عنصر شجاعت یا هفتاد و دو تن و یک تن جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه:کمره‌ای، خلیل، ۱۲۷۸ - ۱۳۶۳.

عنوان و نام پدیدآور:عنصر شجاعت یا هفتاد و دو تن و یک تن/ تالیف خلیل کمره‌ای.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹ -

مشخصات ظاهری:8‌ج.

شابک:دوره 978-964-2939-76-3 : ؛ ۵۰۰۰۰۰ ریال : ج.۱ : 978-964-2939-77-0 ؛ ج.۲ : 978-964-2939-78-7 ؛ ج.۳ : 978-964-2939-79-4 ؛ ج.۴ : 978-964-2939-80-0 ؛ ج.۵ : 978-964-2939-81-7 ؛ ج.۶ : 978-964-2939-82-4 ؛ ج.۷ : 978-964-2939-83-1 ؛ ج.۸ 978-964-2939-87-9 :

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:ج.۸ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

موضوع:حسین‌بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق.

موضوع:واقعه کربلا، ۶۱ق.

موضوع:واقعه کربلا، ۶۱ق -- فلسفه

موضوع:عاشورا

رده بندی کنگره:BP۴۱/۵/ک۸۴ع۹ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۳۴

شماره کتابشناسی ملی:۲۱۶۷۳۴۴

اشاره

عنصر شجاعت یا هفتاد و دو تن و یک تن

تالیف خلیل کمره‌ای.

شناسنامه

عنصر شجاعت یا هفتاد و دو تن و یک تن

مؤلف: آیت الله حاج میرزا خلیل کمره‌ای

ویرایش و تحقیق: واحد تحقیقات دارالعرفان الشیعی با نظارت هیئت علمی

سرگروه پژوهشی: محسن فیض پور

زیر نظر: استاد حسین انصاریان

ناشر: دارالعرفان

لیتوگرافی و چاپ: نگین

نوبت چاپ: اوّل / زمستان 1389

شمارگان: 2000 دوره قیمت دوره: 500/000 ریال

شابک دوره: 3-76-2939-964-978

شابک ج / 1:7-83-2939-964-978

مرکز نشر: قم - خیابان شهید فاطمی (دورشهر) کوچۀ 19 - پلاک 27

تلفن: 7735357-7736390(0251) نمابر: 7830570 (0251)

www.erfan.ir www.ansarian.ir

Email: info @ erfan.ir

کلیه حقوق محفوظ و در انحصار ناشر است

اهدای کتاب

هدیه به تمام ناطقان صادق اللهجه

و مبلغان صحیح العمل که با تجزیه و تحلیل

افکار، عقاید، گفتار و رفتار شهدا

برای بیداری و هوشیاری جامعۀ جهانی می‌کوشند.

هدیه به آنان که مردم را با نور مشعل شهدا

به سوی ولایت اهل بیت:

و از آنجا به آمال اهل بیت:

به سرمنزل مقصود و مقصد اعلی هدایت می‌کنند.

العبد

حاج میرزا خلیل کمره‌ای

عفی عنه

«فهرست مطالب»

شیر خوار نبوت 18

ام سلمه رضی الله عنها (و بانو ام المؤمنین میمونه بنت الحارث الهلالیة) 21

و روایت شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای حسین علیه السلام 21

حادثۀ شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای حسن علیه السلام و حسین علیه السلام به نفس نفیس، از این دو مادربزرگ رسیده است 24

از نظر فقه الحدیث بهترین بحث روز مسأله تغذیه کودک است 24

تغذیه کودک 31

فقه الحدیث و فقه السیرة 31

در خانۀ فاطمه علیها السلام 41

دو کودک خوابند و پیغمبر صلی الله علیه و آله هم بیتوته کرده کودکان آب خواستند 41

در حجرۀ فاطمه علیها السلام 43

رسول خدا صلی الله علیه و آله داخل شد و علی در خوابگاه خوابیده حسن یا حسین آب خوردن خواست 43

در حجرۀ فاطمه 45

علی خوابیده و پیغمبر صلی الله علیه و آله برای کودکان که تقاضای آب کرده‌اند پستان دوشیدنی حیوان را می‌نوازد و می‌دوشد 45

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجره علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام خوابید و ابل شیرده را دوشید 47

تغذیه کودک 49

مادرانه 49

رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهمیت عاریه دادن بز دوشیدنی 51

«منیحة عنز» به مردم بی‌سامان 51

منیحة عنز را اعلای آنها قرار داد 52

همسر محترم پیغمبر صلی الله علیه و آله میمونه هلالیة ام المؤمنین، آخرین زوجة رسول خدا صلی الله علیه و آله 59

زوجه با میمنت و خوش میمنت از مکه به سال بین صلح حدیبیه 59

لبیک سبب فتح مکه و لبیک سبب فتح عموریه 75

میمونه ام المؤمنین و فریاد اغاثه ملهوفین از پیغمبر صلی الله علیه و آله در دل شب تاریک 75

قول رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ام سلمه ام المومنین 89

(مسیر او را در زندگانی خبر می‌دهد) 89

ام سلمه در سفر صلح حدیبیه 95

ام سلمه رضی الله عنها تا خیبر، هم 100

ام سلمه رضی الله عنها در سفر فتح مکه 101

ام سلمه رضی الله عنها پناهگاه هر زن و مرد پناهنده است 105

ام سلمه رضی الله عنها پناهگاه بینوایان 107

سحقا سحقا 109

ام سلمه در سلسله حدیث 110

مقام زن از نظر اسلام 111

اما دوران حمل 117

ثواب سرباز فداکار 117

ثواب نمازگزار 117

ثواب روزه‌دار 118

سربازی است 118

تولّد رسول خدا صلی الله علیه و آله 119

سخن ام سلمه در مجمع اکابر قوم دربارۀ زهرا علیها السلام 134

حمایت ام سلمه از امیرالمؤمنین در مقابل عایشه 139

طرح سخنان عایشه با ام المؤمنین 139

نامه ام سلمه به عایشه 143

اما از نظر کمیت 151

اما از نظر کیفیت و اهمیت 152

کتابی به املای رسول خدا صلی الله علیه و آله و خط علی علیه السلام 154

اثبات الوصیة مسعودی 155

حسین علیه السلام در زندگانی مشترک با جد امجد و پنج تن 161

تغذیۀ روح و خیال کودک مطلع کتاب و نسب امام حسین علیه السلام است 161

تغذیۀ فکر و روح کودک 161

قطره‌ای از قلزم 163

تولد امام صلی الله علیه و آله در عام شهدا 164

حسین در شهر مدینه متولد شد 164

امام حسین علیه السلام و نسب او 165

تغذیه روح و فکر و همت کودک 166

عظمت محمّد صلی الله علیه و آله در چهار بعد 167

اما اقتدار جهانی محمّد صلی الله علیه و آله 170

کشورگیری و فتح اسلامی 174

اما ناحیۀ دوم که اعلی از این است 177

محمدّ صلی الله علیه و آله در ناحیه سومین و عظمت 182

در ناحیۀ چهارم 190

مدرسۀ تواضع سرافرازان 201

پیغمبر صلی الله علیه و آله و دوشیدن حیوان شیرده 203

وراثت شجرۀ نور 204

دو یوسف 217

شجرۀ نور پر از شاخه‌های بلند 221

سخن هارون الرشید دربارۀ این حدیث خیرالناس 227

شجرۀ نور و شاخساران 231

سلیم بن قیس هلالی 232

حسین عظمت علیه السلام از جدش پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله همه گونه و هر گونه مواریث گرانبهایی دارد 235

باب اولادها و ذریتها و احوالهم 238

و فضلهم و انهم من اولاد الرسول صلی الله علیه و آله حقیقة 238

باب فضائلها و مناقبها 239

قضیه یحیی بن یعمر عامری زیر تیغ جلاد حجاج بن یوسف 239

مبارزه سعید بن جبیر با حجاج 243

ارث خون و خوی از فاطمه علیها السلام 257

حذیفه و ابن مسعود 257

حدیث دیگر از مذاکرۀ امام رضا علیه السلام با برادرش زید النار در خصائص فاطمه علیها السلام 260

تعلیم انضباط کودک به طور شدید 267

سخن کوتاه 276

تجلی «علی اعلی» در خانۀ فاطمه علیها السلام با دست محبت بر سر حسین علیه السلام که او را سید الشهداء کرد 279

حدیث مشکل در ترجمه و در فقه الحدیث 279

اما قطعۀ اول 281

تقریر درس از ما 289

تجلی حق به صورت تمام 297

سالار شهیدان این افتخار از چه سبب آمده 304

سید الشهدا، از اولین و آخرین 308

در تنوع، او فرد اول است 308

در دمشق بر در خانه یزید 309

قطعۀ تشریح دعای عرفه 316

جلوه‌ای کرد حقیقت، گهری پیدا شد 325

تضمین ابیات علامۀ اقبال از سید محمدحسین انوار 326

دوران زمین تا بروز زندگی 331

اما پدربزرگتر یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله 339

کتاب ابن حزم و فاطمه 345

فاطمه مادرش علیها السلام 349

مسابقۀ خط نوشتن حسنین علیهما السلام دیدنی است 350

زندگانی مشترک فاطمه علیها السلام با پیغمبر 357

اما فاطمه مادرش ام الائمه 357

فاطمه علیها السلام در حمایت از پیغمبر وارث خدیجه علیها السلام است 357

تابلوی عجیبی از فکر فاطمه علیها السلام در تشریح دشمنی قریش 364

گفتگوی فاطمه علیها السلام با غلامش 367

لطف محمد صلی الله علیه و آله و تدابیر علی علیه السلام فریادرس بود 376

بیماری خدیجه و وفات او 380

وفات خدیجه 382

عام الحزن 383

فاطمه و ذکر علل بزرگ مبارزات قریش در کنج خانه برای غلامان و موالی 385

تعلیمات حکمت‌های بلند در کنج خانه به غلامان 388

دکتر، س «بنت الشاطی» باید بنویسد که زن است 391

راه مخوف 396

فاطمه آیا در وفات رقیه یا ام کلثوم به تشییع و نماز بر خواهر رفت 407

موارد اختلاف روایت کافی با این روایت خرائج 412

تشخص فاطمه علیها السلام و خواستاری ابوسفیان که پناهندگی سیاسی به مکه و اهالی مکه بدهد 422

مکه خواستار است در سیاست به پناه فاطمه بانوی گزیده برود 423

تفاوت فاطمه در دو روز، مقابل اوج و حضیض قدرت 425

فاطمه علیها السلام در زندگانی مشترک با پیغمبر صلی الله علیه و آله 426

موقع فتح در مکه 435

فاطمه علیها السلام پرده‌برداری می‌کند تا پیغمبر صلی الله علیه و آله غبار را از خود بشوید 435

گفتگوی فاطمه با ام هانی در این موقع 439

مداخله فاطمه علیها السلام در این شکایت 440

قاطعیت پیغمبر صلی الله علیه و آله 441

قاطعیت پیغمبر صلی الله علیه و آله در حدود الهی 442

اصالت عمل را در کوه صفا اعلان کرد 446

خاطرات فاطمه علیها السلام از مکه و شعب دره کوه 449

دو مرگ پیاپی مرگ ابوطالب و مرگ خدیجه 449

علی و جعفر متمم وجود او و فاطمه متمم وجود خدیجه بود 456

خدیجه قسمتی از پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله بود 461

در آخرین نگاه‌های خدیجه چه بود 466

اسماء بنت عمیس را احضار کرد 466

در آغاز دعوت در کوه صفا 473

جنگ احد 487

ضماد و مرهم زخم چهره رسول خدا صلی الله علیه و آله به دست فاطمه علیها السلام 487

فاطمه علیها السلام و گلاب پاش مجلس فاتحه 491

گلاب‌پاش دیگر 492

گلاب‌پاش دیگر 496

گلاب‌پاش مجلس فاتحه 496

گلاب‌پاش دیگر 497

در خیمۀ فتح به جای همه این خاطرات 497

فاطمه و علی با پیغمبر صلی الله علیه و آله 501

رو به ذروة قوس صعود 501

اما نکتۀ اولی 521

محبت به پنج تن منجر به تقدیس عاشقانه شد 526

سه کلمه پربهاء از مستشرق ماسینیون، کلمه اول 526

اما زوجات طاهرات با پیغمبر صلی الله علیه و آله نیامدند 533

نقطۀ عطف 559

افضل‌اند یعنی حق سروری دارند 560

عدل است یا فوق عدل 576

سرچشمۀ انفجار (یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً) 582

فاطمه علیها السلام فرماندهی پدر خود پیغمبر صلی الله علیه و آله را بر صد هزار اردوی امن، باشکوهی بی‌نظیر می‌بیند 591

فاطمه در عمرۀ تمتع از احرام درآمده ولی رسول خدا و شوهرش در احرامند 592

غدیر خم 597

جایگاهی که نگهبانی آیین الهی به بر حق‌ترین مردم سپرده شد 597

پاداش خلوص و ایمان و احتیاط بر اسلام 599

ختم کلام کتاب الغدیر علامه امینی 609

فاطمه علیها السلام مادری که گلوبند لؤلؤ لالا بر فرزندان نثار می‌کند اگر خط بنویسند 611

حدیث نیک و بد ما نوشته خواهد شد 657

و این ملامت سران کشورهای دیگر 657

فصل یکم 667

فصل دوم 667

فصل سوم 667

فصل چهارم 668

تنبیه و توجیه 668

کتابنامه 681

فهرست کتبی که مؤلف، در ضمن کتب اصلی بدانها اشاره واستفاده نموده است 699

بسم الله الرحمن الرحیم

أثْنِی عَلیَ اللهِ أحْسَنَ الثَّنآءِ وَ أحْمَدَهُ عَلیَ السَّرآءِ وَ الضَّرّآءِ ألّلهُمَّ إنّی أحْمَدُکَ عَلی أن أکْرَمْتَنا بِالنُّبُوَّةِ وَ عَلَّمتَنا الْقُرآن وفقَّهْتَنا فی الدِّین وَ جَعَلْتَ لَنا أسْماعاً و أبْصاراً وَ أفئِدَةً فَاجْعَلْنا مِنَ الشّاکِرینَ...

أمَّا بَعْد فَإنّی لا أعْلَمُ أصْحاباً أوْفی و لاخَیراً مِنْ أصْحابی و لا أهْلَ بَیت أبَرَّ وَ لا أوْصَلَ و لا أفْضَلَ مِنْ أهلِ بَیْتی فَجَزاکُمُ الله عَنّی أفْضَلَ الْجَزاء.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 392/44، باب 37.

(قطعه‌ای از خطبۀ شب عاشورا)

«یا پرتوی از أشعۀ «حسین شهید» ارواحنا فداه»

در ظلمات آن شب هولناک

افق اعلی

مولی الکونین

الامام العظیم ابو عبدالله الحسین علیه السلام

امام و عنصر امامت

وموکب جوانان بهشتی

شباب اهل الجنة

شیر خوار نبوت

احادیث اهتمام پیغمبر صلی الله علیه و آله به تغذیۀ کودک، چون از میمونه بنت الحارث هلالیه و ام سلمه از ازواج النبّی صلی الله علیه و آله رسیده، آن را در ردیف احادیث گردش کودک در حجرات طاهرات و متمّم آن توان شمرد که بین بانوان است و چون بیشتر روایات آن از علی علیه السلام رسیده، این احادیث را می‌توان از رجال حساب کرد. بنابراین در مطلع جلد هفتم، از احادیث آن شروع می‌شود و احادیث تغذیۀ‌کودک، خود بابی است مهم که شایسته است با احادیث آن در یک جلد یک کتاب گردد.

تغذیه کودک

(غذی النبوة صلی الله علیه و آله)

واهتمام پیغمبر صلی الله علیه و آله

به رساندن شیر و غذای کامل

به کودک

ام سلمه رضی الله عنها (وبانو ام المؤمنین میمونه بنت الحارث الهلالیة)

وروایت شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای حسین علیه السلام

حافظ شام ابن عساکر به اسناد⁽¹⁾

اخبرنا ابوالقاسم هبة الله بن عبدالله بن احمد (انا) ابوبکر الخطیب (انا) ابو طاهر ابراهیم بن محمّد بن عمر بن یحیی العلوی (انا) ابوالفضل محمّد بن عبدالله بن محمّد الشیبانی (نا) ابوزید محمد بن احمد بن سلامة الاسدی بالمراغة (نا) السری بن خزیمة بالسّری (نا) یزید بن هشام العبدی (نا) مسمع بن عبدالملک عن خالد بن طلیق عن ابیه عن جدته ام الجعد عن میمونة و ام سلمه زوجتی النبی صلی الله علیه و آله قالتا: استسقی الحسن فقام رسول الله صلی الله علیه و آله فجدع له فی غمز «غمز شاید تصحیف «غنز یا مغز» باشد که بزی شیرده دوشیدنی باشد و خود غمز گوسفند و شتری است که زار و نزار است.» کان لهم، ثم اتاه به فقام الحسین فقال: اسقنیه یا ابت! فاعطاه الحسن.

ثم جدع للحسین فسقاه، فقالت فاطمة علیها السلام: کان الحسن احبّهما الیک؟

خزیمه در «ری» تا مسمع بن عبدالملک، مشهور به مسمع کردین، رئیس ایل بکر بن وائل تا بانو ام الجعد از میمونه و ام سلمه رضی الله عنهما، دو همسر پیغمبر صلی الله علیه و آله هر دو تن بازگو کرده‌اند که: حسن علیه السلام کودکی بود و اظهار تشنگی کرد و آب طلب کرد، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله خود برخاست و بیرون شد در پی دوشیدنی که داشتند و برگشت، شیر آنچه دوشیده بود برای او آورد، لکن حسین علیه السلام که کوچک‌تر بود از جا برخاست و گفت: یا ابه! مرا با آن شیر سیراب کن، لکن پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را به حسن علیه السلام داد و سپس باز خارج شد برای حسین و دوشید. برای او هم آورد و او را هم سیراب کرد. پس فاطمه علیها السلام گفت: ای بابا! گوئیا حسن علیه السلام از این میان محبوب‌تر این دو تن است نزد تو؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله پاسخ فرمود: او جلوتر از این اظهار تشنگی کرده بود و گرنه من و تو و آن دو تن و این «راقد» که چشم بر هم نهاده خواب است، در مکان واحد در بهشت خواهیم بود.

معلوم می‌شود علی علیه السلام از کارهای زیاد، آن قدر خسته بوده که به زمین افتاده بوده و معلوم می‌شود که قضیه در شب بوده که غنوده بودند.

توضیح: میمونه ام المؤمنین در ولادت حسنین علیهما السلام در مدینه نبوده و تا سال هفتم هجرت که حسنین علیهما السلام پنج ساله و چهار ساله شدند، وی در

مکه بود و اینان در مدینه بزرگ می‌شدند. بلی، خواهرش ام الفضل لبابه کبری زوجۀ عباس، عهده‌دار پرورش حسین علیه السلام و رضاع و شیر او بوده.

حادثۀ شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای حسن علیه السلام و حسین علیه السلام به نفس نفیس، از این دو مادربزرگ رسیده است

از نظر فقه الحدیث بهترین بحث روز مسأله تغذیه کودک است

ابوصالح المؤذن در اربعین - و ابن بطّه در کتاب «ابانه» از علی علیه السلام و از ابوسعید خدری - و احمد بن حنبل در مسند العشرة و فضائل الصحابة از عبدالرحمن بن الازرق از علی علیه السلام.

و جماعتی از ام سلمه و از میمونه دو مادربزرگ.⁽¹⁾

قد روی جماعة عن ام سلمة و عن میمونة (واللفظ له) عن علی علیه السلام قال: رأینا رسول الله صلی الله علیه و آله قد أدخل رجله فی اللحاف أو الشعار فاستسقی الحسن علیه السلام فوثب النبی صلی الله علیه و آله الی منیحة لنا فمص من ضرعها فجعله فی قدح ثم وضعه فی ید الحسن فجعل الحسین علیه السلام یثب علیه و رسول الله صلی الله علیه و آله یمنعه، فقالت فاطمه علیها السلام: کانه أحبهما الیک یا رسول الله صلی الله علیه و آله.

قال صلی الله علیه و آله: ما هو بأحبهما الی ولکنه استسقی اول مرة.

وانّی و ایاک و هذین و هذا المنجدل، یوم القیمة فی مکان واحد.

از امهات المؤمنین ازواج النبی صلی الله علیه و آله و لفظ از «بحارالأنوار» است.

از علی علیه السلام بازگو کرده گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدیم که پای خود را داخل در لحاف یا در شعار یعنی ملافه روپوش لحاف کرده و نکرده به بستر استراحت رفته یا هنوز نرفته، در آن حال حسن از خواب بیدار شده، آب خواسته.

گوید: پس حسن آب آشامیدنی خواست گفت: مرا سیراب کنید.

معلوم می‌شود خوابیده بودند و رسول خدا صلی الله علیه و آله در بستر خود، آمادۀ خواب بوده، نخواسته آنها را بیدار کند یا برانگیزد.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله از جا برجست، به سوی «منیحه» ای که داشتیم از پستان آن «منیحه» دوشید و آن را در قدحی ریخت، سپس آن را در دست حسن علیه السلام قرار

داد، لکن حسین علیه السلام هم برخاست و دست دراز می‌کرد که آن را بگیرد، از جا می‌پرید برای آن و پیغمبر صلی الله علیه و آله او را مانع می‌شد. پس فاطمه گفت: یا رسول الله! گوئیا او محبوب‌ترین این دو تن نزد تو می‌باشد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: او محبوب‌ترین آنان نزد من نیست، ولکن او برای اولین دفعه آب خواست که بنوشد بعد فرمود: من و تو و این دو تن طفل و این که روی زمین به خاک خوابیده، در روز رستاخیز در مکان واحد خواهیم بود.

توضیح: «منیحه» هر حیوان شیرده دوشیدنی؛ و همچنین هر درخت خرمای باردار خوردنی؛ که اهل مدینه به مهاجرین وامی‌گذاشتند که از آن استفاده کنند تا هر مدت بخواهند و هر وقت نخواستند، آن را به صاحبش پس دهند، «منیحه» می‌نامند. منحه به معنی بخشش و رایگان است نهایت نه بخشش اصل، بلکه بخشش استفاده.

امروز بورس دانشگاهی را «منحه» می‌گویند، شبیه بورس تحصیلی که امروز مرسوم شده، مساعده به واردان دانشگاهی می‌دهند، اهل مدینه درخت نخله بارور و حیوان شیرده را به مهاجران تازه وارد وامی‌گذاشتند به این صورت.

در یک موقع ام ایمن عرض کرد: یا رسول الله! این نخله درخت خرمای بارور را که به عنوان «منحه» برای استفاده از آن در ایام احتیاج به من واگذارده بودند، اکنون که دیگر من محتاج آن نیستم چه کنم؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: به صاحبانش آن را رد کن.

تاج جامع الاصول از ابوهریره بازگو کرده که انصار (یعنی اهل مدینه) به پیغمبر صلی الله علیه و آله گفتند و پیشنهاد دادند که: درخت‌های نخل ما را تقسیم

کن بین ما و آنها (یعنی مهاجران تازه وارد) (بی سر و سامان).

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه. بلکه مؤنۀ بیل زدن و مخارج عمله و زحمت آب دادن و هراس کردن و گرد پاشی نخل، به عهدۀ مهاجرین باشند و آنها شریک در تمر و میوه باشند؛ یعنی نه در اصله. مهاجرین گفتند: «سمعنا و اطعنا - شنیدیم و اطاعت کردیم.»

حیوان دوشیدنی شیرده هم همچنین علوفه دادن و آب دادن و تر و خشک کردن جای حیوان با مهاجرین بوده و اصل آن از انصار، صاحبان اصلی آن باشد و در شیر آن شرکت می‌کردند.

بعد از فتح خیبر و بنی نضیر، سهمیه‌های کافی عمده به مهاجرین رسید، مهاجرین این گونه منحه‌های دار و درخت را مسترد کردند که در حدیث ام ایمن شنیدید.

و میمونه امّ المؤمنین بعد از فتح خیبر که به سال 6 بود در سال عمرة القضا (سال 7) به مدینه آمده که به منحۀ درختی احتیاج نداشتند.

ولکن منحه حیوان شیرده دوشیدنی خاتمه نیافته بوده و معلوم نیست این حادثه در چه تاریخی بوده، به هر حال حیوان دوشیدنی شیرده هم گاهی «ناقه» و گاهی «میش» و گاهی «بز» بوده و همه را «حلوبه» می‌گویند.

در حدیث مقداد گوید: ما مهاجرین که وارد مدینه می‌شدیم، انصار یعنی اهل مدینه بر سر ما که ما را به خانۀ خود ببرند تنازع می‌کردند، گوید: ما را ده نفر ده نفر تقسیم کرده بودند، هر دسته ده نفری در یک خانه بودیم، جز سعد بن عباده که شصت نفر برده بود و پذیرایی می‌کرد و ده نفر ما در سهمی بودیم که پیغمبر صلی الله علیه و آله با ما بود و یک رأس «بز» شیرده

دوشیدنی داشتیم که هر ده نفر، به نوبه از آن استفاده می‌کردیم.

مهاجرین دو هزار نفر بودند که چهارصد نفر آنها در صفّه مسجد اصحاب صفّه بودند، هزار و ششصد نفر دیگر تقسیم بودند بین منازل اهل مدینه.

پیغمبر صلی الله علیه و آله در برگشت از تبوک که سال نهم بوده، همین که به مدینه نزدیک شد فرمود: این شهر طابه و این کوه احد؛ کوهی که ما را دوست می‌دارد و ما هم او را دوست می‌داریم، سپس فرمود: خیرانگیزترین خانه‌های انصار خانه‌های بنی نجّار است و سپس خانه‌های بنی عبد الاشهل، سپس خانه‌های بنی حارث بن الخزرج، سپس دیار و خانه‌های بنی ساعده است و در همۀ خانه‌های انصار خیر هست.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 248/21، باب 29.

پس سعد بن عباده رئیس بنی ساعده از عقب فرا رسید، ابو اسید خزرجی برای سعد بن عباده گزارش داد که ندیدی رسول خدا صلی الله علیه و آله دیار انصار را به خیر یاد کرد و ما را و دیار ما را در آخر قرار داد؛ سعد بن عباده تاخت تا رسول خدا صلی الله علیه و آله را درک کرد و گفت: یا رسول الله! دیار انصار را به خیر یاد فرموده‌ای و دیار ما را آخر قرار داده‌ای؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا شما را کفایت نمی‌کند که از گزیده‌ها و خیار باشید.

تاج جامع الاصول: 346/3 در فضل سعد بن عباده رئیس خزرج رضی الله عنه همین حدیث را آورده تا گوید: سعد بن عباده گفت: (وی صاحب قدم در اسلام

بود) گفت: من می‌بینم که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر ما تفضیل داده است.

به او گفته شد: شما را هم بر بسیاری از مردم تفضیل داده؛ این را شیخان هر دو و ترمذی آورده.

در هامش آورده که ابن سعد هر شب برای بیوت پیغمبر صلی الله علیه و آله طعامی می‌فرستاد و غالب آن ترید در قدح بزرگ یا قصعه بزرگ بود.

و گوید: قیس پسر سعد بن عباده برای رسول خدا صلی الله علیه و آله به منزلۀ شرطه و مثل پلیس و آجودان حضور برای فرمانده قشون «امیر» بود، یعنی ملازم حضور بود.

باری هر چه بوده، بورس درخت نخلۀ بارور و حیوان شیرده از اهل مدینه برای واردان تازه وارد، مهاجرین از اهل مکه و غیر مکه به قدری بوده که شهری را در داخل شهری راه دادند (تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الْإِیمانَ) و در این مورد که میمونه زوج النّبی قضیۀ شیر دوشیدن را از پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گوید: به چند گونه تعبیر وارد شده؛ در این روایت که گذشت به صورت «فخرج له فی غمز کان لهم» آمده اگر غمز تصحیف کلمۀ «معز - یا - عنز» باشد، «عنز» همان ماده و انثی «معز» است که «بز» «ماده» باشد و شیربده بوده و اگر «غمز» در نسخه صحیح باشد، ناقه و ابل و غنم پست، از پا افتاده است. المنجد می‌گوید: الغمز: رذال المال من الابل و الغنم.

در روایت دیگری که از ابوفاخته مولای امّ‌هانی رسیده لفظ «فقام

رسول الله الی قربة لنا فجعل یعصرها فی القدح.»⁽¹⁾

المعجم الکبیر: 41/3؛ تاریخ مدینۀ دمشق: 162/14.

گوید: پس رسول خدا صلی الله علیه و آله از جا برخاست به سوی مشکی که ما داشتیم آن را بفشرد در قدح؛ معلوم نکرده که مشک آب بوده یا مشک لبن و دوغ و ظاهراً لبن دوغ باشد و در روایت دیگر از عبدالرحمن ازرق آمده که: «فقام النّبی صلی الله علیه و آله الی شاة لنا بکّی فحلبها فدرّت.»⁽²⁾یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله از جا برخاست به سوی میش و آن را دوشید، از آن حیوان شیر سرازیر شد.

و در حدیث عبدالرحمن اودی آمده که: «فقام النّبی صلی الله علیه و آله الی حلوبة لنا فمسح ضرعها فجعل یحلبها.»⁽³⁾

یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله برخاست به سوی حلوبه‌ای که داشتیم، بر پستان او دست مبارک مالید، سپس بنا کرد او را دوشیدن (الحدیث)؛ و حلوبة و حلوب (المنجد) از ابل و غنم که حلیب یعنی شیر می‌دهد.

و در روایت دیگر که باز ابن عساکر آورده می‌گوید:

دخل رسول الله صلی الله علیه و آله تا اینجا که گوید: «فاضطجع معهم» فاستسقی الحسن فقام الی لقوح فحلبها⁽⁴⁾(المنجد) و اللقوح: الناقة الحلوب الغزیرة اللبن... - یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد و با آنها در رختخواب خود

خوابید، وقتی حسن علیه السلام آب خواست پیغمبر صلی الله علیه و آله برخاست، به سوی ناقۀ شیرده پرشیری و آن را دوشید - (الحدیث)

تغذیه کودک

فقه الحدیث و فقه السیرۀ

چند مسأله از این حدیث استنباط می‌شود، همه پیرامون اهمیت تغذیه کودک است.

مسأله اول: از قبیل این که شخص پیغمبر صلی الله علیه و آله که در این موقع پیغمبر و رئیس مذهبی و سیاسی و اجتماعی است، به محض شنیدن صدای کودک به تشنگی و آب خواستن، منتظر نگذاشت که مادر کودک برخیزد یا پدر کودک، هر چند خسته است از خواب برخیزد و طفل را آرام کند، بلکه شخصاً از بستر استراحت خود برخاست؛ با این که تازه داخل رختخواب خود رفته و می‌خواست پا را دراز کند در داخل لحاف یا داخل ملافه روپوش لحاف، برخاست و به جای آب که کودک خواسته بود شیر برای او دوشیده آورد و معلوم است که شیر هر دو جنبه را دارد. هم تشنگی را فرو می‌نشاند و هم غذائیت دارد، پیغمبر صلی الله علیه و آله احتیاج بنیۀ طفل را آنقدر اهمیت داد که فوق خواستۀ طفل برای او آورد، طفل آب خواست، ولی پیغمبر صلی الله علیه و آله شیر آورد؛ زیرا بنیۀ طفل سوخت و ساز بیشتری دارد و زود غذا را صرف می‌کند، چون هم باید «بدل ما یتحلل» به بدن برسد و هم مقداری اضافه بیاید که صرف رشد و نموّ بدن و اعضای بدن طفل بشود، بدن تا بیست و پنج سالگی رشد دارد یعنی نموّ به اعضا می‌دهد که به تناسب هر جهازی بر مقادیر او در طول و عرض و عمق افزوده می‌گردد و در سن وقوف یعنی کهولت، فقط به

قدر بدل ما یتحلل می‌رسد و در سنین شیخوخت کمتر از مقدار تحلیل رفته می‌رسد؛ در سنین کودکی و جوانی تا بدن سه کیلویی نوزاد در آخر سن نمو به مقدار نود کیلو تا صد کیلو وزن درآید. غالباً کمبود غذا طفل را رنج می‌دهد لذا طفل می‌زارد و بدن رو به ذبول⁽¹⁾

ذبول: پژمرده، لاغر شدن، خشکیدن.

پیغمبر صلی الله علیه و آله که رئیس دولت اسلام است، متد تغذیه طفل را در این عمل خود که غیرعادی انجام داد تعلیم داد که خواب را بر چشم نازنین خود حرام کرد و جلال و وقار و حشمت را در این راه کنار گذاشت و از رختخواب ناز پا بیرون کشید و از غرفه خارج شد.

و در دوشیدن سعی فرمود که: دست بمالد تا پستان به شیر بیاید و بعد شیر را در قدح برای نزاکت و نظافت ریخت و اکتفا نکرد به همان لگن یا بادیه که شیر در آن دوشیده بود، بعد با همان سرعت گرفتار مدافعۀ خواهش برادر کوچک‌تر شد و او را قانع کرد، به دست او را پس می‌زد و گاهی او را ممانعت می‌نمود و نوبه‌ای او را کنار می‌زد، و تارة او را عقب می‌زد، با آن که او می‌جست و می‌جست، گاهی می‌فرمود: ای پسرک! عزیز برادرت پیش از تو آب خواسته، او را سیراب می‌کنیم و بعد تو را هم سیراب خواهم کرد.

از این اهتمام معلوم می‌شود: اهمیت سوخت و ساز بدن طفل (متالوژی) نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آن قدر است که به قدری که آن یک، زودتر ابراز عطش کرده به

همان قدر باید زودتر به فریاد او رسید، اگر چه دیگری عزیز باشد، بی‌تابی کند یا برنجد، حتی اگر در نظر مادر این منظره به سوء تعبیر، تعبیر شود.

مسأله دوم: آن که در درجۀ دوم بعد از آن طفل، باید همۀ اطفال دیگر کمبود و کسر تغذیه‌شان به عهده هر کس صدا به او می‌رسد و مطلع می‌گردد تأمین شود، آن هم از مواد صالحه تغذیه که مقدم بر همه شیر است. شیر و نان شیرینی و ذرت بو داده و دیگر نان‌ها کیک و بیسکویت همه مواد اولیۀ غذا را دارند، اما شیر مخلوطی است از مواد چربی و قند و نشاسته و املاح لازمه با آبی کافی که هم عطش را فرو می‌نشاند و هم گرسنگی را؛ و نسوج بدن همگی هر چه را لازم دارند از آن می‌گیرند و باید زنان خانه‌دار آن را در اختیار داشته باشند، اگر چه با عاریه خواستن حیوان پستاندار شیربده؛ زیرا مؤمن قوی بهتر از مؤمن ضعیف است.

روی این اصل در حدیثی آمده که پیغمبر صلی الله علیه و آله از ام سلمه مؤاخذه می‌کند که چرا گوسفند شیرده در خانه نداری، یعنی منحه بورس نگرفته‌ای.

بحارالأنوار با رمز (کا):⁽¹⁾

کا) بالاسناد، قال دخل رسول الله صلی الله علیه و آله علی ام سلمة رضی الله عنها فقال لها مالی؟ (مالک) لا اری فی بیتک البرکة، قالت: بلی و الحمدلله ان البرکة فی بیتی فقال: إن الله عزوجل انزل ثلاث برکات: الماء و النار والشاة.

«الکافی: 545/6، حدیث 8؛ بحارالأنوار: 226/22، باب 3، حدیث 8»

در اول ازدواج) به ام سلمه فرمود: چرا در خانۀ تو برکت را نمی‌بینم.

ام سلمه گفت: بلی، برکت در خانه من هست، بحمدالله، یعنی تو که هستی همه چیز هست.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا برکات را سه گانه نازل فرموده: آب و هیزم آتش و گوسفند، ظاهراً این اجازه‌ای است که منیحه تهیه کند و قبول کند.⁽¹⁾

الکافی: 545/6، حدیث 8؛ بحارالأنوار: 226/22، باب 3، حدیث 8.

مسأله سوم: باید برای تغذیه تمام کودکان شهر و مملکت متمکنان مدینه که مادر شهرها و مملکت‌ها است؛ از گوسفندهای شیری خود حتی عقب مانده‌ها (شاة غمز) میش‌ها و بزها تا ناقه‌های شیرده (لقوح) و حلوب خود را، رایگان در اختیار کودکان بی‌بنیه بگذارند و آنها هم رایگان بگیرند، اما مخارج آنها را به عهده بگیرند، همچنین درختان نخله‌های بارور را نیز رایگان در استفاده کودکان بگذارند، ولایت پیغمبر صلی الله علیه و آله بر امت این اصل را در بیعت عقبه بر عهدۀ اهل مدینه نهاد که مأوی بدهند و دفاع کنند و نصرت کنند تا عده مهاجرین هر چه برسند؛ اگر چه به حجم زیاد، هزاران هزار در شهر خود راه بدهند.

مسأله چهارم: باید زنان از افزون‌طلبی و تجمل خود بگیرند و به رقابت و چشم و همچشمی خود خاتمه بدهند، ولی از اصول تغذیه کودکان نکاهند که کودکان رنج ببرند، باید در سفره سفری کودکان به سوی مدرسه، بلغه و آذوقه به اندازه کافی باشد، فاطمه علیها السلام در قضیۀ فدک شکوه از این داشت که نحلۀ پدرم و سفره و نان سفرۀ سفری بچه‌هایم را، این پسر ابی‌قحافه از من به زور و جبر

می‌گیرد.

صلاح و اصلاح تغذیه نسل جوان را، به نام سلاح و اسلحه سربازان، فدا می‌کند، ندیده می‌گیرد.

یعنی با این که خودش که زادۀ ابی‌قحافه است و دیده نسل آینده هر قافله، آیندۀ بشر را توشه‌ای باید و زادی در سفره باید، دست کم به قدر «بلغه» که به منزل برسند وگرنه اگر غذا را بگیرند، احتکار بشود یا گرانفروشی یا کم‌فروشی در کارآید، دولت پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را برمی‌دارد وگرنه تازیانه (ای گرسنگان عالم متحد شوید) در کار می‌آید.

رهبران جمعیت به منزلۀ ساربانان قافله‌اند و مرکب‌های قافله، اگر غذای کافی در آغاز گردنه از علوفه نخورند، در راه «قورکی»⁽¹⁾

قورکی: بسیار گرسنه بودن، بغور، بغور کردن، سر و صدا کردن.

در این ره انبیاء چون ساربان

دلیل و هادی این کاروان‌اند

از آن ها سید یا گشته سالار

هما و اول هما و آخر در این کار

مسأله پنجم: از سیرۀ مبارکه به دست آمد که: پیغمبر صلی الله علیه و آله تا اولی را سیراب نکرد، از قبول تقاضای دومی خودداری فرمود، بلکه دست او را که به طرف قدح می‌آمد کوتاه می‌کرد و رد می‌کرد. «یکفّه و یمنعه» استفاده می‌شود که در تقاضای خواربار و مواد تغذیه، باید مراعات ترتیب الاول فالاول بشود؛ تا اولی مانده

تقاضای دومین و سومین به عهدۀ تعویق است و انضباط لازم است وگرنه عقدۀ نفسی پدید می‌آید. البته با شرایط مساوی.

و پیغمبر صلی الله علیه و آله هم فرمود: ما پنج نفر مساوی هستیم، بلی، اگر بیماری و ناتوانی در کار بود که مراعات اضعف لازم باشد، تکلیف آن است که مراعات آن جنبه هم بشود:

در بیمارستان‌ها غذای بیمارها را زودتر می‌دهند و آمبولانس حامل بیمار همین که آژیر کشید، راه برای او باز است و مراعات حق تقدم بر او لازم نیست.

و شاید سرعت پیغمبر صلی الله علیه و آله در اجابت طفل برای این جنبه است که خود اول خبر شده و استغاثه را شنید و در این صورت تأخیر روا نیست وگرنه از کمبود و کسری، در غذای طفل اختلالی در دستگاه گوارش و از ترشح اسید، زخم معده حاصل می‌شود و زخمی که به پیکر یک دستگاه گوارش وارد شود، همه دستگاه‌ها را زخمی می‌کند.

اینها از احکام مسأله حقوق اولاد است، اگر «فعل و سیره» هم زبان‌دار باشند وگرنه اگر محض عاطفه پدری باشد (هر چند این عاطفه مقدس است)، مصدر حکمی نخواهد شد.

باقی می‌ماند این که: اگر بالفرض طفلی دیگر بود، مثل طفل سلمی مولاة آنها یا طفل خیره مولاة ام سلمه که همان حسن بصری باشد و این طور استغاثه برای آب می‌کرد؛ آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله این طور به فریاد او می‌رسید؟ یا نه؟

ام سلمه را می‌گویند: گاه که مولاة او «خیره» دستش به کاری گرفتار بود و

طفلش گریه می‌کرد. ام سلمه از خودش او را پستان به دهان می‌نهاد و می‌گویند: آن طفل همان حسن بصری است که از برکات پستان ام المؤمنین به آن مقام رسید.⁽¹⁾

تفسیر نور الثقلین: 330/4، ذیل آیه 16-20، سوره سبأ.

باری، تغذیۀ کودک مهم است، ارتباط به مادران دارد و هم به پدران و هم به دولت و تعلیم پیغمبر را صلی الله علیه و آله باید دید چیست؟

ولی چون اولاد مطلقاً سومین رکن خاندان است، اسلام حمایت حقوق شرعی و اخلاقی را بر عهدۀ والدین نهاده و آنان را مسئول از آن در برابر اجتماع قرار داده؛ و در درجۀ بعد به عهدۀ دولت نهاده که پدر ملت است و چون خاندان، واحد اول هر اجتماع است.

از این جهت اسلام اهتمام در حق اولاد را، در هر مرحله از مراحل تکامل جسمی و روحی اوامری صادر فرموده و تعالیمی مقرر نموده.

و واحد نمونه را خدا، خاندان پیغمبر و عترت قرار داد و فرمود:(لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)2

اساس و پایه را از نظر روانی و روحی و نفسانی، روی اساس عزت نفس و آگاهی خویشتن و عفاف و طهارت ریشه قرار داد، ولی به محاذات آن در ناحیۀ بدن و جسم هم، امور جسمانی را که در تکمیل جسم و قوت بدن و صحت تن مدخلیت دارد، مدخلیت داده.

افلاطون در مدینه فاضله، آن امور روحی، جملگی را به نام «موسیقی نفس» نامیده و این امور جسمانی را ژیمیناستیک بدن.

بحث آن عوامل دوگانه در عهدۀ جلد هفتم است که گردش طفل را در بین رجال به عهده دارد، امّا در آن جلد که گردش کودک را در دائرۀ ابیات و بیوت ازواج طاهرات پیغمبر صلی الله علیه و آله به عهده دارد. از امهات المؤمنین این دو تن از ازواج النبی صلی الله علیه و آله حدیث شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله را آورده‌اند.

بیشتر گفتگو از جانب علی علیه السلام رسیده که پدر امت است.

لذا اینجا حقوق طفل از نظر تغذیه وارد بحث شده، آری، حقوق رضاع قانونی فقط از دو سال بیشتر نیست؛ ولی تغدیه تا مادامی که نتواند طفل خود را اداره کند و استقلال ذاتی بیابد از نفقات واجبه است و بعد هم که وارد سواد جمعیت می‌شود، دولت اسلام، پدر است و اولاد، واجب النفقه پدر و مادرند و شیرغذای کامل است، نسل جدید کاروانی هستند از عقب می‌آیند و غذای آنها را در سفرۀ نسل حاضر پیشقدم نهاده است.

و سیرۀ رسول اعظم صلی الله علیه و آله در عمل به حقوق اولاد و بعد در وضع قانون احتکار و جلوگیری از کم فروشی و گرانفروشی، بهترین نمونه برای اجتماع و بهترین دستور و سرمشق برای دولت است.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله در ملاطفت با دو سبط بزرگوار معیار حق ابوت و رعایت تغذیه گرسنگان ملت است و تساوی بین اولاد از بهترین عوامل تربیت و تکمیل تربیت عادلانه است.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا دوست دارد تا شما به عدالت رفتار کنید با

اولاد خود، حتی در بوسیدن.

و باز می‌فرمود: عدالت بین اولاد را رعایت کنید حتی در نحله و عطیه؛ چنان که دوست دارید آنها هم بر ملاطفت بین شما، به عدالت رفتار کنند.

ولی این ملاطفت پیغمبر صلی الله علیه و آله از رختخواب پا شدن. اولاً: و لباس پوشیدن و از خانه بیرون رفتن. ثانیاً: و وارد شدن در خوابگاه حیوان شیرده، شبانه. ثالثاً: و دست بالا زدن به پستان حیوان. رابعاً: و دوشیدن شیر. خامساً: آن هم بعد از مسح پستان که حالت شیرآئی در حیوان پدید آید، آوردن آن برای کودک. سادساً: و در قدح ریختن. سابعاً: و مواظبت کردن که بنوشد و کس مزاحم او نشود. ثامناً: و تجدید مطلع کردن و تکرار همین هشت مرحله مجدداً برای طفل دیگر که مراحل به شانزده مرحله می‌رسد.

آن هم در شب تاریک، مکرر رفتن و آمدن که مشکل است، آنچه روز می‌شود رفت در شب یک پله مشکل‌تر است.

و از اینها مشکل‌تر قبول «منحۀ شیر» از دیگران و زیر بار رفتن بورس استفاده از پستان حیوان مردم، با تحمل مخارج و زحمات آن. آن هم در موردی که طفل بهانۀ شیر نگرفته، بلکه آب خواسته ولکن اهتمام به تغذیۀ کامل طفل و غذای کامل کودک این شیر را آورده، از دل ظلمات آب حیات بیرون آورده، اینها همه اهتمام آموزنده‌ای است؛ غذای رایگان به کودکان و اهمیت آن را آشکار می‌دارد.

و آیا این تعالیم عالیه را چگونه باید تلقی کرد و یاران چگونه تلقی کردند؛ آدم ابوالبشر اگر خود نخورده بود و برای بنیۀ نوزادان نیازمند شیرۀ جان را از بهشت می‌آورد، کلمات خدایی را تلقی کرده بود.

تأثیر این تعلیمات را در این سه بانو که این وضع را بازگو کرده‌اند بخواهید و بجویید.

در فاطمه علیها السلام چگونه؟ و در ام سلمه چگونه؟

و در میمونه بنت الحارث هلالیه چگونه؟

نیکو است که صورت‌های گوناگون این حادثه را نخست بنگریم.

شیخ الحفاظ ابن عساکر در تاریخ شام چند صورتی را از آن آورده است و ما استطراداً آنها را ذکر می‌کنیم تا همه صور با دقائق آن در نظر آید.

در خانۀ فاطمه علیها السلام

دو کودک خوابند و پیغمبر صلی الله علیه و آله هم بیتوته کرده کودکان آب خواستند

حافظ شام ابن عساکر به اسناد⁽¹⁾

اخبرنا ابوعلی الحداد فی کتابه، ثم اخبرنی ابوالقاسم بن السمرقندی (انا) یوسف بن الحسن قالا: (انا) ابونعیم (نا) عبدالله بن جعفر (نا) یونس بن حبیب (نا) ابوداود (نا) عمرو بن ثابت عن ابیه عن ابی فاخته قال: قال علی علیه السلام:

زارنا رسول الله صلی الله علیه و آله فبات عندنا و الحسن و الحسین نائمان، فاستسقی الحسن فقام رسول الله صلی الله علیه و آله.

الی قربة لنا فجعل یعصرها فی القدح، ثم جاء یسقیه فتناول الحسین علیه السلام لیشرب فمنعه و بدأ بالحسن علیه السلام.

فقالت فاطمة علیها السلام: یا رسول الله صلی الله علیه و آله! کانه احبهما الیک فقال: لا. و لکنه استسقی اول مرة.

ثم قال رسول الله صلی الله علیه و آله: انی و ایاک و هذین و احسبه قال: و هذا الراقد (یعنی: علیاً علیه السلام) یوم القیمة فی مکان واحد. «تاریخ مدینۀ دمشق: 162/14»

گوید: علی علیه السلام بازگو کرده، فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را زیارت کرد، افتخار زیارت داد و شب را نزد ما بیتوته کرد و حسن و حسین علیهما السلام در خواب غنوده بودند، پس حسن علیه السلام آب آشامیدن خواست. رسول خدا صلی الله علیه و آله قیام کرد به سوی مشکی که داشتیم رفت و همی آن را می‌فشرد در قدح (به نظر می‌آید که از دوغ و حلیب و لبن بوده که می‌فشرده).

سپس باز آمد تا آن را به وی بیاشاماند، پس حسین علیه السلام برای آن قدح دست آورد و دستش را به آن رساند، پیغمبر صلی الله علیه و آله او را منع کرد و ابتدا به حسن علیه السلام نمود، فاطمه علیها السلام گفت: یا رسول الله! گوئیا او محبوب‌ترین این دو تن است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه، ولکن او اولین مره خواستار شده و آب خوردن خواست.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من و تو و این دو فرزند و این راقد که چشم به خواب فرو دارد، روز قیامت در مکان واحد هستیم.

در حجرۀ فاطمه علیها السلام

رسول خدا صلی الله علیه و آله داخل شد و علی در خوابگاه خوابیده حسن یا حسین آب خوردن خواست

حافظ شام به اسناد⁽¹⁾

اخبرنا ابوعلی بن السبط (انا) ابو محمّد الجوهری (ح) و اخبرنا ابوالقاسم بن الحصین (انا) ابو علی ابن المذهب قالا: (انا) احمد بن جعفر (نا) عبدالله حدثنی ابی (نا) عفان (نا) معاذ بن معاذ (نا) قیس ابن الربیع عن ابی المقدام عن عبدالرحمن الازرق عن علی علیه السلام قال: دخل رسول الله صلی الله علیه و آله و انا نائم علی المنامة فاستسقی الحسن او الحسین قال: فقام النبی صلی الله علیه و آله الی شاة لنا بکی.

«مسند احمد بن حنبل: 101/1؛ تاریخ مدینۀ دمشق: 163/14»

گوید: پس رسول خدا صلی الله علیه و آله خود برخاست به سوی گوسفندی که داشتیم.⁽²⁾

و شاید تصحیف «شاة لنا بکر» باشد یعنی دست نخورده و کسی آن را ندوشیده، یعنی به نوبه‌های امروز کسی او را ندوشیده، یا از اصل دست نخورده، کس آن را ندوشیده (المنجد) بکر ایضا البقرة الفتیة، شاید آن «شاة» درشت هیکل را تشبیه کرده به ماده گاوی جوان.

فحلبها فدرت فجاء الاخر فنحاه النبی صلی الله علیه و آله فقالت فاطمة: یا رسول الله! کانه احبهما الیک؟ قال: لا. ولکنه استسقی قبله، ثم قال: انی و ایاک و هذین و هذا الراقد فی مکان واحد یوم القیمة، کذا قال: الازرق و قال غیره الاودی.

هنوز دست نخورده و کسی او را ندوشیده، پس آن را دوشید. پستان شیر فراوان ریخت. آن دیگر آمد، یعنی از فرزندان، پیغمبر صلی الله علیه و آله او را کنار زد.

پس فاطمه علیه السلام گفت: مگر اولی محبوب‌ترین آنان نزد تو است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه، ولکن او جلوتر از وی آب خواست.

سپس فرمود: تحققیاً من و تو و این دو تن کودک و این خفته در مکان واحد خواهیم بود روز قیامت.

در حجرۀ فاطمه

علی خوابیده و پیغمبر صلی الله علیه و آله برای کودکان که تقاضای آب کرده اند پستان دوشیدنی حیوان را می نوازد و می دوشد

حافظ ابن عساکر از طریق دو واسطه با تحویل سند از عبدالرحمن اودی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام بازگو کرده گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر من داخل شد و من در منامه، خوابگاه در خواب بودم، پس حسن صلی الله علیه و آله و حسین صلی الله علیه و آله آب خوردن خواست.

گوید: پس رسول خدا صلی الله علیه و آله از جا برخاست، به سوی حلوبه‌ای که ما داشتیم حیوان شیرده پرشیر، پس پستان او را مسح کرد (یعنی تا به شیر آید).

و به دوشیدن آن شروع کرد، پس آن دگر یعنی از فرزندان از جا جست و پیغمبر صلی الله علیه و آله دست جلوی او آورد او را پس می‌زد.

پس فاطمه گفت: یا رسول الله! گوئیا او محبوب‌ترین آن دو تا است نزد تو؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه، ولکن او جلوتر از این آب خوردن خواست.

سپس فرمود: به تحقیق که او یعنی خودش و تو و این دو فرزند و این راقد که چشمش به خواب است، روز قیامت در مکان واحد خواهند بود.⁽¹⁾

اخبرناه ابوالقاسم بن السمرقندی (انا) عمر بن عبیدالله بن عمرو انبأ ابی عثمان (ح) اخبرنا ابو محمّد بن طاووسی (انا) ابو الغنائم بن ابی عثمان قالوا: (انا) عبدالله بن عبیدالله ابن یحیی (نا) المحاملی (نا) الحسن الزعفرانی (نا) عفان (نا) معاذ بن معاذ (نا) قیس بن الربیع عن ابی المقدام عن عبدالرحمن الاودی عن علی علیه السلام قال: دخل علی رسول صلی الله علیه و آله و انا نائم فی المنامة، فاستسقی الحسن علیه السلام او الحسین علیه السلام.

قال: فقام النبی صلی الله علیه و آله الی حلوبة لنا، فمسح ضرعها فجعل یحلبها فوثب الاخر، فجعل النبی صلی الله علیه و آله یکفه فقالت فاطمة: یا رسول الله! کانه احبهما الیک؟ قال: لا، ولکنه استسقی قبله، ثم قال: انه و ایاک و هذین و هذا الراقد یوم القیمة فی مکان واحد.

«تاریخ مدینۀ دمشق: 163/14»

توضیح: شرح این تساوی در همین جلد ان شاءالله خواهد آمد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجره علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام خوابید وابل شیرده را دوشید

حافظ ابن عساکر به اسناد⁽¹⁾

اخبرنا ابوبکر محمّد بن نصر بن ابوبکر اللفتوانی و ابوالفضل محمّد بن عبدالواحد محمّد بن المغازلی باصبهان و ابوصالح عبدالصمد بن عبدالرحمن ابن احمد الحنوی ببغداد قالوا (انا) رزق الله بن عبدالوهاب بن عبدالعزیز (انا) احمد بن محمّد بن احمد بن حماد الواعظ (نا) علی بن محمد بن عبید الحافظ (نا) محمد بن الحسین الحنینی (نا) ابراهیم بن محمد بن میمون (نا) علی بن عابس عن ابی الحجاف عن عبدالرحمن بن زیاد عن عبیدالله او عبدالله بن الحارث الحنینی (یشک).

قال ابن عبید و الصواب عبدالله بن الحرث عن ابی سعید الخدری، قال: دخل رسول الله صلی الله علیه و آله علی علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام فاضطجع معهم فاستسقی الحسن، فقام الی لقوح فحلبها فاستسقی الحسین، فقال: یا بنی! استسقی اخوک قبلک نسقیه ثم نسقیک، قالت فاطمة علیها السلام، کانه احبهما الیک یا رسول الله؟

ابوسعید خدری، بازگو کرده که: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر علی و فاطمه و الحسن و الحسین علیهم السلام داخل شد و آنجا در رختخواب خود وارد شد، یا سر بر بالین نهاد، پس حسن علیه السلام کودکانه آب آشامیدن را طلب کرد.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله از جا برخاست به سراغ لقوح (شتری شیرده و بارور) پس آن را دوشید، آنگاه حسین علیه السلام آب آشامیدنی طلبید.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای پسرک عزیزم! برادرت پیش‌تر از تو آب طلبید، اینک او را سیراب می‌کنیم سپس تو را سیراب می‌کنیم.

فاطمه گفت: گوئیا مگر او محبوب‌ترین این دو است نزد تو، یا رسول الله؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه او محبوب‌ترین آنان نزد من است، محققاً من و تو و آن دو تن و این مضطجع که به پهلو خوابیده، در مکان واحد خواهیم بود روز قیامت.

تغذیه کودک

مادرانه

به هر صورت، از برکت تعالیم پیغمبر صلی الله علیه و آله، اهل مدینه آن سماجت و گذشت و مواسات و مساوات را به عالم یاد دادند و زنان در خانه و بیت نبوت از سعۀ نظر به آن مقام والا رسیدند که شبیه قدس ملائکه است.

صدیقۀ طاهره در وصیت‌نامۀ خود از صدقات و اوقاف خود سهمی برای همه ازواج طاهرات، پدرش پیغمبر صلی الله علیه و آله قرار داد، برای هر یک از آنان دوازده اوقیه و برای بانوان بنی هاشم هر کدام مثل آنان قرار داد.

و برای امامه دختر خواهرش از ابی العاص بن ربیع چیزی با آن که نان سفرۀ سفری فرزندانش را از او به زور گرفتند.⁽¹⁾

ملکة اسلام، تألیف دیگر مؤلف: 234.

این مرا افسرده می‌دارد که روزنامه‌ها به دست داده که هشتاد و پنج درصد فرزندان ایران با شیر گاوهای اروپا و آمریکا تغذیه می‌شوند و مادران از تغذیۀ

طفل عزیز خود با شیر خود که مناسب‌ترین غذا برای بنیۀ طفل است سرباز می‌زنند.

آن هم برای حفظ زیبایی خود، با این که طبیعت بدل ما یتحلل تهیه می‌کند، هر امر طبیعی (چه در جذب شدنی‌ها و چه در افرازات⁽¹⁾

افرازات: جدا شدنی، فضولات بدن.

اما ام سلمه و میمونه چون نامشان در روایت تغذیۀ کودک آمده و گوئیا خود از نزدیک شاهد قضیه بوده‌اند که پیغمبر صلی الله علیه و آله به جای آب، برای کودکان خود حسن و حسین شیر حاضر کرد و به نفس نفیس، مباشرت در تهیۀ شیر از پستان حیوان دوشیدنی شیر بده را به عهده گرفت، آن هم در شب تاریک از این جهت گویی شرایط مادری کردن را در تغذیه کودکان، این دو بانو بیشتر متوجه بوده‌اند.

به عکس عایشه از نظر سن احساس «مادری» در وجود او بیدار نشد.

پس نیکو می‌آید که تاریخچه و ترجمۀ این دو گونه شخصیت را تا آخر نفس حیات بیاوریم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله واهمیت عاریه دادن بز دوشیدنی

«منیحۀ عنز» به مردم بی سامان

در این موقع مجلة البعث الاسلامی هند لکنهو رسید، حدیثی در آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله ضبط کرده‌اند که مرا به نشاط آورد، در آن حدیث می‌گوید:

فراهم کردن سرچشمۀ شیر و لبنیات برای مردم بی‌سر و سامان، از اهمیت زیاد آن قدر برخوردار است که آن در میان چهل گونه خصلت‌های خیر، از همه اعلی و برتر است.

متن حدیث: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

چهل خصلت است و اعلای آنها «منیحة عنزه» است، هیچ کس نیست که یکی از آنها را در عمل بیاورد به امید و رجا ثواب آنها و با تصدیق به موعود آنها، مگر آن که خداوند وی را به داخل بهشت می‌کند.⁽¹⁾

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: «اربعون خصلة اعلاهن منیحة العنز، ما من عامل یعمل بخصلة

در این حدیث از رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگو می‌کند که چهل خصلت است و اعلای آنها بخشیدن بز دوشیدنی است؛ که هیچ عمل‌کننده‌ای نیست که عمل به خصلتی از آنها بکند به امید ثواب آن و تصدیق به موعود آن، مگر آن که خدا او را به آن، داخل بهشت می‌کند.

منیحۀ عنز را اعلای آنها قرار داد

چون عنز چشمۀ زاینده رود شیر است، اما ضأن که میش باشد در بهاران زود از شیردادن می‌ایستد و گاو ماده اگر چه از شیر نمی‌افتد، اما تهیۀ آذوقه آن مشکل است وگرنه گاوان شیر بده هستند که شبانه‌روز چهل لیتر شیر می‌دهند و آنها را با برق می‌دوشند و عنز در طبقات پایین مصغر آن گونه بقره‌اند؛ زیرا امکانات ما محدود است، این اعجوبه تعبیر است که در بلاغت بی‌نظیر خود این جمله را وسط جمله اول، بین کلام مبتدا و خبر آن آورد، گویی مبتدا را که گفت چهل خصلت است، فرصت را کم دید که بقیۀ قضیه را بگوید یا آن را به تعداد در شمار آرد؛ بلکه پیش از گفتن حکم و پیش از تعداد شمارش اعداد، فوری در درج کلام گنجانید که فرمود: این یک برابر همه آن چهل تا است و اعلای از همه آن چهل تا است، این شدت اهتمام است که کلام را ناتمام گذاشته و حکم را که تتمه بقیه کلام است نیاورده، همین که فرمود: چهل تا خصلت است فوری «پرانتز» آورد و در پرانتز فرمود:

اعلای آنها «منیحة العنز» است، عاریه بخشیدن بز دوشیدنی است که مبادا اهمیت «منیحۀ عنز» اگر در ضمن تعداد و شمارش آید، از قدرش کاسته شود یا در نظرها بی‌اهمیت آید، یا با اهمیتی کمتر از لایق جلوه کند، یا جلوه‌ای فرا خور خود نداشته باشد.

لذا فوری گفت: منیحۀ عنز اعلای آنها است.

نکتۀ دیگر: آن که چهل تا را در این حدیث به شمارش نیاورد، گویی همه گفتگو فقط از این یک و برای این یکی بوده:

گر چه کلمۀ «اعلا» اگر بعد هم گفته می‌شد، مقدار اهمیت آن را معلوم می‌کرد. لفظ اعلا صیغۀ افعل تفضیل است.

در مردم شهرنشین که نه گل گندم دیده‌اند و نه چق چق آسیا.

شیر را خالص از زحمت دوشیدن از دست فروشنده به دست می‌آورند و احساس حس محبت و احسان نمی‌کنند.

لذا اهمیت آن محسوس نیست، اما همچنان که از دوشیدن شیر آسوده‌اند از احساس ورود به سرچشمه زاینده رود شیر و لبنیات هم محرومند.

گرچه از تعب دوشیدن و علوفه دادن هم آسوده‌اند.

اما در زندگانی ایلیاتی و عشایری و روستایی، دادن پستان پرشیر و سرچشمه شیرخیز و آب انداز آن به کسان و خاندان‌های محروم، لذت بی‌نهایت دارد، دولت و ثروت لایزال دیده می‌شود.

این بورس برای اشخاص محروم مهاجرین در مدینه، توأم با ایجاد امواج از سرچشمۀ محبت بود.

قرآن می‌گوید: (تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الْإِیمانَ)1 یعنی خانه‌های دل و خانه گل را به یاران دادند.

در روستاییان همین که به یکدیگر می‌رسند، اول سؤال این است: تفقّد از طرف می‌کنند که آیا دوشیدنی دارید؟ و چند تا دارید، تا دهان و لب را به چه تازه کنند.

اگر به نظر آید که این موضوع، موضوع حقیر و کوچکی است، مگر بز شیرده اهمیتی دارد که در کتاب امام عظیم این قدر سخن از آن به میان آید؟

جواب آن که: کلمۀ مشهور ناپلئون را یاد آرید که می‌گفت:

مادری که گهواره کودکی را می‌جنباند، به آن ننگرید که در گهواره کودکی خرد است که می‌جنباند، بلکه به ملاحظه آتیه آن کودک گاهی کرۀ زمین را می‌جنباند.

از این کلمۀ مختصر فشرده پاسخ را خواهید دریافت. بدین قرار که:

بز شیرده بز است و حقیر است، اما در حدیث به وصف منیحه برای او حساب باز کرده.

