و انجام مراسم عمره و قربانی شدند و گفتند: اگر اینها که در میدان جنگ پدران و برادران ما را کشته‌اند وارد سرزمین و خانه‌های ما شوند و سالم بازگردند، عرب دربارۀ ما چه خواهد گفت و چه اعتبار و حیثیتی برای ما باقی می‌ماند؟!

این کبر و غرور و تعصّب و خشم جاهلی، حتی مانع از آن شد که هنگام تنظیم صلحنامۀ حدیبیّه نام خدا را به صورت: بسم اللّه الرحمن الرحیم» بنویسند، با این که

آداب و سنن آنها می‌گفت که زیارت خانۀ خدا برای همه مجاز و سرزمین مکّه حرم امن است، حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در آن سرزمین یا در مراسم حج و عمره می‌دید مزاحم او نمی‌شد.

آنها با این عمل هم احترام خانۀ خدا و حرم امن او را شکستند و هم سنّت‌های خود را زیر پا گذاشتند و هم پردۀ ضخیمی میان خود و حقیقت کشیدند و این اثرات مرگبار حمیّت‌های جاهلیت است.

حمیّت در اصل از مادۀ «حَمی» بر وزن حمد به معنی حرارتی است که از آتش یا خورشید یا بدن انسان و مانند آن به وجود می‌آید. و به حالت خشم و همچنین نخوت و تعصّب خشم‌آلود نیز حمیّت می‌گویند.

این حالتی است که بر اثر جهل و کوتاهی فکر و انحطاط‍‌ فرهنگی مخصوصاً در میان اقوام جاهلی، (و جوامع دچار جاهلیت قرن بیستم) فراوان است و سرچشمۀ بسیاری از جنگ‌ها و خونریزی‌های آنها می‌شود.

در مقابل آن، خداوند حالت سکینه و آرامش را بر رسول خود و مؤمنان نازل فرمود.

این آرامش که مولود ایمان و اعتقاد به خداوند و اعتقاد بر لطف او بود، آنها را به خونسردی و تسلّط‍‌ بر نفس دعوت کرد و آتش خشمشان را فرو نشاند، تا آن جا که برای حفظ‍‌ اهداف بزرگ خود حاضر شدند جملۀ بسم اللّه الرحمن الرحیم را که رمز اسلام در شروع کارها بود بردارند و بجای آن بسمک اللّهمّ‌ که از یادگارهای دوران گذشتۀ عرب بود در آغاز صلحنامه بنگارند و حتی لقب رسول اللّه را از کنار نام گرامی محمد صلی الله علیه و آله حذف کنند و حاضر شدند که بر خلاف عشق و علاقۀ سوزانی که به زیارت خانۀ خدا و مراسم عمره داشتند از همان جا به سوی مدینه باز گردند و شترهای خود را بر خلاف سنّت حجّ‌ و عمره در همان جا قربانی کنند و بدون انجام

مناسک از احرام درآیند.

آری، حاضر شدند دندان بر جگر بگذارند و در برابر همۀ این ناملایمات صبر و شکیبایی به خرج دهند، در صورتی که اگر حمیّت جاهلیت بر آنها حاکم بود هر یک از اینها کافی بود که آتش جنگ را در آن سرزمین شعله‌ور سازد.

آری، فرهنگ جاهلیت (یعنی فرهنگ جدای از خدا) دعوت به حمیّت و تعصّب و خشم جاهلی می‌کند، ولی فرهنگ اسلام به سکینه و آرامش و تسلّط‍‌ بر نفس.

آنگاه می‌فرماید: خداوند آنها را به کلمۀ تقوا ملزم ساخت، یعنی روح تقوا را در قلوبشان افکند و آنها از هر کس سزاوارتر و شایسته‌تر و اهل و محل آن بودند.

به هر حال مسلمانان در آن لحظات حساس گرفتار خشم و عصبانیّت و تعصّب و نخوت نشدند و سرنوشت درخشانی را که خداوند در ماجرای حدیبیّه برای آنها رقم زده بود با آتش جهل و خشم نسوزاندند؛ زیرا می‌گوید: مسلمانان از همه سزاوارتر به تقوا بودند و اهل و محل آن.

بدیهی است از یک مشت جمعیّت خرافی و نادان و بت پرستان جز حمیّت جاهلیت انتظار نمی‌رفت، ولی از مسلمانان موحّدی که سالیان دراز در مکتب قرآن پرورش یافته بودند چنین خلق و خوی جاهلی غیر منتظره بود، آنچه از آنها انتظار می‌رفت همان سکینه و وقار و تقوا بود که در حدیبیه به نمایش گذاردند، هر چند نزدیک بود بعضی از تند خویان ناشکیبا که شاید رسوباتی از گذشته را با خود داشتند این سدّ نیرومند را بشکنند و جنجالی برپا کنند، اما سکینه و وقار پیامبر صلی الله علیه و آله همچون آبی بر این آتش ریخته شد و خاموش گشت.

در پایان آیه می‌فرماید: و خداوند به هر چیزی عالم و آگاه بوده و هست. او هم نیّات سوء کفار را می‌داند و هم پاکدلی مؤمنان راستین را، در اینجا سکینه و تقوا

نازل می‌کند و در آن جا حمیّت جاهلیت را مسلّط‍‌ می‌سازد که خداوند هر قوم و ملّتی را به مقدار شایستگی‌هایشان مشمول لطف و رحمت خود می‌سازد و یا خشم و غضبش.

به هر حال شک نیست که وجود چنین حالتی در فرد یا جامعه باعث عقب‌ماندگی و سقوط‍‌ آن جامعه است، پرده‌های سنگینی بر عقل و فکر انسان می‌افکند و او را از درک صحیح و تشخیص سالم بازمی‌دارد و گاه تمام مصالح او را به باد فنا می‌دهد.

بهترین راه مبارزه با این خوی زشت و طریق نجات از این مهلکۀ بزرگ تلاش و کوشش برای بالابردن فرهنگ و فکر و ایمان هر قوم و جمعیت است.

در حقیقت داروی این درد را قرآن مجید در همین آیۀ مورد بحث بیان کرده، آن جا که در نقطۀ مقابل آن از مؤمنانی بحث می‌کند که دارای سکینه و روح تقوا هستند، بنابراین آن جا که ایمان و سکینه و تقواست حمیّت جاهلیت نیست و آن جا که حمیّت جاهلیت است ایمان و سکینه و تقوا نیست. ⁽¹⁾

نور جان در ظلمت آباد بدن گم کرده‌ام آه از این یوسف که من در پیرهن گم کرده‌ام

وحدت از یاد دوئی اندوه کثرت می‌کند در وطن ز اندیشۀ غربت وطن گم کرده‌ام

چون نم اشکی که از مژگان فرو ریزد به خاک خویش را در نقش پای خویشتن گم کرده‌ام

از زبان دیگران درد دلم باید شنید کز ضعیفی‌ها چو نی راه سخن گم کرده‌ام

هیچ جا بیدل سراغ رنگهای رفته نیست صد نگه چون شمع در هر انجمن گم کرده‌ام

(بیدل دهلوی)

حمیّت و عصبیّت در کلام نراقی

حمیّت و عصبیّت در صورتی که در مسیر حق به کار گرفته شود از نظر اولیای دین ممدوح است.

ملاّ مهدی نراقی می‌فرماید: غیرت و حمیّت عبارت است از سعی در محافظت آنچه نگاهبانی آن لازم است.

و آن نتیجۀ شجاعت و بزرگی و قوّت نفس و از ملکات شریفه است و مردانگی به آن تحقّق می‌یابد و فاقد آن از مردان به شمار نمی‌رود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إنَّ‌ اللّهَ‌ یَغارُ، وَ الْمُؤْمِنُ‌ یَغارُ، وَ غَیْرَةُ‌ اللّهِ‌ أنْ‌ یَأْتِیَ‌ الرَّجُلُ‌ الْمُؤْمِنُ‌ ما حَرَّمَ‌ اللّهُ‌ عَلَیْهِ‌. ⁽¹⁾

خداوند غیرتمند است و مؤمن دارای غیرت است و غیرت خدا این است که مؤمن مرتکب کاری شود که خدا حرام کرده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

إنَّ‌ اللّهَ‌ تَعالی غَیُورٌ وَ یُحِبُّ‌ الْغَیْرَةَ‌، وَ لِغَیْرَتِهِ‌ حَرَّمَ‌ الْفَواحِشَ‌ ظاهِرَها وَ باطِنَها. ⁽²⁾

خدای تعالی غیرتمند است و غیرت را دوست دارد و از سرِ غیرت اوست که

تمام گناهان ظاهری و باطنی را حرام نموده است.

و از جهت مقتضای حمیّت در دین این است که در نگهداری آن از بدعت‌های مبتدعان و دعوی اهل باطل بکوشد و آنان را که مرتد شوند، قصاص نماید و اهانت اهل اهانت را به دین و همچنین شبهات اهل انکار را دفع نماید و در ترویج احکام دین مجاهدت نماید و در بیان حلال و حرام خدا سعی بلیغ کند و در امر به معروف و نهی از منکر مسامحه ننماید.

و مقتضای غیرت و حمیّت در حرم و ناموس این است که از مقدمات و موجبات انحراف ناموس خود غفلت نکند و اهل خود را از مردان بیگانه و رفتن به مراکزی که بیم فساد آنان می‌رود، حفظ‍‌ نماید.

و مقتضای حمیّت نسبت به اولاد این است که از زمان حمل تا آن جا که لازم باشد از همۀ شؤونش اعم از شیر خوردن از زن شایسته و تأمین غذای حلال و انتخاب نام نیکو و تربیت شایسته و گرفتن همسر خوب برای او محافظت کند.

و حمیّت نسبت به مال این است که از حلال کسب کند و در راه مشروع بدون افراط‍‌ و تفریط‍‌ و اسراف و تبذیر خرج نماید.» ⁽¹⁾

[«2»وَ مُتَابَعَةِ‌ الْهَوَی وَ مُخَالَفَةِ‌ الْهُدَی وَ سِنَةِ‌ الْغَفْلَةِ‌ وَ تَعَاطِی الْکُلْفَةِ‌ وَ إِیثَارِ الْبَاطِلِ‌ عَلَی الْحَقِّ‌]

و پیروی از هوای نفس و عقب ماندن از هدایت، و خواب غفلت و انجام کار سخت و پرمشقت و ترجیح دادن باطل بر حق.

9 و 10 - پیروی از هوا و مخالفت با هدایت

هر گاه سالک فی اللّه که متخلّق به اخلاقی الهی است به هوای نفس و نفسانیت دچار نشود خداوند حق و حقیقت را در وجود او متجلّی می‌سازد. اما اگر انسانی افسار نفس را رهاکند که شیطان در هوای آن بچرد و هر گونه خواهشی را پاسخ دهد؛ این حالت، آدمی را به سوی ستم و نفس و خوی وحشیگری می‌کشاند.

خداوند در قرآن بارها عملکرد ظالمان را به حیوانات تشبیه می‌فرماید و به عنوان نمونه فرمود:

اگر که ما می‌خواستیم به وسیلۀ آیات قرآن انسان را بالا ببریم؛ این کار را می‌کردیم. ولی او به امور ناچیز و لذّت‌های زودگذر دنیایی تمایل پیدا کرد و از هوای نفس خود پیروی نمود. سرگذشت او مانند داستان سگی است که اگر به او هجوم ببری زبان از کام بیرون می‌آورد و اگر به حال خودش واگذاری باز زبان از دهان بیرون آورد. ⁽¹⁾

این حقیقت ستم به نفس است که در هر حال حق را به تمسخر می‌گیرد. چه بد است حکایت گروهی که آیات خداوند را تکذیب می‌کنند و همواره به خود ستم می‌کنند. این گونه مثال‌های روشن برای صاحبان اندیشه است نه ظالمان هواپرست بی‌دانش که پرده‌های جهل و غفلت بر قلب آنها فروافتاده و خرافات و تعصبات جاهلی فضای فکر آنان را تاریک ساخته است.

از اینرو که از فیض هدایت الهی محروم شده‌اند، یاوری در دنیا و آخرت ندارند خداوند در وصف حال آنان می‌فرماید:

بَلِ‌ اتَّبَعَ‌ الَّذِینَ‌ ظَلَمُواْ أَهْوَآءَهُم بِغَیْرِ عِلْمٍ‌ فَمَن یَهْدِی مَنْ‌ أَضَلَّ‌ اللَّهُ‌ وَ مَا لَهُم مِّن نَّصِرِینَ‌» ⁽¹⁾

[ اعتقاد و عمل مشرکان بر پایۀ تعقّل نیست ] بلکه آنان که [ با شرک‌ورزی ] ستم کرده‌اند از روی جهل و نادانی از هواهای نفسانی خود پیروی نموده‌اند ؛ پس کسانی را که خدا [ به کیفر پیروی از هواها ] گمراه کرده است ، چه کسی هدایت می‌کند ؟ و آنان هیچ یاری‌کننده‌ای [ که از گمراهی و عذاب نجاتشان دهد ] نخواهند داشت .

در این آیه به جای کلمه

«اَشْرَکُوا» از

«ظَلَمُوا» استفاده فرموده که اشاره به این نکته است که ستم به نفس و پیروی از هوا بدون آگاهی خود زمینه ساز شرک بلکه بالاتر از شرک به خداست؛ زیرا ظلم بر خویشتن علاوه بر این که راه فطرت و توحید را سد می‌کند؛ تمام سرمایه‌های معنوی وجود را به باد داده و به بیراهه می‌رود و این ظلم مقدمه گمراهی و سرگردانی در وادی دنیاست و چون راه هدایت را جستجو نمی‌کند خداوند او را یاری نمی‌کند و به حال خود وامی‌گذارد.

به این ترتیب سرنوشت شوم حیرت و ذلّت به سراغ او می‌آید چرا که آنان

مرتکب بزرگترین ظلم‌ها شده‌اند و عقل و اندیشه خود را از کار انداخته‌اند و به آفتاب دانش و کمال پشت کرده‌اند و در تاریکی جادۀ کفر مانده‌اند.

پس خداوند از آن سلب توفیق می‌کند و در دریای نکبت‌ها رها می‌سازد.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

کُفَّ‌ أَذاکَ‌ عَنْ‌ نَفْسِکَ‌ وَ لاتُتابِعْ‌ هَواها فِی مَعْصِیَةِ‌ اللّهِ‌؛ إِذْ تُخاصِمُکَ‌ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ فَیَلْعَنُ‌ بَعْضُکُم بَعْضاً، إِلاّ أَنْ‌ یَغْفِرَ اللَّهُ‌ وَ یَسْتُرَ. ⁽¹⁾

حضرت فرمود: آزار خود را از نفست بازدار و در معصیت خدا از هوس‌های آن پیروی مکن؛ زیرا در این صورت، روز قیامت نفس تو با تو به دشمنی برمی‌خیزد و یکدیگر را لعن و نفرین می‌کنید، مگر این که خداوند بیامرزد و پرده‌پوشی کند.

امام علی علیه السلام در خطبۀ معروف به دیباج می‌فرماید:

وَ إِنَّ‌ مَنْ‌ لایَنْفَعُهُ‌ الْحَقُّ‌ یَضُرُّهُ‌ الباطِلُ‌، وَ مَنْ‌ لایَسْتَقیمُ‌ بِهِ‌ الْهُدی‌ تَضُرُّهُ‌ الضَّلالَةُ‌ وَ مَنْ‌ لایَنْفَعُهُ‌ الْیَقینُ‌ یَضُرُّهُ‌ الشَکُّ‌. ⁽²⁾

به راستی که هر کس را حق سود ندهد، باطل زیانش رساند و هر که به راه هدایت نرود، به کجراهۀ گمراهی افتد. و هر که یقین او را سود نبخشد، شک زیانش رساند.

گاهی شک و حیرت در دنیا به اندازه‌ای انسان را مست می‌کند که همه چیز را از دریچه مادیات و لذت می‌بیند پس از چشم دل کور می‌شود.

حضرت امیر علیه السلام به فرزندانش و یاران خویش و همه مسلمانان چنین فرمود:

وَ اوصِیکُمْ‌ بِمُجانَبَةِ‌ الْهَوَی‌ فَإِنَّ‌ الْهَوَی‌ یَدْعُو إِلی‌ الْعَمَی، وَ هُوَ الضَّلالُ‌ فِی

الآخِرَةِ‌ وَ الدُّنْیا... وَ إِنَّ‌ اوَّلَ‌ المَعاصی‌ تَصْدیقُ‌ النَّفْسِ‌ وَ الرُّکُونِ‌ الی‌ الهَوْی‌. ⁽¹⁾

شما را به دوری گزیدن از هوس سفارش می‌کنم؛ زیرا هوس به کوری فرا می‌خواند و آن گمراهی در آخرت و دنیاست... و همانا از اولین گناهان تأیید کردن نفس و اعتماد به هوای نفس است.

حضرت در صحیفۀ بلاغت خویش در بیان مقایسه صفات متقین و صفات فاسقان چنین می‌فرماید:

عِبادَ اللّهِ‌، إِنَّ‌ مِنْ‌ احَبِّ‌ عِبادِ اللّهِ‌ الَیْهِ‌ عَبْداً أَعانَهُ‌ اللّهُ‌ عَلی‌ نَفْسِهِ‌،... فَهُوَ مِنْ‌ مَعادِنِ‌ دِینِهِ‌ وَ اوْتادِ أَرْضِهِ‌ قَدْ الْزَمَ‌ نَفْسَهُ‌ الْعَدْلَ‌، فَکانَ‌ اوَّلَ‌ عَدْلِهِ‌ نَفْیُ‌ الْهَوی‌ عَنْ‌ نَفْسِهِ‌، یَصِفُ‌ الْحَقَّ‌ وَ یَعْمَلُ‌ بِهِ‌،...

وَ آخَرُ قَدْتَسَمّی‌ عالِماً وَ لَیْسَ‌ بِهِ‌، فَاقْتَبَسَ‌ جَهائِلَ‌ مِنْ‌ جُهّالٍ‌، وَ أَضالَیل مِنْ‌ ضُلاّلٍ‌، وَ نَصَبَ‌ لِلنّاسِ‌ أَشْرَکاً مِنْ‌ حَبائِلِ‌ غُرُورٍ وَ قَوْلٍ‌ زُورٍ قَدْحَمَلَ‌ الْکِتابَ‌ عَلی‌ آرائِهِ‌ وَ عَطَفَ‌ الْحَقَّ‌ عَلی‌ َأَهْوائِهِ‌، یُوْمِنُ‌ النّاسَ‌ مِنْ‌ العَظائِمِ‌. وَ یُهَوِّنُ‌ کَبیرَ الْجَرائِمِ‌، یَقُولُ‌: اقِفُ‌ عَنْدَ الشُّبُهاتِ‌. وَ فیها وَقَعَ‌ وَ یَقُولُ‌: اعْتَزِلُ‌ الْبِدَعَ‌، وَ بَیْنَها اضْطَجَعَ‌ فَالصُّورَةُ‌ صُورَةُ‌ إِنْسانٍ‌، وَ الْقَلْبُ‌ قَلْبُ‌ حَیَوانٍ‌، لایَعْرِفُ‌ بابَ‌ الهُدی‌ فَیَتَّبِعَهُ‌، وَ لابابَ‌ الْعَمی‌ فَیَصُدَّ عَنْهُ‌. فَذلِکَ‌ مَیِّتُ‌ الْأَحْیاءِ. ⁽²⁾

بندگان خدا، محبوب‌ترین بندگان در پیشگاه خداوند بنده‌ای است که خداوند به تسلّط‍‌ بر نفسش او را یاری داده... پس او از معادن دین خدا و میخ‌های زمین اوست. خود را ملزم به عدالت کرد و اول عدلش نفی هوا از نفس خود است. حق را وصف می‌کند و خود به آن عمل می‌نماید...

و دیگری خود را دانشمند نامیده ولی دانشمند نیست، جهالت‌هایی از جاهلان و گمراهی‌هایی از گمراهان به دست آورده و دام‌هایی از ریسمان‌های فریب و گفتارهای مزورانه برای مردم نصب کرده، قرآن را بر آرای خود تطبیق داده و حق را بر اساس هوای خود تفسیر نموده، مردم را از خطرات بزرگ ایمنی می‌دهد و گناهان کبیره را آسان جلوه می‌دهد. می‌گوید: از شبهات خوددارم، ولی در آنها افتاده. و اعلام می‌کند که از بدعت‌ها کنارم، ولی در بستر بدعت‌ها خوابیده. صورت صورت انسان است و قلب قلب حیوان. آگاه به هدایت نیست تا از آن پیروی کند و آشنای به گمراهی نیست تا از آن دست بردارد. اینچنین آدمی مرده‌ای است در میان زنده‌ها.

صاحبان خرد در روایت نفس آورده‌اند که:

بپرهیزید از هوای نفس که بد دشمنی است. زبان به سخنان یاوه و بیهوده گشودن یاور آن هواست.

در این باره حضرت صادق علیه السلام فرمود:

همان گونه که از دشمنان خود حذر می‌کنید، از هوس‌هایتان دوری کنید؛ زیرا برای مردان دشمنی بدتر از پیروی از هوس‌هایشان و گفتارهای زبانشان نیست. ⁽¹⁾

حضرت سجّاد علیه السلام در مناجات انجیلیه که منسوب به ایشان است، حراست ویژه‌ای را برای نفس می‌طلبد:

خدایا! دل و زبانم از آن توست و رهایی و امانم به دست توست و تویی دانا به نهان و آشکارِ من، پس صفحۀ دلم را از دشمنی و کینه پاک ساز و زبانم را از زشتگویی خاموش گردان و نهادم را از تعلّقات هوس‌ها پیرایش کن و مرا با امان خود از گزندها و ناملایمات حفظ‍‌ کن و درون مرا بر مراقبت از خودت بگمار و بیرونم را با فرمانبری از خودت سازگار نما و مرا پیکری روحانی و دلی آسمانی و همتی پیوسته به خودت و یقینی، عطا فرما... ⁽¹⁾

11 - خواب غفلت

اشاره

«انسان مرکّب از جسم و روح عقل و قلب و حالات معنوی و مادی است. جسم جهت گذران امور دنیا و قلب و روح و عقل جهت راه یافتن به ملکوت عالم و شناخت حق و ارتباط‍‌ گرفتن با انبیا و امامان و معاد روز قیامت است.

انسان برای رسیدن به رشد و کمال و به دست آوردن حالات الهی و ربّانی و تبدیل شدن به منبع خیر، باید هر یک از نواحی وجود خویش را با کمک هدایت الهی رعایت نماید.

بی‌توجهی به خویش که نتیجه‌اش بی‌توجهی به نظام خلقت و ربوبیت حضرت ربّ‌ العزّه و نبوت انبیا و امامت امامان و حقوق مردمان است، در فرهنگ دین به عنوان خواب غفلت ملاحظه شده است.

گرفتاران خواب غفلت در معرض چه بلاها و حوادث و گناهان و سیّئاتی هستند و از چه خیرات و مبرّات و فیوضات و برکاتی محرومند.

اگر انسان خویشتن خویش را بشناسد، حیات ابدی خود را بیش از هر چیزی می‌بیند و نسبت به او مهر می‌ورزد ،و اگر به حیات ابد دل نمی‌بندد برای آن است که خودش را نمی‌شناسد و آنچه باعث شد خودش را نشناسد سرگرمی او به عالم طبیعت و لذایذ حسی آن است.

هر چه انسان به لذایذ حسی تن در بدهد از شناخت خویش غافل می‌شود و هر چه از خویشتن غافل بماند، هم از مبدأ آفرینش خود غفلت می‌کند و هم از معاد و بازگشت خویش غافل می‌ماند.

قرآن کریم سرّ غفلت انسان از مبدأ را همان غفلت انسان از خویشتن خویش می‌داند و می‌فرماید: چون انسان خود را فراموش کرد خدای خود را فراموش کرد و چون خود را نشناخت و به یاد خود نبود و نیست، قیامت را فراموش کرد و به یاد روز جزا نیست.

در پایان سورۀ یس چنین آمده:

وَ ضَرَبَ‌ لَنا مَثَلاً وَ نَسِیَ‌ خَلْقَهُ‌ قالَ‌ مَنْ‌ یُحْیِی الْعِظامَ‌ وَ هِیَ‌ رَمیمٌ‌» ⁽¹⁾

در حالی که آفرینش نخستین خود را از یاد برده برای ما مثلی زد [ و ] گفت :

چه کسی این استخوان‌ها را در حالی که پوسیده‌اند ، زنده می‌کند؟

اگر نفس خود را ببیند، نه آن که او را بفهمد، بلکه با علم حضوری خود را مشاهده کند که ذاتش عین ربط‍‌ به خداست، حتماً مربوطٌ‍‌ الیه که خدای سبحان است به مقدار شهودش مشهود او می‌شود.

اگر کسی خود را ببیند یقیناً خدای خود را با چشم جان مشاهده خواهد کرد، چون خود را مشاهده می‌کند و خودش حقیقتی است عین ربط‍‌ به خدای سبحان، پس خداوند را هم می‌بیند، لکن نه با چشم حسّی؛ زیرا:

لا تُدْرِکُهُ‌ الأْبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ‌ الأْبصارَ» ⁽¹⁾

چشم‌ها او را در نمی‌یابند ، ولی او چشم‌ها را درمی‌یابد ، و او لطیف و آگاه است.

بلکه با حقایق ایمانی و دیدۀ جان، چنانکه در کلمات نورانی امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است.

و این شناخت فطری همان شناخت حضوری و شهودی است.

بنابراین اگر کسی خود را ببیند خدای خود و قیامت خود را هم می‌بیند، چون خودش هم از طرف آغاز پیدایش به مبدأ غایی مرتبط‍‌ است و هم از طرف انجام خلقت به مبدأ غایی وابسته است، هم به هُوَ الأوّل مرتبط‍‌ است، هم به هُوَ الآخر». پس چگونه ممکن است کسی نفس خود را مشاهده کند و خدا را که هُوَ الأوّل است مشاهده نکند و مبدأ خویش را نبیند! و چگونه ممکن است جان خود را مشاهده بکند و خدا را که هُوَ الآخِر است مشاهده نکند و معاد خویش را نشناسد.» ⁽²⁾بنابراین، آثار مخرّب و مهلک خواب غفلت بیشتر روشن می‌شود، خواب غفلتی که منشأ جدایی از حق و قیامت است، آن فرقت و جدایی که زمینۀ آلوده شدن انسان به تمام معاصی درونی و بیرونی است.

غفلت در روایات

از حضرت مولی الموحدین علیه السلام روایت شده:

اَلْغَفْلَةُ‌ أضَرُّ الأْعْداءِ. ⁽³⁾

زیانبارترین دشمنان غفلت است.

اَلْغَفْلَةُ‌ ضَلالُ‌ النُّفُوسِ‌ وَ عِنْوانُ‌ النُّحُوسِ‌. ⁽¹⁾

غفلت، گمراهی نفوس و دیباچۀ نحسی‌هاست.

اَلْغَفْلَةُ‌ تَکْسِبُ‌ الاِْغْتِرارِ، وَ تُدْنِی مِنْ‌ الْبَوارِ. ⁽²⁾

غفلت، آورندۀ غرور و نزدیک کنندۀ به هلاکت است.

وَیْلٌ‌ لِمَنْ‌ غَلَبَتْ‌ عَلَیْهِ‌ الْغَفْلَهُ‌، فَنَسِیَ‌ الرِّحْلَةَ‌ وَ لَمْ‌ یَسْتَعِدَّ. ⁽³⁾

وای بر کسی که غفلت بر او پیروز گردد، پس حرکت و رفتن خود را از دنیا فراموش نموده و آمادۀ جهان آخرت نگردد.

إحْذَرْ مَنازِلَ‌ الْغَفْلَةِ‌ وَ الْجَفاءِ، وَ قِلَّةَ‌ الأْعوانِ‌ عَلی طاعَةِ‌ اللّهِ‌. ⁽⁴⁾

از منازل غفلت و آزار رسانی و کمی یاور بر طاعت خداوند بپرهیز.

اَلا مُسْتَیْقِظٌ‍‌ مِنْ‌ غَفْلَتِهِ‌ قَبْلَ‌ نَفادِ مُدَّتِهِ‌؟ ⁽⁵⁾

آیا کسی نیست که قبل از سپری شدن عمرش از خواب غفلت بیدار شود؟

مالی أراکُمْ‌ أشْباحاً بِلا أرْواحٍ‌، وَ أرْواحاً بِلا أشْباحٍ‌، وَ نُسّاکاً بِلا صَلاحٍ‌، وَ تُجّاراً بِلا أرْباحٍ‌، وَ أیْقاظاً نُوَّماً، وَ شُهوداً غُیَّباً. ⁽⁶⁾

چه شده که شما را چون پیک بی جان و جان بی‌پیکر می‌بینم‌؟ (کنایه از این که بعضی چون مردگان بی‌چشم و گوش و برخی با چشم و گوش ولی دنیاپرست). چه شده که شما را عبادت کنندگان بی تقوا و تاجران بدون سود و

بیداران چون خواب و حاضران چون غایب می‌نگرم.

چنین مسائلی در وجود انسان، بی‌شک و تردید معلول خواب غفلت است.

اُوصِیکُمْ‌ بِذِکْرِ الْمَوتِ‌ وَ إِقْلالِ‌ الْغَفْلَةِ‌ عَنْهُ‌، وَ کَیْفَ‌ غَفْلَتُکُمْ‌ عَمّا لَیْسَ‌ یُغْفِلُکُمْ‌؟! ⁽¹⁾

شما را به یاد مرگ سفارش می‌کنم و این که غفلت خود را نسبت به این مسأله کم کنید، چگونه غافل هستید از چیزی که از شما غفلت ندارد.

أیُّهَا الغافِلُونَ‌ غَیْرُ الْمَغْفُولِ‌ عَنْهُمْ‌، وَ التّارِکُونَ‌ الْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ‌، ما لی أراکُمْ‌ عَنِ‌ اللّهِ‌ ذاهِبینَ‌، وَ إلی غَیْرِهِ‌ راغِبینَ‌؟ ⁽²⁾

ای مردمی که از حقایق غافل بوده و از شما غافل نیستند! ای کسانی که بر اثر فریب دنیا طاعت خدا و رسول را ترک کرده و به زودی آنچه را دارند از ایشان خواهند گرفت، چه شده شما را می‌بینم از خدا دوری جسته و به غیر او رو آورده و دوستی نموده‌اید؟!

فَیا لَها حَسْرَةً‌ عَلی ذی غَفْلَةٍ‌ أنْ‌ یَکُونَ‌ عُمْرُهُ‌ عَلَیْه حُجَّةً‌، وَ أنْ‌ تُؤَدِّیَهُ‌ أیّامُهُ‌ إلی شَقْوَةٍ‌. ⁽³⁾

پس چه بسیار است حسرت برای دارندۀ غفلت به این که عمرش بر او حجت است و ایّام حیاتش او را به شقاوت می‌رساند.

لقمان بزرگوار به فرزندش فرمود:

وَ لِلْغافِلِ‌ ثَلاثُ‌ عَلاماتٍ‌: اللَّهْوُ وَ السَّهْوُ وَ النِّسْیانُ‌. ⁽⁴⁾

برای غافل سه نشانه است: سرگرمی، اشتباه و فراموشی.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده:

کَفی بِالْمَرْءِ غَفْلَةً‌ أنْ‌ یُضَیِّعَ‌ عُمْرَهُ‌ فیما لایُنْجِیهِ‌. ⁽¹⁾

در مسألۀ غفلت برای مرد همین بس است که عمرش را در آنچه مایۀ نجات او نیست خرج کند.

