اهل بیت علیهم السلام در تفاسیر اهل سنت جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:خاکپور، حسین، ۱۳۵۴ -

عنوان و نام پدیدآور:اهل‌بیت علیهم‌السلام در تفاسیر اهل سنت (نقش، جایگاه و میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات تفسیری اهل سنت ) [کتاب]/ حسین خاکپور، احمد عابدی.

مشخصات نشر:قم : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۱ -

مشخصات ظاهری:3‌ج.

شابک:دوره : 978-964-1802-28-0 ؛ ۱۲۰۰۰۰ریال : ج.۱ : 978-964-1802-29-7 ؛ ج.۲ 978-964-1803-41-6 : ؛ ج.۳: 978-964-180-231-0

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳ )(فیپا).

موضوع:خاندان نبوت در قرآن

موضوع:خاندان نبوت -- احادیث اهل سنت

موضوع:تفاسیر اهل سنت

شناسه افزوده:عابدی، احمد، ۱۳۳۹-

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۱۰۴ /خ۲‌خ۲ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی: ۲۹۰۷۱۹۶

اشاره

اهل‌بیت علیهم‌السلام در تفاسیر اهل سنت (نقش، جایگاه و میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات تفسیری اهل سنت )

حسین خاکپور، احمد عابدی.

فهرست مطالب

پیش‌گفتار 13

مقدمه 15

فصل سوم:

اهل بیت علیهم السلام

بخش اول: مصحف امام علی علیه السلام 21

تعریف و بیان موضوع 23

مصحف امام علی علیه السلام 28

اسناد مصحف امام علی علیه السلام 32

نقد و بررسی آرای دانشمندان 34

دیدگاه شهرستانی درباره جمع قرآن توسط امام علی علیه السلام 40

ویژگی‌های مصحف امام 42

درنگی دیگر در مصحف امام علی علیه السلام 49

بخش دوم: اهل بیت علیهم السلام و علوم قرآنی 53

شاگردان بی واسطه علی علیه السلام در قرائت 57

قرائت علی علیه السلام مرجع قراء 59

قرائت‌های شاذ منسوب به امام علی علیه السلام و نقد آنها 60

الف) اختلاف در ضبط و شکل (اعراب) 60

ب) اختلاف صرفی 62

ج) اختلاف نحوی 62

نقد و بررسی 66

تعریف شأن نزول 72

امام علی علیه السلام آگاه به اسباب نزول 75

امام حسن و امام حسین علیهما السلام 80

امام زین العابدین علیه السلام 84

امام باقر و امام صادق علیهما السلام 86

تابعین و نزول آیه ابلاغ در غدیر 89

الف) امام باقر علیه السلام 89

ب) امام صادق علیه السلام 91

ج) عطیه بن سعد العوفی 91

د) زید بن علی 92

ه -) ابوحمزه ثمالی 92

ترتیب نزول 97

تعریف لغوی مجمل 107

اسباب و عوامل اجمال 107

مبیّن و اقسام آن 110

نمونه‌هایی از تبیین مجملات 115

امام علی علیه السلام و تبیین مجملات 116

امام حسن، امام حسین و امام سجاد علیهم السلام مبین مجملات 123

امام باقر و امام صادق علیهما السلام 126

بررسی و جمع بندی 133

نسخ در قرآن 135

اهمیت بحث از نسخ 135

حکمت نسخ 136

تعریف نسخ 137

شرایط نسخ 139

حقیقت نسخ 140

موضع امام علی علیه السلام درباره ناسخ و منسوخ قرآن 141

فصل چهارم:

میراث تفسیری اهل بیت علیهم السلام

بخش اول: قرآن از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 149

الف) تلاوت و تدبر 151

ب) اوصاف قرآن 153

ج) خواص سوره‌ها و آیات 157

د) تفسیر و اهمیت آن از دیدگاه امام علی علیه السلام 161

ه -) راه نداشتن اختلاف و تناقض در قرآن 163

تحلیل و بررسی 165

الف) امام حسن علیه السلام 167

ب) امام سجاد علیه السلام 168

ج) امام باقر علیه السلام 169

د) امام صادق علیه السلام 171

ه -) امام رضا علیه السلام 175

الف) به کار گیری سبک خاص در بیان مطالب 177

ب) معرفی جهان‌های فراطبیعی 178

ج) ژرفای نامحدود 178

د) جهان شمولی و ابدیت 179

ه -) فصاحت و بلاغت بی نظیر 179

و) اشاره‌ها و نشانه‌ها 180

الف) ژرفای نامحدود قرآن 181

ب) پیوند قرآن و عترت 183

اول: فلسفه پیوند قرآن و عترت 185

دوم: ثمرات پیوند قرآن و عترت 186

ج) اجتهاد روشمند در قرآن 187

نتیجه و بحث 189

بخش دوم: تجلی قرآن در اقوال و افعال ائمه معصومین علیهم السلام 191

روایاتی از امام علی علیه السلام 194

روایاتی از امام حسن مجتبی علیه السلام 204

روایاتی از امام حسین و امام زین العابدین علیهما السلام 210

روایاتی از امام باقر علیه السلام 216

روایاتی از امام صادق علیه السلام 218

بخش سوم: احتجاجات اهل بیت علیهم السلام به آیات قرآن 227

استدلال به آیه مودت 230

شأن نزول آیه مودت 233

مصداق قربی 234

استدلال امام علی علیه السلام به آیه مودت 238

استدلال امام حسن علیه السلام به آیه مودت 239

استدلال امام حسین علیه السلام به آیه مودت 243

استدلال امام زین العابدین علیه السلام به آیه مودت 244

استدلال امام صادق علیه السلام به آیه مودت 245

استدلال به آیه اولی الامر 246

امام علی علیه السلام 246

امام حسن علیه السلام 247

امام باقر علیه السلام 248

استدلال به آیه تطهیر 249

امام حسن علیه السلام 249

امام حسین علیه السلام 251

امام سجاد علیه السلام 251

استدلال به آیه (وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ) 253

امام زین العابدین علیه السلام 253

استدلال ائمه [علیهم السلام] به آیه هشتاد و پنج انعام 254

مواردی از استدلال به آیات دیگر 257

بخش چهارم: فضایل اهل بیت علیهم السلام در کلام آن حضرات 261

فضایل اهل بیت علیهم السلام در کلام رسول الله صلی الله علیه و آله 264

فضایل اهل بیت علیهم السلام در کلام امام علی علیه السلام 272

فضائل اهل بیت علیهم السلام در کلام امام حسن و امام حسین علیهما السلام 276

فضایل اهل بیت علیهم السلام در کلام امام سجاد علیه السلام 281

فضیلت اهل بیت علیهم السلام در کلام امام باقر و امام صادق علیهما السلام 287

فضایل اهل بیت علیهم السلام در کلام سایر ائمه علیهم السلام 301

اهمیت امامت و ولایت در کلام اهل بیت علیهم السلام 308

اهمیت مودت اهل بیت علیهم السلام 318

بخش پنجم: اهل بیت علیهم السلام و تفسیر و تأویل قرآن کریم 323

تفسیر و تأویل 325

مفهوم لغوی و کاربرد قرآنی تفسیر 325

معنای اصطلاحی تفسیر 326

تعریف پیشنهادی 329

معنای لغوی تأویل 330

کاربردهای تأویل در قرآن 332

فرق تفسیر و تأویل 334

منزلت اهل بیت علیهم السلام در تفسیر 335

روش تفسیری اهل بیت علیهم السلام 339

بیان گوشه‌ای از تفسیرها و تأویلات ائمه اطهار علیهم السلام 341

امام علی علیه السلام 341

امام حسن و امام حسین علیهما السلام 368

امام سجاد علیه السلام 372

امام باقر و امام صادق علیهما السلام 379

امام موسی کاظم و امام رضا و... علیهم السلام 403

تأویلاتی پیرامون امام زمان عجل الله تعالی فرجه 406

فواید مرجعیت اهل بیت علیهم السلام در تفسیر و تأویل 410

الف) تفصیل معارف و احکام 414

ب) تأویل آیات 415

ج) رفع اختلاف‌ها 417

بخش ششم: مصداق‌یابی آیات (جری و تطبیق) 419

تعریف جری و تطبیق 421

امام علی علیه السلام 422

سایر اهل بیت علیهم السلام 427

بررسی و جمع بندی 436

بخش هفتم: تفسیر مفردات در کلام اهل بیت علیهم السلام 443

تعریف مفردات 445

اهمیت و جایگاه دانش مفردات 445

امام علی علیه السلام پیشگام در تفسیر واژه‌ای 446

امام علی علیه السلام و تفسیر مفردات 447

امام سجاد علیه السلام و تفسیر مفردات 453

امام باقر و امام صادق علیهما السلام و تفسیر مفردات 454

بخش هشتم: اهل بیت علیهم السلام پرچمدار تفسیر قرآن به قرآن 459

مقصود از تفسیر قرآن به قرآن 461

گسترش تفسیر قرآن به قرآن 462

ادله و مستندات تفسیر قرآن به قرآن 464

ناقدان تفسیر قرآن به قرآن و بررسی نظر آنان 465

مصادیق تفسیر قرآن به قرآن 467

نمونه‌هایی از تفسیر قرآن به قرآن اهل بیت علیهم السلام 468

تحلیل و بررسی 476

بخش نهم: اهل بیت علیهم السلام و حل مشکلات علمی 479

بخش دهم: حروف مقطعه در کلام اهل بیت علیهم السلام 499

بخش یازدهم: قضاوت ائمه علیهم السلام بر اساس قرآن 505

بخش دوازدهم: اهل بیت علیهم السلام مدافعان عصمت انبیاء 519

معنی لغوی عصمت 521

ریشه تاریخی بحث 522

عصمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در قرآن 524

ریشه‌های عصمت در سخنان حضرت علی علیه السلام 524

ادله عصمت پیامبران از نظر قرآن 529

گواه نخست از قرآن 529

گواه دوم از قرآن 530

گواه سوم از قرآن 531

گواه چهارم 533

گواه پنجم 533

گواه ششم 535

عصمت انبیا در منابع اهل سنت 537

بخش سیزدهم: روایات اخلاقی - تفسیری اهل بیت علیهم السلام 545

روایت اخلاقی امام علی علیه السلام در منابع اهل سنت 547

روایات اخلاقی حضرت فاطمه علیها السلام در منابع اهل سنت 556

روایات اخلاقی امام حسن، امام حسین و امام سجاد علیهم السلام 557

روایات اخلاقی امام باقر و امام صادق علیهما السلام 563

روایات اخلاقی امام کاظم و امام رضا علیهما السلام 571

بخش چهاردهم: بررسی عنصر تقیه در روایات معصومین علیهم السلام 573

تعریف لغوی تقیه 576

تعریف اصطلاحی تقیه 578

تعریف اصطلاحی تقیه از نظر شیعه 578

تعریف اصطلاحی تقیه از نظر اهل سنت 582

تعریف برگزیده 583

ذکر تقیه در آیات 584

تقیه قبل از اسلام 588

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و تقیه 590

اهل بیت علیهم السلام و تقیه 593

صدور حدیث در شرایط تقیه 595

تقیه و راه شناسایی روایات و علت صدور آنها 596

نتیجه و جمع بندی 606

پیش گفتار

ثقلین (قرآن و عترت) از یکدیگر جدائی ندارند. این عدم جدائی - که مورد تاکید رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده - در عرصه‌های مختلف قابل تصور است. یکی از این عرصه‌ها در موضوع علم و معرفت به قرآن کریم یا تفسیر و تاویل آن است. قرآن همچنانکه محکمات دارد متشابهات نیز در آن وجود دارد.

برای ابهام زدائی از الفاظ قرآن کریم و تبیین مراد و مقصود واقعی خدای متعال از این کتاب هدایت و برای بیان تاویل و مصداق یابی و جری و تطبیق آیات شریفه قرآن - طبق حدیث شریف ثقلین - چاره‌ای جز مراجعه به عترت علیهم السلام وجود ندارد. قرآن بدون تفسیر اهل بیت علیهم السلام قابل فهم نیست و قهراً عمل کردن به آن بدون مراجعه به آثار و سخنان نورانی معصومین علیهم السلام، مثل عمل کردن به عام بدون مراجعه و فحص از مخصّص یا عمل به مطلق بدون در نظر گرفتن مقیّدات و یا مثل تمسک به کلام بدون در نظر گرفتن قرائن و شواهد آن است. و این چیزی است که نزد عقلا و در هیچ عرفی پذیرفته نبوده و آنرا غیر عقلانی می‌شمرند.

بنابراین ضرورت مراجعه به کلمات اهل بیت علیهم السلام در باب تفسیر و تاویل قرآن واضح و روشن است، و علمای شیعه در طول تاریخ به این سنت و روش عمل کرده‌اند. حتی بزرگانی که در آثار گرانبهای خود از روش تفسیری قرآن به قرآن پیروی نموده‌اند هرگز از ضرورت توجه به روایات و احادیث اهل بیت علیهم السلام در باب تفسیر غافل نبوده و آنرا مد نظر داشته و به آن عمل کرده‌اند. تفسیر گرانسنگ المیزان و بحث های روائی آن شاهد این مدعاست، بلکه ایشان حتی در مباحث تفسیری خود - که قبل از بحث روائی ذکر شده - نیز توجه و اشراف کامل به مضمون روایات داشته است.

اما آنچه در اینجا مهم است مرجعیت علمی اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن نزد علمای اهل سنت است. کتابی که اکنون پیش روی شماست، تلاش دارد نقش بی بدیل اهل بیت علیهم السلام را در تفسیر قرآن از منظر مفسران و علمای اهل سنت نشان دهد، تا معلوم شود که دین خدا و کتاب آسمانی و احکام شریعت الهی را باید از آن مفسران واقعی کتاب خدا فرا گرفت و مراجعات و ارجاعات گوناگون بزرگان اهل سنت شاهد این باور قلبی آنان است و حتی اگر کسی به زبان به آن اعتراف نداشته باشد، عمل و سیره آنان در تفسیر گویای این حیقیقت است که قرآن بدون تفسیر اهل بیت علیهم السلام قابل فهم نیست.

امید است این اثر گامی هر چند کوتاه در خدمت به آستان قرآن کریم و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و تبیین عدم انفکاک این دو ثقل و میراث رسول خاتم صلی الله علیه و آله باشد.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها وظیفه خود می‌داند از حمایت‌های تولیت محترم حضرت آیت الله سعیدی دامت برکاته و مؤلفان این اثر وزین و ارزنده صمیمانه تشکر و قدردانی نماید.

وآخر دعوینا ان الحمدلله رب العالمین

اول رمضان المبارک 1433

مدیریت پژوهشی آستان مقدس

مقدمه

اللهم صلّ علی محمد و علی آل محمد کما صلّیت علی إبراهیم و علی آل إبراهیم، إنّک حمید مجید

منّت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود، ممد حیات است و چون برمی‌آید مفرح ذات، پس در هر نفس، دو نعمت موجود است و بر هر نعمت، شکری واجب.⁽¹⁾

سعدی شیرازی، گلستان، دیباچه، ص 2.

حمد و سپاس و ستایش، خدای را که بر حقیر منت نهاد و فرصتی فراهم آورد تا در ژرفای قرآن با همراهی بی‌بدیل عترت، قدری درنگ و تأمل نمایم.

قرآن با محتوای بلند و روح افزای خود، جان‌های خسته از جهالت و نادانی و فطرت‌های تشنه حقیقت را چنان در معرض نوازش خود قرار می‌دهد که یک‌باره انسان‌ها را از ظلمتکده غفلت و جهالت به شهر حقیقت و آگاهی رهنمون می‌سازد.

از هم‌نشینی و پیوند دو عنصر مهم قرآن و عترت، مواهب و برکات فراوانی عاید جامعه اسلامی‌گشت که بشر امروزه هم از برخی برکات آن بهره‌مند است. این حقایق خالص قرآنی و پیام‌های روح‌بخش عترت نبوی بر وجود انسان‌های حقیقت‌جو چنان کارگر افتاد که آنها را به تدبر عمیق واندیشیدن همه جانبه در مضامین انسان ساز قرآن، غوطه‌ور ساخت.

اهل بیت علیهم السلام، ائمه مسلمین، حجج خدا بر عالمین، سادات مؤمنین، رهبر سفید پیشانی‌ها و مولای مسلمین‌اند. آنها همچون ستارگانی که امان اهل آسمان‌اند، امان اهل زمین‌اند؛ زمین به اذن آنها از باریدن باز می‌ایستد و به اذن آنان خیرات خود را به سوی زمینیان سرازیر می‌سازد.

راقم این سطور، با بضاعتی اندک، به تحقیق و پژوهش پیرامون یکی از مسائل بنیادین و راهگشا؛ یعنی نقش، جایگاه و میراث تفسیری اهل بیت در روایات اهل سنت پرداخته است. چه آنکه به اعتقاد ما تنها راه نجات مسلمین از طوفان‌های جدایی و حیرت، بازگشت به قرآن و عترت است و هیچ راهی جز این وجود ندارد؛ چرا که صادق مصدق قطب عالم هستی، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم مکرر فرمودند: «انی تارک فیکم الثقلین، کتاب الله و عترتی...»⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 2، ص 103.

با سپری شدن عصر طلایی حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله وسلم، اولین رخداد غم‌باری که در تاریخ بروز کرد، حذف رسمی اهل بیت علیهم السلام از جایگاه الهی خود در صحنه علمی و اجتماعی جامعه اسلامی بود. این رویداد غم‌انگیز که شاید در بدو امر برای طراحان آن، چندان هم بزرگ و مهم به نظر نمی‌آمد، در واقع مصیبت سهمگینی بود که نه تنها بخش عظیمی از امت اسلامی را از چشمه سار معارف الهی اهل بیت علیهم السلام - یگانه آگاهان به معارف الهی و قرآن - محروم ساخت، بلکه قرآن، ثقل اکبر و رکن اصلی هدایت مسلمانان را نیز از روح و جان و فروغ روشنی بخش خود جدا، و در بند ظواهر، قرائت، لغت و... رها ساخت.

تفکر مبتنی بر حذف اهل بیت علیهم السلام - که از همان ابتدا اندیشه غالب به حساب می‌آمد - در تفسیر و فهم مفاهیم قرآن، صحابه را مرجع اصلی خود قرار داد. این مرجعیت جعلی به علت فقدان ملاک و میزان معیّن، به مرور زمان، سبب بروز و ظهور اختلافات گسترده در روایات تفسیری گردید، همچنانکه شهرستانی تحریف معنوی قرآن و به وجود آمدن اختلافات بسیار در تفسیر آن را، نتیجه بی توجهی به دیدگاه‌ها و تأویلات عترت پیامبر می‌داند. اگر مفسرین، تأویل و معانی آیات را از صادقین، راسخان در علم و وارثین انبیا؛ یعنی اهل بیت دریافت می‌نمودند، کلامشان یکسان بود و مقاصدشان مختلف نمی‌شد.

این مسئله در عصر تابعین، برای فرصت طلبان زمینه‌ای فراهم ساخت تا با مغتنم دانستن این غفلت، بسیاری از اندیشه‌های نادرست خود را در قالب اسرائیلیات به عرصه تفسیر وارد سازند.

اختلافات تفسیری و ورود اسرائیلیات به عرصه تفسیر، بعدها مشکلات بسیاری را برای جامعه مسلمین به وجود آورد، از جمله اینکه حذف اهل بیت علیهم السلام علاوه بر آنکه به

لحاظ علمی، مسلمانان را از فیض معلمان و مفسران راستین قرآن محروم ساخت، نظام سلطنتی، جای نظام ولایی مبتنی بر امامت را غصب کرد و به تبع آن بسیاری از احکام و هدایت‌های اجتماعی و سیاسی قرآن از صحنه جامعه حذف گردید.

این روند مصیبت‌بار، قرن‌های متمادی، سایه شوم خود را بر سرتاسر جهان اسلام گسترانیده بود. طراحان این نقشه با حذف ظاهری اهل بیت علیهم السلام اقدام به مرجع‌تراشی نمودند و سپس ندای ساختگی «اصحابی کالنجوم» سر داده، به جعل و تحریف احادیث پرداختند. گاهی نیز با جعل فضیلت برای دیگران کوشیدند تا مقام شامخ اهل بیت علیهم السلام و فضایل بی‌شمار آن بزرگواران را کم‌رنگ جلوه دهند.

اما وارثان حقیقی قرآن هر فرصتی را مغتنم دانسته، با تربیت شاگردان سعی در ترویج احکام ناب اسلام واقعی نمودند. بدین ترتیب در گذر زمان، عده‌ای از مفسران و بزرگان اهل سنت متوجه حرکت مخالفان قرآن و عترت شدند و سعی نمودند در آثار خود از روایات معصومین علیهم السلام هم استفاده نمایند. برخی هم در بازشناسایی آن بزرگواران به جامعه اسلامی تلاش کردند.

از این رهگذر، تأمل در مسئله مورد نظر و بازگشت به قرآن و عترت جایگاه ویژه‌ای دارد. تعیین میزان تأثیرپذیری مفسران اهل سنت از اندیشه امامان معصوم علیهم السلام، میزان نقل روایات تفسیری از آنها، نقل کرامات و امور خارق‌العاده اهل بیت علیهم السلام، بیان فضایل بی‌شمار اهل بیت علیهم السلام، ترجیح روایات اهل بیت بر دیگر اقوال، به خصوص در بحث عصمت انبیا و ده‌ها مورد دیگر، ضرورت پرداختن به این موضوع را دوچندان می‌کند.

اهل بیت علیهم السلام در تفسیر از همه نکات کلی و قواعد تفسیر استفاده کرده‌اند. با دقت در اقوال آن بزرگواران به خوبی معلوم می‌شود که آنان چگونه از روش قرآن به قرآن، قرآن به سنت و لغت و ادب بهره برده‌اند. و البته این تفسیرها غیر از تأویل است.

مهم‌ترین نکاتی که می‌تواند متمایز کننده روش کلی اهل بیت علیهم السلام در تفسیر باشد عبارتند از: ویژگی اتصال به وحی، احاطه علمی و مقام عصمت آنان که روی هم رفته می‌تواند برجستگی گفته‌ها و تفسیرهای ایشان را بر دیگران نشان دهد.

دردمندانه باید گفت که آنچه در نخستین سده‌های تاریخی اسلام بر منابع روایی گذشت سبب شد تا آن مقدار از میراث گران بهایی که با دشواری‌های فراوان بر جای مانده بود، به آسانی ثبت و ضبط نشود.

در علل ناکافی بودن روایات تفسیری، به اجمال می‌توان گفت مطالعه شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر اهل بیت علیهم السلام تا اندازه زیادی پرده از این راز می‌گشاید. بدین معنا که حساسیت حاکمان زمان نسبت به خاندان عصمت و طهارت و تلاش برای ناشناخته ماندن ایشان در میان افراد جامعه از یک سو و تعصب‌های قومی و رکود فرهنگی جامعه از سویی دیگر، سبب شد تا زبان گویای معارف وحی، آنگونه که باید بروز و ظهور پیدا نکند.

با این همه با تلاش طاقت فرسای عالمان و حافظان، برخی از این میراث گران بها به دست ما رسیده است. اما متأسفانه این میراث ارزشمند گاه با احادیث نا استوار، اسرائیلیات، احادیث ساختگی یا بی سند، در هم آمیخته و نتوانسته نقش و جایگاه مورد انتظار خود را بیابد.

با این حال نمی‌توان به این بهانه، همه روایات تفسیری را که در لابه‌لای آن احادیث درست و استوار نیز دیده می‌شود کنار گذاشت. از این رو بر دوستداران عترت است که به ارائه ملاک‌ها و ضوابطی متقن و پالایش روشمند این منابع همت گمارند و سره را از ناسره جدا سازند و از این رهگذر به چشمه‌های زلال و جوشان تفسیری معصومین علیهم السلام راه یابند.

از طرفی باید غالب تفاسیر و دیگر کتب اهل سنت را مورد بررسی قرار داده، جایگاه و میراث اهل بیت علیهم السلام را استخراج نماییم. امید است مقبول درگاه حق تعالی و ائمه اطهار علیهم السلام واقع شود.

والسلام علی من اتبع الهدی

حسین خاکپور

فصل سوم: اهل بیت علیهم السلام و علوم قرآنی

اشاره

فصل سوم⁽¹⁾: اهل بیت علیهم السلام و علوم قرآنی

بخش اول: مصحف امام علی علیه السلام

اشاره

تعریف و بیان موضوع

درباره علوم قرآنی تعریف‌های گوناگونی ارائه شده، زرقانی در این باره نوشته است:

«علوم قرآنی، دانش‌های مربوط به قرآن کریم است از جنبه نزول، ترتیب، جمع، کتابت، قرائت، تفسیر، اعجاز، ناسخ و منسوخ و رفع شبهه از این کتاب الهی و علوم مانند آن. موضوع علوم قرآنی، قرآن کریم است».⁽¹⁾

محمد عبدالعظیم زرقانی؛ مناهل العرفان فی علوم القرآن؛ ج 1، ص 28.

دکتر صبحی صالح نیز در تعریفی نزدیک به این مضمون آورده است:

«علوم قرآنی مجموعه مسائلی است که درباره احوال قرآن کریم بحث می‌کند. این چگونگی‌ها از حیث نزول قرآن، تلفظ، کتابت، جمع و ترتیب آیات در مصاحف و تفسیر و تبیین ویژگی‌ها و اهداف کتاب الهی است».⁽²⁾

بنابراین علوم قرآنی در مجموع، شامل دانش‌هایی است که مباحث کلی شناخت قرآن را تبیین می‌کند و به گونه‌ای می‌تواند پیش نیاز تفسیر و شناخت قرآن باشد.

زرقانی بر این باور است که اصطلاح علوم قرآنی به شکل امروزی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وجود نداشته است، گرچه رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحاب او نسبت به معارف و دانش‌های قرآنی احاطه داشتند و آگاهی آنان به این علوم، بیش از دانش علمای پس از خود بوده است. همه این علوم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله به شکل مدوّن جمع آوری نشده بود؛ زیرا اصحاب به تدوین و تألیف آنها نیازی نداشتند. رسول خدا صلی الله علیه و آله معارف و دانش‌های قرآنی را برای اصحاب خود تبیین می‌کرد و آنان با توجه به

قدرت حافظه و فهم و درک فراوان خود، این دانش‌ها را به خوبی می‌آموختند؛ ولی به شکل مدوّن، آنها را جمع آوری نمی‌کردند.⁽¹⁾

محمد عبدالعظیم زرقانی، ص 30.

این سخن به این معنا نیست که احادیث و اقوال پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر معصومان علیهم السلام به هیچ روی تدوین نمی‌شده، بلکه اقوال و افعال متعددی از سوی این بزرگواران، در تأیید کتابت و تدوین حدیث وارد شده است. علاوه بر این، وجود صحیفه‌ها و کتاب‌های حدیثی گزارش شده از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله تأیید دیگری بر این مدعاست.

از جمله این صحیفه‌ها، می‌توان به صحیفه امام علی علیه السلام اشاره کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را بر امام علیه السلام املا کرده بود. این مجموعه حدیثی به نام‌های «علی»، «جَفر» و «جامعه» گزارش شده است. از دیگر نوشته‌ها و مجموعه‌های حدیثی منتسب به علی علیه السلام «کتاب السّنن و القضایا و الاحکام» و «کتاب فی علوم القرآن» است.⁽²⁾در بحث حاضر، کتاب اخیر را مورد بررسی قرار دهیم.

در منابع روایی، مجموعه‌ای در علوم قرآنی و اصناف آن گزارش شده که گویا این مجموعه از امام علی علیه السلام نقل شده است. علامه مجلسی رضوان الله نیز تمام آن را در بخش قرآن بحارالانوار، به عنوان روایتی از امام علیه السلام نقل کرده و در آغاز آن نوشته است:

«بابی که درباره اصناف و انواع آیات قرآن و تفسیر برخی آیات وارد شده و به روایت [محمد بن ابراهیم] نعمانی است. این رساله مدوّن، به تنهایی دارای فواید بسیار است».

این مجموعه، حدود صد صفحه از آغاز مجلد 90 بحار را فراگرفته است. ظاهر عبارات نشان می‌دهد که این مجموعه یک سره از امام علی علیه السلام است، در این رساله، چندین بار نام علی علیه السلام تکرار شده که تأکیدی بر انتساب کلی کتاب به آن حضرت است. اما آیا واقعیت چنین است؟

از نظر علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی از زمان مرحوم مجلسی به بعد، این مجموعه به نام سید مرتضی رضوان الله نیز مشهور شده است. علامه سید محسن امین ضمن یاد کرد نگاشته‌های علی علیه السلام، درباره این مجموعه نوشته است:

«کتابی است که علی علیه السلام در آن شصت نوع از انواع علوم قرآنی را ذکر کرده و برای هر یک مثالی آورده است».⁽¹⁾

سید محسن امین، ج 1، ص 90.

آیت الله سیدحسن صدر ضمن بیان سبقت و اعلمیت علی علیه السلام در تفسیر قرآن، آن امام را در زمینه علوم قرآنی نیز پیشگام معرفی کرده و نوشته است:

نخستین کسی که شاخه‌های مختلف علوم قرآنی را برشمرد و به دسته بندی این دانش‌ها پرداخت، علی علیه السلام بود. او شصت نوع از انواع علوم قرآنی را نام برده و آنها را املا کرده و برای هر یک مثالی زده است. این مجموعه از طرق متعدد به دست ما رسیده است. لذا می‌توان نتیجه گرفت شیعه در تمام شاخه‌های علوم قرآنی بر دیگران پیشی جسته و به این مقام والا دست یافته است.⁽²⁾

در منابع مختلف، طرق متعددی که این رساله را مستند به علی علیه السلام می‌کند، نقل شده است که اکنون اشاره‌ای بدان‌ها خواهیم داشت:

آیت الله معرفت پس از بیان انتساب این مجموعه به افراد فوق، بر این باور است که تفسیر نعمانی منسوب به ابوعبدالله محمد بن ابراهیم نعمانی - یکی از برجستگان قرن چهارم - تفسیری مجهول است و مؤلف آن ناشناخته و به طور اتفاقی و احتمالاً به وسیله برخی شاگردان وی به نعمانی نسبت داده شده، ولی به اثبات نرسیده است.⁽¹⁾

محمدهادی معرفت، تفسیر و مفسران، ج 1، ص 457 و نیز ر. ک: صیانة القرآن من التّحریف، ص 183.

استاد محمد علی مهدوی راد نیز در بررسی سیر نگارش‌های علوم قرآنی، بر این باور است که به ابوعبدالله محمد بن ابراهیم - معروف به ابی زینب - نعمانی (متوفای حدود 350ه. ق) کتابی با عنوان «صنوف آیات القرآن» نسبت داده شده است. مجموعه این رساله را علامه مجلسی در بحارالانوار آورده است. این مجموعه با عنوان «رسالة المحکم و المتشابه» و با انتساب به سید مرتضی نیز جداگانه نشریافته است که به طور قطع این انتساب درست نیست.

پس از این سخن، استاد مهدوی راد به طرح سؤالاتی پرداخته و نوشته است: آیا رساله «صنوف آیات القرآن» از نعمانی است و محتوای آن، چنان که سند آن نشان می‌دهد، روایت از علی علیه السلام است؟ آیا این مجموعه همان رساله «ناسخ القرآن و منسوخه و محکمه و متشابه» از سعد بن عبدالله اشعری است که بخشی از آن را علامه مجلسی نقل کرده است و پیشتر از آن یاد کردیم؟ پاسخ هیچ کدام از این سؤال‌ها را قاطعانه نمی‌توان داد. به هر حال انتساب آن به نعمانی نیز چندان روشن نیست.⁽²⁾

بنابراین انتساب این مجموعه به عنوان نگاشته‌ای مستقل به امام علی علیه السلام چندان استوار و قطعی نیست، ولی از آنجا که اغلب علما و نویسندگان به این مجموعه استناد می‌کنند، ما نیز بدان خواهیم پرداخت. علاوه بر آن ما در تبیین جایگاه امام علی علیه السلام در علوم قرآنی، تنها به بیان روایات این رساله بسنده نکرده‌ایم و از برخی تفاسیر روایی، نهج البلاغه و منابع دیگر نیز بهره گرفته‌ایم.

رساله یاد شده دارای مقدمه‌ای کوتاه درباره ارزش و اهمیت قرآن است، سپس سند رساله و سخنانی از امام صادق علیه السلام درباره ارزش قرآن بیان شده است. پس از آن امام علی علیه السلام درباره اقسام آیات و دانش‌های مرتبط با قرآن سخن رانده و فرموده است:

آیات قرآن مشتمل بر محکم و متشابه، عامّ و خاص، ناسخ و منسوخ، مقدّم و مؤخّر، عزائم و رخص، حلال و حرام، فرایض و احکام و منقطع و معطوف است. تعریف برخی از این دانش‌ها با مثال‌هایی از آیات قرآن در این قسمت مشاهده می‌شود. همچنین در این بخش، به اولین سوره و آیه نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله، آیات جدال، امثال قرآنی، قصص و داستان‌های مربوط به سرگذشت پیشینیان، اشاره شده است.

در ادامه، حضرت علیه السلام به این موضوع اشاره کرده‌اند که در قرآن، آیاتی است که لفظ آن خاص یا عام است، یا لفظ واحد و معنا جمع و یا بالعکس، لفظ، جمع و معنا واحد است یا لفظ اینکه بیانگر گذشته و معنا نشان دهنده آینده است. برخی آیات نیز الفاظ و معانی مشترک دارند. آنگاه امام علیه السلام برای هریک، مثال‌هایی از قرآن ذکر کرده است.

بخش دیگر رساله، باب احتجاجات امام علیه السلام با زندیقی است که ادعای تناقض در قرآن داشت و گمان می‌بُرد میان برخی آیات قرآن اختلاف و تناقض وجود دارد. امام علیه السلام نیز با تفسیر و توضیح آیات مورد سؤال زندیق، ثابت کرد هیچ گونه تناقض و اختلافی بین آیات الهی وجود ندارد.

بدین سان در زمینه دانش‌های مربوط به قرآن، از آن امام علیه السلام سخنان بسیاری بر جای مانده است که به شرح و چگونگی آنها می‌پردازیم.

اهل بیت علیهم السلام - همان طور که گذشت - نقش بسیار مهم و سرنوشت سازی در تفسیر قرآن و هدایت مفسران به سمت انتخاب شیوه صحیح در تفسیر قرآن دارند. گرچه سیاست دور نگه داشتن اهل بیت علیهم السلام، وجود روایات آنها را در میان روایات تفسیری اهل سنت کم رنگ نموده، اما با تتبع در روایات و کتب تفسیری آنها گونه‌های متفاوتی را از احادیث اهل بیت علیهم السلام می‌توان مشاهده کرد.

احتجاج به آیات قرآن در مقام دفاع از جایگاه و حقانیت اهل بیت، بیان فضایل اهل بیت از لسان آن حضرات، تأویل و تفسیر قرآن و تبیین مراد خداوند، جری و تطبیق، بیان والایی قرآن، تحلیل و بیان مقاصد و قصص قرآن، تفسیر موضوعی، و ده‌ها مورد دیگر را می‌توان جست‌وجو کرد که در این قسمت، سعی در بیان اجمالی آن داریم.

مصحف امام علی علیه السلام

مصحف امام علی علیه السلام به عنوان نخستین کتاب در اسلام و به عنوان با اهمیت‌ترین اثر تفسیری و علوم قرآنی از جهاتی چند دارای اهمیت است. واضح است که اگر مصحف امام علیه السلام تنها مشتمل بر آیات قرآن بود با عنوان نخستین تألیف از آن یاد نمی‌شد.⁽¹⁾

سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 204.

برجسته‌ترین ویژگی این کتاب در مؤلف آن بوده که امام امیرالمؤمنین علیه السلام است.

امام علی علیه السلام به عنوان شاهد وحی، صاحب علم الکتاب، وارث علم پیامبر، همراه همیشگی او، دومین شخصیت جهان آفرینش، باب «مدینه العلم» پیامبر و هم پایه آن حضرت در تمامی ارزش‌ها به جز پیامبری، و به عنوان آگاه‌ترین فرد صحابه از تفسیر و تأویل قرآن و به مثابه تنها صحابی پیامبر خدا که از راز و رمز هر آیه آگاه بود و حضور او در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله در زمان‌های نزول قرآن بیش از دیگران و فراگیری او از علوم آن حضرت فراتر از همگان بود، شایستگی بی مانندی را در این زمینه‌ها برای او ثابت می‌کند که هیچ کس را یارای برابری با او نیست.⁽²⁾

علی علیه السلام با این ویژگی‌ها و با این دانش بی‌کران به عنوان نخستین مؤلف کتاب در اسلام به تألیف و نوشتن مصحف خود دست یازید. گرچه مصحف امام علی علیه السلام سوگمندانه در دست نیست، ولی نشان آن در سخن اهل تاریخ و حدیث و تفسیر از شیعه و اهل سنت و نیز در روایاتی که از خود آن امام و فرزندان گرامی‌اش رسیده فراوان است.

مؤلفان بسیاری از آن یاد کرده‌اند و از چند و چون آن سخن گفته‌اند. توصیف‌هایی که از این کتاب رسیده، گرچه در برخی از جزئیات یکسان نیستند، ولی به گونه‌ای کلی همه‌یک سخن دارند.

ظاهراً آنچه همه بر آن هم سخن هستند این است که پس از درگذشت پیامبر، علی علیه السلام بر خویش سوگند یاد کرد تا قرآن را جمع نکند ردا بر دوش نگیرد و به هیچ کاری نپردازد. چون چنین کرد و قرآن را گردآورد آن را برداشت و به مسجد پیامبر آورد و بر حاکمان وقت و مردم عرضه کرد و فرمود این قرآن است که من پس از پیامبر به گردآوری آن

پرداختم و اینک به نزد شما آوردم. در پاسخ گفتند: ما را بدان نیازی نیست. پس آن را برداشته، به خانه آورد. قرآن آن حضرت شامل نصّ آیات، همراه با تأویل و تفسیر، و ترتیب سوره‌ها در آن براساس ترتیب نزول بود، نه به ترتیبی که در قرآن موجود دیده می‌شود.

اینک برخی از مهم‌ترین روایات در این زمینه را بررسی می‌کنیم و می‌سنجیم.

علی علیه السلام پس از وفات پیامبر صلی الله علیه وآله از مردمان بی وفایی دید، پس سوگند یاد کرد که عبا بر دوش نگیرد تا قرآن را گردآورد. پس سه روز در خانه نشست تا آن را فراهم آورد. و بدین سان این نخستین مصحفی است که آن را از سینه خود نوشته و این مصحف نزد فرزندان جعفر است.

سپس می‌افزاید:

«من در این دوران، مصحفی نزد ابی‌یعلی حمزه حسنی دیدم که چند برگ آن نیز افتاده بود و به خط علی بن ابی‌طالب بود و این مصحف به فرزندان حسن به ارث رسیده است.»⁽¹⁾

ابن ندیم، الفهرست، صص 41-42.

چون آغاز خلافت ابی بکر بود علی بن ابی‌طالب در خانه نشست و به گردآوری قرآن پرداخت. پس به عکرمه گفتم: آیا قرآن دیگری بر طبق ترتیب نزول گردآوری شده بود؟ گفت: اگر جن و انس گرد آیند و بخواهند این چنین قرآنی گرد آورند نمی‌توانند. آنگاه ابن سیرین گفت در جست‌وجوی این کتاب برآمدم و به سوی مدینه نیز نامه نگاشتم، ولی بر آن دست نیافتم.⁽²⁾

«قرآن در زمان پیامبر در صحیفه‌ها و سینه مردان پراکنده بود. پس چون پیامبر درگذشت، علی بن ابی‌طالب [علیه السلام] آن را به ترتیب نزول گردآوری کرد و

اگر مصحف او یافته می‌شد در آن دانش بزرگ و بسیاری بود، ولی در دست ما نیست.»⁽¹⁾

کلبی، ابن، جزی، التسهیل لعلوم التنزیل، ج 1، ص 4.

«محمد بن سیرین گفت: خبریافتم که علی [علیه السلام] از بیعت ابی بکر تأخیر کرد، پس ابی بکر گفت آیا از زمامداری من ناخشنودی؟ فرمود: سوگند یاد کرده‌ام که جز برای نماز ردا بر دوش نیفکنم تا قرآن را گردآورم».⁽²⁾

«خداوند به پیامبر تضمین داد که پس از علی علیه السلام قرآن را گردخواهد آورد. پس خدا قرآن را در سینه علی علیه السلام جای داد و علی علیه السلام پس از درگذشت پیامبر در مدت شش ماه آن را گردآورد.»

همو می‌نویسد:

ابوالعلای عطار و موفق، خطیب خوارزم در کتاب‌هایشان از علی بن رباح نقل کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله علی [علیه السلام] را به گردآوری قرآن دستور داد. پس علی [علیه السلام] آن را گردآورد و نوشت و نیز فرمود: اگر مسند برای من گذاشته شود، مصحفی را که پیامبر املا کرده و من نوشته‌ام عرضه خواهم کرد.⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله به علی [علیه السلام] فرمود تا قرآنی را که نزد او بود در اختیار گیرد و آن قرآن را که در صحیفه‌ها و قطعه‌ها و کاغذها در خانه آن حضرت و در پشت رختخواب او بود گردآورد تا مانند تورات و انجیل ضایع نگردد. پس علی [علیه السلام] همه را در جامه‌ای زرد رنگ پیچید و مهر بر آن زد و

فرمود: پس از این ردا نمی‌پوشم تا آن را گردآوری کنم، از آن پس اگر کسی بر او وارد می‌شد، بدون ردا نزد او می‌رفت تا آنکه همه قرآن را گردآورد.⁽¹⁾

سیوطی، الاتقان، ج 1، ص 57؛ عسقلانی، ابن حجر، فتح الباری، ج 9، ص 10؛ عینی، عمدة القاری، ج 20، ص 16؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 17 وی می‌گوید: «پس از پیامبر علی علیه السلام نخستین کسی بود که قرآن را گردآوری کرد».

برخی از مؤلفان و مورخان و مفسران اهل سنت که از مصحف آن حضرت یاد کرده‌اند، عبارتند از:

بلاذری در «انساب الاشراف» ج 1، ص 586؛ ابن ابی داود در «المصاحف» ص 10؛ ابن ندیم در «الفهرست» ص 30؛ عبدالرزاق در «المصنف» ج 5، ص 45؛ ابونعیم اصفهانی در «حلیه الاولیاء» ج 1، ص 67؛ ابن سعد در «طبقات» ج 2، ص 338؛ ابن ابی شیبه در «المصنف» ج 1، ص 545؛ ابن جزی در «التسهیل لعلوم التنزیل» ج 1، ص 4؛ حاکم نیشابوری در «المستدرک» ج 2، ص 611، طیالسی در «مسند» ص 270؛ ابن عبدالبر در «الاستیعاب» (حاشیه الاصابه) ج 2، ص 253؛ بخاری در صحیح خود، کتاب علم، ص 39 و کتاب جهاد، ص 171 و کتاب جزیه، ص 10؛ یعقوبی در «تاریخ خود» ج 2، ص 154، ابن اشته در المصاحف به نقل از الاتقان؛ حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل» ج 1، صص 26-28؛ عسکری در «الاوائل» ج 1، ص 214، خوارزمی در «المناقب» ص 49؛ سبط ابن جوزی در «تذکره الخواص» ص 148؛ محب الدین طبری در «الریاض النضره» ج 1، ص 242؛ قندوزی در ینابیع الموده؛ ابن ابی الحدید در «شرح نهج البلاغه» ج 1، ص 27؛ ابن حزم در الفصل، ص 3، ابن کثیر در «تفسیر خود» ج 4، صص 28-29؛ متقی هندی در «کنزالعمال» ج 2، ص 373؛ ابن حجر هیتمی در «الصواعق المحرقه» ص 126؛ کاندهلوی در «حیاه الصحابه» ج 3، ص 355؛ سیوطی در «الاتقان» ج 1، صص 72 و 57 و در «تاریخ الخلفاء» ص 185؛ نویری در «نهایه الارب» ج 5، ص 104، در «تاریخ الشام» ج 7، ص 210؛ قسطلانی در «ارشاد الساری» ج 7، ص 459، ابن حجر عسقلانی در «فتح الباری» ج 9، ص 10؛ عینی در «عمدة القاری» ج 20، ص 16؛ ابن نظام الدین انصاری در «فواتح الرحموت»

(حاشیه المستصفی) ج 2، ص 12؛ ابیاری در «تاریخ القرآن» صص 84 و 104؛ زرقانی در «مناهل العرفان» ج 1، ص 274؛ عبدالصبور شاهین در «تاریخ القرآن» ص 71.