رنگ بخشش به خود گرفته که آن از حیوان سرچشمه لایزالی پستان خود، خاندانی را کوچک، اما آرواره افرادی قابل رشد و رو به تکامل را شیر می‌دهد، یعنی مایۀ حیاتی می‌دهد و گاهی آن فرد مثل طفل پیغمبر صلی الله علیه و آله حسن علیه السلام و حسین علیه السلام است و همان طور که قطره قطره شیر می‌آید، از ذره ذره احساسات

طرفین افواجی از امواج محبت لدا⁽¹⁾

لدا: همزادی، قرابت، همزیستی.

و شاید به نظر بیاید که این اهمیت موقتی بوده و برای پیغمبر صلی الله علیه و آله آواره و مهاجرین تازه وارد بوده و حکم دارای حکمتی است به حسب مکان معین و محدود یعنی شهر مدینه و به حسب زمان محدود معین ایام عسرت و سال عسرت که بنابراین حکم در قضیه حکم قضیه کلیه نیست که همه جا و در هر شرایطی باشد، بلکه قضیۀ جزئیه است.

پاسخ آن که باز قضیه کلیه است که هر جا چنین باشد که «بز» حیوان شیرده رنگ بورس محصلان بردارد. همین اهمیت را دارد.

به علاوه احسانی که به همراه شیردادن بین دهنده و گیرنده متبادل می‌شود کم‌اهمیت‌تر از خود شیر نیست، آن احساسات بسیار پرارزش‌اند، آنها از این منابع لایزالی‌اند.

پس قضیه مثل «الکاتب متحرک الاصابع» حکم بر وصف عنوانی است که وصف «کاتب» باشد نه تنها شخص، اینجا هم حکم روی ذات حیوان نیامده که بگوییم حقیر است. بلکه روی وصف منیحه آمده که معنی واگذاری و احسان و در اختیار دادن سرچشمه زاینده‌رود است.

به علاوه از آن که اصل موضوع شیر و لبنیات را هم نباید حقیر شمرد.

شما اگر قطرۀ آب یا قطرۀ شیری که از پستان مادر به دهان کودک می‌ریزد؛ آن را به حساب پولی درآورید که چیز پشیزی است، کسر حق آن نهاده‌اید مثل

فرزندان که به طنز به مادر می‌گفتند: چند من شیر می‌خریم و به تو عوض می‌دهیم.

اگر قطره شیر مادر به نظر شما حقیر آید، شما نظر به تپش قلب مادر و گرمی دامن او نگردیده‌اید.

شما نظر سامی سماوی ندارید.

و بعلاوه از این دو جهت، باز هر آن پله فرودین کوچک باز پله ارتقا است.

پله‌های ارتقا اگر چه پایین باشند، چون مقدمه ارتقا به پله‌های بلندند و وسیله صعود به سطح پشت بام مرتفع بلند هستند، پرارزش‌اند.

اما فسوسا ودریغا که از بدآموزی‌های نکبت خیز،

در وطن ما ایران به بهانۀ آن که بز حیوان پرآزاری است با «سم‌های خود» ریشه علف‌ها را از زمین درمی‌آورد، دولت‌های نابالغ ما حکم دادند در سراسر کشور، بزها را از دایرۀ حیات بیرون راندند و نخواندند که شخم زدن زمین به وسیلۀ سم این حیوان پربرکت، بته‌های علف را نیز بهتر پرورش می‌دهد.

ما پس از آن گرفتار کمبود لبنیات شدیم؛ تا دولت مجبور شد مواد لبنیات را از خارج وارد کند.

پنیر استرالیائی بلغاری و گوشت یخ زده برای مسلمانان آوردند تا کوس رسوائی ما زده و طاس از پشت بام افتاد، خواسته یا نخواسته با خشکاندن منابع طبیعی خداداد، چشمه‌های آب‌خیز معیشت را خشکانیدند، حتی قنات‌ها و کاریزها را خشکاندند تا کشور را صنعتی کنند، با آن که از آهن و فولاد قطره‌ای آب درنمی‌آید و از کارگاه صنعت یک قطره مهر و عاطفه نمی‌جوشد.

تقسیم چنین شد:

این استر چموش لگد زن از آن من

آن گربه مصاحب بابا از آن تو⁽¹⁾

وحشی بافقی کرمانی.

از دست دیگران چه شکایت کند کسی

سیلی به دست خویش زند بر قفای خویش

چندین چراغ دارد و بی‌راهه می‌رود

بگذار تا بیفتد و ببیند سزای خویش⁽²⁾

سؤال: آیا سند حدیث معتبر است؟

مجله، آن را از عبدالله بن عمروعاص آورده است.

پاسخ آن که: عبدالله بن عمروعاص، پدر را به جانب علی علیه السلام می‌کشاند و محمّد برادرش به طرف معاویه.

عبدالله بن عمروعاص از رسول خدا صلی الله علیه و آله. (از احادیثی که اجازه نوشتن آنها را گرفته بود) دارای صحیفه‌ای است که آن را به نام صحیفه صادقه می‌نامند.

ابوهریره می‌گفت: هیچ‌کس به قدر من از حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله برنگرفته، مگر عبدالله بن عمروعاص چون او می‌نوشت.

عبدالله بن عمروعاص در مسجد الحرام اشاره به امام حسین علیه السلام کرد و به

همنشین خود گفت: امروز آن که در آسمان‌ها محبوب آسمان‌ها است، این حسین بن علی علیه السلام است.

راوی واسطه شد که بین او و امام حسین علیه السلام تماسی برقرار گردد. امام علیه السلام فرمود: اگر تو به این معتقد هستی، پس چرا در صفین با ما جنگیدی؟

گفت: چه کنم، زورم به پدرم نرسید و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرموده بود از پدر اطاعت کنم.

باقی ماند: اهمیت دادن این دو تن از همسران پیغمبر صلی الله علیه و آله ازواج النبی صلی الله علیه و آله به ضبط کردن حدیث شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله به نفس نفیس، در دل شب از بستر استراحت برای کودک که گواه بر بینش و بصیرت کامل آنان در امر رضاع و ارضاع کودک و تغذیۀ آن و بر اهتمام آنها به ضبط حدیث آن.

بنابراین باید رویۀ این دو بانوی خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله را رسیدگی کرد تا فهمید که بسی اهتمام داشته‌اند به اخذ حدیث؛ از حجرۀ طاهره فاطمه علیها السلام و ضبط حدیث با قوۀ حافظۀ خویشتن و وضع شبانه کودکانشان؟ و باز اهتمامی داشته‌اند به رساندن آن حدیث.

به روات متعدد مثل بانو ام الجعد در روایت اول و عبدالرحمن ابی‌الازرق در روایت دوم؛ و ابی فاخته در روایت سوم و عبدالرحمن اودی در روایت چهارم و ابوسعید خدری در روایت پنجمین.

همسر محترم پیغمبر صلی الله علیه و آله میمونه هلالیۀ ام المؤمنین، آخرین زوجۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله

زوجه با میمنت و خوش میمنت از مکه به سال بین صلح حدیبیه

(در ششمین سال)

و بین سال فتح مکه (در هشتمین سال) به حرم سرای پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد و حسین علیه السلام در این وقت سه ساله و اندکی بیشتر بود، پس دوران رضاع و شیرخوردن و اسم‌گذاری و ولادت آنها را در مدینه درک نکرده است.

لکن شرایط مادری را به طور وافر و افزون دارد.

اواخر سال هفتم هجری پیغمبر صلی الله علیه و آله گرامی با این سیده میمونه بنت الحارث هلالی تزویج کرد، نام این بانو (برّه) نیکوکار بود و به واسطۀ میمنت فتح مکه و دخول سپاه مسلمین در مکه، بعد از هفت سال آن را به فال نیک گرفته.

پیغمبر صلی الله علیه و آله نام او را میمونه نهاد، یعنی از خوشقدمی او فال زدند.⁽¹⁾

زوجات النبی صلی الله علیه و آله: 108.

ازدواج او در سال هفتم هجری شد در موقع ورود پیغمبر صلی الله علیه و آله به مکه. پیغمبر صلی الله علیه و آله در این سال با لشکر مدینه برای انجام عمرة القضاء وارد مکه شد، طبق تعهد سال قبل که قریش، رسول خدا صلی الله علیه و آله را با سپاه‌هایمان مانع از دخول شهر مکه شدند و صلح حدیبیه واقع شد و قرار شد که آن سال، رسول خدا صلی الله علیه و آله حج نکرده برگردد به مدینه وسال بعد که هفتمین سال هجرت باشد با جمعیت به حج عمره بیایند و سه روز قریش، شهر مکه را برای آنان خلوت کنند و همین طور شد، در آخرین ایام اقامت این سه روز، این بانوی مجلله بنی هلال به خواستگاری عباس بن عبدالمطلب شوهر خواهرش ام الفضل و مداخلۀ جعفر طیار، شوهر خواهر دیگرش اسماء بنت عمیس به عقد رسول خدا صلی الله علیه و آله درآمد و به مدینه آمد و این آخرین ازدواج پیغمبر صلی الله علیه و آله است. وی زاهده عابده بود، عایشه دربارۀ او گفت:

هله، آگاه باشید که: این بانو از پرهیزکارترین ما نسبت به خدا و صله رحم جوترین ما دربارۀ ارحام بود.

کتاب زوجات النبی الطاهرات تألیف شیخ محمّد محمود الصّواف می‌گوید:

در غزوۀ تبوک⁽¹⁾

شاید یرموک باشد؛ زیرا در تبوک جنگی در پیش نیامد.

قیام به واجبات مجاهدان و سربازان دسته‌ای از بانوان تشکیل داد که کارشان در عرصۀ کرامت و مجد، ملازمت این درمانگاه بود.

و در این میدان جهادش، تیری به او اصابت کرد، از تیرباران دشمن در آن موقع که آب برای مصدومان و آسیب دیدگان می‌برد و نزدیک بود که او را بکشد اگر عنایت و لطف خدا نبود.

این بانوی با میمنت، خواهر لبابه کبری زوجۀ عباس رضی الله عنه عموی پیغمبر صلی الله علیه و آله و خانه عبدالله بن عباس رضی الله عنه است.

موسوعة آل النبی فصل سیزدهم می‌گوید:

میمونة بنت الحارث آخرین ازدواج پیغمبر صلی الله علیه و آله.

مسلمین بعد از مراجعت از حدیبیه به سال ششم که قریش آنها را مانع شدند از دخول در مکه عطف توجه به فتح خیبر کردند.

و در اثنای فتح خیبر آوارگان مهاجرین حبشه، تحت سرپرستی جعفر برگشتند، در مدینه خبر شدند که پیغمبر صلی الله علیه و آله در خیبر است، آنها هم به خیبر آمدند و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نمی‌دانم به فتح خیبر من بیشتر شاد هستم یا به ورود جعفر.

بلی، صلح حدیبیه هم راه را برای قبول اسلام باز کرده بود و خالد بن ولید با عمروعاص به مدینه آمده اسلام آورده بودند؛ و مسلمانان فکرشان همگی مصروف عهدنامه صلح حدیبیه بود که آخر سال ششم عقد قرار داد آن بسته شد که محمّد و اصحابش به سال بعد آن به مکه بیایند و سه روز شهر برای آنها خلوت باشد و از اسلحه غیر از سیوف و شمشیرها، آن هم در غلاف، با آنها

نباشد.

در آن میان مهاجرین که مکه را رها کرده و به مدینه هجرت کرده بودند و همه در اندیشه و خواب و خیالشان عودت مجدد به وطن سابق، ام القری معطوف بود، خود را تصور می‌کردند که به سرزمین وطن بازگشته‌اند و به طواف بیت العتیق مشغولند. و چشم و دل‌ها را از دیدگاه عهد کودکی و آرامگاه اجدادی پر کرده‌اند.

چون سالیان دراز ممتدی است، از آن روزی که از این شهر و دیار خود اخراج شده‌اند حائل قوی بین آنان با خانه کعبه که خدا آن را مثابه و امن قرار داده و مردم از هر زاویه عمیق به سوی او می‌آیند واقع شده؛ همین که شتابان در سال گذشته (ششم هجرت) سعی کردند که به قصد عمره و عبادت، نه جنگ و ستیز به مکه آیند و تا چند مرحله‌ای مکه رسیدند، قریش مانع شدند و آنها را از مسجد الحرام بازداشتند، هر چند بالاخره قبول کردند که راه بدهند که مسلمین سال بعد، دیگر بار بیایند.

روزها به درازا می‌گذشت و شب‌ها طولانی به نظر می‌آمد تا سال چرخید و منادی پیغمبر صلی الله علیه و آله ندا در داد که: مردم آماده حرکت به سوی مکه شوند.

و پیغمبر صلی الله علیه و آله سوار ناقه «القصواء» شد و دو هزار نفر به تبع سوار شدند و با شوق و شوری روانه زیارت خانه‌ای شدند که خدا در آن عبادت شده.

دل‌ها در تپش بود، پر می‌زد به آن سرزمین که گهواره و موطن و تفریحگاه آنان بود.

و دورنمای قریۀ مبارکه (مولد و زادگاه پیغمبر صلی الله علیه و آله و فرودگاه وحی) به دیده

آنها پدید می‌آمد که رؤیت آن بسی شورافزا و با غلغله بود.

و صدای حدی ساربانان به آسمان برآمده.

آنها را بشارت به روز موعود می‌داد و پیشاپیش همه، عبدالله بن رواحه بود که مهار ناقۀ «قصوی» را گرفته و حدی را برای ساربانان و شتربانان انشاد می‌کرد.

به این مضمون:⁽¹⁾

خلوا بنی الکفار عن سبیلهخلوا افکل الخیر فی رسوله

یا رب انی مؤمن بقیلهاعرف حق الله فی قبوله

1 - راه بدهید: ای کافرکیشان! راه را برای او باز بگذارید.

2 - باز بگذارید که همه خیر در رسول او است.

3 - ای پروردگارا! من مؤمنم به گفتار او.

4 - در قبول آن حق خدا را می‌شناسم.

تا ایمن داخل مکه شدند که ایمن طواف کنند و ایمن سر بتراشند و موها کوتاه کنند و بیم از کس نداشته باشند.

و کفار مکه مشرکان شهر را خلوت کرده، جلای وطن کرده در سه روز به طوری که احدی از آنها در شهر نبود، مسلمین آیۀ وعدۀ حق را به صدق تلاوت می‌کردند.

(لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لا تَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ

دُونِ ذلِکَ فَتْحاً قَرِیباً)1

سپس افواج دو هزار نفر مسلمین به یک صدا خروش برکشیدند:

«لبیک اللهم لبیک لاشریک لک لبیک.»

به طوری که صدا در کوه‌های مکه پیچید، از همه سوی شهر صدای خروش «لبیک اللهم لبیک» طنین می‌افکند و لرزه بر در و دیوار می‌افکند.

و زمین زیر پای مشرکان که خیمه بیرون شهر بلد الامین بلد الحرام زده بودند تا بعد از سه روز که محمّد و همراهانش بروند، آنها به جای خود در شهر برگردند؛ می‌لرزید از صدای لبیک همگانی یاران محمّد صلی الله علیه و آله، احساس می‌کردند که کوه‌های گنگ سر به فلک کشیده، گوئیا دارد از هیبت و جلال و هراس از هم می‌پاشد و به دنبال آن پیاپی صدای دعا از ساحت حرم بلند بود به صدای خروش

«لا اله الا الله وحده لا شریک له، صدق وعده و نصر عبده و هزم الاحزاب وحده.»⁽¹⁾

یعنی جز خدای یگانه معبودی نیست، تنها او و تنها او است، وعدۀ خود را صدق درآورد و بندۀ خود را نصرت و پیروزی داد و ارتش و سپاه و جنود خود را عزت داد و احزاب را خود به تنهایی درهم شکست.

این غلغله و هیاهو، خدا می‌داند با دل مردم چه می‌کرد؟

مردم مکه همه یقین کردند که پیروزی با محمّد است و روز پیروزی بزرگ برای مؤمنان فرا رسیده، این منظرۀ رستاخیزآسا در اهالی مکه کار سحر را کرد، دل‌ها را برد، اما در سران سرکش قریش از مهابت و رعب و اما در طبقات تودۀ مردم:

از دلربایی خصوصی با عاطفه و ذره‌پروری سال پیش که محمّد صلی الله علیه و آله وقتی از دخول شهر مکه ممنوع شد و با صلحنامۀ حدیبیه به مدینه برگشت و خیبر را فتح کرد، آب و ملک خیبر بر اهل مدینه تقسیم گردید و مقادیر شمش‌های طلا که از خیبر به دست آمد؛ محمد صلی الله علیه و آله آنها را به مکه و فقرای مکه اختصاص داد و بار شتر کرده به سوی مکه فرستاد که به توسط سه تن از اشراف مکه بر مردم قحطی زده مکه تقسیم شود، مکه گرفتار خشکسالی شده بود.

ولی ابوسفیان از آن سه تن قبول کرد و پخش کرد.

صفوان بن امیه و سهیل بن عمرو، قبول نکردند.

آن بزرگواری دل مردم را برد، خاصه در میان آنان که کسان آنها در زمرۀ مسلمین درآمده و امروز فاتحانه وارد مکه شده‌اند.

خالد بن ولید از آنان بود که برادرش ولید بن ولید جزء جوان مردان مسلمین بود.

از جمله بانویی از گرامی‌ترین خاندان‌های مکه، دل او به هوای محمّد صلی الله علیه و آله پر می‌زند.

این بانو نامش «بره» یعنی نیکوکار است، پیغمبر صلی الله علیه و آله به واسطۀ این فتح مقدماتی فال نیک زده، قدوم او را با میمنت شمرده، نامش را میمونه گذارد.

وی دختر حارث بن حزن هلالیه از قبیلۀ بنی هلال است.

یکی از آن چهار خواهران که در حق آنها رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چهار خواهران مؤمنات، یکی از آن چهار خواهر شقیقه او، از پدر و مادرش لبابة کبری ام الفضل بنت الحارث هلالیه همسر عباس بن عبدالمطلب، وی اولین بانوئی است که بعد از خدیجه ایمان آورد و آن بانویی است که برای تاریخ اسلام این افتخار را نگه داشته که ابولهب را که جسورانه داخل منزل عباس شد و مولای او «ابورافع» را که اسلام آورده بود به زمین زده وبر او افتاد، همی او را می‌زد که چرا اسلام آورده، ام الفضل ناتوانی نکرد برخاست، عمودی در آنجا بود برداشت و بر تارک سر ابولهب زد که سر او شکست و شکاف منکری برداشت.

سخت استخوان شکست و ام الفضل همی گفت: او را مستضعف گیر آورده بودی، اینک که سالار سر او را غائب دیدی؟

ابولهب برخاست ذلیلانه پا به فرار گذاشت و پس از این مضاربه هفت روز بیشتر زنده نماند که خدا سیاه زخم را بر او مسلط کرد که او را کشت.⁽¹⁾

السیرة النبویة: 473/2-474؛ تاریخ اسلام: 67/2.

آن دو خواهر دیگر یکی این «بره» از جانب مادرش یکی اسماء بنت عمیس خثعمیه است و دیگری خواهرش سلمی خثعمیه زوجۀ حمزه سیدالشهداء، قتیل احد است.

اما اسماء بنت عمیس خثعمیه زوجه جعفر بن ابی طالب جعفر طیار، ذی الجناحین و مادر عبدالله جعفر داماد امیرالمؤمنین بر زینب کبری بانوی قهرمانه

کربلاست.

اسماء بعد از شهادت جعفر طیار در جنگ موته (دو سال بعد) به ازدواج ابو بکر درآمد و محمّد بن ابی‌ابکر را خدا به او داد و بعد از ابوبکر افتخار همسری امام علی بن ابی طالب علیه السلام را یافت و برای او «یحیی» را آورد،.

و مادر همه، هند دختر عوف بن زهیر بن الحارث بود که در حق او گفته‌اند: خوشبخت‌ترین بانو از جهت داماد اوست.⁽¹⁾

السمط الثمین: 113؛ الاستیعاب: 1915/4.

دامادهای او رسول خدا صلی الله علیه و آله و حمزه سید الشهدا و جعفر طیار و امام علی بن ابی طالب و ابوبکر صدیق و عباس بن عبدالمطلب و ولید بن مغیره مخزومی، پدر خالد بن ولید بودند.

این هند غیر از این دامادهای متشخص، دامادهای دیگرش هم متشخص بودند مثل: ولید بن مغیره مخزومی است که زوجه او لبابه صغری هلالیه مادر خالد بن ولید سردار فاتح شام بود.

و دیگر از دامادهایش، ابی بن خلف جمحی بود که شوهر خواهرش عصماء دختر حارث هلالیه، مادر «ابان» بود.

و داماد دیگرش، زیاد بن عبدالله بن مالک هلالی شوهر عزة بنت الحارث هلالیه.⁽²⁾

که تماس دست پیغمبر صلی الله علیه و آله یا بوسه پیغمبر صلی الله علیه و آله گاهی موجب ظهور نوری در

چهرۀ طرف می‌گردیده ذکر کرده.

پسر خواهر میمونه زوجه رسول خدا صلی الله علیه و آله و زیاد بن عبدالله بن مالک از بنی هلال وقتی با نمایندگان «داد» از قبیله بنی هلال به مدینه آمدند، سال وفود نمایندگان، سال نهم هجری بوده و او بر خاله‌اش میمونه بنت الحارث وارد شد و با رسول خدا به مسجد آمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسجد دست به سر و صورت او کشید و به همین سبب، نوری در سیمای او پدید آمد که برای همیشه بود (ظاهراً باید پسر زیاد باشد، به هر صورت این بانو «میمونه» در آن موقع در سن 26 سالگی بود و بیوۀ ابورهم بن عبدالعزی قرشی عامری بود.⁽¹⁾

السیرة النبویة: 1061/4؛ الاستیعاب: 1916/4 (در نام شوهرش اختلاف است)؛ سمط الثمین: 115.

برّه به خواهر تنی خود «ام الفضل» رسانید که دلش چه می‌خواهد؟ یعنی همسری محمّد را می‌خواهد که سالار سرش باشد، خواهر هم این راز را با شوهر خود عباس بن عبدالمطلب در میان نهاد و اختیار او را در دست عباس وانهاد و عباس هم در حمل رسالت چنین که قبیلۀ بنی هلال را سرافراز کند و برای دعوت پیغمبر صلی الله علیه و آله هم پشتیبانی از آنها ساخته باشد کوتاهی نکرد و فوراً به پیشگاه پسر برادر مشرف شد و با او دربارۀ این بانو نیکوکار (برّه) گفتگو کرد و پیشنهاد داد که با او ازدواج کند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله اجابت کرد و صداق او را چهارصد درهم قرار داد و پسر عم خود جعفر طیار را که شوهر خواهرش اسماء بنت خثعمیه بود، برای خواستگاری و اجرای خطبه روانه کرد.

و در روایتی آمده که این «برّه بنت حارث» هلالیه، همان زنی است که قرآن از او یاد می‌کند که نفس خود را به پیغمبر صلی الله علیه و آله بخشید و آیۀ مبارکه درباره‌اش نازل شد.⁽¹⁾

احزاب (33):50؛(وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِیِّ)؛ الاستیعاب: 1916/4-1917.

این ازدواج هنوز به اقتران نرسیده، مدت مهلت سه روزه عهدنامه حدیبیه به سر رسید.

پیغمبر صلی الله علیه و آله دوست می‌داشت که اگر اهل مکه (مکیان) مهلت بدهند تا این ازدواج و اقتران صورت بگیرد، ولیمه دهد؛ تا بتواند از این مهلت بر مدت اقامت بیفزاید؛ تا بلکه اسلام از سلوک حسنه پیغمبر صلی الله علیه و آله و مسلمین در نفوس کفاری که هنوز از عناد و ستیزه و حسد به زبان اقرار نیاورده‌اند جا بگیرد و تمکین یابد.

ولکن عصر روز سوم دو تن نمایندگان مردم مکه، حویطب بن عبدالعزی و سهیل بن عمرو «اعلم» آمدند و خواستار شدند که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سپاه از شهر بیرون رود، چون مدت تمام شده و به سر آمده طبق نص عهدنامه.⁽²⁾

«السیرة الحلبیة: 780/2-781؛ السیرة النبویة، ابن کثیر: 433/3»

پیغمبر صلی الله علیه و آله از در مسالمت به آنها پیشنهاد داد که باکی بر شما نیست که اگر وابگذارید که من عروسی را در شهر شما و بین شما بگذرانم و برای شما ولیمه اطعام کنم، لکن آن دو نفر نماینده نپذیرفتند، چون درک

کردند که با انعقاد مجلس ولیمه از جانب محمّد، دیگر بی‌درنگ ابواب شهر به روی محمّد و اسلام بازخواهد شد یا اگر چند روز دیگر اقامت مسلمین طول بکشد، علیهذا جواب نامساعدی گستاخانه گفتند ما را حاجتی و نیازی به طعام و ولیمه تو نیست، بیرون رو از شهر ما.

پیغمبر صلی الله علیه و آله به حسب وفای به عهد تسلیم شد و اعلان رحیل در مسلمین داده شد که پیش از غروب باید مسلمین از شهر خارج شده باشند و ابورافع مولای خود و امین خود را به جا گذاشتند که عروس را از عقب سر بیاورد.⁽¹⁾

البدایة و النهایة، ابن کثیر: 261/4؛ تاریخ الاسلام: 460/2-461؛ السمط الثمین: 114.

عروس (برّه) به مصاحبت و ملازمت مولی رسول خدا صلی الله علیه و آله در «سرف» نزدیک «تنعیم» از عقب سر رسیدند، در آن بقعه مبارکه اقتران حاصل شد.

سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله با این بانو منصرف شده به مدینه برگشتند و این بانو را به مناسبت میمنت و خوش قدمی که ازدواج با او در این وقت درخشان اتفاق افتاد که بعد از هفت سال به امّ القری برای اولین دفعه با همۀ اصحاب وارد شدند و ایمن و آسوده اعمال عمرة القضاء را به جا آوردند و افق جنوب از طرف مکه به روی مسلمین باز شد، چنان که به واسطۀ فتح خیبر افق شمال هم باز شد.

این بانو داخل خانۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله شد، با زندگی مسالمت آمیز بلکه کارآمد، زیاده‌طلبی نداشت، قناعت داشت، به جای افزون طلبی اکتفاکرد

از دنیا به نعمت اسلام که خدا آن را به شرف افتخار ازدواج با پیغمبر صلی الله علیه و آله به او ارزانی فرمود؛ این آخرین ازدواج پیغمبر صلی الله علیه و آله است، وی به قراری که عایشه اعتراف کرد نسبت به مقام ربوبی، پرهیزکارترین آن بانوان و نسبت به ارحام صله‌رحم‌جوترین آنها بود و در عین حال کارآمد بود.

کتاب زوجات النبی الطاهرات تألیف شیخ محمّد محمود الصواف گوید: در غزوۀ تبوک که به سال نهم واقع شد، خارج از مرز عربستان در تبوک که سیصد کیلومتر دورتر از مدینه است و داخل مرز شامات است، این بانو در صفوف مجاهدان بود، زخمیان را مرهم می‌نهاد و بیماران را مداوا می‌نمود و در راه خدا جهاد می‌کرد حق جهاد.

و گفته شده که: میمونه اولین بانویی بود که دسته‌ای از بانوان تشکیل داد برای دوا و درمان مجروحان و زخمیان و قیام به واجبات مجاهدان و سربازان اسلام؛ و این دسته بانوان کارشان ملازمت این درمانگاه بود.

سفرهایی که بانوان به همراه پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌آمدند به حکم قرعه بود، جز سال حجة الوداع که سال دهم بود و همۀ زنان زوجات طاهرات همراه بودند و زهرا علیها السلام هم بود، اما سال هشتم فتح مکه ام سلمه بوده و زهرا علیها السلام هم بوده.

چنان که در سال ششم حدیبیه امّ سلمه همراه بود و این بانو هنوز جزء ازواج طاهرات نیامده و در سلک آنان وارد نگردیده بود و در مکه بود.

اما در غزوۀ تبوک که به سمت شمال مدینه رفتند، این بانو همراه بوده (خدا دانا است).

در این میدان جهادش تیری به او اصابت کرد از تیرهای دشمن، در آن موقع که آب برای مصدومان و آسیب‌دیدگان می‌برد و نزدیک بود که او را بکشد، اگر عنایت و لطف خدا نبود؛ این قضیه را شیخ محمّد محمود الصّواف در کتاب زوجات النبی الطاهرات ذکر کرده و خدا دانا است.

موسوعة آل النبی می‌گوید: این بانو در خانۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله زندگانی مسالمت آمیز داشت و اکتفا می‌کرد به شرف ازدواج همسری با پیغمبر صلی الله علیه و آله و نعمت اسلام و بی‌شک از گزند رشک بر عایشه و سپس بر ماریه قبطیه مادر ابراهیم آسوده نبود، هر دو او را گزند می‌داد.

چون اولی حظّ بیشتری از محبت پیغمبر صلی الله علیه و آله را به خود اختصاص داده و دومی صاحب فرزندی شده و شرف مادری برای ابراهیم پسر پیغمبر صلی الله علیه و آله را یافته بود.

باز شک نباید کرد در این که: وی هم مقاومت با عاطفۀ دستۀ زن‌ها را نکرد که غیرت و رشک زنان پیغمبر صلی الله علیه و آله آنان را به چموشی و سرکشی واداشت. و او هم در آن میان از زنان و داخل در آن کشمکش و خشم و هجران بود.

لکن مورخان اسلام و نویسندگان سیره، برای او هیچگونه دیگر غیر از این ننوشته‌اند که خصومتی را احداث کرده باشد یا مشاجره‌ای را در خانه پیغمبر صلی الله علیه و آله برافروخته باشد. آری، فقط این را ذکر کرده‌اند که: در بیماری اخیر رسول خدا صلی الله علیه و آله در مرض موت وقتی درد به پیغمبر زورآور شد و شدت کرد، در خانۀ او رضی الله عنها بود و او رضایت داد که رسول خدا صلی الله علیه و آله در بیماری، چون خود دوست دارد در حجرۀ عایشه باشد، همین که رسول خدا صلی الله علیه و آله به جوار رحمت

حق رفت، همواره میمونه تا زنده بود یاد از آن روز می‌کرد که چه مبارک روزی با میمنت بود که با رسول خدا صلی الله علیه و آله با هم بودیم.

و از عجایب اتفاقات زندگانی این بود که همواره دلش هوای سرزمین «سرف» را می‌کرد که اتفاق صحبت رسول خدا صلی الله علیه و آله در آنجا دست داده بود؛ تا در وصیت خود قید کرده بود که در محل قبّه و خیمه‌اش در آن سرزمین، دفن شود. اتفاقاً وفات او بعد از منتصف قرن اول هجری در سفر مکه در همان سرزمین واقع شد و همانجا او را در آرامگاهی که دوست می‌داشت خواباندند.

عایشه هووی او به یزید بن اصم گفت: میمونه وی پرهیزکارترین شخص ما و صله‌رحم‌جوترین شخص بین ما هووها بود.

یزید بن اصم بازگو کرده که: به استقبال عایشه که از مکه بازگشته بود من با پسر طلحه از خواهرش (خواهر عایشه) رفته بودیم و به باغی از باغستان‌های مدینه دست‌اندازی کرده بودیم، پس عایشه رو به پسر خواهر خود کرد او را همی ملامت کرد، سپس رو به من کرد و مرا موعظه‌های بلیغ نمود سپس گفت: آیا نمی‌دانی خدا تو را تا کجا آورده که تو را در خانه‌ای از خانه‌های پیمبرش وارد کرده... میمونه والله از دنیا رفته، افسار تو را به گردنت افکنده، تو را یله و رها کرده. هان! بدان که آن بانو به خدا قسم از پرهیزکارترین ما از خدا بود، در عین آن که به خویشاوندان صله‌رحم‌جوتر از همه بود.

سلام بر امّ المؤمنین میمونه، درود بر زنان پیغمبر صلی الله علیه و آله باد.

لبیک سبب فتح مکه ولبیک سبب فتح عموریه

میمونه ام المؤمنین و فریاد اغاثه ملهوفین از پیغمبر صلی الله علیه و آله در دل شب تاریک

سیرۀ احمد زینی دحلان: 87/2 از طبرانی از حدیث میمونه ام المؤمنین رضی الله عنها روایت کرده⁽¹⁾

روی الطبرانی «معجم الکبیر: 434/23» من حدیث میمونه ام المؤمنین رضی الله عنها قالت: بات عندی رسول الله صلی الله علیه و آله لیلة فقام لیتوضاء للصلوة فسمعته یقول فی متوضاه باللیل، لبیک! لبیک! لبیک! ثلاثاً - نصرت نصرت نصرت ثلاثا، فلما خرج قلت: یا رسول الله صلی الله علیه و آله! سمعتک تقول فی متوضئک: لبیک لبیک لبیک ثلاثا نصرت نصرت نصرت ثلاثا، کانک تکلم انسانا فهل کان معک احد؟

فقال: هذا راجز بنی کعب یستصرخنی و یزعم انّ قریشا اعانت علیهم بنی بکر؛ قال زینی دحلان صاحب السیرة: (و هذا علم من اعلام النبوة باهر، فاما انه اعلم بذلک بالوحی و علم ما تصوره الراجز فی نفسه او انّ الراجز کان یرتجز و اسمع الله نبیه کلامه - و لما انقضی

شبی رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد من بیتوته کرد، شب را به نیمه آورد، همین که برای نماز شب برخاست، من شنیدم که در متوضاء (یعنی) (وضوخانه) همی گفت: لبیک، لبیک، لبیک (سه مرتبه) (به نصرت تو اقدام شد، به نصرت تو اقدام شد، به نصرت تو اقدام شد (سه مرتبه، همین که بیرون آمد، من گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه و آله! می شنیدم که در وضوخانه سه مرتبه می‌گفتی: (لبیک، لبیک، لبیک، به نصرت تو اقدام شد، به نصرت تو اقدام شد، به نصرت تو اقدام شد؟)

گویی که با انسانی سخن می‌گفتی؟ آیا کسی با تو بود؟

(اینان که جواب لبیک به آنها گفتی کیانند و به نصرت آنها چگونه اقدام نمودید و می‌نمایید؟

فرمود: صدای استغاثه رجزخوان بنی کعب خزاعه از مکه به گوش من می‌آید که در مکه از قریش هجوم دیده‌اند و چنین می‌گویند که: قریش مکه در جنگ آنها با بنی بکر همدستی کرده‌اند و به آنها شبیخون زده‌اند و از آنها کشته‌اند، با این که قریش با هم و هم‌پیمانان ما «خزاعه» عهد صلح بسته بوده‌اند، ده ساله که شمشیر موقوف، اینک دوسال بیشتر نگذشته، عهد ما را شکسته‌اند؛ من قول نصرت به خزاعه هم‌پیمانان می‌دهم و آن را عمل انجام شده باید دانست.

سیره می‌گوید: این معجزه‌ای است از نشانه‌های خیره‌کننده نبوت که یا با وحی اطلاع قبلی آن رسیده و به پیغمبر صلی الله علیه و آله اعلام شده است که آن چه «راجز» در رجز خود تصور و اندیشه نموده که بعد به مدینه بیاید و بگوید، الان پیغمبر صلی الله علیه و آله را وحی پیشاپیش آگاه کرده، یا آن که رجزخوان الان در مکه و حوالی مکه این رجزها را می‌خوانده، تظاهر می‌کرده‌اند و شعار می‌داده‌اند و خدا کلام او را به گوش پیغمبر صلی الله علیه و آله شنوانده.

تا همین که پیکار بنی بکر که هم‌پیمانان قریش‌اند با خزاعه که هم‌پیمانان بنی هاشم‌اند، درگیر شد.

عمرو بن سالم خزاعی یکی از بنی کعب که بطنی از خزاعه هستند با چهل سوار شترسوار از مکه به مدینه آمدند، هشتاد فرسخ ده روز راه است، بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدند، پیغمبر صلی الله علیه و آله را خبر دادند که: چه مصیبتی بر سرشان آمده، از پیغمبر صلی الله علیه و آله استنصار می‌کردند، نصرت می‌طلبیدند.

و پیش از قدوم آنان به سه روز پیغمبر صلی الله علیه و آله عایشه را دستور فرمود که توشۀ سفر و مایحتاج سفر را در این مسافت طولانی برای بین مکه و مدینه تهیه شده ببینید، محض اعتماد بر همان اطلاعات غیبی که خدا او را بر عهدشکنی قریش مطلع فرموده.

پیغمبر صلی الله علیه و آله عایشه را امر فرموده بود که: کسی را آگاه نکند تا ابوبکر بر عایشه وارد شد، پیش از آن که پیغمبر صلی الله علیه و آله او را آگاه فرموده باشد و با او مشاوره نموده باشد.

ابوبکر از عایشه پرسید که این تجهیزات چیست؟

عایشه گفت: نمی‌دانم.

ابوبکر گفت: اینک که زمان غزوه با بنی‌الاصفر یعنی روم نیست، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله کجا را اراده دارد؟

عایشه باز گفت: نمی‌دانم!

میمونه ام المؤمنین می‌گوید: پس از سه روز برجای خود اقامت کردیم، بعد از آن گفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله که فرمود:

اینک رجز خواننده بنی‌کعب است.

سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله نماز صبح را روز سوم بر مردم گزارده بود که من صدای رجزخوان را شنیدم که پیغمبر صلی الله علیه و آله را با شعر خود صدا می‌زد و استغاثه می‌برد.

معلوم شد عمرو بن سالم، خود با همراهان رهسپار رو به ما دارند و بر پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد شده‌اند، به حالی که پیغمبر صلی الله علیه و آله در مسجد جلوس فرموده بود، شعر خود را انشاد کرده می‌سرود.⁽¹⁾

این شهرها در تحریک فتح مکه با اشعار ابوتمام در فتح عموریه قیاس شود.

السیف اصدق انباء من الکتب فی حدّه الحدّ بین الجدّ و اللّعب

یمیض الصفایح لاسود الصحانف فی متونهن جلاء الشک و الرّیب

«مجمع الزوائد: 162/6؛ وفیات الاعیان: 23/2»

1 - پروردگارا من در شعر خود محمّد را صدا می‌زنم، آن هم‌پیمانان با پدران ما و پدربزرگ خویش که پشتوانه ذخیره انبوه و پشتیبان پرمایه و پایه ما بوده، صدا می‌زنیم.

2 - که قریش خلف کردند موعد تو را و میثاق مؤکد تو را نقض کردند.

3 - و پنداشتند که تو احدی را صدا نمی‌زنی و در کداء⁽¹⁾

کداء: محله، ده، خانه.

4 - پس نصرت کن ما را، خدا تو را هدایت نماید.

نصرتی با پشتیبانی و دعوت کن از افواج عبادالله؛ تا بیایند به مدد ما.

5 - که در میان آنها رسول الله هم باشد، خود را از هر کار دیگر تجرید کرده تا به این کار بپردازد.

او که اگر ستمی ببیند چهره را عبوس می‌کند.

6 - دشمن ما را در سرزمین و تیر به شبیخون زدند و ما را کشتار کردند، در حالی که همه به تهجد بودیم، قرآن تلاوت می‌کردیم، در رکوع و سجود بودیم.

شعر او که تمام شد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به نصرت تو اقدام شد.

و در روایتی گوید: پس پیغمبر صلی الله علیه و آله از جا برخاست عبا و ردا را به زمین می‌کشانید و همی گفت: یاری نبینم من اگر شما را نصرت ندهم به آن چه نفس خود را نصرت می‌دهم.

و در روایتی دارد که فرمود: «به حق آن کس که جان من به دست او است، از آنان دفاع می‌کنم به آنچه از نفس خویشتن و اهل بیت خویشتن دفاع می‌کنم.»⁽²⁾

و در روایتی دارد که: «چشم‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله اشک افتاد و سرشک فرو

ریخت، وقتی شعر عمرو بن سالم را شنید و گفت: خزاعه از من است و من از خزاعه‌ام.»⁽¹⁾

سبل الهدی و الرشاد: 203/5.

پیغمبر صلی الله علیه و آله که غوث عالم است، روحیۀ اغاثۀ ملهوف و فریادرسی دادخواه در او چنان است که با بعد مکانی هشتاد فرسخ فاصله و بعد زمانی ده روزه (پیشاپیش) (صدای لبیک لبیک لبیک). (به نصرت اقدام شد، به نصرت اقدام شد، به نصرت اقدام شد) از پیغمبر صلی الله علیه و آله به نیمه شب به آسمان برمی‌خاست (لطف تو ناگفته ما می‌شنود)

پس از کانال دیگری می‌شنیده که جواب می‌داده، علی الظاهر هنوز صدای استغاثۀ آنها به مدینه نرسیده و خودشان به حدود مدینه نرسیده، از آن کانال غیبی گفتگو و گفت و شنود پدید می‌آمده.

نکتۀ دیگر آن که: ندای «منا شده» از شخص عمرو بن سالم خزاعی به پیغمبر صلی الله علیه و آله غایب می‌رسید و مورد تصویب واقع می‌شد و پیغمبر صلی الله علیه و آله بر آنها مؤاخذه نفرموده که استغاثه از غایب، شرک است و کفر است، وهابی‌ها از این مناشده آشکارا غفلت ننموده‌اند و حکم به تکفیر این دعا می‌کنند:

( یا محمّد و یا علی انصرنا فانکما ناصرانا

ویا محمّد و یا علی اکفیانا فانکما کافیانا)⁽²⁾نکتۀ سوم آن که: «این اغاثۀ ملهوف روحیۀ ثابت پیغمبر است که به اذن

الله ملکۀ ثابته راسخه در قیامت هم ثابت است، بلکه در حیات برزخی هم ثابت است و منعی برای گوینده و شنونده و خواننده نیست، اما در قیامت و حتی از دم مردن می‌گفت: امتی امتی.

می‌فرمود: در قیامت عدّه‌ای از صحابۀ مرا به سوی آتش جهنم می‌کشند، من می‌گویم: خدایا اصحاب منند خطاب می‌رسد:

آری، اما تو نمی‌دانی، پس از تو اینان چه‌ها کرده‌اند؟»⁽¹⁾

عیون اخبار الرضا علیه السلام: 93/1؛ صحیح مسلم: 68/7؛ مسند احمد بن حنبل: 281/3.

و اما برزخ و حیات برزخی روایت کرده.⁽²⁾

قال و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: حیاتی خیر لکم تحدثون و یحدث لکم و مماتی خیر لکم، تعرض علّی اعمالکم، فان رأیت حسناً جمیلاً حمدت الله علی ذلک و ان رأیت غیر ذلک، استغفرت الله لکم.

و 1352 - و قد قال صلی الله علیه و آله علمی بعد وفاتی کعلمی فی حیاتی - رواه الحافظ المنذری.

«رفع المنارة: 127، السیرة النبویة: 547/4؛ منهج الرشاد: 564»

«بزار به سند صحیح از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه از پیغمبر صلی الله علیه و آله که فرمود: «خدا را ملائکه‌ای هست که سیاح‌اند، به من امور امت را یا هر خبر را ابلاغ می‌کنند.»

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگو کرده گوید:

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «حیات من خیر است، برای شما حدیث می‌کنید و

برای شما حدیث می‌شود؛ و وفات من هم خیر است برای شما، اعمال شما بر من عرضه می‌شود. پس هر چه را خیر بنگرم خدا را بر آن حمد می‌کنم و هر چه را شر دیدم آمرزش برای شما می‌طلبم.»⁽¹⁾

بحارالأنوار: 551/22، باب 3، حدیث 7.

آن روحیۀ اغاثه که سه روز پیش از آمدن رجزخوان خزاعه در دل شب لبیک لبیک لبیک (سه مرتبه) (نصرت نصرت نصرت) می‌گوید: با مرگ در حیات برزخی تغییر نمی‌کند، ملکات نفسانی با مرگ تبدیل نمی‌شود، مرگ انتقال از نشأه‌ای به نشأه‌ای است، لا تبدیل لکلمة الله.

کل قیام و نهضت اسلام سرمایه‌اش همین روحیه پیغمبرش صلی الله علیه و آله بود که روحیۀ اغاثۀ ملهوف است.

از قضیۀ بنی خزاعه بنگرید و از حدیث

«من سمع رجلا ینادی یا للمسلمین فلم یجبه فلیس بمسلم.»⁽²⁾(الحدیث)

هر کس بشنود که فریادخواهی داد می‌زند ای مسلمین! به فریاد برسید، پس آن را اجابت نکند، او مسلمان نیست.

پیغمبر صلی الله علیه و آله در مکه شخصی را دید که فریادرسی می‌کند، معلوم شد حکم بن هشام کالایی از او برده و قیمت و بهای آن را نپرداخته، پیغمبر صلی الله علیه و آله او را برداشت به درب خانه ابوجهل رفت و در زد و او آمد، نهیب به او زد که قیمت متاع این شخص را بپرداز ای اباجهل!

گفت: بدیده، از اینجا نام او ابوجهل شد وگرنه ابوالحکم بود.⁽¹⁾

السیرة الحلبیة: 507/1.

شاهد دیگر آن که: پیغمبر صلی الله علیه و آله درحلف الفضول داخل شد می‌فرمود: الان هم اگر مرا به این دعوت بخوانند، من در آن داخل می‌شوم، در خانه عبدالله بن جدعان بود.

حلف الفضول ان لایقر ببطن مکة ظالم (الجار و المعبر فیها آمن)⁽²⁾

نکتۀ دیگر آن که: شاید میمونه بنت الحارث هلالیه آن روحیه مداوای زخمیان و آب دادن به تشنگان را از پیغمبر صلی الله علیه و آله در مثل این قضیه که از ندای شبانه پیغمبر صلی الله علیه و آله دیده بود، اقتباس کرده بود. مصاحبت با رهبران یک دم آن هم، کیمیائی است در تبدیل عنصر آدمی.

آن چه دیده بود، اقتباس کرده بود.

نکتۀ دیگر: آنچه از روحیه امیرالمؤمنین علیه السلام در قضیۀ انبار و غارت سفیان بن عوف غامدی بر آن ظاهر شد، دلیل است که استنصار از روحیۀ علی هم به اذن الله صحیح است؛⁽³⁾چون علی علیه السلام خود قبسی از نور رسول الله صلی الله علیه و آله است و روحیۀ او هم اقتباس از روحیۀ اوست، علی نسخۀ طبق الاصل محمّد است.

البته همه باید به اذن الله باشد.

و غیاب و حضور در آن فرقی نمی‌کند.

کتاب امالی صدوق بازگو کرده که: «عمر بن الخطاب به شخصی که عیب‌جویی از علی علیه السلام کرد برآشفت و گفت: صاحب این قبر محمّد بن عبدالله بن عبدالمطلب است و علی پسر ابی طالب پسر عبدالمطلب است، انتقاص و عیب‌جویی تو از علی، این شخص را در قبر آزار می‌دهد.»⁽¹⁾

الأمالی، شیخ صدوق: 472.

به فتوای عمر اگر از علی علیه السلام انتقاص بشود، پیغمبر صلی الله علیه و آله در قبر آزرده می‌شود، پس خبر می‌شود که آزرده می‌شود.

پس گفته شیخ محمّد بن عبدالوهاب محل نظر است که می‌گوید: پیمبران بعد از وفات از امت خود خبر ندارند و اگر از جنایات مردم مطلع شوند، همواره ناراحت خواهند بود و حال آن که آخرت دار استراحت است.

باری، از این کوه نور که در دل شب در افتتاح نماز و طهور، لبیک به ستمدیدگان می‌گوید، استغاثه به معتصم خلیفه در فتح عموریه و آن حماسه‌ای که 12 هزار سپاه مسلمین را از سامره با اسب ابلق تا عموریه با لبیک پیش برد اقتباس شده؛ این حماسه‌ها قبسی از این کوه نور است و جرقه‌ای است از این کوه آتشفشان نور که با ده هزار سرباز در رکاب پیغمبر صلی الله علیه و آله به فتح مکه شتافت.

لبیک پیغمبر صلی الله علیه و آله در دل شب بین وضو و نماز سه مرتبه با سه مرتبه قول نصرت، این بانوی ام المؤمنین را میمونه بنت الحارث هلالیه را

آرامش داد که فریادرس به داد فرزندان ایمان و زادگان مؤمنان می‌رسد و این خیلی سریع‌تر از لبیک معتصم خلیفه در پاسخ ندای آن بانوی هاشمیه بود که در زندان عموریه فریاد زد: وا معتصماه!⁽¹⁾

الکامل فی التاریخ، ابن اثیر: 480/6.

این نجدة و فریادرسی در روح میمونه ام المؤمنین طوفانی ایجاد کرد که حدیث آب دادن به سربازان تشنه و زخمی‌های جنگ از آن سرچشمه جوشید. حتی ضبط حدیث شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله به نفس نفیس، برای کودک که نیمه شب آب خواسته بود، از آن جوشید؛ زیرا تاریخ فتح مکه در رمضان سال هشتم هجری جلوتر از جنگ تبوک بود، شاید جلوتر از واقعۀ شیر دوشیدن شبانه برای کودکان تشنه هم بوده، ضبط حدیث و دقت در آن همگی حاصل و محصول این لبیک‌های روح‌پرور پیغمبر صلی الله علیه و آله است.

بلکه نهضت امام حسین علیه السلام هم در واقعۀ کربلا متعاقب استغاثه و فریادخواهی شیعیان عراق بود و امام در خطبۀ دفاعیۀ خود اشعار فرمود:

«احین استصرختمونا والهین فاصرخناکم موجفین سللتم علینا سیفا لنا فی ایمانکم.»⁽¹⁾

العوالم: 252.

امام علیه السلام در التیماتوم خود به مادرانی که او را در دامن‌های طیب و طاهر خود بزرگ کرده و پرورش داده، می‌بالید.

از آن جمله مادران همین میمونه بنت الحارث ام المؤمنین است که روحیۀ اغاثه و فریادرسی در سرشت خود داخل کرد و از سرشت خود حسین علیه السلام را پرورید.

سلام بر امّ المؤمنین میمونه

اما امّ سلمه و میمونه چون نامشان در روایت تغذیه کودک آمده و گوئیا خود از نزدیک مشاهد قضیه بوده‌اند که: پیغمبر صلی الله علیه و آله به جای آب برای کودکان خود حسن و حسین علیهما السلام شیر حاضر کرد و به نفس نفیس مباشرت تهیۀ شیر را از پستان حیوان دوشیدنی شیر بده، آن هم در شب تاریک به عهده گرفت.

از این جهت گویی شرایط مادری کردن را در تغذیۀ کودکان این دو بانو بیشتر متوجه بوده‌اند، نیکو می‌نماید که تاریخچه ترجمۀ این دو گونه شخصیت را تا آخر نفس حیات، ما بیاوریم، چون پیغمبر صلی الله علیه و آله مسیر حیات ام سلمه را فرمود که: به سوی خیر است و بنابراین «مسیر خیر»⁽²⁾را برای بانوان از روی یک نسخه وجود بانوئی که جامع سلوک او به سوی خیر تضمین شده است روشن می‌دارد، از

تغذیۀ کودک نمونۀ «مثل اعلی» شروع شده و هم‌قدمی او با اعظم رجال در تمام مسیر حیات دیده شود که چگونه برای اشخاص اعلی و امثال علیا، مادرانه خدمت می‌کند.

«انک علی خیر و خیر»

(رسول خدا صلی الله علیه و آله)

قول رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ام سلمه ام المومنین

(مسیر او را در زندگانی خبر می دهد)

موقعیت ام سلمه در بین ازواج طاهرین و در بین مسلمین متمیز و ممتاز بود، ام سلمه بر عمر ابن خطاب که به نمایندگی آمده و پیشنهاد داد که بانوان، مراجعات خود را دیگر به پیغمبر صلی الله علیه و آله نگویند و به نمایندگان مؤمنین (یعنی ابوبکر و عمر) بگویند و هر چه می‌خواهند از آنان بخواهند که پیغمبر صلی الله علیه و آله آزار نبیند.

ام سلمه نهیب به او زد و گفت: «این پیشنهاد قبول نیست، شگفتا از تو و عجبا از تو، ای پسر خطاب.

تو مداخله در هر کاری کرده‌ای؛ تا کنون که در صدد برآمده‌ای تا مداخله بین پیغمبر صلی الله علیه و آله و همسران او هم بکنی.»⁽¹⁾

عجبا لک یابن الخطاب! قد دخلت فی کل شیء حتی تبتغی ان تدخل بین رسول

این کلمه نشان می‌دهد که: به مقام و مکانت خود نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله اطمینان دارد و می‌بالد.

احادیث هم نشان می‌دهد که پیغمبر صلی الله علیه و آله وی را از اهل بیت می‌شمرده.

این حدیث گذشت که: روزی پیغمبر صلی الله علیه و آله در منزل ام سلمه رضی الله عنها بود و دختر ام سلمه زینب هم آنجا بود، ناگهان زهرا با دو فرزندش حسن و حسین علیهما السلام نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدند، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله آن دو فرزند را به خود چسبانید و گفت: رحمت خدا و برکات او بر شما باد اهل بیت: که خداوند حمید و مجید است، پس ام سلمه گریست، رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاهی مشفقانه به او افکند و از او با اشفاق پرسید، تو را چه می‌گریاند؟

جواب داد که: یا رسول الله! تو آنان را مخصوص ساختی و مرا و دخترک مرا ندیده گرفتی.⁽¹⁾

رحمة‌الله و برکاته علیکم اهل البیت انه حمید مجید، فبکت ام سلمة فنظر الیها رسول الله صلی الله علیه و آله و سألها فی حنوّ ما یبکیک؟

اجابت یا رسول الله خصصتهم و ترکتنی و ابنتی قال صلی الله علیه و آله: انک و ابنتک من اهل البیت.

«ذخائل العقبی: 23؛ شرح احقاق الحق: 377/18؛ کنز العمال: 642/13، حدیث 37625؛ تاریخ مدینة دمشق: 209/3»

کلمۀ تخصیص گواه است که نصیب اهل البیت از باب ندا نیست، بلکه از باب تخصیص است مثل (نحن العرب اسخی من بذل) پس مثل ذکر خاص بعد از عام است که ممکن است افراد عام هم منظور باشند. به وجه ایهام پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: تو و دختر تو هم از اهل بیت هستید.⁽¹⁾

کنز العمال: 642/13، حدیث 37625.

پیغمبر صلی الله علیه و آله در اعزاز و اکرام پسرش «سلمه» کار را به پایه‌ای رسانید که دختر عمویش حمزه سید الشهدا را، به ازدواج او داد.

دیگر آن که: وحی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانۀ عایشه نازل می‌شد و عایشه به این امر بر زنان می‌بالید تا «ام سلمه دختر زاد الرکب» آمد، در آن موقع که پیغمبر صلی الله علیه و آله نزد ام سلمه بود این آیه نازل شد.

(وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ)2

در سبب نزول این آیه حادثه‌ای را روایت می‌کنند که: پیغمبر صلی الله علیه و آله همین که در سال پنجم هجری با بنی قریظه پیکار کرد و آنها را محاصره کرد تا از محاصره به ستوه آمدند خدا در دل آنها رعبی افکند که نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله پیغام فرستادند که صحابی خود ابولبابة بن عبد المنذر را نزد آنها بفرستد تا با او مشورت کنند در کار خود، پیغمبر صلی الله علیه و آله وی را نزد آنان فرستاد، همین که او را

دیدند به سوی او برخاستند و زنان آنان به خروش آمدند، با اطفال گریه بر روی او کردند تا وی را رقتی دست داد.

سپس از او پرسش کردند که: ای ابالبابه! آیا تو رأی می‌دهی که ما به حکم محمّد صلی الله علیه و آله فرود آئیم؟

جواب داد: آری. و ذبح در کار است، اشاره به حلق و گلوگاه خود کرد. ولی پا جای پا نگذاشته بود که فهمید، خیانت به خدا و رسول او صلی الله علیه و آله کرده، از همانجا راه خود را گرفت و یکسر به مسجد رفت و خود را به عمودی از ستون‌های مسجد بست و گفت: من از اینجا نمی‌روم تا خدا توبۀ مرا از کار که به سر خود آورده‌ام و برای خود ساخته‌ام بپذیرد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشت، او را دیر شمرد، همین که خبر او را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله بردند فرمود:

اگر نزد من آمده بود من برای او استغفار می‌کردم، اما اینک که خود، این کار را کرده، پس من نباید او را بند بگشایم تا خدا توبۀ او را بپذیرد.

سیره ابن هشام روایت کرده که: «ابو لبابه شش شبانه روز در قید آن ستون (جذع) بود.

همسر او در هر وقت نماز به سراغ او می‌آمد و او را برای نماز باز می‌کرد. سپس بعد از نماز، باز می‌آمد خود را به ستون می‌بست تا توبۀ ابولبابه هنگام سحرگاهان بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد و در خانه ام سلمه رضی الله عنها بود.

ام سلمه وقتی صدای خندۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله را شنید گفت:

یا رسول الله! از چه می‌خندید، خدا همیشه تو را خندان بدارد، دندان تو را به

لبخند بگشاید؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: توبۀ ابولبابه قبول شد.

ام سلمه گفت: آیا او را بشارت ندهم یا رسول الله! پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: بلی، اگر می‌خواهی. پس ام سلمه بر درگاه حجرۀ خود ایستاد و این حادثه پیش از آن بود که حجاب بر زنان پیغمبر صلی الله علیه و آله امهات المؤمنین زده شده باشد.

ایستاد و گفت: ای ابالبابه بشارتت باد که خدا توبۀ تو را پذیرفت.

پس مردم که در مسجد بودند شوریدند که او را از قید آزاد کنند، لکن او ابا کرده گفت: نه به خدا، مگر تا رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد که به دست مبارک خود مرا از بند رها کند.⁽¹⁾

فقامت علی باب حجرتها و ذلک قبل ان یضرب الحجاب علی امهات المؤمنین فقالت: یا ابالبابة ابشر فقد تاب الله علیک.

«السیرة النبویة، ابن هشام: 718/3؛ تاریخ الاسلام، ذهبی: 313/2»

تا پیغمبر صلی الله علیه و آله بیرون آمد به سوی نماز، او را آزاد کرد بند از او برداشت.⁽²⁾

ام سلمه در سفر صلح حدیبیه

اشاره

در سال ششم هجرت، ام سلمه رضی الله عنها هم احرام عمره را از ذوالحلیفه بست و با شوهر گرامی خود رسول خدا صلی الله علیه و آله برای عمره در سفرش به سوی مکه همراه بود، این رحیل همان بود که پیغمبر صلی الله علیه و آله با مهاجرین و انصار و سایر اعراب که به آنان ملحق شدند، هزار و پانصد نفر مرد شدند و از بانوان ام سلمه و ام عماره و ام منیع و ام عامر اشهلیه همراه بودند.

ولی قریش مکه مانع شدند که محمّد و پیروانش داخل بلد الحرام مکه شوند با این که هفتاد قربانی همراه آورده بود و معاهده‌ای در سر حد حرم بسته شد که از نظر مورخان، فتح مبین و پیروزی آشکار بود، با نمایندگان قریش سهیل بن عمرو حویطب بن عبدالعزی و مکرز بن حفص مصالحه کردند که امسال محمّد و یاران برگردند و سپس سال آینده بیایند تا عرب در داستان‌ها نگویند که محمّد به زور داخل بلد شد، پیغمبر صلی الله علیه و آله هم برای آن که خونریزی نشود قبول فرمود، به امید آن که خیری برای مسلمین در آن باشد و دخول حرم بی‌قتال فراهم گردد.

برای ام سلمه رضی الله عنها در این صلح موقت دوری، پرارزش و جلیل بود که تاریخ

اسلام آن را فراموش نکرده و به نام او ثبت کرده و این بدین قرار بود که وقتی متن قرار داد و نص آن را برای اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله قرائت کردند ناراحت شدند، چون به گمان آنها حقوق مسلمانان کم گذاشته شده و حالیا که مسلمانان ظفرمندند و غالبند؛ نمونه‌ای از آن ناراحتی را بنگرید:

عمر بن خطاب همین که مشروع صلح و حدود و قیود آن تکمیل شد و فقط جای امضا باقی ماند، عمر از جا جست و نزد ابابکر آمد، از او می‌پرسید مگر او رسول خدا نیست؟

و آیا ما مسلمین نیستیم؟

و آیا دشمن ما مشرکین نیستند؟

ابوبکر در هر سؤالی جواب می‌داد: بلی.

پس عمر گفت: پس برای چه؟

در دین خود، ما این ذلت و بی‌اعتباری و پستی را به آنها بدهیم، ابوبکر او را برحذر داشت و سپس گفت: من شهادت می‌دهم که او رسول خدا است. عمر گفت و من هم شهادت می‌دهم که او رسول خدا است؛ سپس عمر روانه شد نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و از او هم همان سؤال‌ها را پرسش کرد تا وقتی که رسید به این که گفت: پس چرا ما ذلّت این بی‌اعتباری و پستی را به ایشان بدهیم در دین خود؟

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله او را پاسخ داد: که من بندۀ خدا و پیامبر اویم، هرگز امر

او را مخالفت نمی‌کنم و خدا هم مرا وانمی‌گذارد.⁽¹⁾

عمر بعدها برای کفاره آن روز، غلامی آزاد کرد که مبادا به شک نزدیک شده بود.

ولی کار بالا گرفت تا جائی که خطر تمرد همه را تهدید می‌کرد و مسلمانان از غیظ و خشم نزدیک بود بترکند، حتی این که پیغمبر صلی الله علیه و آله امر فرمود که: در همانجا قربانی را نحر کنند و همانجا سر بتراشند، البته اینجا حدیبیه سرحد حرم است.

مسلمانان نکردند تا پیغمبر صلی الله علیه و آله سه دفعه تکرار کرد و معهذا حتی یک تن از مسلمانان برنخاست و اجابت نکرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله خشمگین برخاست و داخل در خیمۀ ام سلمه شد و به قفا دراز کشید.

ام سلمه گفت: یا رسول الله! تو را چه می‌شود، چند مرتبه سؤال کرد و پیغمبر از خشم او را جواب نمی‌داد.

سپس برای ام سلمه گفت که: مردم، از نافرمانی مردم چقدر رنج می‌برد و به ام سلمه گفت: مسلمین هلاک شدند، من امر کردم آنان را که قربانی‌ها را نحر کنند و سر بتراشند، آنان نکردند.

و در عبارتی دارد که فرمود:

عجبا ای ام سلمه! آیا نمی‌نگری به مردم که من آنها را به امری امر می‌دهم، آنها اقدام نمی‌کنند و آن کار را انجام نمی‌دهند، من به آنان گفتم: قربانی ها را نحر کنید. و سر بتراشید و از احرام درآیید، مُحلّ شوید.

احدی از آن مردم مرا در این کار اجابت نکردند، با این که آنان کلام مرا

می‌شنوند و چهرۀ مرا نظاره می‌کردند.

ام سلمه گفت: یا رسول الله! آنها را هیچ نکوهش و ملامت مکن؛ چه آن که بر مغز آنها بار سنگینی وارد شده از این مشقتی که در این مصالحه بر خودت وارد آورده‌ای و از برگشت بدون فتح.

سپس از نظر مشورت عرض کرد: راه این است که خود به شخص شخیص بیرون آی و با هیچ کدام کلمه‌ای تکلم منما و قربانی‌های خود را نحر کن و حلاق را فرا خوان و سر خود را بتراش.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به مشورت او گوش فرا داد، بیرون آمد و با احدی از آنان کلمه‌ای تکلم نکرد و شترهای قربانی خود را نحر کرد و بعد سر تراشید.

مسلمانان همین که این را دیدند خشم‌آلود برخاستند و قربانی‌ها را نحر کردند و سر تراشیدند.

سر همدیگر را تراشیدند و نزدیک بود که از خشم و غم و پشیمانی همدیگر را بکشند.⁽¹⁾

المعجم الکبیر: 13/20؛ الدر المنثور: 77/6، سورة الفتح؛ صحیح البخاری: 181/3.

خصوص که طبق عهد و پیمان باید هر جوانی از قریش مسلمان شود و به مدینه برود، محمّد آن را به قریش برگرداند.