عطار در کتاب «لسان الغیب» در شرح حال دنیای فانی و مغروران به آن می‌گوید:

این جهان دارد هزاران قرن یاد تخت شاهان را بسی داده به باد

میهمان در این جهان پرگشته است بر سر خاک کسان بنوشته است

نیست او را باک از مردم کشی در خوشیّ‌ خویش دارد ناخوشی

نیست او را باک از مهمان خود گرچه بنهادست اینجا خوان خود

او ندارد ذرّه‌ای پروای کس این ندا در کاروان داده جرس

خون مهمان خورده و پرواش نیست اندر این جنگی چنین پرواش نیست

او بود دزد و بگیرد کاروان چون جرس بردارد او ناگه فغان

هر که خورده لقمه از احسان او در عوض داده است اینجا جان او

گر تو مردی از جهان پرهیز کن بهر قتلش تیغ تقوا تیز کن

گر تو مرد او نه‌ای بگریز از او روز و شب می‌باش در پرهیز از او

هر چه جاندار است قربان وی است حکم عزرائیل فرمان وی است

واصلان چون گوی از این میدان برند جان فدای صاحب این جان کنند

پیش واصل این جهان چون ذرّه‌ای است نُه فلک با چرخ گردون قطره‌ای است

(عطار نیشابوری)

12 - مشقّت های بی جا

فرهنگ الهی چه در برنامه‌های مادی و چه معنوی با تحمّل مشقّت‌های طاقت فرسا که کارگاه وجود انسان را به سرعت از کار بیندازد به شدت مخالف است.

هیچ نیازی نیست که انسان برای آبادی آخرت آن چنان خود را به زحمت و رنج عبادت شبانه‌روزی دچار کند به طوری که دنیایش تباه و معیشتش فاسد گردد و حرام است که تمام وقت را جهت ثروت و مال و به چنگ آوردن دنیا مصرف کرد، در حدّی که آخرت از دست برود و داغ ننگ شقاوت ابدی به پیشانی جان بخورد.

اقتصاد و عدالت را باید در دو زمینۀ مادی و معنوی، البته برابر با دستورهای حضرت محبوب رعایت کرد.

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

إنَّ‌ اللّهَ‌ بَرَّأَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله مِنْ‌ ثَلاثٍ‌: أنْ‌ یَتَقَوَّلَ‌ عَلَی‌اللّهِ‌، أوْ یَنْطِقَ‌ عَنْ‌ هَواهُ‌، أوْ

یَتَکَلَّفَ‌. ⁽¹⁾

خداوند متعال، محمد صلی الله علیه و آله را از سه چیز سالم و پاک نگه داشت: از نسبت دادن برنامه‌ای به حضرت حق، از سخن گفتن از روی هوای نفس و از به مشقّت انداختن خویش.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

نَحْنُ‌ مَعاشِرَ الأْنْبِیاءِ وَ الأْوْلِیاءِ بُرآءُ مِنَ‌ التَّکَلُّفِ‌. ⁽²⁾

ما گروه انبیا و اولیای الهی از تکلّف ومشقّت بی‌قاعده بیزاریم.

در دعاهای اسلامی آمده:

وَارْحَمْنی أنْ‌ أتَکَلَّفَ‌ ما لا یَعْنینی. ⁽³⁾

به من رحمت آر، از این که خود را در اموری که به سودم نیست به مشقّت بیندازم.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

إنَّ‌ اللّهَ‌ افْتَرَضَ‌ عَلَیْکُمْ‌ فَرائِضَ‌ فَلا تُضَیِّعُوها، وَ حَدَّ لَکُمْ‌ حُدُوداً فَلا تَعْتَدُوها، وَ نَهاکُمْ‌ عَنْ‌ أشْیاءَ فَلا تَنْتَهِکُوها، وَ سَکَتَ‌ لَکُمْ‌ عَنْ‌ أشْیاءَ وَ لَمْ‌ یَدَعْها نِسْیاناً فَلا تَتَکَلَّفُوها. ⁽⁴⁾

خداوند بر شما واجب نموده واجبات شرعیه را، پس آنها را ضایع مکنید و معیّن نموده حدودی پس از آنها تجاوز ننمایید و شما را از چیزهایی بازداشته

پس پردۀ حرمت آنها را ندرید و برای شما از چیزهایی خاموشی گزیده و آنها را از روی نسیان ترک نفرموده، پس در به دست آوردن آن خود را به مشقّت نیندازید.

امام صادق علیه السلام فرمود:

لا تُکْرِهُوا إلی أنْفُسِکُمُ‌ الْعِبادَةَ‌. ⁽¹⁾

عبادات را نزد خود ناخوشایند مدارید.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله است:

یا عَلِیُّ‌، إنَّ‌ هذَا الدّینَ‌ مَتینٌ‌ فَأوْغِلْ‌ فیهِ‌ بِرِفْقٍ‌ وَ لا تُبَغِّضْ‌ إلی نَفْسِکَ‌ عِبادَةَ‌ رَبِّکَ‌. ⁽²⁾

یا علی! به حقیقت که این دین متین و محکم و استوار است، با مدارا در آن وارد شو و عبادت حضرت حق را مبغوض خویش مگردان.

مشقّت بیهوده و بی جا در امور دینی روا نیست و قرآن و روایات از آن نهی می‌کنند به طریق اولی در امور دنیویّه جایز نمی‌باشد. در هر صورت مؤمن نباید بر خود و بر دیگران بار سنگین و مبدأ و منشأ کلفت و سختی باشد.

دلا سود عالم زیانی نیرزد همای سپهر استخوانی نیرزد

بر این خوان هر روزه این قرص زرّین برِ اهل معنی به نانی نیرزد

چو فانی است گلدستۀ باغ گیتی به نوباوۀ بوستانی نیرزد

چراغی کز او شمع مجلس فروزد به درد دل دودمانی نیرزد

زبان درکش از کار عالم که عالم به آمد شد ترجمانی نیرزد

به قاف بقا آشیان کن چو عنقا که این خاکدان آشیانی نیرزد

زمانی بیا تا دمی خوش برآریم که بی ما زمانه زمانی نیرزد

برافروز شمع دل از آتش عشق که شمع خرد شمعدانی نیرزد

چو خواجو گر اهل دلی جان برافشان چه یاری بود کاو به جانی نیرزد

(خواجوی کرمانی)

13 - گزینش حق بر باطل

تمام مفاسدی که در تمام روزگاران دامن حیات انسان را لکّه‌دار کرد و از او که ذاتاً موجودی پاک و لایق خلافت رب الافلاک بود، حیوانی وحشی، درنده‌ای بی‌نظیر، آلوده‌ای ظالم و بدمستی زنگی ساخت، انتخاب باطل بر حق، نور بر ظلمت و سلامت بر مرض و دنیا بر آخرت و حقیقت بر غیرحقیقت بود.

این اختیار و انتخاب، ناشی از هوای نفس و طغیان غرایز و شهوات و خودخواهی و عافیت‌طلبی و تکبر و غرور است. انتخاب نمرود بر ابراهیم، فرعون بر موسی، ستمگران یهود بر عیسی، ابوسفیان بر احمد صلی الله علیه و آله ، مُعاویه بر امام علی علیه السلام و امام حسن علیهما السلام و یزید پلید بر حضرت سیّدالشهداء علیه السلام و..... چه ستم سنگین و ظلم قبیحی بود که بر پیکرۀ انسانیت در طول تاریخ فرود آمد.

عجیب است که بعضی از آدمیان در حالی که حقیقت حق را که همراه با دلیل و برهان و حجت از آفتاب روشن‌تر است و بدون شک ضامن سعادت دنیا و آخرت است رها کرده و برای عیش و نوش چند روزه به اختیار باطل و انتخاب شیطان دست می‌زنند.

اگر این مسأله نبود، عدالت همۀ شؤون حیات انسان را فرا می‌گرفت و حق به حق دار می‌رسید و انسانیت و کرامت اوج خود را نشان می‌داد.

دلا نزد کسی بنشین که او از دل خبر دارد به زیر آن درختی رو که او گلهای‌تر دارد

در این بازار عطاران مرو هر سو چو بیکاران به دکّان کسی بنشین که در دکّان شکر دارد

ترازو گر نداری پس تو را زو ره زند هر کس یکی قلبی بیاراید تو پنداری که زر دارد

تو را بر در نشاند او به طرّاری که می‌آید تو منشین منتظر بر در که آن خانه دو در دارد

به هر دیگی که می‌جوشد میاور کاسه و منشین که هر دیگی که می‌جوشد درون چیزی دگر دارد

نه هر کِلکی شکر دارد، نه هر زیری زبر دارد نه هر چشمی نظر دارد، نه هر بحری گهر دارد

بنال ای بلبل دستان، ازیرا نالۀ مستان میان صخره و خارا اثر دارد اثر دارد

بنه سرگر نمی‌گنجی که اندر چشمۀ سوزن اگر رشته نمی‌گنجد از آن باشد که سر دارد

چراغ است این دل بیدار، به زیر دامنش می‌دار از این باد و هوا بگذر هوایش شور و شر دارد

چو تو از باد بگذشتی مقیم چشمه‌ای گشتی حریف همدمی گشتی که آبی بر جگر دارد

چو آبت بر جگر باشد درخت سبز را مانی که میوه نو دهد دائم درون دل سفر دارد

(مولوی)

[وَ الْإِصْرَارِ عَلَی الْمَأْثَمِ‌ وَ اسْتِصْغَارِ الْمَعْصِیَةِ‌ وَ اسْتِکْبَارِ الطَّاعَةِ‌]

و پافشاری بر گناه، و کوچک شمردن معصیت و سنگین دانستن طاعت.

14 - مداومت بر گناه

گناه و معصیت معلول و محصول تخلّف از فرامین و دستورهای حضرت حق و انبیا و ائمه و اولیای الهی است.

گناه آتشی است که با دست خود انسان بر خرمن فضایل و حسنات و حالات ملکوتی و احوالات ربّانیش می‌افتد.

گناه همچون خوره‌ای است که از بر ریشۀ انسانیت می‌افتد و تا از پا انداختن درخت کرامت از پا نمی‌نشیند.

انبیا و اولیا از هر نوع گناهی اعم از کبیره و صغیره مردم را نهی می‌کردند و به گناهان بزرگ وعدۀ حتمی عذاب می‌دادند.

گناهکار مسرف بر نفس است و خداوند مردم مسرف را دوست ندارد:

وَ لا تُسْرِفُوا إنَّهُ‌ لا یُحِبُّ‌ الْمُسْرِفینَ‌» ⁽¹⁾

و از اسراف [ در خوردن وخرج کردن] بپرهیزید که قطعاً خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد.

مسرف که طبلی توخالی و اعمال و اخلاقش شیطانی و رفتار و اطوارش حیوانی است، از هدایت حق محروم و بی‌بهره می‌باشد.

إنَّ‌ اللّهَ‌ لا یَهْدِی مَنْ‌ هُوَ مُسْرِفٌ‌ کَذّابٌ‌» ⁽¹⁾

زیرا خدا کسی را که اسراف‌کار و بسیار دروغگوست ، هدایت نمی‌کند.

بزرگان دین همچون شهید ثانی و شیخ بهایی و امثال این دو بزرگوار در کتب فقهی و دینی خود، بر اثر آیات و روایات، خطرات سنگین گناه را بازگو کرده و مردم را از کبیره و صغیرۀ آن نهی کرده‌اند.

این مسائل وقتی است که انسان پافشاری و اصرار و مداومت بر گناه نداشته باشد، ولی زمانی که در عرصۀ مداومت بیفتد خطر همه جانبه می‌شود تا جایی که در تمام روزنه‌های رحمت به روی انسان بسته گشته و عذاب ابد برای آدمی مهیّا می‌گردد.

بَلی مَنْ‌ کَسَبَ‌ سَیِّئةً‌ وَ أحاطَتْ‌ بِهِ‌ خَطیئَتُهُ‌ فَاُولئِکَ‌ أصْحابُ‌ النّارِهُمْ‌ فیها خالِدُونَ‌» ⁽²⁾

[ نه چنین است که می‌گویید ] بلکه کسانی که مرتکب گناه شدند وآثار گناه ، سراسر وجودشان را فرا گرفت ، آنان اهل آتشند و در آن جاودانه‌اند.

نجات برای کسانی است که از گناه و اصرار و مداومت بر آن دست بردارند و به گفتۀ قرآن مجید وروایات به توبۀ حقیقی که همان ترک گناه و تدارک و جبران کمبودهای عبادتی گذشته است برخیزند.

وَالذَّینَ‌ إذا فَعَلُوا فاحِشَةً‌ أوْ ظَلَمُوا أنْفُسَهُمْ‌ ذَکَرُوا اللّهَ‌ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ‌ وَ مَنْ‌ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ‌ إلاَّ اللّهُ‌ وَ لَمْ‌ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا وَ هُمْ‌ یَعْلَمُونَ‌ * اولئِکَ‌

جَزاؤُهُمْ‌ مَغْفِرَةٌ‌ مِنْ‌ رَبِّهِمْ‌ وَ جَنّاتٌ‌ تَجْری مِنْ‌ تَحْتِهَا الأْنْهارُ خالِدینَ‌ فیها وَ نِعْمَ‌ أجْرُ الْعامِلینَ‌» ⁽¹⁾

و آنان که چون کار زشتی مرتکب شوند یا بر خود ستم ورزند ، خدا را یاد کنند و برای گناهانشان آمرزش خواهند ؛ و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد ؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتکب شده‌اند ، پا فشاری نمی‌کنند ؛ * پاداش آنان آمرزشی است از سوی پروردگارشان ، و بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ‌ ] آن نهرها جاری است ، در آن جاودانه‌اند ؛ و پاداش عمل کنندگان ، نیکوست.

اساس راه دین را بر ادب دان مقرّب از ادب گشتند مردان

ادب شد اصل کار و وصل و هجران هم او شد مایۀ هر درد و درمان

نشاید بی‌ادب این ره بسر برد نشاید هیچ کس را داشتن خُرد

به چشم حرمت و تعظیم در پیر نگه کن در همه کاین هست توقیر

به روزی هر که باشد مهتر از تو چنان می‌دان که هست او بهتر از تو

به جان می‌کوش در تعظیم هر پیر که تا در دل نیابی زحمت از پیر

ادب با خالق و خلقان نگه‌دار که تا کشت امیدت بر دهد بار

(عطّار نیشابوری)

15 - کوچک شمردن گناه

گرچه گناهان به کبیره و صغیره، تقسیم شده است، ولی عدّه‌ای از محققان معتقدند، چون گناه مخالف با حضرت حق است، صغیره بودن آن معنا ندارد، پس هیچ گناهی را نسبت به ذات آن گناه نباید صغیره دانست و اصولاً اعراض از

حضرت محبوب به وسیلۀ گناه کوچک نیست.

قرآن مجید دستور می‌دهد از تمام گناهان چه ظاهری و چه باطنی دوری کنید:

وَ ذَرُوا ظاهِرَ الِاثْمِ‌ وَ باطِنَهُ‌» ⁽¹⁾

گناه آشکار و پنهان را رها کنید.

و در آیۀ دیگر می‌فرماید:

وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ‌ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ‌» ⁽²⁾

و به کارهای زشت چه آشکار و چه پنهانش نزدیک نشوید.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

اِجْتِنابُ‌ السَّیِّئاتِ‌ أوْلی مِنِ‌ اکْتِسابِ‌ الْحَسَناتِ‌. ⁽³⁾

اجتناب از گناه بهتر از کسب حسنات است.

حضرت مولا علی علیه السلام می‌فرماید:

عَجِبْتُ‌ لِأقْوامٍ‌ یَحْتَمُونَ‌ الطَّعامَ‌ مَخافَةَ‌ الأْذی‌، کَیْفَ‌ لاَ یَحْتَمُونَ‌ الذُّنُوبَ‌ مَخافَةَ‌ النّارِ. ⁽⁴⁾

تعجب می‌کنم از مردمی که از ترس ناراحتی و مرض از غذا می‌پرهیزند، چگونه از ترس عذاب از گناهان پروا ندارند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به عبداللّه بن مسعود سفارش فرمود:

إحْذَرْ سُکْرَ الْخَطیئَةِ‌، فَإنَّ‌ لِلْخَطیئَةِ‌ سُکْراً کَسُکْرِ الشَّرابِ‌ بَلْ‌ هِیَ‌ أشَدُّ سُکْراً

مِنْهُ‌، ⁽¹⁾

از مستی گناه اجتناب کن که برای گناه همانند مستیِ‌ شراب مستی است و بی‌خبری، بلکه حالت بی‌خبری و مستی که معلول گناه است از حالت بی‌خبری از شراب شدیدتر است، خدای بزرگ می‌فرماید: کر و گنگ و کورند، پس ایشان به راه هدایت بازنمی‌گردند.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلذُّنُوبُ‌ الداءٌ، وَ الدَّواءُ الاِْسْتِغْفارُ، وَ الشِّفاءُ أنْ‌ لاتَعُودَ. ⁽³⁾

گناهان مرض است، استغفار دارو است و شفا به این است که به گناه بازنگردی.

کوچک شمردن گناه مرض بسیار خطرناکی است که انسان را تا پرتگاه سقوط‍‌ و هلاکت می‌کشاند.

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

اَلذُّنُوبُ‌ کُلُّها شَدیدَةٌ‌، وَ أَشَدُّها ما نَبَتَ‌ عَلَیْهِ‌ اللَّحْمُ‌ وَ الدَّمُ‌. ⁽⁴⁾

تمام گناهان شدید و بزرگ است و شدیدترین آنها گناهی است که بر آن گوشت و خون بروید.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

أعْظَمُ‌ الذُّنُوبِ‌ عِنْدَ اللّهِ‌ سُبْحانَهُ‌ ذَنْبٌ‌ صَغُرَ عِنْدَ صاحِبِهِ‌. ⁽⁵⁾

بزرگترین گناهان نزد خدای سبحان، گناهی است که به نظر کننده‌اش کوچک آید.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

أشَدُّ الذُّنُوبِ‌ مَا اسْتَخَفَّ‌ بِهِ‌ صاحِبُهُ‌. ⁽¹⁾

شدیدترین گناهان آن است که کننده‌اش آن را سبک بشمارد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

إنَّ‌ اللّهَ‌ یُحِبُّ‌ الْعَبْدَ أنْ‌ یَطْلُبَ‌ إلَیْهِ‌ فِی الْجُرْمِ‌ الْعَظیمِ‌، وَ یُبْغِضُ‌ الْعَبْدَ أنْ‌ یَسْتَخِفَّ‌ بِالْجُرْمِ‌ الْیَسیرِ. ⁽²⁾

خداوند دوست دارد بنده‌ای را که از او جهت جرم بزرگش طلب مغفرت کند و دشمن دارد عبدی را که گناه مختصرش را کوچک شمارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابن مسعود فرمود:

لا تُحَقِّرَنَّ‌ ذَنْباً وَ لا تُصَغِّرَنَّهُ‌، وَ اجْتَنِبِ‌ الْکَبائِرَ، فَإنَّ‌ الْعَبْدَ إذا نَظَرَ یومَ‌ القیامَةِ‌ إلی ذُنُوبِهِ‌ دَمَعَتْ‌ عَیْناهُ‌ قَیْحاً و دَماً. ⁽³⁾

گناهی را حقیر و کوچک مشمار و از کبایر دوری گزین، به حقیقت که وقتی عبد در قیامت به گناهانش بنگرد از دو چشمش از شدت ناراحتی چرک و خون سرازیر گردد!

رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر می‌فرماید:

إنَّ‌ الْمُؤْمِنَ‌ لَیَری‌ ذَنْبَهُ‌ کَأَنَّهُ‌ تَحْتَ‌ صَخْرَةً‌ یَخافُ‌ أنْ‌ تَقَعَ‌ عَلَیْهِ‌، وَ إنَّ‌ الکافِرَ لَیَری‌ ذَنْبَهُ‌ کَأَنَّهُ‌ ذُبابٌ‌ مَرَّ عَلی أَنْفِهِ‌. ⁽¹⁾

هر آینه مؤمن گناهش را آن چنان می‌بیند که گویی زیر تخته سنگی است، می‌ترسد که بر او فرود آید. و کافر گناهش را چنان می‌پندارد که مگسی است بر بینی‌اش عبور می‌کند.

حضرت مسیح علیه السلام به یارانش فرمود:

إنَّ‌ صِغارَ الذُّنُوبِ‌ وَ مُحَقَّراتِها مِنْ‌ مَکائِدِ إبْلیسَ‌، یُحَقِّرُها لَکُمْ‌ وَ یُصَغِّرُها فی أعْیُنِکُمْ‌ فَتَجْتَمِعُ‌ وَ تَکْثُرُ فَتُحیطُ‍‌ بِکُمْ‌. ⁽²⁾

به حقیقت که گناهان کوچک و حقیر از خدعه‌های ابلیس است، آنها را در نظر شما خوار و کوچک می‌کند، پس بدین صورت باری سنگین از گناهان جمع می‌شود و زیاد می‌گردد تا جایی که تمام جوانب وجود شما را می‌گیرد و درهای رحمت الهی را به روی شما می‌بندد.

امام رضا علیه السلام می‌فرماید:

اَلصَّغائِر مِنَ‌ الذُّنُوبِ‌ طُرُقٌ‌ إلَی الْکبائِرِ، وَ مَنْ‌ لَمْ‌ یَخَفِ‌ اللّهَ‌ فِی الْقَلیلِ‌ لَمْ‌ یَخَفْهُ‌ فِی الْکَثیرِ. ⁽³⁾

گناهان کوچک راهی به سوی گناهان بزرگ است و کسی که خدا را در گناهان کم نترسد در گناهان بزرگ نمی‌ترسد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

أشَّدُّ الذُّنُوبِ‌ عِنْدَ اللّهِ‌ سُبْحانَهُ‌ ذَنْبٌ‌ اسْتَهانَ‌ بِهِ‌ راکِبُهُ‌. ⁽¹⁾

سخت‌ترین گناهان در پیشگاه حق، گناهی است که انجام دهنده‌اش آن را سبک بشمارد.

آمرزش من از تو خدا غریب نیست از بنده جرم و عفو ز مولا غریب نیست

وهّابی و جوادی و مُعطیّ‌ و ذوالمنن بنوازی ار به لطف گدا را غریب نیست

افتاده‌ام به خاک درت از ره نیاز راهی دهم به عالم بالا غریب نیست

سودی نمی‌رسد به تو از طاعت کسی گر بگذری ز جرمِ‌ بَرایا غریب نیست

از بنده دور نیست که جرم و خطا کند بخشیدن از خدای تعالی غریب نیست

اقرار می‌کنم به گناهان خویشتن رحمی کن ای کریم و ببخشا غریب نیست

گر معصیت سزا نبود معصیت مبین بیچارگی ببین ز تو اینها غریب نیست

از من غریب نیست که سوزم در آتشت ور تو دهی به نزد خودت جا غریب نیست

از حدّ خود زیاده اگر می‌کنم طلب در حضرت کریم تمنّا غریب نیست

فیض است و درگه تو از این در کجا رود الحاح بر در تو خدایا غریب نیست

دارم محبت نبیّ‌ و دگر خاندان او گر در جوارشان دهیم جا غریب نیست

(فیض کاشانی)

16 - سختی و سنگینی در برابر طاعت

عبادات و طاعات از باب عنایت حق به انسان و به اقتضای مصلحت دنیا و آخرت آدمی واجب شده است.

عبادات و طاعات، واجبات و محرّمات، به صورتی نیست که انسان از عهدۀ انجامش برنیاید.

فرامین و دستورهای حضرت حق مادون قدرت انسان جعل شده، به طوری که قرآن مجید بر این معنا صراحت دارد:

لا یُکَلِّفُ‌ اللّهُ‌ نَفْساً إلّاوُسْعَها» ⁽¹⁾

خدا هیچ کس را جز به اندازۀ توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند .

قرآن مجید عبادات و طاعات و خیرات و مبرّات و عقاید و اعمال و اخلاق حسنه و پسندیده و مجموعۀ مسائل الهی را که عبارت از دین است، بار و مشقّت و رنج و زحمت بر عهدۀ انسان نمی‌داند:

وَ ما جَعَلَ‌ عَلَیْکُمْ‌ فِی الدّینِ‌ مِنْ‌ حَرَجٍ‌» ⁽¹⁾

و بر شما در دین هیچ مشقت و سختی قرار نداد .

دین ضامن خیر دنیا و آخرت و مایۀ سعادت امروز و فردا و حافظ‍‌ حقوق فرد و خانواده و اجتماع است.

دین و دستورهایش می‌خواهد انسان را از مقام حیوانیت بیرون آورده و به کمال انسانیت برساند.

سنگینی و مشقّت و رنج و زحمت در اجرای برنامه‌های الهی برای کسی است که در برابر حق تواضع و خضوع نداشته باشد و از سعادت و سلامت خود، محض عیش و نوش چند روزۀ دنیا روگردان باشد.

آری، آنان که آخرت را به دنیا فروخته و حق را با باطل معامله کرده و ظلمت را بر نور ترجیح داده‌اند، طاعات و عبادات را سنگین و با زحمت و همراه رنج و مشقّت حسّ‌ می‌کنند، از این جهت از مسائل ملکوتیه و فیوضات ربّانیه روگردان و به سوی اسفل الدرکات جهنّم در حرکت و وجودشان در دنیا مزاحم دیگران است.

قرآن مجید، این سند حق و حقیقت، دربارۀ آنان که عبادات را ضامن خیر دنیا و آخرت می‌دانند و در مذاق آنان از عسل شیرین‌تر است، می‌فرماید:

إنَّ‌ الَّذینَ‌ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ یَهْدِیهِمْ‌ رَبُّهُمْ‌ بِإیمانِهِمْ‌ تَجْری مِنْ‌ تَحْتِهِمُ‌ الأْنْهارُ فی جَنّاتِ‌ النَّعیمِ‌ * دَعْواهُمْ‌ فیها سُبْحانَکَ‌ اللّهُمَّ‌ وَ تَحِیَّتُهُمْ‌ فیها سَلامٌ‌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ‌ أَنِ‌ الْحَمْدُ للّهِ‌ رَبِّ‌ الْعالَمینَ‌» ⁽²⁾

بی‌تردید کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند ، پروردگارشان آنان را به سبب ایمانشان به بهشت‌های پر نعمت که نهرها از

زیر [ قصرهایِ‌ ] آنها جاری است ، راهنمایی می‌کند . * [ آغازِ ] نیایششان در آن جا [ این است که ] : خدایا ! از هر عیب و نقصی منزّهی ، و درود خدا در آن جا به آنان عطا کردن سلامتی کامل است ، و پایان‌بخشِ‌ نیایششان این است که همه ستایش‌ها ویژۀ خدا مالک و مربّی جهانیان است.

قرآن مجید روگردانان از عبادات و طاعات را دچار مرض استکبار می‌داند که از پس این مرض به بی‌دینی و جدایی از حقایق و واقعیت‌ها گراییده و به دنیا و آخرت خود لطمه و ضربۀ جبران‌ناپذیر می‌زنند.

وَاسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ‌ وَ إنَّها لَکَبیرةٌ‌ إلاّ عَلَی الْخاشِعینَ‌» ⁽¹⁾

از صبر و نماز [ برای حل مشکلات خود و پاک ماندن از آلودگی‌ها و رسیدن به رحمت حق ] کمک بخواهید و بی‌تردید این کار جز بر کسانی که در برابر حق قلبی فروتن دارند دشوار و گران است.

در هر صورت سنگین دانستن عبادات و تلقین این معنی که آراسته شدن به حقایق الهیه بسی سخت و دشوار است، انسان را از خدا و کمالات و فضایل دور کرده و تبدیل به حیوانی شریر و موجودی فاسق و فاجر نموده و باعث بسته شدن هشت درِ بهشت و بازشدن هفت درِ جهنّم به روی انسان است.

مرد حق از دین و دنیا فارغ است چونکه این بتخانۀ دنیا شکست

مرد حق را جُبّه و دستار نیست یا بد و نیک جهانش کار نیست

مرد حق خود را به حق پیوسته است بر سر تخت سَما بنشسته است

رو که از اسرار مردان غافلی مانده‌ای اینجا به دام جاهلی

اندر اینجا مانده‌ای در قید تن چاک کن بر خویشتن این پیرهن

تو به ناز و نعمت و تن پروری همچو حیوان در شماران خری

از خریّ‌ خویش گم کردی تو راه لاجرم گیرند از فرقت کلاه

راه حق دارد امانی نه خطر اندرو بنشین مکن از خیر و شر

راه حق دارد حقیقت‌ها بسی مرد حق بین اندرو باشد کسی

(عطّار نیشابوری)

[«3»وَ مُبَاهَاةِ‌ الْمُکْثِرِینَ‌ وَ الْإِزْرَاءِ بِالْمُقِلِّینَ‌ وَ سُوءِ الْوِلایَةِ‌ لِمَنْ‌ تَحْتَ‌ أَیْدِینَا وَ تَرْکِ‌ الشُّکْرِ لِمَنِ‌ اصْطَنَعَ‌ الْعَارِفَةَ‌ عِنْدَنَا «4»أَوْ أَنْ‌ نَعْضُدَ ظَالِماً أَوْ نَخْذُلَ‌ مَلْهُوفاً أَوْ نَرُومَ‌ مَا لَیْسَ‌ لَنَا بِحَقٍّ‌ أَوْ نَقُولَ‌ فِی الْعِلْمِ‌ بِغَیْرِ عِلْمٍ‌]

و فخر فروشی ثروتمندان و تحقیر تهی دستان و بدی سرپرستی نسبت به زیردستمان، و ترک سپاس نسبت به کسی که به ما احسان و خوبی کرده.

خدایا! به تو پناه می‌آوریم از این که ستمگری را یاری کنیم، یا ستم دیده‌ای را تنها گذاریم، یا آنچه که برای ما حق نیست بخواهیم، یا بدون آگاهی در امور علمی سخن گوییم.

17 و 18 - فخرفروشی ثروتمندان و خوار شمردن تهیدستان

اشاره

نازیدن به خود و مباهات نمودن به خویش به خاطر ثروت و مال، در مقابل کوچک شمردن تهیدستان و نیازمندان، حالت بسیار بدی است که گروهی از مردم در تاریخ حیات به آن دچار بوده و اکنون هم به آن دچارند.

این کوردلان غفلت زده و این فراموشکاران بدبخت، به چیزی می‌نازند که در گذشتۀ عمرشان از آن تهیدست بوده و در آیندۀ از زمانشان نیز از آن تهیدست می‌گردند.

اینان به چیزی فخر می‌نمایند که اگر در عدالت به دست نیاید و به اقتصاد و قسط‍‌ و برابر با قوانین الهی خرج نشود، محصولی جز حسرت ابدی و عذاب دائمی

و همیشگی نخواهد داشت:

وَ الَّذینَ‌ یَکْنِزُونَ‌ الذَّهَبَ‌ وَ الْفِضَّةَ‌ وَ لا یُنْفِقُونَها فی سَبیلِ‌ اللّهِ‌ فَبَشِّرْهُمْ‌ بِعَذابٍ‌ ألیمٍ‌ * یَوْمَ‌ یُحْمی عَلَیْها فی نارِ جَهَنَّمَ‌ فَتُکْوی‌ بِها جِبَاهُهُمْ‌ وَ جُنُوبُهُمْ‌ وَ ظُهُورُهُمْ‌ هذا ما کَنَزْتُمْ‌ لِأنْفُسِکُمْ‌ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ‌ تَکْنِزُونَ‌» ⁽¹⁾

و کسانی را که طلا و نقره می‌اندوزند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند ، به عذاب دردناکی مژده ده . * روزی که آن اندوخته‌ها را در آتش دوزخ به شدّت گرما دهند و پیشانی و پهلو و پشتشان را به آن داغ کنند [ و به آنان نهیب زنند ] این است ثروتی که برای خود اندوختید ، پس کیفر زراندوزی خود را بچشید .