اسناد مصحف امام علی علیه السلام

اشاره

«برای ما چنین گفته‌اند که علی علیه السلام گفته است: سوگند یاد کردم تا قرآن را گرد نیاورم، ردای خود بر دوش نگیرم».⁽¹⁾

ابن سعد، طبقات، ج 2، ص 238 (ط بیروت).

ابن ابی داود (316 ق) نیز ضمن اشاره به همین مضمون افزوده است:

«... علی علیه السلام بر این کار توفیق یافت و قرآن را در مصحفی گرد آورد».⁽²⁾

چون امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام از تجهیز رسول خدا صلی الله علیه وآله فارغ شد... و حضرت را دفن کرد، ردا بر دوش نینداخت تا قرآن را جمع کند، چون بر این کار مأمور بود. پس قرآن را همان گونه که نازل شده بود، بدون تحریف و تبدیل و زیاده و نقصان تدوین کرد. و پیامبر خدا صلی الله علیه وآله جایگاه آیات و تقدیم و تأخیر آنها را بدیشان آموخته بود... در روایت آمده، چون از جمع آن فارغ شد، آن را برداشته، با غلامش قنبر به سوی مسجد روانه شد و گفته شده (حجم) آن به اندازه بار شتر بود. آنگاه امام علی علیه السلام روی بدیشان کرد و گفت:

«این کتاب پروردگار شماست همان گونه که بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شده، حرفی از آن کاسته نشد و چیزی افزون نگشت، من آن را بین دو لوح قرار دادم».

حاضران مصحف را نپذیرفتند و نادیده‌اش انگاشتند و گفتند: «ما را به چنین کتابی نیاز نیست».

امام علی علیه السلام گفت:

هان سوگند به خدا از پی امروز هرگز آن را نخواهید دید، فقط بر من لازم بود که پس از جمع کردن، شما را آگاه کنم. سپس امام به خانه برگشت و آنان را به حال خود گذاشت، همان طور که هارون علیه السلام، قوم برادرش موسی علیه السلام را بعد از القای حجت به خود واگذاشت... در حالی که این آیه را تلاوت می‌کرد: (یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً) پروردگارا، قوم من، قرآن را وا پس نهادند....⁽¹⁾

مفاتیح الاسرار، (تهران) ج 1، ص 131 و نیز برای مطالعه بیشتر رک: حجتی، سیدمحمد باقر، علی علیه السلام اولین، جامع قرآن، (بینات، سال هفتم شماره 28)، صص 86-90.

نقد و بررسی آرای دانشمندان

ابن ابی داوود روایتش را درباره مصحف امام علی از طریق «اشعث» از محمدبن سیرین آورده و سپس چنین ابراز می‌کند:

«هیچ کس جز اشعث درباره این مصحف روایت ندارد و اعتباری هم به روایت اشعث نیست و او فردی «لین الحدیث» بوده است».⁽¹⁾

المصاحف، ج 2، ص 338.

این اظهار نظر به دلایل زیر پذیرفتنی نیست:

اولاً: این گزارش تنها از طریق اشعث نیست، چنانکه سیوطی در الاتقان می‌نویسد:

گزارش این مصحف از طریق دیگری غیر از اشعث وارد شده، مانند ابن الضریس که در کتاب فضائل خود از عون، از محمدبن سیرین از عکرمه از (امام علی) چنین نقل می‌کند:... «پس با خود چنین گفتم که ردا بر دوش نگیرم تا آنکه قرآن را جمع آوری کنم». و ابن اشته نیز در کتاب مصاحف خویش، طریق دیگری را از ابن سیرین برای این گزارش آورده است.⁽²⁾

ثانیاً: اشعث در سند ابن ابی داوود به قرینه روایت - محمد بن فضیل، و مروری عنه - محمد بن سیرین - «اشعث بن سوار الکندی النجار» است و تضعیف وی مورد اتفاق همگان نیست، بلکه یحیی بن معین العجلی و ابن شاهین او را جزو ثقات شمرده و بزاز نیز نظر ابن عدی را درباره اشعث پذیرفته که می‌گوید: «فی الجمله، حدیثش پذیرفتنی است».⁽³⁾

ابن حجر عسقلانی نیز گزارش این مصحف را مردود می‌شمرد و بعد از آنکه بخشی از روایت ابن ابی داوود را ذکر می‌کند، چنین می‌گوید:

سند این روایت به دلیل انقطاعش ضعیف است و بر فرض که سند متصل باشد، مراد از کلمه «جمع» در متن روایت، حفظ و از بر کردن است و اگر در برخی از طریق این حدیث می‌گوید: مصحف را بین دو لوح قرار داد (کنایه از اینکه جمع به معنای گرد آوردن دریک مجموعه است، نه به معنای به سینه سپردن) از خطای راوی سرچشمه می‌گیرد.⁽⁴⁾

عینی نیز در شرحش بر صحیح بخاری همین نظر را درباره مصحف امام علی علیه السلام ابراز کرده است.⁽¹⁾

عمده القاری، عینی، ج 2، ص 17.

بنابراین از نظر ابن حجر گزارش مصحف امام علی علیه السلام از چند جهت مخدوش است:

الف) سند این روایت به خاطر انقطاعش ضعیف است.

ب) بر فرض اتصال سند، مراد از کلمه جمع، از برکردن است.

ج) اگر در برخی از روایات به جمع بین دو لوح تصریح دارد، ناشی از خطای راوی حدیث است.

لیکن هیچ یک از این اشکال‌ها وارد نیست، زیرا انقطاع سند به محمد بن سیرین - که از تابعین است - در برخی از طرق این روایت است و در همه طرق آن نیست. ملاحظه کردید ابن اضریس آن را از محمد بن سیرین از عکرمه از امام علی علیه السلام آورده است. و عکرمه هم نزد ابن حجر از وثاقت برخوردار است⁽²⁾. آلوسی نیز در تفسیرش، طریق ابن الضریس را صحیح شمرده است.⁽³⁾

افزون بر این، ابن سیرین که در نزد علمای رجال به اوصاف ثقه، عابد، کبیرالشأن موصوف است⁽⁴⁾، وجود چنین مصحفی را محرز دانسته و در همان روایت ابن الضریس از عکرمه، درباره خصوصیات آن مصحف پرسش می‌کند و در روایت دیگری در جست‌وجوی آن مصحف می‌گوید: «در پی آن مصحف برآمدم و نامه‌ای به مدینه نگاشتم (لیکن) چیزی دستگیر نشد».

البته روایت ضریس قابل تأمل است؛ آنجا که می‌گوید: پس از بیعت مردم با ابی بکر، علی علیه السلام در خانه نشست، به ابی بکر گفتند: علی از بیعت با تو کراهت دارد، پس او را احضار کن، ابی بکر به آن حضرت گفت: از بیعت کردن با من کراهت داری، پاسخ داد: نه، سوگند به خدا. ابی بکر گفت: چه چیز مانع بیعت کردن با من گشته و در روز بیعت مردم با

من در خانه نشستی؟ فرمود: «دیدم در کتاب خدا افزوده‌هایی پدید می‌آید، با خود گفتم ردایم را جز برای نماز برنگیرم تا قرآن را جمع آوری کنم، ابوبکر گفت: «چه چاره اندیشی خوبی در پیش گرفتی».⁽¹⁾

الاتقان، ج 1، ص 204.

اشکال دوم ابن حجر ناشی از حذف بخشی از روایت ابن ابی داوود است که در آن متأسفانه امانت را رعایت نکرده است. ابن ابی داوود در این حدیث می‌گوید:

«چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وفات کرد، امام علی سوگند یاد نمود که ردا بر دوش نگیرد جز برای نماز جمعه تا آنکه قرآن را یک جا در مصحفی گردآورد، پس این کار را کرد».⁽²⁾

ابن حجر این روایت را چنین می‌آورد: «حتی اجتمع القرآن فجمعه؛ تا آنکه قرآن را جمع کنم پس جمع کرد».⁽³⁾

و از آن نتیجه می‌گیرد که مراد از جمع، حفظ در سینه است؛ یعنی تعبیر «یجمع القرآن فی مصحف ففعل» را حذف کرده و نادیده گرفته است.

داوری سوم ابن حجر نیز خطاست، چرا باید راوی حدیثی که از قول امام علی علیه السلام می‌گوید «... ردا بر دوش نمی‌گیرم تا آنکه مصحف را یک جا بین دو لوح گرد آوردم» به خطا رفته باشد؟ این راوی کسی جز «عبد خیر» نیست و وهم وی، به تعبیر ابن حجر نشانه ناتوانی او در حفظ روایت و طبق معیارهای دانشمندان رجال، موجب تضعیف اوست، لیکن ابن حجر از همین عبد خیر در این زمینه، روایت دیگری از ابن ابی داوود می‌آورد و می‌گوید:

آنچه درست‌تر است و باید بر آن اعتماد شود روایتی است که ابن ابی داوود از عبد خیر آورده که می‌گوید: از امام علی علیه السلام شنیدم که می‌گفت: ابوبکر بزرگ‌ترین پاداش را درباره مصاحف دارد، چون وی نخستین کسی است که کتاب خدا را یک جا گرد آورده است.⁽⁴⁾

اکنون می‌پرسیم چگونه عبدخیر در اینجا از وهم و خطا به دور مانده و روایتش مورد اعتماد و پذیرش ابن حجر و مانند او قرار گرفته است؟

از جمله افراد دیگری که در این زمینه اظهار نظر کرده آلوسی بغدادی است. وی برخی از اسناد روایات را درباره موضوع روایت از طریق ابوحیان توحیدی⁽¹⁾

روح المعانی، ج 1، ص 42.

با این همه آلوسی می‌گوید: «مراد از این روایت - آن طور که گفته‌اند - به خاطر سپردن قرآن در سینه است».⁽²⁾

شاید آلوسی می‌خواهد بگوید امام علی علیه السلام قرآن را در سینه خود به صورت ترتیب نزول از بر کردند. افزون برآن، اساساً برخورد آلوسی و دیگران در برخورد با سند این روایات به شیوه علمی نیست، چون روایاتی که مضمون واحدی را گزارش می‌کنند براساس اصطلاح «علم درایه» به صورت حدیث «متابع» و «شاهد» تلقی می‌شوند؛⁽³⁾یعنی روایاتی که در این زمینه در نظر آلوسی ضعیف یا موضوع می‌باشند، چون مضمونشان با مضمون حدیث صحیح السند یکسان است به این حدیث صحیح، قوت بیشتری می‌بخشد و به طریق آن استفاضه می‌دهد. بنابراین اگر این روایات، جداگانه تأویل و یا به خاطر ضعف سند رد شوند از شیوه پژوهشی در علم درایه بیرون است.

نکته دیگری که در اینجا باید یادآور شد آن است که اساساً تعبیر «جمع قرآن» که در برخی از این روایات مطرح است، گرچه از یک نظر می‌تواند به معنای حفظ در سینه باشد، اما در این مورد هرگز به معنای از برکردن به کار نرفته است. چون بعد از وفات پیامبر خدا و تعیین خلیفه، آیا امام علی علیه السلام کاری دیگر نداشت تا در خانه بنشیند و قرآن را از حفظ

کند؟! حتی برخی از اهل سنت همین مطلب را توجیهی بر معارف بی‌شمار امام علی علیه السلام نسبت به دیگر خلفا به شمار آورده‌اند و می‌گویند:

«بیشتر مطالب تفسیری در بین خلفای راشدین از علی علیه السلام است، چرا که وی تا پایان خلافت عثمان از مقام خلافت برکنار بود».⁽¹⁾

الاتقان، ج 2، ص 187؛ ابن عطیه، المحرر الوجیز، ج 1، ص 13.

این توجیه، سخت سست و بی بنیان است، زیرا امام در عصر خلافتش، تفسیر آیات و بیان روایات از رسول الله را بیان کردند، عثمان فقط نه روایت در تفسیر دارد. از میان 564 روایت تفسیری که در کتب صحاح سته موجود است، 290 روایت آن متعلق به حضرت علی علیه السلام است.⁽²⁾

اگر امام از هر کاری فارغ بود، برای حفظ قرآن در سینه چه نیازی داشته در خانه بنشیند و سوگند یاد کند که ردا بر دوش نگیرد و...، به علاوه طبق روایات متواتر از خود اهل سنت در ذیل آیه شریفه: (لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ)3

از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنین رسیده است که آن حضرت به امام علی علیه السلام - که خدا او را گرامی داشت تا هرگز سر به بت نساید - فرمود: «من از خدا خواسته‌ام تا تو را مصداق این آیه قرار دهد»، و از این روست که امام علی فرموده است: «هر چه شنیدم هرگز آن را فراموش نکردم و فراموش نخواهم کرد».⁽³⁾

با این ویژگی امام علی علیه السلام نه تنها قرآن، بلکه همه علومی را که حضرت رسول صلی الله علیه و آله به وی سپرده بودند در سینه‌اش محفوظ داشت و جمع آوری قرآن در یکجا نیز طبق برخی از روایات بنا به سفارش خود حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله و نیز برای اقامه ثقلین بوده و قطعاً هیچ کس به اندازه امام علی علیه السلام چنین شایستگی نداشته است.

به هر حال بر فرض که روایت عبدخیر از قول امام علی علیه السلام هم در تعارض با این روایت قرار گیرد، اما ساقط خواهد بود، چون خبر واحد است و در مقام تعارض با روایات مستفیضه به صورت حدیث «شاذ» (خبری صحیح که با راجح‌تر از خود معارض است) در می‌آید.

به هر صورت اصل وجود مصحف امام علی علیه السلام امری محرز است و جایی برای خدشه در مدارک آن نیست.⁽¹⁾

نجارزادگان، فتح الله، بررسی و نقد اسناد مصحف امام علی در منابع فریقین، نشریه مقالات و بررسی‌ها، پیاپی، 68، 1379، صص 22-44.

نویسنده محترم به این نتیجه می‌رسد که طرق روایات این مصحف از طریق اهل سنت، مستفیض است و سند برخی از آنها هم از نظر خود اهل سنت صحیح است.⁽²⁾

اما باید گفت صرف صحیح بودن حدیث و مستفیض بودن آن آیا دلیل بر پذیرش تمام روایات صادره در این زمینه هست یا باید آنها را به لحاظ محتوایی هم مورد بررسی قرار داد. البته یاد کرد نتیجه نگارنده محترم خالی از لطف نیست.

وجود مصحف امام علی علیه السلام بنا به روایات فریقین امری ثابت است و تردید در اسانید یا منابع آن، ناشی از عدم تتبع کامل و دقت کافی در آنهاست. اگر جمعی از سلفیان، مصحف امام علی علیه السلام را بهانه‌ای بر تحریف قرآن موجود در باورهای شیعه قرار می‌دهند از این نکته غافل‌اند که

اولاً: مدارک این مصحف در منابع اهل سنت بیشتر از منابع اهل تشیع است؛

ثانیاً: محتوای این مصحف بنا بر اسانید و مدارک فریقین، با قرآن موجود هیچ تفاوتی ندارد، جز در ترتیب سوره‌ها، بین شأن نزول‌ها و تفسیر و تأویل آیات که در آن مصحف نگاشته شده و این شیوه‌ای متداول در بین صحابه بوده که این امور را در مصاحف خود می‌نگاشتند.

از این رو اگر آن مصحف در دسترس ما بود با توجه به شخصیت عظیم و بی مانند مدون آن، شناخت ما از تنزیل و تأویل آیات و معارف بی‌کران قرآن، بسیار ژرف‌تر از وضع کنونی می‌بود.

دیدگاه شهرستانی درباره جمع قرآن توسط امام علی علیه السلام

شهرستانی در مقدمه مفاتیح الاسرار، اوضاع و احوال پریشان جمع قرآن توسط عثمان را متذکر می‌شود و می‌گوید:

همه این اقوال و سخنان را باید رها کرد و باید دید چرا جویای جمع قرآن توسط علی بن ابی‌طالب نشدند؟ آیا علی بن ابی‌طالب از زید بن ثابت دارای کارایی فزون‌تر در کتابت قرآن (و حفظ آگاهی در ارتباط بر قرآن) نبوده است؟ آیا آن حضرت نسبت به سعد بن عاص و آشنایی به زبان عربی و دستور زبان، برتر تلقی نمی‌شد؟ آیا علی علیه السلام از میان جماعت صحابه به رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیکتر به شمار نمی‌رفت؟!

شهرستانی ضمن یادکرد عزم قاطع امام بر جمع قرآن و جست‌وجوی ابن سیرین در پی‌یافتن این گوهر نگارش یافته به دست «یعسوب الدین» یاد می‌کند که بر عدم دستیابی بدان افسوس خورده، می‌گوید: «هرگاه بدین تألیف دست‌یابیم، در آن علم و دانش فراوان را نصیب خود سازیم.»

او در ادامه می‌نویسد:

«گویند در مصحف علی علیه السلام از خود آن حضرت متن و حواشی (علاوه به نص قرآن) وجود داشت، نیز جمله‌ای معترضه میان دو کلام مورد نظر، در آن دیده می‌شد که آن حضرت آنها را بر پهنا و حواشی قرآن می‌نگاشت».⁽¹⁾

مفاتیح الاسرار، شهرستانی، ج 1، صص 119.141.

انتقاد شهرستانی با طرح سه سؤال - علی رغم آنکه از علمای اهل سنت است - نکات زیر را به ما خاطر نشان می‌سازد:

مورد بی مهری قرار دادند».⁽¹⁾

همان، ج 1، ص 120.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام با فرمان قاطعی از سوی آن حضرت بلافاصله پس از تجهیز و غسل و کفن و نماز بر جنازه و دفن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، به جمع و تألیف قرآن موظف گشت و بدون هیچ فترتی دست به کار شد و به جمع و تألیف آن توفیق یافت.⁽²⁾

به راستی در هر زاویه از زوایای مربوط به قرآن، باید اهل بیت را مرجع و ملجأ مطمئن دانست و نباید در هیچ ناحیه و بعدی از قرآن آنها را از قرآن جدا کرد.

مفاتیح الاسرار، ج 1، ص 120.

2) (2) برای مطالعه بیشتر ر. ک: مصحف امام علی، محمدصادق کفیل، نشریه فرهنگ کوثر، شماره 48، صص 6-9؛ مصحف امام علی، عبدالراینی، فرهنگ کوثر، شماره 33، آذر 1378، صص 16-19.

3) (3) اعیان الشیعه، ج 1، ص 89.

4) (4) التسهیل لعلوم القرآن، ابن، جزی، ج 1، ص 4.

5) (5) التمهید، محمدهادی معرفت، ج 1، ص 230.

2. مشتمل بر تنزیل و تأویل

تنزیل، یعنی شأن نزول و سبب نزول وحی. البته گروهی نیز تفاسیری که خداوند برای شرح برخی از آیات بر پیامبر نازل کرده، را تنزیل می‌دانند.⁽¹⁾

الحقائق الهامه، جعفر مرتضی عاملی، ص 157.

این مصحف، جنبه‌های عام و همیشگی آیات را در بر دارد؛ به گونه‌ای که این جوانب در زمان و مکان یا شخص خاصی محدود نمی‌شود و این معنا همان تأویل است که در مصحف امام علی علیه السلام مشاهده می‌شود. تنزیل، مناسبتی است مربوط به زمان نزول آیه و مصحف امام علیه السلام همه این دقایق را در بر دارد و حضرت علی علیه السلام آنها را از شخص پیامبر صلی الله علیه و آله فراگرفته بود و بدون آنکه آنها را فراموش کند، در مصحف خود گردآورده بود.

عبارت «مشتملاً علی التأویل و التنزیل» یا «کتبه بیده علی تنزیله و تأویله» بیانگر آن است که مصحف امام علیه السلام مشتمل بر تأویل و تنزیل بوده است. اشتمال بر تأویل در این گزارش‌ها، نشان می‌دهد که در این مصحف، حقایق خارجی آیات قرآن در معارف و شرایع بیان شده است.

آقای سیدمحمد علی ایازی در توضیح عبارت «مشتملاً علی التنزیل» چند احتمال را مطرح کرده و نوشته است:

احتمال اول، اینکه منظور از تنزیل، آگاهی به زمان نزول آیات و رعایت ترتیب تاریخی قرآن باشد.

احتمال دوم، منظور از تنزیل را حقیقت تنزیل می‌داند؛ یعنی امام علی علیه السلام با رعایت صحیح کلمات و قرائت آنها، قرآن را تألیف کرد و مطابق با وحی، آیات را نگاشت.

احتمال سوم، برخی از قرآن پژوهان نیز احتمال داده‌اند که منظور از تنزیل، نقل حوادث متصل به وحی و بیان اسباب نزول آیات است. با این تأکید ذکر شأن نزول معمولاً با بیان نام اشخاص و ذکر حوادث منتهی به نزول آیه مطرح می‌شود. اگر این احتمال درست باشد، آنچه در برخی روایات آمده که در مصحف امام علیه السلام نام کسانی ذکر شده که خوشایند عده‌ای صاحبان قدرت نبوده است، معقول به نظر می‌رسد.

احتمال چهارم، اینکه منظور از تنزیل، تفسیر قرآن در برابر ذکر تأویلات است؛ همان طور که در برخی از روایات به جای تنزیل، تعبیر به تفسیر شده است.⁽¹⁾

ر. ک: سیدمحمدعلی ایازی، مصحف امام علیه السلام، صص 119-122.

علامه جعفر مرتضی عاملی نیز این احتمال را تقویت کرده و بر این باور است که حضرت علی علیه السلام در تفسیر برخی آیات، حقیقت تنزیل و توضیحات شأن نزولی را بیان کرده است.⁽²⁾

نویسنده کتاب «مصحف امام علی علیه السلام» پس از ذکر احتمالات چهارگانه فوق بیان می‌کند در این بین، احتمال آخر مقبول‌تر است. احتمال دوم نیز منافاتی با احتمال چهارم ندارد و بیان حقیقت تنزیل می‌تواند همان تفسیر باشد. درباره احتمال سوم نیز باید گفت، ذکر اسباب نزول در فهم تفسیر، بسیار مهم است و حتی مقدمه فهم کلام وحی شناخته می‌شود، لذا منافاتی با تفسیر ندارد.

3. ذکر مصادیق آیات و دربردارنده نام‌های اهل حق و باطل

منظور از این سخن، بیان رسوایی‌های گروهی از مهاجرین و انصار یا منافقین است.⁽³⁾

4. داشتن متن و حواشی

⁽⁴⁾ در برخی روایات دیگر آمده است که امام علیه السلام اسامی منافقان را از رسول خدا صلی الله علیه و آله آموخته بود. بعید نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله عده‌ای از منافقان را در مجالس خصوصی، به برخی اصحاب مانند امیرالمؤمنین معرفی و امام نیز نام آنها را در مصحف خود ذکر کرده باشد.

آیت الله خویی پس از بیان روایات مختلف درباره مصحف علی علیه السلام بر این نکته تصریح می‌کند که آن مصحف، اضافاتی داشته که تفسیر و تأویل آیات بوده است و علی علیه السلام آنها را به املای رسول الله صلی الله علیه و آله ثبت و ضبط می‌کرده است. به دیگر

سخن، هر آنچه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل می‌شده، قرآنی نبوده است، بخش‌هایی قرآنی و جلوه اعجاز الهی و برخی توضیحات و تفسیرها و تأویل‌های آیات بوده است. بنابراین آنچه در آن مصحف به وسیله حضرت علیه السلام جمع آوری شده، وحیانی بوده و همه آنها قرآنی نبوده است.

او در توضیح این مطلب نوشته است:

قرآن علی علیه السلام مشتمل بر اضافاتی است که جزء قرآن نبوده است. این اضافات یا تفسیر آیات و تأویل و بیان آنچه بازگشت کلام خدا بر آن است بوده یا شرح و توضیح آیات، به عنوان تنزیل از سوی خداوند بوده است. تنزیل در اینجا تنها به معنای آن چیزی نیست که به صورت قرآن نازل شده است؛ زیرا تنزیل در مواردی چه در قرآن و چه در روایات به معنی خود قرآن است، ولی گاهی هم در معنای اصلی و مصدری خود (فرو فرستادن) استعمال می‌گردد، گرچه آیات قرآن نباشد. زیرا آنچه از سوی خداوند نازل می‌گردد، گر چه آیات قرآن نباشد، مستلزم آن نیست که قرآن باشد. بلکه ممکن است سخنی از طرف خدا نازل شود که غیر از آیات قرآنی بوده باشد. بنابراین، اضافات تنزیلی که طبق روایات در قرآن امام علی علیه السلام وجود داشته، شاید از این گونه سخنان بوده که در شرح و تبیین آیات قرآن از طرف خدا نازل گردیده است، بدون اینکه جنبه قرآنی داشته باشد. روایات مربوط نیز تنزیل بودن برخی اضافات قرآنی علی علیه السلام را تأیید می‌کند.⁽¹⁾

سید ابوالقاسم خویی، البیان، ج 1، ص 234.

علامه سید جعفر مرتضی عاملی پس از نقل گزارش‌های بسیاری درباره چگونگی مصحف علی علیه السلام نوشته است:

«بدین سان روشن شد که مصحف علی علیه السلام با قرآن موجود هیچ‌گونه تفاوتی نداشته است و تفاوت‌های یاد شده تنها در چینش سوره‌ها و ترتیب نزول آنها و همچنین تفسیر و تأویل آیات بوده است، نه جز آن».⁽²⁾

5. مشتمل بر محکم و متشابه

از دیگر ویژگی‌هایی که برای مصحف امام علی علیه السلام برشمرده‌اند، اشتمال این کتاب بر محکم و متشابه است. تعبیر «مشتملاً علی المحکم و المتشابه» در روایات متعددی به چشم می‌خورد. این تعبیر اگر صرفاً بیانگر وجود آیات محکم و متشابه در مصحف امام علی علیه السلام باشد، امتیاز و ویژگی خاصی را نشان نمی‌دهد؛ زیرا بنابر تصریح خود قرآن هر مصحفی، آیاتش مشتمل بر محکم و متشابه است، پس مراد از این تعبیر باید مطلبی بیش از ذکر آیات محکم و متشابه باشد.

با توجه به احادیث و روایات می‌توان دریافت که امام علی علیه السلام در این مصحف، هر آیه‌ای را که تشابه داشته با آوردن توضیحات و ذکر محکمات، از تشابه خارج ساخته است. چنانکه مفسران برای تبیین آیه‌ای از دیگر آیات استمداد می‌جویند و قرآن را با قرآن یا حدیث نبوی تفسیر می‌کنند. در این صورت، بدون اینکه ترتیب و نظم آیات به هم بریزد، یا همه آیات متشابه در یک جا و در پی آن آیات محکم قرار گیرد، مفاد آیه روشن می‌شود. بنابراین ذکر محکمات و متشابهات در مصحف علی علیه السلام از سنخ تفسیر و توضیح نقاط مبهم قرآن، مانند تأویلات و جمع میان ناسخ و منسوخ و توضیح آیات با استمداد از آیات محکم است.⁽¹⁾

سیدمحمدعلی ایازی، مصحف امام علی علیه السلام، صص 129-131.

بدین ترتیب مصحف امام به عنوان نخستین تفسیر تدوین‌یافته مشتمل بر شروح و تفاسیری درباره آیات مبهم و بیان اسباب نزول آیات بوده است و در آن، آیات مکی و مدنی، و ناسخ و منسوخ مشخص شده است. در این مصحف به مکان و زمانی که آیات قرآن در آن نازل شده یا مناسبتی که نزول آیات را موجب گردیده نیز اشاره شده است. قرائت موجود در مصحف نیز قرائت رسول خدا صلی الله علیه و آله است.

نکته مهم این است که اضافات (تفسیری) مصحف امام به هیچ وجه از قرآن نبوده است. آیت الله خویی می‌فرمایند:

اینکه امیرمؤمنان علیه السلام مصحفی جز این مصحف و با ترتیبی جز این داشته است شکی در آن نیست و پذیرش آن از سوی دانشمندان، ما را از اثبات آن بی نیاز می‌سازد، چنانکه وجود اضافاتی در آن درست است، جز آنکه این سخنان

هیچ‌گونه دلالتی بر غیر از اینکه این افزونی‌ها، تفسیرهایی با عنوان تأویل و بازگشت سخن حق بوده یا برای توضیح مقصود خداوند همراه با آیه نازل جزو قرآن باشد ندارد پس آنچه از روایات به دست می‌آید این است که مصحف علی علیه السلام اضافاتی به عنوان تنزیل یا تأویل داشته است، ولی هیچ یک از این روایات، بر اینکه مطالب یاد شده از قرآن است دلالتی ندارد و منظور از آنچه در برخی روایات آمده که نام‌های منافقان در مصحف علی علیه السلام یاد شده، همین معناست و نام این گروه در آن به گونه تفسیر بوده است.⁽¹⁾

البیان، صص 223-225؛ الصغیر، محمدحسین علی، تاریخ القرآن، ص 172.

آقای حجتی می‌فرمایند:

«مسلّماً متن و محتوای قرآن حضرت علی (علیه السلام) منهای ترتیب سور آن هیچ تفاوتی با قرآن موجود ندارد».⁽²⁾

دکتر رامیار نیز می‌نویسد:

در اینکه مصحف علی علیه السلام از نظر ترتیب سوره‌ها با قرآن موجود مغایر و متفاوت بوده گفت‌وگویی نیست، و در اینکه اضافاتی هم در مصحف علی علیه السلام بوده، حرفی نیست، اما می‌دانیم که این اضافات جزء قرآن نبوده است، چرا که خود حضرت خطاب به طلحه فرمودند: ای طلحه اگر به آنچه در قرآن است عمل کنید، از آتش جهنم رهایی خواهید یافت و اهل بهشت خواهید بود که حجت ما و بیان حق ما و وجوب طاعت ما در آن است.⁽³⁾

بنابراین باید گفت که فرقی بین دو مصحف نبوده است، چرا که علی علیه السلام نگهبان سلامت دین بود و اگر کوچک‌ترین تحریف یا نقصان یا زیاده یا تغییری در مصحف عثمان می‌دید، سکوت نمی‌کرد. از طرفی هیچ گاه از امام علیه السلام شنیده نشد که به صراحت یا اشاره نسبت به مصحف عثمان ایجاد شک و شبهه کنند و به همین خاطر خود حضرت و بقیه ائمه علیهم السلام مردم را به همین قرآن ارجاع می‌دادند.

به نظر می‌رسد خود این کار، یعنی پنهان کردن مصحف از جانب امام، قوی‌ترین دلیل بر آن است که زیاده‌های آن مصحف از متن آیات قرآن منزل نبوده و اگر تفاوتی در جوهره قرآن و متن آیات وحی وجود داشت، سکوت امام جائز نبود.

هر کس اندک آشنایی با سیره امام علی علیه السلام داشته باشد به این باور می‌رسد که امام مانند رسول خدا صلی الله علیه و آله از هر نوع اختلافی بین مسلمین به شدت جلوگیری می‌کردند، همان گونه که شیوه امام در ماجرای قتل عثمان معروف است؛ با آنکه عثمان، امام را متهم به مکاتبه با شورشیان کرد.⁽¹⁾

ابن شبه، عمر، تاریخ المدینه المنوره، ج 2، صص 115، 1167، 1168.

امام تا آخرین لحظه برای جلوگیری از فتنه و خونریزی بی وقفه تلاش کردند و حسنین علیهما السلام را برای دفاع گماردند. آن حضرت؛ در نامه‌ای به ابوموسی اشعری می‌نویسد:

بدانکه هیچ کس در میان این مردم برای اجتماع امت محمد صلی الله علیه و آله و الفت آنان با یکدیگر حریص‌تر از من نیست.⁽²⁾

بنابراین کسانی که می‌پرسند چرا امام که اسدالله و اسد رسول الله بود، با قدرت شمشیرش مصحف خود را آشکار نکرد، یا از وضع جامعه اسلامی و سیره امام و پیامبر بی‌خبرند یا تجاهل می‌کنند. گزارشی در دست است که بر پایه آن، حذیفه بن یمان به عثمان گفت:

«صحابه، یکدیگر را در قرائت قرآن تکفیر می‌کنند. از این رو عثمان دست به توحید مصاحف زد».⁽³⁾

حال با توجه به این روند ایجاد اختلافی دیگر در عصر حکومت مظهر وحدت، یعنی امام علی علیه السلام در جامعه اسلامی چه معنایی داشت؟ البته اگر در متن آن مصحف با قرآن موجود تفاوتی بود، قضیه شکل دیگری پیدا می‌کرد.

درنگی دیگر در مصحف امام علی علیه السلام

تا اینجا مشخص شد مصحف امام علی علیه السلام آمیخته‌ای از تفسیر، تأویل، مصادیق و مفاهیم کلی بود که از دیرباز مورد توجه حدیث پژوهان و عالمان دین بوده است. اما روشن است که این داوری‌ها درباره مصحف، هیچ‌گاه بر پایه بررسی دقیق و مستقیم آن مصحف نبوده است. از ابن سیرین نقل شده که در آن روزگار فقط نامی از این مصحف بود و تلاش آنها برای یافتن مصحف امام به سرانجامی نرسید، بدین رو می‌توان گفت که این داوری‌ها به استظهار عالمان از روایاتی است که به گونه‌ای مصحف علی علیه السلام را وصف کرده‌اند.

گروهی از قرآن پژوهان معاصر، نکاتی را پیرامون این روایات بیان کرده‌اند که به مطالب قابل تأملی اشاره دارد. استاد مهدوی راد ضمن روایت سوگند حضرت مبنی بر اینکه «جامه برنگیریم جز برای نماز تا اینکه قرآن را گرد آوریم» می‌افزاید:

از روایاتی بدین سان در جمع قرآن که به گونه‌ای با حاکمیت شکل گرفته پس از پیامبر صلی الله علیه و آله مرتبط است، بوی جعل و وضع می‌آید. گویا حدیث سازان می‌خواستند غیبت علی علیه السلام را از صحنه، بدین گونه توجیه کنند و کار خود را موجه جلوه دهند. این، نکته ظریفی است که فقیه بی دلیل روزگار، حضرت آیت الله بروجردی بدان تنبه داده است.⁽¹⁾

نهایة الاصول، ص 484؛ علی علیه السلام پیشوای مفسران، محمدعلی مهدوی راد، مشعل جاوید، صص 91-94؛ جایگاه امام علی علیه السلام در تفسیر، مهسا فاطمی، ص 125.

استاد مهدوی‌راد در ادامه می‌نویسد:

در متن روایات مربوط به جمع قرآن، صراحتی بر ترتیب پیشین و آنگاه پسین آیات نیست. با توجه به اینکه ابن سیرین خود، این مطلب را پنداری بیش تلقی نکرده و گفته است: چنان پنداشته‌اند که علی علیه السلام آن را براساس تنزیل نگاشته است.⁽²⁾در گزارش دیگری، از ابن سیرین نقل شده است که می‌گوید: «از عکرمه پرسیدم آن را به ترتیب نزول تألیف کرده‌اند؟ گفت: اگر جن و انس گرد آیند که چنین کنند، نتوانند».⁽³⁾

استاد مهدوی راد در زمینه روایات ترتیب نزول مصحف علی علیه السلام بر این باور است که مراد از جمله «کما انزله الله» و عباراتی از این قبیل، جمع قرآن براساس تمام آنچه به صورت وحی الهی بر پیامبر نازل شده است می‌باشد؛ یعنی آنچه از آیات الهی و قرآنی، وحیانی است چهره‌ای مانندناپذیر و اعجازآمیز دارد و آنچه به صورت تفسیر، تأویل و تبیین این آیات نازل شده است روشن است که جمله «... و کان به عالماً» در روایات مربوط باید گویای چنین نکته‌ای باشد وگرنه از چگونگی نزول و ترتیب آن، کسان دیگری نیز آگاه بودند و این آگاهی، ویژه علی علیه السلام نبوده است.

براساس این نگرش، مصحف امام علی علیه السلام هیچ تفاوتی با قرآن جمع شده در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله ندارد، نه در آیات و نه در ترتیب، بلکه ویژگی تفسیری، این مصحف را از سایر مصاحف ممتاز می‌ساخت که مؤید سخن ماست.

محقق ارجمند محسن حکیم باشی می‌گوید:

آیا می‌توان گفت دستگاه حاکم تأخیر علی علیه السلام را از بیعت با ابی بکر تا این مدت بر تابیده است، نیز آیا این سخن با آنچه معروف است که زهرا سلام الله علیها سه ماه و چند روز یا کمتر، پس از پیامبر رحلت فرمود و وادار کردن علی علیه السلام به بیعت در حیات زهرا سلام الله علیها تحقق پذیرفت، ناهمسازی ندارد.؟⁽¹⁾

نخستین، صحیفه تفسیری، مصحف علی علیه السلام، حسن حکیم باشی، ص 221.

پژوهشگر و محقق ارجمند محمد کاظم شاکر می‌نویسد:

آیا واقعاً می‌توان پذیرفت که علی علیه السلام پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله سوگند خورده باشد که روزها و یا ماه‌ها ملازم خانه شود و به جمع قرآن بپردازد و دیگران حقّ مسلّم او را در ولایت بر مسلمین نادیده گیرند، آن هم قرآنی که طبق برخی روایات تا قرن‌ها بعد قرار نیست مورد استفاده مردم قرار گیرد و صرفاً برای اتمام حجت بر مردم، جمع آوری شود، مگر اینکه بگوییم امام علیه السلام پس از آنکه از همراهی مردم با خود نا امید شد چنین سوگند یاد کرد.⁽²⁾

ایشان در ادامه می‌گوید:

به نظر ما عبارت «به خدا سوگند از این پس هرگز آن را نخواهید دید» از علائم جعل روشن این حدیث است و این عبارت به اصطلاح، دفع و دخل مقدر است.⁽¹⁾

همان، ص 196.

اینها نیست مگر اینکه عده‌ای از دشمنان خاندان عصمت و طهارت خواسته‌اند، پیراون اهل بیت را از مسلمانان جدا کرده، آنها را قائل به کتابی دیگر معرفی کنند.

بنابراین به نظر ما مصحف علی علیه السلام مانند همین مصحف کنونی بوده است، و به ظن قوی آنچه پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله اتفاق می‌افتد این بود که امیرالمؤمنین علی علیه السلام با قرآنی که از آن رسول الله صلی الله علیه و آله بود و به دستور آن حضرت فراهم آمده بود به میان مردم رفتند و آنها را به عمل به وصیت رسول خدا فراخواندند که بارها فرموده بود «و انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی....» و آنها گفتتند قرآن را بگذار و برو و حضرت فرموده‌اند که من و قرآن با هم هستیم؛ یعنی وجود قرآن بدون ولایت من، مفید نیست. حضرت علی علیه السلام نیز پس از دیدن بی وفایی آن جمعیت، با مصحف رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه برگشتند و این جریان دستاویزی شد تا چهره‌ها نموده نشود و پرده برون نیفتد و در ادامه نیز، سیاست‌هایی مثل جلوگیری از کتابت حدیث رقم خورد.

بخش دوم: اهل بیت علیهم السلام و علوم قرآنی

اشاره

1. قرائت قرآن

اشاره

بدون هیچ تردیدی، قرآن موجود براساس قرائت علی علیه السلام است و به اعتراف همگان، علی علیه السلام به قرائت قرآن از همگی صحابه واقف‌تر بود.

ابوعبدالرحمن سلمی که عاصم از طریق وی قرائت را از امام علی علیه السلام اخذ کرده بود گفته است:

ما رأیت احدا کان اقرا من علی عرض القرآن علی النبی صلی الله علیه و آله و هو من الذین حفظوه اجمع بلاشک عندنا⁽¹⁾

ابن جزری، غایه النهایه فی طبقات القراء، ج 1، ص 546؛ ذهبی، معرفه القراء الکبار، ص 28.

همچنین در روایات می‌خوانیم، ابوبکر عیاش، نزد عاصم، قرآن را قرائت کرد و از او پرسید: تو قرآن را بر چه کسی عرضه داشتی و قرائت کردی؟ عاصم پاسخ داد:

«برای اصلاح قرائت قرآن، آن را بر ابوعبدالرحمن سلمی عرضه داشتم، همو که قرآن را بر علی علیه السلام قرائت کرده بود و علی علیه السلام نیز قرائت را از پیامبر صلی الله علیه و آله آموخته بود».⁽²⁾

حفص که قرائتش فصیح‌ترین قرائت و در دنیای اسلام، مقبول و مشهور است، این قرائت را به واسطه عاصم، از ابوعبدالرحمن سلمی اخذ کرده؛ یعنی کسی که شاگرد امام علی علیه السلام است. بنابراین قرائت حفص از عاصم، در واقع همان قرائت مقبول و مورد تأیید علی علیه السلام به شمار می‌رود.

شافعی ده علم را برشمرده که علوم دیگر از آنها منشعب می‌شوند که دومین علم، علم قرائت است. او می‌گوید:

امام کوفیین که به قرائت مشهور است، عاصم بن ابی النجود است که قرائتش در دنیا انتشار یافته و حفص و ابوبکر از ایشان قرائت را فرا گرفته‌اند. عاصم شاگر ابوعبدالرحمن سلمی و او نیز شاگرد علی علیه السلام بوده که قرائت را از ایشان اخذ کرده و نقل می‌کند و علی علیه السلام نیز قرائت را از پیامبر صلی الله علیه و آله اخذ کرده است. پس عاصم، شاگر علی علیه السلام در قرائت است.⁽¹⁾

مطالب السوول (تحقیق ماجد احمد)، ج 1، صص 135.134.

علی علیه السلام بارها و بارها بیان می‌داشت که هر وقت آیه‌ای نازل می‌شد پیامبر آن را بر من قرائت می‌کرد و اگر من غایب بودم هر گاه حاضر می‌شدم رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را برایم بازگو می‌کرد.

تعلیم قرائت علی علیه السلام از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله مطلبی است که خود حضرت امیر علیه السلام بدان اشاره کرده است. امام صادق علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

«از من راجع به کتاب خدا پرسش کنید، پس سوگند به خدا آیه‌ای از کتاب خدا در شب و روز و در مسیر و محل اقامت رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل نشده، مگر آنکه آن حضرت، قرائت و تأویل آن را به من تعلیم داده است».

همچنین در پاسخ به ابن کواء در خصوص آیاتی که در غیاب ایشان نازل می‌شد، فرمود:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنچه را که از قرآن نازل می‌شد و من غایب بودم، وقتی پیش ایشان بر می‌گشتم، بر من قرائت می‌کرد و می‌فرمود: ای علی، بعد از تو چنین و چنان آیاتی را خدا نازل کرده و تأویلش چنان است. سپس تنزیل و تأویلش را به من یاد می‌داد.⁽²⁾

حمزه و کسائی براساس قرائت علی علیه السلام و ابن مسعود قرائت می‌کردند، ولی مصحفشان، مصحف ابن مسعود نبود پس قرائت‌هایشان به قرائت علی علیه السلام باز می‌گردد، اما در مورد اعراب، موافق ابن مسعود قرائت می‌کردند و خود ابن مسعود هم گفته

است که در قرائت کسی را برتر از علی علیه السلام ندیدم. اما اکثر قرائت‌های نافع ابن کثیر و ابوعمرو به ابن عباس باز می‌گردد و قرائت این سه نفر نیز با قرائت ابی بن کعب مخالف است، پس قرائت اینها نیز از قرائت علی علیه السلام است. اما عاصم بر ابوعبدالرحمن سلمی قرائت کرده و سلمی نیز گفته است که کل قرآن را بر علی بن ابی‌طالب علیه السلام قرائت کردم.⁽¹⁾

ابن رویش، المقتطفات، ج 3، صص 144-143.

خلاصه اینکه کارایی امام علی علیه السلام در قرائت بیش از همه قراء بوده است تا جایی که این آگاهی و مهارت موجب شد اکثر قرائت‌های متداول میان مسلمانان، قرآنی باشد که روایات آنها به امام علی علیه السلام منتهی می‌گردد. هر چند در پاره‌ای از مصادر آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله ابی بن کعب را در قرائت آگاه‌تر از دیگران معرفی کرده است.⁽²⁾اما با توجه به شواهد و قرائنی که در اختیار داریم، علی علیه السلام پیش از ابی، نه تنها در قرائت، بلکه در همه مباحث علوم قرآن در رأس همه صحابه، جایگاه شامخی داشت که هیچ کس را توان دست‌یابی به چنین جایگاه والایی نبود. ولی چه می‌شود کرد که گاهی مصالح سیاسی حکومت‌ها، حقایق را غیر آنچه که هست جلوه می‌دهند. در این خصوص نیز هیچ بعید نیست که حدیث سازان اموی جهت پوشاندن فضایل علی علیه السلام آن فضایل را به دیگران نسبت داده باشند. ابی نیز هر چند جزء قراء مشهور زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بود، ولی ادعایی نداشت که در قرائت برتر از علی علیه السلام است.