و در همان روز جوانی از زندان مکیان فرار کرده و با زنجیر و پارلهنگ که بر پایش بود، دوان دوان از مکه تا به اردوگاه مسلمین خود را رسانید و خود را نفس‌زنان به خیمۀ صلح افکند.

این جوان ابوجرول پسر همین سهیل بن عمرو است.

وقتی او به خیمۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله خود را افکند که طرفین صلحنامه را امضا کرده بودند و برخاسته بودند که بروند، سهیل بن عمرو از خشم سر زنجیر پارلهنگ پسر را گرفت و طبق عهدنامه باید محمّد صلی الله علیه و آله او را تحویل بدهد، ابوجرول داد می‌کشید: یا رسول الله صلی الله علیه و آله! اگر مرا ببرند آزار می‌دهند و شکنجه می‌کنند، رسول شفاعت کرد نپذیرفتند، فرمود: مرکب صلح نامه هنوز تر است، گفتند: پس صلح را به هم می‌زنیم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ابوجرول صبر کن، خدا برای تو فرج می‌دهد، ما معاهده‌ای کرده‌ایم که یک مادۀ آن این است هر جوانی از مکه مسلمان شود و به مدینه بیاید، محمّد صلی الله علیه و آله او را پس بدهد.

ابوجرول را پدرش از خیمه بیرون کشید و از درخت‌های خاردار ترکه‌ای برگرفت و بر تن ابوجرول می‌نواخت، مسلمین نگاه می‌کردند و اشک می‌ریختند و نمی‌توانستند کاری بکنند.⁽¹⁾

الدر المنثور: 77/6؛ سورة الفتح؛ صحیح البخاری: 181/3.

ولی مسلمین که به مدینه برگشتند و با فتح خیبر از جانب شمال راه‌شان به شام باز شد و راه جنوب و مکه به واسطۀ صلح حدیبیه ایمن شد و مردم فوج فوج به اسلام رو آوردند، حتی خالد بن ولید سردار فاتح به مدینه رو کرد و در راه به عمروعاص برخورد که از مصر می‌آمد، عمروعاص هم او را موافقت کرده به مدینه آمدند و اسلام اختیار کردند.⁽¹⁾

الکامل فی التاریخ، ابن اثیر: 230/2.

و بعد از حدیبیه، افزون از چندان که تاکنون اسلام آورده بودند اسلام آوردند.

مسلمین عقل به سرشان برگشت، پس از این که مغلوب عواطف شده بودند و درک کردند که چه صلح با ارزشی و با اهمیتی بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله انجام داد.

ام سلمه رضی الله عنها تا خیبر، هم

⁽²⁾ البته پیغمبر صلی الله علیه و آله به حکم قرعه، زنان را در سفر همراه می‌برد و به همین وسیله در فتح خیبر که پس از این صلح حدیبیه واقع شد، ام سلمه رضی الله عنها را همراه برد.

کتاب ام سلمه تألیف محمّد زکی بیضون از سلسله حدیث الشهر - نشریه شیخ

عبدالله سبیتی از کاظمین می‌گوید: پیغمبر صلی الله علیه و آله بین زوجات طاهرات در سفرهایش نوبه مقرر می‌داشت و در بسیاری از این سفرها ام سلمه را در غزوات همراه می‌برد.

و ام سلمه رضی الله عنها از شدت هشیاری و بیداری، تمام جریانات را مواظب بود، آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله صادر می‌شد یا بین سپاه مسلمین جریان می‌یافت دنبال می‌کرد که نقطه و خطی از او فوت نشود.

و در غزوۀ خیبر حتی این نکته باریک از او فوت نگردیده که صدای دفع ضربۀ شمشیر را در دندان‌های مرحب خیبر به گوش خود شنید، سفر حدیبیه را از او دیدید، سفر خیبر متعاقب آن واقع شده.

وی در سفر عمرة القضاء به سال هفتم که بعد از خیبر و بعد از حدیبیه است همراه نبود، اما در سفر فتح مکه به سال هشتم و در سفر حجة الوداع به سال دهم، با همه زوجات به همراه پیغمبر صلی الله علیه و آله بودند.

ام سلمه رضی الله عنها در سفر فتح مکه

در سفر فتح مکه که ده هزار سپاهیان اسلام در موکب همایونی بودند.

ام سلمه از زوجات طاهرات و فاطمه زهرا علیها السلام از بنات مطهرات همراه بودند، سپاه مسلمین که به سوی مکه پیش می‌رفتند، به سرمنزل «نیق العقاب» که رسیدند و بار افکنده بودند که دو تن از سران مکه که در قبائل قریش شخصیت ممتاز داشتند و سابقه سوء و پیشینه بدی با رسول خدا صلی الله علیه و آله داشتند، در عین آن که نسبت خویشاوندی نزدیک هم با رسول داشتند، در این سرمنزل رسیدند، آنان به هوای توبه و قبول اسلام آمده بودند و به قصد مدینه در حرکت بودند و خبر از

ورود قوای نظامی ارتش اسلام داشتند.

«یکی از آنان پسرزاده عبدالمطلب است، به نام ابوسفیان پسر حرث بن عبدالمطلب که از شهسوران است و آن دگر دختر زادۀ عبدالمطلب است، به نام عبدالله پسر ابو امیه مخزومی برادر ام سلمه؛ از مادری از ام سلمه جدا است، مادرش عاتکه دختر عبدالمطلب است و خود از شهسواران است، ولی با این نسبت نزدیک، باز به واسطۀ سابقۀ سوئی که با پیغمبر صلی الله علیه و آله داشتند شرمسار بودند و هر دو تن پشت‌گرمی به ام سلمه دارند که در درگاه خانه‌اش ذوو الحاجات، هر چه از پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌خواستند متوسل به او می‌شدند که با پیغمبر صلی الله علیه و آله دربارۀ آنها گفتگو کند و اینک: این دو شخصیت از اولاد عبدالمطلب از خانه و شهر و دیار، بیرون آمده، هستی را پشت سر نهاده، به سوی مدینه می‌تازند، در نیق الغراب به سپاه و اردوگاه مسلمین رسیدند، رفتند در درگاه رسول استیذان کردند که شرفیاب شوند، تقاضای آنها رد شد و پیغمبر صلی الله علیه و آله اذن نداد.

آمدند از ام سلمه رضی الله عنها خواستار شدند که دربارۀ امر آنها با پیغمبر صلی الله علیه و آله گفتگو کند چون موقعیت و مقام ام سلمه رضی الله عنها را در پیش پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌دانستند.

و وقتی ام سلمه رضی الله عنها با پیغمبر دربارۀ آنها گفتگو کرد، پیغمبر صلی الله علیه و آله به او گفت:

مرا حاجتی و نیازی به آنان نیست.

اما آن پسر عموی من، اسائه و بدی و آزار او به من رسیده و مرا آزار داده.

و اما آن پسر عمّۀ من، عبدالله بن ابی‌امیه که هم پسر عمه من عاتکه و هم صهر من است، چون برادر تو است، او هم در مکه آن را گفت که گفت.

نکته ادبی اینجاست که: جهر به بعضی بی‌ادبی‌ها و گزندها حتی در روز

قدرت بر انتقام برازنده نیست، لذا پیغمبر صلی الله علیه و آله مبهم آورد.

این سخن به یاران یعنی نواده‌های عبدالمطلب، ابوسفیان پسر حرث بن عبدالمطلب و عبدالله پسر عاتکه دختر عبدالمطلب رسید.

ابوسفیان گفت: به خدا سوگند! باید اذن بدهد مرا بپذیرد وگرنه دست این پسرم را می‌گیرم و سر به بیابان می‌گذارم و در این زمین بی‌سر و ته می‌روم تا از تشنگی و گرسنگی بمیرم.

از این پیغام پیغمبر صلی الله علیه و آله را رقت دست داد، بعد اذن داد و آنها را پذیرفت، پس داخل شدند و اسلام آوردند.⁽¹⁾

و کان الرسول صلی الله علیه و آله یداول بین نسائه فی الاسفار، فاذا کان الدور لاحداهن اصطحبها معه و کثیراما رافقت ام سلمه رسول الله صلی الله علیه و آله فی غزواته و کان ذووالحاجات الی الرسول یتوسلون بها لتکلم النبی صلی الله علیه و آله فی امرهم، خرج ابوسفیان بن الحارث بن عبدالمطلب ابن عم النبی صلی الله علیه و آله و عبدالله بن ابی امیة بن المغیره ابن عمته، حتی وصلا الی المسلمین و هم بنیق الغراب و استأذنا علی النبی صلی الله علیه و آله فرفض ان بأذن لهما فطلبا الی امّ سلمه ان تکلمه فی امرهما لعلمهما بمکانها من نفس الرسول صلی الله علیه و آله فقال لها حین خاطبته فی ذلک: لا حاجة لی بهما، اما ابن عمی فقد اصابنی منه سوء و اما ابن عمی و صهری فقد قال بمکة ما قال. فبلغ اباسفیان هذا الکلام فقال: و الله لیؤذن لی أو لأخذن بنی هذا ثم لنذهبن فی الارض حتی نموت عطشا و جوعا.

فرّق محمّد صلی الله علیه و آله ثم اذن لهما فدخلا علیه فاسلما.

«تفسیر نور الثقلین: 693/5؛ تاریخ الطبری: 329/2»

و هر دو در رکاب پیغمبر صلی الله علیه و آله در فتح مکه بودند، بعد از جنگ حنین

جانفشانی‌ها کردند، حتی در آن موقع که سپاه مسلمین فرار کردند و رسول صلی الله علیه و آله تنها مانده، فقط چهارده نفر از خاندان خودش یعنی بنی هاشم پیرامون او ماندند. بیشتر بار جنگ به دوش علی نواده رسول خدا صلی الله علیه و آله بر بغله شهباء (دلدل) سوار بود، این ابوسفیان افسار بغله را به دستی و به دست دیگر شمشیر می‌زد، عباس بن عبدالمطلب گفت: یا رسول الله! بنگر ابوسفیان چگونه جانفشانی می‌کند؟

افق وحی صلی الله علیه و آله می‌گوید: اما موقع فرار مسلمین در حنین از برآء بن عازب سؤال شد که آیا روز حنین از پیرامون رسول خدا صلی الله علیه و آله فرار کردید!!! براء گفت: اما رسول خدا صلی الله علیه و آله فرار نکرد و به طرف یمین کنار کشید و به همراه او نفرات اندکی بودند، از جمله علی و عباس و پسرش فضل بن عباس، و ابوسفیان پسر حرث بن عبدالمطلب پسر عمویش، و اسامة بن زید و ربیعة پسر حارث بن عبدالمطلب و عتبه و معتب پسران ابولهب و ایمن پسر ام ایمن؛ که این جوان امروز به شهادت رسید و رسول خدا صلی الله علیه و آله بر استر خود بود، یک قدم عقب نرفت، عباس بن عبدالمطلب لجام استر را گرفته بود و او را بازمی‌داشت که در گلوگاه دشمن نرود.

گوید: و اما ابوسفیان پسر حرث بن عبدالمطلب که رکاب پیغمبر صلی الله علیه و آله را گرفته بود، خودش گوید: همین که با دشمن مهیب در حنین تلاقی کردیم، من از اسبم به زیر آمدم به حالی که شمشیر کشیده دستم بود و خدا می‌داند که من قصد مرگ را در پیش پیغمبر صلی الله علیه و آله داشتم و او به من نظاره می‌کرد، پس عباس گفت: یا رسول الله! بنگر برادر تو و پسر عم تو ابوسفیان است، پس از او راضی باش.

پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: آری، و دعا کرد و گفت: بیامرزد برای او، هر دشمنی که با

من معمول داشته، گوید: سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله التفاتی به من کرد و فرمود: ای برادرم! پس من بوسه بر رکاب او زدم یا پای او را در رکاب بوسه زدم.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 150/21، باب 28؛ صحیح مسلم: 168/5.

و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: ابوسفیان پسر حرث بن عبدالمطلب، از جوانان اهل بهشت است و در یک روایت دارد که فرمود:

سیدی از جوانان اهل بهشت است.⁽²⁾

یاد دارم در کتاب جاحظ که ابوسفیان شبانه‌روزی هزار رکعت نماز می‌خواند.

اما عبدالله بن ابی‌امیه در محاصره طائف شهید شد.

ام سلمه رضی الله عنها پناهگاه هر زن و مرد پناهنده است

همین که رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از صلح حدیبیه به مدینه برگشت، بانویی از اشراف‌زادگان مکه که اسلام آورده بود به نام ام کلثوم دختر عقبة بن ابی معیط (که پدرش عقبه در جنگ بدر اسیر مسلمین شد و کشته شده بود) به سوی مدینه آمد و به منزل ام سلمه پناه آورده، داخل بر ام سلمه رضی الله عنها شد، او را آگاه کرد که وی مسلمان شده و بیم و ترس آن دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به قریش برگرداند، طبق عهد نامه حدیبیه که هر جوان را از مکیان به مدینه بیاید باید محمّد صلی الله علیه و آله آن را به قریش برگرداند؛ همین که پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد بر ام سلمه رضی الله عنها شد، ام سلمه پیغمبر صلی الله علیه و آله را از جریان امر آگاهانید، پیغمبر صلی الله علیه و آله به ام کلثوم

مرحبا گفت. لکن برادران این ام کلثوم «عمارة» و «ولید» پسران عقبة بن ابی معیط، به دنبال این بانو برای برگرداندن او آمدند به حسب عهدنامه، و گفتند: یا محمد! وفا کن برای ما به عهدی که با ما معاهده کرده‌ای.

ولی ام کلثوم پیشاپیش به پیغمبر صلی الله علیه و آله گفته بود: یا رسول الله! من زن هستم و توانایی زنان در مقاومت به ضعف می‌گراید، پس آیا مرا برمی‌گردانی به سوی کفار که مرا از دین و آئینم فتنه کنند و مرا شکیبایی و صبر نباشد.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله بنابراین ملاحظه، اقدام به این امر ننمود و قرآن نازل شد که نسبت به بانوان این عهد، منقوض و در هم شکسته است، برای آن بانوان که به ایمان آمده باشند.

ای مؤمنان! هرگاه بانوان مؤمنات به عنوان مهاجرت آمدند پس آنها را امتحان کنید و آنها را به کفار برنگردانید.⁽¹⁾

المستدرک، حاکم نیشابوری: 66/4.

ام سلمه رضی الله عنها پناهگاه بینوایان

اشاره

کتاب ام سلمه محمّد زکی بیضون از سلسله حدیث الشهر ص 51 می‌گوید:

از خلید بن جعفر بازگو کرده گوید: شنیدم از (ابا ایاس) که از ام الحسن (مادر حسن بصری که نامش خیره و مولاة ام سلمه است) حدیث بازگو کرده که: وی نزد ام سلمه بود که مسکینان بر در خانه آمدند، الحاح می‌کردند و در میان آنان از جنس زنان و بانوان بود.

گوید: پس من گفتم: خارج شوید یا ای بانوان خارج شوید؟! با این سخن آنها را راندم، پس ام سلمه مرا گفت: ای دخترک! ما به این مأمور نیستیم یا گفت: ما مأمور به این نشده‌ایم، ای جاریه هر کدام از آنان را و هر زنی از آنان را اگر چه شده با یک دانه خرما که در دست او بنهی، برگردان.⁽¹⁾

عن خلید بن جعفر قال: سمعت ایا اباس یحدث عن ام الحسن (البصری) انها کانت عند ام سلمة، فاتی مساکین فجعلوا یلحون و فیهم نساء فقلت، اخرجوا او اخرجن فقالت ام سلمه: ما بهذا امرنا یا جاریة، ردّی کل واحد و واحدة ولو بتمرة تضعها فی یدها.

«الوافی بالوفیات: 230/27؛ ام سلمه زکی بیضون: 51»

در این دستور معلوم شد که ام سلمه رضی الله عنها در دستورها و فرمان‌ها به قدر سرموئی تخلف روا نمی‌داشته و مواظب بوده که دستورها را مو به مو بگیرد و مو به مو اجرا کند و اصرار داشته که چیزی از احادیث و دستورها ناشنیده نماند و بعد از شنیدن، بی‌عمل به جا نماند. گاهی در گرفتاری به کارهای خانه‌داری.

«همین که صدای پیغمبر صلی الله علیه و آله را به سخن می‌شنید جمیع کارها را رها می‌کرد و با شوق ایمان به سماع حدیث اقبال می‌کرد، حتی تا از حافظه او و حفظ او نقطه و خطی باز نماند.

خود حدیث می‌کند که: همین که صدای پیغمبر صلی الله علیه و آله را شنیدم که در منبر می‌گوید: ایها الناس! و خود با مشاطه در کار شانه کردن گیسوان موی خود بود. به مشاطه خود گفت: سر و گیسوان مرا درهم بپیچ.

یعنی گیسوان آشفته را وابگذار و بساط را برچین که وقت شنیدن آمد و حتی این فرصت را برای فراگرفتن حدیث و فراگرفتن سخن پیغمبر صلی الله علیه و آله و وحی از دست نمی‌داد.

این کار در جنس زنان نشان از شیدایی برای دین و علم و قوت فکر و غلبۀ روح علم‌خواهی و حقیقت‌جویی و خداجویی است، شما این برچیدن بساط مشاطه را در جنس زنان با سفرهای دور و دراز جابربن عبدالله تا دمشق و غزه برای حدیث بسنجید.

بنگرید مشاطه چه گفت؟ و او چه گفت؟

مشاطه گفت: فدایت شوم، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گوید:

ایها الناس! ای مردم! یعنی به ما کاری ندارد ام سلمه رضی الله عنها فرمود: ویحک،

خدایت رحمت کند آیا ما از الناس در ایها الناس نیستیم؟

پس گیسوان آشفته را شانه نزده درهم پیچید و برای شنیدن سخن پیغمبر صلی الله علیه و آله برپا ایستاده در حجره خود و شنید که پیغمبر صلی الله علیه و آله در سخن خود می‌گوید:

ایها الناس! در اثنائی که من برحوض کوثرم، شما را چندین زمره می‌آورند، پس راه‌ها از هم جدا شده، هر کدامتان را به راهی می‌برند، من شما را ندا می‌دهم که هله، هان! بیایید به سوی راه، لکن منادی بعد مرا ندا درمی‌دهد، می‌گوید: آنان تبدیل کرده‌اند بعد از تو، پس من می‌گویم: الا که کوبیده شوند تا مثل توتیا گردند.»⁽¹⁾

و حسبک من حرص ام سلمة علی ان لا یفوتها شیء من حدیث الرسول صلی الله علیه و آله ان تکون فی عمل من اعمال البیت، فاذا سمعت صوت النبی صلی الله علیه و آله ترکت جمیع ذلک و اقبلت علی سماع الحدیث بشوق الایمان حتی لا ینده عن حفظها شیء منه، فقد حدثت:

انها سمعت النبی صلی الله علیه و آله یقول علی المنبر (و هی تمتشط): ایها الناس فقالت: لما شطتها «لفی رأسی» قالت: فقالت فدیتک انما یقول ایها الناس: قلت «ویحک أو لسنا من الناس» فلفت رأسها و قامت فی حجرتها، فسمعته یقول: ایها الناس بینما انا علی الحوض جیء بکم زمراً فتفرقت بکم الطرق فنادیتکم الا هلموا الی الطریق، فنادانی مناد من بعدی فقال: انهم قد بدلوا بعدک فقلت: الاسحقا سحقا.

«ذوالکلام واهله: 166/2؛ مسند احمد بن حنبل: 297/6»

سحقا سحقا

سحق آن کوبیدنی است که توتیا شود.

دو چیز در این درس نباید فراموش شود:

1 - یکی اهتمام به فراگرفتن سخن وحی و پیغمبر صلی الله علیه و آله به اندازه‌ای که از دست مشاطه خود را برهاند. این در جنس زنان از سفرهای ابو ایوب تا مصر برای اخذ حدیث و از سفر جابر بن عبدالله برای اخذ حدیث تا غزه و دمشق و نظائر آن در جنس زنان مشکل‌تر است.

2 - دیگری قدرت و اهمیت محافظت بر حقایق اصیل که تخطی از آنها نشود.

هر دو اینها در مسیر زندگانی ام سلمه تا آخر مشهود است.

ام سلمه در سلسله حدیث

اما امر اول می‌بینید که: ام سلمه مشاطه را عقب می‌زند تا اصل حدیث را از دهان پیغمبر صلی الله علیه و آله بشنود و لذا از منابع حدیث ام سلمه، خود پیغمبر است که بسیار از او روایت کرده و از ابی سلمه، شوهر پیشین خود، پسر خواهر ابی طالب و پسر عمه رسول خدا و علی مرتضی و نیز از فاطمه زهرا علیها السلام هم نیز روایت کرده، اینها منابع حدیث ام سلمه‌اند.

و اما راویان او که از سرچشمه علم او و حدیث او حدیث را گرفته‌اند و رسانده‌اند و خود در حدیث، سرسلسله‌اند.

1 - اولا: اولاد ام سلمه: عمر و زینب و ثانیاً: مولای مکاتب او نبهان و برادر او عامر پسر ابی‌امیه مخزومی و موالیان او عبدالله بن رافع و نافع و سفینه و ابوکثیر و سلیمان بن یسار.

و نیز از شخصیت‌های بزرگی مثل ابن عباس و عایشه و ابوسعید خدری و قبیصة بن ذویب و نافع مولی ابن عمر و عبدالرحمن بن الحارث بن هشام و خیره والده حسن بصری و صفیه بنت شیبه و هند بنت الحارث الفراسیة.

و نیز از بزرگان تابعین مثل امام علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام و ابو عثمان النهدی (النهدی) و ابو وائل و سعید بن مسیب و پسران عبدالرحمن بن عوف ابو سلمه و حمید و عروة و ابوبکر بن عبدالرحمن و سلیمان بن یسار و دیگران.

از قلم محمّد زکی بیضون، شهر بن حوشیب افتاده و نیز از قلم او عبدالله بن معیه (معین) هم افتاده.

ام سلمه گاهی از اشتیاق خالص که بداند آیا منزلت خودش و سایر زنان، بلکه جنس زن نزد خدا چون است، چون در افکار عمومی آن عصر چنان مستقر بود که خطاب یا ایها الناس، زنان را نمی‌گیرد.

خواندید که مشاطه ام سلمه خطاب «یا ایها الناس» را منصرف از جنس زنان می‌دانست.

مقام زن از نظر اسلام

علیهذا ام سلمه رضی الله عنها برای استکشاف حقیقت بر دیگران و بر خودش، یک موقع از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: چه را ذکر زنان در قرآن نیامده است؟

ام سلمه گوید: گفتم: یا رسول الله! ما زنان را چه شده که در قرآن ذکر نشده‌ایم، چنان که رجال ذکر شده‌اند؟

گوید: مرا هوش از سر پرید، آن روز که از پیغمبر صلی الله علیه و آله در منبر ندای او را شنیدم که می‌گوید:

یا ایها الناس! گوید و من شانه به سرم می‌زدم، پس گیسوان و موهای خود را در هم پیچیدم و سپس نزدیک به در شدم، پس گوش خود را نزد «جریر» نهادم، جریر را فائق گوید: تسمه رشته‌ای است از چرم و نیز چوبی بزرگ که سقف را

پوشیده و سر تیر چوبی بزرگ که سقف را پوشیده و سر تیرهای دیگر را به عرض به سر آن می‌نهند و نیز گیجین⁽¹⁾

گیجین: پاشنه در، جایی که پایه در بر روی آن سرگردان است.

پس شنیدم می‌فرمود: ان الله عزوجل یقول:

(إن المسلمین و المسلمات و المؤمنین و المؤمنات أعد لهم مغفرة و أجرا عظیما)⁽²⁾

«در کتاب «مادر» تألیف دیگر ما، حدیث ام سلمه را می‌خوانید که وقتی پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «هر کدبانوئی که در خانه اثاثیه خانه را برمی‌دارد و می‌گذارد، خدا عزوجل به او نظر می‌افکند و هر که خدا به او نظر افکند او را عذاب نمی‌کند.»

ام سلمه رضی الله عنها گفت: یا رسول الله! همه گونه خیر را مردان برده‌اند، برای زنان مسکین چیزی باقی نمانده است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: بلی، ای ام سلمه زن همین که حمل برمی‌دارد، در این نه ماه حمل او به منزله بندۀ روزه‌دار شب زنده‌دار سرباز فداکار است که در راه خدا با جان و مال خود جهاد می‌کند.

و هر گاه وضع حمل می‌کند و نوزاد کاملی در دامن می‌آورد، برای او اجری است آن قدر عظیم که از عظمت، آن را کسی نمی‌داند یا مادر نمی‌داند.

و هر گاه کودک را شیر می‌دهد به هر مکیدنی ثواب معادل عتق آزاد شده‌ای از اولاد اسماعیل برای او خواهد بود.

و هر گاه از رضاع طفل فارغ شود، ملکی بر دو پهلوی او می زند و گوید:

عمل را از سر بگیر که برای تو آمرزیده شد.»⁽¹⁾

حدثنا محمّد بن الحسن بن احمد بن الولید، قال: حدثنا الصفار، حدثنا محمّد بن الحسین بن ابی الخطاب عن الحکم بن مسکین قال: حدثنی ابو خالد الکعبی عن ابی عبدالله علیه السلام: ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال: ایما امرأة رفعت من بیت زوجها شیئاً من موضع الی موضع ترید به صلاحا، نظر الله عزوجل الیها و من نظر الله الیه لم یعذبه.

فقالت ام سلمة رضی الله عنها: ذهب الرجال بکل خیر، فای شیء للنساء المساکین؟

فقال صلی الله علیه و آله: بلی، اذا حملت المرأة کانت بمنزلة الصائم القائم المجاهد بنفسه و ماله فی سبیل الله. فاذا وضعت کان لها من الاجر مالا تدری ما هو لعظمه. فاذا ارضعت کان لها بکلّ مصة کعدل عتق محرر من ولد اسماعیل، فاذا فرغت من رضاعه، ضرب ملک علی جنبها (جنبیها خ) و قال: استأنفی العمل فقد غفرلک. (الحدیث)

«الأمالی، شیخ صدوق: 411-412، مجلس 64، حدیث 7؛ وسائل الشیعه: 451/21، باب 67، حدیث 27557»

مذاکرۀ این حدیث: در جشن روز «مادر» در طهران شد که خلعت به مادران می‌دادند، آن روز به دویست نفر مادرانی که نیکو کودکان خود را شیر داده‌اند خلعت می‌دادند.

در آن جمع، آن روز طبقات فاضله و دکترهای طهران دکتر امیر اعلم و هیئت مدیرۀ حمایت کودکان خواجه نوری و طبقات علما و فقها هم حضور داشتند، بعد از گزارش دکترها، من این حدیث را با شرح کافی وافی در سخنرانی غیر منتظره‌ای، موضوع سخنرانی قرار دادم و گفتم: از دیدگاه انبیاء، خلعت بیشتر است، دکتر عندلیبی بعدها می‌گفت:

من آن روز مقدار ارزش علمای اسلام را فهمیدم و فهمیدم که از دیدگاه نبوت ارزش «زن» و خانه‌داری به بهترین وجه آمده.

در حدیث می‌گوید: در مدت حمل نه ماهه، زن حامله یک تن است به جای سه زمره از بندگان خوب خدا که در پیراهن جمع دارد 1 - روزه‌دار 2 - و شب زنده‌دار 3 - و سرباز فداکار که با جان و مالش در راه خدا جهاد می‌کنند!

اما به گونۀ روزه‌دار است، چون در ایام «ویار زنانه» حامله از غذاها می‌افتد و اما به گونه‌ای شب زنده‌دار است که شب‌ها به واسطۀ سنگینی حمل و بار نمی‌تواند خواب راحت کند و اما به گونه‌ای سرباز فداکار است، چون که با بذل خون و شیرۀ بدن خود سرباز فداکار را تهیه می‌کند.

و بعد حدیث می‌گوید: در وضع حمل که راندمان عمل و کارخانۀ ابداع آن، موجود زنده‌ای با تمام قوا در دامن او به جامعه می‌دهد، آن قدر ثواب آن بزرگ است که دانستنی نیست چون معادله‌ای برای موجودیت این موجود عزیز نیست و ثوابی که با آن تکافؤ کند برای «مادر» دانستنی نیست؛ بلکه برای حکما و دکترها هم؛ زیرا وزن بدن طفل که سه کیلو تا پنج کیلو است گاهی حامل قوۀ غیرمتناهی است، مثل انبیاء و محمّد خاتم انبیا صلی الله علیه و آله که مولود روز است و آمنه مادرش نمی‌توانست تخمین بزند چه قوۀ خارق العاده‌ای به دنیا داده که حرکتی ممتد به جهان داده و می‌دهد و مقدار ادامۀ آن هنوز معلوم نیست.

مگر نه ارشمیدس که در هنگام تولدش، وزن بدنی متناسبی داشته، مگر

نه حامل فکری عظیم بود که می‌گفت: به قوۀ خود می‌بینم با یک تیپا کرۀ زمین را با «اهرم» می‌توانم بپرانم؛ با قوه اهرم کرۀ زمین را از جا می‌توان پراند، اگر نقطه اتکایی بیرون زمین می‌داشتم.

و بعد در شیر دادن مادر که بنیۀ کودک تقویت می‌شود و قوی می‌گردد و هر قوی می‌تواند زنجیر ذلت را از گردن به کنار نهد، ثواب عتق و آزادکردن یکی از اشرف اولاد آدم دارد.

فسوسا! که مادران خودپسند ما، هشتاد و پنج درصد با شیر گاوهای اروپا و آمریکا اطفال خود را اداره می‌کنند و نمی‌دانند که شیر مادر در تقویت بنیۀ طفل انسب از هر شیری است.

ام سلمه از دیدگاه نبوت، همه مراحل حمل و خانه‌داری و وضع حمل و شیردادن را برای مادران از کتاب نبوت به جا گذاشته.

می‌گوید: اسرار معنوی این دوره‌ها و ثواب‌های این دوره‌های مهم، حیاتی جز از دریچۀ چشم حق‌بین انبیای الهی پیغمبران خدا فهمیدنی نیست.

آنان با چشم خدا بین می‌بینند که خدا کجا نظر می‌افکند و مشهودشان هست که نظر خدایی کجاست.⁽¹⁾

حدیث مجعولی است که: ان الله ما نظر الی الاجسام منذ خلقها، شیخ بهائی در اربعین و میرداماد در الرواشح السماویه از خطابی در معالم السنن، بیست حدیث موضوع مجعول را برشمرده، یکی همین است، این حدیث ام سلمه هم، تکذیب آن را می‌کند.

جایی است که حرکت اصلاحی هست و نظر اصلاحی و حرکت اصلاحی رفع عذاب می‌کند.

بنابراین، این گونه حرکات اصلاحی چه از بانوان در خانۀ شوهر که کشورشان می‌باشد و خواه از رجال مملکت که کشورشان بیرون است تا هست عذاب از آنها مدفوع است.»⁽¹⁾

کتاب مادر: 16-27.

بلی، همه کس دیده و فهمید که از مشاهده و دیدن اصلاحات بانو در خانه شوهر، نسبت به آن بانو مهر شوهری می‌جوشد و خشمش فرو می‌نشیند، الفتشان مؤکد می‌شود تا به اندازه‌ای که دیگر عذاب تفرقه با شوهر را نخواهد دید و خطر آتش تفرقه که یک داغ است و صد نوع عذاب دارد، دفع می‌شود.

ولی آیا سرّ رضای خدا و رفع عذاب همین است که شوهر از او راضی می‌شود؟

یا آن که چون حرکت اصلاحی وضع و رفع اثاث خانه منظور نظر خدا است؟

ودیدۀ خدا همان توجه خدا است و چون توجه خدا و کار خداوندی و خداوندگاری همه متوجه اصلاحات است، پس همین که شخصی متوجه اصلاحات شد و با نیروی فکری به اصلاحات پرداخت، نظر خدا را تعقیب کرده و خدا به او نظر می‌افکند و طبعاً این لطف تأمین می‌دهد که دیگر او را عذاب نمی‌کند و چیدن و برچیدن اسباب و اثاثیۀ خانه یک نوع اصلاح، بلکه ریشۀ هر اصلاح است.

زیرا خانه: بنیان اجتماع و کشور، و ریشه و اساس و پایۀ بنیان آن است.

زیرا کشور: همان توده‌های انبوه از واحدهای خانه‌ها است، پس متحرک در راه اصلاح خانه‌ها در حقیقت، متحرک در راه اصلاح جامعه است.

این نکته فقره اوّل و شاید هزاران نکته دیگر هم داشته باشد.

اما دوران حمل؛ و مرحلۀ وضع حمل؛ و دورۀ شیردادن؛ هر کدام رابطۀ مرموزی با جزا و ثوابشان دارند.

و از روی تناسب می‌توان، اسرار آنها را اگر چه اندکی فهمید.

اما دوران حمل

جزای مادر در پیش خدا و در ایام حمل برابر با «روزه‌دار، شب زنده‌دار، و نمازگزار، و سرباز فداکاری است که با جان و مال خود در راه خدا جهاد می‌کند.

ثواب سرباز فداکار

معلوم است که در حمل جنین، مادر از شیرۀ جان خود و خون خود که از طریق ناف مادر به پیکر جنین وارد می‌کند، بهترین سرمایه وهستی و دارایی خود را با بهترین قوای خود در راه تکوین جنین که یک بندۀ خدا و سرباز خدا است، به مصرف می‌رساند.

در عین ناراحتی و بی‌خوابی‌هایی که در راه تنفس و حرکت جنین و تحمیل وزن سنگین بدن جنین، به خود هموار می‌کند تا تو گویی در جهاد مستمری است.

ثواب نمازگزار

و سپس فرمانبری و تعبد و سرپیچی نکردن از حکم قضا به منزلۀ قیام شبانه به نماز است، خصوص که قلب مادر را دائم با خدا متوجه می‌کند و همی خدا

خدا می‌گوید که روح نماز و سرّ نماز است.

ثواب روزه دار

و همچنین حکم روزه دارد؛ زیرا هر چه بیشتر از غذا امساک می‌کند، لازم است که شکم را پر نکند که «جنین» ناراحت نشود، باید کم خوراکی کند و از بعض چیزهای خوراکی، به کلی چشم برگیرد.

سربازی است

اینها را خدا برای او روزه حساب می‌کند و به وجود طفل و جنین که بر عدد می‌افزاید سنگری را پر می‌کند، بلکه سنگرهایی را از کفار می‌گیرد.

بنابراین توصیه به بانوان می‌شود که هیچگاه به سقط جنین و «کورتاژ» اقدام نکنند که سنگری را خالی کرده، تحویل دشمن می‌دهند.

بعلاوه برای خود مادر هم هشتاد درصد خطر دارد. در قلب مادر و اعصاب او صد در صد آثار خطرناکی می‌نهد.

بانوان ارجمند هر گاه این اجرها را برای خود بدانند، هرگز تن به سقط جنین «کورتاژ» نمی‌دهند و اقدام به این کار زهرآگین نمی‌نمایند. و تن از زیر بار «حمل جنین» خالی نمی‌کنند؛ و خود را از امتیازات «سرباز فداکار» و مردان شب زنده‌دار» که در محراب نماز قائمند و در قیامند و «روزه داران فداکار» محروم نخواهند کرد.

اگر بدانند که این سه امتیاز و افتخار بزرگ را دارند و در دوران حمل با آن که در خانۀ خود نشسته یا خوابیده‌اند؛ افتخارات عمل سربازی را بلکه عالی‌ترین قسم آن را دارند.

آن گونه سربازی که جان و مال را، هر دو گانه در راه خدا می‌دهد.

و به علاوه عملش با قیام «به نماز» و اقدام به «روزه» همراه است.

و بالحقیقه: مردانی که در این سه جبهه هستند و این سه عمل را انجام می‌دهند، همه موالید والداتند، خواه در صفوف جنگ باشند و خواه در «محراب نماز» و خواه در «روزه» باشند.

پس مادر در یک نظر تمام آن جبهه‌های سه گانه را تشکیل می‌دهد.

اما سومین مرحله: مرحلۀ پرشرافت «وضع حمل»؛ از نظر آن که تقدیم فرزندی نوزاد (پسری یا دختری) زنده به جامعه تحویل داده و فردی راعلاوه کرده که دستگاه‌های جهازات او، به قدر یک دنیا است.

و قوه‌ای غیر محدود به جامعه داده، پس اجری غیرمحدود خواهد داشت.

تولّد رسول خدا صلی الله علیه و آله

همین مولود امروز هفدهم ربیع المولود که تولدش، ما مسلمین را در شرق و غرب، غرق جشن و سرور نموده گواه است.

همین نوزاد عزیز عبدالمطلب و آمنه معظم، همین محمّد عظیم صلی الله علیه و آله که خود اعظم مواهب آسمانی است، در خانه‌ای معمولی گلی یا سنگی به دنیا آمد، آن خانه بیضاء نور افشان شد، کانون نور جهان شد.

همین شاهد و گواه است که: یک فرد بشر نوزاد با بدن محدود و حجم صغیر و وزن اندک، دارای سلسله قوای خیر غیر محدودی است.

آمنه مادر معظم او صلی الله علیه و آله که این عید «عید مادر» را، ایران به افتخار او و نوزاد او جشن می‌گیرد و برای اولین دفعه «بنگاه حمایت مادران» در این شعبه دعوت

کرده تا جشن مادر را به نام او و نوزاد او جشن بگیرد؛ همین آمنه مادری است که او به جهان، این قوای غیر محدود را داده و خود نمی‌دانست مادر پیغمبر است؛ در آن روز این عظمت غیر محدود را کجا باور می‌کرد؟

حتی کجا می‌دانست که در گریبان مولود نوزاد عزیزش، این همه عظمت نهفته است.

کجا باور می‌کرد که جهان در گریبان آن نوزاد نهفته است.

او نمی‌دانست و حق داشت نداند.

زیرا دنیای پر از فلاسفه و اجتماعیون نیز هنوز نتوانسته بدانند و ندانسته و نخواهد دانست که چقدر قوا در نهاد او نهفته بوده است که سلسلۀ بشر را به تکامل حرکت داده و می‌دهد.

مگر نه تحریکاتی که او به دنیا و به عقول شرق و غرب جهان داده، هنوز دنباله‌اش تمام نشده تا بتوان محدودش کرد و تحت ضبطش درآورد، مگر عظمت او صلی الله علیه و آله به قدری است که دنیا بتواند آن را بداند.

طفلی به دنیا آمد و خانه‌ای نورافشان شد، ولی کجا تصور می‌شد که کاخ اقتدار «ایوان مدائن» در شرق بلرزد و قصرهای پایتخت‌های شام مانند «بصری» منور گردد.

کجا از دست‌های کوچک آن طفل نوزاد، آن جسم کوچک، دستی دیده می‌شد که همۀ بت‌ها را در بتخانه‌ها، همان ساعت یا بعد از ربع قرن بیافکند.

کجا در آن قنداق مختصر محدود، آن همه ارهاص⁽¹⁾

ارهاص: معدن خیر بودن، منبع برکات گشتن.

کجا دانشگاه قرآنش که یک جهان دانشگاه علوم است؛ در آن غنچه لبهای گلگون و گلفام دیده می‌شد.

باری جهان انسان شد و انسان جهانی

نکوتر زین بیان نبود بیانی

خلاصه آن که: کجا وزن کردن جسم طفل با کیلو یا میزان دیگر منویات او را هم تحت ضبط در می‌آورد.

ترازوی این بنگاه خیریه، حمایت کودکان خواجه نوری را من دیده‌ام که کودکان را نوبه به نوبه می‌کشد.

ولی باید اعتراف کرد که: حاضران این محفل محترم قابل وزن بدنی هستند اما قابل وزن فکری نیستند، فکر عالی مجتهدشان دنیا را روشن کرد، با تن نحیف سیاسی نحیفشان، شرق را تکان داد و غرب را نیز؛ و این حرکت حالا به حالا موج در پی موج خواهد داشت و همه متولد از مادر است.

ساکنان این مؤسسه؛ دکترهاشان که من از آقایان می‌شناسم و از نام بردنشان خودداری می‌کنم، آنها هم همچنین متولد از مادرانند.

همچنین تنهای کوچکی را بهداشت می‌دهند و به میدان اجتماع می‌فرستند همه اینها و اینان کودکانی بوده‌اند؛ از همین «مادر» به دنیا آمده‌اند که منبع

رحمت است و بزرگ‌تر از منبع و معدن نفت است که ما را این قدر عذاب داد.

امروز کمی اهمیت این معدن نفت را و اهمیت تأثیر آن را فهمیده‌اند، این همه اهتمام در ایران می‌کنند که شرق را پرغلغله کرده و غرب را غلغله‌اش فرا گرفته.

و حال آن که مهم‌تر از آن و بهتر از آن (به هزار مرتبه) معدنی است که از فرزندان زنده بشری به دنیا می‌آید.

باید اهتمام بیشتری، همه بیشتر از هر چیز، صرف آن کنند، چون مزد بیشتری می‌گیرند.

باید از مولود امروز «مقام مادری» را انگاره گرفت. امروز را که روز تولد حضرت خاتم الانبیاء اعظم موالید بشری است، در نظر بگیرند و هر چه باید نسبت به بانوان باردار بینوا، به هر چه میسور است مدد برسانند، اهمیت موالید و والدات را باید از این مولود عزیز این نوزاد و مادر آن، از آن فرد یتیم و از آن مادر بی‌شوهر مقیاس گرفت.

مگر نه از فرزند نوزاد امروز، دنیا سراسر استفاده کرد، نهضت علم و عدل دنیا را فرا گرفت؟

و مگر نه از متولدات این «منبع تکوین» (یعنی مادر) همه رجال مهندسان، همه رجال روحانیان، همه کشاورزها، همه استادها، همه انبیاء، همه سلاطین، همه سپاه‌ها، و ارتش‌ها و زمامداران آمده است؟

مگر نه هر چه در روی زمین غلغله بر پا است و طبقات الارض زمین زیر و زبر می‌شود؟

همه از دست بشر و فکر بشر بوده است و هست و خواهد بود، حتی استخراج

نفت و هر معدن، حتی فروش نفت و هر معدن و صرف نفت و هر معدن، مادر آن است که او همه را به جهان داده.

حدیث ام سلمه از دیدگاه نبوت، همه این مراحل عظیم را در جمله‌هایی کوتاه و فشرده در کتاب نبوات برای مادران امت به جا گذاشته.

مناسبت مقام ام المؤمنین؛ همین است که مادران را در مکتب اسلام مادری بیاموزد.

در احادیث ام سلمه، تغذیه کودک و شیر دوشیدن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای حسن علیه السلام که کودکی است و از خواب برخاسته و خواسته و خواستار آب شده است، دیدید.

در احادیث ام سلمه پیداست که اهتمام داشته که چیزی از حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله از او فوت نشود و برای استماع و گرفتن حدیث، دست از شواغل و مشاغل دنیا و صوارف دنیا می‌کشید و دیده بود که: پیغمبر صلی الله علیه و آله چگونه علی علیه السلام را از میان همه اهل بیت و خاندان و از همه اصحاب برمی‌گزید؛ او هم رفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله را با علی علیه السلام در سر و علن در همه جا دیده بود، در سفر طائف و فتح مکه او همراه بود. وضع علی علیه السلام را به رأی العین دیده، سخنان پیغمبر صلی الله علیه و آله را در قضیه بنی حذیمه در حق علی علیه السلام شنید و در طائف خلوت کردن پیغمبر صلی الله علیه و آله را با علی علیه السلام دیده که پیغمبر صلی الله علیه و آله پرده از اسرار برداشت و فرمود: علی را خدا برای نجوا و رازداری من گزیده و بعد در سفر حجة الوداع که همه زنان پیغمبر همراه بودند؛ او هم همراه بود و غدیر خم را شاهد و حاضر و ناظر بود.

لذا در دفاع از علی علیه السلام چونان پیغمبر صلی الله علیه و آله ایستادگی می‌کرد، حتی به منزل

دیگران می‌رفت.

کتاب ام سلمه محمّد زکی بیضون صفحه 56 می‌گوید:

از عبدالله جدلی که ام سلمه رضی الله عنها به منزل من آمده و بر من وارد شد و گفت: آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله در میان شما ناسزا گفته می‌شود و سب می‌شود.

من گفتم: معاذ الله یا سبحان الله یا کلمه‌ای به همین معنی و مثل آن.

ام سلمه فرمود: شنیدم از رسول خدا صلی الله علیه و آله که می‌فرمود: هر کس علی را سب کند، مرا سب کرده.⁽¹⁾

الأمالی، شیخ طوسی: 85؛ المستدرک، حاکم نیشابوری: 121/3؛ مجمع الزوائد: 130/9؛ السنن الکبری: 133/5.

امالی صدوق به اسناد⁽²⁾

قالت: اقعد، ثکلتک امک، حتی احدّثک بحدیث سمعته من رسول الله، ثم اختر لنفسک انا کنا عند رسول الله صلی الله علیه و آله تسع نسوة و کانت لیلتی و یومی من رسول الله صلی الله علیه و آله فدخل النبی صلی الله علیه و آله و هو متهلل اصابعه فی اصابع علی واضعا یده علیه، فقال: یا ام سلمة! اخرجی من البیت و اخلیه لنا فخرجت و اقبلا یتناجیان اسمع الکلام و ما ادری ما یقولان حتی اذا قلت: قد انتصف النهار فاتیت الباب فقلت: ادخل یا رسول الله؟

قال صلی الله علیه و آله: لا. فکبوت کبوة شدیدة مخافة ان یکون ردنی من سخطة او نزل فیّ شیء من

بزرگوارش از جدّ بزرگوارش علی بن الحسین علیه السلام بازگو کرده که به ام سلمه همسر محترم پیغمبر صلی الله علیه و آله رسید که مولائی از او علی علیه السلام را نقض و عیب می‌گوید و دست می‌اندازد، پس ام سلمه به سراغ او فرستاد، همین که نزد ام سلمه حاضر شد؛ ام سلمه به او فرمود: به من رسیده ای پسرک که تو علی علیه السلام را نقض و عیب می‌سازی و او را دست می‌اندازی؟ او گفت: بلی، چنین است ای مادر!

ام سلمه فرمود: بنشین، مادرت به عزایت بنشیند تا تو را حدیثی بگویم که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم. سپس اختیار کن برای خودت هر چه می‌خواهی؟!

ما، نُه زنان نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم و آن روز روز من وشب من بود از رسول خدا صلی الله علیه و آله، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله داخل منزل شد با چهرۀ درخشان و انگشتان در انگشتان علی علیه السلام داشت. دست خود را بر او نهاده بود، پس آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای ام سلمه! از خانه به در شو و خانه را خلوت کن برای ما.

پس من خارج شدم و آن دو تن سخن به راز همی می‌گفتند، من کلام را می‌شنیدم و نمی‌دانستم چه می‌گویند تا این که من گفتم یا رسول الله! آیا داخل شوم؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: نه.

من از این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله سخت به سر درآمدم (کنایه از این که این رد

رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا در هم و کلافه کرد، از هراس آن که مبادا پیغمبر صلی الله علیه و آله از خشم به من، ردم کرده باشد یا دربارۀ من چیزی از آسمان فرود آید.

سپس درنگ زیادی نکردم و باز به در خانه آمدم و گفتم: آیا داخل شوم یا رسول الله؟ باز پاسخ فرمود: نه، پس باز درنگی نکرده، برای سومین بار به در حجره باز آمدم و گفتم: آیا داخل شوم یا رسول الله؟

این نوبه فرمود: داخل شو ای ام سلمه!

پس من داخل شدم، حالیا که علی علیه السلام به زانو نشسته بود جلوی دست پیغمبر صلی الله علیه و آله و همی گفت: فدایت پدر و مادرم یا رسول الله! آن هنگام که چنین شد، پس آیا به چه امر می‌دهی مرا؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: امر می‌دهم تو را به صبر و شکیب، سپس باز آن گفتار را برای دفعۀ دوم باز اعاده کرد و تکرار کرد.

باز پیغمبر صلی الله علیه و آله او را امر به صبر و شکیبایی کرد، پس برای دفعه سوم آن گفتار را تکرار کرد و اعاده نمود.

پیغمبر صلی الله علیه و آله این دفعه فرمود: یا علی! ای برادرم! هر گاه این پدیده از آنان واقع شد، پس شمشیرت را بکش و آن را بر دوش خودت بگذار، با آن شمشیر قدم به قدم بزن تا مرا دیدار کنی و شمشیرت آشکارا از غلاف بیرون باشد و از خون آنها قطره قطره فرو ریزد.

سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله رو به من کرد و برای من گفت: تو را به خدا این افسردگی چیست؟ ای ام سلمه! گفتم: برای این شد که مرا رد کردی یا رسول الله! پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: والله من تو را از احساس سوء یا دلتنگی از تو رد نکردم؛ حالیا

که تو بر خیری از خدا و رسول او؛ ولکن تو وقتی فرا آمدی که جبرئیل از راست من و علی از یسار من؛ و جبرئیل مرا خبر می‌داد از حوادث و پیشامدهایی که بعد از من واقع می‌شود؛ و مرا امر می‌داد که آنها را سفارش بکنم به علی علیه السلام اکنون سفارش می‌کنم.

ای ام سلمه! بشنو تو بانو و شاهد باش. ای بانو! که این شخص علی بن ابی طالب علیه السلام وزیر من است در دنیا و وزیر من است در آخرت.

ای ام سلمه! بشنو و شاهد باش، این علی بن ابی طالب حامل لوای من و پرچم من است در دنیا و حامل لواء و پرچم من است فردا در قیامت.

ای ام سلمه! بشنو ای بانو؛ و شاهد باش ای بانو؛ این شخص علی بن ابی‌طالب وصی من و خلیفه و جانشین من است بعد از من؛ و انجام دهنده وعده‌های من است و سیراب کننده از حوض من است.

ای ام سلمه! بشنو ای بانو و شاهد باش ای بانو؛ این شخص علی بن ابی طالب علیه السلام سید و سرور مسلمین و پیشوای متقین و قائد و لشکرکش شهسواران درخشان است که همه اسب‌های آنها نشاندار است و قاتل عهدشکنان و ستمگران و مارقین است.

من گفتم: یا رسول الله! عهدشکنان کیانند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: آنان که در مدینه با او بیعت می‌کنند و در بصره عهد را می‌شکنند. گفتم: قاسطین و ستمگران کیانند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: معاویه و اصحاب او از اهل شام. من گفتم: مارقین کیانند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: اصحاب نهروان (الحدیث)

پس مولی ام سلمه بعد از شنیدن این تفصیل به هوش آمد و گفت: خدایت فرج دهاد چنان که تو مرا فرج دادی و از حلقۀ ابهام درآوردی؛ والله دیگر من هرگز علی را سبّ نمی‌کنم.⁽¹⁾

الاحتجاج: 288/1؛ کشف الغمة: 26/2؛ غایة المرام: 33/6.

ام المؤمنین ام سلمه با بازگو کردن احادیثی که خود شاهد بود و از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده بود، به موقع دفاع از علی علیه السلام می‌کرد و در موقع خود دفاع از فاطمه می‌نمود و دفاع از حسین علیه السلام می‌کرد.

از ام سلمه حدیث کساء را به طرق عدیده و وضع گوناگون شنیدید، اینک حدیث نهایی را بشنوید.

کتاب ام سلمه، محمد زکی بیضون بازگو کرده از ام سلمه که گوید:

«سوگند به آن که من به او قسم را ادا می‌کنم که علی علیه السلام عهدش بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیک‌تر از دیگران بود، یعنی آخرین کس بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدار کرد. ام سلمه گوید: ما رسول خدا صلی الله علیه و آله را در ایام اخیر بیماری، هر روز صبح‌ها، پیش از ظهر روز بعد از روز عیادت می‌کردیم می گفت: آیا علی علیه السلام آمد، چندین مرتبه گوید، من گمان کردم که او را به مأموریت کاری فرستاده.

گوید: بعد علی علیه السلام آمد، من چون گمان کردم که او را به وی حاجتی است.

پس از خانه خارج شدیم و نزدیک در نشستیم، من از همه نزدیک‌تر به در بودم، پس علی علیه السلام به روی بستر پیغمبر صلی الله علیه و آله خم شد و همی با همدیگر راز می‌گفتند و پیغمبر صلی الله علیه و آله با او نجوا می‌کرد.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله همان روز قبض روح شد، پس علی علیه السلام آخرین کس است که دیدار را با پیغمبر صلی الله علیه و آله تجدید کرده است.»⁽¹⁾

عنها قالت: والذی احلف انه کان علی علیه السلام لاقرب الناس عهدا برسول الله صلی الله علیه و آله.

قالت: عدنا رسول الله صلی الله علیه و آله غداة بعد غداة یقول جاء علی علیه السلام مراراً قالت و اظنه کان بعثه فی حاجة، قالت: فجاء بعد فظننت ان له الیه حاجة فخرجنا من البیت فقعدنا عند الباب فکنت من ادناهم الی الباب فاکب علیه علی علیه السلام فجعل یساره و یناجیه ثم قبض رسول الله صلی الله علیه و آله من یومه ذلک، فکان اقرب الناس الیه عهدا.

«مسند احمد بن حنبل: 300/6؛ مجمع الزوائد: 112/9؛ کنز العمال: 622/11؛ تاریخ مدینۀ دمشق: 279/42»

باز ام سلمه می‌گوید: «شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله برای علی می‌گفت: هیچ مؤمن تو را مبغوض نمی‌دارد و هیچ منافقی تو را دوست ندارد.»⁽²⁾

«احادیثی گذشت که پیغمبر صلی الله علیه و آله در خانۀ ام سلمه بود، فاطمه دیگ سنگی را که در آن شوربا پخته بود، خزیره آورد و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: برو شوهرت و دو پسرت را فرا بخوان. پس علی و حسن و حسین علیهم السلام آمدند و داخل شدند و نشستند و از آن خزیره تناول کردند و پیغمبر صلی الله علیه و آله در خوابگاهی بود که بالای دکّه بود؛ زیر او کسائی خیبری بود و من در داخل حجره، نماز می‌گزاردم، پس خدا فرو فرستاد این آیه را (إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)3

گوید: پس پیغمبر فضل و زیادی آن کساء را برگرفت و آنان را در پوشش آن قرار داد، سپس دست خود را بیرون آورد و به سوی آسمان پیچانید و سپس گفت: بارالها! اینان اهل بیت من و خاصه منند، پس رجس را از آنان ببر و آنها را تطهیر کن. تطهیر کامل.

ام سلمه گفت: پس سرم را داخل کردم در خانه و گفتم: و آیا من با شمایم یا رسول الله؟ فرمود: تو به سوی خیری.»⁽¹⁾

تفسیر نور الثقلین: 276/4؛ الدر المنثور: 196/5.

و باز شنیدی از ام سلمه بازگو کرده گفت: «در بین این که رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانۀ من آن روز بود، خادم گفت: علی و فاطمه در آستانه در رسیده‌اند پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: برخیز برای من، از اهل بیت من به کنار برو.

گوید: پس من برخاستم و کنار رفتم و بر در خانه نزدیک ماندم، پس علی و فاطمه و حسن و حسین با آنان بودند و آنان دو کودک صغیر بودند، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله آن دو کودک را برگرفت و بر کنار خود در دامن خود نهاد و آنان را بوسید.

ام سلمه گوید: و علی را با یک دست خود دست در گردن کرد و فاطمه را با دست دیگر، پس فاطمه را بوسه زد و علی را هم بوسه زد و بر آنان خمیصه سوداء را فرو پوشانید و سپس گفت: بار الها! به سوی تو، نه به سوی آتش من و اهل بیت من. ام سلمه گوید: پس من گفتم: و من یا رسول الله؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: و تو.»⁽¹⁾

العمدة: 32؛ مسند احمد بن حنبل: 296/6؛ کنز العمال: 644/3، حدیث 37628.

و باز شنیدید که: «وقتی خبر ناگوار حسین علیه السلام برای او آمد، ام سلمه اهل عراق را لعنت کرد و گفت: او را کشتند، خدا آنها را بکشد، او را گول زدند و خوار کردند، خدا آنها را لعنت کند که من دیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله را روزی طرف صبح، فاطمه علیها السلام دیگی را سنگی در طبق نهاده، در آن عصیده‌ای ساخته بود و پخته بود، آن را حمل می‌کرد تا جلوی روی پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را زمین نهاد.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: پسر عمویت کجاست؟

فاطمه علیها السلام گفت: در خانه است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: پس برو و او را فرا بخوان و او را بیاور برای من؛ ای دخترم!

ام سلمه گوید: پس فاطمه باز آمد و دو پسر خود را می‌کشید و می‌آورد؛ هر یک را با یک دست خود و علی علیه السلام در دنبال آنها می‌آمد، تا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله آن دو فرزند را در حجر خود نشانید و علی بر یمین و راست او نشست و فاطمه از یسار و چپ او نشست.

ام سلمه گوید: پس پیغمبر صلی الله علیه و آله از زیر من کسائی خیبری که بساط گسترده ما بر منامه خوابگاه (سکوی خوابگاه) بود در مدینه؛ بر کشید از زیر خود، پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را بر آنان جمیعاً پیچید و با شمال خود دو طرف کساء را

برگرفت و دست راست به سوی پروردگار عزوجل برپیچید و گفت: بارالها! اهل منند، از آنها هر رجس را ببر و بزدای و تطهیر نما، آنان را تطهیر کامل؛ بارالها! اهل بیت منند، از آنان رجس را ببر و آنها را تطهیر کن، تطهیر کامل. تا سه مرتبه، گفتم: یا رسول الله! آیا من از اهل تو نیستم؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: بلی، پس تو هم داخل شو در کساء.

گوید: پس من داخل شدم در کساء، اما بعد از آن که دعای خود را برای پسر عمش علی و دو پسرش و دخترش فاطمه علیها السلام انجام داده بود.»⁽¹⁾

العمدة: 35؛ مسند احمد بن حنبل: 298/6.

و باز گذشت از ام سلمه رضی الله عنها که گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه فرمود: «شوهرت را و دو پسرت را برای من بیاور.

فاطمه علیها السلام آنان را آورد، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله کسائی فدکی را بر آنان افکند، ام سلمه گوید: سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله دست خود را بر آنها نهاد و سپس گفت: بار الها! به درستی که اینان آل محمّدند، پس قرار بده صلوات خود و برکات خود را بر محمّد و آل محمّد که تو حمید مجیدی.

ام سلمه گوید: پس من کساء را بالا زدم که داخل شوم، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله از دست من آن را کشید و گفت: تو بر خیر هستی.»⁽²⁾

کتاب ام سلمه محمّد زکی بیضون، قضیه عسل را که توطئه زنان، آن را بر پیغمبر صلی الله علیه و آله حرام کرد، از ام سلمه دانسته و ما در جلد پیشین آن را از زینب بنت

جحش دانستیم.

و اما آنچه از ام سلمه رضی الله عنها دربارۀ شخص زهراء علیها السلام رسیده، یک قطعه درخشانی است که به منزلۀ مدال افتخاری است؛ لایق تقدیم به زهراء علیها السلام از جانب ام المؤمنین ام سلمه رضی الله عنها که امین بر ودایع نبوت است.

در محاکمۀ فدک که دستگاه هیئت حاکمه، عمال فاطمه علیها السلام را از فدک بیرون کردند و کار به محاکمه کشید و سخنان در این باره بین طرفین رد و بدل شد و خطبۀ زهرا نفس آنها را گرفت.⁽¹⁾

کتاب مهم ملکه اسلام فاطمه زهرا، اولین محکمۀ قضائی بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله و محاکمه از رئیس دولت، تألیف ارزنده مؤلف دیده شود.

ام سلمه رضی الله عنها شنید که ابوبکر و طرفدارانش در پایان امر، کلمه‌ای پر از تهدید و بی‌ادبی بعد از بازگشت فاطمه از مسجد پرانده‌اند.

ام سلمه رضی الله عنها سر از غرفه بیرون کرد و کلمۀ خود را دربارۀ زهرای اطهر علیها السلام با قوت و قدرت ادا کرد، چنانکه گویی پیغمبری است و هیچ حسابی برای ارباب قدرت باز نکرد، سر از غرفه بیرون کرد، تاریخ کلمه اش را مسجل کرده گفت:

سخن ام سلمه در مجمع اکابر قوم دربارۀ زهرا علیها السلام

«آیا به مثل فاطمه این گونه کلام جسورانه گفته می‌شود، فاطمه‌ای که حوریه‌ای است بین انس و انسی قدسی است برای نفس.

فاطمه‌ای که نشو و نمای او، تربیت او در درمان انبیاء شده و ملائکه او را دست به دست می‌گردانیده‌اند، نهالی که نموش در کشتزار مادران پاک بوده، در

نهالستان مادران طاهرات نشو و نما داشته و در بهترین منشئیات نشو و نما یافته و در نیکوترین تربیت‌گاه‌ها تربیت شده. آیا گمان می‌برید که: رسول خدا صلی الله علیه و آله میراث خودش را بر او حرام کرده و او را آگاه نکرده، با آن که پیغمبر صلی الله علیه و آله «انذار عشیره و خویشاوندان نزدیک و نزدیک‌تر خویش» بود، آیه آمد (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ)1 یا پیغمبر صلی الله علیه و آله او را آگاه کرده و او باز آمده مطالبه می‌کند، در صورتی که او بهترین بانوان جهان و مادر بهترین سید جوانان و عدیلۀ مریم دختر عمران و همسر مثل علی، شیر اوژن اقران است.

رسالت الهی به وجود پدرش تمامیت یافته پدرش از دلسوزی‌های مشفقانه بر او، او را از گزند سرما و گرما چنان حفظ می‌کرد که دست راست خود را وساده و متکا برای او می‌ساخت و با دست دیگرش روپوش بر او می‌پوشانید.

اندکی آرام‌تر بتازید که رسول خدا صلی الله علیه و آله در جلوی چشم شما در چشم‌انداز شما است و بر خدا وارد خواهید شد، و اهاً لکم: به زودی خواهید آگاه شد و خواهید دانست.⁽¹⁾

فانذرها و جاءت تطلبه؟ و هی خیر النسوان و امّ سادة الشبان و عدیلة مریم بنت عمران

این کلمه ام المؤمنین ام سلمه بود که محض ادای رسالت و برای رضای خدا گفت و حکومت وقت هم او را جزا داد، یک سال او را از عطا محروم کرد،⁽¹⁾ام‌سلمه رضی الله عنها در عیادت زهرای اطهر علیها السلام آمد.

طبق روایت مصباح الانوار از امام محمّد باقر علیه السلام؛ همین که بیماری زهرا علیها السلام غلبه کرد، مزاج مغلوب شد تا زهرا ملازم فراش و بستر گردید، در این موقع ام‌سلمه برای عیادت او به بالین او آمد و این گفتگو بین آنان جاری شد.

ام سلمه گفت: چگونه صبح کردی ای دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله، فاطمه زهرا کلمۀ دلخراشی گفت؛ گفت: با هجوم سپاه اندوه بر دل از طرفی و گرفتگی خاطر از طرفی دیگر شب را به صبح رساندم.

پیغمبر فقید صلی الله علیه و آله از دست ما رفت، به وصی او ظلم شد.

حرمت آن کس هتک شد که تازه مقام او را از او، چند روز پیش گرفته بودند، به غیر آن قرار که خدای سبحان در تنزیل تشریع کرده و پیغمبر صلی الله علیه و آله در

تأویل سنت قرار داده، با آن که امامت او چون روز روشن مقتضی بود؛ ولکن کینه‌های بدر و مواریث احد که قلوب اهل نفاق درکمون داشت، راه را برای بدخواهان باز کرد تا همین که این امر مورد هدف‌گیری واقع شد، ما را تیرباران کردند با رگباری سخت از ابرهای سیاه.⁽¹⁾

المناقب، ابن شهر آشوب: 49/2؛ بحارالأنوار: 156/43، باب 7، حدیث 5.