اینان به چیزی می‌نازند که قدرت بهره‌گیری از همۀ آن را ندارند و جز خورد و خوراک و پوشاک و مرکب و مسکن و عیش و نوش محدود سودی نصیب آنان از ثروت اندوخته نمی‌گردد، علاوه بر این به خاطر غرور و نخوتشان نسبت به مال که نمی‌گذارد مقدار لازم آن را در راه خداوند خرج کنند، آخرتشان بر باد می‌رود و حاصلی برای آنان بجای نمی‌ماند.

مَنْ‌ کانَ‌ یُریدُ حَرْثَ‌ الآْخِرَةِ‌ نَزِدْ لَهُ‌ فی حَرْثِهِ‌ وَ مَنْ‌ کانَ‌ یُریدُ حَرْثَ‌ الدُّنْیا نُؤْتِهِ‌ مِنْها و ما لَهُ‌ فِی الآْخِرَةِ‌ مِنْ‌ نَصیبٍ‌» ⁽²⁾

کسی که زراعت آخرت را بخواهد ، بر زراعتش می‌افزاییم و کسی که زراعت دنیا را بخواهد ، اندکی از آن را به او می‌دهیم ، ولی او را در آخرت هیچ بهره و نصیبی نیست.

اینان به چیزی می‌بالند و بر عنصری فخر می‌نمایند و بر مادّه‌ای دل خوش

می‌کنند و به خاطر آن بر دیگران کبر می‌ورزند و عدّه‌ای را خوار می‌شمارند که با حادثه‌ای چون سیل، طوفان، جنگ، آتش سوزی و سرانجام با مرگ از دست می‌رود.

اینان به چیزی می‌نازند که اگر با آن صحیح برخورد نشود مورّث بخل، حسد، حرص، طمع، کبر، غرور و نخوت است و این همه، حالات پلید و آلوده‌ای است که در هر کس ظهور نماید از دید محبت حضرت حق می‌افتد و جناب او با وی دشمن می‌شود.

اینان به چیزی دل‌خوشند که از نظر حضرت حق ارزش آن را ندارد که به آن دلخوش شوند و با از دست رفتنش به غم و غصه فرو روند.

اینان هماهنگ و تابع کسی هستند که قرآن مجید وی را سمبل جمع ثروت و بخل و کبر و خودبینی و فخر فروشی می‌شناسد و او را مستحق عذاب الیم حضرت جبّار می‌داند.

داستان قارون و ثروت او

«قارون بهرۀ عظیمی از ثروت داشت، خزینه‌ها و صندوق‌ها و انبارهایش انباشته از مال و جنس بود که قرآن می‌فرماید:

إنَّ‌ مفاتِحَهُ‌ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ‌ اولِی الْقُوَّةِ‌» ⁽¹⁾

حمل کلیدهایش بر گروهی نیرومند گران و دشوار می‌آمد .

قارون در میان قوم خود روزگار را به عیّاشی و خوشگذرانی سپری می‌کرد و لباس‌های فاخر می‌پوشید و با تجمّل و آرایش از خانه بیرون می‌آمد.

قصرها برای خود ساخته و در آن جا خدمتگزاران مخصوص به کار گرفته بود و

همیشه در تلاش زیاد کردن غلامان و حشم خویش وقت سپری می‌کرد و در پی این بود که از هر لذّتی خود را برخوردار و سیر سازد و حرص و عطش خود را فرو نشاند، او می‌خواست به آخر حدّ تنعّم رسیده چشم و دلش سیر شود.

مال دنیا از آغاز، اساس زینت و بهجت دنیا بوده و وسیلۀ زندگی و قوام آن است، ولی این مرد شیطان‌زده آن را وسیلۀ طغیان و مایۀ تکبّر ساخته و با داشتن آن، غرور و نخوت می‌فروخت.

بیچاره گمان می‌کرد او تافتۀ جدا بافته است و کسی نه حق دارد و نه می‌تواند همدوش او باشد، تا چه رسد به این که او را مقهور خود سازد.

او چنین می‌پنداشت که همۀ مردم مسخّر و زیردست اویند و لذا وقتی صحبت می‌کرد باید همه سرها را به زیر افکنند و هر وقت اشاره می‌کند باید به خدمتش حاضر باشند. غلامانش همین معانی را معمول می‌داشتند، هر وقت صدا می‌زد:

پسر بیا؟ در شتافتن به سویش از یکدیگر سبقت می‌جستند.

او توقّع داشت این انسان‌های زیردستش بنده‌های خالص باشند و آن بیچارگان هم این معنا را بر خود واجب دانسته، وای بر آن خدمتگزاری که خیال نافرمانی وی را به دل بگذراند و محرومیت نصیب آن غلامی که در اطاعتش دیر بجنبد.

قارون در تاریخ بشریت مردی استثنایی و نوظهور نبود، هستند مردمی که راه و رسمشان این است که چون در خود قدرتی دیدند پا از گلیم خود بیرون می‌کنند و به مردم ظلم کرده، سلطنت و قدرت خود را بر دیگران تحمیل می‌نمایند و علی‌رغم ایشان جبروت و سطوت خود را به خورد آنان می‌دهند.

ای کاش این طبقۀ توانگر کمی کوتاه می‌آمدند و معنای زندگی صحیح را می‌فهمیدند و راه روشن آن را می‌یافتند.

آری، اگر می‌یافتند می‌فهمیدند که تنها داشتن مال گردن مردم را برای انسان خاضع نمی‌کند و مردم به طوع و رغبت در برابر انسان سر فرود نمی‌آورند، بلکه

بندۀ احسانند، وقتی این مردم را می‌توان مطیع ساخت که آنان را از خیر خود سرشار نمود و شکم گرسنه‌شان را سیر گردانید، تنها در این صورت دل‌ها به سوی انسان معطوف گشته و انسان می‌تواند خوبی‌ها را جلب و شرور زیادی را از خویش دور سازد و علاقۀ مردم را متوجه خویش ساخته و آنان را به دور خود گرد آورد.

علاوه بر این می‌تواند از این راه رضای خدا را هم به دست آورده و خوبی‌های مردم را با ثواب و جزای خدایی تلافی کند و در نتیجه به خیر دنیا و آخرت برسد.

ولی چه باید کرد که مال دنیا چشم دل را کور و غرور ناشی از زرق و برق آن بصیرت‌ها را از بین می‌برد، لذا به هر اجتماعی سر بزنیم از برخی از مردم جز ریاکاری نمی‌بینیم و جز تعارفاتی حاکی از نفاق نمی‌شنویم و جز با محرومیت و نالۀ مظلومان برخورد نمی‌نماییم.

نمی‌بینم در این میدان یکی مرد زنانند این سبک عقلان بی‌درد

ندیدم مردِ حق هر چند بردم به گرد این جهان چشم جهانگرد

گرفته گَرد گِرداگرد عالم نمی‌بینم سواری زیر آن گرد

سواری هست پنهان از نظرها زنامحرم زنان پنهان بود مرد

بود مرد آن که حق را بنده باشد به داغ بندگی مرد است هر مرد

بود مرد آن که او زد بر هوا پای رگ و ریشه هوس از سر بدر کرد

بود مرد آن که دل کَنْد از دو عالم به یک جا داد و گشت از خویشتن فرد

بود مرد آن که با حق انس بگرفت به او پیوست و ترک ماسوا کرد

بود مرد آن که او رست از من و ما برآورد از نهاد خویشتن گرد

بود مرد آن که فانی گشت از خود ز تشریف بقای حق بقا کرد

خداوندا ز فضل خود مدد کن که ره یابم به مردی تا شوم مرد

به مردی می‌رسی ای فیض و مردی به شرط‍‌ آن که گردی از خودی فرد

(فیض کاشانی)

مردم می‌دیدند هر چه گرسنگان بیشتر می‌شوند او بیشتر در پی جمع آوری ثروت می‌افتد و هر چه برهنگان زیادتر می‌گردند او با لباس‌های فاخر خود بیشتر تجمّل و آرایش می‌کند، علاوه بر این که غرور و بزرگی هم می‌فروشد و همچنان راه طغیان و ظلم خود را دنبال می‌کند.

لاجرم جمعی تصمیم گرفتند روح خیر را در او تحریک کرده از آن خواب گرانش بیدار سازند، لذا از درِ خیرخواهی نصیحتش کردند که مال نباید وسیلۀ گمراهی انسان گشته و میان او و احسان به مردم و نادیده گرفتن لغزش‌های محتاجان و خوشدل نمودن و تلطف بر بیچارگان حایل گردد، بلکه بهترین وسیله است برای این که انسان بتواند به چنین کارهای نیکی توفیق یافته نام نیک دنیا و ثواب آخرت را به دست آورد.

مضافاً بر این که احسان به خلق بهتر از خود انسان مال را نگهداری کرده، باقی می‌گذارد.

سپس اضافه کردند که ما برای مال تو کیسۀ طمع ندوخته‌ایم، این تو و آن اموالت، هر چه می‌خواهی از آن استفاده کن، ما پیشنهاد دیگری به تو داریم که خیرش عاید خودت می‌شود و آن این است که مگر مقصود تو غیر این است که از رزق طیّب حلال دنیا کام برگیری‌؟ البته بگیر، لکن فقرا را هم در نظر داشته باش و کامیابی از دنیا، محتاجان را از یادت نبرد و به شکرانۀ این که خداوند به تو احسان کرده تو نیز به ایشان احسان کن تا نعمت برایت محفوظ‍‌ مانده و ثروت برکت کند و از آن فقط‍‌ خیر بینی و مایۀ درد سرت نشود.

لکن یک مرد طاغی کجا گوشش بدهکار نصیحت است و چگونه ممکن است اندرز را تا پردۀ دل او نفوذ داد؟ علاقۀ به مال شراشر دل قارون را پر کرده و جایی برای نصیحت باقی نگذاشته، به علاوه در او علوّ و استکبار به بار آورده، دیگر کجا از افراد خیر خواه حرف می‌شنود؟ به نظر او این افراد کسی نیستند که به او دستور

دهند و او اطاعتشان کند؟ اصولاً به اینها چه ربطی دارد که در کار او مداخله کرده و به رفتارهای خصوصی او دست اندازی نمایند!

او در ردّ گفتار آنان با کمال خشونت گفت: من احتیاجی به نصیحت و خیر خواهی شما ندارم، عقل من خیلی از عقل شما بیشتر و فکرم بسیار از فکر شما تیزتر است، شما گمان کرده‌اید هر کسی می‌تواند چنین مالی به دست آورد؟ این عقل و فکر من بود که چنین موفقیتی نصیبم کرد، علاوه من نسبت به این مال سزاوارتر از دیگرانم، پس خواهش می‌کنم این خیرخواهی را برای خود نگه دارید و با آن امور خود را اصلاح نمایید.

آنگاه برای این که دل مردم را بیشتر به درد آورد با تجمّل و جلال و شکوه هر چه تمام‌تر از خانه بیرون آمده و نمونه‌ای از بسیار و مشتی از خروار ثروت خود را به رخ مردم کشید.

مردم فقیر که او را دیدند با چه لباس‌های فاخر و چه اسب‌های قیمتی بیرون آمده و خدم و حشم وی از عقبش روانند، چشم‌هایشان خیره گشته و همه به تماشایش نزدیک آمده، دل‌هایشان چاک شد از این که او را در آن ناز و نعمت و خود را در این فقر و نکبت ببینند، به یکدیگر می‌گفتند:

یا لَیْتَ‌ لَنا مِثْلَ‌ ما اوتیَ‌ قارُونُ‌ إنَّهُ‌ لَذُو حَظٍّ‍‌ عَظیمٍ‌» ⁽¹⁾

ای کاش مانند آنچه به قارون داده‌اند برای ما هم بود ، واقعاً او دارای بهرۀ بزرگی است.

وَ قالَ‌ الَّذینَ‌ اوتُوا الْعِلْمَ‌ وَیْلَکُمْ‌ ثَوابُ‌ اللّهِ‌ خَیرٌ لِمَنْ‌ آمَنَ‌ وَ عَمِلَ‌ صالِحاً وَ لایُلقّیها إلاَّ الصّابِرُونَ‌» ⁽²⁾

و کسانی که معرفت و دانش به آنان عطا شده بود ، گفتند : وای بر شما پاداش

خدا برای کسانی که ایمان آورده و کار شایسته انجام داده‌اند بهتر است . و [ این حقیقت الهیه را ] جز شکیبایان در نمی‌یابند.

موسی علیه السلام هر چه به قارون در این خصوص اصرار کرد سود نبخشید و فایده‌ای نداشت و قارون به گفتار موسی اعتنا نکرد و خود را بالاتر از آن دید که به فرمان حق سرفرود آورد.

موسی پس از مدتی زیاد که قارون را به راه خدا دعوت کرد و وی را با مواعظ‍‌ حسنه پند داد ولی از به راه آمدن وی مأیوس شد از خدا خواست تا عذابش را بر او نازل کند و مردم را از فتنه و اغوای وی نجات دهد.

خدا دعای موسی را مستجاب کرد و زمین را فرمود تا او و خانۀ او را در خود فرو برد.

آن روز از اموال و خدم و حشم کسی که او را یاری کند نبود، تنها خدا بود که می‌توانست به فریادش برسد ولکن او از خدا کمک نخواست.

فَخَسَفْنا بِهِ‌ وَ بِدارِهِ‌ الأْرْضَ‌ فَما کانَ‌ لَهُ‌ مِنْ‌ فِئَةٍ‌ یَنْصُرونَهُ‌ مِنْ‌ دُونِ‌اللّهِ‌ وَ ما کانَ‌ مِنَ‌ الْمُنْتَصِرینَ‌» ⁽¹⁾

پس او و خانه‌اش را در زمین فرو بردیم ، و هیچ گروهی غیر از خدا برای او نبود که وی را [ برای رهایی از عذاب ] یاری دهد ، و خود نیز نتوانست از خود دفاع کند.

زمین قارون و اموالش را بلعید و داستانش مایۀ عبرت قوم موسی و پیروان فقیرش گردید و چون مردم سرانجام وی را دیدند از آن آرزوهایی که کرده بودند پشیمان گشته و حضرت حق را شکر کردند که مثل قارون نشدند. ⁽²⁾

البته این عذاب و خواری فقط‍‌ مخصوص قارون نبوده، بلکه بر اساس سنّت حتمیۀ الهیه دامنگیر هر ثروتمند فخر فروش و متکبر خودبین است.

19 - بدرفتاری با زیردستان

سفارشی که فرهنگ پاک اسلام نسبت به زیردستان اعم از فرزندان و کارگران مراکز کار و منازل دارد، در تاریخ مکاتب اعتقادی و سیاسی و اجتماعی سابقه ندارد.

قرآن مجید به مطلق نیکوکاری و به خصوص نیکی به زیردستان اصرار و امر واجب دارد.

وَ أحْسِنُوا إنَّ‌ اللّهَ‌ یُحِبُّ‌ الْمُحْسِنینَ‌» ⁽¹⁾

ونیکی کنید که یقیناً خدا نیکوکاران را دوست دارد.

إنَّ‌ اللّهَ‌ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ‌ وَ الإْحْسانِ‌ وَ إیْتاءِ ذِی الْقُرْبی» ⁽²⁾

به راستی خدا به عدالت و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

وَ دینُهُمُ‌ الْوَرَعُ‌ وَالْعِفَّةُ‌ - إلی أن قال - وَ حُسْنُ‌ الصُّحْبَةِ‌ وَ حُسْنُ‌ الْجَوارِ. ⁽³⁾

فرهنگ و آیین ائمّه علیهم السلام ورع و عفّت...و نیکو معاشرت کردن با همه و نیکو همسایه‌داری است.

از حضرت باقر علیه السلام وارد شده:

أرْبَعٌ‌ مَنْ‌ کُنَّ‌ فیهِ‌ بَنَی اللّهُ‌ لَهُ‌ بِیْتاً فِی الْجَنَّةِ‌: مَنْ‌ آوَی الْیَتیمَ‌، وَ رَحِمَ‌ الضَّعیفَ‌، وَ أشْفَقَ‌ عَلی والِدَیْهِ‌، وَ رَفِقَ‌ بِمَمْلُوکِهِ‌. ⁽¹⁾

چهار خصلت است که در هر کس باشد خداوند خانه‌ای در بهشت برای او بنا می‌کند: پناه دادن به یتیم، ترحّم به ضعیف و ناتوان و آن که زیر دست است، مهربانی به پدر و مادر و نرمی با آن که در اختیار انسان است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

مَنْ‌ أرادَ أنْ‌ یُدْخِلَهُ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فی رَحْمَتِهِ‌ وَ یُسْکِنَهُ‌ جَنَّتَهُ‌، فَلْیُحْسِنْ‌ خُلْقَهُ‌ وَلْیُعْطِ‍‌ النَّصَفَةَ‌ مِنْ‌ نَفْسِهِ‌، وَلْیَرْحَمِ‌ الْیَتیمَ‌، وَلْیُعِنِ‌ الضَّعیفَ‌، وَلْیَتَواضَعْ‌ للّهِ‌ الَّذی خَلَقَهُ‌. ⁽²⁾

کسی که علاقه دارد خداوند او در رحمتش جای دهد و وارد بهشتش کند، باید که اخلاقش نیکو بماند، از جانب خود به همگان انصاف دهد، به یتیم رحمت آورد، به ضعیف و زیردست کمک کند و برای خداوندی که وی را آفریده تواضع نماید.

20 - ناسپاسی در برابر خوبی دیگران

ادب انسانی و اسلامی اقتضا می‌کند که انسان در برابر خوبی و احسان دیگران به شکر و سپاس برخیزد.

آنان که نیکی‌های دیگران را توجهی نمی‌کنند و خوبی‌های مردم را نسبت به خود به نظر نمی‌آورند و در برابر احسان دیگران به سپاس و شکر برنمی‌خیزند، انسان‌هایی دور از واقعیت و جدای از حقایق فضایل اخلاقیه‌اند.

اسلام از انسان می‌خواهد خوبی دیگران را به عملی بهتر از عمل آنان یا مثل آن

پاسخ گوید:

وَ إذا حُیِّیتُمْ‌ بِتَحِیَّةٍ‌ فَحَیُّوا بِأحْسَنَ‌ مِنْها أوْ رُدُّوها إنَّ‌ اللّهَ‌ کانَ‌ عَلی کُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ حَسیباً» ⁽¹⁾

و هنگامی که به شما درود گویند ، شما درودی نیکوتر از آن، یا همانندش را پاسخ دهید؛ یقیناً خدا همواره بر همه چیز حسابرس است.

در روایات بسیار مهم آمده، سپاس در برابر نیکی دیگران در حقیقت سپاس خدا است. امام رضا علیه السلام می‌فرماید:

مَنْ‌ لَمْ‌ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ‌ مِنَ‌ الْمَخْلُوقینَ‌ لَمْ‌ یَشکُرِ اللّهَ‌ عز و جل . ⁽²⁾

هر کس احسان و انعام و محبّت دیگران را سپاس نگوید، خداوند عز و جل را شکر نگفته است.

در روایت آمده: خداوند به بنده‌ای از بندگانش در روز قیامت می‌فرماید: آیا فلانی را سپاس گفتی‌؟ عرضه می‌دارد: الهی تو را شکر کردم. خطاب می‌رسد: اگر او را شکر نکردی مرا شکر ننمودی. ⁽³⁾قرآن مجید تشکر از خوبی دیگران را سفارش می‌کند:

وَ وَصَّیْنَا الإْنْسانَ‌ بِوالِدَیْهِ‌ حَمَلَتْهُ‌ امُّهُ‌ وَهْناً عَلی وَهْنٍ‌ وَ فِصالُهُ‌ فی عامَیْنِ‌ أنِ‌ اشْکُرْلی وَ لِوالِدَیْکَ‌ إلَیَّ‌ الْمَصیرُ» ⁽⁴⁾

و انسان را دربارۀ پدر و مادرش سفارش کردیم ، مادرش به او حامله شد [ در حالی که ] سستی به روی سستی [ به او دست می‌داد ] و باز گرفتنش [ از

شیر ] در دو سال است [ و سفارش کردیم ] که برای من و پدر و مادرت سپاس گزاری کن ؛ بازگشت [ همه ] فقط‍‌ به سوی من است.

جوانی سر از رأی مادر بتافت دل دردمندش به آذر بتافت

چو بیچاره شد پیشش آورد مهد که ای سست مهر فراموش عهد

نه گریان و درمانده بودیّ‌ و خُرد که شبها ز دست تو خوابم نبرد

نه در مهد نیروی و حالت نبود مگس راندن از خود مجالت نبود

تو آنی که از یک مگس رنجه‌ای که امروز سالار و سرپنجه‌ای

به حالی شوی باز در قعر گور که نتوانی از خویشتن دفع مور

دگر دیده کی بر فروزد چراغ چو کرم لحد خورد پیر دماغ

چو پوشیده چشمی ببینی که راه نبیند همی وقت رفتن به چاه

تو گر شکر کردی که با دیده‌ای وگرنه تو هم چشم پوشیده‌ای

معلّم نیاموختت علم و رای سرشت این صفت در وجودت خدای

گرت حق ندادی دل حق نیوش حقت عین باطل نمودی به گوش

(سعدی شیرازی)

21 و 22 - یاری ستمگران و خوار کردن ستمدیدگان

اشاره

عقل و شرع حکم می‌کنند که هرگونه کمکی به ستمگران که آنان را در ظلم و ستمشان تشجیع کند و باعث ذلّت و خواری ستمدیده گردد و ضعیف را زیر بار ظلم آنان به انواع سختی‌ها دچار نماید، حرام و به شدّت ممنوع است.

آنان که از ستمگران متابعت می‌کنند و در هر کاری از آنان فرمان می‌برند و دستورهای ظالمانۀ آنان را اجرا می‌نمایند، اگر از این ظالمان ستم پیشه و خائنان به انسان و انسانیت دست بردارند، البته آتش ظلم و ستم خاموش و مظلومان از اسارت و مشقّت نجات پیدا می‌کنند و به حقوق فردی و خانوادگی و اجتماعی و

سیاسی و اقتصادی و فرهنگی خود می‌رسند و جهان تبدیل به بوستان عشق و محبّت و صفا و صیمیمیت می‌شود.

ستمگران در قرآن

«وَإِذَا رَأَیْتَ‌ الَّذِینَ‌ یَخُوضُونَ‌ فِی ءَایَتِنَا فَأَعْرِضْ‌ عَنْهُمْ‌ حَتَّی‌ یَخُوضُواْ فِی حَدِیثٍ‌ غَیْرِهِ‌وَإِمَّا یُنْسِیَنَّکَ‌ الشَّیْطَنُ‌ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری‌ مَعَ‌ الْقَوْمِ‌ الظّالِمینَ‌» ⁽¹⁾

و هرگاه کسانی را دیدی که در آیات ما [ به قصد شبهه اندازی ] به یاوه گویی و سخن بی‌منطق می‌پردازند از آنان روی گردان [ و مجلسشان را ترک کن ] تا در سخنی دیگر در آیند . و اگر شیطان تو را [ نسبت به ترک مجلسشان ] به فراموشی اندازد ، پس از یاد آوردن [ به سرعت بیرون برو و ] با گروه ستمکاران منشین.

وَ تِلْکَ‌ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ‌ رَبِّهِمْ‌ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ‌ وَاتَّبَعُوا أمْرَ کُلِّ‌ جَبّارٍ عَنیدٍ * وَاُتْبِعُوا فی هذِهِ‌ الدُّنیا لَعْنَةً‌ وَ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌» ⁽²⁾

و اینان قوم عاد بودند که آیات پروردگارشان را انکار کردند ، و از پیامبران او نافرمانی نمودند ، و فرمان هر سرکش ستیزه‌جویی را پیروی کردند. * و در این دنیا و روز قیامت با لعنتی بدرقه شدند .

وَ لا تَرْکَنُوا إلَی الَّذینَ‌ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ‌ النّارُ وَ ما لَکُمْ‌ مِنْ‌ دُونِ‌ اللّهِ‌ مِنْ‌ أوْلیاءَ ثُمَّ‌ لا تُنْصَرُونَ‌» ⁽³⁾

و به کسانی که [ به آیات خدا ، پیامبر و مردم مؤمن ] ستم کرده‌اند ، تمایل و

اطمینان نداشته باشید و تکیه مکنید که آتش [ دوزخ ] به شما خواهد رسید ودر آن حال شما را جز خدا هیچ سرپرستی نیست ، سپس یاری نمی‌شوید.

به دانشمندی گفتند: فلان شخص، نویسنده و دفتردار فلان ستمگر شده و تنها کاری که می‌کند نوشتن خرج و دخل است و از این بابت مزد و اجرت دریافت می‌نماید و تأمین زندگی می‌کند وگرنه خود و خانواده‌اش دچار مشکل می‌شوند. در پاسخ گفت:

آیا گفتار حضرت موسی آن مرد صالح را در سورۀ قصص نخوانده‌اید؟

قالَ‌ رَبِّ‌ بِما أنْعَمْتَ‌ عَلَیَّ‌ فَلَنْ‌ أکُونَ‌ ظَهیراً لِلْمُجْرِمینَ‌» ⁽¹⁾

گفت : پروردگارا ! به خاطر قدرت و نیرویی که به من عطا کردی ، هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم شد.

ستمگران در روایات

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ‌ دَلَّ‌ جائِراً عَلی جَوْرٍ کانَ‌ قَرینَ‌ هامانَ‌ فی جَهَنَّمَ‌. وَ قالَ‌ مَنْ‌ تَوَلّی خُصُومَةَ‌ ظالِمٍ‌ أوْ أعانَ‌ عَلَیْها ثُمَّ‌ نَزَلَ‌ بِهِ‌ مَلَکَ‌ الْمَوْتِ‌ قالَ‌ لَهُ‌: أبْشِرْ بِلَعْنَةِ‌ اللّهِ‌ وَ نارِ جَهَنَّمَ‌ وَ بِئْسَ‌ الْمَصیرُ. وَ قالَ‌: ألا وَ مَنْ‌ عَلَّقَ‌ سَوْطاً بَیْنَ‌ یَدَیْ‌ سُلْطانٍ‌ جائِرٍ جَعَلَ‌ اللّهُ‌ ذلِکَ‌ السَّوْطَ‍‌ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ ثُعْباناً مِن النّارِ طُولُهُ‌ سَبْعُونَ‌ ذِراعاً یُسَلَّطُ‍‌ عَلَیْهِ‌ فی نارِ جَهَنَّمَ‌ وَ بِئْسَ‌ الْمَصیرُ. وَ نَهی صلی الله علیه و آله عَنْ‌ إجابَةِ‌ الْفاسِقینَ‌ إلی طَعامِهِمْ‌. ⁽²⁾

کسی که ستمگری را بر ستمی دلالت کند، در جهنّم همنشین هامان خواهد بود.

و هر کس مدافع ستمگری باشد یا وی را بر ظلم و ستمش یاری دهد، چون ملک الموت بر او نازل گردد گوید: تو را به لعنت خدا و آتش جهنّم که بدمکانی است بشارت باد. و هر کس تازیانه‌دار ظالمان و ستم پیشگان باشد، خداوند آن تازیانه را در قیامت تبدیل به اژدهایی از آتش با هفتاد ذرع طول کند تا در جهنّم بر وی مسلّط‍‌ باشد و جهنم بد بازگشت‌گاهی است و رسول خدا صلی الله علیه و آله از اجابت دعوت فاسق حتی برای یک وعده غذا نهی فرمود.

عیسی علیه السلام به بنی اسرائیل فرمود:

لا تُعِینُوا الظّالِمَ‌ عَلی ظُلْمِهِ‌ فَیَبْطُلَ‌ فَضْلُکُمْ‌. ⁽¹⁾

به ستمکاران یاری ندهید که خوبی‌های شما نزد خداوند باطل می‌شود.

امام صادق علیه السلام از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

إذا کانَ‌ یَوْمُ‌ الْقِیامَةِ‌ نادی‌ مُنادٍ: أیْنَ‌ الظَّلَمَةُ‌ وَ أعْوانُهُم‌؟ مَنْ‌ لاقَ‌ لَهُمْ‌ دَواةً‌، أوْ رَبَطَ‍‌ لَهُمْ‌ کیساً أوْ مَدَّ لَهُمْ‌ مُدَّةَ‌ قَلَمٍ‌ فَاحْشُرُوهُمْ‌ مَعَهُمْ‌. ⁽²⁾

چون روز قیامت شود منادی ندا کند، ستمکاران و کمک دهندگانشان کجایند؟ هر کس برای آنان لیقۀ دوات آماده کرده، یا جیبی دوخته، یا قلمی را برای آنان به دوات زده، آنان را با ستمکاران یکجا قرار دهید.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ‌ أعانَ‌ ظالِماً عَلی مَظْلُومٍ‌ لَمْ‌ یَزَلِ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ عَلَیْهِ‌ ساخِطاً حَتّی یَنْزِعَ‌ عَنْ‌ مَعُونَتِهِ‌. ⁽³⁾

کسی که ستمکاری را در ستم بر مظلومی یاری دهد، دائم در غضب خداست

تا از آن عمل زشت دست بردارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ‌ مَشی مَعَ‌ ظالِمٍ‌ لِیُعینَهُ‌ وَ هُوَ یَعْلَمُ‌ أنَّهُ‌ ظالِمٌ‌ فَقَدْ خَرَجَ‌ مِنَ‌ الإْسْلامِ‌. ⁽¹⁾

کسی که با ظالمی برای کمک به او حرکت کند در حالی که بداند او مردی ستمگر و ظالم است، از اسلام خارج شده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

شَرُّ النّاسِ‌ الْمُثَلِّثُ‌، قیلَ‌: یا رَسُولَ‌ اللّهِ‌ وَ ما الْمُثَلِّثُ‌؟ قالَ‌: الَّذی یَسْعی بِأخِیه إلَی السُّلطانِ‌ فَیُهْلِکُ‌ نَفْسَهُ‌، وَ یُهْلِکُ‌ أخاهُ‌، وَ یُهْلِکُ‌ السُّلْطانَ‌. ⁽²⁾

بدترین مردم مثلِّث است. عرضه داشتند: مثلِّث چیست‌؟ فرمود: کسی که علیه برادر مسلمانش نزد ستمگر سعایت و سخن چینی می‌کند و بدین سبب خودش و برادرش و ستمگر را به هلاکت می‌اندازد (برادرش را به دست سلطان و خود و سلطان را با عذاب جهنّم).

کمک به مظلومان

اعانت مظلوم در برابر ظالم و یاری او جهت نجات از ستم ستمکار از اوجب واجبات در اسلام است، تا جایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ‌ أصْبَحَ‌ لایَهْتَمُّ‌ بِاُمُورِ الْمُسْلِمینَ‌ فَلَیْسَ‌ بِمُسْلِمٍ‌. ⁽³⁾

کسی که صبح کند و اهتمام به امور مسلمانان نورزد، مسلمان نیست.

23 - طلب ناحق

انسان گاهی در اموری، همانند مقام، مال، عنوان، در صورتی که حق او نیست برای به دست آوردنش اهتمام می‌ورزد و در این زمینه مجبور به پایمال کردن حقوق دیگران می‌شود و این کاری است که آیات و روایات از آن نهی کرده‌اند و آن را عملی حرام و گاهی خیانت به خدا و رسول او و مردم مؤمن دانسته‌اند.

حضرت سجّاد علیه السلام در این قسمت از دعا از حضرت حق می‌خواهد وی را از طلب آنچه حق او نیست حفظ‍‌ فرماید.

اگر انسان از ابتدای زندگی جلوی طمع ورزی خود را بگیرد، به این بلیّۀ سخت و مصیبت مهلک دچار نمی‌شود.

امام صادق علیه السلام دربارۀ کسی که مثلاً ریاست بر مردم حق او نیست ولی در طلب آن کوشش می‌کند می‌فرماید:

مَنْ‌ طَلَبَ‌ الرِّیاسَةَ‌ هَلَکَ‌. ⁽¹⁾

هر کس طالب ریاست باشد هلاک می‌شود.