شاگردان بی واسطه علی علیه السلام در قرائت

1. ابوالاسود دوئلی

او از خواص آن حضرت و اولین کسی است که نحو را وضع کرد و اصول آن را از پیشوای خود، علی علیه السلام آموخت و قرآن را اولین بار در ایام حجاج بن‌یوسف نقطه گذاری کرد و قرآن را بر علی علیه السلام عرضه نمود و از ایشان قرائت کرده است.⁽³⁾

2. ابوعبدالرحمن عبدالله بن حبیب سلمی

او قاری کوفه بود و قرائت را از ابن مسعود فرا گرفت و بر علی علیه السلام عرضه کرد. عاصم بن ابی النجود، یحیی بن وقاب، عطاء بن سائب، شعبی و گروه زیادی قرائت را از وی اخذ کرده‌اند.⁽¹⁾

همان، ص 43؛ ذهبی، پیشین، ص 31.

3. زر بن حبیش

او از افراد مورد وثوق و اعتماد امام علی علیه السلام بود و قرآن را از آن حضرت و ابن مسعود فرا گرفت. شعبی و ابراهیم نخعی و عاصم، قرآن را از وی فرا گرفته‌اند. عاصم از زر بن حبیش نقل می‌کند که قرآن را از اول تا آخرش بر علی علیه السلام در مسجد کوفه قرائت کردم. وقتی به حوامیم رسیدم، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: به عرایس قرآن رسیدی. وقتی به آیه بیست «حم عسق» رسیدیم، گریست و سر بر آسمان کرد و دعایی کرد و فرمود: «این دعایی است که حبیبم رسول الله صلی الله علیه و آله به من یاد داد و فرمود به هنگام ختم قرآن بخوانم.⁽²⁾

4. ابوالعالیه رفع بن مهران ریاحی

او از بزرگان تابعین است و در دانش قرآن و تفسیر، پیشوا بود. علوم جدید را از امام علی علیه السلام، ابن مسعود، ابی بن کعب، ابن عباس و چند تن دیگر فرا گرفت. وی نیز قرائت خود را از علی علیه السلام روایت کرده است.⁽³⁾

از سوی دیگر، افرادی مانند نصر بن عاصم لیثی، مجاهد بن جبیر، یحیی بن‌یعمر، عیسی بن عبدالرحمن بن ابی لیلی، سعید بن جبیر و عاصم بن ابی النجود اسدی را می‌توان از شاگردان با واسطه امام علی علیه السلام در قرائت قرآن دانست.⁽⁴⁾

قرائت علی علیه السلام مرجع قراء

همه پیشکسوتان قرائت قرآن، در قرائت خود به امام علی علیه السلام رجوع می‌کنند، افرادی چون ابوعمرو بن علاء و عاصم و جز این دو چون قرائت آنان به سلمی منتهی می‌شود و او شاگرد علی علیه السلام بود و قرآن را از او آموخته بود.⁽¹⁾

ر. ک: شرح ابن ابی الحدید، ج 1، صص 28-27.

مؤلفان «معجم القرائاتها القرآنیه» با اشاره به مصحف علی علیه السلام و ارتباط آن با قرائت آن حضرت می‌گویند: قرائت چهار نفر از قراء سبعه به طریق زیر به علی علیه السلام می‌رسد:

بغوی نیز قرائت‌های عاصم، حمزه و کسائی را به علی علیه السلام مرتبط کرده، جز اینکه در مورد حمزه گفته است که او بر عبدالرحمن بن ابی لیلی و سلیمان بن مهران اعمش و همدان بن اعین و دیگران قرائت کرده است. عبدالرحمن نیز بر جماعتی از اصحاب علی علیه السلام قرائت کرده است. سلیمان بن اعمش هم بر یحیی بن وثاب قرائت نموده و یحیی بر جماعتی از اصحاب عبدالله قرائت کرده است. عمدان نیز بر ابوالاسود و او بر عثمان و علی علیه السلام قرائت کرده است⁽³⁾.

لازم به ذکر است قرائت شش تن از قراء سبعه را به غیر از ابن عار به امام علی علیه السلام مستند دانسته‌اند. البته باید توجه داشت قرائت‌های شاذی هم به امام علی علیه السلام نسبت داده شده که باید دید چقدر صحت دارد.

قرائت‌های شاذ منسوب به امام علی علیه السلام و نقد آنها

اشاره

قرائت‌های شاذی در کتب قرائت‌ها چون «مقل المحتسب» ابن جنی و کتب تفسیر مثل «البحر المحیط» ابوحیان به امیر مؤمنان علیه السلام نسبت داده شده که مورد پذیرش عامه و خاصه نیست و هیچ‌یک از علمای شیعی و سنی بر قرائتی که از طریق شاذ از امام علی علیه السلام رسیده باشد حکمی فتوایی صادر نکرده‌اند. تنها قرائت‌های از امام علی علیه السلام مورد قبول است که از طرق متواتر و از جانب شیوخ مشهور قرائت به دست مسلمین رسیده باشد و آنان نیز در طی قرون متمادی براساس آن قرائت کرده‌اند. بر همین اساس مشهورترین آنها قرائت‌های قراء سبعه و از میان ایشان نیز قرائت عاصم به روایت حفص و عاصم است که قرائتشان از طریق ابوعبدالرحمن سلمی به امام علی علیه السلام و از طریق ایشان به پیامبر صلی الله علیه و آله منتهی می‌گردد.

پس از بحث مقدماتی در این فصل که سخن اول و آخر ماست، برخی از اقوال صاحبان کتب قرائت را در خصوص قرائت‌های منسوب به امام علی علیه السلام یادآور می‌شویم.

احمد البیلی، اختلاف قرائت‌های منسوب به علی علیه السلام را از سه جهت دانسته و برای هر کدام مثالی زده که عبارتند از:

الف) اختلاف در ضبط و شکل (اعراب)

قرائت «حیفاً» به علی علیه السلام منسوب است که به معنی «بخس و ظلم» است و «جنف» نیز به معنی جور و میل است که از لحاظ معنی تفاوت چندانی ندارند.⁽⁴⁾

قرائت «نصف» (بفتح نون) به امام علی علیه السلام و زید بن ثابت منسوب است که از لحاظ مفهوم یکسان‌اند و به عنوان دو لهجه مطرح‌اند.⁽⁵⁾

قرائت «کسوتهن» (بفتح کاف) از طریق سلمی و دیگران به علی علیه السلام منسوب است که باز از حیث معنی فرقی ندارند.⁽⁶⁾

ب) اختلاف صرفی

قرائت «کتابه» (بصورت مفرد) به جماعتی از کوفیین، ابن عباس، امام علی علیه السلام و طلحه بن مصرف منصوب است که تفاوتی در معنی حاصل نمی‌شود.⁽¹⁾

قرائت «الصعقه» (بصورت مفرد) به عمر، عثمان و علی علیه السلام منسوب است. فرق دو قرائت در این است که قرائت متواتر، اسم معنی است ولی قرائت شاذ، اسم مره است و رسم الخط عثمانی تحمل هر دو قرائت را دارد.⁽²⁾

ج) اختلاف نحوی

قرائت مشهور، رفع واژه «یعقوب» بنا بر عطف بر «ابراهیم» است، ولی نصب آن به امام علی علیه السلام منسوب است؛ بنابر اینکه معطوف بر «بنیه» باشد که مفعول «وصی» است. قرائت شاذ دلالت می‌کند که ابراهیم علیه السلام به نوه‌اش یعقوب نیز وصیت کرده، ولی اختلاف است که آیا یعقوب علیه السلام در حیات حضرت ابراهیم به دنیا آمده بود، یا نه.⁽³⁾

همه قراء (الْحَقُّ) را به رفع خوانده‌اند که مبتداست، اما به امام علی علیه السلام منسوب است که آن را به نصب خوانده‌اند که مفعول برای فعل محذوف باشد «الزم الحق».⁽¹⁾

در این آیه، رفع (الْعُمْرَةَ) به امام علی علیه السلام، ابن عباس و ابن مسعود و دیگران، منسوب است، لذا شافعی، احمد و برخی دیگر عمره را واجب دانسته‌اند، ولی مشهور در مذهب ابوحنیفه، مالک (و امامیه) استحباب آن است.⁽²⁾

نویسندگان معجم القرائتها نیز قرائت‌های شاذ منسوب به امام علی علیه السلام را رد کرده، می‌گویند:

مصحف امام علی علیه السلام جز در مواردی که با رسم الخط عثمانی قابل جمع بود، تفاوتی نداشت. علی علیه السلام مصحفش را براساس آنچه از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیده بود نوشت و مصحف ابوبکر نیز در حضور ایشان نوشته شد. پس اگر خلافی در آن از حیث ترتیب و تباین در زیادی و نقصان بود نظرش را به روشنی بیان می‌داشت و با آن جایگاهی که ایشان در اسلام داشت سزاوار نبود که در خصوص چیزی از قرآن که مورد رضایتش نبود ساکت بنشیند؛ در حالی که مصحف، دستور امت و ستون اعتقادی مسلمانان بود... قرائت امام علی علیه السلام در مصحفش خارج از چارچوب رسم عثمانی نیست و آنچه از علی علیه السلام از قرائت‌ها روایت شده است و با رسم عثمانی متفق‌اند، شاذند و متواتر نیستند و سندشان نیز قوی نیست؛ همانند قرائت‌های زیر:

البته در کنار این قرائت‌ها که با رسم الخط عثمانی متفق‌اند، قرائت‌های دیگری نیز به صورت شاذ از امام علی علیه السلام نقل شده که از حیث رسم با مصحف عثمانی متفاوتند که از جمله آنهاست:

الف) (یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ)1 به قرائت عامه و «یرید ان ینقاص» به قرائت علی علیه السلام.⁽¹⁾

ب) (حَصَبُ جَهَنَّمَ)3 به قرائت عامه و «حطب جهنم» به قرائت علی علیه السلام.⁽²⁾

ج) (فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِیراً)5 به قرائت عامه و «فدمر انهم» به قرائت علی علیه السلام.⁽³⁾

د) (فَلَمّا أَسْلَما)7 به قرائت عامه و «فَلَمَّا أَسْلَمَا» به قرائت علی علیه السلام.⁽⁴⁾

ه -) (یا مالِکُ)9 به قرائت عامه و «یا مال» به قرائت علی علیه السلام.⁽⁵⁾

و) (أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ)11 به قرائت عامه و «أو اثره» (بصورت مجرد) به قرائت علی علیه السلام.⁽⁶⁾

ز) (بِوالِدَیْهِ إِحْساناً)1 به قرائت عامه و «حسناً» به قرائت علی علیه السلام.⁽¹⁾

نقد و بررسی

در مجموع می‌توان نکات زیر را در نقد اقوال ذکر شده بیان کرد:

سپس صاحب مبانی می‌گوید: «راوی قرائت «والعصر و نوائب الدهر» دروغ گفته یا فراموش کرده است».⁽²⁾

«چگونه علی کرم الله وجهه قرائتی بر خلاف قرآن می‌خواند که نشان از تحریف آن دارد این گونه روایات را روات‌یا کتاب نسبت داده‌اند و این بهتانی عظیم است».⁽¹⁾

روح المعانی، ج 27، ص 141.

در نقل و بررسی قرائت‌های منسوب به امام علی علیه السلام به همین حد اکتفا می‌کنیم و مشتاقان را به کتاب‌های قرائت و تفسیری که در این خصوص بحث‌های ویژه‌ای دارند ارجاع می‌دهیم کتاب‌هایی مثل الابانه و التبصره مکی بن ابی‌طالب؛ مجمع البیان؛ کشاف محتسب؛ بحر المحیط؛ تفسیر کبیر فخر؛ تفسیر قرطبی؛ معانی القرآن فرّا و اخفش؛ اتحاف فضلاء البشر؛ تفسیر طبری؛ النشر ابن جزری؛ المبسوط اصبهانی؛ اعراب القرآن نحاس؛ الاختلاف بین القرائتها احمد بیلی؛ التیبان طوسی؛ غیث النفع صفاقسی؛ فیض الرحیم فی قرائتها القرآن و قرائتها اهل البیت القرآنیه، رفعی.

نکته قابل تأمل دیگری که باید آن را متذکر شویم این است که بسیاری از قرائت‌های نسبت داده شده به اهل بیت علیهم السلام از قسم تفسیر است. چه آنکه واژه قراء، به معنی «بین» هم به کار رفته است که به عنوان نمونه مثال‌هایی را بیان می‌کنیم.

«نسب العزم الی نفسه سبحانه اذ هو بهدایته و توفیقه کما قال (وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی) ومعنی الکلام ای عزمت لک و وفقتک و ارشدتک فتوکل علی الله.⁽²⁾

پر واضح است که مراد امام صادق علیه السلام قرائت به معنای رایج امروزی آن نیست، بلکه مراد ایشان تفسیر حقیقی آیه است. چنانکه از توضیح ایشان روشن می‌شود خداوند متعال عزم را به خود نسبت داده، زیرا توفیق و هدایت از آن اوست؛ همچنانکه فرموده است (وَ ما رَمَیْتَ...) ؛ «و تو تیر نیفکندی هنگامی که تیراندازی نمودی، بلکه خداوند بود که تیر افکند» و معنی کلام این است که ای خدا هر گاه بر کاری عزم نمودم، در واقع بر تو و توفیق و هدایت تو عزم نمودم، پس بر خدا توکل کن».

عده‌ای به قرائت سعد بن وقاص، و علی بن الحسین، ابی جعفر (امام باقر) و امام صادق علیهم السلام استدلال نموده که مراد، سؤال از خود انفال است.

اینجا هم مشخص است که امام می‌خواهد وجهی از تفسیر آن را بیان کند و از آنجا که سأل غالباً با «من» به کار می‌رود، می‌توان گفت در تضمین معنای طلب است؛ یعنی سأل و طلب «الانفال»، پس نه تنها سؤال کردند، بلکه آن را برای خودشان هم طلب نمودند.

در واقع روایت معصوم علیهم السلام این را بیان می‌کند و شواهد تاریخی و قواعد عربی هم آن را بیان و تأیید می‌کند.

روح المعانی، ج 21، ص 175.

2) (2) ر. ک: الدرالمنثور، ج 3، ص 323 (روایت امام حسن)؛ المحرر الوجیز، ج 4، ص 3 (روایت امام سجاد)؛ روح المعانی، ج 12، ص 41 (روایت امام سجاد و امام باقرعلیهما السلام).

نزول آیات را فراهم می‌آورند، آنها را «اسباب نزول» نامیده‌اند،⁽¹⁾

در بسیاری از کتب علوم قرآن و تفسیر، فصلی با عنوان «اسباب النزول» ذکر شده است که از آن، جمله می‌توان از البرهان، الاتقان و مناهل العرفان نام برد. هم چنین کتاب های متعددی نیز با عنوان «اسباب النزول» نگاشته شده است؛ مانند لباب النقول، جلال الدین سیوطی، اسباب النزول از علی واحدی و اسباب النزول تألیف محمدباقر حجتی. در برخی کتب تفسیری، مانند مجمع البیان، از سبب نزول آیات با عنوان «النزول» یاد شده است.

در این نوع آیات هر چند ممکن است در مواردی مفاد آیات بدون توجه به اسباب نزول آنها روشن باشد، ولی افزون بر آنکه سبب نزول در این موارد نیز برای آگاهی از جزئیات موضوع مطرح شده در آیه سودمند است، در سایر موارد، آگاهی از سبب نزول، فهم آیات را آسان‌تر و مفاد آیه را شفاف‌تر می‌سازد. و حتی در پاره‌ای از موارد، بدون آگاهی از سبب نزول، مفاد آیه مبهم می‌ماند و نوعی تشابه بر آن حاکم می‌شود.⁽²⁾

به دو نمونه از آیاتی که سبب نزول در فهم آنها مؤثر است، توجه فرمایید:

«بر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، در آنچه خورده‌اند گناهی نیست، در صورتی که تقوا پیشه کنند و ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند...»

این آیه شریفه با قطع نظر از سیاق (آیات 90 و 91)، با شراب خواری ارتباط روشنی ندارد و با توجه به سیاق، ارتباط آیه با شراب خواری تا حدی روشن می‌شود، ولی بدون توجه به سبب نزول، این ارتباط چندان روشن نیست و نیز آشکار نیست که نوشیدن شراب در چه شرایطی برای مؤمنان دارای عمل صالح، اشکالی ندارد و گناه به شمار نمی‌آید،⁽¹⁾

از این رو، در مجمع البیان (ج 3، ص 415) آمده است که قدا بن مظعون در دوران حکومت عمر میگساری کرد. عمر خواست بر او حد بزند، که وی به آیه «لیس علی الذین آمنوا و عملوا الصالحات، جناح فیما طعموا.» استدلال کرد که نباید به وی حد بزنند. عمر تصمیم گرفت از زدن حد، صرف نظر کند، که علی علیه السلام فرمود: او را به، صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله نشان دهید، اگر هیچ کس نشنیده که آیه تحریم میگساری و قمار بر او خوانده شده، او را حد نزنند، وگرنه حد بزنند.

در سبب نزول آمده است که این آیه کریمه در پاسخ کسانی نازل شده است که پس از نزول آیه تحریم شراب و قمار گفتند: «تکلیف مسلمانانی که پیش از این، شراب نوشیده‌اند و از مال به دست آمده در قمار استفاده کرده‌اند و بدون ترک این دو کار از دنیا رفته‌اند، چه می‌شود؟»⁽²⁾

با توجه به این سبب نزول، مصداق و مورد «ما طعموا» به خوبی روشن می‌شود و آشکار می‌گردد که مقصود، نوشیدن شراب و استفاده از مال به دست آمده از راه قمار، پیش از تحریم شراب و قمار است.

«همانا صفا و مروه از شعائر خداست؛ پس هر کس حج گزارد یا عمره به جای آورد، پس گناهی بر او نیست که به آن دو طواف کند».

این آیه کریمه بدون توجه به سبب نزول، جواز طواف (سعی) بین صفا و مروه را گزارش می‌کند و با وجوبش، که مورد اتفاق است، منافات دارد، ولی در سبب نزول آیه چنین آمده است که در عصر جاهلیت، مشرکان بر کوه صفا، بتی به نام «اساف» و بر کوه مروه بت

دیگری به نام «نائله» قرار داده بودند و در بین این دو کوه سعی می‌کردند و برای تبرک، بر آن دو دست می‌کشیدند، به همین دلیل مسلمانان تصور می‌کردند که سعی بین صفا و مروه یک سنت جاهلی است، و انجام آن بر ایشان ناگوار بود و این آیه در این زمینه نازل گردیده است.⁽¹⁾

روح المعانی، ج 2، ص 25؛ مقدس اردبیلی؛ زبدة البیان، صص 278-288؛ اسباب النزول، صص 27-28؛ لباب النقول، صص 20 و 46؛ محقق، محمدباقر، نمونه بینات در شأن نزول آیات، ص 46؛ مجمع البیان، ج 1، ص 445؛ کاشانی، ملافتح الله، منهج الصادقین، ج 1، 436؛ المیزان، ج 1، ص 392؛ الکافی، ج 4، ص 445.

تعریف شأن نزول

اشاره

واژه شأن نزول در برخی کتاب‌های تفسیر و علوم قرآنی و بیشتر در کتاب‌های فارسی متأخر به کار رفته است. ولی اکثر قریب به اتفاق دانشمندان علوم قرآنی و مفسّران به طور مستقل درباره آن بحث نکرده و حتی تعریف ویژه‌ای برای آن ذکر ننموده‌اند؛ شاید دلیل آن، وحدت سبب نزول و شأن نزول در نظر آنان بوده است. از این رو در برخی تفسیرهای فارسی، واژه شأن نزول، فراوان به جای سبب نزول به کار رفته است.⁽³⁾

یکی از کتاب‌های فارسی که اسباب نزول در آن گردآوری شده «نمونه بینات در شأن نزول آیات» نامگذاری شده است. با توجه به معانی لغوی «شأن»⁽¹⁾

در منابع لغوی برای «شأن» معانی کار، حال، امر بزرگ، قدر و مرتبه و نیاز آمده و «در شأن» به «درباره» و «در حق» معنا شده است؛ ر. ک: المعجم الوسیط، لسان العرب، اقرب الموارد، لغت نامه دهخدا و فرهنگ معین، ذیل واژه شأن.

در تفاوت سبب نزول و شأن نزول می‌توان گفت نسبت این دو از نظر مفهوم، تباین و از نظر موارد و مصادیق، عموم و خصوص من وجه است. به بیان دیگر بعضی از امور، هم سبب نزول و هم شأن نزول است؛ مانند موضوع فداکاری امیرالمؤمنین علیه السلام در لیلة المبیت که هم سبب نزول آیه کریمه (وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ)4 است؛ زیرا این آیه به دنبال آن رخ داد و به اقتضای آن نازل گردیده است، و از طرفی شأن نزول آن نیز است، زیرا آیه درباره فداکاری آن حضرت نازل شده است. بعضی از امور نیز تنها شأن نزول است و سبب نزول نیست؛ مانند داستان ابرهه که شأن نزول سوره فیل است؛ زیرا می‌توان نزول این سوره را درباره آن دانست، ولی سبب نزول آن نیست، چون به دنبال آن نازل نشده

است. از این رو سیوطی در اعتراض به واحدی که این مورد را در اسباب النزول خود آورده، گفته است به هیچ روی آن داستان از اسباب نزول این سوره نیست.⁽¹⁾

الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 101.

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ)2

است، زیرا این آیه به دنبال آن اتفاق و به اقتضای آن نازل شده است، ولی شأن نزول آن نیست؛ چرا که آیه درباره تعیین ولی مؤمنان، یعنی علی علیه السلام است، نه درباره انفاق آن حضرت.

آیات قرآن دو قسم است، قسمی که از جانب خدا از ابتدا و بدون وجود سببی نازل شده و بخشی دیگر، آیاتی است که به دنبال سبب یا جهت خاصی نازل شده است که این قسم، موضع بحث ماست.

منظور از سبب نزول، حادثه‌ای است که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله رخ داده و آیه یا آیاتی درباره آن نازل شده یا اصحاب، از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤالی می‌کرده‌اند و به دنبال آن، آیه یا آیاتی فرو فرستاده می‌شد که مربوط به آن سؤال یا حادثه بوده است.⁽²⁾

شناخت اسباب نزول فواید متعددی دارد؛ از آن جمله آشکار شدن حکمت خداوند از نزول آیات قرآن، رفع ابهام از چهره آیات و کمک به فهم بهتر آنها. واحدی در این باره می‌گوید: «آگاهی از تفسیر آیه جز از طریق شناخت اسباب نزول و ماجرای مربوط به آیه ممکن نیست».⁽³⁾از طرفی برای آگاهی از سبب نزول آیات، راهی جز نقل و روایت صحیح وجود ندارد و نقل سبب نزول آیات را جز از کسانی که خود، شاهد نزول آیات بوده‌اند یا از ماجراهای مربوط به آیات آگاهی کاملی دارند، نمی‌توان پذیرفت.⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام آگاه به اسباب نزول

فریقین به اتفاق امیرالمؤمنین علیه السلام را داناترین و آگاه‌ترین فرد در تفسیر قرآن می‌شناسند؛ زیرا آن حضرت علیه السلام به طور گسترده و بیش از دیگران از اسباب نزول آیات مطلع بوده است. آن حضرت علیه السلام برای اینکه مردم از دانش او نسبت به آیات الهی بهره مند شوند، جایگاه خویشتن را این گونه توصیف کرده است:

«والله لم تنزل آیة الا وانا اعلم فیم نزلت وفیمن نزلت و این نزلت؛سوگند به خدا هیچ آیه‌ای نازل نشد، جز اینکه می‌دانم دربارۀ چه موضوع یا چه کسی و کجا نازل شده است.»⁽¹⁾

قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 35.

نکته دیگر اینکه آشنایی به زمان و مکان نزول آیات و افرادی که آیات درباره آنان فرو فرستاده شده، در بررسی مفاهیم قرآن و ابهام زدایی از اسرار آیات الهی اهمیت زیادی دارد و علی علیه السلام نسبت به همۀ آنها آگاه و دانا، بلکه داناترین افراد بوده است.

یکی از مفسران، درمقدمه تفسیر خود به این معنا اشاره کرده و نوشته است:

مفسران به موضوع اسباب نزول توجه زیادی داشته‌اند و شناخت آن را از عوامل مهم و ضروری در تفسیر و فهم قرآن می‌دانند. از اینجاست که راز توجه و اهتمام علی علیه السلام به موضوع اسباب نزول آشکار می‌شود. چنانکه علی علیه السلام در مواضع متعدد، دانش و آگاهی خود را به این موضوع اعلام داشته است.⁽²⁾

امام علیه السلام به دلیل ملازمت همیشگی با پیامبر صلی الله علیه و آله در لحظات نورانی نزولی وحی، درکنار رسول خدا صلی الله علیه و آله و شاهد نزول آیات قرآن بوده است. این ماجرا می‌تواند شاهد ادعای یاد شده باشد؛ آنجا که ترمذی و حاکم از علی علیه السلام نقل می‌کنند که فرمود:

شنیدم مردی برای پدر و مادر مشرک خود استغفار می‌کند؛ بدو گفتم: آیا برای پدر و مادرت استغفار می‌کنی، در حالی که آنان مشرک بوده‌اند؟ مرد پاسخ داد: ابراهیم علیه السلام نیز برای پدرش استغفار کرد، در حالی که او مشرک بود. علی علیه

السلام در ادامه فرمود: این ماجرا را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کردم. اینجا بود که آیه: (ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ...)1 نازل شد.⁽¹⁾

روایات متعددی درباره سبب نزول آیات از آن حضرت علیه السلام نقل شده است که البته همۀ آنها در خور اعتماد نیست و محتوای برخی، نشان از ساختگی بودن آنها دارد. سیوطی در اسباب النزول نمونه‌هایی از روایات منقول از علی علیه السلام را آورده که برخی از آنها ویژگی مذکور را دارد.⁽²⁾در اینجا نمونه‌ای از روایات اسباب نزول که از امام علی علیه السلام و سایر اهل بیت علیهم السلام نقل شده ذکر می‌کنیم. بدون شک آنچه درباره علی علیه السلام جاری است درباره سایر اهل بیت هم صدق می‌کند.

از علی علیه السلام روایت شده که مردی در عهد رسول خدا از راهی می‌گذشت، چشمش به زنی افتاد و به آن زن نگاه می‌کرد تا اینکه دیوار، بینی‌اش را شکافت. می‌گوید: خون نمی‌ایستاد مگر وقتی که خدمت رسول خدا رسیدم و جریان را گفتم، رسول خدا فرمودند: این عقوبت عمل تو بود، پس این آیه نازل شد: (قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ...)5

ابن جریر از علی علیه السلام نقل می‌کند که گروهی از بنی نجار از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند: یا رسول الله، ما قصد سفر داریم، چگونه نماز بگزاریم؟ به دنبال آن، خداوند این آیه را که بر نماز قصر دلالت دارد، نازل فرمود: (وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ

عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا) ؛ ⁽¹⁾

همان.

پس از نزول این آیه، وحی پایان پذیرفت. یک سال بعد، زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از جنگ‌ها نماز ظهر می‌گزارد، مشرکان گفتند: بر محمد و یاران او از پشت سر حمله کنید و به آنان فشار آورید. یکی گفت: آنان پس از نماز ظهر، نماز دیگری (نماز عصر) نیز می‌خوانند در این جا بود که در بین دو نماز، این آیه بر پیامبر خدا نازل شد:

(وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ... عَذاباً مُهِیناً)2

اخرج ابن ابی حاتم عن علی بن ابی‌طالب (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ) قال انّ هذه الآیه نزلت فی فلان و اصحابه»؛ابن ابی‌حاتم از علی علیه السلام روایت کرده که فرمود: این آیه درباره فلانی و اصحابش نازل شده است. شوکانی می‌گوید: «چون آیه در شأن نضر بن حارث نازل شده، شاید مراد علی علیه السلام این باشد».⁽²⁾

انس می‌گوید:

اتی النبی صلی الله علیه و آله بعلی بن ابی‌طالب و به نیف و ستون جراحة من طعنة و ضربة و رمیة فجعل النبی صلّی الله علیه و آله وسلم یمسسحها و هی تلتئم باذن الله تعالی کان لم یکن؛⁽³⁾

روایت شده که چون علی علیه السلام را خدمت رسول الله آوردند شصت و اندی جراحت از نیزه و شمشیر و تیر برداشته بود. پس رسول خدا آنها را دست می‌کشید و آنها به اذن خدا التیام می‌یافت، گویی که اصلاً وجود نداشت.

از علی علیه السلام روایت شده که چون آیه (وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ) ، نازل شد عده‌ای از مسلمانان پرسیدند آیا حج هر ساله واجب است؟ رسول خدا سکوت کرد. باز پرسیدند، آن حضرت فرمود نه، و سپس فرمود: اگر می‌گفتم آری، واجب می‌شد، آنگاه نازل شد: (تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ...)2

از امام علی علیه السلام روایت شده: ابوجهل به رسول خدا سرور کائنات گفت: ما هرگز تو را تکذیب نمی‌کنیم، ولی آنچه را که آوردی باور نداریم، پس خدا آیه (فَإِنَّهُمْ لا یُکَذِّبُونَکَ) را نازل کرد.⁽¹⁾

«بگو اگر پدران و پسران و برادران و زنان و خاندان شما و اموالی که گرد آورده‌اید و تجارتی که از کسادش بیمناک هستید و منزل‌هایی را که خوش می‌دارید نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه وی دوست داشتنی‌تر است، پس منتظر باشید تا خدا فرمانش را [به اجرا] درآورد و خداوند گروه فاسقان را راهنمایی نمی‌کند».

ابن سیرین عن علی بن ابی‌طالب علیه السلام قال لقوم قد سماهم الاتهاجروا، ألا تلحقوا برسول الله علیه السلام فقالوا نقیم مع اخواننا و عشائرنا ومساکننا، فانزل الله (قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ...)1

از علی علیه السلام روایت شده که به قومی گفته شد: آیا مهاجرت نمی‌کنید، آیا به رسول خدا ملحق نمی‌شوید؟ گفتند: ما با برادران، عشیره و خانه‌هایمان هستیم. پس خداوند این آیه را نازل فرمود.

اخرج ابن مردویه عن علی کرم الله وجهه، انهم کانوا فی الجاهلیه‌یکروهون اماء هم علی الزنا لیاخذوا اجورهم فنهوا عن ذلک فی الاسلام و نزلت الآیه...؛⁽¹⁾

از علی علیه السلام روایت شده که آنها کنیزان (دختر خوانده‌ها و در برخی موارد دختران) خود را به زنا وادار می‌کردند تا مزد آن را بگیرند، سپس در اسلام از این کار منع شدند.

از علی علیه السلام نقل شده که رسول خدا، من، زبیر و مقداد را به «روضه خاخ» فرستاد و فرمود: نامه‌ای در دست زنی است که آن را برای مشرکان می‌برد، آن را از او بگیرید. نقل شده که ابتدا آن زن گفت نامه‌ای ندارم و برخی گفتند برگردیم. حضرت علی علیه السلام شمشیر خود را کشید و فرمود: نه رسول خدا دروغ می‌گوید و نه ما، پس او را تهدید کرد و آن زن، نامه را از بین گیسوانش درآورد. آن نامه از سوی حاطب بن ابی بلتعه برای مشرکین مکه بود که برخی امور رسول خدا را برای آنها گزارش داده بود.⁽²⁾

از علی علیه السلام روایات بسیاری درباره اسباب نزول آیات نقل شده که به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

امام حسن و امام حسین علیهما السلام

(وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ)1

لما غزا رسول الله تبوک تخلف کعب بن مالک، وهلال بن امیه، ومرارة بن الربیع، قال: اما احدهم فکان له حائط حین زها قد فشت فیه الحمره والصفره فقال: غزوت وغزوت وغزوت مع النبی، فلو اقمت العام فی هذا الحائط فاصبت منه. فلما خرج رسول الله واصحابه دخل حائطه فقال: ما خلفنی رسول الله و ما استبق المؤمنون فی الجهاد فی سبیل الله الاضن بک ایها الحائط، اللهم انی اشهدک انی تصدقت به فی سبیلک. و اما الاخر فکان قد تفرق عنه من اهله ناس واجتمعوا له فقال: غزوت مع رسول الله و غزوت، فلو انی اقمت العام فی اهلی. فلما خرج رسول الله واصحابه قال: ما خلفنی عن رسول الله و ما استبق الیه المجاهدون فی سبیل الله الاضن بکم ایها الاهل، اللهم ان لک علی ان لا ارجع الی اهلی و مالی حتی اعلم ما تقضی فی و اما الآخر فقال: اللهم ان لک علی ان الحق بالقوم حتی ادرکهم أو انقطع. فجعل یتتبع الدقع والحزونة حتی لحق بالقوم، فانزل الله (لقد تاب الله علی النبی) الی قوله (وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ) قال الحسن رضی الله عنه: یا سبحان الله! والله ما اکلوا مالا حراما، و لا اصابوا دما حراما، و لا افسدوا فی الارض، غیر انهم أبطؤا عن شیء من الخیر الجهاد فی سبیل الله، و قد و الله جاهدوا و جاهدوا و جاهدوا، فبلغ منهم ما سمعتم فهکذا یبلغ الذنب من المؤمن.

مضمون حدیث به ترتیب زیر است:

ابن منذر و ابن ابی حاتم و ابوالشیخ از امام حسن علیه السلام درباره سه نفری که از جهاد با رسول خدا سر باز زدند، به نام‌های کعب بن مالک، هلال بن امیه و مراره بن الربیع نقل کرده‌اند که هر کدام برای این امر بهانه‌ای آوردند و سپس از کار خود پشیمان و از زن و فرزند جدا شدند و به مکان دوری رفتند. در آنجا نیز از یکدیگر جدا شدند و شروع به انابه و توبه نمودند تا بالاخره توبه آنها پذیرفته شد و این آیات نازل گردید.

روی الحسن بن علی رضی الله «عنها قال فینا و الله اهل بدر نزلت (وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ) .⁽¹⁾

از حسن بن علی علیه السلام روایت شده که به خدا قسم آیه (وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ) درباره اهل بدر نازل شده است.

از امام حسن علیه السلام روایت شده که این آیه درباره اصحاب بدر نازل شد و سپس رخصت داده شد.⁽²⁾

اخرج ابن مردویه عن الحسین بن علی رضی الله عنه: ان رسول الله اصبح وهو مهموم فقیل: مالک یا رسول الله، فقال: انی رأیت فی المنام کان بنی امیه کایرقون منبری هذا،

فقیل‌یا رسول الله: لا تهتم، فانها رویا تنالهم فانزل الله (وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ)1

ابن مردویه از امام حسین علیه السلام روایت کرده که رسول خدا یک روز صبح پریشان بودند، گفتیم چه شده است؟ رسول خدا فرمودند: دیدم بنی امیه بر منبرم همچون بوزینگان بالا می‌روند. گفته شد: ای رسول خدا این رؤیاست، به آن توجهی نکن، پس خداوند نازل کرد: (وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی...)

روی بسنده عن القاسم بن الفضل عن عیسی بن مازن قال:

قلت للحسن بن علی یا مسود وجوه المؤمنین عمدت الی هذا الرجل فبایعت له، یعنی معاویه بن ابی سفیان، فقال ان رسول الله صلی الله علیه و آله اری فی منامه بنی امیه‌یعلون منبره خلیفه خلیفه فشق ذلک علیه فانزل الله (إِنّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ) و (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ * وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ) یعنی ملک بنی امیه. قال القاسم: فحسبنا ملک بنی امیه فاذا هوالف شهر.⁽²⁾

طبری به سند خود از امام حسن علیه السلام روایت نموده که روزی شخصی به ایشان گفت: ای کسی که چهره مؤمنین را سیاه نمودی تو به عمد با این مرد (معاویه) بیعت نمودی. امام حسن فرمود: رسول خدا در خواب دید که بنی امیه همچون بوزینگان بر منبرش بالا و پایین می‌روند، پس این بر رسول خدا گران آمد. خداوند سوره کوثر و قدر را نازل کرد که در آن شبی بهتر از هزار شب است؛ یعنی مدت مالکیت بنی امیه. قاسم راوی حدیث می‌گوید: مدت حکومت بنی امیه را شمارش کردیم درست هزار ماه شد.

این حدیث در مصادر مختلف اهل سنت با اختلاف اندکی نقل شده است؛ از جمله:

الف) صحیح الترمذی فی ابواب تفسیر القرآن فی سورة القدر روی بسنده عن القاسم بن الفضل الحمدانی عن یوسف بن سعد قال:

قام رجل الی الحسن بن علی علیه السلام بعد ما بایع معاویه فقال: سودت وجوه المؤمنین، أو یا مسود وجوه المؤمنین، فقال: لا تونبنی رحمک الله فان النبی صلی الله علیه و آله اری بنی امیه علی منبره فساه ذلک فنزلت (إِنّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ) یا محمد، یعنی نهرا فی الجنه، و نزلت (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ * وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ) یملکها بنو امیه یا محمد، قال القاسم: فعددنا فاذا هی الف شهر لا یزید یوم و لا ینقص.⁽¹⁾

صحیح ترمذی، ج 2، باب تفسیر قرآن سوره قدر (قال: هذا حدیث حسن غریب) و ج 5، ص 115، حدیث 3408.

ب) الفخر الرازی فی تفسیر سورة القدر قال:

روی القاسم بن الفضل عن عیسی بن مازن قال قلت للحسن بن علی یا مسود وجوه المؤمنین عمدت الی هذا الرجل فبایعت له، یعنی معاویه فقال ان رسول الله صلی الله علیه و آله رأی فی منامه بنی امیه یطاون منبره واحدا بعد واحد (قال) و فی روایة ینزون علی منبره نزو القرده فشق ذلک علیه فانزل الله تعالی (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ) الی قوله (خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ) یعنی ملک بنی امیه (قال) قال القاسم: فحسبنا ملک بنی امیه فاذا هو الف شهر⁽²⁾

ج) الفخر رازی فی تفسیر سوره الکوثر قال:

ان رجلا قام الی الحسن بن علی و قال سودت وجوه المؤمنین بان ترکت الامامة لمعاویه. فقال: لا تؤذنی برحمک الله فان رسول الله صلی الله علیه و آله رای بنی امیه فی المنام یصعدون منبره رجلا فرجلا فساء ذلک فانزل الله تعالی (إِنّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ) و (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ * وَ ما

أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ) فکان ملک بنی امیه کذلک ثم انقطعوا و صاروا مبتورین.⁽¹⁾

همان، ذیل سوره کوثر.

د) سیوطی در درالمنثور و در تفسیر سوره قدر و نیز خطیب بغدادی در کتاب تاریخ خود به نقل از ابن عباس آورده‌اند:

رأی رسول الله بنی امیه علی منبره فساء ذلک فاوحی الله الیه انما هو ملک‌یصیبونه و نزلت (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ * وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ) (و قال ایضا) و اخرج الخطیب عن ابن المسیب قال رسول الله صلی الله علیه و آله أریت بنی امیه یصعدون منبری فشق ذلک علی فانزل الله (إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ) الی آخره.⁽²⁾

امام زین العابدین علیه السلام

(وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ)5

(ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ...)7

درالمنثور، ج 6، ص 617.

2) (3) شواهد التنزیل، ج 2، ص 104.

فرمود: عابد در راه خدا تا به یقین برسد، گفتم: (سابِقٌ بِالْخَیْراتِ) کیست؟ فرمود: کسی که شمشیر بکشد و در راه خدا جهاد کند.

امام باقر و امام صادق علیهما السلام

(وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ)1

از امام باقر علیه السلام روایت شده که آیه: (وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ) درباره امام علی علیه السلام نازل شده است.

کانت القریش تقول اذا مات ذکور الرجل بتر فلان فلما مات ولد النبی صلی الله علیه و آله قال العاص بن وائل بتر محمد فنزلت (إِنّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ) ؛⁽²⁾

قریش چون فرزند ذکور شخصی فوت می‌کرد و فرزند دیگری نداشت می‌گفتند: «بتر فلان»؛ فلانی مقطوع النسل شد. و چون فرزند رسول خدا فوت کرد عاص بن وائل گفت: محمد صلی الله علیه و آله ابتر شده است که این سوره نازل شد.

(إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ)4

شواهد التنزیل، ج 1، ص 384.

2) (3) سید بن طاووس، طرائف، ص 315.

3) (4) تفسیر ثعلبی (به نقل الغدیر)، ج 1، ص 218؛ در المنثور، ج 3، ص 117، نزول آیه را روز غدیر خم می‌داند؛

فخر رازی در تفسیر کبیر ذیل این آیه می‌گوید:

دهم، یعنی وجه دهم از وجوهی که مفسرین در شأن نزول آیه ذکر کرده‌اند، این است که در فضیلت علی بن ابی‌طالب علیه السلام نازل شد و همین که نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله دست او را گرفت و فرمود: هر که من مولای او بودم علی مولای اوست؛ بارالها با کسی که با او دوستی کند دوستی کن و با کسی که با او دشمنی کند دشمنی کن، و بعد از آن، عمر چون علی علیه السلام را دید گفت: «هنیا لک یابن ابی‌طالب اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنه؛ گوارا باد برایت ای پسر ابوطالب که مولای من و مولای هر مؤمن و مؤمنه شدی».

فخر رازی سپس می‌گوید: «این قول از ابن عباس و براء بن عازب و محمد بن علی علیه السلام است».⁽¹⁾

ثعلبی نیز در تفسیر خود ضمن اخبار غدیر در ذیل آیه (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ...) به سند خود روایت کرده که گفت:

قال ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام معناه: (بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) فی فضل علی بن ابی‌طالب علیه السلام ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام فرمود که: معنی آیه این است که آنچه را درباره فضائل علی علیه السلام بر تو نازل شده است به مردم برسان.

در روایت دیگری آمده است که معنی آیه این است که:

«بلغ ما انزل فی علی علیه السلام «؛آنچه را که درباره علی علیه السلام بر تو نازل شده است، به مردم برسان.⁽²⁾

پس چون آیه نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: «من کنت مولاه فعلی مولا».⁽¹⁾

سیدهاشم بحرانی، کفایة الخصام، ج 6، ص 74؛ تفسیر مظهری، ج 6، ص 48 (حدیث من کنت مولاه).

سیوطی می‌گوید: اخرج ابن ابی حاتم، ابن مردویه و ابن عساکر عن ابی سعید الخدری قال «نزلت هذه الآیه، (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ) » علی رسول الله یوم غدیر خم فی علی بن ابی‌طالب».

سپس می‌افزاید: ابن مردویه از ابن مسعود روایت کرده که او گفته است: «کنا نقرأ علی عهد رسول الله‌یا ایها الرسول... ان علیا مولی المؤمنین...»⁽²⁾ما در عهد رسول خدا این آیه را چنین تبیین می‌نمودیم.

در اینجا نظر به اهمیت موضوع غدیر، بحثی را در باب تابعینی که نزول این آیه را در روز غدیر می‌دانند مطرح می‌کنیم و سپس بحث اصلی خود را پی می‌گیریم.

تابعین و نزول آیه ابلاغ در غدیر

الف) امام باقر علیه السلام

ابو اسحاق ثعلبی از امام باقر علیه السلام درباره معنای آیه چنین نقل می‌کند:

ان معناها: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) فی فضل علی فلمّا نزلت اخذ رسول الله صلی الله علیه و آله بید علی فقال: «من کنت مولاه فعلی مولاه»؛⁽³⁾

معنای آیه این است، که آنچه را از پروردگارت درباره فضل علی بر تو نازل شده برسان؛

پس رسول خدا، دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: هر کس من مولای اویم، پس علی مولای اوست.