حمایت ام سلمه از امیرالمؤمنین در مقابل عایشه

اشاره

عایشه بعد از مقتل عثمان در مکه بود، از مکه قصد قیام و انقلاب داشت تا به نام خونخواهی عثمان با سپاه طلحه و زبیر به صوب بصره بروند و آنجا را سنگر کنند؛ به دیدار ام المؤمنین ام سلمه رفت تا او را دعوت به همکاری کند.

طرح سخنان عایشه با ام المؤمنین

همین که این دو تن ام المؤمنین روبرو شدند، عایشه سخن را افتتاح کرد.

و گفت: ای گرامی دختر ابوامیه! تو اولین بانوی مهاجره بودی از ازواج رسول الله صلی الله علیه و آله و تو بزرگ‌ترین امهات المؤمنین هستی و رسول خدا صلی الله علیه و آله تقسیم بین ما همسران خود را از خانۀ تو می‌کرد و جبرئیل اکثر وقت‌هایی که بود در منزل تو بود.

ام سلمه رضی الله عنها از او پرسید: به خاطر چه امری این گفتار را گفتی و می‌گویی؟

عایشه گفت: عبدالله مرا خبر داده که این قوم شورشیان، از عثمان توبه خواستند، او همین که توبه کرد او را کشتند با زبان روزه در ماه حرام؛ و من عزم

کرده‌ام بر خروج به سوی بصره با طلحه و زبیر، پس تو هم با ما بیرون بیا، باشد که خدا این امر را به دست ما و به وسیلۀ ما اصلاح کند.⁽¹⁾

بدأت عایشه الحدیث فقالت: یا بنت ابی امیه! انت اول مهاجرة من ازواج النبی رسول الله صلی الله علیه و آله و انت کبیرة امهات المؤمنین و کان رسول الله صلی الله علیه و آله یقسم لنا من بیتک و کان جبرئیل اکثر ما یکون فی منزلک. فقالت ام سلمه: لامر ما قلت هذه المقالة؟ فقالت عایشه؟ ان عبدالله اخبرنی ان القوم استتابوا عثمان فلما تاب، قتلوه صائما فی شهر حرام و قد عزمت علی الخروج الی البصرة و معی الزبیر و طلحة فاخرجی معنا لعل الله ان یصلح هذا الامر علی ایدینا و بنا؟

قالت ام سلمة: انک کنت بالامس تحرصین علی عثمان و تقولین فیه اخبث القول و ما کان اسمه عندک الا نعثل و انک لتعرفین منزلة علی بن ابی طالب عند رسول الله صلی الله علیه و آله «افاذکر»؟؟ قالت: نعم.

قالت: تذکرین یوم اقبل صلی الله علیه و آله و نحن معه حتی اذا هبط من قدید ذات الشمال خلا بعلی یناجیه، فاطال فاردت ان تهجمی علیهما فنهیتک فعصیتنی فهجمت علیهما، فما لبثت ان رجعت باکیة فقلت: ما شأنک؟ فقلت: انی هجمت علیهما و هما یتناجیان، فقلت لعلی: لیس لی من رسول الله صلی الله علیه و آله الا یوم من تسعة ایام افما تدعنی یابن ابی طالب و یومی: فاقبل رسول الله صلی الله علیه و آله علیّ و هو غضبان محمر الوجه، فقال صلی الله علیه و آله: ارجعی وراک والله لا یبغضه احد من اهل بیتی و لا من غیرهم من الناس الا و هو خارج من الایمان. فرجعت نادمة ساقطة.

قالت عائشة: نعم اذکر ذلک قالت و اذکرک ایضا، کنت انا و انت مع رسول الله صلی الله علیه و آله و انت تغسلین رأسه و انا احیس له حیسا و کان الحیس یعجبه فرفع رأسه و قال «یا لیت شعری ایتکن صاحبة الجمل الإذنب تنبحها کلاب الحوأب، فتکون ناکبة عن الصراط؟ فرفعت یدی من الحیس، فقلت: اعوذ بالله و برسوله من ذلک، ثم ضرب علی ظهرک و قال صلی الله علیه و آله ایاک

ام سلمه رضی الله عنها گفت: من ام سلمه‌ام، تو شخصاً دیروز تحریک می‌کردی بر عثمان و گزنده‌ترین گفتار را دربارۀ او می‌گفتی و نام عثمان نزد تو فقط نعثل بود و تو خود منزلت علی را نزد رسول الله صلی الله علیه و آله می‌شناسی، آیا یادت بیاورم؟ و یادآوری کنم؟

عایشه گفت: بلی. ام سلمه فرمود: آیا یاد داری روزی که پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌آمد و ما به همراه او بودیم تا از گردنۀ قدید به طرف شمال سرازیرشد، خلوت با علی کرد، به سخن بغل گوشی پرداخت و طول داد، تو اراده کردی که هجوم بر آنان آری؟ من تو را نهی کردم ولکن از من نشنیدی، معصیت مرا کردی و هجوم بر آنان آوردی، چیزی درنگ نکرده که با گریه برگشتی، من گفتم: چه شده؟ تو گفتی: من بر آنان هجوم آوردم در همان حال که نجوا می‌کردند. و به علی توجه خطاب کردم و گفتم: من از رسول خدا صلی الله علیه و آله یک روز از 9 روز را دارم، آیا مرا با این روزم وا نمی‌گذاری؟ ای پسر ابی‌طالب؟ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله سرخ شد و به

خشم با چهره برافروخته به من رو کرد و به نهیب گفت: برگرد به عقب و او را کسی مبغوض نمی‌دارد از خاندان من یا غیرخاندان من و یا دیگران از مردم، مگر آن که خارج از ایمان است.

علیهذا من برگشتم پشیمان و ساقط و بی‌ارزش.

عایشه گفت: بلی، این را یاد دارم.

ام سلمه رضی الله عنها دیگر باره فرمود: آیا باز یادت بیاورم؟ که من و تو با رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم، تو سر مبارک او را شستشو می‌دادی و من برای او «شوربا» می‌پختم، از شوربا (سوپ) خوشش می‌آمد.

پس سر را بلند کرد و گفت: کاش می‌دانستم که کدامیک از شما هستید که سوار بر جمل اذنب (شتری نر، دم بلند) خواهید بود که سگان حوأب به روی او صدا می‌کنند که در آن راه از صراط مستقیم منحرف خواهد بود.

من دست از شوربا برداشتم و گفتم:

(اعوذ بالله و برسوله من ذلک) پس پیغمبر صلی الله علیه و آله دست بر پشت تو زد و گفت: ای حمیراء! مبادا تو آن باشی، سپس فرمود: مبادا تو آن باشی، ای دختر ابوامیه، اما من تو را هشیاری دادم.

عایشه گفت: بلی، این را هم یاد دارم.

ام سلمه رضی الله عنها فرمود: دیگر باره باز بیادت بیاورم، یاد داری که من و تو در سفری با رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم و علی علیه السلام مواظبت از نعلین رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌کرد آنها را وصله و پینه می‌کرد و از لباس‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله مواظبت می‌کرد، آنها را می‌شست و تو جری‌تر از ما بر پیغمبر صلی الله علیه و آله بودی پرسیدی و گفتی: آیا چه کس را یا رسول الله به جای خود جانشین و خلیفه بر آنان می‌کنی؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن کس که نعلین را وصله و پینه می‌کند.

طبیعی است آن کس که در خوش و ناخوش، کارهای او را به عهده می‌گیرد تا به اندازه‌ای که گویی فانی در اوست.

او اولی‌تر است از دیگران که منطق او را برساند و کار او را به عهده می‌گیرد.

گوید: پس از این جواب ما فرود آمدیم، غیر از علی را ندیدیم، تو گفتی: یا رسول الله! من غیر علی کسی را نمی‌بینم.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هم او خودش است.

عایشه گفت: بلی، این را هم یاد دارم.

پس ام سلمه رضی الله عنها گفت: پس چه خروجی پس از این داری که خروج کنی.

عایشه گفت: من فقط خروج می‌کنم برای طلب اصلاح بین مردم و امید اجر در آن دارم، ان شاء الله.

ام سلمه رضی الله عنها پس از این راهی برای خود ندید، غیر آن نامه اعلامیه‌ای که از عقب این دیدار و این مجلس برای عایشه فرستاد.⁽¹⁾

غایة المرام: 287/6؛ شرح نهج البلاغة: 217/6.

نامه ام سلمه به عایشه

در آن نامه⁽²⁾آمده که تو ستر و پرده‌ای هستی بین رسول خدا صلی الله علیه و آله و امت او.

و حجاب پیش روی تو زده شد، برای حرمت او و قرآن، دامن تو را جمع کرده، پس تو آن را گسترده مکن و آرام کرده در مسکن پاچه تو را، پس تو خود آن را آشکارا مکن و بیرون میاندازش و اگر من بیادت بیاورم گفتاری را از رسول خدا صلی الله علیه و آله که نزد خودت شناخته است و ناشناس نیست، تو را می‌گزد همچون مار خوش خط و خال بی‌صدا، تو چه جوابی به پیغمبر صلی الله علیه و آله دادنی هستی، اگر پیغمبر تو را بین راه ببیند که سوار کره شترت آشکارا شده‌ای، از منزلگاهی به منزلگاهی که عهد و پیمان او را رها کرده‌ای و پرده او را دریده‌ای.

عمود دین به وسیلۀ زن‌ها برپا نمی‌شود و شکستگی آن با آنها به هم نمی‌آید، نیکوان زنان آنانند که صداشان آرام باشد، عرض آنها در سنگر مصون باشد، برو قاعدۀ قبر را خانه خودت قرار بده تا وقتی پیغمبر را دیدار می‌کنی بر آن حال باشی.⁽¹⁾

نامه مفصل‌تر است⁽¹⁾

عادت ام سلمة الی مکانها و بعثت الی رهط من المهاجرین و الانصار، قالت لهم: لقد قتل عثمان بحضرتکم و کان هذا الرجلان (اعنی طلحة و الزبیر) یشنعان علیه کما رأیتم فلما قضی امره بایعا علیاً علیه السلام و قد خرجا الان علیه زعما انهما یطلبان بدم عثمان و یریدان ان یخرجا حبیسة رسول الله صلی الله علیه و آله معهم و قد عهد الی جمیع نساء عهداً واحداً ان یقرن فی بیوتهن فان کان مع عائشة عهد سوی ذلک تظهره و تخرجه الینا نعرفه فاتقوا الله فانا نأمرکم بتقوی الله والاعتصام بحبله والله لنا و لکم (الحدیث).

«الجمل، شیخ مفید: 127»

نامه که به عایشه رسید، پاسخ جواب غیر موجهی فرستاد در آن پاسخ گفت: من به نصیحت و خیرخواهی تو خیلی عارفم و موعظۀ تو را خیلی قبول دارم؛ ولی مطلب آن چنان نیست که فکر شما بدان رفته است، من از رأی شما نابینا نیستم.

پس اگر اقامت کنم حرج بر من نیست و اگر خروج کنم در راه اصلاح بین دو فئه از مسلمین بوده و خواهد بود.⁽²⁾

شیخ مفید بازگو می‌کند که: ام سلمه رضی الله عنها همین که دید عایشه از خروج منصرف نمی‌گردد برگشت به مکان خود (ظاهراً مراد برگشت به مدینه باشد) و رهطی از اشخاص مهاجرین و انصار را احضار کرد و به آنها گفت: عثمان دور از شما کشته نشد.

و این دو مرد طلحه و زبیر چنان که خود دیده بودید، به بدگویی بر او

می‌تاختند تا همین که کار او گذشت، با علی علیه السلام بیعت کردند و الان بر او خروج کرده‌اند به گمان خود خون عثمان را می‌خواهند و اراده کرده‌اند که بانوی خانه‌نشین پیغمبر صلی الله علیه و آله را با خود خارج کنند، با آن که پیغمبر صلی الله علیه و آله به جمیع زنان خود به یک گونه عهد مقرر فرموده که در خانه‌های خود قرار گیرند، پس اگر با عایشه عهدی سوای این هست، آن را آشکار کند و بیرون بدهد برای ما، تا ما هم ببینیم، ای عبادالله! بندگان خدا از خدا پروا کنید که ما شما را امر می‌دهیم (به تقوا و پروای خدا و اعتصام به حبل او، خدا برای ما و برای شما بادا).⁽¹⁾

الجمل، شیخ مفید: 127.

ام سلمه برای تکرار نصیحت، باز نزد عایشه کس فرستاد که به او بگوید:⁽²⁾

فارسلت الیها عایشه اما ما کنت تعرفیه من رأئی فی عثمان فقد کان، ولا اجد مخرجا منه الا الطلب بدمه، اما علی فانی آمره ان یرد هذا الامر شوری بین الناس فان فعل و الا ضربت وجهه بالسیف حتی یقضی الله ما هو قاضی.

فارسلت ام سلمة الیها - اما انا فغیر واعظة لک من بعد و لا مکلمتک جهدی و طاقتی والله انی لخائفة علیک البوار و الله لیخیبن ظنک و لینصرن الله ابن ابی طالب علی من بغی و ستعرفین عاقبة ما اقول (والسلام).

«الجمل، شیخ مفید: 128»

تو را موعظه کردم، تو موعظه نپذیرفتی و من بی‌شک رأی تو را در حق عثمان دانسته و می‌دانستم که اگر او شربت آبی از تو می‌خواست تو به او نمی‌دادی و مانع می‌شدی. سپس این توئی الان می‌گویی عثمان مظلوم کشته شد و می‌خواهی ثوره و بلوا برپا کنی، برای قتال و پیکار با شخص شخیصی که به این امر قدیماً و حدیثاً اولی بوده و هست، بیا پروا از خدا کن به حق تقوا و متعرض سخط خدا مشو.

عایشه جواب فرستاده: اما آن چه از رأی من دربارۀ عثمان دانسته‌ای صدق است، ولکن من راه چاره برای خلاص و نجات از آن ندارم، مگر طلب خون او، اما علی علیه السلام من او را امر می‌دهم به این که این امور را به شورا برگرداند بین همه. اگر این کار را کرد که فبها؛ وگرنه شمشیر به روی او می‌کشم تا خدا حکم کند به آنچه حکم می‌کند. (الحدیث)

ام سلمه رضی الله عنها از این جواب تلخ بسی رنج برد، ولی باز برای چهارمین دفعه کس نزد او فرستاد که: اما من دیگر بعد از این تو را موعظه نمی‌کنم و کلمه‌ای هم با تو دیگر تا طاقت دارم می‌کوشم نگویم.

والله به خدا سوگند! من بر تو خوف نابودی دارم. به خدا سوگند! آمال تو ناکام خواهد بود و خدا حتماً نصرت می‌دهد، ابن ابی طالب را بر هر که بغی کرده و به زودی عاقبت گفتار مرا خواهی دانست. (والسلام)

بعد از این افتراق و جدایی جگرخراش بین این دو ام المؤمنین، ام سلمه رضی الله عنها

نامه‌ای از مکه برای امیرالمؤمنین علی علیه السلام نوشت.⁽¹⁾

ثم کتبت ام سلمة من مکة الی امیرالمؤمنین علی علیه السلام اما بعد: فان طلحة و الزبیر و اشیاعهم و اشیاع الضلاله یریدون ان یخرجوا بعائشة الی البصرة و معهم ابن الحزان عبدالله بن عامر بن کریز و یذکرون ان عثمان قتل مظلوما و انهم یطلبون بدمه والله کافیهم بحوله و قوته؛ و لولا ما نهانا الله عنه من الخروج و امرنا به من لزوم البیوت لم ادع الخروج الیک و النصرة لک و لکنی باعثة نحوک ابنی، عدل نفسی، عمر بن ابی سلمه فاستوص به یا امیرالمؤمنین خیرا، فلما قدم علی علی صلی الله علیه و آله اکرمه و لم یزل مقیما معه حتی شهد مشاهده کلها.

«شرح نهج البلاغه: 219/6؛ النص و الاجتهاد: 431»

اما بعد: به درستی که طلحه و زبیر و هواداران آنان و پیروان ضلالت اراده دارند که عایشه را به سوی بصره خارج کنند و با آنان «ابن الحزان عبدالله بن عامر بن کریز» همراه است.

و مذاکره می‌کنند که عثمان مظلوم کشته شده و آنان خواستار خون اویند.

و خدا کفایت آنان را به حول و قوۀ خود عهده‌دار است و اگر نبود که خدا ما زنان را نهی از خروج نموده و امر فرموده ما را به ملازمت بیوت، من خروج به سوی تو و نصرت تو را وا نمی‌گذاردم، ولکن پسرم را یعنی عدل نفس خویشتن را عمر بن ابی سلمه واداشته‌ام که به سوی شما و به جانبداری شما خواهد آمد، پس سفارش می‌کنم به او عنایت خاص مبذول دارید (الحدیث)

همین که عمر بن ابی سلمه بر امیرالمؤمنین وارد شد، امام صلی الله علیه و آله او را گرامی داشت، همی در پنج سال خلافت امام علیه السلام با امام علیه السلام مقیم بود، تا تمام مشاهد

امام علیه السلام را حضور داشت.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه: 219/6؛ النص و الاجتهاد: 431.

ام سلمه رضی الله عنها امین خاندان نبوت بود تا به حدی که امانات وصیت‌نامۀ پیغمبر را با ودایع رسالت را، امیرالمؤمنین علی علیه السلام در هنگام روانه شدن از حجاز به عراق به ام سلمه رضی الله عنها سپرد و خود شما ارزش این ودایع را نزد اهل بیت علیهم السلام می‌دانید.

امیرالمؤمنین همۀ آنها را به امانت به او سپرد و از حجاز به عراق آمد تا وقتی که امام حسن علیه السلام از عراق به سال 40 به حجاز بازگشت، ام سلمه آنها را به امام حسن علیه السلام تحویل داد.⁽²⁾

و همچنین در سال 60 هجری که امام حسین علیه السلام حجاز را به قصد عراق ترک فرمود، از آغازی که مدینه را به قصد مکه ترک فرمود، همه اوراق صحف و کتب و اسلحه را به ام سلمه رضی الله عنها سپرد تا وقتی که علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام از سفر شهادت پدر و کسان به حجاز و به مدینه برگشت، ام سلمه علیه السلام آنها را به علی بن الحسین علیه السلام مسترد فرمود.

(کافی) باب الاشاره و النص علی الحسن بن علی علیه السلام با اسناد، عدة اصحاب از احمد بن محمّد از علی بن الحکم از سیف بن عمیرة از ابی بکر حضرمی بازگو کرده: از اجلح و سلمة بن کهیل و داود بن یزید و زید ثمالی همه گویند از شهر بن حوشب که: امیرالمؤمنین علی علیه السلام هنگامی که رهسپار عراق شد کتب و

وصیت را به ام سلمه به ودیعه سپرد.

کتب خود را و وصیت‌نامه را با خود نبرد و از مدینه جدا نکرد که مبادا در نقل و انتقال مسافرت، چیزی از آنها از بین برود.⁽¹⁾

الکافی: 298/1، باب الاشاره و النص علی الحسن بن علی علیه السلام، حدیث 3.

چنان چه صحیفۀ سجادیه را یحیی بن زید شهید، به وسیلۀ عمیر بن متوکل از مرز خراسان به حجاز برگردانید که به دست بنی‌امیه نیفتند.

همین که حسن علیه السلام به حجاز برگشت، آنها را به وی مسترد کرد.

و در نسخه صفوانی از احمد بن محمّد از علی بن الحکم از سیف بن عمیرة از ابی‌بکر حضرمی از ابی‌عبدالله امام صادق علیه السلام بازگو کرده که:

علی علیه السلام هنگامی که رهسپار به سوی کوفه شد، کتب خود را و وصیت را به ام سلمه رضی الله عنها به ودیعه سپرد تا همین که امام حسن علیه السلام باز آمد، ام سلمه رضی الله عنها آنها را به او مسترد کرد و بازپس داد.

و اما امام حسین علیه السلام و سپردن این امانات عظیم القدر در موقع خروج از حجاز به عراق در سال 60 هجری.

(کافی) در باب الاشاره و النص علی علی بن الحسین علیه السلام؛ عده از اصحاب ما از احمد بن محمّد از علی بن الحکم از سیف بن عمیره از ابی‌بکر حضرمی از امام ابوعبدالله که فرمود: حسین بن علی همین که رهسپار به سوی عراق شد، به ام سلمه کتب را و وصیت را به ودیعه سپرد تا همین که علی بن الحسین علیه السلام برگشت، آنها را وی به او بازپس داد.

و اما آیا آنها چه‌ها بوده‌اند؟ از نظر کمیت و کیفیت چه مقدار وزن آنها بود.⁽¹⁾

الکافی: 304/1، باب الاشاره و النص علی علی بن الحسین علیه السلام، حدیث 3.

اما از نظر کمیت

کافی با اسناد خود بازگو کرده که همی که وفات علی بن الحسین (95 هجری) در رسید پیش از آن.

سفطی⁽²⁾را یا صندوقی را بیرون داد و به پسرش محمّد باقر (متوفای 114) گفت این صندوق را حمل کن. گوید: پس آن سفط یا صندوق بین چهار نفر⁽³⁾حمل شد، همین که وفات کرد، برادرها آمدند و ادعا دربارۀ صندوق کردند و گفتند: نصیب و سهم ما را از صندوق و آنچه در آن صندوق است اعطا نما.

او گفت: والله برای شما در آن صندوق چیزی نیست و اگر برای شما در آن چیزی بود، آن را تحویل من نمی‌داد، در آن صندوق اسلحه رسول خدا صلی الله علیه و آله و کتب او بود.⁽⁴⁾

و با اسناد خود باز بازگو کرده گوید:

علی بن الحسین (متوفای 95 هجری) در دم مردن التفاتی به اولاد خود کرد که نزد او مجتمع بودند.

و سپس التفاتی به محمّد بن علی (یعنی باقر) (متوفای 114 هجری کرده) و گفت: ای محمّد این صندوق است، آن را به خانه خود ببر، گوید: در آن نه دیناری یا درهمی نبوده ولکن مملو بود از علم.⁽¹⁾

الکافی: 305/1، باب الاشاره و النص علی ابی جعفر علیه السلام، حدیث 2.

وفات امام در تاریخ 114 است.

اما از نظر کیفیت و اهمیت

(کافی) با اسناد تا امام صادق علیه السلام گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود که: عمر بن عبدالعزیز متوفای (100-102) خلیفه وقت نوشت، در مدینه به ابن حزم⁽²⁾(که والی او بر مدینه بود) نوشت که: صدقات علی علیه السلام و عمر و عثمان را بفرستد، یعنی دفتر و صورت صدقات آنها را نه محصول آنها را.

امام صادق علیه السلام می‌گوید: ابن حزم، بنابراین فرستاد نزد زید بن الحسن که اکبر آنها بود.

زید شریف جد شرفای آل حسن است، والی مدینه از جانب منصور دوانقی، شعرا از همه سو به جانب او می‌آمدند، وی متولی صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله شد، پدر حسن الامیر جد حضرت عبدالعظیم است، اولاد دیگر امام حسن علیه السلام با خلفای بنی عباس جنگیدند و شهید شدند، اما او والی مدینه بود.

ابن حزم به وسیلۀ فرستادۀ خود، صدقه یعنی دفتر صدقات علی را خواستار شد.

زید شریف پاسخ داد که: متولی بعد از علی علیه السلام حسن بن علی علیه السلام و بعد از او حسین بن علی علیه السلام و بعد از او علی بن الحسین و بعد از علی بن الحسین محمّد بن علی است، نزد او بفرست و از او بخواه؛ پس ابن حزم نزد پدرم امام محمّد باقر فرستاد، پدرم مرا با آن کتاب یعنی دفتر وقف و سایر دفاتر را نزد او فرستاد تا من آنها را به ابن حزم رد کردم.

راوی حسین بن علاء گوید: پس یکی از ما به امام صادق علیه السلام گفت:

آیا اولاد امام حسن این جریان را آگاه هستند؟ امام صادق علیه السلام فرمود: بلی، چنانچه آگاه هستند که اینک شب است ولکن حسد آنها را به این حرکت‌ها وادار می‌کند و اگر حق را به حق می‌طلبیدند برای آنها بهتر بود ولکن آنها دنیا را می‌طلبند.⁽¹⁾

الکافی: 305/1، باب الاشاره و النص علی ابی جعفر علیه السلام، حدیث 3.

(کافی) باز به اسناد دیگر از امام صادق علیه السلام همین را روایت می‌کند که: عمر بن عبدالعزیز به ابن حزم نوشت سپس مثل همین را ذکر کرده، جز آن که گوید:

ابن حزم نزد زید بن الحسن فرستاد و او اکبر از پدرم بود.

کتابی به املای رسول خدا صلی الله علیه و آله و خط علی علیه السلام

اما اهمیت این آثار که منابع و سرچشمۀ علوم الهی‌اند، یک موقع حکم بن عتیبه نزد امام باقر علیه السلام بود، در حکمی اختلاف کردند، امام کتابی را ملفوف دستور داد آوردند و حکم را از آن به حکم بن عتیبه نشان دادند و فرمود: این کتاب به املای رسول خدا صلی الله علیه و آله و خط علی علیه السلام است.⁽¹⁾

جواهر الفقه: کلمة المشرف 9؛ معالم المدرستین: 321/3؛ رجال النجاشی: 360.

امالی صدوق روایت می‌کند که: پیغمبر صلی الله علیه و آله وقتی املای این کتاب را به علی علیه السلام شروع فرمود، علی علیه السلام عرض کرد مگر بر من از فراموشی می‌ترسی.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا امر فرموده که نوشته شود، نه برای خوف و هراس از فراموشی به تو، بلکه برای شرکای تو یعنی امامان بعد از تو.

این کتاب به صورت ملفوف و به قدر ران شتری بود.

در کتاب تألیفی (الحدیث عند الشیعه) مشروح بیان شده که: نوشتن حدیث در همان حال که بین علمای عامه به واسطۀ منع عمر ممنوع بود، در خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله و سران شیعه خصوص امیرالمؤمنین علی علیه السلام و فرزندش امام حسن علیه السلام و ابورافع مولی رسول الله و سلمان فارسی رضی الله عنه و ابوذر غفاری رضی الله عنه دائر بوده.

اما ام سلمه رضی الله عنها را حافظ امانات الهی در موارد خطر دیدیم، یکی در مورد امیرالمؤمنین علیه السلام که به عراق آمد و دیگری در مورد امام حسین علیه السلام که به

عراق آمد.

اثبات الوصیة مسعودی

روایت کرده:⁽¹⁾

عن ابی‌جعفر عن الحسین بن علی علیه السلام لما حضره، الذی حضره دعا ابنته الکبری فاطمة بنت الحسین علیها السلام فدفع الیها کتاباً ملفوفاً و وصیة ظاهرة و کان علی بن الحسین مبطوناً معهم لا یرون الا انه لما به فدفعت فاطمة الکتاب الی علی بن الحسین علیه السلام ثم صار ذلک الینا.

«اثبات الوصیة: 164»

اسم اعظم را با مواریث انبیاء علیهم السلام به او وصیت کرد و او را آگاه کرد که موقع حرکت از مدینه علوم و اسلحه پیغمبر صلی الله علیه و آله و صحف و مصاحف را در حجاز به ام سلمه رضی الله عنها سپرده است و به او دستور داده‌ام که جمیع آنها را به تو مسترد دارد.

و فی اثبات الوصیة للمسعودی:

«ثم احضر علی بن الحسین و کان علیلا فاوصی الیه بالاسم الاعظم و مواریث الانبیاء علیهم السلام و عرفه ان قد رفع العلوم و الصحف و المصاحف و السلاح الی ام سلمة رضی الله عنها و امرها ان تدفع جمیع

ذلک الیه.»⁽¹⁾

مکاتیب الرسول: 8/2، القسم الاول، حدیث 10.

و فیه ایضاً فی حدیث عن حکیمه بنت محمّد بن علی الرضا علیه السلام اخت ابی الحسن العسکری علیه السلام

«انه ای الحسین اوصی الی اخته زینب بنت علی علیه السلام فی الظاهر فکان ما یخرج من علی بن الحسین فی زمانه من علم ینسب الی زینب بنت علی عمته ستراً علی علی بن الحسین علیه السلام و تقیة و اتقاء علیه.»⁽²⁾

این امانات سپرده به ام سلمه از جانب امیرالمؤمنین علی علیه السلام، غیر از دواوین اصغر و اوسط و اکبر بوده که امام حسن علیه السلام در هنگام مراجعت از عراق به حجاز پس از کشته شدن امیرالمؤمنین علیه السلام حمل می‌کرد و حذیفه ابن أسید غفاری که از حواریین حضرت امام حسن است. آنها را بار شتری می‌دید که جلوی روی امام حسن علیه السلام بوده، در هر بار بستن و بار گشودن در هر منزل از جلوی نظر امام حسن علیه السلام جدا نمی‌شد تا حذیفه پرسید: که این بارهای سنگین چیست؟ که در مد نظر شما است.

امام فرمود: اسامی شیعیان ما و دوستان ما است.

بدین قرار دفاتر نام شیعیان مورد مراقبت شدید بوده که در دست جاسوس‌های بیگانه نیفتد و دردسر برای شیعیان فرا آورده شود، حذیفه پرسید: آیا اسم من هم

هست؟ فرمود: آری، تا در وقتی که در منزل فرود آمدند و بار فرو هشتند، حذیفه پسر برادرش را که خط می‌خواند همراه آورد و خواهش کرد که اسم خود را در آن دفترها ببیند، امام علیه السلام پرسید که: این جوان همراه تو کیست؟

گفت: پسر برادرم است که خط می‌خواند.

امام علیه السلام بعد از اطمینان به آن که جوان همراه امین است و از محارم است، دستور داد که بنگرد و نام عمو را بیابد و ارائه دهد و جوان در آن نظر می‌کرد و اسم‌ها درخشندگی داشت می‌درخشید (شاید با حروف درشت بوده‌اند یا بامداد رنگین و شنجرف نوشته بودند) تا ناگهان داد بلند کرد که: هان! ای عمو! این اسم من است، حذیفه به پهلوی او زد که بنگر و اسم مرا بجو تا نگاهی دیگر کرد و صدا زد که ای عمو! این نام توست، روایت می‌گوید: آن جوان بود تا در کربلا شهید شد.⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 192، باب 3، حدیث 6؛ ینابیع المعاجز: 134، باب 16.

و غیر از امانت‌ها و وصیت‌نامه‌هایی است که در شب عاشورا امام حسین علیه السلام به دخترش فاطمه بنت الحسین داد.

و از ابی‌جعفر روایت شده که: حسین بن علی علیه السلام وقتی نوبت آخرش فرا رسید، دختر بزرگ خود فاطمه را خواند و کتابی را ملفوف با یک وصیت ظاهره، یعنی سرگشاده به او سپرد، چون علی بن الحسین علیه السلام با او سخت بیمار بود، می‌دیدند که اگر فقط از عهده خود برآید کافی است؛ پس فاطمه آن کتاب

را بعدها به علی بن الحسین علیه السلام بازپس داد، سپس همان به ما رسید.⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 168.

ام سلمه رضی الله عنها زودتر از همه از طریق خواب و رؤیا از کشته شدن حسین علیه السلام آگاه شد.

سلمی گوید: من بر ام سلمه وارد شدم و می‌گریست، من گفتم: تو را چه به گریه آورده؟

ام سلمه رضی الله عنها فرمود: من الان رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم (یعنی به خواب) و بر سر او و محاسن او خاک بود، گفتم: یا رسول الله! تو را چه می‌شود؟ فرمود: کشته شدن حسین را حاضر شده بودم. (شاید یعنی کشته شدن او خاک بر سر من کرده)

و با اسناد دیگر از شیخ طوسی از امام صادق علیه السلام که ام سلمه روزی صبح کرد و می‌گریست به او گفته شد: گریۀ تو از چه است؟

ام سلمه رضی الله عنها گفت: امشب پسرم حسین به حتم کشته شده، این را بدان می‌گویم که: رسول خدا صلی الله علیه و آله را از آن زمان که از دنیا رفته، خواب ندیده بودم مگر امشب که او را دیدم رنگ پریده افسرده و دژم، گوید: گفتم: یا رسول! الله صلی الله علیه و آله تو را چه شده که رنگ پریده و ملول می‌بینم، پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: امشب از آغاز تا به حال برای حسین و اصحاب او قبر می‌کندم.⁽²⁾

و احادیث تربت که در نزد ام سلمه رضی الله عنها در قاروره تبدیل به خون شد، از کامل الزیاره در همین کتاب گذشت.

در جلد ششم همین کتاب از شهر بن حوشب آمده که: آمدم خدمت ام سلمه ام المؤمنین، تا او را در عزای حسین علیه السلام تسلیت و تعزیت گویم.

شهر بن حوشب الاشعری الشامی صدوق است، از طبقه ثالثه است، احادیث او را اصحاب صحاح بیرون داده‌اند، وفات در سال 112 هجری است. شهر بن حوشب بازگو کرده که ام سلمه به جاریه گفت: بیرون برو و خبر برای من بیاور.

پس جاریه برگشت و گفت: حسین علیه السلام کشته شده است.

ام سلمه رضی الله عنها شیهه‌ای کشید و غش کرد و از هوش رفت، همین که افاقه شد و به هوش آمد گفت:(إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) بعد گفت: او را کشتند، خدا آنها را رسوا کند. سپس پرداخت به بازگویی حدیث که به طور مستفیض از طرق دوازده گانه آمده که: شهر بن حوشب به تعزیت ام سلمه رضی الله عنها آمده و ام سلمه خود را مادر و صاحب عزا می‌داند. و احادیثی در اختصاص پنجمین به مقام آیۀ تطهیر بازگو می‌کند که: خود او هم در حساب می‌آید.

حسین علیه السلام در زندگانی مشترک با جد امجد و پنج تن

تغذیۀ روح و خیال کودک مطلع کتاب و نسب امام حسین علیه السلام است

تغذیۀ فکر و روح کودک

قطره‌ای از قلزم - تولد امام حسین و بلد تولد - والد و والده و جد و جده و عمو و اعمام و خاله و خالو و فرزندان پسرانه و دخترانه -

وجود گل پیش از شکفتن گلبرگ‌هایش به صورت غنچه است، مطلع وجود گل و محل طلوع اوست و پیش از آن هم خود غنچه هم در شاخبن و گلبن است، اینها مجمل حیات گل و تفصیل حیات خویشتنند.

پس به این معنی آغاز مراحل وجود امام علیه السلام، وجود جد و جده و والد و والده است که شاخبن و گلبن وجود امامند، همین شاخساران وجود والد و والده و جد و جده پدری و مادری و بلد تولد، هر کدام در عین آن که وجود خویشتنند، از نظر دیگر چون مطلع وجود امامند وجود خویشتنند و مجمل وجود

امامند، پس معرفت آنها مؤثر در معرفت امام است، گرچه درخت را به میوه هم می‌توان شناخت.

افعاله نسب لو لم یقل معها

جدی الخصیب عرفنا العرق بالغصن⁽¹⁾

دلائل الاعجاز، جرجانی: 345/1.

ولکن ذکر محل تولد و موقع تولد و تذکر والد و والده و جد و جده پدری و مادری، اگر چه به طور مختصر و فشرده و به منزلۀ قطره‌ای از قلزم باشد. برای دیدار فجر طلوع امام علیه السلام از مطلع وجود و دیدار امام علیه السلام در فجر وجود اوست و هر کدام در عین این که وجود خویشتن‌اند باز مجمل حیات امامند، پس چه باکی است اگر سخن از گلبن و شاخبن این شاخساران در کار آید.

به زبان دیگر: برداشت حسین علیه السلام از این نسب عالی مطرح است و قابل بحث و رسیدگی است، اما اشخاص این نسب عالی بر کسی از نظر اشخاص پوشیده نیست، اگر چه از نظر شخصیت شاید مجهول باشد، همه کس می‌داند جدش رسول خدا است و مادرش فاطمه زهراء علیها السلام و پدرش علی مرتضی علیه السلام است.

اما شناخت اشخاص غیر از شناخت شخصیت آنها است، شاید کسانی ندانند که برداشت حسین علیه السلام از شخصیت پدر و جد و مادر غیر از برداشت ما است و چند و چون آن را ندانند، این را دیگران نکرده‌اند، ما این بحث تازه را مطرح کرده و آن را تغذیۀ طفل در روح و اندیشه نامیدیم که تا امتداد بی‌نهایت و تا ارتفاع بی‌نهایت، در تغذیه اندیشه روح و فکر و همت از آنها، غذا گرفته بوده،

این ارجوزه را خود می‌خواند.

انا ابن علی الطهر من آل هاشم

کفانی بهذا مفخرا حین افخر

و جدی رسول الله اکرم خلقه

ونحن‌سراج‌الله فی‌الارض‌یزهر

و فاطم امی من سلالة احمد

وعمی‌یدعی ذا الجناحین‌جعفر

و فینا کتاب الله انزل صادقا

وفینا الهدی و الوحی بالخیر نذکر

و نحن امان الله للخلق کلهم

نسر بهذا فی الانام و نجهر⁽¹⁾

الاحتجاج: 27/2.

والدی شمس و امی قمر فانا الکوکب و ابن القمرین

جدی المرسل مصباح الهدی و ابی الموفی له بالبیعتین⁽²⁾

قطره ای از قلزم

تولد امام حسین علیه السلام در متن خاندان نبوت و ولایت و عصمت و از جوهر آن،

هر چه گلبن در سر ضمیر دارد، در این مولودست. به هم داده و جمع است.

(لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ)1

تولد امام صلی الله علیه و آله در عام شهدا

امام ابوعبدالله ارواحنا فداه در اواخر سال سوم هجری در عام شهدا که جنگ احد واقع شد مادرش فاطمه زهراء به او حمل برداشت، سال چهارم هجری تمام نشده، دیده به جهان گشود در آغاز سال شصت و یک هجری دهم محرم در کربلا بین النهرین شهید شد.

در حجاز در شهر قرآن در مدینه منوره، قدم به عرصۀ وجود نهاد.

حسین در شهر مدینه متولد شد

در شهر «یثرب» که تازه در دوران انقلاب و تحول عظیم بود، چشم و دیده به دنیا باز کرد.

یثرب در این موقع از اثر تحول و انقلاب عظیم اسلام به سرعت و به طور سریع، مدینۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله شهر رسول خدا صلی الله علیه و آله شده بود.

شهرهای دیگر و عواصم دیگر از توابع و اقمار او شده بودند.

مدینه شهر علم شده بود، به استقبال علم و قرآن رفته بود⁽¹⁾و قرآن را که

سوره‌هایش تازه به تازه نازل می‌شد، در بین زمین و آسمان گرفته در شهر خود فرود آورد و سوره‌های قرآن را همه حفظ می‌کردند و در نماز روزان و شبان می‌خواندند، با این که قرآن کتاب علم اعلی است و مردم پیش از این امی ساده بودند.

جهشی چنین هرگز برای شهری چنان حاصل نگردیده که کتاب «علم اعلی» ورد زبان همۀ طبقات گردد.

جهشی که هرگز حتی برای شهر «حکمای یونان و آتن» هم نبوده و برای رواق اسکندریه در مصر هم چنین جهشی علمی نبوده که کتاب علم اعلی و در آن به فاصله دو سال و ده سال، ورد زبان همه طبقات گردد.

سوره‌های آن را حفظ می‌کردند و در نمازهای روزان و شبان می‌خواندند.

آیا در کنار این نهر، کوثر هر طفلی چونان او که در مصب نهر و مجرای نهر باشد، آب‌ها در مجاری سمع و بصر او روان نمی‌شود و آیا عوائدی در روح نوباوگان از منظره‌های هر منطقه و شهرستان و دهستان که محل تولد باشد، هر چه باشد وارد نمی‌شود و حاصل و محصولی از آن برداشت نمی‌کند، در بحث آینده که مراقبت‌های ثانوی بعد از تولد مطرح است، به این بحث خواهید برگشت.

اما اینک: نسب والا، پدر و جد و مادر

امام حسین علیه السلام و نسب او

نسب و تبار والایش، جد امجدش حضرت محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله و پدرش حضرت علی مرتضی امیرالمؤمنین علیه السلام و جده‌اش حضرت خدیجه ام المؤمنین و

فاطمه بنت اسد مادر امیرالمؤمنین و مادرش فاطمه زهرا علیها السلام بانوی اسلام و خودش مشعشع‌ترین رهبر و درخشنده‌تر از همه رهبران بعدی است.

الشمس معروفة بالعین و الاثر

و کنت للدهر ملؤ السمع و البصر⁽¹⁾

دیوان الازری: 300.

تغذیه روح و فکر و همت کودک

جد امجد او صلی الله علیه و آله پیغمبر اعظم اقدس سرسلسلۀ همه جنبش‌ها، سرچشمۀ زایندۀ رود، کوثر و مهبط و آشیان طائر «وحی» و هستۀ اصلی دین اسلام حضرت محمّد صلی الله علیه و آله خاتم المرسلین.⁽²⁾

مصدر العلم لیس الا لدیه خبر الکائنات من مبتداها

«الازریة: 30»

خود رسول آسمان و رسالت او، گسترده بر ابعاد جهان و برای جهان تا ابد و سرمد است.

دیدن محمّد صلی الله علیه و آله رسول خدا، جد امجدش عظیم العظما در افق وحی از جنبۀ تعالی به عالم علوی پیوسته و رسالت انتهایی دارد، انسانی است ملکوتی حامل قرآن کتاب عظیم وحی و آسمان و از جنبۀ زمین و زمان در چهار بعد زمین و

زمان گسترده بر جهان و مکان و زمان است.

و بزرگی حقیقی در چهار ناحیه است که جد حسین علیه السلام در آن چهار ناحیه امتدادش جهان را قاف تا قاف فرا گرفته.

عظمت محمّد صلی الله علیه و آله در چهار بعد

1 - از جنبۀ اقتدار، اما اقتداری با رحمت و شرافت.

2 - از جنبۀ علم و نظام و علم حقوق و حکمت و تعلیم آن.

3 - از جنبۀ ذکر خدا و ارتباط با خدا؛ ارتباطی به غیر معنی لغوی.

4 - و از جنبۀ تبلیغ و دعوت.

و در هر چهار بعدش جد حسین علیه السلام است، بدین معنی که: جدش محمّد عظیم العظماء صلی الله علیه و آله نه تنها در خلقت اولیه خون جد او است، بلکه در خلقت ثانویه یعنی در وسعت همت و در عظمت بی‌نهایت همت هم، جد او است.

یعنی روح او ورای او هم از جد او است و او فرزندی است که از بزرگی جد امجد، در این چهار جانب و چهار جنبه و چهار بعد برداشت روحی می‌کرد و در تمام مراحل جوهر جان خود می‌کرد.

و تجدید وجودی از آن می‌یافت تا گویی تولد ثانوی از آن می‌یافت و در مرحلۀ دیگر جزء اندیشه‌اش می‌شد و دست کم در تمام مراحل از عظمت جد امجد در این چهار ناحیه آگاه بود و پیغمبر صلی الله علیه و آله خود محیط را به او و او را به محیط توجه می‌داد.⁽¹⁾

تاریخ یعقوبی: قیل للحسین علیه السلام ما سمعت من رسول الله صلی الله علیه و آله؟

آن هم در آن موقع که رسالت خود را ادا کرده و وحی قرآن را با شهر مدینه به هم آمیخته و شهر را به حرکت آورده بود.

و سایه و روشن آن را در مشاعر کودک می‌ریخت و او را بال و پر پرواز می‌داد.

هر چه نونهال ما پیش می‌رفت، امتداد وجود محمّد صلی الله علیه و آله را در این چهار بعد بهتر می‌دید و بیشتر محسوس او می‌گردید.

یا بگو: هر چه بر امتداد و سایۀ وجود مثالی محمّد در این ابعاد از جدید می‌افزود، نونهال ما آن را یعنی آن افزوده‌ها را هم در همان بعدها می‌دید و اگر همه نمی‌دیدند او می‌دید، بلکه مضاعف از آن چه دیگران می‌دیدند او می‌دید و هم می‌دید و هم می‌گرفت. آری، می‌گرفت و جزء جان خود می‌کرد.

و عظمت محمّد صلی الله علیه و آله دائم در تزاید بود و هست.

مثل عظمت کیهان که از نقطۀ ذره شروع شده، همی کیهان رو به توسع و شکفتگی است.(وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنّا لَمُوسِعُونَ)1

و همۀ آنها نردبان ترقی کودک بود.

پیغمبر صلی الله علیه و آله دست او را می‌گرفت با دست‌های خود و خود را پلکان و نردبان او می‌کرد که پاورچین پاورچین بالا بیاید و هر پله بالا می‌آمد؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود: ترقی کن (ترق ترق عین بقه) - یعنی: ترقی کن بالا بیا، بالا بیا صفحه‌های آغاز کتاب «افق وحی» را مطالعه کنید.

اوراق دفترش در آغاز کتاب عظمت و شکوه محمّد صلی الله علیه و آله را تا بی‌نهایت در چهار سوی، چهار سمت جهان و چهار بعد و امتداد زمان و مکان گسترده بر این چهار ناحیه می‌بینید که همه در وجود این فرزند عزیزش، حسین عظیم علیه السلام سر به هم داده و می‌خواهد تجدید وجود کند و همه را در راه خیر خلق و خدمت خلق بنهد.

و حسین علیه السلام وارث محمّد حبیب الله است، در همه این چهار ناحیه و چهار بعد که اقتدار با رحمت، اولاً و علم حقوق و نظام و حکمت ثانیاً و ذکر خدا و رابطۀ با خدا ثالثاً و تبلیغ و دعوت رابعاً باشد، او همه را وارث است و اگر در حدیث آمده که پیغمبر صلی الله علیه و آله در پاسخ دخترش زهرا علیها السلام که در ساعات احتضار خواهش کرد که ای پدر! به این دو فرزندت ارثی بده، پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«اما الحسن فله سوددی و اما الحسین فله شجاعتی.»⁽¹⁾

الخصال: 77/1، حدیث 123؛ بحارالأنوار: 263/43، باب 12، حدیث 10.

انحصار شجاعت از این است که شجاعت پاسبان و حافظ و نگهبان ذخائر طلای آسمانی نفوس است.

وگرنه از همه ارث برده و در هر چهار ناحیه و چهار بعد، او از جدش جدا نیست.

در ناحیه‌ای نیست که محمّد صلی الله علیه و آله باشد و حسین علیه السلام در آن ناحیه نباشد مگر پیغمبری، و محمّد صلی الله علیه و آله در این چهار ناحیه در چهار بعد جهان در همه جهان هست.

اما اقتدار جهانی محمّد صلی الله علیه و آله

پرچم نشانۀ اقتدار است و در آفاق جهان پرچم‌های محمّد صلی الله علیه و آله خیلی واضح و بی‌پرده و آشکارا در اهتزاز است و همۀ آنها و همۀ انشعابات آنها انشعابات لوای حمد است که در افق آشکارا، افق مبین برای محمّد جلوه‌گر شد؛ ابتدا بر محمّد صلی الله علیه و آله جلوه‌گر شد، سپس از دست فرشتۀ مقتدر عالم بالا از طرف خدا به دست محمّد صلی الله علیه و آله داده شد و آن فرشته با آن که مطاع و فرمانروا است و در پیشگاه صاحب عرش هم فرمانروا است.

ولکن معهذا رسول و فرستاده خدا بود که به محمّد صلی الله علیه و آله این لوا را بدهد و او امین بود، محمّد صلی الله علیه و آله او را در افق مبین دید و از او گرفت و به دست حق‌پرستان داد. و از آن روز تا حال در اهتزاز است و خواهد بود و خبر از تشکیل حکومت می‌دهد؛ گرچه آن فرشته و لوای حمد که به دست محمّد صلی الله علیه و آله داد بر ما ناپیدا است، ولی بر محمّد صلی الله علیه و آله پیدا بود.⁽¹⁾

1 -(وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ) تکویر (81):23 - هفتمین سوره به حسب نزول (فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * اَلْجَوارِ الْکُنَّسِ * وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ * وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ * إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ‌

جبرئیل علیه السلام را دید که عقل فعال و قوۀ علم کلی جهان است، پرچم را هم دید.

(وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ) (سوره تکویر آیه 23، هفتمین سورۀ قرآن است در نزول) جبرئیل در افق مبین از مشرق جلوه‌گر شد و قاف تا قاف خافقین را مطبق کرد و لوای حمد را که رمز از اقتدار با رأفت و با رحمت است، به دست او به او داد و او را از یأس و پکری درآورد. شمشیر در کار نبود چون شمشیر اسلام در غلاف رحمت است.

شما و ما؛ اگر نتوانید جبرئیل را زیر چتر آن افق مبین مشاهده کنید و مشاهده کنیم، اما می‌توانید و می‌توانیم پرچم محمّد صلی الله علیه و آله را به دست سلسله‌های خلفای به حسب ظاهر اسلامی، مانند: خلفا در جزیرة العرب و خلفای فاطمیین در قاهره و قیروان و آفریقا و خلفای امویین در اندلس و قرطبه و اروپا و خلفای عباسیین در بغداد و قاره آسیا و خلفای آل عثمان در قسطنطنیه و آسیای صغری ببینید که همه پرچم اسلام را و بالحقیقه پرچم محمّد صلی الله علیه و آله را بر دوش داشتند، همه در حقیقت پرچم او را برافراشتند و باز در دست سلسله کشورگشایان عادل جهان، فاتحان عرب در فتح الفتوح ممالک فرس و روم.

و فاتحان بربر در فتح جبل‌الطارق و اندلس و اسپانیا و فاتحان ترک در فتح قسطنطنیه و مردم بیزانس و هزاران فاتحان دیگر و دیگر همه را می‌بینید که پرچمداران محمّد صلی الله علیه و آله بودند و افتخار می‌کنند که مأموران او و چاکران او بودند، اگر او بپذیرد.

و سلسلۀ امپراطورانی در شرق و غرب جهان بودند که کشوردار و جهان‌مدار بودند، مانند سلاطین و ملوک و پادشاهان در شاهنشاهی ایران چونان سلسله آل بویه از امپراطوران دیلمیان.

و سلسۀ سلجوقیان و سلسله صفویان و امراء و سلاطین دیگر آن سامان چونان طاهریان و صفاریان و سامانیان و غزنویان و یا در شام و مصر مانند صلاح الدین ایوبی و سایر ایوبیان و اتابکان همه پرچمداران نامی اویند و سلسلۀ قبایل و امم عرب و فرس و ترک و تاجیک و بربر و چرکس و سایر نژادها که در سواحل اقیانوس‌ها و بر و بحر پخش‌اند، همه و همه سران آنها در هر قطری از اقطار و هر اقلیمی از اقالیم بودند و هستند؛ همه پرچمداران دولت ابد مدت محمّد صلی الله علیه و آله در اقالیم زمین هستند.

شما و ما؛ اگر جبرائیل و لوای حمد را در روز اول در آن افق مبین ندیده‌اید، اما این پرچمداران و پرچم‌های آنان را دیده‌اید.

آنچه پیدا است، از آن که ناپیدا است آمده.

حمله‌ها پیدا و ناپیدا است باد جان فدای آن که ناپیدا است باد⁽¹⁾

میرزا محمدتقی حجة الاسلام (نیر).

این عظمت محمّد در جنبۀ اقتدار که همۀ اقتدارها و پرچم‌های سلسله‌های خلفای اسلامی در مدینه و شام و بغداد و اندلس و قاهره و قسطنطنیه و سلاطین اهل قبله و ملوک و امپراطوری‌ها و پادشاهان و امرای مسلمین از لوآی پرچمی است که جبرئیل در افق مبین به صورت لوای حمد و به نام لوای حمد به دست محمّد صلی الله علیه و آله داد و این اقتدارها و پرچم‌ها همه امتداد آن لوآء است که گسترده بر بساط زمین و بر امتداد زمان است، اگر عیبی در اشخاص پرچمدار است در پرچم نیست؛ به هر حال پرچم محمّد صلی الله علیه و آله است.

و حسین عظیم علیه السلام اگر چه این امتداد تاریخ را ندید، اما پرچم‌های فتوحات را در عهد جد امجد دید که تمام جزیرة العرب را تا پایان سال دهم هجری زیر پر گرفت و معدل فتوحات محمّد صلی الله علیه و آله در این ده سال هر روزی هشتصد و بیست و دو کیلومتر مربع را از خاک جزیرة العرب زیر پر گرفت. و بعد به سال پانزدهم و شانزدهم، مدائن پایتخت ایران را گرفت و تمام خاک سوریا را گرفت و تا سال بیست و دوم سراسر کشور ایران و روم و سوریا و مصر را گرفت و حسین علیه السلام همه اینها را شاهد و حاضر و ناظر بود. و از سی نگذشته حسین علیه السلام شاهد و حاضر و ناظر بود که افریقا را تا کنار بحر اطلس تا نهایت مغرب در خاک معموره گرفت و حسین علیه السلام گسترش پرچم اسلام را در ناحیۀ شرق هم حتی در ری و دماوند و طبرستان و جرجان بالمعاینه دید و سپس تا پنجاه هجری تا قسطنطنیه هم رفت.

از فتح مکه ام الفتوح شروع شد که حسین علیه السلام در آن حاضر بود، اگر چه چهار ساله بود،⁽¹⁾

نهج البلاغه می‌گوید: صغیر ما صغیر نیست، فتح مکه در سال هشتم بود و پیغمبر صلی الله علیه و آله در آغاز سال 11 وفات کرد و با حسنین که شش ساله بودند بیعت کرد، با این که بیعت و بیع و مبایعه باید با بالغ انجام بگیرد. سر آن تفاوت در هشیاری و گیرندگی است.

کشورگیری و فتح اسلامی

ظهورات وجود مثالی تعددپذیر است در تلویزیون. استاد در صد هزار کرسی

پیدا است که درس می‌گوید و فرمانده قشونی نیز در صدهزار پرده نمایان می‌شود و فرمان می‌دهد و صورت مراسم تاجگذاری را در آئینه‌های بی‌حد تلویزیون، دیده‌ها می‌نگرند.

و تعبیر حدیث مناقب که گوید: هفتاد هزار، تعبیر رمزی است از عدد بی‌حد و مرز در فتح مکه، ده هزار قشون که هر هزاری پرچمی و لوائی داشتند، به شهر مکه وارد شدند، شهر مکه دروازه‌ها را به روی عسکر رحمن باز کرده؛ گو ابولهب از غصه بمیرد.

اکنون طوفی به بیت العتیق زد و او را از لوث اصنام پاک کرد. و فردا است که از اینجا می‌گذرد و به بلدان روی زمین رو می‌کند و به هر دژ و قلعه‌ای می‌گذرد، آن قلعه سر فرود می‌آورد.

صدای شکست اصنام فرو نشست و صدای الله اکبر بلال سیاه بر پشت بام کعبه بلند شد، این بلال است که خبرها می‌دهد، نام حق را در زبان همه می‌نهد و به دنبال آن از مرزها می‌گذرد و مرزی نمی‌شناسد؛ یا مرزها در مقابل او مقاومت نمی‌کنند و عنقریب است که این پیغمبر صلی الله علیه و آله مالک عالم انسانی شده به هر قلعه و دژی می‌گذرد، آن سنگر قد خم می‌کند و قلعه‌ها فرو ریخته، کنگرۀ آنها بر پایه‌های خود می‌ریختند، نه برای این که ویران کند، بلکه تا سراسر زمین موات را یا عبقریت بی‌نظیر خود، خلد برین بکند.⁽¹⁾

(فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * اَلْجَوارِ الْکُنَّسِ * وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ * وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ * إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ * ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ * مُطاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ * وَ ما صاحِبُکُمْ‌

نصر و پیروزی یزدان است آن شاد زی ای فاتح دین به امان

حسین علیه السلام عظمت محمّد جد امجد را در این افق مبین و آفاق وسیع زمین بالمعاینة دید، و دید که مصدر آن رأفت و رحمت است، قرآن در آیه‌ای که گفتگو از دادن اقتدار و پرچم به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌کند. می‌گوید: محمّد صلی الله علیه و آله جبرئیل را که فرستادۀ ارجمند است در افق مبین دید،⁽¹⁾یعنی از او این اقتدار را گرفت؛ زیرا آن فرشته که پیک ارجمند خدا است، خداوند نیرو است و در پیشگاه صاحب عرش و سلطان کون، دارای موقعیت عظیم استثنایی است، در آن جایگاه بلند مطاع و فرمانروا است.

محمّد صلی الله علیه و آله او را در افق مبین آشکارا دید، البته با این دیدن، تعلیم دیدن فنون اقتدار و سلطنت بر کون، حتی آموختن فنون حربی هم همراه بود، مانند استاد دیدن، استاد دیدن نه عبارت از دیدن هیکل شخص استاد است، که مردم سر کوی و برزن هم به آسانی او را می‌بینند؛ ولی از اندیشه‌ها و اختراعات او و ابتکارات او بی‌خبرند؛ اما دیدن او به این مراحل همه شاگردان یکسان نمی‌بینند و مردمان دیگر هم هرگز مثل شاگردان نمی‌بینند.

آیه می‌گوید: محمّد صلی الله علیه و آله اقتدار و عظمت و شکوه و پرچم را در منبع و

مرکزش در افق مبین دید⁽¹⁾

(وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ) - سوره تکویر، هفتمین سوره در نزول، این رؤیت همان است که بغوی گوید: به صورت حقیقی تمام خافقین را گرفت، گوید: بعد از فترت بوده و سورة الضحی را آورد - سه سال یا دو سال و نیم وحی قطع شد.

من زعم ان محمّدا رأی ربه فقد اعظم ولکن رأی جبرئیل فی صورته، و خلقه سادما بین الافق. «عمدة القاری: 143/15»

«ملکه ملک رافة لیس فیه جبروت منه و لا کبریآء.»⁽²⁾

سطوت و شوکت شمشیر چون در پوشش و غلاف رأفت و رحمت بود، نمایشی از شمشیر و زور در آن نمایش‌خانه نبود.

اما ناحیۀ دوم که اعلی از این است

سپس پیغمبر عظیم ما محمّد صلی الله علیه و آله، در افق دیگری بلندتر و وسیع‌تر و رفیع‌تر از آن، در افق اعلی، علم را از معلم شدید القوی فرا گرفت و تعلیم دید.⁽³⁾

(افق وحی، تألیف ما ص 33) عن عبدالله بن مسعود، قال: رأی رسول الله جبرئیل و له ستمأه جناح، کل منها قد سد الافق یسقط من جناحه من التهاویل و الدر و الیاقوت ما

(عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوی) (وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلی) (سورة النجم).

علم به نظام احسن اصلح، علم به حقوق و نظام، علم به معارف کون، همه از تعلیم او شروع شد و از سرچشمۀ تعلیم او امامان مفترض الطاعة و عالمان و فقیهان، شاگردان دبستان آنان در مشارق و مغارب زمین، خود سرچشۀ تعلیم شدند. و در اثر تعالیم آنان قلم در کار آمد و از اثر آن:

سلسله‌هائی بی‌نهایت از فقها، سندها و حجت‌ها در دست دارند و داشتند که بر اثر آن محترم و واجب الاطاعة شدند، علم حقوق علم به نظام، علم به اصول و فروع را تدریس می‌کنند.

و سلسله‌هایی از حکما، فیلسوفان زمان گشتند و رهبران اکتشافات علوم زمین و آسمان شدند.

و سلسله‌هایی از محدثان صاحبان صحاح و صاحبان اصول و صاحبان مسانید و

صاحبان سنن شدند.

و سیره نویسان و صاحبان مغازی و فتوحات، سندها به جا نهادند که در اثر متکلمان سخن آموختند و حجت زمان شدند و سلسلۀ ارباب قلم و نویسندگان مقتدر قلم دست گرفتند و عذر تقصیر در پیشگاه قرآن و محمّد صلی الله علیه و آله نوشتند.

و همه مفسران کتاب الهی او، همه مات و مبهوت و واله و شیدای نغمات کتاب او هستند و شدند. قلم به کار آمد و سیطرۀ آن پرچم را زیر گرفت.

تا کارلائل فیلسوف اشراقی می‌گوید: بطل فی صورة النبی محمد صلی الله علیه و آله.

و مورخان و سرسلسله‌های تاریخ، مبدأ تاریخ را عوض کردند.

و کتابخانه‌های شرق مملو از آثار او یعنی از آثار حیات محمّد صلی الله علیه و آله و حیات امت او شدند، نوبت قلم کمتر از نوبت شمشیر نبود.

و کتابخانه‌های غرب و اروپا، بلکه امریکا هم در این باره کمتر از آنها نیستند،⁽¹⁾

حاضر العالم الاسلامی تألیف لوثرب ستو دارد، امریکائی ذخیره و گنجینه‌ای ژرف است از اسلام و ظهور او؛ و می‌گوید: کاد ان یکون نبأ نشؤ الاسلام النبأ الاعجب الذی دون فی تارخ العمران البشری - امریکا این روزها اسلام را در تشیع و حسین علیه السلام هم دید.

شما اگر در آن افق اعلی در هنگام تعلیم مصطفی صلی الله علیه و آله نبودید و جبرئیل معلم شدید القوی را در «افق اعلی» ندیده‌اید، اما در دست محمّد صلی الله علیه و آله قرآن را دیده‌اید که ام العلوم است و برای هر شعبه علومش دانشگاه‌ها ساخته می‌شود.

و در دست امامان و اوصیاء و اولیاء علیهم السلام و در دست محدثان جوامع و

موسوعات کبیر و در دست صاحبان صحاح و صاحبان مسانید و صاحبان سنن، اسناد معتبری می‌بینند و در دست فقها و علما استنادهایی می‌بینید و دیده‌اید که صد بار از ید و بیضای موسی علیه السلام درخشنده‌تر و سودمندتر است.

و اگر ید و بیضاء را کس ندیده، اینها را همه کس دیده و می‌توانید ببینید.

این جنود علمی کار خود را در تعلیم و تعلم دامنه دار ادامه می‌دهند و جنگ جهانی اول و دوم، تعطیلی و وقفه‌ای در کار جماعت نویسندگان المعجم المفهرس (الفاظ حدیث نبوی) نیاورد، البته ید و بیضاء آن روز امروز دردی را از کس دوا نمی‌کند اما اینها ابواب علم و حقوق را که پایۀ تمدن است و نظام به شهر و خانواده می‌دهد به روی مردم و اجتماع باز می‌کنند.

اینها همه دست‌های محمّدند که از آستین درآمده و به امتداد زمان دراز است و به امتداد مکان و بر امکنه و بلاد نور افشانی می‌کند. و حسین عظیم علیه السلام در اول تا آخر این مشتقات سهم پسری دارد، حسین علیه السلام در تعلیم اولیۀ قلم در اسلام برای تعلیم دیرگسیون کتاب شمائل اخلاقی محمّد را که دکترین و تز رهبری است نوشت؛ و در مبارزۀ با بی‌سوادی با قلم و کتاب خود، جوان‌های امت را تعلیم می‌دهد و برای پیران و حکما در حضور پدر بزرگوار، کتاب التعاریف را در فلسفۀ اسلام برای تربیت فرزانگان مدینه فاضله و حکما که باید حاکم گردند، دیکته فرمود.

و تمام فنون و علوم را در قرآن جد امجدش تا امتداد زمان و امتداد مکان می‌بینید، مشعل هدایت مصباح هدی و برج نور در کشوری است که مثل امیرالمؤمنین علی علیه السلام و فقهای صحابه در آن زمان هستند، در تابلویی که

حسین علیه السلام در سر دارد احادیث سید شباب اهل الجنة و سایر احادیث رسول خدا صلی الله علیه و آله در حق او و برادر او کتاب مسندی است.

کتاب معجم فقه ابن حزم می‌گوید:

و فقه اهل بیت را اگر جمع آورند، کراسۀ عظیم و بزرگی را خواهد تشکیل داد، دانشگاه‌های اسلامی در شرق و غرب همه امتداد علوم محمّد صلی الله علیه و آله اند.

دانشگاه جامع الازهر و معاهد تدریس آن و دانشگاه مدینه منوره و مکه مکرمه و دانشگاه قرویین در مراکش و مغرب و دانشگاه زیتونه در قیروان تونس و دانشگاه‌های ایران و پاکستان و هندوستان، همه این غلغله‌های علوم اسلامی از امتداد دروس وحی محمّدند.