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

مَلْعُونٌ‌ مَنْ‌ تَرَأَّسَ‌، مَلْعُونٌ‌ مَنْ‌ هَمَّ‌ بِها، مَلْعُونٌ‌ کُلُّ‌ مَنْ‌ حَدَّثَ‌ بِها نَفْسَهُ‌. ⁽²⁾

از رحمت خدا دور است کسی که به ناحق ادعای ریاست کند، ملعون است آن که اهتمام به آن ورزد و از رحمت الهی دور است هر کس با خود از ریاست سخن بگوید.

مَنْ‌ طَلَبَ‌ الرّیاسَةَ‌ لِنَفْسِهِ‌ هَلَکَ‌، فَإنَّ‌ الرّیاسَةَ‌ لاتَصْلَحُ‌ إلاّ لِأَهْلِها. ⁽¹⁾

هر کس برای خود طلب ریاست کند هلاک گردد، به حقیقت که ریاست جز برای اهلش صلاح نیست.

سایر اموری که نیز حق انسان نیست، اگر آدمی در طلبش برآید و به این خاطر حق دیگران پایمال گردد، از رحمت حق محروم می‌شود.

24 - از روی نادانی سخن گفتن

آنچه را انسان به آن علم ندارد، وقتی دربارۀ آن وارد سخن می‌گردد، یا منتهی به تهمت، یا گمراهی دیگران، یا آشوب در یک خانواده، یا یک اجتماع، یا از بین رفتن مال، یا آبروی یک انسان بی‌گناه، یا ردّ یک حق و یا استقرار امر باطل می‌گردد که گناه هر کدام از اینها در پیشگاه حضرت حق گاهی از کوهها سنگین‌تر است.

امام صادق علیه السلام از شخص حکیمی روایت می‌کند:

اَلْبُهْتانُ‌ عَلَی الْبَریء أثْقَلُ‌ مِنَ‌ الْجِبالِ‌ الرّاسِیاتِ‌. ⁽²⁾

تهمت‌زدن به پاکدامن از کوههای استوار سنگین‌تر است.

گناه گمراه کردن دیگران بنابر تفسیر حضرت صادق علیه السلام از آیۀ:

مَنْ‌ قَتَلَ‌ نَفْساً بِغَیْرِ نَفسٍ‌ أوْ فَسادٍ فِی الأْرْضِ‌ فَکَأنَّما قَتَلَ‌ النّاسَ‌ جَمیعاً» ⁽³⁾

هر کس انسانی را جز برای حق ، [ قصاص ] یا بدون آن که فسادی در زمین کرده باشد ، بکشد ، چنان است که همۀ انسان‌ها را کشته.

ازکشتن تمام انسان‌ها سنگین‌تر است.

و نیز آشوب ایجاد کردن در بین مردم و خانواده‌ها و باعث ریخته شدن آبروی مردم یا از بین رفتن مال بی‌گناه، گناهانی بس عظیم و اعمالی بس قبیح است. در این زمینه‌ها تمام مردم را یک آیه در قرآن مجید بس است که می‌فرماید:

وَ لا تَقْفُ‌ مالَیْسَ‌ لَکَ‌ بِهِ‌ عِلْمٌ‌ إنَّ‌ السَّمْعَ‌ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ‌ اولئِکَ‌ کانَ‌ عَنْهُ‌ مَسْئُولاً» ⁽¹⁾

و از چیزی که به آن علم نداری [ بلکه برگرفته از شنیده‌ها ، ساده‌نگری‌ها ، خیالات و اوهام است ] پیروی مکن ؛ زیرا گوش و چشم و دل [ که ابزار علم و شناخت واقعی‌اند ] موردِ بازخواست‌اند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

تو را از دو خصلت بازمی‌دارم که در آن دو خصلت مردم تباه شدند: یکی آن که خدا را از روی نادرستی بپرستی و دیگر آن که از روی نادانی برای مردم حکمی و فتوائی صادر کنی. ⁽²⁾زرارة‌بن‌اعین می‌گوید: از حضرت باقر علیه السلام پرسیدم:

ما حَقُّ‌ اللّهِ‌ عَلَی الْعِبادِ؟ قالَ‌: أنْ‌ یَقُولُوا ما یَعْلَمُونَ‌، وَ یَقِفُوا عِنْدَ ما لا یَعْلَمُونَ‌. ⁽³⁾

حق خدا بر بندگان چیست‌؟ فرمود: این که بگویند آنچه می‌دانند و باز ایستند از آنچه نمی‌دانند.

[«5»وَ نَعُوذُ بِکَ‌ أَنْ‌ نَنْطَوِیَ‌ عَلَی غِشِّ‌ أَحَدٍ وَ أَنْ‌ نُعْجَبَ‌ بِأَعْمَالِنَا وَ نَمُدَّ فِی آمَالِنَا «6»وَ نَعُوذُ بِکَ‌ مِنْ‌ سُوءِ السَّرِیرَةِ‌ وَ احْتِقَارِ الصَّغِیرَةِ‌ وَ أَنْ‌ یَسْتَحْوِذَ عَلَیْنَا الشَّیْطَانُ‌ أَوْ یَنْکُبَنَا الزَّمَانُ‌ أَوْ یَتَهَضَّمَنَا السُّلْطَانُ‌ «7»وَ نَعُوذُ بِکَ‌ مِنْ‌ تَنَاوُلِ‌ الْإِسرَافِ‌ وَ مِنْ‌ فِقْدَانِ‌ الْکَفَافِ‌ «8»وَ نَعُوذُ بِکَ‌ مِنْ‌ شَمَاتَةِ‌ الْأَعْدَاءِ وَ مِنْ‌ الْفَقْرِ إِلَی الْأَکْفَاءِ وَ مِنْ‌ مَعِیشَةٍ‌ فِی شِدَّةٍ‌ وَ مِیتَةٍ‌ عَلَی غَیْرِ عُدَّةٍ‌ «9»وَ نَعُوذُ بِکَ‌ مِنَ‌ الْحَسْرَةِ‌ الْعُظْمَی وَ الْمُصِیبَةِ‌ الْکُبْرَی وَ أَشْقَی الشَّقَاءِ وَ سُوءِ الْمَآبِ‌ وَ حِرْمَانِ‌ الثَّوَابِ‌ وَ حُلُولِ‌ الْعِقَابِ‌ «10»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ أَعِذْنِی مِنْ‌ کُلِّ‌ ذَلِکَ‌ بِرَحْمَتِکَ‌ وَ جَمِیعَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ وَ الْمُؤْمِنَاتِ‌ یَا أَرْحَمَ‌ الرَّاحِمِینَ‌.]

و به تو پناه می‌آوریم از این که راه خیانت به کسی را به پیماییم، و نسبت به کردارمان خودپسندی کنیم، و آرزوهای خود را دور و دراز سازیم و به تو پناه می‌آوریم، از بدی باطن و ناچیز شمردن گناه کوچک، و این که شیطان بر ما چیره شود، یا روزگار ما را به عرصۀ بلا و نکبت اندازد، یا پادشاه بر ما جور و ستم روا دارد.

و به تو پناه می‌آوریم، از رسیدن به اسراف، و از دست دادن آنچه که در زندگی به اندازه و کافی است و به تو پناه می‌آوریم از سرزنش دشمنان و از

احتیاج به هم نوعان، و از معیشت در سختی، و از مرگ بدون توشه.

و به تو پناه می‌آوریم، از حسرت عظیم‌تر و بلای بزرگ‌تر، و بدترین بدبختی و بدی بازگشت، و محرومیت از ثواب، و داخل شدن مجازات.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست و مرا و تمام مؤمنین و مؤمنات را به رحمتت از همۀ این امور زشت پناه ده، ای مهربان‌ترین مهربانان!

25 - غشّ و خدعه

مکر و فریب و حیله و خدعه و به تعبیر روایات غشّ‌ با مردم عملی شیطانی و مورد نفرت حق و جاذب لعنت و شقاوت برای مرتکب آن است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

إنْ‌ کانَ‌ الْعَرْضُ‌ عَلَی اللّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ حَقّاً فَالْمَکْرُ لِماذا؟ ⁽¹⁾

اگر عرضه شدن تمام برنامه‌ها بر حضرت حق امری مسلّم و حتمی است پس خدعه و حیله برای چیست‌؟

امام رضا علیه السلام از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

از امین وحی شنیدم:

إنَّ‌ الْمَکْرَ وَالْخَدیعَةَ‌ فِی النّارِ. ثُمَّ‌ قالَ‌ صلی الله علیه و آله : لَیْسَ‌ مِنّا مَنْ‌ غَشَّ‌ مُسْلِماً، وَ لَیْسَ‌ مِنّا مَنْ‌ خانَ‌ مُسْلِماً. ⁽²⁾

مکر و خدعه و فریب و غشّ‌ در آتش است. سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از ما نیست هر کس مسلمانی را بفریبد و از ما نیست هر کس به مسلمانی خیانت ورزد.

در منهیّات رسول خدا صلی الله علیه و آله است:

مَنْ‌ غَشَّ‌ مُسْلِماً فی شِراءٍ أوْ بَیعٍ‌ فَلَیْسَ‌ مِنّا، وَ یُحْشَرُ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ مَعَ‌ الْیَهُودِ لإنَّهُمْ‌ أغَشُّ‌ الْخَلْقِ‌ لِلْمُسْلِمینَ‌. وَ قالَ‌ علیه السلام : مَنْ‌ باتَ‌ وَ فِی قَلْبِهِ‌ غِشٌّ‌ لأِخیهِ‌ الْمُسْلِمِ‌ باتَ‌ فی سَخَطِ‍‌ اللّهِ‌ وَ أصْبَحَ‌ کَذلِکَ‌ حَتّی‌ یَتُوبَ‌. ⁽¹⁾

هر کس در خرید یا فروش با مسلمانی خدعه کند از ما نیست و در قیامت با یهود محشور می‌شود؛ زیرا یهود خائن‌ترین مردم به مسلمانانند. و نیز فرمود:

هر کس شب را به سر برد در حالی که در نیّتش خدعه با مسلمان باشد، شب را در غضب حق به سر برده و همچنان صبح می‌کند تا توبه نماید.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

اَلْمُؤْمِنُ‌ لایَغُشُّ‌ أخاهُ‌، وَ لایَخُونُهُ‌، وَ لایَخْذُلُهُ‌، وَ لایَتَّهِمُهُ‌، وَ لایَقُولُ‌ لَهُ‌ انَا مِنْکَ‌ بَریءٌ. ⁽²⁾

مومن با برادر دینی خدعه نمی‌کند، به او خیانت نمی‌ورزد، وی را بی‌یاری نمی‌گذارد، به او تهمت نمی‌زند و از وی برائت و بی‌زاری نمی‌جوید.

26 - عُجب در عمل

عجب در لغت، به معنای خودپسندی، خودبرتربینی، تکبّر و از خود راضی بودن است.

همین حالت زشت است که گروهی را در جوامع عزیز بی‌جهت کرد و نفاق و دوئیّت و بدبینی و جنگ‌ها و برتری نژاد را بر جامعۀ انسانی تحمیل نمود.

انسانِ‌ از خود راضی، به چیزی و به کسی رحم نمی‌کند و میل دارد انسان‌ها در

همۀ شؤون به او تعظیم کرده و بردۀ او باشند و اگر تسلیم خواسته‌های وی نگردند به اشدّ مجازات محکوم شوند.

انسان به نژاد و رنگ و علم و عمل و هنر خود نباید عُجب بورزد، بلکه باید در پیشگاه حضرت محبوب در هر شأنی که هست متواضع باشد، تا به اندازۀ استعداد و لیاقتش مورد ستایش و مدح حضرت حق قرار گیرد و یا اولیای الهی از او به نیکی یاد کنند.

قرآن مجید می‌فرماید:

ألَمْ‌ تَرَ إلَی الَّذینَ‌ یُزَکُّونَ‌ أنْفُسَهُمْ‌ بَلِ‌ اللّهُ‌ یُزَکِّی مَنْ‌ یَشاءُ وَ لا یُظْلَمُونَ‌ فَتیلاً» ⁽¹⁾

آیا به کسانی که خود را به پاکی می‌ستایند ، ننگریستی ؟ [ این خودستایی هیچ ارزشی و اعتباری ندارد ] بلکه خداست که هر که را بخواهد [ بر اساس ملاک‌های تعیین شده از سوی خود ] می‌ستاید ، و [ گروهی که به ناحق ، خود را می‌ستایند در کیفر و مجازات ] به اندازۀ رشتۀ میان هستۀ خرما مورد ستم قرار نمی‌گیرند.

هُوَ أعْلَمُ‌ بِکُمْ‌ إذْ أنْشَأَکُمْ‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ وَ إذْ أَنْتُمْ‌ أَجِنَّةٌ‌ فی بُطُونِ‌ امَّهاتِکُمْ‌ فَلا تُزَکُّوا أنْفُسَکُمْ‌ هُوَ أعْلَمُ‌ بِمَنِ‌ اتَّقی‌» ⁽²⁾

او به شما از هنگامی که شما را از زمین به وجود آورد و از هنگامی که در شکم مادرانتان جنین بودید ، داناتر است ؛ پس خودستایی نکنید . او به کسی که پرهیزکاری پیشه کرده است ، آگاه‌تر است.

راستی، چه معنا دارد که انسان خاکی خودش یا عمل نیکش را بزرگ و شایسته

به حساب آورد و به آن شادی و خوشحالی کند و خود یا کارش را به رخ مردم بکشد.

ما که یک زمانی خاک، سپس نطفه، آنگاه جنین و پس از چندی طفل خردسال و پس از آن دارای جسمی معمولی و روزی هم به خاک گور می‌رویم چه جای عُجب و خودپسندی داریم‌؟

البته خوشحالی از عمل از باب شکر و توفیقی که رفیق راه شده، از نظر قواعد شرعی مانعی ندارد. باید مواظبت کرد که کار انسان به عُجب نکشد، عُجبی که زمینۀ تحقّق هرگونه ظلم به مردم و پایمال کردن حقوق انسان‌هاست.

اسحاق‌بن‌عمّار می‌گوید: حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

عابدی نزد عالمی رفت، عالم به او گفت: نمازت چگونه است‌؟ گفت: از مثل منی دربارۀ عبادتش می‌پرسند؟ من سال‌هاست خدا را عبادت می‌کنم، گفت:

گریه‌ات چگونه است‌؟ گفت: به اندازه‌ای که اشکم بر چهره‌ام می‌ریزد، عالم گفت:

اگر خنده می‌کردی و خائف و ترسناک از عاقبت بودی، بهتر از این بود که گریه کنی و به آن فخر بفروشی که کوشش و سعی فخر فروش به جایی نمی‌رسد! ⁽¹⁾

مَنْ‌ دَخَلَهُ‌ الْعُجْبُ‌ هَلَکَ‌. ⁽²⁾

عجب بر هر کس وارد شود هلاک می‌گردد.

علّامۀ مجلسی می‌فرماید: مراد از هلاکت، استحقاق عذاب الهی است.

از حضرت باقر یا امام صادق علیهما السلام روایت شده:

دو نفر وارد مسجد شدند، یکی عابد و دیگری فاسق، سپس هر دو از مسجد

خارج شدند در حالی که فاسقْ‌ صدّیق و عابدْ فاسق شده بود.

این بدین علت بود که عابد در عبادتش اهل فخر و خودپسندی گشت و فاسق بر گناهش دچار پشیمانی شد و از حضرت حق طلب مغفرت نمود. ⁽¹⁾

یا داوُودُ بَشِّرِ الْمُذْنِبینَ‌، وَ أنْذِرِ الصِّدّیقینَ‌. قالَ‌: کَیْفَ‌ ابَشِّرُ الْمُذْنِبینَ‌ وَاُنْذِرُ الصِّدّیقینَ‌؟! قالَ‌: یا داوُودُ بَشِّرِ الْمُذْنِبینَ‌ أنّی أقْبَلُ‌ التَّوْبَةَ‌، وَ أَعْفُو عَنِ‌ الذَّنْبِ‌، وَ أنْذِرِ الصِّدّیقینَ‌ ألاّ یُعْجَبُوا بِأعْمالِهِمْ‌ فَإنَّهُ‌ لَیْسَ‌ عَبْدٌ أنْصَبُهُ‌ لِلْحِسابِ‌ إلاّ هَلَکَ‌. ⁽²⁾

ای داود! گناهکاران را بشارت بده و صدّیقان را بترسان. عرضه داشت:

چگونه آلودگان را بشارت دهم و پاکان را بترسانم‌؟ خطاب رسید: به گنهکاران بشارت قبول توبه بده و این که از معاصی آنان عفو می‌کنم و پاکان را بگو به اعمال خود عُجب نورزند که احدی نیست که برایش میزان اعمال بپا کنم مگر این که هلاک گردد.

معنای جملۀ آخر این است که خوبی‌ها و شکر انسان با نعمتی از نعمت‌های حق برابری نمی‌کند، اگر بخواهند نعمت‌ها را با عبادات و نیکی‌ها بسنجند برای کسی چیزی باقی نمی‌ماند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در جملاتی بسیار زیبا و پرمعنا می‌فرماید:

اَلْعُجْبُ‌ هَلاکٌ‌، وَ الصَّبْرُ مِلاکٌ‌. ⁽³⁾

عُجب هلاکت و صبر ملاک نجات است.

لا وَحْدَةَ‌ وَ لا وَحْشَةَ‌ أوْحَشُ‌ مِنَ‌ الْعُجْبِ‌. ⁽¹⁾

تنهایی و وحشتی وحشتناک‌تر از عُجب نیست.

سَیِّئَةٌ‌ تَسُوءُکَ‌ خَیْرٌ عِنْدَاللّهِ‌ مِنْ‌ حَسَنَةٍ‌ تُعْجِبُکَ‌. ⁽²⁾

آن بدی که تو را بدحال کند و بیازارد، در پیشگاه خدا بهتر است از حسنه‌ای که تو را به عُجب آورد.

ای پسر در جهل ماندی تا ابد چون ندانستی ز اسرار صمد

رد کنی مرد خدا را در جهان لاجرم گیرد به مرگت این لسان

وای بر آن کس که او را رد کند بیخ اسرار دل خود را کَند

ای ز نادانیّ‌ خود حیران شده همچو گمراهان سرگردان شده

حیف اوقاتی که داری در جهان می‌روی زینجا به صد حسرت بدان

تو یقین که دوست را نشناختی زان جهت نقد تنت درباختی

این جهان بهر تو پیدا آمده واندر او صد شور و غوغا آمده

دیدۀ معنی تو داری درنگر تا شوی واقف ز حالات بشر

صورت خیرالبشر همراه توست عرش اعظم نیز منزلگاه توست

اندر این عالم وجود کاملی بلکه بهتر از جمیع حاملی

تو دُر دریای سرّ داوری بلکه روشن‌تر ز شمع خاوری

تو به دنیا بهر کاری آمدی اندر او مقصود یاری آمدی

این جهان بشناس و رو از وی برون تا نیفتی اندر این غرقاب خون

(عطّار نیشابوری)

27 - آرزوی دراز

امید یا آرزو از عوامل حرکت چرخ‌های زندگی انسان‌هاست. در حقیقت این امید و آرزو دلیل اصلی فعالیّت و تلاش مردم است تا نظام زندگی شکل بگیرد و رفیق راه و آیندۀ بشر می‌باشد.

حضرت رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود:

امید و آرزو مایۀ رحمت است و با آن مادر فرزند را شیر می‌دهد و باغبان به درختکاری می‌پردازد. ⁽¹⁾

پیرمرد برخاست و شروع به کار کرد.» ⁽²⁾آرزو وامیدها را پایانی نیست و آثار بسیاری بر رفتار و کردار انسان دارد. چنانچه این عامل حیات و حرکت از حدّ بگذرد و به صورت آرزوی دور و دراز درآید، بدترین وسیلۀ انحراف و بدبختی می‌شود چنان انسان را به خود مشغول می‌کند و غرق در دنیای تخیّلات می‌سازد که از هدف کلی آفرینش غافل می‌شود.

خداوند متعال در ابتدای سورۀ حجر دربارۀ کافران لجوج می‌فرماید:

رُّبَمَا یَوَدُّ الَّذِینَ‌ کَفَرُواْ لَوْ کَانُواْ مُسْلِمِینَ‌ * ذَرْهُمْ‌ یَأْکُلُواْ وَ یَتَمَتَّعُواْ وَیُلْهِهِمُ‌ الْأَمَلُ‌ فَسَوْفَ‌ یَعْلَمُونَ‌» ⁽³⁾

کافران [ هنگام روبرو شدن با عذاب ] چه بسا آرزو می‌کنند که کاش تسلیم

[ فرمان‌های خدا ] بودند . * بگذارشان تا بخورند و [ با لذایذ مادی و زودگذر ] کامرانی کنند ، و آرزوها ، سرگرمشان نماید ؛ سپس [ حقّانیّت اسلام و فرجام شوم خود را ] خواهند فهمید .

این است که حضرت امیرمؤمنان بر سرانجام آن ترسناک بود می‌فرمود:

اَیُّهَا النّاسُ‌، إِنَّ‌ ما أَخْوَفَ‌ ما أَخافُ‌ عَلَیْکُمُ‌ اثْنانِ‌: اتَّبَاعُ‌ الْهَوی‌، وَ طُولُ‌ الأَمَلِ‌ فَاَمّا اتِّباعُ‌ الْهَوی‌ فَیَصُدُّ عَنِ‌ الْحَقِّ‌. وَ أَمّا طُولُ‌ الْأَمَلِ‌ فَیُنْسی‌ الْآخِرَةَ‌. ⁽¹⁾

ای مردم، ترسناک‌ترین چیزی که بر شما می‌ترسم دو چیز است: یکی پیروی هوای نفس و دیگری بی‌مرز بودن آرزو. اما پیروی هوای نفس انسان را از حق باز می‌دارد و بی‌مرز بودن آرزو آخرت را از یاد می‌برد.

در نزد ایشان بدترین مردم کسانی هستند که آرزویشان دراز و کردارشان ناپسند باشد. به راستی چه افراد با استعداد و شایسته‌ای که بر اثر گرفتاری در دام آرزوهای خام و خیالی به موجودات ضعیف و مسخ شده تبدیل شدند. که نه تنها به حال جامعه‌شان مفید نبودند بلکه منافع شخصی خود را نیز پایمال کردند و از هر گونه تکامل بازماندند و أجل خود را نزدیک ساختند.

همان طور که مولی علی علیه السلام در مناجات خویش فرمود:

وَ حَبَسَنی‌ عَنْ‌ نَفْعی‌ بُعْدُ أَمَلی‌. ⁽²⁾

و دوری آرزوهایم مرا از منفعت واقعی‌ام محروم ساخته است.

چه محرومیّت از این بیشتر که پیوسته انسان را در رنج و رفاه کاذب قرار می‌دهد و او شب و روز باید تلاش کند به گمان خود که به دنبال سعادت و آسایش می‌رود در حالی که توشه‌ای از بدبختی و گوشه‌گیری برای او فراهم می‌شود و توبۀ او را به

تأخیر می‌اندازد.

مردی از حضرت علی علیه السلام درخواست موعظه کرد حضرت به او فرمود:

از آنانی مباش که بدون عمل امید به آخرت دارند و به آرزوی طولانی توبه را به تأخیر می‌اندازند... ⁽¹⁾

حضرت سجّاد علیه السلام در مناجات خود از دست نفس چنین می‌نالد:

اِلهی الَیْکَ‌ أَشْکُو نَفْساً بِالسُّوءِ أَمّارَةً‌... وَ تَجْعَلَنی‌ عِنْدَکَ‌ أَهْوَنَ‌ هالِکٍ‌، کَثیرَةَ‌ الْعِلَلِ‌، طَویلَةَ‌ الأَمَلِ‌. ⁽²⁾

خدایا! از نفسی که فراوان به بدی فرمان می‌دهد به تو شکایت می‌کنم که...

هستی مرا نزد تو از پست‌ترین تباه شدگان قرار می‌دهد. بیماری‌هایش بسیار، آرزویش دراز است.

نقش شیطان در آرزوسازی و زیبا جلوه دادن آن در وجود انسان از مهمترین تلاش‌های شیطانی اوست که حتی به انبیا هم طمع ورزید تا در آنها تصرّف کند.

تمنّی به معنای آرزوست و شیطان امید داشت تا در آرزهای پیامبران هم القائات وارد می‌کند که آن را آلوده کند ولی خداوند با آیات و حکمت خود امور را محکم می‌کند.

أمّا آرزوهای دراز آثار عجیبی در دنیا و آخرت دارد از جمله آنها: خداوند حق تعالی در مناجاتی به حضرت موسی علیه السلام فرمود:

ای موسی! دردنیا آرزوی دراز مکن که قلبت سخت می‌شود و انسان سخت

دل از من دور است. ⁽¹⁾

پس امیر بیان مولای عارفان هشدار ماندگاری می‌فرماید:

هر که آرزو داشته باشد که فردا زنده بماند، در حقیقت آرزوی زندگی همیشگی را کرده است. و هر که آرزوی زندگی ماندگار کند، قلبش سخت شود و به دنیا روی آورد. و در چیزی که خداوند تبارک و تعالی به آن وعده داده است؛ بی علاقه گردد. ⁽²⁾خدایا! به تو پناه می‌برم از این که مرا دچار آرزوهای طولانی گردانی، آرزوهایی که جز حایل شدن بین من و حق و به فراموشی دادن آخرت سودی ندارد.

خدایا! به تو پناه می‌آورم از بدی نهفته در درون که عبارت از سوء نیّت نسبت به مردم، یا خیال گناه، یا سیّئات اخلاقی باشد.

خدایا! پناه به تو از کوچک شمردن گناه صغیره و از دست یافتن شیطان بر امورم، یا روزگاری که عامل بدبختی است و از ستم سلطان ستمکار و از اقدام بر اسراف و از نیافتن رزق و روزی به اندازۀ کفاف.

خدایا! به تو پناه می‌برم از شماتت دشمنان به وقتی که رنج و مصیبتی از باب آزمایش به من برسد و از نیازمندی به کسی که مانند خودم می‌باشد و از زندگی در سختی.

28 - بدی باطن

انسان موجودی ناشناخته و پیچیده است که در درون او محیطی پر از اسرار فطری و غریزی است که تنها خداوند و بندۀ او از نهان‌ها باخبرند. این انسانی که از آبی جهنده و خاکی خشکیده آفریده شده و برای هدفی عالی به صحنۀ دنیا آورده شده است؛ پس از حرکت‌های جسمی و قلبی و حالاتی که از آنها بروز می‌کند به بازگشتی بزرگ می‌رسد که یوم السرائر در آخرت است. این بازگشت روزی تحقّق می‌یابد که اسرار پنهان، آشکار می‌شود و انسان‌ها با رنگ‌های گوناگون، درون خود را مشاهده می‌کنند. آن جا که حضرت حق تعالی می‌فرماید:

یَوْمَ‌ تُبْلَی السَّرَائِرُ» ⁽¹⁾

روزی که رازها فاش می‌شود .

تُبلی از مادۀ بَلوی‌ به معنای آزمایش است. از آن جهت که به هنگام آزمایش حقیقت اشیا آشکار می‌شود، در روز قیامت اسرار نهفته بروز می‌کند و حقایق عالم درون آدمی بر همگان آشکار می‌شود.

سرائر جمع سریره به مفهوم حالات و صفات و نیات درونی و پنهانی است. به عبارت دیگر آنچه در قلب به صورت سرّی و مخفی مانده مانند نیت‌ها، اعتقادات، خطورات قلبی، وساوس شیطانی، الهامات رحمانی و گاهی به اعمال مخفیانه، سوء السریره گفته می‌شود؛ یعنی هر عمل قبیحی که انسان او را در باطن می‌پوشاند یا پنهانی مرتکب می‌شود.

در روایتی معاذ بن جبل از رسول خدا صلی الله علیه و آله از تفسیر سرائر در آیۀ شریفه پرسید:

«او می‌گوید: از حضرت پرسیدم: چه اسرار نهانی است که خداوند بندگان را در

آخرت با آن می‌آزماید؟

حضرت فرمود: سرائر شما، همان اعمال شما همچون نماز و روزه و زکات و وضو و غسل جنابت و هر واجبی است؛ زیرا همۀ اعمال در حقیقت باطن پنهان است، اگر انسان بخواهد می‌گوید: نماز خوانده‌ام، در حالی که نخوانده است، یا می‌گوید وضو گرفتم در حالی که وضو نگرفته است، این تفسیر کلام خداوند است؛ روزی که حقیقت نهان‌ها آشکار می‌شود.» ⁽¹⁾

بنابراین مردم از نظر خیر و شر درونی چهار دسته‌اند:

الف - عدّه‌ای ظاهر و باطنشان بر خیر و نیکی است. این وضعیّت انبیا و اصحاب آنان و مؤمنان و اولیای الهی است که در قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام برگزیده بودن آنان از میان نیکان خلق اشاره شده است.

ب - عدّه‌ای ظاهر و باطنشان بر شر و پلیدی است مانند: گروهی از اهل کتاب که خداوند کتاب آسمانی بر آنان نازل می‌فرمود، یا وعدۀ پیروزی پیامبران را به آنان می‌داد، آنان انکار می‌کردند و حق را نمی‌پذیرفتند. پس خداوند کافران را لعنت نموده است.

ج - عدّه‌ای ظاهری شرور دارند ولی در باطن قلبی سلیم ولی پیچیده به خیر دارند. آنان کسانی‌اند که اهلیّت بازگشت به دایرۀ حق و حقیقت را دارا هستند. و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دربارۀ آنان فرمود:

خِیارُ امَّتی‌ أحْداؤُهُم الَّذینَ‌ اذا غَضِبُوا رَجَعُوا. ⁽¹⁾

نیکان امت من راسخان در دینند، آنان هر گاه خشمناک شدند به حق بازمی‌گردند.

آنان در رسیدن به امور خیر بانشاط‍‌ و شتاب کننده‌اند و در اجرای اصول دستورهای دینی و کارهای خیر باصلابت و محکم هستند. و در گسترۀ رحمت خداوند آشکارا می‌خندند و در نهان از ترس عذاب پروردگارشان می‌گریند.

د - عدّه‌ای ظاهری خیر دارند ولی در باطن شرورند. این وضعیتِ‌ جمع شدن خیر و شر همان حالت نفاق است. این گروه دارای باطنی خبیث که منشأ آن شیطنت پلید همراه با غضب افراطی و حسد اسرافی است. به تعبیر آیات قرآن، آنان منافقند که در دلهایشان مرض شک و ریاست و همۀ وعده‌های پیروزی و یاری خداوند را فریب می‌دانند. ⁽²⁾گفته شده که: «هرگاه درون و برون یکسان باشد، این عدل است. و هرگاه درون بهتر از برون باشد احسان است و هرگاه برون بهتر از درون باشد این تجاوز و ستم آشکار است.» ⁽³⁾بنابر سخن فوق اگر درون انسان دچار آفت‌ها و مفاسد اخلاقی گردد اندک اندک اثر زشتی سیرت به صورت انسان می‌رسد و او را بدشکل می‌کند و در حالت تداوم آن حتی دامن بزرگان و حاکمان را هم می‌گیرد.

امیرمؤمنان علیه السلام در این باره می‌فرماید:

آفَةُ‌ المَلِکِ‌ سُوءُ السِّیرةِ‌، آفَةُ‌ الوُزَراءِ خُبْثُ‌ السَّریرَةِ‌. ⁽⁴⁾

آفت شاهی، بدرفتاری است، آفت وزیران پلیدی درون است.