حاکم حسکانی نیز به نقل از امام باقر چنین می‌آورد:

سمعت زیاد بن المنذر یقول: کنت عند ابی جعفر محمد بن علی و هویحدث الناس اذ قام الیه رجل من اهل البصره یقال له: عثمان الاعشی - کان‌یروی عن الحسن البصری - فقال له: یابن رسول الله جعلنی الله فداک ان الحسن‌یخبرنا ان هذه الآیه نزلت بسبب رجل و لایخبرنا من الرجل (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) فقال: لو اراد ان یخبر لا خبر به، و لکنه یخاف، ان جبرئیل هبط علی النبی فقال له: ان الله یأمرک ان تدل امتک علی صلاتهم فدلهم علیها ثم هبط فقال: ان الله یأمرک ان تدل امتک علی زکاتهم فدلهم علیها، ثم هبط فقال: ان الله یأمرک ان تدل امتک علی ولیهم علی مثل ما دللتهم علیه من صلاتهم و زکاتهم و صیامهم و حجهم لیلزمهم الحجه من جمیع ذلک. فقال رسول الله: یارب ان قومی قریبوا عهد بالجاهلیه و فیهم تنافس و فخر و ما منهم رجل الا و قد وتره ولیهم و انی اخاف. فانزل الله تعالی: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ) - یرید فما بلغتها تامه- (وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) فلما ضمن الله بالعصمه و خوفه، اخذ بید علی بن ابی‌طالب ثم قال: یا ایها الناس من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، وانصر من نصره و احب من احبه و ابغض من ابغضه.

جبرئیل به پیامبر خدا گفت: خداوند به تو دستور می‌دهد امت خود را در مورد پیشوایان پس از خود راهنمایی کنی؛ همان گونه که آنان را به نماز و زکات و روزه و حجشان راهنمایی کرده‌ای تا حجت بر آنان در تمام این امور تمام شود. پس رسول خدا فرمود: پروردگارا، قوم من به عصر جاهلیت نزدیکند (هنوز در آنان اندیشه‌های جاهلی زنده است) برای رسیدن به ریاست تلاش می‌کنند و فخر می‌فروشند و هیچ کدام از آنان نیست، جز آنکه ولی آنان (امام علی) دوست و یار او را کشته است و من نگرانم. پس خداوند چنین نازل کرد: «ای رسول، آنچه را بر تو نازل شده برسان که اگر نرسانی رسالت پروردگارت را انجام نداده‌ای؛ یعنی رسالت پروردگارت را به طور کامل و تمام به انجام نرسانده‌ای. پس چون خداوند حفظ پیامبرش را تضمین کرد، پیامبر دست علی بن ابی‌طالب را گرفت و فرمود: ای مردم، هر کس من مولای اویم، پس علی مولای اوست.⁽¹⁾

شواهد التنزیل، ج 1، ص 254، ح 248. محمد بن سلیمان کوفی (از دانشمندان قرن چهارم) که زیدی مذهب

فخر رازی نیز همین مضمون را از امام باقر نقل کرده است.⁽¹⁾بدر الدین عینی نیز همان معنایی را که ثعلبی نقل کرده، آورده است. همچنین احمد بن محمد الطبری، معروف به خلیلی نیز از امام باقر علیه السلام این مضمون را نقل کرده است.⁽²⁾ابوالفتح نطنزی (حدود 550 ق) نیز با سند خود به نقل از امام باقر و امام صادق علیهما السلام همین قول را آورده است.⁽³⁾

ب) امام صادق علیه السلام

ابی بکر محمد بن ابی الثلج به نقل از امام صادق علیه السلام چنین می‌آورد:

انزل الله تبارک و تعالی علی نبیه: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) فی علی (وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ) ؛ ⁽⁴⁾خداوند تبارک و تعالی بر پیامبر خود چنین نازل کرد. ای رسول، آنچه را از پروردگارت درباره علی نازل شده برسان و اگر انجام ندهی....

ج) عطیه بن سعد العوفی

حافظ ابونعیم اصفهانی از قول عطیه عوفی می‌نویسد: «نزلت هذه الایه علی رسول الله فی علی‌یوم غدیر خم؛⁽⁵⁾این آیه درباره علی علیه السلام و در روز غدیر خم بر رسول خدا نازل شده است».

د) زید بن علی

ابن مردویه (م 410 ق) از زید بن علی چنین نقل می‌کند:

«لما جاء جبرئیل بامر الولایه ضاق النبی بذلک ذرعا و قال: قومی حدیثوا عهد بجاهلیه، فنزلت؛⁽¹⁾

ابن مردویه، مناقب علی بن ابی‌طالب، ص 240، ح 348 (به نقل از: اربلی، علی، بن عیسی، کشف الغمه، ج 1، ص 317).

در تفسیر «غریب القرآن» منسوب به زید بن علی نیز آمده است: «این آیه تنها درباره علی بن ابی‌طالب نازل شده است».⁽²⁾

ه -) ابوحمزه ثمالی

ابن مردویه از ابوحمزه چنین می‌آورد:

«قال: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) نزلت فی شأن الولایة؛

آیه تبلیغ در شأن ولایت نازل شده است».⁽³⁾

در اینجا بحث کوتاه تابعین و نزول آیه ا بلاغ در روز غدیر به پایان می‌رسد و ادامه موضوع اسباب نزول را در کلام صادقین علیهما السلام پی می‌گیریم:

از امام باقر علیه السلام روایت شده که این آیه درباره ما اهل بیت نازل شده است.⁽⁴⁾

از جمله آیاتی که با جریان غدیر خم ارتباط دارد آیه: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ) است. ابو اسحاق ثعلبی در تفسیر خود نقل کرده که شخصی از «سفیان بن عیینه» پرسید آیه: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ) درباره چه شخصی نازل شده؟ سفیان به آن شخص گفت: مسئله‌ای از من پرسیدی که تاکنون کسی آن را از من نپرسیده است. پدرم از جعفر بن محمد از پدرانش علیهم السلام روایت کرد که رسول خدا چون روز غدیر خم شد دستور داد تا منادیان ندای نماز در دهند. پس وقتی همه جمع شدند دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود:

هر که من مولای او بوده‌ام علی مولای اوست. این خبر به زودی در همه شهرها پراکنده شده و به «حارث بن نعمان فهری» رسید. پس نزد رسول خدا آمد؛ در حالی که بر ناقه‌ای سوار بود، ناقه را خوابانید. و از آن پیاده شد و گفت: ای محمد از طرف خدا به من دستور دادی شهادت دهیم که جز خدا معبودی نیست، و این که تو فرستاده اویی، و ما هم قبول کردیم. دستور دادی که نماز پنجگانه بخوانیم و پذیرفتیم. دستور دادی زکات بدهیم و باز از تو پذیرفتیم. دستور دادی ماه رمضان را روزه بگیریم و پذیرفتیم. دستور دادی حج کنیم و پذیرفتیم، به این مقدار راضی نشدی تا اینکه بازوان پسر عمویت را گرفته، بلند کردی تا او را بر ما برتری دهی و گفتی: «من کنت مولاه فعلی مولاه»؛هر که من مولای او بودم علی مولای اوست، آیا این سخن را از خودت گفتی یا از خدای عز و جل؟

رسول خدا فرمود: «و الذی نفسی بیده و لا اله الا هو انه من امر الله؛قسم به کسی که جانم در دست اوست و به آن خدایی که جز او معبودی نیست، این مطلب جز از ناحیه خدا نبود».

پس حارث پشت کرد که برگردد، گفت:

بارالها اگر اینکه محمد می‌گوید حق است از آسمان سنگی بر ما بباران و یا عذابی دردناک بر ما بفرست.

هنوز به ناقه خود نرسیده بود که خداوند سنگی از آسمان به سرش زد که از ماتحت او خارج شد و در جا بمرد و بلافاصله این آیه نازل شد:

(سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ * لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ * مِنَ اللّهِ ذِی الْمَعارِجِ)؛

«سائلی از خدا عذابی واقع شدنی خواست عذابی که کسی نیست تا کفار را از آن حفظ کند؛ عذابی از ناحیه خدای دارای معارج»⁽¹⁾

شواهد التنزیل، ج 2، ص 286.

شبلنجی در «نورالابصار» این روایت را از تفسیر ثعلبی نقل کرده است.⁽²⁾مناوی نیز این حدیث را در «فیض القدیر» آورده، ولی در نقل او، سفیان، از جعفر بن محمد علیهما السلام نامی نبرده است.⁽³⁾

ابو الجارود عن ابی جعفر رضی الله تعالی عنه ان هولاء اناس من المنافقین تخلفوا عن رسول الله بمکه فلم یخرجوا معه الی المدینه و خرجوا مع مشرکی قریش الی بدر فاصیبوا فیمن اصیب فانزل الیه فهیم هذه الآیه؛⁽⁴⁾

ابوجارود از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آنها مردمان منافقی بودند که از رسول خدا تخلف نموده، با او به مدینه هجرت ننمودند و با مشرکین همراه شده، به جنگ بدر آمدند. در نهایت همه آنها کشته شدند و این آیه درباره آنها نازل شد.

لازم به ذکر است در روایت عکرمه نام برخی از آنها ذکر شده است، مثل: قیس بن الفاکه بن المغیره، الحرث بن زمعه بن الاسود و قیس بن ولید بن المغیره.

اخرج ابونعیم الحافظ بسنده عن ابی هریره ایضا عن ابی صالح عن ابن عباس ایضا عن جعفر الصادق فی قوله تعالی (هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ) قالوا نزلت

فی علی و ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال رأیت مکتوبا علی العرش لا اله الا الله وحده لا شریک له محمد عبدی و رسولی أیدته و نصرته بعلی بن ابی‌طالب؛⁽¹⁾

در المنثور، ج 3، ص 199؛ کفایة الطالب، ص 110؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 223؛ ینابیع الموده، ص 14؛ طاهر هاشمی شافعی، مناقب اهل بیت محمد، ص 37.

ابونعیم با سند خود از ابوهریره و نیز با سند ابی صالح از ابن عباس و نیز با سند از جعفر الصادق علیه السلام در مورد سخن خدای تعالی (هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ...) فرمود:

این آیه درباره علی علیه السلام نازل شده است و رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: بر روی عرش دیدم که نوشته شده: «لا اله الا الله وحده لا شریک له محمد عبده...؛ خدایی نیست جز خدای یگانه و شریکی ندارد، محمد بنده و رسول من است که او را با علی بن ابی‌طالب نصرت ویاری دادم».

عن جعفر الصادق قال فی قوله: کفی الله المؤمنی «بعلی لانه قتل عمرو بن عبدود»؛⁽²⁾

از امام صادق روایت شده که در مورد سخن خدای تعالی فرمود: «خداوند مؤمنین را به قتال علی بن ابی‌طالب کفایت می‌کند، زیرا او عمرو بن عبدود را کشت».

در کتاب اسباب النزول واحدی از امام صادق علیه السلام از پدرشان از جابر روایت شده که رسول خدا دستور دادند از خرماهای خوب زکات فطره بدهند و فردی از خرمای پست زکات فطره داد، پس این آیه نازل شد.⁽³⁾

فرات بن ابراهیم الکوفی قال: حدثنی جعفر بن محمد غزاری (حدثنا) محمد بن الحسین الهاشمی عن محمد بن حاتم، عن ابی حمزه الثمالی: عن ابی جعفر فی قوله (وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا) قال: نزلت فی ولد فاطمه علیها السلام.⁽¹⁾

از امام باقر روایت شده که آیه (وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً) درباره فرزندان فاطمه علیها السلام نازل شده است.

اخرج البخاری فی تاریخه عن ابی جعفر محمد بن علی انه قال: لم کتمتم (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) فنعم الاسم و الله تکتموا فان رسول الله، کان إذا دخل منزله اجتمعت علیه القریش فیجهر بسم الله الرحمن الرحیم و یرفع صوته بها، فتولی قریش فرارا فانزل الله (إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ)4

بخاری در تاریخ خود از ابی جعفر محمد بن علی علیه السلام روایت نموده که ایشان فرمودند:

چرا بسم الله الرحمن الرحیم را مخفی می‌کنید؟ به خدا قسم بهترین اسمی است که شما مخفی می‌نمایید؛ رسول خدا هر گاه داخل منزل می‌شدند قریش جلو در خانه ایشان اجتماع می‌نمودند. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله بسم الله الرحمن الرحیم را با صدای بلند می‌خواند و قریش فرار می‌کردند. پس خداوند این آیه (إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ) را نازل کرد.

ترتیب نزول

در مورد ترتیب نزول سوره‌های قرآن از اهل بیت، به جز امام صادق علیه السلام، چیز زیادی در مصادر اهل سنت یافت نمی‌شود.

شهرستانی صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار جدول کاملی از روایت امام صادق علیه السلام ارائه می‌دهد که در آن ترتیب نزول تمام سوره‌های قرآن ذکر شده است که ما نیز آن را نقل می‌کنیم.

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

روایت امام صادق علیه السلام و روایت‌های مشابه آن

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

3. مجمل و مبین

تعریف لغوی مجمل

مجمل، لفظی است که دلالت آن بر معنایش روشن و واضح نباشد. در میان دانشمندان تنها داوود ظاهری بر این باور بوده که در قرآن هیچ لفظ مجملی وجود ندارد. اما سایر دانشمندان در وجود لفظ مجمل در قرآن تردید نکرده‌اند.

مسئله دیگر آن است که آیا الفاظ مجمل در قرآن کریم، همچنان بر اجمال خود باقی‌اند یا از آنها رفع اجمال شده است. در این باره چند نظر وجود دارد و صحیح‌ترین نظر آن است که مکلّفین به احکام قرآن، در عمل به آیات مجمل قرآن معطل نمانده‌اند و از این دست از آیات قرآن (احکام عملی) رفع اجمال شده است.

اسباب و عوامل اجمال

عوامل مختلفی سبب اجمال برخی آیات قرآن شده است که در ذیل مهم‌ترین آنها را بر می‌شماریم:

همچنین در آیه (وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ)2 واژه «قروء» جمع «قُرْء» مشترک میان دو معنای طهر و پاکیزگی و حیض است و همین مطلب، سبب اجمال آن شده است.

در آیه (وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاّ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکاحِ)3

عبارت (الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکاحِ) در دو معنای همسر و ولیّ و سرپرست زن، مشترک و محتمل است زیرا هریک از این دو از جهتی گره ازدواج را در دست دارند. پدر دختر از آن جهت که عقد ازدواج در آغاز، منوط به اجازه اوست و شوهر از این جهت که باز شدن گره ازدواج (طلاق) یا دوام پیوند آن به دست اوست. در نتیجه لفظ به سبب اشتراکش اجمال دارد.

سوره نساء، آیه 127.

2) (2) سوره فاطر، آیه 10.

ب) مستأنفه: «تنها خداوند به تأویل آیات متشابه داناست و راسخان در علم می‌گویند ما به آن ایمان داریم».

در این آیه، غریب و نامأنوس بودن معنای (فَلا تَعْضُلُوهُنَّ) برای برخی مفسران گذشته موجب نوعی خفا و اجمال در معنای آیه بوده است.

در این آیه شریفه، تقدیم جواب لولا (لَکانَ لِزاماً) بر (وَ أَجَلٌ مُسَمًّی) سبب اجمال و پیچیدگی در فهم آیه شده است؛ در حالی که از نظر معنا ترتیب ذیل را دارد: «و لولا کلمه سبقت من ربک و اجل مسمی لکان لزاماً».

در مثالی دیگر در آیه (یَسْئَلُونَکَ کَأَنَّکَ حَفِیٌّ عَنْها)6 در این آیه تأخیر (عَنْها) از فعل خودش (یَسْئَلُونَکَ) موجب ابهام و اجمال در آیه شده و ممکن است تصور شود که باید با کلمه «حَفی» معنا شود. ترتیب الفاظ آیه از نظر معنا چنین است: «یسألونک عنها کانک حفی».

مبیّن و اقسام آن

اشاره

تبیین عبارت است از برطرف کردن اجمال از لفظیا عبارت مجمل، و به لفظ یا الفاظی که اجمال را برطرف می‌کنند، مبین گفته می‌شود.

مبین بر دو قسم است: 1. متصل 2. منفصل.

مبین متصل آن است که به لفظِ مجمل، متصل و در ادامه آن آمده باشد؛ مانند عبارت (مِنَ الْفَجْرِ) در آیه (وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ

اَلْفَجْرِ) . ⁽¹⁾

و بخورید و بیاشامید تا رشته سیاه (شب) بر شما نمودار شود.

مبین منفصل آن است که در آیه یا سوره‌ای دیگر و جدای از لفظ مجمل باشد؛ مانند بخشی از آیه (فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ)2 که نقش مبین منفصل را برای آیه‌ای دیگر از همین سوره دارد (الطَّلاقُ مَرَّتانِ) . ⁽²⁾این بخش از آیه که می‌گوید طلاق باید دو مرتبه باشد اجمال دارد؛ یعنی آیه به طور مطلق می‌گوید طلاق می‌تواند دو بار باشد یا مرد تحت شرایطی خاص، می‌تواند برای دو بار همسرش را طلاق دهد، بلکه بالاتر از این؛ یعنی آیه در این ظهور دارد که تنها دو مرتبه طلاق دادن زن جایز است. اما آیه بعد بیان می‌کند که اگر مردی بعد از دو مرتبه طلاق، برای بار سوم همسرش را طلاق داد، حلال نیست دوباره با آن زن ازدواج کند، مگر آنکه زن با شوهر دیگری ازدواج کند، و چنانچه شوهر جدید او را طلاق داد دوباره شوهر اول می‌تواند با این زن ازدواج کند. بدین ترتیب، این آیه اجمال آیه قبل را برطرف کرده، مقصود از دوبار بودن طلاق را روشن می‌کند که مراد از آن، طلاق رِجْعی است.

احمد و ابو داوود در کتاب ناسخ و منسوخش و سعید بن منصور و دیگران به نقل از ابی رزین اسدی آورده‌اند که مردی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: درباره آیه (الطَّلاقُ مَرَّتانِ) به من خبر دهید که طلاق سوم از کجای آیه استفاده می‌شود؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از عبارت (أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسانٍ) ؛ ⁽³⁾یعنی زن را به نیکویی رها کنید.

ابن مردویه نیز به نقل از انس آورده که مردی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای رسول خدا، خداوند در قرآن از دو مرتبه طلاق یاد کرده، طلاق سوم در کجا یاد شده است؟⁽¹⁾

از سؤال این فرد معلوم می‌شود که اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله از آن حضرت سه بار بودن طلاق را آموخته بودند و از آن حضرت مستند قرآنی طلاق سوم را می‌پرسیدند.

در همین راستا، ابن جریر طبری از طریق عوفی به نقل از ابن عباس در تفسیر (لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ) آورده که مقصود آن است که چشم‌ها به خدا احاطه پیدا نمی‌کند.

همو نقل کرده که در حضور عکرمه از رؤیت خدا سخن به میان آمد. شخصی گفت: مگر خدا نمی‌گوید: چشم‌ها خدا را نمی‌بینند (لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ) . عکرمه گفت: آیا تو آسمان را نمی‌بینی؟ آیا همه آن را می‌بینی؟ یعنی مقصود از آیه این است که چشم‌ها خدا را می‌بیند، اما همه او را نمی‌بیند و بر او احاطه پیدا نمی‌کند.⁽²⁾

در آیه (أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ إِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ)5 عبارت (إِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ) اجمال دارد، اما آیه سوم همین سوره (مائده) این اجمال را تبیین کرده است: (حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ...) .⁽³⁾

همچنین در آیه (مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ)1 حدود مالکیت خداوند در روز جزا که در آیه به آن اشاره شده مجمل است و این اجمال در سوره انفطار تفسیر و تبیین شده است؛ آنجا که می‌فرماید:

(وَ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الدِّینِ * ثُمَّ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الدِّینِ * یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئاً وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلّهِ)2

این آیات بیان می‌کند که: «در روز قیامت همه امر از آنِ خداست و هیچ شخصی به نفع هیچ شخص دیگر مالک چیزی نیست».

مثال دیگر: (فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ)3 کلمات مورد اشاره این آیه که آدم علیه السلام آنها را از خداوند دریافت کرد مبهم است و اجمال دارد، اما آیه بیست و سوم اعراف آن را تبیین کرده است: (قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ) .⁽¹⁾

مثال دیگر: (وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلاً...)5 عبارت (بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلاً) ابهام و اجمال دارد، و آیه پنجاه و هشتم نحل که سیاقی شبیه به این آیه دارد آن را تبیین کرده است: (وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی...)

مثال دیگر: (وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ)1 دو واژه «عهدی» و «عهدکم» مبهم و مجمل است و دانشمندان گفته‌اند این دو عهد، در سوره مائده تبیین شده است. عهد و پیمانی که خداوند از بنی اسرائیل گرفته (عهدی) این است: (أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً) . ⁽¹⁾همچنین پیمانی که خداوند به آنان وعده داده (عهدکم) این است: (لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ) .⁽²⁾

مثال دیگر: (صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ)4 است که اجمال دارد، اما آیه (أُولئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْراهِیمَ وَ إِسْرائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنا وَ اجْتَبَیْنا...)5 آن را تبیین کرده است. واژه «اولئک» در آغاز این آیه به پیامبران مذکور در آیه اشاره دارد.

یکی دیگر از گونه‌های تفسیری معصومین بیان اجمال آیات و جنبه عام یا خاص بودن آن است. گاه آیه‌ای یا یک کلمه در یک آیه به جهات مختلفی همچون اختلاف مرجع ضمیر، احتمال داشتن چند معنی و غرابت لفظ، مجمل است. در چنین شرایطی ائمه معصومین علیهم السلام که مبین قرآن هستند به تبین این اجمالات می‌پردازند. گاهی نیز امام معصوم جنبه عام یا خاص بودن آیه را متذکر می‌شود؛ مثلاً از امام علیه السلام درباره عام و خاص قرآن سؤال شد که در پاسخ فرمودند: در قرآن، عام و خاص وجود دارد و این آیات سه دسته است:

دسته اول آیاتی که لفظ و ظاهر آنها، خاص و معنا عام است، مانند آیه: (مِنْ أَجْلِ ذلِکَ کَتَبْنا عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النّاسَ جَمِیعاً)6

در این مثال، لفظ و ظاهر آیه، بیانگر معنا و مفهوم خاصی است و درباره بنی اسرائیل نازل شده، ولی درباره همه مردم و ملت‌های مختلف جاری است و مصداق دارد.

دسته دوم، آیاتی که لفظ و ظاهر آنها عام است، ولی معنای خاص دارد، مانند آیه: (رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ)1 در این نمونه، لفظ آیه بدون استثنا تمام افراد مردم را فرا می‌گیرد و به عموم آنان اشاره می‌کند (معنای عام همین است) ولی مقصود خداوند از عموم افراد تنها قوم یهود است.

همچنین در آیه (وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً)2 ظاهر آیه به معنای عامی اشاره دارد، ولی درباره یک نفر به نام «ابی لبابه» نازل شده است.

دسته سوم، آیاتی است که لفظ آنها عام است و بدون حصر، تمام افراد مورد نظر را فرا می‌گیرد و مقصود واقعی خداوند نیز چنین است، مانند این آیات: (یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ)3 و (یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی)4 که مخاطب خداوند در این آیات، همه مردم است و لفظ و معنای آیه نیز گستردگی و فراگیری را می‌رساند.

دسته دیگر نیز آیاتی است که دارای لفظ خاص‌اند و خداوند نیز معنای خاصی از آنها اراده می‌کند.

نمونه‌هایی از تبیین مجملات

اینک نمونه‌هایی از تبیین اجمال و بیان جنبه عام یا خاص بودن آیات را بیان می‌کنیم. شهرستانی می‌گوید:

ما من لفظ عام فی القرآن الا و قد دخله التخصیص و ما من تخصیص الا و قد قارنه التشخیص و هو فی بیان اسرار الآیات‌یکثر من تشخیص الخاص و لا یعرفه إلّا اهل البیت غالبا؛⁽¹⁾هیچ لفظ عامی نیست، مگر اینکه

تخصیص هم در آن داخل شده و هیچ تخصیصی نیست مگر آنکه نیاز به تشخیص دارد که تشخیص آن از اسرار است و این از عهده اهل بیت علیهم السلام بر می‌آید.

با توجه به آنچه بیان شد، نمونه‌هایی از تبیین مجمل‌های قرآن توسط اهل بیت علیهم السلام را ذکر می‌کنیم:

امام علی علیه السلام و تبیین مجملات

عن علی بن ابی‌طالب علیه السلام قال: «الویح و الویل بابان؛ فاما الویح فباب رحمة و اما الویل فباب عذاب؛⁽¹⁾علی بن ابی‌طالب فرمود: ویح و ویل، دو باب هستند ویح، باب رحمت و ویل، باب عذاب است».

روی عن علی قال: «یوم الحج الاکبر، یوم النحر.⁽²⁾از امام علی روایت شده که روز حج بزرگ، روز عید قربان است».

عن علی رضی الله عنه: «یدعی کل قوم بإمام زمانهم و کتاب ربهم و سنة نبیهم؛⁽³⁾از امام علی علیه السلام روایت شده روزی که هر قوم با امام زمان خود و کتاب پروردگارشان و سنت پیامبرشان خوانده شوند».

قال علی علیه السلام:

بعث الله جبرئیل الی ابراهیم صلی الله علیهما حتی اذا اتی عرفات قال عرفت و کان قد اتاها من قبل ذلک قال: عرفت و لذلک سمیت عرفه؛⁽¹⁾خداوند جبرئیل را به سوی ابراهیم فرستاد. چون به عرفات رسید گفت: شناختی - و قبلا هم یک بار آنجا رسیده بود - حضرت گفت: شناختم، لذا آن را «عرفه» نامیدند.

قال علی بن ابی‌طالب: «ابلیس الا بالسته و ابن آدم الذی قتل اخاه؛⁽²⁾از امام علی علیه السلام روایت شد که مراد ابلیس از جنیان است که از راه حق دورشد و (قابیل) که برادرش را کشت».

عن علی رضی الله عنه فی قوله: (کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ * إِلاّ أَصْحابَ الْیَمِینِ)6 قال: «اطفال المسلیمن». در حدیث دیگری نیز آمده: «اولاد المسلمین»؛⁽³⁾از علی علیه السلام روایت شده که مراد از (أَصْحابَ الْیَمِینِ) در اینجا اطفال مسلمین‌اند.

از امام علی روایت شده که منظور از (إِدْبارَ النُّجُومِ) دو رکعت قبل از نماز صبح است و در روایتی دو رکعت قبل از نماز ظهر است، و مراد از (أَدْبارَ السُّجُودِ) دو رکعت پس از مغرب است.⁽¹⁾

از امام علی روایت شده که مراد از آیه هفتاد و پنج سالگی است.

از امام علی روایت شده که مراد سوره حمد است. این نقل از سعید بن منصور، ابن جریر، ابن المنذر، ابن ابی حاتم، دار قطنی، ابن مردویه و بیهقی از طرق خودشان از علی علیه السلام ذکر شده است.

از علی علیه السلام نقل شده که مراد از این قسمت آیه، «لا اله الا الله» و «الله اکبر» است. در برخی از اقوال نیز تنها «لا اله الا الله» آمده است.⁽²⁾

از امام علی روایت شده که مراد 60 سالگی است.⁽³⁾

12.عن علی سئل رسول الله صلی الله علیه و آله عن العزم، قال: مشاورة اهل الرأی ثم اتباعهم؛از امام علی علیه السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله در مورد «عزم» سؤال شد، ایشان فرمودند: مشاوره با اهل فن و نظر و سپس پیروی از آن.⁽¹⁾

تفسیر ابن کثیر، ج 1، ص 430؛ الدرالمنثور، ج 2، ص 90؛ فتح القدیر، ج 1، ص 395.

«واربعة الاف درهم فی دونها نفقه؛⁽³⁾اگر به چهار هزار در هم رسید گنج است و کمتر از آن نفقه».

«الحسنی، الجنة و الزیادة النظر الی وجه الله؛⁽⁶⁾حسنی، بهشت است و «زیادة» نگریستن به ذات خداوند (چشم داشت از خداوند)».

«هو ان لایلتفت یمیناً و لا شمالاً؛⁽¹⁾یعنی به چپ و راست متمایل نشوی».

سوره ماعون، آیه 7؛ تفسیر بغوی، ج 4، ص 502؛ تفسیر طبری، ج 30، صص 313-314.

2) (3) معانی القران، ج 1، ص 223؛ درالمنثور، ج 1، ص 669.

3) (5) جواهر الحسان، ج 1، ص 371.

4) (7) درالمنثور سیوطی، ج 7، ص 628؛ تفسیر ابن کثیر، ج 6، ص 429. یقال له الضراح: تفسیر طبری، ج 27، ص 16. به صورت کامل نقل شده است.

5) (9) محررالوجیز، ج 5، ص 186.

6) (10) تفسیر طبری، ج 27، ص 18.

سوره هود، آیه 40؛ تفسیر تاج التراجم، ج 2، ص 1019.

2) (2) سوره بلد، آیه 10؛ روح المعانی، ج 30، ص 137؛ معانی القرآن، ج 6، ص 256.

3) (4) معانی القرآن، ج 4، ص 400؛ درالمنثور، ج 1، ص 561.

4) (6) معالم التنزیل، ج 1، ص 128.

5) (7) سوره ذاریات، آیه 21؛ درالمنثور، ج 7، ص 618.

6) (8) (لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ) (سوره مائده، آیه 63)؛ روح المعانی، ج 6، ص 140؛ درالمنثور، ج 3، ص 810.

7) (9) (وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ) (سوره یوسف، آیه 88)؛ تفسیر قرطبی، ج 9، ص 253.

8) (10) سوره مؤمنون، آیه 14؛ تفسیر ابن کثیر، ج 5، ص 12.

امام حسن، امام حسین و امام سجاد علیهم السلام مبین مجملات

از امام حسن روایت شده: (أَدْبارَ السُّجُودِ) الرکعتان بعد المغرب و(إِدْبارَ النُّجُومِ )الرکعتان قبل الفجر؛⁽¹⁾(أَدْبارَ السُّجُودِ) دو رکعت پس از نماز مغرب و (إِدْبارَ النُّجُومِ) دو رکعت قبل از نماز صبح است».

قرطبی می‌گوید: این حدیث از امام علی و حسن بن علی علیهما السلام روایت شده است. او در ادامه می‌گوید: ظاهر، امر به نماز مستحبی پس از هر نماز است، اما اولی پیروی از روایاتی است که بیشتر است و همان روایات صحیح از علی بن ابی‌طالب است. «ان الاولی اتباع الاکثر و هو صحیح عن علی بن ابی‌طالب».

عن الحسن بن علی فی قوله: (وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ) قال: ما عملت من الخیر؛⁽²⁾از امام حسن علیه السلام روایت شده که (وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ) یعنی کارهای خیری که انجام می‌دهی.

سؤال این است که اجل و مدتی که از حضرت موسی سپری شد کدام‌یک بود هشت یا ده سال. آلوسی می‌گوید:

«و المراد به الاجل الاخر کما اخرجه ابن مردویه عن مقسم عن الحسن بن علی

بن ابی‌طالب؛⁽¹⁾

روح المعانی، ج 20، ص 71؛ درالمنثور، ج 6، ص 410.

قال علی بن الحسین هو قوله بسم الله الرحمن الرحیم؛⁽²⁾از امام سجاد روایت شده که مراد (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) است.

قال علی بن الحسین زین العابدین (یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ) قال: فی الآخرة.⁽³⁾

از امام علی بن الحسین زین العابدین درباره آیه (یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ) روایت شده این تبدیل سیئات به حسنات در آخرت است.

درباره این آیه دو روایت ذکر شده است:

الف) اخرج ابن نصر و البیهقی عن علی بن الحسین قال: «ناشئة اللیل قیام ما بین المغرب و العشاء؛ابن نصر و بیهقی از امام سجاد علیه السلام روایت نموده‌اند که (ناشِئَةَ اللَّیْلِ) خواندن نماز مستحبی بین مغرب و عشاء است».

ب) ابن المنذر عن حسین بن علی «انه روی‌یصلی فیما بین المغرب و العشاء فقیل له: فی ذلک فقال: انها من الناشئه؛⁽⁴⁾ابن منذر از امام حسین روایت کرده که ایشان بین

نماز مغرب و عشاء نماز خواندند، به ایشان گفته شد: این چه بود؟ حضرت فرمود: این از ناشئه است».

سیوطی در درالمنثور این دو روایت نقل می‌کند که اولی سنت قولی و دومی سنت فعلی معصوم است.

قرطبی نیز روایت امام سجاد را این گونه نقل نموده است:

«کان علی بن الحسین یصلی بین المغرب و العشاء و یقول هذا ناشئة اللیل»⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، همان.

عن علی بن الحسین رضی الله عنها فی قوله: «و امرأة هی‌ام شریک الازدیه التی وهبت نفسها للنبی؛⁽²⁾از امام علی بن الحسین روایت شده خانمی که خودش را به رسول خدا «هبه» کرد، ام شریک الازدی بود».

طبری حدیث را از قول «حکم» بدین شکل نقل می‌کند:

کتب عبدالملک الی اهل المدینه‌یسألهم قال: فکتب الیه علی، قال شعبه: و هو ظنی علی بن حسین قال: و قد اخبرنی به ابان بن تغلب، عن الحکم انه علی بن الحسین الذی کتب الیه، قال: «هی امرأة من الاسد، یقال لها ام شریک وهبت نفسها للنبی»؛⁽³⁾

حکم می‌گوید: عبدالملک به اهل مدینه نامه‌ای فرستاد و از آنان (در این باره) پرسید. پس علی شعبه راوی از حکم می‌گوید به گمانم منظور علی بن حسین علیه السلام است. و نیز شعبه گفته است ابان بن تغلب این حدیث را از حکم برایم روایت کرده که او علی بن الحسین بود که نامه برایش نوشته شد. امام فرمود: آن زن از قبیله اسد به نام ام شریک بود که خودش را به رسول خدا هبه کرد.

امام باقر و امام صادق علیهما السلام

عن جعفر الصادق: انه سئل عن قوله تعالی: (وَ آوَیْناهُما إِلی رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعِینٍ) قال: الربوه النجف، و القرار المسجد و المعین الفرات؛⁽¹⁾

سوره مؤمنون، آیه 50؛ کنز العمال، ج 1، ص 258.

الثعلبی بسنده عن جابر الجعفی عن ابی جعفر الباقر رضی الله عنه قال: سئل رسول الله صلی الله علیه و آله عن قوله تعالی (الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ) فقال هی شجره فی الجنه اصلها فی داری و فرعها علی دار اهل الجنة فقیل له یا رسول الله سئلناک عنها فقلت اصلها فی دار علی و فرعها علی دار اهل الجنة فقال: ان داری و دار علی واحد غدا فی مکان واحد؛⁽³⁾

ثعلبی با سند خودش از جابر جعفی از امام محمد باقر روایت کرده که از رسول خدا درباره این آیه سؤال شد. ایشان فرمود: طوبی، درختی در بهشت است که اصل آن در خانه من است و فرع (شاخسار) آن در خانه اهل بهشت است. گفته شد: ای رسول خدا از شما قبلا سؤال نمودیم فرمودید: اصل آن در خانه علی علیه السلام است و شاخسار آن در خانه اهل بهشت. حضرت فرمود: خانه من و خانه علی در قیامت یکی است و در مکانی واحد قرار دارد.

قال الامام ابوجعفر رضی الله: «الغیب، ما لم یکن و الشهادة، ما کان؛⁽¹⁾

(عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ) (سوره انعام، آیه 73)؛ روح المعانی، ج 28، ص 62.

قال ابونعیم فی الحلیه عن ابی جعفر فی قوله تعالی (أُوْلئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ) قال: علی الفقر فی دار الدنیا؛⁽²⁾ابونعیم در حلیة الاولیاء از امام باقر علیه السلام در مورد این آیه روایت نموده که امام فرمود: به خاطر فقرشان در دنیا.

قد اخرج ابن مردویه عن ابی جعفر الباقر قال: «قرأ رسول الله(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ) قال: الخیر، اتباع القرآن و سنتی؛⁽³⁾ابن مردویه از امام باقر علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله آیه (وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ) را تلاوت کردند و گفتند: خیر، پیروی از قرآن و سنت من است».

قال جعفر بن محمد⁽⁴⁾بقسمته أثلاثاً ایضا الا انه قال: «اطعم القانع و المعتر ثلثا و البائس الفقیر ثلثا واهلی ثلثا».⁽⁵⁾

از امام جعفر صادق روایت شده آن را سه قسمت کنید و اضافه نموده یک سوم را به قانع و معتر بدهید، یک سوم را به بائس الفقیر، و یک سوم را به اهل خود بدهید.

(إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ...) ای من المسلمین کما روی عن الباقر و...⁽¹⁾

از امام باقر در این باره که «هرگاه کسی مرگش نزدیک شد پس دو شاهد عادل بگیرد» امام فرمودند: منظور از آیه، مسلمین است.

ما یسبق الیه اللسان من غیر نیة الیمین و هوالمروی عن ابی‌جعفر و ابی عبدالله؛⁽²⁾از امام باقر و امام صادق روایت شده که منظور قسم‌هایی است که بدون نیت قسم، بر زبان جاری می‌شود (سهواً بر زبان جاری می‌شود).

روی جابر عن ابی جعفر انه قال: «هو المجتاز من ارض الی الارض؛⁽³⁾جابر از امام باقر روایت کرده که مراد کسی است که از جایی به جایی مسافرت می‌کند (در راه مانده)».

قال جعفر الصادق رضی الله عنه: «کنت ضالا عن محبتی لک فی الارض فمننت علیک بمعرفتی؛⁽⁴⁾از امام صادق علیه السلام در تبیین آیه روایت شده: تو در ازل از محبتم پنهان بودی، پس با شناختم بر تو منت گذاشتم».

سوره بقره، آیه 83.

2) (2) درالمنثور، ج 1، ص 210.

3) (3) سوره بقره، آیه 232؛ درالمنثور، ج 1، ص 686.

4) (5) روح المعانی، ج 18، ص 210.

5) (6) تفسیر طبری، ج 5، ص 190، ذیل سوره اعراف، آیه 46.

6) (7) (وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ) (سوره حج، آیه 29)؛ نورالابصار، ص 199 (ط العثمانیه)؛ الفصول المهمه، ص 210 (ط الغری).

ابن ابی حاتم به سند خودش از عبدالحمید بن جعفر نقل کرده:

سمعت محمد بن علی ابا جعفر الباقر سئل رجل من الانصار عن قول الله تعالی (لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ) قال: فی قیامته و اعتداله فلم ینکر علیه ابوجعفر».⁽¹⁾عبدالحمید می‌گوید: در حضور امام باقر از مردی از انصار درباره آیه سؤال شد، آن مرد گفت: در اعتدال و ایستادنش و امام علیه السلام او را انکار نکرد.

قال جعفر الصادق بن محمد الباقر«لانهما مثقلان بالذنوب»؛⁽²⁾از امام صادق علیه السلام روایت شد که جن و انس را ثقل نامیدند، چون با گناه سنگین هستند.

اخرج عبد بن حمید ابن جریر ابونعیم فی الحلیة عن ابی جعفر قال: «لا تجالسوا اهل الخصومات فانهم الذین یخوضون فی آیات الله».⁽³⁾این روایت امام باقر علیه السلام می‌رساند که کسانی که در آیات خدا جدال می‌کنند، همان اهل خصومات (دشمنی‌ها) هستند.

عن ابی جعفر و ابی عبدالله «انهم النبی و آله علیه و علیهم افضل الصلاة و اکمل السلام»⁽¹⁾از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت کرده‌اند که (النّاسَ) در اینجا پیامبر و آل او صلوات الله علیهم اجمعین هستند. سلام و درود بر آنها.

بنابراین واژه الناس در این آیه، عامی است که مراد از آن خاص است.

قال ابوجعفر الباقر: «کانوا لاینامون حتی‌یصلوا العتمه»⁽²⁾از امام باقر علیه السلام روایت شده که آنها نمی‌خوابند تا نماز شب بخوانند.

در بحث اینکه طبع قلوب و ختم افواه در دنیاست یا آخرت، این حدیث نقل شده است:

اخرج ابو الجارود عن ابی جعفر (رضی الله عنه) «والحق آن الآیة لیست بنص فی کون ذلک فی الدنیا أو فی الآخرة بل المتبادر منها بحسب المقام کونه فی الدنیا لانه ادخل فی الزجر»؛⁽³⁾

ابوجارود از امام باقر علیه السلام روایت نموده که آیه نص در دنیا یا آخرت نیست، بلکه متبادر به حسب مقام این است که مربوط به دنیاست، چون در مقام زجر است.

علاء بن عمرو بن عبید نزد امام محمد باقر علیه السلام رفت و بر حسب امتحان از آن حضرت پرسید فدایت شوم، در قول حق تعالی که می‌فرماید: (أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ...) این «رتق» و «فتق» چه بود؟ امام فرمود: آسمان فتق بود، باران فرو نمی‌بارید و زمین رتق بود، گیاه و رستنی‌ها نمی‌رویاند، آن دو را به نزول باران و رستن نباتات فتق فرمود، ابوعمرو خاموش شد و اعتراضی نکرد.

ابوعمرو که ذکر او در حدیث قبل گذشت پس از سؤال از آیه قبل (انبیاء، آیه 30) در ادامه از امام باقر علیه السلام درباره آیه (وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوی) سؤال کرد که غضب کدام است؟ امام فرمود: ای ابا عمرو غضب خدا عقوبت و راندن اوست و هر کس ظن برد که حق تعالی را چیزی تغییر می‌دهد کافر است.⁽¹⁾

درباره اقل مدت «القدیم»: قیل سته اشهر و حکاه بعض الامامیه عن ابی الحسن الرضا رضی الله عنه؛⁽³⁾از امام رضا علیه السلام روایت شده که مراد شش ماه است.

ای لا تمیلوا ادنی میل الی الذین ظلموا و هی النفوس المظلمة المائلة الی الشرور فی اصل الخلقه کما قیل:

الظلم من شیم النفوس فان تجد ذا عفه فلعله لم یظلم

«روی ذلک عن علی بن موسی الرضا عن ابیه عن جعفر؛⁽¹⁾

روح المعانی, ج 12، ص 168.

این روایت از امام رضا از پدرشان از امام جعفر صادق علیهم السلام روایت شده است.

بررسی و جمع بندی

اشاره

با توجه به آنچه در ابتدای بحث گفتیم آیات قرآن در مواردی دارای اجمال‌اند که ائمه اطهار علیهم السلام به تبیین آنها می‌پردازند. برخی از این اجمالات - با توجه به روایت گذشته - به شرح ذیل است.

1 - غرابت لفظ‌

الف) مثل آنچه از امام علی علیه السلام روایت شده که مراد از «الویل و الویح» دو بابند. ویح، باب رحمت و ویل، باب عذاب است.

ب) از امام علی علیه السلام در مورد «العزم» سؤال شد که ایشان فرمودند: «مشاوره با اهل فن و نظر و سپس پیروی از آن است».

ج) از علی علیه السلام درباره مقدار حقب سؤال شد که حضرت فرمود:

«هشتاد سال است که هر سال آن دوازده ماه، هر ماه سی روز و هر روز هزارسال است».

د) از امام باقر علیه السلام در مورد «طوبی» سؤال شد و ایشان فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده‌اند: طوبی درختی است که اصل آن در خانه من و فرع آن در خانه اهل بهشت است. گفته شد: ای رسول خدا قبلاً از شما سؤال نمودیم فرمودید: اصل آن در خانه علی علیه السلام است و شاخسار آن در خانه اهل بهشت است. حضرت فرمود: خانه من و خانه علی علیه السلام در قیامت، یکی است.

2 - اشتراک

الف) از امام علی علیه السلام در مورد لفظ «عرفات» سؤال شد که حضرت فرمودند:

خداوند جبرئیل را به سوی ابراهیم علیه السلام فرستاد، چون به عرفات رسید گفت: شناختی و قبلاً هم یکبار آنجا رسیده بود، حضرت گفت: شناختم، لذا آن را «عرفه» نامیدند.

ب) از حضرت علی علیه السلام در مورد (فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ) ⁽¹⁾

سوره بقره، آیه 196.

ج) از امام علی علیه السلام در مورد «صاحب بالجنب» سؤال شد و ایشان فرمودند: منظور «زوجه» است.

د) در مورد آیه (وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدی) ⁽²⁾از امام صادق علیه السلام سؤال شد، ایشان فرمودند:

«کنت ضالّاً عن محبّتی لک فی الارض فمننت علیک بمعرفتی؛تو در ازل پنهان از محبتم بودی، پس با شناختم بر تو منت گذاشتم».

3 - عدم کثرت استعمال

الف) از امام علی علیه السلام درباره (أَرْذَلِ الْعُمُرِ) ⁽³⁾سؤال شد، ایشان فرمودند منظور

هفتاد و پنج سالگی است.