و علوم اسلامی در بعد زمان و مکان از این افق اعلی سرچشمه گرفته و امتداد دارد و چتر آن بر سر همه سایه افکنده و می‌افکند و همه اینها از علوم محمّدند و عظمت آنها از عظمت محمّد صلی الله علیه و آله است.

امام حسین علیه السلام به امتداد آنها و به مبدأ و سرچشمه آنها که زاینده رود و آب‌خیز است و به این معنی کوثر است، از همه کس آگاه‌تر بود، در این باره می‌فرمود:

افمستقی الناس العلم من عندنا فعلموا و جهلنا؟⁽¹⁾

کتاب امام صادق، مغز متفکر عالم شیعه می‌گوید: کوچه‌ای که خانه محمّد باقر علیه السلام در آن بود نامش (مستقی) بود - امام حسین علیه السلام این سخن را در سفر کربلا به شیخ نبی لوذان گفت.

«الکافی: 399/1، حدیث 2»

و در مورد دیگر به شخص عربی گفت: اگر در مدینه آمده بودی من جای پای جبرئیل را در خانۀ ما به تو نشان می‌دادم، بالش و متکای آنها از زغب و پرهای جبرئیل است که از کودکی هم، با قلم و تعلیم تکیه‌گاه آنها بوده و کام آنها را با علم برداشته‌اند.

(و قد زقوا العلم زُقّاً)⁽¹⁾

بحارالأنوار: 138/45، باب 39.

اینان علم را به اطفال خود از کودکی در دهان آنها می‌نهند؛ چونان که مرغ و طیور دانه را و طعمه را اندک اندک به دهان جوجگان خود می‌نهد.

تا مرجع مطلق برای اهل زمان شدند، ابن عباس که مرجع مطلق بود، نافع بن ازرق را در مسألۀ غامض اسرار توحید به امام حسین علیه السلام ارجاع می‌نمود.

محمدّ صلی الله علیه و آله در ناحیه سومین و عظمت

سخن کوتاه در بعد دیگر: عظمت محمّد صلی الله علیه و آله در ناحیۀ سومین که دنیا را قاف تا قاف گرفته، ناحیۀ ارتباط با خدا است؛ به غیر (معنی لغوی ارتباط) (ارتباطی بی‌تکلف بی‌قیاس هست، رب الناس را یا جان ناس) مجامع ذکر خدا در نمازهای فرادی و جماعت و در نماز عید قربان و عید فطر و نماز کسوف و خسوف و نماز آیات و زلزله و باد شدید و در اجتماع بزرگ‌تر حج که به کلی از غلاف اوضاع مأنوس درمی‌آیند و به ذکر او دسته‌جمعی با صدای لبیک، تجرید خود را کامل می‌کنند و خدایی می‌شوند؛ جماعات مسلمین را به ذکر خدا و ارتباط ذکر ساحت قدس او از آلودگی‌ها و مشاغل دنیائی درمی‌آورند و به صحنۀ قدس وارد می‌کنند و چنان غلغله‌ای هر روز تکرار و هر سال تجدید می‌شود، غلغلۀ مساجد و نداهای

گلبانگ اذان محمّد صلی الله علیه و آله را در هر جمعه و جماعت، به موقع هر عبادت دیده‌اید که ستون‌ها و سقف‌ها را به لرزه می‌آورد و بنیان مساجد عظیم البنیان را به تکان درمی‌آورد و نفوس را از آشیان بدن و اشتغالات می‌رهاند و با علم قدس ارتباط می‌دهد و هر روز و هر هفته و هر سال در هر یک گونه اجتماعی به رنگی و از عده‌ای، انسان‌ها را تکان می‌دهد؛ تا مرغ جان‌ها در آشیان قدس آشیان گیرند و این غلغله در حج و اجتماع سالیانه به نحو آکد است؛ از هرزگی و بلند پروازی و زن بازی به تقدیس و پاکی وارهند و از صنعت شکارچی‌گری، اندکی در ایام، اندکی با ذکر خدا در وادی ایمن قدم بنهد و حسین به ادعای عرفات، کوه رحمت جبل الرحمه را بلرزانید، مثل طور سینا کرد تا آن کوه همیشه صدای حسین علیه السلام را ضبط کرده تکرار می‌کند.

و این سلسله اذکار و عبادات انسان را از ناحیه دل حرکت می‌دهد که «عشق و فقر» خود را از راه پنهانی درونی درمان کنند و نیازی به نظام دعاوی حقوق نیافتد یا کم افتد، آن قدر این غلغله شدید و تحریک‌آمیز است که با تغافل طبیعی نفوس و غفلت مشاغل تکافؤ می‌کند.

و غفلت طبیعی را که عامل آن طبیعت است و مدام است، مقهور می‌کند مثل آن که اشخاص بشری در زمرۀ فرشتگاه و قدسیان عالم ملکوت مستغرق در ذکر خدایند، با ملائکه بالدار در طیران‌اند، همه در همه جا می‌شنوند که:

«یا موسی دع نفسک و تعال»

این غلغله ذکر خدا چنان عمومی است که همه زمین را مسجد کرده و همه اصناف در آن واردند، حتی علماء و حتی افراد عساکر در موقع نماز از آن لباس

جنگ به این لباس عبادت درمی‌آیند، خدا هم از سر پنهان بر مجامع اهل ذکر زمین را پر از صلوات و سلام به آنها کرده.

(هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً)1

در اسلام این خوشبختی است که این ارتباط را که در ادیان دیگر فقط اهل راز آن را می‌دانند و آن هم در خلوت‌خانه و در دیرها و فرو رفتن در داخل نفس اسلام، آن درب پنهانی میخانه را به روی همه باز کرده و این مضمون را عوض کرده که می‌گوید:

در پنهانی میخانه نداند همه کس

جز من و ساقی و دو سه رندان دگر

اسلام آن را عمومی کرده و همه را با هم صدا زده، صلوات را که نشانی اتصال با خدا است منحصر به پیغمبر رهبر صلی الله علیه و آله نفرموده، بلکه فرموده:

(هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ)

البته به ویژه او را و خاندان او را به صلوات و سلام قدسیان نواخته و خیر داده که:

(إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً)2

و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: شما هر کجا که به من سلام دهید، ملائکه آن صلوات و سلام را به من می‌رساند و جواب را از من به شما برمی‌گرداند.⁽¹⁾

وسائل الشیعه: 271/7، حدیث 9311.

اما اسلام در را به روی همه باز کرده، به شرط این که از این درب ذکر وارد شوند، خدا به همه صلوات می‌فرستد.

(هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً)2

و ذکر خدا را در معابد و مساجد و تکایا و زاویه‌ها، به دهان همه نهاده که صدای ذکر خدا را با اذان بلند می‌کنند و خواسته که همه اشخاص و همه جمعیت‌ها با خدا اتصال و ارتباط یابند و با هم مخلوط باشند، اما منظم به طوری که در نظام نماز جماعت مصالح اجتماع و صف‌بندی اردو و تمرین هم‌آهنگی هم باشد و در عین مراعات این شرایط اجتماع، صدای ذکر خدا چنان با غلغله باید در مسجدها انجام شود که بنیان و سقف‌های مساجد عظیم البنیان را می‌لرزاند؛ تا مرغ دل تکان بخورد و از آشیان برمد و خدا هم جذبه‌های عالی را از طرف غیب به بدرقۀ آنها می‌فرستد و شوکت به این اردوهای پاکبازان می‌دهد.

(هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً)3

صلوات خدا و ملائکه، ابتداء بر حجرات طاهرات پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد گردید. از آنجا از فراز خانۀ پیغمبر عظیم ما محمّد صلی الله علیه و آله با افواج ملائک و صلوات و سلام و تبارک برکات نازل می‌کند و تقدیس می‌آفریند، پیغمبر صلی الله علیه و آله تا زنده بود تربیت و تهذیب خانوادگی او چنان قوی بود که با پنج تن اعضای خانواده فقط به مباهله با نصارای نجران بیرون آمد و افواجی که برای عبادت حرکت دادند سردسته‌شان همان پنج تن پاکان خداجو بودند، اگر چه به طور متسلسل این اردوها و افواج فوج فوج مثل سیل متلاطم در زمان، هر چه زمان پیش می‌رود عظیم‌تر می‌شوند، ولی آنان که پیغمبر صلی الله علیه و آله در مباهله گروگان گذاشت همین پنج نفر بودند که حسین علیه السلام در آن میان بود. اگر چه آن موقع صغیر می‌نمود، هفت‌ساله با آن که صغیر نبود، صغیر ما صغیر نیست. پیغمبر صلی الله علیه و آله با آنها بیعت گرفت و همه این افواج اهل ذکر، مقدس و پاک می‌شوند، به طوری که در عین آن غلغله و خلطه و آمیزش و فشار و مزاحمت هیچ کلاهبرداری و جیب بری که لازمه جماعت درهم و برهم است در آنها نیست؛ بلکه اینجا افواج محمّد صلی الله علیه و آله در عین این غلغله و خلطه و آمیزش درس تقدیس و پاکی را به حواریین عیسی علیه السلام می‌آموزند.

و محمّد صلی الله علیه و آله در سرسلسله و در وسط و در آخر این کاروان ذکر، همدوش با آنها است. تفسیر اذان نماز را حسین علیه السلام از پدرش روایت می‌کند و در کلمۀ (حی علی الفلاح) هفده بهره و ثمره برای فلاح ذکر می‌کند و در تفسیر (قد قامت الصلوة) می‌گوید: یعنی (جاء وقت الوصال) - تفسیر این وصال در دعای عرفه او است.

در این ره انبیاء چون ساربانند دلیل و هادی این کاروانند

وز ایشان سید ما گشته سالار هم‌او اول هم‌او آخر در این‌کار⁽¹⁾

شیخ محمود شبستری.

آن پنج تن را که ساربانان این کاروان شمرد، حسین علیه السلام در میان آنها است (دعای عرفه‌اش نشان می‌دهد که خاتم آنها است و چونان جرس فریاد می‌دارد که بر بندید محمل‌ها؛ در سفرهای حج بیست و پنج گانه پیاده می‌رفت و کجاوه‌ها را یدکی می‌کشیدند).

و این ارث و میراثی است که حسین علیه السلام از جد امجدش در شش سالگی و هفت سالگی برده و دعای عرفات او صحیفه عظمی را تشکیل می‌دهد که بربندید محمل‌ها.

و این افواج ذکر که پیاپی می‌آیند و می‌روند و محمل‌ها را می‌بندند و به سوی خانه می‌روند. کمتر از آن دو اردو نیستند، یعن از اردوی سلاطین و خلفاء و عساکر فاتح کشورمدار آنها.

و از اردوی دانشگاه‌ها و مدارس، قلم و تعلیم و تعلم، علم حقوق و نظام اجتماع و همه، جنود محمّد و جیوش محمّدند، با این تفاوت که اینها این جیوش ذکر و عبادت مستقل از آن جنود دیگرانند و عظیم‌تر از آنها اگر نباشند کم‌اهمیت‌تر از آنها نیستند. و از سرمنزل دل حرکت می‌کنند، نه زور می‌خواهند و نه چوب قانون، دل حسابی دارد با خدا که جدا از پادشاه و نهیب عسس⁽²⁾در راه

خود می‌رود و این دل در خود پادشاه و عسس هم هست و در قاضی حقوق و علما و دانشگاهی‌ها هم هست؛ چه که همه دل دارند و از عشق و فقر خالی نیستند. آنها هم نیز عشق دارند و فقر و نیاز بیشتر دارند:

امیری از امرای مجاهدان اسلام در شرق ایران به شکرانۀ فتح ناحیۀ خراسان نذر کرد که با لباس احرام از خراسان تا نیشابور تا حجاز برود و حج بگذارد، از لباس قشونی از پوست پلنگ درآمد و احرام بست و تمام مسافت بین خراسان تا مکه را به حال احرام رفت.

امیر دیگری از مجاهدان اسلام در جبهۀ جهاد اسپانیا، منصور بن حکم از اسپانیا و اندلس به سوی فرانسه پیشروی می‌کردند، در جنگ لئون فرانسه هنگام نماز ظهر سپاه را به نماز به صف کرد و مؤذن را به روی تل عظیم نعش کشتگان به اذان واداشت. از جنگ دست کشیدند و به نماز ایستادند.

و در موقع اعلان جهاد، همه نمازگزاران نساک، پارسایان، اسلحه به دست می‌گرفتند و سرباز مجاهد می‌شدند.

یکی از پادشاهان عهد اخیر ایران در لندن به پادشاه انگلستان که پرسید: شما را عساکر چند است؟

شاه در پاسخ تأملی کرد و گفت: در مواقع عادی به قدر کفایت امنیت داخلی که عدۀ آن اندک است، اما برای موقعی که بلاد ما مورد هجوم اجانب گردد، بیست میلیون سپاهی داریم. پادشاه انگلستان تعجب کرد که چگونه؟ در پاسخ گفت: در موقع هجوم دشمن کل بیست میلیون جمعیت ما حتی پارسایان، همه عساکر خواهد بود.

همه از قشونی، دانشگاهی، محرابی، در لباس عساکر خواهند رفت، چنان که به عکس هم و اتفاقاً همه، همه این عساکر در موقع نماز از پارسایان خواهند بود.

و در مواقع تعلیم همه به تعلیم عمومی واردند، کل در کل مندمج است و در عین حال از یکدیگر مجزا هستند.

و فرمانده همه در همه، لباس‌ها شخص شخیص محمّد یا فرزندان محمّد صلی الله علیه و آله است واین افواج عظیم در پیشرفت زمان همی بر جمعیتشان افزوده می‌گردد، به نسبت مرور زمان عظیم‌تر و عظیم‌تر می‌شوند.

به جمعیت موسم حج در همه سنین بنگرید و به جماعت نماز مسجد الحرام نیز نظر نمائید که یک روز تمام جمعیت، چهل هزار یا صد هزار بود و اکنون تنها از مملکت ایران ما چهل پنجاه هزارند و نماز جماعت چهار صد هزارند.

در حرمین مکه و مدینه، هزار هزار و ششصد هزار جمعیت، به فرمان خدا و رسول او به دور خانۀ او «کعبه» و خانۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله طوف می‌زنند.

و در قبلۀ او در مکه مکرمه و مساجد شعبه‌های آن در روی زمین، نماز می‌گذارند و با صلوات و سلام و تبارک، سفر خود را تمام می‌کنند.

و در مدینه از نظر دیگر: هم غیر از جنبۀ مسجدی ازدحام می‌کنند درون حجرات طاهرات او، مثل برون آن و فراز آن، پر است از غلغلۀ سلام و صلوات و تبارک پیرامون مرقد اطهرش در قبة الخضراء و به تبع آن در مشارق و مغارب عالم، در هر جا بقعه‌ای از آل او برپا است، در هر زاویه‌ای از کوه و دشت و کوهستان و جلگه، مسجدی یا تکیه‌ای بنا شده، زمزمه‌هایی و غلغله‌هایی و ولوله‌هایی از سلام و صلوات برپا است که ملائکه و فرشتگان آن سلام‌ها را بالا

می‌برند و به روح پرفتوح او تقدیم و نثار می‌کنند و جواب می‌گیرند و می‌آورند، بلکه منشأ این غلغله ظاهر آدمیان آن غلغله باطن نهان فرشتگان است. و شما اگر آن قدوسیان را ندیده‌اید آن غلغله مساجد و نداهای گلبانگ اذان محمّدی صلی الله علیه و آله را در موقع هر عبادت در هر جمعه و جماعت دیده‌اید که بنیان مساجد عظیم البنیان را می‌لرزاند و ستون‌ها و سقف‌ها را به لرزه درمی‌آورد و در عین این غلغله و خلطه و آمیزش صدهزارها جمعیت با هم هیچ دستبردی و اجحافی و لگدکوبی و بدمستی در کار نیست؛ بلکه از قدس خود به حواریین عیسی علیه السلام درس تقدیس می‌دهند نخ غصبی در لباسشان نیست، بلکه گویی فرمان «یا موسی دع نفسک و تعال» را شنیده‌اند و خویشتن را رها کرده آمده‌اند.

در ناحیۀ چهارم

سپس پیغمبر عظیم ما محمّد صلی الله علیه و آله قدرت تبلیغ را به دهان ناطقان نهاد و صدای مبلغان را به جهان و اقطار جهان بلند کرد.

در این بُعد چهارم به عهدۀ مبلغان نهاد که امر به معروف و نهی از منکر کنند، پس تمام مسلمین را آمرین به معروف و ناهیان از منکر کرد و مواد امر به معروف و نهی از منکر را مواد سخن سخنوران و ناطقان قرار داد.

و به علاوه تبلیغ تمام مواد اسلام را در خطبه‌های حجة الوداع⁽¹⁾

الخصال: 149/1، حدیث 182؛ بحارالأنوار: 96/67، باب 47، حدیث 3.

خطبه‌های پنجگانه‌اش، این عهده را تکرار می‌کرد که هر کس حاضر است به غائبان برساند، لذا در اثر این فرمان، تمام را اردوی تبلیغ قرار داد و در این میدان تمام افواج شاهدان و حاضران، سخنگو و سخنور شدند و تمام سخنوران و سخنرانان زباندار «منطیق» به زبان آمدند و اردو پس از اردو با عدد بیشتر و کیفیت برتر؛ هر چه زمانه پیش رفت بر افواج آنها افزوده شد، تا امروز که دستگاه‌های پخش سخن و بلندگوها در همه ممالک اسلامی عربی و غیر عربی نغمۀ آمرانه امر به معروف و نهی از منکر را به او وعظ و ارشاد چونان نغمۀ قدوسیان در مسامع و مشاعر شنوندگان منعکس می‌کنند و اهل دل و عقیده می‌سازند و آنها را به لرزه و اهتزاز درمی‌آورند، این ناطقان و این منبرها و این بلندگوها و رادیوها، همه اردوهای جنود محمّدند صلی الله علیه و آله که دنیا را از ذکر خدا پرکرده‌اند.

سلسلۀ مبلغان و سخنوران و ناطقان اسلام، سخن دعوت را از دهان محمّد صلی الله علیه و آله گرفتند و می‌گیرند، در هر سخن به نام او شروع می‌کنند و به نام او ختم می‌کنند، تا صدای او پر دنیا است، تا دنیا خود سخنور منطیق از تبلیغات او و دعوت او است، آن هم دعوتی در راه خیر خلق و خدمت خلق.

سرسلسله؛ اوست، او تبلیغ را سرشکاف کرد در مکه، در طائف، در مدینه، اما مکه چه پیش از هجرت، و چه بعد از هجرت، در کوه صفا، در مسجد الحرام، درعرفات، در منی، در هر شعب و هر محله.

و اما در مدینه در مسجد النبی، در جبهۀ جبل کوه احد، در سر چاه‌های بدر، در هر موقف جنگی در مواقف حربی، در سخن، در نامه.

در نامه نگاری و دعوت جهانی:

در ابلاغ دین، خدا سخن به دهان همه نهاد، با کمال فصاحت و بلاغت سخنان دعوت را در خاطر شنوندگان میخکوب می‌کرد، که سخنان او با این طول تاریخ فراموش نشده از پادشاهان دیگر دنیا، اگر کلامی مانده یکی دو تا بیشتر نیست و گاهی خطبۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله قبل از نماز جمعه و بعد از نماز جمعه، تمام وقت بیاض روز را می‌گرفته و جملات فشردۀ آن، هر یک بابی را در حقوق تشکیل می‌داده، یا حکمی را متکفل بوده و با تقطیع خطبه به جمله‌ها (جمله به جمله) یک سخنرانی گاهی هزار سخن داشته، یا بابی را فشرده در یک جمله گنجانیده و از این جهت می‌فرموده:

«انا افصح من نطق بالضاد،⁽¹⁾

مغنی اللّبیب، ابن هشام: 114/1؛ تاج العروس: 57/1.

در پاسخ ابن راوندی گفتند: «من شک فی نبوته لن یشک فی عربیته.»

و همین باعث شده که شمارۀ احادیث پیغمبر صلی الله علیه و آله تا ششصد هزار برسد که معدل آن هر روزی هفتاد و دو حدیث فرموده است.

درعربیت مثل اعلی شد که قرآن او حافظ زبان عرب شد، قرآن اگر کلام او باشد نه کلام خدا (العیاذ بالله) امر او عجیب‌تر است که از یک نفر شخص امی بی‌سواد، چنین اثر و کتاب طرفه عجیب به جا ماند که هزار سال بر او بگذرد و از تازگی نیافتد و اهتمام او به تبلیغ به پایه‌ای رسید که جمله‌ای را که اداء

می‌کرد، جمله به جمله می‌پرسید از مردم که آیا من ابلاغ کردم؟ و اقرار می‌گرفت و بعد با انگشت به آسمان و جمعیت اشاره می‌کرد: «اللهم فاشهد» بار خدایا! شاهد باش!⁽¹⁾

فقه السنة: 645/1؛ السیرة الحلبیة: 322/3.

و زائر او در زیارت و سلام به او باید شهادت بدهد که «انک قد بلغت و نصحت.»⁽²⁾

و اقطاب دعوت او مثل امیرالمؤمنین علی علیه السلام از (قس بن ساعدة ایادی) و از «سحبان وائل» درنمی‌ماندند.

بلکه امیرالمؤمنین علیه السلام وقتی جعدة بن هبیره مخزومی، پسر خواهرش ام هانی از سخن گفتن در حضور خالوی گرامی درماند، امام علیه السلام خود برخاست و خطبه‌ای را مرتجلا خواند در آنجا فرمود:

«وانا لأمراء الکلام فینا تنشبت عروقه و علینا تهدلت غصونه.»⁽³⁾

ما امراء سخن هستیم، عروق آن در ما ریشه دوانده و چنگ زده و شاخه‌های آن بر ما سرازیر شده و بار فرو ریخته و سایه افکنده.

و خطبای محضر امیرالمؤمنین مثل ابوذر و سلمان و صعصعة بن صوحان عبدی، چنان بودند که امام علیه السلام در حق صعصعه فرمود:

هذا الخطیب الشحشح.⁽⁴⁾

عبدالحمید کاتب می‌گفت: من صد خطبه از خطبه‌های امیرالمؤمنین علی علیه السلام حفظ دارم و از این جهت دیگر درنمی‌مانم.

سرچشمۀ صافی و سرسلسله همه محمّد صلی الله علیه و آله بود که کلمات درباره پیغمبر صلی الله علیه و آله حتی در میان کلمات بلیغ امیرالمؤمنین علیه السلام درخشندگی خاص خود را دارند؛ چنان که کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام در میان سخنان دیگران درخشندگی خاص خود را دارد.

و قرآن در میان همه، حتی در کلمات درخشندۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله درخشندگی فوق العاده خود را دارد و معلوم می‌کند که کلام خدا است.

و حسین علیه السلام، عظمت در گوش و هوش نابغه و فوق العاده خود، این خطبه خوانی و سخنرانی‌ها را دیده بود، در حجة الوداع همراه بوده. (حسب قرائن حدسی) کتاب «بلاغة الحسین» را ببینید گواه بلاغت اوست.

اینها که برشمردیم در بعد چهارگانه و امتداد در همۀ نواحی، همه از عالم شهود است نه از عالم غیب، نهفته و پنهان نیست که ایمان و عقیده به آن سخت باشد، بلکه مشهد کائنات است.

حسین علیه السلام در خاطر خود، نقش ثابتی از سکۀ نبوت و علم و اقتدار و سخن می‌گرفت و نقشه‌های عظمت محمّد صلی الله علیه و آله را در این چهار امتدادش بهتر از هر کس دیگر درمی‌یافت تا مثل سکه طلا نقش طلای آسمانی او می‌شد.

و چنان نقش می‌گرفت که محمّد صلی الله علیه و آله مصدر اول نقش پذیرفته بود و از این

جهت در حدیث تعبیر می‌گردد که:

«حسین منی و انا من حسین»⁽¹⁾

مسند احمد بن حنبل: 172/4؛ الإرشاد، شیخ مفید: 127/2.

«محمّدی الحدوث و حسینی البقاء»⁽²⁾است چنانکه نمی‌توان نقش را از سکۀ طلا زدود و باقی بماند و هویت مستقل داشته باشد، همچنان نمی‌توان محمّد صلی الله علیه و آله و نقش او را از حسین عظیم جدا کرد و او باقی بماند؛ چنان که نمی‌توان فرزند را از جد و پدر، جدا کرد.

و همچنان نمی‌توان از محمّد صلی الله علیه و آله نقش حسین عظیم علیه السلام را که شجاعت است گرفت و او باقی بماند؛ زیرا شجاعت حافظ و محافظ طلای آسمانی است و حسین علیه السلام، عظمت وارث این شجاعت بود.

و حسین علیه السلام در هر لحظه نقشه‌های عظمت‌های محمّد صلی الله علیه و آله و جد امجد را در این چهار امتدادش می‌گرفت و به محمّد، پیغمبر عظیم صلی الله علیه و آله پیوستگی جدیدی متزاید می‌یافت.

قدر متیقن آن که از این عظمت چهار جانبه در زمین و زمان غافل نبود و به غفلت نمی‌گذراند و از عظمت محمّد صلی الله علیه و آله در ابعاد چهارگانه‌اش در زمین تا آسمان به اغماض نمی‌گذرانید و چونان دیرکسیون نظامی، چشم از آن برنمی‌گرفت و تا آخر ابد دیده بدو داشت. کتاب شمایل رسول خدا صلی الله علیه و آله به قلم او است.

پس هر کس بخواهد حسین علیه السلام را درست ببیند، باید دید او را دربارۀ

محمّد صلی الله علیه و آله و عظمت محمّد علیه السلام ببیند؛ آن هم در این چهار بعد در چهار ناحیه‌اش ببیند و رابطه و پیوستگی دید او را ببیند، تا او را درست دیده باشند.

زیرا شخصیت انسان به آراء و اندیشۀ او است.

و ادراک حسین عظیم صلی الله علیه و آله در دید این عظمت محمّد صلی الله علیه و آله، در این نواحی عظمت خیزش ادراک مشکلی است، چون هرگز این امتدادها را که در لانهایة سر در می‌آورد، نمی توان دید.

حدیث می‌گوید پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی! مرا جز تو نشناخت و تو را هم غیر من نشناخت و خدا را هم غیر من و تو نشناخت.

بنابراین حسین علیه السلام عظمت را غیر محمّد صلی الله علیه و آله جدش و پدرش علی علیه السلام نشناختند.

و چنان که هر گاه محمّد صلی الله علیه و آله بخواهند ببینند، عریان از رسالت و وحی سماء و قرآن نمی‌توانند ببینند.

از اینجاست که دیدن حسین فضیلت علیه السلام، مشکل است.

چون دیدن شخصیت شخص، به دیدن هویت او است، نه پیکر او؛ و هویت و شخصیت شخص همان دید او و اندیشه او و هدف او است.

ای برادر تو همان اندیشه‌ای

مابقی تو استخوان و ریشه‌ای

گر گلست اندیشه تو گلشنی

ور بود خاری تو هیمه گلخنی

که تو آن هوشی و باقی هوش پوش

خویشتن را گم مکن یاوه مکوش⁽¹⁾

مثنوی مولوی.

البته آن اندیشه که انسان را روانه کار می‌کند، آن اندیشه معیار قیمت هر انسان است.

و معیار ارزش و معیار ثواب و عقاب و عذاب است.

جایی که از پرتو همبستگی و رابطۀ با محمّد صلی الله علیه و آله شهری بزرگ مثل مدینه این اندیشه و رأی مقدس و بزرگ را به خود می‌گیرند که همه در پرتو روح قدس واقع می‌شوند؛ البته روح قدس که در پیمبران است، همین که روح نطق و فکر و منطق را که روح انسانی است، در پرتو گرفت، تمام مردم خیر را می‌طلبند و از شر می‌گریزند و رشید می‌شوند چنان که از اثر قدرت نفوذ خدایی محمّد صلی الله علیه و آله در قلوب مردم ایمان محبوب و دلخواه نفوس شد؛ بلکه دست قدرت آن را زینت نموده و مشاطگی کرده تا دلربا گردد.

و قلوب را از هر کفر و فسوق و عصیان بیزار و متنفر می‌نماید و این معیار رشد جامعه است که خود به دلخواه خود از کفر، از فسق، از عصیان گریزان و متنفر باشد.

پس محتاج به چوب قانون برای جلوگیری از فسوق و عصیان و کفر نیست، چون اینها مورد تنفر نفوسند. هیچ گاه تهدید چوب قانون برای متارکۀ منفورات لازم نیست.

و برای متارکۀ منفورات، هیچ گاه تهدید چوب قانون لازم نیست. آیا شنیده‌اید که در شهری پلیس بگمارند که مردم آب دماغ خویش را یا قاذورات خویش را نخورند، حاشا! حاشا!

و هر گاه در شهری کفر و فسوق و عصیان، مورد تنفر طبیعی مردم واقع باشند و به عکس ایمان در نظر آنها تزیین شده، مشاطگی گردیده باشد، مردم طبعاً اقبال به ایمان خواهند داشت و عصمت از گناه خواهند داشت، عصمت همان آسیب‌ناپذیری گناه است و ادبار از کفر و فسوق و عصیان خواهند داشت، آن مردم رشیدند⁽¹⁾

(وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لکِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ أُولئِکَ هُمُ الرّاشِدُونَ) «حجرات (49):7»

وقتی در شهری چنین شد، آیا در حسین فرزند عزیز نخواهد شد و او در کانون عدسی بود که نورها و شعاع‌ها و خطوط شعاع در او گرد آمده‌اند، مردم مدینه آن قدر رشید شدند که جنود محمّد شدند و اسلام را بر مکه و بر سایر شهرهای دنیا تحمیل کردند، یا بگو تفهیم کردند و حسین علیه السلام رشیدتر از همه اهل مدینه بود.

(وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لکِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ

وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ أُولئِکَ هُمُ الرّاشِدُونَ)1

نقش و طابع محمّد عظیم ما محمّد صلی الله علیه و آله، در شهر مدینه افتاد که پیغمبر صلی الله علیه و آله درباره اهل مدینه فرمود:

«انتم منی و انا منکم» ⁽¹⁾

و همان نقش و طابع به طور قوی‌تر در حسین عظمت افتاد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«حسین منی و انا من حسین»⁽²⁾

نمایندگان شهر مدینه که شرط کردند، در بیعت عقبه هفتاد و پنج نفر بودند که مأوی بدهند و دفاع کنند و نصرت نمایند در همه حال؛ چه در نشاط و چه در کسالت، چه در توانگری، چه در تهیدستی.

پیغمبر صلی الله علیه و آله آنجا فرمود:

«انتم منی و انا منکم»

سخن کوتاه: باری -

در آن افق که بخواهید در حریم آستان این رهبر عظیم الهی و این پیغمبر عظیم آسمانی صلی الله علیه و آله وارد شوید، در آنجا در سرچشمۀ زلال وحی او صد خضر و موسی را زیارت می‌کنید، روات او صد هزار صحابیان اویند که منبع این سرچشمه‌اند.

از ام الکتاب او حقوق و شرایع و جداگانه درس رحمت و رأفت و شفقت را بهتر از مکتب مسیحا می‌آموزید.

در آنجا صدها دانشگاه علم‌آموزی است که علم را با روح ایمان و شریعت و

طریقت و حقیقت، به روی شما باز می‌کند و اگر بخواهید تأسیس می‌کند.

ولی با این همه بزرگی، مدرسۀ او مدرسۀ تواضع بود. سرافرازان چنین‌اند.

از طرفی به کودک خود تعلیم می‌داد که: «علیک بمعالی الامور»⁽¹⁾

مواهب الجلیل: 41/1.

مدرسۀ تواضع سرافرازان

و با اینهمه بزرگی، تواضع پیغمبر صلی الله علیه و آله به اندازه‌ای بود که می‌فرمود:

پنج چیز است که من آنها را فروگذار نمی‌کنم تا بمیرم:⁽¹⁾

خمس لا ادعهن حتی اموت (1) الاکل مع العبید علی الحضیض (2) رکب الحمار موکفا. (3) حلبی العنز بیدی (4) لبس الصوف (5) التسلیم علی الصبیان لتکون سنة بعدی.

«الأمالی، شیخ صدوق: 71، مجلس 17، حدیث 2»

1 - غذا خوردن با غلامان و بردگان و بندگان روی زمین پست.

2 - سوار شدن بر حمار زین و برگدار.

3 - و دوشیدن بز با دست خود.

4 - پوشیدن پشم.

5 - سلام دادن بر کودکان، تا سنت شوند پس از من.⁽²⁾

کسی مرد تمام است که از تمامی کند در خواجگی کار غلامی

گاندی رهبر فقید هند هم با بزی ساخت و آن را تا انگلستان همراه خود برد،

ولی برای غرض سیاسی، استغناء از خوردن و آشامیدن آب انگلستان و به نشانۀ اعراض و اعتراض.

پیغمبر صلی الله علیه و آله و دوشیدن حیوان شیرده

اشاره

اما پیغمبر ما صلی الله علیه و آله در این پنج چیزش، تنازل از مقام را تنازل نمی‌دانست؛ بلکه اجرای وظیفه می‌دانست، لوازم علو مقام خورشید این است که: بلندتر از همه است و زیر پای همه است، پیغمبر صلی الله علیه و آله به حسین علیه السلام تعلیم می‌داد

«معالی الامور و یکره بسفاسفها»⁽¹⁾

وسائل الشیعه: 73/17، باب 25.

«من تواضع لله رفعه الله.»⁽²⁾

مسیح هم در تعلیمات می‌فرمود: «کن کالشمس تطلع علی البر و الفاجر»⁽³⁾لازمۀ چراغ نورپاش خورشید این است که بر ذرات هم بتابد و روزنه‌ها را، همه روشن کند.

مسیح پای حواریین را خود شست و فرمود: مرا به شما حاجتی است که من

پای شما را بشویم، بعد فرمود: من تواضع کردم که شما هم تواضع کنید.

وراثت شجرۀ نور

اینجاست نسبت والای امام علیه السلام از جنبۀ برداشت امام علیه السلام از آن موضوع تدریس خواهد شد، تا مقدمه‌ای باشد برای فهم کتاب امام و مکتب امام حسین علیه السلام که مواریث ولادت غیر از ولادت مواریث است، هر کس می‌داند که این مولود عزیز، جدش خاتم الانبیاء محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله و جده‌اش خدیجه کبری و پدرش علی مرتضی و مادرش فاطمه زهرا و برادرش امام حسن مجتبی علیه السلام و عمویش جعفر طیار و عموی والایش حمزه سید الشهدا است.

از این معلومات عمومی فقط ولادت مواریث به دست می‌آید.

اما برداشت و بهره‌برداری مولود از این ریشه و شجرۀ آباء و اجداد تا کنون حساب نشده که آنها مواریث ولادتند.

اما نسب و ستون فقرات این نسب که مقدمۀ کتاب قرار داده‌اند، بر کسی پوشیده نیست و ما از جنبۀ برداشت و بهره‌برداری، آن را از لحاظ می‌گذرانیم.

همه کس می‌داند که حسین عظیم جد امجدش پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله است و پدرش امیر المؤمنین علیه السلام است و مادرش فاطمه زهرا است و برادرش امام حسن علیه السلام است.

پس ذکر این شجره معلومات تازه‌ای نیست که بر معلومات خوانندگان افزوده شود. ولی از جنبۀ برداشت و بهره‌برداری امام، آنچنان فرزند رشید هوشمند باید تحت حساب درآید.

حسین علیه السلام هر نشیب و فراز زندگانی جد امجد را، شکست و ظفر او، دولت

و معنویت او را، به نگاهی دیگر می‌دید و همچنین از وحی تازۀ قرآن و از فعل و انفعال وحی آسمان با افکار هوشمندان با اعتباری دیگر توجه می‌کرد.

و همچنین از مادر بزرگوار خود زندگانی او را در راه خدمتگزاری به پدر بزرگوار و به شوهر و اولاد از نزدیک احساس می‌کرد.

و همچنین از پدر بزرگوار و برادر بزرگوار را، برای هر قدم آنان قدم به قدم حساب می‌کرد.

و تمام اعضای خانوادۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله چنین بودند، تمام اعضای خانواده پیغمبر صلی الله علیه و آله مثل آیینه‌های متعاکس صور را از همدگر فرا می‌گرفتند و صورت همه در همه پیدا بود.

و عموم بنی‌هاشم در دائره وسیع‌تر چنین بودند و مثل درخت مثمر و میوه‌دار که شاخه‌های فراوان داشته باشد، در هر شاخه همان میوه‌ای را می‌دهد که شاخه‌های دیگر می‌دهند، نهایت گاهی پس و پیش می‌رسند، دانه‌های میوه‌ها در شاخه‌هایی از جهت مقابله با آفتاب زودتر می‌رسد و در شاخه‌هایی دیگر که آفتاب را زودتر نمی‌گیرد، دیرتر می‌رسند.

رسالۀ جاحظ عمرو بن بحرانی عثمان معتزلی بصری که یکی از علمای محققین و از اعیان متقدمین و صاحب کتاب «بیان و تبیین» و کتاب‌های بسیار دیگر است، گوید:

خصومات و ستیزه‌ها، عقول سلیمه را آفت زده و اخلاق حسنه را تباه کرده که در فضل اهل بیت علیهم السلام بر دیگران نزاع می‌کنند.

پس واجب بر ما طلب حق و پیروی از آن و ترک تعصب و هوی و دور

افکندن تقلید سلف و اساتید و پدران است.

و بدان که: خدا اگر خواسته بود که بین بنی‌هاشم و بین مردم تساوی بدهد، اهل بیت را اختصاص نمی‌داد به سهم ذوی القربی.

و فرمان نمی‌داد پیغمبر صلی الله علیه و آله را به آیۀ (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ)1 که ابلاغ مخصوص به عشیرۀ نزدیک‌ترین بنما و آیۀ دیگر که فرمود:(وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ)2

فرمود: همانا این قرآن یادی و یادآوری برای تو و قوم تو است و شما روزی فرا می‌رسد که مسئول آن هستید.

پس مسئولیت از قرآن را آنها به عهده دارند.

پس وقتی که برای قوم او مسئولیتی است که برای دیگران نیست، در ازای این مسئولیت سنگین، مزدی برای آنها مقرر داشته که همان سهم ذوی القربی است.

کسی که پاس رعیت نگاه می‌دارد

حلال باد خراجش که مزد چوپانی است

پس بنابراین هر کس از آنان به او اقرب است و به پیغمبر صلی الله علیه و آله نزدیک‌تر است، رفعت قدرش بیشتر است و اگر خدا آنها را مساوی با مردم قرار داده بود، صدقه را بر آنها حرام نمی‌کرد.

و این تحریم برای ارجمندی آنها بر خدا و پاکی و طهارت آنها است.

و از این جهت علی امیرالمؤمنین علیه السلام در منبر جماعت گفت:

«نحن اهل بیت لا یقاس لنا احد»⁽¹⁾

کشف الغمة: 30/1.

چگونه دیگران از مردم، قیاس به آن قوم کردند که از آنها رسول خدا صلی الله علیه و آله و اطیبان: علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام و سبطان: حسن و حسین علیهما السلام و شهیدان حمزه اسدالله و جعفر طیار ذوالجناحین و عبدالمطلب سید وادی مکه و مطعم الطیر و عباس ساقی زائران خانه خدا.

و ابوطالب حامی پیغمبر صلی الله علیه و آله و معین او و دوستدار او به حب اشد و کفیل او و مربی او و مقرّ به پیغمبری او و دارای منظومه‌های شعر در مناقب او صلی الله علیه و آله و شیخ قریش.

و پیغمبر صلی الله علیه و آله خود فرمود:

«انی تارک فیکم الثقلین احدهما اکبر من الاخر، کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و اهل بیتی عترتی و نبأنی اللطیف الخبیر انهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض.»⁽²⁾

و باز پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«کل سبب و نسب منقطع یوم القیمة الا نسبی.»⁽³⁾

و ستایش خدای را که ما را از هواداران ابنای پیغمبرمان و خویشاوندان او قرار داد. چون ما مأموریم به محبت آنان، و مودت آنان را بر ما فرض فرموده با

آیه (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی)1

و ما مسئولیم از مودت آنها به آیه مبارکه (وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ)2 یعنی مسئول از وداد و مودت آنها هستند.

و اما علی بن ابی طالب علیه السلام ما اگر کتابی مفرد و مختص و اختصاصی برای فضایل شریفه و مقامات کریمه و درجات رفیعه و مناقب درخشنده او بنگاریم هر آینه طومارهایی دراز و دفترهایی عریض خواهیم پر کرد و از دست داد.

عرق و ریشه صحیح است از آدم علیه السلام و نسب صریح است، و مولد: مکان معظم است و منشأ مبارک و مکرم است و شأن عظیم است و عمل جسیم است و علم کثیر است و رأی او بی‌نظیر است و همت عالی و بلند، و نیرو و قوت: کامل و تمام، بیان و قوت منطق عجیب.

و زبان خطیب، و دل دریا، اخلاق او وفق اعراق او و حدیث او گواه است بر تقدم او.

و احصائیۀ جمیع فضایل او، تا کرانه‌های آن در وسع من نیست و تبیان کل حق او برای ما متعذّر است که کتاب‌های ما، تاب تحمل تفسیر جمیع امر او را ندارد.

در همین اجمال، بلاغ است برای هر کسی که معرفت فضل او را خواهان باشد.

اما حسن و حسین علیهما السلام از گفتار جدشان است که حسن و حسین سید و

سرور جوانان بهشتی‌اند⁽¹⁾

من لایحضره الفقیه: 179/4، باب الوصیة من لدن آدم علیه السلام، حدیث 5404.

اما محمّد بن حنفیه پسر امیرالمؤمنین علی علیه السلام تمام انام اقرار دارند که وی، فرید یگانه به شهر خود و شجاع عصر خویشتن است، در تمامیت و کمال اتم از همه مردم بود.

و اما علی بن الحسین علیه السلام که مردم با اختلاف مذاهب خود، همه اجماع بر فضل او دارند و احدی شک در تقدیم و تقدم او و امامت او ندارد.

و اهل حجاز همیشه می‌گفتند: هرگز در روزگار ندیده‌ایم که سه نفر برگردند به پدری نزدیک و همه نامشان علی باشد و هر سه صلاحیت خلافت داشته، چون خصال خیر در آنان تکامل دارد، نظر آنان به این سه نفر بود.

(1) علی بن الحسین بن علی علیه السلام.

(2) علی بن عبدالله بن جعفرطیار.

(3) علی بن عبدالله بن عباس.

و فرزندان هر کدام به نام محمّد نامیده شده است و آنان نیز مانند پدران در فضل و شرف و سیرت مانند پدرانند و هر کدام صلاحیت خلافت دارد، چون خصال خیر در آنان کامل است. محمّد بن علی بن الحسین الباقر، و محمّد بن علی بن عبدالله بن جعفر الطیاررضی الله عنهم، و محمّد بن علی بن عبدالله عباس رضی الله عنهم و این از عجایب و اتفاقات است در اسلام.

و اما نجدت و شجاعت: همه اصحاب اخبار و حاملان آثار می‌دانند که به مثل شجاعت و نجدت و فریادرسی علی بن ابی طالب و حمزه و جعفر طیار رضی الله عنهم، نشنیده‌اند.

در روی زمین دلیرتر در جنگ و پایدارتر از همه که کشته زیر شمشیرش از همه بیشتر باشد بنی‌هاشم‌اند، علی علیه السلام در پاسخ سؤالات، تفاوت بین بنی‌هاشم و بنی‌امیه فرمود: ما شجاع‌تر و آماده‌تر به خدمت و بخشنده‌تریم و آنان، حق‌ناشناس‌تر و مکارتر و عهدشکن‌تر و بی‌وفاترند و باز فرمود: ما سفرۀ اطعاممان گسترده‌تر و ضربت شمشیر مرد افکنی ما بیشتر.⁽¹⁾

کشف الغمة: 32/1.

و باز فرمود: به حق آن کس که نفس و جان پسر ابوطالب در دست او است، هزار ضربت شمشیر آسان‌تر است از مردن در بستر بر غیر طاعت خدا.

و تو می‌دانی که از آنها مردانی هستند که: داخل بهشت می‌شود بی‌حساب و این که شفاعت می‌کند در بسیارتر از قبیلۀ ربیعه و مضر.

با این فضیلت و شرف باز در آنها کثرت عبادت را به پایه‌ای می‌پایی که مماثل با آن برای احدی نیست.⁽²⁾

ابوسفیان بن حرث بن عبدالمطلب در هر شبی هزار رکعت نماز می‌گزارد.

و همچنین حسین بن علی علیه السلام در هر شبی هزار رکعت نماز می‌گزارد و همچنین علی بن الحسین علیه السلام در هر شب و روزی هزار رکعت نماز می‌گزارد، در

نظر می‌گرفت پانصد نخله خرما را پای هر نخله‌ای دو رکعت نماز می‌گزارد.

و همچنین علی بن عبدالله بن جعفر طیار در هر شبی هزار رکعت نماز می‌گزارد.

و همچنین علی بن عبدالله بن عباس.

این علی بن عبدالله بن عباس را هشام بن الملک، برای این که نام او علی است هشتاد تازیانه زد.⁽¹⁾

کشف الغمة: 32/1.

علاوه بر این عبادت، همه متصف بودند به علم و حلم و فروبردن خشم و گذشت جمیل زیبا و اجتهاد تام و جهد و جد بسیار.

اگر خصلتی از خصال آنان بر دیگران عرضه شود هلاک می‌شوند و هلاک می‌کنند.

و بدان که: آنان ممتحن به این محنت‌ها، از آن شدند که در برابر این شدت محنت بر خیر کثیر خود بیافزایند.

و بر کشف ضراء خود شکر بیشتر و تهذیب کامل‌تر یابند، تا بدان وسیله به عالی‌ترین درجات و به درجات علیای بهشت برسند و به جوار حضرت رب العزة فائز شوند.

و خصایص دیگری که یکسره و جملگی برای علی بن ابی طالب مخصوص هست، پدر ابوطالب جد عبدالمطلب، پدر جدش هاشم بن عبد مناف بن قصی است و مادرش فاطمه دختر اسد بن هاشم و برادرش جعفر طیار ذوالجناحین که

با آنها در بهشت به هر سو با ملائکه طیران می‌کند و عقیل که پیغمبر صلی الله علیه و آله به او گفت: ای عقیل! من تو را دوست می‌دارم با دو حب: یکی حب برای قرابت و خویشاوندی و دیگر حبی برای حب عمویم، ابوطالب به تو و خواهرش ام هانی است، که پیغمبر صلی الله علیه و آله از خانه او تا مسجد الاقصی و تا آسمان‌های بالا بالا و تا سدرة المنتهی تا قاب قوسین او ادنی، رفت و عمویش حمزه اسد الله و سید الشهدا و عموی دیگرش عباس ساقی حاجیان و زائران و نمایندۀ پیغمبر، در گفتگوی شب بیعت عقبه با رجال اهل مدینه از طرف پیغمبر صلی الله علیه و آله و مؤمن به پیغمبر صلی الله علیه و آله، در حال تکلم و گفتگوی لیلة العقبه و عمه‌اش صفیه و عاتکه، دختران عبدالمطلب که اسلام آوردند و هجرت کردند به مدینه و پسر عمش رسول خدا صلی الله علیه و آله و زوجه و همسرش فاطمه زهرا سیدۀ زنان اهل بهشت و مادرزنش خدیجه کبری، سیده زنان اهل بهشت.

و فرزندان او حسن و حسین سید جوانان اهل بهشت و وی هاشمی است که متولد از دو تن هاشمی شده.

گذشته از آن که اعمالی که انسان به آنها مستحق خیر کثیر و ثواب کبیر می‌شود چهار نوع است: سبق در اسلام و جهاد در دین و دفع دشمنان از پیغمبر صلی الله علیه و آله و از دین، و علم کثیر و فقه در احکام خدا و اسرار قرآن، و زهد در دنیا.

و همۀ اینها مجتمعند در علی بن ابی طالب علیه السلام و در دیگران پراکنده‌اند.⁽¹⁾

کشف الغمة: 34/1.

خلیل بن احمد عروضی گوید: احتیاج کل به او و استغنای او از کل، دلیل آن که وی امام و پیشوا است بر کل در کل.

علی علیه السلام خود می‌فرمود: اولی‌ترین به شخص پیغمبران، داناترین اشخاص است به آنچه آورده‌اند، بعد شعری در مدح امام آورده.

و بعد گوید: اما جود او هیچ جوادی نیست، مگر که جود او در جنب جود علی بن ابی طالب کرم الله وجهه و جود عبدالله جعفر و جود عبدالله بن عباس بخل به نظر می‌آید و در روی زمین چونان بنی‌هاشم سخنور، قومی بدون هیچ تکلف و هیچ تکسب یا خطیب سخنران و بلیغ سخندانی، مثل آنها ندیده است.⁽¹⁾

کشف الغمة: 34/1.

ابوسفیان بن حرث بن عبدالمطلب در شعر خود می‌گوید:

لقد علمت قریش غیر فخر بانا نحن اجودهم حصانا

و اکثرهم دروعا سابغات و امضاهم اذا طعنوا سنانا

و ارفعهم عن الضراء فیهم و ابینهم اذا نطقوا لسانا⁽²⁾

باید به مقالۀ فضایل علی علیه السلام، این فصل را هم افزود که علی بن ابی طالب علیه السلام اطاعت خدا و رسول را قبل از دیگران و بعد از دیگران انجام داد.

و امتحانی داد که ذووا العزائم آن امتحان را نداند، به ابتلائاتی گرفتار شد که هیچ صاحب صبری بدان مبتلا نگردید، که او را به اشراف منزلت‌ها و رفیع‌ترین درجات در جوار رب العزّة رسانید.

بعد سخن را از علی علیه السلام به اولاد معظم مکرم او کشانیده، باید قبل از بستن این مبحث، مقاله خلیل بن احمد عروضی را بر آن بیافزائیم.

خلیل بن احمد عروضی می‌گوید: «احتیاج الکل الیه و استغنائه عن الکل دلیل علی أنّه امام الکل.»⁽¹⁾

الامام علی بن ابی طالب علیه السلام: 135.

احتیاج همه دیگران به او در همه قسمت‌ها و استغنای او از همه دیگران در همه قسمت‌ها، دلیل بر این است که او امام بر همه است در همه قسمت‌ها.

جاحظ در این رساله می‌گوید: و اما اجمال گفتار در اولاد علی علیه السلام آن که آنان نزد عموم مردم معظم و مکرمند، بدون اختیار ایشان و همه مؤمنان، به تعظیم و تکریم آنان واثق و مؤمنند.

پس برای آن، رازی بزرگ و کمالی چشمگیر و شیوه‌ای ممتاز و ریشه‌ای پاکیزه و فضلی آشکار و وقاری متین و زاد و تباری تمام و شاخه‌ای باقی و اصل و اساسی پایدار و شاخسارانی پرفروغ و پرشاخه و پربار است. و از این رو آنان اکتفای به این تعظیم ننمودند و قناعت به این تکریم نکردند و مشغول شدند به تکالیف سخت و محنت‌های غلیظ و عبادت‌های شاق و مجاهدت‌های تام تمام.

همه مردم آگاهند و دانسته‌اند که: سخنان علی علیه السلام چگونه بود، ایستاده و یا نشسته، در جماعات و منفرد، در شرایع و احکام و حلال و حرام، در اخبار کائنات و شدنی و تأویلات قرآن و گزارش از حوادث ما کان و مایکون، به وسیلۀ تعلم از پیغمبر اطهر صلی الله علیه و آله یا به کشف روشن یا به جفر و میراث یا علم

لدنی موهوبی.

و چگونه بود که: عبدالله عباس را گاهی بحر دریا، و گاهی حبر باخبر می‌نامیدند. و عمر بن خطاب به او می‌گفت:

ای غواص! دیگر باره به دریا فرو شو و سر برآر و لولوی تازه درآور.

و دربارۀ او می‌گفت: دارای قلبی عقول و لسانی قؤول است، دلی است دانا و زبانی است گویا.

و ابن مسعود و دیگران می‌گفتند: ترجمان قرآن است، نیکو ترجمان قرآنی است ابن عباس.

و برای جماعت آنان، مگر زبان زید بن علی بن الحسین رضی الله عنه کافی نیست که سخنوران بلیغ را سرکوب کرده بر جمیع خطباء برتر شد.

و همچنین گفتند که: بنی‌هاشم اجداد و امجاد و انجاد، پرریزش و بزرگ‌منش و آماده به دادرسی و فریادرسی‌اند و صاحبان زبان‌های رسا.

جاحظ گوید: من جمله‌ای را از فضایل آل رسول ذکر کردم تا استدلال شود از قلیل بر کثیر و از قطره بر غدیر و از بعض بر کل.

اما اعطای حسن بن علی و سفرۀ او، آن بس که در عمر خود چند مرتبه از کل مال درآمد و آن را بر مستمندان پخش کرد.

و اما عطای حسین بن علی علیه السلام، همان بس که پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود: ایها الناس به حسین بن علی علیه السلام عطائی داده شده که به هیچ یک از ذریۀ پیغمبران پیشین

داده نشده، سوای یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیه السلام.⁽¹⁾

فی جواهر العقدین عن حذیفة الیمان رضی الله عنه قال: سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول: یا ایها الناس انه لم یعط احد من ذریة الانبیاء الماضین ما اعطی الحسین بن علی خلا یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیه السلام.

«ینابیع المودة: 78/1»

آیا این استثنای یوسف از جهت بزرگواری و شهرت جهانی اوست، یا از جهت امانت و پاکدامنی و وفای به عهد او است، یا از جهت محبوبیت عمومی است.

یا از جهت کثرت رنج و بلا از نزدیکان و حبس در زندان از هواخواهان و دلباختگان است و یا فراق جانسوز خاندانش.

البته این اخیری، رنج و بلا از نزدیکان یا دوران بیگانگان و غم و دل‌سوختگی خاندان را نمی‌توان سبب مشابهت آنان قرار داد.

تشبیه باید به اظهر آثار باشد. اظهر آثار بین آن یوسف و این یوسف، در تلاش قهرمانانه برای نجات قحطی‌زدگان در آنجا از آن یوسف، از این یوسف برای نجات غارت‌زدگان در اینجا است.

در همین کتاب، جلد پنجم رسالۀ امام حسین علیه السلام و رسالت امام حسین علیه السلام دیده شود.

یوسف در ذریۀ انبیا، عطای او استثنا شده که به پایۀ عطای حسین علیه السلام می‌آید و این عطا به نظر من عطای ذاتی است که خیرخواهی برای نجات خلق باشد، که زندان و تبعید به غربت مانع از خیرخواهی و فکر و اندیشۀ او در جلوگیری از

خطر قحطی هفت ساله مصر نگردیده؛ و امتیازات دیگر یوسف همه از توابع این عطیه بزرگ است و از شؤون آن و جلوه‌های آن جمال شمایل اخلاقی او است، مانند بزرگواری و شهرت جهانی او.

یا امین بودن و پاکدامنی و وفای به عهد او.

یا محبوبیت جهانی بی‌نظیر او.

آری، همه اینها راست و درست است، ولی جمال اخلاقی، احسان به خلق حتی به قحطی‌زدگان با فراموش کردن ذات و لذات و در جنب خیرات و حسنات، مصدر جمال بی‌زوال او است و همان مصدر امین بودن و انضباط اخلاقی او بود که خلق را از قحطی نجات داد.

در رسالۀ امام و رسالت امام حسین علیه السلام هم می‌بینید که کوشش دارد: کوران و کران و لالان آنها را به قافلۀ اصحاء برساند، تا به قافله عدالت برسانند؛ زیرا مسلم تا سالم نباشد نمی‌تواند عادل باشد.

دو یوسف

فی جواهر العقدین عن حذیقة الیمان رضی الله عنه قال سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول:

«یا ایّها الناس! إنّه لم یعط احد من ذریة الانبیاء الماضین ما اعطی الحسین بن علی خلا یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیه السلام.»⁽¹⁾

ینابیع المودة: 78/1؛ شرح احقاق الحق: 104/27.

ایها الناس عطائی که به حسین بن علی علیه السلام داده شده به هیچ یک از ذریۀ پیغمبران پیشین داده نشده، بگذر از یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیه السلام.

یوسف عزیز ما، در تلاش برای رفع فشار ظلم و اعادۀ سلامت و عافیت و صحت در پیکر امت از یوسف بن یعقوب عقب نیست و اعادۀ اعتدال و عدل در خوی امت، اولین قدم در این راه است؛ چون ظلم، نشاط را می‌برد.

حسین وارث محمّد و موسی و عیسی و وارث امیرالمؤمنین است، اگر موسی علیه السلام یک امت را از فشار فرعون رهانید و برای یک بیمار و مریض مورد عتاب شد که:

«یا موسی مرضت فلم تعدنی»⁽¹⁾

وسائل الشیعة: 217/2، باب 10، حدیث 2519.

رسالت امام حسین علیه السلام در پیامی که به شیعیان می‌دهد، نمونه مختصر آن در جلد پنجم همین کتاب آمده؛ تحت عنوان گوشه‌ای از فکر امام و اصلاحات کلی، که می‌کوشد تا امتی را از فشار تعدی نجات دهد و صحت و سلامت را به آنها برگرداند.

و اگر عیسی علیه السلام می‌فرمود: ای خستگان و رنجیدگان و معلولان بیایید، امام حسین علیه السلام می‌فرمود: ای خستگان و رنجیدگان و معلولان، ما و شیعیان ما به دیدار شما می‌آییم، شما خستگان و رنجیدگان را راه می‌بریم و بالای بالین درماندگان و معلولان رنج می‌بریم؛ تا سلامت را به آنها برگردانیم، چنان که

پیغمبر صلی الله علیه و آله را «یحسر الحسیر و یقف الکسیر»⁽¹⁾

نهج البلاغه: خطبه 103.

شعله بر سر می‌دهد تاوان بیداری چو شمع

پیش پای رهروان را هر که روشن می‌کند

در راه ستمدیدگان سیر می‌کند، تا معلولان را معالجه کند، تا بلکه آنها را به قافلۀ اصحاء برساند، تا بعد به قافلۀ عدالت برساند.

شجرۀ نور پر از شاخه های بلند

کفایة الطالب تألیف محمّد بن یوسف القرشی الگنجی الشافعی المقتول 658 به اسناد⁽¹⁾

اخبرنا العلامه محّمّد بن هبة الله بن محمّد الشافعی، اخبرنا علی بن الحسن الحافظ، اخبرنا ابو محمّد عبدالکریم بن حمزه، اخبرنا الامام الحافظ ابوبکر احمد بن علی بن ثابت، اخبرنا ابوالقاسم الحسین بن احمد بن عثمان البزار، حدثنا ابوالحسین علی بن محمّد المعالی بن الحسن الشونیزی، حدثنا الامام محمّد بن جریر الطبری، حدثنا محمّد بن اسماعیل الضراری، حدثنا شعیب بن ماهان، حدثنا عمرو بن جمیع العبدی عن عبدالله بن الحسن عن ربیعة السعدی.

گوید: همین که مردم اختلاف کردند در تفضیل و تفاضل، من بر راحله‌ام رحل نهادم و زاد و توشۀ سفر برگرفتم و بیرون آمدم (یعنی از کوفه) تا به شهر مدینه داخل شدم و وارد بر حذیفه بن الیمان شدم.

این گونه سفر برای گرفتن حدیث در بین صحابه هم دیده می‌شد، رحله جابر تا دمشق و رحله ابوایوب تا مصر و رحله دیگران.

1 - جابر برای حدیث «مظالم» شتری خرید و یک ماه راه رفت تا در غزه خبر شد که راوی این حدیث در دمشق شام است، به دمشق رفت، معلوم شد عبدالله بن انیس جهنی است، بر در خانه او رفت و به جاریه گفت: بگو جابر بر در است. او رفت و برگشت و پرسید: کدام جابر؟ گفت: جابر بن عبدالله انصاری، وی بیرون آمد و معانقه کردند و حدیث را گرفت و برگشت.

2 - و ابوایوب تا مصر رفت که از عقبة عامر جهنی، حدیث «ستر خزیة مؤمن» را گرفت و برگشت. در کتاب «طبقات و الحدیث عند الشیعه» رحله‌های دیگر از صحابه را از مدینه به دمشق، برای حدیث طلب علم و دیگری از مصر به مدینه برای اخذ حدیث الغدیر و نظیر آن دیده شود.

باری ربیعه سعدی می‌گوید: «تا وارد بر حذیفة بن الیمان شدم، طبق معمول حذیفه از وی پرسید: که مرد از چه کسان و از چه قبیله است؟

گفتم: از اهل عراق گفت: از کدام جای عراق؟

گفتم: مردی از اهل کوفه؟ گفت: مرحبا به شما، ای اهل کوفه؛ گوید: گفتم: مردم نزد ما در تفضل و تفاضل اختلاف کرده‌اند، من آمده‌ام تا از تو در این باره پرسش کنم؟

حذیفه گفت: مرغ همتت، نیکو بر شخص خبیر فرو آمده؟

هلا! که من تو را حدیث نمی‌کنم؛ مگر از آنچه گوش‌های من شنیده و قلب من آن را حفظ کرده و چشمان من دیده.

رسول خدا صلی الله علیه و آله بر ما بیرون آمد، چنان که گویی الان من او را نظاره می‌کنم، چنان که الساعة به تو نظاره می‌کنم و حسین بن علی علیه السلام را کودکی بود، بر شانه خود گرفته بود، چونان که گوئیا من الان نظاره به کف دست طیب او می‌کنم که آنها را بر قدم‌های حسین نهاده، آنها را به سینۀ خود چسبانیده بود، پس فرمود: ایها الناس! من نیکو و به تحقیق می‌شناسم آن چه اختلاف در آن می‌کنید راجع به گزیدۀ بعد از من.

این حسین بن علی بهترین مردم است از جهت جد و جده، جد او محمّد رسول الله صلی الله علیه و آله است سید النبیین.

جدۀ او خدیجه بنت خویلد است، پیشرو زنان اهل دو جهان به سوی ایمان به خدا و رسول او.

این حسین بن علی بهترین خلائق است از جهت پدر و از جهت مادر.

پدر او علی بن ابی طالب است، برادر رسول خدا و وزیر او و پسر عم و پیشرو رجال اهل عالم در ایمان به خدا و رسول او.

و مادرش فاطمه بنت محمّد سیدۀ زنان عالمیان.

این حسین بن علی بهترین مردم است؛ از ناحیۀ عمو و بهترین مردم است از ناحیۀ عمه.

عموی او جعفر بن ابی طالب است که با دو بال مزین است که طیران می‌کند با آنها در بهشت، هر جا را بخواهد و عمۀ او ام هانی بنت ابی طالب است.

این حسین بن علی بهترین مردم است؛ از سوی خالو و بهترین مردم است از سوی خاله.

خال او قاسم بن محمّد رسول الله است (کنیه ابوالقاسم برای پیغمبر صلی الله علیه و آله از او آمده).

و خالۀ او زینب بنت رسول الله صلی الله علیه و آله است.

سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله از دوش خود کودک را به زمین نهاد و کودک جلوی روی پیغمبر صلی الله علیه و آله راه افتاد و با سینه مقداری راه را خزید و پس به زانو نشست (چون نوپا بود).

سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: ایها الناس.

این حسین بن علی جد او و جدۀ او در بهشت است و پدر او و مادر او در بهشت است.

و عموی او و عمۀ او در بهشت است.

و خالو و خالۀ او در بهشت است.

و خود او و برادر او در بهشت است.