در دعاهای وارده از معصومین علیهم السلام آمده است که:

برخی از گناهان و صفات رذیله، دعا و حاجت را رد می‌کند و یا جلوگیر و پردۀ رسیدن به درگاه خدا می‌شود. سید ساجدین، زین العابدین علیه السلام دربارۀ این گونه گناهان می‌فرماید:

وَ الذُّنُوبُ‌ الَّتِی تَرُدُّ الدُّعاءَ، سُوءُ النِّیَّةِ‌، وَ خُبْثُ‌ السَّرِیرَةِ‌ وَ النِّفاقُ‌ مَعَ‌ الْإِخْوانِ‌. ⁽¹⁾

و گناهانی که مانع قبولی دعاست عبارت از بدنیّتی، پلیدی باطن و دورویی با برادران می‌باشد.

پس هر گاه انسان برای اصلاح خود رسیدگی می‌کند، نادرستی درونش ظاهر می‌شود و به فکر پاک کردن سیاهی و زنگار از دل می‌افتد. هیچ کس صفت زشتی را در دل پنهان نکرد مگر این که آن ویژگی در لغزش‌های زبان و حرکات چهره‌اش نمودار می‌گردد.

امام صادق علیه السلام از ریشه‌های فساد باطنی پرده برداشته است که فرمود:

پلیدی ظاهر ناشی از پلیدی باطن است و هر که درون خود را درست کند، خداوند ظاهرش را خوب نماید؛ بزرگترین تباهی آن است که بنده به غفلت از خدای تعالی خرسند باشد؛ این تباهی زاییده آرزوی دراز و آزمندی و تکبر است، چنانکه خدای عزّوجلّ‌ در داستان قارون از این نکته خبر داده است که می‌فرماید: «خواهان تباهی بر روی زمین مباش که خداوند مفسدان را

دوست ندارد.» ⁽¹⁾

29 - کوچک شمردن گناه صغیره

اشاره

در روایات معصومین علیهم السلام به طور کلی از کوچک شمردن و اندک دانستن عمل خیر یا شر نهی شده است؛ زیرا عمل اندک و سبک هر چند به نظر ناچیز آید ولی با توجه به نتیجۀ آن اثرات بسیاری دارد:

الف - زمینه سازی

عمل خیر اندک زمینه‌ساز کارهای خیر بزرگتر می‌شود؛ و هر گاه اندیشۀ انسان در کار نیک کوچک پیوسته باشد احساس خیرخواهی و خیررسانی در او تقویت می‌شود هر چند این خیر در دعا یا حاجت یا صدقه و یاری به دیگران باشد و بی‌توجّهی به ارزش آن موجب ناامیدی و بی‌هویتی در وظیفۀ انسانی می‌گردد. و کوچک دانستن عمل خیر، آثار روانی و عقوبت بسیاری دارد که در روایات آمده است:

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

کار خوب را هرگز اندک مشمار؛ زیرا فردای قیامت آن را می‌بینی و شادمانت می‌کند. ⁽³⁾امام علی علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرماید:

کار خوب را انجام دهید و چیزی از آن را دست کم نگیرید؛ زیرا کوچک آن

بزرگ است و اندک، آن بسیار. ⁽¹⁾

ب - اندک انگاری حق خدا

گاهی کوچک دانستن عملی، سبک شمردن حق خداوند می‌باشد، یعنی خدا را هیچ حساب کردن و صاحب حق را بی‌ارزش انگاشتن است.

روایات ما دربارۀ گناه این گونه بیان کرده است که در حقیقت سرزدن گناه کوچک، کم اهمیّت انگاشتن حق پروردگار است و این تفکّر سبب ضایع کردن حقوق الهی می‌شود. و مقام رب العالمین را در قلب کوچک می‌نماید و مخالفت او را فراهم می‌سازد.

حضرت علی علیه السلام به این نکته اشاره فرموده است:

هر گاه گناه را بزرگ بشماری؛ پس حق خدا را بزرگ شمرده‌ای و هر گاه گناه را کوچک بشماری پس حق خدا را کوچک دانسته‌ای. بنابراین هر گناهی که در اندیشه بزرگی دارد نزد خدا کوچک است و هر گناهی که کوچک انگاشته می‌شود نزد خداوند بزرگ است. ⁽²⁾این فرمایش امام علی علیه السلام تأیید اندرز رسول اللّه صلی الله علیه و آله به ابوذر است که فرمود:

یا أَباذَرٍّ لاتَنْظُرْ إِلی‌ صِغَرِ الْخَطِیئَةِ‌ وَلَکِنِ‌ انْظُرِ إِلی‌ مَنْ‌ عَصَیْتَ‌. ⁽³⁾

ای ابوذر به کوچکی گناه منگر، بلکه به آن که نافرمانیش می‌کنی بنگر.

این که فرمود: گناه اندک نزد خداوند بزرگ است، یعنی حق مولای بزرگواری در کار است که با ارتکاب گناهان کوچک و نافرمانی عصیانگرانه با وسوسه‌های شیطانی، به تدریج از بین می‌رود.

گناه صغیره چیست ؟

گناه کوچک در برابر گناه بزرگ شناخته می‌شود که در قرآن مجید از آن تعبیر به لمم و سیئة شده است.

الَّذِینَ‌ یَجْتَنِبُونَ‌ کَبائِرَ الْإِثْمِ‌ وَالْفَوَ حِشَ‌ إِلَّا اللَّمَمَ‌ إِنَّ‌ رَبَّکَ‌ وَ سِعُ‌ الْمَغْفِرَةِ‌» ⁽¹⁾

کسانی که از گناهان بزرگ و زشت کاری‌ها جز لغزش های کوچک دوری می‌کنند [ مورد آمرزش‌اند ] یقیناً آمرزش پروردگارت گسترده و وسیع است .

إِن تَجْتَنِبُواْ کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ‌ عَنْهُ‌ نُکَفِّرْ عَنکُمْ‌ سَیَِّاتِکُمْ‌ وَنُدْخِلْکُم مُّدْخَلاً کَرِیمًا» ⁽²⁾

اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی می‌شوید دوری کنید ، گناهان کوچکتان را از شما محو می‌کنیم ، و شما را به جایگاهی ارزشمند و نیکو وارد می‌کنیم .

راغب اصفهانی در واژۀ لمم نوشته است:

لمم برگرفته از المام به معنی نزدیک شدن به چیزی بدون انجام دادن آن است. و گاهی به چیز کم و ناچیز هم اطلاق شده است. در اینجا مقصود نزدیک شدن به گناه است و از گناه صغیره به لمم تعبیر شده؛ زیرا مرتکب صغیره، لحظه به لحظه به گناه

بزرگ نزدیک می‌شود و این موجب انباشته شدن گناهان می‌شود. لمم و سیئة هر دو در توهین و بی‌حرمتی به حق و مقام ربوبی باری تعالی مشترکند.

اما لمم ویژگی‌هایی دارد که در روایات و تفاسیر اهل فن آمده است:

1- یکی از صفات غالبۀ بر نفس و فعل قبیحی است که حدّ ندارد و وعدۀ عذاب به آن داده نشده است و بازخواستی از آن نشود.

2- گناهی که شامل صغیره و کبیره است؛ مشروط‍‌ بر این که عادت نشده باشد و گاهی که اتفاق بیفتد، انسان متوجه شده و توبه کند.

3- گناهی که گاهی انسان به سراغ آن می‌رود و سپس از آن استغفار می‌کند.

4- گناهی که از انسان سر زند و خودداری کند و بار دیگر آلوده شود و پی در پی ادامه دارد ولی طبیعت و عادت او نیست. ⁽¹⁾

امیر مؤمنان در نامه‌ای به والیان حکومت چنین سفارش می‌فرماید:

فَاِنَّ‌ اللّهَ‌ تَعالی‌ یُسائِلُکُم مَعْشَرَ عِبادِهِ‌ عَنِ‌ الصَّغیرَةِ‌ مِنْ‌ اعْمالِکُم وَ الْکَبیرَةِ‌ وَ الظّاهِرَةِ‌ وَ الْمَسْتُورَةِ‌، فَاِنْ‌ یُعَذِّبْ‌ فَاَنْتُمْ‌ اظْلَمُ‌، وَ انْ‌ یَعْفُ‌ فَهُوَ اکْرَمُ‌. ⁽²⁾

ای بندگان حق، خداوند بزرگ از کوچک و بزرگ اعمالتان و ظاهر و نهانتان بازپرسی می‌کند، پس اگر عذابتان کند به عذاب مستحق‌ترید و اگر عفو کند او کریم‌تر است.

خطرات بی اعتنایی به خطاهای کوچک

در فرمایش‌های معصومین علیهم السلام به اثرات و خطرات بی‌اعتنایی به خطاهای کوچک اشاره شده است.

امام علی علیه السلام فرمود:

خداوند خشم خود را در معصیتش پنهان کرده است؛ بنابراین هیچ گناهی را کم مشمارید؛ زیرا چه بسا که آن با خشم خدا همراه باشد و تو ندانی. ⁽¹⁾

مصیبتی چون کوچک شمردن گناهت و رضایت دادن به وضعیت موجودت نیست. ⁽²⁾امام صادق علیه السلام به أبی اسامة زید شحام فرمود:

از گناهان خُرد پنداشته بپرهیزید که این گناهان آمرزیده نمی‌شود. عرض کردم: گناهان کوچک چیست‌؟ فرمود: آدمی گناه کند و بگوید: چه خوب می‌شد اگر غیر این گناهی دیگر نمی‌داشتم. ⁽³⁾امام کاظم علیه السلام فرمود:

مسیح به حواریون فرمود: همانا گناهان کوچک از نیرنگ‌های ابلیس است. او گناهان را در نظر شما کوچک جلوه می‌دهد و در نتیجه گناهان انباشته و زیاد شده و شما را در میان می‌گیرد. ⁽⁴⁾

امام رضا علیه السلام فرمود:

گناهان اندک مسیر گناهان بزرگند و کسی که از خداوند در گناه کم، ترس نداشته باشد در زیاد نیز از او نترسد. ⁽¹⁾

30 - تسلّط شیطان

از ویژگی‌های سرنوشت منافقان چیرگی شیطان بر آنهاست. از اینرو یاد خدا از خاطر آنها زدوده شده است. و یاد شیطان بر آنها غلبه کرده است.

به این دلیل خداوند آنان را حزب شیطان نامیده و می‌فرماید:

اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ‌ الشَّیْطَنُ‌ فَأَنسَهُمْ‌ ذِکْرَ اللَّهِ‌ أُوْلئِکَ‌ حِزْبُ‌ الشَّیْطَنِ‌ أَلَآ إِنَّ‌ حِزْبَ‌ الشَّیْطَنِ‌ هُمُ‌ الْخَسِرُونَ‌» ⁽²⁾

شیطان بر آنان چیره و مسلط‍‌ شده و یاد خدا را از خاطرشان برده است ، آنان حزب شیطانند ، آگاه باش که حزب شیطان یقیناً همان زیان‌کارانند !

اسْتَحْوَذَ از مادۀ حُوْذ به معنای پشت ران شتر است و از آن جا که ساربان به هنگام راندن شتران بر پشت ران‌های آنها می‌زند به مفهوم تسلّط‍‌ یافتن و شتاب در راندن آمده است.

از ویژگی‌های بارز منافقان اعطای تام نفس در اختیار وسوسه‌های شیطانی است. و فرد منافق با فراموشی ذکر حق، حزب شیطانی تشکیل می‌دهد و گروهی از انسان‌های نادان را هم گمراه می‌سازد و فجایع بسیاری را پدید می‌آورد؛ آنانی که آتش فتنه‌ها و بدعت‌ها را می‌افروزند و باطل را با حق می‌آمیزند؛ و حوادث ناگواری مانند جنگ جمل و قیام عاشورا را به وجود می‌آورند، مریدان دربست شیطانند که

راه حق و معصومان علیهم السلام را سدّ می‌کنند و باطل را تقویت می‌نمایند.

پس در این حالت سرنوشت ایشان با ارادۀ شیطان گره می‌خورد که امیرمؤمنان دربارۀ آنان فرمود:

فَهُنالِکَ‌ یَسْتَوْلِیَ‌ الشَّیطانُ‌ عَلی‌ اوْلیائِهِ‌ وَ یَنْجُو الَّذینَ‌ سَبَقَتْ‌ لَهُمْ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ الْحُسْنی‌. ⁽¹⁾

در این وقت شیطان بر دوستانش مسلّط‍‌ می‌شود و آنان که لطف حق شاملشان شده نجات می‌یابند.

آنچه از آیات قرآن و روایات معصومان علیهم السلام به دست می‌آید:

غلبه یا سلطۀ شیطان بر انسان از مشکل‌ترین گرفتاری‌های انسان است؛ زیرا شیطان فریبکاری‌های بی شماری دارد که اساس آن هوای نفس است. پس هیچ انسان صاحب نَفْس که دارای مقام یا مال یا مدرک باشد از فتنه‌های او در امان نیست مگر اندک افراد مُخلَص و متقی مصون می‌مانند.

و بسیاری از مردم حتی بدون وسوسۀ شیطانی زمینۀ سلطه جویی شیطان را بر خود فراهم می‌سازند سپس صحنه‌های عصیان را به دست آنان به وجود می‌آورد در حقیقت غلبه هوایی و خواهش‌های نفسانی جاده را برای شیاطین صاف می‌کند.

حضرت مولا علی علیه السلام به این ریشه اشاره فرموده:

مَنِ‌ اسْتَفادَهُ‌ هَواهُ‌ إسْتَحْوَذَ عَلَیْهِ‌ الشَّیْطانُ‌. ⁽²⁾

هر که خواهش‌های او از او فایده برد؛ شیطان بر او مسلّط‍‌ گردد.

هر چند خداوند متعال به شیطان مهلت فریب و دام گستری را تا روز موعود داده است ولی هرگز حق حکومت همیشگی و سلطه‌گری بر فرشتگان و آدمیان نداده

است. ولی چون شیطان که سالیان دراز در درگاه ربوبی به عبادت و پرستش پرداخته بود به او اجازه داد تا تصرّفاتی در وجود انسان بنماید.البته نه بر فطرت و دین و ولایت و محبت اهل بیت، بلکه در حدود اعمال بدنی و اخلاقی که می‌تواند زمینه‌های آمادگی گناه را مانند تشویق، زیبا نمایی، تحریک شهوت، برافروختن غضب فراهم سازد و هرگز مستقیم وارد امور خلاف نمی‌شود.

بنابراین در روز قیامت شیطان در دفاع خود به کافران و منافقان شاکی می‌گوید:

وَ قَالَ‌ الشَّیْطَنُ‌ لَمَّا قُضِیَ‌ الْأَمْرُ إِنَّ‌ اللَّهَ‌ وَ عَدَکُمْ‌ وَعْدَ الْحَقِ‌ّ وَ وَعَدتُّکُمْ‌ فَأَخْلَفْتُکُمْ‌ وَ مَا کَانَ‌ لِیَ‌ عَلَیْکُم مِّن سُلْطَنٍ‌ إِلَّآ أَن دَعَوْتُکُمْ‌ فَاسْتَجَبْتُمْ‌ لِی فَلَا تَلُومُونِی وَلُومُواْ أَنفُسَکُم مَّآ أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ‌ وَ مَآ أَنتُم بِمُصْرِخِیَّ‌ إِنِّی کَفَرْتُ‌ بِمَآ أَشْرَکْتُمُونِ‌ مِن قَبْلُ‌ إِنَّ‌ الظَّلِمِینَ‌ لَهُمْ‌ عَذَابٌ‌ أَلِیمٌ‌» ⁽¹⁾

و شیطان [ در قیامت ] هنگامی که کار [ محاسبۀ بندگان ] پایان یافته [ به پیروانش ] می‌گوید : یقیناً خدا [ نسبت به برپایی قیامت ، حساب بندگان ، پاداش و عذاب ] به شما وعدۀ حق داد ، و من به شما وعده دادم [ که آنچه خدا وعده داده ، دروغ است ، ولی می‌بینید که وعدۀ خدا تحقّق یافت ] و [ من ] در وعده‌ام نسبت به شما وفا نکردم ، مرا بر شما هیچ غلبه و تسلّطی نبود ، فقط‍‌ شما را دعوت کردم [ به دعوتی دروغ و بی‌پایه ] و شما هم [ بدون اندیشه و دقّت دعوتم را ] پذیرفتید ، پس سرزنشم نکنید ، بلکه خود را سرزنش کنید ، نه من فریادرس شمایم ، و نه شما فریادرس من ، بی‌تردید من نسبت به شرک‌ورزی شما که در دنیا دربارۀ من داشتید [ که اطاعت از من را همچون اطاعت خدا قرار دادید ] بیزار و منکرم ؛ یقیناً برای ستمکاران عذابی دردناک است .

در حقیقت شیطان با نیروهای غریزی در وجود انسان یاری می‌شود.

حکمای اسلامی در تفسیر ریشه‌های اغواگری شیطان گفته‌اند:

«در بدن انسان نیروهای چهارگانه است که سبب از دست رفتن سعادت‌های روحانی می‌گردد:

1- نیروی خیال و محسوسات و تصویر آن در ذهن و فکر

2- نیروی وهم در غیرمحسوسات

3- نیروی شهوت و امیال

4- نیروی غضب و خشم

از این نیروها حالاتی تولید می‌شود که موجب زوال کامیابی معنوی و حضور شیاطین خارجی در اطراف انسان می‌شود؛ تا زمانی که این نیروها فعّال نباشند، وسوسه‌ای هم در کار نیست که سبب جهت‌گیری نیروهای چهارگانه باشد.» ⁽¹⁾

مقصود از این راه‌یابی شیطانی این است که آدمی بر اثر ضعف ایمان و بی‌توجّهی به حق و حقوق الهی و انسانی، قلب را در اختیار تسخیر شیطان قرار می‌دهد در نتیجه ارتکاب گناه در ذهن او آسان می‌شود.

امور مهمی در روایات اهل بیت آمده است که زمینۀ تسلط‍‌ شیطان بر آدمی را بیان می‌کند که عبارتند از:

1 - خودپسندی

2 - زیاد دیدن عمل

3 - کوچکی گناه

4 - همنشینی با هوسرانان

5 - علاقه به مدح و ستایش

6 - اختلاف سازی

7 - سرگرم شدن به مال و فرزند

8 - حسد ورزی

9 - حرص خوردن

10 - خلوت گزینی

امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

از توفیق پرهیزگاری، توجّه به حالت‌های شیطانی است که در پیرامون انسان با تقوا می‌چرخد تا راه نفوذ را پیدا کند.

فَاتَقّی عَبْدٌ رَبَّهُ‌ نَصَحَ‌ نَفْسَهُ‌، وَ قَدَّمَ‌ تَوْبَتَهُ‌ وَ غَلَبَ‌ شَهْوَتَهُ‌، فَاِنَّ‌ اجَلَهُ‌ مَسْتُورٌ عَنْهُ‌ وَ امَلَهُ‌ خادِعٌ‌ لَهُ‌ وَ الشَّیْطانُ‌ مُوَکَّلٌ‌ بِهِ‌ یُزَیِّنُ‌ لَهُ‌ الْمَعْصِیَةَ‌ لَیَرْکَبَها وَ یُمَنِّیهِ‌ التَّوبَةَ‌ لِیُسَوِّفَها، حَتّی تَهْجُمَ‌ مَنِیَّتُهُ‌ عَلَیْهِ‌ اغْفَلَ‌ ما یَکُونُ‌ عَنْها. ⁽¹⁾

آن عبدی تقواپیشه شد که خیرخواه خودگشت و توبه‌اش را پیش انداخت و بر شهوتش پیروز شد؛ زیرا زمان اجل انسان مخفی است و آرزویش گول زنندۀ اوست، شیطان موکّل آدمی است که معصیتش را در نظرش می‌آراید تا مرتکب آن شود و توبه را به صورت آرزو برای آینده جلوه می‌دهد تا آن را

به تأخیر افکند، تا مرگ بر آدمی بتازد زمانی که نسبت به آن غافل‌تر از هر چیز باشد.

این است حال اولیای خداوند که پیش از روز محاکمه به درگاه خدا از وسوسه‌های رنگارنگ شیطانی شکایت می‌برند.

امام سجّاد علیه السلام در مناجات شاکین که در حقیقت نجوای دردمندان است عرضه می‌دارد:

الهی! از دشمنی که مرا گمراه می‌کند و از شیطانی که مرا به انحراف می‌کشاند به تو شکایت می‌کنم. او سینه مرا از وسوسه آکنده و زمزمه‌های او قلبم را در میان گرفته است. در پیروی از خواهش‌های نفس مرا یاری می‌رساند و دنیا دوستی را در نظرم می‌آراید و میان من و طاعت و قرب به تو مانع می‌شود... ⁽¹⁾

31 - سختی های روزگار

حضرت سجّاد علیه السلام از تلخی‌های زمانه به خداوند پناه می‌برد چرا که زندگی در دنیا هیچ گاه خالی از دغدغه‌ها و دست‌اندازها نیست، کمترین آنها بیماری بدن انسان است که جسم او با درد و بلا همدم می‌شود و گاهی تا دم مرگ با آن همراه است. و این حقیقت زنده تا همیشۀ دهر ادامه دارد.

در فرهنگ لغت عرب آمده است:

«النکّبة» یا «نِکَبَةُ‌ الدَّهْر» یعنی آنچه از سختی‌های مصیبت‌بار زمانه و طوفان حوادث روزگار به انسان برسد. ⁽²⁾

گاهی چرخۀ زمان برای بعضی آدمیان، بمباران بلا و حادثه به وجود می‌آورد و این وضعیت امتحان الهی است تا پندی برای همگان باشد.

ایوب علیه السلام پیامبر خدا هم از این قاعده دنیایی بی‌نصیب نماند بلکه او در بدترین شرایط‍‌ قرار گرفت که خداوند دربارۀ او فرمود:

وَ أَیُّوبَ‌ إِذْ نَادَی‌ رَبَّهُ‌ أَنِّی مَسَّنِیَ‌ الضُّرُّ وَ أَنتَ‌ أَرْحَمُ‌ الرَّ حِمِینَ‌ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ‌ فَکَشَفْنَا مَا بِهِ‌ مِن ضُرٍّ وَ ءَاتَیْنَهُ‌ أَهْلَهُ‌ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ‌ رَحْمَةً‌ مِّنْ‌ عِندِنَا وَ ذِکْرَی‌ لِلْعَبِدِینَ‌» ⁽¹⁾

و ایوب را [ یاد کن ] هنگامی که پروردگارش را ندا داد که مرا آسیب و سختی رسیده و تو مهربان‌ترین مهربانانی . * پس ندایش را اجابت کردیم و آنچه از آسیب و سختی به او بود برطرف نمودیم ، و خانواده‌اش را [ که در حادثه‌ها از دستش رفته بودند ] و مانندشان را همراه با آنان به او عطا کردیم که رحمتی از سوی ما و مایۀ پند و تذکّری برای عبادت کنندگان بود .

ولی او از همه حوادث پیچیده که در طوفان بیماری و نابودی مال و مرگ فرزندان و غلامان برایش پیش می‌آمد، خم به ابرو نداد تا آزمونش کم بها نشود.

خداوند در ادامه از ماجرای ایوب علیه السلام درس بزرگی را به ما می‌آموزد که فرمود:

«این ماجرا برای عبادت کنندگان یادآوری باشد.» تا همانند او صبر و شکیبایی پیشه کنند. همان گونه که او در دنیا و آخرت ثواب دریافت کرد، آنها نیز به ثواب الهی برسند؛ زیرا هر گاه که بلاها و گرفتاری ایوب و صبر او را که برترین مرد زمان خود بود به یاد آورند، خویشتن را برای بردباری در دشوارهای دنیا آماده می‌سازند. و این اسلحۀ هر پیامبر یا رهبر یا فرد مصلح است که با تحمّل مشکلات به موفقیّت دست یابد. خواهی نخواهی زندگی دنیا آمیخته با انبوه بلا و فقر و بیماری و کمبودهاست؛

و کسانی که روحیه استقامت ندارند همیشه نسبت به پیشامدهای آینده نگرانند، امّا کسانی که صبورند از حوادث باکی ندارند؛ اگر به پاداش آن برسند آرزوی بارش بلاهای بیشتری را می‌کنند؛ چنانکه رسول اللّه صلی الله علیه و آله دربارۀ بیماری که ابراز درد و بی‌تابی می‌کرد؛ با تبسم به او نگاه نمود و فرمود:

در شگفتم از مؤمن و بی‌تابی او در بیماری؛ اگر مؤمن می‌دانست پاداشی را که خداوند در برابر سختی امراض به او می‌دهد هر آینه آرزو می‌کرد که همیشه در گرفتاری‌های آن غوطه‌ور باشد تا وقتی که پروردگارش را ملاقات کند. ⁽¹⁾

هر گاه مردی گرفتار دردی شود و صبر کند، خداوند مانند پاداش هزار شهید برایش مقرّر نماید. ⁽²⁾و بنابر مفهوم بیشتر روایات معصومان علیهم السلام راه بهشت، عبور از گذرگاه بلایای زمینی و آسمانی است.

روزگار هیچگاه در کام رهبران و مؤمنان خوش نیامده است؛ زیرا بروز فتنه‌ها و آشوب‌ها در حکومت‌ها از موانع اصلی حکومت صالحان بوده است.

حضرت امیرمؤمنان علیه السلام در نکوهش زمان خود می‌فرماید:

اَیُّهَا النّاسُ‌، انّا قَدْ اصْبَحْنا فی‌ دَهْرٍ عَنُودٍ وَ زَمَنٍ‌ کَنُودٍ، یُعَدُّ فیهِ‌ الْمُحْسِنُ‌ مُسیئاً، وَ یَزْدادُ الظّالِمُ‌ فیهِ‌ عُتُوًّا، لا نَنْتَفِعُ‌ بِما عَلِمْنا وَ لا نَسْأَلُ‌ عَمّا جَهِلْنا وَ لا نَتَخَوَّفُ‌ قارِعَةً‌ حَتّی تَحِلَّ‌ بِنا. ⁽³⁾

ای مردم، ما در روزگاری منحرف و زمانی غرق کفران درآمده‌ایم، زمانی است که نیکوکار بدکار شمرده می‌شود و ستم پیشه بر طغیانش می‌افزاید، از آنچه دانیم سودی نبریم و از آنچه ندانیم نپرسیم، از خطرات ترسی نداریم تا بر سرمان فرود آید.

سپس حضرت حالات مردم را بر چهار دسته می‌کند:

1 - فسادگران زمین

2 - آشوبگران حکومتی

3 - منافقان خیانتکار

4 - صالحان و متقیان

این چهار گروه محصول فراز و نشیب‌های روزگارند که برخی مانند کاه بر روی آب شناور در حزب باد هستند و برخی مانند آب گل آلوده، تفرقه افکن و شرورند و برخی مانند آب زلال، مایۀ سرافرازی و حیات جامعه اسلامی هستند.

بنابراین فرمایش، هیچ اعتمادی به روزگار دنیا نیست که رنجوری آن بسیار است.

امام علی علیه السلام در کلامی دیگر، روزگار را چنین وصف می‌کند:

روزگار بدن‌ها را می‌فرساید و آرزوها را تازه می‌کند و مرگ را نزدیک می‌گرداند و امیدها را دور می‌سازد. هر که به روزگار دست یابد به رنج افتد و هر که از دستش بدهد رنجور شود. ⁽¹⁾

خوشی‌ها و مستی‌هاست تا آدمیزاد در خواب غفلت نماند.

و نیز آن حضرت فرمود:

مردم کسی را نگفتند: خوشا به حال او، مگر این که روزگار برای او روز بدی را پنهان کرد. ⁽¹⁾

فرزندم! بدان که روزگار همواره چهره عوض می‌کند و دگرگون می‌شود پس چون کسی مباش که سخت سرزنش می‌کند و عذرش نزد مردم اندک است. ⁽²⁾آیا راه چاره‌ای هست که از دشواری‌های زمانه آسوده گذر کنیم.

حضرت صادق علیه السلام برای اهلش چنین سفارش می‌فرماید:

مؤمن را آسایش حقیقی نباشد مگر آن گاه که خداوند را دیدار کند. و به غیر این آسایش در چهار چیز است: سکوتی که به آن از احوال دل و نفس خود با آفریدگارت پی ببری، خلوتی که به آن از گزند پیدا و ناپیدای زمانه نجات یابی، گرسنگی که به آن شهوت‌ها و وسوسه‌های شیطانی را بمیرانی و شب زنده‌داری که به آن دلت را روشن و نهادت را با صفا و روح و روانت را پاک سازی. ⁽³⁾

32 - ستمگری پادشاه

از نشانه‌های فرومایگی و پستی روزگار مردم، حکومت ستمگران جور است هر چند بر پایه اسناد اسلامی و تجربۀ تاریخی دوره سلطه‌گری ظالم همیشگی نیست ولی آثار تلخ و ناشایسته‌ای بر اوضاع جامعه باقی می‌گذارد؛ که تا چندین نسل

رنجوری آن آشکار است.

«هنگامی که سلیمان نامه‌ای به وسیلۀ هدهد به سوی ملکۀ سبا فرستاد تا تسلیم حق شوند و دست از پرستش بتان بردارند. ملکۀ سبا در ابتدای تصمیم با بزرگان قوم خود مشورت کرد که با سلیمان چگونه برخورد کند تا آنان گفتند: ما قدرت کافی داریم و مرد جنگیم ولی تصمیم نهایی با توست. تصوّر ملکه این بود که پادشاهان چون تصمیم به تصاحب سرزمینی می‌گیرند با ابزارهای قدرت و فشار نظامی وارد می‌شوند پس گفت:

قَالَتْ‌ إِنَّ‌ الْمُلُوکَ‌ إِذَا دَخَلُواْ قَرْیَةً‌ أَفْسَدُوهَا وَ جَعَلُواْ أَعِزَّةَ‌ أَهْلِهَآ أَذِلَّةً‌ وَ کَذَ لِکَ‌ یَفْعَلُونَ‌» ⁽¹⁾

گفت : همانا پادشاهان هنگامی که [ با ابزار ، ادوات جنگی و سپاهی رزمی ] وارد شهری می‌شوند ، آن را تباه می‌کنند و عزیزان اهلش را به ذلّت و خواری می‌نشانند و [ آنان ] همواره چنین می‌کنند !

این شیوۀ فکری او دربارۀ سلاطین صحیح بود؛ زیرا تأکید کرد: «آری، اینچنین می‌کنند.» در حقیقت ملکۀ سبا که خود پادشاه بود شاهان را خوب شناخته بود که برنامه آنان در دو چیز خلاصه می‌شود: فساد انگیزی و ذلیل ساختن عزیزان.» ⁽²⁾چرا که پادشاهان به آخور منافع خود می‌اندیشند نه حقوق ملت‌ها و آبادی و سربلندی دولت‌ها، بنابراین اسباب اصلی عقب ماندگی امّت‌ها آنانند.

به این جهت مولا علی علیه السلام فرمود:

آفَةُ‌ الْعُمْرانِ‌، جَوْرُ السُّلطانِ‌. ⁽³⁾

آسیب آبادانی، ستم پادشاه است.

یا حکمای اسلامی گفته‌اند:

لا قَحْطَ‍‌ أَشَدُّ مِنْ‌ جَوْرِ السُّلْطانِ‌. ⁽¹⁾

هیچ کمیابی سخت‌تر از ستم شاهی نیست.

دگرگونی زمانه بسیار زمینه عبرت آموزی است به ویژه که حاکمان، حامیان ستمگری که دلگرم به تاج و تخت هستند در امواج روزگار زیان کارند.