ب) از حضرت علی علیه السلام در مورد آیه (أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ) ⁽⁴⁾سؤال شد، حضرت فرمودند: مراد شصت سالگی است.

ج) از علی علیه السلام درباره آیه (فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * اَلْجَوارِ الْکُنَّسِ) ⁽⁵⁾روایت

شده بود که آنها پنج ستاره زحل، عطارد، مشتری، بهرام، یعنی مریخ و زهره هستند.

د) در معنی «مزجاة» از امام علی علیه السلام سؤال شد و ایشان فرمودند: «قلیلاً حساً؛ کم و اندک».

ه) از امام حسین علیه السلام روایت شده که (ناشِئَةَ اللَّیْلِ) ⁽¹⁾

سوره مزمل، آیه 6.

به هر حال نتیجه می‌گیریم که اهل بیت علیهم السلام در هر فرصتی به تبیین اجمالات قرآن پرداخته‌اند. از طرفی اقسام مختلفی از تبیین اجمالات در کلام آن حضرات قابل مشاهده است که به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

4. ناسخ و منسوخ

نسخ در قرآن

نسخ در قرآن، یکی از مسائل بحث انگیز به شمار می‌رود، زیرا این سؤال پیش می‌آید که چرا باید در قرآن، آیات منسوخی وجود داشته باشد تا احیاناً موجب گمراهی گردد و برخی آیه منسوخی را محکم بپندارند و به آن استناد کنند؟! اساساً وجود آیه منسوخ در قرآن چه فایده‌ای می‌تواند داشته باشد؟! بنابراین در این بحث از این قبیل شبهات را در جای خود بررسی خواهیم کرد.

نسخ نزد پیشینیان، مفهومی گسترده‌تر از مفهوم کنونی داشته است. توضیح اینکه در گذشته هر گونه تغییر در حکم پیشین را نسخ می‌گفتند، در حالی که نسخ در اصطلاح امروزی جایگزینی حکم جدید به جای حکم قدیم است. بدین ترتیب نسخ در نزد پیشینیان تخصیص عام یا تقیید اطلاق را نیز شامل می‌گردید، ولی امروزه تنها به همان جایگزینی حکم به جای حکمی دیگر گفته می‌شود؛ به این معنا که حکم سابق به کلی منسوخ شود و حکم ناسخ، جای آن را بگیرد. تمامی شبهات و بحث‌ها در مورد همین معنای اخیر است و سخن ما نیز در این فصل در همین خصوص خواهد بود.

اهمیت بحث از نسخ

اهمیت بحث نسخ موقعی روشن می‌گردد که پذیرفته شود در قرآن، آیات منسوخ در کنار آیات محکم (غیر منسوخ) وجود دارد. در این صورت، برای یک محقق معارف قرآنی ضرورت می‌یابد تا آیات منسوخ را بشناسد و آن‌ها را از آیات محکم جدا سازد. یک فقیه که درصدد

استنباط احکام فقهی از قرآن است، یا متکلمی که به دنبال دریافت معارف قرآنی است، باید توان تشخیص آیات محکم را داشته باشد. یک فقیه در مقام فتوا و یک قاضی به هنگام صدور حکم، لازم است هوشیار باشند تا مبادا آیات منسوخ را مورد فتوی یا قضاوت خود قرار دهند.

ابوعبدالرحمان سُلَمی می‌گوید: مولا امیرمؤمنان علیه السلام با یکی از قاضیان کوفه روبه رو شد و از او پرسید: آیا آیات ناسخ را جدا از آیات منسوخ می‌شناسی؟» آن قاضی گفت: نه! آن گاه حضرت فرمود: در این صورت هم خود را نابود کرده و هم دیگران را نابود ساخته‌ای.⁽¹⁾

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 12.

امام صادق علیه السلام به یکی از فقیهان کوفه فرمود:

تو را فقیه مردم عراق می‌گویند؟ گفت: آری. فرمود: «آیا از کتاب خدا به درستی شناخت داری و ناسخ را کاملاً از منسوخ جدا می‌سازی؟» گفت: آری! فرمود: «علم گسترده‌ای ادعا کرده ای، چیزی را که خداوند تنها نزد شایستگان قرار داده است».⁽²⁾

البته مقصود از ناسخ و منسوخ در این گونه روایات، مفهوم عام آن است که شامل تصخیص عموم و تقیید اطلاق نیز می‌گردد؛ بدین معنا که به هر حکم لاحق که در حکم سابق تغییر دهد، ناسخ می‌گویند، خواه به کلی حکم سابق را برداشته باشد یا دایره شمول آن را کوتاه کرده باشد. روشن است که عمل به عام یا مطلق نیز پیش از فحص و یأس از مخصص یا مقید روا نیست؛ همان گونه که عمل به منسوخ با وجود ناسخ نیز جایز نیست.

حکمت نسخ

در هر حرکت اصلاحی و رو به پیش، لازمه تکامل، نسخ برخی آیین نامه‌ها و دستور العمل‌هاست. زیرا در یک حرکت تدریجی وجود مراحل پی در پی و تغییر شرایط، لزوم بازنگری در برنامه‌ها را ضروری می‌سازد. البته این تا موقعی است که حرکت به رشد نهایی و کمال مقصود نرسیده باشد. اما هرگاه برنامه‌ها تکامل یافت مسئله نسخ نیز منتفی می‌گردد. لذا نسخ در یک شریعت تا موقعی است که پیامبر حیات داشته باشد و با رحلت وی دیگر

جایی برای نسخ در شریعت باقی نمی‌گذارد. نسخ پیاپی در یک شریعت نوبنیاد همانند نسخه‌های طبیب است که با شرایط و احوال مریض تغییر پیدا می‌کند. نسخه دیروز در جای خود مفید و نسخه امروز نیز در جای خود مفید است، لذا خداوند می‌فرماید:

(ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها)1

هر گونه نسخ که صورت می‌گیرد در جای خود درست بوده، نسبت به شرایط رعایت اصلح شده است.

مقصود از (بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها) لحاظ دو حالت است: اگر حکم دیروز را نسبت به شرایط امروز بنگری حکم امروز اصلح (خیر) است و اگر هریک را در جای خود بنگری هر دو حکم همانندند، زیرا هریک با شرایط متناسب خود توافق کامل دارد.

فرق میان نسخ و انساء در آن است که اگر حکم سابق هنوز زنده است، ولی شرایط تغییریافته و حکم جدیدی را مقتضی ساخته است، آن را نسخ مستقیم می‌گوییم. اما اگر حکم سابق بر اثر گذشت زمان به دست فراموشی سپرده شده و از یادها رفته یا تحریف شده است، آن را «اِنساء» می نامیم، به این معنا که این حکم از یادها برده شده است.

خلاصه این آیه کریمه می‌فرماید: چه نسخ مستقیم صورت گیرد یا حکم سابق فراموش شده باشد و از نو حکم تازه آورده شود، در هر دو صورت رعایت اصلح شده و آنچه به صلاح مردم است بر آنان عرضه می‌شود. این آیه می‌خواهد این شبهه را بزداید که در نسخ احکام یا شرایع هیچ گونه اشتباه یا تغییر در رأی که حاکی از پی بردن به ناروایی حکم سابق باشد رخ نداده است، بلکه هریک در جای خود رواست. در این باره در بخش شبهات پیرامون مسئله نسخ روشن‌تر سخن خواهیم گفت.

تعریف نسخ

نسخ - در اصطلاح کنونی - عبارت است از «رفع حکم سابق که بر حسب ظاهر، اقتضای دوام داشته، به تشریع حکم لاحق، به گونه‌ای که جایگزین آن گردد و امکان جمع میان هر دو نباشد». در این تعریف نکته‌هایی رعایت شده که باید مورد توجه قرار گیرد:

بدین معنا که دلالت عموم وضعی، مستند به لفظ و مرتبط به اصل وضع لغوی آن است.

شرایط نسخ

از تعریف یاد شده برخی از شرایط نسخ روشن گردید که عبارتند از:

(وَ اللاّتِی یَأْتِینَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّی یَتَوَفّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً)1

در ارتباط با این آیه باید توجه داشت که در ابتدای اسلام، درباره زنانی که مرتکب فحشا می‌گردیدند، دستور آمد تا آنان را در خانه نگاه دارند و از بیرون آمدن آنان تا موقع فرا رسیدن مرگ جلوگیری کنند یا آنکه خداوند راه دیگری نشان دهد. عبارت (أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً) گرچه به این اشاره دارد که حکم یاد شده برای همیشه نیست و دیر یا زود حکم دیگری

جایگزین آن می‌گردد، ولی این اشارت، حالت ابهام دارد و مشخص نگردیده آن حکم دیگر چه موقع صادر خواهد شد. لذا تا حکم جدید نیامده حکم سابق قابل تداوم بوده، باید مورد عمل قرار می‌گرفت و تنها با آمدن حکم جدید (جَلَدَ یا رَجْم) حکم سابق مرتفع گردید. این همان ویژگی نسخ است که در اینجا وجود دارد.

حقیقت نسخ

آنچه گفته شد تعریف ظاهری نسخ است. بر حسب این تعریف، نسخ، تبدیل حکم سابق به حکم لاحق که این تبدیل برحسب متعارف، حاکی از تجدید نظر است، زیرا مُشرِّع حکم سابق را به گونه مطلق صادر کرده، به طوری که ظهور در تداوم داشته است. ولی اکنون و با ملاحظه شرایط پیش آمده، در اطلاق حکم سابق تجدید نظر نموده، جلوی آن را گرفته است و حکم تازه‌ای که با شرایط موجود موافق باشد صادر می‌کند. وگرنه در صورتی که شارع قصد تجدید نظر داشت می‌بایست از اول پیش بینی کرده، حکم سابق را مقیداً صادر می‌نمود، نه به طور مطلق. از طرفی، صدور حکم سابق به صورت مطلق، مبین یک گونه جهل به پیش‌آمدهاست که شایسته علم ازلی الهی نیست؛ علمی که بر همه چیز فراگیر است!

آری نسخ به این معنا، در تشریعات وضعی - که به دست انسان‌ها صورت می‌گیرد - امری طبیعی است. انسان نمی‌تواند تمامی پیشامدهای آینده را پیش بینی کند، از این رو، نسخ به معنای حقیقی‌اش - که تجدید نظر است - درباره تشریعات آسمانی، صورت معقولی ندارد.

پس نسخ در شرایط الهی، نسخ ظاهری است؛ یعنی بر حسب ظاهر، مردم گمان می‌برند که نسخی صورت گرفته، در حالی که واقعاً چنین نیست و خداوند از اول و همان موقع که حکم سابق را تشریع نمود می‌دانست که آن حکم تداوم ندارد و مدت دوام آن محدود است و سرآمد اجل آن نزد خداوند مشخص بوده و صرفاً وفق مصالحی از بیان مدت آن خودداری شده که به موقع و هنگام سررسید اجل آن، بیان می‌گردد. این موضوع اصطلاحاً تأخیر بیان تا وقت حاجت است که از نظر اصولیون خالی از اشکال است. آنچه اشکال دارد تنها تأخیر بیان از وقت حاجت است. با این بیان می‌توان گفت که در واقع، نسخی در کار نیست، بلکه خداوند از همان نخست، حکم سابق را به صورت محدود تشریع نموده، ولی حد و نهایت آن را بیان نداشته که در موقع خود بیان می‌دارد.

موضع امام علی علیه السلام درباره ناسخ و منسوخ قرآن

طبق گواهی اخبار و روایات مصحف امام علی علیه السلام علاوه بر تفسیر و تأویل آیات، مشتمل بر ناسخ و منسوخ نیز بوده⁽¹⁾

سلیم بن قیس هلالی، ص 32, ر. ک: ابتدای همین فصل.

در روایت سلیم بن قیس به نقل از سلمان فارسی آمده است: «فلما جمعه کله و کتبه... الناسخ منه والمنسوخ»

ابن سیرین هم دراین باره می‌نویسد: «من آگاه شدم که حضرت در مصحف خود منسوخ‌ها و ناسخ‌ها را می‌نوشت».⁽²⁾

بنابراین از ویژگی‌های مصحف امام علیه السلام ذکر ناسخ و منسوخ آیات است؛ به این معنا که آیات ناسخ و منسوخ در هر سوره معین شده است، نه اینکه آیات منسوخ بر آیات ناسخ مقدم باشد، زیرا لازمه چنین چینشی به هم ریختن آیات بخشی از سوره‌ها وتغییر در ترتیب آنهاست.

برخی از قرآن پژوهان افزوده‌اند که امام علیه السلام تنها به ذکر آیات ناسخ و منسوخ بسنده نمی‌کرد، بلکه به توضیح وتبیین این احکام می‌پرداخت؛ همچنان که بیان آیات محکم و متشابه تنها به معنای مشخص کردن آن آیات نبوده، بلکه منظور، تبیین وتوضیح آنها بوده است. فیض کاشانی از جمله کسانی است که به مناسبت توصیف مصحف امام علی علیه السلام می‌نویسد: بیان ناسخ و منسوخ از قبیل تفسیر و توضیح این احکام است. امام علی علیه السلام به شناخت نسخ در قرآن اهمیت فراوانی می‌داده و از جمله شروط وعظ و خطابه و قضاوت و تفسیر قرآن را آگاهی بر ناسخ و منسوخ معرفی کرده است.⁽³⁾

ذیل آیه (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ) روایت شده:

روی ابوالبختری قال: دخل علی رضی الله عنه المسجد فاذا رجل یخوف الناس. فقال: ما هذا؟ قالوا: رجل یذکر الناس. فقال: لیس برجل یذکر

الناس لکنه یقول أنا فلان بن فلان فأعرفونی. فأرسل الیه فقال: أتعرف الناسخ والمنسوخ؟ فقال: لا. قال فأخرج من مسجدنا و لا تذکر فیه. و فی روایة أخری، أعلمت الناسخ والمنسوخ؟ قال: لا. قالک هلکت واهلکت؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی, ج 2، ص 61؛ تاج التراجم, ج 1، ص 141 (هلاک شدی و مردمان را به هلاکت انداختی) نحاس، الناسخ و المنسوخ، ص 7.

عطاء بن سائب از ابی البختری نقل کرده است که علی بن ابی‌طالب علیه السلام وارد مسجد شد و مردی را دید که در حال ترغیب و وعظ مردم بود. امام پرسید: او کیست؟ گفتند: فردی است که مردم را موعظه می‌کند و تذکر می‌دهد. امام فرمود: برای موعظه‌گر شایسته نیست که بگوید من فلان و بهمان هستم، مرا بشناسید. آنگاه به دنبال او فرستاد و از او پرسید: آیا ناسخ و منسوخ قرآن را می‌شناسی؟ مرد پاسخ داد: خیر. امام فرمود: پس از مسجد ما خارج شو و دیگر موعظه مکن. و در روایت دیگری امام می‌گوید هلاک شدی و مردمان را هم به هلاکت افکندی.

حکم می‌گوید: «از علی علیه السلام درباره آیه (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ) سؤال نمودم، آیا منسوخ است؟ علی فرمود: خیر و ادامه داد: اگر عمر، متعه را حرام نمی‌کرد کسی زناکار نمی‌شد، مگر شقی».⁽²⁾

و نیز از امام علی علیه السلام روایت شده که «فی کتاب الله آیة ما عمل بها احد قبلی و لایعمل بها بعدی؛در کتاب خدا آیه‌ای است که هیچ کس قبل از من به آن عمل نکرد و هیچ کس پس از من هم به آن عمل نمی‌کند آیه نجوا. سپس حضرت جریان را بیان می‌فرماید و بیان می‌دارند که پس از نجوای من، آیه نسخ شد.⁽³⁾

ذیل آیه: (لِلّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ)4 روایت شده:

عن علی قال: لما نزلت هذه الآیة (وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللّهُ...) احزنتنا. قلنا: ایحدث احدنا نفسه فیحاسب به، لا ندری مایغفر منه و لایغفر منه؟ فنزلت هذه الایه بعدها فنسختها (لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ).1

علی علیه السلام ذیل آیه 284 بقره فرمود: چون این آیه نازل شد ما اندوهگین شدیم و گفتیم: آیا اگر یکی از ما با خود چیزی بگوید یا اندیشه بدی به دل راه دهد، مورد باز خواست خدا قرار می‌گیرد و آمرزیده می‌شود یا خیر؟ در اینجا آیه دیگری نازل شد و حکم قبلی را نسخ کرد، آیه این است: خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی او تکلیف نمی‌کند نیکی‌های هر کس به سود او و بدی‌هایش نیز به زیان اوست.

در پایان این بحث، باید در نظر داشت که تأمل در روایات منقول از امام علی علیه السلام بیانگر این مطلب است که آن حضرت به آگاهی از ناسخ و منسوخ، اهمیت فراوانی می‌دادند تا جایی که آن را از شرایط مهم وعظ و خطابه و تفسیر قرآن بیان کرده‌اند. در جایی نیز به موعظه‌گری که ناسخ و منسوخ قرآن را نمی‌شناخت فرمود از مسجد خارج شود و دیگر موعظه نکند.

اکنون می‌پرسیم این همه تأکید و توجه آن حضرت بر شناخت ناسخ و منسوخ چه رازی دارد؟ معرفی شناخت نسخ به عنوان یکی از مقدمات و شرایط فهم کتاب خدا نشان از چیست؟ چرا آن حضرت عدم شناخت ناسخ و منسوخ قرآن را برای یک قاضی موجب تباهی خود او و مردم می‌داند؟ مگر آیات ناسخ و منسوخ در قرآن چه تعداد است که اگر مفسری آنها را نشناسد، شایستگی تکیه زدن بر مسند وعظ و تفسیر را ندارد؟ مگر نه آنکه تعدادی از علمای شیعه موضوع نسخ را در قرآن از اساس انکار می‌کنند؟ آن حضرت خود قائل بر نسخ در کدام‌یک از آیات قرآن است؟ آیا در روایات منقول از آن حضرت این آیات معرفی شده است یا این موارد را می‌تواند در مصحف آن حضرت ملاحظه کرد؟ آیا کسی تاکنون موارد نسخ را در آن مصحف مطالعه و گزارش کرده است؟

با بررسی و مطالعه روایات منقول از امام علی علیه السلام ظاهرا به جز آیه نجوا، آیات دیگری به عنوان آیات ناسخ یا منسوخ، از آن حضرت گزارش نشده است. پس آیا منظور آن حضرت از اهمیت شناخت نسخ در قرآن، تنها این آیه یا احتمالاً آیات معدود دیگری است که در صورت عدم آگاهی از آنها صلاحیت تفسیر قرآن از بین می‌رود؟

این سؤالات، ذهن ما را به سوی پرسش دیگری رهنمون می‌سازد که آیا تعریف اصطلاح نسخ در لسان امام علی علیه السلام و دیگر ائمه علیهم السلام در زمان صدر اسلام، مفهوم مصطلح و رایج امروزی است یا اینکه ائمه علیهم السلام و اصحاب ایشان، این اصطلاح را در مفهوم دیگری به کار می‌برده‌اند.

دقت در روایات منقول از آن حضرت و دیگر ائمه و نیز اصحاب آن بزرگواران نشان می‌دهد که مراد آنان از این اصطلاح، معنا و مفهوم رایج در بین عالمان امروزی نیست؛ به ویژه که شماری از عالمان از بنیان، قائل بر مفهوم نسخ در قرآن نیستند.

هبة الله شهرستانی از جمله دانشمندانی است که وقوع نسخ را در قرآن باور ندارد. وی در جایی نوشته است:

در روایات منقول از امام علی علیه السلام و شاگردش ابن عباس و امام باقر علیه السلام آمده که ایشان ناسخ را به معنای محکم تفسیر کرده است تا مجمل را تشریح کند و مبین آن باشد؛ چنانکه منسوخ را به مجمل و متشابهی تفسیر کرده است که نیاز به توضیح دارد.⁽¹⁾

رک: شهرستانی, تنزیه تنزیل، ص 28.

تقسیم بندی آیات قرآن بر بشیر و نذیر، موعظه و مثل، محکم و متشابه، حلال و حرام و ناسخ و منسوخ که به وسیله آن حضرت انجام شده و به روایت آن در همین بحث اشاره کردیم، گواه این مطلب است که اصطلاح ناسخ و منسوخ درآن روزگار، مفهوم گسترده تری از معنای اصطلاحی و امروزی آن داشته است. افزون بر آن، بعید به نظر نمی‌رسد که اصطلاح نسخ با مفهوم رایج آن، تنها در نتیجه استنباط و برداشت عالمان و قرآن پژوهان از آیه (ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها...) و روایات امام علی علیه السلام و دیگر ائمه علیهم السلام و اصحاب و یکی دانستن مفهوم این اصطلاح، در دو دوره زمانی باشد.

حال آنکه تأمل در روایات و اقوال پاره‌ای از عالمان و قرآن پژوهان معاصر، ما را به این نکته رهنمون می‌سازد که این اصطلاح در زمان امام علی و ائمه، علیهم السلام اعم از عام و خاص، مطلق و مقید و مبین و مجمل بوده است. از آنجا که حکم آیات مطلق با آمدن یک مقید، به ظاهر از بین می‌رود و نیز حکم عام با آمدن آیات خاص به شدت محدود می‌شود و

تخصیص می‌خورد، این مفاهیم را می‌توان هم معنا با مفهوم ناسخ و منسوخ گرفت. با پذیرش این مطلب، روایات آن حضرت که آگاهی از ناسخ و منسوخ قرآن را مهم‌ترین مقدمه و شرط تفسیر و وعظ و خطابه معرفی می‌کنند قابل قبول‌تر و توجیه پذیرتر خواهد بود؛ زیرا بر این اساس، اصطلاح نسخ در لسان امام علی علیه السلام در یک یا چند آیه محدود نمی‌شود و مفهوم گسترده‌تری را می‌طلبد که مشتمل بر آیات فراوانی از قرآن، اعم از مطلق و مقید، عام و خاص، مبهم و مجمل، و محکم و متشابه است.

در تأیید این نکته که منسوخ معنای وسیعی داشته و گاهی در مقابل محکم استعمال می‌شده مطلبی است که قرطبی و وهبة الزحیلی آن را نقل می‌کنند:

شتم عصام بن المصطفی الحسن بن علی وشتم آباه فنظر الیه نظره عاطف رووف، ثم قال اعوذ بالله من شیطان الرجیم، بسم الله الرحمن الرحیم خذا العفو و امر بالمعروف و اعرض عن لجاهلین؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی, ج 7، ص 347؛ تفسیر ابن کثیر, ج 2، ص 277؛ تفسیر المنیر, ج 9، ص 222 (ذیل سوره اعراف، آیه 199).

عصام بن مصطفی به امام حسن مجتبی و پدرش علیهما السلام ناسزا گفت. پس امام حسن علیه السلام با نگاهی مهربان و همراه با عطوفت به او نگریست و فرمود: از شرّ شیطان رانده شده به خدا پناه می‌برم. به نام خداوند بخشنده مهربان؛ عفو را بگیرید و امر به معروف کنید و از جاهلین در گذرید.

قرطبی و وهبة الزحیلی از استعمال این آیه توسط امام حسن علیه السلام نتیجه می‌گیرند که این آیه محکم است و منسوخ نیست.

فصل چهارم: میراث تفسیری اهل بیت علیهم السلام

اشاره

بخش اول: قرآن از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام

اشاره

1. امام علی علیه السلام

اشاره

در آن روزگار که عصر بیان و سخن بود؛ قرآن در قالبی بس زیبا و فصیح عرضه شد. امام علی علیه السلام در مقام فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین سخنگوی زمان به ترسیم و تصویر شگفتی‌ها و زیباییهای این کتاب آسمانی پرداختند در توصیف قرآن، زیباترین و شگفت‌ترین واژه‌ها و الفاظ را به کار گرفتند. آن حضرت در جایگاه مفسر و نگهبان معارف قرآن، این برنامه هدایت انسان را به خوبی معرفی کرده است تا قرآن مداران و جستجوگران حقایق الهی، کتاب آسمانی خود را بشناسند و قدر و ارزش آن را بدانند و در معضلات و مشکلات فکری به امام خود مراجعه کنند. اوصافی که حضرت علی علیه السلام از کتاب خدا برشمرده، در نهایت فصاحت و زیبایی و بسی خواندنی است.

الف) تلاوت و تدبر

علیکم بتعلیم القرآن وکثرة تلاوته وکثرة عجائبه تنالون به الدرجات فی الجنة؛⁽¹⁾

کنزالعمال، ج 1، ص 529.

«حاملان قرآن در سایه خدا خواهند بود، روزی که جز سایه او سایه‌ای نیست. اهل قرآن اهل خدا و از خواص بندگان اویند».⁽¹⁾

همان، ص 513.

بدین سان با تأمل در اقوال و افعال امام علیه السلام این نکته رخ می‌نماید که تلاوتی ارزشمند است که همراه با تأمل، تأنی و درک معانی و عمل به دستورات قرآن باشد. حاملان حقیقی کتاب خدا و اهل قرآن، آنانی هستند که حرام خدا را انجام نمی‌دهند و از گناه و معصیت دوری می‌گزینند. در حقیقت، هدف نزول قرآن و بعثت پیامبران در این راستا بوده و تلاش پیشوایان دین برای دستیابی به این مقصد مقدس انجام گرفته است.

علی بن ابی‌طالب علیه السلام در حدیثی می‌فرمایند:

قال رسول الله، خیرکم من تعلم القرآن و علمه؛⁽³⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین شما کسی است که قرآن را یاد بگیرد و به دیگران نیز یاد دهد.

وعن علی رضی الله عنه قال: «قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من قرأ القرآن و تلاه و حفظه ادخله الله الجنه و شفعه فی عشرة من اهل بیته کل قد وجبت له النار؛⁽⁴⁾حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: هر کس قرآن را قرائت و تلاوت نماید و آن را حفظ کند، خداوند او و ده نفر از خانواده‌اش را که آتش بر آنها واجب شده بود داخل بهشت می‌کند.

ب) اوصاف قرآن

از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمودند: «در آینده نزدیک فتنه‌ای خواهد بود، گفتم راه رهایی از آن چیست یا رسول الله؟ فرمود: کتاب خدا، در آن خبر گذشتگان و آیندگان است، در آن حکم بین شماست، آن قول فصل است و بیهوده نیست، هر کس از روی غرور آن را ترک کند خدا کمرش را می‌شکند. هر کس هدایت را از غیر آن بخواهد، گمراه می‌شود، قرآن ریسمان محکم الهی، کلام خداوند حکیم، راه مستقیم است. قرآن کتابی است که جویندگان از آن منحرف نمی‌شوند و عالمان از آن سیر نمی‌شوند؛ زبان‌ها به اشتباه نمی‌افتند و با وجود آنکه بدخواهان و کژاندیشان، آن را بسیار رد می‌کنند صدمه‌ای نمی‌بیند، عجایب آن فانی نیست آن کتابی است که چون جنیبان آن را شنیدند گفتند: قرآن را عجیب یافتیم که باعث رشد می‌شود. هر کس بدان سخن گوید راست گفته و هر کس به آن حکم کند عدل نموده و هر کس به آن عمل کند، اجر می‌گیرد و هر کس بدان هدایت کند به صراط مستقیم هدایت نموده است.

«قال علی رضی الله عنه فی صفة القرآن فیه حکم ما بینکم و خبر ما قبلکم و نبأ ما بعدکم و هوالفصل لیس بالهزل، من ترکه من جبار قصمه الله و من ابتغی الهدی من غیره اضله الله»⁽¹⁾

تفسیر ابن کثیره، ج 5، ص 100 (ذیل سوره نور، آیه 34)؛ تفسیر مراغی، ج 18، ص 106.

این حدیث در تاج التراجم چنین آمده: «روایت مرتضی علی علیه السلام از مصطفی صلی الله علیه و آله یاد همی کرد، فتنه‌ها را که باشد، گفتم راه بیرون شدن از آن فتنه چه باشد رسول گفت: کتاب خدای عزوجل که اندر آن است خبر آنچه از پیش شما بود و فصل است حکمی که اندر شما باشد».⁽²⁾

«عن علی علیه السلام: والقرآن الصراط المستقیم و الحبل المتین؛⁽³⁾قرآن، صراط مستقیم و ریسمان محکم است».

«قال علی کرم الله وجهه فی نعت القرآن هو الصراط المستقیم وحبل الله المتین و هو الذکر الحکیم؛⁽⁴⁾قرآن صراط مستقیم، ریسمان محکم الهی و ذکر حکیم است».

«القرآن جدید لا تبلی جدته؛⁽⁶⁾قرآن همیشه نو هست و تازگی آن هیچ‌گاه تمام نمی‌شود، قرآن دریایی است که غواصان هر چه در آن غور نمایند نمی‌توانند تمام صدف‌های آن را بیرون کشند».

«ما من شیء إلا و علمه فی القرآن و لکن رأی الرجل یعجز عنه؛⁽¹⁾

المحرر الوجیز، ج 1، ص 40.

ابن سعد نقل نموده که امام علی علیه السلام به ابن عباس فرمود:

اذهب الیهم؛ یعنی الخوارج - و لا تخاصمهم بالقرآن فانه ذو وجوه، ولکن خاصمهم بالسنة فقال له انا اعلم بکتاب الله منهم فقال صدقت، ولکن القرآن حمال ذو وجوه؛⁽²⁾

به سوی آنها - خوارج - برو، اما با قرآن مجادله نکن، زیرا قرآن، وجوه مختلفی دارد، اما با سنت با آنها مجادله کن. ابن عباس گفت: من از آنها به کتاب خدا عالم‌ترم. امام علی علیه السلام فرمود: راست می‌گویی، اما قرآن وجوه مختلفی را می‌پذیرد.

این سخن دست پرورده رسول خداست که امام علی را «اذن واعیه» قرار داد و آن کسی که علم الکتاب نزد اوست بهتر می‌داند که قرآن بر چه وجوهی قابل حمل است و یکی از اسرار جاودانگی قرآن هم همین است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا کلماتی را به تو بیاموزم که به نفع تو باشد و به نفع آنکه به او بیاموزی. علی علیه السلام فرمود: پدر و مادرم به فدای شما بله. آن حضرت فرمود:

صل لیلة الجمعه اربعة رکع - ات تقرأ فی الرکعة الاولی ب - فاتحة ال - کتاب و

یس و فی الثانیة بفاتحة الکتاب و حم الدخان، و فی الثالثة بفاتحة الکتاب و الم تنزیل السجده و فی الرابعة بفاتحة الکتاب و تبارک المفصل. فاذا فرغت من التشهد احمدالله و اثن علیه و صل علی النبیین واستغفر للمؤمنین ثم قل اللهم ارحمنی بترک المعاصی ابداً ما ابقیتنی و ارحمنی من ان اتکلف ما لا یعنینی وارزقنی حسن النظر فیما یرضیک عنی، اللهم بدیع السموات و الارض ذالجلال والاکرام و العزة التی لاترام، اسئلک یا الله‌یا رحمن بجلالک و نور وجهک ان تلزم قلبی حب کتابک کما علّمتنی وارزقنی ان اتلوه علی النحو الذی یرضیک عنی، و اسئلک ان تنور بالکتاب بصری و تطلق به لسانی و تفرج به عن قلبی و تشرح به صدری و تستعمل به بدنی، تقوینی علی ذلک و تعیننی علیه، فانه لایعیننی علی الخیر غیرک و لا موفق له الا انت، فافعل ذلک ثلاث جمع او خمساً أو سبعاً تحفظه باذن الله ما اخطا مؤمنا قط؛⁽¹⁾

ابن کثیر، فضائل القرآن، ج 7، ص 513 (چاپ در انتهای تفسیر ابن کثیر)؛ درالمنثور، ج 7، ص 40 (ذیل یس).

در این روایت ویژگی‌های زیادی برای قرآن برشمرده شده است از جمله روشن نمودن بصیرت و زیادی نور دیدگان، فصیح و روان ساختن زبان، شادی درونی و فراخی سینه.

ج) خواص سوره‌ها و آیات

در برخی روایات از اقوال امام علی علیه السلام خواصی برای آیات یا برخی سور ذکر شده که به ذکر برخی بسنده می‌کنیم.

إذا اتی احدکم الحاجه فلیبکر فی طلبها یوم الخمیس، فان رسول الله قال: «اللهم بارک لا متی فی بکورها یوم الخمیس و لیقرا اذا خرج من منزلها سورة آل عمران و انا انزلناه فی لیله القدر و ام الکتاب فان فیهن قضاء حوائج الدنیا و الاخرة؛⁽¹⁾

درالمنثور، ج 8، ص 583 (ذیل سوره قدر).

یا براء اذا اردت ان تدعوا الله باسم اعظم فاقراء من اول الحدید عشر آیات و آخر سورة الحشر، ثم قل: یا من هو هکذا و لیس شیء هکذا غیره اسئلک ان تفعل بی کذا و کذا فوالله یا براء لو دعوت علی لخسف بی؛⁽²⁾ای براء، هرگاه خواستی خداوند را با اسم اعظم بخوانی پس از اول سوره حدید ده آیه و آخر سوره حشر را بخوان و سپس بگو ای خدایی که چنین هستی و هیچ کس دیگر این چنین نیست می‌خواهم که برایم این امور را انجام دهی... ای براء اگر حتی بر ضرر من بخواهی در حقم جاری می‌شود (دعایت مستجات می‌گردد).

«قال من سر ان یکتال بالمکیال الا وفی فلیقرأ هذه الایة ثلاث مرات (سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّا یَصِفُونَ)1 والسلام علی المرسلین و الحمد لله رب العالمین؛⁽¹⁾هر کس می‌خو اهد روز قیامت پیمانه پر نصیب او شود پس این آیه را سه بار بخواند (سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّا یَصِفُونَ) پاک و منزه است خداوند از آنچه وصف نمایید و سلام بر فرستادگان او و حمد و ستایش مخصوص خداوند جهانیان است.

«ما اظن احدا عقل و ادرک الاسلام ینام حتی یقرأها؛⁽²⁾گمان نمی‌کنم کسی اسلام را درک کرده و فهمیده باشد، نمی‌خوابد مگر آنکه آنها را می‌خواند».

ایشان درباره (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) می‌فرمایند:

«انه شفاء من کل داء و عون علی کل دواء؛⁽³⁾بسم الله الرحمن الرحیم شفای هر درد و مرهم هر زخمی است».

«و اما الرحمن فهو عون لکل من آمن به و هو اسم لم یسم به غیره و اما الرحیم فهو لمن تاب و آمن و عمل صالحاً؛⁽⁴⁾رحمن، یاری کننده هر کسی است که به آن ایمان دارد و اسم خاص خداوند است و کس دیگری به این نام خوانده نشده است، اما رحیم برای کسی است که توبه نموده، ایمان آورده و عمل صالح انجام داده است».

«روی عن علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله، فاتحة الکتاب و آیة الکرسی و شهد الله انه لا اله الا هو و قل اللهم مالک الملک، هذه الایات معلقات العرش لیس بینهن و بین الله حجاب»⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، همان، ص 111؛ معانی القرآن، ج 1، ص 224 (فاتحه الکتاب، آیه الکرسی و الایتان من آل عمران و شهد الله و...).

از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله وآله وسلم فرمودند: «فاتحة الکتاب، آیة الکرسی، آیه (شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ) و آیه (قُلِ اللّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ) ، آیاتی هستند که به عرش آویزان بوده و بین آنها و خداوند فاصله‌ای نبوده است.

فاتحه الکتاب انزلت من کنز تحت العرش؛⁽²⁾سوره فاتحة الکتاب از گنجینه عرش الهی نازل شده است.

«ان الله اعطانی فیما من به علی فاتحة الکتاب و قال: هی من کنوز عرشی؛خداوند با اعطای فاتحة الکتاب بر من منت نهاد و فرمود این از گنج‌های آسمان (عرشم) است».

اخرج الدیلمی عن علی کرم الله وجهه انه قال: «لو تعلمون ما فیها لما ترکتموها علی حال ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال، اعطیت آیة الکرسی من کنز تحت العرش لم یؤتها نبی قبلی؛⁽³⁾اگر مردم می‌دانستند در آیة الکرسی چیست آن را در هیچ حالی ترک نمی‌کردند، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: آیة الکرسی از زیر عرش به من عطا شد و به هیچ پیامبر دیگری عطا نشده است».

عن علی رضی الله عنه قال سمعت نبیکم صلی الله علیه و آله یقول: و هو علی اعواد المنبر، من قرأ آیة الکرسی دبر کل صلاة لم یمنعه من دخول الجنة الا الموت و لایواظب علیها الا صدیق أو عابد و من قرأها اذا اخذ مضجعه آمنه الله علی نفسه و جاره و جار جاره و الابیات حوله؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 3، ص 269؛ تاج التراجم، ج 1، ص 294 (خواندن آیة الکرسی در سی روز برای دفع شیطان و در ج 1، ص 296 آمده است: آیة الکرسی سید سوره بقره است و سوره بقره سید سوره‌های قرآن است).

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که بر بالای منبر بودند فرمودند: هر کس آیة الکرسی را پس از هر نماز بخواند برای وارد شدن به بهشت مانعی جز مرگ برای وی نیست. و جز عابد و صدیق بر آن مواظبت نمی‌کنند و هر کس آن را هنگام بلا و گرفتاری بخواند خداوند او و همسایه و همسایه همسایه و خانه‌های اطرافش را در امان می‌دارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «لکل شیء عروس و عروس القرآن سورة الرحمن؛⁽²⁾برای هر چیزی عروسی است و عروس قرآن سوره الرحمن است».

اذا اراد احدکم الشفاء فلیکتب آیة من کتاب الله فی صحیفه، لیغسلها بماء السماء و لیأخذ من امراته درهما عن طیب نفس منها، فلیشتر به عسلا فلیشر به کذلک فانه شفاء؛⁽³⁾هر کس می‌خواهد شفا یابد باید قسمتی از قرآن را بنویسد و با آب باران بشوید و با طیب خاطر درهمی از همسرش بگیرد و با آن عسلی بخرد و با آن بخورد، پس آنگاه شفایابد.

د) تفسیر و اهمیت آن از دیدگاه امام علی علیه السلام

امام علی علیه السلام درباره اهمیت قرآن و تأکید بر خواندن و اندیشیدن و شنیدن نغمه‌های آسمانی کتاب خدا، سخنان نغز و آموزنده‌ای دارند که برخی را اشاره نمودیم. اما کلمات آن حضرت علیه السلام درباره کتاب خدا، تنها محدود به زیبایی‌های ظاهر قرآن نمی‌شود، بلکه این پیشوای تفسیر درباره فهم قرآن و تفسیر کتاب الهی سخنان ارزشمندی دارد.

در شرایطی که حاکمان روزگار، فهم و تفسیر قرآن را منع می‌کردند و از تفسیرهای آگاهانه‌ای که با سلطه آنان در تضاد بود، جلوگیری می‌نمودند، امام علی علیه السلام بر روی آوردن به قرآن و فهم و تفسیر کتاب خدا تأکید داشت و در جهت نمایاندن معارف قرآن و تفسیر آیات الهی، تلاش می‌کرد. حضرت علی علیه السلام در بیانی دقیق به شناساندن محتوای قرآن پرداخت و انواع معارف آن را نمایاند و بدون بیان چگونگی پیوند قرآن و سنت، و رویدادهای حاکم؛ به تفسیر آیات توحید و معاد بپردازد و با کناره گیری از رخدادهای اجتماعی و فرهنگی، قرآن را تفسیر کند.

امام علی علیه السلام در جایگاه مفسر و رهبری که باید امت را رهبری کند به مردم هشدار می‌دهد تا گرفتار حزب شیطان نشوند. بنابراین به چهره نمایی منافقان پرداختند و در قالب جملاتی بس گویا، خلق و خو و سلوک فردی و اجتماعی آنان را نمایانده، در پایان نیز این آیت الهی را تلاوت کرده‌اند:

(أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ)1

«آنان حزب شیطان‌اند، بدانید که حزب شیطان زیانکاران عالم‌اند».

امیرمؤمنان علیه السلام قرآن کریم را نه متنی معمولی می‌داند که هر کسی بتواند آن را بفهمد و نه به گونه‌ای که برای هیچ کس قابل دسترسی نباشد.

امام علی علیه السلام به عنوان «صدرالمفسرین» به اعتراف همگان، همیشه از مردم می‌خواست درباره تفسیر قرآن از او سؤال نمایند.

شاهد بودم علی بن ابی‌طالب علیه السلام مردم را خطاب می‌کرد، پس در خطابه‌اش می‌گفت: «سلونی فوالله لا تسألون عن شیء یکون الی یوم القیامة الا حدثتکم به، سلونی عن کتاب الله فوالله ما من آیة الا انا اعلم أبلیل نزلت أم بنهار، أم فی سهل نزلت أم فی جبل...؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 1، ص 35.

ذکر عند علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه جابر بن عبدالله فوصفه بالعلم. فقال له رجل جعلت فداک، تصف جابرا بالعلم و انت انت؟ فقال: انه کان یعرف تفسیر قوله تعالی: (إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ)2

نزد امام علی علیه السلام از جابر عبدالله یاد کردند و آن حضرت او را به فزونی علم ستود. مردی گفت: جانم به قربانت، جابر را به علم می‌ستایید و حال آنکه شما، شمایید. امام فرمود: جابر تفسیر سخن خداوند را که می‌فرماید: «آن کس که قرآن را بر تو فرض دانست تو را به جایگاهت (زادگاهت) برمی گرداند» می‌دانست.

امام علی علیه السلام با این سخنان به جایگاه مفسر واقعی اشاره می‌کنند، تا جایی که حتی دانستن تفسیر یک آیه این قدر با اهمیت است.

«علی علیه السلام بر من گذشت؛ در حالی که مصحفی می‌نوشتم، پس فرمود: قلمت را بزرگ کن، پس آن را اندکی شکستم تا درشت نوشت، سپس به نوشتن پرداختم. ایشان فرمود: بله این چنین آن را منور کن، چنانکه خدایش آن را نورانی ساخته است».⁽²⁾

قال سعید بن مسکینه، بلغنی ان علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه نظر الی رجل یکتب بسم الله الرحمن الرحیم، فقال له، جودها فان رجلاً جودها فغفرله؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 1، ص 91.

ه -) راه نداشتن اختلاف و تناقض در قرآن

قرآن، این کتاب آسمانی، تمام افراد بشر را به مبارزه فراخوانده و از آنان خواسته است تا یک سوره مانند سوره‌های قرآن بیاورند، ولی کافران قدرت معارضه و مبارزه با قرآن را نداشتند و در مقابل پیشنهاد قرآن، زانوی عجز به زمین زدند. چون این غلبه و پیروزی بر دشمنان و مخالفان قرآنی بسی گران و غیرقابل تحمل بود، تصمیم گرفتند در مبارزه با قرآن، راه ایراد و اشکال تراشی را پیش گیرند و بدین ترتیب قرآن را در افکار و انظار دیگران، کوچک جلوه دهند، لذا اشکالاتی را مطرح کردند که از جمله آنها وجود تناقض و اختلاف در قرآن است.⁽²⁾

از آنجا که قرآن در مدت 23 سال، به تدریج و به دنبال پیشامدها و حوادث گوناگون نازل می‌شد، گذشت زمان و فاصله‌های طولانی اقتضا می‌کرد که وقتی این آیات یک جا جمع گردد، در ظاهر، در میان آنها عدم هماهنگی دیده شود، ولی قرآن در این مورد نیز ویژگی‌های منحصر به فردی دارد که خود نیز به آن اشاره کرده است. آنجا که می‌فرماید:

(أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً)3

بنابراین، تناقض به معنی تضاد و اختلاف میان الفاظ و معانی آیات در قرآن کریم راه ندارد.⁽³⁾

کسی که مقامی را از ناحیه خداوند ادعا می‌کند، به عنوان گواه بر صدق گفتارش، عملی انجام می‌دهد که قوانین طبیعت را بکشند؛ به طوری که دیگران از انجام دادن آن عمل، عاجز و ناتوان باشند، چنین عمل خارق العاده‌ای را معجزه و انجام آن را اعجاز می‌نامند.

قرآن کریم بزرگ‌ترین معجزه پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به شمار می‌آید. امام علی علیه السلام در خطبه‌ها و سخنان گهربار خود معجزه بودن قرآن را تصدیق کرده و این تصدیق با وجود مقام والایی که آن حضرت در بلاغت و معارف و علوم دارد، دلیل بر این امر است که قرآن جز وحی الهی و گفتار خدا چیزی دیگری نیست. از طرفی این تصدیق نمی‌تواند در اثر جهل و بی‌اطلاعی باشد، چون او آفریننده فصاحت و بلاغت و سرچشمه همه علوم اسلامی است، بنابراین گواهی او، یک گواهی حقیقی است.⁽¹⁾

همان.