به تحقیق به احدی از ذریۀ نبیین و پیامبران علیهم السلام آنچه به حسین بن علی علیه السلام داده شده، داده نشده، بگذر از یوسف بن یعقوب یعنی به استثنای یوسف بن یعقوب علیه السلام.»⁽¹⁾

عن ربیعة السعدی، قال: لما اختلف الناس فی التفضیل رحلت راحلتی و اخذت زادی و خرجت حتی دخلت المدینة فدخلت علی حذیفة بن الیمان، فقال لی: ممن الرجل؟ قلت: من اهل العراق، فقال لی: من ای العراق؟

قلت: رجل من اهل الکوفة، قال: مرحبا بکم یا اهل الکوفة، قال: قلت؟

اختلف الناس علینا فی التفضیل فجئت لأسألک عن ذلک.

توضیح: تمام این حدیث در تاریخ ابن عساکر و تذکرة الخواص: 234؛ کنز العمال: 221/6 آمده است.

کتاب کفایه الطالب دربارۀ سند خود گوید: این سندی است که جماعتی از ائمه امصار، پیشوایان حدیث در آن آمده‌اند؛ از جمله آنان «ابن جریر

طبری» آن را در کتاب خود ذکر کرده و از جمله آنان امام اهل حدیث و محدث عراق و مورخ آن (ابن ثابت خطیب) که در تاریخ خود آن را ذکر کرده و از جمله محدث اهل شام و شیخ اهل نقل ابن عساکر دمشقی؛ که آن را در تاریخ خود در جزء صد و سی و سه آورده و این جزء و ما قبل و ما بعد آن در ترجمۀ حسین بن علی و مناقب او است.

استثنای یوسف بن یعقوب از جملۀ ذراری پیامبران صلی الله علیه و آله و مشارکت او با حسین بن علی در امتیازاتی که خدا به حسین بن علی داده، در حدیث پیشین گذشت.

سخن هارون الرشید دربارۀ این حدیث خیرالناس

مرفوعا روایت شده⁽¹⁾

سند: «قب» از ابوهریره و ابن عباس و امام صادق علیه السلام مثل همین را روایت کرده، سپس گفته: و خرگوشی در شرف النبی صلی الله علیه و آله از هارون الرشید از پدرانش از ابن عباس، این معنی را آورده است.

«المناقب، ابن شهر آشوب: 190/3»

سپس این امر (یعنی خلافت) به ما رسید و با آنها خلطه و آمیزش داشتیم، آنها

بر ما حسد بردند و بر ما خروج کردند و قطع رحم با ما را حلال گرفتند.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 301/43، باب 12، ذیل حدیث 65.

در بین آن که ما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم که فاطمه رو به ما می‌آمد و می‌گریست، پیغمبر صلی الله علیه و آله به او گفت: گریه چرا؟

فاطمه گفت: یا رسول الله! حسن و حسین از منزل بیرون آمده‌اند، به خدا سوگند! نمی‌دانم به کجا و کدام سو رفته‌اند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: گریه مکن پدرت فدایت. خدایی که آنان را آفریده، به آنان مهربان‌تر و دلسوزتر است.

بارخدایا! اگر آنان رو به صحرا رفته‌اند، آنان را حفظ کن و اگر رو به دریا رفته‌اند، آنان را به سلامت بدار.

پس جبرئیل هبوط کرد و گفت: یا احمد! غمگین و اندوهگین مباش که آنان فاضل‌اند در دنیا و فاضل‌اند در آخرت و پدر آنها بهتر از آنها است و آنان هر دو تن در حظیرة بنی نجار در خواب رفته‌اند.

و خدا ملکی را به آنها موکل کرده که آنان را محافظت می‌کند.

ابن عباس گوید: پس رسول خدا صلی الله علیه و آله از جا برخاست و ما هم با او از جا برخاستیم؛ تا آمدیم به حظیره بنی النجار در آنجا حسن و حسین را یافتیم، دست در گردن هم کرده به خواب رفته‌اند و آن گاه آن ملک با یکی از بال‌های خود

آنها را در پوشش قرار داده (رؤیت بال ملک از ابن عباس بعید نیست).

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله حسن علیه السلام را حمل کرد و ملک حسین علیه السلام را، ولی به نظر مردم می‌آمد که پیغمبر صلی الله علیه و آله هر دو را حمل کرده (از ابن عباس در کتاب افق وحی دیدار جبرئیل دو مرتبه آمده)

پس ابوبکر گفت: و ابو ایوب انصاری هم گفتند: یا رسول الله! آیا تخفیف به خود نمی‌دهی که یکی از این دو کودک را از دوش خود برداری (یعنی به ما واگذاری) یا ما تخفیف بدهیم و بار تو را با یکی از این دو کودک.

پیغمبر صلی الله علیه و آله به آن دو تن، ابوبکر و ابوایوب فرمود: شما واگذارید این دو فرزند را که آنان فاضل‌اند در دنیا، در آخرت و پدر آنان بهتر از آنان است.

سپس فرمود: امروز شرافتمندی اینها را به آن طور که خدا شرافت داده، ابراز می‌دارم.

پس به سخن ایستاد و خطبه خواند و فرمود:

«یا ایها الناس! آیا شما را خبر ندهم به بهترین مردم از حیث جد و جدّه؟ گفتند: بلی، یا رسول الله!

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: حسن و حسین‌اند: جد آن دو تن رسول الله و جده آن دو تن خدیجه بنت خویلد است. آیا خبر ندهم ایها الناس به بهترین، از جهت پدر و مادر گفتند: بلی، یا رسول الله! پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: حسن و حسین‌اند. پدر آنان علی بن ابی طالب و مادر آن دو تن فاطمه بنت محمّد است.

آیا خبر ندهم شما را ایها الناس به بهترین مردم از حیث عمو و عمه؟

گفتند: بلی، یا رسول الله!

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: حسن و حسین‌اند که عموی آنان جعفر بن ابی طالب و عمۀ آنها ام هانی بنت ابی طالب است.

الا یا ایها الناس! آیا خبر ندهم به بهترین مردم از جنبۀ خالو و خاله؟

گفتند بلی، یا رسول الله!

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: حسن و حسین‌اند که خالوی آنان قاسم بن رسول الله و خالۀ آن دو تن زینب بنت رسول الله است.

الا! که پدر آن دو تن در بهشت است و مادر آن دو تن هم در بهشت است.

و جد آن دو تن در بهشت است و جدۀ آن دو تن در بهشت است.

و خالوی آنان در بهشت است و خالۀ آنان هم در بهشت است.

و عموی آنان در بهشت است و عمۀ آنها در بهشت است و آن دو تن خود نیز در بهشتند.

و هر کس آنها را دوست بدارد در بهشت است و هر کس دوست بدارد آن را که آنان را دوست می‌دارد؛ آن هم در بهشت است.⁽¹⁾

الأمالی، شیخ صدوق: 437، مجلس 67، حدیث 2؛ بحارالأنوار: 90/37، باب 55، حدیث 55.

شجرۀ نور وشاخساران

کفایة الطالب با اسناد از مینا بن ابی مینا مولی عبدالرحمن بن عوف از عبدالرحمن بن عوف بازگو کرده که گفت: آیا از من سؤال نمی‌کنید پیش از آن که اباطیل به احادیث آمیخته و مشوب شود. گوید بعد گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

من اصل شجره‌ام و فاطمه علیها السلام فرع و شاخۀ آن شجره است و علی علیه السلام تلقیح آن شجره است.

و حسن و حسین علیه السلام ثمره و میوه آن شجره است و شیعیان فاطمه برگ‌های آن شجره‌اند.

و شجره اصل و ریشۀ آن در جنت عدن است و اصل و فرع و لقاح و برگ همه در بهشتند.⁽¹⁾

بشارة المصطفی: 40.

گوید: محدث دمشق این حدیث را در کتاب مناقب خود به طرق شتّی آورده.

سلیم بن قیس هلالی

از سلمان فارسی رضی الله عنه بازگو کرده گوید: «حسین بر فخذ ران پیغمبر صلی الله علیه و آله نشسته بود و پیغمبر صلی الله علیه و آله همی او را می‌بوسید و می‌گفت:

تو سید پسر سید، پدر سادات هستی، تو امام، پسر امام، پدر ائمه امامان هستی، تو حجت پسر حجت، پدر حجج هستی.

نه تن از صلب تواند و نهمین آنها قائم آنها است.»⁽¹⁾

سلیم بن قیس عن سلمان الفارسی قال: کان الحسین علی فخذ رسول الله صلی الله علیه و آله و هو یقبله یقول: انت السید بن السید ابو السادة، انت الامام ابن الامام ابوالائمة، انت الحجة بن الحجة ابوالحجج تسعة من صلبک و تاسعهم قائمهم.

«المناقب، ابن شهر آشوب: 70/4؛ بحارالأنوار: 295/43، باب 12»

و رضعت من ثدی الایمان (و قبلها) مالک لا تکون کذلک؟ و قد غذتک کف سید المرسلین و ربیت فی حجر المتقین و رضعت من ثدی الایمان⁽²⁾

(زیارتنامه جابر بن عبدالله انصاری)

حسین عظمت علیه السلام

در زندگانی مشترک با مادر بزرگوار

(والا تبار)

حسین عظمت علیه السلام از جدش پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله همه گونه و هر گونه مواریث گرانبهایی دارد

اما: از دو طریق

1 - از طریق خون و ژنتیک و اثر شمایل اخلاقی نیاکان خود یعنی از پیغمبر صلی الله علیه و آله و پدر و مادر صلی الله علیه و آله هم قسمتی از نیکی‌ها را ارث برده، به طوری که اثر وجودی آنها در نهاد او به ودیعه سپرده شده.

پس باید زندگانی مشترک او را با پیغمبر صلی الله علیه و آله و مادر و پدر علیهما السلام هم دید.

2 - دیگر باره آنچه از طریق تراث احادیث که اهم مواریث اسلامی‌اند، رسالت‌های الهی که پیغمبر صلی الله علیه و آله در گفتارش دربارۀ او حدیث می‌کرد و یا در رفتارش آنها را وانمود می‌کرد؛ آنها را هم باید دید که آنها هم ذخایر آسمانی اویند؛ زیرا حدیث نبوی و حدیث قدسی هم مثل قرآن از وحی‌اند.

تفاوت آنها در این است که: حدیث قدسی با همان لفظ و معنی به همان

صورت که از وحی آمده، محفوظ است لفظاً و معنی ولکن حدیث نبوی معنی از وحی است، اما لفظ از پیغمبر صلی الله علیه و آله است. پیغمبر صلی الله علیه و آله در تعبیر از آن آزاد است تا به هر لفظ که مقتضی مقام تبلیغ است، آن را ادا کند.

و در وحی قرآن معنی و لفظ هر دو محفوظ است، با قید علاوه اعجاز که بنابراین هم معنی از وحی است و هم لفظ از وحی است، به علاوه هم به سرحد اعجاز نیز هست.

بنابراین آن چه پیغمبر صلی الله علیه و آله دربارۀ حسین علیه السلام در حدیث می‌گفت و یا در رفتارش آن را وانمود می‌کرد، به اشاره وحی بود (وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی)1 به اشارۀ وحی با آنها، مقامات معنوی این فرزند را ابراز می‌فرمود.

و آنها به صورت احادیث اسلامی در متون کتب به جا مانده و در اصول اربعه و صحاح سته و در سنن و مسانید برای ما ضبط شده و برای امام علیه السلام که منظر رجال او را در آغوش مهر پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌دیدند، ذخایر سرشاری از تراث اسلامی بوده آنها بیشتر از صدها و هزارها حدیث است.

اینک: ابتدا باید زندگانی مشترک او را با مادر بزرگوار که نشو و نما از آنجا شروع شده، مقدم باید داشت، بعد آن احادیث گرانبها را استقصاء کرد و چون مبحث کتاب جاحظ در فضل بنی هاشم از نظر گذشته، لازم است این باب نیز دیده شود که اولاد فاطمه هم اولاد رسول

خدا صلی الله علیه و آله و ذراری پیغمبرند، به حقیقت نه به مجاز.

روزنامه لوموند این روزها شماره داده بود که ششصد هزار سید طباطبائی در ایران وجود دارد و پانصد هزار سید میرزاده و هشتاد هزار روحانی.

و یک نفر گستاخ در کردستان ایران (شیخ مردوخ) از منتسب داشتن اولاد فاطمه دختر پیغمبر صلی الله علیه و آله به فرزندی پیغمبر صلی الله علیه و آله استنکاف نموده بود.

معاویه هم متحد المآلی صادر کرد که حسن و حسین پسران علی علیه السلام هستند، آنها را ابنای رسول الله صلی الله علیه و آله نخوانید.

باب اولادها و ذریتها و احوالهم

وفضلهم و انهم من اولاد الرسول صلی الله علیه و آله حقیقۀ

بحارالأنوار به استناد از فاطمه بنت الحسین علیها السلام از فاطمۀ کبری علیها السلام بازگو کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

فرزندان هر مادری و هر فرزندان مادری، انتساب آنها به عصبۀ آنها یعنی قبیلۀ پدری آنها است، جز اولاد فاطمه علیها السلام که من، پدر آنها و عصبۀ آنها هستم.⁽¹⁾

در کتابی از مناقب یافتم گوید: خبر داد ما را علی بن احمد عاصمی، از اسماعیل بن احمد بیهقی، از پدرش احمد بن الحسین، از ابی عبدالله حافظ از ابی محمّد خراسانی، از ابی‌بکر بن ابی العوام از پدرش از جریر بن عبدالحمید از شیبة بن نعامه از فاطمه بنت الحسین عن فاطمة الکبری.

قالت: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: کل بنی ام ینتمون الی عصبتهم الاّ ولد فاطمة، فانی انا ابوهم و عصبتهم.

«بحارالأنوار: 228/43، باب 9، حدیث 1»

باب فضائلها و مناقبها

اشاره

معجم طبرانی به اسنادش ابن عباس و اربعین مؤذن و تاریخ خطیب به اسانید آنها، از جابر بازگو کرده که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «خدا عزوجل ذریۀ هر پیامبری را از صلب او به خصوص قرار داده و ذریۀ مرا از صلب من و از صلب علی بن ابی طالب قرار داد، هر فرزندان دختر منسوبند به پدرشان، مگر اولاد فاطمه که من هستم که پدر آنها هستم.⁽¹⁾

کتاب دلائل محمّد بن جریر طبری از ابراهیم بن احمد طبری از محمّد بن احمد قاضی تنوخی از ابراهیم بن عبدالسلام از عثمان بن ابی شیبه از جریر ابن شیبة بن نعامة از فاطمه صغری از فاطمه کبری بازگو کرده گوید: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: برای هر پیغمبری عصبه‌ای هست که انتساب به او می‌یابند و فاطمه عصبه من است که انتساب به من دارند.

«بحارالأنوار: 230/43، باب 9؛ المناقب، ابن شهرآشوب: 157/3؛ بحارالأنوار: 284/43، باب 12»

قضیه یحیی بن یعمر عامری زیر تیغ جلاد حجاج بن یوسف

بحارالأنوار به اسناد⁽²⁾از یحیی بن یعمر عامری بازگو کرده گوید: حجاج بن

یوسف به سوی من فرستاد، مرا احضار کرد و گفت: ای یحیی! تو هستی که معتقدی و گمان می‌بری که اولاد علی علیه السلام از فاطمه علیها السلام اولاد رسول خدایند صلی الله علیه و آله گفتم: اگر امان به من بدهی من تکلم می‌کنم.

حجاج گفت: تو در امان هستی.

به او گفتم: بلی. بر تو کتاب خدا را قرائت می‌کنم.

خدای سبحان گوید:(وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنا) (یعنی بخشیدیم به ابراهیم، اسحاق را و یعقوب را هر کدام را هدایت نمودیم تا آنجا که گوید:(وَ زَکَرِیّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصّالِحِینَ)1

(یعنی و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را هم که همه و هر یک از صالحان بودند) یعنی آنان را هم به ابراهیم بخشیدیم با این که عیسی پدر نداشت که از

طرف پدر از فرزندان ابراهیم باشد، چون عیسی کلمه خدا و روح او بود که آن را به عذرای بتول القا فرموده بود.

معذلک: کتاب خدا او را فرزند ابراهیم شمرده است و نسبت و نسب او را به ابراهیم دانسته است.

حجاج گفت: تو چه داعی داری به نشر این امر و ذکر آن؟

گوید: گفتم: آن چه خدا بر اهل علم واجب کرده، در علم خود که آن را برای مردم بیان کنند و کتمان نکنند، داعی من است که مرا وادار می‌کند به نشر آن و ذکر آن.

حجاج گفت: راست گفتی ولکن مبادا باز به ذکر آن برگردی و آن را نشر دهی.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 228/43، باب 9.

شخصیت یحیی بن عمیر: قاموس الرجال؛ کنز کراجکی از شعبی، محاجۀ او را با حجاج بن یوسف ثقفی و استدلال او را به آیه مبارکه (وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ)2 تا و عیسی را برای اثبات این که حسنین از ذریۀ پیغمبرند آورده؛ عقد الفرید ابن عبد ربه آن را از اصمعی نقل کرده و در آخر آن افزوده که حجاج گفت: به خدا قسم که گوئیا این آیه را من هیچ قرائت نکرده بودم.⁽²⁾

و در معجم البلدان یاقوت حموی گوید که: وی به حجاج گفت: تو در آیۀ

(قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ)1 که کلمۀ «احب» را به رفع می‌خوانی غلط می‌خوانی، چون آن منصوب است، پس حجاج غضب کرد و گفت: تو نباید در بلدی ساکن شوی که من در آن بلاد باشم، پس بنابراین او را تبعید کرد به خراسان، آنجا یزید بن مهلب مقام قضاوت دادگستری را به او تفویض کرد؛ سپس او را عزل کرد به واسطۀ شرب نبیذ او که دست از آن برنمی‌داشت. گوید: وی به تشیع خود اصرار داشت. (من می‌گویم نکتۀ عزل او معلوم شد و به نظر من شرب نبیذ پرونده سازی بود و وی قائل به تفضیل اهل بیت بود بدون تنقیص دیگران، وفاتش 129 هجری)⁽¹⁾

در طبقات سیوطی می‌گوید: به گفتۀ حاکم، وی فقیه ادیب نحوی بود، نحو را از ابوالاسود دئلی فرا گرفته بود، وقتی حجاج شهر واسط را بنا کرد (یعنی رنگ عربی به آن داد وگرنه این شهر قدیمی بوده است) از مردم پرسید که عیب در آن چیست؟

یحیی بن عمیر گفت: آن را بنا کرده‌ای از غیر مال خودت این یک عیب، عیب دیگر آن که: ساکن در آن خواهد شد غیر اولاد خودت.

پس حجاج غضب کرد و گفت: چه چیز تو را وادار کرد بر این سخن؟

یحیی گفت: آنچه خدا التزام گرفته بر علماء در علم آنان، این که کتمان نکنند بر مردم حدیثی را.

بنابراین او را تبعید کرد به خراسان، پس قتیبة بن مسلم قضاوت دادگستری بلاد خراسان را به او محول کرد و در اکثر بلاد خراسان قضاوت کرد.

نیشابور، مرو، هرات، و آثار او ظاهر و هویدا است.

و در کتاب جهشیاری گوید: حجاج به او گفت: آیا من لحن در کلام دارم؟

وی گفت: لحن تو لحن خفیفی است، حرفی را زیاد می‌کنی یا کم می‌کنی و کلمه «انّ» را در موضع «انّ» می‌گذاری؟

حجاج گفت: اگر تو را در عراق بعد از سه روز ببینم، تو را به قتل می‌آورم.⁽¹⁾

قاموس الرجال: 89/11؛ مواقف الشیعة: 69/1.

مبارزه سعید بن جبیر با حجاج

این حدیث به طور مرسل، طولانی تر از این از شعبی آمده و طرف سخن را سعید بن جبیر آورده است.

شعبی گوید: حجاج، شبی مهم کس به سراغ من فرستاد، پس هراسناک شدم، برخاستم وضو گرفتم و وصیت‌هایم را کردم.

سپس وارد بر حجاج شدم و نظاره کردم، نطع چرمی گسترده و شمشیر از غلاف بیرون نهاده است.

پس من سلام به حجاج دادم، او سلام را جواب داد و گفت: تو ترس مکن که امشب و فردا تا ظهر آن، تو را امان دادم (و به پشت سر برگشت) و مرا نزدیک خود نشانید.

سپس اشاره‌ای کرد مردی را آوردند که: بر او غل‌های سنگین و دستبندهای

آهنین بود، او را جلوی روی حجاج به زمین نهادند.

پس حجاج گفت: این شیخ می‌گوید حسن و حسین هر دو فرزندان رسول خدایند صلی الله علیه و آله، باید حجت و دلیلی بر این از قرآن بیاورد وگرنه گردن او را می‌زنم.

گوید: من گفتم: باید غل‌ها و قیدها و بندها را از او برگیرند.

زیرا اگر حجت و برهان بیاورد که به ناچار خواهد آزاد شد و رفت و اگر حجت نیاورد که شمشیر بر این غل‌ها و زنجیرهای آهنین کارگر نیست.⁽¹⁾

و جاء هذا الحدیث مرسلا، اطول هذا عن عامر الشعبی انه قال: «بعث الی الحجاج ذات لیلة فخشیت فقمت فتؤضأت و اوصیت، ثم دخلت علیه فنظرت فاذا نطع منشور و السیف مسلول، فسلمت علیه فرد علی السلام.

فقال: لا تخف فقدامنتک اللیلة و غدا الی الظهر و اجلسنی عنده ثم اشار فأتی برجل مقید بالکبول و الاغلال، فوضعوه بین یدیه، فقال: ان هذا الشیخ یقول: إن الحسن و الحسین کانا ابنی رسول الله صلی الله علیه و آله لیأتینی بحجة من القرآن و الا لأضربن عنقه، فقلت: یجب ان تحل قیده، فانه اذا احتج فانه لا محالة یذهب و ان لم یحتج فان السیف لا یقطع هذا الحدید.

فحلوا قیوده و کبوله فنظرت فاذا هو سعید بن جبیر، فحزنت بذلک و قلت: کیف یجد حجة علی ذلک من القرآن؟

فقال الحجاج له: ائیتنی بحجة من القرآن علی ما دعیت و الا اضرب عنقک، فقال له: انتظر فسکت ساعة، ثم قال له مثل ذلک.

فقال: انتظر ساعة، ثم قال له مثل ذلک، فقال اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمن الرحیم.

ثم قال (وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ) «انعام (6):84»

پس قیدها و بندها را از او برداشتند، نظرم افتاد دیدم سعید بن جبیر است.⁽¹⁾

بلکه مرسلات او در نزد شافعیه مثل مرسلات محمّد بن ابی عمیر نزد اصحاب ما است که در سلک صحاح منتظم می‌شود.

من اندوهگین شدم و پیش خود گفتم: چگونه از قرآن بر این مدعا حجت می‌آورد؟ حجاج به او گفت: حجتی از قرآن بر آنچه ادعا داری باید بیاوری وگرنه گردنت را می‌زنم.

(در جایی دیده‌ام که گفت: غیر از آیۀ مباهله).

سعید بن جبیر به او پاسخ داد: اندکی صبر کن، منتظر باش، مهلت بده.

پس ساعتی ساکت شد، سپس باز همان تهدید را اعاده کرد باز گفت: اندکی انتظار، باز ساعتی ساکت شد، سپس باز مثل آن کلام را به تهدید بازگفت:

پس سعید به سخن آمد و گفت اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمن الرحیم.

سپس این آیه را قرائت کرد (وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ)1

سپس ساکت شد و به حجاج گفت: آیه بعد را قرائت کن، او قرائت کرد.(وَ زَکَرِیّا وَ یَحْیی وَ عِیسی)

سعید گفت: چگونه برازنده است اینجا عیسی علیه السلام ذکر شود؟

حجاج گفت: چون از ذریۀ او است.

سعید گفت: اگر عیسی از ذریۀ ابراهیم محسوب شود، با این که برای او پدری نبود.

بلکه پسر دختر او می‌باشد و نسبت وی به او برسد با دوری و واسطۀ زیاد و بعد مسافت!

پس حسن و حسین علیهما السلام برازنده‌ترند که نسب آنها به رسول الله صلی الله علیه و آله رسد، با قرب و نزدیکی آنها به او.

پس حجاج امر داد ده هزار دینار به سعید تقدیم شود و امر داد که وجه نقد را با خود او به منزلش حمل کنند و اذن داد او را به رجوع.

شعبی می‌گوید: همین که صبح کردم در پیش نفس خود گفتم: برمن واجب است که نزد این شیخ بیایم و معانی قرآن را از او بیاموزم، چون تا به حال گمان می‌کردم که خودم معانی قرآن را می‌شناسم.

در این واقعه معلوم شد که من معانی قرآن را نمی‌شناسم، نزد او آمدم او را یافتم که در مسجد بود و آن دینارهای ده هزاری جلوی روی نهاده، دیدم آنها را ده تا ده تا پخش می‌کند و صدقه می‌دهد.

سپس گفت: این همه به برکت حسن و حسین علیهما السلام شد و ما اگر یک نفر را غمنده کردیم و هزار نفر را شاد و خرم نموده و خدا و پیامبرش صلی الله علیه و آله را راضی و خشنود کردیم.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 229/43، باب 9؛ شجرة طوبی: 379/2، مجلس 49.

آیۀ دیگری که دلیل است. احتجاج، از ابی الجارود بازگو کرده گوید:⁽²⁾

قلت ینکرون علینا انهما ابناء رسول الله، قال: فبای شیء احتججتم علیهم؟ قلت: بقول الله فی عیسی بن مریم (وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ... کُلٌّ مِنَ الصّالِحِینَ) فجعل عیسی من ذریة ابراهیم و احتججنا علیهم بقوله تعالی (فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ) قال: فای شیئ قالوا؟ قال: قلت، قالوا: قد یکون ولد البنت من الولد و لا یکون من الصلب. قال: فقال ابو جعفر علیه السلام: والله یا اباالجارود! لأعطینّکها من کتاب الله آیه تسمی لصلب رسول الله لایردها الا کافر.

قال: قلت جعلت فداک و این؟ قال: حیث قال الله:

ابوجعفر علیه السلام به من فرمود: ای اباالجارود! دربارۀ حسن و حسین چه می‌گویند، گوید: گفتم منکرند که آنان پسران رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشند.

امام علیه السلام فرمود: شما به چه چیز بر آنها احتجاج کردید؟

گوید: گفتم به گفته خدا دربارۀ عیسی بن مریم که می‌گوید: (وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ... کُلٌّ مِنَ الصّالِحِینَ)1 که عیسی را از ذریۀ ابراهیم قرار داده و باز به آیه مباهله احتجاج کردیم که آیه می‌گوید:

(فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ)2 که آیه می‌گوید: به نمایندگان نصارای نجران بگو: بیایید ما پسران خود را بخوانیم و معلوم است که پیغمبر صلی الله علیه و آله در آن قضیه حسن و حسین را خواند امام علیه السلام فرمود: آنها چه گفتند: گوید: گفتم می‌گویند: ولد بنت را می‌شود ولد گفت: ولی از صلب نخواهد بود. گوید: ابوجعفر علیه السلام فرمود: والله ای ابا الجارود! الان آیه‌ای را از کتاب خدا به تو اعطا می‌کنم برای استناد که دلالت دارد بر آن که از صلب رسول الله صلی الله علیه و آله هستند و کسی نمی‌تواند آن را انکار کند، مگر

کافر باشند.

گوید: گفتم: جعلت فداک آن کجا است؟

امام علیه السلام فرمود: این آیه که ازدواج زنان محارم را می‌گوید:

حرام است بر شما مادران شما و دختران شما و خواهران شما تا گوید: و حلائل پسران شما آن پسران که از صلب شما باشند، ای اباالجارود! بپرسید از آنان که آیا برای رسول خدا صلی الله علیه و آله حلائل حسنین و همسران آنان حلال است که پیغمبر صلی الله علیه و آله آنها را ازدواج کند، پس اگر بگویند: بلی، که دروغ گفته‌اند و اگر بگویند: نه، پس آنان یعنی حسنین علیهما السلام بدین قرار پسران صلبی رسول خدایند صلی الله علیه و آله.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 232/43، باب 9، حدیث 8؛ الاحتجاج: 324/2.

(فس) تفسیر علی بن ابراهیم، پدرم (ابراهیم بن هاشم) از ظریف بن ناصح از عبدالصمد بن بشیر از ابی الجارود از ابی جعفر امام باقر علیه السلام مثل این را روایت کرده.

(کافی) از عدۀ برقی، احمد بن محمّد برقی از حسن بن ظریف از عبدالصمد مثل آن را آورده است.⁽²⁾

توضیح: اطلاق «ابن ولید» بر آنان بسیار آمده و در باب احتجاج امام رضا علیه السلام نزد مأمون در امامت اخبار مفصله آمده است.

و در احتجاج موسی بن جعفر علیه السلام بر خلفای زمان آمده که هارون الرشید در

سفرش به مدینه در روضۀ مطهره به پیغمبر صلی الله علیه و آله سلام داد و گفت: یا ابن العم! و موسی بن جعفر علیه السلام در نوبه خود پیش آمد و سلام داد و گفت: ای بابا! یا جداه! هارون گفت: ما و شما پسرعم رسول خدا صلی الله علیه و آله هستیم، شما پسران عمویش ابوطالب و ما پسران عباس هستیم، موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: با یک تفاوت که اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله زنده بود از تو دخترت را خواستگاری می‌کرد، برای تو بود که دختر به او می‌دادی؟ و اما خواستگاری او از دختران ما صحیح نبود.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 240/93، باب 29، حدیث 1؛ الاحتجاج: 393/2.

توضیح: وجه استدلال به آیه ازدواج محارم آن است که اتفاق همه علما است بر آن که فرزند دختر داخل در این آیه است و اصل در اطلاق حقیقت است نه مجاز؛ یا آن که آنان یعنی علما استدلال می‌کنند به این آیه بر حرام بودن حلیله ابن بنت و این استدلال تمام خواهد بود، مگر به آن که ابن ولد حقیقی صلبی باشد.

توضیح: بدین قرار سه آیه از آیات مبارکات پایه و مایۀ استدلال بوده است.

1 - یکی: آیۀ مباهله ندعوا ابنائنا و ابنائکم (سوره آل عمران 61)

2 - دیگری آیه و من ذریته - و عیسی - (سوره انعام 85)

3 - آیه محارم (سوره نساء 23)

4 - و در احادیث هم وارد شده از زبان امیرالمؤمنین علی علیه السلام که حسن و حسین علیهما السلام نسل رسول الله صلی الله علیه و آله هستند.

5 - باز در چند حدیث وارد شده که فاطمه علیها السلام چون مصدر عفاف بود، خدا

ذریۀ او را بر آتش حرام کرد.⁽¹⁾

عیون اخبار الرضا علیه السلام: 63/2، باب 31، حدیث 264.

اما حدیث آن که آنها نسل رسول الله صلی الله علیه و آله هستند.

نهج البلاغه: از کلام امیرالمؤمنین علیه السلام است در صفین، وقتی که دید حسن علیه السلام شتابان رو به میدان کارزار می‌رود. امام فرمود:

«املکوا عنی هذا الغلام لا یهدی فانی انفس بهذین (یعنی الحسن و الحسین) عن الموت لئلا ینقطع بهما نسل.»⁽²⁾

«نهج البلاغه: خطبه 198»

یعنی: ای سپاهیان عزیز! این جوان را در اختیار بگیرید، از من که مبادا مرا از مرگ خود در هم فرو ریزد و ویران کند؛ چه آن که من بر این دو تن یعنی حسن و حسین علیهما السلام دریغ دارم از مرگ که مبادا به مرگ اینها نسل رسول الله صلی الله علیه و آله منقطع شود.

توضیح: انقطاع نسل رسول الله صلی الله علیه و آله با کشته شدن حسن و حسین راه استدلال را برای هر دو جهت، یعنی اثبات و نفی باز می‌کند، اما از جهت اثبات؛ زیرا آنها فرزندان دخترند، آنها را نسل رسول الله صلی الله علیه و آله به حساب آورد و اهتمام به حفظ آن را به آن شکل بی‌نظیر ابراز فرمود:

عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح این کلمه امام علیه السلام می‌گوید: اگر بگویید آیا جایز است که به امام حسن و امام حسین علیهما السلام و فرزندان آنها گفته شود پسران رسول خدا صلی الله علیه و آله و اولاد رسول الله صلی الله علیه و آله و ذریۀ رسول الله و نسل رسول الله صلی الله علیه و آله، پاسخ مثبت است. آری، چون خدا آنها را در آیۀ مبارکه مباهله ابنای او و پسران او خوانده می‌گوید:

(أبنائنا و أبنائکم) و قصد از آن حسن و حسین علیهما السلام بوده.

و دلیل دیگر آن که: اگر شخص وصیت کند به مالی برای اولاد فلان و به همان، اولاد دختران هم در آن داخل خواهند بود.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه: 26/11.

لطیفه: معاویه به منشی خود در یک شب عیدی دستور داد که اسامی اولاد او را به صورت آورد تا برای آنها هدیه عیدانه داده شود، ذکوان⁽²⁾وقتی صورت اولاد دختران او را در حساب نیاورده بود، معاویه بعد از دقت در صورت از او مؤاخذه کرد که چرا اولاد دختر را در صورت نیاورده است؟

ذکوان گفتند: این روش متخذ از دستور شما بود که متحد المأل صادر کردید برای همۀ بلاد اسلامی که حسن و حسین و اولاد فاطمه را پسران پیغمبر صلی الله علیه و آله ننامند، معاویه لب گزید و گفت: دخترزادگان را هم در صورت آر؛ ولی با کس این راز را افشا مکن.⁽³⁾

ابن ابی الحدید گوید: و در کتاب خدا هم خداوند عیسی را ذریۀ ابراهیم خوانده.

و اهل لغت و اهل زبان اختلافی ندارند در این که: ولد بنات (اولاد دختران) را هم از نسل شخص می‌شمارند.

اگر بگویید که پس چه می‌کنید با آیۀ (ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ)1 یعنی محمّد پدر هیچ یک از رجال شما نیست، من می‌گویم: پس درباره ابراهیم پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله که از ماریۀ قبطیه متولد شد و همچنین قاسم و طیب و طاهر که از خدیجه متولد شدند چه می‌گویید؟

هر جوابی که شما از آن بدهید ما از حسن و حسین علیهما السلام می‌دهیم و جواب حلی غیر نقضی که شامل جمیع می‌شود آن است که: مقصود آیه زید بن حارثه غلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و فرزند خوانده او است، چون به عادت عربی به او می‌گفتند: زید بن محمّد؛⁽¹⁾زیرا پدر زید به نام شراحیل و عموی او که خبر شدند، زید را از دومة الجندل، حکیم بن حزام او را به عمه خود خدیجه بخشیده بود و او هم وی را به شوهرش یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله بخشیده بود؛ علیهذا نزد رسول الله صلی الله علیه و آله آمدند که فرزند ما را به ما برگردان یا به قیمت یا بخشش! پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا شق دیگر هم دارد که او را بخواهیم، اگر شما را اختیار کرد، او را به شما وامی‌گذارم و اگر مرا اختیار کرد، ما هرگز او را از خود نمی‌رانیم، بنابراین

او را احضار کردند پیغمبر صلی الله علیه و آله؛ ابازید آیا اینان را می‌شناسی؟ گفت: بلی، آن یک پدر من و آن دیگر عموی من است. پیغمبر صلی الله علیه و آله زید را مخیر کرد که می‌خواهی با آنها بروی یا با ما و نزد ما بمانی! زید گفت: با شما خواهم بود، ماندن را اختیار کرد، پدرش گفت: ابازید آیا از پدر خود گریزانی؟ زید گفت: من نیکی و نیک‌رفتاری پیغمبر صلی الله علیه و آله را رها نمی‌کنم. پدرش خشم کرد و داد زد که ای مردم! دیگر زید پسر من نیست؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله ندا در داد که زید پسر من است.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 172/22، باب 2؛ تفسیر القمی: 172/2.

از آن روز مردم او را به نام زید بن محمّد خواندند و پسر خواندگی در عرب‌ها معمول بود؛ تا در قضیۀ طلاق زوجه‌اش زینب بنت جحش که پیغمبر صلی الله علیه و آله به شرحی که در همین کتاب درج است، آن بانوی مطلقه را به حبالۀ نکاح درآورد، زمزمه‌ها برخاست که محمّد زوجۀ پسر خود را ازدواج کرد، آیه آمد و اصولا پسر خواندگی را قطع کرد و گفت: محمّد پدر احدی از رجال شما نیست و این سنت جاهلیت را باطل کرد و آیه گفت: محمّد پدر احدی از رجال شما نیست، آیه در کلمۀ «رجالکم» قید رجال را کرده و کلمۀ رجال را به مردان بالغ گفته می‌شود و با اضافه به ضمیر جمع «رجالکم» افهام می‌کند که پدر رجال معروفین بین شما نیست و این خصوصیت نفی ابوت و پدری را برای اطفال خودش نمی‌کند؛ اولا: بر مثل ابراهیم و حسن و حسین لفظ «رجالکم» اطلاق نمی‌شود، بلکه اگر آن منظور بود باید می‌گفت: اطفالنا.

ان ابی الحدید سپس اعتراضات و جواب‌هایی آورده که ذکر آنها لازم نیست.

و اما انقطاع نسل رسول الله با کشته شدن حسن و حسین علیهما السلام، آن طور که در کلام امام علیه السلام آمده با وجود زینب کبری و ام کلثوم دختران فاطمه این شبهه را تقویت می‌کند که معلوم می‌شود؛ اولا: این دختران و پسران زینب و ام کلثوم نگه‌دار نسل پیغمبر صلی الله علیه و آله نیستند و فقط و فقط حسنین نگه‌دار نسل پیغمبرند و بس.

شاید جواب صحیح این باشد که: مراد امیرالمؤمنین علیه السلام آن است که: از کشته شدن حسن و حسین نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله منقطع می‌شود، از طریق اینان، اگر چه از طریق دختران باقی می‌ماند و شاهد این مدعا این است که: حسن تنها، رو به میدان سرعت به خرج داد و امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد او فرمود: ای سپاهیان عزیز! این جوان را در اختیار بگیرید از من که مبادا از کشته شدنش مرا ویران کند و درهم فرو ریزد؛ بعد فرمود: من بر این دو تن دریغ دارم از مرگ که مبادا با مرگ آنها نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله منقطع شود.⁽¹⁾

نهج البلاغه: خطبه 198.

باقی ماند مسئله معضلۀ خمس که: اگر اولاد بنت شخص اولا شخص هستند تا هر جا امتداد پیدا کند، چرا فتوا می‌دهند که مصرف خمس سادات منسوب به هاشم و مطلب‌اند از طرف پدر تنها.

و بنا بر فرض شما در طول چهارده قرن از اولاد ام کلثوم، مثلا که به خاندان‌های دیگر شوهر کرده‌اند از ربیعه یا مضر، از عرب یا عجم از ترک یا دیلم، دختران خلفای بنی العباس مثل سید ملک خاتون که به طغرل سلجوقی

شوهر داده شد، پس باید به اولاد طغرل سلجوقی بشود خمس داد.

جواب شاید این باشد که: بگذر از حسن و حسین و اولاد فاطمه که از طرف پدرم هم از بنی‌هاشم‌اند، حکم خمس استثنائی است و استثنای در حکم است نه در موضوع.

ارث خون و خوی از فاطمه علیها السلام

حذیفه و ابن مسعود

«قال النبی صلی الله علیه و آله ان فاطمة احصنت فرجها فحرم الله ذریتها علی النار.»⁽¹⁾

عیون اخبار الرضا علیه السلام: 63/2، باب 31، حدیث 264؛ المناقب، ابن شهر آشوب: 325/3.

در آخر این باب حدیثی از پیغمبر صلی الله علیه و آله مذاکره شود که می‌گوید: فاطمه از عفاف سرشارش، خدا ذریه او را بر آتش حرام کرد.

و این از باب تأثیر و تأثر و فعل و انفعال روش مادر در اخلاق فرزند است، این معنی غیر از ارث ژنتیک فقط خون است، بلکه ارث خون و سجایا و خصلت‌های مادر بزرگوار و شمایل اخلاقی پیغمبر صلی الله علیه و آله جدّ امجد والاتبار است.

(قب) تاریخ بغداد و کتاب سمعانی و اربعین مؤذن و مناقب فاطمه از ابن شاهین به اسنادهای خود از حذیفه و ابن مسعود روایت کرده‌اند که: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: فاطمه از شدت مراقبت در سنگر عفاف، خدا ذریۀ او را بر آتش حرام

کرد.

توضیح: ابن منده گوید: این خاص حسن و حسین علیهما السلام است و گفته شده: مطلقا هر آن کس که شخص فاطمه علیها السلام او را زائیده است. و این از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام رسیده.

و اولی آن که هر مؤمن از آنان فرا می‌گیرد.⁽¹⁾

عن حذیفه و ابن مسعود قال النبی صلی الله علیه و آله: ان فاطمة احصنت فرجها فحرم الله ذریتها علی النار.

قال ابن منده: خاص بالحسن و الحسین - و یقال ای من ولدته بنفسها و هو المروی عن الرضا علیه السلام و الاولی کل مؤمن منهم.

«المناقب، ابن شهر آشوب: 325/3»

اما فتوای امام رضا علیه السلام با استدلال آن حضرت علیه السلام این است:

عیون اخبار الرضا - به اسناد از ماجیلویه و ابن المتوکل و همدانی، از علی (بن ابراهیم بن هاشم)، از پدرش ابراهیم بن هاشم، از یاسر (آجودان حضور مأمون) بازگو کرده گوید: «برادر امام رضا علیه السلام زید بن موسی در مدینه خروج کرد و خانه‌هایی را به حریق سپرد (ظاهراً خانه‌های طرفداران بنی‌امیه) بوده‌اند و کشتارها کرد، و به این جهت نامیده شد به «زید النار»؛ مأمون سپاهی به جنگ او فرستاد او اسیر شد و به سوی مأمون حمل شد، پس مأمون گفت: او را نزد حضرت ابی‌الحسن رضا علیه السلام ببرید، یعنی امر او را واگذار به امام رضا علیه السلام کرد. یاسر می‌گوید: همین که او را وارد کردند بر امام رضا علیه السلام، حضرت رضا علیه السلام به

او فرمود: ای زید! گفتار سفلۀ اهل کوفه تو را مغرور کرده. آیا به حدیث آنها که روایت کرده که فاطمه علیها السلام چون در سنگر عفاف مقام داشت، خدا ذریۀ او را بر آتش حرام کرده مغرور شده‌ای، این حکم مخصوص حسن و حسین علیهما السلام است، اگر تو چنین تصور کنی و رأی تو این باشد که تو خدا را معصیت بکنی و معهذا داخل بهشت می‌شوی و موسی بن جعفر (پدر ما) اطاعت خدا را کرده و داخل بهشت می‌شود، پس تو نزد خدا عزوجل گرامی‌تر از موسی بن جعفر هستی.

والله به خدا قسم! نائل نمی‌شود احدی به آنچه خدا عزوجل است، مگر به طاعت او و تو گمان کرده‌ای که نائل به آنها می‌شوی به معصیت او؟

پس زید گفت: من برادر تو و پسر پدر تو هستم، حضرت ابوالحسن رضا علیه السلام فرمود: تو برادر منی مادام که اطاعت خدا کرده باشی، مگر نه نوح پیغمبر علیه السلام راجع به پسرش نگفت پروردگارا! پسر من از اهل من است، از خاندان من است و همانا وعدۀ تو حق است و «تو احکم الحاکمین» هستی.

خداوند عزوجل گفت: ای نوح! او از اهل تو نیست، او کار کرداری است غیر صالح، پس خدا او را اخراج کرد از این که از اهل و خاندان نوح پدر باشد.»⁽¹⁾

عیون اخبار الرضا، ماجیلویه و ابن المتوکل و همدانی از علی بن ابراهیم از «یاسر»

قال: خرج زید بن موسی اخو ابی الحسن صلی الله علیه و آله بالمدینة و احرق و قتل و کان یسمی زید النار، فبعث الیه المأمون فاسر و حمل الی المأمون فقال المأمون: اذهبوا به الی ابی الحسن، قال یاسر: فلما دخل علیه قال له ابوالحسن علیه السلام یا زید! اغرک قول سفلة اهل الکوفه ان فاطمة علیها السلام احصنت فرجها فحرم الله ذریتها علی النار ذلک للحسن و الحسین خاصة، ان

حدیث دیگر از مذاکرۀ امام رضا علیه السلام با برادرش زید النار در خصائص فاطمه علیها السلام

اشاره

معانی الاخبار:⁽¹⁾حسین بن احمد علوی و محمّد بن علی بن بشار (معاً)، از مظفر

بن احمد قزوینی، از صالح بن احمد، از حسن بن سهل بن زیاد، از صالح بن ابی حماد، از حسن بن موسی «وشا» بغدادی بازگو کرده:⁽¹⁾

«عیون اخبار الرضا علیه السلام: 232/2، باب 58، حدیث 1»

معانی الاخبار ابی عن سعد عن البرقی عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن جمیل بن صالح عن محمّد بن مروان قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: هل قال رسول الله صلی الله علیه و آله ان فاطمه علیها السلام احصنت فرجها فحرم الله ذریتها علی النار؟

قال: نعم، عنی بذلک الحسن و الحسین و زینب و ام کلثوم.

«معانی الاخبار: 106، حدیث 2»

(مع) معانی الاخبار ابن الولید عن الصفار عن ابی معروف عن ابن مهزیار عن الوشا من محمّد بن القاسم بن المفضل عن حماد بن عثمان، قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: جعلت

گوید: «من در خراسان با علی بن موسی امام رضا علیه السلام در مجلس او بودم و زید پسر موسی جعفر در آن مجلس حاضر بود و رو به جماعتی آورده که در مجلس بودند و افتخار می‌کرد و افتخارات خود را برمی‌شمرد و همی گفت: ما و ما و حضرت ابوالحسن امام رضا علیه السلام رویش به سوی گروهی دیگر بود که با آنها گفتگو می‌کرد، در همان هنگام مقاله و گفتار زید را یعنی برادر خود را شنید، پس التفاتی به جانب او کرد و فرمود: ای زید! آیا مغرور کرده تو را گفتار و عقیده و قول بقال‌های کوفه که فاطمه چون در سنگر عفاف! قامت داشت، از این جهت خدا ذریۀ او را بر آتش حرام کرد، والله به خدا قسم! این نیست مگر برای حسن و حسین علیهما السلام و اولاد بطنی فاطمه به خصوص، وگرنه اگرچنین باشد که موسی بن جعفر پدر ما، اطاعت خدا می‌کرده، روزها را روزه می‌گرفته و شب‌ها را به قیام برمی‌خاسته و تو خدا را معصیت بکنی، سپس روز رستاخیز بیائید مساوی، که بنابراین تو نزد خدا ارجمندتر و گرامی‌تر از او خواهی بود.

جد ما علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام می‌گفت: برای نیکوکاران ما، دو کفل

از اجر و پاداش خواهد بود و برای بدکاران ما دو ضعف، دو چندان از عذاب خواهد بود.

مأخوذ از آیه مبارکه (یا نِساءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ... أَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً)1

حسن وشّا گوید: پس امام علیه السلام التفاتی به جانب من کرد و فرمود: ای حسن! این آیه را چگونه قرائت می‌کنید (آیه راجع به پسر نوح است)؟

فرمود: ای نوح! او یعنی آن پسر از خاندان تو و اهل تو نیست، او کرداری ناشایسته و نابایسته و نابرازنده بود.

وشّا گوید: عرض کردم بعضی قرائت می‌کنند عملی است غیرصالح و بعضی قرائت می‌کنند عمل شخص غیرصالح است، یعنی نتیجه کردار پدری است غیرصالح که بنابراین او را از نوح نفی می‌کنند.

امام علیه السلام فرمود: هرگز و حاشا! حتماً و به تحقیق پسر نوح بود ولکن همین که خدا را عزوجل معصیت کرد، خدا او را از پدرش نفی کرد.

سعدی شاعر شیراز و شرق بلکه شرق و غرب از تفسیر امام رضا علیه السلام می‌گوید.

پسر نوح با بدان بنشست خاندان نبوتش گم شد

سگ اصحاب کهف روزی چند پی مردم گرفت و مردم شد

فرمود: همچنین هر کس از ما اطاعت خدا را نکرد از ما نیست و تو هر گاه

اطاعت از خدا کردی، پس تو از ما اهل بیت هستی.»⁽¹⁾

عیون اخبار الرضا علیه السلام: 232/2، باب 58، حدیث 1.

توضیح: بدین قرار معنی مواظبت فاطمه از عفاف و سنگر عفاف که سبب حرام شدن اولاد او بر آتش است، خواه خصوص حسن و حسین باشد و خواه فرزندان بطنی مطلقاً و خواه عموم اهل ایمان آنها باشد؛ از اثر سرایت شعاع نور عفاف شخص آن مادر در سلسله فرزندان است که طبعاً در حسن و حسین و نزدیکان بطنی سرایت آن بیشتر است. و از این جهت در آنها به طور مطمئن می‌توان گفت: تضمین شده‌اند، چون قدرت انضباط در آنها به حدی آمده است که حتماً خلافی از آنها سر نمی‌زند و در اعقاب آنها به تفاوت است. در هر کدام که اهل ایمان باشند و قدرت انضباط در آنان ایجاد شده باشد، آنان هم از آتش مصون و محفوظند، اما طبعاً به مثابۀ حسن و حسین و زینب و ام کلثوم نیستند که آنها دائماً در زیر بال حضانت مادر بزرگوار بوده‌اند و به طور خودآگاه یا ناخودآگاه از تمام عفاف مادر سهم وافری در خود می‌برند و ذخیره می‌کنند و بنابراین بین حدیث اثبات و حدیث نفی جمع ممکن است و تعارضی نیست.

بنابراین مفاد حدیث، منافات با «اصالت عمل» ندارد که اصل اصیل در اسلام است و پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود: عمل خود را برای من بیاورید، نه نسب را و گاهی می‌فرمود: ای فاطمه دختر محمّد! ای صفیه عمه محمّد! نگویید ما دختر یا عمّۀ محمّدیم که من هیچ سودی برای شما در برابر خدا ندارم.

یعنی: اگر در خوی من و شمایل من در عمل نیایید، پیوستگی نسب به من ثمر

ندارد، بلکه پیوستگی به من آن است که عمل شما و خلق و خوی شما و شمایل اخلاقی شما همسان با عمل من و خلق و خوی من و شمایل اخلاقی من باشد اگر چه از طریق اکتساب از جوار من از نور من و از تعلیمات من باشد؛ خواه آگاهانه و خواه ناآگاه اقتباس شده باشد بنابراین تقریر این دو خبر تناقض ندارد.

1 - یکی اصالت عمل؛ یعنی هر کس به سرمایه اخلاق و اعمال و خصال و شمایل خویش خیر می‌بیند نه به نسب.

2 - دیگری محافظت مادر بر سنگر عفاف، اولاد را از آتش دور می‌کند که ظاهر این است که نسب ثمر دارد، ولی حقیقت امر این است که: ثمر دارد و ندارد؛ اگر از اثر مجالست و صحبت سرایت در کار باشد ثمر دارد وگرنه، نه؛ زیرا همین محافظت مادر و مواظبت مادر به طور ناآگاه و آگاه در فرزند راه سرایت را در اولاد و نزدیکان باز می‌کند، به طوری که نجات فرزند از آتش جهنم از عمل خودش و خوی خودش و شمایل خودش شده، هر چند که آن شیوه عمل اقتباس از نور مادر و اقتباس از شیوۀ او شده است.

لطیفه اینجا است که: نجات فرزندان را از آتش جهنم وابسته به عصمت مادر و مواظبت و محافظت او از عفافش کرد که مجرای اقتباس و نفوذ نور را ارائه می‌کند تا بفهماند که تأثیر مادر نه از محض نسب است، بلکه از تأثیر فعل و انفعال شیوۀ روش مادر در فرزندان است.

و تأثیر روش شیوۀ بزرگ خانه و سالار خانه و رئیس کشور و رئیس دولت در اطرافیانش، مشهود و آشکارا است.

در اطراف شخص دوست هوشمند ما آقای حسین مزینی گفتگو بود که اگر

نخست‌وزیر شود. آیا دستور صادر می‌کند که کارمندان دولت همه ریش بگذارند، این سخن را با خود او در میان نهادند. او گفت: اگر به این مقام منصب شود، بی‌دریغ کارکنان خودشان ریش می‌گذارند بدون احتیاج به دستور صادره.

بنابر این روایت طرفین هر دو صحیح است بدون تناقض، از طرفی معانی الاخبار با اسناد خود از اباعبدالله امام صادق علیه السلام بازگو کرده و روایت کرده که: محمّد بن مروان از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله چنان فرمود که:

چون فاطمه علیها السلام در سنگر عفاف مقام گرفت، خدا ذریۀ او را بر آتش حرام کرد؟

امام علیه السلام فرمود: بلی، نظر پیغمبر صلی الله علیه و آله و قصدش حسن و حسین و زینب و ام کلثوم علیهم السلام بود. (الحدیث)

باز (معانی الاخبار) با اسناد خود از حماد بن عثمان بازگو کرده که: از امام صادق علیه السلام پرسیدم گفتم: قربانت گردم، آیا معنی این گفتۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله چیست که فرمود: فاطمه چون در قلعۀ عفاف اقامت گزید، خدا ذریۀ او را بر آتش حرام کرد، امام علیه السلام فرمود: آزادشدگان اولاد فاطمه از آتش همانا اولاد بطنی اویند، حسن و حسین و ام کلثوم علیهم السلام (الحدیث)

و از طرف دیگر روایت (عیون) از تمیمی از امام رضا علیه السلام از پدرانش بازگو کرده که: پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: تحقیقاً چون فاطمه در قلعه متین عفاف بود، خدا ذریۀ او را بر آتش حرام کرد (الحدیث).

مصباح الانوار مثل همین را روایت کرده یعنی با اطلاق آن.

توضیح: نور و شعاع از چراغ و ماه و خورشید به امتداد خود می‌افزاید و هر

چه بیافزاید روشنایی می‌دهد و گرمی می‌آفریند، اما هر چه دورتر می‌رود گرمی کمتر و روشنایی ضعیف‌تر خواهد بود.

نور عصمت فاطمه که نور معنوی است و گرمی عفاف معنوی است؛ همین طور است از اثر تأثیر و فعل وانفعال افعال مادر و کردار مادر و گفتار مادر در عفاف و گفته او به کسان دیگر در اولاد، قدرت انضباط و قوۀ محافظت از معصیت و مواظبت بر فضیلت می‌آفریند، پس حرام شدن آتش بر فرزندان فاطمه نه تنها از محض نسب است و بس، بلکه از اثر اقتباس گرما و حرارت فعال و خوی و خصال و روش و شمایل و شیوۀ رفتار مادر است در جوهر فرزندان؛ و علیهذا آنها به سرمایۀ خویشتن از آتش رهیده‌اند، اگر چه در جوار مادر آرمیده‌اند.

یا از پیغمبر صلی الله علیه و آله گرفته‌اند و نمونه‌ای از تعلیم و مواظبت پیغمبر صلی الله علیه و آله با شدت در فرزندان بنگرید:

تعلیم انضباط کودک به طور شدید

یا آن مهربانی بی‌حد پیغمبر صلی الله علیه و آله که گاه آب خواستن این کودک از رخت‌خواب برمی‌خیزد، به جای آب برای کودک شبانه شیر از پستان حیوان دوشیدنی می‌دوشد و با دست مبارک خود آن را از ظرفی به ظرفی دیگر می‌ریزد تا طفل بتواند به آسانی تناول کند، همان پیغمبر صلی الله علیه و آله دانۀ خرمایی که همین طفل به دهان گذاشته که از مال بیت المال صدقات و زکات است با انگشت و دست مبارک آن را از دهان طفل بیرون می‌ریزد و با لعاب دهن طفل، از گلوی طفل باز

می‌گیرد و بیرون می‌ریزد و می‌گوید: ما آل محمّد صلی الله علیه و آله صدقه بر ما حلال نیست⁽¹⁾

کشف الغمة: 527/1؛ بحارالأنوار: 305/43، باب 12.

خواجه نصیرالدین در کتاب اخلاق ناصری می‌گوید: اگر طفل در خانه بی‌اجازه شیرینی‌جات را برداشت و خورد، این دلیل سرقت او نیست؛ زیرا احتیاج بدن طفل در متالوژی سوخت و ساز زیاد است و طفل بی‌تاب است. نظیر آب برای تشنه روزه‌دار است، حکیم سنایی می‌گوید:

به جرم ار جرعه‌ای خوردم مگیر از من که بد کردم

بیابان بود و تابستان و گرما بود و استسقاء

بعد از این مقدمه حدیث و فقه الحدیث را بنگرید:

بلاذری⁽²⁾

حدثنا محمّد بن مصفی الحمصی (ثنا) العباس بن الولید عن شعبه عن برید بن ابی مریم عن ابی الجوزاء السعدی قال: قلت للحسین بن علی: ما تذکر من رسول الله صلی الله علیه و آله؟ قال علیه السلام: اتی رسول الله صلی الله علیه و آله بتمر من تمر الصدقة فاخذت منه تمرة الوکها فاخذها بلعابها حتی القاها فی التمر و قال صلی الله علیه و آله: إن آل محمّد صلی الله علیه و آله لا تحل لهم الصدقه.

«انساب الاشراف: 143/3، حدیث 3»

کرده گوید: من گفتم: به حسین بن علی علیه السلام که از رسول خدا صلی الله علیه و آله چه به یاد داری؟ و در ذکر داری، یاد ایام کودکی تند است، خصوص آن چیزهایی که به تندی بر کودک بگذرد. فرمود: برای رسول خدا صلی الله علیه و آله تمری از تمر صدقه آورده بودند، من کودک بودم پس دانه‌ای از آن تمر برگرفتم، در دهان نهاده آن را می‌جاویده و می‌مکیدم، پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را باز پس گرفت با لعابی که بر او بود و باز آمد تا آن را بر تمرها افکند و گفت: آل محمّد صلی الله علیه و آله برای آنها صدقه حلال نیست.⁽¹⁾(الحدیث)

و در روایت احمد بن حنبل است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: ما آل محمّد صلی الله علیه و آله بر ما صدقه حلال نیست.⁽²⁾

پیغمبر صلی الله علیه و آله خود را جزء آل محمّد کرد، از باب دلخوش کردن خاطر کودک که آزرده خاطر کرد تا اگر لقمۀ شیرین را از گلوی او می‌گیرد، نوازش نیز از او می‌کند که من هم جزء شما هستم، نگران نباشید و از بزرگی ما است که صدقه بر ما حرام است.

تلخی‌ها و آزردگی‌های تلخ در یاد کودک می‌ماند؛ به عکس شیرینی‌ها که

عمرانه هر کس مصرف کرده به خاطرش نمی‌ماند. همین نکته که در ذاکرۀ انسان تلخی‌ها در خاطر باقی می‌ماند، همان باعث بوده که پیغمبر صلی الله علیه و آله آن دانۀ خرما را از گلوی طفل بیرون کشید و آن کلمات افتخارانگیز را در تعلیمات خود به گوش او کشید، کشید که در خاطرش بماند و از خاطرش نرود، روی این اصل در لوح مشق مکتبخانه‌های ما این شعر بود.

جور استاد به ز مهر پدر

(س) آیا باور می‌شود که ائمه علیهم السلام که علی علیه السلام فرمود: صغیر ما صغیر نیست، ندانند که لقمۀ خرمائی هم از صدقه بر آنها حرام است؟

(ج) آنها جنبۀ بشریت نیز هم دارند و تعلیمات انبیاء که بر افراد بشر قابل هضم باشد، باید در آنها هم باشد، دور کودکی را بگذرانند با همه لوازم و ملزومات آن.

(س) آیا یک دانه خرما را پیغمبر صلی الله علیه و آله و عاملان صدقات حق ندارند و بر فرض که حق دارند یا ندارند، آیا جاویدۀ آن تلف شده حساب نمی‌شود که پیغمبر صلی الله علیه و آله ولی طفل ضامن قیمت آن یا ضامن مثل آن باشد و آیا بهتر نبود که پیغمبر صلی الله علیه و آله ده برابر آن را می‌خرید و به جای آن می‌نهاد و خرمای جاویده را از گلوی طفل عزیز درنمی‌آورد.

(ج) آزردن طفل منظور بوده که: در خاطر او بماند و هیئات دولت اسلام از آن درس بگیرند.

و نتیجه آن که: از ذکر این احادیث یا طعنه به دولت اسلامی عهد خود در عهد عثمان و معاویه دارد که بخور بخور آنها شروع شده بود.

در شقشقیه می‌گوید:

«و قام ثالث القوم نافجا حضنیه بین نثیله و معتلفه و قام معه بنوابیه یخضمون مال الله خضم الابل نبتة الربیع.»⁽¹⁾

نهج البلاغه: خطبه 3 (شقشقیۀ).

باری به هر حال، پیغمبر صلی الله علیه و آله نه مثل ما کودک را که ولیعهد او است به حال خود وامی‌گذارد که با خود سری بزرگ شوند، بلکه انضباط کلی را در مشاعر او دقیق‌تر از هر دیگری وارد می‌کند تا از پستان انضباط، انضباط را درنیوشند و از پستان مادر شیر را بنوشند.

در کتب فقهی نظام مدینة الرسول و کارکنان حرم الهی، مکه و مدینه بلد الامین از طرفی نهایت مراقبت و دلسوزی در تغذیه کودک و ولیعهد می‌کند که به جای آب، وقتی آب می‌خواهد شیر برای او تهیه می‌کند و از طرفی انضباط و شدت انضباط را بر ولیعهد محمّد صلی الله علیه و آله می‌گمارد که نسخۀ وجود او آژیر انضباط باشد، چنان که عقل بسیط اجمالی خلاق تفاصیل است، او در روح مقدس خود یکپارچه عقل است و عقل همان عقال است.

دیات را می‌گویند عقل، چون جریمه و دیه پابند انسان است که دست از پا خطا نکند و تجاوز به دماء نکند و خراشی به اعضای دیگری وارد نکند.

پس بهتر آن که مدینه و محیط نشو او را بهتر ببینم وگرنه مادر او را در خصال و خوی و سجایا بهتر ببینیم از مادر که در باروی عفاف سنگر بگیرد، در اطفال او انضباط در اشتها می‌آید که لازمۀ آن دوری از آتش است، بیشتر آتش‌ها از اشتهاهای افسارگسیخته در شخص می‌آید، مقداری به طور خودآگاه و مقداری

به طور ناآگاه؛ البته مراد از سنگر عفاف، فقط عفاف در تقاضای شهوانی جنسی و تمایلات جنسی تنها نیست؛ بلکه عفاف در تمام اشتهاهای گوناگون است و قدر جامع در همه اشتهاها دو شهوت‌اند، خوراک و غذا و شهوت جنسی که از همه قوی‌ترند و با نیروی آنها شخص تحصیل مال و ثروت و مکنت را می‌کند و برای تمکن از آنها مقام و قدرت را به دست می‌آورد.

نیرومندترین قوه نیروی بطن و فرج است که خیلی قوی و نیرومندند در آدمی و مرد افکن‌اند. پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«هر کس از شر «قبقب و ذبذب» خود ایمن باشد از تمام شرور ایمن است.»⁽¹⁾

ارشاد القلوب: 103/1؛ بحارالأنوار: 315/63، باب 2، ذیل حدیث 7.

لذا در مظهر اعظم اشتها «اشتهای به شیرینی» باید شهوت بطن را مهار کرده نشان داد.

و در شهوت جنسی، عفت فرج را قرآن در مریم آورده و پیغمبر در فاطمه آورده، پیغمبر صلی الله علیه و آله در عمل همین کار را کرد، لقمه شیرین تمر خرما را از دهان طفل به حال جاویده و نیمه جاویده بیرون می‌آورد و می‌گوید:

ما آل محمّد بر ما صدقه حلال نیست؛⁽²⁾با این که در مقابل، شبانه از لحاف لباس خواب به دوشیدن حیوان لقوح یا منیحه می‌رود شیر می‌دوشد و برای طفل

می‌آورد، از یک سو یک لقمه و یک حبه و دانه تمر را بیرون می‌کشد⁽¹⁾

عن ابی هریرة ان النبی صلی الله علیه و آله اتی بتمر من تمر الصدقة فجعل یقسمه، فلما فرغ حمل الصبی و قام فاذا الحسن فی فیه تمرة یلوکها فسال لعابه علیه (الیه خ) فرفع رأسه ینظر الیه فضرب شدقه و قال: کخ ای بنی، اما شعرت ان آل محمّد لا یاکلون الصدقة «قلت و قد اورده احمد بن حنبل بالفاظ غیر هذه» قال الحسن: فادخل اصبعه فی قمی و قال: کخ کخ و کانی انظر لعابی علی اصبعه.