امام علی علیه السلام آن عارف و حق‌بین به این واقعیت اشاره فرمود:

هر که زمانه را امین داند همو به وی خیانت کند و هر که بر او بزرگی کند، خوار و حقیرش سازد و هر که بر وی خشم گیرد او نیز وی را به خشم آورد و هر که بدو پناه برد، او تسلیمش کند؛ چنین نیست که هر تیراندازی به هدف زند و هر گاه سلطان تغییر کند، زمانه دگرگون شود. ⁽²⁾شناخت زمان و سرگرمی‌های او نباید از نگاه عمیق مؤمن دور بماند؛ زیرا گاهی از سوی دیگر، سست عنصری حاکم سبب هرج و مرج در جامعه می‌شود که اثرآن کمتر از ستمگری او نیست بلکه بیشتر است.

از این‌رو امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

خَوَرُ السُّلْطانِ‌ اشَدُّ عَلَی الرَّعِیَّةِ‌ مِنْ‌ جَوْرِ السُّلْطانِ‌. ⁽³⁾

سستی پادشاه بر مردم سخت‌تر از ستمکاری پادشاه است.

زیرا ستم سلطان از فرد او صادر می‌شود ولی ضعف و ناتوانی او در ادارۀ امور

کشور سبب ظلم و بی‌عدالتی در بین مردم می‌شود و هر کسی به کسی دیگر ظلم می‌کند در نتیجه ستمکاری افزون‌تر می‌شود.

البته اطرافیان سلطان هم در شرارت و تجاوزهای او نقش اساسی دارند؛ زیرا که آنان اسباب حمایت روحی و جسمی او را در جرأت دادن بر جنایت‌ها فراهم می‌سازند.

«در مجلس امام صادق علیه السلام گفته شد: یا همسایۀ پادشاه باش یا همسایۀ دریا.

حضرت فرمود: این ناممکن است، درستش این است که نه باید با پادشاه همسایه شد و نه با دریا؛ زیرا پادشاه تو را می‌آزارد و دریا سیرابت نمی‌کند.» ⁽¹⁾

صاحب کتاب جامع السعادات در باب اصلاح نفس قبل اصلاح غیر، اشرف اقسام عدالت را، عدالت سلطان می‌داند و می‌نویسد:

«پنهان نماند که برترین و مهمترین و بالاترین صُوَر سیاست‌ها و شمول آن، عدالت سلطان است و دیگر ارکان عدالت وابسته و در مرتبۀ بعدی آن است و با ستم سلطان؛ موج‌های آشوب به حرکت درآید و گروه آزمایش‌ها انباشته گردد و بلاهای زمانه فشرده شود. سختی‌های روزگار نو به هم رسد. کمال و ارزش را مانند سرگردان در بیابان بجویند ولی راهی برای رسیدن آن و راهنمایی و هدایت‌گری برای نقشۀ آن نیابند. میدان علم و عمل و بررسی آثار و جایگاه آن‌دو در گوشه و کنار مورد ستم قرار گیرد. پس یافت نشود که معیار و میزان در کسب کامیابی و خوشبختی‌ها چیست‌؟...» ⁽²⁾بنابراین با دگرگونی این نظم و نظام امور؛ طبیعت اذهان و اعمال نفوس مختل

می‌گردد و انسان‌ها در برنامه‌ریزی و شکل‌گیری کارهایشان دچار سردرگمی می‌شوند. این قانون طبیعی دنیاست که هر انسانی ستم‌پیشه باشد بنیان خود را سست کرده است و وسیلۀ شکست خود را فراهم می‌سازد.

امیرمؤمنان علی علیه السلام سرانجامِ‌ چنین کسی را این گونه بیان می‌فرماید:

مَنْ‌ جارَ فی‌ سُلْطانِهِ‌ وَ اکْثَرَ عُدْوانَهُ‌، هَدَمَ‌ اللّهُ‌ بُنْیانَهُ‌ وَ هَدَّ أَرْکانَه. ⁽¹⁾

هر که در سلطنت خود ستم کند و دشمنی خود را بسیار سازد، خداوند پایه و ریشۀ او را ویران نماید.

33 - اسراف

اشاره

در قرآن مجید از صفات ممتاز عباد الرحمن عدالت خواهی و دوری از هر گونه زیاده‌روی و کوتاهی در امور زندگی، به ویژه مسائل مالی است.

انفاق و بخشش یکی از وظایف اخلاقی هر مسلمان است که باید بدون اسراف و بخل باشد. و انحراف هر یک از آنها سبب نامیزان شدن تعادل روحی انسان می‌شود.

خداوند متعال در وصف حال بندگان خاص خود می‌فرماید:

وَ الَّذِینَ‌ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ‌ یُسْرِفُواْ وَ لَمْ‌ یَقْتُرُواْ وَ کَانَ‌ بَیْنَ‌ ذَ لِکَ‌ قَوَامًا» ⁽²⁾

و آنان که وقتی انفاق می‌کنند ، نه از حدّ معمول [ و متعارف ] می‌گذرند و نه تنگ می‌گیرند ، و [ انفاقشان ] همواره میان این دو در حدّ اعتدال است .

در تفسیر اسراف و اقتار که نقطۀ مقابل یکدیگرند، نکته‌های بسیاری بیان شده است ولی منظور کلی این است:

اسراف، تجاوز و فزونی از حد بدون حق و جایگاه است و اقتار، کمتر از حق و مقدار لازم بوده باشد.

قوام، به معنی، استقامت و حد وسط‍‌ میان دو چیز است. وقتی چیزی قوام دارد یعنی او مایۀ اعتدال و ایستادگی در محل آن است.

حق مداری و محل داشتن مصرف هر چیز از ملاک‌های قوام است. از رسول اللّه صلی الله علیه و آله در تفسیر آیۀ فوق پرسیدند، فرمود:

هر که بی جا و به ناحق عطا کند اسراف کرده است و هر که بجا و به حق خرج نکند سختگیری و خواری ورزیده است. ⁽¹⁾

کمترین اندازه آن این است که لباس بیرونت را لباس خانه قرار دهی و ته مانده ظرفت را دور بریزی و خرما بخوری و هسته‌هایش را به اطراف بیندازی. ⁽²⁾هر چند میانه‌روی در کسب مال، مایۀ زیاد شدن مال می‌شود ولی نباید از مرزصحیح مصرف، گذراند.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام در رعایت حق مالی به اصحابش می‌فرماید:

مَنْ‌ کانَ‌ لَهُ‌ مالٌ‌ فَاِیّاهُ‌ وَ الفَسادَ فَاِنَّ‌ إِعْطاءَکَ‌ الْمالَ‌ فی‌ غَیْرِ وَجْهِهِ‌ تَبْذیرٌ وَ اسْرافٌ‌ وَ هُوَ یَرْفَعُ‌ ذِکْرَ صاحِبِهِ‌ فِی النّاسِ‌ وَ یَضَعُهُ‌ عِنْدَ اللّهِ‌. ⁽³⁾

هر که ثروتی دارد مبادا آن را تباه کند؛ زیرا صرف کردن بی‌دلیل آن زیاده‌روی و از حد گذراندن است و این کار او را در میان مردم بلند آوازه

می‌کند، اما نزد خداوند بی‌مقدار می‌سازد.

گرچه اسراف و ولخرجی زیاد انسان، بیشتر در مال و مصرف خوردنی و نوشیدنی و پوشاکی است.

و در مفهوم اسراف گفته‌اند:

مصرف مال بیشتر از اندازۀ جایز شرعی و عقلی یا انفاق مال زیاد با غرض فرومایگی یا انفاق مال بدون سودمندی و رعایت حق و مقدار درست آن باشد.

ولی اسراف به مصرف بی‌رویه در مال تنها اختصاص ندارد؛ بلکه هر چیزی که در غیرجایگاه خود قرار بگیرد و حق و حدّی درآن منظور نشود، اسراف است.

همانند قوم لوط‍‌ که در مسائل شهوی اسراف می‌کردند و از حلال خدا تجاوز نمودند یا فرعون در روی زمین ادّعای برترین کرد و در دریای غرورش غرق شد.

اثرات و مفاسد اسراف

بر اساس آیات و روایات، اسراف اثرات نکوهیده و مفاسد بسیاری دارد، مانند:

1 - اسراف سبب ضایع شدن حقوق می‌شود.

2 - اسراف سبب جهل به مقدار مال و آن موجب ماندن نفس در خواری نیازمندی و خواهش‌های نفسانی می‌شود و نادانی کلید هر شری است.

3 - اسراف سبب فقر و تهیدستی شود.

4 - اسراف سبب حق‌کشی و ستم به دیگران می‌شود.

5 - اسراف سبب تجمل‌گرایی، حرام خوری، خون‌ریزی می‌گردد.

6 - اسراف سبب تولید امراض جسمی و روانی مانند وسواسی، چاقی، اعتیاد و... و سرانجام نفس را به هلاکت می‌رساند.

7 - اسراف سبب زیان‌های بسیاری شود که ضررش بیشتر از بخل و احتکار است.

8 - اسراف در دنیا سبب همدمی انسان با شیطان و در آخرت همنشینی با اهل دوزخ است.

مفاسد اسراف تنها در اموال و اعمال شر و ناپسند است؛ امّا در امور خیر و افعال نیک و شایسته هر چه انسان در راه خیر تلاش و مصرف کند، اندوختۀ آخرتی آن زیاد است.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

اسراف در هر چیزی ناپسند است مگر در کارهای خیر. ⁽¹⁾

نشانه های اسرافکار

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

نشانۀ اسرافکار چهار چیز است:

1 - به کارهای باطل می‌نازد.

2 - آنچه فراخور حالش نیست می‌خورد.

3 - در کارهای خیر بی‌رغبت است.

4 - هر کسی را که به او سودی نرساند، انکار می‌کند. ⁽²⁾

34 - نیافتن روزی

در مسئلۀ روزی خواه مادی یا معنوی، حکمت الهی وجود دارد. خداوند در رزق موجودات تفاوت و اندازه بر اساس گنجایش هر مخلوقی مقرّر داشته است. و بر پایۀ علم و بینشی که نسبت به قابلیت و استعداد هر یک از بندگانش دارد، فراخور حالش روزی می‌دهد. همه انسان‌ها نمی‌توانند از روزی‌های مادی و معنوی به طول یکسان بهره‌مند باشند؛ زیرا چنانکه آیۀ شریفه می‌فرماید:

إِنَّ‌ رَبَّکَ‌ یَبْسُطُ‍‌ الرِّزْقَ‌ لِمَن یَشَآءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ‌ کَانَ‌ بِعِبَادِهِ‌ خَبِیرَاً بَصِیرًا» ⁽¹⁾

یقیناً پروردگارت رزق را برای هر که بخواهد وسعت می‌دهد ، و [ برای هر که بخواهد ] تنگ می‌گیرد ؛ زیرا او به [ مصلحت ] بندگانش آگاه و بیناست .

هیچ کاری را حق تعالی بدون حساب و علت انجام نمی‌دهد؛ پس تقدیر و مقدرات حکیم مطلق بر اساس آن احاطۀ فیّاض بر ماهیت و سرنوشت موجود است. و انسان چون دارای صفات و ظرفیّت محدود است و در زمان و مکان معینی جای می‌گیرد پس بر گذشته و آیندۀ خویش احاطه ندارد، بنابراین بر صلاح و فساد امورش آگاه نیست و زمینۀ گمراهی و تباهی خود را فراهم می‌سازد.

در آیۀ دیگر می‌فرماید:

وَ لَوْ بَسَطَ‍‌ اللَّهُ‌ الرِّزْقَ‌ لِعِبَادِهِ‌لَبَغَوْاْ فِی الْأَرْضِ‌ وَ لَکِن یُنَزِّلُ‌ بِقَدَرٍ مَّا یَشَآءُ إِنَّهُ‌ بِعِبَادِهِ‌ خَبِیرٌ بَصِیرٌ» ⁽²⁾

و اگر خدا روزی را بر بندگانش وسعت دهد ، در زمین سرکشی و ستم کنند ، ولی آنچه را بخواهد به اندازه نازل می‌کند ؛ یقیناً او به بندگانش آگاه و

بیناست .

بسیاری از عوامل تباهی انسان‌ها از فزونی رزق و مال زیاد است که بندۀ خدا از راه حرام کسب می‌کند و آن را به حساب زرنگی و تلاش زیاد خود قرار می‌دهد. و این را نمی‌داند که داشتن امکانات و اندازۀ طبیعی دارایی و قناعت ورزی است که انسان را در سیر معنوی موفق می‌کند و سبب رشد و کمال معنوی او می‌شود. و حرص و زیادخواهی و فقر روحی باعث رکود روانی و بی‌توفیقی است که زمینه‌ساز شکست درونی انسان می‌شود.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

اَلْکَمالُ‌ کُلُّ‌ الْکَمالِ‌ التَّفَقُّهُ‌ فِی الدِّینِ‌، وَ الصَّبْرُ عَلَی النّائِبَةِ‌، وَ تَقْدِیرُ الْمَعِیشَةِ‌. ⁽¹⁾

همه کمال حقیقی، عبارت از فهم در دین و شکیبایی در برابر بلای سخت و اندازه نگه داشتن در خرج زندگی است.

در این سخن باید اندیشه کرد چه نیکوست که جایگاه کسب روزی هم پاکیزه باشد که این نشانۀ خوشبختی بندۀ خوش‌روزی است.

«ابوعبیده به امام صادق علیه السلام عرض کرد: دعا کن که خداوند روزی مرا در دست بندگانش قرار ندهد. امام فرمود: خداوند چنین کاری نمی‌کند. او روزی بندگان را در دست یکدیگر قرار داده است، اما از خدا بخواه که روزیت را در دست بندگان خوبش قرار دهد که این از خوشبختی است.» ⁽²⁾و گاهی تنگی و گسترش روزی‌ها، جهت آزمایش روحیۀ انسان است تا سپاسگزار از ناسپاس معلوم گردد. و توانگر از تهیدست و تنگ‌دست؛ بازشناخته شوند.

امیرمؤمنان علی علیه السلام در وصیت خود به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود:

اگر توانی کاری کنی که از کسی جز خداوند نعمتی به تو نرسد، چنین کن؛ زیرا تو به قسمت خویش خواهی رسید و سهم خود را خواهی گرفت. و البته روزی اندکی که از سوی پروردگار پاک رسد ارزشمندتر است از نعمت بسیاری که از آفریدگان او به تو رسد؛ گرچه همه چیز از اوست. ⁽¹⁾

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

هر که حقّی از حقوق برادر مسلمان خود را پایمال سازد، خداوند برکت روزی را بر او حرام گرداند مگر آن که توبه کند. ⁽²⁾امام باقر علیه السلام فرمود:

بنده گناه می‌کند و به سبب آن روزی از او گرفته می‌شود. ⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرمود:

حرام خواری زیاد؛ روزی را نابود می‌سازد. ⁽⁴⁾بنابراین کسی که به اندازۀ کفافش بسنده می‌کند، به آسایش دست می‌یابد و از زندگی آسان و بانشاطی برخوردار می‌شود. و از کمی رزق و روزی گلایه نمی‌کند؛ زیرا این خواسته پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است که به ابوذر فرمود:

ای اباذر! من دعا کردم که خداوند بزرگ مرتبه روزی دوستداران مرا به قدر کفاف عطا کند و به دشمن من مال و فرزند زیاد دهد. ⁽¹⁾

اَللّهُمَّ‌ صُنْ‌ وَجْهی‌ بِالْیَسارِ وَ لاتَبْذُلْ‌ جاهی‌ بِالْاقْتارِ، فَاَسْتَرْزِقَ‌ طالبی‌ رِزْقِکَ‌ وَ اسْتَعْطِفَ‌ شِرارَ خَلْقِکَ‌، وَ ابْتَلی‌ بِحَمْدِ مَنْ‌ اعْطانی‌، وَ افْتَتَنَ‌ بِذَمٍّ‌ مَنْ‌ مَنَعَنی‌ وَ انْتَ‌ مِنْ‌ وَراءِ ذلِکَ‌ کُلِّهِ‌ وَلِیُّ‌ الْاِعْطاءِ وَ الْمَنْعِ‌ انَّکَ‌ عَلی‌ کُلِّ‌ شَیءٍ قَدیرٌ. ⁽²⁾

بار خدایا! آبرویم را به بی‌نیازی حفظ‍‌ فرما و حرمتم را به تنگ‌دستی نشکن، تا از آنان که روزی تو را خواهند روزی خواهم و از شرار مردم خواستار عطوفت باشم و به ثنای کسی که به من ببخشاید دچار آیم و به بدگویی آن که از بخشیدن به من دریغ ورزد مبتلا گردم و تو ماورای این همه، اختیار دار بخشش و منعی، چه این که بر هر چیز توانایی.

35 - شماتت دشمنان

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

إِنَّما سُمِّیَ‌ الْعَدُوُّ عَدُّوّاً لِأَنَّهُ‌ یَعْدُوْ عَلَیْکَ‌ فَمَنْ‌ داهَنَکَ‌ فی‌ مَعایِبِکَ‌ فَهُوَ الْعَدُوُّ وَ الْعادِی‌ عَلَیْکَ‌. ⁽³⁾

دشمن را عدو نامیده‌اند؛ زیرا بر تو تجاوز و ستم می‌کند. پس هر که در

عیب‌هایت با تو مسامحه کند؛ دشمنی است که بر تو تجاوزگری می‌کند.

«به طورکلی دشمن بر دو گونه است:

الف - دشمن باطنی که ذات و ماهیتش با حس درک نمی‌شود.

ب - دشمن ظاهری که با احساس و شهود قابل درک است.

دشمنان باطنی عبارتند از:

1 - «شیطان» که اصل هر دشمنی است و کینه‌توزی ذاتی و ریشه‌ای او بر اساس حسادت و غروری است که در اصل خلقت آدم پدید آمده است و خداوند در آیاتی از قرآن مجید، بسیار از دشمنی شیطان پرهیز داده است.

2 - «نفس امّاره» که از اقسام نفس و همکار شیطان در دعوت به گناه و زشتی‌هاست و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این زمینه فرموده است:

خطرناک‌ترین دشمن تو نفس توست که میان دو پهلویت قرار دارد. ⁽¹⁾

دشمنان ظاهری سه گونه‌اند:

1 - «انسان شیطان صفت» ، آدم بد ذات و کینه‌جو که باطنی درنده‌خو و سنگدل دارد و برای ضرر زدن به دیگران به آنان یورش می‌برد و نابود می‌سازد. و آن شیاطین انسی هستند که حق تعالی در سورۀ ناس فرمود: بخشی از وسوسه‌ها در سینه آدمی به وسیلۀ این گروه صورت می‌گیرد. کافران و منافقان از این گروهند.

2 - «انسان بدخواه» ، کسی که یا مخالف برتری عقلی یا علمی و عرفانی اهل فضل و دانش است. مانند دشمنی که نادانان با عاقلان و عالمان دارند؛ که در حقیقت دشمن چیزی هستند که نمی‌دانند.

امام رضا علیه السلام فرمود:

سه چیز است که بر سه چیز گماشته شده است: رنج و مشقت روزگار بر دارندگان آداب کامل، چیرگی محرومیّت بر پیشکسوت اهل حرفه و فن و دشمنی عوام بر اهل معرفت. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام فرمود:

عَداوَةُ‌ الْأَقارِبِ‌ أَمَرُّ مِنْ‌ لَسْعِ‌ الْعَقارِبِ‌. ⁽²⁾

دشمنی نزدیکان تلخ‌تر و دردناکتر از گزیدن عقرب‌هاست.

3 - «انسان مُوذی» ، آنانی که درگیری و نافرمانی ایشان سبب شکنجۀ روحی و اذیت به حال انسان است ولی قصد تجاوز یا نابودی ندارند مانند فرزندان و همسران که پروردگار در سورۀ تغابن به پرهیز از آنان و مدارا و گذشت از رفتارشان سفارش فرموده است:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ‌ ءَامَنُواْ إِنَّ‌ مِنْ‌ أَزْوَ جِکُمْ‌ وَ أَوْلَدِکُمْ‌ عَدُوًّا لَّکُمْ‌ فَاحْذَرُوهُمْ‌ وَ إِن تَعْفُواْ وَ تَصْفَحُواْ وَ تَغْفِرُواْ فَإِنَّ‌ اللَّهَ‌ غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽³⁾

ای اهل ایمان ! به راستی برخی از همسران و فرزندانتان [ به علت بازداشتن شما از اجرای فرمان‌های خدا و پیامبر ] دشمن شمایند ؛ بنابراین از [ عمل به خواسته‌های بی جای ] آنان [ که مخالف احکام خداست ] بپرهیزید ، و اگر [ از آزار و رنجی که به شما می‌دهند ] چشم‌پوشی کنید و سرزنش کردن آنان را

ترک نمایید و از آنان بگذرید [ خدا هم شما را مورد الطاف بی‌کرانش قرار می‌دهد ] ؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

البته دستۀ سوم و اموال انسان همگی از ابزارهای آزمایش الهی است که باید مؤمن به آنها سنجیده شود.» ⁽¹⁾

بزرگان دین و پیامبران خدا و اولیای الهی از گزند دشمنان و ملامتگر مصون نبودند و هر یک به فراخور مقامات خویش مورد شماتت بدخواهان بوده‌اند.

«ایوب نبی علیه السلام از این وضعیت رنج‌آور به درگاه ربوبی شکوه برد و گفت:

وَ أَیُّوبَ‌ إِذْ نَادَی‌ رَبَّهُ‌ أَنِّی مَسَّنِیَ‌ الضُّرُّ وَ أَنتَ‌ أَرْحَمُ‌ الرَّ حِمِینَ‌» ⁽²⁾

و ایوب را [ یاد کن ] هنگامی که پروردگارش را ندا داد که مرا آسیب و سختی رسیده و تو مهربان‌ترین مهربانانی .

در تفسیر قمی در ذیل آیۀ:

وَ وَهَبْنَا لَهُ‌ أَهْلَهُ‌ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ‌ رَحْمَةً‌ مِّنَّا وَ ذِکْرَی‌ لِأُوْلِی الْأَلْبَبِ‌» ⁽³⁾

و خانواده‌اش را [ که در حادثه‌ها از دستش رفته بودند ] و مانندشان را همراه با آنان به او بخشیدیم تا رحمتی از سوی ما و تذکّری برای خردمندان باشد .

آمده است: خداوند از خانواده ایوب کسانی را که پیش از ابتلای او مرده بودند و

همچنین کسانی که پس از ابتلای او درگذشته بودند به وی برگرداند. و همه آنها را برای ایوب زنده گرداند و آنان با او به زندگی ادامه دادند.

بعد از آن که خداوند ایوب را بهبودی بخشید، از او پرسیدند: از میان بلاهایی که به سر تو آمد کدام یک برایت سخت‌تر بود؟ فرمود: شماتت دشمنان.» ⁽¹⁾

«چون مدّت بلا و گرفتاری بر ایوب به درازا کشید و ابلیس صبر او را دید، نزد عدّه‌ای از یاران ایوب علیه السلام که در کوه‌های دور به گوشه‌نشینی رفته بودند، رفت و گفت: بیایید نزد این بنده بلازده برویم و از حال او جویا شویم. پس بر استرانی خاکستری سوار شدند و چون به نزدیک ایوب رسیدند از بوی ناخوش او رم کردند ولی یاران و جوانان به نزد ایوب علیه السلام نشستند و عرض کردند:

ای ایوب! کاش به ما می‌گفتی که چه گناهی کرده‌ای، چون اگر از خدا پرستش کنیم ما را هلاک سازد. به نظر ما گرفتار شدن تو به این رنج و بلایی که کسی به آن مبتلا نشده؛ به خاطر مسأله‌ای است که آن را پنهان داشته‌ای‌؟

ایوب علیه السلام فرمود: به عزت پروردگارم سوگند که او می‌داند من هیچ غذایی نخوردم مگر این که یتیمی یا بینوایی با من می‌خورد و هیچ گاه با دو امر که هر دو طاعت خدا بود روبه‌رو نشدم مگر این که آن کاری را که برای بدنم سخت‌تر بود برگزیدم.

یکی از جوانان گفت: وای به حال شما! پیامبر خدا را سرزنش کردید به طوری که مجبور شد آنچه از عبادت پروردگارش که تا کنون پوشیده می‌نمود برملا سازد.

پس ایوب فرمود: پروردگارا! اگر روزی در مجلس داوری تو بنشینم آن گاه اقامۀ حجت و دلیل خواهم کرد...» ⁽²⁾

به هر حال ایوب موفق گردید از همۀ آزمون‌های الهی که در برابر خواستۀ شیطان برای ارزیابی مقام شکرگزاری او در حالت سختی و بلا بود؛ سرافراز بیرون آید. او حتی به خواهش همسرش که گفت: تقاضای شفا و سلامتی از درگاه الهی بنما، فرمود: وای بر تو! ما هفتاد سال در نعمت بودیم. حال باید به همین اندازه در گرفتاری و سختی نیز صبور باشیم. و اندکی نگذشت که بهبود یافت.

جاحظ‍‌ می‌گوید: «هیچ سرنیزه‌ای نافذتر از ملامت دشمنان ندیدم.» ⁽¹⁾

شما بودید که با مکر و فریب ما را نسبت به خداوند کافر و مشرک نمودید و مستکبران چون عذاب را مشاهده می‌کنند از سرزنش‌ها سخت پشیمان می‌شوند. ⁽²⁾

36 - نیاز به مثل خود

اشاره

بعضی انسان‌ها در زندگی دچار کوتاهی یا زیاده‌روی در فقر و غنی می‌شوند در حالی که فقر گوهر مردان بزرگمنش و آشکار کنندۀ خصلت‌های فاضله است. زمانی که خدای متعال می‌فرماید:

وَ لِلَّهِ‌ الْعِزَّةُ‌ وَ لِرَسُولِهِ‌وَ لِلْمُؤْمِنِینَ‌ وَ لَکِنَّ‌ الْمُنَفِقِینَ‌ لَایَعْلَمُونَ‌» ⁽³⁾

در حالی که عزّت و اقتدار برای خدا و پیامبر او و مؤمنان است ، ولی منافقان

[ به این حقیقت ] معرفت و آگاهی ندارند .

بنابراین است که مؤمنان نباید ذلّت و خواری داشته باشند. اگر برای آنان در زندگی سختی و کمبودهایی پیدا شد و یا به بلایی گرفتار آمد، یا برای امتحان و شناخت درونی است یا برای پاکی از گناهی که در هر صورت مایۀ ارتقای معنوی در کمال آدمی است.

کلمۀ

«أکفاء» در دعا به معنای امثال و اشباه در نسب و حسب است. و نسبت دادن فقر به آن از جهت شدت درد نیازمندی به نزدیکان و یا نیازمندی به دیگران باشد هر گاه انسان محتاج به مانند خود باشد در حقیقت اسیر او شود و دیگری بر او ریاست می‌کند.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

... احْتَجْ‌ الی‌ مَنْ‌ شِئْتَ‌ تَکُنْ‌ أَسیرَهُ‌ وَ استَغْنِ‌ عَمَّن شِئْتَ‌ تَکُن نَظیرَهُ‌. ⁽¹⁾

دست نیاز سوی هر که دراز کنی، بندۀ او می‌شوی و از هر که بی‌نیازی جویی، همتای او خواهی بود.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

کادَ الْفَقْرُ أَنْ‌ یَکُونَ‌ کُفْراً. ⁽²⁾

نزدیک است که فقر به کفر انجامد.

فقر در کلام علامۀ مجلسی

مرحوم مجلسی رحمه الله در توضیح این فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«این روایت از روایات مشهور میان شیعه و سنی است و نکوهش عظیمی از فقر دارد. اما اخباری که گذشت و روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود:

فقر افتخار من است و من به آن بر سایر انبیا علیهم السلام می‌نازم. ⁽¹⁾

بار خدایا! مرا مستمند، زنده بدار و مستمند بمیران و در زمرۀ مستمندان محشور فرما. ⁽²⁾با روایت فوق تعارض دارد. البته این روایت با روایتی که اهل سنت از پیامبر نقل می‌کنند:

اَلْفَقْرُ سَوادُ الْوَجْهِ‌ فِی الدارِین. ⁽³⁾

فقر مایۀ روسیاهی هر دو جهان است.

را تأیید می‌کند.

بزرگان در یکنواختی و سازش میان دوگانگی احادیث نظرات مختلفی بیان کرده‌اند.

فقر در کلام راغب اصفهانی

راغب اصفهانی نوشته است: فقر در چهار معنا به کار می‌رود: ⁽⁴⁾1 - وجود نیاز ضروری. این معنا همۀ انسان‌ها را تا زمانی که در دنیا هستند و همۀ موجودات تا ابد را شامل می‌شود و آیۀ:

یَأَیُّهَا النَّاسُ‌ أَنتُمُ‌ الْفُقَرَآءُ إِلَی اللَّهِ‌ وَ اللَّهُ‌ هُوَ الْغَنِیُّ‌ الْحَمِیدُ» ⁽⁵⁾

ای مردم ! شمایید نیازمندان به خدا ، و فقط‍‌ خدا بی‌نیاز و ستوده است .

اشاره به همین معناست که فقر مطلق الی اللّه در ذات ممکنات است و نازیدن و افتخار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به فقر از این معناست.

2 - تهیدستی که در آیات:

لِلْفُقَرَآءِ الَّذِینَ‌ أُحْصِرُواْ فِی سَبِیلِ‌ اللَّهِ‌ لَایَسْتَطِیعُونَ‌ ضَرْبًا فِی الْأَرْضِ‌ یَحْسَبُهُمُ‌ الْجَاهِلُ‌ أَغْنِیَآءَ مِنَ‌ التَّعَفُّفِ‌ تَعْرِفُهُم بِسِیمَهُمْ‌ لَایَسَْلُونَ‌ النَّاسَ‌ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ‌ خَیْرٍ فَإِنَّ‌ اللَّهَ‌ بِهِ‌عَلِیمٌ‌» ⁽¹⁾

[ صدقاتْ‌ ] حقِّ‌ نیازمندانی است که در راه خدا [ به سبب جنگ یا طلب دانش یا بیماری یا عوامل دیگر ] در مضیقه و تنگنا افتاده‌اند [ و برای فراهم کردن هزینه زندگی ] نمی‌توانند در زمین سفر کنند ؛ فرد ناآگاه آنان را از شدت پارسایی وعفّتی که دارند توانگر و بی‌نیاز می‌پندارد . [ تو ای رسول من ! ] آنان را از سیمایشان می‌شناسی . [ آنان ] از مردم به اصرار چیزی نمی‌خواهند . و شما ای اهل ایمان ! آنچه از مال [ با ارزش و بی‌عیب ] انفاق کنید ، یقیناً خدا به آن داناست .

إِنَّمَا الصَّدَقَتُ‌ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَکِینِ‌ وَالْعَمِلِینَ‌ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ‌ قُلُوبُهُمْ‌ وَفِی الرِّقَابِ‌ وَالْغَرِمِینَ‌ وَفِی سَبِیلِ‌ اللَّهِ‌ وَابْنِ‌ السَّبِیلِ‌ فَرِیضَةً‌ مِّنَ‌ اللَّهِ‌ وَاللَّهُ‌ عَلِیمٌ‌ حَکِیمٌ‌» ⁽²⁾

صدقات ، فقط‍‌ ویژۀ نیازمندان و تهیدستان [ زمین‌گیر ] و کارگزاران [ جمع و پخش آن ] و آنان که باید [ به خاطر تمایل به اسلام ] قلوبشان را به دست آورد ، و برای [ آزادی ] بردگان و [ پرداخت بدهی ] بدهکاران و [ هزینه کردن ] در راه خدا [ که شامل هر کار خیر و عام المنفعه می‌باشد ] و در راه

ماندگان است ؛ [ این احکام ] فریضه‌ای از سوی خداست ، و خدا دانا و حکیم است .

3 - نیاز نفس که عبارت از آزمندی و سیری ناپذیری است و مقصود حدیث نبوی که فرمود:

نزدیک است که فقر به کفر انجامد. ⁽¹⁾

کسی که قناعت نداشته باشد، مال و ثروت او را توانگر و بی‌نیاز نمی‌کند. ⁽²⁾نیز همین توانگری است.