یکی از جنبه‌های اعجاز قرآن که موجب حیرت و شگفتی هر خواننده‌ای می‌شود، عدم وجود اختلاف و تناقض در آیاتی است که به طور پراکنده در سوره‌های مختلف قرآن وجود دارد. این مسئله در مورد اشکال دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است، زیرا آنان به دلیل عدم آگاهی بر معانی و مفاهیم قرآن، می‌پنداشتند بین آیات مختلفی که درباره‌یک موضوع در قرآن وجود دارد، اختلاف و تضاد است.

امام علی علیه السلام به عنوان آفریننده فصاحت و بلاغت، با تأکید بر اعجاز بیانی قرآن هرگونه اختلاف و تناقض بین آیات قرآن را رد کرده و فرموده‌اند:

کتاب خدا که بدان - راه حق را - می‌بینید و بدان از حق سخن می‌گویید و بدان حق را می‌شنوید، بعضی از آن بعضی دیگر را تفسیر کند و پاره‌ای بر پاره دیگر گواهی دهد. همه آیه هایش خدا را یکسان شناساند و آن را که همراهش شد، از خدا برنگرداند.⁽²⁾

ابن ابی الحدید در شرح این بخش از خطبه نوشته است:

مراد حضرت علیه السلام از این سخن، این است که بین آیاتی که دلالت بر اوصاف خدا دارد، هیچ تناقضی به چشم نمی‌خورد؛ یعنی این‌گونه نیست که برخی آیات بر اینکه خداوند بر همه چیز عالم و آگاه است دلالت کند و آیات دیگر علم

الهی را محدود سازد، یا برخی آیات نشان دهد خداوند همه چیز را می‌بیند و برخی بر عکس. بنابراین آیات قرآن، یکسره یکدیگر را تصدیق می‌کنند و هیچ اختلاف و تناقضی بین آنها وجود ندارد. همچنین کتاب خدا آنگونه است که همراه خود را به سوی خداوند راهنمایی می‌کند و از نزدیک شدن به شیطان باز می‌دارد.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 8، صص 295-294.

نمونه‌های بسیاری از تبیین آیات توسط حضرت علی علیه السلام و پاسخ دادن به سؤالات مختلف مردم و رفع توهم آنها در بخشهای آینده بیان کرده‌ایم که نشان از احاطه کامل امام علی علیه السلام بر جای جای قرآن دارد و این چنین است که تنها راد مردی بود که ندای «سلونی» سر داد.

بدین ترتیب امام علیه السلام در جایگاه مفسری آگاه و مدافع کتاب خدا به توضیح و تفسیر این‌گونه آیات پرداخت و نشان داد علت توهم اختلاف در آیات از سوی پژوسشگران، عدم آگاهی و احاطه آنان بر معارف و مفاهیم قرآن است. نمونه‌ها و شواهد چنین تبیین و تفسیرهایی در منابع روایی و تفسیری شیعه و سنی، به چشم می‌خورد.

تحلیل و بررسی

امام علی علیه السلام با ترسیم تصویرهای زیبا و شگرف از قرآن که در این مجال کوتاه بدان پرداختیم، گویا حجت را بر آدمی تمام، و راه هدایت و نجات انسان را در تمسک به کتاب خدا معرفی می‌کند. از نگاه حضرت علی علیه السلام قرآن پیشوایی سخنگو، کتابی ناطق، حبل متین، درمان دردها، بهار دل‌ها، نیکوترین گفتار، نور مبین، طریق نجات، بنایی استوار، چراغی روشن، پندگویی راستگو، بوستان عدالت، دریای دانش، فرقانی استوار، تبیانی پایدار، معدن ایمان و سرچشمه سار معرفت است و بندگان خدا باید به دامان این ملجأ عظیم پناه برند و آن را پاس دارند و حقوقش را ادا کنند.

آن حضرت نه تنها در جای جای سخنان و کلمات خود از قرآن به طور مستقیم و غیرمستقیم تأثیر پذیرفته است، بلکه این کتاب آسمانی به لحاظ محتوا و شیوه طرح مطالب، خاستگاه پیدایش اندیشه‌ها و نگرش‌های امام علی علیه السلام به شمار می‌رود و در سیره آن حضرت علیه السلام تجلی کامل پیدا کرده است. امام علیه السلام قرآن را الگو و محور زندگی

فردی و اجتماعی خود قرار داده‌اند و مفاهیم آن در عرصه‌های مختلف زندگی آن حضرت علیه السلام انعکاس دارد. لذا امام علیه السلام با برشمردن اوصافی جامع و کامل از کتاب الهی، از پیروان خود خواسته است به تلاوت و انس با قرآن روی آرند و به پاسداری از معارف آن بپردازند.

زر بن حصین می‌گوید:

قرأت القرآن من اوله الی آخره علی علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه، فلّما بلغت الحوامیم، قال لی: قد بلغت عرائس القرآن فلما بلغت اثنین و عشرین آیه من (حم عسق) بکی ثم قال: اللهم انی اسئلک اخبات المخبتین و خلوص الموقنین و مرافقة الابرار و استحقاق حقائق الایمان و الغنیمة من کلّ برّ و السلامة من کلّ اثم و رجوت رحمتک و الفوز بالجنة و النجاة من النار، ثم قال رزین، اذا ختمت فادع بهذه فان رسول الله امرنی ان ادعو بهذا عند ختم القرآن؛⁽¹⁾

درالمنثور، ج 7، ص 344 (ذیل سوره شوری، آیه 20).

زر بن حصین می‌گوید قرآن را از اول تا آخر برای علی بن ابی‌طالب علیه السلام خواندم چون به حوامیم رسیدم به من فرمود: به عرائس القرآن رسیدی. چون به آیه 22 شوری رسیدم، گریست و سپس فرمود: خداوندا من از تو خشوع و ترس خاشعان و خلوص مؤمنین و همنشینی ابرار و استحقاق حقایق ایمان و غنیمت در هر نیکی و سلامت در هر اثم را می‌خواهم و نیز به رحمتت امید دارم و آن را آرزومندم و پیروزی و ورود به بهشت، و نجات از آتش را می‌طلبم.

سپس امام به زر بن حصین فرمود: «هرگاه ختم نمودی، این دعا را بخوان، چون رسول خدا صلی الله علیه و آله به من امر نمود که هنگام ختم قرآن این دعا را بخوانم».

2. قرآن از دیدگاه سایر اهل بیت علیهم السلام

اشاره

هدایتگری قرآن از دیدگاه تمامی اهل بیت علیهم السلام یکسان است و همه آن بزرگواران قرآن را ریسمان محکم الهی، صراط مستقیم، چشمه سار هدایت و چراغی روشن

می‌دانند، و کلام همگی آن بزرگواران یکسان است. البته در مقام مقایسه این مطلب را به خواننده محترم متذکر می‌شویم که در روایات تفسیری اهل سنت، تقریباً میزان نقل احادیث امام علی علیه السلام با روایات سایر معصومین برابری می‌کند. اکنون در ادامه بحث بر خوان دانش سایر ائمه علیهم السلام می‌نشینیم و تحفه‌ای بر می‌گیریم.

الف) امام حسن علیه السلام

انا ضامن لمن قرأ هذه العشرین آیة ان یعصمه الله من کل سلطان ظالم و

من کل شیطان مرید، و من کل سبع ضار و من کل لص عاد؛ آیة‌الکرسی، ثلاث آیات من الاعراف (إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ...) (اعراف 54-56) و عشرا من اول الصافات و ثلاث آیات من الرحمن(یا مَعْشَرَ الْجِنِّ) (الرحمن 33-35) و خاتمة سورة الحشر؛⁽¹⁾

همان، ج 3، ص 471 (ذیل سوره اعراف، آیه 54)؛ فتح القدیر، ج 2، ص 242 (ذیل سوره اعراف، آیه 54).

ابن ابی الدنیا در کتاب الدعا و خطیب در تاریخ خودش از امام حسن علیه السلام روایت نموده‌اند که ایشان فرمود:

من ضامن هستم که هر کس این بیست آیه را بخواند خداوند او را از هر سلطان ظالم و هر شیطان متجاوز و هر درنده ضرر رسان و هر دزد سرکش، حفظ نماید؛ آیة الکرسی، سه آیه از سوره اعراف (54-56) (إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ...) و ده آیه اول صافات و سه آیه از سوره الرحمن (33-35) (یا مَعْشَرَ الْجِنِّ) و انتهای سوره حشر.

ثلاث آیات وجدتها فی کتاب الله تعالی اکتفیت بها عن جمیع الخلائق قوله: (وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ لَهُ إِلاّ هُوَ وَ إِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ) ؛ ⁽²⁾سه آیه است که از جمیع خلائق به آنها اکتفا نموده ام، و آن سخن

خداوند تبارک و تعالی است که می‌فرماید: «و اگر خداوند ضرری به تو رساند هیچ کس نمی‌تواند آن را برگرداند مگر خداوند و اگر خیری به تو دهد هیچ کس نمی‌تواند مانع آن شود».

اخرج الطبرانی بسند حسن بن علی [علیه السلام] قال: «قال رسول الله [صلی الله علیه و آله] من قرأ آیه الکرسی فی دبر الصلاة المکتوبه کان فی ذمّة الله الی الصلاة الآخره؛⁽¹⁾

همان، ج 2، ص 6.

ب) امام سجاد علیه السلام

عن جعفر بن محمد عن ابیه [علیهما السلام] قال: «سئل علی بن الحسین رضی الله عنه عن القرآن، فقال: لیس بخالق و لا بمخلوق و هو کلام الخالق»؛⁽²⁾

امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارشان روایت کرده‌اند که از امام سجاد علیه السلام سؤال شد قرآن چگونه است، امام فرمودند: «نه خالق است و نه مخلوق، بلکه قرآن کلام خالق است».

لازم به ذکر است در میان اهل سنت پیرامون قرآن دو دیدگاه کلامی شکل گرفت. تا قبل از حکومت مأمون اهل سنت بر این اعتقاد بودند که قرآن چون کلام خداوند است و خدا خالق است و قدیم، پس کلامش نیز این گونه است و این ویژگی‌ها شامل قرآن هم می‌شود. لذا اشخاصی را که به حدوث قرآن اعتقاد داشتند سخت مجازات می‌کردند و حتی می‌کشتند.

تقریباً در زمان مأمون موضع کلامی آنها به تبعیت از حاکم وقت تغییر کرد و گفتند چون قرآن در زمان رسول خدا نوشته شده است پس حادث بوده و بر این اساس قائلین به قدم قرآن را می‌کشتند.

ائمه علیهم السلام با زیرکی تمام برای برون رفت از این بازی سیاسی که هیچ نفع واقعی ورای آن نبود و چه بسا عده‌ای از شیعیان ممکن بود کشته شوند، هنگام مواجهه با این سؤال یا جواب‌های دو پهلو می‌دادند یا می‌گفتند قرآن کتاب هدایت است و با این روش بود که شیعه عملاً از این مهلکه نجات‌یافت و دچار این گرداب نشد.

ج) امام باقر علیه السلام

بسام الصیر فی قال: «سألت ابا جعفر محمد بن علی بن الحسین عن القرآن فقال: کلام الله عزوجل غیرمخلوق».

هر دو حدیث به نقل از حلیة الاولیاء، ص 188.

این‌ها و ده‌ها نمونه دیگر نشان می‌دهد که اهل بیت علیهم السلام حتی در چینش لغات هم، از منبع وحی سرچشمه می‌گیرند و حتی به اعتراف دیگران می‌توان فهمید که از سلاله پیامبرند.

قال رسول الله صلی الله علیه و آله بسم الله الرحمن الرحیم مفتاح کل کتاب؛⁽¹⁾

فتح القدیر، ج 1، ص 22.

خطیب به سند خود نقل می‌کند که امام باقر علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده‌اند: بسم الله الرحمن الرحیم آغاز هرکتابی است.

گرچه شوکانی این حدیث را همراه احادیث دیگری می‌آورد که آن را تأیید می‌کند، اما می‌ترسد که با پذیرش آن بر اعتقاد شیعه صحه گذاشته باشد و فقط می‌گوید احادیث آن جای بحث دارد و هیچ گونه بحثی نمی‌کند. کلام رسول الله صلی الله علیه و آله که از زبان امام باقر علیه السلام نقل شده یک حکم کلی را بیان می‌کند که بسم الله الرحمن الرحیم آغاز هر کتابی است و می‌رساند که در هر نوشته‌ای ابتدا باید با نام خداوند ذکر شود، زیرا رسول الله صلی الله علیه و آله مکرر می‌فرموند:

«کل امر ذی بال لم‌یبدأ باسم الله فهو ابتر؛⁽²⁾هر امر دارای شأنی که با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز نشود، ناکام است».

اخرج البخاری فی تاریخه عن ابی جعفرمحمدبن علی انه قال: لم کتمتم (بسم الله الرحمن الرحیم) فنعم الاسم الله کتمه!؟ فان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اذا دخل منزله، اجتمعت علیه القریش، فیجهر «بسم الله الرحمن الرحیم» ویرفع صوته بها، فتولی قریش فراراٌ، (وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً)3

بخاری در تاریخ خود نقل می‌کند که امام باقر علیه السلام فرمود: چرا بسم الله الرحمن الرحیم را کتمان می‌کنید آیا خداوند آن را پوشانده است؟! به درستی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هر گاه داخل منزل می‌شدند، قریش اجتماع می‌نمودند (به قصد آزار و اذیت او) پس رسول خدا بسم الله الرحمن الرحیم را با صدای بلند می‌خواندند، پس قریش هر کدام به سویی فرار می‌نمودند، لذا خداوند این آیه را نازل فرمودند «هرگاه نام خدا را در قرآن بیاوری آنها به پشت سر فرار می‌کنند».

در خبر آمده است از جعفر باقر رضی الله عنه که وی گفت: هر که آیة الکرسی یکبار بخواند، خدای عزوجل از وی صرف کند، هزار مکروه ازدنیا و هزار مکروه از آخرت، کمترین مکروه‌های دنیا که از وی صرف کند فقر است و کمترین مکروه آخرت که از وی صرف کند، عذاب قبر باشد.⁽¹⁾

تاج التراجم، ج 1، ص 296.

د) امام صادق علیه السلام

امام جعفر بن محمد علیه السلام می‌گوید: «خدای تعالی جمع کرده است معانی کتب منزل همه در قرآن».⁽²⁾

اسفراینی در توضیح سخن امام می‌گوید:

آنکه می‌گوید امام جعفر بن محمد علیه السلام که: جمله معانی این صورت موجود است اندر آیت اول از این صورت، بسم الله الرحمن الرحیم از بهر آنکه هر که وی

را بداشت به الهیت به حقیقت و صفات معبود بداشت و بر جمله صفات الهیت آن است که مستحق عبادت باشد بر بندگان، و وی را بود که تکلیف کند و از ایشان طاعت خواهد، صفات عابد و معبود و چون طاعت اندر عبادت موجود است اندر این اسم و هرچه همی بیاید بندگان را اندر مصلحت دنیا و آخرت از نعمت و دفع نقمت، همه اندر زیر آن باشد که همی می‌گوید: «الرحمن الرحیم» که رحمن آن بود که اندر دنیا به نعمت بدارد و رحیم آن بود که اندر آخرت به نعمت بدارد، چنانکه‌یاد کردیم.

«لأن القرآن حجة علی الدهر الثانی کما هو حجة علی الدهر الاول (یرید حجة لکل الاجیال و العصور) فکل طائفة تتلقاه غضا جدیداً و لانّ کل امری فی نفسه متی اعاده و فکر فیه تلقی منه فی کل مرة علوماً غضه و لیس هذا کله فی الشعر و الخطب».⁽¹⁾

تفسیر عبدالرزاق (صنعانی)، ج 1، ص 9 (دارالکتب العلمیه)؛ مقدمتان فی علوم القرآن (این دو، مقدمه کتابهای المبانی وکتاب ابن عطیه تحقیق آرتور جفری است) طبع الخانجی، 1372 م؛ تفسیر المحرر الوجیز، مقدمه.

خطبنا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، فحمد الله و اثنی علیه بما هو اهله ثم قال: اما بعد، فان اصدق الحدیث کتاب الله و ان افضل الهدی، هدی محمد و...؛⁽²⁾

مصحب بن سلام از جعفر بن محمد صادق علیه السلام از پدرش از جابربن عبدالله روایت نموده که: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برایمان خطبه خواند، ایشان پس از حمد و ثنای خداوند آنگونه که شایسته اوست فرمودند: «راستگوترین سخن قرآن و بهترین هدایت، هدایت محمد صلی الله علیه و آله وسلم است».

«لکل شیء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان؛⁽¹⁾

تفسیر شهرستانی، ج 1، ص 113 (همین حدیث در بحار، ج 89، ص 213).

5.عن الصادق [علیه السلام]: «من دعا بسم الله الرحمن الرحیم کان اقرب الی اسم الله الاعظم من سواد العین الی بیاضها؛هرکس بسم الله الرحمن الرحیم را بخواند به اسم اعظم نزدیک‌تر است از سیاهی چشم به سفیدی‌اش».⁽²⁾

لازم به ذکر است این حدیث در نسخه فعلی تفسیر عیاشی موجود نیست.

«قال: یا مفضل احتجب من الناس ببسم الله الرحمن الرحیم و بقل هو الله احد، اقرأها عن‌یمینک و شمالک و من بین‌یدیک و من خلفک و من فوقک و من تحتک و اذا دخلت علی سلطان جائر فاقرأ حین تنظر الیه ثلاث مرات واعقد ببدنک الیسری لاتفارقها حتی تخرج من عنده»

ای مفضل از مردم با (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) و (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ) در امان باش، از راست و چپ، از پیش رو و پشت سر، از بالا و پایین آن را بخوان و هرگاه بر سلطانی ستمگر وارد شدی اینها را سه بار هنگام نگاه کردن به او بخوان و به سمت چپ بدنت گره بزن و از آن مفارقت نکن تا اینکه از نزد آن سلطان خارج شوی.

(ظاهراً مراد حضرت این است که به عنوان حرز هم می‌توان استفاده نمایی)

از امام صادق علیه السلام روایتی در فرازمندی و سنگینی حقیقی حروف قرآن بیان شده که جای تأمل دارد، زیرا اگر به واقع بنگریم هر حرف قرآن، بسیار سنگین و پرمحتواست.

روح المعانی، ج 29، ص 104. آلوسی می‌گوید: این روایت نیاز به نقل، صحیح از امام صادق علیه السلام دارد.

لا قوة الا بالله، فانها مفتاح الفرج و کنز من کنوز الجنه فعقد سفیان بیده و قال ثلاث وای ثلاث. قال جعفر: عقلها والله ابوعبدالله ولینفعنه الله بها؛⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، ص 193. ابونعیم در همین، صفحه از عمروبن المقدام روایت نموده که گفت: «اذا نظرت الی ابی، جعفر بن محمد علمت أنّه من سلالة النبیین؛ چون به امام، جعفر، صادق علیه السلام می‌نگریستیم در می‌یافتم که از سلاله انبیاء است».

از مالک از امام صادق علیه السلام روایت شده که چون سفیان ثوری گفت بر نمی‌خیزم مگر برای من روایت کنی، آن حضرت فرمود: من برایت حدیث نقل می‌کنم، اما کثرت حدیث نفعی به حال تو ندارد. ای سفیان، اگر خداوند به تو نعمتی بخشید و دوست داشتی باقی باشد پس بسیار حمد و شکر کن زیرا خداوند متعال فرموده است: (لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ) هرگاه روزی، دیر به تو رسید زیاد استغفار کن، زیرا خداوند فرموده است: (اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً * یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً) ای سفیان هرگاه امری بر جانب تو سخت گردید چه از جانب پادشاه یا شخص دیگری پس بسیار «لا حول و لا قوة الا بالله» را بگو، چون کلید گشایش و گنجی از گنج‌های بهشت است. پس سفیان دست‌هایش را به هم فشرد، و سه بار اظهار تأسف کرد. امام فرمود: به خدا قسم ابوعبدالله آن را به گوش گرفت و از آن سود خواهد برد.

این حدیث نیز ناظر به جامعیت قرآن است و اینکه درمان دردهایتان را از خدا بخواهید و به آیات قرآن اقتدا نمایید. آنچه در همه این روایات نمود ویژه‌ای دارد این است که راهنمایی و تبیین قرآن فقط از این خاندان ساخته است و اینها از سلاله انبیاء هستند.

ه -) امام رضا علیه السلام

در تفسیر روح المعانی ذیل آیه (لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ...) روایتی از تفسیر عیاشی بدین مضمون نقل نموده است.

روی العیاشی فی تفسیره بالاسناد عن الاشعث بن حاتم قال: کنت بخراسان حیث اجتمع الرضا رضی الله المأمون والفضل بن سهل فی

الایوان بمرو. فوضعت المائدة. فقال الرضا [علیه السلام]: ان رجلا من بنی اسرائیل سألنی بالمدینه فقال: النهار خلق قبل ام اللیل، فما عندکم؟ فارادوا الکلام فلم‌یکن عندهم شیء فقال الفضل للرضا [علیه السلام]: اخبرنا بها اصلحک الله تعالی. قال: نعم، من القرآن ام من الحساب؟ و قال له الفضل من جهة الحساب. فقال رضی الله: قد علمت‌یا فضل ان طالع الدنیا السرطان و الکواکب فی مواضع شرفها فزحل فی المیزان و المشتری فی السرطان و المریخ فی الجدی و الشمس فی الجمل و الزهره فی الحوت و عطارد فی السنبله والقمر فی الثور فتکون الشمس فی العاشر وسط السماء فالنّهار قبل اللیل، و من القرآن قوله تعالی (وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ) ای اللیل قد سبقه النهار؛⁽¹⁾

روح المعانی، ج 23، ص 22.

در تفسیر عیاشی به اسناد اشعث بن حاتم روایت شد که گفت: من در خراسان بودم که امام رضا علیه السلام مأمون و فضل بن سهل در ایوان مرو جمع شده بودند و سفره‌ای پهن بود. امام رضا علیه السلام فرمود: مردی از بنی اسرائیل (یهودی) در مدینه از من سؤال کرد ابتدا روز خلق شده است یا شب، نظر شما چیست؟ خواستند چیزی بگویند اما سخنی نداشتند. سپس فضل به امام رضا علیه السلام گفت: خداوند تو را باعث خیر و صلاح گرداند ما را از آن خبر بده. امام فرمود: از قرآن یا از علم حساب؟ فضل گفت: از جهت حساب. پس ایشان فرمودند: ای فضل، طالع دنیا سرطان است و کوکب در موضع بالای آن است و زحل در میزان است و مشتری در سرطان و مریخ در جدی و خورشید در جمل و زهره در حوت و عطارد در سنبله و ماه در ثور، پس خورشید در وسط آسمان است، لذا روز قبل از شب است، و اما از قرآن، خداوند می‌فرماید: (وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ) شب را توان پیشی گرفتن بر روز نیست.

این کلام امام جامعیت قرآن را می‌رساند، اما مگر کسی غیر از جامع قرآن و حامل آن می‌تواند ادعا کند که بر همه آن احاطه دارد.

3. ویژگی‌های قرآن در کلام اهل بیت علیهم السلام

اشاره

یکی از ویژگی‌های بیانی قرآن کریم این است که بسیاری از معارف هدایت بخش خود را در قالب اصول و قواعد کلی عرضه نموده و بدین وسیله محورهای بنیادین و راه رسیدن به کمال را در اختیار آدمیان نهاده است. این ویژگی از یک سو متن قرآن را فراتر از زمان و مکان خاص قرار داده و از دیگر سو، راهیابی به فروعات و جزئیات آن را به تفسیر روشمند وانهاده است. این تشریح در گام نخست بر عهده پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و جانشینان راستین آن حضرت نهاده شد و در مرحله بعد نیز به تلاش، تدبر و اجتهاد روشمند مؤمنان و البته با بهره‌گیری از شیوه تعلیمی پیشوایان معصوم علیهم السلام موکول شده است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«دستور اقامه نماز بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، ولی کیفیت اقامه آن [تعداد رکعات نماز آن] مشخص نبود، تا اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله خود این فرمان را برای مردم تشریح کرد.»⁽¹⁾

الکافی، ج 1، ص 286.

اینک برخی از این خصوصیات را از نظر می‌گذرانیم:

الف) به کار گیری سبک خاص در بیان مطالب

قرآن در بیان مطالب و ابلاغ پیام‌های خود سبک ویژه‌ای را برگزیده است. بدین بیان که مجموعه مطالب و پیام‌های مربوط به‌یک موضوع را دریک آیه یا سوره یا در جزء معینی از قرآن به گونه‌ای متمرکز نیاورده است. از این رو، مطالب مربوط به‌یک موضوع مشخص را باید در لابه‌لای آیات سوره‌های متعدد کاوید و سپس به جمع بندی آنها پرداخت. از سوی دیگر، پاره‌ای از آیات قرآن با تکیه بر قراین - پیوسته یا ناپیوسته - به بیان مقاصد خود پرداخته‌اند که بدون آگاهی از این گونه قراین نمی‌توان به گونه‌ای صحیح، معانی مورد نظر این آیات را دریافت. در واقع تفسیر روشمند، راه را برای رسیدن به معارف قرآن - با توجه به این سبک ویژه - هموار می‌سازد.

ب) معرفی جهان‌های فراطبیعی

ویژگی دیگر قرآن این است که ذهن و ضمیر کنجکاو بشر را به جهان‌ها و موجودات فراطبیعی و ارتباط و تأثیر و تأثر میان آنها و جهان مادی معطوف نموده است. از این رو، تصویری که قرآن از هستی و موجودات آن، پیش روی انسان می‌نهد، به مراتب گسترده‌تر و پیچیده‌تر از آن چیزی است که در قلمرو حواس محدود و جزئی نگر بشر قرار دارد. آیات قرآن درباره عرش، روح، فرشتگان، جن و عوالم ملکوت، امر، برزخ و قیامت از این نمونه‌اند. بی‌شک آگاهی صحیح از محتوای بلند این گونه آیات در گرو تشریح و تفسیر روشمند آنهاست.

ج) ژرفای نامحدود

ویژگی دیگری که قرآن را از متون دیگر ممتاز می‌سازد، ژرفای پایان ناپذیر آیات آن است. قرآن، افزون بر معارف ارزشمندش که در قالب ظواهر و ساختار ترکیبی جملات است، معارف و پیام‌های بسیاری را نیز در خفا نهفته دارد که در بستر زمان و با اندیشه ورزی همه جانبه در آیات آشکار می‌گردند. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«إِنَّ لِلْقرآنِ ظَهْراً وَ بَطْناً وَ لِبَطْنِه بَطْنٌ إِلَی سَبْعَةِ أَبْطُن؛⁽¹⁾

الصافی فی تفسیر القرآن، ج 1، مقدمه 4.

علاوه بر پیامبر صلی الله علیه و آله، جانشینان راستین آن حضرت نیز بر این مطلب تأکید بسیار نموده و ذهن مؤمنان ژرف اندیش را به این ویژگی مهم معطوف ساخته‌اند. تأکید قرآن کریم بر ژرف اندیشی و تدبر در آیات⁽²⁾نیز در حقیقت آگاهی دادن به ژرفای نامحدود این کتاب آسمانی است.

اساسی‌ترین رمز ماندگاری قرآن در بستر متحول زمان، ژرفای نامحدود آن است و بی‌تردید آگاهی بر این ژرفا در گرو تشریح مستمر و تفسیر روشمند قرآن است.⁽³⁾

د) جهان شمولی و ابدیت

اندیشه جهانی و جاودانه بودن فروغ هدایت قرآن، از اصول بنیادی است که همه مسلمانان از آغاز ظهور اسلام تا به امروز بر آن متفق‌اند. مسلمانان همواره بر این باور بوده و هستند که قرآن در پهنه زمین و گستره زمان - تا آنجا که مرز بشریت است - کتاب هدایت همه انسان هاست.

این باور که در عمق‌جان و اندیشه مسلمانان خوش نشسته، پیش از هر چیز برخاسته از اعلام آشکار و بدون ابهام خودِ قرآن است:

(وَ ما هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ) ؛⁽¹⁾

سوره قلم، آیه 52.

«و این کتاب الهی جز ذکر برای جهانیان، چیز دیگری نیست».

در جای دیگری نیز می‌فرماید:

(تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً)؛2

«بزرگ [و خجسته] است کسی که بر بنده خود، فرقان [کتاب جدا سازنده حق از باطل] را نازل فرمود، تا برای جهانیان هشدار دهنده‌ای باشد».

(قُلْ یا أَیُّهَا النّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً) ؛⁽²⁾

«بگو: ای مردم، من پیامبر خدا به سوی همه شما هستم».

با توجه به ویژگی جهان شمولی و ابدیت قرآن، لازم می‌آید که آیات قرآن متناسب با نیاز معرفتی و معیشتی عصرها و نسل‌ها شرح و تفسیری نوین بیابد تا بسیاری از زوایای جدید زنده بشر از پرتو قرآن محروم نماند.

ه -) فصاحت و بلاغت بی نظیر

قرآن گرچه پیام‌ها و معارف خود را در ساختار زبان و واژگان عربی عرضه داشته، اما در انتخاب، ترکیب چینش و پردازش کلمات و جملات خود چنان ظرافت‌هایی را مورد توجه قرار

داده که باعث شده در بالاترین سطح فصاحت و بلاغت قرار گیرد. زبان عربی که انواع مجازها، استعاره ها، کنایه ها، اشاره ها، تشبیه ها، رمزها و ضرب المثل‌ها را در خود دارد، اگر وسیله انتقال معارف ناب و ژرف گردد و به اوج فصاحت و بلاغت رسد، به یقین، سخن آن سرشار از دقت‌های واژه شناختی و ظرافت‌های مفهومی خواهد بود. افزون بر این، قرآن برای بیان معارف و معانی مورد نظر خود از بیشترین ظرفیت الفاظ و جملات بهره جسته است. بی‌شک، راه‌یابی صحیح به معارف نهفته چنین متنی، مستلزم خردورزی بسیار است که این مهم جز با تفسیر روشمند میسور نیست.

و) اشاره‌ها و نشانه‌ها

با آنکه قرآن پیام‌های هدایت بخش خود را آشکارا و به صراحت اعلام داشته، در عین حال معارف و مفاهیم بلندی را نیز در قالب اشاره‌هایی ظریف بیان کرده است.

اشارات تاریخی به سرگذشت امت‌های پیشین، اشاره‌های علمی به اسرار آفرینش هستی همچنین چگونگی سیر تکوین جسم و جان آدمی و نیز اشارات اخلاقی با ظرافت و حساسیت‌های سیر و سلوک، همگی صدها نکته باریک‌تر از مو در خود جای داده‌اند. دستیابی به مفاهیم نهفته در این اشارات، در گرو بررسی عالمانه آیات وحی و تدبر در آنها از یک سو، و برخورداری از دانش‌های تاریخی و تجربی و اخلاقی از سوی دیگر است.

افزون بر این، گاه در آیاتی از قرآن، واژه‌هایی به کار رفته که به یک عادت یا رسم جاهلی آن دوره اشاره دارد؛ از قبیل «نسیء»⁽¹⁾

(إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ)؛ «جز این نیست که، جابه‌جا کردن [ماه‌های حرام] فزونی در کفر است». (سوره توبه، آیه 37). نسیء یکی از عادت‌های، جاهلیت بود؛ بدین بیان که مردم آن عصر، ماه های حرام را تغییر می‌دادند و حکم ماه حج را در هر سه سال، سالی ده روز به ماه بعد می‌انداختند. (تفسیر و مفس - ران، ج 1، ص 20). ماه‌های حرام که جنگ و خون‌ریزی در آنها حرام شده، عبارت است از: محرم، رجب، ذی القعده و ذی الحجة.

4. اسرار ماندگاری قرآن در کلام اهل بیت علیهم السلام

اشاره

چنان که در مبحث انس با قرآن گذشت، شناخت صحیح و جامع مفاهیم و معارف قرآن در گرو تفسیر روشمند این کتاب آسمانی است. چنین تفسیری هنگامی میسر است که از یک سو، مفسر قرآن از شرایط لازم برای تفسیر برخوردار باشد و از سوی دیگر، منابع تفسیر نیز اصالت و اعتبار لازم را داشته باشند. بی‌توجهی به این مهم سبب شده مسلمانان و جامعه اسلامی همواره در اثر تفسیرهای جاهلانه یا عنادآلود اشخاص، گروه‌ها و فرقه‌های منحرف زیان ببیند. تفسیرهای ارائه شده از سوی «خوارج» در نیمه نخست سده اول هجری و همچنین گروهک «فرقان» در عصر ما، دو نمونه آشکار از این گونه تفسیرهاست.

نظر به اینکه شناخت تفسیر روشمند، نقشی اساسی در شناخت تفسیر صحیح قرآن و تمایز آن از تفاسیر ناصواب دارد، در این بخش به اختصار، ملاک‌ها و شرایط لازم را در این باب یادآور می‌شویم.

از تدبر و مطالعه در آیات قرآن و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در می‌یابیم که در جاودانگی قرآن، سه عامل اساسی تضمین گردیده است که از آنها به اسرار و رموز جاودانگی قرآن یاد می‌شود. در ادامه به اختصار به بیان هر یک می‌پردازیم.

الف) ژرفای نامحدود قرآن

پیش از این آوردیم که ژرفای نامحدود قرآن، یکی از ویژگی‌های ذاتی این کتاب آسمانی به شمار می‌آید. این ویژگی که در روایات از آن به «بطن» و «بطون» یاد شده، چنان مورد عنایت و تأکید پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام قرار گرفته که بنا به اظهار جمعی از اندیشمندان دینی، «روایات بطن» از جمله روایات متواتر شمرده می‌شوند. برخورداری یک سخن یا متن مکتوب از «بطون»، به این معناست که آن سخن یا متن علاوه بر آنچه با ظاهرش عرضه می‌کند، مفاهیم و مطالب دیگری را نیز در خود دارد که با ساز و کاری ویژه می‌توان آنها را استخراج کرد.

علامه طباطبایی در تعریف «ظَهْر» و «بَطْن» می‌گوید:

«ظهر همان معنای ظاهر و ابتدایی است که از آیه به دست می‌آید و بطن، معنای نهفته در زیر ظاهر است، چه آن معنی یکی باشدیا بیشتر...».⁽¹⁾

المیزان، ج 3، ص 74.

برخورداری آیات قرآن از بطون، موجب تمایز میان متن قرآن و متن‌های انسانی شده است. شاید درگذر زمان آثار ادبی، عرفانی و منظومِ برخی از فرهیختگان و عارفان نامور برداشت‌های گوناگونی شود، اما چون پدید آورندگان این گونه آثار در تنگنای زمان و مکان محدود بوده‌اند و قلمرو دانش آنان نیز محدود بوده است، نمی‌توان و نباید هرگونه دریافتی را از آثارشان، معادل مقصود آنان تلقی نمود. اما درباره متن قرآن این مطلب به کلی متمایز است؛ زیرا منبع قدسی و پدید آورنده قرآن، فوق زمان و مکان، صاحب علم بی پایان و محیط بر همه هستی و پدیده‌های آن است،⁽²⁾از این رو کلام او فراتر از زمان و مکان و دربردارنده معانی و مفاهیم بسیار است و این همان چیزی است که با بهره‌گیری از بطون، در آیات قرآن صورت بی‌همتایی یافته و قرآن را به ابدیت سپرده است.

آیات قرآن چنان‌اند که علی رغم ثبات و تغییر ناپذیری ظواهر الفاظ آن، معانی متکاملی را در خود گنجانده‌اند و به تناسب پیشرفت دانش انسانی، معانی جدیدی را از آن آیات می‌توان دریافت. به عبارت دیگر، هر چه بر دانش بشر افزوده می‌شود، جلوه‌هایی از آنچه در قرآن تعلیم شده، بر انسان آشکار می‌شود و معجزه بودن قرآن در این است که متنی ثابت، معانی و مفاهیمی جاودان و متطوّر را در خود جای داده است؛ متنی که دربردارنده حقیقت مطلق است و در عین حال فهم نسبی و عصری بشر را بر می‌تابد.⁽³⁾

در جایی امام باقر علیه السلام بطون قرآن را رمز ابدیت آن شمرده‌اند و سپس قرآن را به خورشید و ماه تشبیه می‌کنند:

فُضَیل بن یسار می‌گوید:

از امام باقر علیه السلام درباره این روایت سؤال کردم: ما مِنَ القرآن آیةٌ إلاّ و لَها ظَهرٌ و بَطنٌ [هیچ آیه‌ای از قرآن نیست، مگر آنکه ظاهر و باطنی دارد.] امام علیه السلام در پاسخ فرمودند: ظاهر قرآن همان نزول آن و باطن قرآن، تأویل آن است؛ برخی از قرآن تحقق‌یافته و برخی هنوز تحقق نیافته است. قرآن همانند خورشید و ماه همواره در حال جریان و پرتوافشانی است.⁽¹⁾

شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ج 27، ص 196.

شبیه این روایت در منابع اهل سنت هم نقل شده است.

تشبیه قرآن به خورشید و ماه، راز بسیار ظریفی را در باب ابدیت قرآن می‌گشاید. برپایه این سخن، همه نیازهای آدمیان در معرض خورشید همیشه تابان قرآن قرار می‌گیرد و این بدان روست که قرآن با سرچشمه گرفتن از دریای بی کران علم الهی و با برخورداری از ژرفای نامحدود، بالاتر از زمان و مکان، فراز و فرودهای حیات معنوی و مادی انسان‌ها را روشنایی می‌بخشد.

ژرفای نهایت ناپذیر قرآن، اولین و اصلی‌ترین رمز ماندگاری قرآن در بستر طولانی زمان است. این ویژگی سبب می‌شود مجموعه‌ای به ظاهر «محدود» از ظرفیتی نامحدود برخوردار گردد و آنچه به ظاهر «ثابت» می‌نماید، از پویایی درونی و همیشگی برخوردار باشد.

ب) پیوند قرآن و عترت

اشاره

ظرفیت نامحدود قرآن که برآمده از بطون آن است، در صورتی که به فعلیت برسد و متناسب با نیازهای زمان تفسیر گردد، با زندگی و نیازهای مؤمنان ارتباط برقرار می‌کند و به حاجات آنان در عرصه‌های گوناگون پاسخی شایسته می‌دهد.

چنانچه ساز و کارهایی به منظور تبیین و تفسیر آیات منظور نگردد، قرآن کریم در عین تقدس و عظمت و برخورداری از معارف بسیار، اصلی‌ترین ویژگی خود، یعنی هدایت‌گری و معرفت بخشی را از دست می‌دهد و بدین رو از ورود به عرصه زندگی آدمیان باز می‌ماند.

حال باید دید برای این منظور در کنار قرآن، کدام ساز و کارها تعبیه شده و کیفیت بهره‌گیری مؤمنان از آنها نیز چگونه است؟ اهمیت مطلب یاد شده را می‌توان از این سخن امام علی علیه السلام دریافت:

«هذا القرآن إِنَّما هُوَ خَطٌّ مَسطورٌ بَینَ الدَّفَتَینِ، لاینْطِقُ بِلِسانٍ و لا بُدَّ لَهُ مِنْ تَرجُمانٍ؛⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 125.

به منظور تبیین و تفسیر صحیح قرآن، نخستین و اصلی‌ترین ساز و کار، «پیوند جاودانه و ناگسستنی قرآن و عترت» است. تشریع اصل امامت در قرآن در حقیقت، بیانگر این سازوکار بنیادی است و توصیه مکرر پیامبر صلی الله علیه و آله در توجه دادن مسلمانان به این پیوند نیز از اهمیت فراوان آن در زندگی مؤمنان حکایت دارد.

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در این باره فرمود:

من در میان شما دو چیز گرانبها را ترک کردم که اگر بدان‌ها تمسک جویید، هرگز پس از من به بی‌راهه نخواهید رفت؛ یکی از آن دو از دیگری بزرگ‌تر است: کتاب خدا (قرآن) که ریسمان کشیده شده‌ای است از آسمان به زمین و [دیگری] عترت من، اهل بیتم. آگاه باشید که آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد، تا آنکه کنار حوض بر من وارد شوند.⁽²⁾

این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که به «حدیث ثَقَلَین» شهرت‌یافته، از جمله روایاتی است که شیعه و اهل سنت بر اعتبار آن اتفاق نظر داشته، به تواتر آن را نقل کرده‌اند.

ابن حجر هیتمی - از عالمان بر جسته اهل سنت - درباره این حدیث می‌گوید:

برای حدیث مذکور طرق بسیاری است [و] بیست و چند نفر از صحابه آن را روایت کرده‌اند. برخی از آنان این حدیث را در سفر حجة الوداع و در روز عرفه از وی شنیده و نقل کرده‌اند و برخی آن را در زمان بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله و در حضور جمع زیادی از صحابه شنیده و نقل کرده‌اند. گروهی دیگر آن را در ماجرای بزرگ و فراموش ناشدنی غدیر خم از پیامبر شنیده‌اند و بالاخره

گروهی دیگر گفته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از بازگشت از طائف، خطبه‌ای ایراد کرد و در آن، حدیث ثقلین را بیان فرمود.⁽¹⁾

الصواعق المحرقه، ص 150.

امام علی علیه السلام در باره پیوند قرآن و عترت می‌فرماید:⁽²⁾

«خداوند تبارک و تعالی ما را پاکیزه نمود و نگه داشت و ما را بر خلقش گواه قرار داد و در زمینش حجت نهاد و ما را همراه با قرآن، و قرآن را همراه با ما قرار داد؛ نه ما از قرآن جدا شویم و نه قرآن از ما جدا شود».

امام علی علیه السلام در جایی دیگر قرآن را منهای عترت، «کتاب صامت» می‌خواند که با پیوند آن با عترت، به نطق در می‌آید و مؤمنان را به راه سعادت هدایت می‌کند:

«هذا کتابُ اللهِ الصَّامتِ و أَنَا الْمُعبِّر عَنْه فَخُذُوا بِکتابِ اللهِ النَّاطِقِ؛⁽³⁾این قرآن، کتاب خاموش خداست و من آن را تعبیر (تبیین) می‌کنم؛ پس به کتاب ناطق خدا تمسک جویید».

به هر حال پیوند قرآن و عترت از دو جنبه می‌تواند اهمیت داشته باشد

اول: فلسفه پیوند قرآن و عترت

حضور مستمر مفسری آگاه به معارف و اسرار وحی در کنار قرآن، ضرورتی است که حتی خود قرآن نیز آن را آشکارا بیان داشته است. در عصر نزول که شرایط فراگیری وحی در جامعه مسلمانان کاملاً فراهم بود، قرآن، شخص پیامبر صلی الله علیه و آله را برای عهده داری این مسئولیت خطیر به مسلمانان معرفی نموده است:

(وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ)؛4

«و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم، تا برای مردم آنچه را به سوی ایشان نازل شده است توضیح دهی، و امید که آنان بیندیشند».

اساساً در نگاه قرآن کریم یکی از مسئولیت‌های اصلی همه پیامبران تفسیر و تبیین وحی بوده است؛ چنان که در آیه‌ای می‌خوانیم:

(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ) ؛⁽¹⁾

سوره ابراهیم، آیه 4.

«و ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم، تا [حقایق را] برای آنان بیان کند».

آنچه از این گونه آیات بر می‌آید، این است که اولاً وحی آسمانی در همه ادوار تاریخی با زبان و واژگان شناخته شده و قابل فهم پیامبران و مخاطبان وحی، نازل شده است و دوم اینکه همواره یک عنصر انسانی در کنار وحی، مسئولیت تعلیم و تبیین و به عبارتی شفّاف ساختن ابعاد گوناگون وحی را نیز بر عهده داشته است.

گرچه اینک با ختم نبوت، نزول وحی خاتمه‌یافته، اما اعتبار و حجیت وحی قرآنی - بنا به باور همه مسلمانان - تا ابد باقی است. این جاودانگی و ابدیت قرآن از یک سو، و ظهور نیازهای جدید در عرصه حیات فردی و اجتماعی مؤمنان از دیگر سوی، حضور مفسران آگاه به اسرار و ژرفای وحی را در کنار قرآن برای همه زمان‌ها ضرورت می‌بخشد.