و روی عن ابی عمیرة رشیدة بن مالک هذا الحدیث بالفاظ أخری.

و ذکر ان رجلا اتاه بطبق من تمر فقال: هذا هدیة ام صدقه؟ قال الرجل: صدقة فقدمها الی القوم قال: و حسن علیه السلام بین یدیه یتعفر قال: فاخذ الصبی تمرة فجعلها فی فمه، قال: ففطن له رسول الله صلی الله علیه و آله فادخل فی فی الصبی فانتزع التمرة ثم قذف بها و قال: انا آل محمّد لا نأکل الصدقة.

قال الفتوانی لم یخرج الطبرانی لابی عمیرة السعدی (السعدی خ) فی معجمه سوی هذا الحدیث الواحد - و فی حدیث آخر انا آل محمّد لا نأکل الصدقة و قال معرف: فحدثنی انه یدخل اصبعه لیخرجها فیقول هکذا کانه یلتوی علیه و یکره ان یؤذیه (الحدیث)

«المعجم الکبیر: 77/5؛ کشف الغمة: 151/2»

مصباح المسند، تألیف آقا قوام وشنوه ای که به امر سید الفقهاء و المحدثین مرعشی نجفی در مسند احمد حنبل، صور گوناگون این حدیث را جستجو کرده ارائه فرموده که دربارۀ حسن و حسین علیها السلام هر دو این روایت تمره هست.

«اولئک فطموا العلم فطما و حازوا الخیر و الحکمة.»

در قضیۀ دانه خرما هم تنزه بود و هم ترفع و فلسفه را گفته‌اند: تنزه از جسمانیات و احاطه به معلومات و به الهیات است، فقها فتوی داده‌اند که: غذای حرام به کودک نباید خورانید، ولی اگر طفل خود می‌خورد منع او واجب نیست، ولکن اینجا طفل را وا نگذاردند که غذای ناباب تناول کند و این تنزه فوق العاده است که با رنج و افسرده کردن طفل انجام شد تا فراموش خاطر او نشود.

و علاج پژمردگی طفل را با این جمله افتخارانگیز کرد که فرمود: ما آل محمّد صدقه را نمی‌خوریم، به این تعبیر لطیف سحر آسا، نازک کاری کرده که شخص خود را هم در حساب آل محمّد آورد تا طفل سرفرازی ببیند که با سرفرازان جهان همپالگی است و منع از تناول آن دانه خرما، نه از آن است که آن را از طفل دریغ می‌دارد، بلکه طفل را از آن دریغ می‌دارد.

هر خط و خالی در نقاشی جلوی دیدگان طفل از پدر و مادر ارائه شود، طفل همان را مشق می‌کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در نماز بود، حسین بن علی در کنار او بود، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله تکبیر گفت، لکن حسین علیه السلام نتوانست نیکو بگیرد و بگوید، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله همواره تکبیر را تکرار می‌کرد و حسین تکبیر را به زحمت و رنج اداء می‌کرد و نیکو نمی‌گفت و نه می‌گفت، تا هفت نوبه تکبیر گفت، پس حسین نیکو گفت، در هفتمین دفعه آن را گفت و صحیح گفت.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 357/43، باب 16؛ المناقب، ابن شهر آشوب: 13/4.

امام صادق علیه السلام فرمود: پس از اینجا هفت تکبیر در افتتاح نماز سنّت شد.

این روایت را شیخ طوسی در تهذیب از حسین بن سعید از نضر و فضاله از عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام بازگو کرد:⁽¹⁾

التهذیب: 67/2، باب 8، حدیث 11؛ وسائل الشیعة: 20/6، باب 7، حدیث 7238.

پیغمبر صلی الله علیه و آله (در این حدیث می‌گوید) تلفظ را آن قدر تکرار کرد که کودک توانست بعد از گرفتن صحیح، به اداء کردن صحیح توانا شد؛ اینجا تزریق و تمرین «علم و حکمت و قداست» آن قدر تکرار شد که برای تعالی روح جوانان مدینه فاضله، افلاطون در موسیقی روح برای جوانان لازم می‌داند از این اثبات مستمر و نفی در قضیه تمرکه در مقابل از خوراک یک دانه خرمای عقب ماندگان آن طور به شدت جوان را باز می‌دارد که در ذائقۀ او شیرینی را تلخ می‌کند و نظیر این ایجاب و سلب برای تقویت بدن طفل آن قدر اهمیت قائل می‌شود که کودک را با برادر بزرگش به مصارعه و کشتی وا می‌دارد، به قول افلاطون ورزش و ژیمناستیک برای تقویت بدن بلکه اراده لازم است.

اما همان را هم تاحدی که برای صحت‌مندی تن و نیرومندی عضلات و اراده لازم است، جلو را باز می‌دارد و بعد از مازاد آن، آنها را باز می‌دارد که به نوشتن خط بپردازند و قلم دست گیرند که برای تعالی روح و تثبیت فکر و ادارۀ اجتماع و پخش ذخیره دستگاه نبوت بنویسند و بنویسند تا شمایل پیغمبر صلی الله علیه و آله را در آخر بنویسند که لازم و ضرور است؛ لذا در نوشتن خط هم به مسابقه می‌گذارد و در مسابقه پای جد و پدر و مادر و جبرئیل و اسرافیل و باری تعالی در بین می‌آید که

اهمیت کتابت قلم و قرائت بر اهل مدینه از پیر و جوان معلوم شود، این سلب و ایجاب هم مثل سیم مثبت و منفی تقویت هر دو را یعنی روح و جسم را همراه دارند.

از تکرار تکبیر هفت مرتبه در افتتاح نماز به بزرگسالان می‌آموزد که باید آن قدر تکرار کنند و پا به پا بکنند تا کودک زبانش باز شود و اعضا و عضلاتش به حرکت آید و با این گونه نمازگزاران و هماهنگی در حرکات و سکنات رکوع و سجود و اذکار بزرگان، طفل تغذیه معنوی گردد؛ خصوص که افتتاح نماز اسلام با فاتحة الکتاب است که خاتمۀ دروس فلسفه طبیعیات هشتگانه و ابواب الهیات اعم و آخر الهیات به معنی اخص است که علم به نظام احسن در فعال باری است و بعد از علم به ذات و علم به صفات می‌آید و بنابراین در اولین قدم، طفل اسلام در نماز باید قدم را بگذارد، به آخرین نقطه سیر فلسفه که عالی‌ترین درجات مکتب‌های فلسفی است.

سخن کوتاه

پیغمبر صلی الله علیه و آله خود را نردبان ارتقای این کودک می‌کرد، دست او را با دست‌های خود می‌گرفت و پاورچین پاورچین او را به بالا می‌کشید تا به سینه خود می‌رسانید.

و می‌فرمود: کوچک من، ترقی کن، بالا بیا، بالا بیا. «حزقة، حزقة؛ ترق عین بقة»⁽¹⁾

المناقب، ابن شهر آشوب: 388/3؛ بحارالأنوار: 294/16، باب 10، حدیث 1.

و قداست مادرش علیها السلام مایۀ تزکیه و تقدیس او بود و از هر نفی و اثباتی و هر سلب وایجابی، و هر تشویق و تنبیهی، و هر اقدام و انجامی، راه تکامل او را صاف و شوسه می‌کرد.

خانۀ زهرا و دامن آن مادر شایسته، ظهور و تجلی همه اسماء و صفات الهی برای طفل در جسم و روح در عواطف و امیال گردید.

حدیث تجلی حق در خانه زهرا و دستی که بر سر حسین علیه السلام نهاده، پرمایه‌تر از ظهور جبرئیل و نزول ملک مطر و فرشته بی‌سابقه است و خیل خبرها از حسین علیه السلام می‌دهد و این تجلی حق در خانۀ مادرش زهرا شد که جامع همه شعبات خیر است و نشان می‌دهد که بهرۀ کودک از دامن مادرش بیشتر از منازل همه زوجات طاهرات بود و به تنهایی از همه آنها جامع‌تر بوده.

کامل الزیارة ابن قولویه متوفای 367 در دو جا این حدیث را به طور مسند آورده، از امام صادق علیه السلام بازگو کرده با این سند.⁽¹⁾

حدّثنی ابی رحمة الله عن سعد بن عبدالله عن محمّد بن عیسی بن عبید الیقطینی عن محمّد بن سنان عن ابی سعید القماط عن ابن ابی یعفور عن ابی عبدالله علیه السلام قال: بینما رسول الله صلی الله علیه و آله فی منزل فاطمة علیها السلام والحسین علیه السلام فی حجره اذ بکی و خرّ ساجداً ثم قال: یا فاطمة یا بنت محمّد ان العلی الاعلی ترائی لی فی بیتک هذا و فی ساعتی هذه فی احسن صورة و اهیأ هیئة و قال لی: یا محمّد! اتحب الحسین فقلت: نعم، قرة عینی و ثمرة فؤادی و جلدة ما بین عینی، فقال لی، یا محمّد! و وضع یده علی رأس الحسین علیه السلام بورک من مولود علیه برکاتی و صلواتی و رحمتی و رضوانی و لعنتی و سخطی و عذابی و خزیی و نکالی

تجلی «علی اعلی» در خانۀ فاطمه علیها السلام با دست محبت بر سر حسین علیه السلام که او را سید الشهداء کرد

حدیث مشکل در ترجمه و در فقه الحدیث

ابن قولویه می‌گوید: پدرم; از سعد بن عبدالله (ظاهراً همان اشعری باشد) از محمّد بن عیسی بن عبید یقطینی ازمحمّد بن سنان از ابی سعید قماط از ابن ابی یعفور از ابی عبدالله علیه السلام بازگو کرده گوید: در بین این که رسول خدا صلی الله علیه و آله در منزل فاطمه علیها السلام بود و حسین علیه السلام در کنار او بود که پیغمبر صلی الله علیه و آله به گریه افتاد و به خاک به سجده افتاد.

سپس فرمود: ای فاطمه! ای دخت محمّد! خدای علی اعلی، در خانۀ تو همین خانه، در این ساعت من همین ساعت، تجلی کرد بر من و خود را به من نمایش داد؛ در صورتی بهترین صورت و نیکوترین صورت و با هیئتی باشکوه‌ترین هیئت، و به من گفت: یا محمّد! آیا حسین را دوست می‌داری؟

من گفتم: آری قرة عین من است و ریحانۀ من است و ثمرۀ فؤاد و میوۀ دل من

است و پوست بین دو چشم و دیدگان من است.

پس علی اعلی فرمود: و دست خود را بر سر حسین علیه السلام نهاد - وه - مبارک بادا این مولود که بر او برکات من و صلوات من و رحمت من و رضوان من بادا (یعنی با عنایت به او این صورت منطبق بر شخص او می‌شود) و لعنت من و خشم من و عذاب من و شکنجۀ من بر آن کس است که او را بکشد و به ستیزه و دشمنی او برخیزد و بدخواه او باشد و منازعه با او بکند.

الا که او سید شهداء است، از اولین و آخرین در دنیا و آخرت و پدر او افضل از او است و نیکوکارتر و بهتر از او است، پس سلام بر او قرائت کن و بشارت بده او را که او پرچم هدایت است و منار و برج نور اولیای من است؛ و حفیظ من و شهید من بر خلق من است و خزانه‌دار علم من است و حجت من بر اهل زمین و آسمان و بر ثقلین جن و انس است.⁽¹⁾

کامل الزیارات: 68، باب 21، حدیث 1؛ کامل الزیارات: 70، باب 22، حدیث 6.

فقه الحدیث: چند کلمه توضیح دربارۀ چند قطعه از این حدیث مبارک.

چون این حدیث مشتمل بر قطعات مشکلی است، اگر از نظر سند معتبر باشد توضیح آنها مفید است.

1 - اولا: نمایش «علی اعلی» در «صورتی» هر چند زیبا باشد یعنی چه؟ خدا صورت ندارد.

2 - ثانیاً: قید آن که در خانۀ تو، این خانه و در این ساعت برای چیست؟

3 - ثالثاً: سؤال خدا از پیغمبر صلی الله علیه و آله دربارۀ حسین، فرزند برومند و جواب پیغمبر صلی الله علیه و آله چه مبنا دارد.

4 - رابعاً: دست بر سر حسین علیه السلام نهاد و چنین و چنان گفت: آیا کی دست بر حسین علیه السلام نهاد؟

5 - خامساً: ارتباط تبارک مولود با ترقی حسین تا اعلی درجه که سید الشهدای اولین و آخرین در دنیا و آخرت باشد، چون است؟

اما قطعۀ اول:

غفلت نباید کرد از بلاغت در لفظ «علی اعلی» که مبتدای کلام واقع شده با قید در این خانۀ تو (این خانۀ محقر و کوخ حقیرانه) یا این خانه مطهر (فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ)1

طبق این حدیث: حسین علیه السلام در آغوش مادر و در کنار جد و پدر علیهما السلام البته شؤون الهی و اسمای حسنی در او جلوه می‌کند به دیدۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله؛ زیرا حساب مادر خصوص این مادر از همه ازواج طاهرات و مادرهای دیگر هم جدا است؛ زیرا او مادر جدش هم به عنوان ام ابیها بود.

لفظ «علی اعلی» که پیغمبر صلی الله علیه و آله آورده از این جهت گفت: علی اعلی یعنی عالی‌تر از این است که در خانه‌ای فرود آید، هر چند خانه وسیع باشد به قدر کهکشان‌ها.

باور از بخت ندارم که تو مهمان منی

خیمۀ پادشه آن گاه فضای درویش⁽¹⁾

سعدی شیرازی.

آری، در خانۀ کوچک عجوزه‌ای هم آفتاب هر گاه از سوراخ روزنه سر برمی‌زند آن را روشن می‌کند، ولی وقتی خانه مظلم باشد خط شعاع به نظر می‌آید که مانند نخ ریسمانی از سر روزنه تا به زاویۀ خانۀ کشیده شده، عجوزه‌ای که غرفه او مظلم بود اشتباه کرد و گمان کرد، نخ تابیدنی است، به شتاب دوید، مغزل آورد که آن نخ را به کلافه بکشد، آنجا همین که با روزنه روبرو شد قرص خورشید را به چشم دید، گمان کرد که خورشید در خانۀ او آمده است، این اشتباه در آن شخص عجوزه بود که خانه‌اش تاریک و مظلم بود، ولی اینجا چنین نبود، خانه مظلم نبود به دلیل آن که پیغمبر صلی الله علیه و آله و بانوی خانه یعنی فاطمه علیها السلام اشتباه نمی‌کنند و نکردند و تعبیر آن حضرت گواه است؛ زیرا فرمود: علی اعلی - تا خود اشعار داشته باشد که حضرت علی اعلی عالی‌ترین از این است که در خانه‌ای فرود آید، ما را چقدر شکر باید که به یک معنی در خانۀ ما آمده است.

باور از بخت ندارم که تو مهمان منی

خیمۀ پادشه آن گاه فضای درویش

اشتباه عجوزه در خانه تاریک این بود که مغزل آورد که آن نخ را به کلافه بکند، وقتی به نقطه سر خط شعاع رسید و از آن نقطه‌نظر نگاه کرد چشمش به قرص خورشید افتاد و طبیعی است که از خط شعاع، قرص خورشید عینا به دیده

می‌آید؛ بدون درک فاصله بین پشت بام تا آسمان، چون آن فاصله هیچ دیده نمی‌شود با اینکه آن فاصله آن قدر امتداد داردکه پای خیال در طی آن ابعاد آبله می‌زند.

اشتباه دیگر اینجا بود که فریاد کشید: ای همسایگان! بیایید که آفتاب در خانۀ ما آمده است.

عارفی گفتش ای بعید الذات تو کجائی و او کجا هیهات

قرص چند هزار مثل زمین کی درآید به مثل کنج چنین⁽¹⁾

شیخ محمود شبستری.

کتاب افق وحی (تألیف دیگر ما) راجع به تمثل صورت جبرئیل بر مریم به نوعی بر پیغمبر اعظم صلی الله علیه و آله در غار حراء به صورت رجل صاف قدمیه - و یک نوبه به صورت حقیقی به استماة جناح⁽²⁾که خافقین را پوشانیده و گاهی به صورت دحیة کلبی، همه آن صور به منزله حروف کلماتی برای رمز هدایت به یک امر یا چند امر است وگرنه جبرئیل صورت ندارد؛ با آن که خود دور از صورت است، در صور جهان صد هزار صورت دارد.

فکیف بالعلی الاعلی که تجلیات بی‌نهایت در صور جهان هستی دارد و صورت ندارد (فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ)3 هر طرف رو کنید رو به رو با خدا هستید.

در هر چه بنگرم تو پدیدار بوده‌ای ای نانموده رخ تو چه بسیار بوده‌ای

«ما رأیت شیئا الا و رأیت الله قبله و معه و بعده.»⁽¹⁾

شرح الاسماء الحسنی: 189/1.

سبحان الله خالق بی‌چون بودن

با هرکم و افزون، کم و افزون بودن

با جمله یکی وز همه بیرون بودن

با این همه چون و چند بی‌چون بودن

قرص خورشید نه تنها در خانه عجوزه دیده می‌شود، بلکه از همه روزنه‌های همه خانه‌ها که به خط شعاع نور آنها نظر شود؛ در چشم همه مردم خورشید در خانۀ همه است، به طوری که محسوس دیده می‌شود که قرص خورشید همانجا است.

شبستری می‌گوید:

خانۀ زال داشت یک روزن تنگ مانند مقصد سوزن

تابش خور چو رشتۀ باریک اندر آمد به خانۀ تاریک

زال مسکین چو این شعاع بدید رشته پنداشت پیشباز دوید

تا کند ریسمان به کلافه رأی زرافه نیست جز بافه

چون که با روزنه برابر شد مدرک قرص چشمۀ خور شد

بانگ برداشت با غریو و بخاست کآفتاب اندرون خانۀ ماست

عارفی گفتش ای بعید الذات تو کجائی؟ واو کجا هیهات!

قرص چندین هزار مثل زمین کی درآید به مثل کنج چنین

خانه ملک و گلشن ملکوت کنج ناسوت و عالم جبروت

آیا این صورت صورت کیست؟ تصور می‌شود صورت حق علی اعلی باشد و این صحیح است به یک معنی؛ وگر چه به یک معنی دیگر صحیح نیست.

صورت تجلی حق به تمام اسمای حسنی و صفات علیا در عین ثابت مظهر خویش است که مقام جمع الجمع کمالات است و در حقیقت این صورت یک نوع کلام است، حامل پیام خدا است و کلام خدا فعل خدا است.

«و الصورة الانسانیه هی اکبر حجج الله علی خلقه و هی الکتاب الذی کتبه بیده.»⁽¹⁾

شرح الاسماء الحسنی: 12/1.

این صورت انسانیت کامل در حقیقت کتاب خدا و نوشته خدا است که به دست خود، آن را نوشته و ضمیر خود را بدان وسیله بیرون نهاده، هر نامه‌ای ضمیر نویسنده است اگر چه بین مشرق و مغرب فاصله بین خواننده و شنونده باشد، کلام خدا را نهج البلاغه گوید:

«لمن اراد کونه کن فیکون بلا صوت یقرع و بلا نداء یسمع انما کلامه سبحانه و تعالی فعله.»⁽²⁾

پس این صورت و هر صورت، کشف ضمیر گوینده و متکلم است و دیدن این صورت، خواندن رأی خدا و خواندن این صورت، دیدن رأی خدا است؛ فکر خدا است، اگر فکر اینجا صحیح باشد عالم همه فکر خداست که بیرون نهاده و در

حقیقت صورت انسان کامل است که از کلمه کن ظهور پیدا می‌کند و حقیقت محمّدیه است که به دور سر امام حسین علیه السلام مانند طایری معلق در هوا است، دور سر او می‌گردد تا وقتی لیاقت کامل در او پدید آمد با او متحد شود و بر او فرود آید؛ لذا پیغمبر صلی الله علیه و آله از یک طرف دست او را می‌بیند که به سوی حسین علیه السلام دراز است، از طرفی دیگر ترائی و دیدار خدا است و دست پیغمبر صلی الله علیه و آله دست خدا است و صورت هم صورت کمال محمّد صلی الله علیه و آله است که باید در حسین علیه السلام هم تجدید وجود کند.

و شباهت تام تمام پیغمبر صلی الله علیه و آله را با حسین، از حدیث مبارک بشنوید.

الارشاد - و الروضه - و الاعلام - و شرف النبی صلی الله علیه و آله - و جامع الترمذی و ابانۀ عکبری از هشت طریق (طرق هشتگانه) که انس و ابوجحیفه روایت کرده‌اند که حسین علیه السلام چنان بود که: از سینه تا سر شباهت داشت به پیغمبر صلی الله علیه و آله و حسن علیه السلام شباهتش به پیغمبر صلی الله علیه و آله از صدر بود تا پاهای خویش.⁽¹⁾

الإرشاد، شیخ مفید: 27/2؛ اعلام الوری: 425/1؛ روضة الواعظین: 165.

ابوهریره بازگو کرده گوید: حسین بن علی علیه السلام داخل شد و عمامه بر سر پیچیده بود، من حس کردم که پیغمبر صلی الله علیه و آله مبعوث شده.

(1)

ابوهریره قال دخل الحسین بن علی و هو معتم (مغنم خ) فطننت ان النبی صلی الله علیه و آله قد بعث.⁽²⁾

انس خادم پیغمبر صلی الله علیه و آله و ابوجحیفه وهب سوّآئی که به منزلۀ شرطه امیرالمؤمنین علی علیه السلام بود، بازگو کرده‌اند که:

«ان الحسین کان یشبه النبی صلی الله علیه و آله من صدره الی رأسه و الحسن یشبه به من صدره الی رجلیه.» بازگو از ارشاد و روضه و اعلام و شرف النبی و جامع الترمذی و ابانة عکبری - از طرق هشتگانه که از انس و ابو جحیفه بازگو کرده‌اند.⁽¹⁾

الامام الحسین فی احادیث الفریقین: 255/2.

اما در کلام پیغمبر صلی الله علیه و آله برای این که اشتباه نشود، از اینجا شروع فرمود که: «علی اعلی» در خانه محقر به دیدۀ من آمد، علی عالی اعلی یعنی او عالی‌تر از این است که خانه‌ای در جهان خواه زمین در روی این کوکب سیار یا در منظومۀ شمسی ما یا در کهکشان‌ها فرود آید، پیغمبر صلی الله علیه و آله برای این جهت در کلام خود فرمود: علی اعلی فقط از اسمای حسنای الهی کلمه «علی اعلی» را انتخاب فرمود که: وصف عنوانی موضوع مثل (الکاتب متحرک الاصابع) اعتبار به آن است که الکاتب بما هو کاتب؛ و این را می‌گویند: مشروطه عامه.

اینجا با لفظ علی اعلی که آورد خدا را، در این جلوۀ حق به وصف علو و برتری از گنجایش در مکان و زمان آورد (لایحویه مکان) و با این که آن خانه محقر بود گرچه آن خانه هم محقر نبود، از جهت مساحت چند متر در چند بیش نبوده، اما از جهت محتوی که حاوی شخص محمّد عظیم صلی الله علیه و آله بود محقر نبود، بلکه سعۀ قلب او چنان بود که شاعر می‌گوید:

لو جئته لرأیت الناس فی رجل و الدهر فی ساعة و الارض فی دار⁽¹⁾

الاحتجاج: 336/2.

و در حدیث قدسی دربارۀ قلب مؤمن آمده که: از سعۀ خود گنجایش خدای علی اعلی را دارد با آن که آسمان و زمین گنجایش آن را ندارد.

«لا یسعنی ارضی و سمائی ولکن یسعنی قلب عبدی المؤمن.»⁽²⁾

در آیه سورۀ نور تصریح می‌فرماید که: جمیع آسمان‌ها و زمین و منظومۀ شمسی و کهکشان‌ها برای نور او بیش از مشکاتی نیست که آن جا چراغی از سمتی بن‌بست است و فقط از جانب درون آن چراغ است، اما چراغ آن چراغ نیست، بلکه ستاره است، آن ستاره‌ای درخشان با این تعبیر لطیف اشاره فرموده که نور ستاره و نور خورشید که از روزنه جهان اجسام تابیده خود چراغ نیست؛ بلکه ستاره است که در علو اعلی است (کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ)3 و پرتو نور آن در هر خانه ولانه نفوذ دارد، چونان عکس کوکب در آب می‌افتد یا آفتاب که در ایوان شما بیاید یا بتابد.

بدون آن که خودش فرود آمده باشد و در حدیث زندیق با امام صادق علیه السلام نزول خدا را بدین گونه معنی می‌کند.

حدیث هشام در حدیث زندیق:

«حین سأل الصادق علیه السلام فی حدیث نزوله

الی سماء الدنیا فاجاب علیه السلام بانه لیس کنزول جسم عن جسم الی جسم، الی ان قال: ولکنه ینزل الی سماء الدنیا بغیر معاناة ولا حرکة فیکون هو کما فی السماء السابعة علی العرش، کذلک فی سماء الدنیا انما یکشف عن عظمته و یری اولیاءه نفسه حیث شاء و یکشف ما شاء عن قدرته و منظره بالقرب و البعد سوآء.»⁽¹⁾

بحارالأنوار: 331/3، باب 14، حدیث 35.

تقریر درس از ما

انما نزوله تعالی کنزول صور الکواکب فی الماء و فی المرآة فنزول جبرئیل ایضاً کک، لیس کنزول شخص انسان من فوق السطح فیخلو مکانه الی السفل فیشغل مکانا فیمکن احلال غیره محلَّه و مکانَه، بل هو کظهور شبح الشخص فی الماء بلا انتقال - و کلمة النزول هو التنزّل فکل مرتبة دانیة فهی بالنسبة الی الحقیقة العلیا العالیه الرفیعة رقیقه لها و نازلة عنها.

مرتبۀ نازلۀ هر حقیقتی نسبت به اصل و حقیقت، رقیقه آن است و تعبیر از نزول خدا، تعبیر از جلوۀ کل جمال و جلال اسمای حسنی است و او در شخص حسین علیه السلام خواهد پدید آمد، اما جایی که در منزل فاطمه علیها السلام باشد و در آغوش فاطمه علیها السلام باشد. آری، این جلوه در منزل فاطمه علیها السلام است اما به شرطی که فرزند مولودی مثل حسین علیه السلام در آبان شد.

به پهلوان اسپارت گفتند: مردم می‌گویند: اگر وی در اسپارت به دنیا نیامده بود

سیموتکلس نبود گفت: این راست است، اما نه هر کس در اسپارت به دنیا آمده باشد سیموتکلس خواهد شد.

اما این که خدا دست بر سر طفل گذارد، تمرکز همه خیرات یا ظهور همه اسمای حسنی و صفات علیا در آن سر پرشور و مغز و جمجمه پر نور از «اسمای حسنی» هاله‌وار او را فرا گرفته، اما ترآئی و خود نمایاندن «علی اعلی» خود را در آن صورت.

هوشمندی از دانشجویان از من پرسید که: آیا خدا را در روز قیامت می‌توان دید؟ با پدرش از شهر ساری به سمت آمل می‌آمدیم.

جواب گفتم: در آن دنیا و این دنیا فرقی ندارد، هر کس خط را می‌خواند در نامه که می‌نگرد افکار و اندیشه‌های نویسنده را با دوری مسافت هم می‌خواند و به مغز او و افکار او و اندیشۀ او و غم و حزن او و نشاط او در عمق روح او فرو می‌رود؛ ولی آن کس که خط نمی‌شناسد، پهلوی او نشسته و چشمش هم باز است، اما راه به عمق فکر مغز او نمی‌برد.

به نزد آن که جانش در تجلی است

همه عالم کتاب حق تعالی است⁽¹⁾

شیخ محمود شبستری.

با این تمثیل طرز نمایان شدن «علی اعلی» در خانه محقر زهرا علیها السلام نمایان شد.

مجلسی گمان کرده که: شکل و صورت برای جبرئیل صحیح است، اما برای خدای علی اعلی صحیح نیست و چون در این حدیث صورتی احسن صور، با هیئتی

باشکوه‌ترین هیئت آمده، آن را تأویل می‌کند به نزول جبرئیل، می‌گوید: مراد از علی اعلی رسول اوست، یا ترآئی و خود نمایاندن خدا کنایه از غایت ظهور علمی است و حسن صور کنایه از ظهور صفات کمالیۀ خدای تعالی برای پیغمبر صلی الله علیه و آله است و وضع ید که می‌گوید: دست بر سر حسین علیه السلام نهاد، کنایه از افاضۀ رحمت است.

این سخنان مجلسی همه مخدوش است.

اولاً: گمان فرموده این که (علی اعلی به صورت احسن ظاهر شد) اگر مراد جبرئیل باشد اشکالی ندارد. این درست نیست؛ زیرا جبرئیل هم صورت ندارد؛ زیرا جبرئیل هم ملک علم کلی و رکن ثابت افاضه هوش و هوش‌بخش سراسراشیاء و زندگان است و خود از شؤون باری است و موجود است به وجود او، نه به ایجاد او.

و بنابراین بالاصاله شکل ندارد، ولی متمثل به هر شکلی می‌شود، اما به هر صورت که متمثل می‌شود به منظور هدایت است، یعنی غرض از صورت و تمثیل، مثل شکل حروف الفبا هدایت به امری منظور است که در تربیت و هدایت لازم است، ولی متوجه باشید که باید بگویید: متمثل به هر شکلی می‌شوند، نه می‌گویم متشکل می‌شود؛ زیرا تمثل و تشکل و تخیل فرق دارند و متکلمین اشتباه می‌کنند که ملائکه متشکل به هر شکلی می‌شوند و آن قوه کلی سراسر جهان را در بر دارد و هوش و ادراک و علم و معرفت به نفوس انبیاء و کلیه انسان و حیوان می‌دهد.

و اما جزء دوم کلام مجلسی که گمان فرموده اگر مراد از کلمۀ «علی اعلی»

ذات اقدس باری باشد، ظهور او به صورت، کنایه از ظهور علمی است، در این گمان از آن جهت غفلت فرموده که ظهور صورت را لایق خدا ندانسته.

ما هم با معتقدات حنابله و کرامیه و صورت خدا موافق نیستیم، اما قرآن می‌گوید: (فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ)1 یعنی هر طرف و هر سمت رو کنید وجه خدا آنجا است، شؤون او وجه او است، وجه الله که قرآن می‌گوید: هر جا روکنید و به هر طرف رو آرید و رو بگردانید، همانجا چهره خدا است، آیا نه برای این است که چهره خدا در سراسر گیتی مواجه با همه جانب عالم است آیه می‌گوید:(فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ)

ولی چنانکه ظهور چهرۀ ما گاهی با خنده است و گاهی با گریه و اندوه و به هر حال جلوۀ محدودی که در وضع محدودی نمایش پیدا می‌کند برای آن قدرت کلی عظیم، به منزلۀ قیافه خنده و گریه برای شخص است که آن خنده و گریه نه از شخص دور است و نه عین او است:

لؤلؤ اشک که بر صورت شخص جاری است، ظهور عواطف او است و گاهی از طراوت چهرۀ بشاش است و خود او نیست و به یک معنی هست و مثل ظهور شبح در آب و آینه است، عالم همه انوار خدا هست و خدا نیست؛ چون نور ز خورشید جدا هست و جدا نیست؛ شؤون او ظهور او در همه صور و ارواح است.

(فی التوحید) مسند عن ابی بصیر عن ابی عبدالله علیه السلام قال، قلت:

«اخبرنی عن الله عزوجل هل یراه المؤمنون یوم القیامة، قال: نعم، و قد رأوه قبل

یوم القیامة، فقلت متی؟ قال: حین قال الست بربکم (البته بلسان استعداد و لسان حال) قالوا: بلی، ثم سکت ساعة، ثم قال: و ان المؤمنین لیرونه فی الدنیا قبل یوم القیمة الست تراه فی وقتک هذا؟ قال ابوبصیر: فقلت له: جعلت فداک افاحدث بهذا عنک؟ فقال: لا، فانک اذا حدثت به فانکره منکر جاهل بمعنی ما تقوله ثم قدّر أنّ ذلک تشبیه و کفر و لیست الرؤیة بالقلب کالرویة بالعین، تعالی الله عما یصفه المشبهون الملحدون.»⁽¹⁾

التوحید: 117، باب 8، حدیث 20؛ بحارالأنوار: 44/4، باب 5، حدیث 24.

حدیث ذعلب یمانی که از امام امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید:

«هل رأیت ربک یا امیرالمؤمنین قال: ما کنت اعبد رباً لم اره؟

فقال: و کیف تراه؟ فقال: لاتدرکه العیون بمشاهدة العیان ولکن تدرکه القلوب بحقایق الایمان.»⁽²⁾

از دیدن خط نوشته، ایمان راستین به وجود اندیشه در نویسنده می‌آید که شکی در آن نیست، ولی کل او در کل او نیست، کل عالم است و او منشیء ارواح و صور است، در عین این که خود هیچ صورت ندارد.

سبحان الله خالق بی‌چون بودن

با جمله یکی و از همه بیرون بودن

با هرکم و افزون کم و افزون بودن

با این همه چون و چند بی‌چون بودن

کتاب جنگ هفتاد ودو ملت (قوه خانۀ سوراة) برای مثل و فهماندن اختلافات ملل دنیا در نشناخت قدر خدا که:(وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ)1 وضع خورشید را مثل می‌زند که مردمانی معتقدند، خورشید به دور کوه‌های آنها در کرۀ زمین می‌چرخد، یا به دریا فرو می‌رود، یا به دور کرۀ زمین همه جا یکسان می‌چرخد حتی در آن وقت که غروب می‌کند، در پشت کوه یا در دریا باز دور از زمین است به همان قدر که در وسط روز دور است، پس به دور کرۀ زمین مطلقا از کوه و دشت و دریا و بر و بحر از دورادور می‌چرخد.

حتی حکمای مردمان از هیئت بطلیموس معتقد بودند که: خورشید به دور همه کرۀ زمین یکسان می‌گردد تا محاذی بلاد آنها و قطر آنها و اقلیم آنها و قاروره‌های آنها، قارۀ آسیا و یا آفریقا یا اروپا یا امریکا یا اقیانوسیه می‌گردد همین که محاذی مملکت آنها و شهر آنها و خانۀ آنها می‌شود آنها را روشن می‌کند؛ با این که نه چنین است، بلکه خورشید در جای خود ثابت است و کرات منظومۀ شمسی و منظومه‌های دیگر همه به دور او می‌گردند، ذات علی اعلی چهرۀ او به هر جا رو کند همانجا است، صورت معینی ندارد و صدهزار صورت دارد، به قول ملاصدرا مجموع ماهیات ماهیت او است، مجموع صور پیدا و پنهان، صور او و شؤون است، با آن که در مکان خود و جای خود (که مکان و جا ندارد) ثابت است، اشعۀ روی او بر نفوس و قلوب اهل زمین و زمان و کرات آسمان می‌تابد و می‌آید و می‌رود، اما حقیقتش در عالم الامکان (عالم بالا) ثابت است و پابرجا

است.

و نزول آن نظیر نزول آفتاب در خانه پیرزن است که وقتی دید تابش آفتاب در درون غرفه خانه تاریک او تابید، اول به اشتباه گمان کرد که نخ تابیده است، به صدد برآمد که مغزل و چرخ ریسندگی به کار آرد تا آن نخ را در درون منزل خود در کلافه کند، بعد همین که با روزنه برابر شد و نگاه به روزنه کرد قرص خورشید را دید که مطبّق بر دریچۀ او نهاده شده، شاد شد و بانگ و غریو برداشت که خورشید در خانۀ ما آمده؛ عارفی در آن میان به او گفت: این قرص خورشید چندین صد هزار برابر زمین است و تمام زمین گنجایش فرود آمدن او را ندارد، چگونه ممکن است با آن بزرگی در کنج خانۀ کوچک درآید، ذات باری چنین است و حتی مقربان بارگاه مثل اسرافیل و جبرئیل هم چنین هستند، جبرئیل ملک علم کلی جهان است مثل اسرافیل که او هم ملک حیات کلی جهان‌ها است و میکائیل که ملک تغذیه کلی جهان و جهانیان است و عزرائیل که ملک تنقلات از جهانی به جهانی است.

همه در مکان خود (که مکان و جا ندارند) ثابت هستند و فقط شعاع و اشعۀ آنها به منزلۀ اعوان آنها بر نفوس و قلوب و اعضا و جهازات حیاتی همه اهل زمین و زمان و کرات و منظومه‌ها می‌تابد و می‌آید و می‌رود.

اما حقیقت آنها در عالم بالا ثابت و پابرجا است و نزول آنها هم نظیر نزول آفتاب در خانۀ پیرزن است که چنین پدیده می‌آید که قرص خورشید بر لب بام است.

اکنون برای حل رموزی از شکل جبرئیل یا صورت علی اعلی، باید به کتاب

«افق وحی» بحث ظهور جبرئیل بر پیغمبر صلی الله علیه و آله رجوع شود.

اما مشکل دوم این که فرمود: در این خانۀ تو، در این ساعت من - سخن پیغمبر صلی الله علیه و آله که فرمود: در این خانه تو در این ساعت من، تواضع‌آمیز است، یعنی این خانۀ محقر کجا لایق جلال بی‌چون اوست، خانۀ مسکونی تو غرفه‌ای است برای نزول اجلال علی اعلی، حقیر است از نظر مکان و از نظر زمان، گفت: این ساعت من و نگفت در این ایام و ساعات، در صورتی که برای جلوه‌گاه او ساعت‌ها کافی نیست. بلکه زمان هم از ازل تا ابد هم کافی نیست، به جای ساعت زمان و به جای کل زمان دهر و سرمدی برای جلوه‌گاه او لازم است. بنابراین نمایان شدن علی اعلی در این خانه تو، در این ساعات من، از عجائب لطف اله در حق ما است.

و لا یخفی: اگر از عجایب لطف اله در حق آنها است، از عجایب برازندگی آن خانه و اهل آن خانه هم هست که خانه طهر است، خانه امّ ابیها است، آنجا همه خیرات پراکنده، در وجود ما «در آن خانه» جمع است، خانه نائبه خدیجه و زادۀ محمّد است؛ فرق دارد با خانۀ ازواج النبی که حسین در آنها وارد می‌شد و جبرئیل خبر قتل او را می‌آورد یا ملک مطر یا ملکی که سابقه نداشت.

و لذا پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای فاطمه ای دختر محمّد! در این کلمه اشعاری است که این خانه که در پوشش خود الان محمد را دارد و فاطمه فرزند محمّد صلی الله علیه و آله را با خصایل محمّدی دارد و پدر آن چنانی با مادری آن چنانی دارد، در اینجا خدای علی اعلی خود با علو مقامش، از هر زمان و هر مکان جلوه کرد و خودنمایی کرد، جمیع خصایل خیر در این مجمع خیر جمع است که ذات لایزالی با جمیع

صفات کمالیه و جمالیه و جلالیه آن را مطمح نظر قرار داد.

خانه‌ای که بانوی آن، آن بانو باشد و پدرش آن شخص عظیم باشد؛ لایق این است که خدا جمیع آرمان‌های خود را از خلقت در آنجا به نمایش بگذارد و سخن همه به مولود این خانه می‌چرخد، مولود گل، گلاب است و مولود گلاب، عطر قمصر است.

تجلی حق به صورت تمام

لذا بعد که سر از سجده برداشت فرمود: ای فاطمه! ای دختر محمّد! خدای علی اعلی در خانه تو، همین خانه، در این ساعت من همین ساعت، به جلوه‌ای تجلی کرده، در بهترین و نیکوترین صورتی و باشکوه‌ترین هیئتی بر من تجلی کرد و خود را نمایش داد.

و به من گفت ای محمّد! آیا حسین را دوست داری؟ من گفتم: آری، قرة العین من است و ریحانۀ من و ثمرۀ فؤاد من و میوۀ دل من است و پوست نازک بین دو چشم من و دو دیده من است.

پس علی اعلی فرمود: و دست خود را بر سر حسین نهاد (یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله دست خود را بر سر حسین علیه السلام نهاد) و گفتۀ خدای علی اعلی را شروع کرده، بازگو نمود. که علی اعلی فرموده: مبارک باد این مولود که بر او برکات من و صلوات من و رحمت من و رضوان من می‌باشد.

و احتمال دارد که معنی آن باشد که: علی اعلی دست خود را بر سر حسین نهاد - و دست پیغمبر صلی الله علیه و آله هم دست خدا است و بعد فرمود: مبارک باد این مولود، چه مولودی؟ که بر او برکات من و صلوات من و رحمت من و رضوان من است

و لعنت من و خشم من و عذاب من و نکال و شکنجۀ من بر آن کس است که او را بکشد و بدخواه او باشد و دشمنی و ستیزه خود را اعلام کرده، منازعه با او بکند.

الا که او سید الشهدا است، از اولین و آخرین در دنیا و آخرت و سید جوانان اهل بهشت است از خلایق اجمعین.

کامل الزیارة در باب ثانی و عشرین چند جمله بر آن افزوده دارد؛ این است:

«و پدر او علیه السلام افضل از او است و نیکوتر و خیرتر است، پس سلام بر او قرائت کن.

و بشارت بده او را که او علم و پرچم هدایت است و منار و برج نور اولیای من است.

و حفیظ من و شهید من بر خلق من است.

و خزانه‌دار علم من و حجت من بر اهل زمین و آسمان و بر ثقلین جن و انس است.»⁽¹⁾

کامل الزیارات: 70، باب 22، حدیث 6؛ بحارالأنوار: 238/44، باب 30، حدیث 29.

اما سؤال از این که آیه حسین را دوست داری؟

برای این است که می‌خواهد افتخاراتی از تجلی اسماء و صفات در جهت جامعه آن، به حسین بدهد؛ پس باید پیغمبر صلی الله علیه و آله را متوجه کند که به محبوب او از نو عنایاتی می‌شود بی‌حساب تا شکر بیشتر کند، شکر کند که به محبوب او توجه نموده، به خواستۀ او احترام گذارده می‌شود.

اما دست به سر حسین علیه السلام نهاد؛ اگر پیغمبر صلی الله علیه و آله دست بر سر حسین علیه السلام نهاد و بعد الطاف علی اعلی بی‌چون خدا را در حق او بازگو کرد که اشکالی ندارد و اما اگر دست خدا مراد باشد لفظ «ید الله» در قرآن آمده و در شب معراج هم آمده که خدای جبار دست خود را بر پشت احمد نهاد؛ همان جایی که علی علیه السلام در موقع بت‌شکنی و شکستن بت‌ها، پای خود را نهاد. تأویل آن به آن که دستی به قصد افاضۀ خیر به طرف حسین آمد؛ بهتر و صحیح‌تر است از این که کنایه باشد از افاضه خیر، پس به نظر ما دستی در کار به قصد افاضه خیر بر سر حسین آمده؛ زیرا دستی که در کار می‌باشد معلوم است که برای افاضه خیر بر سر حسین علیه السلام آمده، زیرا دستی که در کار می‌باشد معلوم است که برای افاضه خیر و برای دادن عطایا است، دستی با کلمۀ کن پدید می‌آید و ناپدید می‌شود.⁽¹⁾

شافعی در شعر خود می‌گوید:

و علی واضع اقدامه فی محل وضع الله یده

«الغدیر: 12/7؛ شجرة طوبی: 306/2، مجلس 25»

ولکن دربارۀ ترآئی خدا به صورت احسن، باید ملتفت بود که عکس ستاره در آب می‌آید و ظهورات گوناگونی می‌نماید و ناپدید می‌شود. یعنی برمی‌گردد به اصل و همان وقت هم که در آب پدید می‌آید، خود در بالا است.

در کیفیت افاضۀ وجود دو نکته را باید متوجه بود:

اول آن که: فیض از مبدأ فیاض چنان می‌آید که از او چیزی نمی‌کاهد و در بازگشت بر او چیزی نمی‌افزاید، مانند عکس ستاره در آب یا آیینه.

امام رضا علیه السلام در جواب این سؤال که:

«هو فی الخلق ام الخلق فیه، قال: انت فی المرآة؟ ام المرآة فیک.»⁽¹⁾

عیون اخبار الرضا علیه السلام: 171/1، باب 12.

دوم - ظهور «ید» که در هنگام اعطا جلوه می‌کند، جوهر را افاضه می‌کند و حیات را، نه شبح بی‌روح را، پس صورت در آیینه و آب با آن فیض، دو چیز کسری دارند؛ یکی جوهر که قائم به ذات باشند و دیگر حیات که متحرک بالاراده باشند، ولی در افاضه باری تعالی هر دو این‌ها هستند.

اما راجع به «ید» دست خدا.

اخباری داریم که خدا دست و صورت مجسم دارد و نزول و صعود از آسمانی به آسمانی دارد و فرقه‌ای از حنابله و کرامیه و وهابی‌ها اصرار به ثبوت آن دارند و رد آن را کفر می‌شمردند. قرآن هم می‌گوید:

(وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا)2

حتی آن که کتاب مسند احمد بن حنبل را که شیخ احمد، ساعاتی پدر مرحوم شیخ حسن بنا، رئیس اخوان المسلمین شرح کرده در 22 جلد، به نام الفتح الربانی فی شرح مسند احمد بن حنبل الشیبانی - آن را با همه زیبایی و پرمایگی‌اش، به واسطه آن که در عداد صفات فعلیه خدا «ید» را تفسیر کرده «به قدرة و مقدرة» این کتاب بزرگ مسند مهم را که تکیه‌گاه حنابله است، وقتی به کشور حجاز بردند، وهابی‌ها آن را به واسطۀ همین یک نقطۀ تأویل قبول نکردند و کتاب را

مردود دانستند.

کتاب تفسیر طنطاوی را به کشور خود راه ندادند؛ تا در یکی از مجلدات شکایت خود را از آنها به حکومت حجاز می‌کند، البته در قبال این فرقه جهول فرقۀ معتزله عصر مأمون و معتصم و واثق جنجالی بر پا کردند، حتی آن که خلیفه (الراضی) توقیعی صادر کرد که آنها را به اعتقادات شنیعه و تشبیه خدا و دیگر اعتقادات توبیخ فرمود. از آن توبیخ نامه این جمله را می‌نگرید:

شما نوبه‌ای معتقدید که خدا صورتی است که مثل چهرۀ زشت قبیح سمج شما بر مثال رب العالمین است و هیئت رذیله شما بر هیئت او است و کف و انگشتان و رو پای و دو نعلین طلائی را برای او ذکر می‌کنید و صعود بر آسمان و نزول بر دنیا را می‌گویید.

خدا متعالی است از آن چه ظالمان و جاحدان می‌گویند؛ علواً کبیرا.

سپس طعنۀ شما برگزیدگان امت و نسبت دادن شیعۀ آل محمّد صلی الله علیه و آله را به کفر و ضلالت.

سپس دعوت کردن شما از مسلمانان به تدین به بدعت‌های ظاهره و مذاهب فاجره که قرآن به آن ناطق نیست.

و انکار شما به زیارت قبور ائمه علیهم السلام و تشفیع شما و سرکوفت شما بر زوار آنها؛ به این که بدعت است و خود شما اجتماع دارید به زیارت قبر مردی از عوام که نه دارای شرف و نه نسب و نه سببی با رسول خدا صلی الله علیه و آله است، به زیارت او امر می‌کند و برای او معجزات انبیا و کرامات اولیا را قائل‌اید؛ خدا لعنت کند آن شیطان را که این منکرات را برای شما زینت کرده و چقدر گمراه بود.

و امیرالمؤمنین علیه السلام «الراضی» قسم یاد می‌کند، به حق خدا قسمی که جدّی است و وفای به آن لازم است که اگر از این مذهب مذموم مشؤوم و از این راه کج و معوج برنگردید، همگی شما را ضرب تازیانه و پراکنده کردن از وطن و کشتار و نابود کردن فرا می‌گیرد و شمشیر را در گردن شما به کار خواهد برد و آتش در محله و منزل شما خواهد افروخت.

از این نامه و توقیع به دست می‌آید که: افکار مجسمه و حشویه، انتشار آن در حنابله مشهور بوده.

مذهب حنبلی در بغداد انتشار یافت، حالیا که غلبه در آن با مذهب شیعی بود و حنابله یک دوره تمام با شیعه به مبارزه سخت و صراع عنیف⁽¹⁾

صراع عنیف: کشتی‌گیری دشوار.

در سال 323 (ه -) امر حنابله بالا گرفت و قوی شد و شوکت یافت تا به خانه‌های قائدان لشکر و عامه هم راه یافتند و به آنها حمله‌ور شدند؛ حتی در هر خانه‌ای نبیذی می‌یافتند آن را می‌ریختند.

و اگر مغنیه زن آوازه‌خوانی می‌یافتند او را می‌زدند تا بغداد را به هرج و مرج کشاندند و خاطر حکومت را مشوش کردند.

چنان که از پشتیبانی کورانی که در مساجد مأوی می‌گرفتند استظهار گرفته، هر گاه یک نفر شافعی بر آنها گذر می‌کرد او را با عصا و چوب‌دستی خود سخت می‌زدند تا بمیرد؛ تا توقیع خلیفه (الراضی) آن طور که گذشت صادر شد.

تتمیم این حوادث را از کتاب (سروش مقدس وادی ایمن مکه و مدینه) تألیف دیگرم از ص 209 تا 348 باید دید که: فرق بین اصول مذهب ما شیعه را با حنابله و محدثان در صفات ذات و صفات ذات اضافه و صفات فعلیه بیان می‌کند.

اما عقیدۀ من دربارۀ دست خدا «ید» نه آن است که دست دارد برای همیشه مثل دست و پای ما، که در موقع و غیر موقع همراه ما هست و نه آن است که ندارد هیچ گاه تا صرفاً تأویل شود به مقدرة یا به افاضۀ خیر؛ بلکه با کلمۀ «کن» وجودیه که هر چیز موجود می‌شود دستی پدید می‌آید و به سویی دراز می‌شود و همین که حکمت آن تمام شد فیض قبض می‌گردد، ولی معنی فیض باری و کیفیت آن را باید دانست که:

فیض از منبع فیض بیاید چنان که از او چیزی نکاهد و درگاه بازگشت چیزی بر آن نیافزاید.

اما مسئله ارتباط این با تبارک مولود و عروج او تا به مقام سید الشهدائی معلوم است.

زیرا تبارک به معنی افزون شدن است. افزون بادا، البته هر مولودی که این چهار چیز از الطاف بی‌چون بر او متوالی و پیاپی وارد شود و به او متصل شود و جوهر جان او گردد - برکات، صلوات، رحمت، رضوان، البته در تکامل متزاید او می‌رسد به مقام سیدالشهدائی اولین و آخرین در دنیا و آخرت و به مقام سید شباب اهل الجنة از خلائق اجمعین.

و اینها از برکت آن مادر است که مادر خانه است و ینبوع وجود این مولود است.

و از برکت آن پدر است که سالار این خانه است و او، شرح بزرگی این پدر و مادر است.

در دنبال حدیث ذکر پدرش علی علیه السلام آمده که: افضل از این فرزند است و خیر است و بهتر است و علم و پرچم هدایت است و برج نور حجاز است.

قیس بن سعد بن عباده به امام علیه السلام گفت:

«لأنّک نجمنا الذی نهتدی به و مفزعنا الذی نصیر الیه، و ان فقدناک لتظلمن ارضنا و سمائنا.»⁽¹⁾

الأمالی، شیخ طوسی: 716، مجلس 43.

سالار شهیدان این افتخار از چه سبب آمده

این لقب سید الشهدا، سرور شهیدان را خداوند علی اعلی به او داد.

از چه سبب حضرت علی اعلی به او این افتخار بزرگ را داده؟ شاید از کلمه اولین و آخرین، رمز آن به دست بیاید امور به مقایسه معلوم می‌شود. یا از هدف عالی بالا بلندش بود که عالی و اعلی بود، او می‌کوشید که (کَلِمَةُ اللّهِ هِیَ الْعُلْیا)2 گردد و در اولین و آخرین شهدا این هدف اعلی، وجهۀ همت دیگران نبود و اگر بوده به این قدر فداکاری نبود یا از طرز شهادتش بود که در اولین و آخرین شهدا هیچ‌کدام به این طرز شهید نشدند، حسین منصور حلاج را بر سر دار کردند (نزد معتقدان به او شهدی است) اما پیکرش را زیر سم اسب‌ها درهم نکوبیدند و عشق او و وله و شیدایی او به قدر دعای عرفات سید الشهداء نبود.

شیخ شهاب الدین سهروردی صاحب حکمت اشراق را در حلب کشتند، اما فلسفه اشراق او نه اتصال با خالق را مثل حسین شهید داشت و نه نظام به مخلوق می‌داد؛ به قدر شهید اول از فقها یا شهید دوم که کتب علمی و عملی فقه به جا نهادند تا برای نظام معاش خلق دستوری باشد و خواجه نظام الملک را کشتند؛ اما کتاب او فقط سیاست را به درد می‌خورد و شخص خودش به نظر احرار، خودفروخته دربارها بودند، همچنین شیخ الرئیس ابن سینا که کتاب قانون طب را نوشت اما اسیر دربارها بود و شفا و اشارات و مقامات العارفین او در خودش عملی نگردیده و حکمت مشاء، مردم را به سوی خدا راه نمی‌برد و فرایض یومیه نداشت و شیخ شهاب الدین سهروردی مقتول شد.

اما حکمت اشراق ارباب انواع او با نور اسپهبد بدن، چراغی فرا راه تاریک جامع اشراقی نمی‌گذارد مگر به طبقۀ مخصوصی.

و حسین منصور حلاج شهید بر سر دار که همی گفت: «اقتلونی» ناراحتی عشق را در خودش و درون خودش می‌دید، اما به درد خلق نمی‌خورد؛ بلکه دکتر بدوی در کتاب (ثلاث شخصیات قلقلة) سه شخصیت ناآرام ناراحت را می‌گوید: مقصودش حسین منصور حلاج و شیخ شهاب الدین مقتول صاحب فلسفه اشراق و سلمان فارسی است؛ اما اگر این دو را حسین منصور حلاج و شیخ مقتول اشراق را، جامعه ما از دست بدهیم، جامعه و امت چراغ نورپاش خود را از دست نداده، آنان برای جامعه و تعالی جامعه کاری نکرده‌اند و کلامی که نور راه باشد به جا ننهاده‌اند، بلکه تعلل کردند تا کشته شدند نه تعقل.

اما شهدای اولین سقراط، جبار عقل، شهید اخلاق، فیلسوف اخلاق، خیلی قوی

بوده، اما فقط حوزۀ معدودی از شاگردان از او استفاده کردند و مجلس سنای «آتن» به کشتن او رأی داد و فقط یک جام زهر شوکران⁽¹⁾

شوکران: گیاهی علفی از تیره چتریان به ارتفاع یک و نیم متر که به حد زیادی در اماکن سایه‌دار و کنار رودخانه‌ها دیده می‌شود. ساقه زیرزمینی آن سمی و خطرناک است. مسمومیت حاصل از عصاره گیاه شوکران عوارض شدیدی را در انسان تولید می‌کند که منجر به مرگ می‌شود.

اما اشعیای پیغمبر صلی الله علیه و آله و یحیی شهید و عیسی مسیح؛ اگر عیسی شهید شده باشد بار هدایت امم بزرگی را مثل حسین بن علی علیه السلام بر دوش نداشتند که امپراطوری فرس و روم یک جزء از آن باشد، بلکه فقط برای قوم یهود در اردن و اطراف رود اردن دعوت آنها پخش می‌شد، حتی به مصر و حجاز و نجد و عربستان و آفریقا و آسیا و ممالک دنیا راه آنها بسته بود، اما حسین بن علی علیه السلام بار هدایت همه ممالک دنیای آن روز بر او فشار می‌آورد.

سقراط شهید، جام زهر شوکران را فقط نوشید و شهید شد، و سعید بن جبیر را فقط سر از تن جدا کردند و مسیح فقط به دار رفت، اگر رفت.

اشعیای پیغمبر صلی الله علیه و آله از شهدای اولین.

و یحیی پیغمبر از شهدای اولین.

و سعید بن جبیر از شهدای آخرین.

و شهدای دیگر؛ همه با یک نوع از کشتن شهید شدند، ولی حسین بن علی علیه السلام امام شهید سالار شهیدان با همه نوع کشته شد و از سر تا پا در خون نشست و از

خود و جوانان خاندان و دودمان آل محمّد صلی الله علیه و آله کشته شد.

«ازدلف الیه ثلاثون الفاً کل یتقرب الی الله بسفک دمه.»⁽¹⁾

العوالم: 349؛ مقتل الحسین علیه السلام، ابومخنف: 176.

شعارۀ زخم‌های شمشیر و نیزه و تیرش به هزار می‌رسید؛ غیر از داغ جوانان و غیر از ذبح از قفا و تشنگی و تنهایی.

شاعر عرب سید حیدر از زبان عقیلۀ قریش زینب، بالای نعش برادرش سالار شهیدان می‌گوید:

ثکلتک حین استعضل الخطب واحداً

اری کل عضو منک یغنی عن الالف⁽³⁾

من به داغ تو نشستم و برادر مردگی خودم را یک مصیبت، اما همان یک را معضلۀ لاینحل می‌دیدم، کمرشکن می‌دیدم، اینک هر عضو تو را می‌بینم که هر یک هر یک، از هزار برادر مردگی بر من سنگین‌تر است.

از این جهت است که برای هر عضو او یک سلام هست و شهدای دیگر جهان هر کدام یک سلام دارند یا دو سلام، یکی به روح و دیگری به جسم، اما حسین بن علی علیه السلام سالار شهیدان به هر عضو او یک سلام باید داد.

«السلام علی الثغر المقروع بالقضیب.

السلام علی البدن السلیب.»⁽¹⁾

المزار: 500؛ بحارالأنوار: 319/98؛ صحیفة المهدی علیه السلام: 292.

از اینجا است که حتی بر پدر بزرگوارش که او هم شهید است، حسین علیه السلام سالار شهیدان است؛ زیرا امیرالمؤمنین علی علیه السلام از یک ضربت ابن ملجم مرادی شهید شد؛ و امام حسن برادرش از یک شربت زهرآلود جعده شهید شد اما برادران او و کسان به دور او هر کدام می‌چرخیدند، امّا حسین علیه السلام یک زینبی آن هم گرفتار.

این خصایص و خصایل و فضایل هر چه هست، همه و همه از برکات آن مادر و آن خانه است که فاطمه مادر آن خانواده و بانوی آن خانه است؛ مصیبت هم هر چه هست سوز آن و آتش آن بر جان و تن آن مادر یگانه است، هر چه هست باید سراغ آن را در خانه و از آن خانه گرفت. علی اعلی در آن خانه، خود را نمایانید با بهترین صورت و تمام‌ترین هیئت.

سید الشهدا، از اولین و آخرین

از کلمۀ اولین و آخرین این مقایسه به دست می‌آید که هدف‌ها با هم سنجیده شود و انواع شهادت‌ها مقایسه شود.

دکتر شریعتی مقایسه حسین علیه السلام را با شیخ الرئیس ابن سینا و با منصور حلاج کرده، در صورتی که فاصله‌ها است.

در تنوع، او فرد اول است

سقراط شهید شد و جام زهر شوکران را نوشید، یحیی را سر بریدند، آنتیپاس

پادشاه سوریه پسر هیردوس او را شهید کرد. برای این که یحیی می‌گفت: دختر زوجه خویش را نمی‌شود تزویج کرد.

در شهدای آخرین حجر بن عدی، شهید مرج عذراء بر سر یک کلمه تبری از علی علیه السلام کشته شد،⁽¹⁾

الاحتجاج: 296/2.

و سعید بن جبیر شهید شد به دست حجاج ملعون، اما سرش بالای نیزه نرفت.

هر کدام با یک نوع شهید شدند.

اما حسین علیه السلام سید الشهداء است؛ از آن که با همه نوع از این انواع کشته شدن شهید شد، حسین شهید سر تا پا در خون نشست و از خود و جوانان دودمان آل محمّد کشته داد، از هر عضو عضو خود کشته‌ای داد و تنش زیر سمّ اسب‌ها پامال، بلکه توتیا شد و سرش بالای نیزه رفت، همین جا اهانت‌ها سرّ علوّ و تفوّق او بود؛ بر خاکستر تنور نشست که اشعۀ نور از او تا فضای خانه و تا آسمان به بالا بر شد، در دیر نصرانی وارد شد که کار او بالا گرفت.

در دمشق بر در خانه یزید

علو فی الحیات و فی الممات لحق تلک احدی المعجزات⁽²⁾

بدین جهت سالار شهیدان است وعلی اعلی او را سرور شهیدان می‌داند که علو و برترین بر همه دارد، اما در هدف اشیعای پیغمبر از اولین و یحیی پیغمبر از اولین و سعید بن جبیر در آخرین، از یک آرمان دفاع کردند و شهید شدند؛ ولی

حسین علیه السلام همه اهداف نبوت محمّد صلی الله علیه و آله در سرش بود.

صوت دعی بمکة الی العلی یسمع رجعه بطف کربلا

صوت محمّد و ما محمّد الاحسین و الحدیث یشهد

اما شیخ شهاب الدین سهروردی مقتول، پای آرمانی کشته نشد و گرچه صاحب فلسفه اشراق است و حسین منصور حلاج هم پای مرامی کشته نشد و بلکه به قول دکتر عبدالرحمن بدوی (ثلاث شخصیات قلقة) از فکرهای فلسفی خود ناراحت بودند و کشته شدند، نه پناه اعتقاد مردم بودند نه پناه اقتصاد، برای تعالی جامعه هم کاری نکردند و حرفی هم نزدند، بلکه در هماهنگی با جامعه خود تعلل کردند. تا کشته شدند. اما حسین علیه السلام سید الشهداء آرمان او آرمان انبیا بود؛ از نوح گرفته تا ابراهیم خلیل و موسی کلیم و عیسی مسیح روح الله و حضرت محمّد خاتم الانبیا و حبیب الله.

از جهت هدف، هدف او عالی و الهی بود، پیغمبر صلی الله علیه و آله جدش به او فرموده بود:

«إن الله یحب معالی الامور و یکره و سفسافها»⁽¹⁾

وسائل الشیعة: 73/17، باب 25، حدیث 22020؛ عوالی اللآلی: 67/1؛ حدیث 117.

صوت دعی بمکة الی العلی یسمع رجعه بطف کربلا

صوت محمّد و ما محمّد الاحسین و الحدیث یشهد

ناطق بصره، ابن مسعود نهشلی در سخنرانی خود برای طوایف سه‌گانه بصره: بنی حنظله و بنی سعد و بنی عامر دربارۀ حسین علیه السلام گفت: و اشاره به حجاز کرد، حسین علیه السلام آن وقت در حجاز بود.

او گفت:

«و هذا الحسین بن علی ابن بنت رسول الله صلی الله علیه و آله ذوالشرف الاصیل و الرأی الاثیل، له فضل لایوصف و علم لا ینزف و هو اولی بهذا الامر لسابقته و سنّه و قدمه و قرابته. یعطف علی الصغیر و یحنو علی الکبیر. فاکرم به راعی رعیة و امام قوم وجبت لله به الحجة و تمّت به الکلمة و بلغت به الموعظة.»⁽¹⁾

ابصار العین فی انصار الحسین: 212؛ اعیان الشیعة: 590/1.

بعد در نامۀ خود به امام جواب نوشت:

اما بعد:

«فقد وصل الیّ کتابک و فهمت ما ندبتنی الیه و دعوتنی له من الاخذ بحظی من طاعتک و الفوز بنصیبی من نصرتک.