4 - نیازمندی به خدا؛ که حدیث نبوی می‌فرماید:

بار خدایا! با نیازمندی به خودت مرا بی‌نیاز گردان و با بی‌نیازی از خودت مرا نیازمند مگردان. ⁽³⁾و همچنین آیه:

فَقَالَ‌ رَبِ‌ّ إِنِّی لِمَآ أَنزَلْتَ‌ إِلَیَّ‌ مِنْ‌ خَیْرٍ فَقِیرٌ» ⁽⁴⁾

و گفت : پروردگارا ! به آنچه از خیر بر من نازل می‌کنی ، نیازمندم .

مقصود همین معنا از فقر است. فقیر در اصل به معنای کسی است که ستون فقراتش شکسته است. این توجیه، بهترین سخنی است که در این باب گفته شده

است. بعضی هم روسیاهی (سواد الوجه) را حمل به مدح و ستایش کرده‌اند، یعنی فقر همچون خال سیاهی است بر رخسار محبوب که او را زیبا می‌کند نه زشت.

به قولی، مراد از وجه، ذات ممکن است و مراد از فقر، نیاز آن در وجود دیگر صفات کمالیه به غیر؛ و تعبیر از احتیاج به روسیاهی لزوم آن با ذات ممکن است به طوری که سیاهی از محل خود زایل نمی‌شود، احتیاج نیز از ذات ممکن جداشدنی نیست. بعید بودن این دو توجیه پوشیده نیست. بهتر آن است که به فرض درست بودن حدیث، حمل بر فقر مذموم و نکوهیده شود.

فقر در کلام غزالی

غزالی در شرح این حدیث می‌نویسد:

«زیرا فقر توأم با اضطرار به چیزی که از آن چاره‌ای نیست آدمی را در پرتگاه کفر قرار می‌دهد، چرا که موجب حسادت به توانگران می‌شود و حسد هم حسنات و خوبی‌ها را از بین می‌برد و باعث شود که انسان فقیر در برابر ثروتمندان اظهار ذلت و خواری کند که این خود به آبرو و دین او لطمه می‌زند و سبب ناخشنودی به قضای الهی و ناراضی بودن از روزی می‌شود و این جهت اگر کفر نباشد به کفر می‌کشاند به این دلایل است که پیامبر مصطفی صلی الله علیه و آله از فقر به خدا پناه برده است.» ⁽¹⁾

مَنْ‌ أَرادَ أَنْ‌ یَکُونَ‌ أَغْنَی النّاسِ‌ فَلْیَکُنْ‌ بِما فی یَدِ اللّهِ‌ أَوْثَقَ‌ مِنْهُ‌ بِما فی یَدِ غَیْرِهِ‌. ⁽²⁾

هر که می‌خواهد توانگرترین مردم باشد، باید به آنچه در دست خداست

اطمینان بیشتری داشته باشد تا به آنچه در دست غیر اوست.

لقمان حکیم به فرزندش فرمود:

قالَ‌ لُقْمانُ‌ لابنِهِ‌، اعْلَمْ‌ أَیْ‌ بُنَیَّ‌ إِنّی قَدْ ذُقْتُ‌ الصَّبْرَ وَ أَنْواعَ‌ المُرِّ فَلَمْ‌ أَرَ أَمَرَّ مِنَ‌ الْفَقْرِ فَإِنِ‌ افْتَقَرْتَ‌ یَوْماً فَاجْعَلْ‌ فَقْرَکَ‌ بَیْنَک وَ بَیْنَ‌ اللّهِ‌. ⁽¹⁾

لقمان به فرزندش فرمود: بدان ای فرزندم! که من صبر را و نیز انواع تلخی‌ها را چشیدم، اما تلخ‌تر از فقر ندیدم. پس اگر روزی فقیر شوی، نیازت را میان خود و پروردگارت نگه دار و از ناداریت با مردم سخن مگوی که نزد آنان خوار و بی‌مقدار می‌شوی... .

امام زین العابدین علیه السلام سرور عارفان به حقیقت، از اثرات فقر می‌فرماید:

طَلَبُ‌ الحَوائجِ‌ إلی النّاسِ‌ مَذَلَّةُ‌ لِلحَیاةِ‌ و مَذْهَبَةٌ‌ لِلحَیاء وَ اسْتِخْفافٌ‌ بِالوَقارِ وَ هُوَ الفَقْرُ الحاضِرُ وَ قِلّةُ‌ طَلَبِ‌ الحَوائِجِ‌ مِنَ‌ النّاسِ‌ هُوَ الغِنَی الحاضِرُ. ⁽²⁾

نیاز خواهی از مردم مایۀ خواری در زندگی و از بین برندۀ شرم و حیاست و از وقار و شکوه آدمی می‌کاهد و آن، فقر حاضر است و کمتر نیازخواهی، ثروت حاضر است.

37 - زندگی در سختی

اشاره

گاهی به طور کلی درهای زندگی به روی انسان بسته می‌شود و انسان دست به هر کاری می‌زند با درهای بسته روبرو می‌شود که در روایات از آن تعبیر به تنگی معیشت کرده‌اند و به تعبیر قرآن معیشت ضنک است.

وَ مَنْ‌ أَعْرَضَ‌ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ‌ لَهُ‌ مَعِیشَةً‌ ضَنکًا» ⁽¹⁾

و هر کس از هدایت من [ که سبب یاد نمودن از من در همۀ امور است ] روی بگرداند ، برای او زندگی تنگ [ و سختی ] خواهد بود.

ضنک به معنی سختی و تنگی است که در اثر فشار و شدت مسائل گوناگون انسانی و طبیعی صورت می‌گیرد. این فشار زندگی تنها به خاطر درآمد اندک و فقر نیست، بلکه در اثر بخل و حرص و آرزوهای دراز آدمی، عرصه را بر او تنگ می‌کند و دیگر علاقه‌ای به ایثار و بخشش و لطف به دیگران ندارد.

از مهمترین زمینه‌های بروز سختی‌های و فشارهای مادی و معنوی روگردانی از یاد حق است. یادی که مایۀ آرامش و اطمینان جان و دل است و نبود آن سبب احساس اضطراب و ترس و افسردگی در روان می‌گردد. هنگامی که انسان مسؤولیتش را فراموش می‌کند از یاد حق غافل می‌شود و غرق در شهوات و حرص و طمع می‌گردد، زندگیش در تنگنای معنوی قرار می‌گیرد، نه عرفانی که جانش را بسازد و نه اخلاقی که او را در برابر طوفان شهوات آرام کند.

در حقیقت تنگی روزگار بشر بیشتر به خاطر کمبودهای معنوی است که به خاطر عدم اطمینان به آینده و ترس از نابودی امکانات و وابستگی به جهان ماده است. و آن دل به حق سپرده، از این نگرانی در امان است.

مضیقه زندگی در کلام علامه طباطبائی

علّامه طباطبایی رحمه الله در شرح آیۀ فوق؛ دلیل مضیقۀ زندگی را چنین بیان می‌فرماید:

«این که خداوند می‌فرماید: «زندگیش سخت شود» یعنی تنگنایی؛ دلیلش این

است که هر کس پروردگار خود را فراموش کند و از یاد او برود راهی برایش نمی‌ماند غیر این که به دنیا چنگ زند و آن را تنها مطلوب و هدف خویش قرار دهد. و برای تحصیل آن بکوشد و تمام همّت خود را صرف درست کردن زندگی و گسترش آن کند. زندگی چنین کسی، کم باشد یا زیاد او را بسنده نیست؛ زیرا هر چه به دست آورد باز راضی نشود و سعی می‌کند بیشتر و بیشتر به چنگ آورد. بنابراین هر چه به دست آورد دلش افزون‌تر می‌طلبد؛ به علاوه غم و نگرانی و اضطراب و ترس از پیشامدها و بلاهای ناگواری چون مرگ و بیماری و آفت و حسادت بدخواهان و توطئۀ دشمنان و ناکامی در کوشش‌ها و از دست دادن کسان و چیزهایی که دوست دارد او را پیوسته دلتنگ و بی‌قرار می‌سازد. در صورتی که اگر مقام و عظمت پروردگار خویش را می‌شناخت و همواره به یاد او بود و یقین می‌یافت که نزد پروردگارش حیاتی جاودانه و نیامیخته با مرگ و نیستی دارد و ملکی زوال‌ناپذیر و عزتی ناب و تهی از خواری و شادی و مقام و کرامتی بی‌پایان در انتظار اوست و درمی‌یافت دنیا گذرگاه است و زندگی آن در قیاس با زندگی اخروی ناچیز است. اگر این نکته‌ها را درمی‌یافت، به همان مقدار از دنیا که برایش مقدر شده قناعت می‌کرد و معیشتی که بهره‌اش گشته است کفایتش می‌کرد و خود را در تنگنا و سختی قرار نمی‌داد.» ⁽¹⁾

همچنانکه در تفسیر آیۀ:

وَ قُلْنَا یََادَمُ‌ اسْکُنْ‌ أَنتَ‌ وَ زَوْجُکَ‌ الْجَنَّةَ‌» ⁽²⁾

و گفتیم : ای آدم ! تو و همسرت در این بهشت سکونت گیرید.

توضیح دادیم: حقیقت امر آن است که خوشحالی و غم و شادی و اندوه و امید و ترس انسان و سختی کشیدن و آسایش دیدن او، همگی نخست بر محور دید او دربارۀ خوشبختی و بدبختی می‌چرخد و سپس نعمت و عذاب و اموری از این قبیل بسته به چیزی است که به آن نسبت داده می‌شود. مثلاً روح برای خود نوعی خوشبختی و بدبختی دارد و جسم نوعی دیگر. همچنین این دو مقوله برای حیوان مفهومی دارد و برای انسان مفهومی به همین ترتیب...

انسان ماده‌پرست دنیاخواه که خلق و خوی‌های الهی را به خود نگرفته و به آداب و تربیت‌های او پرورده نشده است. خوشبختی را همان خوشبختی مادی می‌داند و به سعادت روح یعنی خوشبختی معنوی اهمیّتی نمی‌دهد. از اینرو در راه به دست آوردن مال و فرزند و مقام و در راه سلطه جویی و قدرت‌طلبی، آزمندانه می‌کوشد. او گرچه پیش از همان چیزی را می‌خواسته که اکنون به آن رسیده است، اما در حقیقت، خواهان نعمت و لذت‌های خالص خیالی خود بوده است. به همین علت وقتی به لذتی می‌رسد آن را همراه با هزاران درد و غم می‌یابد.

بنابراین تا زمانی که به آنچه می‌خواهد نرسد آن چیز برایش آرزو و مایۀ حسرت است و همین که به آن رسید می‌بیند آن خواستۀ او نیست؛ زیرا در آن عیب‌ها و کاستی‌ها می‌بیند که با غم و دردها و عوامل بی‌ارزش که به آنها دل خوش کرده بود همراه است. از طرف دیگر به چیزی فراتر از این امور مادی هم که مایۀ آرامش دل و تسلی خاطر در برابر از دست رفته‌ها باشد، دل نبسته است.

بنابراین باز گرفتار حسرت می‌شود. پس آنچه به دست می‌آورد مایۀ غم و درد او می‌شود و از اینرو رهایش می‌کند و به سراغ چیزی بهتر از آن می‌رود تا شاید دل دردمندش را شفا دهد و آنچه به دست نمی‌آورد مایۀ دردمندی و دریغ خوردن‌های او می‌شود. چنین است حال او وقتی چیزی را به دست می‌آورد و حال او که چیزی

را به دست نمی‌آورد...» ⁽¹⁾

تفسیر آیۀ شریفه در کلام امام صادق علیه السلام

در برخی روایات از امام صادق علیه السلام ، دربارۀ مراد از آیه:

وَ مَنْ‌ أَعْرَضَ‌ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ‌ لَهُ‌ مَعِیشَةً‌ ضَنکًا» ⁽²⁾

و هر کس از هدایت من [ که سبب یاد نمودن از من در همۀ امور است ] روی بگرداند ، برای او زندگی تنگ [ و سختی ] خواهد بود.

پرسیدند؟ حضرت فرمود:

ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. و نابینایی در آخرت از کوردلی در دنیاست که ولایت علی بن ابی طالب را نپذیرفته است و او در قیامت سرگردان است. ⁽³⁾این حالت آشفته؛ مجازات روی گردانی از هدایت حق یا ولایت امام علی علیه السلام که موجب نابینایی درون و بیرون می‌گردد. و هر کس از الگوی حق در دنیا اعراض کند گرفتار شرایط‍‌ سخت معیشتی و بد دلی شود که اثر آن در قیامت آشکار می‌شود.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مَنْ‌ اصْبَحَ‌ وَ الدُّنیا اکْبَرُ هَمِّهِ‌ فَلَیْسَ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ فِی شَیءٍ وَ أَلْزَمَ‌ قَلْبَهُ‌ أَرْبَعَ‌ خِصالٍ‌: هَمًّا لایَنْقَطِعُ‌ عَنْهُ‌ أَبَداً، وَ شُغُلاً لایَنْفَرِجُ‌ مِنْهُ‌ أَبَداً وَ فَقْراً لایَبْلُغُ‌ غَناهُ‌ أَبَداً، وَ أَمَلاً لایَبْلُغُ‌ مُنْتَهاهُ‌ أَبَداً. ⁽⁴⁾

کسی که صبح کند و بزرگترین تلاش او دنیا باشد، نزد خدا هیچ مرتبه‌ای ندارد و چهار خصلت پیوسته گریبانگیرش باشد:

1 - اندوهی که هرگز از او جدا نشود.

2 - گرفتاریی که هرگز از آن رهایی نیابد.

3 - فقری که هرگز به بی‌نیازی و توانگری نینجامد.

4 - و آرزویی که هرگز پایان نپذیرد.

امام باقر علیه السلام در فراز از دعایی که معروف به دعای جامع است، می‌فرماید:

اَسْأَلُکَ‌ اللَّهُمَ‌ الرَّفاهِیَةَ‌ فی‌ مَعِیشَتی‌ ما أَبْقَیْتَنی‌، مَعِیشَةً‌ أَقْوی‌ بِها عَلی‌ طاعَتِکَ‌ وَ أَبْلُغُ‌ بِها رِضْوانَکَ‌ وَ أَصیرُ بِها إِلی‌ دارِ الْحَیَوانِ‌ غَدْاً وَ لا تَرْزُقْنی‌ رِزْقًا یُطْغِینی‌ وَ لاتَبْتَلِنِی بِفَقْرٍ أَشْقی‌ بِهِ‌ مُضَیِّقاً عَلَیَّ‌. ⁽¹⁾

خدایا! از تو می‌خواهم تا زنده هستم زندگی مرا در آسایش قرار دهی، چندان که در طاعت تو نیرومندتر گردم و به خشنودی تو دست یابم. و فردای قیامت به وسیلۀ آن به بهشت که خانۀ زندگی من است، بروم. به من آن چنان روزی مده که سرکشم کند و به فقری گرفتارم مکن که در تنگنای بدبختی افتم و... .

38 - مرگ بدون توشۀ اخروی

اشاره

مرگ ابتدای جهان آخرت است، کسی که در دنیا اهل ایمان و تقوا و عمل صالح و اخلاق حسنه بوده، در حقیقت توشۀ جهان دیگر را فراهم آورده و مرگ برای او به فرمودۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله تحفۀ الهی است. ⁽²⁾اما کسی که به فرمان خدا نبوده و از انبیای الهی اطاعت ننموده و آراسته به اخلاق حسنه و تقوا نشده و کار خیری انجام نداده، دستش خالی و به هنگام حرکت به سوی آخرت بی‌توشه است.

اگر در آیات قرآن در رابطه با قیامت که بیش از هزار آیه است دقت نمایید، مسألۀ زاد و توشه و راحله برای جهان دیگر را در آن آیات خواهید دید.

آمادگی برای مرگ در روایات

قیلَ‌ لأِمیرِالْمُؤْمِنینَ‌ علیه السلام : مَا الاِْسْتِعدادُ لِلْمَوْتِ‌؟ قالَ‌: أداءُ الْفَرائِضِ‌، وَاجْتِنابُ‌ الْمَحارِم، وَ الاِْشْتِمالُ‌ عَلَی الْمَکارِمِ‌، ثُمَّ‌ لا یُبالی أوَقَعَ‌ عَلَی الْمَوْتِ‌ أمْ‌ وَقَعَ‌ الْمَوْتُ‌ عَلَیْهِ‌، وَ اللّهِ‌ ما یُبالِی ابْنُ‌ أبی طالِبٍ‌ أوَقَعَ‌ عَلَی الْمَوْتِ‌ أمْ‌ وَقَعَ‌ الْمَوْتُ‌ عَلَیْهِ‌. ⁽¹⁾

به امیرالمؤمنین علیه السلام گفتند: استعداد برای موت چیست‌؟ فرمود: ادای واجبات (شرعی، اخلاقی، عملی، مالی، حقوقی) دوری از محرمات (عملی، اخلاقی، اجتماعی، حقوقی) و دارا بودن حسنات و مکارم اخلاقی.

سپس باکی نیست که او سراغ مرگ برود یا مرگ سراغ او آید. به خدا قسم! پسر ابی‌طالب را از مرگ باک نیست که او سراغ مرگ رود یا مرگ سراغ او آید.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد:

أیُّ‌ الْمُؤْمِنینَ‌ أکْیَسُ‌؟ قالَ‌: أکْثَرُهُمْ‌ ذِکْراً لِلْمَوتِ‌ وَ أشَدُّهُمْ‌ لَهُ‌ اسْتِعْداداً. ⁽²⁾

کدام یک از مؤمنان زرنگ‌تر و بافراست‌تر است‌؟ فرمود: آن که زیاد از موت یاد می‌کند و آمادگی بیشتری برای سفر آخرت دارد.

به حضرت سجّاد علیه السلام گفته شد:

ما خَیْرٌ ما یَمُوتُ‌ عَلَیْهِ‌ الْعَبْدُ؟ قالَ‌: أنْ‌ یَکُونَ‌ قَدْ فَرَغَ‌ مِنْ‌ أبْنِیَتِهِ‌ وَ دُورِهِ‌ وَ

قُصورِهِ‌. قیلَ‌: وَ کَیْفَ‌ ذلِکَ‌؟ قالَ‌: أنْ‌ یَکُونَ‌ مِنْ‌ ذُنُوبِهِ‌ تائِباً وَ عَلَی الْخَیْراتِ‌ مُقیماً، یَرِدُ عَلَی اللّهِ‌ حَبیباً کَریماً. ⁽¹⁾

بهترین حالی که عبد بر آن می‌میرد چیست‌؟ فرمود: فراغت بال از ساختمان و خانه و قصر. عرضه داشتند: چگونه‌؟ فرمود: از گناهان با توبه درآمده باشد و بر خیرات پابرجایی حاصل نموده باشد، در این صورت با محبوبیت و کرامت بر خداوند وارد می‌شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ‌ ماتَ‌ وَ لَمْ‌ یَتْرُکْ‌ دِرْهَماً وَ لا دیناراً لَمْ‌ یَدْخُلِ‌ الْجَنَّةَ‌ أغْنی مِنْهُ‌. ⁽²⁾

کسی که بمیرد و درهم و دیناری از خود بجای نگذارد (کنایه از این که اضافۀ مالش را با خدا معامله کرده باشد) ثروتمندتر از او وارد بهشت نمی‌شود.

39 - تأسف و حسرت بزرگ

اشاره

الهی، به تو پناه می‌برم از بزرگترین حسرت که حسرت روز قیامت است به خاطر خالی بودن دست از اعمال صالحه و اخلاق حسنه و خیرات و مبرّات و از بزرگترین مصیبت که مصیبت در دین است و از بدترین بدبختی که افتادن در آتش جهنّم است و از بدی بازگشت و نومیدی از ثواب و رسیدن به کیفر و عذاب.

الهی، بر محمّد و آل محمّد درود فرست و مرا و همۀ مردان و زنان با ایمان را به رحمتت پناه ده، ای مهربان‌ترین مهربانان.

عقاید و اوصاف و اعمال انسان در زندگی دارای صورت‌های خاصی هستند.

بین آنها یک سلسلۀ ارتباط‍‌ و نسبت‌هایی وجود دارد که شخصیت درونی را

می‌سازد. انسان در محدودۀ اعتقادات و افکار انتخابی خود قرار گرفته و زیر سلطۀ آنهاست. و به مرور در سیطرۀ اوصاف و اخلاق اکتسابی قرار می‌گیرد. و با تکرار آنها اعمال و رفتار شکل می‌گیرد و به روش عملی و دایرۀ شخصیّتی تبدیل می‌شود. این ارتباط‍‌ و نسبت‌ها در عالم آخرت هم ادامه دارد. در قیامت کبری این عقاید و اوصاف و اعمال دارای صورت هایی متناسب با هر فردی بروز می‌کند. و امور مسلط‍‌ دنیایی بر انسان در آن عالم هم مسلط‍‌ است. پس از باب آنچه خداوند فرمود:

کُلُّ‌ نَفْسٍ‌ بِمَا کَسَبَتْ‌ رَهِینَةٌ‌» ⁽¹⁾

هر کسی در گرو دست‌آورده‌های خویش است .

یعنی انسان درگیر آنچه گردآورده، می‌باشد. بهشتیان و دوزخیان آنچه را آورده‌اند، می‌بینند. اصحاب یمین و صالحان که حب حضرت حق بر آنها حاکم بوده است؛ در آزادی مطلق قرار می‌گیرند ولی مجرمان و کافران که در اسارت نفس و شیطان بوده‌اند؛ در فشار عذاب و آتش گرفتار می‌شوند و این بازتاب اوصاف و اعمال آنان در دنیاست.

حسرت در لغت از مادۀ حسر به معنی برهنه کردن و کنار زدن لباس است ولی مقصود در اینجا این است که با ندامت پردۀ جهل کنار می‌رود، ندامت و اندوه شدید بر آنچه از دست رفته باشد و امکان بازگشت نباشد.

در قرآن مجید هر جا سخن از قیامت و حشر و نشر انسان‌هاست به کلماتی که نشان از تأسف و حسرت بزرگ است؛ مانند ای کاش، افسوس، وای بر من، متأسفانه، بازگشت به دنیا و... اشاره می‌کند؛ زیرا انسان با مشاهدۀ آیات حق و نعمت‌ها و کیفرهای آخرت و کوتاهی در کسب اعمال نیک و معرفت حقیقت، به اندوهی بزرگ دچار می‌شود. خداوند به بندگان این وضعیت جانسوز را هشدارمی

فرماید:

أَن تَقُولَ‌ نَفْسٌ‌ یَحَسْرَتَی‌ عَلَی‌ مَا فَرَّطتُ‌ فِی جَنبِ‌ اللَّهِ‌ وَ إِن کُنتُ‌ لَمِنَ‌ السَّخِرِینَ‌ * أَوْ تَقُولَ‌ لَوْ أَنَّ‌ اللَّهَ‌ هَدانِی لَکُنتُ‌ مِنَ‌ الْمُتَّقِینَ‌ * أَوْ تَقُولَ‌ حِینَ‌ تَرَی الْعَذَابَ‌ لَوْ أَنَّ‌ لِی کَرَّةً‌ فَأَکُونَ‌ مِنَ‌ الْمُحْسِنِینَ‌» ⁽¹⁾

تا مبادا آن که کسی بگوید : دریغ و افسوس بر اهمال‌کاری و تقصیری که دربارۀ خدا کردم ، و بی‌تردید [ نسبت به احکام الهی و آیات ربّانی ] از مسخره کنندگان بودم . * یا بگوید : اگر خدا هدایتم می‌کرد ، بی‌تردید از پرهیزکاران بودم ، * یا چون عذاب را ببیند ، بگوید : ای کاش مرا [ به دنیا ] بازگشتی بود تا از نیکوکاران می‌شدم .

وَ أَنذِرْهُمْ‌ یَوْمَ‌ الْحَسْرَةِ‌ إِذْ قُضِیَ‌ الْأَمْرُ وَ هُمْ‌ فِی غَفْلَةٍ‌ وَ هُمْ‌ لَایُؤْمِنُونَ‌» ⁽²⁾

و آنان را از روز حسرت - آن گاه که کار از کار بگذرد - بترسان ، در حالی که آنان در بی‌خبری [ شدیدی ] هستند و ایمان نمی‌آورند .

از آیات فوق استفاده می‌شود که انسان وارد عرصۀ محشر می‌شود و نتیجۀ کوتاهی‌ها و مسامحه کاری‌ها و خلاف کاری‌ها و شوخی گرفتن دستورها را در برابر چشم خود می‌بیند؛ فریادش به واحسرتا بلند می‌شود. اندوهی سنگین همراه با ندامتی عمیق بر قلب او سایه می‌افکند و این حالت درونی خود را بر زبان می‌آورد.

حالت های گوناگون مجرمان در قیامت

بنابراین مجرمان در سه جایگاه، حالت‌های گوناگونی از خود نشان می‌دهند:

1 - با ورود به محشر اظهار حسرت و تأسف می‌کنند.

2 - با مشاهدۀ پاداش پرهیزکاران، آرزوی سرنوشت آنان را می‌نمایند.

3 - با مشاهدۀ عذاب الهی، آرزوی بازگشت به دنیا و جبران گذشته می‌کند.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله در این زمینه می‌فرماید:

به راستی که فرزند آدم از آنچه بر آن خلق شده غافل است... وقتی قیامت فرا رسد فرشتۀ مأمور ثبت خوبی‌ها و فرشتۀ مأمور ثبت بدی‌ها بر وی فرود می‌آیند و نامه‌ای را که به گردنش بسته شده است می‌گشایند. سپس با او به صحنۀ محشر می‌آیند در حالی که یکی او را به جلو می‌راند و دیگری به کارهایی کرده است گواهی می‌دهد. سپس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا شما امری عظیم پیش رو دارید که طاقت آن را ندارید؛ پس از خدای بزرگ کمک بطلبید. ⁽¹⁾

حضرت رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود:

هر گاه اهل بهشت وارد بهشت شوند و اهل جهنم وارد آتش شوند. می‌نوشند و می‌نگرند و در این حال مرگ را به صورت گوسفندی سیاه و سفید می‌آورند و به آنان می‌گویند: مرگ را می‌شناسید، پاسخ می‌دهند: بله، این طور و آن طور بود و همه آن را می‌شناسند، پس در پیش همگان او را سر می‌برند، سپس ندا می‌شود، ای اهل بهشت! جاوید بمانید مرگ ندارید و ای اهل دوزخ! جاوید بمانید مرگ ندارید. ⁽²⁾در روایت دیگر است:

اهل بهشت بسیار خوشحال می‌شوند که اگر کسی آن روز مرگی بود؛ از شادی می‌مرد و اهل جهنم با حسرت فریاد بلند می‌کشند؛ که اگر کسی می‌مرد، از حزن و اندوه می‌مرد. ⁽¹⁾

افسوس آنان که آیات حق را تکذیب می‌کردند؛ از اینروست که دوزخیان جایگاه بهشتی خود را در بهشت می‌بینند و این موجب حسرت می‌گردد. ⁽³⁾و همگان جای خود را در بهشت و جهنم ابدی خواهند دید و بازگشتی در کار نیست.

تفسیر جنب اللّه

در برخی روایات از جنب اللّه به ائمه اطهار علیهم السلام تفسیر شده است.

امام موسی بن جعفر صلی الله علیه و آله در تفسیر آیۀ:

یَحَسْرَتَی‌ عَلَی‌ مَا فَرَّطتُ‌ فِی جَنبِ‌ اللَّهِ‌» ⁽⁴⁾فرموده است:

جنب اللّه امیرمؤمنان علیه السلام است و همچنین اوصیای بعد از او هستند که مقام والایی دارند تا آخرین نفر آنان. ⁽⁵⁾افسوس‌شان بر این است که در کنار مکتب امامان و اهل بیت بوده‌اند ولی پیروی

نکرده‌اند؛ و اطاعت خدا را نادیده گرفتند.

در حدیثی معتبر، مصداق روشن حسرت خواران روز قیامت را عالمان بی‌عمل معرفی می‌کند که حقّی را بیان می‌کنند ولی در عمل عکس آن را می‌پیمایند.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

إِنَّ‌ أَشَدَّ النّاسِ‌ حَسْرَةً‌ یَوْمَ‌ القِیامَةِ‌ الَّذینَ‌ وَصَفُوا الْعَدْلَ‌ ثُمّ‌ خالَفُوه... . ⁽¹⁾

بیشترین افسوس را در روز قیامت مردمی دارند که سخن از عدالت بگویند و خود با دیگران به عدالت رفتار نکند.

از اینرو حجت اللّه، امیر عارفان، در خطبۀ ارزشمند خود آن روز را یادآوری می‌فرماید:

فَیالَها حَسْرَةً‌ عَلی‌ ذی‌ غَفْلَةٍ‌ انْ‌ یَکُونَ‌ عُمُرُهُ‌ عَلَیْهِ‌ حُجَّةً‌، وَ أَنْ‌ تُؤَدِیَّهُ‌ أَیّامُهُ‌ إِلی‌ شِقْوَةٍ‌! نَسْأَلُ‌ اللّهَ‌ سُبْحانَهُ‌ أَنْ‌ یَجْعَلَنا وَ إِیّاکُمْ‌ مِمَّنْ‌ لاتُبْطِرُهُ‌ نِعْمَةً‌ وَ لاتُقَصِّرُ بِهِ‌ عَنْ‌ طاعَةِ‌ رَبِّهِ‌ غایَةٌ‌ وَ لاتَحُلُّ‌ بِهِ‌ بَعْدَ الْمَوْتِ‌ نَدامَةً‌ وَ لاکآبَةٌ‌. ⁽²⁾

حسرت و اندوه بر آن بی‌خبری که عمر نابوده شده‌اش بر او حجّت است و پایان زندگیش شقاوت! از خدا درخواست دارم ما و شما را از کسانی قرار دهد که نعمت آنان را به طغیان نیندازد و هدفی آنان را در عبادت پروردگار خود مقصّر نسازد و پس از مرگ، ندامت و اندوه بر او فرود نیاید.

بنابراین باید از موقعیت اندوهناک آن روز به خداوند پناه برد؛ روزی که پناهگاهی غیر از رحمت الهی نیست.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

کسی که به خودش ستم کرده باشد، در آن روزی که اندازۀ آن پنجاه هزار سال

نگهداشته می‌شود، چندان که خداوند اندوه را به درون او می‌برد سپس به او رحم می‌کند و به بهشت می‌رود. فرمود: سپاس خدا را که اندوه از ما بزدود، خدایی که در طول مدت محشر، اندوه و حسرت به درون آنها وارد می‌کند. ⁽¹⁾

کسی مالی را نابجا مصرف کرده یا از راه حرام گردآورده و در غیر طاعت خدا قرار داده است و وارثان او آن را در راه خدا خرج کنند؛ اینان به بهشت می‌رود و او به دوزخ راه یابد.

یا کسی که از عدالت سخن می‌گوید ولی خودش خلاف عقایدش رفتار می‌کند.

و یا کسی از دانش و بینش خود بهره نگیرد و دیگران هم از او سودی نبرند. اینها خسارت‌ها و حرمان‌های روز قیامت است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

أَرْبَعٌ‌ مَنْ‌ کُنَّ‌ فیه أَمِنَ‌ یَوْمَ‌ الفَزَعِ‌ الأَکبَرِ: إذا اعْطِیَ‌ شَیْئاً قالَ‌: الْحَمْدُلِلّهِ‌ وَ إِذا أَذْنَبَ‌ ذَنْباً قالَ‌: اسْتَغْفِرُاللّهَ‌ وَ إِذا أَصابَتْهُ‌ مُصِیبَةٌ‌ قالَ‌: إِنّا لِلّهِ‌ وَ إِنّا إِلَیْهِ‌ راجِعُونَ‌ وَ إِذا کانَتْ‌ لَهُ‌ حاجَةٌ‌ سَأَلَ‌ رَبَّهُ‌ وَ إِذا خافَ‌ شَیْئاً لَجَأَ إِلی‌ رَبِّهِ‌. ⁽²⁾

چهار چیز است که در هر کسی باشد از آن روز وحشت بزرگ در امان است:

هر گاه چیزی به او داده شود بگوید: «الحمدللّه»، هر گاه گناهی کند بگوید:

«أستغفراللّه»، هر گاه مصیبتی به او برسد بگوید: «إِنّا لِلّهِ‌ وَ إِنّا إِلَیْهِ‌ راجِعُونَ‌» و هر گاه نیازی داشته باشد آن را از پروردگارش بخواهد و هر گاه از چیزی بترسد به پروردگارش پناه برد.

40 - مصیبت اعظم

اشاره

بیشتر نارسایی‌های روحی و روانی و جسمی انسان تا آسیب‌های اجتماعی و زیستی او در هر زمان به ویژه دوران تمدن بشری معلول فقر دینی و اخلاقی و وابستگی شدید به ظاهر پر زرق و برق دنیای فریبنده است. و همه دردهای بشری در سایۀ عمل به دستورهای انبیا و اولیاءاللّه قابل درمان است. در قیامت دوزخیان نمی‌توانند از نعمت‌های بهشتی بهره گیرند این محرومیّت در حقیقت یک نوع تحریم تکوینی است؛ زیرا قرآن دلیل این محرومیت را بازیچه قرار دادن دین و آیین برشمرده است و با ذکر صفات دوزخیان از جمله آن سرنوشت شوم را به دست خودشان فراهم ساخته‌اند که می‌فرماید:

الَّذِینَ‌ اتَّخَذُواْ دِینَهُمْ‌ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ‌ الْحَیَوةُ‌ الدُّنْیَا فَالْیَوْمَ‌ نَنسَهُمْ‌ کَمَا نَسُواْ لِقَآءَ یَوْمِهِمْ‌ هَذَا وَمَا کَانُواْ بَِایَتِنَا یَجْحَدُونَ‌» ⁽¹⁾

آنان که دینشان را سرگرمی و بازی گرفتند و زندگی دنیا آنان را فریفت ، پس ما امروز از یاد می‌بریمشان ، همان گونه که آنان دیدار امروزشان را از یاد بردند وهمواره آیات ما را انکار می‌کردند .

این امور سبب شد که آنها در لجن‌زار شهوات فروروند و مؤاخذۀ رستاخیز را به دست فراموشی بسپارند. گفتار پیامبران و آیات حق را انکار کنند. پس خداوند هم آنان را فراموش کند که بدترین درد در قیامت است. چون کسی که مسائل سرنوشت‌ساز خود را جدی نگیرد به کفر مطلق و انکار همه حقایق می‌رسد. و دین برای او دردمند و دست و پاگیر خواهد بود.

در مواعظ‍‌ حضرت علی علیه السلام آمده است:

پیرمردی رنج سفر کشیده از ایشان دربارۀ شدیدترین مصیبت پرسیدند، فرمود: مصیبت در دین. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

إِذا حَضَرَتْ‌ بَلِیَّةٌ‌ فَاجْعَلُوا أَمْوالَکُم دُونَ‌ أَنْفُسِکُم، وَ إِذا نَزَلَتْ‌ نازلةٌ‌ فَاجْعَلُوا أَنْفُسَکُمْ‌ دُونَ‌ دِینِکُم وَ اعْلَمُوا أَنَّ‌ الهالِکَ‌ مَنْ‌ هَلَکَ‌ دِینُهُ‌ وَ الحَریبَ‌ مَنْ‌ حُرِبَ‌ دِینُهُ‌. ⁽²⁾

چون بلایی فرا رسد مال‌های خود را سپر جان‌هایتان کنید و چون حادثه‌ای پیش آید جان‌هایتان را فدای دینتان کنید. و بدانید که هلاک گشته کسی است که دینش هلاک شده باشد و غارت شده کسی است که دینش به غارت رفته باشد.

حضرت صادق علیه السلام دربارۀ وضعیت مرد مؤمن آل فرعون در ذیل آیۀ: فَوَقاهُ‌ اللَّهُ‌ سَیَِّاتِ‌ مَا مَکَرُواْ...» ⁽³⁾فرمود:

منظور مؤمن آل فرعون است به خدا سوگند او را قطعه قطعه کردند امّا خداوند نگذاشت که به دینش آسیب برسانند. ⁽⁴⁾حکایت بسیاری از انبیای الهی و صالحان زمین این گونه است که جسمشان در زیر آماج شکنجه‌ها و آزارهای سخت قرار می‌گرفت ولی هرگز آنان دینشان را با دنیای مشرکان و کافران معامله نکردند.

به این جهت حضرت صادق علیه السلام در هر مصیبتی دعا می‌فرمود:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ‌ الَّذی‌ لَمْ‌ یَجْعَلْ‌ مُصیبَتی‌ فی‌ دِینی‌. ⁽¹⁾

خدا را سپاس که مصیبت مرا در دینم قرار نداد.

ریشه های گریز از دین

بخش عمده از مصایب دینی مربوط‍‌ به ریشه‌های گریز از دین است. از نظر قرآن مجید گریزهای انسان برگرفته از خلق و خو و روحیات اوست. راه دین روشن و هموار است ولی دل بیمار و چشم آلوده، تاریک بین است. با بررسی آیات ریشه‌های اصلی دین گریزی به شرح زیر است:

1 - اندیشیدن در آفرینش جهان و نیاز انسان به خالق قادر، او را به مبدأ هستی و برنامۀ دین رهنمون می‌سازد ولی بی‌خردی و تفکّر نکردن در هدف و آثار و نشانه‌های خلقت، انسان را به کوردلی و بیهودگی و پوچی می‌رساند.

2 - دین خدا با سرشت و فطرت آدمی هماهنگ و استوار است ولی گروهی از مردم از حقیقت فطری فرار می‌کنند و دین باور نیستند.

3 - توجه به راهنمایی انبیا و برنامه‌های تربیتی اولیای الهی در ساختن بشر مؤثّر است ولی بی‌اعتنایی به آموزه‌های انسان‌ساز؛ بشر را گمراه می‌سازد.

4 - آیات و پندهای قرآن مجید وسیلۀ شناخت حق و باطل و خیر از شر است ولی انسان ضعیف از کتاب اللّه فاصله می‌گیرد و بهرۀ کافی نمی‌برد.

5 - استدلال و معجزات و نشانه‌های آفرینش، ابزاری برای اثبات حقّانیت دین است. ولی مردم با بهانه جویی و مشکل تراشی با آیات حق مقابله می‌کنند.

6 - سنّت‌های غلط‍‌ و خرافات و باورهای نادرست پیشینیان سدی در برابر

پیشرفت دین است و مردم با پیروی از نیاکان خود از دین باوری می‌گریزند.

7 - نیازمند بودن انسان به غنی مطلق؛ وابستگی روحی و روانی در وجود او پدید می‌آورد، امّا رفاه و آسایش زیاد به خاطر غرق شدن در مادیات او را از خالق یکتا غافل می‌کند. و سبب پیدایش روحیۀ خودخواهی و غرور و فراموشی عیوب نفس می‌گردد.

8 - پیروی از هوای نفس و آرزوهای دراز و حسدورزی از انگیزه‌های رد دعوت پیامبران و انکار ولایت جانشینان برحق آنان بوده است. یکی از مصایب بزرگ دینی که بر بشر کنونی وارد شده، کنار زدن جانشینان برحق پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود؛ پس منافقان مسیر اسلام را منحرف ساختند و جمعیت مسلمان را متفرق نموده و مذاهب پراکنده به وجود آوردند.

9 - دنیادوستی، ریشۀ بسیاری از مفاسد است. علاقۀ زیاد به دنیا و دنیاپرستی سبب می‌شود که عده‌ای این را در اعتقاد یا در عمل کنار بگذارند. هر چند سرچشمۀ همه اینها بی‌خردی و بی‌سوادی است. ولی از عوامل اصلی مبارزۀ مستکبران با پیامبران و ائمه اطهار علیهم السلام و مجریان دین، حب دنیا بوده که دین را مانع هواهای نفسانی و راه حق را مزاحم خواهش‌های حیوانی می‌دیده‌اند.

10 - بیماری‌های اخلاقی مانند دورویی، کوردلی، خودبینی، چشم تنگی، ناشنوایی مصلحتی، از موانع بزرگ تسلیم و پذیرش دین حق بوده است؛ پس تکبر کافران و منافقان صدر اسلام اجازه نمی‌داد که آیات خداوند یا اندرزهای پیامبر خدا را بشنوند بلکه آنها را وعدۀ فریب می‌دانستند و حتی در مقابلۀ با حق درخواست عذاب می‌کردند؛ زیرا تکبر آنان ریشه در تکبّر شیطان داشت و کبر سبب انکار حق و حقیقت می‌شود.

امام صادق علیه السلام به عبداللّه بن سنان می‌فرماید:

سَتُصیبُکُم شُبْهَةٌ‌ فَتَبْقُونَ‌ بِلا عَلَمٍ‌ یُری‌ وَ لا إِمامٍ‌ هُدی‌ وَ لا یَنْجُو مِنها إِلاّ مَنْ‌

دَعا بِدُعاءِ الغَریقِ‌. قُلتُ‌: کَیْفَ‌ دُعاءُ الغَریقِ‌؟ قالَ‌: یَقُولُ‌: «یا اللّهُ‌ یا رَحْمنُ‌ یا رَحیمُ‌ یا مُقَلِّبَ‌ الْقُلُوبِ‌ ثَبِّتْ‌ قَلبِی عَلی‌ دِینِکَ‌.» ⁽¹⁾

به زودی به شبهه‌ای گرفتار خواهید شد که نه نشانه‌ای برای پیدا کردن راه خواهید دید و نه پیشوایی که هدایتتان کند، از آن شبهه تنها آن کسی رهایی یابد که دعای غریق را بخواند. عرض کردم: دعای غریق چگونه است‌؟ فرمود: می‌گویی خدایا! بخشایشگر! مهربانا! ای دگرگون کننده دل‌ها! دل مرا بر دینت استوار بدار.

41 - بدترین بدبختی

اشاره

شدت شقاوت و بزرگی نامحدود آن در ذات عمل سبب دخول در آتش است.

امام علی علیه السلام فرمود:

وارِدُ النّارِ مُؤبَّدُ الشَّقاءِ. ⁽²⁾

آن که به دوزخ درآید برای همیشه بدبخت است.

اعطای آرامش و امنیت از سوی حق تعالی در قیامت، تنها در گرو ایمنی از شر نفس و ایمنی دیگران از شر نفس او در دنیاست.

کسی که از شرارت نفس امارۀ خود در امان نیست و دیگران از بازی‌های نفسانی او امنیت ندارند هرگز در روز معاد به نجات دست نمی‌یابد.

امروز روز عمل و شتاب در گردآوری گنجینه‌های ثواب و خیر است. امروز می‌توان به در خانۀ خدا رفت و برای آیندۀ خود محصولی کاشت تا در روز جزا حرمان درو نکنی و حسرت نخوری.

چه بسیار حضرت حق تعالی هشدار داد و فرمود:

فَأَنذَرْتُکُمْ‌ نَارًا تَلَظَّی‌ * لَایَصْلهَآ إِلَّا الْأَشْقَی * الَّذِی کَذَّبَ‌ وَ تَوَلَّی‌» ⁽¹⁾

پس شما را از آتشی که زبانه می‌کشد بیم می‌دهم . * [ که ] جز بدبخت‌ترین مردم در آن در نیایند . * همان که [ دین را ] تکذیب کرد و از آن روی گردانید .

شقاوت به معنای فراهم آوردن اسباب کیفر و مجازات و بلاست و شقاوتمندان در دل دوزخ و انواع عذاب‌ها گرفتارند که نتیجۀ اعمال و گفتار و نیّات انسان در دنیاست. این سرانجام شوم و تاریکی مطلق و سوزناک بازتاب عملکرد آدمی در زندگی است که به دست خود آتش ساخته است.

آن‌گاه خداوند می‌فرماید:

فَأَمَّا الَّذِینَ‌ شَقُواْ فَفِی النَّارِ لَهُمْ‌ فِیهَا زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ‌» ⁽²⁾

اما تیره‌بختان [ که خود سبب تیره‌بختی خود بوده‌اند ] در آتش‌اند ، برای آنان در آن جا ناله‌های حسرت‌بار و عربده و فریاد است .

در آتش بودن از همین دنیاست ولی پردۀ خاکی بر آن کشیده شده، آدمیان در خیر و شر آزاد باشند و آب زندگی در جریان باشد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مؤمن پیوسته از بدفرجامی هراسان است و تا زمان جان کندن و ظاهر شدن ملک الموت؛ یقین ندارد که به رضوان و خشنودی الهی خواهد رسید!؟ ⁽³⁾مولا علی علیه السلام می‌فرماید:

إِنَّ‌ حَقِیقَةَ‌ السَّعادَةِ‌ أَنْ‌ یُخْتَمَ‌ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ‌ بِالسَّعادَةِ‌ وَ إِنَّ‌ حَقیقَةَ‌ الشَّقاءِ أَنْ‌ یُخْتَمَ‌ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ‌ بِالشَّقاءِ. ⁽¹⁾

خوشبختی حقیقی آن است که کار انسان به خوشبختی ختم شود و بدبختی واقعی آن است که فرجام کارش با بدبختی همراه شود.

از حضرت علی علیه السلام پرسیدند:

اَیُّ‌ الْخَلْقِ‌ أَشْقی‌؟ قالَ‌ مَنْ‌ باعَ‌ دِینَهُ‌ بِدُنْیا غَیْرِهِ‌. ⁽²⁾

کدام مردم بدبخت‌ترند؟ فرمود: آن که دینش را به دنیای دیگری بفروشد.

دین فروشی از آن دسته خسارت‌های بزرگی است که عاقبت انسان را به شر سوق می‌دهد و انسان را رسوای آخرت می‌سازد. و برخی هم دنیا را به خاطر پستی آن رها می‌کنند پس از ارزش‌های دنیای خوب دوری می‌کنند و آنها هم ضرر می‌بینند.

از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسیدند: بدبخت بزرگ کیست‌؟ فرمود:

بدبخت کسی است که دنیا را به خاطر دنیا رها نماید و بدین سبب دنیا را از دست دهد و آخرت را زیان کند. ⁽³⁾پس حضرت خطاب به قاضی شریح بن حارث فرمود:

فَانْظُر یا شُرَیْحُ‌ لا تَکُونُ‌ ابْتَعْتَ‌ هذِهِ‌ الّدارَ مِنْ‌ غَیْرِ مالِکَ‌ اوْ نَقَدْتَ‌ الثَّمَنَ‌ مِنْ‌ غَیرِ حَلالِکَ‌، فَاِذا أَنْتَ‌ قَدْ خَسِرْتَ‌ دارَ الدُّنیا وَ دارَ الآخِرَةِ‌. ⁽⁴⁾

ای شریح، مواظب باش که این خانه را از غیر مال خود نخریده، یا قیمت آن را

از غیر مال حلال نداده باشی که در این صورت دچار خسارت دنیا و آخرت شده‌ای.

سخت ترین عذاب ها

در بررسی روایات معصومین علیهم السلام سخت‌ترین عذاب‌ها و جاودانگی آنها در قیامت برای افراد خاصی دردناک‌تر است.

1 - دانشمندی که دانشش بر او بهره نداشته باشد

2 - کسی که پیامبری را کشته باشد یا به دست پیامبری کشته شده باشد.

3 - پیشوایی که مردم را به گمراهی بکشاند.

4 - کسی که پیکرتراش و نمونۀ خدایی را می‌سازد.

5 - شخصی که خوبی را با بدی جواب می‌دهد.

6 - آن کس که از قضای الهی خشمگین و ناخشنود باشد.

7 - کسی که بندۀ حرص و طمع باشد.

8 - انسان جاهل و نادانی که راهی نمی‌شناسد.

بنابراین باید همتی کرد و دامن از آتش بدی برچید که حضرت علی علیه السلام مولای عارفان فرمود:

إِجْعَلْ‌ کُلَّ‌ هَمِّکَ‌ وَ سَعْیِکَ‌ لِلْخَلاصِ‌ مِنْ‌ مَحَلِّ‌ الشَّقاءِ وَ الْعِقابِ‌ وَ النَّجاةِ‌ مِنْ‌ مَقامِ‌ البَلاءِ وَ الْعَذابِ‌. ⁽¹⁾

تمام کوشش و تلاشت را برای رهایی از جایگاه بدبختی و کیفر و نجات از سرای بلا و عذاب قرار ده.

42 - فرجام ناخوش

جایگاه بازگشت آدمی به اصل خویش که مبدأ آفرینش اوست از مسائل یقینی در مدارک اسلامی است و از جمله لحظه‌های سخت روحی و روانی می‌باشد.

امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید:

أَشَدُّ ساعاتِ‌ ابْنِ‌ آدَمَ‌ ثَلاثُ‌ ساعاتٍ‌:

السّاعَةُ‌ الّتی یُعایِنُ‌ فِیها مَلَکَ‌ الْمَوْتِ‌.

وَ السّاعَةُ‌ الّتی یَقُومُ‌ فِیها مِنْ‌ قَبْرِهِ‌.

وَ السّاعَةُ‌ الّتی یَقِفُ‌ فِیها بَیْنَ‌ یَدَیِ‌ اللّهِ‌ تَبارَکَ‌ وَ تَعالی‌؛ فَإِمّا الَی الجَنَّةِ‌ وَ إِمّا إِلَیَ‌ النّارِ... . ⁽¹⁾

سخت‌ترین لحظات آدمیزاد سه لحظه است:

لحظه‌ای که فرشته مرگ را می‌بیند؛

و لحظه‌ای که از گورش برمی‌خیزد؛

و لحظه‌ای که در برابر پروردگار تبارک و تعالی می‌ایستد یا به سوی بهشت می‌رود یا به سوی دوزخ... .

رجوع به حق بعد از هدایت یا گمراهی آدمی از حساس‌ترین زمان‌های انتقال او به دورۀ جدید حیات اوست. و گروهی حتی برای لحظه‌ای تاب و استقامت آن وضعیت را ندارند.

حضرت سجّاد علیه السلام در قنوت وتر خود از آن وضعیت دردآور به حق تعالی پناه برده و می‌فرماید:

اَلّلهُمَّ‌ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ‌ مِنْ‌ کُرَبِ‌ الْمَوْتِ‌ وَ مِنْ‌ سُوءِ الْمَرْجِعِ‌ فی‌ الْقُبُورِ وَ مِنَ‌

النَّدَامَةِ‌ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌، أَسْأَلُکَ‌ عِیشَةً‌ هَنِیئَةً‌ وَ مَیتَةً‌ سَوِیَّةً‌ وَ مُنْقَلَبَاً کَرِیماً غَیْرَ مُخْزٍ وَ لا فاضِحٍ‌. ⁽¹⁾

خداوندا! از درد و رنج‌های مرگ و از بد بازگشتن در گور و از پشیمانی در روز قیامت به تو پناه می‌آورم. زندگانی گوارا و مرگی پس از آمادگی برای آن و بازگشتی کریمانه بی آن که خوار ساز و رسوا کننده باشد، از تو درخواست می‌کنم.

در بین آیات و روایات دینی ما؛ معاد یا بازگشت به آخرت دو گونه تفسیر شده است:

1 - بازگشت همراه با فشار و تلخی در قبر یا به برزخ و انتقال ناگهانی به صحنۀ قیامت که پس از قبض ارواح اتفاق می‌افتد.

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

عیسی بن مریم از جبرئیل پرسید: قیامت کی برپا می‌شود؟ جبرئیل چنان بی‌تاب شد که از هوش رفت و چون به هوش آمد گفت: ای روح اللّه! من در این باره بیشتر از تو نمی‌دانم؛ ولی آنچه برای خدا در زمین و آسمان‌هاست قیامت به طور ناگهانی و بی‌خبر بر شما وارد می‌شود. ⁽²⁾2 - بازگشت همراه با عذاب و سوختن در جهنم ابدی است که در آیۀ شریفه به این مراد اشاره شده که می‌فرماید:

هَذَا وَ إِنَّ‌ لِلطَّغِینَ‌ لَشَرَّ مََابٍ‌ * جَهَنَّمَ‌ یَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ‌ الْمِهَادُ» ⁽³⁾

این [ همه برای پرهیزکاران است ] ، و مسلماً برای سرکشان ، بدترین

بازگشتگاه خواهد بود . * دوزخ که در آن وارد می‌شوند و چه بد آرامگاهی است !

«جهنّم»، در آیه عطف بیان یا بدل از شرّ مأب است که توضیح محل بازگشت بدی‌هاست. ستمگران در جهنمی وارد می‌شوند که درون آن می‌سوزند، کسی خیال نکند که جهنم را از فاصلۀ دور می‌بینند یا در کنار او قرار می‌گیرند یا به آتش عادت می‌کنند، نه پیوسته با آن زندگی آتشی دارند.

«مهاد»، یعنی بستری که برای خواب و استراحت گسترده می‌شود یعنی بسترشان آتش دوزخ است که با انواع نوشابه‌های سیاه و سوزان پذیرایی می‌شوند.

فرشتگان در کمین اهل عذابند که در گذرگاه عبور همگانی ربوده می‌شوند تا به دوزخ انداخته شوند.

إِنَّ‌ جَهَنَّمَ‌ کَانَتْ‌ مِرْصَادًا * لِّلطَّغِینَ‌ مََابًا» ⁽¹⁾

بی‌تردید دوزخ کمین‌گاه است . * جایگاه بازگشت برای سرکشان و طاغیان است .

این جایگاه سرانجام منافقان و خوارج نهروانی است که مولا علی علیه السلام در شأن آنها فرمود:

فَاُوبُوا شَرَّ مَآبٍ‌ وَ ارْجِعُوا عَلی‌ اثَرِ الْاَعْقابِ‌... . ⁽²⁾

به بدترین سرنوشت بروید و از راهی که آمده‌اید به جهالت گذشته برگردید!...

43 - محرومیت از پاداش

در قرآن و شرح آیات آن، هر جا سخن از خسران و خاسرین به میان می‌آید؛ مراد محرومیت از پاداش‌های معنوی و برکات اخروی است که در اثر نپذیرفتن دین اسلام و ایمان به حق و ولایت ائمه اطهار علیهم السلام اسباب هلاکت نفس را به وجود می‌آورد.

از آن آیات هشدار دهنده است که می‌فرماید:

وَمَن یَبْتَغِ‌ غَیْرَ الْإِسْلَمِ‌ دِینًا فَلَن یُقْبَلَ‌ مِنْهُ‌ وَهُوَ فِی الْأَخِرَةِ‌ مِنَ‌ الْخَسِرِینَ‌» ⁽¹⁾

و هرکه جز اسلام ، دینی طلب کند ، هرگز از او پذیرفته نمی‌شود و او در آخرت از زیانکاران است .

انتخاب نابجا در دین و مذهب و گذران زندگی پوچ در دنیا به محرومیّت حقیقی و خسارت ابدی در آخرت می‌انجامد.

ثواب در لغت، جزا و پاداش خیر است و کسی از ثواب منع و محروم می‌شود یعنی بهرۀ خوب عمل برای او شمارش نمی‌شود و سودی برایش مقرر نمی‌گردد.

این بازتاب؛ بازگشت نتیجۀ اعمال بر انسان است که حضرت حق تعالی می‌فرماید:

فَمَن یَعْمَلْ‌ مِثْقَالَ‌ ذَرَّةٍ‌ خَیْرًا یَرَهُ‌ * وَ مَن یَعْمَلْ‌ مِثْقَالَ‌ ذَرَّةٍ‌ شَرًّا یَرَهُ‌» ⁽²⁾

پس هرکس هم‌وزن ذره‌ای نیکی کند ، آن نیکی را ببیند . * و هرکس هم‌وزن ذره‌ای بدی کند ، آن بدی را ببیند .

چه چیز خیر و چه چیز شر را می‌بیند؟ آیا خود عمل را می‌بیند یا نامۀ عمل را یا

جزای عمل را، به هر حال خوبی و بدی در عرصۀ قیامت کبری را مشاهده می‌کند.

همه کیفرها و پاداش‌ها بر این محور است که انسان به جایگاه حقیقی خویش برسد؛ همان گونه که امیرالمؤمنین علی علیه السلام در بیان حکمت‌ها می‌فرماید:

إِنَّ‌ اللّهَ‌ سُبْحانَهُ‌ وَضَعَ‌ الثَّوابَ‌ عَلی‌ طاعَتِهِ‌ وَ الْعِقابَ‌ عَلی‌ مَعْصِیَتِهِ‌، ذِیادَةً‌ لِعِبادِهِ‌ عَنْ‌ نِقْمَتِهِ‌، وَ حَیاشَةً‌ لَهُمْ‌ الی‌ جَنَّتِهِ‌. ⁽¹⁾

خداوند سبحان پاداش را بر طاعت و کیفر را بر گناه قرار داده، تا بندگان را از خشمش بازدارد و آنان را به بهشتش روانه نماید.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

بلا و گرفتاری انبیا از همۀ مردم بزرگتر بود سپس کسانی که شباهت بیشتر به آنان داشتند؛ خداوند ایوب نبی علیه السلام را به آن بلای بزرگ که در نظر مردم کوچک گردید، مبتلا ساخت تا هر گاه نعمت‌های بزرگی را که خداوند می‌خواهد در آینده به او عطا کند؛ دیدند، دربارۀ او ادّعای ربوبیت نکنند و به این وسیله بفهمند که ثواب و پاداش خداوند دو گونه است: استحقاقی و اختصاصی و همچنین دریابند که هیچ ناتوان و نادار و بیماری را به خاطر فقر و کمبود، کوچک نشمارند و بدانند که خداوند هر کس را بخواهد به بیماری مبتلا می‌سازد و هر کس را بخواهد، به هر گونه شفا می‌بخشد و این گرفتاری‌ها و شفا بخشیدن‌ها را برای هر که بخواهد، مایۀ عبرت قرار می‌دهد.

و برای هر که بخواهد موجب شقاوت یا سعادت می‌گرداند. خداوند عزّوجلّ‌ در کلیه این امور به عدالت حکم می‌کند و کارهایش از روی حکمت است و آن کاری را برای بندگانش می‌کند که بیشتر به صلاح آنان باشد و هر نیرویی

از آن اوست. ⁽¹⁾

مولای متقیان در این باره به همۀ پویندگان راه ثواب توصیه می‌فرماید:

فَوَاللّهِ‌ لَوْ حَنَنْتُمْ‌ حَنینَ‌ الْوُلَّهِ‌ الْعِجالِ‌ وَ دَعَوْتُمْ‌ بِهَدیلِ‌ الْحَمامِ‌، وَ جَاَرْتُم جُؤارَ مُتَبَتِّلِ‌ الرُّهْبانِ‌ وَ خَرَجْتُمْ‌ الَی اللّهِ‌ مِنْ‌ الْاَمْوالِ‌ وَ الْاَوْلادِ، الْتِماسَ‌ الْقُرْبَةِ‌ الَیْهِ‌ فِی ارْتِفاعِ‌ دَرَجَةً‌ عِنْدَهُ‌، اوْ غُفْرانِ‌ سَیِّئَةٍ‌ احْصَتْها کُتُبُهُ‌ وَ حَفِظَها رُسُلُهُ‌ لَکانَ‌ قَلیلاً فِیما ارْجُو لَکُمْ‌ مِنْ‌ ثَوابِهِ‌ وَ اخافُ‌ عَلَیْکُم مِنْ‌ عِقابِهِ‌. ⁽²⁾

به خدا قسم! اگر همچون شتر فرزند مردۀ غمزده بنالید و به مانند کبوتر دور از همدم صدا کنید و به مثل راهبی تارک دنیا زاری نمایید و در راه خدا از اموال و فرزندانتان دل بردارید، برای درخواست قرب حق در مرتبه‌ای بالا، یا برای آمرزش گناهانی که کتاب‌های حق شماره کرده و فرشتگانش آن را حفظ‍‌ نموده، هر آینه در برابر پاداشی که برای شما از خدا امید دارم و عقابی که از آن بر شما می‌ترسم، کم و اندک است.

44 - افتادن در عقاب و عذاب قیامت

اشاره

حلول عذاب و اجل حتمی بر کیفر گناهکار از سنت الهی است. و عقوبت به معنای در پی داشتن سزای گناه، از لوازم طبیعی ارتکاب معصیت است. ولی گاهی

بر اساس مصلحت‌ها و محاسباتی؛ اجرای مجازات الهی به تأخیر می‌افتد تا بندگان خدا در پناه رحمت و لطف خداوند به زندگی عادی خود ادامه دهند و ثواب و عذاب اعمالشان به قیامت حواله می‌شود تا در آن عالم به یکایک عمل‌ها رسیدگی کنند و حق از ناحق آشکار گردد.

حضرت حق تعالی می‌فرماید:

وَ لَوْلَا کَلِمَةٌ‌ سَبَقَتْ‌ مِن رَّبِّکَ‌ لَکَانَ‌ لِزَامًا وَ أَجَلٌ‌ مُّسَمًّی» ⁽¹⁾

و اگر سنّت و روشی از پروردگارت [ نسبت به تأخیر افتادن عذاب از آنان ] نگذشته بود و نیز مدتی که [ برای زندگی آنان ] مشخص و معین شده است ، قطعاً عذاب خدا بدون تأخیر بر آنان لازم و حتم می‌شد .

سنّت الهی در قرآن با عنوان «کلمه» از آن یاد شده که اشاره به حکمت آفرینش بر اساس آزادی انسان‌هاست؛ زیرا اگر هر عملی بدون هیچ گونه مهلت، مجازات در پی داشته باشد، ایمان و اعمال صالح جنبۀ اضطراری و اجباری پیدا می‌کند و بیشتر به خاطر ترس و وحشت از کیفر انجام می‌شود. پس باید مهلتی باشد تا گنهکاران به خود آیند و راه اصلاح در پیش گیرند و هم فرصتی برای خودسازی برای همه پویندگان راه حق و کمال داده شود.

به این جهت در آیاتی که خداوند وعده عذاب داده است، به رحمت و مغفرت و بهشت تمام کرده است تا بندگان فرصت توبه و بیداری را درک کنند. همان گونه که خداوند می‌فرماید:

اعْلَمُواْ أَنَّ‌ اللَّهَ‌ شَدِیدُ الْعِقَابِ‌ وَأَنَّ‌ اللَّهَ‌ غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽²⁾

بدانید مسلّماً خدا [ نسبت به نافرمانی بندگان ] سخت‌کیفر ، و [ نسبت به طاعت آنان ] بسیار آمرزنده و مهربان است .

در این آیه شدید العقاب را بر غفران و رحمت مقدم نموده است؛ اشاره به این

نکته است که آتش مجازات سخت الهی را می‌توان با آب توبه شست و به دریای رحمت و کرامت ربوبی وارد گشت.

حضرت علی علیه السلام از این وضعیت شگفت زده گردیده و فرموده است:

عَجِبْتُ‌ لِمَنْ‌ یَحْتَمِی الطَّعامَ‌ لِأَذِیَّتِهِ‌ کَیْفَ‌ لایَحْتَمِی الذَّنْبَ‌ لِأَلِیمِ‌ عُقُوبَتِهِ‌. ⁽¹⁾

تعجّب دارم از کسی که از خوردنی آزار دهنده باز می‌ایستد ولی از گناه که جزای دردناکی دارد بازنمی‌ایستند.

عَجِبْتُ‌ لِمَنْ‌ عِلِمَ‌ شِدَّةَ‌ انْتِقامِ‌ اللّهِ‌ مِنْهُ‌ وَ هُوَ مُقِیمٌ‌ عَلَی الْإِصْرارِ. ⁽²⁾