در اندیشه بنیادین شیعه، این ضرورت حیاتی در «پیوند همیشگی و ناگسستنی قرآن با عترت» تحقق عینی‌یافته و خطوط کلی آن نیز در آیاتی که به تشریع اصل امامت پرداخته‌اند و هم چنین در سخنان گران‌بهای پیامبر صلی الله علیه و آله ترسیم شده است.

با تشریع اصل امامت و در پرتو پیوند قرآن و عترت، آیات صامت وحی، متناسب با موضوعات و مسائل جدید به نطق در می‌آیند و بدین رو زندگی آدمیان از موهبت وحی، رنگی دیگر می‌یابد. با این پیوند مبارک، قرآن همواره در حال نازل شدن است و هیچ عصری و نسلی، از وحی آسمانی بی بهره نمی‌ماند.

دوم: ثمرات پیوند قرآن و عترت

از پیوند جاودانه قرآن و عترت ثمرات ارزشمندی نصیب مؤمنان و جامعه اسلامی می‌گردد که از این قرارند:

الف) رهبری سیاسی اهل بیت علیهم السلام به تبیین دقیق و کاربردی بخش بزرگی از آیات قرآن می‌انجامد؛ آن هم آیاتی که ناظر به شئون مختلف جامعه دینی است.

ب) با رهبری سیاسی اهل بیت علیهم السلام رهنمودهای قرآنی برای ساختن جامعه الهی و ارزش محور، در کمال دقت و اطمینان به کار گرفته می‌شوند و در نتیجه، همگان به کرامت انسانی خود می‌رسند.

ج) اجتهاد روشمند در قرآن

همان گونه که پیشتر آمد، پیوند قرآن و عترت، پیوندی مستمر و ناگسستنی است، امّا نکته آزار دهنده این است که دسترسی به این ساز و کار برای همگان در همه زمان‌ها و مکان‌ها مقدور نیست. این عدم دسترسی یا در شرایط طبیعی است، مانند فاصله طولانی تا محل زندگی امام علیه السلام و در نتیجه، عدم امکان بهره‌مندی از ایشان، یا در شرایط غیرطبیعی، مانند عصر غیبت، چه کوتاه مدت و چه بلند مدت.

حال پرسیدنی است که آیا ساز و کار پیش بینی شده برای تبیین و روزآمدی قرآن، تنها در پیوند قرآن و عترت خلاصه می‌گردد؟ اگر چنین است، آیا در غیاب عترت علیهم السلام راه برای بهره‌مندی از قرآن به کلی مسدود می‌گردد و در نتیجه، وحی از زندگی آدمیان رخت بر می‌بندد، یا آنکه علاوه بر ساز و کار پیشین، سازو کار دیگری نیز پیش بینی شده تا در چنین وضعیتی آدمیان و جامعه انسانی از فیض وحی آسمانی محروم نگردند؟

همچنین آیا قرآن کریم، پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و عترت پاکش چنین شرایطی را پیش بینی کرده و هدایت‌های لازم را ارائه داده‌اند؟

دقت در آیات قرآنی، رهنمودهای پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و تعالیم اهل بیت علیهم السلام، ما را به ساز و کار دیگری در غیاب عترت نیز رهنمون می‌سازد که اصل آن «اصل اجتهاد» و خرد ورزی در آیات وحی است.

قرآن از این اصل به «تفقه در دین» یاد کرده و مؤمنان را نیزبه آن ترغیب نموده است:

(وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ) ؛⁽¹⁾

سوره توبه، آیه 122.

«و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند. پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا [دسته‌ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهند، باشد که آنان از [کیفر الهی] بترسند؟»

«تفقه» به این معناست که کسی در طلب چیزی باشد؛ به گونه‌ای که در آن تمحض و تخصص یابد.⁽²⁾از این رو، «تفقه در دین» به معنای فرا گرفتن دین به صورت تحقیقی است.

اصل این آیه، مؤمنان را از عزیمت دسته جمعی به جهاد نهی نموده و از آنان خواسته است هم زمان با عزیمت گروهی برای جهاد، جمعی نیز به منظور تفقه در دین به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسند تا پس از مراجعت به سوی قوم خویش، پیام وحی را به آنان ابلاغ کرده، آنها را از سرپیچی از فرمان‌های خداوند بیم دهند. از معادل قرار گرفتن تفقه در دین و جهاد در آیه بالا، به روشنی می‌توان به نقش مهم «اجتهاد روشمند» در حفظ و حراست از مرزهای اندیشه دینی و معارف ناب وحیانی واقف گردید.

تأکید قرآن بر «تعقل»، ⁽³⁾«تفکر»⁽⁴⁾و «تدبر»⁽⁵⁾همگی از اهمیت اجتهاد و خردورزی در حیات جاودانه قرآن حکایت دارد.

البته در همان زمان نیز برخی از شاگردان مکتب اهل بیت علیهم السلام از وجود ساز و کارهای دیگر - برای تبیین و تشریح قرآن - می‌پرسیدند و ائمه علیهم السلام نیز با تمسک به قرآن، توجه آنان را به اصل بنیادین «تفقه» و ژرف اندیشی در دین معطوف می‌ساختند.

یعقوب بن شعیب می‌گوید:

به امام صادق علیه السلام عرض کردم زمانی که برای امام حادثه‌ای رخ دهد (از دنیا برود)، مردم باید چگونه عمل کنند؟ امام علیه السلام فرمود: به سخن خداوند عمل نمایند: «باید از هر فرقه، گروهی به منظور تفقّه در دین کوچ کنند تا آن گاه که به سوی قوم خویش بازگشتند، آنان را بیم دهند؛ باشد که آنان بترسند.» امام علیه السلام فرمود: آن گروهی که برای تفقّه کوچ کرده‌اند، تا زمانی که در حال تحصیل هستند، معذورند و گروهی که مانده‌اند نیز معذورند تا آنان به سویشان باز گردند.⁽¹⁾

کتاب الوافی، ج 2، ص 127.

شایان ذکر است که اجتهاد در قرآن تنها در صورتی مشروع و روشمند است که از ضوابط و شرایط لازم برخوردار باشد. گام نهادن در عرصه خطیر اجتهاد، بدون برخورداری از شرایط لازم، خود نوعی «تفسیر به رأی» شمرده می‌شود که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نیز به شدت آن را نکوهیده‌اند.

با عنایت به مباحث گذشته چنین نتیجه می‌گیریم که قرآن کریم با وجود «ثبات» و «محدودیت» ظاهری، از ژرفای نامحدود، پویایی و تحرک درونی ویژه و اعجازآمیزی برخوردار است. این ویژگی ذاتی توأم با دو اصل بنیادین امامت و اجتهاد، سبب شده است قرآن همواره در بستر متحول زمان زنده بماند و بر نیازهای معرفتی و معیشتی آدمیان در اعصار گوناگون پرتو بیفکند.

نتیجه و بحث

قرآن از دیدگاه ائمه معصومین علیهم السلام دارای ویژگی‌های فراوانی است که موارد زیر برخی از آنهاست.

بخش دوم: تجلی قرآن در اقوال و افعال ائمه معصومین علیهم السلام

اشاره

با تأمل در کلمات ائمه اطهار در می‌یابیم که آیات قرآن جایگاه ویژه‌ای در سخنان آنها داشته و در افعال آنها نیز تجلی نموه است. آنها نمونه یکتای عاملان به قرآن‌اند. استواری و زیبایی کلام آنها شگفت‌انگیز و قابل تأمل است و استدلال آن بزرگواران به آیات قرآن ویژگی منحصر به فردی را برای ائمه اهل بیت علیهم السلام اثبات می‌کند.

در مورد علی علیه السلام نقل شده که:

انه کان‌یمشی فی الاسواق وحده و هودال، یرشد الضال ویعین الضعیف ویمر بالبقال والبیع فیفتح علیه القرآن ویقراء (تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ) ویقول: نزلت هذه الایة فی اهل العدل و التواضع فی الولاة و اهل القدرة من سائر الناس⁽¹⁾

درالمنثور، ج 6، ص 444 (ذیل سوره قصص، آیه 82)؛ تفسیر روح المعانی، ج 20، ص 125.

در تفسیر مفاتیح الاسرار عبارت زیبایی نقل شده که ذکر آن خالی از لطف نیست.

امیرالمؤمنین علی [علیه السلام] کان یجمع القرآن الذی تحته کنز لیتیمین؛ ای الحسن والحسین [علیهما السلام] و کان ابوهما صالحاً و ابوهما خیر منهما، احدهما کنز التنزیل و الاخر کنز التأویل، احدهما کنز ساکن والاخر کنز متحرک؛ هما امامان قاما أو قعدا و صلی الله علی محمد وآله الطاهرین؛⁽²⁾

امام علی علیه السلام قرآنی را جمع می‌کرد که زیر آن گنجی متعلق به دو یتیم بود؛ یعنی امام حسن و امام حسین علیهما السلام، پدر آن دو صالح بود و پدر ایشان بهتر از آنهاست. یکی از آن دو (امام) گنج تنزیل است و دیگری گنج تأویل، یکی ساکن و دیگری متحرک است، آن دو امام هستند بایستند یا بنشینند سلام و صلوات بر محمد و آل پاکش.

روایاتی از امام علی علیه السلام

من قال عندکل عطسه سمعها «الحمد لله رب العالمین» علی کل حال ما کان لم یجد وجع الضرس و الاذن ابدا؛⁽¹⁾

درالمنثور، ج 1، ص 32.

«انه کان اذا دخل وقت الصلاه اصفر وجهه الشریف و تغیر لونه فسئل عن ذلک فقال، انه دخل علی وقت امانه عرضها الله تعالی علی السموات والارض والجبال فابین ان‌یحملنها واشفقن منها وقد حملتها انا مع ضعفی فلا ادری کیف اؤدّیها؛⁽²⁾

از امام علی علیه السلام روایت شده که هر گاه وقت نماز می‌رسید رنگ ایشان به زردی می‌گرایید و دگرگون می‌شد. پس از این حالت ایشان سؤال شد، امام فرمود: وقت امانتی رسیده است که خداوند آن را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کرد، اما آنها نتوانستند حمل کنند و از حمل آن بری شدند حال آنکه من با این ضعفم آن را حمل می‌کنم و نمی‌دانم چگونه آن را به دوش می‌کشم و بر زمین می‌نهم؟!

خداوند می‌فرماید: «مؤمنان کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود، دل‌هایشان از عظمت خدا لرزان شود». آری علی علیه السلام راد مرد یگانه تاریخ اسلام که هیچ کس را یارای رویارویی با او نبود، این چنین هنگام حضور در محضر خدای لایزال، در نهایت خشوع و خضوع بودند.

3.تکلم علی بن ابی‌طالب بتسع کلمات ثلاث فی المناجاة و ثلاث فی الحکمة و ثلاث فی الآداب. و اما المناجاة فقال: کفانی فخرا ان تکون لی ربا و کفانی عزاً ان اکون لک عبدا و انت کما احب فاجعلنی کما تحب. و اما الحکمه، فقال: قیمة کل آمری ما کان یحسنه و ما هلک امرء عرف قدر نفسه و المرء مخبوء تحت لسانه. و اما الآداب، فقال: استغن عمن شئت فانت نظیره و تفضل علی من شئت فانت امیره واضرع الی من شئت فانت اسیره؛⁽¹⁾

جواهر الحسان، ج 1، ص 222.

علی علیه السلام نه سخن فرمود، سه مورد در مناجات و سه کلام در حکمت و سه مورد در ادب، اما در مناجات، پس فرمود: همین فخر برایم بس است که تو پروردگار منی و همین عزت برایم بس که من بنده توام و تو آن چنانی که من دوست دارم پس من را آن طور که دوست داری قرار بده، اما حکمت؛ ارزش هر مرد به آن چیزی است که او را نیکو می‌گرداند و نابود نگردد مردی که قدر خویش بداند، و مرد پشت زبانش مخفی است (تا زمانی که سخن نگوید) اما ادب؛ از هرکس خواستی بی‌نیاز باش؛ چون او خواهی شد. به هر کس که می‌خواهی ببخش که تو امیر و فرمانروای او خواهی شد. به هر کس که متوسل شوی اسیر او شوی».

شهدت علی بن ابی‌طالب رکب دابه یویأ. فلما وضع رجله فی الرکاب، قال: باسم الله، فلما استوی علی الدابه قال: الحمدلله، ثم قال: سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین و انا الی ربنا لمنقلبون، ثم قال: الحمدلله والله اکبر - ثلاثاً - اللهم لا اله الا انت ظلمت نفسی فاغفرلی انّه لایغفر الذنوب الا انت، ثم ضحک: فقلت له: ما اضحکک؟ قال: رأیت رسول الله

صلی الله علیه و آله صنع کما صنعت و قال کما قلت، ثم ضحک فقلت له: مایضحکک یا رسول الله؟ قال: العبد - او قال - عجباً لعبد ان یقول اللهم لا اله الا انت ظلمت نفسی فاغفرلی فانه لایغفر الذنوب الا انت یعلم انه لایغفر الذنوب غیره؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 16، ص 68 (ذیل سوره زخرف، آیه 13) و نیز تفسیر ثعلبی ذیل همین آیه؛ تفسیر مظهری، ج 8، ص 278؛ تفسیر ابن کثیر، ج 6، ص 219.

شاهد بودم که امام علی علیه السلام روزی بر مرکبش سوار شد، چون پا در رکاب گذاشت فرمود: «بسم الله» و چون بر مرکب استوار گردید: فرمود: «الحمدلله» و سپس گفت: (سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنّا لَهُ مُقْرِنِینَ * وَ إِنّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ) و سپس فرمود: «الحمدلله والله اکبر» و سه بار «اللهم لا اله الا انت ظلمت نفسی فاغفرلی انّه لایغفر الذنوب الا انت» سپس خندید. گفتم: چرا می‌خندی؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که آن‌طور انجام داد که من انجام دادم. سپس خندید گفتم: یا رسول الله چرا می‌خندید؟ فرمود: تعجب است از عبدی که می‌گوید «اللهم لا اله... خداوندا خدایی جز تو نیست، من به خودم ظلم نمودم پس مرا ببخش و کسی گناهان را نمی‌بخشد جز خدا» در حالی که بنده می‌داند که کسی غیر خدا گناهان را نمی‌بخشد.] اما باز به دیگری پناه می‌برد [

ما رأیت رسول الله‌یفعل ذلک. فقیل لهم الا تنهاهم، فقال: اخشی ان ادخل تحت قوله تعالی: (أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی * عَبْداً إِذا صَلّی) فلم یصرح بالنهی عن الصلوة؛⁽²⁾

روایت شده که امام علی علیه السلام در مصلی عده‌ای را دید که قبل از نماز عید نماز می‌خوانند، فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم را ندیدم که چنین کند، سپس به ایشان گفته شد، آیا آنها را نهی نمی‌کنی؟ ایشان فرمود: می‌ترسم

داخل این آیه شوم «آیا دیده‌ای کسانی را که نمازگزاران را نهی می‌کنند» و امام بر نهی از نماز تصریح نکردند.

انه اذا دخل المقبره قال: السلام علیکم اهل هذه الدیار الموحشه والمحال المقفره، من المؤمنین و المؤمنات. ثم قال: اما المنازل قد سکنت و اما الاموال فقد قسمت و اما الازواج فقد نکحت. فهذا خبر ما عندنا فلیت شعری ما عندکم و الذی نفسی بیده لو ان لهم فی الکلام لقالوا ان خیر الزاد التقوی⁽¹⁾

تفسیر المنیر، ج 1، ص 269.

والذی فلق الحبة و برأ النسمه لو ثنیت لی و ساده لحکمت بین اهل التوراة بتوراتهم و بین اهل الانجیل بانجیلهم، و بین اهل الزبور بزبورهم، و بین اهل الفرقان بفرقانهم، والذی نفسی بیده ما من رجل من قریش جرت علیه المواسی الا و انا اعرف له آیة تسوقه الی الجنة او تقوده الی النار؛ فقال له رجل: یا امیرالمؤمنین، فلما آیتک التی انزلت فیک؟ فقال: (أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ) فرسول الله «علی بینه من ربه» و انا شاهد منه؛⁽²⁾

قسم به جان کسی که دانه را شکافت و انسانها را به وجود آورد، اگر بخواهم می‌توانم برای اهل تورات با تورات و برای اهل انجیل با انجیل و برای اهل زبور با زبور و برای مسلمانان با قرآن قضاوت نمایم. قسم به آن کسی که جانم در دست اوست هیچ کس از قریش نیست مگر اینکه می‌دانم آیه‌ای که او را به بهشت سوق دهد یا به جهنم. پس مردی پرسید، یا امیرالمؤمنین، آیه شما در قرآن کدام است فرمود: (أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ) که در این آیه رسول خدا صلی الله علیه و آله «بینه» است و من شاهدم.

الا احد یسألنی عن القرآن فوالله لو اعلم الیوم احدا اعلم به منی و ان کان من ورای البحار لأتیته؛⁽¹⁾آیا کسی از شما درباره قرآن از من نمی‌پرسد، قسم به خداوند اگر امروز می‌دانستم که کسی نسبت به قرآن داناتر از من است، حتی اگر در ورای دریاها بود، نزد وی می‌رفتم.

نادی رجل من الخوارج علیاً رضی الله عنه، و هو فی صلاة الفجر، فقال (وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ

لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ)1 فاجابه علی رضی الله و هو فی الصلاة (فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ) ؛⁽¹⁾

مردی از خوارج علی علیه السلام را در حالی که نماز می‌خواند ندا داد و گفت: خداوند به تو و کسانی که قبل از تو بوده‌اند وحی نموده که اگر شرک بورزید اعمال شما از بین می‌رود. پس امام علی علیه السلام به او پاسخ داد - در حالی که در نماز بود - صبر نما که وعده خداوند حق است و کسانی که یقین ندارند تو را به مسخره نگیرند.

«طریق قرآن را پاک و پاکیزه نمایید. پرسیدند: طریق قرآن کدام است؟ فرمود: دهانهایتان. گفتند: چطور؟ فرمود: با مسواک زدن».⁽²⁾

امام علی علیه السلام حتی برای تلاوت ظاهری هم احترام خاصی قائل بودند. این سخن درباره دهانی بود که می‌خواهد قرآن بخواند و باید پاک و پاکیزه باشد، حال درون انسان که جای خود دارد.

کلام امام علی علیه السلام در نهایت بلاغت و شیوایی است از ابراهیم بن مهدی که ظاهراً از مخالفین حضرت در زمان مأمون است روایت شده که او می‌گوید:

در خواب علی علیه السلام را دیدم از او پرسیدم کیستی فرمود: علی بن ابی‌طالب. چند قدمی با او گام برداشتم و گفتم: من به این امر از تو سزاوارترم، اما جواب بلیغی آن چنان که می‌گویند از او نشنیدم. مأمون گفت: چه جوابی به تو داد؟ گفت: به من گفت: (سَلاماً) راوی می‌گوید: «فکان ابراهیم بن المهدی لایحفظ الآیه، فنبه المأمون علی الایة من حضره و قال: هو و الله‌یا عم

علی بن ابی‌طالب و قد جاءک بابلغ جواب فحزی ابراهیم و استحیا و کانت رؤیا لا محاله صحیحه؛⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 13، ص 70 (ذیل سوره فرقان، آیه 63).

روی عکرمه عن ابن عباس، والشعبی عن ابی اراکه قال: «لما انصرف امیرالمؤمنین من الانبار أو من الکوفه لقتال الخوارج بالنهروان و کان معه «مسافر بن عوف الاحمر» و کان ینظر فی النجوم. فقال له: یا امیرالمؤمنین، لا تسر فی هذه الساعه و سر فی ثلاث ساعات من النهار قال: «و لم؟» قال: لانک ان سرت الساعة اصابک و من معک بلاء و شده، و ان سرت فی الساعة الثالثة ظفرت». فقال: (اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) . ⁽²⁾قال الله سبحانه لنبیه: (قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاّ ما شاءَ اللّهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ)3 و سمعت رسول الله یقول: «من صدق منجماً - أوکاهناً - فکانما کذب بما انزل الله علی محمد صلی الله علیه و آله و فی روایة فقد کفر - وسمعته صلی الله علیه و آله وسلم‌یقول: انما اخاف علی امتی اثنین: التصدیق بالنجوم، والتکذیب بالقدر».

ثم قال: «ما کان لمحمد صلی الله علیه و آله منجم؛ و لا للخلفاء بعده». ثم قال له: «هل تعلم ما فی بطن فرسی هذه؟ فقال: ان حسبت علمت! فقال له: «من صدقک بهذا القول کذب القرآن، قال الله تعالی: (إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ

اَلسّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ)1 «الآیه و ما کان محمد⁽¹⁾یدعی ما ادعیت علمه».

طبق این روایت، چون امام علی علیه السلام عازم نبرد با خوارج شد, مسافر بن عوف با آن حضرت همراه بود و به ستارگان می‌نگریست. پس به امیرالمؤمنین گفت: در این ساعت حرکت مکن. حضرت پرسید: چرا؟ گفت: زیرا اگر در این ساعت مسافرت نمایی خود و همراهانت دچار بلا می‌شوید. پس علی علیه السلام فرمود: «خدایی جز الله نیست بر او توکل می‌کنیم» و خداوند به رسولش گفته است: «بگو من صاحب نفع و ضرر خودم نیستم، مگر آنچه خدا بخواهد اگر غیب را می‌دانستم بی تردید خیر فراوان می‌گرفتم و ضرری به من نمی‌رسید».

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: «هر کس منجم یا کاهنی را تصدیق کند پس گویا محمد صلی الله علیه و آله و آنچه را که بر او نازل شده تکذیب نموده است». و در روایتی ذکر شده که کافر است، زیرا ایشان فرمودند: «بر امتم از دو چیز می‌ترسم تصدیق نجوم و تکذیب قضا و قدر» سپس امام علی علیه السلام فرمود: «محمد صلی الله علیه و آله منجم نداشت و بعد از او هم این چنین نبود».

سپس علی علیه السلام فرمود: آیا می‌دانی در شکم اسب من چه است، مرد گفت: اگر حساب کنم می‌دانم. علی علیه السلام فرمود:

اگر این سخن را تصدیق نمایی قرآن را تکذیب نموده‌ای که خداوند می‌فرماید: علم قیامت و نزول باران و آنچه در رحم هاست، نزد خداوند است، و محمد صلی الله علیه و آله آنچه را تو ادعا نموده‌ای ادعا نکرده است.

«اللهم لا طیر الا طیرک ولا خیر الا خیرک؛هیچ فال نیکی نیست جز آنچه تو خواهی و هیچ خیری نیست جز خیر تو» و نیز می‌فرمود:

«یا ایها الناس توکلوا علی الله وثقوا به؛ ای مردم، بر خداوند توکل کنید و به او اعتماد داشته باشید». زیرا چنین فردی (فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً) ؛ از پیش رو و از پشت سر محافظت می‌شود.⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 19، ص 29 (سوره جن، آیه 27).

امام علی علیه السلام با این بینش گام برمی‌داشت و در مقام شنیدن حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله بسیار احتیاط می‌کرد. اگر از صحابه‌ای درباره رسول خدا صلی الله علیه و آله چیزی می‌شنید او را قسم می‌داد. «کنت اذا سمعت من رسول الله حدیثاً نفعنی الله بما شاء و اذا حدثنی غیره استحلفه فاذا حلف لی صدقته»⁽²⁾هر گاه حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌شنیدم، آن‌طور که خدا می‌خواست به من سود می‌رسید و هرگاه دیگری یا صحابه برای من حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌نمودند، او را قسم می‌دادم و اگر قسم می‌خورد تصدیق می‌نمودم. حساسیت امام علی علیه السلام در این مقام چنان است که می‌فرمود: «فرود از آسمان به زمین ساده‌تر است تا دروغ بستن بر رسول خدا صلی الله علیه و آله».⁽³⁾

آری، آن حضرت این گونه به مردم می‌آموخت تا مواظب کلامی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کردند باشند و تأکید می‌فرمود که اگر شما از ارتفاعی بسیار سقوط کنید، بهتر است تا دروغی را به رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت دهید.

فدعا اولاده الحسن والحسین و محمداً فقال: اوصیکم بتقوی الله فی الغیب و الشهاده وکلمه الحق فی الرضا و الغضب و القصد فی الغنی و الفقر و العدل علی الصدیق و العدو والعمل فی النشاط و الکسل و الرضا عن الله فی الشدة و الرخاء. یا بنی؛ ما شر بعده الجنة بشر و لا خیر بعده النار

بخیر، و کل نعیم دون الجنة حقیر و کل بلاء دون النار عافیه؛ من ابصر عیب نفسه شغل عن عیب غیره و الراضی بقسم الله لم‌یحزن علی ما فاته و من سل سیف بغی قتل به و من حفر لا خیه بئراً وقع فیها و من هتک حجاب اخیه کشف عورات بنیه و من نسی خطیئته استعظم خطئیة غیره و من استغنی بعقله زل و من تکبر علی الناس ذل و من اعجب برأیه ضل و من جالس العلماء وقر و من خالط الانذال احتقر و من دخل مداخل السوء اتهم. یا بنی! الادب خیر میراث و حسن الخلق خیر قرین. یا بنی! العافیة عشرة اجزاء تسعه منها فی الصمت الاعن ذکر الله و واحد فی ترک مجالسة السفهاء. یا بنی! زینة الفقر، الصبر و زینة الغنی الشکر. یا بنی! لا شرف اعز من الاسلام و لا کرم اعز من التقوی. یا بنی، الحرص، مفتاح البغی و مطیه النصب، طوبی لمن اخلص لله عمله و علمه و حبه و بغضه و اخذه و ترکه و کلامه و صمته و قوله و فعله؛⁽¹⁾

جواهر الحسان، ثعالبی، ج 1، ص 421 (در کنز العمال، ج 6، ص 413) فقط این قسمت را می‌آورد که به فرزندانش فرمود: به ابن ملجم غذا دهید و نوشیدنی بنوشید و به او احسان کنید. اگر زنده ماندم، من ولیّ دم خودم هستم یا می‌بخشم یا... و اگر شهید شدم او را بکشید و مثله نکنید. و نیز مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 144.

امام علی علیه السلام اولادش امام حسن و امام حسین علیهما السلام و محمد را صدا زد و فرمود: شما را در غیب و آشکار به تقوا سفارش می‌کنم، و گفتن کلمه حق هنگام رضا و غضب، میانه روی در هنگام ثروت و فقر، عدل در پیشگاه دشمن و دوست، کارکردن هنگام نشاط و تنبلی، و رضایت از خداوند هنگام شدت و آسایش. ای فرزندانم، هیچ شری پس از بهشت و هیچ خیری پس از آتش نیست (یا شری که پس از آن بهشت باشد شر نیست و خیری که پس آن آتش باشد خیر نیست) هر نعمتی غیر از بهشت کوچک است و هر بلایی غیر از آتش جهنم عافیت است. هر کس عیب خودش را ببیند عیب دیگران را نمی‌بیند، هر کس به تقدیر خداوند راضی باشد به آنچه از کف دهد محزون نشود، هر کس شمشیر تجاوز را بیرون کشد با همان کشته شود و هر کس برای برادرش چاهی

حفر نماید در آن افتد. هر کس حرمت دوستش را بشکند و هتک حرمت کند، حرمت فرزندانش شکسته شود. هر کس گناهش را فراموش کند، گناهان و خطاهای دیگران را بزرگ می‌بیند. هر کس با عقلش خود را بی نیاز بداند خوار و ذلیل شود و هر کس بر مردم تکبر کند فرو مایه و پست گردد. هر کس با رایش دچار غرور شود گمراه گردد، و هر کس با علما مجالست کند با وقار شود. هر که با فرومایگان نشیند خوار شود و هر کس در سرای سوء داخل شود متهم گردد.

ای فرزندان، ادب بهترین میراث است و حسن خلق بهترین همنشین. ای فرزندان، سلامتی ده جز است که نه جز آن در سکوت است مگر یاد خدا، و یکی در ترک مجالست افراد پست. ای فرزندان، زینت فقر، صبر، و زینت ثروت، شکر است. هیچ شرفی والاتر از اسلام و هیچ کرمی بزرگوارتر از تقوا نیست. ای فرزندان، حرص کلید تجاوز و باعث ناخوشی است، خوشا به حال کسی که عمل، دوستی، بغض، گرفتن و ترک کردن، سخن، سکوت، قول و فعل خود را برای خدا خالص کند.

روایاتی از امام حسن مجتبی علیه السلام

دخلت المدینة فرأیت الحسن بن علی علیهما السلام، فاعجبنی سمته و حسن روائه، فاثار منی الحسد ما کان یجته صدری لابیه من البغض فقلت: انت ابن علی بن ابی‌طالب؟ قال نعم: فبالغت فی شتمه و شتم ابیه، فنظر الی نظرة عاطف وروُف، ثم قال: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم (خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ) . فقرأ الی قوله: (فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ) ثم قال لی: خفض علیک استغفر الله لی و لک و انک لو استعنتا اعناک و لو استرقدتنا ارفدناک و لو استر شدتنا ارشدناک، نتوسم فی النوم علی ما فرط منی، فقال: (قالَ لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمِینَ) أمن اهل الشام انت؟ فقلت، نعم. فقال: شنشنه اعرفها من اخزم حیاک الله و بیاک و عافاک و آداک و النبسط الینا فی حوائجک و مایعرض لک، تجدنا عند افضل ظنک، ان

شاء الله - قال عصام فضاقت علی الارض بمارحبت و وددت انها ساخت بی ثم تسللت مننه لواذا و ما علی وجه الارض احب الی منه و عن ابیه،⁽¹⁾

تفسیر قرطبی، ج 7، ص 350. اخزم نام شخصی است که عاق پدرش شده بود و این عبارت ضرب المثل گردید.

داخل مدینه شدم، پس حسن بن علی علیه السلام را دیدم و راه رفتن، کردار و اعمالش مرا به تعجب واداشت. حسد و بغضی که نسبت به پدرش داشتم در سرم شعله ور شد گفتم: تو فرزند علی بن ابی‌طالب هستی؟ فرمود: بله. پس او و پدرش را بیشتر ناسزا گفتم. پس با نگاهی همراه با عطوفت و مهربانی به من نگریست، سپس فرمود: اعوذ بالله... پناه می‌برم به خدا از شر شیطان رانده شده، به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر، عفو کنید و به نیکی امر نمایید و از جاهلین اعراض کنید و آیه را خواند تا رسید به «سپس آنگاه بینا شوید». سپس به من فرمود: از تو درگذشتم، برای خودم و تو استغفار نمودم. اگر کمکی از ما می‌خواهی یاری‌ات دهیم، اگر حمایت و پشتیبانی می‌خواهی، حمایتت کنیم، اگر راهنمایی می‌خواهی راهنمای‌ات کنیم. از آنچه در حق ما روا داشتی پشیمان می‌شوی، آنگاه امام گفت: سرزنشی بر شما نیست خداوند شما را می‌بخشد و او بخشنده مهربان است.

آیا تو از اهل شام هستی؟ گفتم: بله. امام فرمود: «شنشنة» این عادتی است که از اخزم است (ظاهراً مراد امام این است که عادت مردم آن دیار است و بر تو گناهی نیست و تو بی‌اطلاعی) خداوند تو را زنده نگه دارد و تو را پناه دهد و ببخشد و یاری دهد. عصام گفت: در این هنگام زمین با همه وسعت آن برایم تنگ بود و دوست داشتم مرا در خود فرو برد. آنگاه از امام کمک و مشاوره گرفتم و هیچ کس از او و پدرش در روی زمین برایم محبوب‌تر نیست.

به راستی که اینان از خاندان رسالت‌اند و در آنجا پرورش یافته‌اند و قرآن در تمام تار و پود آنها تجلی یافته است.

می‌رساند، زیرا ایشان با مسکینان همنشین می‌شد و می‌فرمود: «خداوند مستکبرین را دوست ندارد».

«ان رجلاً قال له: ان الناس یزعمون ان فیک تیها. قال: لیس بتیه ولکنه عزه و تلا هذه الآیه (وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ) و ارید بالتیه الکبر⁽¹⁾

روح المعانی، ج 28، ص 116.

4.لما اسلم الحسن بن علی رضی الله عنه الامر الی معاویه، قال له معاویه: قم فتکلم. فحمدالله و اثنی علیه ثم قال: ان هذا الامر ترکته لمعاویه، ارادة اصلاح المسلمین و حقن دمائهم و ان ادری لعله فتنه لکم و متاع الی حین ثم استغفر فنزل؛⁽²⁾

چون حسن بن علی علیه السلام امر را به معاویه واگذار کرد، معاویه به ایشان گفت: برخیز و صحبت کن. پس امام حسن علیه السلام حمد و ثنای خداوند کرد و فرمود: این امر را برای اصلاح امور مسلمین و حفظ خون آنها به معاویه واگذار کردم. «شاید (چه می‌دانم؟) آن فتنه و آزمایشی برای شما باشد و نیز برخورداری تا مدتی». سپس استغفار کرد و پایین آمد.

اما بعد ایها الناس ان الله هداکم باولنا و حقن دماءکم بآخرنا و ان لهذا الامر مدة و الدنیا دول و ان الله تعالی قال لنبیه (وَ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ أَمْ بَعِیدٌ) ، الی قوله (وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ)3 الدهر کله و قوله(هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً) ، الدهر: الدهر کله و قوله(تُؤْتِی

أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها)1 قال: هی النخله و من حیث تثمر الی ان تصرم و قوله (لَیَسْجُنُنَّهُ حَتّی حِینٍ) .⁽¹⁾

ای مردم بدانید که خداوند شما را به اولین ما هدایت نموده و به دیگری، خون شما را حفظ نموده است. این دنیا روزگاری چند و مدتی دارد. خداوند تبارک و تعالی به رسولش فرمود: «و نمی‌دانم آیا نزدیک است یا دور، آنچه را که به شما وعده داده‌اند - تا آنجا که می‌فرماید - خداوند آنچه را بلند می‌گویند و آنچه را آهسته می‌گویید می‌داند، نمی‌دانم شاید آن (اعلان یا تأخیر عذاب) آزمایشی باشد برای شما تا از وقتی معین برخوردار شوید. و شاید این برخورداری همه روزگار باشد و نیز قول خداوند که فرمود:

«بر انسان روزگاری گذشت که چیز قابل ذکری نبود»؛ یعنی همه روزگار، و نیز سخن خداوند که فرمود: «درخت در تمام زمان‌ها به اذن خداوند میوه می‌دهد» که مراد از آن، درخت خرماست، از جهت زمانی که میوه می‌دهد تا زمانی که خالی از میوه می‌شود و نیز قول خداوند که می‌فرماید: «او را (یوسف) تا مدتی مشخص در زندان افکندند».

امام می‌خواهد بگوید تمام این زمان‌ها به اذن خداست و در محضر اوست چه مدتی که به انسان فرصت داده می‌شود تا شاید در اعمال خودش بنگرد و درس بگیرد. شاید این فرصت یک عمر طول کشد، زمانی که انسان هنوز پا به عرصه وجود نگذاشته بود و این زمان هم در اختیار خدا بود و حتی درخت‌ها به اذن خداوند میوه می‌دهند و به اذن او خشک می‌شوند و مدت زندانی ظاهری حضرت یوسف هم به اذن خداوند بود و زمان آن در حیطه قدرت او.

دعاء القنوت لمارواه احمد و اهل السنن و ابن خزیمه و ابن حبان و الحاکم من حدیث ابی الجوزاء عن الحسن بن علی رضی الله عنه قال: «علمنی رسول الله کلمات اقولهن فی الوتر: اللهم اهدنی فیمن هدیت، وعافنی فیمن عافیت،

وتولنی فیمن تولیت و بارک فیما اعطیت، و قنی شرّ ما قضیت، فانک تقضی و لایقضی علیک، انه لایذل من والیت و لا یعز من عادیت، تبارکت ربنا و توالیت» و زاد النسائی فی سننه بعد هذا و صلی الله علی محمد.⁽¹⁾

تفسیر ابن کثیر، ج 5، ص 508.

دعای قنوت، طبق آنچه که احمد و اهل سنن و ابن خزیمه و ابن حبان و حاکم، از حسن بن علی علیه السلام نقل نموده‌اند که: ایشان فرموده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله کلماتی به من یاد داده تا در وتر بخوانم.

خدایا، مرا به سوی کسانی که هدایت نموده‌ای هدایت کن، و به من عافیت عطا کن مثل کسانی که عافیت بخشیده‌ای، و مرا حمایت کن، همچون کسانی که حمایت نموده‌ای، و در آنچه به من عطا نموده‌ای برکت و فزونی قرار بده، و مرا از شرّ قضای خود مصون بدار. همانا تو قضا را بر می‌گردانی و کسی دیگر را یارای این کار نیست. هر کس را تو حمایت و سرپرستی کنی، خوار نشود و هر کس را که تو رها کنی عزتمند نشود، خداوند به ما برکت بده و ما را تحت حمایت خودت در آر.

ابن کثیر می‌افزاید: نسائی در سنن خودش بعد این عبارت دارد: «صلی الله علی محمد».

رکبت دابه فقلت: (سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنّا لَهُ مُقْرِنِینَ)2 فسمعنی رجل من اهل البیت، قال ابوکریب و الهباری و قال المحاربی: فسمعت سفیان یقول: هو الحسن بن علی رضوان الله تعالی علیهما، فقال: أهکذا أمرت؟ قال: قلت: کیف اقوال؟ قال: تقول الحمدلله الذی هدانا الاسلام، الحمدلله الذی منّ علینا بمحمد علیه الصلاة والسلام، الحمدلله الذی جعلنا فی خیر امة اخرجت للناس فاذا انت قد ذکرت نعما عظاما، ثم تقول بعد ذلک و سبحان الذی سخرلنا هذا و ماکنا له مقرنین و انا الی ربنا لمنقلبون؛⁽²⁾

سوار بر مرکب شدم و گفتم: «سبحان الله خدای را سپاس که این را بر ما رام گردانید، حال آنکه ما از مقربان نبودیم». پس مردی از اهل بیت به من گفت، این عبارت را ابوکریب و الهباری گفته‌اند، اما محاربی می‌گوید: از سفیان شنیدم که می‌گفت: او، حسن بن علی علیه السلام که بهشت خداوند بر آن دو باد، می‌باشد. امام به آن فرد فرمود:

آیا این گونه امر شده‌ای؟ و گفتم چه بگویم؟ فرمود: بگو: سپاس خدایی را که ما را به اسلام هدایت کرد، حمد خدایی را که به واسطه محمد صلی الله علیه و آله و سلم بر ما منت نهاد، سپاس خدایی را که ما را در بهترین امتش قرار داد پس در این صورت نعمت‌های زیادی را بر شمرده‌ای. آنگاه بگو سبحان الله.

در ادامه همین حدیث، روایت دیگری از ابن مجلز از امام حسن علیه السلام بدین مضمون نقل شده است.

«ما من لیلة الاینادی منادیا: صاحب الخیر هلم و یا صاحب الشر اقصر. فقال رجل للحسن رضی الله عنه أتجدها فی کتاب الله قال: نعم و (وَ اللّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ)1 قال: ذکر لنا ان فی التوراة مکتوبا: یا باغی الخیر هلم و یا باغی الشر انته.⁽¹⁾

هیچ شبی نیست مگر اینکه ندا دهنده‌ای فریاد می‌زند: ای صاحبان خیر بشتابید و بیشتر خیر جمع کنید و ای صاحبان شر بس است، کم کنید. پس مردی به حسن بن علی علیه السلام گفت: آیا این را در کتاب خداوند یافته‌ای؟ فرمود: بله: «خداوند به سوی سرای سلامت می‌خواند». سپس فرمود: برای ما گفته‌اند که در تورات نوشته شده است که: ای روندگان به سوی خیر بشتابید و ای صاحبان شر دیگر بس است.

انه کان اذا قرأ (وَ اللّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ) قال: لبیک ربنا و سعدیک؛⁽¹⁾

همان.

از امام حسن علیه السلام روایت شده، هرگاه برای نماز قیام می‌فرمود: بهترین لباسش را می‌پوشید. گفتند: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله چرا بهترین لباست را می‌پوشی؟ فرمود: زیرا خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد، پس برای خدایم زیبا نمودم. زیرا خدا فرمود: «زینت‌هایتان را هنگام نماز برگیرید». پس دوست دارم زیباترین لباس را بپوشم.

روایاتی از امام حسین و امام زین العابدین علیهما السلام

کان یشری کساء الخز بخمسین دیناراً فاذا اصاف تصدق به لایری بذلک بأسا و یقول قل: (مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ)3 ؛

امام زین العابدین علیه السلام لباس گرانبهایی از خز به پنجاه دینار خرید (ظاهراً در زمستان) چون آن را پوشید در تابستان صدقه داد و بر این امر (پوشیدن چنین لباس‌هایی) اشکال نمی‌دید و می‌فرمود: «چه کسی زینت خدا را که برای بندگانش نازل نموده حرام کرده است؟».

«روی ان الحسین رضی الله عنه اصیب و علیه جبة خز؛روایت شده هنگامی که امام حسین علیه السلام به شهادت رسید، لباسی از خز به تن داشت».

تفسیرقرطبی، ج 10، ص 95 (ذیل سوره نحل، آیه 23).

2) (2) همان، ج 13، ص 321.

شیخ مالک از امام سجاد علیه السلام روایت کرده که ایشان لباسی از جنس خز که به پنجاه دینار خریده بود در زمستان می‌پوشید، و چون تابستان می‌شد آن را یا بهایش را (پس از فروش) صدقه می‌داد و در تابستان دو لباس مصری که با گل اخری منقش شده بود می‌پوشید، و این آیه را تلاوت می‌فرمود: «چه کسی زینتی را که خداوند به بندگانش بخشیده و رزق پاک را حرام نموده است؟»

ان جاریة جعلت تسکب علیه الماء و یتهیأ للصلوة فسقط الابریق من یدها علی وجهه فشجه، فرفع رأسه الیها. فقالت: انّ الله‌یقول: (وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ) قال: «کظمت غیظی». قالت: (وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ) قال: «قد عفی الله عنک»، قالت: (وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ) قال: «اذهبی فانت حره»؛⁽¹⁾

در المنثور، ج 2، ص 317 (ذیل سوره آل عمران، آیه 134)؛ تفسیر المنیر، ج 4، ص 88 (اخرج البیهقی ان الجاریه لعلی بن الحسین رض الله، جعلت تسکب.).

بیهقی از امام سجاد علیه السلام روایت نموده که کنیز امام بر روی دستان ایشان آب می‌ریخت تا برای نماز آماده شوند، پس ظرف آب از دست کنیز رها شد و بر صورت حضرت خورد و آن را شکافت، پس امام سرش را به طرف او بلند کرد، کنیز گفت: خداوند می‌گوید: «کسانی که خشم خود را فرو می‌برند» امام فرمود: «خشم خود را فرو می‌برم» کنیز گفت: «و آنانکه از مردم در می‌گذرند»، امام فرمود: «خداوند از تو درگذرد»، کنیز ادامه داد: «خداوند محسنین را دوست دارد»، امام فرمودند: «برو تو آزاد هستی».

داشتن چنین سجایای اخلاقی است که حتی دشمنان حضرت هم به آن اعتراف می‌نمودند.

پس از عزل شدنم از هیچ کس جز علی بن الحسین علیه السلام نمی‌ترسیدم. او مردی صالح است و چون سخنم را شنیده بود به اصحابش فرموده بود که متعرض هشام نشوید. روزی چون برای انجام حاجتی بر من گذشت بر او متعرض

نشدم، و در حالی که بین مردم بود گفتم: (اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ) ؛ خداوند می‌داند که رسالتش را به چه کسی بدهد».⁽¹⁾

تذکرة الخواص، ج 2، ص 399؛ تاریخ طبرانی، ج 6، ص 428؛ ترجمه تاریخ دمشق، ص 75، رقم 111؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 526.

«انت (سعید بن مرجانه) سمعت هذا قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: من اعتق رقبة مؤمنه اعتق الله بکل إرب - ای عضواً - منها إرباً منه من النار حتی انه لیعتق بالید الید و بالرجل الرجل و بالفرج الفرج. فقال سعید: نعم. فقال علی بن الحسین لغلام له: اذهب فانت حُر لوجه الله». قد رواه البخاری و مسلم و الترمذی ومن طرق عن سعید بن مرجانه. و عند مسلم ان هذا الغلام الذی اعتقه علی بن الحسین زین العابدین کان قد اعطی فیه عشرة آلاف درهم»؛⁽²⁾

امام زین العابدین علیه السلام به سعید بن مرجانه می‌گوید: آیا شنیده‌ای که رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم فرمودند: «هر کس بنده مؤمنی را آزاد کند، خداوند به ازای هر عضو آزاد شده، عضوی از او را از آتش مصون می‌دارد، یعنی به ازای دست، دست و به جای پا، پا و به جای عورت، عورت؛ سعید گفت: بله شنیده‌ام، پس امام، غلام خود را صدا زد و فرمود: تو در راه خدا آزادی.