وان الله لا یخل الارض قط من عامل علیها بخیر و دلیل علی سبیل نجاة.

وانتم حجة الله علی خلقه و ودیعته فی ارضه، تفرعتم من زیتونة احمدیة هو اصلها و انتم فرعها.»⁽²⁾

امام علیه السلام خود در موقع دعوت ولید بن عتبه از او برای بیعت با یزید فرمود:

«ایّها الامیر! انا اهل بیت النبوة و معدن الرسالة و مختلف الملائکة بنا فتح

الله و بنا ختم. و یزید رجل فاسق، شارب الخمر، قاتل النفس المحرمة معلن بالفسق و مثلی لایبایع مثله.»⁽¹⁾

العوالم: 174؛ اللهوف: 17.

و در نامه امام علیه السلام که به سران پنج‌گانه بصره، برای دعوت آنها مرقوم فرموده گوید: امّا بعد:

«فانّ الله اصطفی محمّداً صلی الله علیه و آله علی خلقه و اکرمه بنبوته و اختاره لرسالته، ثم قبضه الله الیه و قد نصح لعباده و بلغ ما ارسل به صلی الله علیه و آله و کنّا اهله و اولیائه و اوصیائه و ورثته و احق الناس بمقامه فی الناس فاستأثر علینا قومنا بذلک فرضینا و کرهنا الفرقة و احببنا العافیة و نحن نعلم انا احق بذلک الحق المستحق علینا ممّن تولاّه.

وقد بعثت رسولی الیکم بهذا الکتاب و انا ادعوکم الی کتاب الله. و سنّة نبیّة صلی الله علیه و آله فانّ السنّة قد امیتت و انّ البدعة قد احییت و ان تسمعوا قولی و تطیعوا امری، اهدکم سبیل الرّشاد.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته»⁽²⁾

امام علیه السلام خود در نامه‌ای که به پاسخ اهل کوفه نوشت و مسلم را به نیابت خود فرستاد، مجموع خصایل امام علیه السلام را بیان می‌کند:

«و لعمری ما الامام الحاکم بالکتاب القائم بالقسط، الداین بدین الحق،

الحابس نفسه علی ذات الله»⁽¹⁾

مثیر الاحزان: 16؛ ابصار العین فی انصار الحسین: 26.

فداکاری آن سالار جوان بهشتی را، اهل عالم مثل اعلی فداکاری تشخیص داده‌اند، دفتر آدمیت را کتاب آنان ختم کرده است.

و از جهت یاران: همقطارانش زبدۀ رجال شهدا بودند و هر کدام از پیر و جوان و زن و مرد، حامل پیامی بودند برای مردم جهان.

خود پیکرش آن قدر قطعه قطعه شد که هر قطعه‌اش مثل یاری زبان‌دار بود.

حتی پیکرش را که زیر سم ستوران افکندند توتیا کردند؛ هر ذرّه ذرّه استخوان‌های بدنش مثل شخص گویایی شده بودند، شاعر ابو هارون مکفوف و سید حمیری، این سخن را در مطلع شعر خود آوردند که:

ای رهگذر! بر کربلا گذر کن و از استخوان‌های زکیه طیبه طاهره حسین علیه السلام بپرس که آیا تو را آب دادند برای خاطر جدت محمّد. امام صادق علیه السلام آن قدر گریه کرد که شاعر رحمش آمد؛ از خواندن بقیه شعرش خودداری کرد.

اما سرش: سر مقدس بر سر نیزه‌ها بالا رفت، در هر شهری او را بالای نیزه دیدند. اما آگاهانه مقاومت خود را تا این حد در هر منزل، بین راه فرموده بود.

اگر در تنورخانۀ خولی پنهان شد،⁽²⁾امّا خاصیت نور این است که اگر بر خاکستر تنور هم بتابد، باز علوّ می‌گیرد.

نور بر زیر پای راهروان در جاده می‌تابد، اما همانجا هم اگر پای بر سر او

بگذاری، نور برجسته به بالای پا و روی کفش برمی‌نشیند، این منطق نور است بر بالای نیزه‌ها که در هر شهری او را بردند همین منطق را داشت، حتی در شام که بر سردر سرای یزید او را نصب کردند و در شهر گرداندند.

در بین راه به زهیر بن قیس می‌فرمود: سر من و تو به هدیه خواهد رفت.

از افق اعلی فوق آسمان‌های بالا تا خاک نمناک کربلا، از فراز اعلی علیین تا زیر خاک سفلی ارض هفتمین، که منازل محبوب ما است.

در کتاب منازل السّائرین هزار منزل برای سالک آورده، از در دوست تا به منزل، دل عارفان را هزار و یک منزل.

(فائق زمخشری) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اهل علیین برای اهل بهشت چنان به دیده می‌آیند که کواکب و ستارگان آسمان‌ها برای شما اهل زمین.

یعنی آنچه بین زمین زیر پا تا ستارگان بالا فاصله است، نظیر آن و به همان قدر بین ستارگان زبرین تا بهشت برین است و تازه از بهشت برین تا علیین همچنین فاصله است که از بالای سر نور آنها را، فقط بهشتیان می‌نگرند و العلیون لاولی الالباب.

سؤال شد که یا رسول الله! آیا حسنین هم از اهل علیین‌اند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«انّ الحسنین من اهل علیین و انعما.»

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: بلی، و برتر.

آشیان انسان برتر آشیان همت او است.»⁽¹⁾

الفائق فی غریب الحدیث: 3/2.

(کَلاّ إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ لَفِی عِلِّیِّینَ)1

کتاب امام حسین علیه السلام و پروندۀ امام حسین علیه السلام اشعه‌ای است از حیات امام و افق علیین که جای دوردستی است.

امت ما را هم دعوت می‌کنند که به آنجا برویم که آشیان انسان برتر است. آشیان آن انسان برتر «حسین» چه در خاک یثرب و بطحای آن و چه در زمین کربلای آن، همانجا وادی طوی و نور طور موسی است، آنجا وطن عقیدۀ ما است، ما باید رخت به آنجا بریم، نماز را مسافر در آنجا تمام می‌خواند (یعنی می‌تواند بخواند)

رمز از آن که به وطن رسیدیم، سفر به پایان رسید، مثل حرم مکی و حرم مدنی که آنجا هم وطن عقیده‌اند.

همچنین مسجد کوفه که سکوی پخش صوت العدالة الانسانیه است، از حنجرۀ علی علیه السلام سخنان آسمان و معدلت را طبق نسخۀ اصل طبق الاصل از محمّد می‌شنویم، پس آنجا هم وطن ما است و همچنین کربلا نزد حسین علیه السلام.

قال علیه السلام: «من احبنا للدنیا فان صاحب الدنیا یحبه البّر و الفاجر و من احبنا لله کنا نحن و هو یوم القیامة کهاتین و اشار بالسبابة والوسطی.»⁽¹⁾

صوت دعی بمکة الی العلی یسمع رجعه بطف کربلا

صوت محمّد و ما محمّد الا حسین و الاحدیث یشهد

البته آن انسان که خدا دست بر سر او نهاد و نشان داد که دست او را می‌گیرد و به بالا بر می‌کشد، او تا به اعلی علیین هم بر می‌شود تا سمو «علی اعلی» هم بر او جلوه می‌کند و حق را می‌خواهد و با کوس و فغان و نعرۀ عاشقانه، آن قدر به بالا و علو اعلی بر می‌شود.

که بتواند حسن ازل را ببیند و در ادراک «حسن ازل» بزرگ‌ترین بهجت و ابتهاج را دریابد.

«فالحق اجل مبتهج بذاته.»⁽¹⁾

شرح الاسماء الحسنی: 283/1.

و البته این کشف و شهود حسن ازل پس از پرده‌دری‌های ظواهر عالم و عوالم است که پرده از روی جمال حسن ازل، بردارد تا مستغرق در ابتهاج شود.

دعای عرفات را خوانده‌اید که: تشریح اعضا و جهازات بدن را از جمجمه سرگرفته تا پوست پاها، یک یک را روی دست گرفته و با نگاه بهت‌آمیز دقایق لطف صنع بی‌چون را در آن می‌نگرد.

قطعۀ تشریح دعای عرفه

از شهود خدا در چین و شکن‌های پیشانی جداگانه

1 - و اساریر صفحة جبینی - نقش چین و شکن‌های صفحه پیشانی‌ام.

2 - و رشته‌های مجاری نور بصر و چشم و دیدگان جداگانه.

«و علائق مجاری نور بصری» که هفت لون از حمرة که سیصد میلیون موجه در هر ثانیه وارد چشم می‌شود و تا نور بنفش که در هر ثانیه هفتصد

میلیون موجه بر چشم وارد می‌شود و کرۀ چشم هم هفت پرده و سه آب دارد.

«و مسارب صماخ سمعی» راهروهای سوراخ گوش جداگانه.

3 - «مسارب صماخ سمعی» و گوش بیرونی و وسطی و گوش درونی.

و شکاف‌های راهروی تنفس جداگانه.

4 - «و خرق مسارب نفسی» که صد و هشتاد الی هشتاد و پنج میلیون حجرات تنفس است.

5 - و لوله‌های نرم بینی‌ام «و خذاریف مارن عرنینی.»

6 - و آنچه در درون دو لبانم بر آن به هم می‌آید، «و ما ضمت و اطبقت علیه شفتای.»

7 - و حرکات الفاظی که از دهان بیرون می‌رانم.

8 - و محل ارتباط «فک بالا و فک پایین» که در بیخ دهان در هم فرو می‌روند.

9 - و شکاف‌ها که دندان‌ها در درون آن می‌رویند؛ در دو فک اعلی و اسفل.

10 - و لوله گوارایی طعام و آب آشامیدنی در مقطع پل تنفس.

11 - و آن استخوان زین ترکی که مغز دماغ من در جمجمه، روی آن گسترده است.

12 - و گردن من که لوله‌ها و تارهایی از بدن من بیرون جسته و با طناب‌های رسا، آن پیوند سر با تن و پیکر حاصل شده.

13 - و تنور سینۀ من با هر چه بر آن مشتمل است و در درون آن واقع است.

14 - و جمله لوله‌های خون که از قلب به بالا و از قلب به پایین لوله «آوورطا» تقسیم، بعد از تقسیم خون را می‌چرخاند.

15 - و پردۀ «دیافراگمای» که قلب و تلمبه‌های آن و کبد و قطعات آن را حفاظت می‌کند و کشمکش آن تنفس می‌آورد و می‌برد، هر نفسی که فرو می‌رود؛ ممد حیات است و چون بیرون می‌آید؛ مفرح ذات است.

16 - و پاره‌های لخته لخته «کبد جگر» که یک میلیون و دویست هزار دکمه دستگاه‌های پالایشگاهی دارد.

17 - و آن تیغه خنجری سینه که اضلاع و دنده‌های من بر آن کج شده تا دو شق بدن را به هم ملصق کرده.

18 - سر بندبند مفاصل من که گوی استخوانی را درون گودی‌ها فرو برده.

19 - و قبض و بسط عوامل دست و پاها که هر کدام از عضلۀ خاصی فراهم گردیده، به صورت ماهیچه‌ها برای فنر قبض و بسط.

20 - و گوشت من که عبارت است از عضلات ماهیچه برای قبض و بسط.

21 و خون من که در بدن سیزده لیتر است و غیر از گلبول‌های سرخ و سفید پاد زهر همۀ سموم را هم می‌سازد و از غده‌ها هرمون‌ها را هم پخش می‌کند.

22 - و دستگاه موهای سر و موی بدن که لوله تنفسی است با پیازچه‌های آن.

23 - و بشرۀ پوست من که سه طبقه است با منافذ و سوراخ‌ها.

24 - دستگاه سلسلۀ نخ اعصاب من، اعصاب حس و اعصاب حرکت سمپاتیک و پاراسمپاتیک و عصب تسمۀ پشت که فقرات را با حرکات آنها، روی هم نگه می‌دارد.

25 - دستگاه قصب لوله‌های استخوانی پاها و ران‌ها و دست‌ها.

26 - دستگاه استخوان‌های من که اسکلت را بر پا می‌دارد، در جمجمه به صورت تخته‌هایی خمیده در سر با «دروز⁽¹⁾

دروز: جمع درز، شکاف‌ها، چاک باریک.

27 - روغن مخ که در درون این لوله‌ها و آنچه در داخل جمجمه است، طبقه خاکستری روی آن را گرفته.

28 - و لوله‌های عروق وریدی که خون را از حاشیه به درون می‌آورد و شریانی که از قلب به حاشیه می‌برد.

29 - و جمیع جوارح من، دست زدن و پای گریختن و دندان گزیدن.

30 - و آن چه بافت تار و پود من در هنگام ایام شیرخوارگی بافته شده و افزوده شده.

31 - و آنچه زمین بار سنگین از بدن من به دوش می‌کشد.

32 - و خواب من که اسرارآمیزترین استراحتگاه است که به عوالم غیب هم می‌برد، عجایب خواب در 85 بند در دیوان «امیری فیروز کوهی» حیرت‌آور است.

33 - و بیدار شدن من که روح، مجدداً تجدید حیاتی می‌دهد.

34 - و سکون من

35 - و حرکات من در رکوع من و سجود من (تا آخر) امام علیه السلام چهار دستگاه

را در باطن و روح پیش از اینها آورده است.

36 - (الف) من مشاهده می‌کنم تو را به حقیقت ایمان من.

(ب) و عقد عزائم یقین من.

(ج) و خالص صریح توحید من.

(د) و باطن مکنون ضمیر و وجدان من که دستگاه محاکمۀ خدایی است در غیبت ذات هر انسان.

تا آخر - که مقام اعلی علیین را در پیکر جسمانی هم مشاهده می‌کنند و می‌گوید:

«و الحقنی بنور عزّک الابهج فأکون لک عارفا و عن سواک منحرفا.»⁽¹⁾

الإقبال: 687.

سپس دلباختگی‌های خود را در پی می‌گوید.

قطعه 1 - در قطعه‌ای می‌گوید:

«الهی علمت باختلاف الآثار و تنقلات الاطوار ان مرادک منی ان تتعرف الیّ فی کل شیء حتی لا اجهلک فی شیء.»⁽²⁾

با صد هزار جلوه برون آمدی که من

با صد هزار دیده تماشا کنم تو را⁽³⁾

قطعه 2 -

«الهی ترددّی فی الآثار یوجب بعد المزار فاجمعنی علیک بخدمة توصلنی الیک.»

قطعه 3 -

«الهی کیف یستدّل علیک بما هو فی وجوده مفتقر الیک ایکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتی یکون هو المظهر لک. متی غبت حتی تحتاج الی دلیل یدل علیک.»

کی رفته‌ای ز دل که تمنا کنم تو را

کی بوده‌ای نهفته که پیدا کنم تو را

«ومتی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل الیک. عمیت عین لا تراک علیها رقیباً.»⁽¹⁾

الإقبال: 348-349، (دعای عرفه).

قطعه 4 - تا آنجا که می‌گوید:

«الهی امرت بالرجوع الی الاثار فارجعنی الیک بکسوة الانوار و هدایة الاستبصار حتی ارجع الیک منها کما دخلت الیک منها مصون السرّ عن النظر الیها و مرفوع الهمة عن الاعتماد علیها.»

قطعه 5 - تا آنجا که می‌گوید:

«منک اطلب الوصول الیک و بک استدل علیک.»

قطعه 6 - تا آنجا که گوید:

«الهی حققنی بحقائق اهل القرب و اسلک بی مسلک اهل الجذب.»

قطعه 7 - تا آنجا که می‌گوید:

«انت الذی اشرقت الانوار فی قلوب اولیائک حتی عرفوک و وحدوک.»

«و انت الذی ازلت الاغیار من قلوب احبائک حتی لم یحبوا سواک و لم یلجئوا الی غیرک.»⁽¹⁾

الإقبال: 349، (دعای عرفه).

قطعه 8 - تا آنجا که می‌گوید:

«انت المونس لهم حیث اوحشتهم العوالم و انت الذی هدیتهم حیث استبانت لهم المعالم.»

تا می‌گوید:

«فقد دفعتنی العوالم الیک.»

قطعه 9 - تا می‌گوید:

«تعرف لکل شیء فما جهلک شیء.»

«و انت الذی تعرفت الی فی کل شیء فرأیتک ظاهراً فی کل شیء.»

قطعه 10 - تا می‌گوید:

«یا من استوی برحمانیّته فصار العرش غیباً فی ذاته.»

قطعه 11 - تا آنجا که می‌گوید:

«محقت الآثار بالآثار و محوت الاغیار بمحیطات افلاک الانوار.»⁽¹⁾

الإقبال: 349، (دعای عرفه).

قطعه 12 - تا آنجا که می‌گوید:

«یا من احتجب فی سرادقات عرشه عن ان تدرکه الابصار، یا من تجلّی بکمال بهائه فتحققت عظمته الاستواء.»

قطعه 13 - تا آنجا که می‌گوید:

«کیف تخفی و انت الظاهر ام کیف تغیب و انت الرقیب الحاضر.»

قطعه 14 - و در اول دعاء می‌گوید:

«خلقتنی من التراب - ثم اسکنتنی الاصلاب أمنا لریب المنون و اختلاف الدهور فلم ازل ظاعناً من صلب الی رحم... لکنک اخرجتنی رأفة منک و تحننا علیّ - للذی سبق لی من الهدی الذی له یسّرتنی و فیه انشأتنی.»

قطعه 15 - تا می‌گوید: مرا خواستی که مشعل‌دار هدایت باشم:

«فابتدعت خلقی من منی یمنی ثمّ اسکنتنی فی ظلمات ثلاث بین لحم و دم و جلد. لم تشهرنی بخلقی و لم تجعل لی شیئا من امری. ثم اخرجتنی الی الدنیا تامّاً سویّاً.

حتی اذا استهللت ناطقا بالکلام اتممتَ علی سوابغ الانعام فربیتَنی زائداً فی کل عام، حتی اذا کملت فطرتی و اعتدلت سریرتی، اوجبت علی

حجتک بان الهمتنی معرفتک و روعتنی بعجائب فطرتک و انطقتنی لما ذرأت فی سمائک و ارضک من بدایع خلقک.»⁽¹⁾

الإقبال: 339، (دعای عرفه).

آن قدر مدهوش عجایب حکمت الهی است که راویان حدیث «بشر و بشیر» پسران غالب اسدی می‌گویند: ما با امام حسین علیه السلام پسین روز عرفه در عرفات در خدمت آن حضرت بودیم، پس از خیمۀ خود بیرون آمدند با گروهی از اهل بیت و فرزندان و شیعیان با نهایت تذلل و خشوع. پس در جانب چپ کوه ایستادند و روی مبارک را به سوی کعبه گردانیدند و دست‌ها را برابر رو داشتند، مانند مسکینی که طعام طلبد و این دعا را خواندند تا آنجا که گوید:

پس شروع فرمود آن حضرت در سؤال و اهتمام نمود در دعا و آب از دیدگان مبارکش جاری بود، پس گفت: «اللهم اجعلنی اخشاک کانی اراک» تا گوید:

پس سر و دیدۀ خود را به سوی آسمان بلند کرد و از دیده‌های مبارکش آب می‌ریخت، مانند دو مشک آب و به صدای بلند می‌گفت: «یا اسمع السامعین.»⁽²⁾

تا رسید به جملۀ یا رب یا رب، پس مکرر می‌گفت: یا ربّ یاربّ و کسانی که دور آن حضرت بودند، تمام گوش و دل داده بودند به دعای آن حضرت و اکتفا کرده بودند به آمین گفتن، پس صدای ایشان بلند شد به گریستن با آن حضرت؛ تا آفتاب غروب کرد و بار کردند و روانه جانب مشعرالحرام شدند.⁽³⁾

این دعا در دو چیز ویژگی دارد:

یکی تشریح اعضا که مبهوت نظام آنها و عرق شهود حق در آنها است و این اختصاص دارد به امام حسین علیه السلام و حتی در دعاهای پیغمبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام و امام زین العابدین علیه السلام هم بدین سان نیست.

و ویژگی دیگرش: آن خروش و جوش و اشک و اشتیاق است که یاران اهل عرفات همه را تحت تأثیر گرفته، بلکه کوه عرفات را هم جلوه‌گاهی یا جعبۀ جلوه‌گاهی برای عرفان و معرفت حق و خلق و حقوق خلق و حق ساخت، هر گاه که دکمۀ آن را فشار دهند کوه به سخن می‌آید و رسالت خود را در ادای امانتی که حسین علیه السلام پسر مولود مکه و منی به او سپرده، بازگو می‌کند در آن وقت همه می‌بینند که:

جلوه ای کرد حقیقت، گهری پیدا شد

نعره زد عشق که خونین جگری پیدا شد

حسن لرزید که صاحب نظری پیدا شد

فطرت آشفت که از خاک جهان محبور

خودگری خودشکنی خودنگری پیدا شد

آرزو بی‌خبر از خویش به آغوش حیات

چشم واکرد و جهان دیگری پیدا شد

خبری رفت ز گردون به شبستان ازل

حذر ای پردگیان پرده‌دری پیدا شد

زندگی گفت که در خاک طپیدم همه عمر

تا از این گنبد دیرینه دری پیدا شد⁽¹⁾

اقبال لاهوری در خلقت آدم ابوالبشر.

تضمین ابیات علامۀ اقبال از سید محمدحسین انوار

1 - چون حسین آن شه لب تشنه به میدان برخاست

قد مردانگی از بهر شهادت آراست

تا زند سجده ملک باز به خاک انسان

از فروغ مه تابنده زمین را پیراست

جلوه‌ای کرد حقیقت گهری پیدا شد

نعره‌زد عشق که خونین‌جگری را پیر شد

حسن لرزید که صاحب‌نظری پیدا شد

2 - از پی ذکر مناجات خداوند و دود

شاه دین لب به تکلم پی تکبیر گشود

به جهان چون ز پس شام سیه کرد ظهور

مهر بر خواند از آن مظهر حق آیت نور

آتش عشق بزد شعله ز انسان غیور

آب رحمت به‌جهان ریخت خداوند غفور

فطرت آشفت که از خاک جهان محبور

خودگری خود شکنی خودنگری پیدا شد

3 - نوجوانان و دلیران و سراندازانش

شهسواران بلند اختر جان بازانش

همه سر در کف وجان در ره وبافرّ وجلال

مست از باده وحدت همه در عین وصال

نعره عشق‌شد از خاک به خورشید و زحل

ماند این چرخ فرومایه تو گویی ز عمل

خبری رفت به گردون ز شبستان ازل

حذر ای پردگیان پرده‌دری پیدا شد

4 - العطش العطش از سبط پیمبر به فلک

به فغان آمده زین واقعه اصناف ملک

تشنه‌لب پردگیان گمشده در دشت و فلات

اشک‌ریزان و سرافکنده به گل آب فرات

چون بپا خاست شه تشنه لب از بهر صلاة

گشت اهریمن بدخواه از آن غیرت مات

آرزو بی‌خبر از خویش به آغوش حیات

چشم واکرد و جهان دیگری پیدا شد

5 - مرغ‌دل‌گفت‌براین بام‌پریدم‌همه‌عمر

نور یزدان به حقیقت طلبیدم همه عمر

جز جفا و ستم خلق ندیدم همه عمر

گلی از گلبن این باغ نچیدم همه عمر

نگشودم به جهان دیده بر افلاک مگر

همه آثار ز دادار بدیدم همه عمر

زندگی گفت که درخاک تپیدم همه عمر

تا از این گنبد دیرینه دری پیدا شد

در عالم ملائکه تا قبضۀ خاکی را برگیرند و ترکیب صورت انسانی به او بدهند، غلغله‌ها بر پا شد و ملائکه همه پای در گل آدمند.

و صورت آدمی تنها همان صورت شکل جسمانی او نیست، بلکه ترکیب قوای روح نباتی که قوای تغذیه و در فوق آن، قوای تنمیه و در فوق آن، قوای تولید مثل است، هر یک نظاماتی دارند.

و افواجی سپاه و قوا دارند که بر سر همدیگر سوارند تا برسد به قوای حیات حیوانی و بعد بالاتر آید که قوای نفس ناطقه انسانی است.

هزار سال بود تا به شهر حیوانی هزار سال دیگر تا به شهر انسانی

دوره‌های هزاران سال بر زمین این کوکب آتشین گذشت تا روح حیات گیاهی در آن پدید آمد.

با روح تغذیه که دارای سه رشته قوای پراکنده در جسم هستند، به نام قوۀ محصّله که تحصیل غذا می‌کند.

در ساق برگ‌ها و ریشه و آونگ‌ها از شیره زمین می‌گیرد و در انسان و حیوان از خون که در رودخانه‌های عروق و وریدها است غذا می‌گیرد، مواد غذایی را شریان‌ها برای هر عضوی از مغز گرفته تا پوست تحصیل می‌کند و مانند مصالح ساختمان که پای کار می‌ریزند، آنها را هر ذره ذره در نزدیک اعضا و

عضله‌ها و جهازات و استخوان‌ها و مغزها می‌آورد؛ تا قوۀ مشبهه در آن تصرف کند و آن مواد را شبیه آن عضو بسازد در کیفیت و رنگ و رقت و غلظت؛ و اگر نقصی در آن قوه محصله باشد مرض هزال و لاغری پیش می‌آید و اگر در آن قوۀ مشبهه نقصی رخ دهد برص حاصل می‌شود.

اما هر گاه کار قوه محصله تکمیل و کار قوۀ مشبهه بی‌عیب باشد. آنجا نوبه به سلسله قوای ملصقه می‌رسد که آن را الصاق به عضو نمایند.

البته قوۀ محصله کار خود را به وسیلۀ سلسلۀ قوائی که زیر فرمان دارد انجام می‌دهد.

آن قوای فرمانبر عبارتند از:

سلسلۀ قوای جاذبه و قوای ماسکه و قوای هاضمه و قوای دافعه تا قوۀ جاذبه جذب کند و قوای هاضمه، پس از عمل قوه ماسکه که غذا را نگه‌دارد، آن را هضم کند.

با هضم اول آن را وارد کبد کند.

آنجا هضم ثانی در کبد رخ می‌دهد که یک میلیون و دویست هزار دستگاه تصفیه و پالایشگاه دارد که به صورت دکمه‌هایی در درون کبد و لخته‌های کبد پخشند و نه گونه عمل تصفیه یا 12 عمل پالایشگاهی دارد تا سموم را جداگانه «و اخلاط و قند و نمک و املاح» را «و اوره و چربی» ها را، هر یک را جداگانه به کنار بزنند و آن غذا را برای هضم سوم در عروق که در داخل رودخانه‌های ورید و شریان انجام می‌گیرد روانه سازد و از دهانه عروق

«شریان‌ها» در فوهات⁽¹⁾

فوهات: دهانه راه، دستگاه تنفسی.

و در این چهارمین دستگاه قوۀ مشبهه در آن عمل می‌کند تا آن را شبیه عضو کند در رقت و غلظت و در رنگ و سایر صفات و بعد قوۀ ملصقه آن را به عضو بچسباند و الصاق کند و اگر نه، استسقا حاصل می‌شود.

و اگر قوۀ مشبهه ناقص باشد «برص» حاصل می‌شود.

و اگر قوۀ محصله ناقص باشد مرض «اطروقیا» (یعنی هزال و لاغری) حاصل می‌شود.

و در هر هضم باید زوائد فضولات آن دفع بشود، مدفوعات هضم اول معلوم است و از هضم دوم و سوم و چهارم به صورت مو و عرق دفع می‌شود.

خلاصه آن که در اقطار جسم، قوای طبیعی که بال ملائکه‌اند ده‌ها هزار بخش‌اند که مشغول خمیرکردن گل آدمی‌اند.

تا نوبت می‌رسد به حیات حیوانی که فوق این سلسله قوای طبیعی، سلسله قوای حس و حرکت ارادی خواهد به کار پرداخت.

در قوای حسی حس جهت‌یابی، و وزن‌یابی و حس لامسه سرتاسری و حس ذائقه و حس شامه بویایی و بعد حس سامعه با عجایب این معبر پل اسرارآمیز صماخ سمع که همه صداها را یک جا می‌شنود و از یکدیگر جدا تشخیص می‌دهد.

و بعد حس باصره و الوان نور و طیف که بر شبکیۀ ملون چشم از لون احمر تا فوق بنفش ملیون‌ها ملیون موج فرو می‌رود.

این حواس خمس ظاهری سپس حواس خمسۀ باطنی - حس مشترک بنطاسیا، و حس خیال و حس متخیله و واهمه و حس ذاکره در عقب است که هر کدام در غشای مخ خاکستری رنگ ریشه‌ای دارند و سپاه و افواجی دارند سوار بر یکدیگر.

طبیعی قوت تو ده هزار است ارادی برتر از حصر و شمار است⁽¹⁾

شیخ محمود شبستری.

و بعد نوبه به قوۀ محرکه شوقیه و قوه عزم می‌رسد تا همین که مانع را مفقود دیده، قوه اراده به کار می‌آید و عضله حرکت قبض و بسط عضو را برای جلب ملایم و دفع منافر به کار می‌اندازد، گل آدمی در میان هفتصد هزار نوع حیوان از حیات خاصی برخوردار است که دریچه‌ای به سوی تکامل منطق و تدریج صنعت و اتقان عمل و به سوی آسمان در وسط گل و لای این عالم خاک در به روی او گشوده می‌شود ملائکی بی‌شمار در کار سرشتن گل آدمی هستند.

دوران زمین تا بروز زندگی

هزار سال بود تا به شهر حیوانی

هزار سال دیگر تا به شهر انسانی

زندگی گفت‌که درخاک تپیدم همه عمر

تا از این گنبد دیرینه دری پیدا شد

بعد آرزوها پدید آمد که زندگی را رونق دیگر داد و جهان دیگری پدید شد،

آرزو بی‌خبر از خویش در آغوش حیات

دیده واکرد و جهان دیگری پیدا شد

فطرت آشفت که از خاک جهان محبور

خودگری و خودشکنی خودنگری پیداشد

خبری رفت به گردون ز شبستان ازل

حذر ای پردگیان پرده‌دری پیدا شد⁽¹⁾

سید محمد حسین انوار.

انسان آمد که پرده از روی «حسن ازل» بردارد و عاشقانه با خون جگر آن را خواستگاری کند، اینجا نعره برخاست.

نعره زد عشق که خونین جگری پیدا شد

حسن لرزید که صاحب نظری پیدا شد

زندگی در روی این کره خاکی بعد از چند دوره پیدا شد که هر دوره‌ای میلیون‌ها سال بوده و هر دوره‌ای را روز آن دوره نامیدند، بعد از سرد شدن تودۀ آتشین، دورۀ اول دریاها و اقیانوس‌ها پیدا شد و در دورۀ سوم که میلیون سال بر آن گذشت سبزه‌ها، جلگه‌ها و جنگل‌ها پدید آمد و انواع گیاهان ساقه‌دار و گل غنچه پیدا شد و بعد دوره ظهور حیات حیوانی کرم‌ها و آمیب‌ها رسید و بعد از میلیون سال انواع حیوانات پستاندار پدید آمد و بعد از دوره‌ای، آب و هوا مساعد ظهور انسان شد، مستعد شد که آدم پدید آمد.

زندگی گفت که در خاک تپیدم همه عمر

تا از این گنبد دیرینه دری پیدا شد

فطرت از شاهکاری پرده داشت که از خاک جهان، محبور⁽¹⁾

محبور: جوهره، سرشت.

این شاهکار خلقت اگر چه یک نوع است، اما همه انواع را در خود دارد، همه گونه انسان‌هایی را در بر دارد، انسان‌های خودگرا، انسان‌های خودنگر و خودبین و خودکامه.

و در آن میان انسان‌هایی که از اهل علیین‌اند، آن انسان که خدا دست بر سر او نهاد و نشان داد که دست او را می‌گیرد و به بالا می‌کشد تا به قامت پیغمبر صلی الله علیه و آله برسد و به همت او برسد.

«له همم لا منتهی لکبارها و همته الصغری اجل من الدهر.»⁽²⁾

و تا به اعلی علیین بر شود که سایۀ غلو «علی اعلی» بر او جلوه کند.

و نعره عاشقانه بزند و با کوس و فغان، حق را بخواهد و آن قدر به بالا و علو اعلی بر شود که بتواند حسن ازل را ببیند و در ادراک حسن ازل بزرگ‌ترین بهجت و ابتهاج را دریابد.

والحق اجلّ مبتهج بذاته⁽³⁾

و البته این کشف و شهود حسن ازل پس از پرده‌دری‌های ظواهر عالم و عوالم است که پرده از روی جمال حسن اجل ازل بردارد تا مستغرق در ابتهاج شود.

«و الحقنی به نور عزک الابهج لأ کون لک عارفاً و عن سواک منحرفا.»⁽¹⁾

الإقبال: 687.

و حسن و حسین علیهما السلام از اهل علیین‌اند، وصول آن وطن و موطن می‌نگریم که پیغمبر صلی الله علیه و آله چگونه اهتمام به «رشد» کودک ما و حتی به تقویت عضلۀ کودک می‌داشت.

و سپس به رشد معنوی او تا بی‌حد عنایت مبذول می‌فرمود.

وضع اهتمام پیغمبر صلی الله علیه و آله به تغذیۀ کودک از صحیفۀ مکرمه این کتاب تا اینجا نیکو نمایان شد.

باقی ماند آن که: پیغمبر صلی الله علیه و آله تمام عنایت خود را صرف رشد او کند بعد از آن که دست بر سر حسین علیه السلام نهاد و تبارک فرمود؛ یعنی فزونی برکات الهی را برای او خواستار شد و تضمین فرمود که: صلوات حق و رحمت حق و رضوان حق بر او افزون بادا؛ تا برسد به درجۀ عشق به حسن ازل و به علوی برسد که حسن ازل را ببیند و در راه آن شهید شود و به مقام سید الشهدائی اولین و آخرین در دنیا و آخرت برسد که همه علوّ او سایۀ علو عالی اعلی است.

چون ظهور علی اعلی در آن صورت زیبا و هیئت بی‌همتا در خانۀ زهرا مادرش و در حضور پیغمبر صلی الله علیه و آله پدرش شد؛ تا آن مادر در تغذیه و نشو و نمای او

چه کند؟ و آن پدر بزرگ‌تر چه کند؟

اما به هر حال در موقع خلقت، این صورت که صورت آدمی است در خاک چه غوغاها و چه خبرها از ملائک برپا شد.

و نقشی که پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: خدا در آن نمایان دیدم تا در او یعنی در حسین علیه السلام صورت بگیرد و حسین علیه السلام در صورت حق نمایان جلوه کند؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله باید از هر معانی و معالی، بذر آن را در تربت پاک خاطر اقدس او بکارد و مراقب باشد که وقتی بذر سر بر زد، کلمات خدا را بازگو کند.

نفس المهموم حدیث 31 به اسناد تا علامه مجلسی در بحارالأنوار، نقل از مؤلفات، بعض اصحاب بازگوید: صاحب تفسیر الدرالثمین در تفسیر آیه (فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ)1 روایت کرده که:

«آدم ابوالبشر ساق عرش را دید و اسمای پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام را، پس جبرئیل به او تلقین کرد که بگو:

«یا حمید بحق محمّد، یا عالی بحق علی، یا فاطر بحق فاطمه، یا محسن بحق الحسن و الحسین و منک الاحسان» همین که حسین علیه السلام را یاد کرد اشکش جاری شد و دلش لرزید و گفت: ای برادرم! جبرئیل در ذکر پنجمین آنها قلب من می‌شکند و اشک من سیل‌آسا سرازیر می‌شود، یعنی سرّ آن چیست؟

جبرئیل گفت: فرزند تو این شخص، مصیبت‌بار می‌شود به مصیبتی که تمام مصائب نزد آن کوچکند. آدم گفت و آن چیست؟ جبرئیل گفت: کشته می‌شود

عطشان، غریب، وحید، تنها، فرید، بی‌همتا، ناصری برای او نه و معین نی، و اگر تو ببینی ای آدم او را به حالی که می‌گوید: «واعطشاه و اقلة ناصراه» حتی آن که عطش مثل دود بین او و آسمان حائل می‌شود لکن اجابت نمی‌کند او را احدی مگر با شمشیرها و آشاماندن مرگ‌ها، پس ذبح می‌شود مانند ذبح گوسفندی از قفا و به غارت و به چپاول می‌برند دشمنان او، خیمه و رحل او را و سر او و انصار او را آشکارا به شهرها می‌گردانند و زنان با آنها هستند، این طور در علم خدای منان سابقه دارد، پس آدم و جبرئیل گریه‌ای کردند چونان ثکلی زن فرزند مرده.⁽¹⁾

بحارالأنوار: 245/44، باب 30، حدیث 44؛ العوالم: 104.

توضیح: اولاً: این حدیث برای تأدیب آدم ابی البشر و ارائه راه تکمیل به او است نه برای عزا و گریه، بلکه نشان دادن استقامت مرد حق است که با تشنگی چنین از حق و وظیفه عدول نمی‌کند نه چونان آدم و حوا که نه تشنگی کشیده و نه گرسنگی و در بهشت همه چیز را به حد وفور در اختیار دارند، ولی اراده و حفظ و خویشتن‌داری را در مقابل یک لقمه از «درخت منهی» نداشتند، سراسر ملک بهشت را با یک لقمه از دست دادند، جبرئیل می‌گوید: ای آدم! مردان ساق عرش این چنین مردانند، تو گریه کن به حال خودت و متوسل به آنها بشو، با تمثل و محاکات و نمونه و مشق مردان کامل که صورت زیبا خلیفة اللهی با این تطور و تطویر و تصور و تصویر است و تا به صورت او درنیایی نمی‌توانی مالک بهشت باشی، فکیف به آن که بخواهی ساق عرش و سلطنت نقش علم الهی را در جهان نقش وجود دهی.

گاندی در هندوستان که نعمت‌ها را رایگان دارند و مالک آن نیستند، باید روضه امام حسین علیه السلام را بخواند!

ثانیاً: بنابراین تفسیر تلقی کلمات از همین رؤیت اشخاص شاخص کامل شروع شد که خود آنها کلمه وجودی‌اند که گفتند:(رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا)1 پس آنچه در تفسیر «نور الثقلین و در تفسیر المیزان» دربارۀ تلقی کلمات آمده، مانع جمع نیست و منافات ندارند؛ در چند حدیث فقط نام پنج تن به اجمال بدون این تفصیل آمده و در بعضی دیگر از (رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا) سخن در میان آمده؛ علامه طباطبائی در المیزان می‌گوید: چون آیه (عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ) مایه سکوت ملائکه شد، پس تعلیم اسمائی در کار بوده.

اما پدربزرگتر یعنی پیغمبر صلی الله علیه و آله

اشاره

به دست خویش چهل روز باغبان ازل

نماند تخم‌گلی که او نکشت در گل من

پیغمبر صلی الله علیه و آله سایه روشن وجود خود را که رمز وجود هستی کل باشد در مشاعر کودک می‌ریخت و او را بال و پر پرواز می‌داد، خود به قامت رسا سر پا می‌ایستاد و دست او را می‌گرفت و به بالا او را پاورچین پاورچین تا سینه خود بالا می‌آورد و می‌گفت: ترقی کن، ترقی کن، بالا بیا، بالا بیا، تو که سراپا چشمی «حزقّة، حزقّة؛ ترقّ عین بقّه»⁽¹⁾

شجرة طوبی: 30/1؛ الامام الحسین علیه السلام فی احادیث الفریقین: 92/2.

این ترقی و تصاعد را با هوس ترقی افزون و افزون‌تر بلکه محاذات تا همم پیغمبر صلی الله علیه و آله را خود، به او تلقین می‌کرد و همم پیغمبر صلی الله علیه و آله را می‌دانیدکه:

له همم لا منتهی لکبارها و همّته الصغری اجل من الدهر⁽²⁾

و اما هوس ترقی را در او توأم می‌کرد با ترمز کنترل نماز که نماز خضوع و خشوع در برابر عظمتی بزرگ‌تر و بزرگ‌تر می‌باشد تا تربیت جوانان توأم از دو چیز باشد.

اول: هوای بلندپروازی تا بی‌نهایت.

دوم: تحصیل برازندگی در جوانان به وسیلۀ قرآن در برابر عظمت آسمان که آدمی را کوچک و کوچک‌تر می‌کند.

شرح نهج البلاغه «آسمان و جهان» تألیف دیگر ما، در شرح کلمۀ زینت آسمان و فرود آمدن نماز از آسمان دیدنی است، عروج به معارج آسمان که با دو بال علم و عمل است؛ در فرود آمدن نماز را همراه می‌آورد که کوچک دیدن خویش در برابر عظمت کون است؛ زیرا هوای رفعت طلبی و برتری‌جویی بدون برازندگی و بدون ترمز کنترل، ماجراجویی بار می‌آورد و جوانان خطر بار می‌آورند.

غالباً آفت جوانان این است، همه شیرویه‌اند که پدر را که خسروپرویز باشد، می‌کشند.

مثل یزید که از پدر بهانه می‌گیرد که آرای مردم را غارت می‌کن تا من خلیفه بازی کنم.

ناموس مردم را مثل «ارینب» من می‌خواهم، تا معاویه با تمام تزویری که باید چرخ مملکت جهان را بگرداند، همۀ جهان را زیر پا می‌گیرد تا نه جهانی می‌ماند و نه خود او تکیه‌گاه آرامی می‌یابد.

مانند آتش زدن «نرن» امپراطور روم که به هوای نقاشی، شهر روم را آتش

می‌زند تا او نقاشی کند.

رأی مردم کوفه را با اغفال مردم با پشیزی می‌خرید و به پسر مغیرة بن شعبه می‌گفت: این نمایندگان مردم کوفه را هر یک چند داده است، گفت: معادل سیصد ریال، معاویه گفت: نیک ارزان فروشند به این قیمت بخر، در دو دفعه یک دفعه سی نفر را برده بود هر کدام به مبلغ سی تومان و دفعه دوم هفتاد نفر را، چنین دلال‌هایی آرای مسلمین را بی‌خبر خود مردم می‌فروختند و او می‌خرید.

در صورتی که حتی زیاد بن ابیه ننگین، تحاشی می‌کرد از این اقدام که اول به یزید بگو از سگ‌بازی و قماربازی اندکی دست باز دارد.

به روایت یعقوبی بنگرید: پیغمبر صلی الله علیه و آله دو جمله برای این دو وضع صعود و نزول فرمود بدین قرار که:

1 - اول برای قوه تعالی و عروج روایت یعقوبی می‌گوید:

«قیل للحسین بن علی علیه السلام ما سمعت من رسول الله صلی الله علیه و آله قال علیه السلام: سمعته یقول: ان الله یحب معالی الامور و یکره سفسافها.»⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی: 246/2.

و اما برای دوم: که کنترل تواضع در برابر حق باشد فرمود:

«وعقلت عنه انه یکبر فاکبر خلفه فاذا سمع تکبیری اعاد التکبیر حتی یکبّر سبعاً.»

و تعلیم داد به من «قل هو الله احد» را

«وعلمنی قل هو الله احد» (که بفهم هیچکس پسر خدا نیست )

و تعلیم داد به من نمازهای پنجگانه یعنی یومیه را.

«وعلمنی الصلوات الخمس»

و شنیدمش که می‌فرمود: هر کس خدا را اطاعت کند، خدا او را رفعت می‌دهد.

«وسمعته یقول من یطع الله یرفعه»

و شنیدمش که می‌فرمود: هر کس خدا را معصیت کند، خدا او را پست می‌کند.

«ومن یعص الله یضعه»

و شنیدمش که می‌فرمود: هر کس اخلاص در نیت داشته باشد، خدا او را زینت می‌دهد.

«ومن یخلص نیته لله یزینه»

و هر کس وثوق داشته باشد به آنچه نزد خدا است، خدا او را بی‌نیاز می‌کند.

«ومن یثق بما عند الله یغنیه»

و هر کس بر خدا عزت بفروشد خدا او را ذلیل می‌کند.

«ومن یتعزز علی الله یذله»⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی: 246/2.

و اما بزرگی حقیقی در چهار ناحیه است که: جد حسین علیه السلام در آن چهار

ناحیه، امتداد داشت بر زمان و مکان.

و از تمام نواحی چهارگانه بذر آنها را در مزرعه خاطر حسین علیه السلام کاشت و این یک دنیایی است که در این طومار متفرقاً و پراکنده باید آن را خواند، در اینجا به کلمه جامعه‌ای که حسین علیه السلام تجدید وجود محمّد صلی الله علیه و آله شد؛ اکتفا باید کرد.

و در جای مناسب خواهید فلسفۀ امام حسین علیه السلام را به نام «التعاریف» خواند.

اینک سخن را از کشت و کار جدش صلی الله علیه و آله در مزرع وجود او بازمی‌گیریم و نوع توجه مادر اطهر را بازبین باید کرد.

(وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ)1

حسین مادرش فاطمه بانوی اسلام دختر والاتبار پیغمبر اعظم صلی الله علیه و آله، یگانه فرزند باقیمانده پیغمبر صلی الله علیه و آله و وحید پیغمبر اقدس و وارث مواریث خون پیغمبر صلی الله علیه و آله و گروه خون اقدس او و حامل روحیه آن پدر عظیم الشأن و شیرۀ جان خدیجه ام المؤمنین و خود ام الائمه است، دارای تعلیمات عمیق در معارف اسلام؛ خطبۀ فدک گواه است و دارای مجد مادری و عاطفه مادران حتی با بافتۀ از مغزل خود برای فرزندان دستباف خودش تهیه می‌کرد.

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله او را فقیه بار آورده بود.

«واذا ارادَ الله بعبد خیرا فَقِّهْهُ فی الدّین»⁽¹⁾

اعتنای فاطمه به تعلیمات عمیق اسلام او را وادار می‌کرد که مرجع بانوان، بلکه بانوان و رجال واقع گردد.

حتی بانویی یک روز ده مرتبه به او مراجعه کرد و مسأله گرفتاری مادرش را در مسائل شرعی پرسید و جواب گرفت و رفت و بازگشت و در آخر عذرخواهی از این مزاحمت اوقات کرد؟

فاطمه علیها السلام فرمود: عذر خواهی لازم نیست، اگر کسی را اجیر کنند که باری بر دوش به کوه ببرد و ده دینار بگیرد آیا از خستگی می‌نالد؟ تا برسد به ثوابی که من در تعلیم هر مسأله اگر از جواهرات تا زیر سقف آسمان به من بدهند به آن پایه از ثواب نمی‌رسد؟ (تفسیر منسوب امام)

و نوبه‌ای یکی از رجال به فاطمه علیها السلام مراجعه کرد که حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله طوق افتخار من قرار دهی؛ فاطمه به جاریه فرمود: آن جریده را بیاور، آن جاریه تفحص کرد آن را نیافت، فاطمه به او نهیب زد که:

«ویحک اطلبیها فانها تعدل عندی حسنا و حسینا.»

یعنی جستجو کن، آن را پیدا کن که آن نزد من معادل با حسن و حسین علیهما السلام من است

«و السماء خیر ما بها قمراها.»⁽¹⁾

اعیان الشیعه: 19/9.

جاریه جستجو کرد و آن را یافت که در خاکروبه در دم جاروب رفته باز آورد، حدیث پنج قسمت بود. (الحدیث)⁽²⁾

کتاب ابن حزم و فاطمه

در کتاب معجم فقه «ابن حزم» دربارۀ فقاهت فاطمه زهرا علیها السلام کلمه‌ای دیدم که هوش از سر من برد، سید منتصر کتانی تحت نظر دکتر احمد مصطفی زرقاء، عضو رئیسی مجمع علمی دمشق در این معجم می‌گوید: ابن حزم ابومحمّد از فقه اهل بیت در کتاب عظیم خود به نام «محلّی» (در 12 جلد طبع شده)؛ طائفه‌ای صالحه از فقه اهل بیت آورده که در ابواب کتاب پراکنده است و اگر چه ترقیم شماره بر هر صفحه‌ای جداگانه مشکل است، ولی همه مجموع آن بالغ بر عشرات صفحه و ورق خواهد بود؛ برای اهل بیت در بسیاری از قضایای فقه و ابواب احکام و فتاوی وجود دارد، برخی زیاد فتوا دارند و بعضی‌ها اندک؛ ابن حزم اسمای آنان را با فقهای صحابه و تابعین و دیگر مجتهدانی که بعد از آنها آمده‌اند در احکام ذکر کرده است و رساله‌ای مخصوص آنان ساخته که طبع شده با جوامع سیره گوید: و آنان بدین قرارند:

1 - فاطمه بنت رسول الله صلی الله علیه و آله

2 - و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب صلی الله علیه و آله

3 - و امیرالمؤمنین الحسن بن علی علیه السلام

4 - و الامام الحسین بن علی علیه السلام

5 - والعباس بن عبدالمطلب، عم النبی

6 - والحبر عبدالله عباس

7 - و الامام محمّد بن الحنفیه بن علی بن ابی طالب

8 - و الامام عبدالله الکامل بن الحسن المثنی بن الحسن السبط بن علی علیه السلام

9 - و الامام علی زین العابدین بن الحسین بن علی علیه السلام

10 - و الامام محمّد الباقر بن علی زین العابدین علیه السلام

11 - و الامام جعفر الصادق بن محمّد باقر علیه السلام

12 - و عبدالله بن محمّد بن الحنفیه

13 - والحسن بن محمّد بن الحنفیه

14 - و سلیمان بن داود بن علی بن عبدالله بن العباس

15 - والعباس بن عبدالله بن معبد بن عباس بن عبدالمطلب رحمهم الله اجمعین و رضی عنهم.

هوش از سر من از این پرید که اول بلا اول، نخست شخص نخستین را فاطمه بنت الرسول علیها السلام آورده.

سپس ابن حزم: علی و ابن عباس را در عداد هفت نفر از صحابه شمرده که از جمع فتاوی هر یک از آنان، اگر جمع‌آوری شود ممکن است سِفر ضخیمی تشکیل دهد.

و باقی را ابن حزم ضمن جماعتی از صحابه آورده که: از فتاوی جمیع آنان جزوه‌ای فراهم شوند که به صغر نزدیک‌تراست تا به کبر.

بعد گوید: و ظفر به فقه اهل بیت، ظفر به عدل و هدی و به امان از ضلال است و ظفر و فوز یکتا به خدا است که مقترن به اهل بیت است، تا دخول در بهشت.

بعد خطبۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله را در حجة الوداع در حضور صد هزار صحابیان از جابر بن عبدالله انصاری آورده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«انی ترکتُ فیکم ما ان اخذتم به لن تضلّوا کتاب الله و اهل بیتی عترتی.»⁽¹⁾

الاحتجاج: 150/1؛ بحارالأنوار: 118/23، باب 7، حدیث 35.

و از زید بن ارقم:

«انی تارکٌ فیکم ما ان تمسَّکْتم به لن تضِلّوا بعدی احدهما اعظم من الآخر و هو کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی لن یفترقا حتی یَرِدا علیّ الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما.»⁽²⁾

تکمیل: مؤلف خطب رسول خدا صلی الله علیه و آله را که یک نوبه در مسجد الحرام و دو نوبه در عرفات و دو نوبه در منی، یوم دهم و یازدهم بوده با خطبۀ مسجد خیف در سال فتح مکه یکجا جمع‌آوری کرده و به نام «کلید امن دنیا» منتشر نموده طبع دوم آن تازه از دست درآمده و قطعۀ «اهل بیتی عترتی» را از کتاب مسند احمد و کتاب سنن ترمذی به وسیلۀ کتاب عظیم «المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی» با نشانه مشخص نموده‌ام بعد از پنج سال تفحص، و جمع بین دو گونه را کرده‌ام که در یکی گوید: «کتاب الله و سنتی»، و در دیگری می‌گوید: «اهل بیتی عترتی»، بسیار دیدنی است. (مؤلف)

الحاصل: اوضاع آشفتۀ روزهای اول دعوت فجر اسلام طوری بود که فاطمه علیها السلام وادار می‌کرد که غمخوارانه از پدر پرستاری کند و آن طور غمخوارانه از پیغمبر صلی الله علیه و آله پرستاری می‌کرد که گویی مادر است، مادرانه خدمت

می‌کرد.

فاطمه علیها السلام برای پدر مادرانه خدمت می‌کرد و دور پدر می‌گردید و برای شوهر هم مادری می‌کرد.

آن قدر در مطالبۀ حق او کوشید که کشتۀ راه آن شد. کتاب سرچشمۀ آب حیات را بنگرید.

و برای فرزندان هم مادری می‌کرد.

فرزندان قدر و ارزش لباس دستباف مغزل او را بیش از ثروت جهان می‌دانستند.

لباس مغزل او را، امام زین العابدین علیه السلام از یزید فقط همان را خواستار شد، اما لباس پیراهن، خیاط پیراهن حسین را طبق گفته بلاذری آورده، ببینید.

دلسوزی و غمخواری فاطمه علیها السلام برای پدرش پیغمبر صلی الله علیه و آله و برای دعوت اسلام به حد فداکاری بود که کار مادر است تا گویی خدیجه زنده شده.

و هم برای امیرالمؤمنین علیه السلام غمخواری مادرانه داشت؛ تا در راه ولایت او کشته شد.

در تفسیر کلمۀ مادر گفت و شنودی با یکی از ازکیا آمده از نظر بگذرد.⁽¹⁾

بحرالعلوم، رفیع رشتی را که از نداشتن زن و همسر شکایت‌ها کرد، گفتم: چرا پس زن نمی‌گیری؟

گفت: آن زن که من می‌خواهم نمی‌توانم بگیرم، گفتم: مگر چگونه زنی تو می‌خواهی؟

فاطمه مادرش علیها السلام

او کتاب درس ولایت و خلافت را اول دیکته کرد و تا نفس آخر هم با زمزمۀ ولایت شوهر از دنیا رفت، به کتاب ما «سرچشمۀ آب حیات علی و الزهرا علیهما السلام» ج 1 و 2 رجوع شود.

و نسبت به فرزندان خود (حسن و حسین و زینب و ام کلثوم) مادر بود؛ (به تمام معنی الکلمة) در تمام مراحل تکوین و تمام مراحل تربیت و مواظبت و تعلیم.

ولی شیفته علم و تعلیم فرزندان آن قدر بود که جریدۀ علم را که از پدر نوشته بود، وقتی جاریه‌اش آن را گم کرد و نیافت، فاطمه به او نهیب زد که:

«ویحک اطلبیها فانها تعدل عندی حسنا و حسینا.»⁽¹⁾

با این که حسین و حسن او در آسمانش دو کوکب درخشنده بودند.

«و السماء خیر ما بهما قمراها»⁽²⁾

مسابقۀ خط نوشتن حسنین علیهما السلام دیدنی است

در سال تولد این طفل حسین علیه السلام که بین جنگ احد و جنگ خندق بود.

این روحیه به اوج عظمت رسید، به طوری که در هر دو جنگ فداکاری در حفظ پیغمبر صلی الله علیه و آله او را از خانه به کوه دوانید.

این روحیه مالک روح مادر و وجود مادر شده بود، اتفاقاً حمل حسین علیه السلام و تولد او در همان سال جنگ احد و در همان ایام بود که در اثر آن، مادر از این روح فداکاری پر بود.

و همه روح خود را در پیکر این طفل نازنین خود ریخت؛ چنان که شیرۀ جان خود را هم مایۀ وجود او قرار داد.

شمشیر پیغمبر صلی الله علیه و آله بعد از جنگ احد به امر پیغمبر صلی الله علیه و آله به او واگذار شد که بشوید، شمشیر علی علیه السلام هم به او واگذار شد نه تنها شمشیر، بلکه قلم هم که مفتاح علم و رمز علم بود به او واگذار شد؛ هر روز جریده‌ای داشت که معادل حسن و حسین در نزد او ارج داشت، بلکه تمام شؤون خداوندگاری از دامن مادر تاج سر فرزندش حسین بود. فاطمه علیها السلام در مکه در کوهساران شعب ابی طالب مواقع فشار بر پیغمبر صلی الله علیه و آله غمگسار پیغمبر صلی الله علیه و آله است ودر حمایت از پیغمبر صلی الله علیه و آله وارث خدیجه است.

فاطمه علیها السلام در موقع هجرت تا مدینه هشتاد فرسخ را صدمه می‌خورد و آسیب تن می‌بیند و با تن رنجور به خانۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد شد که آن روز در منزل ابوایوب بود تا پیغمبر صلی الله علیه و آله به منزل‌های جدید خود می‌رود؛ فاطمه را با خود به منزل تازه‌ساز می‌برد، ولی چیزی نمی‌گذردکه باید عایشه همسر جدید

پیغمبر صلی الله علیه و آله به این منزل بیاید، فاطمه را مناسب است که دل به فراق و جدائی پدر بزرگوار بدهد و قبول کند که به خانۀ شوهر برود. پس از جنگ «بدر» با علی علیه السلام پسر عمش ازدواج می‌کند و کانون گرم خانوادگی می‌سازد و در رزم «احد» پرستار مرهم‌گذار پیغمبر صلی الله علیه و آله و در رزم خندق 25 روز کنار خندق دور از شهر می‌گذراند و نانی که برای فرزندان با ساج می‌پزد؛ سهمی برای پدر می‌برد.

در جنگ احد سال سوم، ضماد⁽¹⁾

ضماد: مرهم، پارچه‌ای که زخم را با آن می‌بندند.

و در جنگ خندق، نان برای پدرش پیغمبر صلی الله علیه و آله در درون خندق می‌آورد؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌پرسد، چیست یا فاطمه؟

فاطمه علیها السلام می‌گوید: نانی است برای بچه‌ها پخته‌ام برای شما سهمی آورده‌ام. پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گیرد و می‌گوید: سه روز است نان از گلوی من فرو نرفته است.⁽²⁾

در کشیک دادن خندق، حسین علیه السلام را در گهواره شیر می‌دهد و هر هفته به کوه احد می‌آید و یاد حمزه را زنده می‌کند.

و در مراسم دفن خواهرش ام کلثوم رقیۀ دوم، برای نمازگزاری بر جنازه خواهر با جمع بانوان مهاجر و انصار به امر پیغمبر صلی الله علیه و آله حضور به هم می‌رساند.

در امور اجتماعی تا جایی که اجازه باشد او را می‌بینید، در موقع فتح مکه در معرض پناه دادن به قریش مکه واقع می‌شود، نمایندۀ قریش از او خواستار می‌شود

که پناهندگی به قریش بدهد یا امر کند کودکانش حسن و حسین علیهما السلام پناه بدهند.

در فتح مکه با قشون ده هزار نفری از مدینه تا مکه شادان همراه است. قطعات مسافت سفر پر رنج هجرت را در امتداد راه، در این سفر در نظر می‌آورد و شاد است و بعد از فتح در خیمه‌گاه پیغمبر صلی الله علیه و آله بر سر قبر مادرش خدیجه برای پیغمبر صلی الله علیه و آله پرده‌داری می‌کند و با ام هانی دختر عمویش پرخاش می‌کند و از علی مرتضی، شوهرش دفاع می‌کند و بعد با پدر به مدینه برمی‌گردد.

و در اواخر سال نهم به امر پیغمبر صلی الله علیه و آله برای مباهله به نصاری با پدرش و شوهر و فرزندانش حسن و حسین علیهما السلام، به دعوت آسمانی دعوت می‌شود و از خانه می‌آید در وسط معرکه، بعد در سال دهم حجة الوداع با صد هزار نفر جمعیت در رکاب پدر بزرگوار برای حج باز به مکه می‌آید و شوهرش از سفر یمن می‌آید؛ او را می‌بیند که از لباس احرام درآمده است، با آن که پیغمبر صلی الله علیه و آله خود درنیامده است، سبب را می‌پرسد معلوم می‌شود: چون او قربانی همراه نیاورده حج او حج تمتع است، ولی پیغمبر صلی الله علیه و آله قربانی آورده است پس حج او حج «قران» است.

بنابراین باید احرام را ادامه دهد تا قربانی به محل منی برسد و علی در نیت به حج پیغمبر صلی الله علیه و آله عقد احرام را بسته، بنابراین او هم به احرام بماند و پیغمبر صلی الله علیه و آله در نحر قربانی شترها، او را شرکت داد این افتخار را می‌بیند⁽¹⁾

علل الشرایع: 412/2، باب 153، حدیث 1.

مراجعت، افتخار بزرگ‌تری نصیب او می‌شود که در غدیر خم به امر آسمان علی علیه السلام را به مقام اولوالامری معرفی می‌کند و جمعیت حج سه روز در آن مکان اقامت می‌کنند تا با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کنند به ولایت، و کردند حتی زنان پیغمبر صلی الله علیه و آله که همه در این سفر همراه بودند این افتخار تمام خستگی‌ها را از تن او بیرون می‌کند.

بعد فاجعۀ عظمی مرگ پدر آشیانه او را تاریک می‌کند و او را به کوه احد در هر هفته دو روز می‌برد؛ تا بر سر قبر شهدا، روزها را نماز بگذارد و صحنۀ نبردگاه پیغمبر صلی الله علیه و آله را نشان دهد.

و در گرفتاری با سیاست شوم، نفس‌های رمق آخر عمر خود را با دفاعیه‌های گرم و سوزان از ولایت و خلافت شوهرش، ولی الله الاعظم می‌کشد و سوز دل را بیرون می‌ریزد و پیغام آخر عمر را به مادران اسلام می‌دهد، صحیفه فاطمیه این جا ختم می‌شود و حسین علیه السلام طفل پنج ساله در هنگامه دفن مادر یک صفحه داغ از مکالمات پدر در داغ آن بانو به خاطر می‌سپارد که از ذخایر تابلوهای درخشندۀ عمر او است.

سخن کوتاه: فاطمه در شعب ابی طالب، سه سال رنج سرد و گرم روزگار را می‌چشد و با هجرت پدر رنج او افزون می‌شود چه سفر پیغمبر صلی الله علیه و آله به طائف و چه هجرت پیغمبر صلی الله علیه و آله به مدینه برای او رنج تنهایی می‌آورد.

و در هجرت به مدینه هشتاد فرسخ را با رنج بسیار اما توأم با اشتیاق دیدار پدر بزرگوار بین بیم و امید می‌آید و از آسیب حملۀ «حوریث بن نقید» از شتر

می‌افتد و بقیۀ سفر را با کوفتگی بدن، زائد بر کوفتگی حرکت شترسواری عنیف⁽¹⁾

عنیف: سخت‌گیر، درشت و خشن.

و پس از جنگ «بدر» با علی ازدواج می‌کند و در جنگ احد در کوه، ضماد برای پیشانی پیغمبر صلی الله علیه و آله که خون می‌ریزد و بند نمی‌آید تهیه می‌کند ضماد می‌نهد و در جنگ خندق نان برای پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌آورد و حسین علیه السلام را شیر می‌دهد.

و بعد در موقع آمادگی پیغمبر صلی الله علیه و آله برای فتح مکه، سال هشتم هجری نمایندۀ قریش از او خواستار می‌شود که خودش یا فرزندانش پناهندگی به آنها بدهند، فرزندانش چهارساله و سه‌ساله‌اند.

در فتح مکه با قشون ده هزار نفری به مکه می‌آید و در سال دهم هجری از طرف آسمان دعوت می‌شود که با پیغمبر صلی الله علیه و آله و شوهر و فرزندان هفت ساله و شش ساله‌اش حسن و حسین علیهما السلام، برای مباهلۀ با نصاری در صحنه آشکار می‌شود.

و بعد همان سال برای حجة الوداع به همراه پدر با سپاه حج جمعیت صدهزار نفری از مدینه به مکه می‌آید، زحمات حج و عرفات و مشعر و منی را با شوق جوار پدر و سلامت شوهر می‌بیند و در مراجعت بین راه در غدیر خم، افتخار بر افتخار می‌افزاید که غم از دل می‌زداید.

ولی بعد از دو ماه غم جانکاه مرگ پدر، آشیانۀ دنیا را بر او تاریک می‌نماید و انقلاب انحرافی مدینه در کنار گذاشتن علی علیه السلام و تفتیش خانه‌اش به امر