این حدیث را بخاری، مسلم، ترمذی و نسائی از طریق سعید بن مرجانه نقل نموده‌اند. در روایت مسلم آمده که امام علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام غلام را آزاد کرد و او را به ده هزار درهم خریده بود.

وکان (علی بن الحسین) یقول: عجبت للمتکبر الفخور الذی کان بالأمس نطفة و هو غداً جیفه، و عجبت لمن شک فی الله و هو یری عجائب مخلوقاته و عجبت لمن یشک فی النشاء الاخری و هویری النشاة الاولی و عجبت لمن عمل لدار الفناء و ترک دار البقاء»

قال: و کان اذا اتاه سائل یقول: «مرحباً بمن یحمل زادی الی الآخرة»⁽¹⁾

(هر دو روایت) تذکرة الخواص، ج 2، ص 392؛ المنتظم، ج 6، ص 328؛ صفه الصفوه، ج 2، ص 95؛ کشف الغمه، ج 2، ص 288.

امام سجاد علیه السلام می‌فرمود:

از متکبر فخرکننده‌ای تعجب می‌کنم که دیروز نطفه‌ای بی ارزش بود و فردا (پس از مرگ) از بوی پیکرش همه متنفر می‌شوند. و تعجب می‌کنم از کسی که در خدا شک می‌کند، حال آنکه عجایب مخلوقات را می‌بیند. و از کسی تعجب می‌کنم که در آخرت شک می‌کند حال آنکه تولد ابتدایی (خودش) را می‌بیند؛ و تعجب می‌کنم از کسی که برای سرای فنا کار می‌کند و سرای بقا را فراموش کرده است.

و نیز از این امام همام روایت شده که هرگاه به سائلی چیزی می‌بخشید می‌فرمود: «آفرین بر کسی که توشه من را به آخرت حمل می‌کند».

کان علی بن الحسین یبخل، فلما مات وجدوه یعول مئة اهل بیت بالمدینه؛⁽²⁾

در مورد امام سجاد علیه السلام نقل شده که عده‌ای گمان می‌کردند که ایشان بخیل است، هنگامی که شهید شدند تازه فهمیدند که صد خانواده را سرپرستی می‌نمودند.

لا یدرون من یأتیهم بالرزق، لانه کان یبعث به الیهم فی اللیل، فلما مات علی [بن الحسین علیه السلام] فقدو.⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، ج 3، ص 136؛ احمد بن حنبل الزهد، ص 245؛ الاغانی، ج 15، ص 326؛ تاریخ دمشق، ص 51، رقم 77.

عده‌ای نمی‌دانستند چه کسی روزی آنها را می‌دهد، چون شبانه برایشان غذا می‌فرستاد. وقتی ایشان شهید شد، فهمیدند.

کان یحمل جراب الخبز علی ظهره باللیل فیتصدق به؛ و یقول: «صدقة السر تطفی غضب الرب؛⁽²⁾آن حضرت کیسه‌ای از غذا را شبانه بر پشتش حمل می‌کرد و می‌فرمود: صدقه پنهانی، غضب خداوند را خاموش می‌کند.

«بینا هو فی بعض خلواته حتی رفع صوته: لا اله الله وحده لا شریک له، له الملک و له الحمد یحیی ویمیت، بیده الخیر، و هو علی کل شیء قدیر» قال: فردّ علیه رجل ما تقول یا عبدالله؟ قال: اقول ما تسمع. قال: أما انّها الکلمة التی قال الله (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ) ؛⁽³⁾

از امام سجاد علیه السلام در مورد مردی که قصد ایشان نموده بود، روایت شده که آن مرد گفت: من و امام در جای خلوتی بودیم که امام صدایش را بلند نمود و فرمود: خدایی جز الله نیست، شریکی برای او نیست، ملک از آن اوست و حمد مخصوص او، زنده می‌کند و می‌میراند؛ خیر در دست اوست و او بر هر کاری

تواناست. مرد که با امام تنها بود، گفت: چه می‌گویی ای بنده خدا، فرمود: آنچه می‌شنوی. مرد گفت: اما این کلمه‌ای است که خداوند فرموده است: «هر کس حسنه‌ای انجام دهد خداوند او را از هر گزندی ایمن سازد».

من اراد عزاً بلاعشیرة و هیبة بلاسلطان و غنی بلا فقر، فلیخرج من ذل المعصیة الی عز الطاعه؛⁽¹⁾

درالمنثور، ص 37.

دخل علی بن الحسین علی محمد بن اسامة بن زید فی مرضه یعوده، فجعل محمد یبکی و یقلق، فقال له علی: «ما شأنک؟» فقال: علیّ دین، قال: «کم هو؟» قال: خمسه عشر الف دینار، فقال: «هو علیّ».⁽²⁾

امام سجاد علیه السلام بر محمد بن اسامه وارد شد، در حالی که دچار بیماری شدیدی شده بود. محمد بن اسامه شروع به گریه کردن کرد. امام سجاد علیه السلام پرسید: تو را چه می‌شود؟ گفت: بر گردنم دینی است، امام پرسید: چقدر؟ گفت: 15 هزار دینار، امام فرمود: این دین را من به گردن می‌گیرم.

روایاتی از امام باقر علیه السلام

ابن

ابی حاتم از ابی جعفر (امام باقر علیه السلام) از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده‌اند که چون آب می‌نوشیدند می‌فرمودند: حمد خدایی را که ما را با آبی گوارا سیراب نمود و آب را به واسطه گناهان ما شور و تلخ قرار نداد.

قال لی ابی: یا بنی، لا تصحبن خمسة و لا توافقهم فی طریق: لا تصحبن فاسقاً، فانه‌یبیعک بأکله فما دونها. و لا بخیلاً، فانه یقطع بک، عن ماله أحوج ما کنت الیه. و لا کذاباً، فانه بمنزله السراب، یبعد منک القریب، ویقرب من البعید. و لا احمق، فانه یرید ان ینفعک فیضرک. و لا قاطع رحم فانی وجدته ملعوناً فی (ثلاثة) مواضع فی کتاب الله.⁽²⁾

ابوحمزه ثمالی روایت کرده که امام باقر علیه السلام به من فرمود: پدرم به من فرمود: ای پسرم، با پنچ نفر هم‌نشینی مکن و در راه با آنها مرو؛ اول: فاسق، زیرا تو را به خوردنی یا کمترین چیزی می‌فروشد. دوم: بخیل، زیرا او از مالی که تو بدان نیاز داری بخل می‌ورزد و به تو نمی‌بخشد. سوم: دروغگو، او به منزله سراب است، نزدیک را از تو دور می‌کند و دور را نزدیک می‌نماید. چهارم: احمق، زیرا او می‌خواهد به تو نفع رساند ولی ضرر می‌رساند. پنجم: کسی که صله رحم نمی‌کند، زیرا من درسه جای قرآن یافته‌ام که او معلون است.

اللهم انی اعوذ بک ان تحسن فی لوامع العیون علانیتی، و تقبح (فی خفیات العیون) سریرتی، اللهم کما اسأت و احسنت إلی، فاذا عدت فعد

علی؛⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، ج 3، ص 134؛ ابن عساکر (ترجمه امام)، ص 112، حدیث 141، البدایه النهایه، ج 9، ص 119، کشف الغمه، ج 2، ص 287، صفة الصفوه، ج 2، ص 94؛ سیر اعلام النّبلاء، ج 4، ص 396.

ان قوماً عبدوا الله رهبه، فتلک عبادة العبید، و ان قوماً عبدوه رغبة، فتلک عباده التجار، و ان قوماً عبدوه شکراً، فتلک عبادة الأحرار؛⁽²⁾عده‌ای خدا را از ترس عبادت می‌کنند، این عبادت بردگان است. عده‌ای خدای را به خاطر نعمت عبادت می‌کنند، این عبادت تجار است. و عده‌ای خدای را به خاطر شکر و سپاس عبادت می‌کنند، این عبادت آزاد مردان است.

لازم به ذکر است که در تفسیر ثعلبی از امام رضا علیه السلام از امام موسی بن جعفر و از امام صادق علیهم السلام نقل شده که نقش خاتم امام باقر علیه السلام «ظنی بالله حسن و بالنبی المؤمن و بالوصی ذی المنن و بالحسین و الحسن»بوده است.⁽³⁾

روایاتی از امام صادق علیه السلام

یا سفیان، إذا انعم الله علیک بنمة فاحببت بقائها و دوامها فاکثر من الحمد و الشکر علیها، فانّ الله عزّوجلّ یقول فی کتابه: (لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ)4 واذا استبطات الرزق فاکثر من الاستغفار، فان الله (تعالی) یقول: (اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً * یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً)5 یا سفیان، اذا أحزنک أمر من سلطان أو غیره فاکثر من قول: لاحول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم،

فانها مفتاح الفرج، و کنز من کنوز الجنة؛⁽¹⁾

تذکرة الخواص، 2، ص 442؛ حلیة الاولیاء، ج 3، ص 193؛ صفه الصفوه، ج 2، ص 168، رقم 186، سیر اعلام النبلاء، ج 6، ص 261، رقم 117؛ الفصول المهمه، فصل 6، ص 223؛ التذکره الحمدونیه، ابن حمدون، ج 1، ص 114، رقم 231؛ محاظرات الادباء، راغب، ج 2، ص 467.

(اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً * یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً) اگر در کاری غمگین شدی یا از پادشاهی ترسیدی بسیار بگو: «لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم»

زیرا این، کلید گشایش و گنجی از گنج‌های بهشت است.

نقل است که با موالی خود، روزی نشسته بود. ایشان را گفت: بیایید تا تبعیت کنیم و عهد بندیم که هر که از میان ما در قیامت رستگاری یابد همه را شفاعت کند. ایشان گفتند: یا بن رسول الله، تو را به شفاعت ما چه حاجت که جد تو شفیع جمله خلایق است؟ [امام] صادق [علیه السلام] گفت: من بدین افعال خود شرم دارم که به قیامت در روی جدّ خود نگرم.

و گفت: هرکه گوید خدای بر چیز است یا درچیز است و یا از چیز است، او کافر بُود.

وگفت: هر آن معصیت بنده را به حق نزدیک گرداند که اولی آن ترس بُوَد، و آخر آن نَذَر (به معنی بیم).

و گفت: هر آن طاعت که اول آن امن بود و آخر آن عُجب، آن طاعت، بنده را از خدای دور گرداند، زیرا که از این معنی بنده را به حق نزدیک گرداند، مطیع با عُجب، عاصی است و عاصی با عذر، مطیع.

از وی پرسیدند که: درویش صابر، فاضل‌تر است یا توانگر شاکر؟ گفت: درویش صابر، که توانگر را دل به کیسه بود و درویش را با خدای.

گفت: عبادت جز به توبه راست نیاید، که حق - تعالی - توبه مقدم گردانید بر عبادت، کما قال الله تعالی: (التّائِبُونَ الْعابِدُونَ) .⁽¹⁾

سوره توبه، آیه 112.

و گفت: ذکر توبه در وقت ذکر خدای، غافل ماندن است از ذکر، و خدای رایاد کردن به حقیقت آن بود که فراموش کند در جنب خدای جملۀ اشیاء را به جهت آنکه خدای او عزوجل بود از جملۀ اشیاء.

گفت: در معنی این آیه (یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ)2 ؛ «خاص گردانم به رحمت خویش هر که را خواهم»، واسطه و علل و اسباب از میان برداشته است تا بداند که عطای محض است.

گفت: از صحبت پنج کس حذر کنید: یکی از دروغگوی که همیشه با وی در غرور باشی؛ دوم احمق که آن وقت که تو سود خواهد، زیان تو بود و نداند؛ سوم بخیل که بهترین وقتی از تو ببرد؛ چهارم بددل که در وقت حاجت، تو را ضایع گذارد؛ پنجم فاسق که تو را به یک لقمه بفروشد و به کمتر از یک لقمه. گفتند: آن چیست کمتر از یک لقمه؟ گفت: طمع در آن.

و گفت: «من لم‌یکن له سر فهو مضر». اگر صحبت اعدا مضر بودی اولیاء را، به آسیه ضرری رسیدی از فرعون، و اگر صحبت اولیاء نافع بودی اعدا را، منفعتی رسیدی زن نوح و لوط را، و لکن بیش از قبضی و بسطی نبود.⁽²⁾

دَعاهُ) . [امام] صادق [علیه السلام] گفت: تا «صادق» می‌گفتی، کاذب بودی، اکنون آن روزنه را نگاه دار که جهان خدای بدان جا است.⁽¹⁾

همان، ص 14.

ان الله تعالی تجلی لعباده فی کتابه ولکن لا یبصرون. من کلمات الصادق جعفر بن محمد رضوان الله و سلامه علیهما؛⁽²⁾خداوند با کتابش قرآن برای بندگانش تجلی می‌کند و این را از کلمات جعفر بن محمدالصادق بهشت و سلام خدا بر آن دو باد، می‌توان فهمید.

القرآن نصفه فینا و نصفه فی عدونا و الذی فی عدونا فهو فینا؛⁽⁴⁾امام صادق علیه السلام فرموده است: قرآن، نصفش در مورد ماست و نصف آن درباره دشمنان ماست و آنچه که درباره دشمنان ماست در حقیقت درباره ماست.

منظور امام این است که مفاهیم قرآن یا درباره حب اهل بیت علیهم السلام است یا درباره بغض آن حضرات و تمام آن به نحوی به اهل بیت علیهم السلام مربوط است. شهرستانی این حدیث را در تأیید قول خودش می‌آورد که تمام قصص قرآن، ذکر دو فرقه مؤمن و کافر، و نیکان و بدان است.

فقد ابی (امام محمدباقر علیه السلام) بغلة له فقال: لئن ردها الله علیّ لاحمدنّه بحامد یرضاها، فما لبث ان اتی بها بسرجها و لجامها، فرکبها، فلما استوی علیها و ضمّ الیه ثیابه» رفع رأسه الی السماء فقال: «الحمد

لله» لم یزد علیها. فقیل له: فی ذلک فقال: «و هل ترکت شیئاً أو بقیت شیئاً جعلت الحمد کلّه لله عزوجل؛⁽¹⁾

الدرالمنثور، ج 1، ص 33.

ابونعیم در حلیة الاولیاء و بیهقی از امام صادق علیه السلام روایت کرده‌اند که ایشان گفت:

پدرم مرکبش را گم کرد و فرمود: اگر خداوند آن را برگرداند او را آنچنان که شایسته اوست حمد گویم. مدتی نگذشت که مرکب را با افسار و زین آن آوردند، پس بر آن سوار شد و چون بر آن استقرار یافت، سرش را به آسمان بلند کرد و فرمود: «الحمد لله» و چیزی اضافه نکرد. در این مورد مردم گفتند:... امام فرمود: آیا گمان می‌کنید چیزی را ترک کرده‌ام یا چیزی باقی مانده است؟! تمام حمد را برای خداوند عزوجل قرار دادم.

حدثنا احمدبن محمد بن مقسم ابوالحسین علی بن الحسن الکاتب، حدثنی ابی، حدثنی الهیثم، حدثنی بعض اصحاب جعفربن محمد الصادق [علیهما السلام] قال: «دخلت علی جعفر و موسی بین یدیه و هو یوصیه بهذه الوصیة، فکان مما حفظت منها ان قال: یا بنی اقبل وصیتی و احفظ مقالتی فانک ان حفظتها تعیش سعیداً و تموت حمیداً.

یا بنی، من رضی بما قسم له استغنی، و من مد عینه الی ما فی ید غیره مات فقیراً، و من لم‌یرض بما قسمه الله له اتهم الله فی قضائه، ومن استصغر زلّة نفسه استعظم زلّة غیره، و من استصغر زلّة غیره استعظم زلّة نفسه.

یا بنی، من کشف حجاب غیره انکشفت عورات بیته، و من سل سیف البغی قتل به، و من احتفر لاخیه بئراً سقط فیها، و من داخل السفهاء حقر، و من خالط العلماء و قر، و من دخل مداخل السوء اتهم.

یا بنی، ایاک ان تزری بالرجال فیزری بک، و ایاک و الدخول فیما لایعنیک فتذل لذلک.

یا بنی، قل الحق لک أو علیک تستشان من بین أقرانک.

یا بنی، کن لکتاب الله تالیاً و للسلام فاشیاً، و بالمعروف آمراً، و عن المنکر ناهیاً، و لمن قطعک واصلاً و لمن سکت عنک مبتدئاً، و لمن سألک مطیعاً، و ایاک و النّمیمة فانها تزرع الشحناء فی قلوب الرجال، و ایاک والتعرض لعیوب الناس فمنزله التعرض لعیوب الناس بمنزلة الهدف.

یا بنی، اذا طلبت الجود فعلیک بمعادنه، فان للجود معادن، و للمعادن اصولاً، و للأصول فروعاً، و للفروع ثمراً و لایطیب ثمر الا بأصول و لا أصل ثابت الا معدن طیب.

یا بنی، ان زرت فزر الأخیار ولا تزر الفجار، فانهم صخرة لا یتفجر ماؤها، و شجرة لایخضر ورقها، و أرض لایظهر عشبها. قال علی بن موسی [علیهما السلام]: فما ترک هذه الوصیه الی ان توفی؛⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، ص 195، (شرح حال امام، صادق علیه السلام) این سفارش، بسیار شبیه وصیت علی علیه السلام به فرزندانش امام حسن و امام حسین و محمد علیهم السلام است.

ای فرزندم، هر کس از دیگران کشف حجاب کند، عورات فرزندانش کشف شود. هر کس شمشیر بغی را بیرون کشد به آن کشته شود و هر کس چاهی برای برادرش حفر کند در آن بیفتد. هر کس داخل فرومایگان شود، حقیر گردد، هر کس با علما نشست و برخاست کند با وقار می‌شود. هر کس در مواضع گناه وارد شود متهم گردد.

ای فرزندم، مبادا مردم را نکوهش کنی که نکوهش می‌شوی، از داخل شدن در جایی که شایسته تو نیست بر حذر باش که خوار شوی.

ای فرزندم، کلام حق را بگو به نفع تو باشد یا به ضررت، زیرا باعث دور کردن بدنامی در میان دوستان می‌شود.

ای فرزندم، قرآن بخوان و آشکارا سلام کن، به معروف امر کن و از منکر نهی نما. هر کس از تو منقطع می‌شود با او صله رحم کن و هر کس سکوت می‌کند، تو ابتدا کن، هر کس از تو چیزی می‌خواهد به او اعطا کن. و از سخن‌چینی برحذر باش، زیرا کینه و عداوت را در قلب‌های مردم می‌کارد، و از متعرض شدن به عیوب مردم بر حذر باش.

ای فرزندم، اگر جود و بخشش را خواهی پس به دنبال معدن آن باش، زیرا برای جود و بخشش معادنی است و برای معادن، اصولی است و برای اصول، فروعی است و فروع آن ثمره آن است، ثمره حاصل نمی‌شود مگر به وسیله اصول و هیچ اصلی ثابت نیست مگر به واسطه معدنی نیک.

ای فرزندم، اگر به دیدار کسی رفتی به دیدار برگزیدگان برو، نه به دیدار فجار، زیرا آنها همچون صخره‌ای هستند که آبی از آنها جاری نمی‌شود. (اشاره به مثال قرآنی دارد) و درختی هستند که میوه نمی‌دهند و زمینی هستند که بخل می‌ورزد و گیاه نمی‌رویاند. علی بن موسی علیه السلام فرمود: تا هنگام مرگ این وصیت را فراموش نکردم.

«لا زاد افضل من التقوی، ولا شیء احسن من الصمت و لا عدو اضر من الجهل، ولا داء ادوی من الکذب؛⁽¹⁾

همان، ص 195. شرح حال امام، صادق علیه السلام. در سیر اعلام النبلاء آمده: «و لا داء أدوأ من الکذب»، (ج 6، ص 263) و در تهذیب الکمال آمده: «أدرأ من الکذب»، (ج 5، ص 90).

کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول فی خطبته، یحمدالله و یثنی علیه بما هو أهله ثم یقول: «من یهدالله فلا مضل له، و من یضلل الله فلا هادی له، ان اصدق الحدیث کتاب الله و احسن الهدی هدی محمد و

شرّ الامور محدثاتها و کل محدثه بدعة و کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار؛⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، ص 185 شرح حال امام محمد بن علی الباقر علیه السلام، در ادامه می‌گوید: «هذا حدیث، صحیح ثابت».

از امام جعفر صادق علیه السلام از پدرشان از جابر بن عبدالله روایت شده که رسول خدا در خطبه‌اش پس از حمد و ثنای الهی فرمودند: هرکس خدا او را هدایت کند گمراه نشود و هر کس خدای او را گمراه کند، هیچ هدایتی برای او نیست. درست‌ترین کتاب‌ها قرآن است و بهترین هدایت، هدایت محمد است صلی الله علیه و آله. بدترین امور، سخن گفتن از خود (برای) درباره آن است و بر هر بر ساخته‌ای بدعت است و هر بدعتی گمراهی و هر گمراهی در آتش. پیامبر خدا در ادامه این حدیث به قیامت و نقش ولی بودن خودشان اشاره می‌کنند.

بدین سان اهل بیت علیهم السلام به ما می‌آموزند که راه یافتن حق و قرار گرفتن در صراط مستقیم و دوری از کجی و انحرافات، تمسک به قرآن و سنجش قول و فعل آدمی با کتاب خداست. قرآن یگانه راه برون رفت از بن بست است؛ البته وقتی که با تعالیم روح‌بخش ائمه اطهار علیهم السلام تفسیر، تأویل و تبیین می‌شود. اگر کلام و رفتار آدمی در تمام جوانب زندگی از آیات و مقاصد قرآنی به دور باشد، ارزشی ندارد و اگر موافق و همسو با قرآن باشد، ارزشی والا می‌یابد.

افزون بر این، ائمه اطهار علیهم السلام به ما می‌آموزند که راه نجات و سعادت آدمی، ارتباط همیشگی با کلام خداوند و به یاد داشتن معارف این کتاب آسمانی است. البته این امر، تنها محدود به مشکلات و مبهات امور زندگی نیست، بلکه باید در سرتاسر زندگی آدمی مصداق داشته باشد.

امامان معصوم علیهم السلام نه تنها در برخورد با مشکلات‌یا مسائل مهم و بزرگ به قرآن مراجعه می‌نمودند، بلکه در تمامی امور مربوط به دین و دنیا به آن مراجعه و به آیات آن استشهاد می‌کردند، آنها با احاطه کامل بر مفاهیم و تفاسیر آیات در برخورد با مسائل مختلف با قرائت و تبیین آیات، راه حق و استوار را از راه ضلالت باز می‌شناسانند.

بخش سوم: احتجاجات اهل بیت علیهم السلام به آیات قرآن

اشاره

اهل بیت عصمت علیهم السلام، به عنوان حاملان و وارثان قرآن، مهم‌ترین و ارزشمندترین تفسیرها را پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بیان داشته‌اند. اصلی‌ترین و مهم‌ترین رسالت ائمه اطهار علیهم السلام تبیین و تفسیر آیات قرآن در موارد لازم و ضرروی بوده است.

امامان معصوم علیهم السلام عالم‌ترین و آگاه‌ترین افراد بر تفسیر قرآن در زمان خود بوده‌اند و این علم و دانش را از خداوند متعال اخذ کرده‌اند. اما با تأسف فراوان عده‌ای از منافقین در فرصتی که پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله به وجود آمد، زمزمه‌های قرآن بدون عترت را مطرح ساخته، در این راه تا حدودی نیز موفق شدند. اما آنها از این حقیقت غافل بودند که قرآن و عترت چون روحی واحد در دو قالب‌اند که اعراض از هر کدام به منزله دوری جستن از دیگری است؛ چنانکه تمسک به هر کدام نیز جز از رهگذر دیگری میسر نیست. ناگسستگی این دو از یکدیگر، حقیقتی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله بارها و بارها با جمله «لن یفترقا» آن را بیان نموده بودند.

عترت پیامبر علیهم السلام هم گرچه به ظاهر کنار گذاشته شده بودند، اما از هر فرصتی جهت اعتلای اسلام و دفاع از حقوق حقه خود به آیات و روایات استناد نموده، مردم را از حقیقت موضوع مطلع می‌ساختند.

اینک قبل از بیان برخی احتجاجات، روایتی از فاطمه زهرا علیها السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کنیم.

آلوسی به نقل از بن حجر الهیثمی می‌نویسد:

ان اشرف العرب نسباً اولاد فاطمه رضی الله عنها لانهم ینسبون الی النبی [صلی الله علیه و آله] کما صرح به جیمع من الفقهاء. و اخرج الطبرانی عن فاطمه رضی الله عنها قالت: قال رسول الله (صلی الله علیه و (آله) و سلم): کل بنی آدم ینتمون الی عصبة إلّا ولد فاطمه [علیها السلام] فانا ولیهم و

انا عصبتهم؛⁽¹⁾

روح المعانی، ج 26، ص 164 (ذیل یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی...)

هر کدام از فرزندان آدم به پدر منسوب‌اند مگر فرزندان فاطمه [علیها السلام] که من ولی و پدر آنها هستم».

آلوسی این روایت را با روایتی ازعمر بن الخطاب تأیید می‌کند، و می‌افزاید، حاکم می‌گوید: در مورد سند این روایت و «کلام فیه» هیچ بحثی نیست. او سپس حدیث «فاطمه [علیها السلام] بضعه منّی...»را می‌آورد.

نگارنده در این بخش برخی از این استدلالات را با عنوان احتجاجات اهل بیت علیهم السلام به آیات قرآن در اثبات حقانیت خود متذکر شده است.

استدلال به آیه مودت

اشاره

(قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی)2

بگو من از شما اجر رسالت جز این نخواهم که محبت را در حق خویشاوندان منظور دارید (و دوستدار آل محمد باشید که این اجر هم به نفع امت است و برای هدایت یافتن آنهاست)

زمخشری پس از تفسیر این آیه می‌نویسد: صحابه از حضرت رسول صلی الله علیه و آله سؤال کردند، یا رسول الله قربای تو چه کسانی هستند که دوستی‌شان بر ما واجب شده است؟ ایشان فرمودند: علی و فاطمه و دو پسرانش علیهم السلام.

پس از آن روایتی از امام علی علیه السلام نقل می‌کند، که حضرت علی نزد رسول الله صلی الله علیه و آله از حسد مردم به خویش، شکایت کردند. حضرت فرمودند: «اما ترضی ان تکون رابع اربعه اول من‌یدخل الجنه انا و انت و الحسن و الحسین و ازواجنا عن ایماننا و شمائلنا و ذریتنا خلف ازواجنا».

این لفظ کمی جای تأمل دارد، زیرا در کنز العمال چنین آمده:

یا علی ان اول اربعه یدخلون الجنة انا و انت و الحسن و الحسین و ذرارینا خلف ظهورنا و ازواجنا خلف ذرارینا و شیعتنا عن ایماننا و عن شمائلنا؛⁽¹⁾

کنزالعمال، ج 6، ص 218.

ای علی، اولین چهار نفری که داخل بهشت می‌شوند، من، تو، حسن و حسین هستیم و ذریه ما و همسران ما از نسل ما و شیعیان ما از جانب راست و چپ ما.

این حدیث در مستدرک الصحیحین چنین نقل شده است:

قال علی عن رسول الله: «ان اول من یدخل الجنة انا و فاطمه و الحسن و الحسین قلت: یا رسول الله فمحبونا؟ قال: من ورائکم. قال الحاکم و صحیح الاسناد».⁽²⁾

این حدیث و احادیث نظیر آن نشان می‌دهد که پنج تن آل عبا اولین کسانی هستند که وارد بهشت می‌شوند.

به هر حال این حدیث، بر فضیلت امام علی و همسر و فرزندانش علیهم السلام دلالت دارد؛ فضیلتی که موجب می‌شود همراه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارد بهشت خلد شوند.

زمخشری، به ذکر این فضیلت اهل بیت اکتفا نمی‌کند و جملاتی بسیار زیبا و دلنشین از حضرت رسول صلی الله علیه و آله در تأیید اهل بیت و دعوت مردم به محبت و دوستی آنان نقل می‌کند و متذکر می‌شود دشمنان اهل بیت به بهشت راهی ندارند:

«و عن النبی صلی الله علیه و آله حرمت الجنة علی من ظلم اهل بیتی و آذانی فی عترتی و من اصطنع صنیعة الی احد من ولد عبدالمطلب و لم یجازیه علیها فانا اجازیه علیها غدا اذا لقینی یوم القیامة».⁽³⁾

زمحشری در ادامه، حدیث دیگری از رسول الله صلی الله علیه و آله بدین مضمون نقل می‌کند که محبت آل محمد را تکمیل کننده ایمان و مرگ چنین فردی را مرگ شهیدی

می‌داند که بهشت بر او واجب است؛ در حالی که مبغضان آل محمد کافرند و استشمام رایحه بهشت بر آنان حرام است.

اصل حدیث از قول پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنین است:

من مات علی حب آل محمد مات شهیدا؛ ألا و من مات علی حب آل محمد مات مغفوراً له؛ ألا و من مات علی حب آل محمد مات تائبا؛ ألا و من مات علی حب آل محمد مات مؤمنا مستکمل الایمان؛ ألا و من مات علی حب آل محمد بشره ملک الموت بالجنة ثم منکر و نکیر؛ ألا و من مات علی حب آل محمد یزف الی الجنة کما تزف العروس الی بیت زوجها؛ ألا و من مات علی حب آل محمد مات علی السنة و الجماعه؛ ألا و من مات علی حب آل محمد جعل الله قبره مزار ملائکة الرحمه؛ ألا و من مات علی حب آل محمد فتح له فی قبره بابان الی الجنة؛

ألا و من مات علی بغض آل محمد مات کافرا؛ ألا و من مات علی بغض آل محمد لم یشم رائحة الجنة؛

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: هر کس با محبت آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد شهید مرده؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد آمرزیده مرده؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد تائب مرده؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد مؤمن و با ایمان کامل مرده؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد ملک الموت او را به بهشت بشارت می‌دهد و بعد از او منکر و نکیر؛ آگاه باشید هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد مانند عروس او را با احترام به سوی بهشت می‌برند؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد از قبرش دو دریچه به سوی بهشت باز می‌شود؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد قبرش زیارتگاه ملائکه رحمان می‌شود؛ آگاه باشید که هر کس بر حب آل محمد بمیرد بر سنت و جماعت مرده است.

آگاه باشید که هر کس بر بغض آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد روز قیامت با این وضع می‌آید که میانه دو چشمش نوشته باشند این شخص از رحمت خدا

مأیوس است؛ آگاه باشید که هر کس بر بغض آل محمد صلوات الله علیهم بمیرد کافر مرده است و بوی بهشت را احساس نخواهد کرد.⁽¹⁾

الکشاف، ج 3، ص 403.

شأن نزول آیه مودت

سیوطی در شأن نزول آیه دو نوع روایت آورده است که به جهت اهمیت مسئله هر دو روایت را نقل می‌کنیم.

فاتا هم فی مجالسهم فقال یا معشر الانصار الم تکونوا اذله فاعزکم الله؟ قالوا: بلی یا رسول الله. قال: أفلا تجیبونی؟ قالوا: ما نقول یا رسول الله؟ قال: الا تقولون الم یخرجک قومک فاویناک الم یکذبوک فصدقناک أولم یخذلوک فنصرناک. فما زال یقول حتی جشوا علی الرکب و قالوا اموالنا و ما فی ایدینا لله و رسوله فنزلت (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی)2

رسول خدا صلی الله علیه و آله در مجالس آنان حضور یافت و فرمود: ای گروه انصار، مگر شما ذلیل نبودید، پس خداوند شما را عزیز کرد؟ گفتند: چرا. رسول خدای فرمود: ای گروه انصار، چرا جواب مرا نمی‌دهید؟ گفتند: چه جواب دهیم؟ رسول خدا فرمود: چرا نمی‌گویید: مگر نه این است که قوم تو، تو را بیرون کردند و ما تو را پناه دادیم؟ مگر نه این است که آنان، تو را تکذیب کردند و ما تو را تصدیق کردیم؟ مگر نه این است که آنان تو را خوار کردند و ما تو رایاری کردیم؟ آن قدر رسول خدا از این سخنان گفت تا جایی که انصار سر به زیر انداختند و گفتند: ثروت ما و هر چه در اختیار ماست از آنِ خدا و رسول خداست که آیه نازل

شد که «بگو من در ازای رسالتم پاداشی جز محبت خویشاوندی از شما طلب نمی‌کنم».

«فقالوا یا رسول الله انا اردنا نجمع لک من اموالنا فانزل الله (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) عرض کردند: ای رسول خدا تصمیم داریم اموالی را برای شما جمع کنیم که آیه نازل شد که «بگو من در برابر ادای رسالتم پاداشی جز محبت خویشاوندی از شما طلب نمی‌کنم».

مصداق قربی

در اینکه مصداق قربی کیست، علمای اهل سنت روایات و اقوالی را نقل کرده‌اند:

الف) عن ابن عباس قال:

لما نزلت هذه الآیة (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) ، قالوا: یا رسول الله من قرابتک هولاء الّذین وجبت مودتهم قال: علی و فاطمه و ولداها؛

ابن عباس می‌گوید: چون آیه قربی نازل شد، از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند نزدیکان شما که در این آیه محبت آنان واجب شده است چه کسانی هستند؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندان او.

ب) از اهل بیت نیز درباره مصداق این آیه روایاتی وارد شده است؛ مانند:

«لما جیء بعلی بن الحسین علیه السلام اسیر فاقیم علی درج دمشق قام رجل من اهل الشام فقال: الحمدالله الذی قتلکم و استاصلکم. فقال له علی بن الحسین رضی الله عنه: أقرأت القرآن؟ قال: نعم. قال: أقرأت آل حم؟

قال: لا. قال: أما قرأت (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) قال: فانکم لانتم هم؟ قال: نعم؛⁽¹⁾

همان، ج 6، ص 7.

وقتی علی بن الحسین علیه السلام را به عنوان اسیر، وارد دمشق کردند، مردی از اهل شام گفت: سپاس خداوندی را که شما را کشت و ریشه کن نمود. علی بن الحسین علیه السلام فرمود: آیا قرآن خوانده‌ای؟ مرد پاسخ داد: آری. علی بن الحسین علیه السلام پرسید؟ آیا حم را خوانده‌ای؟ مرد پاسخ داد: نه. امام سجاد پرسید: آیا آیه (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) را خوانده‌ای؟ مرد پرسید: مگر قربی شما هستید؟ علی بن الحسین علیه السلام فرمود: آری.

عن ابن عباس (وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً) قال: المودة لال محمد؛ ابن عباس می‌گوید: مقصود از کسب حسنه و انجام آن، دوستی آل محمد صلوات الله علیهم است.⁽²⁾

مردم پرسیدند: «یا رسول الله من قرابتک الذین وجبت مودتهم؟ قال: علی و فاطمه و ابنهما؛ای رسول خدا خویشاوندان تو که مودت آنها بر ما واجب است چه کسانی هستند؟ فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندان آن دو. این سخن را سه بار تکرار فرمود».⁽³⁾

پس ثابت شد که این چهار نفر، خویشاوندان رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند. وقتی این معنا ثابت شده واجب می‌شود که این چهار نفر را مخصوص به مزیت و عظمت بدانیم.

فخر رازی می‌افزاید دلایل مختلفی بر این مسئله دلالت دارد:

اولاً: در روایت قبل گذشت که آل محمد کسانی هستند که برگشت امرشان به اوست پس کسانی که ارتباطشان محکم‌تر باشد «آل» محسوب می‌شوند و شک نیست که حضرت فاطمه و امام علی و امام حسن و امام حسین علیهم السلام محکم‌ترین پیوند را با رسول خدا صلی الله علیه و آله داشتند و این از مسلّمات و مستفاد از احادیث متواتر است. بنابراین لازم است که آنها را «آل پیامبر» بدانیم.

ثانیاً: شک نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله حضرت فاطمه را دوست می‌داشت و درباره او فرمود:

«فاطمه بضعة منی‌یؤذینی ما یوذیها»؛ فاطمه پاره تن من است آنچه او را آزار می‌دهد مرا آزار داده است.

همچنین با احادیث متواتر از رسول خدا صلی الله علیه و آله ثابت شده که آن امام علی و امام حسن و امام حسین را دوست می‌داشت و هنگامی که این معنی ثابت شود محبت آنها بر تمام امت واجب است چون خداوند فرموده: (وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ) ؛ «از او پیروی کنید تا هدایت شوید». و نیز فرموده: (فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) ؛ «کسانی که فرمان او را مخالفت می‌کنند از عذاب الهی بترسند».

و نیز فرموده (قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ) ؛ «بگو اگر خدا را دوست می‌دارید از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست دارد». و نیز فرموده: (لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) ؛ «برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود».

ثالثا: دعا برای «آل» افتخار بزرگی است و لذا این دعا خاتمه تشهد در نماز قرار داد «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد ارحم محمداً و آل محمد».

و چنین تعظیم و احترامی در حق غیر آل محمد دیده نشده است، بنابراین همه این دلائل نشان می‌دهد که محبت آل محمد واجب است.

سرانجام فخر رازی سخنان خود را در این باره با شعر معروف شافعی پایان می‌دهد:

یا راکبا قف بالمحصب من منی و اهتف بساکن خیفها و الناهض

سحرا اذا فاض الحجیج الی منی فیضا کما نظم الفرات الفائض

ان کان رفضا حب آل محمد فلیشهد الثقلان انی رافضی

ای سواری که عازم حج هستی در آنجا در نزدیکی منا که برای رمی جمرات، ریگ جمع می‌کنند و مرکز بزرگ اجتماع زائران خانه خداست بایست و فریاد بزن به تمام کسانی که در مسجد خیف، مشعول عبادت یا در حال حرکت‌اند.

فریاد بزن به هنگام سحر که حاجیان از مشعر به سوی منا کوچ می‌کنند و همچون نهری عظیم و خروشان وارد سرزمین منا می‌شوند.

آری فریاد بزن و بگو: اگر محبت آل محمد رفض و ترک دین خداست، همه جن و انس شهادت دهند که من رافضی هستم.⁽¹⁾

تفسیر کبیر، ج 27، ص 166.

ابن کثیر ذیل این آیه، روایت ابن عباس را نقل می‌کند که مراد از آن حضرت فاطمه، امام علی، امام حسن و امام حسین علیهم السلام هستند. او گر چه در سند برخی احادیث مناقشه می‌کند، اما می‌گوید:

والحق تفسیر هذه الآیة بما فسرها به حبرالامه و ترجمان القرآن عبدالله بن عباس رضی... کما رواه عنه البخاری ولا تنکر الوصاه باهل البیت و الامر باحسان الیهم و احترامهم و اکرامهم فانهم من ذریة طاهرة من اشرف بیت وجد علی وجه الارض فخرا و حسباً و نسباً؛⁽³⁾حق این است که تفسیر حبرالامه و ترجمان القرآن، ابن عباس را بپذیریم، همچنانکه بخاری از او روایت کرده است و سفارش به احسان و احترام اهل بیت قابل انکار نیست، زیرا آنها ذریه پاک رسول الله و باشرف‌ترین خانه بر روی زمین به لحاظ شرف حسب و نسب هستند.

می‌کند که در اینجا هم مقصود، اکرام اهل بیت علیهم السلام است. او در ادامه، واجب بودن محبت اهل بیت علیهم السلام را که امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم السلام هستند متذکر شده، می‌گوید در مقام اینها همین بس که در انتهای تشهد، سلام بر آنها تشریع شده و این مقامی بس عظیم است.

در موارد بسیاری ائمه اهل بیت علیهم السلام در اثبات وجوب مودتشان بر مردم، به این آیه استدلال نموده و با این آیه خودشان را به مردم معرفی نموده‌اند. دراین باره نمونه‌هایی را بیان می‌کنیم:

استدلال امام علی علیه السلام به آیه مودت

«فینا آل حم آیة لا یحفظ مودتنا الا کل مؤمن. ثم قرأ: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) .⁽¹⁾

الصواعق المحرقه، صص 101 و 136؛ ینابیع الموده، باب 59، ج 2، ص 80 و باب 58، ص 11.

امام علی علیه السلام فرمودند: درباره ما «آل حم» آیه‌ای است که دوستی ما را حفظ نمی‌کند مگر مؤمن، سپس این آیه را تلاوت فرمودند: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) ؛

عن علی، قال: «قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علیکم بتعلم القرآن و کثرة تلاوته تنالون به الدرجات و کثرة عجائبه فی الجنة ثم قال علی وفینا آل حم انه لایحفظ مودتنا الا کل مؤمن ثم قرأ...».⁽²⁾

استدلال امام حسن علیه السلام به آیه مودت

ثنا اسماعیل بن محمد بن اسحاق بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین، حدثنی عمی علی بن جعفر بن محمد، حدثنی الحسین بن زید، عن عمر بن علی، عن ابیه علی بن الحسین، قال: خطب الحسن بن علی الناس حین قتل علی، فحمدالله و اثنی علیه ثم قال: «لقد قبض فی هذه اللیله رجل لایسبقه الاولون بعمل و لایدرکه الآخرون و قد کان رسول الله صلی الله علیه و آله یعطیه رأیته فیقاتل و جبریل عن یمینه و میکائیل عن یساره، فما یرجع حتی یفتح الله علیه، و ما ترک علی اهل الارض صفراء و لا بیضاء الا سبع مائه درهم فضلت من عطایاه اراد ان یبتاع بها خادماً لاهله»... ثم قال:

ایها الناس! من عرفنی فقد عرفنی، و من لم یعرفنی فأنا الحسن بن علی، و أنا بن النبی، و أنا بن الوصی، و أنا بن البشیر، و أنا بن النذیر، و أنا بن الداعی الی الله باذنه، و أنا بن السراج المنیر، و أنا من اهل البیت الذی کان جبریل ینزل الینا و یصعد من عندنا، و أنا من اهل البیت الذی اذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیراً و أنا من اهل البیت الذی افترض الله مودتهم علی کل مسلم. فقال تبارک و تعالی لنبیه صلی الله علیه و آله: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً) فاقتراف الحسنه مودتنا اهل البیت.⁽¹⁾

المستدرک، علی الصحیحین، ج 3، ص 172.

در این شب، مردی از میان شما مفارقت نمود که پیشینیان بر او سبقت نگرفته‌اند و پسینیان او را درک نکرده‌اند. رسول الله صلی الله علیه و آله پرچم نبرد را به او می‌سپرد و می‌جنگید، در حالی که جبرئیل در سمت راست او و میکائیل در سمت چپ او بود؛ برنمی‌گشت تا اینکه پیروز می‌شد. جز هفتصد درهم چیزی بر روی زمین باقی نگذاشت که آن هم قصد داشت خادمی برای اهلش بخرد...

سپس امام حسن علیه السلام خطاب به مردم فرمود: ای مردم! آنکه مرا می‌شناسد، می‌شناسد و آنکه مرا نمی‌شناسد بداند که من، فرزند علی و فرزند پیغمبرم، من پسر آن کسی هستم که مردم را به رحمت خدا، مژده داد و از شکنجه خدا بیمناک فرمود. من فرزند کسی هستم که مردم را به فرمان خدا فرا خواند. من فرزند چراغ نورانی راه خدایم. من از خاندانی هستم که «جبرئیل» به سوی ما نازل شد و از جانب ما به سوی خدا صعود می‌کرد. من از خاندانی هستم که خدای متعال ما را از هرگونه پلیدی پاک و پاکیزه گردانید. من از خاندانی هستم که خدای تعالی دوستی آنان را بر مسلمانان واجب گردانید، و خطاب به پیغمبرش صلی الله علیه و آله فرمود: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) و فرمود: (وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً)1

مراد از «اقتراف حسنه (به دست آوردن حسنه)، دوستی ما خانواده است، که اگر کسی دست به دامن محبت ما دراز کند، خدای تعالی به او بهره بیشتری می‌دهد، و او را از هرچیزی که پسندیده است، برخوردار می‌گرداند.⁽¹⁾حاکم در پایان این حدیث می‌گوید: