بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 39

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 39: تاریخ امیرالمومنین علیه السلام - 5

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب تاريخ أمير المؤمنين عليه السلام - 5 / ادامه کتاب تاریخ أمیر المؤمنین علیه السلام - 5

تتمة أبواب فضائله و مناقبه صلوات الله عليه و هي مشحونة بالنصوص / ادامه باب های فضائل و مناقب دارای نص امیرالمؤمنین صلوات الله علیه

باب 70 ما ظهر من فضله صلوات الله عليه يوم الخندق

الأخبار

«1»

يف، [الطرائف] رَوَي أَبُو هِلَالٍ الْعَسْكَرِيُّ فِي كِتَابِ الْأَوَائِلِ قَالَ: أَوَّلُ مَنْ قَالَ جُعِلْتُ فِدَاكَ عَلِيٌّ عليه السلام لَمَّا دَعَا عَمْرُو بْنُ عَبْدِ وُدٍّ إِلَي الْبِرَازِ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَ لَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تَأْذَنُ لِي قَالَ إِنَّهُ عَمْرُو بْنُ عَبْدِ وُدٍّ قَالَ وَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَخَرَجَ إِلَيْهِ فَقَتَلَهُ وَ أَخَذَ النَّاسُ مِنْهُ. وَ مِنْ غَيْرِ كِتَابِ الْأَوَائِلِ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمَّا أَذِنَ لِعَلِيٍّ عليه السلام فِي لِقَاءِ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ وُدٍّ وَ خَرَجَ إِلَيْهِ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بَرَزَ الْإِيمَانُ كُلُّهُ إِلَي الْكُفْرِ كُلِّهِ‌⁽¹⁾. وَ مِنْ كِتَابِ صَدْرِ الْأَئِمَّةِ عِنْدَهُمْ مُوَفَّقُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَكِّيُّ أَخْطَبُ خَوَارِزْمَ بِإِسْنَادِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَمُبَارَزَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ لِعَمْرِو بْنِ عَبْدِ وُدٍّ أَفْضَلُ مِنْ أَعْمَالِ أُمَّتِي إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ⁽²⁾.

أَقُولُ: رَوَي ابْنُ شِيرَوَيْهِ فِي الْفِرْدَوْسِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ وَ فِيهِ مِنْ عَمَلِ أُمَّتِي. و روي صاحب كتاب الأربعين عن الأربعين عن إسحاق بن بشير القرشي عن وهب بن الحكم عن أبيه عن جده عن النبي صلي الله عليه و آله: مثله وَ قَالَ الْعَلَّامَةُ فِي شَرْحِهِ عَلَي التَّجْرِيدِ قَالَ حُذَيْفَةُ: لَمَّا دَعَا عَمْرٌو إِلَي الْمُبَارَزَةِ أَحْجَمَ

باب هفتادم: فضیلت های امیرالمؤمنین صلوات الله علیه که در جنگ خندق آشکار گردید

روایات

روایت 1

الطرائف: ابوهلال عسکری در کتاب «الأوائل» روایت کرده گوید: اولین کسی که عبارت «جعلت فداک» (یعنی «فدایت گردم!») را به کار برد؛ علی علیه السّلام بود آن گاه که در جنگ خندق عمرو بن عبد وُدّ عامری هماورد طلبید و کسی به مصاف وی نرفت، علی علیه السّلام عرض کرد: فدایت گردم یا رسول الله، آیا به من اجازه می فرمایی؟ فرمود: او عمرو بن عبد وُدّ است!! عرض کرد: من هم علیّ بن أبی طالب هستم! سپس به مصاف او رفته و وی را به قتل رساند و مردم این عبارت (جعلت فداک) را از او گرفتند. چون پیامبر صَلی الله علیهِ و آله اجازه فرمود که علی علیه السّلام به رویارویی با عمرو بن عبد وُدّ رود و علی علیه السّلام نیز به مصاف وی رفت، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: تمام ایمان به جنگ تمام کفر رفت! و از کتاب پیشوای ائمه ی اهل سنت، موفّق بن احمد مکّی أخطب خوارزم با اسنادش آورده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: به راستی که جنگ علی بن أبی طالب با عمرو بن عبد وُدّ عامری افضل از تمام اعمال اُمّت من تا روز قیامت است.⁽³⁾

می گویم:ابن شیرویه در «الفردوس» از معاویۀ بن حیدۀ از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نظیر این روایت را نقل کرده است و در آن است: «از عمل اُمّت من». و صاحب کتاب الأربعین ازکتاب الأربعین از اسحاق بن بشیر قرشیّ از وَهَب بن حَکَم از پدرش از جدش از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نظیر این روایت را آورده است .

علّامۀ در شرحی که بر کتاب «التجرید» نوشته گوید: حذیفه گفت: چون عمرو بن عبد وُدّ هماورد طلبید، همه

الْمُسْلِمُونَ‌⁽¹⁾كَافَّةً مَا خَلَا عَلِيّاً فَإِنَّهُ بَرَزَ إِلَيْهِ فَقَتَلَهُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ وَ الَّذِي نَفْسُ حُذَيْفَةَ بِيَدِهِ لَعَمَلُهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَعْظَمُ أَجْراً مِنْ عَمَلِ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ كَانَ الْفَتْحُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ عَلَي يَدِ عَلِيٍّ عليه السلاموَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَضَرْبَةُ عَلِيٍّ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَيْنِ. و ذكره القوشجي أيضا في شرحه من غير تفاوت.

وَ رَوَي الشَّيْخُ أَمِينُ الدِّينِ الطَّبْرِسِيُّ فِي مَجْمَعِ الْبَيَانِ عِنْدَ سِيَاقِ هَذِهِ الْقِصَّةِ بِرِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ: فَجَزَّ عَلِيٌّ عليه السلام رَأْسَهُ وَ أَقْبَلَ نَحْوَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَجْهُهُ يَتَهَلَّلُ‌⁽²⁾قَالَ حُذَيْفَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَبْشِرْ يَا عَلِيُّ فَلَوْ وُزِنَ الْيَوْمَ عَمَلُكَ بِعَمَلِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله لَرَجَحَ عَمَلُكَ بِعَمَلِهِمْ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ بَيْتٌ مِنْ بُيُوتِ الْمُشْرِكِينَ إِلَّا وَ قَدْ دَخَلَهُ وَهْنٌ بِقَتْلِ عَمْرٍو وَ لَمْ يَبْقَ بَيْتٌ مِنْ بُيُوتِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا وَ قَدْ دَخَلَهُ عِزٌّ بِقَتْلِ عَمْرٍو. وَ رَوَي السَّيِّدُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحُسَيْنِيُّ عَنِ الْحَاكِمِ أَبِي الْقَاسِمِ الْحَسْكَانِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ زُبَيْدٍ الشَّامِيِّ عَنْ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: وَ كَانَ يَقْرَأُ وَ كَفَي اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ بِعَلِيٍ‌⁽³⁾.

أقول: و قال السيد ابن طاوس في كتاب سعد السعود: قَوْلُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: لَضَرْبَةُ عَلِيٍّ لِعَمْرِو بْنِ عَبْدِ وُدٍّ أَفْضَلُ مِنْ عَمَلِ أُمَّتِي إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. رواه موفق‌⁽⁴⁾بن أحمد المكي أخطب خطباء خوارزم في كتاب المناقب و أبو هلال العسكري في كتاب الأوائل‌⁽⁵⁾.

و قال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة فأما الجراحة التي جرحها يوم الخندق إلي عمرو بن عبد ود فإنها أجل من أن يقال جليلة و أعظم من أن يقال عظيمة و ما هي إلا كما قال شيخنا أبو الهذيل و قد سأله سائل أيما أعظم منزلة عند الله علي أم أبو بكر فقال يا ابن أخي و الله لمبارزة علي عمرا يوم الخندق يعدل

مسلمانان جز علی علیه السلام از رویارویی با او خود داری نمودند. پس علی علیه السلام به جنگ او رفت و خداوند او را به دست وی به قتل رساند و سوگند به آنکه جان حذیفه در دست اوست، کار آن روز علی علیه السّلام به جهت پاداش، ارجمندتر از عمل اصحاب محمّد تا به روز قیامت است و پیروزی در جنگ آن روز بر دست علی علیه السّلام رقم خورد و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «تحقیقاً ضربت علی بهتر از عبادت همه جن و انس است». و قوشچی نیز آن را در شرح خود بدون هیچ اختلافی نقل کرده است.

شیخ امین الدین طبرسی ضمن بیان این داستان در «مجمع البیان» با روایت محمّد بن اسحاق آورده است که علی علیه السّلام سر وی را از تن جدا کرده و در حالی که رخسارش می درخشید، به سوی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رفت. حذیفه گوید: پس پیامبر فرمود: بشارت باد تو را ای علی که اگر کار تو را با کار اُمّت محمّد صَلی الله علیهِ و آله بسنجند، قطعاً عمل تو گران سنگ تر از عمل ایشان است، زیرا با قتل عمرو بن عبد وُدّ سستی و شکست تمام خانه های مشرکان را فراگرفت و هیچ خانه ای از خانه های مسلمانان نماند مگر اینکه از بابت قتل عمرو، عزّت وارد آن شد. و سید ابومحمّد حسینی از الحاکم ابوالقاسم حسکانی با اسناد خود از سفیان ثوری از زبید شامی از مرّۀ از عبدالله بن مسعود روایت کرده؛ * گفت: عبد الله بن مسعود در این مورد چنین قرائت می کرد: «وَ کَفَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتَالَ» بِعلیّ{و خدا [زحمت] جنگ را} بر دست علی{از مؤمنان برداشت}⁽⁶⁾

می گویم: سیّد بن طاوس در کتاب «سعد السعود» گوید: قول پیامبر صَلی الله علیهِ و آله که«تحقیقاً ضربتی که علی به عمرو بن عبد وُدّ زد، بهتر از عمل اُمّت من تا روز قیامت است» را موفّق بن احمد مکّی بزرگترین خطیبان خوارزم در کتاب «المناقب» و ابوهلال عسکری در کتاب «الأوائل» نقل کرده اند.⁽⁷⁾

ابن أبی الحدید در کتاب شرح النهج گوید: اما زخمی که در جنگ خندق بر عمرو بن عبد وُدّ وارد فرمود، بسیار گران سنگ تر از آن است که گفته شود «ضربت بزرگی بود» و با عظمت تر از آن است که گفته شود «با عظمت بود» و این ضربت مصداق سخن شیخ ما ابوالهذیل است که در پاسخ پرسنده ای که پرسید: منزلت علی نزد خدا بزرگ تر است یا منزلت ابوبکر؟ و او گفت: برادر زاده، به خدا سوگند که نبرد علی با عمرو در جنگ خندق

أعمال المهاجرين و الأنصار و طاعاتهم كلها و تربي عليها فضلا عن أبي بكر وحده. وَ قَدْ رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ مَا يُنَاسِبُ هَذَا بَلْ مَا هُوَ أَبْلَغُ مِنْهُ رَوَي قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ مَالِكٍ السَّعْدِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ لَيَتَحَدَّثُونَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ مَنَاقِبِهِ فَيَقُولُ لَهُمْ أَهْلُ الْبَصِيرَةِ إِنَّكُمْ لَتُفَرِّطُونَ فِي تَقْرِيظِ هَذَا الرَّجُلِ فَهَلْ أَنْتَ مُحَدِّثِي بِحَدِيثٍ عَنْهُ أَذْكُرُهُ لِلنَّاسِ فَقَالَ يَا رَبِيعَةُ وَ مَا الَّذِي تَسْأَلُنِي عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام وَ مَا الَّذِي أُحَدِّثُكَ بِهِ عَنْهُ وَ الَّذِي نَفْسُ حُذَيْفَةَ بِيَدِهِ لَوْ وُضِعَ جَمِيعُ أَعْمَالِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَي مُحَمَّداً إِلَي يَوْمِ النَّاسِ هَذَا وَ وُضِعَ عَمَلُ وَاحِدٍ مِنْ أَعْمَالِ عَلِيٍّ فِي الْكِفَّةِ الْأُخْرَي لَرَجَحَ عَلَي أَعْمَالِهِمْ كُلِّهَا فَقَالَ رَبِيعَةُ هَذَا الْمَدْحُ الَّذِي لَا يُقَامُ لَهُ وَ لَا يَعْقِدُ وَ لَا يُحْمَلُ إِنِّي لَأَظُنُّهُ إِسْرَافاً يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ يَا لُكَعُ‌⁽¹⁾وَ كَيْفَ لَا يُحْمَلُ وَ أَيْنَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَ قَدْ عَبَرَ إِلَيْهِمْ عَمْرٌو وَ أَصْحَابُهُ فَمَلَكَهُمْ الْهَلَعُ‌⁽²⁾وَ الْجَزَعُ وَ دَعَا إِلَي الْمُبَارَزَةِ فَأَحْجَمُوا عَنْهُ حَتَّي بَرَزَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَتَلَهُ وَ الَّذِي نَفْسُ حُذَيْفَةَ بِيَدِهِ لَعَمَلُهُ ذَلِكَ الْيَوْمِ أَعْظَمُ أَجْراً مِنْ أَعْمَالِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ إِلَي هَذَا الْيَوْمِ وَ إِلَي أَنْ تَقُومَ الْقِيَامَةُ.

وَ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ ذَلِكَ الْيَوْمَ حِينَ بَرَزَ إِلَيْهِ: بَرَزَ الْإِيمَانُ كُلُّهُ إِلَي الشِّرْكِ كُلِّهِ. و قال أبو بكر بن عياش لقد ضرب علي بن أبي طالب عليه السلام ضربة ما كان في الإسلام أيمن منها ضربته عمرا يوم الخندق و لقد ضرب علي ضربة ما كان أشأم منها⁽³⁾يعني ضربة ابن ملجم لعنه الله وَ فِي الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا بَارَزَ عَلِيٌّ عَمْراً مَا زَالَ رَافِعاً يَدَيْهِ مُقْمِحاً رَأْسَهُ قِبَلَ السَّمَاءِ دَاعِياً رَبَّهُ قَائِلًا اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَخَذْتَ مِنِّي عُبَيْدَةَ يَوْمَ بَدْرٍ وَ حَمْزَةَ يَوْمَ أُحُدٍ فَاحْفَظْ عَلَيَّ الْيَوْمَ عَلِيّاً رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ.

با اعمال مهاجرین و انصار و تمام طاعات ایشان برابری کرده و افزون بر آن نیز هست چه رسد به ابوبکر به تنهایی!

و از حذیفة بن یمان مطلبی نقل شده است که با این مقام مناسبت دارد بلکه از جمله ابو الهذیل هم بلیغ تر است. قیس بن ربیع از ابوهارون عبدی از ربیعۀ بن مالک سعدی روایت کرده که گفت: نزد حذیفۀ بن یمان آمده و گفتم: ای ابوعبدالله، مردم درباره علی بن أبی طالب و مناقب وی گفتگو می کنند اما مردم بصره به آنان می گویند: شما درباره منزلت این مرد افراط می ورزید، آیا حدیثی درباره آن حضرت برای من نقل می کنی که آن را برای مردم روایت کنم؟ گفت: ای ربیعه، این چه پرسشی است که از من می کنی و من کدام فضیلت او را برای تو بازگو کنم؟ سوگند به خدایی که جانم در قبضه قدرت اوست، اگر همه اعمال امت محمّد، از روزی که به نبوّت مبعوث شده تا به امروز را در یک کفّه ترازو قرار دهند و یکی از اعمال علی علیه السّلام را در کفّه دیگر قرار دهند، قطعاً بر همه اعمال ایشان برتری خواهد یافت. پس ربیعه گفت: این مدحی بس بزرگ است که نمی توان برای آن ایستاد و نشست و مجلسی را برای بازگوی آن ترتیب داد و تحمّل ناپذیر است (یعنی اینکه این حدیث چنان سنگین است که قبول آن دشوار و بازگو کردنش دشوارتر است)، ای أبا عبدالله، گمان میکنم که افراط به آن راه یافته است. پس حذیفۀ گفت: ای نادان، چگونه قابل پذیرش نیست؟ کجا بودند مسلمانان هنگامی که در روز خندق عمرو بن عبد وُدّ و یارانش از خندق عبور کرده و ترس و وحشت آنان را فرا گرفت و او آنان را به مبارزه طلبید ولی به هماورد طلبی او پاسخ ندادند تا اینکه علی علیه السّلام به مصافش رفته و وی را به قتل رساند؟! سوگند به آنکه جان حدیفۀ در دست اوست که کار علی در آن روز به جهت پاداش ارجمندتر از اعمال اُمّت محمّد صَلی الله علیهِ و آله تا به امروز و تا قیام قیامت است!

و در حدیث مرفوع آمده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در آن روز، زمانی که علی علیه السّلام به مصاف عمرو رفت، فرمود: تمام ایمان به مصاف تمام شرک رفت. و ابوبکر بن عیاش گوید: به راستی که علی بن أبی طالب ضربتی وارد کرده که هرگز در اسلام ضربتی بدان خوش یُمنی زده نشده است: ضربت وی بر عمرو در جنگ خندق، و علی علیه السّلام ضربتی خورده است که بدشگون تر از آن ضربتی نیست یعنی ضربتی که ابن ملجم لعنهُ الله بر آن حضرت وارد نمود. و در حدیث مرفوع آمده است که چون علی علیه السّلام به مصاف عمرو رفت رسول خدا صلی الله علیه و آله دستان و سر مبارک خود را به آسمان بلند کرده به درگاه خداوند دعا نموده و می گفت: خداوندا، تو در جنگ بدر عبیده را و در جنگ اُحد حمزه را از من گرفتی پس امروز نگهدار علی باش، «پروردگارا مرا تنها مگذار که بهترین وارثان تویی!»

و قال جابر بن عبد الله الأنصاري و الله ما شبهت يوم الأحزاب قتل علي عمرا و تخاذل المشركين بعده إلا بما قصه تعالي قصة داود⁽¹⁾و جالوت في قوله فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ‌⁽²⁾وَ رَوَي عُمَرُ بْنُ عزهر⁽³⁾عَنْ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا قَتَلَ عَمْراً جَزَّ رَأْسَهُ وَ حَمَلَهُ فَأَلْقَاهُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ فَقَبَّلَا رَأْسَهُ وَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُهَلِّلَ فَقَالَ هَذَا النَّصْرُ أَوْ قَالَ هَذَا أَوَّلُ النَّصْرِ. وَ فِي الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: يَوْمَ قَتْلِ عَمْرٍو ذَهَبَ رِيحُهُمْ وَ لَا يَغْزُونَنَا بَعْدَ الْيَوْمِ وَ نَحْنُ نَغْزُوهُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

وَ يَنْبَغِي أَنْ يُذْكَرَ مُلَخَّصُ هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنْ مَغَازِي الْوَاقِدِيِّ وَ ابْنُ إِسْحَاقَ قَالا: خَرَجَ عَمْرُو بْنُ عَبْدِ وُدٍّ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَ قَدْ كَانَ شَهِدَ بَدْراً فَارْتُثَّ جَرِيحاً وَ لَمْ يَشْهَدْ أُحُداً فَحَضَرَ الْخَنْدَقَ شَاهِراً نَفْسَهُ مُعْلِماً مُدِلًّا بِشَجَاعَتِهِ وَ بَأْسِهِ وَ خَرَجَ مَعَهُ ضِرَارُ بْنُ الْخَطَّابِ الْفِهْرِيُّ وَ عِكْرِمَةُ بْنُ أَبِي جَهْلٍ وَ هُبَيْرَةُ بْنُ أَبِي وَهْبٍ وَ نَوْفَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّونَ فَطَافُوا بِخُيُولِهِمْ عَلَي الْخَنْدَقِ إِصْعَاداً وَ انْحِدَاراً يَطْلُبُونَ مَوْضِعاً ضَيِّقاً يَعْبُرُونَهُ حَتَّي وَقَفُوا عَلَي أَضْيَقِ مَوْضِعٍ فِيهِ فَأَكْرَهُوا خَيْلَهُمْ‌⁽⁴⁾عَلَي الْعُبُورِ فَعَبَرَتْ وَ صَارُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ عَلَي أَرْضِ وَاحِدَةٍ وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَالِسٌ وَ أَصْحَابُهُ قِيَامٌ عَلَي رَأْسِهِ فَتَقَدَّمَ عَمْرُو بْنُ عَبْدِ وُدٍّ فَدَعَا إِلَي الْبِرَازِ مِرَاراً فَلَمْ يَقُمْ إِلَيْهِ أَحَدٌ فَلَمَّا أَكْثَرَ قَامَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ أَنَا أُبَارِزُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَمَرَ⁽⁵⁾بِالْجُلُوسِ وَ أَعَادَ عَمْرٌو النِّدَاءَ وَ النَّاسُ سُكُوتٌ عَلَي رُءُوسِهِمُ الطَّيْرُ⁽⁶⁾فَقَالَ عَمْرٌو أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّ قَتْلَاكُمْ فِي الْجَنَّةِ وَ قَتْلَانَا فِي النَّارِ أَ فَمَا يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يُقْدِمَ عَلَي الْجَنَّةِ أَوْ يُقْدِمَ عَدُّواً لَهُ إِلَي النَّارِ فَلَمْ يَقُمْ إِلَيْهِ أَحَدٌ فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام دَفْعَةً

جابربن عبدالله انصاری گوید: به خدا سوگند که ماجرای جنگ احزاب و کشته شدن عمرو به دست علی و به ذلّت و خواری افتادن مشرکان به چیزی شباهت ندرد مگر به آنچه خدای متعال از داستان داود و جالوت در قرآن روایت فرموده که: «فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ وَ قَتَلَ دَاوُدُ جَالُوت»⁽⁷⁾{پس آنان را به اذن خدا شکست دادند، و داوود، جالوت را کشت} عمر بن عزهر⁽⁸⁾از عمرو بن عبید از حسن روایت کرده است که چون علی علیه السّلام عمرو را به قتل رساند، سر از تنش جدا نموده و آن را در مقابل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر زمین افکند، پس ابوبکر و عمر از جای برخاسته و سر و صورت وی را بوسیدند در حالی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله تهلیل (لا إله إلّا الله) گفته و سپس فرمود: این حادثه به معنای پیروزی است. یا اینکه فرمود: این حادثه ابتدای پیروزی ماست. و در حدیث مرفوع آمده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: روزی که عمرو کشته شد، هیبت آن ها شکست و از این پس هرگز به جنگ ما نخواهند آمد و اگر خدا بخواهد ما به جنگ آنان خواهیم رفت.

و لازم است خلاصه این داستان از کتاب «مغازی» واقدی و ابن اسحاق ذکر شود، آن دو گویند: عمرو بن عبد وُدّ که در جنگ بدر به سختی زخمی شده بود و در جنگ اُحد حضور نداشت در نبرد خندق حضور یافته شمشیر برکشیده و از شجاعت و هیبت و صلابت خود دادِ سخن سر داد و ضرار بن خطّاب فهری، عکرمۀ بن أبی جهل، هبیرۀ بن أبی وهب و نوفل بن عبدالله بن مغیرۀ که از بنی مخزوم بودند، او را همراهی می کردند. آن ها سوار بر اسبان خود در طول خندق جولان می دادند، گاهی از خندق پایین می آمدند و گاهی بالا میرفتند تا شاید مکانی تنگ بیابند و از روی آن بپرند تا اینکه به باریک ترین نقطه خندق رسیده و اسبان خود را وادار به تاخت و پریدن از روی آن نمودند و توانستند به آن سوی خندق برسند و بدین ترتیب بر روی یک زمین رو در روی مسلمانان قرار گرفتند در حالی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نشسته و صحابه آن حضرت برپا ایستاده بودند. پس عمرو پیش آمده و بارها و بارها حریف طلبید اما کسی به مصافش برنخاست، و چون بر خواسته خود اصرار ورزید، علی برخاسته و عرض کرد: یا رسول الله، من با او مبارزه می کنم! اما پیامبر او را به نشستن فرمان داد و عمرو همچنان خواسته خود را تکرار می کرد در حالی که مردم چنان سکوت اختیار کرده بودند که گویی پرنده روی سرشان نشسته باشد از این رو عمرو گفت: ای مردم، شما می پندارید کشته هایتان در بهشت اند و کشته های ما در دوزخ، آیا از میان شما کسی نیست که دوست داشته باشد وارد بهشت شود یا اینکه دشمنش را به دوزخ بفرستد؟! اما کسی برای مقابله با او برنخاست، سپس علی برای

ثَانِيَةً وَ قَالَ أَنَا لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَمَرَهُ بِالْجُلُوسِ فَجَالَ عَمْرٌو بِفَرَسِهِ مُقْبِلًا وَ مُدْبِراً إِذْ جَاءَتْ‌⁽¹⁾عُظَمَاءُ الْأَحْزَابِ فَوَقَفَتْ مِنْ وَرَاءِ الْخَنْدَقِ وَ مَدَّتْ أَعْنَاقَهَا تَنْظُرُ فَلَمَّا رَأَي عَمْرٌو أَنَّ أَحَداً لَا يُجِيبُهُ قَالَ:

وَ لَقَدْ بَحَحْتُ مِنَ النِّدَاءِ بِجَمْعِهِمْ هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ *** وَ وَقَفْتُ إِذْ جَبُنَ الشُّجَاعُ مَوْقِفَ الْقَرْنِ الْمُنَاجِزِ⁽²⁾

إِنِّي كَذَلِكَ لَمْ أَزَلْ مُتَسَرِّعاً قَبْلَ الْهَزَاهِزِ⁽³⁾*** إِنَّ الشَّجَاعَةَ فِي الْفَتَي وَ الْجُودَ مِنْ خَيْرِ الْغَرَائِزِ.

فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِي مُبَارَزَتِهِ فَقَالَ ادْنُ فَدَنَا فَقَلَّدَهُ سَيْفَهُ وَ عَمَّمَهُ بِعِمَامَتِهِ وَ قَالَ امْضِ لِشَأْنِكَ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ اللَّهُمَّ أَعِنْهُ عَلَيْهِ فَلَمَّا قَرُبَ مِنْهُ قَالَ لَهُ مُجِيباً إِيَّاهُ مِنْ شِعْرِهِ:

لَا تَعْجَلَنَّ فَقَدْ أَتَاكَ مُجِيبُ صَوْتِكَ غَيْرَ عَاجِزٍ *** ذُو نِيَّةٍ وَ بَصِيرَةٍ يَرْجُو بِذَاكَ نَجَاةَ فَائِزٍ

إِنِّي لَآمِلٌ أَنْ أُقِيمَ عَلَيْكَ نَائِحَةَ الْجَنَائِزِ *** مِنْ ضَرْبَةٍ فَوْهَاءَ يَبْقَي ذِكْرُهَا عِنْدَ الْهَزَاهِزِ⁽⁴⁾.

فَقَالَ عَمْرٌو مَنْ أَنْتَ وَ كَانَ عَمْرٌو شَيْخاً كَبِيراً قَدْ جَاوَزَ الثَّمَانِينَ وَ كَانَ نَدِيمَ أَبِي طَالِبٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَانْتَسَبَ عَلِيٌّ عليه السلام لَهُ وَ قَالَ أَنَا ابْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ أَجَلْ لَقَدْ كَانَ أَبُوكَ نَدِيماً لِي وَ صَدِيقاً فَارْجِعْ فَإِنِّي لَا أُحِبُّ أَنْ أَقْتُلَكَ كَانَ شَيْخُنَا أَبُو الْخَيْرِ مُصَدِّقُ بْنُ شَبِيبٍ النَّحْوِيُّ يَقُولُ إِذَا مَرَرْنَا فِي الْقِرَاءَةِ عَلَيْهِ بِهَذَا الْمَوْضِعِ وَ اللَّهِ مَا أَمَرَهُ بِالرُّجُوعِ إِبْقَاءً عَلَيْهِ بَلْ خَوْفاً مِنْهُ فَقَدْ عَرَفَ قَتْلَاهُ بِبَدْرٍ وَ أُحُدٍ وَ عَلِمَ أَنَّهُ إِنْ نَاهَضَهُ قَتَلَهُ فَاسْتَحْيَا أَنْ يُظْهِرَ الْفَشَلَ فَأَظْهَرَ الْإِبْقَاءَ وَ الْإِرْعَاءَ وَ إِنَّهُ لَكَاذِبٌ فِيهَا قَالُوا فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام لَكِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَقْتُلَكَ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي

بار دوم به پا خاسته و عرض کرد: حریف او من هستم یا رسول الله، اما آن حضرت به وی امر فرمود که بنشیند. آن گاه عمرو با اسب خود جولان می داد و گاهی به جلو می آمد و گاهی به عقب میرفت در حالی که در آن طرف خندق بزرگان احزاب گردن فراز می کردند تا از آن جا صحنه را نظاره کنند. و چون عمرو دریافت کسی به رویارویی با وی نمی آید گفت: (شعر) - «از بس که در جمع ایشان هماورد طلبیدم صدایم گرفت،و در آن جا که مردان دلاور، بزدلی و ترس اختیار کردند، شجاعانه ایستاده و حریف طلبیدم،

سپس علی علیه السّلام برخاسته و عرض کرد: یا رسول الله، به من اجازه دهید با او نبرد کنم. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: نزدیک بیا! و چون نزدیک آمد، شمشیر خود را بر وی حمایل فرمود و عمامه خویش را سر وی گذاشته و فرمود: دنبال کار خویش گیر. و چون علی علیه السّلام رفت، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله عرض کرد: خداوندا، او را بر عمرو یاری فرما! و چون به وی نزدیک شد، در پاسخ شعر وی فرمود:

سپس عمرو گفت: کیستی؟- و عمرو مردی کهنسال بود که هشتاد سالگی را پشت سر گذاشته بود و در جاهلیت ندیم ابوطالب بود- پس علی علیه السّلام نست خود را برای وی آشکار نموده و فرمود: من فرزند ابوطالبم! عمرو گفت: بلی؛ پدرت ندیم و دوست من بوده است، برگرد که من دوست ندارم تو را به قتل رسانم- شیخ ما ابوالخیر مصدّق بن شبیب نحوی هرگاه به خواندن این مطلب می رسیدیم، می گفت: به خدا سوگند که عمرو برای حفظ جان علی از وی نخواست که بازگردد بلکه بدان جهت بود که از وی ترسیده بود، زیرا می دانست در بدر و اُحد چه کسانی را به قتل رسانده است و دریافت که اگر با وی بجنگد، کشته خواهد شد، از این رو شرم کرد که اظهار ناتوانی کند و تظاهر نمود که نمی خواهد او را به قتل رساند و اینکه دلش به حال وی می سوزد، و او در این کار به راستی که سخت دروغگو بود- گویند: پس علی علیه السّلام به وی فرمود: اما من دوست دارم تو را بکشم. عمرو گفت: برادرزاده،

إِنِّي لَأَكْرَهُ أَنْ أَقْتُلَ الرَّجُلَ الْكَرِيمَ مِثْلَكَ فَارْجِعْ وَرَاءَكَ خَيْراً لَكَ‌⁽¹⁾فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنَّ قُرَيْشاً يَتَحَدَّثُ عَنْكَ أَنَّكَ قُلْتَ لَا يَدْعُونِي أَحَدٌ إِلَي ثَلَاثٍ إِلَّا أُجِيبُ‌⁽²⁾وَ لَوْ إِلَي وَاحِدَةٍ مِنْهَا قَالَ أَجَلْ قَالَ فَإِنِّي أَدْعُوكَ إِلَي الْإِسْلَامِ قَالَ دَعْ هَذِهِ قَالَ فَإِنِّي أَدْعُوكَ إِلَي أَنْ تَرْجِعَ بِمَنْ يَتَّبِعُكَ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَي مَكَّةَ قَالَ إِذًا تَتَحَدَّثَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ عَنِّي أَنَّ غُلَاماً خَدَعَنِي قَالَ فَإِنِّي أَدْعُوكَ إِلَي الْبِرَازِ رَاجِلًا فَحَمِيَ عَمْرٌو⁽³⁾وَ قَالَ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَحَداً مِنَ الْعَرَبِ يَرُومُهَا مِنِّي ثُمَّ نَزَلَ فَعَقَرَ فَرَسَهُ وَ قِيلَ ضَرَبَ وَجْهَهُ فَفَرَّ وَ تَجَاوَلَا فَثَارَتْ لَهُمَا غَبَرَةٌ وَارَتْهُمَا عَنِ الْعُيُونِ إِلَي أَنْ سَمِعَ النَّاسُ التَّكْبِيرَ عَالِياً مِنْ تَحْتِ الْغَبَرَةِ فَعَلِمُوا أَنَّ عَلِيّاً قَتَلَهُ وَ انْجَلَتِ الْغَبَرَةُ عَنْهُمَا وَ عَلِيٌّ رَاكِبٌ صَدْرَهُ يَجُزُّ رَأْسَهُ وَ فَرَّ أَصْحَابُهُ لِيَعْبُرُوا الْخَنْدَقَ فَظَفِرَتْ بِهِمْ خَيْلُهُمْ إِلَّا نَوْفَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُ قَصُرَ فَرَسُهُ فَوَقَعَ فِي الْخَنْدَقِ فَرَمَاهُ الْمُسْلِمُونَ بِالْحِجَارَةِ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَكْرِمُوا مِنْ هَذِهِ‌⁽⁴⁾فَنَزَلَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَتَلَهُ وَ أَدْرَكَ الزُّبَيْرُ هُبَيْرَةَ بْنَ أَبِي وَهْبٍ فَضَرَبَهُ فَقَطَعَ قَرَبُوسَهُ‌⁽⁵⁾وَ سَقَطَتْ دِرْعٌ كَانَ حَمَلَهَا مِنْ وَرَائِهِ فَأَخَذَهُ الزُّبَيْرُ وَ أَلْقَي عِكْرِمَةُ رُمْحَهُ وَ نَاوَشَ عُمَرُ⁽⁶⁾بْنُ الْخَطَّابِ ضِرَارَ بْنَ عَمْرٍو⁽⁷⁾فَحَمَلَ عَلَيْهِ ضِرَارٌ حَتَّي إِذَا وَجَدَ عُمَرُ مَسَّ الرُّمْحِ رَفَعَهُ عَنْهُ وَ قَالَ إِنَّهَا لَنِعْمَةٌ مَشْكُورَةٌ فَاحْفَظْهَا يَا ابْنَ الْخَطَّابِ إِنِّي كُنْتُ آلَيْتُ أَنْ لَا يَمْتَلِئَ يَدَايَ‌⁽⁸⁾مِنْ قَتْلِ قُرَشِيٍّ فَأَقْتُلَهُ فَانْصَرَفَ ضِرَارٌ رَاجِعاً إِلَي أَصْحَابِهِ؛ و قد كان جري له معه

اما من کشتن بزرگوار مردی چون تو را خوش نمی دارم، پس برگرد که خیر و صلاح تو در همین است. علی علیه السّلام فرمود: قریش از قول تو می گویند که گفته ای: کسی نیست که از من سه چیز بخواهد و من لااقل یکی از خواسته های او را برآورده نسازم! عمرو گفت: آری، چنین است! علی علیه السّلام فرمود: پس من تو را به پذیرفتن اسلام دعوت می کنم. عمرو گفت: از قبول این خواسته معذورم بدار. فرمود: پس، از تو می خواهم با کسانی از قریش که از تو پیروی می کنند، به مکه بازگردی! عمرو گفت: تا زنان قریش بگویند که پسر بچه ای مرا فریب داد؟! فرمود: پس تو را به نبرد پیاده دعوت می کنم! اما عمرو از این کار سرباز زده و گفت: هرگز گمان نمی کردم هیچ مردی از عرب چنین در خواستی از من بکند، سپس پیاده گشته و اسب خود را پی نمود- و گفته اند که ضربتی بر صورت آن زد و اسب گریخت- و بدین ترتیب به جنگ پرداخته، غباری از کشاکش آن ها به هوا خاست که موجب گردید از دیده ها نهان شوند تا اینکه مردم صدای فریاد بلند تکبیر را از میان گردوخاک شنیدند و دریافتند که علی علیه السّلام وی را به قتل رسانده است و چون غبار کنار رفت، دیدند که آن حضرت بر سینه وی نشسته و سر از تنش جدا می کند. یاران او پا به فرار گذاشته تا از خندق بگذرند و توانستند از آن عبور کنند مگر نوفل بن عبدالله که اسبش کم آورده در خندق افتاد و مسلمانان با سنگ به وی حمله بردند، پس گفت: ای مردم، بزرگواری کنید و با من چنین نکنید! سپس علی علیه السّلام وارد خندق گشته، وی را به قتل رساند. و زبیر خود را به هبیرۀ بن أبی وهب رسانده، ضربتی بر وی زد که بر اثر آن تسمه پشت اسبش پاره شد و سپری را که به پشت بسته بود، بر زمین افتاد و زبیر آن را برداشت. عکرمه نیز نیزه خود را بر زمین انداخت و عمر بن خطّاب به زد و خورد با ضرار بن عمرو⁽⁹⁾

پرداخت، پس ضرار به عمر حمله برد و چون نیزه او بدن عمر را لمس کرد نیزه را از او برداشت - از کشتن او منصرف شد- و گفت: ای پسر خطاب، این که تو را نکشتم نعمتی است که سزاوار شکر است پس آن را به یاد داشته باش. من سوگند یاد کرده ام دستم به خون یک قریشی آلوده نگردد و او را نکشم، سپس ضرار به نزد یاران خود بازگشت.

مثل هذه في يوم أحد و قد ذكرناها ذكر القصتين‌⁽¹⁾معا محمد بن عمرو الواقدي في كتاب المغازي‌⁽²⁾.

توضيح

التقريظ مدح الحي و وصفه و ارتث فلان علي بناء المجهول حمل من المعركة جريحا و قد مر مرارا أن كون الطير علي رءوسهم كناية عن سكونهم و عدم تحركهم للخوف فإن الطير لا يقع إلا علي شي‌ء ساكن ثم اعلم أن تفصيل القصة و شرحها و سائر ما يتعلق بها مذكورة في كتاب النبوة و إنما ذكرنا هاهنا قليلا منها لمناسبتها لأبواب المناقب و لا يخفي علي أحد أن من كان عمل من أعماله معادلا لأعمال الثقلين إلي يوم القيامة و بضربة منه تشيد أركان الدين لا ينبغي أن يكون رعية لمن امتن عليه ضرار فأعتقه و أمثاله من المنافقين.

باب 71 ما ظهر من فضله صلوات الله عليه في غزوة خيبر

الأخبار

«1»

يف، [الطرائف] رَوَي أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي مُسْنَدِهِ مِنْ أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةَ عَشَرَ طَرِيقاً فَمِنْهَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ: حَاضَرْنَا⁽³⁾خَيْبَرَ فَأَخَذَ اللِّوَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَانْصَرَفَ وَ لَمْ يُفْتَحْ لَهُ ثُمَّ أَخَذَهَا مِنَ الْغَدِ عُمَرُ فَرَجَعَ وَ لَمْ يُفْتَحْ لَهُ ثُمَّ أَخَذَهَا عُثْمَانُ وَ لَمْ يُفْتَحْ لَهُ وَ أَصَابَ النَّاسَ يَوْمَئِذٍ شِدَّةٌ وَ جُهْدٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنِّي دَافِعٌ الرَّايَةَ غَداً إِلَي رَجُلٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ لَهُ وَ بِتْنَا طِيبَةَ أَنْفُسِنَا أَنْ نَفْتَحَ غَداً ثُمَّ قَامَ قَائِماً وَ دَعَا بِاللِّوَاءِ وَ النَّاسُ عَلَي مَصَافِّهِمْ وَ دَعَا عَلِيّاً عليه السلام وَ هُوَ أَرْمَدُ فَتَفَلَ فِي عَيْنِهِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ اللِّوَاءَ وَ فُتِحَ لَهُ‌⁽⁴⁾.

و رواه البخاري في صحيحه في أواخر الجزء الثالث منه عن سلمة بن الأكوع

همین ماجرا در اُحد برای ضرار و عمر پیش آمده بود که آن را نقل کردیم. محمّد بن عمر واقدی هر دو داستان را در کتاب «المغازی» باهم آورده است.

توضیح

التقریض: ستایش و وصف زنده. اُرتُثَّ فلان (مبنی بر مجهول): زخمی از میدان جنگ بیرون برده شد. و بارها یادآور شده ایم که منظور از اینکه «پرنده روی سر آن آن ها لانه کرده» کنایه از ساکت و بی حرکت بودن آن ها به خاطر ترس است زیرا پرنده جز بر روی اشیاء ساکن نمی نشیند. از طرفی دیگر، بدان که تفصیل داستان و شرح آن و هرچه مربوط به آن است، در کتاب «النبوّۀ» مذکور افتاده است و در اینجا مقداری اندک از آن را نقل کردیم آن هم به خاطر تناسبی که با باب های مناقب آن حضرت داشت. بر کسی پوشیده نیست کسی که تنها یکی از کارهای او با عمل جن و انس تا به روز قیامت برابری کند، و کسی که ضربتی از شمشیر او موجب استحکام و برافراشته شدن ارکان دین می گردد، نباید رعیّت و زیر مجموعه کسی شود که ضرار بر وی منّت نهاده و از قتلش گذشته، وی را آزاد نموده یا رعیّت دیگر منافقان امثال وی گردد .

باب هفتاد و یکم : فضیلت های امیرالمرمنین صلوات الله علیه که در غزوه خیبر به ظهور رسید

روایات

روایت 1

الطرائف: احمد بن حنبل در مسند خود از پیش از سیزده طریق از جمله از طریق عبدالله بن بریده روایت کرده که گفت: شنیدم پدرم می گفت: در غزوه خیبر حضور داشتیم که پرچم را ابوبکر به دست گرفت و عازم فتح قلعه شد اما ناکام ماند و خیبر به دست وی گشوده نشد. فردای آن روز عمر پرچم را گرفت و ناکام بازگشت، سپس عثمان آن را گرفت و دروازه خیبر به رویش باز نشد در پی آن مردم دچار خستگی و سختی شدند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: من فردا پرچم را به دست مردی می سپارم که خدا و رسولش وی را دوست دارند و او نیز خدا و رسولش را دوست می دارد، کسی که تا خداوند پیروزی را بر دست وی رقم نزند، باز نمی گردد. آن شب را با این فکر که فردا پیروزی به دست خواهیم آورد، خرسند به صبح رساندیم. سپس آن حضرت به پا خاسته و در حالی که مردم به صف ایستاده بودند، پرچم را طلبید و علی علیه السّلام را که دچار چشم درد بود، خواست، و در چشمانش آب دهان انداخته آن گاه پرچم را به دستش سپرد و خیبر به دست وی گشوده شد.

بخاری در اواخر جزء سوم از صحیح خود آن را از وی از سلمۀ بن الأکوع روایت کرده است،

و رواه أيضا البخاري في الجزء المذكور عن سهل، و رواه أيضا البخاري في الجزء الرابع في رابع كراس من النسخة المنقول منها و رواه أيضا في الجزء الرابع في ثلثه الأخير من صحيحه في مناقب أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام، و رواه البخاري في الجزء الخامس من صحيحه في رابع كراس من أوله من النسخة المنقولة منها، و رواه مسلم أيضا⁽¹⁾في صحيحه في أواخر كراس من الجزء المذكور من النسخة المشار إليها:

فَمِنْ رِوَايَةِ الْبُخَارِيِّ وَ مُسْلِمٍ فِي صحيحهما [صَحِيحَيْهِمَا] مِنْ بَعْضِ طُرُقِهِمَا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فِي يَوْمِ الْخَيْبَرِ⁽²⁾لَأُعْطِيَنَّ هَذِهِ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ‌⁽³⁾لَيْلَتَهُمْ أَيُّهُمْ يُعْطَاهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّاسُ غُدُوّاً إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كُلُّهُمْ يَرْجُونَ‌⁽⁴⁾أَنْ يُعْطَاهَا فَقَالَ أَيْنَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالُوا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ قَالَ فَأَرْسِلُوا إِلَيْهِ فَأُتِيَ بِهِ فَبَصَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي عَيْنِهِ وَ دَعَا لَهُ فَبَرَأَ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ وَجَعٌ فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا رَسُولَ اللَّهِ أُقَاتِلُهُمْ حَتَّي يَكُونُوا مِثْلَنَا فَقَالَ انْفُذْ عَلَي رِسْلِكَ‌⁽⁵⁾حَتَّي تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ فَأَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَي فِيهِ فَوَ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلًا وَاحِداً خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ تَكُونَ لَكَ حُمْرُ النَّعَمِ.

و رووه في الجمع بين الصحاح الستة من جزء الثالث في غزوة خيبر من صحيح الترمذي، و رواه في الجمع بين الصحيحين للحميدي في مسند سهل بن سعد و في مسند سعد بن أبي وقاص و في مسند أبي هريرة و في مسند سلمة بن الأكوع، و رواه الفقيه

و نیز بخاری در جزء مذکور آن را از سهل روایت کرده است، باز هم بخاری آن را در دفتر چهارم از جزء چهارم که ما داستان را از آن نقل کردیم، روایت کرده است، همچنین آن را در ثلث آخر جزء چهارم صحیح خود در ضمن مناقب امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت کرده است، و بخاری در دفتر چهارم از جزء پنجم صحیح خود آن را از ابتدا از نسخه ای که از آن نقل شد، روایت کرده است. مسلم نیز آن را در اواخر دفتر از جزء مذکور از نسخه مورد اشاره، روایت کرده است.

در روایت بخاری و مسلم در صحاح خود از یکی از طرق خود آورده اند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در روز خیبر فرمود: «این پرچم را فردا حتماً به دست مردی خواهم سپرد که خداوند فتح و پیروزی را بر دست وی رقم می زند، مردی که خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می دارند». گوید: مردم آن شب را با گفتگو در این مورد که فردا رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پرچم را به دست چه کسی از ایشان خواهد داد، سپری کردند و چون مردم شب را به صبح آوردند همگی بدان امید که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پرچم را به دست آن ها بسپارد، نزد وی رفتند. پس فرمود: علی بن أبی طالب کجاست؟ عرض کردند: یا رسول الله، به چشم درد دچار شده است. فرمود: در پی او بفرستید. و چون او را آوردند، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آب دهان مبارک خود را به چشمانش مالیده، در حق وی دعا فرمود که در حال شفا یافت به گونه ای که گویی هرگز بیمار نبوده است. سپس پرچم را به وی سپرد. پس علی علیه السّلام عرض کرد: یا رسول الله، آیا چنان با آن ها بجنگم تا اینکه به کیش ما در آیند؟ فرمود: با درنگ حرکت کن تا اینکه به آستانه ایشان رسی، سپس آنان را به اسلام دعوت کن و آن ها را از حق خدا که در آن (پذیرش اسلام را) بر گردن دارند، آگاه کن، به خدا سوگند اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند، از اینکه شتران سرخ موی داشته باشی برای تو بهتر است.

و این حدیث را در کتاب «الجمع بین الصحاح الستّۀ» از جزء سوم در غزوه خیبر از صحیح ترمذی نقل کرده اند، و آن را در کتاب «الجمع بین الصحیحین» حمیدی در مسند سهل بن سعد و در مسند سعد بن أبی وقّاص و و در مسند ابوهریره و در مسند سلمۀ بن الأکوع روایت کرده است.

الشافعي ابن المغازلي أيضا من طرق جماعة فَمِنْ رِوَايَاتِ الشَّافِعِيِّ ابْنِ الْمَغَازِلِيِّ فِي كِتَابِ الْمَنَاقِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبَا بَكْرٍ إِلَي خَيْبَرَ فَلَمْ يُفْتَحْ لَهُ ثُمَّ بَعَثَ عُمَرَ فَلَمْ يُفْتَحْ لَهُ فَقَالَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَدَعَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ هُوَ أَرْمَدُ الْعَيْنِ فَتَفَلَ فِي عَيْنَيْهِ فَفَتَحَ عَيْنَيْهِ كَأَنَّهُ لَمْ يَرْمَدْ قَطُّ فَقَالَ خُذْ هَذِهِ الرَّايَةَ فَامْضِ بِهَا حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ فَخَرَجَ يُهَرْوِلُ وَ أَنَا خَلْفَ أَثَرِهِ حَتَّي رَكَزَ رَايَتَهُ‌⁽¹⁾فِي أَصْلِهِمْ تَحْتَ الْحِصْنِ فَاطَّلَعَ رَجُلٌ يَهُودِيٌّ مِنْ رَأْسِ الْحِصْنِ فَقَالَ مَنْ أَنْتَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَالْتَفَتَ إِلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ غُلِبْتُمْ وَ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَي مُوسَي قَالَ فَمَا رَجَعَ حَتَّي فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ.

وَ رَوَاهُ عُلَمَاءُ التَّارِيخِ مِثْلُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْأَزْدِيِّ وَ ابْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ وَ الْوَاقِدِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَ أَبِي بِكْرٍ الْبَيْهَقِيِّ فِي دَلَائِلِ النُّبُوَّةِ وَ أَبِي نُعَيْمٍ فِي كِتَابِ حِلْيَةِ الْأَوْلِيَاءِ وَ الْأُشْنُهِيِّ فِي الِاعْتِقَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ وَ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَ جَابِرٍ الْأَنْصَارِيِّ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله بَعَثَ أَبَا بِكْرٍ بِرَايَتِهِ مَعَ الْمُهَاجِرِينَ هِيَ رَايَتُهُ الْبَيْضَاءُ⁽²⁾فَعَادَ يُؤَنِّبُ قَوْمَهُ وَ يُؤَنِّبُونَهُ‌⁽³⁾ثُمَّ بَعَثَ عُمَرَ مِنْ بَعْدِهِ فَرَجَعَ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ حَتَّي سَاءَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ‌⁽⁴⁾كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ فَأَعْطَاهَا عَلِيّاً فَفُتِحَ عَلَي يَدَيْهِ‌⁽⁵⁾.

وَ رَوَاهُ الثَّعْلَبِيُّ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَي وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً⁽⁶⁾وَ ذَلِكَ فِي فَتْحِ خَيْبَرَ قَالَ حَاصَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَهْلَ خَيْبَرَ حَتَّي

و آن را فقیه شافعی ابن مغازلی نیز از طریق جمعی روایت کرده است .

از جمله روایات ابن مغازلی شافعی در کتاب المناقب از سعید بن مسیّب از ابوهریره روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله ابوبکر را به خیبر گسیل داشت لیکن نتوانست آن را فتح کند. سپس عمر را فرستاد لیکن بر دست او نیز گشوده نشد، سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فردا پرچم را به مردی خواهم سپرد که اهل حمله است و اهل گریز نیست، خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش او را دوست می دارند. آن گاه علی بن أبی طالب علیه السّلام را که از چشم درد رنج می برد، فراخوانده و آب دهان در چشمان وی انداخت و علی علیه السّلام چشم گشود چنانکه گویی هرگز بیمار نبوده است. سپس فرمود: این پرچم را بگیر و با آن روانه شو تا اینکه خداوند تو را به پیروزی رساند. پس علی علیه السّلام هروله کنان به راه افتاد و من هم پشت سر وی حرکت می کردم تا اینکه آن را پی دیوار قلعه آن ها فرو برد. پس مردی یهودی از بالای قلعه نگاهی کرده و گفت: کیستی؟ فرمود: علی بن أبی طالب! پس آن مرد رو به دوستان خود کرده و گفت: قسم به آنکه تورات را بر موسی نازل کرد، شکست خوردید. گوید: آن حضرت تا خداوند پیروزی را نصیب وی نفرمود، باز نگشت.

و علمای تاریخ امثال محمّد بن یحیی ازدی، ابن جریر طبری، واقدی، محمّد بن اسحاق، ابوبکر بیهقی در دلائل النبوّۀ، ابونعیم در کتاب حلیۀ الأولیاء، أشنهی در الإعتقاد از عبدالله بن عمر، سهل بن سعد، سلمۀ بن الأکوع، ابوسعید خدری و جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده اند که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله ابوبکر را با پرچم سفید خویش به همراه مهاجران روانه فتح خیبر کرد اما ابوبکر در حالی بازگشت که یاران خود را نکوهش می کرد و آنان نیز وی را نکوهش می کردند. سپس عمر را بعد از وی مأمور فتح خیبرنمود و او نیز در حالی بازگشت که همراهان خود را متهم به ترسویی و بزدلی می کرد و آنان نیز وی را به ترس و جُبن متهم می کردند چنانکه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از کار ایشان ناخرسند شده سپس فرمود: فردا پرچم را به دست مردی خواهم داد که خدا و رسولش او را دوست دارند و او نیز خدا و رسولش را دوست می دارد، اهل حمله است نه اهل گریز، باز نمی گردد تا اینکه خداوند پیروزی را بر دستان وی رقم زند، پس پرچم را به علی علیه السّلام داد و خیبر بر دستان او گشوده شد.

و ثعلبی آن را در تفسیر قول خدای متعال: «وَ یهَْدِیَکَ صِرَاطًا مُّسْتَقِیمًاوَ یَنصُرَکَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِیزًا»⁽⁷⁾{و تو را به راهی راست هدایت کند.و تو را به نصرتی ارجمند یاری نماید} که درباره فتح خیبر است، آورده و گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مردم خیبر را به

أَصَابَتْنَا مَخْمَصَةٌ شَدِيدَةٌ وَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَعْطَي اللِّوَاءَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ نَهَضَ مَنْ نَهَضَ مَعَهُ مِنَ النَّاسِ فَلَقُوا أَهْلَ خَيْبَرَ فَانْكَشَفَ عُمَرُ وَ أَصْحَابُهُ وَ رَجَعُوا إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُجَبِّنُهُ أَصْحَابُهُ وَ يُجَبِّنُهُمْ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ أَخَذَتْهُ الشَّقِيقَةُ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَي النَّاسِ فَأَخَذَ أَبُو بِكْرٍ رَايَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ نَهَضَ فَقَاتَلَ ثُمَّ رَجَعَ فَأَخَذَهَا عُمَرُ فَقَاتَلَ ثُمَّ رَجَعَ فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَنَا وَ اللَّهِ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ يَأْخُذُهَا عَنْوَةً وَ لَيْسَ ثَمَّ عَلِيٌّ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ تَطَاوَلَ إِلَيْهَا أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ وَ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ رَجَاءَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يَكُونَ هُوَ صَاحِبَ ذَلِكَ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَلَمَةَ بْنَ الْأَكْوَعِ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَجَاءَهُ عَلَي بَعِيرٍ لَهُ حَتَّي أَنَاخَ قَرِيباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ أَرْمَدُ قَدْ عَصَّبَ عَيْنَيْهِ بِشِقَّةِ بُرْدٍ قِطْرِيٍّ قَالَ سَلَمَةُ فَجِئْتُ بِهِ أَقُودُهُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا لَكَ قَالَ رَمِدْتُ قَالَ ادْنُ مِنِّي فَدَنَا مِنْهُ فَتَفَلَ فِي عَيْنَيْهِ فَمَا شَكَا وَجَعَهَا بَعْدُ حَتَّي مَضَي لِسَبِيلِهِ ثُمَّ أَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَنَهَضَ بِالرَّايَةِ. ثُمَّ ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ صُورَةَ حَالِ الْحَرْبِ بَيْنَ عَلِيٍّ وَ بَيْنَ مَرْحَبٍ: وَ كَانَ عَلَي رَأْسِ مَرْحَبٍ مِغْفَرٌ مُصْفَرٌّ وَ حَجَرٌ قَدْ ثَقَبَهُ مِثْلَ الْبَيْضَةِ عَلَي رَأْسِهِ ثُمَّ قَالَ فَاخْتَلَفَا ضَرْبَتَيْنِ فَبَدَرَهُ عَلِيٌّ عليه السلام بِضَرْبَةٍ فَقَدَّ الْحَجَرَ وَ الْمِغْفَرَ وَ فَلَقَ رَأْسَهُ حَتَّي أَخَذَ السَّيْفُ فِي الْأَضْرَاسِ وَ أَخَذَ الْمَدِينَةَ وَ كَانَ الْفَتْحُ عَلَي يَدِهِ.

قَالَ السَّيِّدُ وَ رَأَيْتُ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ وَ هُوَ فِي أَوَاخِرِ كُرَّاسٍ مِنَ الْجُزْءِ الرَّابِعِ زِيَادَةٌ: وَ هِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ مَا أَحْبَبْتُ الْإِمَارَةَ إِلَّا يَوْمَئِذٍ فَتَشَاوَقْتُ لَهَا⁽¹⁾رَجَاءَ أَنْ أُدْعَي لَهَا فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ⁽²⁾وَ قَالَ امْشِ وَ لَا تَلْتَفِتْ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ قَالَ فَسَارَ عَلِيٌّ شَيْئاً ثُمَّ وَقَفَ وَ لَمْ يَلْتَفِتْ فَصَرَخَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَي مَا ذَا أُقَاتِلُ قَالَ قَاتِلْهُمْ حَتَّي يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً

محاصره در آورد و این محاصره آن قدر طول کشید تا اینکه به شدت به جهت آذوقه در تنگنا قرار گرفتیم، و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پرچم را به دست عمر بن خطاب داد و عده ای با وی همراه شدند تا اینکه با خیبریان روبرو گشته و عمر و یارانش شکست خورده، به نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بازگشتند در حالی که او و یارانش یکدیگر را متهم به ترس می کردند. و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله گرفتار سردرد شده بود، از این رو در جمع حاضر نمی شد، پس ابوبکر رایت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را به دست گرفته آن گاه برخاسته و به جنگ پرداخت ولی برگشت و عمر پرچم را به دست گرفت و به جنگ پرداخت اما او هم بازگشت. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را از ماجرا آگاه نمودند که آن حضرت فرمود: به خدا سوگند من رایت را فردا به مردی می دهم که خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش او را دوست می دارند و قلعه را با قدرت فتح خواهد کرد و در آن هنگام علی علیه السّلام در آنجا نبود. چون فردا شد ابوبکر و عمر و مردانی از قریش به سوی پرچم گردن کشیدند و امید هریک از آن ها این بود که این افتخار نصیب آن ها شود. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سلمۀ بن الأکوع را نزد علی علیه السّلام فرستاد و علی علیه السّلام سوار بر شتر خود آمد و چون به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نزدیک شد، شتر را خواباند در حالی که دچار چشم درد بود و چشمان خود را با تکه پارچه ای از بُرد قطری بسته بود. سلمه گوید: من او را به سوی رسول خدا راه بردم پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: تو را چه می شود؟ عرض کرد: به چشم درد مبتلا شده ام. فرمود: به من نزدیک شو! پس علی علیه السّلام به وی نزدیک شد و پیامبر آب دهان خود را به چشمان وی مالید که چشم درد آن حضرت فوراً بهبود یافت و تا پایان عمر دیگر مبتلا به چشم درد نشد. سپس رایت را به وی سپرد و او با آن پرچم حرکت کرد. سپس ثعلبی به صحنه درگیری میان علی علیه السّلام و مرحب پرداخته گوید: مرحب کلاه خُودی مسی بر سر داشت و سنگی را که همچون تخم مرغ وسط آن را سوراخ کرده بود، بر روی آن قرار داده بود. سپس گوید: آن دو هرکدام ضربتی بر یکدیگر زدند، آن گاه علی علیه السّلام چنان ضربتی بر فرق وی وارد کرد که سنگ و خُود و فرق وی را باهم شکافت و تا دندان هایش رسید، و شهر را به تصرّف درآورد و پیروزی بر دست وی رقم خورد.

سیّد گوید: در حدیثی که مسلم آن را در صحیح خود آورده و پیش از این بدان اشاره شد که در اواخر دفتری از جزء چهارم است، زیادتی دیدم و آن اینکه عمر بن خطّاب گفت: قبل از آن روز فرماندهی را دوست نمی داشتم، اما آن روز با گردن کشیدن خود را مشتاق به آن نشان دادم به این امید که بدان فراخوانده شوم، لیکن رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی بن أبی طالب علیه السّلام را فراخواند و رایت را به وی داده و فرمود: برو و به کاری جز آن نپرداز تا اینکه خداوند فتح را بر دست تو محقق سازد. راوی گوید: پس علی علیه السّلام مقداری پیش رفت و ایستاد و بدون آنکه رو به طرف پیامبر صَلی الله علیهِ و آله برگرداند با صدای بلند عرض کرد: یا رسول الله، بر چه چیزی بجنگم؟ فرمود: آن قدر با آنان بجنگ تا شهادت دهند خدایی جز الله نیست و محمّد

رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ فَعَلُوا فَقَدْ مَنَعُوا مِنْكَ دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَ حِسَابُهُمْ عَلَي اللَّهِ.انتهي كلام السيد⁽¹⁾

أَقُولُ: وَ رَوَي ابْنُ الْأَثِيرِ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ مِنْ صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ عَنِ الْبَرَاءِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ إِلَي الْيَمَنِ جَيْشَيْنِ وَ أَمَّرَ عَلَي أَحَدِهِمَا عَلِيّاً وَ عَلَي الْآخَرِ خَالِداً فَقَالَ إِذَا كَانَ الْقِتَالُ فَعَلِيٌّ قَالَ فَفَتَحَ عَلِيٌّ حِصْناً فَأَخَذَ مِنْهُ جَارِيَةً قَالَ فَكَتَبَ مَعِي خَالِدٌ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِخَبَرِهِ قَالَ فَلَمَّا قَدِمْتُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَرَأَ الْكِتَابَ رَأَيْتُهُ يَتَغَيَّرُ لَوْنُهُ فَقَالَ مَا تَرَي فِي رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَ غَضَبِ رَسُولِهِ وَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ فَسَكَتَ.

وَ رُوِيَ أَيْضاً مِنَ التِّرْمِذِيِّ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَمَرَنِي بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ وَ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ سَمِّهِمْ لَنَا قَالَ عَلِيٌّ مِنْهُمْ يَقُولُ ذَلِكَ ثَلَاثاً وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ سَلْمَانُ أَمَرَنِي بِحُبِّهِمْ وَ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ.

وَ رُوِيَ مِنْ صَحِيحَيْ مُسْلِمٍ وَ التِّرْمِذِيِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَتَطَاوَلْنَا⁽²⁾فَقَالَ ادْعُوا لِي عَلِيّاً فَأُتِيَ بِهِ أَرْمَدَ فَبَصَقَ فِي عَيْنِهِ وَ دَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ‌⁽³⁾.

وَ رُوِيَ مِنَ الصَّحِيحَيْنِ عَنْ: سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام قَدْ تَخَلَّفَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي خَيْبَرَ وَ كَانَ رَمِداً فَقَالَ أَنَا أَتَخَلَّفُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَخَرَجَ عَلِيٌّ فَلَحِقَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا كَانَ مَسَاءٌ اللَّيْلَةِ الَّتِي فَتَحَهَا اللَّهُ فِي صَبَاحِهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ أَوْ لَيَأْخُذَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلٌ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَوْ قَالَ

فرستاده خداست. اگر چنین گفتند، خون و مال خود را جز در آنچه خدا مقرر فرموده، از گزند تو در امان نگاه داشته اند و حسابشان با خداست. کلام سید تمام.⁽⁴⁾

می گویم: ابن أثیر در جامع الاصول از صحیح ترمذی از براء روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دو سپاه را به یمن گسیل داشت و علی و خالد را به فرماندهی آن ها گمارده سپس فرمود: اگر جنگ در گرفت، فرمانده هر دو سپاه علی است. راوی گوید: علی علیه السّلام قلعه ای را به تصرّف در آورد و از غنایم آن کنیزی را برای خود برگزید. گوید: پس خالد مرا با نامه ای در این مورد نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرستاد. گوید: چون بر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وارد گشتم و نامه را خواند، دیدم که رنگ رخسارش دگرگون گشته سپس فرمود: چه عیبی در مردی می بینی که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را دوست می دارند؟ عرض کردم: از خشم خدا و رسول او به خدا پناه می برم، من قاصدی بیش نیستم! پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله سکوت فرمود.

نیز از ترمذی از بُریده روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند متعال مرا امر فرمود چهار شخص را دوست داشته باشم و مرا آگاه فرمود که خود آنان را دوست می دارد؛ عرض شد: یا رسول الله ایشان را به ما معرّفی کنید، فرمود: علی از جمله ایشان است- سه بار آن را تکرار فرمود- و ابوذر، مقداد و سلمان؛ به من امر فرمود دوستشان بدارم و مرا خبر داد که خود نیز آن ها را دوست می دارد.

و از صحیح مسلم و صحیح ترمذی از سعد بن أبی وقّاص روایت کرده که گفت: در روز خیبر شنیدم که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فردا رایت را به کسی خواهم داد که خدا و رسول را دوست می دارد و خدا و رسول او نیز او را دوست می دارند. پس گردن هایمان را دراز کردیم (شاید ما را انتخاب کند) که فرمود: علی را نزد من بیاورید. پس علی علیه السّلام را که چشم درد داشت، نزد وی آوردند، پس آب دهان خود را به چشمان وی مالید و رایت را به دستش سپرد و خداوند خیبر را بر دست وی گشود.

و از صحیحین از سلمۀ بن الأکوع روایت کرده که گفت: علی علیه السّلام به سبب چشم درد از همراهی با پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بازماند. سپس گفت: من از همراهی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله باز بمانم؟! پس علی علیه السّلام بیرون آمده و خود را به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله رساند. و چون عصر قبل از صبحی که خداوند خیبر را گشود فرا رسید، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فردا رایت را به مردی خواهم داد- یا اینکه فرمود: فردا مردی رایت را خواهد گرفت- که خداوند و رسولش او را دوست می دارند- یا فرمود:

يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ فَإِذَا نَحْنُ بِعَلِيٍّ وَ مَا نَرْجُوهُ فَقَالُوا هَذَا عَلِيٌّ فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ.

وَ رُوِيَ أَيْضاً مِنَ الصَّحِيحَيْنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَوْمَ خَيْبَرَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ لَيْلَتَهُمْ أَيُّهُمْ يُعْطَاهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّاسُ غَدَوْا عَلَي رَسُولِ اللَّهِ كُلُّهُمْ يَرْجُو أَنْ يُعْطَاهَا فَقَالَ أَيْنَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقِيلَ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ قَالَ فَأَرْسَلُوا إِلَيْهِ فَأُتِيَ بِهِ فَبَصَقَ فِي عَيْنِهِ وَ دَعَا لَهُ فَبَرَأَ حَتَّي كَانَ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ وَجَعٌ فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا رَسُولَ اللَّهِ أُقَاتِلُهُمْ حَتَّي يَكُونُوا مِثْلَنَا قَالَ انْفِذْ عَلَي رِسْلِكَ حَتَّي تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ وَ أَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ فَوَ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلًا وَاحِداً خَيْرٌ لَكَ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ.

وَ رُوِيَ مِنَ الصَّحِيحَيْنِ عَنِ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَوْمَ خَيْبَرَ لَأُعْطِيَنَّ هَذِهِ الرَّايَةَ رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مَا أَحْبَبْتُ الْإِمَارَةَ إِلَّا يَوْمَئِذٍ قَالَ فَتَسَاوَرْتُ لَهَا رَجَاءَ أَنْ أُدْعَي لَهَا قَالَ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا وَ قَالَ امْشِ وَ لَا تَلْتَفِتْ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ قَالَ فَسَارَ عَلِيٌّ شَيْئاً ثُمَّ وَقَفَ وَ لَمْ يَلْتَفِتْ فَصَرَخَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي مَا ذَا أُقَاتِلُ النَّاسَ قَالَ قَاتِلْهُمْ حَتَّي يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَقَدْ مَنَعُوا مِنْكَ دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَ حِسَابُهُمْ عَلَي اللَّهِ‌⁽¹⁾.

وَ رَوَي ابْنُ شِيرَوَيْهِ فِي الْفِرْدَوْسِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يُفْتَحَ عَلَيْهِ يَعْنِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ‌⁽²⁾.

بيان

قال في النهاية في حديث خيبر لأعطين الراية غدا رجلا يحبه الله و رسوله و يحب الله و رسوله يفتح الله علي يديه فبات الناس يدوكون تلك الليلة

خدا و رسولش را دوست می دارد- خداوند خیبر را بر دست وی خواهد گشود، ناگاه دیدیم که علی آمد بی آنکه انتظارآمدنش را داشته باشیم، پس همه گفتند: این علی است، سپس خداوند بر دست او خیبر را گشود.

نیز از صحیحین از سهل بن سعد روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در روز خیبر فرمود: فردا رایت را به مردی خواهم داد که خداوند خیبر را بدست او خواهد گشود، کسی که خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می دارند. گوید: آن شب مردم در حالی به خواب رفتند که در این اندیشه بودند که فردا پرچمدار اسلام کدام یک از آن ها خواهد بود. و چون صبح شد، نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رفته و هر کدامشان امید داشتند در آن روز رایت به وی سپرده شود. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بن أبی طالب کجاست؟ عرض شد: یا رسول الله، چشمانش درد می کنند. فرمود: به دنبالش بفرستید. چون علی علیه السّلام را آوردند، آن حضرت آب دهان به چشمانش مالید و در حق وی دعا فرمود که درجا چنان شفا یافت چنانکه گویی پیش از آن بیمار نبوده است. سپس رایت را به وی داد. علی علیه السّلام عرض کرد: یا رسول الله، با آن ها بجنگم تا اینکه چون ما اسلام بیاورند؟ فرمود: با درنگ برو تا اینکه به خیبر برسی. سپس آنان را به اسلام دعوت کن و آنان را از حقی که خداوند بر گردن آنها در پذیرش اسلام دارد آگاه کن زیرا به خدا سوگند اگر خداوند یک نفر را به وسیله تو هدایت فرماید از شتران سرخ موی برای تو نیکوتر است.

و از صحیحین از ابوهریره روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در روز خیبر فرمود: این رایت را به مردی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست می دارد، کسی که خدا خیبر را بر دستان او خواهد گشود. عمر بن خطاب گفت: فرماندهی را جز در آن روز دوست نداشته ام، وی گوید: پس برای به دست آوردن پرچمداری آن روز خودنمایی کردم بدان امید که برای این سمت دعوت شوم، وی گوید: سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی بن أبی طالب علیه السّلام را فراخواند و رایت را به دست وی سپرده و فرمود: حرکت کن و روی برنگردان تا اینکه خداوند خیبر را بر دست تو بگشاید. گوید: پس علی مقداری جلو رفته سپس ایستاد و بی آنکه روی برگرداند، فریاد زد: یا رسول الله، بر سر چه چیزی با آنان بجنگم؟ فرمود: با آنان بجنگ تا اینکه گواهی دهند که خدایی جز الله نیست و اینکه محمّد فرستاده خداست؛ پس اگر چنین کردند، خون و مالشان را جز در مواردی که به حق است، از تو مصون داشته اند و حسابشان با خداست.⁽³⁾

و ابن شیرویه در الفردوس از سهل بن سعد روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فردا رایت را به مردی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند، تا خداوند پیروزی را نصیب وی نگرداند، باز نمی گردد و منظور آن حضرت علی بن أبی طالب علیه السّلام بود.⁽⁴⁾

توضیح

در النهایۀ در ضمن حدیث خبیر آمده است: «لأُعطِیَنَّ الرّایۀ غداً رجلاً یحبّهُ الله و رسوله وَ یُحبُّ اللهَ و رسولَه یَفتح الله علی یدیه فبات الناس یدوکون تلک اللیلة

أي يخوضون و يموجون فيمن يدفعها إليه يقال وقع الناس في دوكة و دوكة أي في خوض و اختلاط⁽¹⁾و قال القطري أي بالكسر ضرب من البرود فيه حمرة و لها أعلام فيها بعض الخشونة و قيل هي حلل جياد تحمل من قبل البحرين و قال الأزهري في أعراض البحرين قرية يقال لها قطر و أحسب الثياب القطرية نسبت إليها فكسروا القاف للنسبة و خففوا⁽²⁾و كأن المراد بالمصفر المذهب و في القاموس اشتاف تطاول و نظر و تشوف إلي الخبر تطلع و من السطح تطاول و نظر و أشرف‌⁽³⁾و بالراء معناه قريب من ذلك و الأظهر فتساورت قال في النهاية في الحديث فتساورت لها أي رفعت لها شخصي‌⁽⁴⁾و التطاول أيضا قريب منه أي كل منهم يمد عنقه ليراه النبي صلي الله عليه و آله رجاء أن يعطاها⁽⁵⁾.

«2»

مد، [العمدة] بِالْإِسْنَادِ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ وَكِيعٍ عَنِ ابْنِ لَيْلَي عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي‌⁽⁶⁾قَالَ: كَانَ أَبِي يَسْمُرُ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَلْبَسُ ثِيَابَ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ وَ ثِيَابَ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ فَقِيلَ لَهُ لَوْ سَأَلْتَهُ عَنْ هَذَا فَسَأَلَهُ عَنْ هَذَا⁽⁷⁾فَقَالَ صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ إِلَيَّ وَ أَنَا أَرْمَدُ يَوْمَ خَيْبَرَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرْمَدُ فَتَفَلَ فِي عَيْنِي وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُ الْحَرَّ وَ الْقُرَّ فَمَا وَجَدْتُ حَرّاً وَ لَا بَرْداً قَالَ وَ قَالَ لَأَبْعَثَنَّ رَجُلًا يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَيْسَ بِفَرَّارٍ قَالَ فَتَشَوَّفَ لَهَا النَّاسُ فَبَعَثَ عَلِيّاً عليه السلام⁽⁸⁾.

(یعنی به گفتگو و تبادل نظر پرداختند در مورد اینکه پرچم را به چه کسی خواهد داد)»، گفته می شود: «وقع الناس فی دوکۀٍ و دوکۀ»: مردم باهم به تکاپو افتاده و به جرّ و بحث پرداختند.⁽⁹⁾و گوید: القِطریّ: یعنی با کسر- نوعی پارچه است که کمی سرخ است و نقش هایی بر آن وجود دارد و کمی زبر است. و گفته شده: زیور اسبان است که از بحرین آورده می شود، و ازهری گوید: در اطراف بحرین روستایی به نام «قطر» هست و گمان دارم جامه های قطری منسوب به آن است. پس قاف را برای نسبت، مکسور کردند و آن را با تخفیف خواندند.⁽¹⁰⁾

و گویا مراد از «المصفّر»،«المذهَّب» باشد. و در القاموس آمده است: اشتاف: گردن کشید و نگاه کرد؛ تشوّف إلی الخبر: کسب اطلاع کرد، و من السطح: سرک کشید و نگاه کرد و مُشرِف شد.⁽¹¹⁾

و با راء معنایش نزدیک به آن است و بلکه ظاهر تر است در این معنا .

اما در مورد «فتساورت» در النهایۀ گوید: در حدیث آمده است: «فَتَساورتُ لَها» یعنی بدن خودم را برای آن به طرف بالا کشیدم⁽¹²⁾

و «التطاول» نیز نزدیک به آن است یعنی اینکه هرکدام گردن می کشید تا پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را ببیند بدان امید که پرچم به وی داده شود.

روایت 2

العمدۀ: عبدالرحمن بن أبی لیلی گوید: پدرم با علی علیه السّلام شب نشینی داشت و به گفتگو می پرداخت. علی علیه السّلام جامه های تابستانی را در زمستان و جامه های زمستانی را در تابستان می پوشید. پس به پدرم گفتند: کاش در این باره از وی سؤال می کردی؟! پس پدرم از آن حضرت پرسید و ایشان پاسخ داد: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله درست فرمود. در روز خیبر در حالی که به چشم درد مبتلا بودم به دنبال من فرستاد. من عرض کردم: یا رسول الله، چشمانم درد می کند. پس آب دهان به چشمانم مالید و فرمود: «خداوندا، او را از گزند گرما و سرما نگاه دار» از آن پس از گرما و سرما آزرده نمی شوم. گوید: و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: مردی را خواهم فرستاد که خدا و رسولش او را دوست دارند و او نیز خدا و رسولش را دوست می دارد، کسی که اهل فرار نیست گوید: پس مردم برای اینکه این سمت به ایشان برسد گردن فرازی کردند، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را فرستاد.⁽¹³⁾

أقول: روي ابن بطريق ما مر من الأخبار من مسند أحمد بن حنبل باثني عشر طريقا آخر عن أبي سعيد الخدري و سعيد بن المسيب و بريدة و أبي هريرة و سهل بن سعد و أبي ليلي و سعد بن أبي وقاص و من صحيح مسلم بستة طرق عن سلمة بن الأكوع و سهل بن سعد و من صحيح مسلم‌⁽¹⁾بستة طرق عن عمر بن الخطاب و ابن عباس و أبي هريرة و سهل بن سعد و سلمة بن الأكوع و من مناقب ابن المغازلي باثني عشر طريقا عن سلمة و أبي موسي الأشعري و عمران بن حصين و أبي هريرة و أبي سعيد الخدري و سعد و بريدة و عامر بن سعد و من الجمع بين الصحاح الستة مما رواه من صحيح الترمذي بسندين عن سلمة و سعد و من تفسير الثعلبي مثل ما مر و ساق الحديث إلي أن قال ثم أعطاه الراية فنهض بالراية و عليه حلة أرجوانية حمراء قد أخرج كميها فأتي مدينة خيبر فخرج مرحب صاحب الحصن و عليه مغفر مصفر⁽²⁾و حجر قد ثقبه مثل البيضة و وضعه علي رأسه و هو يرتجز و يقول:

قد علمت خيبر أني مرحب *** شاك السلاح بطل مجرب

أطعن أحيانا و حينا أضرب *** إذ الحروب أقبلت تلهب

كان حماي كالحمي لا تقرب

فبرز إليه علي صلوات الله عليه فقال:

أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَةَ *** كَلَيْثِ غَابَاتٍ شَدِيدَ الْقَسْوَرَةِ

أَكِيلُكُمْ بِالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرَةِ.

فاختلفا ضربتين فبدره علي عليه السلام بضربة فقد الحجر و المغفر و فلق رأسه حتي أخذ السيف في الأضراس و أخذ المدينة و كان الفتح علي يديه ثم قال ابن بطريق قال أبو محمد عبد الله بن مسلم سألت بعض آل أبي طالب عن قوله: أنا الذي سمتني أمي حيدرة فذكر أن أم علي عليه السلام كانت فاطمة بنت أسد ولدت عليا عليه السلام و

می گویم: ابن بطریق اخبار نقل شده را از مسند احمد بن حنبل با دوازده طریق دیگر از ابوسعید خدری، سعید بن مسیّب، بُریده، ابوهریره، سهل بن سعد، ابولیلی، و سعد بن أبی وقّاص نقل کرده است، و از صحیح مسلم* با شش طریق از سلمۀ بن الأکوع، سهل بن سعد و از صحیح مسلم⁽³⁾با شش طریق از عمر بن خطّاب، ابن عباس، ابوهریره، سهل بن سعد و سلمۀ بن الأکوع، و از مناقب ابن مغازلی با دوازده طریق از سلمۀ، ابوموسی اشعری، عمران بن حصین، ابوهریره، ابو سعید خدری، سعد، بریده، و عامر بن سعد؛ و از کتاب الجمع بین الصحاح الستّۀ از جمله روایاتی را که از صحیح ترمذی با دو سند از سلمۀ و سعد، و از تفسیر ثعلبی مانند آنچه گذشت را روایت نموده، سخن را ادامه داده تا اینکه گوید: سپس رایت را به وی داد، پس علی در حالی که جامه ای ارغوانی متمایل به سرخ بر تن و آستین هایش را در آورده بود، پرچم به دست حرکت کرده، و به شهر خیبر آمد. پس مرحب مالک قلعه در حالی که کلاه خُودی زر اندود و سنگی که چون تخم مرغ آن را سوراخ کرده و بر سر نهاده بود به میدان آمد در حالی که چنین رجز می خواند:

-«مردم خیبر می دانند که مرحب منم، با سلاح کامل، پهلوانی کار آزموده ام،

پس علی علیه السّلام به مصاف وی رفته فرمود:

سپس دو ضربت را رد و بدل کردند آن گاه علی علیه السّلام ضربتی بر فرق وی فرود آورد که سنگ و خُود را شکافته سرش را نیز شکافت تا به دندان هایش رسید، و شهر را به تصرّف در آورد و پیروزی بر دست وی رقم خورد. سپس ابن بطریق گوید: ابو محمّد عبدالله بن مسلم گفت: از یکی از خاندان ابی طالب درباره قول حضرت علی علیه السّلام که «من آنم که مادرم مرا حیدره نامید» پرسیدم، گفت: مادر علی علیه السّلام فاطمه بنت اسد در غیاب ابوطالب علی علیه السّلام را به دنیا آورد،

أبو طالب غائب فسمته أسدا باسم أبيها فلما قدم أبو طالب كره هذا الاسم الذي سمته به أمه و سماه عليا فلما رجز علي عليه السلام يوم خيبر ذكر الاسم الذي سمته أمه فقال حيدرة اسم من أسماء الأسد و السندرة شجرة يعمل منها القسي و في الحديث يحتمل أن يكون مكيالا يتخذ من هذه الشجرة و يحتمل أن يكون السندرة أيضا امرأة تكيل كيلا وافيا⁽¹⁾.

أقول: قد مضت الأخبار المعتبرة في ذلك في أنواع ما ظهر من إعجازه صلوات الله عليه في تلك الغزوة في باب قصة خيبر و إنما أوردنا هاهنا قليلا من الأخبار من طرق المخالفين إلزاما عليهم.

وَ رَوَي السَّيِّدُ الْمُرْتَضَي فِي كِتَابِ الشَّافِي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَرْسَلَ عُمَرَ إِلَي خَيْبَرَ فَانْهَزَمَ وَ مَنْ مَعَهُ فَقَدِمَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كُلَّ مَبْلَغٍ فَبَاتَ لَيْلَتَهُ مَهْمُوماً فَلَمَّا أَصْبَحَ خَرَجَ إِلَي النَّاسِ وَ مَعَهُ الرَّايَةُ فَقَالَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ الْيَوْمَ رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ فَتَعَرَّضَ لَهَا جَمِيعُ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله أَيْنَ عَلِيٌّ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ أَرْمَدُ فَبَعَثَ إِلَيْهِ أَبَا ذَرٍّ وَ سَلْمَانَ فَجَاءَا بِهِ يُقَادُ لَا يَقْدِرُ عَلَي فَتْحِ عَيْنَيْهِ مِنَ الرَّمَدِ فَلَمَّا دَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَفَلَ فِي عَيْنَيْهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ وَ انْصُرْهُ عَلَي عَدُوِّهِ فَإِنَّهُ عَبْدُكَ يُحِبُّكَ وَ يُحِبُّ رَسُولَكَ غَيْرَ فَرَّارٍ⁽²⁾ثُمَّ دَفَعَ إِلَيْهِ الرَّايَةَ وَ اسْتَأْذَنَهُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ أَنْ يَقُولَ فِيهِ شِعْراً فَأَذِنَ‌⁽³⁾فَأَنْشَأَ يَقُولُ:

وَ كَانَ عَلِيٌّ أَرْمَدَ الْعَيْنِ يَبْتَغِي *** دَوَاءً فَلَمَّا لَمْ يُحِسَّ مُدَاوِياً

شَفَاهُ رَسُولُ اللَّهِ مِنْهُ بِتَفْلَةٍ *** فَبُورِكَ مَرْقِيّاً وَ بُورِكَ رَاقِياً

از این رو نام پدر خود«اسد» را بر وی نهاد، و چون ابوطالب بازگشت این نام را که مادرش بر وی نهاده بود، نپسندید و او را «علی» نامید و چون علی علیه السّلام در روز خیبر رجز خواند، نامی را که مادرش بر وی نهاده بود بر زبان آورد و گفت: «حیدرۀ» یکی از نام های شیر است. و «سندرۀ» نام درختی است که از آن کمان می سازند و نیز در این حدیث احتمل دارد به معنای پیمانه ای باشد که از این درخت میسازند و احتمال دارد زنی باشد که پیمانه را پُر می کشد.⁽⁴⁾

می گویم: روایات معتبری در خصوص انواع معجزاتی که در این جنگ از آن حضرت ظاهر شد ، در باب داستان خیبر بیان شد و در اینجا تنها اندکی از روایات را که از طرق مخالفان نقل شده آوردیم تا آن ها را ملزم به شناخت جایگاه والای آن حضرت کرده باشیم.

سید مرتضی در کتاب «الشافی» از ابوسعید خدری روایت کرده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله عمر را به خیبر فرستاد، لیکن او و همراهانش شکست خوردند، لذا نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بازگشت در حالی که همراهان خود را ترسو می خواند و آن ها نیز او را متهم به جُبن و بزدلی می کردند. این موضوع رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را بسیار آزرده خاطر نمود و شب را با غم و غصه پشت سر گذاشت. و چون صبح شد، در حالی که رایت را با خود داشت، به میان سپاه رفته و فرمود: «امروز رایت را به دست مردی خواهم سپرد که خدا و رسولش را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می دارند، مردی که یورش بَر است نه اهل گریز» پس همه مهاجرین و انصار خودی نشان دادند تا آن مرد خودشان باشند، لیکن رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی کجاست؟ عرض کردند: یا رسول الله، به چشم درد مبتلا شده است. پس ابوذر و سلمان را در پی او فرستاد و او را در حالی آوردند که از شدت چشم درد قادر نبود چشمانش را باز کند. و چون علی علیه السّلام به آن حضرت نزدیک شد، آب دهان در چشمانش انداخته و عرض کرد: «خداوندا، او را از سرما و گرما نگهدار و وی را بر دشمنش پیروز گردان که او بنده توست، تو را دوست می دارد و رسول تو را دوست می دارد و اهل گریز نیست» سپس پرچم را به دست وی داد، پس حسّان از آن حضرت اجازه خواست ابیاتی در مدح علی علیه السّلام بگوید و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی اجازه داد، پس گفت: - «علی به چشم درد مبتلا بود و دارویی طلب می کرد، و چون درمانگری نیافت،

وَ قَالَ سَأُعْطِي الرَّايَةَ الْيَوْمَ صَارِماً *** كَمِيّاً مُحِبّاً لِلرَّسُولِ مُوَالِياً⁽¹⁾

يُحِبُّ إِلَهِي وَ الْإِلَهُ يُحِبُّهُ *** بِهِ يَفْتَحُ اللَّهُ الْحُصُونَ الأَوَابِيَا

فَأَصْفَي بِهَا دُونَ الْبَرِيَّةِ كُلِّهَا *** عَلِيّاً وَ سَمَّاهُ الْوَزِيرَ الْمُوَاخِيَا.

وَ يُقَالُ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَمْ يَجِدْ بَعْدَ ذَلِكَ أَذَي حَرٍّ وَ بَرْدٍ⁽²⁾.

وَ رَوَي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا الْخَبَرَ عَلَي وَجْهٍ آخَرَ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبَا بَكْرٍ إِلَي خَيْبَرَ فَرَجَعَ وَ قَدِ انْهَزَمَ وَ انْهَزَمَ النَّاسُ مَعَهُ ثُمَّ بَعَثَ مِنَ الْغَدِ عُمَرَ فَرَجَعَ وَ قَدْ جُرِحَ فِي رِجْلَيْهِ وَ انْهَزَمَ النَّاسُ مَعَهُ فَهُوَ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ أَصْحَابُهُ يُجَبِّنُونَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَيْسَ بِفَرَّارٍ وَ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَصْبَحْنَا مُتَشَوِّقِينَ نُرَائِي وُجُوهَنَا رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ يُدْعَي رَجُلٌ مِنَّا فَدَعَا 14 رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً عليه السلام وَ هُوَ أَرْمَدُ فَتَفَلَ فِي عَيْنَيْهِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ الرَّايَةَ فَفُتِحَ بَابُهُ عَلَيْهِ‌⁽³⁾.

ثم قال السيد: فهذه الأخبار و جميع ما روي في هذه القصة و كيفية ما جرت عليه يدل علي غاية التفضيل و التقديم لأنه لو لم يفد القول إلا المحبة التي هي حاصلة في الجماعة و موجودة فيهم لما قصدوا لدفع الراية و تشوقوا إلي دعائهم إليها و لا غبط أمير المؤمنين بها و لا مدحته الشعراء و لا افتخرت له بذلك المقام و في مجموع القصة و تفصيلها إذا تأملت ما يكاد يضطر إلي غاية التفضيل و نهاية التقديم.

ثم ذكر عن بعض الأصحاب استدلالا وثيقا علي أن ما ذكره النبي صلي الله عليه و آله في شأنه بعد فرار أبي بكر و عمر و سخطه عليهما في ذلك يدل علي أنهما لم يكونا متصفين بشي‌ء من تلك الصفات و قال إنهم لم يرجعوا في نفي الصفة عن غيره إلي مجرد

و گفته می شود که امیرالمؤمنین علیه السّلام از آن پس هرگز از گرما و سرما گزندی ندید.

سعید بن جبیر از ابن عباس این خبر را به شکل دیگری آورده و گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله ابوبکر را مأمور فتح خیبر کرد اما خود و همراهانش شکست خورده بازگشتند. فردای آن روز عمر را فرستاد که پایش زخم برداشت و گریخت و مردم هم با وی گریختند و در حالی که خود و همراهانش یکدیگر را متَّهم به جُبن و بزدلی می کردند، بازگشتند، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «فردا رایت را به مردی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می دارند، اهل فرار نیست و تا خداوند پیروزی را نصیب وی نفرماید، باز نگردد» و ابن عباس گوید: پس صبح کردیم در حالی که با شوق و رغبت خود را در معرض دید رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله قرار می دادیم بدان امید که یکی از ما را برای این مأموریت فرا بخواند، اما رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را که چشم درد داشت، فراخواند و در چشمانش آب دهان انداخت و پرچم را به وی سپرد و خداوند پیروزی را بر دست او رقم زد.

سپس سید مرتضی گوید: این روایات و هرچه درباره این داستان و چگونگی جریان آن نقل شده بر اوج فضیلت و تقدّم آن حضرت دلالت دارد، زیرا اگر از این سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله صرفا محبت ایشان به علی فهمیده می شد در حالی که این محبت از طرف ایشان نسبت به سائرین هم وجود داشت، در این صورت دیگر قصد پرچمدار شدن نمی کردند و مشتاق آن نمی شدند که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله ایشان را فرا بخواند و امیرالمؤمنین علیه السّلام بابت آن مورد غبطه دیگران قرار نمی گرفت و شعرا زبان به مدح وی نمی گشودند و این منزلت را افتخاری برای وی به شمار نمی آوردند، و اگر در مجموع داستان و تفصیل آن تأمّل کنی خواهی دید که بیانگر اوج فضیلت آن حضرت و مقدّم بودنش بر دیگران اقران است.

سپس از برخی صحابه، استدلالی محکم را ذکر کرده مبنی بر اینکه قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله درباره علی علیه السّلام بعد از فرار ابوبکر و عمر و خشم آن حضرت بر آن دو از این بابت، دلیل بر آن است که آن دو از صفاتی که حضرت رسول برای علی علیه السّلام برشمردند، بهره مند نبوده اند. و می گوید: آن ها برای نفی این صفات از دیگران صرفا

إثباتها له و إنما استدلوا بكيفية ما جري في الحال علي ذلك لأنه لا يجوز أن يغضب من فرار من فر و ينكره ثم يقول إني أدفع الراية إلي من عنده كذا و كذا و ذلك عند من تقدم أ لا تري أن بعض الملوك لو أرسل رسولا إلي غيره ففرط في أداء رسالته و حرفها و لم يوردها⁽¹⁾علي حقها فغضب لذلك و أنكر فعله و قال لأرسلن رسولا حسن القيام بأداء رسالتي مضطلعا⁽²⁾بها لكنا نعلم‌⁽³⁾أن الذي أثبته منفي عن الأول و قال كما انتفي عمن تقدم فتح الحصن علي أيديهم و عدم فرارهم كذلك يجب أن ينتفي سائر ما أثبت له لأن الكل خرج مخرجا واحدا أورد علي طريقة واحدة انتهي.

أقول: لا يخفي متانة هذا الكلام علي من راجع وجدانه و جانب تعسفه و عدوانه فيلزم منه عدم كون الشخصين محبين لله و لرسوله و من لم يحبهما فقد أبغضهما و من أبغضهما فقد كفر و يلزم منه أن لا يحبهما الله و رسوله و لا ريب في أن من كان مؤمنا صالحا يحبه الله و رسوله بل يكفي الإيمان في ذلك و قد قال تعالي وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ‌⁽⁴⁾و قال قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ‌⁽⁵⁾و يلزم منه أن لا يقبل الله منهما شيئا من الطاعات لأن الله تعالي يقول إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا⁽⁶⁾إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ‌⁽⁷⁾فلو كان الله تعالي قبل منهما الجهاد لكان يحبهما و لو كان قبل منهما توبتهما عن الشرك لكان يحبهما و لو كانا متطهرين لكان يحبهما و يلزم أن لا يكونا من الصَّابِرِينَ

به اثبات آن برای علی علیه السلام تمسک نکرده اند بلکه به چگونگی وقوع این امر و شرایط و ظروف آن توجه دارند و اینکه جایز نیست آن حضرت از فرار کسی به خشم آید و این کار را زشت شمارد، سپس در حضور قبلی ها بگوید: من رایت را به کسی خواهم داد که چنین و چنان ویژگی هایی داشته باشد؛ مگر نمی بینی اگر پادشاهی فرستاده ای را نزد شخصی بفرستد و او در انجام مأموریت خویش کوتاهی کند و آن را تحریف نموده حق مطلب را ادا نکند، پادشاه از این بایت به خشم آمده و کار وی را نکوهش کرده و می گوید: «کسی را به این مأموریت خواهم فرستاد که به خوبی از عهده ادای رسالتم برآمده و کاملاً به این کار وارد باشد *.» در این صورت خواهیم فهمید که اوصافی که این پادشاه برای دومی ثابت کرده است در شخص اول وجود نداشته است. و گوید: پس همانگونه که فتح قلعه و عدم فرار نسبت به کسانی که قبل از علی علیه السلام بودند، منتفی است به همین دلیل بایستی سائر فضائلی هم که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ایشان بیان کرده اند نیز از آن ها نفی شود زیرا همه این صفات در سخن پیامبر در یک سیاق و به یک سبک ادا شده است. پایان کلام .

می گویم: برای هرکسی که به وجدان خود مراجعه کند و از سرکشی و لجبازی خود داری کند، متانت این سخن پوشیده نیست و ثابت می کند که آن دو نه خدا را دوست می داشته اند و نه رسول خدا را و هرکس آن دو را دوست نداشته باشد، دشمن آن هاست و هرکس دشمن آن دو (خدا و پیامبر) باشد کفر ورزیده است کما اینکه ایجاب می کند خدا و رسولش آن دو را دوست نداشته باشند. و شکی نیست که هرکس مؤمنی صالح باشد، خدا و رسولش او را دوست می دارند. بلکه صرف ایمان داشتن در تحقق این امر کافیست زیرا خدای متعال فرموده است: «وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ»⁽⁸⁾{ولی

کسانی که ایمان آورده‌اند، به خدا محبت بیشتری دارند.}و نیز فرمود: «قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونیِ یُحْبِبْکُمُ الله»⁽⁹⁾{بگو: «اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد} و الزام می کند که چیزی از طاعات ایشان را نپذیرد زیرا خدای متعال می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یحُِبُّ الَّذِینَ یُقَتِلُونَ فیِ سَبِیلِهِ صَفًّا»⁽¹⁰⁾{در حقیقت، خدا دوست دارد کسانی را که در راه او صف در صف جهاد می کنند}و: «إِنَّ اللَّهَ یحُِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یحُِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ»⁽¹¹⁾{خداوند توبه‌کاران و پاکیزگان را دوست می‌دارد} زیرا اگر خداوند جهادشان را قبول می فرمود، آن ها دوست می داشت و اگر توبه آن ها را از شرک می پذیرفت، آن ها را دوست می داشت و اگر پاکیزه بودند، ایشان را دوست می داشت، و حال که چنین نیستند لازم می آید که از صابران،

و لا من الْمُتَّقِينَ و لا من الْمُتَوَكِّلِينَ و لا من الْمُحْسِنِينَ و لا من الْمُقْسِطِينَ لأن الله بين حبه لهم في آيات كثيرة و أن الله إنما نسب عدم حبه إلي الْخائِنِينَ و الظَّالِمِينَ و الْكافِرِينَ و الْفَرِحِينَ و الْمُسْتَكْبِرِينَ و الْمُسْرِفِينَ و الْمُعْتَدِينَ و الْمُفْسِدِينَ و كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ و كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ و أمثالهم كما لا يخفي علي من تدبر في الآيات الكريمة و من كان بهذه المثابة كيف يستحق الخلافة و الإمامة و التقدم علي جميع الأمة لا سيما خيرهم و أفضلهم علي بن أبي طالب عليه السلام و أيضا يدل علي أن قوله تعالي يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ‌⁽¹⁾نازل فيه صلوات الله عليه لا في أبي بكر كما زعمه إمامهم الرازي في تفسيره إذ لا يجوز أن ينفي الرسول عنه ما أثبته الله له.

وَ مِمَّا ظَهَرَ مِنْ فَضْلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ الطَّبْرِسِيُّ فِي كِتَابِ إِعْلَامِ الْوَرَي مِنْ كِتَابِ الْمَعْرِفَةَ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعِيدٍ الثَّقَفِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْعُرَنِيِ‌⁽²⁾وَ كَانَ صَالِحاً عَنْ كَادِحِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَجَلِيِّ وَ كَانَ مِنَ الْأَبْدَالِ عَنْ لَهِيعَةَ⁽³⁾عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ عَلِيٌّ عليه السلام عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِفَتْحِ خَيْبَرَ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَوْ لَا أَنْ تَقُولَ فِيكَ طَوَائِفُ مِنْ أُمَّتِي مَا قَالَتِ النَّصَارَي فِي عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيكَ الْيَوْمَ قَوْلًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ إِلَّا أَخَذُوا مِنْ تُرَابِ رِجْلَيْكَ وَ مِنْ فَضْلِ طَهُورِكَ يَسْتَشْفُونَ بِهِ وَ لَكِنْ حَسْبُكَ أَنْ تَكُونَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ تَرِثُنِي وَ أَرِثُكَ وَ أَنَّكَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَ أَنَّكَ تُبْرِئُ ذِمَّتِي وَ تُقَاتِلُ عَلَي سُنَّتِي وَ أَنَّكَ فِي الْآخِرَةِ أَقْرَبُ النَّاسِ مِنِّي وَ أَنَّكَ غَداً عَلَي الْحَوْضِ خَلِيفَتِي وَ أَنَّكَ أَوَّلُ مَنْ يَرِدُ عَلَيَّ الْحَوْضَ غَداً وَ أَنَّكَ أَوَّلُ مَنْ يُكْسَي مَعِي وَ أَنَّكَ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي وَ أَنَّ شِيعَتَكَ عَلَي مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ مُبْيَضَّةً وُجُوهُهُمْ حَوْلِي أَشْفَعُ لَهُمْ وَ يَكُونُونَ فِي الْجَنَّةِ جِيرَانِي وَ أَنَّ حَرْبَكَ حَرْبِي وَ أَنَّ سِلْمَكَ سِلْمِي وَ

پارسایان، متوکّلان، محسنان و عدالت پیشگان نباشند، زیرا خداوند محبت خود را نسبت به ایشان در آیات بسیاری بیان فرموده و خداوند عدم دوست داشتن خویش را فقط به خائنان، ظالمان، کافران،شادمانان به دنیا، مستکبران، اسراف گران، تجاوزگران، مفسدان، هر کافر گناهکاری و هر متکبر فخر فروشی منسوب فرموده است، و این مطالب بر هرکس که در این آیات کریمه تدبّر کند، پوشیده نیست. و هرکس به این مثابه باشد، چگونه می تواند استحقاق خلافت و امامت و مقدم شدن بر همه امت خصوصا بر بهترین ایشان و افضل آن ها یعنی علی بن أبی طالب علیه السّلام را داشته باشد؟! و نیز دلیل بر آن است که قول خدای متعال: «یحُِبهُُّمْ وَ یحُِبُّونَه»⁽⁴⁾{آنان را دوست می‌دارد و آنان [نیز] او را دوست دارند} در حق حضرت علی علیه السّلام نازل شده باشد نه درباره ابوبکر آن گونه اماماشان رازی در تفسیر خود ادّعا کرده است. زیرا بر رسول روا نیست چیزی را که خداوند برای وی اثبات نمود، نفی کند.

و از جمله اموری که در فضل ایشان صلوات الله علیه در روز خیبر به ظهور پیوسته مطلبی است که شیخ طبرسی در کتاب «إعلام الوری» از کتاب «المعرفۀ» ابراهیم بن سعید ثقفی از حسن بن حسین عرنی- که مردی صالح بود- از کادح بن جعفر بجلی- که از أبدال بود- از لهیعه از عبدالرحمن بن زیاد از مسلم بن یسار از جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده که گفت: چون علی علیه السّلام هنگام فتح خیبر بر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وارد شد، رسول خدا به وی فرمود: اگر نبود اینکه گروهایی از امّت من آنچه را نصاری درباره عیسی بن مردم می گفتند، در مورد تو بگویند، امروز درباره تو سخنی می گفتم که بر هر جمع نگذری مگر اینکه خاک پایت و باقی مانده آب وضویت را برای شفا گرفتن، برگیرند. اما همین تو را بس که بگویم «تو از منی و من از تو، از من ارث می بری و از تو ارث می برم، و تو از من منزلت هارون از موسی را داری إلّا اینکه پس از من پیامبری نیست، و تو ذمّه مرا آزاد می کنی و بر سر سنّت من می جنگی، و تو در آخرت نزدیک ترین مردم به من هستی، و اینکه تو فردا بر سر حوض کوثر جانشین منی، و تو فردای قیامت اوّلین کسی هستی که بر سر حوض کوثر بر من وارد می شوی، و تو اوّلین کسی هستی که در روز قیامت با من جامه پوشانده می شوی، و تو اوّلین کسی از امّت منی که وارد بهشت می شود، و شیعیان تو با رو سفیدی بر منبرهایی از نور پیرامون من قرار دارند و من ایشان را شفاعت می کنم و در بهشت همسایه من خواهند بود، و جنگ تو جنگ من و صلح تو صلح من، نهان تو نهان من، آشکار تو آشکار من،

أَنَّ سِرَّكَ سِرِّي وَ أَنَّ عَلَانِيَتَكَ عَلَانِيَتِي وَ أَنَّ سَرِيرَةَ صَدْرِكَ كَسَرِيرَةِ صَدْرِي وَ أَنَّ وُلْدَكَ وُلْدِي وَ أَنَّكَ تُنْجِزُ عِدَاتِي‌⁽¹⁾وَ أَنَّ الْحَقَّ مَعَكَ وَ أَنَّ الْحَقَّ عَلَي لِسَانِكَ وَ فِي قَلْبِكَ وَ بَيْنَ عَيْنَيْكَ وَ أَنَّ الْإِيمَانَ مُخَالِطٌ لَحْمَكَ وَ دَمَكَ كَمَا خَالَطَ لَحْمِي وَ دَمِي وَ أَنَّهُ لَا يَرِدُ عَلَيَّ الْحَوْضَ مُبْغِضٌ لَكَ وَ لَنْ يَغِيبَ عَنْهُ مُحِبٌّ لَكَ غَداً حَتَّي يَرِدَ الْحَوْضَ مَعَكَ فَخَرَّ عَلِيٌّ عليه السلام سَاجِداً⁽²⁾ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي مَنَّ عَلَيَّ بِالْإِسْلَامِ وَ عَلَّمَنِي الْقُرْآنَ وَ حَبَّبَنِي إِلَي خَيْرِ الْبَرِيَّةِ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ إِحْسَاناً مِنْهُ إِلَيَّ وَ فَضْلًا مِنْهُ عَلَيَّ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عِنْدَ ذَلِكَ لَوْ لَا أَنْتَ يَا عَلِيُّ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدِي‌⁽³⁾.

لي، [الأمالي] للصدوق الحافظ عن عبد الله بن يزيد عن محمد بن ثواب عن إسحاق بن منصور عن كادح البجلي عن عبد الله بن لهيعة: مثله‌⁽⁴⁾.

باب 72 أن النبي صلي الله عليه و آله أمر بسد الأبواب الشارعة إلي المسجد إلا بابه صلوات الله عليه

الأخبار

«1»

لي، [الأمالي للصدوق] الْحَافِظُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَي عَنْ خَلَفِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ غُنْدَرٍ عَنْ عَوْفٍ عَنْ مَيْمُونٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: كَانَ لِنَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبْوَابٌ شَارِعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ يَوْماً سُدُّوا هَذِهِ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ فَتَكَلَّمَ فِي ذَلِكَ النَّاسُ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُمِرْتُ بِسَدِّ هَذِهِ الْأَبْوَابِ غَيْرَ بَابِ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ فِيهِ قَائِلُكُمْ وَ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا سَدَدْتُ شَيْئاً وَ لَا

راز سینه تو همانند راز سینه من، و فرزندان تو فرزندان منند؛ تو وعده های مرا به جا می آوری و حق با توست و حق بر زبان تو و در قلب تو و در معرض دید توست، و ایمان با گوشت و خونت در آمیخته آن گونه که با گوشت و خون من درآمیخته است، و تاکیداً دشمن تو بر سر حوض کوثر بر من وارد نخواهد شد و فردای قیامت دوستدارت از آن بی بهره نخواهد شد تا اینکه به همراه تو بر آن وارد شود.» پس علی علیه السّلام سجده شکر به جای آورده سپس فرمود: سپاس خداوندی را سزد که با اسلام بر من منّت نهاد و قرآن را به من آموخت و مرا نزد بهترین خلق خود خاتم پیامبران و سیّد مرسلین از روی احسانی که در حق من فرموده و فضلی که بر من دارد، محبوب گردانید! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله با شنیدن این سخنان فرمود: یا علی، اگر تو نبودی بعد از من مؤمنان شناخته نمی شدند.⁽⁵⁾

امالی صدوق: با سندی نظیر این روایت را از عبدالله بن لهیعه نقل کرده است.⁽⁶⁾

باب هفتاد و دوم : پیامبر صَلی الله علیهِ و آله امر فرمود جز در خانه علی صلوات الله علیه، درهایی را که به مسجد باز می شدند، بسته شوند

روایات

روایت 1

امالی صدوق: با سندی از زید بن ارقم آورده است که گفت: در خانه برخی از صحابه رو به مسجد باز می شد و از آن جا رفت و آمد می کردند. روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمودند، جز در خانه علی، به بقیه درهایی را که به مسجد باز می شوند، ببندید. مردم در این مورد سخن ها گفتند. گوید: پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر منبر رفته و حمد و سپاس خدا را به جا آورد سپس فرمود: اما بعد، من دستور داده بودم که درهایی که به مسجد باز می شوند ، بسته شوند إلّا در خانه علی علیه السّلام را، اما برخی از شما چیزهایی در این مورد گفته اند، و به خدا سوگند من نه دری بسته ام و نه

فَتَحْتُهُ وَ لَكِنِّي أُمِرْتُ بِشَيْ‌ءٍ فَاتَّبَعْتُهُ‌⁽¹⁾.

«2»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي للصدوق] بِإِسْنَادِ التَّمِيمِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يُجْنِبَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ إِلَّا أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عليهم السلام وَ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِي فَإِنَّهُمْ مِنِّي‌⁽²⁾.

«3»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي] للصدوق بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: سُدُّوا الْأَبْوَابَ الشَّارِعَةَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍ‌⁽³⁾.

«4»

لي، [الأمالي] للصدوق أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الدِّينَوَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ مِسْكِينِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي بَلْحٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِأَبْوَابِ الْمَسْجِدِ فَسُدَّتْ إِلَّا بَابَ عَلِيٍ‌⁽⁴⁾.

«5»

لي، [الأمالي] للصدوق الدِّينَوَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أَنِيسَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: سُدُّوا الْأَبْوَابَ إِلَي الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍ‌⁽⁵⁾.

«6»

لي، [الأمالي] للصدوق ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] فِيمَا بَيَّنَ الرِّضَا عليه السلام مِنْ فَضَائِلِ الْعِتْرَةِ الطَّاهِرَةِ قَالَ: فَأَمَّا الرَّابِعَةُ فَإِخْرَاجُهُ النَّاسَ مِنْ مَسْجِدِهِ مَا خَلَا الْعِتْرَةَ حَتَّي تَكَلَّمَ النَّاسُ فِي ذَلِكَ وَ تَكَلَّمَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ تَرَكْتَ عَلِيّاً وَ أَخْرَجْتَنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا أَنَا تَرَكْتُهُ وَ أَخْرَجْتُكُمْ وَ لَكِنَّ اللَّهَ تَرَكَهُ وَ أَخْرَجَكُمْ وَ فِي هَذَا تِبْيَانُ قَوْلِهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي قَالَتِ الْعُلَمَاءُ وَ أَيْنَ هَذَا مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ أُوجِدُكُمْ فِي ذَلِكَ قُرْآناً أَقْرَؤُهُ عَلَيْكُمْ قَالُوا هَاتِ قَالَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَوْحَيْنا إِلي مُوسي وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا

دری را گشوده ام، بلکه به این کار فرمان یافته ام و به فرمان عمل کرده ام.⁽⁶⁾

روایت 2

عیون أخبار الرضا- امالی صدوق: امام رضا علیه السّلام گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: کسی جز من، علی، فاطمه، حسن و حسین حق ندارد در این مسجد جُنُب شود و هرکه از خاندان من است، که آن ها از من هستند.⁽⁷⁾

روایت 3

عیون اخبار الرضا- امالی صدوق: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: در خانه هایی که به مسجد باز می شوند، همه را ببندید جز در خانه علی را.⁽⁸⁾

روایت 4

امالی صدوق: ابن عباس گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله امر فرمود درهایی را که به مسجد باز می شوند، ببندند مگر در خانه علی علیه السّلام را.⁽⁹⁾

روایت 5

ابن عمر گوید:پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: درهایی که به مسجد باز می شوند، ببندید إلّا در خانه علی را .⁽¹⁰⁾

روایت 6

امالی صدوق- عیون أخبار الرضا: از جمله فضیلت هایی که عترت طاهره رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از آن برخوردارند و امام رضا علیه السّلام آن ها را بیان فرموده یکی آن است که فرمود: اما فضیلت چهارم عترت، آن است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مردم را از مسجد بیرون کرد إلّا عترت را تا اینکه مردم در این موضوع سخن ها گفتند و عباس عرض کرد: یا رسول الله: علی را ابقا کردی و ما را بیرون کردی؟! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: من او را ابقا نکرده و شما را اخراج نکرده ام بلکه خداوند او را ابقا فرموده و شما را بیرون کرده است. و این کلام بیانگر قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است که فرمود: «تو از من منزلت هارون از موسی را داری» عُلما گفتند: مصداق این معنا در قرآن کجاست؟ ابوالحسن گفت: می خواهید برایتان آیه ای از قرآن پیدا کنم و آن را بر شما بخوانم؟ گفتند: بله. فرمود: خدای عزّوجل می فرماید: «وَ أَوْحَیْنَا إِلیَ مُوسیَ وَ أَخِیهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَ اجْعَلُواْ

بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً⁽¹⁾فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْزِلَةُ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ فِيهَا أَيْضاً مَنْزِلَةُ عَلِيٍّ عليه السلام مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَعَ هَذَا دَلِيلٌ ظَاهِرٌ فِي قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ قَالَ أَلَا إِنَّ هَذَا الْمَسْجِدَ لَا يَحِلُّ لِجُنُبٍ إِلَّا لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽²⁾.

بيان

اختلف المفسرون في تفسير الآية فقيل لما دخل موسي مصر أمروا باتخاذ مساجد و أن يجعلوا مساجدهم نحو القبلة أي الكعبة و كانت قبلتهم إلي الكعبة و قيل إن فرعون أمر بتخريب مساجد بني إسرائيل فأمروا أن يتخذوا مساجد في بيوتهم و به وردت رواية عن إبراهيم‌⁽³⁾و قيل معناه اجعلوا بيوتكم يقابل بعضها بعضا و يحتمل أن يكون علي تأويله عليه السلام المعني قولا لسائر بني إسرائيل أن يتخذوا لأنفسهم بيوتا و يخرجوا من المسجد وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ أي بيوت موسي و هارون و ذريتهما مسجدا لا يبيت فيها غيركم و يحتمل أن يكون الاستشهاد بالآية لبيان اختصاص هارون بموسي حيث ضمهما في الخطاب و نسب القوم إليهما فيدل قوله صلي الله عليه و آله أنت مني بمنزلة هارون من موسي بتوسط الآية علي ذلك الاختصاص و من لوازم هذا الاختصاص كونهما مختصين بدخول المسجد جنبا دون سائر الناس.

«7»

ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الشَّيْبَانِيُ‌⁽⁴⁾عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنِ الْبَرْمَكِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا سَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْأَبْوَابَ الشَّارِعَةَ إِلَي الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ ضَجَّ أَصْحَابُهُ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ سَدَدْتَ أَبْوَابَنَا وَ تَرَكْتَ بَابَ هَذَا الْغُلَامِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَمَرَنِي بِسَدِّ أَبْوَابِكُمْ وَ تَرْكِ بَابِ عَلِيٍّ فَإِنَّمَا أَنَا مُتَّبِعٌ لِمَا يُوحَي إِلَيَّ مِنْ رَبِّي‌⁽⁵⁾.

بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً»⁽⁶⁾{و

به موسی و برادرش وحی کردیم که شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه‌هایی ترتیب دهید و سراهایتان را رو به روی هم قرار دهید} پس منزلت هارون از موسی در این آیه است همچنین در بردارنده منزلت علی علیه السّلام از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نیز هست. با این وجود، در قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که فرمود: بدانید که جز محمّد و آل محمّد هیچ جُنُبی روا نیست که در این مسجد اقامت کند، دلیلی آشکار بر این مطلب است.⁽⁷⁾

توضیح

مفسّران در تفسیر این آیه اختلاف نظر دارند. گفته شده: چون موسی وارد مصر گردید فرمان یافتند که مسجدهایی را برگزینند و مساجد خود را رو به قبله یعنی کعبه قرار دهند و قبله آنها رو به کعبه بود؛ و گفته شده: فرعون دستور داد که مساجد بنی اسرائیل را ویران سازند پس فرمان داده شدند که عبادتگاه هایشان را در خانه هایشان قرار دهند، و در این مورد روایتی از ابراهیم⁽⁸⁾

نیز نقل شده است. و گفته شده: معنای آن چنین است: خانه هایتان را روبروی هم قرار دهید، و احتمال دارد بر اساس تأویل امام علیه السلام معنی چنین باشد که به بقیه بنی اسرائیل گفته شده باشد که برای خود خانه هایی بسازند و از مسجد خارج شوند: «وَ اجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ » یعنی خانه های موسی و هارون و ذریّه آن ها را مسجد قرار دهید و جز شما کسی در آن بیتوته نکند، و ممکن است استشهاد به آیه برای بیان اختصاص هارون به موسی باشد چون خطاب آن دو نفر را دربرگرفته است و قوم به ایشان نسبت داده شده است؛ لذا قول آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله که «تو نزد من منزلت هارون از موسی را داری» به ضمیمه این آیه، دلالت بر این اختصاص علی علیه السلام نسبت به پیامبر دارد و از لوازم این اختصاص آن است که هر دو بر خلاف همه مردم، مجاز به ورود به مسجد در حالت جنابت باشند.

روایت 7

علل الشرائع: ابن عباس گوید: چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در خانه هایی که به مسجد باز می شدند، بستند و در خانه علی را مستثنی نمودند، صحابه آن حضرت از این بابت لب به اعتراض گشوده و گفتند: یا رسول الله، چرا درهای ما را بستی و در این خانه جوان را نبستی؟! فرمود: خدای تبارک و تعالی مرا امر فرمود که در خانه های شما را ببندم و کاری به در خانه علی نداشته باشم؛ من فقط پیرو وحی ای هستم که از جانب پروردگار به من شود.⁽⁹⁾

«8»

ع، [علل الشرائع] الْمُظَفَّرُ الْعَلَوِيُّ عَنِ ابْنِ الْعَيَّاشِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ نُصَيْرِ بْنِ أَحْمَدَ الْبَغْدَادِيِّ عَنْ عِيسَي بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُخَوَّلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِيهِ وَ عَمِّهِ عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ مُوسَي وَ هَارُونَ أَنْ يَبْنِيَا لِقَوْمِهِمَا بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ أَمَرَهُمَا أَنْ لَا يَبِيتَ فِي مَسْجِدِهِمَا جُنُبٌ وَ لَا يَقْرَبَ فِيهِ النِّسَاءَ إِلَّا هَارُونُ وَ ذُرِّيَّتُهُ وَ إِنَّ عَلِيّاً مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي فَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْرَبَ النِّسَاءَ فِي مَسْجِدِي وَ لَا يَبِيتُ فِيهِ جُنُبٌ إِلَّا عَلِيٌّ وَ ذُرِّيَّتُهُ فَمَنْ شَاءَ ذَلِكَ فَهَاهُنَا وَ ضَرَبَ بِيَدِهِ نَحْوَ الشَّامِ‌⁽¹⁾.

شي، [تفسير العياشي] عن أبي رافع: مثله‌⁽²⁾

بيان

الإشارة نحو الشام لبيان أن آثارهما هاهنا موجودة و يظهر منها أن أبواب بيوت موسي و هارون شارعة إلي المسجد دون سائر الناس و فيه أن موسي و هارون علي المشهور لم يدخلا الشام فكيف بنيا فيه البيوت و يمكن أن يكون يوشع عليه السلام بني بيوت ذرية هارون بجنب بيت المقدس و فتح أبوابها إلي المسجد بأمر موسي عليه السلام.

ع، [علل الشرائع] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ نُصَيْرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ سَلَّامِ بْنِ أَبِي عَمِيرَةَ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ الْغِفَارِيِّ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَامَ خَطِيباً فَقَالَ إِنَّ رِجَالًا لَا يَجِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ أَنْ أُسْكِنَ عَلِيّاً فِي الْمَسْجِدِ وَ أُخْرِجَهُمْ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي آخِرِ مَا سَيَأْتِي فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْمَغَازِلِيِ‌⁽³⁾.

«9»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا بَنَي مَسْجِدَهُ بِالْمَدِينَةِ وَ أَشْرَعَ بَابَهُ‌⁽⁴⁾وَ أَشْرَعْ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ أَبْوَابَهُمْ أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِبَانَةَ

روایت 8

علل الشرائع: ابورافع گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برای مردم خطبه خوانده و فرمود: ای مردم، خدای عزّوجل به موسی و هارون امر فرمود که برای قومشان خانه هایی* در مصر بنا کنند و به آن ها دستور داد که کسی در حالت جُنُب در مسجد آن ها بیتوته نکرده و در آن جا با زنان نزدیکی نکنند مگر هارون و ذریّه او. و بی تردید علی از من منزلت هارون از موسی را دارد، بنابراین هیچ کس حق ندارد در مسجد من با زنان نزدیکی کند یا در حالت جُنُب در آن بیتوته کند مگر علی و ذریّه او، پس هر کس که می خواهد از این مطلب اطلاع یابد، از این طرف- و با دست به سمت شام اشاره فرمود-⁽⁵⁾!

تفسیر عیاشی: نظیر این روایت را از ابورافع نقل کرده است.

توضیح

اشاره کردن به شام ظاهراً بدان مفهوم بوده که آثار آن دو هنوز در آن جا موجود است و تنها در خانه های موسی و هارون به سمت صحن مسجد باز بوده است. و در این مورد می توان گفت: که موسی و هارون طبق نظر مشهور وارد شام نشده اند پس چگونه می توانند در آن خانه ساخته باشند؟ و ممکن است یوشع علیه السّلام خانه های ذریّه *هارون را در آن جا در جوار بیت المقدّس بنا کرده و درهای آن ها را به دستور موسی به سوی مسجد قرار داده باشد.

علل الشرائع: حذیفۀ بن اسید غفاری گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله مشغول خواندن خطبه بود که فرمود: مردانی هستند که نمی توانند به خود بقبولانند که علی را در مسجد اقامت دهم ولی آن ها را از آن بیرون کنم، و سخن را به آن جا کشاند که در روایت ابن مغازلی خواهد آمد.⁽⁶⁾

روایت 9

تفسیر امام عسکری: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مسجد خود را در مدینه بنا نهاد و درِ خانه خود را رو به آن کار گذاشت و مهاجران و انصار نیز در خانه های خود را به سمت مسجد کار گذاشتند، اراده خدای عزّوجل

مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الْأَفْضَلِينَ بِالْفَضِيلَةِ فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام عَنِ اللَّهِ بِأَنْ سُدُّوا الْأَبْوَابَ عَنْ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ بِكُمُ الْعَذَابَ فَأَوَّلُ مَنْ بَعَثَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُهُ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ‌⁽¹⁾الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ كَانَ الرَّسُولُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ ثُمَّ مَرَّ الْعَبَّاسُ بِفَاطِمَةَ عليها السلام فَرَآهَا قَاعِدَةً عَلَي بَابِهَا وَ قَدْ أَقْعَدَتِ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ عليهما السلام فَقَالَ لَهَا مَا بَالُكِ قَاعِدَةً انْظُرُوا إِلَيْهَا كَأَنَّهَا لَبُؤَةٌ بَيْنَ يَدَيْهَا جِرَاؤُهَا تَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُخْرِجُ عَمَّهُ وَ يُدْخِلُ ابْنَ عَمِّهِ فَمَرَّ بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهَا مَا بَالُكِ قَاعِدَةً فَقَالَتْ أَنْتَظِرُ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِسَدِّ الْأَبْوَابِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَهُمْ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ وَ اسْتَثْنَي مِنْهُمْ رَسُولَهُ وَ أَنْتُمْ نَفْسُ رَسُولِ اللَّهِ ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ جَاءَ فَقَالَ إِنِّي أُحِبُّ النَّظَرَ إِلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا مَرَرْتُ إِلَي مُصَلَّاكَ فَأْذَنْ لِي فِي خَوْخَةٍ⁽²⁾أَنْظُرْ إِلَيْكَ مِنْهَا فَقَالَ قَدْ أَبَي اللَّهُ ذَلِكَ فَقَالَ فَمِقْدَارَ مَا أَضَعُ عَلَيْهِ وَجْهِي قَالَ قَدْ أَبَي اللَّهُ ذَلِكَ قَالَ فَمِقْدَارَ مَا أَضَعُ عَلَيْهِ عَيْنِي فَقَالَ قَدْ أَبَي اللَّهُ ذَلِكَ وَ لَوْ قُلْتَ قَدْرَ طَرَفِ إِبْرَةٍ لَمْ آذَنْ لَكَ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ‌⁽³⁾مَا أَنَا أَخْرَجْتُكُمْ وَ لَا أَدْخَلْتُهُمْ وَ لَكِنَّ اللَّهَ أَدْخَلَهُمْ وَ أَخْرَجَكُمْ ثُمَّ قَالَ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يَبِيتُ‌⁽⁴⁾فِي هَذَا الْمَسْجِدِ جُنُباً إِلَّا مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْمُنْتَجَبُونَ مِنْ آلِهِمُ الطَّيِّبُونَ مِنْ أَوْلَادِهِمْ .

قَالَ عليه السلام فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَرَضُوا وَ أَسْلَمُوا⁽⁵⁾وَ أَمَّا الْمُنَافِقُونَ فَاغْتَاظُوا لِذَلِكَ وَ أَنِفُوا وَ مَشَي بَعْضُهُمْ إِلَي بَعْضٍ يَقُولُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ أَ لَا تَرَوْنَ مُحَمَّداً لَا يَزَالُ يَخُصُّ بِالْفَضْلِ‌⁽⁶⁾ابْنَ عَمِّهِ لِيُخْرِجَنَا مِنْهَا صُفْراً⁽⁷⁾وَ اللَّهِ لَئِنْ أَنْفَذْنَا لَهُ فِي حَيَاتِهِ لَنَتَأَبَّيَنَ

بر آن قرار گرفت که محمد صلی الله علیه و آله و خواندان بزرگوارش را به وسیله فضیلتی از دیگران متمایز کند، از این رو جبرئیل علیه السّلام از جانب خدا فرمان آورد درهایی را که به مسجد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله باز کرده اید، پیش از آنکه بر شما عذاب نازل شود، ببندید. پس نخستین کسی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی پیام فرستاد که در خانه اش را که به مسجد باز می شود، ببندد، عباس بن عبدالمطلّب بود. عباس گفت: فرمان خدا و رسولش مطاع است و قاصد پیامبر صَلی الله علیهِ و آله معاذ بن جبل بود. سپس عباس بر فاطمه علیها السّلام گذر کرد و وی را در حالی یافت که بر در خانه اش نشسته و حسن و حسین علیهما السّلام را نیز نشانده است. پس به وی عرض کرد: چرا اینجا نشسته اید؟ به وی بنگرید که به ماده شیری می ماند که بچه هایش را در مقابل خود نشانده و گمان می کند رسول خدا عمویش را از مسجد بیرون ولی پسرعمویش را ابقا می کند! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر ایشان گذشته و به فاطمه علیها السّلام فرمود: چرا اینجا نشسته اید؟ عرض کرد: منتظر فرمان رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برای بستن درها هستم. آن حضرت فرمود: خدای متعال همه را امر فرموده که در خانه های خود را ببندند و رسولش را از این امر مستثنی فرموده و شماها نفس رسول خدا هستید. از طرفی عمر بن خطّاب آمده و عرض کرد: یا رسول الله، من دوست دارم شما را هنگامی که به مصلّایتان می روید، ببینم، پس اجازه بفرمایید دریچه ای داشته باشم که از آن شما را نظاره کنم! فرمود: خداوند چنین اجازه ای نداده است. عمر گفت: فقط به اندازه ای که صورتم را روی آن قرار دهم! فرمود: خداوند اجازه نداده است. عرض کرد: به اندازه ای که بتوانم چشمانم را روی آن بگذارم! فرمود: خداوند اجازه نداده است، حتی اگر بگویی به اندازه سر سوزنی باشد، به تو اجازه آن را نمی دهم؛ سوگند به کسی که جانم در دست اوست، این من نبوده ام که شماها را خارج کرده ام و من ایشان را وارد نکرده ام بلکه خداوند بوده است که آن ها را وارد و شما را خارج کرده است؛ سپس فرمود: بر کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد لازم است که با حالت جنابت در این مسجد بیتوته نکند به استثنای محمّد، علی، فاطمه، حسن، حسین و برگزیدگان پاکیزه از خاندان و فرزندان ایشان. علی علیه السّلام فرمود: اما مؤمنان، این فرمان را پذیرفته و اطاعت کردند، اما منافقان، به خشم آمده و امتناع ورزیدند، نزد یکدیگر رفته و میان خود می گفتند: مگر نمی بینید که محمّد همچنان فضائلی را صرفا به پسر عموی خود اختصاص می دهد تا ما را از حیطه فضائل دست خالی خارج کند؟! به خدا سوگند اگر در حیات پیامبر از او اطاعت کنیم مسلما

عَلَيْهِ‌⁽¹⁾بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ جَعَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ يُصْغِي إِلَي مَقَالَتِهِمْ فَيَغْضَبُ تَارَةً وَ يَسْكُنُ أُخْرَي فَيَقُولُ لَهُمْ إِنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله لَمُتَأَلِّهٌ فَإِيَّاكُمْ وَ مُكَاشَفَتَهُ فَإِنَّ مَنْ كَاشَفَ الْمُتَأَلِّهَ انْقَلَبَ خَاسِئاً حَسِيراً وَ تَنَغَّصُ عَلَيْهِ عَيْشُهُ وَ إِنَّ الْفَطِنَ اللَّبِيبَ مَنْ تَجَرَّعَ عَلَي الْغُصَّةِ لِيَنْتَهِزَ الْفُرْصَةَ فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ طَلَعَ عَلَيْهِمْ رَجُلٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يُقَالُ لَهُ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ فَقَالَ لَهُمْ يَا أَعْدَاءَ اللَّهِ أَ بِاللَّهِ تُكَذِّبُونَ وَ عَلَي رَسُولِهِ تَطْعُنُونَ وَ اللَّهَ وَ دِينَهُ تَكِيدُونَ‌⁽²⁾لَأُخْبِرَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِكُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَ الْجَمَاعَةُ وَ اللَّهِ لَئِنْ أَخْبَرْتَهُ بِنَا لَنُكَذِّبَنَّكَ وَ لَنَحْلِفَنَّ لَهُ فَإِنَّهُ إِذًا يُصَدِّقُنَا ثُمَّ وَ اللَّهِ لَنُقِيمَنَ‌⁽³⁾مَنْ يَشْهَدُ عَلَيْكَ عِنْدَهُ بِمَا يُوجِبُ قَتْلَكَ أَوْ قَطَعَكَ أَوْ حَدَّكَ قَالَ فَأَتَي زَيْدٌ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَسَرَّ إِلَيْهِ مَا كَانَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَ أَصْحَابِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ‌⁽⁴⁾الْمُجَاهِدِينَ لَكَ يَا مُحَمَّدُ فِيمَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَ الْمُوَالاةِ لَكَ وَ لِأَوْلِيَائِكَ وَ الْمُعَادَاةِ لِأَعْدَائِكَ وَ الْمُنافِقِينَ الَّذِينَ يُطِيعُونَكَ فِي الظَّاهِرِ وَ يُخَالِفُونَك فِي الْبَاطِنِ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ مَا يَكُونُ مِنْهُمْ مِنَ الْقَوْلِ السَّيِّئِ فِيكَ وَ فِي ذَوِيكَ وَ تَوَكَّلْ عَلَي اللَّهِ فِي تَمَامِ أَمْرِكَ‌⁽⁵⁾وَ إِقَامَةِ حُجَّتِكَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ هُوَ الظَّاهِرُ وَ إِنْ غُلِبَ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ الْعَاقِبَةَ لَهُ لِأَنَّ غَرَضَ الْمُؤْمِنِينَ فِي كَدْحِهِمْ فِي الدُّنْيَا إِنَّمَا هُوَ الْوُصُولُ إِلَي نَعِيمِ الْأَبَدِ فِي الْجَنَّةِ وَ ذَلِكَ حَاصِلٌ لَكَ وَ لِآلِكَ وَ أَصْحَابِكَ وَ شِيعَتِهِمْ.

ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَي مَا بَلَغَهُ عَنْهُمْ وَ أَمَرَ الرَّجُلَ‌⁽⁶⁾زَيْداً فَقَالَ لَهُ إِنْ أَرَدْتَ أَلَّا يُصِيبَكَ شَرُّهُمْ وَ لَا يَنَالَكَ مَكْرُوهُهُمْ‌⁽⁷⁾فَقُلْ إِذَا أَصْبَحْتَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَإِنَّ اللَّهَ يُعِيذُكَ مِنْ شَرِّهِمْ فَإِنَّهُمْ شَيَاطِينُ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلي

بعد از وفات او از از قبول فضیلت علی علیه السلام خود داری خواهیم کرد. عبدالله بن اُبیّ به سخنان ایشان گوش می داد گاه به خشم می آمد و گاه آرام می شد و به آنان می گفت: تحقیقاً محمّد صَلی الله علیهِ و آله مرد خداست پس برحذر باشید از اینکه با وی آشکارا دشمنی کنید، زیرا هر کس با مرد خدا آشکارا دشمنی ورزد، سرنگون و خوار و درمانده خواهد شد و زندگی بر وی تنگ خواهد گشت، و انسان زیرک و باهوش کسی است که غم و غصّه را تحمّل می کند و منتظر فرصت مناسب می ماند، آن ها در چنین وضعیتی بودند که مردی از مؤمنان که زید بن ارقم نامیده می شد بر ایشان گذشته و به آنان گفت: ای دشمنان خدا، آیا خداوند را تکذیب می کنید و بر رسولش خرده می گیرید و بر علیه خدا و دین او دسیسه چینی می کنید؟ حتماً رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را از سخنان شما آگاه خواهم نمود. پس عبدالله بن اُبی و جماعت همراهش گفتند: به خدا سوگند اگر وی را از سخنان ما با خبر کنی تو را تکذیب نموده و برای آن حضرت سوگند یاد خواهیم کرد که در این صورت ما را تصدیق خواهد نمود و به خدا سوگند کسانی را می آوریم که نزد وی بر علیه تو چنان شهادتی دهند که مستوجب قتل یا قطع عضو یا حد گردی! گوید: سپس زید نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و آنچه را که از عبدالله بن اُبیّ و یارانش شنیده بود، پنهانی گزارش داد و خدای متعال آیه: «وَلَاتُطِعِ الْکَفِرِین ... »⁽⁸⁾{و کافران و منافقان را فرمان مبَر ... } نازل فرمود که ای محمّد سخن کافرانی را که با تو منازعه می کنند در آنچه آنان را به ایمان به خدا و دوستی با خودت و دوستداران خودت و دشمنی با دشمنان خودت دعوت می کنی، نپذیر؛ همچنین سخن «منافقان» را که در ظاهر از تو اطاعت می کنند و در باطن به مخالفت با تو برمی خیزند، نپذیر و «اهمیتی به آزارشان مده» و اهمیتی به حرف های بدی که درباره تو و خواندانت می زنند، نده و در به پایان رساندن مأموریت خود و اقامه حجّتت «بر خدا توکّل کن»، زیرا در حقیقت پیروز مؤمن است هرچند در این دنیا مغلوب گردد، چون فرجام از آنِ اوست، زیرا تنها هدف مؤمنین از تلاش کردنشان در دنیا، رسیدن به نعیم جاوید در بهشت است و این امر برای تو و خاندانت و اصحابت و شیعیان ایشان حاصل است.

از طرفی، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله توجّه چندانی به گزارشی که از آن ها به وی داده شد نفرمود و به زید فرمود: اگر می خواهی از شرّ آن ها در امان بمانی و آسیبشان به تو نرسد، هر صبح که از خواب برخاستی بگو: «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» که خداوند تو را از شرّ آن ها نگاه خواهد داشت زیرا آنان شیاطینی هستند که «یوحی بعضهم الی بعض زخرف القول غرورا» {سخنان زیبا و فریبکارانه خود را به یکدیگر منتقل می کنند}،

بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ يُؤْمِنَكَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْغَرَقِ وَ الْحَرَقِ وَ السَّرَقِ فَقُلْ إِذَا أَصْبَحْتَ بِسْمِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا يَصْرِفُ السُّوءَ إِلَّا اللَّهُ بِسْمِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا يَسُوقُ الْخَيْرَ إِلَّا اللَّهُ بِسْمِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ مَا يَكُونُ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ بِسْمِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ بِسْمِ اللَّهِ مَا شَاءَ اللَّهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ فَإِنَّ مَنْ قَالَهَا ثَلَاثاً إِذَا أَصْبَحَ أَمِنَ مِنَ الْحَرَقِ وَ الْغَرَقِ وَ السَّرَقِ حَتَّي يُمْسِيَ وَ مَنْ قَالَهَا ثَلَاثاً إِذَا أَمْسَي أَمِنَ مِنَ الْحَرَقِ وَ الْغَرَقِ وَ السَّرَقِ حَتَّي يُصْبِحَ وَ إِنَّ الْخَضِرَ وَ إِلْيَاسَ عليهما السلام يَلْتَقِيَانِ فِي كُلِّ مَوْسِمٍ فَإِذَا تَفَرَّقَا تَفَرَّقَا عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ وَ إِنَّ ذَلِكَ شِعَارُ شِيعَتِي وَ بِهِ يَمْتَازُ أَعْدَائِي مِنْ أَوْلِيَائِي يَوْمَ خُرُوجِ قَائِمِهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ .

قَالَ الْبَاقِرُ عليه السلام لَمَّا أُمِرَ الْعَبَّاسُ‌⁽¹⁾بِسَدِّ الْأَبْوَابِ وَ أُذِنَ لِعَلِيٍّ عليه السلام بِتَرْكِ بَابِهِ جَاءَ الْعَبَّاسُ وَ غَيْرُهُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بَالُ عَلِيٍّ يَدْخُلُ وَ يَخْرُجُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ذَلِكَ إِلَي اللَّهِ فَسَلِّمُوا لَهُ حُكْمَهُ‌⁽²⁾هَذَا جَبْرَئِيلُ جَاءَنِي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِكَ ثُمَّ أَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ إِذَا نَزَلَ الْوَحْيُ فَسُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ يَا عَبَّاسُ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ جَبْرَئِيلَ يُخْبِرُنِي عَنِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ أَنَّ عَلِيّاً لَمْ يُفَارِقْكَ فِي وَحْدَتِكَ وَ آنَسَكَ فِي وَحْشَتِكَ فَلَا تُفَارِقْهُ فِي مَسْجِدِكَ لَوْ رَأَيْتَ عَلِيّاً وَ هُوَ يَتَضَوَّرُ⁽³⁾عَلَي فِرَاشِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَاقِياً رُوحَهُ بِرُوحِهِ مُتَعَرِّضاً لِأَعْدَائِهِ مُسْتَسْلِماً لَهُمْ أَنْ يَقْتُلُوهُ كَافِياً شَرَّ قَتْلِهِ لَعَلِمْتَ أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ مِنْ مُحَمَّدٍ الْكَرَامَةَ وَ التَّفْضِيلَ وَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَي التَّعْظِيمَ وَ التَّبْجِيلَ إِنَّ عَلِيّاً قَدِ انْفَرَدَ عَنِ الْخَلْقِ بِالْبَيْتُوتَةِ⁽⁴⁾عَلَي فِرَاشِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ وِقَايَةِ رُوحِهِ بِرُوحِهِ فَأَفْرَدَهُ اللَّهُ تَعَالَي دُونَهُمْ بِسُلُوكِهِ فِي مَسْجِدِهِ وَ لَوْ رَأَيْتَ عَلِيّاً يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَظِيمَ مَنْزِلَتِهِ عِنْدَ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ شَرِيفَ مَحَلِّهِ عِنْدَ مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَ عَظِيمَ شَأْنِهِ فِي أَعْلَي

پس اگر بخواهی از این پس خداوند تو را از غرق شدن، سوختن و دزدی ایمن دارد، چون صبح بیدار شدی بگو: «بسم الله ما شاء الله لا یصرِفُ السّوءَ إلّا اللهُ، بسم الله ما شاء الله لا یَسُوقُ الخیرَ إلّا اللهُ، بسم الله ما شاء الله ما یکونُ من نعمَۀٍ فَمِنَ اللهِ، بسم الله ما شاء الله لا حولَ و لا قُوّۀَ إلّا بالله العلیّ العظیم، بسم الله ما شاء الله صلّی اللهُ علی محمّدٍ و آلِه الطیِّبین».

زیرا هر کسی که صبح آن را سه بار تکرار کند تا شب، از سوختن، غرق شدن و مورد دستبرد قرار گرفتن در امان خواهد بود، و اگر شب آن را سه بار تکرار کند، تا صبح از سوختن، غرق شدن و مورد دستبرد قرار گرفتن در امان خواهد بود و حضرت خضر و الیاس علیهما السّلام در هر موسم حجّی باهم ملاقات می کنند و چون از هم جدا گشتند، با این کلمات از یکدیگر جدا می شوند و این کلمات شعار شیعه من است و با این کلمات است که دوستانم از دشمنان متمایز می گردند، در آن روزی که قائم ایشان صلوات الله علیه، خروج کند.

امام باقر علیه السّلام فرمود: چون به عباس امر شد درهای خانه اش را که به مسجد النبی باز می شدند، ببندد و علی علیه السّلام اجازه یافت در خانه اش* به مسجدالنبی باز بماند، به همراه جمعی از خاندان محمّد صَلی الله علیهِ و آله نزد آن حضرت آمده و عرض کردند: یا رسول الله، چرا علی باید بتواند از مسجد وارد خانه اش شود و از همان جا بیرون رود؟ فرمود: این خواست خداست، پس تسلیم حکم خدا باشید، این جبرئیل است که از جانب خدای عزّوجل با همین دستور نزد من آمده است، سپس آن حالتی که به هنگام نزول وحی عارض وی می گردید، عارض او گشت و چون آن حالت زایل شد، فرمود: ای عباس، ای عموی رسول خدا، جبرئیل از جانب خداوند جلّ جلاله به من خبر داد که علی آن گاه که تنها بودی تو را تنها نگذاشت و مونس تنهایی تو بود از این رو در مسجدت، او را از خودت جدا مکن، اگر علی را می دیدی که چگونه در بستر محمّد بر خود می پیچید و جان خود را سپر بلای جان محمّد کرده، خود را در معرض ضربات دشمنانش قرار داد و راضی بود آن ها او را به قتل برسانند ولی مصیبت قتل رسول خدا دفع شود؛ آن وقت در می یافتی که علی مستحق بهترین کرامت و تفضیل از جانب محمّد و از جانب خدای متعال شایسته بزرگداشت و نکو داشت است. چون علی علیه السلام سوای همه مردم، در بستر محمّد صَلی الله علیهِ و آله خوابید و جان خود را فدای جان وی کرد، خداوند او را از بقیه ممتاز گردانیده به وی اجازه فرمود در مسجد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سکونت گزیند، و اگر علی را- ای عمّ رسول خدا- می دیدی که چه منزلت عظیمی نزد پروردگار عالم دارد و از چه شرافتی نزد ملائکه مقرّب وی برخوردار است و چه شأن و منزلت سترگی که در اعلا

عِلِّيِّينَ لَاسْتَقْلَلْتَ مَا تَرَاهُ لَهُ هَاهُنَا إِيَّاكَ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ أَنْ تَجِدَ لَهُ فِي قَلْبِكَ مَكْرُوهاً فَتَصِيرَ كَأَخِيكَ أَبِي لَهَبٍ فَإِنَّكُمَا شَقِيقَانِ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ لَوْ أَبْغَضَ عَلِيّاً أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ لَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِبُغْضِهِ وَ لَوْ أَحَبَّهُ الْكُفَّارُ أَجْمَعُونَ لَأَثَابَهُمُ اللَّهُ عَنْ مَحَبَّتِهِ بِالْخِلْقَةِ الْمَحْمُودَةِ⁽¹⁾بِأَنْ يُوَفِّقَهُمْ لِلْإِيمَانِ ثُمَّ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ شَأْنَ عَلِيٍّ عَظِيمٌ إِنَّ حَالَ عَلِيٍّ جَلِيلٌ إِنَّ وَزْنَ عَلِيٍّ ثَقِيلٌ مَا وُضِعَ حُبُّ عَلِيٍّ فِي مِيزَانِ أَحَدٍ إِلَّا رَجَحَ عَلَي سَيِّئَاتِهِ وَ لَا وُضِعَ بُغْضُهُ فِي مِيزَانِ أَحَدٍ إِلَّا رَجَحَ عَلَي حَسَنَاتِهِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ قَدْ سَلَّمْتُ وَ رَضِيتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ .

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَمِّ انْظُرْ إِلَي السَّمَاءِ فَنَظَرَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ مَا ذَا تَرَي قَالَ أَرَي شَمْساً طَالِعَةً نَقِيَّةً مِنْ سَمَاءٍ صَافِيَةٍ جَلِيَّةٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَبَّاسُ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ حُسْنَ تَسْلِيمِكَ لِمَا وَهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعَلِيٍّ مِنَ الْفَضِيلَةِ أَحْسَنُ مِنْ هَذِهِ الشَّمْسِ فِي هَذِهِ السَّمَاءِ وَ عِظَمَ بَرَكَةِ هَذَا التَّسْلِيمِ عَلَيْكَ أَكْثَرُ مِنْ عَظِيمِ‌⁽²⁾بَرَكَةِ هَذَا الشَّمْسِ عَلَي النَّبَاتِ وَ الْحُبُوبِ وَ الثِّمَارِ حَيْثُ تُنْضِجُهَا وَ تُنْمِيهَا وَ تُرَبِّيهَا فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ صَافَاكَ بِتَسْلِيمِكَ لِعَلِيٍّ فَضِيلَتَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ⁽³⁾الْمُقَرَّبِينَ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِ قَطْرِ الْمَطَرِ وَ وَرَقِ الشَّجَرِ وَ رَمْلِ عَالِجٍ وَ عَدَدِ شُعُورِ الْحَيَوَانَاتِ وَ أَصْنَافِ النَّبَاتِ‌⁽⁴⁾وَ عَدَدِ خُطَي ابْنِ آدَمَ‌⁽⁵⁾وَ أَنْفَاسِهِمْ وَ أَلْفَاظِهِمْ وَ أَلْحَاظِهِمْ كُلٌّ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي الْعَبَّاسِ عَمِّ نَبِيِّكَ فِي تَسْلِيمِهِ لِنَبِيِّكَ فَضْلَ أَخِيهِ عَلِيٍّ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ اشْكُرْهُ فَلَقَدْ عَظُمَ رِبْحُكَ‌⁽⁶⁾وَ جَلَّتْ رُتْبَتُكَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ‌⁽⁷⁾.

بيان

اللبؤة بفتح و ضم الباء أنثي الأسد و اللبوة ساكنة الباء غير مهموز

علِّیّین دارد، آن گاه آنچه را در اینجا برای وی می بینی، اندک می شمردی؛ عموجان، برحذر باش از اینکه در دل خود کراهتی نسبت به وی داشته باشی که در این صورت به سرنوشت برادرت ابولهب گرفتار خواهی آمد که شما باهم برادر تنی هستید؛ ای عموی رسول خدا، اگر ساکنان آسمان ها و زمین ها دشمنی علی علیه السلام را در دل داشته باشند، قطعاً خداوند ایشان را هلاک خواهد فرمود و اگر کفّار جملگی مهر وی را به دل سپارند، خداوند به خاطر محبتشان به علی آن ها را «عاقبت به خیری» پاداش خواهد داد و به ایمان رهنمون خواهد گشت و سپس با رحمت خود آنان را به بهشت وارد خواهد نمود؛ ای عموی رسول خدا، به راستی که شأن و منزلت علی سخت بزرگ است، علی بسیار پرشوکت است و وزن علی بسیار سنگین است، حُبّ علی را در ترازوی هرکس قرار دهند، بر بدی های وی رجحان و برتری خواهد یافت و نفرت از وی را در ترازوی هرکس قرار دهند، بر حسنات وی خواهد چربید؛ پس عباس عرض کرد: یا رسول الله، تسلیم شده و رضایت دادم! سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: عموجان، به آسمان نگاه کن! چون عباس نگاه کرد، فرمود: چه می بینی؟ عرض کرد: خورشیدی برآمده و پاک از آسمانی صاف و روشن می بینم، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: عباس، ای عموی رسول خدا، فضیلت اینکه آنچه را که خدای عزّوجل به علی مرحمت فرموده بپذیری، نیکوتر از این خورشید در این آسمان است و برکت این تسلیم شدنت برای تو، فزون تر از برکت این خورشید بر گیاهان، دانه ها و میوه هایی خواهد بود که خورشید آن ها را رسانده، رشد و نموّ داده و پرورش می دهد، پس بدان که با پذیرفتن فضیلت علی و تسلیم شدنت در برابر آن، تعدادی از فرشتگان مقرّب که عددشان بر قطره های باران، برگ درختان، شن های روان، موهای حیوانات، گونه های نباتات، گام های فرزندان آدم و نَفَس های ایشان و الفاظ و پلک برهم زدن آن ها افزون تر است، با تو دوستی و مودت میورزند. آن ها جملگی یکصدا خواهند گفت: خداوندا، بر عباس عموی پیامبرت به خاطر اطاعت از پیامبرت در مورد پذیرفتن فضیلت برادرش علی، دورد فرست! پس حمد و ثنای خدا را به جای آر و شکرگزار او باش که سود و بهره ات را بس بزرگ قرار داده است و منزلتت در ملکوت آسمان ها بس شکوهمند شده است.⁽⁸⁾

توضیح

اللَّبُوءَۀ: ماده شیر؛اللَّبوَۀ (با سکون باء و بدون همزه)

لغة و الجراء جمع الجرو و هو ولد السبع و الخوخة بالفتح كوة في الجدار تؤدي الضوء.

«10»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب حَدِيثُ سَدِّ الْأَبْوَابِ رَوَاهُ نَحْوُ ثَلَاثِينَ رَجُلًا مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمْ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ وَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَ أُمُّ سَلَمَةَ وَ أَبُو رَافِعٍ وَ أَبُو الطُّفَيْلِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ الْغِفَارِيِّ وَ أَبُو حَازِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ العَلَاءُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَ شُعْبَةُ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَخِيهِ الْبَاقِرِ عليه السلام عَنْ جَابِرٍ وَ عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عليهما السلام وَ قَدْ تَدَاخَلَتِ الرِّوَايَاتُ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ: إِنَّهُ لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَي الْمَدِينَةِ بَنَوْا حَوَالَيْ مَسْجِدِهِ بُيُوتاً فِيهَا أَبْوَابٌ شَارِعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ وَ نَامَ بَعْضُهُمْ فِي الْمَسْجِدِ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ فَنَادَي إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَسُدُّوا أَبْوَابَكُمْ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ فَأَطَاعُوهُ إِلَّا رَجُلٌ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ.

ثُمَّ قَالَ مَا حَدَّثَنِي بِهِ أَبُو الْحَسَنِ الْعَاصِمِيُّ الْخُوارِزْمِيُّ عَنْ أَبِي الْبَيْهَقِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَوْنٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ أَنَّهُ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُمِرْتُ بِسَدِّ هَذِهِ الْأَبْوَابِ غَيْرَ بَابِ عَلِيٍّ فَقَالَ فِيهِ قَائِلُكُمْ وَ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا سَدَدْتُ شَيْئاً وَ لَا فَتَحْتُهُ وَ لَكِنْ أُمِرْتُ بِشَيْ‌ءٍ فَاتَّبَعْتُهُ- ذَكَرَهُ أَحْمَدُ فِي الْفَضَائِلِ.

مُسْنَدُ أَبِي يَعْلَي عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ: أَنَا مَا فَتَحْتُهُ وَ لَكِنَّ اللَّهَ فَتَحَهُ.

خَصَائِصُ الْعَلَوِيَّةِ عَنْ بُرَيْدَةَ الْأَسْلَمِيِّ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَا أَنَا سَدَدْتُهَا وَ مَا أَنَا فَتَحْتُهَا بَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَدَّهَا ثُمَّ قَرَأَ وَ النَّجْمِ إِذا هَوي إِلَي قَوْلِهِ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحي.

مُسْنَدُ أَبِي يَعْلَي وَ فَضَائِلُ السَّمْعَانِيِّ وَ حِلْيَةُ الْأَوْلِيَاءِ عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ بِطَرِيقَيْنِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سُدُّوا أَبْوَابَ الْمَسْجِدِ كُلَّهَا إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ. وَ فِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: سُدُّوا هَذِهِ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ الْعَذَابُ.

تَارِيخُ بَغْدَادَ فِيمَا أَسْنَدَهُ الْخَطِيبُ إِلَي زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَخِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام

نیز در لهجه ای استعمال شده است. الجراء، جمع «جَرو»، توله درندگان. الخَوخه( با فتح خاء): دریچه یا پنجره ای در دیوار که نور از آن وارد خانه شود.

روایت 10

مناقب ابن شهر آشوب: حدیث بستن درها را نزدیک به سی نفر از صحابه نقل کرده اند از جمله زید بن ارقم، سعد بن أبی وقّاص، ابوسعید خدری، اُمّ سلمۀ، ابورافع و ابوطفیل از حذیفۀ بن اُسید غفاری و ابو حازم از ابن عباس و علاء از عمر، شعبه از زید بن علی از برادرش امام باقر علیه السّلام از جابر، علی بن موسی الرضا علیه السّلام. و روایات در این مورد باهم تداخل پیدا کرده اند اما حاصل آن ها چنین است که چون مهاجران به مدینه آمدند، در پیرامون مسجد النبی خانه هایی ساختند که درهای آن ها به مسجد باز می شدند و عده ای از آن ها در مسجد می خوابیدند. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله معاذ بن جبل را روانه فرمود تا ندا در دهد که: پیامبر شما را فرمان می دهد که جملگی به استثای علی، در خانه هایتان را ببندید که همه جز یک نفر اطاعت کردند. گوید: پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخاسته خطبه خوانده و حمد و ثنای خدا را به جای آورد. زید بن ارقم نقل می کند که سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

اما بعد، من امر به بستن این درها به استثنای در خانه علی دادم که یکی از شما در این مورد سخنی گفته است؛ «به خدا سوگند که من نه دری را بسته ام و نه دری را گشوده ام بلکه چنین دستور یافتم و آن را اجرا کردم» احمد آن را در الفضائل آورده است.

مسند ابویعلی از سعد بن أبی وقّاص: من آن را (در خانه علی علیه السّلام) نگشودم بلکه خداوند آن را گشوده است.

خصائص العلویّه از بُریده أسلمیّ: ای مردم، من آن ها را نبسته و باز نگذاشته ام بلکه خدای عزّوجل آن ها را بسته است سپس آیات «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی» تا «إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی» را تلاوت فرمود.

مسند ابویعلی، فضائل سمعانی و حلیۀ الأولیاء از ابونعیم با دو طریق از ابوصالح از عمرو بن میمون آورده اند که ابن عباس گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: همه درهایی که به مسجد باز می شوند را به استثنای در خانه علی ببندید؛ و در روایتی از ابن عباس: این درها را به جز در خانه علی، قبل از اینکه عذاب شوید، ببندید.

تاریخ بغداد با اسناد آن توسط خطیب به زید بن علی از برادرش محمّد بن علی علیه السّلام آورده است که وی

أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: سُدُّوا الْأَبْوَابَ كُلَّهَا إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَي بَابِ عَلِيٍّ.

الْفِرْدَوْسُ عَنِ الْكِيَاشِيرَوَيْهِ‌⁽¹⁾: سُدُّوا الْأَبْوَابَ كُلَّهَا إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ.

جَامِعُ التِّرْمِذِيِّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي بَلْجٍ يَحْيَي بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ.

مُسْنَدُ الْعَشَرَةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الرَّقِيمِ الْكِنَانِيِّ قَالَ: خَرَجْنَا إِلَي الْمَدِينَةِ زَمَنَ الْجَمَلِ‌⁽²⁾فَلَقِيَنَا سَعْدُ بْنُ مَالِكٍ يَقُولُ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِسَدِّ الْأَبْوَابِ الشَّارِعَةِ فِي الْمَسْجِدِ وَ تَرَكَ بَابَ عَلِيٍّ.

تَارِيخُ الْبَلَاذُرِيِّ وَ مُسْنَدُ أَحْمَدَ قَالَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ فِي خَبَرٍ: خَلَا ابْنُ عَبَّاسٍ مَعَ جَمَاعَةٍ ثُمَّ قَامَ يَقُولُ أُفٍّ أُفٍّ وَقَعُوا فِي رَجُلٍ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ وَ قَالَ لَهُ مَنْ كُنْتُ وَلِيَّهُ فَعَلِيٌّ وَلِيُّهُ وَ قَالَ لَهُ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي الْخَبَرَ وَ قَالَ لَهُ لَأَدْفَعَنَّ الرَّايَةَ غَداً إِلَي رَجُلٍ الْخَبَرَ وَ سَدَّ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ وَ نَامَ مَكَانَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَيْلَةَ الْغَارِ وَ بَعَثَ بَرَاءَةَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ أَرْسَلَ عَلِيّاً فَأَخَذَهَا.

الْإِبَانَةُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْعُكْبَرِيِّ وَ الْمُسْنَدُ عَنْ أَبِي يَعْلَي وَ أَحْمَدَ وَ فَضَائِلُ أَحْمَدَ وَ شَرَفُ الْمُصْطَفَي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ النَّيْسَابُورِيِّ وَ اللَّفْظُ لَهُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ لَوْ كَانَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ لَكَانَ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ أَحَدُهَا إِعْطَاءُ الرَّايَةِ إِيَّاهُ يَوْمَ خَيْبَرَ وَ تَزْوِيجُهُ فَاطِمَةَ إِيَّاهُ وَ سَدُّ الْأَبْوَابِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ. قَالُوا: فَخَرَجَ الْعَبَّاسُ يَبْكِي وَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْرَجْتَ عَمَّكَ وَ أَسْكَنْتَ ابْنَ عَمِّكَ فَقَالَ مَا أَخْرَجْتُكَ وَ لَا أَسْكَنْتُهُ وَ لَكِنَّ اللَّهَ أَسْكَنَهُ. وَ رُوِيَ: أَنَّ الْعَبَّاسَ قَالَ لِفَاطِمَةَ عليها السلام انْظُرُوا إِلَيْهَا كَأَنَّهَا لَبُؤَةٌ بَيْنَ يَدَيْهَا جِرَاؤُهَا تَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ يُخْرِجُ عَمَّهُ وَ يُدْخِلُ ابْنَ عَمِّهِ وَ جَاءَهُ حَمْزَةُ يَبْكِي وَ يَجُرُّ عَبَاءَهُ الْأَحْمَرَ فَقَالَ لَهُ كَمَا قَالَ لِلْعَبَّاسِ فَقَالَ

شنیده است که جابر بن عبدالله می گفته: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرمود: جز در خانه علی، همه درها را ببندید- و با دست به خانه علی اشاره فرمود-.

الفردوس از کیا شیرویه: همه درها جز در خانه علی را ببندید .

جامع ترمذی از شعبه از ابوبلج یحیی بن أبی سلیم از عمرو بن میمون از ابن عباس آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمان داد جز در خانه علی، همه درها بسته شوند.

مسند العشرۀ از احمد بن عبدالله بن رقیم کنانی آورده است که گفت: هنگام جنگ جمل به سوی مدینه حرکت کردیم و با سعد بن مالک دیدار کردیم، می گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دستور فرموده درهایی که به مسجدالنبی باز شده اند، بسته شوند و در خانه علی را ابقا فرمود.

تاریخ بلاذری و مسند احمد آورده اند که عمرو بن میمون در روایتی آورده است: ابن عباس با جماعتی به گفتگو نشست سپس برخاست در حالی که می گفت: اُف، اُف بر کسانی که از مردی بد می گویند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حق وی فرموده است: «هرکس من مولای اویم اینک علی مولای اوست» و فرموده است: «من ولیّ هرکس بوده ام، اینک علی ولیّ اوست» و فرمود: «تو نزد من منزلت هارون از موسی را داری ... » و فرمود: «فردا رایت را به دست مردی خواهم داد که ... » و جز در خانه علی همه درها را بست و در لیلۀ المبیت در بستر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله خوابید و پس از فرستادن ابوبکر با سوره برائت، علی را جایگزین وی نمود.

الإبانه از ابوعبدالله عکبری و المسند از ابویعلی و احمد و فضائل احمد و شرف المصطفی از ابوسعید نیشابوری و لفظ از اوست آورده است که عبدالله بن عمر گفت: سه چیز هست که اگر از یکی از آن ها برخوردار بودم، برایم از شتران سرخ مو نکوتر بود: یکی از آن ها دادن پرچم به علی در جنگ خیبر، تزویج وی به فاطمه و بستن درهای مردم و مستثنی کردن در خانه علی از این امر. گویند: پس عباس گریان بیرون آمده و عرض کرد: یا رسول الله، آیا عمویت را از مسجد بیرون کردی و پسرعمویت را اسکان دادی؟! پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: من نه تو را بیرون کردم و نه او را اسکان داده ام بلکه خداوندش اسکان داده است. و نقل است که عبّاس با اشاره به فاطمه علیها السّلام گفت: نگاه کنید، به ماده شیری می ماند که شیر بچه هایش را در مقابل خود دارد و گمان دارد که رسول خدا عموی خود را از مسجد بیرون کرده و عموزاده اش را اسکان خواهد داد! و حمزه نیز گریان در حالی که عبای سرخش را بر دوش داشت، آمد و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آنچه را که با عباس گفته بود، به وی نیز گفت، پس

عُمَرُ دَعْ لِي خَوْخَةً أَطَّلِعُ مِنْهَا إِلَي الْمَسْجِدِ فَقَالَ لَا وَ لَا بِقَدْرِ إِصْبَعَةٍ فَقَالَ أَبُو بِكْرٍ دَعْ لِي كُوَّةً أَنْظُرْ إِلَيْهَا فَقَالَ وَ لَا رَأْسَ إِبْرَةٍ فَسَأَلَ عُثْمَانُ مِثْلَ ذَلِكَ فَأَبَي.

الْفَائِقُ عَنِ الزَّمَخْشَرِيِّ قَالَ سَعْدٌ: لَمَّا نُودِيَ لِيَخْرُجْ مَنْ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا آلَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ آلَ عَلِيٍّ خَرَجْنَا نَجُرُّ قِلَاعَنَا. هو جمع قلع و هو الكنف‌⁽¹⁾

بيان

قال في النهاية في حديث سعد قال لما نودي ليخرج من في المسجد إلا آل رسول الله صلي الله عليه و آله و آل علي خرجنا من المسجد نجر قلاعنا أي كنفنا و أمتعتنا واحدها قلع بالفتح و هو الكنف يكون فيه زاد الراعي و متاعه‌⁽²⁾.

«11»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب فَضَائِلُ السَّمْعَانِيِّ رَوَي جَابِرٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي خَبَرٍ: أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ مَا قَوْلُكَ فِي عَلِيٍّ وَ عُثْمَانَ فَقَالَ أَمَّا عُثْمَانُ فَكَأَنَّ اللَّهُ قَدْ عَفَا عَنْهُ فَكَرِهْتُمْ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ وَ أَمَّا عَلِيٌّ فَابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ خَتَنُهُ وَ هَذَا بَيْتُهُ وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَي بَيْتِهِ حَيْثُ تَرَوْنَ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَبْنِيَ مَسْجِدَهُ فَبَنَي فِيهِ عَشَرَةَ أَبْيَاتٍ تِسْعَةٌ لِبَنِيهِ وَ أَزْوَاجِهِ وَ عَاشِرُهَا وَ هُوَ مُتَوَسِّطُهَا لِعَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ عليهما السلام وَ كَانَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ سَنَةِ الْهِجْرَةِ وَ قَالُوا كَانَ فِي آخِرِ عُمُرِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ الْأَوَّلُ أَصَحُّ وَ أَشْهَرُ وَ بَقِيَ عَلَي كَوْنِهِ فَلَمْ يَزَلْ عَلِيٌّ وَ وُلْدُهُ فِي بَيْتِهِ إِلَي أَيَّامِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ فَعَرَفَ الْخَبَرَ فَحَسَدَ الْقَوْمُ عَلَي ذَلِكَ وَ اغْتَاظَ وَ أَمَرَ بِهَدْمِ الدَّارِ وَ تَظَاهَرَ أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُزَادَ⁽³⁾فِي الْمَسْجِدِ وَ كَانَ فِيهَا الْحَسَنُ بْنُ الْحَسَنِ فَقَالَ لَا أَخْرُجُ وَ لَا أُمَكِّنُ مِنْ هَدْمِهَا فَضُرِبَ بِالسِّيَاطِ وَ تَسَابِيحِ النَّاسِ‌⁽⁴⁾وَ أُخْرِجَ عِنْدَ ذَلِكَ وَ هُدِّمَتِ الدَّارُ وَ زِيدَ فِي الْمَسْجِدِ. وَ رَوَي عِيسَي بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ دَارَ فَاطِمَةَ عليها السلام حَوْلَ تُرْبَةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ بَيْنَهُمَا حَوْضٌ.

وَ فِي مِنْهَاجِ الْكَرَاجُكِيِّ: أَنَّهُ مَا بَيْنَ الْبَيْتِ الَّذِي فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَيْنَ الْبَابِ الْمُحَاذِي لِزُقَاقِ الْبَقِيعِ‌⁽⁵⁾

عمر گفت: اجازه دهید دریچه ای داشته باشم که از آن نظری به مسجد بیندازم! فرمود: نه، حتی اگر به اندازه یک انگشت باشد. پس ابوبکر عرض کرد: اجازه فرمایید روزنه ای داشته باشم که از آن نگاه کنم، فرمود: نه، حتی اگر به اندازه سر سوزنی باشد؛ پس عثمان نیز چنین درخواستی را مطرح کرد و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نپذیرفت.

الفائق از زمخشری آورده است که سعد گفت: چون ندا در داده شد که جز خاندان رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و خاندان علی علیه السّلام همه باید از مسجد بیرون روند، در حالی که باروبنه خود را کشان کشان بیرون می بردیم، از آن خارج شدیم.⁽⁶⁾

توضیح

در النهایه گفته است: در حدیث سعد آمده: «گوید: چون ندا در داده شد که هر که در مسجد است از آن خارج شود مگر آل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و آل علی علیه السّلام، در حالی که قلاع خود را کشان کشان می بردیم، از مسجد خارج شدیم» و «قلاع» به معنای باروبنه است و مفرد آن «قَلَع» با فتح است که و آن توبره ای است که توشه چوپان و لوازم او در آن قرار دارد.⁽⁷⁾

روایت 11

مناقب ابن شهر آشوب، فضایل سمعانی: جابر از ابن عمر در روایتی آورده است که مردی از وی پرسیده و گفت: درباره علی و عثمان چه می گویی؟ گفت: اما عثمان، گویی خدا از وی درگذشته بود لیکن خوش نداشتید که از وی درگذرد. و امّا علی پسرعمّ رسول خدا و داماد اوست و خانه اش این است- و با دست به خانه وی اشاره نمود- که می بینید، خداوند سبحان به پیامبرش فرمان داد که مسجد خود را بنا کند و آن حضرت ده خانه درون مسجد ساخت که نه خانه آن برای فرزندان و همسرانش بود و دهمین خانه که در وسط آن خانه ها واقع بود، به علی و فاطمه علیهما السّلام تعلّق داشت و این کار در سال اول هجری اتفاق افتاد و گفته اند: این کار در پایان عمر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بوده که نظر اول صحیح تر و مشهورتر است و این خانه ها همچنان پابرجا بودند و علی و فرزندانش تا روزگار خلافت عبدالملک بن مروان در این خانه سکونت داشتند که چون از این امر اطلاع یافت، بر ایشان حسادت برده به خشم آمد و دستور داد آن را ویران کنند و برای توجیه کار خود مدعی شد که هدفش افزون کردن مساحت مسجد است! در آن موقع حسن بن حسن در خانه سکونت داشت که فرمود: نه از این خانه بیرون می روم و نه اجازه ویران کردن آن را می دهم. لیکن وی را با تازیانه زده و در میان داد و فریاد مردم از خانه بیرون رانده شده سپس خانه ویران گشته و به مساحت مسجد افزوده شد. و عیسی بن عبدالله روایت کرده که خانه فاطمه علیها السّلام پیرامون مرقد پیامبر صَلی الله علیهِ و آله قرار دارد و حوضی در میان آن ها واقع است.

و در منهاج کراجکی آمده است که میان خانه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و دری که مقابل کوچه بقیع واقع بود، دری برای علی علیه السلام به مسجد گشوده شد

فُتِحَ لَهُ‌⁽¹⁾بَابٌ وَ سُدَّ عَلَي سَائِرِ الْأَصْحَابِ مَنْ قَلَعَ الْبَابَ‌⁽²⁾كَيْفَ يُسَدُّ عَلَيْهِ الْبَابُ قَلَعَ بَابَ الْكُفْرِ مِنَ التُّخُومِ فُتِحَ لَهُ أَبْوَابٌ مِنَ الْعُلُومِ.

وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي رَافِعٍ: أَنَّهُ صلي الله عليه و آله صَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ قَالَ إِنَّ رِجَالًا يَجِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ أَنْ سَكَنَ عَلِيٌّ فِي الْمَسْجِدِ وَ خَرَجُوا وَ اللَّهِ مَا فَعَلْتُ إِلَّا عَنْ أَمْرِ رَبِّي إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَوْحَي إِلَي مُوسَي أَنْ يَسْكُنَ مَسْجِدَهُ فَلَا يَدْخُلْ جُنُبٌ غَيْرُهُ وَ غَيْرُ أَخِيهِ هَارُونَ وَ ذُرِّيَّتِهِ وَ اعْلَمُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ أَنَّ عَلِيّاً مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَ لَوْ كَانَ كَانَ عَلِيّاً.

جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: كُنَّا نَنَامُ فِي الْمَسْجِدِ وَ مَعَنَا عَلِيٌّ عليه السلام فَدَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ قُومُوا فَلَا تَنَامُوا فِي الْمَسْجِدِ فَقُمْنَا لِنَخْرُجَ فَقَالَ أَمَّا أَنْتَ يَا عَلِيُّ فَنَمْ‌⁽³⁾فَقَدْ أُذِنَ لَكَ.

أَبُو صَالِحٍ الْمُؤَذِّنُ فِي الْأَرْبَعِينِ وَ أَبُو الْعَلَاءِ الْعَطَّارُ الْهَمْدَانِيُّ فِي كِتَابِهِ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهُ قَالَ بِأَعْلَي صَوْتِهِ‌⁽⁴⁾: أَلَا إِنَّ هَذَا الْمَسْجِدَ لَا يَحِلُّ لِجُنُبٍ وَ لَا حَائِضٍ إِلَّا لِلنَّبِيِّ وَ أَزْوَاجِهِ وَ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ أَلَا بَيَّنْتُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا مَرَّتَيْنِ‌⁽⁵⁾.

جَامِعُ التِّرْمِذِيِّ وَ مُسْنَدُ أَبِي يَعْلَي أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يُجْنِبَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ غَيْرِي وَ غَيْرُكَ. وَ فِي رِوَايَةٍ: يَا عَلِيُّ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ غَيْرِي وَ غَيْرِكَ. وَ فِي رِوَايَةٍ: وَ لَا يَحِلُّ أَنْ يَدْخُلَ مَسْجِدِي جُنُبٌ غَيْرِي وَ غَيْرُهُ وَ غَيْرُ ذُرِّيَّتِهِ فَمَنْ شَاءَ فَهُنَا وَ أَشَارَ بِيَدِهِ نَحْوَ الشَّامِ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ لَقَدْ ضَلَّ وَ غَوَي فِي أَمْرِ خَتَنِهِ فَنَزَلَ ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوي‌⁽⁶⁾.

و بقیه درهای صحابه بسته شدند. کسی که دروازه قلعه خیبر را برکنده چکونه ممکن است دری به رویش بسته شود؟! او دروازه کفر را از ریشه درآورد و خداوند دری از علوم را برایش گشود.

و در روایت ابورافع آمده است که آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله بر بالای منبر رفته و فرمود: برخی از اینکه خود از مسجد رانده شده اند در حالی که علی در مسجد سکونت دارد، ناراحت هستند. به خدا سوگند من این کار را جز به فرمان خدا انجام نداده ام، خداوند متعال به موسی وحی فرمود که در مسجد خود سکونت کرده کسی جز او ، برادرش هارون و ذرّیه او در حال جنابت وارد آن نشود. و بدانید خدایتان رحمت کند که علی از من منزلت هارون از موسی را دارد إلّا اینکه پس از من پیامبری نیست و اگر پیامبری می بود، آن نبوّت از آن علی بود.

جابر بن عبدالله: ما در مسجد می خوابیدیم و علی علیه السّلام با ما بود، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برما وارد گشته و فرمود: برخیزید و در مسجد نخوابید. پس برخاستیم تا بیرون رویم که آن حضرت فرمود: امّا تو ای علی، در مسجد بخواب که این اجازه به تو داده شده است.

ابوصالح مؤذن در «الأربعین» و ابوالعلاء عطّار همدانی در کتابش با اسناد از ام سلمه آورده است که آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله با صدای بلند فرمود: بدانید که اقامت در این مسجد برای کسی که جُنُب یا دچار حیض شده باشد جایز نیست مگر برای پیامبر و همسران وی و فاطمه بنت محمّد و علی، هان که برایتان روشن کردم تا گمراه نشوید- دوبار- .

جامع ترمذی و مسند ابویعلی: ابوسعید خدری آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: یا علی، جز من و تو کسی حق ندارد در این مسجد جُنُب شود. و در روایتی آمده است: جایز نیست برای احدی از این امت جز برای من و تو ... و در روایتی: جز من و او و ذریّه او، برای کسی از این اُمّت روا نیست که با جنابت وارد این مسجد شود، پس هرکس می خواهد اطلاع یابد، اینجا- و با دست خود به سمت شام اشاره فرمود- پس منافقان گفتند: در کار دامادش به گمراهی و نادانی افتاد! آن گاه آیه: «مَا ضَلَّ صَاحِبُکمُ‌ْ وَ مَا غَوَی»⁽⁷⁾{[که]

یار شما نه گمراه شده و نه در نادانی مانده} نازل گردید.

«12»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: كَانَ لِنَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبْوَابٌ شَارِعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ يَوْماً سُدُّوا هَذِهِ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ فَتَكَلَّمَ فِي ذَلِكَ أُنَاسٌ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُمِرْتَ بِسَدِّ هَذِهِ الْأَبْوَابِ غَيْرَ بَابِ عَلِيٍّ فَقَالَ فِيهِ قَائِلُكُمْ وَ اللَّهِ مَا سَدَدْتُ شَيْئاً وَ لَا فَتَحْتُهُ وَ لَكِنِّي أُمِرْتُ بِشَيْ‌ءٍ فَاتَّبَعْتُهُ.

وَ بِالْإِسْنَادِ الْمُقَدَّمِ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ: لَقَدْ أُوتِيَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ثَلَاثاً لَأَنْ أَكُونَ أُوتِيتُهَا أَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ أُعْطَي‌⁽¹⁾حُمْرَ النَّعَمِ جِوَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَهُ فِي الْمَسْجِدِ وَ الرَّايَةُ يَوْمَ خَيْبَرَ وَ الثَّالِثَةُ نَسِيَهَا سُهَيْلٌ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا نَقُولُ خَيْرُ النَّاسِ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ عُمَرُ وَ لَقَدْ أُوتِيَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ ثَلَاثَ خِصَالٍ لَأَنْ يَكُونَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ زَوَّجَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِنْتَهُ وَ وَلَدَتْ لَهُ وَ سَدَّ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَهُ فِي الْمَسْجِدِ وَ أَعْطَاهُ الرَّايَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ.

وَ مِنْ مَنَاقِبِ الْفَقِيهِ ابْنِ الْمَغَازِلِيِّ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْمَسْجِدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَي إِلَي نَبِيِّهِ مُوسَي أَنِ ابْنِ لِي مَسْجِداً طَاهِراً لَا يَسْكُنُهُ إِلَّا مُوسَي وَ هَارُونُ وَ ابْنَا هَارُونَ وَ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَي إِلَيَّ أَنْ أَبْنِيَ مَسْجِداً طَاهِراً لَا يَسْكُنُهُ إِلَّا أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ ابْنَا عَلِيٍّ.

وَ بِالْإِسْنَادِ الْمُقَدَّمِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ الْغِفَارِيِّ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله الْمَدِينَةَ لَمْ تَكُنْ لَهُمْ بُيُوتٌ فَكَانُوا يَبِيتُونَ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَا تَبِيتُوا فِي الْمَسْجِدِ فَتَحْتَلِمُوا ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ بَنَوْا بُيُوتاً حَوْلَ الْمَسْجِدِ وَ جَعَلُوا أَبْوَابَهَا إِلَي الْمَسْجِدِ وَ إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله بَعَثَ إِلَيْهِمْ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ فَنَادَي أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُكَ أَنْ تَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ تَسُدَّ بَابَكَ فَقَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً فَسَدَّ بَابَهُ وَ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَي عُمَرَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُكَ أَنْ

روایت 12

کشف الغمّۀ: از مسند احمد بن حنبل از زید بن ارقم روایت شده که گفت: تعدادی از صحابه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در خانه هایشان به مسجد النبی باز می شد، روزی آن حضرت فرمود: این درها را به جز در خانه علی علیه السّلام، ببندید! راوی گوید: در پی آن عده ای بر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خرده گرفتند، گوید: پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخاسته و حمد و ثنای خدا را به جا آورده و سپس فرمود: امّا بعد، به من امر شده است که این درها بسته شوند به جز در خانه علی سپس برخی از شما در این مورد چیزهایی گفته اید، به خدا سوگند که من نه چیزی را بسته و نه گشوده ام بلکه فرمانی یافتم و از آن اطاعت نمودم .

و با اسناد مذکور از سهیل بن ابی صالح از پدرش روایت شده است که عمر بن خطّاب گفت: به علی بن أبی طالب سه چیز داده شده است که اگر به من داده می شد، نزد من دوست داشتنی تر از شتران سرخ موی بود: همسایه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودن در مسجد او، رایتی که در جنگ خیبر به وی داده شد و سومین مورد را سهیل فراموش کرده است.

و با همان اسناد از ابن عمر روایت شده که گفت: ما می گفتیم که بهترین مردم ابوبکر و بعد از او عمر است لیکن به علی سه خصلت داده شده که اگر یکی از آن ها به من تعلّق داشت نزد من نیکوتر از شتران سرخ موی بود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دختر خود را به همسری وی در آورد و از وی صاحب فرزند شد، جز درِ خانه او بقیه درهایی را که رو به مسجدالنبی باز می شدند، بست و در جنگ خیبر رایت را به وی داد.

و از مناقب فقیه ابن مغازلی از عدّی بن ثابت آورده است که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به سوی مسجد بیرون رفته و فرمود: همانا خداوند به نبیّ خود موسی وحی فرمود که مسجدی پاکیزه را برای من بنا کن که جز موسی و هارون و دو پسر هارون در آن اقامت نکنند، و خداوند به من وحی فرمود که مسجدی پاکیزه بسازم که جز من و علی و دو پسر علی در آن سکونت نکنند.

و با اسناد مذکور از حذیفۀ بن أسید غفاری آورده است که گفت: چون صحابه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به مدینه آمدند، خانه نداشتند از این رو در مسجد می خوابیدند. سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به ایشان فرمود: در مسجد نخوابید تا در آن محتلم نشوید. سپس آن جماعت خانه هایی پیرامون مسجد ساختند و درهای این خانه را به سوی مسجد قرار دادند و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله معاذ بن جبل را نزد ایشان فرستاده و او به ابوبکر گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به تو دستور می دهد که از مسجد خارج شده و در خانه ات را ببندی. ابوبکر گفت: سمعاً و طاعۀً! سپس در خانه خود را بسته، از مسجد خارج شد. آن گاه معاذ را نزد عمر فرستاده و گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به تو دستور می دهد که

تَسُدَّ بَابَكَ الَّذِي فِي الْمَسْجِدِ وَ تَخْرُجَ مِنْهُ فَقَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ غَيْرَ أَنِّي أَرْغَبُ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي فِي خَوْخَةٍ فِي الْمَسْجِدِ فَأَبْلَغَهُ مُعَاذٌ مَا قَالَهُ عُمَرُ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَي عُثْمَانَ وَ عِنْدَهُ رُقَيَّةُ فَقَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً فَسَدَّ بَابَهُ وَ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَي حَمْزَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَسَدَّ بَابَهُ وَ قَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ عَلِيٌّ عليه السلام عَلَي ذَلِكَ مُتَرَدِّدٌ لَا يَدْرِي أَ هُوَ فِيمَنْ يُقِيمُ أَوْ فِيمَنْ يَخْرُجُ وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله قَدْ بَنَي لَهُ فِي الْمَسْجِدِ بَيْتاً بَيْنَ أَبْيَاتِهِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله اسْكُنْ طَاهِراً مُطَهَّراً فَبَلَغَ حَمْزَةَ قَوْلُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ تُخْرِجُنَا وَ تُمْسِكُ غِلْمَانَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ لَهُ نَبِيُّ اللَّهِ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ إِلَيَّ مَا جَعَلْتُ دُونَكُمْ مِنْ أَحَدٍ وَ اللَّهِ مَا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ إِلَّا اللَّهُ وَ إِنَّكَ لَعَلَي خَيْرٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ أَبْشِرْ فَبَشَّرَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَقُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ شَهِيداً وَ نَفِسَ ذَلِكَ‌⁽¹⁾رِجَالٌ عَلَي عَلِيٍّ فَوَجَدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَ تَبَيَّنَ فَضْلُهُ عَلَيْهِمْ وَ عَلَي غَيْرِهِمْ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَامَ خَطِيباً فَقَالَ إِنَّ رِجَالًا يَجِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ فِي أَنْ أُسْكِنَ عَلِيّاً فِي الْمَسْجِدِ وَ أُخْرِجَهُمْ وَ اللَّهِ مَا أَخْرَجْتُهُمْ وَ لَا أَسْكَنْتُهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَي إِلَي مُوسَي وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ⁽²⁾وَ أَمَرَ مُوسَي أَنْ لَا يَسْكُنَ مَسْجِدَهُ وَ لَا يَنْكِحَ فِيهِ وَ لَا يَدْخُلَهُ إِلَّا هَارُونُ وَ ذُرِّيَّتُهُ وَ إِنَّ عَلِيّاً بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ هُوَ أَخِي دُونَ أَهْلِي وَ لَا يَحِلُّ مَسْجِدِي لِأَحَدٍ يَنْكِحُ فِيهِ النِّسَاءَ إِلَّا عَلِيٌّ وَ ذُرِّيَّتُهُ فَمَنْ شَاءَهُ‌⁽³⁾فَهَاهُنَا وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ نَحْوَ الشَّامِ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: كَانَتْ لِعَلِيٍّ عليه السلام مَنَاقِبُ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ كَانَ يَبِيتُ فِي الْمَسْجِدِ وَ أَعْطَاهُ الرَّايَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ وَ سَدَّ الْأَبْوَابَ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: كَانَ لِنَفَرٍ مِنَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبْوَابٌ شَارِعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ سُدُّوا هَذِهِ الْأَبْوَابَ غَيْرَ بَابِ عَلِيٍّ قَالَ فَتَكَلَّمَ فِي ذَلِكَ أُنَاسٌ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ

در خانه ات را که به مسجد باز می شود ببندی و از مسجد خارج شوی. عمر گفت: فرمان خدا و رسولش اطاعت می شود، لیکن من از خدای متعال می خواهم به من اجازه دهد دریچه ای رو به مسجد داشته باشیم. پس معاذ پیغام عمر را به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله رساند. سپس آن حضرت در پی عثمان فرستاد که رقیه دختر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله همسر وی بود، عثمان نیز گفت: سمعاً و طاعۀً و از مسجد خارج شد. آن گاه نزد حمزه رضی الله عنه فرستاد و او در خانه اش را بسته و گفت: فرمان خدا و رسولش اطاعت می شود و این در حالی بود که علی در تردید به سر می برد و نمی دانست که او هم از جمله کسانی است که باید در خانه اش را ببندد و از مسجد خارج شود یا اینکه در آن بماند. و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله خانه ای میان خانه های خود در مسجد برای وی ساخته بود. و سپس به وی فرمود: طاهر و مطَهَّر در این خانه اقامت کن. چون سخن پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام به گوش حمزه رسید، عرض کرد: یا محمّد، ما را بیرون می کنی و کودکان بنی عبدالمطلّب را ابقا می کنی؟! پیامبر خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: اگر اختیار به دست من بود جز شما احدی در اینجا قرار نمی دادم به خدا سوگند که این حق را کسی جز خدا به وی نداده است و تو را نیز بشارت باد که نزد خدا و رسول منزلتی ارجمند داری؛ سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را بشارت داد و حمزه در جنگ اُحد به شهادت رسید.در این مورد مردانی نسبت به علی علیه السّلام حسادت ورزیدند ودر دل خود نسبت به وی احساس ناخوشایندی پیدا کردند و فضیلت علی علیه السّلام بر ایشان و دیگر صحابه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آشکار گشت. و چون این خبر به گوش پیامبر صَلی الله علیهِ و آله رسید، طی خطبه ای فرمود: کسانی از اینکه علی را در مسجد ابقا کرده و آن ها را بیرون ساخته ام، ناراحتند، به خدا سوگند این من نبوده ام که آن ها را بیرون کرده یا علی را اسکان داده باشم، خداوند عزّوجل به موسی و برادرش وحی فرمود که: «أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَ اجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُواْ الصَّلَوةَ»⁽⁴⁾{که

شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه‌هایی ترتیب دهید و سراهایتان را رو به روی هم قرار دهید و نماز برپا دارید} و به موسی امر فرمود که در مسجد خود کسی جز هارون و ذریّه او سکونت نکند و نزدیکی نکند و وارد آن نشود، و علی منزلت هارون از موسی را دارد و تنها او از بین خویشان من برادر من است و جز علی و ذرّیه او بر کسی روا نیست که در مسجد من با زنان نزدیکی کند و هرکس این را خوش نیاید، برود به آنجا- و با دست خود به طرف شام اشاره فرمود- .

و با اسناد از سعد بن أبی وقّاص آورده است که گفت: علی علیه السّلام از مناقبی برخوردار بود که احدی جز او از آن ها برخوردار نبود. در مسجد النبی می خوابید، پیامبرصَلی الله علیهِ و آله در جنگ خیبر پرچم را به او داد و همه درهایی را که رو به مسجد النبی باز می شدند، بست إلّا در خانه علی را.

و با اسناد از براء بن عازب گوید: در خانه های عده ای از صحابه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به مسجد باز می شدند و آن حضرت فرمود: این درها را به جز در خانه علی، ببندید. گوید: پس عده ای در این مورد اعتراض کردند. گوید: پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخاسته و حمد و ثنای خدا را به جا آورده

ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُمِرْتُ بِسَدِّ هَذِهِ الْأَبْوَابِ غَيْرَ بَابِ عَلِيٍّ فَقَالَ قَائِلُكُمْ مَا سَدَدْتُ شَيْئاً وَ لَا فَتَحْتُهُ وَ لَكِنِّي أُمِرْتُ بِشَيْ‌ءٍ فَاتَّبَعْتُهُ.

وَ بِالْإِسْنَادِ الْمُقَدَّمِ عَنْ سَعِيدٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِالْأَبْوَابِ‌⁽¹⁾فَسُدَّتْ وَ تَرَكَ بَابَ عَلِيٍّ فَأَتَاهُ الْعَبَّاسُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ سَدَدْتَ أَبْوَابَنَا وَ تَرَكْتَ بَابَ عَلِيٍّ فَقَالَ مَا أَنَا فَتَحْتُهَا وَ لَا سَدَدْتُهَا⁽²⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضاً⁽³⁾: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ كُلِّهَا فَسُدَّتْ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ عليه السلام.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ نَافِعٍ مَوْلَي ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ مَنْ خَيْرُ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ مَا أَنْتَ وَ ذَاكَ لَا أُمَّ لَكَ ثُمَّ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَ قَالَ خَيْرُهُمْ بَعْدَهُ مَنْ كَانَ يَحِلُّ لَهُ مَا يَحِلُّ لَهُ وَ يَحْرُمُ عَلَيْهِ مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ قُلْتُ مَنْ هُوَ قَالَ عَلِيٌّ سَدَّ أَبْوَابَ الْمَسْجِدِ وَ تَرَكَ بَابَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ قَالَ لَكَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ مَا لِي وَ عَلَيْكَ فِيهِ مَا عَلَيَّ وَ أَنْتَ وَارِثِي وَ وَصِيِّي تَقْضِي دَيْنِي وَ تُنْجِزُ عِدَاتِي وَ تُقْتَلُ عَلَي سُنَّتِي كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُبْغِضُكَ وَ يُحِبُّنِي‌⁽⁴⁾.

يف، [الطرائف] ابن المغازلي بإسناده إلي نافع: مثله‌⁽⁵⁾.

«13»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَوْحَي إِلَي مُوسَي عليه السلام أَنِ ابْنِ مَسْجِداً طَاهِراً لَا يَكُونُ فِيهِ إِلَّا مُوسَي وَ هَارُونُ وَ ابْنَا هَارُونَ شَبَّرُ وَ شَبِيرٌ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ مَسْجِداً لَا يَكُونُ فِيهِ غَيْرِي وَ غَيْرُ أَخِي عَلِيٍّ وَ ابْنَيَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ.

سپس فرمود: اما بعد، دستور یافته ام جز در خانه علی، همه درهای دیگر را ببندم، لیکن برخی از شما چیزهایی گفتند، من نه دری را بسته یا باز کرده ام ، بلکه فرمانی یافتم و از آن پیروی نمودم.

و با اسناد مذکور از سعید آمده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله امر فرمود در ها را بستند و در خانه علی را ابقا نمود، پس عباس نزد وی آمده و عرض کرد: یا رسول الله، درهای ما را بستی و در خانه علی را ابقا کردی؟! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: من آن ها را نبسته و باز نکردم.

و نیز با اسناد از ابن عباس آمده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله امر فرمود همه درها بسته شوند که بسته شدند مگر درِ خانه علی علیه السّلام .

و با اسناد از نافع غلام ابن عمر گوید: به ابن عمر گفتم: بعد از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله چه کسی بهترینِ مردم است؟ گفت: بی مادر! تو را به این مورد چه کار؟ سپس از خدا طلب آمرزش کرده و گفت: بهترینِ مردم بعد از وی کسی است که هرچه بر او حلال بوده، بر این هم حلال بوده و هرچه بر او حرام بوده، بر این هم حرام بوده است. گفتم: این شخص کیست؟ گفت: علی، درهایی را که به مسجد باز می شدند، بست و در خانه علی علیه السّلام را بازگذاشت و فرمود: هرچه در این مسجد برای من رواست، برای تو نیز رواست و آنچه برای من نارواست، برای تو هم نارواست، و تو وارث و وصیّ منی، وام مرا می پردازی و وعده های مرا به جا می آوری و در دفاع از سنّت کشته می شوی، دروغ می گوید کسی که تو را دشمن بدارد و گمان بَرَد مرا دوست می دارد.⁽⁶⁾

الطرائف:ابن مغازلی با اسنادش به نافع مانند آن را روایت کرده است.⁽⁷⁾

روایت 13

نوادر راوندی: با اسنادش از جعفر بن محمّد از پدرانش علیهم السّلام آورده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدای متعال به موسی علیه السّلام وحی فرمودکه مسجدی پاکیزه بنا کند و جز موسی و هارون و دو پسر هارون شبّر و شبیر در آن سکونت نکنند، و همانا خدای متعال مرا فرمان داده که مسجدی بنا کنیم که کسی جز خودم و برادرم علی و دو پسرم حسن و حسین صلوات الله علیهم در آن ساکن نباشد.

«14»

يف، [الطرائف] رَوَي أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ رَوَي أَبُو زَكَرِيَّا بْنُ مَنْدَةَ الْأَصْفَهَانِيُّ الْحَافِظُ فِي مَسَانِيدِ الْمَأْمُونِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيِّ قَالَ حَدَّثَنِي الْمَأْمُونُ قَالَ حَدَّثَنِي الرَّشِيدُ قَالَ حَدَّثَنِي الْمَهْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي الْمَنْصُورُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِعَلِيٍّ عليه السلام أَنْتَ وَارِثِي وَ قَالَ إِنَّ مُوسَي سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَي أَنْ يُطَهِّرُ لَهُ مَسْجِداً لَا يَسْكُنُهُ إِلَّا مُوسَي وَ هَارُونُ وَ ابْنَا هَارُونَ وَ إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ تَعَالَي أَنْ يُطَهِّرَ مَسْجِداً لَكَ وَ لِذُرِّيَّتِكَ مِنْ بَعْدِكَ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَي أَبِي بَكْرٍ أَنْ سُدَّ بَابَكَ فَاسْتَرْجَعَ وَ قَالَ فَعَلَ هَذَا بِغَيْرِي فَقِيلَ لَا فَقَالَ سَمْعاً وَ طَاعَةً فَسَدَّ بَابَهُ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَي عُمَرَ فَقَالَ سُدَّ بَابَكَ فَاسْتَرْجَعَ وَ قَالَ فَعَلَ هَذَا بِغَيْرِي فَقِيلَ بِأَبِي بِكْرٍ فَقَالَ إِنَّ فِي أَبِي بَكْرٍ أُسْوَةً حَسَنَةً فَسَدَّ بَابَهُ ثُمَّ ذَكَرَ رَجُلًا آخَرَ فَسَدَّ النَّبِيُّ بَابَهُ وَ ذَكَرَ كَلَاماً لَهُ ثُمَّ قَالَ فَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمِنْبَرَ فَقَالَ مَا أَنَا سَدَدْتُ أَبْوَابَكُمْ وَ لَا فَتَحْتُ‌⁽¹⁾بَابَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَكِنَّ اللَّهَ سَدَّ أَبْوَابَكُمْ وَ فَتَحَ بَابَ عَلِيٍّ عليه السلام. وَ رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ ابْنُ الْمَغَازِلِيِّ مِنْ ثَمَانِيَةِ طُرُقٍ فَمِنْهَا عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ الْغِفَارِيِّ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله⁽²⁾الْمَدِينَةَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ بُيُوتٌ يَسْكُنُونَ فِيهَا وَ كَانُوا يَبِيتُونَ فِي الْمَسْجِدِ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ⁽³⁾.

بيان

هذا الخبر من المتواترات و رواه ابن بطريق في العمدة من مسند أحمد بن حنبل بثلاثة أسانيد عن زيد بن أرقم و عمر بن الخطاب و ابنه و من مناقب ابن المغازلي بثمانية طرق عن عدي بن ثابت و حذيفة بن أسيد و سعد بن أبي وقاص و البراء بن عازب و سعيد و نافع و ابن عباس بسندين‌⁽⁴⁾و هو يدل علي فضيلة جليلة و منقبة نبيلة تستلزم الإمامة و الخلافة و العصمة و الطهارة و لذا احتج صلوات الله عليه

روایت 14

الطرائف: احمد بن حنبل از عبدالله بن عمر از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله و نیز ابو زکریا بن منده اصفهانیِ حافظ در مسانید المأمون با اسنادش از عبدالله بن عباس روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام فرمود: تو وارث منی؛ و فرمود: موسی از خدا خواست که مسجدی را برای وی پاکیزه و طاهر گرداند که جز موسی و هارون و دو پسر هارون در آن اقامت نکنند؛ و من از خدا خواستم مسجدی را برای تو و ذریّه ات بعد از خودت پاکیزه و طاهر گرداند؛ سپس به ابوبکر پیغام فرستاد که در خانه ات را ببند. ابوبکر استرجاع (إنّا لله و إنّا إلیه راجعون) نموده و گفت: آیا با دیگری نیز چنین کرده است؟ گفته شد: خیر! سپس گفت: اطاعت می شود، پس درِ خانه اش را بست! سپس به عمر پیغام داد که در خانه ات را ببند. عمر استرجاع نموده و گفت: آیا با دیگری چنین کرده است؟ گفته شد: با ابوبکر؛ پس گفت: برای تأسی کردن، ابوبکر اُسوه حسنه ای است؛ سپس در خانه خود را بست. سپس مرد دیگری را نام برده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در خانه اش را بست و سخنی از وی را نقل کرده سپس گوید: پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از منبر بالا رفته و فرمود: من نه درهای شما را بسته ام و نه در خانه علی علیه السّلام را باز گذاشته ام بلکه خداوند درهای شما را بسته و در علی را باز گذاشته است. این حدیث را ابن مغازلی شافعی از هشت طریق روایت کرده از جمله، از حذیفۀ بن أسید غفاری آورده است که چون صحابه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به مدینه آمدند خانه هایی نداشتند که در آن سکونت گزینند و در مسجد می خوابیدند و سپس ماجرا را همان طور که بیان گردید، تا آخر نقل می کند.⁽⁵⁾

توضیح

این حدیث از احادیث متواتر است و ابن بطریق آن را در «العمدۀ» از مسند احمد بن حنبل با سه اسناد از زید بن ارقم و عمر بن خطّاب و پسرش نقل کرده است، و از مناقب ابن مغازلی آن را از هشت طریق از عدیّ بن ثابت، حذیفۀ بن أسید، سعد بن أبی وقّاص، براء بن عازب، سعید، نافع و از ابن عباس با دو سند⁽⁶⁾نقل کرده است، و این خود بر فضیلتی ارجمند و منقبتی گرانمایه دلالت دارد که لازمه اش امامت، خلافت، عصمت و طهارت است، و به همین دلیل است که آن حضرت صلوات الله علیه

به في الشوري و أي فضيلة أسني من إدخاله بعد إخراج حمزة سيد الشهداء مع كبر سنه و تقادم عهده و تجويز أن يجنب هو في المسجد و يمر فيه جنبا دون غيره و هل يكون مثل هذا إلا لبيان استحقاقه للرئاسة العظمي و الخلافة الكبري؟

باب 73 أن فيه عليه السلام خصال الأنبياء و اشتراكه مع نبينا في جميع الفضائل سوي النبوة

الأخبار

«1»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ الْجُبَّائِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِيسَي عَنْ مِسْعَرِ بْنِ يَحْيَي عَنْ شَرِيكٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَالِساً فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذْ أَقْبَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ إِلَي نُوحٍ فِي حِكْمَتِهِ وَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فِي حِلْمِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ‌⁽¹⁾.

«2»

لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ مَتِّيلٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ذَاتَ يَوْمٍ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام قَدْ أَقْبَلَ وَ حَوْلَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ مَنْ أَحَبَ‌⁽²⁾أَنْ يَنْظُرَ إِلَي يُوسُفَ فِي جَمَالِهِ وَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فِي سَخَائِهِ وَ إِلَي سُلَيْمَانَ فِي بَهْجَتِهِ وَ إِلَي دَاوُدَ فِي حِكْمَتِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي هَذَا⁽³⁾.

«3»

ك، [إكمال الدين] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ هَارُونَ بْنِ عَنْتَرَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنَّا جُلُوساً عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ إِلَي نُوحٍ فِي

در شوری بدان احتجاج نمود؛ و چه فضیلتی درخشان تر از این که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حمزه سیدالشهدا را با وجود بزرگسالی اش و قدمت اسلامش از مسجد بیرون کرد اما تنها به علی علیه السّلام اجازه داد که در مسجد جنب شود و در حال جنابت در مسجد رفت و آمد کند و آیا صدور چنین کاری جز برای بیان کردن استحقاق وی برای زعامت عظمی و خلافت کُبری است؟

باب هفتاد و سوم : امیرالمؤمنین علیه السّلام از ویژگی های انبیا برخوردار بود و در همه فضائل به غیر از نبوّت با پیامبر ما وجه اشتراک داشت

روایات

روایت 1

امالی طوسی: عبدالله بن مسعود گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در میان جمعی از صحابه خود نشسته بود که علی بن أبی طالب علیه السّلام آمد. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکه خواسته باشد به آدم در علمش، به نوح در حکمتش و به ابراهیم در حلمش بنگرد، به علی بن أبی طالب نگاه کند.⁽⁴⁾

روایت 2

امالی صدوق: علی بن الحسین از پدرش علیهما السّلام روایت کرده گوید: روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را دید که به همراه عده ای از یاران خود در حال آمدن است، پس فرمود: اگر کسی خواسته باشد به یوسف در جمالش، به ابراهیم در سخایش، به سلیمان در خوشرویی اش و به داود در حکمتش نظر کند، به این (علی علیه السّلام) نگاه کند.

روایت 3

إکمال الدین: عبدالله بن عباس گوید: در محضر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نشسته بودیم که فرمود: هرکه خواهد به آدم در علمش، به نوح

سِلْمِهِ وَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فِي حِلْمِهِ وَ إِلَي مُوسَي فِي فِطْنَتِهِ‌⁽¹⁾وَ إِلَي دَاوُدَ فِي زُهْدِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي هَذَا فَنَظَرْنَا إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام⁽²⁾قَدْ أَقْبَلَ كَالْمَاءِ يَنْحَدِرُ مِنْ صَبَبٍ‌⁽³⁾.

«4»

جا، [المجالس] للمفيد مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُسْلِمٍ‌⁽⁴⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْعِجْلِيِّ عَنْ مَسْعُودِ بْنِ يَحْيَي النَّهْدِيِّ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَالِسٌ فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذْ أَقْبَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام نَحْوَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي آدَمَ فِي خَلْقِهِ وَ إِلَي نُوحٍ فِي حِكْمَتِهِ وَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فِي حِلْمِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام⁽⁵⁾.

«5»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْبَغْدَادِيُ‌⁽⁶⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ⁽⁷⁾عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْمَلَطِيِّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الْعَلَوِيُّ وَ دَارِمُ بْنُ قَبِيصَةَ جَمِيعاً عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ مَا سَأَلْتُ رَبِّي شَيْئاً إِلَّا سَأَلْتُ لَكَ مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ لَا نُبُوَّةَ بَعْدَكَ‌⁽⁸⁾أَنْتَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَ عَلِيٌّ خَاتَمُ الْوَصِيِّينَ‌⁽⁹⁾.

«6»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ أَخْرَجَنِي وَ رَجُلًا مَعِي مِنْ ظَهْرٍ إِلَي ظَهْرٍ⁽¹⁰⁾مِنْ

در سِلمش(صلح جویی اش)، به ابراهیم در حِلمش، به موسی در فراستش و به داود در زهدش نظر کند، به این نگاه کند، پس نگاه کردیم به علی بن أبی طالب علیه السّلام که همچون آب روانی که در سراشیبی جاری شده باشد، در حال آمدن بود.⁽¹¹⁾

روایت 4

امالی مفید: ابی اسحاق از پدرش روایت کرده است که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در میان جمعی از صحابه خود نشسته بود که علی بن أبی طالب علیه السّلام به سمت آن حضرت آمد، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکس بخواهد به آدم در خلقش، به نوح در حکمتش و به ابراهیم در حلمش نظر کند، به علی بن أبی طالب علیه السّلام نگاه کند.⁽¹²⁾

روایت 5

عیون اخبار الرضا: علی علیه السّلام می فرماید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای علی، از پروردگارم چیزی نخواسته ام مگر اینکه مانند آن را برای تو نیز خواسته باشم؛ البته خداوند فرمود: نبوّتی پس از تو نخواهد بود، تو خاتم پیامبرانی و علی خاتم اوصیاست.⁽¹³⁾

روایت 6

امالی طوسی: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: تحقیقاً خداوند من و مرد دیگری را از پشتی به پشت دیگر منتقل فرمود، از

صلب آدم حتي خرجنا من صلب أبينا، و سبقته ⁽¹⁾بفضل هذه علي هذه- وضمّ بين السبابة و الوسطي و هو النبوة، فقيل له: من هو يا رسول الله؟ قال: علي بن أبيطالب.

«7»

لي، [الأمالي للصدوق] أَبِي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمْرُوسٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْقَحْطَبِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: عَلِيٌّ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ كَالشَّمْسِ بِالنَّهَارِ فِي الْأَرْضِ وَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا كَالْقَمَرِ بِاللَّيْلِ فِي الْأَرْضِ أَعْطَي اللَّهُ عَلِيّاً مِنَ الْفَضْلِ جُزْءاً لَوْ قُسِمَ عَلَي أَهْلِ الْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْفَهْمِ لَوْ قُسِمَ عَلَي أَهْلِ الْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ شَبَّهْتُ لِينَهُ بِلِينِ لُوطٍ وَ خُلُقَهُ بِخُلُقِ يَحْيَي وَ زُهْدَهُ بِزُهْدِ أَيُّوبَ وَ سَخَاءَهُ بِسَخَاءِ إِبْرَاهِيمَ وَ بَهْجَتَهُ بِبَهْجَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ قُوَّتَهُ بِقُوَّةِ دَاوُدَ وَ لَهُ اسْمٌ مَكْتُوبٌ عَلَي كُلِّ حِجَابٍ فِي الْجَنَّةِ بَشَّرَنِي بِهِ رَبِّي وَ كَانَتْ لَهُ الْبِشَارَةُ عِنْدِي عَلِيٌّ مَحْمُودٌ عِنْدَ الْحَقِّ مُزَكَّي عِنْدَ الْمَلَائِكَةِ وَ خَاصَّتِي وَ خَالِصَتِي وَ ظَاهِرَتِي وَ مِصْبَاحِي وَ جُنَّتِي وَ رَفِيقِي آنَسَنِي بِهِ رَبِّي فَسَأَلْتُ رَبِّي أَنْ لَا يَقْبِضَهُ قَبْلِي وَ سَأَلْتُهُ أَنْ يَقْبِضَهُ شَهِيداً⁽²⁾أُدْخِلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ حُورَ عَلِيٍّ أَكْثَرَ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ وَ قُصُورَ عَلِيٍّ كَعَدَدِ الْبَشَرِ عَلِيٌّ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ عَلِيٍّ مَنْ تَوَلَّي عَلِيّاً فَقَدْ تَوَلَّانِي حُبُّ عَلِيٍّ نِعْمَةٌ وَ اتِّبَاعُهُ فَضِيلَةٌ دَانَ بِهِ الْمَلَائِكَةُ وَ حَفَّتْ بِهِ الْجِنُّ الصَّالِحُونَ لَمْ يَمْشِ عَلَي الْأَرْضِ مَاشٍ بَعْدِي إِلَّا كَانَ هُوَ أَكْرَمَ مِنْهُ عِزّاً وَ فَخْراً وَ مِنْهَاجاً لَمْ يَكُ فَظّاً عَجُولًا وَ لَا مُسْتَرْسِلًا لِفَسَادٍ وَ لَا مُتَعَنِّداً حَمَلَتْهُ الْأَرْضُ فَأَكْرَمَتْهُ لَمْ يَخْرُجْ مِنْ بِطْنِ أُنْثَي بَعْدِي أَحَدٌ كَانَ أَكْرَمَ خُرُوجاً مِنْهُ وَ لَمْ يَنْزِلْ مَنْزِلًا إِلَّا كَانَ مَيْمُوناً أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْحِكْمَةَ وَ رَدَّاهُ‌⁽³⁾بِالْفَهْمِ تُجَالِسُهُ

صلب آدم، تا اینکه از صلب پدرمان درآمدیم و من از آن مرد به اندازه فضیلت این بر این- و انگشتان سبابه و میانه را نشان داد- پیشی گرفتم و این سبقت همان نبوت است. پس به آن حضرت عرض شد: این مرد کیست یا رسول الله؟ فرمود: علی بن أبی طالب.

روایت 7

امالی صدوق: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی در آسمان هفتم به خورشید روز در زمین، و در آسمان دنیا به ماهِ شب در زمین شباهت دارد، خداوند جزئی از فضیلت را به علی عطا فرموده که اگر بر همه زمینیان تقسیم می شد، همه را در بر می گرفت. خداوند آن قدر به وی فهم مرحمت فرموده که اگر به کل ساکنان روی زمین داده می شد، همه را کفایت می کرد، نرم خویی او به لوط، خلق او به یحیی، زهد او به ایّوب، سخاوتش به ابراهیم، خوش روییش به سلیمان بن داود و قدرتش به قدرت داود شباهت دارد و او را نامی است که بر تمام پرده های بهشت نوشته شده و پروردگارم مرا به وجودش بشارت داده است و بشارت دادن آن به وی بر عهده من بود؛ علی نزد حق تعالی ستوده و نزد فرشتگان تزکیه شده است، او خاص و خالصه من است و اعلان من، چراغ من و سپر بلای من و رفیق همراه من است، پروردگارم مرا مأنوس او کرد و از وی خواستم که او را پیش از من از دنیا نبرد و از وی خواستم که او را شهید از دنیا ببرد؛ به بهشتم در آوردند و دیدم حوریان علی بیش از برگ درختان است و کاخ های علی به شماره افراد بشر است؛ علی از من است و من از علی، هرکس علی را دوست بدارد، مرا دوست داشته است، حبّ علی نعمت و پیروی او فضیلت است فرشتگان به او اعتقاد دارند و صالحان جن وی را احاطه کرده اند، پس از من کسی بر زمین گام ننهاده مگر اینکه علی به جهت عزّت و افتخار و دلیل راه بودن بهتر از او باشد؛ نه تند خوی شتاب کار است و نه طالب شدید فساد کردن است و نه اهل عناد، زمین او را برداشته و گرامی داشته است؛ پس از من بزرگوار تر از او کسی از مادر زائیده نشده است، و به هرجا وارد گشته خجسته گام بوده است، خداوند حکمت را بر وی نازل فرمود و جامه فهم بر وی پوشانید

الْمَلَائِكَةُ وَ لَا يَرَاهَا وَ لَوْ أُوحِيَ إِلَي أَحَدٍ بَعْدِي لَأُوْحِيَ إِلَيْهِ فَزَيَّنَ اللَّهُ بِهِ الْمَحَافِلَ وَ أَكْرَمَ بِهِ الْعَسَاكِرَ وَ أَخْصَبَ بِهِ الْبِلَادَ وَ أَعَزَّ بِهِ الْأَجْنَادَ مَثَلُهُ كَمَثَلِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ يُزَارُ وَ لَا يَزُورُ وَ مَثَلُهُ كَمَثَلِ الْقَمَرِ إِذَا طَلَعَ أَضَاءَ الظُّلْمَةَ وَ مَثَلُهُ كَمَثَلِ الشَّمْسِ إِذَا طَلَعَتْ أَنَارَتِ الدُّنْيَا وَصَفَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَ مَدَحَهُ بِآيَاتِهِ وَ وَصَفَ فِيهِ آثَارَهُ وَ أَجْرَي مَنَازِلَهُ فَهُوَ الْكَرِيمُ حَيّاً وَ الشَّهِيدُ مَيِّتاً⁽¹⁾.

«8»

ير، [بصائر الدرجات] ابْنُ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ فُضَيْلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: كَانَتْ فِي عَلِيٍّ سُنَّةُ أَلْفِ نَبِيٍ‌⁽²⁾.

«9»

فض، [كتاب الروضة] أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ زَيْدِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّمِيمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ قَالَ: بَيْنَمَا ذَاتَ يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذْ قَامَ وَ رَكَعَ وَ سَجَدَ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَي ثُمَّ قَالَ يَا جُنْدَبُ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ إِلَي نُوحٍ فِي فَهْمِهِ وَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فِي خَلَّتِهِ وَ إِلَي مُوسَي فِي مُنَاجَاتِهِ وَ إِلَي عِيسَي فِي سِيَاحَتِهِ‌⁽³⁾وَ إِلَي أَيُّوبَ فِي صَبْرِهِ وَ بَلَائِهِ‌⁽⁴⁾فَلْيَنْظُرْ إِلَي هَذَا الرَّجُلِ الْمُقَابِلِ‌⁽⁵⁾الَّذِي هُوَ كَالشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ السَّارِي وَ الْكَوْكَبِ الدُّرِّيِّ أَشْجَعُ النَّاسِ قَلْباً وَ أَسْخَي النَّاسِ كَفّاً⁽⁶⁾فَعَلَي مُبْغِضِهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ قَالَ فَالْتَفَتَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ مِنْ هَذَا الْمُقْبِلِ فَإِذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ‌⁽⁷⁾.

«10»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ مَنَاقِبِ الْخُوارِزْمِيِّ عَنْ أَبِي الْحَمْرَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ

فرشتگان با وی همنشین می شوند بی آنکه آنها را ببیند، اگر بنا بود بعد از من بر کسی وحی نازل شود، قطعاً آن شخص علی بود، خداوند محفل ها را بدو آراسته و سپاهیان را بدو گرامی داشته و زمین را به برکت وجود او حاصل خیز گردانیده و لشکرها را بدو عزّت بخشیده است، مَثَل او به بیت الحرام می ماند که به دیدارش روند و او به دیدار کسی نرود و همانند ماه است که چون برآید، بر هر ظلمتی پرتو افکند و به خورشید ماند که چون برآید، دنیا را روشن سازد، خداوند او را در کتاب خود توصیف کرده و به آیات خود ستوده است و در کتابش آثار او را توصیف کرده و منزلت های او را بیان نموده است؛ او تا زنده است ارجمند است و چون بمیرد، با شهادت از دنیا می رود.⁽⁸⁾

روایت 8

بصائر الدرجات: امام باقر علیه السّلام فرمود: علی از سنّت هزار پیامبر برخوردار بود.⁽⁹⁾

روایت 9

کتاب الروضۀ: ابوذر غفاری گوید: روزی در محضر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودیم که آن حضرت قیام و رکوع نموده سجده شکر به درگاه خدای متعال به جای آورده سپس فرمود: ای جندب، هر که بخواهد به آدم در علمش، به نوح در فهمش، به ابراهیم در دوستی اش با خدا، به موسی در مناجات، به عیسی در جهان گردی اش برای عبادت و به ایّوب در صبر و امتحانش نظر کند، به این مرد روبرو نگاه کند که به خورشید و ماه در گردش و ستاره درخشان می ماند، کسی که دلش شجاع تر از همه و دستش بخشنده تر از همه مردم است. پس لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر دشمن او باد! پس مردم برگشته تا ببینند چه کسی در حال آمدن است که ناگاه علی بن ابی طالب علیه الصلاة و السلام نمودار شد.⁽¹⁰⁾

روایت 10

کشف الغمّۀ: از مناقب خوارزمی از ابوالحمراء روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود:

صلي الله عليه و آله: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ إِلَي نُوحٍ فِي فَهْمِهِ وَ إِلَي يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا فِي زُهْدِهِ وَ إِلَي مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ فِي بَطْشِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام.قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْبَيْهَقِيُّ لَمْ أَكْتُبْهُ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ.

وَ قَدْ رَوَي الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِهِ الْمُصَنَّفِ فِي فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ يَرْفَعُهُ بِسَنَدِهِ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ إِلَي نُوحٍ فِي تَقْوَاهُ وَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ فِي حِلْمِهِ وَ إِلَي مُوسَي فِي هَيْبَتِهِ وَ إِلَي عِيسَي فِي عِبَادَتِهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام.

وَ مِنْ كِتَابِ الْمَنَاقِبِ عَنِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ صَاحِبِ رَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَ فِي جَمْعٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ أُرِيكُمْ آدَمَ فِي عِلْمِهِ وَ نُوحاً فِي فَهْمِهِ وَ إِبْرَاهِيمَ فِي حِكْمَتِهِ فَلَمْ يَكُنْ بِأَسْرَعَ مِنْ أَنْ طَلَعَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ قِسْتَ رَجُلًا بِثَلَاثَةٍ مِنَ الرُّسُلِ بَخْ بَخْ لِهَذَا الرَّجُلِ مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَ لَا تَعْرِفُهُ يَا أَبَا بَكْرٍ قَالَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ أَبُو بَكْرٍ بَخْ بَخْ لَكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ وَ أَيْنَ مِثْلُكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ‌⁽¹⁾.

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان بالإسناد إلي الحارث: مثله‌⁽²⁾.

«11»

مد، [العمدة] مِنْ مَنَاقِبِ ابْنِ الْمَغَازِلِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَدْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمُودٍ⁽³⁾عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ رُشَيْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ فَيْرُوزَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي عِلْمِ آدَمَ وَ فِقْهِ نُوحٍ فَلْيَنْظُرْ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام⁽⁴⁾.

«12»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: قَامَ ابْنُ الْكَوَّاءِ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ هُوَ عَلَي الْمِنْبَرِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرْنِي عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ أَ نَبِيّاً كَانَ أَمْ مَلَكاً؟

هر که بخواهد به آدم در علمش، به نوح در فهمش، به یحیی بن زکریا در زهدش، به موسی بن عمران در شدت عمل به خرج دادنش نگاه کند، باید به علی بن أبی طالب علیه السّلام نظر کند. احمد بن حسین بیهقی گفت: این حدیث را تنها با همین اسناد روایت کرده ام.

بیهقی در کتابی که در فضائل صحابه نوشته است با سند خود از رسول خدا آورده است که فرمود: هرکه بخواهد به آدم در علمش، به نوح در تقوایش، به ابراهیم در حلمش، به موسی در هیبتش و به عیسی در عبادتش نظر کند، به علی بن أبی طالب علیه السّلام نگاه کند.

و از کتاب «المناقب» از حارث أعور پرچمدار علی علیه السلام نقل کرده، گوید: روایت شده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در میان جمعی از صحابه خود بود که فرمود: اکنون آدم را در علمش، نوح را در فهمش و ابراهیم را در حکمتش به شما نشان می دهم که فوراً علی علیه السّلام سر رسید، پس ابوبکر عرض کرد: یا رسول الله، آیا یک مرد را با سه پیامبر قیاس فرمودی؟ خوشا، خوشا به حال این مرد! او کیست یا رسول الله؟ پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: أبابکر، مگر او را نمی شناسی؟ عرض کرد: خدا و رسولش داناترند! فرمود: او ابوالحسن علی بن أبی طالب است. ابوبکر گفت: خوشا، خوشا به حالت یا أبا الحسن، کجا چون تو پیدا شود یا أبا الحسن؟!⁽⁵⁾

کتاب الروضۀ- الفضائل: با اسناد به حارث مانند آن را روایت کرده اند.

روایت 11

العمدۀ: از مناقب ابن مغازلی مرفوعاً از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آورده است که آن حضرت فرمود: هر که بخواهد به علم آدم و فقه نوح بنگرد، به علی بن أبی طالب علیه السّلام نگاه کند.⁽⁶⁾

روایت 12

علل الشرائع: ابن نباته گوید: علی بر منبر بود که ابن الکوّاء برخاسته و عرض کرد: یا امیرالمؤمنین، مرا از ذوالقرنین آگاه کنید، پیامبر بود یا پادشاه؟

وَ أَخْبِرْنِي عَنْ قَرْنِهِ أَ مِنْ ذَهَبٍ كَانَ أَمْ مِنْ فِضَّةٍ فَقَالَ لَهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيّاً وَ لَا مَلَكاً وَ لَمْ يَكُنْ قَرْنَاهُ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَا فِضَّةٍ⁽¹⁾وَ لَكِنَّهُ كَانَ عَبْداً أَحَبَّ اللَّهَ فَأَحَبَّهُ اللَّهُ وَ نَصَحَ لِلَّهِ وَ نَصَحَهُ اللَّهُ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ ذَا الْقَرْنَيْنِ لِأَنَّهُ دَعَا قَوْمَهُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَضَرَبُوهُ عَلَي قَرْنِهِ فَغَابَ عَنْهُمْ حِيناً ثُمَّ عَادَ إِلَيْهِمْ فَضَرَبَ عَلَي قَرْنِهِ الْآخَرِ وَ فِيكُمْ مِثْلُهُ‌⁽²⁾.

بيان

قوله و فيكم مثله يعني نفسه عليه السلام و قد اشتهر في الحديث: أنه ذو قرني هذه الأمة، و فيه وجوه:

أحدها أنه عاش قرنين قرنا مع الرسول صلي الله عليه و آله و قرنا بعده و هذا الخبر لا يحتمله‌⁽³⁾.

و ثانيها أنه يشبهه في كونه عبدا صالحا مؤيدا ملهما بإلهام الله تعالي مطاعا للخلق بإذنه تعالي مع كونه غير نبي و عليه تدل الأخبار الكثيرة التي أوردناها في كتاب الإمامة في باب مفرد.

و ثالثها أنه يشبهه في أنه ضرب علي قرنيه.

و رابعها أنه صاحب القوتين العظيمتين في الدنيا و الدين.

و خامسها أنه يشبهه في أنه دعاهم فضربوه علي قرنه و سيرجع إلي الدنيا و ينقاد له شرق الأرض و غربها.

و سادسها أنه خلق الله تعالي له طرفي الأرض شرقها و غربها و سيملكهما إياه و خلق له طرفي الجنة فهو قسيمها.

و قال الجزري في النهاية فيه أنه قال لعلي عليه السلام إن لك بيتا في الجنة و إنك ذو قرنيها أي طرفي الجنة و جانبيها قال أبو عبيد و أنا أحسب أنه أراد

و مرا از شاخ او خبر دهید که از طلا بود یا نقره؟ به وی فرمود: نه پیامبر بود و نه پادشاه و شاخ های او نیز نه از طلا بودند نه از نقره، بلکه او بنده ای بود که خداوند را دوست می داشت از این رو خدا هم وی را دوست داشت، و در راه خدا خیر خواهی می کرد از این رو خدا هم خیر خواه او بود، علّت اینکه وی را ذوالقرنین نامیدند آن بود که مردم را به پرستش خدای عزّوجل دعوت نمود که آن ها بر یک طرف سرش کوبیدند و او را زدند، پس مدتی از ایشان نهان گشت و سپس به سوی ایشان بازگشت که این بار نیز بر طرف دیگر سرش زدند و در میان شما نیز شخصی چون او هست.⁽⁴⁾

توضیح

منظور آن حضرت از عبارت: «و در میان شما نیز شخصی چون او هست» خود اوست و در حدیث است که او ذوالقرنین این اُمّت است و برای مفهوم این حدیث وجوهی را ذکر کرده اند:

یکی اینکه آن حضرت دو قرن زیست: یک قرن با رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و قرنی دیگر بعد از رحلت آن حضرت که این روایت محتمل این معنا نیست.

دوم اینکه ان حضرت به جهت اینکه عبدی صالح، تأیید شده و الهام شده به الهام خدای متعال است، به إذن خدا مردم ملزم به اطاعت از وی هستند بی آنکه نبی باشد، به ذوالقرنین شباهت دارد. و روایات بسیاری در تأیید این مفهوم وجود دارد که آن ها را در کتاب «الإمامۀ» در بابی مستقل نقل کرده ایم.

سوم اینکه: آن حضرت از جهت اینکه بر دو فرق ذوالقرنین زدند، به وی شباهت دارد .

چهارم اینکه آن حضرت صاحب دو قدرت بزرگ در دنیا و دین است.

پنجم اینکه آن حضرت به ذوالقرنین شباهت دارد که مردم را دعوت کرد ولی بر فرقش زدند و به دنیا برخواهد گشت و شرق و غرب عالم به فرمانش درخواهد آمد.

ششم اینکه خدای متعال دو سوی جهان یعنی شرق و غرب آن را برای وی آفریده است و روزی آن را به تمّلک وی درخواهد آورد و دو سوی بهشت را برای وی آفرید و تقسیم کننده آن است.

جزری در النهایۀ در مورد این موضوع گوید: پیامبر به علی علیه السّلام فرمود: «تحقیقاً خانه ای در بهشت داری که تو ذوالقرنین بهشت هستی» یعنی اینکه صاحب هر دو طرف بهشتی، ابوعبید گوید: گمان دارم که منظور آن حضرت

ذو قرني الأمة فأضمر و قيل أراد الحسن و الحسين عليهما السلام و أرضاهما⁽¹⁾و منه حديث علي عليه السلام و ذكر قصة ذي القرنين ثم قال و فيكم مثله فيري أنه إنما عني نفسه لأنه ضرب علي رأسه ضربتين إحداهما يوم الخندق و الأخري ضربة ابن ملجم، لعنه الله انتهي‌⁽²⁾و سيأتي ذكر الوجوه الأخر.

«13»

مع، [معاني الأخبار] الْأُشْنَانِيُّ عَنْ جَدِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِ‌⁽³⁾عَنْ سَلَمَةَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لَهُ يَا عَلِيُّ إِنَّ لَكَ كَنْزاً فِي الْجَنَّةِ وَ أَنْتَ ذُو قَرْنَيْهَا فَلَا تُتْبِعِ النَّظْرَةَ فِي الصَّلَاةِ⁽⁴⁾فَإِنَّ لَكَ الْأُولَي وَ لَيْسَتْ لَكَ الْأَخِيرَةُ.

قال الصدوق رضي الله عنه معني قوله صلي الله عليه و آله إن لك كنزا في الجنة يعني مفتاح نعمها⁽⁵⁾و ذلك أن الكنز في المتعارف لا يكون إلا المال من ذهب أو فضة

«ذوقرنی الاُمّۀ» بوده و لفظ«اُمّت» را مستتر کرده است. و گفته اند: منظور آن حضرت حسن و حسین علیهما السّلام است و هردو معنا را ابو عبید پسندیده است و از آن است حدیث علی علیه السّلام و داستان ذوالقرنین را ذکر کرد و سپس فرمود: «در میان شما شخصی چون او هست» که به نظر می رسد منظور خود آن حضرت باشد، زیرا دو بار بر فرقش زدند: یکی در جنگ خندق و دیگری ضربت ابن ملجم لعنه الله*، تمام ⁽⁶⁾.

توضیح وجوه دیگر بعداً خواهد آمد.

روایت 13

معانی الأخبار: علی بن أبی طالب علیه السّلام آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: یا علی، تو را در بهشت گنجی است و تو ذوالقرنین آن هستی. پس در نماز نگاه به نامحرم را تکرار مکن که فقط در نظر اول مجازی و حق نداری نگاه اول را با بار دوم تکرار کنی.

شیخ صدوق رضی الله عنه گوید: معنی عبارت: «تو را در بهشت گنجی است» کلید نعمت های آن است، زیرا عرفاً گنج چیزی جز مال طلا و نقره نیست

و لا يكنز إلا خيفة الفقر⁽¹⁾و لا يصلحان إلا للإنفاق في أوقات الافتقار إليهما و لا حاجة في الجنة و لا فقر و لا فاقة لأنها دار السلام من جميع ذلك و من الآفات كلها و فيها ما تشتهي الأنفس و تلذ الأعين و هذا الكنز هو المفتاح و ذلك أنه عليه السلام قسيم الجنة و إنما صار عليه السلام قسيم الجنة و النار لأن قسمة الجنة و النار إنما هي علي الإيمان و الكفر وَ قَدْ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيٌّ حُبُّكَ إِيمَانٌ وَ بُغْضُكَ نِفَاقٌ وَ كُفْرٌ فهو عليه السلام بهذا الوجه قسيم الجنة و النار و قد سمعت بعض المشايخ يذكر أن هذا الكنز هو ولده المحسن عليه السلام و هو السقط الذي ألقته فاطمة عليها السلام لما ضغطت بين البابين و احتج علي ذلك‌⁽²⁾بما روي في السقط أنه يكون محبنطئا علي باب الجنة فيقال له ادخل الجنة فيقول لا حتي يدخل أبواي قبلي و ما روي: أن الله تعالي كفل سارة و إبراهيم أولاد المؤمنين يغذونهم بشجر في الجنة لها أظلاف كأظلاف البقر⁽³⁾فإذا كان يوم القيامة ألبسوا و طيبوا و أهدوا إلي آبائهم فهم في الجنة ملوك مع آبائهم. أما قوله صلي الله عليه و آله و أنت ذو قرنيها فإن قرنيها⁽⁴⁾الحسن و الحسين عليهما السلام لَمَّا رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُزَيِّنُ بِهِمَا جَنَّتَهُ كَمَا تُزَيِّنُ الْمَرْأَةُ بِقِرْطَيْهَا⁽⁵⁾وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ: يُزَيِّنُ اللَّهُ بِهِمَا عَرْشَهُ.

و في وجه آخر معني قوله صلي الله عليه و آله و أنت ذو قرنيها أي أنك صاحب قرني الدنيا و أنك الحجة علي شرق الدنيا و غربها و صاحب الأمر فيها و النهي فيها،

و جز از بیم فقر اندوخته نمی شوند، و جز به درد خرج کردن هنگام نیاز به آن ها، به دردی دیگر نمی خورند، و در بهشت نه احتیاجی به آن ها وجود دارد و نه فقر و فاقه ای، زیرا بهشت دارالسلام و خانه امن است که از همه این امور و آفات خالی است و هرچه دل بخواهد و چشم را لذت بخشد در آن هست و این گنج کلید ورود به بهشت است زیرا آن حضرت قسمت کننده بهشت است و قسمت کننده بهشت و دوزخ بودن علی علیه السّلام بدین سبب است که ملاک ورود به هریک از آن ها ایمان و کفر است و پیغمبر صَلی الله علیهِ و آله فرموده است: «علی، دوستی با تو ایمان و کینه توزی با تو نفاق و کفر است» لذا آن حضرت علیه السّلام به همین جهت قسمت کننده بهشت و دوزخ می باشد، و شنیده ام که یکی از بزرگان می فرمود: این گنج، پسرش محسن علیه السّلام است، همان که چون فاطمه علیهالسّلام میان فشار دو در قرار گرفت، وی را سقط نمود و بر درستی قول خود حدیثی را که درباره اولاد سقط شده روایت شده دلیل آورد که فرزند سقط شده بر در بهشت خشمگین می ایستد پس به وی گفته می شود: به بهشت درآی! گوید: تا پدر و مادرم قبل از من وارد آن نشوند، من وارد بهشت نمی شوم؛ و نیز روایتی که طبق آن خداوند متعال ابراهیم و ساره را سرپرست اولاد مؤمنان نموده و آنان به وسیله درختی که در بهشت است و دارای نوکی به مانند نوک پستان گاو می باشد، تغذیه می شوند، و چون قیامت سررسد، جامه های زیبا بر آنان پوشانده و خوشبو گردند و به پدر و مادرانشان هدیه داده می شوند، آن ها به همراه پدرانشان در بهشت فرمانروایند. اما منظور از قول آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله که فرمود: «تو ذوالقرنین آنی» حسن و حسین علیهما السّلام است به دلیل روایتی از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که فرموده است: به راستی که خداوند بهشت خود را با آن دو زینت می بخشد همان طور که زن خود را با دو گوشواره می آراید؛ و نیز طبق روایت دیگری که خداوند به وسیله آن دو عرش خود را می آراید.

و از زاویه دیگری منظور از قول آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله: «و تو ذوالقرنین آن هستی» یعنی اینکه تو صاحب دو سوی دنیایی و بر شرق و غرب آن حجّتی و در آن صاحب امر و نهی می باشی،

و كل ذي قرن في الشاهد إذا أخذ بقرنه فقد أخذ به و قد يعبر عن الملك بالآخذ بالناصية كما قال عز و جل ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها⁽¹⁾و معناه علي هذا أنه عليه السلام مالك حكم الدنيا في إنصاف المظلومين و الأخذ علي أيدي الظالمين و في إقامة الحدود إذا وجبت و تركها إذا لم تجب و في الحل و العقد و في النقض و الإبرام و في الحظر و الإباحة و في الأخذ و الإعطاء و في الحبس و الإطلاق و في الترغيب و الترهيب.

و في وجه آخر معناه أنه عليه السلام ذو قرني هذه الأمة كما كان ذو القرنين لأهل وقته و ذلك أن ذا القرنين ضرب علي قرنه الأيمن فغاب ثم حضر فضرب علي قرنه الآخر و تصديق ذلك قول الصادق عليه السلام: إن ذا القرنين لم يكن نبيا و لا ملكا و إنما كان عبدا أحب الله فأحبه الله و نصح لله فنصحه الله و فيكم مثله يعني بذلك أمير المؤمنين عليه السلام. و هذه المعاني كلها صحيحة يتناولها ظاهر قوله صلي الله عليه و آله لك كنز في الجنة و أنت ذو قرنيها⁽²⁾.

«14»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب أَبُو عُبَيْدٍ فِي غَرِيبِ الْحَدِيثِ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّ لَكَ‌⁽³⁾بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَ إِنَّكَ لَذُو قَرْنَيْهَا.

سُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ وَ أَبُو الطُّفَيْلِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ مَلِكاً عَادِلًا فَأَحَبَّهُ اللَّهُ وَ نَاصَحَ لِلَّهِ فَنَصَحَهُ اللَّهُ أَمَرَ قَوْمَهُ بِتَقْوَي اللَّهِ فَضَرَبُوهُ عَلَي قَرْنِهِ بِالسَّيْفِ فَغَابَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْهِمْ فَدَعَاهُمْ إِلَي اللَّهِ فَضَرَبُوهُ عَلَي قَرْنِهِ الْآخَرِ بِالسَّيْفِ فَذَلِكَ قَرْنَاهُ وَ فِيكُمْ مِثْلُهُ يَعْنِي نَفْسَهُ لِأَنَّهُ ضُرِبَ عَلَي رَأْسِهِ ضَرْبَتَيْنِ أَحَدُهُمَا يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَ الثَّانِي ضَرْبَةُ ابْنِ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ.

الرضي في مجازات الآثار النبوية عني رأس الأمة أن القرنين إنما يكونان فيه و هذا يدل علي أنه كان رأس أمته و رئيس أسرته و يقال: أي

و به عنوان شاهد مثال گفته می شود که هرگاه شاخ شاخداری را بگیرند، او را مطیع و رام خود کرده اند؛ و گاهی به پادشاهی که زمام امور کشور را به دست گرفته باشد گفته می شود که: موی پیشانی را گرفته چنانکه خداوند عزّوجل فرموده است: «مَّا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُ بِنَاصِیَتهَِا»⁽⁴⁾{هیچ

جنبنده‌ای نیست مگر اینکه او مهار هستی‌اش را در دست دارد}، بنابراین معنایش این است که امیرالمؤمنین علیه السّلام در گرفتن داد ستم دیدگان و رسوا ساختن ستمکاران در اقامه حدود الهی آن گاه که واجب شوند و ترک آن در صورتی که واجب نباشند و در گشودن و بستن پیمان ها و نقض و ابرام و در منع و جواز انجام کارها و در داد و ستد ها و در حبس کردن و آزاد ساختن و در ترغیب و ترساندن، مالک حکومت دنیاست.

و از وجهی دیگر بدان معناست که آن حضرت علیه السّلام ذوالقرنین این اُمّت است همان طور که ذوالقرنین برای مردم زمان خودش * بود، بدین معنا که چون بر فرق راستش ضربه زدند، مدتی از آنان دوری گزید و سپس به میانشان بازگشت که این بار فرق چپ او را زدند؛ و آنچه این امر را تأیید می کند، قول امام صادق علیه السّلام است که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل میکند که فرمود: «ذوالقرنین نه پیامبر بود و نه سلطان بلکه بنده ای بود که خدا را دوست می داشت از این رو خداوند نیز وی را دوست داشت، او برای رضای خدا نصیحت کرد و خداوند نیز او را پند و اندرز داد و در میان شما هم مانند او هست» و منظور وی امیرالمؤمنین علیه السّلام است. و همه این معانی صحیح هستند و ظاهر کلام رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که می فرماید: «در بهشت تو را گنجی است و تو ذوالقرنین آنی» با تمام آن ها سازگار است.⁽⁵⁾

روایت 14

مناقب ابن شهر آشوب: ابو عبید در کتاب«غریب الحدیث» آورده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: بی تردید تو خانه ای در بهشت داری و بی شک تو ذوالقرنین آن هستی.

سوید بن غفلۀ و ابوطفیل: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: ذوالقرنین فرمانروایی دادگر بود از این رو خداوند وی را دوست داشت، وی برای رضای خدا خیر خواه مردم بود و خداوند هم خیر خواه او بود، قوم خود را به ترس از خدا فرمان داد لیکن آن ها با شمشیر بر فرق وی زدند که بر اثر آن مدتی از ایشان دور شد، سپس نزد آنان بازگشته و آنان را به پرستش خدا دعوت نمود لیکن با شمشیر بر فرق دیگرش کوفتند و دو فرق او این دو هستند و در میان شما نیز مانند او هست، و منظور آن حضرت خودش بود که دو ضربت بر فرقش وارد شد؛ یک ضربت در جنگ خندق و ضربت ابن ملجم لعنه الله.

سید رضی در کتاب «مجازات الآثار النبویّۀ» گوید: منظور آن حضرت زمامدار و رئیس اُمّت است، زیرا این دو فرق تنها می توانند در سر باشند و این خود بر آن دلالت دارد که آن حضرت پیشوای اُمّت خود و رئیس خانواده خویش بوده است؛ و گفته می شود:

كذي القرنين أي الإسكندر الرومي و يدل أيضا علي سيادته لأنه كان قد أخذ بأزمة الملوك و إن أراد اسم نبي من الأنبياء فهو أفضل أهل زمانه كما كان ذو القرنين في زمانه و قال ثعلب كان وصفه ببلوغ غايات المثابين في الجنة كأنه أخذ طرفي الجنة و قال ثعلب أيضا أي ذو جبليها يعني الحسن و الحسين عليهما السلام و قال أي طرفي الأمة أي أنت إمام في الابتداء و المهدي ولدك إمام في الانتهاء و يجوز من قولهم عصرت الفرس قرنا أو قرنين أي استخرجت عرقه بالجري مرة أو مرتين و كأنه ذو اقتباس العلم الظاهر و استخراج العلم الباطن‌⁽¹⁾.

«15»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: لِنَبِيِّهِ آمَنَ الرَّسُولُ‌⁽²⁾وَ لَهُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽³⁾

وَ قَالَ لِنَفْسِهِ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ⁽⁴⁾وَ لِنَبِيِّهِ أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ‌⁽⁵⁾وَ لَهُ أَشِدَّاءُ عَلَي الْكُفَّارِ⁽⁶⁾

وَ قَالَ لِنَفْسِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَ لِنَبِيِّهِ وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً⁽⁷⁾وَ لَهُ قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ‌⁽⁸⁾

وَ قَالَ لِنَفْسِهِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ‌⁽⁹⁾وَ لِنَبِيِّهِ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ⁽¹⁰⁾وَ لَهُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ .

وَ قَالَ لِنَفْسِهِ وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ‌⁽¹¹⁾وَ لِنَبِيِّهِ إِنَّكَ لَعَلي خُلُقٍ عَظِيمٍ‌⁽¹²⁾

«مانند ذوالقرنین» یعنی مانند اسکندر رومی کما اینکه بر زعامت و سیادت آن حضرت دلالت دارد، زیرا اسکندر رومی زمام فرمانروایان را به دست گرفته بود، و اگر منظور وی نام بردن پیامبری از پیامبران بود، باز هم او افضل زمان خویش است همان طور که ذوالقرنین افضل زمان خود بود. و ثعلب گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی (علی علیه السّلام) را به رسیدن به عالی ترین درجات پاداش یافتگان در بهشت توصیف فرموده چنانکه گویی دو سوی بهشت را از آنِ خود ساخته باشد. نیز ثعلب گوید: یعنی صاحب دو کوه آن یعنی حسن و حسین علیهما السّلام، یا اینکه منظور این باشد که دو طرف امت را گرفته ای زیرا تو امام مردم در ابتدا هستی و مهدی که از فرزندان توست امام مردم در انتها است. و جایز است از باب قول عرب باشد که میگویند: «عَصَرتُ الفَرَسَ قَرناً أو قرنین» یعنی: با دواندن، عرق اسب را یکی دو بار درآوردم و گویی علی علیه السلام صاحب اقتباس علم ظاهر و استخراج علم باطن است.⁽¹³⁾

روایت 15

مناقب ابن شهر آشوب: خداوند درباره پیامبرش می فرماید: «ءَامَنَ الرَّسُولُ»⁽¹⁴⁾{پیامبر ایمان آورد} و در مورد علی علیه السلام می فرماید: «صَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ»⁽¹⁵⁾{و صالح مؤمنان} .

و درباره خود می فرماید: «إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ»⁽¹⁶⁾{آری، عِقاب پروردگارت سخت سنگین است} و درباره پیامبرش می فرماید: «أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ»⁽¹⁷⁾{خدا را بسیار دوست می دارد} و درباره علی علیه السلام می فرماید: «أَشِدَّاءُ عَلیَ الْکُفَّارِ»⁽¹⁸⁾{بر کافران سخت گیر هستند}.

و درباره خود می فرماید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم» و به پیامبرش می فرماید: «وَ مَا أَرْسَلْنَکَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِین»⁽¹⁹⁾{و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.}و درباره او (علی علیه السّلام) می فرماید: «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ»⁽²⁰⁾{بگو: «به فضل و رحمت خداست}.

و درباره خود می فرماید: «مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الحَْکِیم»⁽²¹⁾{از

جانب خدایِ شکست‌ناپذیرِ سنجیده‌کار است} و به پیامبرش می فرماید: «لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیز»⁽²²⁾{قطعاً،

برای شما پیامبری از خودتان آمد که شکست ناپذیر است} و درباره او می فرماید: «و یُعزّ من یشاء»{و هرکه را خواهد عزّت عطا می فرماید}

و درباره خود می فرماید: «وَ هُوَ الْعَلیِ‌ُّ الْعَظِیمُ»⁽²³⁾{و

اوست والایِ بزرگ.} و به پیامبر خود می فرماید: «وَ إِنَّکَ لَعَلیَ خُلُقٍ عَظِیم»⁽²⁴⁾{و راستی که تو را خویی والاست!}

وَ لَهُ عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ‌⁽¹⁾

وَ قَالَ لِنَفْسِهِ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾وَ لِنَبِيِّهِ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ⁽³⁾وَ لَهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ‌⁽⁴⁾

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي سَمَّي عَلِيّاً مِثْلَ مَا سَمَّي بِهِ كُتُبَهُ قَالَ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُديً‌⁽⁵⁾وَ لِعَلِيٍ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ⁽⁶⁾

وَ قَالَ فِيها هُديً وَ نُورٌ⁽⁷⁾وَ لِلْقُرْآنِ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ‌⁽⁸⁾وَ لِعَلِيٍ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ‌⁽⁹⁾.

وَ قَالَ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ‌⁽¹⁰⁾وَ لِعَلِيٍ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ‌⁽¹¹⁾.

وَ قَالَ صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسي‌⁽¹²⁾وَ لِعَلِيٍ الم ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ‌⁽¹³⁾وَ الْكِتَابُ أَكْبَرُ .

وَ قَالَ فِي الْقُرْآنِ وَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ‌⁽¹⁴⁾وَ لَهُ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ‌⁽¹⁵⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ‌⁽¹⁶⁾وَ لَهُ أَ فَمَنْ كانَ عَلي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ‌⁽¹⁷⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ هذا بَصائِرُ لِلنَّاسِ‌⁽¹⁸⁾وَ لَهُ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَي اللَّهِ عَلي بَصِيرَةٍ⁽¹⁹⁾

و درباره علی علیه السلام می فرماید: «عَمَّ یَتَسَاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ»⁽²⁰⁾{درباره چه چیز از یکدیگر می‌پرسند؟از آن خبر بزرگ} و درباره خود می فرماید: اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ»⁽²¹⁾{خدا

نور آسمانها و زمین است} و درباره پیامبرش می فرماید: «قَدْ جَاءَکُم مِّنَ اللَّهِ نُور»⁽²²⁾{قطعاً برای شما از جانب خدا نوری آمده است} و درباره علی علیه السّلام می فرماید: «وَ اتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِی أُنزِلَ مَعَهُ»⁽²³⁾{و نوری را که با او نازل شده است پیروی کردند}

از طرفی، خداوند علی را به نام کتاب های خود نامیده گوید: «إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَئةَ فِیهَا هُدًی»⁽²⁴⁾{ما تورات را که در آن رهنمونی است فرستادیم} و درباره علی علیه السّلام می فرماید: «وَ لِکلُ‌ِّ قَوْمٍ هَاد»⁽²⁵⁾{و برای هر قومی رهبری است.} و فرمود: «فیها هُدًی وَ نُورٌ»⁽²⁶⁾{در آن، هدایت و نوری است} و درباره قرآن می فرماید: «وَ اتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِی أُنزِلَ مَعَهُ»⁽²⁷⁾{و نوری را که با او نازل شده است پیروی کردند} و درباره علی علیه السّلام می فرماید: «جَعَلْنَاهُ نُورًا نهَّْدِی بِهِ»⁽²⁸⁾{و آن را نوری گردانیدیم که به وسیله آن راه می‌نماییم}

و فرمود: «یحَْکُمُ بهَِا النَّبِیُّونَ»⁽²⁹⁾{پیامبرانی که تسلیم [فرمان خدا] بودند، به موجب آن برای یهود داوری می‌کردند} و درباره علی فرمود: «لَدَیْنَا لَعَلیِ‌ٌّ حَکِیم»⁽³⁰⁾{به نزد ما سخت والا و پرحکمت است.}

و فرمود: «صحُُفِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسی»⁽³¹⁾{صحیفه‌های ابراهیم و موسی} و درباره علی علیه السّلام می فرماید: «ذَالِکَ الْکِتَبُ لَا رَیْبَ فِیهِ *»⁽³²⁾{الف،

لام، میم.این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست} و کتاب بزرگتر است .

و درباره قرآن فرمود: «وَ کلُ‌َّ شیَ‌ْءٍ أَحْصَیْنَاهُ فیِ إِمَامٍ مُّبِین»⁽³³⁾{و هر چیزی را در کارنامه‌ای روشن برشمرده‌ایم.} و درباره وی می فرماید: «یَوْمَ نَدْعُواْ کُلَّ أُنَاسِ بِإِمَامِهِمْ»⁽³⁴⁾{[یاد کن] روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم}

و درباره قرآن می فرماید: «هَذَا بَیَانٌ لِّلنَّاس»⁽³⁵⁾{این [قرآن] برای مردم، بیانی است} و درباره وی گوید: «أَ فَمَن کاَنَ عَلیَ بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ ... »⁽³⁶⁾{آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجّتی روشن است ... }

و درباره قرآن فرمود: «هَذَا بَصَئرُِ لِلنَّاس»⁽³⁷⁾{این [کتاب] برای مردم، بینش‌بخش است} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «قُلْ هَذِهِ سَبِیلیِ أَدْعُواْ إِلیَ اللَّهِ عَلیَ بَصِیرَة»⁽³⁸⁾{بگو: «این است راه من، که من و هر کس (پیروی‌ام) کرد با بینایی به سوی خدا دعوت می‌کنیم}

وَ فِي الْقُرْآنِ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ‌⁽¹⁾وَ لَهُ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ⁽²⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ هُديً وَ بُشْري‌⁽³⁾وَ لَهُ لَهُمُ الْبُشْري‌⁽⁴⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا⁽⁵⁾وَ لَهُ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ الْخَبَرَ .

وَ فِي الْقُرْآنِ وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ‌⁽⁶⁾وَ لَهُ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَي الْحَقِ‌⁽⁷⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ⁽⁸⁾وَ لَهُ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ وَ أَنَا خَلِيفَةُ اللَّهِ .

وَ فِي الْقُرْآنِ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ⁽⁹⁾وَ لَهُ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ⁽¹⁰⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ وَ لا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ⁽¹¹⁾وَ لَهُ قُلْ كَفي بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ‌⁽¹²⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ‌⁽¹³⁾وَ لَهُ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‌⁽¹⁴⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ⁽¹⁵⁾وَ لَهُ إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ‌⁽¹⁶⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً⁽¹⁷⁾وَ لَهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ‌⁽¹⁸⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ‌⁽¹⁹⁾وَ لَهُ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ⁽²⁰⁾

ودرباره قرآن فرمود: «یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ»⁽²¹⁾{[و] آن را چنان که باید می‌خوانند} و درباره علی علیه السّلام می فرماید: «وَ یَتْلُوهُ شَاهِد»⁽²²⁾{و

شاهدی آن را تلاوت می کند}

و درباره قرآن فرمود: «وَ هُدًی وَ بُشْرَی»⁽²³⁾{رهنمون و بشارت دهنده می باشد}و درباره وی می فرماید: «لَهُمُ الْبُشْرَی»⁽²⁴⁾{بشارت

است ایشان را} و خداوند درباره قرآن فرمود: «سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلا»⁽²⁵⁾{در حقیقت ما به زودی بر تو گفتاری گرانبار القا می‌کنیم} و پیامبر صلی الله علیه و آله درباره وی فرمود: من دو شیء گرانسنگ را در میان شما بر جای می گذارم ...

و درباره قرآن فرمود: «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَّک»⁽²⁶⁾{و به راستی که [قرآن] برای تو و برای قوم تو [مایه] تذکّری است} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «أَ فَمَن یهَْدِی إِلیَ الْحَق ... »⁽²⁷⁾{آیا کسی که به سوی حقّ رهبری می‌کند ... }

و درباره قرآن فرمود: «قُلْ فَللهِ‌َِّ الحُْجَّة»⁽²⁸⁾{بگو: «برهانِ رسا ویژه خداست} و درباره خویش امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: حجت خدا منم و خلیفه خدا من هستم.

و درباره قرآن فرمود: «إِنَّا نحَْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْر»⁽²⁹⁾{بی‌تردید، ما این قرآن را به تدریج نازل کرده‌ایم} و درباره وی فرمود: «وَ أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْر»⁽³⁰⁾{و

ذکر را به سوی تو فرود آوردیم}

و درباره قرآن فرمود: «وَ لَا تَکْتُمُواْ الشَّهَدَةَ»⁽³¹⁾{و شهادت را کتمان نکنید} و درباره وی فرمود: «قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدَا بَیْنیِ وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَاب»⁽³²⁾{بگو: «کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است، میان من و شما گواه باشد.»}

و درباره قرآن فرمود: «وَ الَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ»⁽³³⁾{و آن کس که راستی آورد} و درباره وی فرمود: «وَ کُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ»⁽³⁴⁾{و با راست گویان باشید} و درباره قرآن فرمود: «وَ تَفْصِیلَ کُلّ‌ِ شیَ‌ْء»⁽³⁵⁾{و روشنگر هر چیز است} و درباره وی فرمود: «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْل»⁽³⁶⁾{[که] در حقیقت، او گفتاری قاطع و روشنگر است}

و درباره قرآن فرمود: «وَ لَمْ یجَْعَل لَّهُ عِوَجَا قَیِّما»⁽³⁷⁾{و هیچ گونه کژی در آن ننهاد، [کتابی] راست و درست} و درباره وی فرمود: «ذَالِکَ الدِّینُ الْقَیِّم»⁽³⁸⁾{این است آیین استوار}

و درباره قرآن فرمود: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الحَْدِیثِ»⁽³⁹⁾{خدا زیباترین سخن را نازل کرده است} و درباره وی فرمود: «مَن جَاءَ بِالحَْسَنَةِ ... »⁽⁴⁰⁾{هر کس کار نیکی به میان آورد}

وَ فِي الْقُرْآنِ قالُوا خَيْراً⁽¹⁾وَ لَهُ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ⁽²⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ‌⁽³⁾وَ لَهُ وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً⁽⁴⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ هُديً لِلْمُتَّقِينَ‌⁽⁵⁾وَ لَهُ وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدي‌⁽⁶⁾.

وَ فِي الْقُرْآنِ يس وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ‌⁽⁷⁾وَ لَهُ وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ‌⁽⁸⁾أَيْ عَالٍ فِي الْبَلَاغَةِ وَ عَلَا عَلَي كُلِّ كِتَابٍ لِكَوْنِهِ مُعْجِزاً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ كَذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام ثُمَّ قَالَ حَكِيمٌ أَيْ مُظْهِرٌ لِلْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ بِمَنْزِلَةِ حَكِيمٍ يَنْطِقُ بِالصَّوَابِ وَ هَذَا⁽⁹⁾فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ هَاتَانِ الصِّفَتَانِ لَهُ خَلِيقَةٌ لِأَنَّهُمَا مِنْ صِفَاتِ الْحَيِّ وَ فِي الْقُرْآنِ عَلَي سَبِيلِ التَّوَسُّعِ .

ثُمَّ قَالَ لِلْقُرْآنِ أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ⁽¹⁰⁾وَ لَهُ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ⁽¹¹⁾وَ فِي الْقُرْآنِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ‌⁽¹²⁾وَ عِلْمُ هَذَا الْكِتَابِ عِنْدَهُ لِقَوْلِهِ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ‌⁽¹³⁾.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَي وَ قَالَ تَعَالَي وَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا⁽¹⁴⁾وَ بَيَانُهُ وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ‌⁽¹⁵⁾.

في مساواته عليه السلام مع آدم، و إدريس و نوح عليهم السلام

ساواه مع آدم في أشياء في العلم وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها⁽¹⁶⁾و له أنا مدينة العلم و علي بابها و التزويج لأنه جري تزويجهما في الجنة و أنزل الحديد علي آدم و أنزل علي علي عليه السلام ذا الفقار و آدم أبو الآدميين و علي أبو العلويين و اعتذر

و درباره قرآن می فرماید: «قَالُواْ خَیرًْا»⁽¹⁷⁾{می گویند: «خوبی» ... } و درباره وی فرمود: «أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّةِ»⁽¹⁸⁾{آنانند که بهترین آفریدگانند}

و درباره قرآن فرمود: «مَّا نَفِدَتْ کلَِمَاتُ اللَّهِ»⁽¹⁹⁾{کلمات خدا پایان نپذیرد} و درباره وی فرمود: «وَ جَعَلَهَا کلَِمَةَ بَاقِیَةً»⁽²⁰⁾{و او آن را سخنی جاویدان قرار داد}

و درباره قرآن فرمود: «هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ»⁽²¹⁾{مایه هدایت تقوا پیشگان است} و درباره وی فرمود: «وَ قَالُواْ إِن نَّتَّبِعِ الهُْدَی»⁽²²⁾{و گفتند: اگر از هدایت پیروی کنیم ... } و درباره قرآن فرمود: «یس،وَ الْقُرْءَانِ الحَْکِیم»⁽²³⁾{یاسین، سوگند به قرآن دارای حکمت} و درباره وی فرمود: «وَ إِنَّهُ فیِ أُمّ‌ِ الْکِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلیِ‌ٌّ حَکِیمٌ»⁽²⁴⁾{و همانا که آن در کتاب اصلی [لوح محفوظ] به نزد ما سخت والا و پرحکمت است.} یعنی در بلاغت والا مرتبت است و بر هر کتابی برتری یافته چون هم معجزه است و هم آیات آن از، ناسخ و منسوخ تشکیل یافته اند و علی بن أبی طالب علیه السّلام نیز چنین است. سپس فرمود: «حکیم» یعنی آشکار کننده حکمت بالغه است به منزلت حکیمی که سخن راست گوید؛ و این ویژگی در علی بن أبی طالب علیه السّلام نیز هست و این دو صفت با وی سرشسته شده اند چون از صفات انسان زنده هستند، و در مورد قرآن بر سبیل توسع در معنا به کار رفته اند.

سپس درباره قرآن فرمود: «أَ فَنَضْرِبُ عَنکُمُ الذِّکْر»⁽²⁵⁾{آیا [باید] قرآن را از شما بازداریم؟} و درباره وی فرمود: «فَسَْلُواْ أَهْلَ الذِّکْر»⁽²⁶⁾{پس،

از پژوهندگان کتابهای آسمانی جویا شوید،} و درباره قرآن فرمود: «وَ لَا رَطْبٍ وَ لَا یَابِسٍ إِلَّا فیِ کِتَابٍ مُّبِین»⁽²⁷⁾{و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت] است} و علمِ کتاب نزد علی علیه السلام است، زیرا خداوند می فرماید: «وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَاب»⁽²⁸⁾{و آن کس که علم کتاب نزد اوست}

و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «اسلام رفعت می یابد و چیزی فراتر از آن نیست» و خداوند متعال فرمود: «وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیَا»⁽²⁹⁾{و کلمه خداست که برتر است} و تفسیر آن«وَ جَعَلَهَا کلَِمَةَ بَاقِیَةً فیِ عَقِبِهِ»⁽³⁰⁾{و او آن را در پی خود سخنی جاویدان کرد} می باشد .

*در برابری آن حضرت علیه السّلام با حضرت آدم و ادریس و نوح علیهم السّلام

او را با حضرت آدم در چند چیز برابر فرمود. در علم«وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسمَْاءَ کلَُّهَا»⁽³¹⁾{و [خدا] همه [معانی] نامها را به آدم آموخت} و پیامبر درباره علی علیه السّلام فرمود: «من شهر علم هستم و علی دروازه آن»؛ در شیوه ازدواج کردن، زیرا ازدواج هر دو آن ها در بهشت صورت گرفته است؛ و آهن را بر آدم نازل فرمود و ذوالفقار را بر علی علیه السّلا‌م؛ و آدم ابوالبشر است و علی پدر علویان؛ و عذر

عن آدم فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً⁽¹⁾و شكر عن علي يُوفُونَ بِالنَّذْرِ⁽²⁾و آمن آدم في قوله ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ‌⁽³⁾و كذلك لعلي عليه السلام فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ‌⁽⁴⁾و كان آدم خليفة الله إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً⁽⁵⁾و علي خليفة الله قوله عليه السلام من لم يقل إني رابع الخلفاء الخبر.

خلق آدم من التراب فكان ترابيا فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ‌⁽⁶⁾و سمي النبي عليا أبا تراب و قال آدم وقت خلقته و قد عطس الحمد لله فقال الله رحمك الله و لهذا خلقتك سبقت رحمتي غضبي فهو أول كلمة قالها و علي عليه السلام لما ولد سجد لله علي الأرض و حمده و آدم خلق بين مكة و الطائف و علي ولد في الكعبة و اصطفي الله آدم إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي آدَمَ‌⁽⁷⁾و لعلي وَ آلَ عِمْرانَ عَلَي الْعالَمِينَ‌⁽⁸⁾و الأنبياء كلهم من صلب آدم و أوصياء النبي صلي الله عليه و آله من صلب علي رفع آدم‌⁽⁹⁾علي مناكب الملائكة و رفع جنازة علي علي مناكبهم أيضا نسب أولاد آدم إليه فقالوا آدمي و نسب أولاد النبي صلي الله عليه و آله إليه فقالوا علوي أمر الله الملائكة بالسجود لآدم و علي أمر بأن يؤتي إليه، رَوَي الْعَبَّاسُ بْنُ بَكَّارٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ أَنْتَ بِمَنْزِلَةِ الْكَعْبَةِ تُؤْتَي وَ لَا تَأْتِي. آدم باع الجنة بحبات حنطة فأمر بالخروج منها قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً⁽¹⁰⁾و علي اشتري الجنة بقرص فأذن له بالدخول فيها وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً⁽¹¹⁾وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها⁽¹²⁾و كان اسم علي و أسماء أولاده عليهم السلام فعلم الله آدم أسماءهم، أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ بِإِسْنَادِهِ

آدم را پذیرفته: «فَنَسیِ‌َ وَ لَمْ نجَِدْ لَهُ عَزْمًا»⁽¹³⁾{و [لی آن را] فراموش کرد، و برای او عزمی [استوار] نیافتیم} اما از علی علیه السّلام را به وفای به عهد ستوده: «یُوفُونَ بِالنَّذْر»⁽¹⁴⁾{[همان بندگانی که] به نذر خود وفا می‌کردند}؛ به آدم ایمنی از عذاب عطا کرده است در قولش: «ثمُ‌َّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ»⁽¹⁵⁾{سپس پروردگارش او را برگزید} و همینطور به علی علیه السلام: «فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْم»⁽¹⁶⁾{پس خدا [هم] آنان را از آسیب آن روز نگاه داشت}؛ و آدم خلیفه الله بود: «إِنیّ‌ِ جَاعِلٌ فیِ الْأَرْضِ خَلِیفَةً»⁽¹⁷⁾{«من در زمین جانشینی خواهم گماشت»} و علی علیه السّلام به فرموده خود: «و هرکس نپذیرد که چهارمین خلیفه هستم ... » *خلیفه الله است.

آدم را از خاک آفرید از این رو «خاکی» بود: «فَإِنَّا خَلَقْنَاکمُ مِّن تُرَاب»⁽¹⁸⁾{پس [بدانید] که ما شما را از خاک آفریده‌ایم} و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله علی را «أبوتراب» نامید؛ و آدم به هنگام آفرینش در حالی که عطسه کرده بود، گفت: «الحمدُ لله»، پس خداوند فرمود: «رَحِمَکَ اللهُ، و تو را برای همین آفریدم، رحمت من بر خشمم پیشی گرفته است» و این نخستین کلمه ای بود که آدم بر زبان آورد، و چون علی علیه السّلام متولد شد بر زمین به درگاه خدا سجده نموده و حمد او را به جای آورد؛ و آدم میان مکه و طائف آفریده شد و علی علیه السّلام درون کعبه به دنیا آمد؛ و خداوند آدم را برگزید: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی ءَادَمَ»⁽¹⁹⁾{به یقین، خداوند، آدم را برگزید} و در مورد علی علیه السّلام می فرماید: «وَ ءَالَ عِمْرَانَ عَلیَ الْعَالَمِین»⁽²⁰⁾{و خاندان عمران را بر مردم جهان برتری داده است.} و پیامبران جملگی از صلب آدم و اوصیای پیامبر اکرم صَلی الله علیهِ و آله از صلب علی هستند؛ * آدم بر دوش فرشتگان حمل گردید و جنازه علی علیه السّلام نیز بر دوش فرشتگان حمل شد، فرزندان آدم به وی نسبت داده شده و گفتند: «آدمی زاد» و فرزندان پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به علی نسبت داده شده و به ایشان گفتند: «علویّ»، خداوند به فرشتگان فرمان داد تا بر آدم سجده کنند و فرمان آمد که به سوی علی علیه السّلام بیایند؛ عبّاس بن بکّار از شریک از سلمۀ بن کهیل از علی علیه السّلام روایت کرده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای علی، تو منزلت کعبه را داری، همگی نزد تو آیند و تو نزد کسی نمی روی. آدم بهشت را به چند دانه گندم فروخت از این رو فرمان به خروج وی از آن داده شده: «قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنهَْا جَمِیعًا»⁽²¹⁾{فرمودیم: جملگی از آن فرود آیید} و علی علیه السّلام بهشت را به قرص نانی خرید و به وی اجازه داده شد وارد آن گردد: «وَ جَزَئهُم بِمَا صَبرَُواْ جَنَّة»⁽²²⁾{و به [پاس] آنکه صبر کردند، بهشت و پرنیان پاداششان داد}«وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسمَْاءَ کلَُّهَا»⁽²³⁾{و [خدا] همه [معانی] نامها را به آدم آموخت} و نام علی و نام های فرزندانش علیهم السّلام بود که خداوند نام های ایشان را به آدم آموخت. مرا محمود بن عبدالله بن عبیدالله حافظ روایت کرد با اسنادش

عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَفْتَخِرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ آدَمُ بِابْنِهِ شِيثٍ وَ أَفْتَخِرُ أَنَا بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ.

المفجع:

كان في علمه لآدم إذ علم شرح الأسماء و المكنيا.

و ساواه مع إدريس عليه السلام بأشياء أطعم إدريس بعد وفاته من طعام الجنة و أطعم علي في حياته من طعامها مرارا و سمي إدريس لأنه درس الكتب كلها و قوله تعالي في علي عليه السلام وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ‌⁽¹⁾و إدريس أول من وضع الخط و علي أول من وضع النحو و الكلام.

و ساواه مع نوح عليه السلام في خمسة عشر موضعا في الميثاق وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ‌⁽²⁾وَ لِعَلِيٍّ مَا رُوِيَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَخَذَ مِيثَاقِي عَلَي النُّبُوَّةِ وَ مِيثَاقَ اثْنَيْ عَشَرَ بَعْدِي. و خص بطول العمر فلبث فيهم ألف سنة و طول عمر ولده القائم عليه السلام وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا⁽³⁾الآية و نوح شيخ المرسلين و علي شيخ الأئمة و قيل لنوح يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا⁽⁴⁾و لعلي فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ‌⁽⁵⁾و نبع الماء لنوح من بين النار وَ فارَ التَّنُّورُ⁽⁶⁾و هوي النجم لعلي من بئر الدار وَ النَّجْمِ إِذا هَوي‌⁽⁷⁾أجيبت دعوة نوح فهطلت‌⁽⁸⁾له السماء بالعقوبة و أجيبت لعلي بالرحمة فنبعت له الأرض في أرض بلقع و يمني السواد و غيرهما ذكر الله نوحا في كتابه في اثنين و أربعين موضعا أوله قوله إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي آدَمَ وَ نُوحاً⁽⁹⁾و آخره وَ قالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ⁽¹⁰⁾و ذكر عليا في تسعة و ثمانين موضعا أنه أمير المؤمنين

از زید بن أسلم از ابن عمر که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: در روز قیامت آدم به پسرش شیث افتخار می کند و من به علی بن أبی طالب مباهات می کنم .

مفجع:

به ادریس پس از مرگش از طعام بهشت خورانده شد و علی بارها در حیاتش با خوراک بهشتی اطعام شد؛ و ادریس را بدان جهت ادریس نامیدند که تمام کتاب ها را خوانده بود و خداوند درباره علی علیه السّلام فرمود: «وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَاب»⁽¹¹⁾{و آن کس که نزد او علم کتاب است} و ادریس نخستین کسی بود که خط را وضع کرد و علی علیه السّلام نخستین کسی است که علم نحو و کلام را وضع کرد.

و سمي نوحا لكثرة نوحه و زهادته و قال لعلي أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ‌⁽¹⁾و سماه شكورا إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً⁽²⁾و سمي عليا باسمه وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا⁽³⁾و أهلك جميع الخلق بالطوفان سوي قومه فَأَنْجَيْناهُ وَ الَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ‌⁽⁴⁾و أهلك أعداء علي في طوفان النصب فيلقي في جهنم و يفوز أحباؤه إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً⁽⁵⁾نوح أب ثاني و علي أبو الأئمة و السادات و اشتق لنوح اسمه من صفته لما ناح و اشتق اسم علي من صفته لأنه علا قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا⁽⁶⁾و قيل لعلي سلام علي آل يس‌⁽⁷⁾و حمله علي السفينة عند طوفان الماء وَ حَمَلْناهُ عَلي ذاتِ أَلْواحٍ وَ دُسُرٍ⁽⁸⁾و قيل لعلي مثل أهل بيتي كسفينة نوح الخبر فسفينة علي نجاة من النار.

المفجع:

و كنوح نجا من الهلك من س- *** ي-رفي الفلك إذ علا الجوديا.

في مساواته مع إبراهيم و إسماعيل و إسحاق عليهم السلام.

ساوي عليا مع إبراهيم عليه السلام في ثلاثين خصلة الاجتباء اجْتَباهُ وَ هَداهُ‌⁽⁹⁾و لعلي إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي آدَمَ‌⁽¹⁰⁾و في الهدي وَ هَداهُ إِلي صِراطٍ⁽¹¹⁾و لعلي عليه السلام وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ⁽¹²⁾و في الحسنة وَ آتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً⁽¹³⁾و لعلي مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ⁽¹⁴⁾و في البركة وَ بارَكْنا عَلَيْهِ‌⁽¹⁵⁾و لعلي وَ بَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ‌⁽¹⁶⁾و في البشارة وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ‌⁽¹⁷⁾و لعلي وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ

یاد فرموده است؛ و نوح به سبب کثرت زاری و زهدش «نوح» نامیده شد ولی به علی علیه السّلام فرمود: «أَمَّنْ هُوَ قَانِت»⁽¹⁸⁾{[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت [خدا] می‌کند} و نوح را «شکور» نامید: «إِنَّهُ کاَنَ عَبْدًا شَکُورًا»⁽¹⁹⁾{راستی که او بنده‌ای سپاسگزار بود} و خداوند علی علیه السلام را به نام خویش نام گذاری کرد: «وَ جَعَلْنَا لهَُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا»⁽²⁰⁾{و ذکر خیر بلندی برایشان قرار دادیم} و جز قوم او همه خلق در طوفان هلاک گشتند: «فَأَنجَیْنَاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فیِ الْفُلْک»⁽²¹⁾{و ما او و کسانی را که با وی در کشتی بودند نجات دادیم} و دشمنان علی علیه السّلام نیز در طوفان دشمنی با او به هلاکت رسیدند و به جهنم انداخته خواهند شد و دوستداران وی به رستگاری می رسند: «إِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازاً»⁽²²⁾{مسلّماً پرهیزگاران را رستگاری است}؛ نوح پدر دوم است و علی علیه السّلام ابوالأئمّۀ و سادات است؛ نام نوح از صفتش برگرفته شده آن گاه که نوحه و زاری سرداد و نام علی علیه السّلام نیز از صفتش برگرفته شده است زیرا آن حضرت رفعت یافت: «قیلَ یَنُوحُ اهْبِطْ بِسَلَمٍ مِّنَّا»⁽²³⁾{گفته شد: «ای نوح، با درودی از ما فرود آی} و به علی علیه السّلام گفته شد: «سَلَامٌ عَلیَ إِلْ‌یَاسِین»⁽²⁴⁾{درود

بر پیروان الیاس} و نوح را به هنگام طوفان بر کشتی حمل فرمود: «وَ حَمَلْنَاهُ عَلیَ ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُر»⁽²⁵⁾{و او را بر [کشتیِ] تخته‌دار و میخ‌آجین سوار کردیم}و به علی علیه السّلام گفته شد: «مَثَل اهل بیت من به کشتی نوح می ماند ... » بنابراین، کشتی علی علیه السّلام نجات از دوزخ است.

مفجع:

* در برابری وی با ابراهیم و اسماعیل و اسحاق علیهم السّلام

خداوند علی را در سی خصلت با ابراهیم علیه السّلام برابر فرمود: او را برگزید و هدایت فرمود: «اجْتَبَئهُ وَ هَدَئه»⁽²⁶⁾

و درباره علی علیه السّلام فرمود: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی ءَادَم»⁽²⁷⁾{به یقین، خداوند، آدم را برگزید}؛

در هدایت: «وَ هَدَئهُ إِلیَ صِرَاطٍ مُّسْتَقِیم»⁽²⁸⁾{و به راهی راست هدایتش کرد.} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «وَ لِکلُ‌ِّ قَوْمٍ هَادٍ»⁽²⁹⁾{و برای هر قومی رهبری است}؛

در نیکوکاری: «وَ ءَاتَیْنَاهُ فیِ الدُّنْیَا حَسَنَةً»⁽³⁰⁾{و در دنیا به او نیکویی و [نعمت] دادیم} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «مَن جَاءَ بِالحَْسَنَة»⁽³¹⁾{هر کس کار نیکی بیاورد} در برکت: «وَ بَارَکْنَا عَلَیْه»⁽³²⁾{و به او برکت دادیم} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «وَ بَرَکَاتُهُ عَلَیْکمُ‌ْ أَهْلَ الْبَیْت»⁽³³⁾{برکات او بر شما خاندان [رسالت] باد}

در بشارت: «وَ بَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاق»⁽³⁴⁾{و او را به اسحاق بشارت دادیم} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ

مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً⁽¹⁾و في السلام سَلامٌ عَلي إِبْراهِيمَ‌⁽²⁾و لعلي سلام علي آل ياسين‌⁽³⁾و في الخلة وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا⁽⁴⁾و لعلي إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ‌⁽⁵⁾و في الثناء الحسن وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا⁽⁶⁾و لعلي وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ‌⁽⁷⁾و في المقام وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّي‌⁽⁸⁾و لعلي و هو أول من صلي مع رسول الله صلي الله عليه و آله.

و في الإمامة إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً⁽⁹⁾و لعلي وَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ‌⁽¹⁰⁾و جعل مثابته قبلة للخلق وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً⁽¹¹⁾و لعلي حب علي إيمان و بناؤه طواف المؤمنين وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ‌⁽¹²⁾و لعلي إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ‌⁽¹³⁾و أمر إبراهيم بتطهير البيت وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ‌⁽¹⁴⁾و الله تعالي طهر بيت علي وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً⁽¹⁵⁾و ملوك الروم من نسل إبراهيم و الأئمة الاثنا عشر من صلب علي و أثني الله عليه إن إبراهيم كان أمة لأنه كان وحيدا في زمانه بالتوحيد و علي أول من أسلم و قال إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ‌⁽¹⁶⁾و لعلي أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ‌⁽¹⁷⁾و قال له وَ لكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً⁽¹⁸⁾و لعلي علي ملة إبراهيم و دين محمد و منهاج علي حنيفا مسلما و قال له شاكِراً لِأَنْعُمِهِ‌⁽¹⁹⁾و لعلي الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ‌⁽²⁰⁾و قال وَ إِبْراهِيمَ

مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا»⁽²¹⁾{و اوست کسی که از آب، بشری آفرید و او را [دارای خویشاوندیِ] نَسَبی و دامادی قرار داد}

در سلام: «سَلَامٌ عَلیَ إِبْرَاهِیمَ»⁽²²⁾{درود بر ابراهیم} و درباره علی فرمود: «سَلَامٌ عَلیَ إِلْ‌یَاسِین»⁽²³⁾{درود بر پیروان یاسین}

در دوستی: «وَ اتخََّذَ اللَّهُ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلا»⁽²⁴⁾{و خدا ابراهیم را دوست گرفت} و درباره علی فرمود: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ»⁽²⁵⁾{ولیّ

شما، تنها خداست}

در ثنای حَسَن: «وَ جَعَلْنَا لهَُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا»⁽²⁶⁾{و ذکر خیر بلندی برایشان قرار دادیم} و به علی علیه السّلام فرمود: «وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُوْلَئکَ هُمُ الصِّدِّیقُون»⁽²⁷⁾{و کسانی که به خدا و پیامبران وی ایمان آورده‌اند، آنان همان راست گویانند}، در مقام: «وَ اتخَِّذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِمَ مُصَلی»⁽²⁸⁾{«در مقام ابراهیم، نمازگاهی برای خود اختیار کنید»} و درباره علی آمده است که«او نخستین کسی است که با رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نماز گزارد»

در امامت: «إِنیّ‌ِ جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»⁽²⁹⁾{«من تو را پیشوای مردم قرار دادم.»} و درباره علی: «وَ کلُ‌َّ شیَ‌ْءٍ أَحْصَیْنَاهُ فیِ إِمَامٍ مُّبِین»⁽³⁰⁾{و هر چیزی را در کارنامه‌ای روشن برشمرده‌ایم}؛

خانه ابراهیم علیه السّلام را قبله مردم قرار داد: «وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَة»⁽³¹⁾{و چون خانه [کعبه] را برای مردم محل اجتماع قرار دادیم} و درباره علی علیه السّلام آمده است که «حُبّ علی ایمان است»؛

بنای او را محل طواف مؤمنان قرار داد: «وَ طَهِّرْ بَیْتیِ‌َ لِلطَّائفِین»⁽³²⁾{و خانه‌ام را برای طواف‌کنندگان پاکیزه دار} و درباره علی فرمود: «إنّمایریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْس»⁽³³⁾{خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما بزداید}؛

به ابراهیم فرمان داد که کعبه را پاکیزه کند: «وَ طَهِّرْ بَیْتی»⁽³⁴⁾{و خانه‌ام را پاکیزه دار!} و خدای متعال خانه علی را پاکیزه گردانید: «وَ یُطَهِّرَکمُ‌ْ تَطْهِیرًا»⁽³⁵⁾{و شما را پاک و پاکیزه گرداند}؛

ملوک روم از نسل ابراهیم و امامان دوازده گانه از صلب علی علیه السّلام هستند؛ خداوند وی را ستایش کرده که ابراهیم علیه السّلام یک اُمّت بود، چون تنها موحِّد زمان خود بود، و علی علیه السّلام نخستین کسی است که اسلام آورد؛ و فرمود: «إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کاَنَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّه»⁽³⁶⁾{به راستی ابراهیم، پیشوایی مطیع خدا بود} و درباره علی: «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ »⁽³⁷⁾{[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب خا‌ضعانه ملازم اطاعت است؟}

به ابراهیم فرمود: «وَ لَاکِن کاَنَ حَنِیفًا مُّسْلِمًا»⁽³⁸⁾{بلکه حق‌گرایی فرمانبردار بود} و درباره علی علیه السّلام آمده است که در برکیش ابراهیم و دین محمّد و آیین علی حق گرایی فرمانبردار بود»؛

درباره ابراهیم فرمود: «شَاکِرًا لّأَِنْعُمِهِ»⁽³⁹⁾{[و] نعمتهای او را شکرگزار بود} و درباره علی: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ الله»⁽⁴⁰⁾{کسانی که خدا را یاد می کنند}

درباره ابراهیم فرمود: «وَ إِبْرَاهِیمَ

الَّذِي وَفَّي‌⁽¹⁾و لعلي يُوفُونَ بِالنَّذْرِ⁽²⁾و قال وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ‌⁽³⁾و لعلي وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽⁴⁾و قال إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ‌⁽⁵⁾و لعلي يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ‌⁽⁶⁾و كان إبراهيم مؤذنا للحج وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِ‌⁽⁷⁾و علي مؤذن لله وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ‌⁽⁸⁾و إبراهيم فارق قومه وَ أَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌⁽⁹⁾فأخرج الله من نسله سبعين ألف نبي وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ‌⁽¹⁰⁾و علي فارق قريشا فجعله الله في أفضلها و هم بنو هاشم و أعطاه النسل الطيب و عادي إبراهيم قومه فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ‌⁽¹¹⁾و عادت قريش عليا فأبادهم‌⁽¹²⁾بالسيف و قال إبراهيم إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ‌⁽¹³⁾و قال النبي صلي الله عليه و آله أنا ابن الذبيحين يعني إسماعيل و عبد الله و ابتلاء علي أكثر و رمي إبراهيم مشدودا علي المنجنيق‌⁽¹⁴⁾و هو مكره و رمي علي علي المنجنيق في ذات السلاسل و هو مختار و قال في حق إبراهيم فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ‌⁽¹⁵⁾و ألقي علي نفسه في وادي الجن و حاربهم و صارت نار الدنيا علي إبراهيم بردا و سلاما قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً⁽¹⁶⁾و تصير نار الآخرة علي محبي علي عليه السلام بردا و سلاما حتي تنادي الجحيم جز يا مؤمن فقد أطفأ نورك لهبي ادعي في محبة إبراهيم خلق فقال فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي‌⁽¹⁷⁾و ادعي في محبة علي خلق فقال الله إِنَّ أَوْلَي النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ‌⁽¹⁸⁾الآية

الَّذِی وَفی»⁽¹⁹⁾{و همان ابراهیمی که وفا کرد} و درباره علی علیه السّلام: «یُوفُونَ بِالنَّذْرِ»⁽²⁰⁾{به

نذر خود وفا می‌کردند}؛

درباره ابراهیم فرمود: «وَ إِنَّهُ فیِ الاَْخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ»⁽²¹⁾{البته در آخرت [نیز] از شایستگان خواهد بود}و درباره علی: «وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِین»⁽²²⁾

فرمود: «إِنَّ إِبْرَاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوَّاهٌ مُّنِیبٌ»⁽²³⁾{همانا ابراهیم، بردبار و نرمدل و بازگشت‌کننده [به سوی خدا] بود} و درباره علی: «یحَْذَرُ الاَْخِرَةَ وَ یَرْجُواْ رَحْمَةَ رَبِّهِ»⁽²⁴⁾{و] از آخرت می‌ترسد و رحمت پروردگارش را امید دارد؟} ابراهیم مؤذّن حج بود: «وَ أَذِّن فیِ النَّاسِ بِالحَْج»⁽²⁵⁾{و در میان مردم برای [ادای] حج بانگ برآور} و علی علیه السّلام مؤذّن الله است: «وَ أَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ»⁽²⁶⁾{و [این آیات] اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش}؛

ابراهیم از قوم خود کناره گرفت: «وَ أَعْتزَِلُکُمْ وَ مَا تَدْعُونَ مِن دُونِ الله»⁽²⁷⁾{و از شما و [از] آنچه غیر از خدا می‌خوانید کناره می‌گیرم} پس خداوند از نسل او هفتاد هزار پیامبر بیرون آورد: «وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ ... »⁽²⁸⁾{و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم ... } و علی از قریش جدا گشت، پس خداوند وی را در برترین تیره قریش که بنی هاشم باشد، قرار داد و به وی نسل پاکیزه عطا فرمود؛

و قوم ابراهیم با او دشمنی کردند: «فَإِنهَُّمْ عَدُوٌّ لیّ‌ِ إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِینَ»⁽²⁹⁾{قطعاً همه آنها- جز پروردگار جهانیان- دشمن منند} و قریش با علی علیه السّلام به دشمنی برخاست پس آن حضرت با شمشیر ایشان را به هلاکت رساند؛

ابراهیم گفت: «إِنَّ هَاذَا لهَُوَ الْبَلَؤُاْ الْمُبِین»⁽³⁰⁾{راستی که این همان آزمایش آشکار بود} و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: من پسر دو ذبیح هستم- و منظور آن حضرت اسماعیل و عبدالله بود- و ابتلاء علی بیشتر است؛

ابراهیم دست بسته با منجنیق در حالی که مجبورش کرده بودند، به درون آتش پرتاب شد و علی علیه السّلام در جنگ ذات السلاسل با اختیار خود به وسیله منجنیق به میان دشمن پرتاب شد؛ و در حق ابراهیم فرمود: «فَأَلْقُوهُ فیِ الجَْحِیم»⁽³¹⁾{و در آتشش بیندازید.} و علی علیه السّلام خود را در درّه جنّیان انداخته و با آن ها جنگید؛ و آتش دنیا بر ابراهیم سرد همراه با سلامتی شد«قُلْنَا یَنَارُ کُونیِ بَرْدًا وَ سَلَامًا»⁽³²⁾{ای آتش، برای ابراهیم سرد و بی‌آسیب باش.!} و آتش دوزخ بر دوستداران علی سرد و بی آسیب خواهد بود به گونه ای که دوزخ به فریاد آمده گوید: زود بگذر ای مؤمن که نور تو شعله آتش مرا خاموش کرد!

خلقی مدّعی محبّت ابراهیم شدند پس گفت: «فَمَن تَبِعَنیِ فَإِنَّهُ مِنیّ‌ِ»⁽³³⁾{پس هر که از من پیروی کند، بی گمان، او از من است} و خلقی مدّعی محّبت علی علیه السّلام شدند، سپس خداوند فرمود: «إِنَّ أَوْلیَ النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ ... »⁽³⁴⁾{در حقیقت، نزدیکترین مردم به ابراهیم، همان کسانی هستند که او را پیروی کرده‌اند ... }

و إبراهيم أوجس في نفسه خيفة من الملائكة و تكلم علي معهم و سائر الأنبياء بعد إبراهيم من نسله مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ‌⁽¹⁾و سائر الأوصياء من ولد علي وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ‌⁽²⁾إبراهيم أسس الكعبة إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ‌⁽³⁾و علي أظهر الإسلام و طهر الكعبة من الأزلام و إبراهيم كسر أصناما قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا⁽⁴⁾يعني أفلون‌⁽⁵⁾و علي كسر ثلاثمائة و ستين صنما أكبرها هبل ابتلي الله إبراهيم بقربان الولد إِنِّي أَري فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ‌⁽⁶⁾و أبات أبو طالب عليا علي فراش رسول الله صلي الله عليه و آله كل ليلة في الشعب و أباته النبي صلي الله عليه و آله ليلة الهجرة و بين الفداءين فروق و ربما يشفق الوالد علي ولده فلا يذبحه و علي كان علي يقين من الكفار و يقوي في ظن ولده أن أباه يمتحنه في طاعته فيزول كثير من الخوف و يرجو السلامة و علي خائف بلا رجاء و أمره مسند إلي الوحي فيجب الانقياد و علي علي غير ذلك‌⁽⁷⁾و أثني الله علي إبراهيم في خمسة و ستين موضعا أوله ابْتَلي إِبْراهِيمَ رَبُّهُ‌⁽⁸⁾و آخره صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسي‌⁽⁹⁾و أنزل الله ربع القرآن في علي.

إسحاق و إسماعيل عليهما السلام.

المفجع البصري:

و له من صفات إسحاق حال *** صار في فضلها لإسحاق سيا

صبره إذ تل للذبح حتي *** ظل بالكبش عندها مفديا

و ابراهیم از فرشتگان ترسی به دل گرفت اما علی علیه السّلام با فرشتگان سخن گفت.

سایر پیامبران که بعد از ابراهیم آمدند از نسل او هستند: «مِّلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِین»⁽¹⁰⁾{آیین پدرتان ابراهیم [نیز چنین بوده است] او بود که قبلًا شما را مسلمان نامید}و سایر اوصیا از فرزندان علی علیه السّلام هستند: «وَ اتَّبَعَتهُْمْ ذُرِّیَّتهُُم بِإِیمَانٍ»⁽¹¹⁾{و کسانی که گرویده و فرزندانشان آنها را در ایمان پیروی کرده‌اند}؛

ابراهیم کعبه را پی افکند: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاس ... »⁽¹²⁾{در حقیقت، نخستین خانه‌ای که برای [عبادت] مردم، نهاده شده، همان است که در مکه است} و علی علیه السّلام اسلام را آشکار نموده، کعبه را از لوث بت ها پاک نمود؛

ابراهیم بت هایی را در هم شکست: «قَالُواْ من فَعَلَ هَذَا بَِالهَِتِنَا قَالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هَذَا»⁽¹³⁾{گفتند: «ای ابراهیم، آیا تو با خدایان ما چنین کردی؟» گفت: «[نه] بلکه آن را این بزرگترشان کرده است} یعنی «أفلون»⁽¹⁴⁾

و علی علیه السّلام سیصدوشصت بت را درهم شکست که بزرگترین آن ها «هُبَل» بود؛

خداوند ابراهیم را به قربانی کردن پسرش آزمود: «إِنیّ‌ِ أَرَی فیِ الْمَنَامِ أَنیّ‌ِ أَذْبحَُک»⁽¹⁵⁾{من در خواب [چنین] می‌بینم که تو را سر می‌بُرَم} و ابوطالب علی را هر شب در شِعب در بستر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می خواباند، و در شب هجرت پیامبر صَلی الله علیهِ و آله او را در بستر خود خواباند و میان این دو قربانی تفاوت ها بسیار است، زیرا ممکن است که دل پدر به حال فرزند بسوزد و وی را ذبح نکند و علی علیه السّلام یقین داشت که کفّار از کشتن او صرف نظر نخواهند کرد، همینطور در چنین حالتی ذهن فرزند به این سمت می رود که پدر قصد آزمودن او را دارد و همین باعث می شود که تا حدّ زیادی از ترس وی کاسته شود و امید به جان سالم بردن داشته باشد لیکن علی علیه السّلام ترسان و ناامید بود؛ ماجرای اسماعیل مستند به وحی بود بنابر این اطاعت برای او واجب بود، لیکن در مورد علی علیه السّلام چنین نبود؛

خداوند در شصت و پنج مورد از ابراهیم ستایش فرموده که نخستین آن: «إبْتَلیَ إِبْرَاهِیمَ ربّۀ»⁽¹⁶⁾{و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود} و آخرینِ آن: «صحُُفِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسیَ»⁽¹⁷⁾{صحیفه‌های ابراهیم و موسی} است و این در حالی است که خداوند ¼ قرآن را در شأن علی علیه السّلام نازل فرموده است.

اسحاق و اسماعیل علیهما السّلام.

مفجع بصری:

-«او را از صفات اسحاق حالتی است که به سبب فضیلت آن قرین اسحاق شده است، - صبرش، آن گاه که برای ذبح شدن فراخوانده شد تا اینکه قوچی به جای وی قربانی شد،

و كذا استسلم الوصي لأسي- *** -اف قريش إذ بيتوه عتيا⁽¹⁾

فوقي ليلة الفراش أخاه *** بأبي ذاك واقيا و وليا

و له من أبيه ذي الأيد إس- *** -ماعيل شبه ما كان عني خفيا

إنه عاون الخليل علي الكع- *** -بة إذ شاد ركنها المبنيا⁽²⁾

و لقد عاون الوصي حبيب الّ- *** -له أن يغسلان منه الصفيا⁽³⁾

كان مثل الذبيح في الصبر و التس- *** -ليم سمحا بالنفس ثم سخيا.

في مساواته يعقوب و يوسف عليهما السلام

كان ليعقوب اثنا عشر ابنا أحبهم إليه يوسف و يامين‌⁽⁴⁾و كان لعلي سبعة عشر ابنا أحبهم إليه الحسن و الحسين و كان أصغر أولاده لاوي لأنه أخذ بعقب عيص‌⁽⁵⁾فصارت النبوة له و لأولاده ألقي له يوسف في غيابة الجب و ذبح لعلي الحسين عليه السلام⁽⁶⁾و ابتلي يعقوب بفراق يوسف و ابتلي علي بذبح الحسين عليه السلام لم يرتفع يوسف من يعقوب و إن بعد عنه و لم ترتفع الخلافة عن علي و إن بعدت عنه أياما كان ليعقوب بيت الأحزان و لآل النبي عليهم السلام كربلاء و يعقوب ارتد بصيرا بقميص ابنه و كان لعلي قميص من غزل فاطمة عليها السلام يتقي به نفسه في الحروب و كلم ذئب يعقوب و قال لحوم الأنبياء علينا حرام و كلم ثعبان عليا علي المنبر و كلمه ذئب و أسد أيضا.

المرزكي:

و كيعقوب كلم الذئب لما *** حل في الجب يوسف الصديق.

* در اینکه آن حضرت با یعقوب و یوسف علیهما السّلام برابر بود.

یعقوب دوازده فرزند داشت که یوسف و یامین (بنیامین) را بیشتر از همه دوست می داشت و علی علیه السّلام هفده پسر داشت که محبوب ترین آن ها نزد وی حسن و حسین علیهما السّلام بودند و کوچک ترین فرزندان یعقوب«لاوی» بود [زیرا هنگام، تولد پای برادرش عیص را گرفته بود]⁽⁷⁾از این رو نبوّت به او و اولادش رسید. و یعقوب به فراق یوسف آزموده شد و علی علیه السّلام به ذبح حسین علیه السّلام آزموده شد؛ یوسف گرچه از یعقوب دور افتاد اما یعقوب وی را از دست نداد و خلافت نیز از علی علیه السّلام گرفته نشد هرچند مدتی از آن دور بود؛ یعقوب «بیت الأحزان» داشت و آل پیامبر صَلی الله علیهِ و آله کربلا را دارند؛ یعقوب با پیراهن یوسف بینایی خویش را بازیافت و علی پیراهنی دستبافت فاطمه علیها السّلام داشت که در جنگ ها خود را با آن از آسیب نگاه می داشت؛ گرگ داستان یعقوب با وی سخن گفته عرض کرد: گوشت پیامبران بر ما حرام است و یک افعی با علی علیه السّلام بر بالای منبر سخن گفت و نیز یک گرگ و یک شیر با آن حضرت سخن گفتند.

مرزکی:

سمّي يعقوب لأنه أخذ بعقب أخيه عيص و سمي عليا لأنه علا في حسبه و نسبه و علمه و زهده و غير ذلك و كان ليعقوب اثنا عشر ولدا منهم مطيع و منهم عاص و لعلي اثنا عشر ولدا كلهم معصومون مطهرون.

المفجع

و له من نعوت يعقوب نعت *** لم أكن فيه ذا شكوك عتيا

كان أسباطه كأسباط يعق-*** -وب و إن كان نجرهم نبويا⁽¹⁾

أشبهوهم في البأس و العدة و العل- *** -م فافهم إن كنت ندبا ذكيا⁽²⁾

كلهم فاضل و جاز حسين‌⁽³⁾*** و أخوه بالسبق فضلا سنيا

و ساواه مع يوسف عليه السلام في أشياء قال يوسف رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ‌⁽⁴⁾و قال في علي عليه السلام وَ إِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَ مُلْكاً كَبِيراً⁽⁵⁾و لما رأي إخوته زيادة النعمة و كمال الشفقة حسدوه كذلك حال علي أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلي ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‌⁽⁶⁾فزادهما علوا و شرفا وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلي بَعْضٍ‌⁽⁷⁾و قال إخوة يوسف في الظاهر وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ‌⁽⁸⁾و عادوه في الباطن فقال الله تعالي إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ‌⁽⁹⁾إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ‌⁽¹⁰⁾و كذلك حال علي نصحوه ظاهرا و مقتوه باطنا و قال ليوسف:

بدان جهت یعقوب نامیده شد که هنگام تولّد، پای برادرش عیص را گرفته بود، و علی علیه السّلام بدان جهت «علی» نامیده شد که از حسب و نسبی والا و علم و زهد و صفات دیگر برخوردار بود؛ و یعقوب دوازده پسر داشت که برخی از آن ها مطیع و برخی نافرمان بودند و علی علیه السّلام دوازده فرزند داشت که همگی معصوم بودند.

مفجع:

یوسف گفت: «رَبّ‌ِ قَدْ ءَاتَیْتَنیِ مِنَ الْمُلْک»⁽¹¹⁾{«پروردگارا، تو به من دولت دادی} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «وَ إِذَا رَأَیْتَ ثمَ‌َّ رَأَیْتَ نَعِیمًا وَ مُلْکاً کَبِیرًا»⁽¹²⁾{و چون بدانجا نگری [سرزمینی از] نعمت و کشوری پهناور می‌بینی} و چون برادران یوسف فزونی نعمت و زیادت محبّت پدر را در حق وی دیدند، به او حسد ورزیدند! و حال علی علیه السّلام نیز چنین بود: «أَمْ یحَْسُدُونَ النَّاسَ عَلیَ مَا ءَاتَئهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ »⁽¹³⁾{بلکه به مردم، برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می‌ورزند} و خداوند بر علوّ مرتبت و شرافت آن دو افزود: «وَ لَا تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیَ بَعْضٍ»⁽¹⁴⁾{و زنهار، آنچه را خداوند به [سببِ] آن، بعضی از شما را بر بعضی [دیگر] برتری داده آرزو مکنید}؛ و برادران یوسف به حسب ظاهر گفتند: «وَ إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ - وَ إِنَّا لَهُ لَحَفِظُون»⁽¹⁵⁾{ما خیرخواه او هستیم- و ما به خوبی نگهبان او خواهیم بود.} اما در باطن با او دشمنی کردند پس خدای متعال فرمود: «إِنَّکُمْ لَسَارِقُون»⁽¹⁶⁾{قطعاً شما دزد هستید.}«إِنَّا إِذًا لَّظَلِمُون»⁽¹⁷⁾{زیرا

در آن صورت قطعاً ستمکار خواهیم بود} و حال علی علیه السّلام نیز چنین بود، تظاهر به خیرخواهی وی کردند و در باطن با او کینه توزی کردند؛ و به یوسف فرمود:

أَيُّهَا الصِّدِّيقُ‌⁽¹⁾و قال علي عليه السلام أنا الصديق الأكبر إخوة يوسف وافقوه باللسان و خالفوه بالجنان أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً⁽²⁾و كذلك حال المنافقين مع علي عليه السلام⁽³⁾فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ‌⁽⁴⁾و قالوا عند أبيه إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ‌⁽⁵⁾و هم مضيعوه و قالت المنافقون علي مولانا و ظلموه بعد وفاته أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ‌⁽⁶⁾.

سلّم يعقوب إليهم يوسف بالأمانة إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ‌⁽⁷⁾و المصطفي صلي الله عليه و آله قال إني تارك فيكم الثقلين الخبر و قال يعقوب يا أَسَفي عَلي يُوسُفَ‌⁽⁸⁾و قال المصطفي ما أوذي نبي مثل ما أوذيت و قال الله تعالي وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً⁽⁹⁾و أوتي علي حكمة في صغره بأشياء كما تقدم أطعم يوسف لأهل مصر و أطعم علي الملائكة وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ‌⁽¹⁰⁾الجائع كان يشبع بلقاء يوسف و المؤمن ينجو بلقاء علي من النار أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ‌⁽¹¹⁾مدح يوسف نفسه فقال إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ‌⁽¹²⁾و قوله أَ لا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ‌⁽¹³⁾و قد مدح عليا وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ‌⁽¹⁴⁾يُوفُونَ بِالنَّذْرِ⁽¹⁵⁾وجد يعقوب رائحة قميص يوسف من مسيرة شهر و ستجد شيعة علي رائحة الجنة من فوق سبع سماوات فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ‌⁽¹⁶⁾.

ادعوا في يوسف أربعة دعاوي قال يعقوب يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ‌⁽¹⁷⁾و قال العزيز عَسي أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً⁽¹⁸⁾و استرقه إخوته وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ

«أَیهَُّا الصِّدِّیق»⁽¹⁹⁾{ای یوسف، ای مرد راستگوی!} و علی علیه السّلام فرمود: «صدِّیق اکبر من هستم»؛ برادران یوسف با زبان با وی همراه شدند و در دل به مخالفتش برخاستند: «أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا»⁽²⁰⁾{فردا او را با ما بفرست} و حال مخالفان با علی علیه السّلام نیز چنین است: «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُم»⁽²¹⁾{پس [ای منافقان،] آیا امید بستید که چون [از خدا] برگشتید [یا سرپرست مردم شدید] در [روی] زمین فساد کنید و خویشاوندیهای خود را از هم بگسلید؟} و نزد پدرش گفتند: «إِنَّا لَهُ لَحَفِظُونَ»⁽²²⁾{ما به خوبی نگهبان او خواهیم بود} در حالی که قصد نابود کردنش را داشتند، و منافقان گفتند: علی مولای ماست ولی پس از وفات پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به علی ستم کردند: «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْترََحُواْ السَّیَِّات»⁽²³⁾{آیا کسانی که مرتکب کارهای بد شده‌اند پنداشته‌اند که آنان را مانند کسانی قرار می‌دهیم که ایمان آورده اند}،

یعقوب یوسف را به امانت به دست ایشان سپرد: «إِنیّ‌ِ لَیَحْزُنُنیِ أَن تَذْهَبُواْ بِهِ»⁽²⁴⁾{گفت: «اینکه او را ببرید سخت مرا اندوهگین می‌کند} و پیامبر مصطفی صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «من دو شیء گرانبها را در میان شما بر جای می گذارم ... »؛ و یعقوب گفت: «یَأَسَفَی عَلیَ یُوسُفَ»⁽²⁵⁾{«ای دریغ بر یوسف!} و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «هیچ پیامبری چون من مورد آزار قرار نگرفت» و خدای متعال فرمود: «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ ءَاتَیْنَاهُ حُکْمًا وَ عِلْمًا»⁽²⁶⁾{و چون به حد رشد رسید، او را حکمت و دانش عطا کردیم} و به علی علیه السّلام همان طور که پیش از این بیان شد، به سبب اموری در کودکی حکمت داده شد، یوسف مردم مصر را اطعام نمود و علی علیه السّلام فرشتگان را اطعام نمود: «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ ... »⁽²⁷⁾{خوراک می‌دادند}؛ گرسنه با دیدار یوسف سیر می شد و مؤمن به دیدار علی علیه السّلام از آتش نجات می یافت: «أَلْقِیَا فیِ جَهَنَّمَ ... »⁽²⁸⁾{هر کافر سرسختی را در جهنّم فرو افکنید} یوسف خود را ستوده و گفت: «إِنیّ‌ِ حَفِیظٌ عَلِیمٌ»⁽²⁹⁾{من نگهبانی دانا هستم.} و نیز گفت: «أَ لَا تَرَوْنَ أَنیّ‌ِ أُوفیِ الْکَیْل»⁽³⁰⁾{مگر نمی‌بینید که من پیمانه را تمام می‌دهم} و خداوند علی علیه السّلام را مدح فرمود: «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ»⁽³¹⁾،

«یُوفُونَ بِالنَّذْر»⁽³²⁾{به نذر خود وفا می‌کردند}؛ یعقوب از فاصله مسیر یک ماهه بوی پیراهن یوسف را استشمام کرد و شیعیان علی علیه السّلام بوی بهشت را از بالای هفت آسمان به زودی حس خواهند کرد: «فَأَمَّا إِن کاَنَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ ... »⁽³³⁾{و امّا اگر [او] از مقرّبان باشد}

در مورد یوسف چهار ادّعا مطرح شده است: یعقوب گفت: «یَابُنیَ‌َّ لَا تَقْصُصْ رُءْیَاک»⁽³⁴⁾{ای پسرک من، خوابت را برای برادرانت حکایت مکن} و عزیز مصر گفت: «عَسیَ أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا»⁽³⁵⁾{شاید به حال ما سود بخشد یا او را به فرزندی اختیار کنیم}و برادرانش او را به بردگی گرفته و به ثمن بخش

و اتخذته زليخا معشوقا قَدْ شَغَفَها حُبًّا⁽¹⁾و قال الله تعالي في علي إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ‌⁽²⁾و قال المصطفي صلي الله عليه و آله: علي أخي. و أنكره جماعة يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ‌⁽³⁾و اعتقدت الشيعة إمامته رِجالٌ صَدَقُوا⁽⁴⁾و سموا يوسف ولدا و أخا و عبدا و معشوقا كذلك علي قالت الغلاة هو الله و قالت الخوارج هو كافر و قال المرجئة⁽⁵⁾هو المؤخر و قالت الشيعة هو معصوم مطهر.

نظر في يوسف ثمانية⁽⁶⁾نظر يعقوب بالمحبة فحرم لقاؤه يا أَسَفي عَلي يُوسُفَ‌⁽⁷⁾و مالك بن الذعر⁽⁸⁾بالحرمة فصار ملكا أَكْرِمِي مَثْواهُ و العزيز بالفتوة فوجد منه الصيانة قالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ‌⁽⁹⁾و زليخا بالشهوة فسخر منها وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ⁽¹⁰⁾و المؤمنون بالنبوة يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ‌⁽¹¹⁾و كذلك نظر في علي عليه السلام ثمانية نظر الكفار بالعداوة فالنار مأواهم ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ و المنافقون بالحسد فخسروا قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا⁽¹²⁾و المصطفي بالوصية و الإمامة و النظارة فصار ختنه و صاحب جيشه وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً⁽¹³⁾و سلمان و أبو ذر و المقداد بالشفقة فصاروا خواص الصحابة و سرور

فروختند و زلیخا او را به عنوان معشوق خود برگزید«قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا»⁽¹⁴⁾{[زلیخا] سخت خاطرخواه او شده است}و خدای متعال درباره علی علیه السّلام فرمود: «إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَیْه»⁽¹⁵⁾{و او نیست جز بنده‌ای که بر وی منّت نهاده ایم» و پیامبر مصطفی صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «علی برادر من است» و جماعتی منکر وی شدند: «یُرِیدُونَ لِیُطْفُِؤاْ نُورَ الله»⁽¹⁶⁾{می‌خواهند

نور خدا را با دهان خود خاموش کنند} و شیعه امامتش را پذیرفت: «رِجَالٌ صَدَقُواْ ... »⁽¹⁷⁾{مردانی‌اند که صادقانه وفا کردند} و یوسف را «پسر»، «برادر»، «بنده» و «معشوق» نامیدند و علی علیه السّلام نیز توسط غلاۀ «الله» و توسط خوارج «کافر» نامیده شد و مرجئه او را «مؤخر» و شیعه وی را «معصوم مطهَّر» دانستند.

هشت کس به یوسف نظر کردند: یعقوب نظر کرد و از دیدارش محروم شد: «یَأَسَفَی عَلیَ یُوسُفَ»⁽¹⁸⁾{ای دریغ بر یوسف!} مالک بن ذعر⁽¹⁹⁾

با احترام به وی نظر کرد و فرمانروا شد: «أَکْرِمِی مَثْوَئه»⁽²⁰⁾{نیکش بدار} و عزیز مصر به جوانمردیش نظر کرد و خویشتن داری و امانت را از وی بهره مند شد: «قَالَتْ هَیْتَ لَکَ قَالَ مَعَاذَ الله»⁽²¹⁾{گفت: «بیا که از آنِ توام!» [یوسف] گفت: «پناه بر خدا} و زلیخا با دیده شهوانی در وی نگریست و یوسف مسخره اش کرد: «وَ قَالَ نِسْوَةٌ فیِ الْمَدِینَة»⁽²²⁾{و [دسته‌ای از] زنان در شهر گفتند ... } و مؤمنان با دیده نبوّت در وی نظر کردند: «یُوسُفُ أَیهَُّا الصِّدِّیق»⁽²³⁾{«ای یوسف، ای مرد راستگوی}

به علی علیه السّلام نیز هشت نوع نگاه صورت گرفته است: کفّار به دیده دشمنی در وی نگریستند، که جایگاه آن ها دوزخ است و این خود برای آن ها مایه رسوایی است، و منافقان به دیده حسادت در وی نظر کردند و زیان کردند: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالا»⁽²⁴⁾{بگو: «آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم؟»} و پیامر مصطفی صَلی الله علیهِ و آله با دیده وصایت، امامت و نظیر خود بودن در وی نگریست از این رو وی را داماد خود کرد و او را به فرماندهی سپاهش منصوب نمود: «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا ... »⁽²⁵⁾{و اوست کسی که از آب، بشری آفرید ... } و سلمان و ابوذر و مقداد از روی محبّت و شفقت در وی نظر کردند و از این رو از خواص صحابه شدند و سرور

الشيعة وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ‌⁽¹⁾و النواصب بالحقارة فضلوا إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا⁽²⁾و الغلاة بالمحال فصاروا من الضلال وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً⁽³⁾و الملاحدة بالكذب فصاروا مبتدعين إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا⁽⁴⁾و الشيعة بالديانة فصاروا مقربين انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ‌⁽⁵⁾.

المفجع:

ابن راحيل يوسف و أخوه‌⁽⁶⁾*** فضلا القوم ناشئا و فتيا

و مقال النبي في ابنيه يحكي *** في ابن راحيل قوله المرويا

كان ذاك الكريم و ابناه سادا *** كل من حل في الجنان نجيا.

في مساواته مع موسي عليه السلام

ربي موسي في حجر عدو الله فرعون و ربي علي في حجر حبيب الله محمد صلي الله عليه و آله و هو موسي بن عمران و علي آل عمران و قالوا إن اسم أبي طالب عمران و حفظ الله موسي في صغره من فرعون و في كبره من البحر و حفظ عليا في صغره من الحية حين قتلها و في كبره من الفرات حين أغارها و كان لموسي عليه السلام انفلاق البحر و هو نيل مصر اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ⁽⁷⁾و انشق نهروان بإشارة علي حين يبس ضرب موسي بعصاه علي البحر و قال اخرجي أيتها الضفادع فخرجت و أطاعت الحية و الثعبان عليا و ذلك أهول و سخر لموسي الجراد و القمل و سخر لعلي عليه السلام حيتان نهروان إذ نطقت معه و سلمت عليه و سخر لموسي الدم آياتٍ مُفَصَّلاتٍ‌⁽⁸⁾و علي أراق دماء الكفار حتي سموه الموت الأحمر و كان موسي صاحب تسع آيات بينات و علي صاحب كذا و كذا معجزات و أحيا الله بدعاء موسي قوما ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ

شیعیان. «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُون»⁽⁹⁾{و

سبقت‌گیرندگان مقدّمند} و ناصبی ها با حقارت در وی نگریستند از این رو گمراه شدند: «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُواْ مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا ... »⁽¹⁰⁾{آن

گاه که پیشوایان از پیروان بیزاری جویند ... } و غلاۀ نیز به دیده محال در وی نگریستند و از گمراهان شدند: «وَ مَن یَبْتَغِ غَیرَْ الْاسْلَمِ دِینًا ... »⁽¹¹⁾{و هر که جز اسلام، دینی [دیگر] جوید ... } و ملاحده با دیده دروغ در وی نگریستند و بدعت گذار شدند: «إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فیِ ءَایَاتِنَا»⁽¹²⁾{کسانی که در [فهم و ارائه] آیات ما کژ می‌روند ... } و شیعه با دیانت در وی نگریستند از این رو مقرّب شدند: «انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِکُم»⁽¹³⁾{«ما را مهلت دهید تا از نورتان [اندکی] برگیریم.»}

مفجع:

-«پسر راحیل، یوسف و برادرش، چه در نوجوانی و چه در جوانی بر قوم خود فضیلت یافتند؛

*در برابری آن حضرت با موسی علیه السّلام

موسی در دامن فرعون دشمن خدا پرورش یافت و علی در دامن حبیب خدا محمّد صَلی الله علیهِ و آله پرورش یافت، او موسی بن عمران بود و علی علیه السّلام آل عمران، و گفتند: نام ابوطالب عمران بوده است؛ و خداوند موسی را در کودکی از فرعون و در بزرگسالی از دریا حفظ فرمود و علی علیه السّلام را در کودکی از مار هنگامی که آن را کُشت و در بزرگسالی از آب فرات آن گاه که بدان حمله برد، محافظت فرمود، برای موسی دریا از هم شکافته شد که نیل مصر است: «اضْرِب بِّعَصَاکَ الْبَحْر»⁽¹⁴⁾{با عصای خود بر این دریا بزن} و با اشاره علی علیه السّلام نهروان از هم شکافت؛ آن گاه که خشک شد، موسی با عصای خود بر دریا زده و گفت: بیرون آیید ای قوم قورباغه ها! پس بیرون آمدند، و مار و افعی از علی علیه السّلام اطاعت کردند و این کار هول انگیز تر است؛ و ملخ ها و شپش ها به فرمان موسی در آمدند و ماهی های نهروان رام علی علیه السّلام شدند آن گاه که با وی سخن گفته و به آن حضرت سلام کردند؛ و خداوند خون را مسخر موسی کرد: «آیات مفصّلات»{به صورت نشانه هایی آشکار} و علی علیه السّلام خون کفّار را چنان جاری فرمود که او را «مرگ سرخ» نامیدند؛ و موسی صاحب نه معجزه آشکار بود و علی علیه السلام صاحب معجزات بسیار بود؛ و خداوند قومی را به دعای موسی زنده گردانید: «ثمُ‌َّ بَعَثْنَاکُم مِّن

بَعْدِ مَوْتِكُمْ‌⁽¹⁾و أحيا بدعاء علي سام بن نوح و أصحاب الكهف و بوادي صرصر و غيرها و ذكر الله موسي في كتابه في مائة و ثلاثين موضعا و سمي عليا في كتابه في ثلاثمائة موضع و قيل لموسي وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا⁽²⁾و قيل لعلي وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا⁽³⁾وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسي تَكْلِيماً و علي علمه الله تعليما الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ‌⁽⁴⁾

و سخرت الأرض لموسي حتي خسف بقارون و دمر علي علي أعداء النبي فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ‌⁽⁵⁾و قال موسي اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي‌⁽⁶⁾و في آية أخري اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي‌⁽⁷⁾و قال الله قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسي‌⁽⁸⁾و قال الله ليلة المعراج أخلف عليا و قال صلي الله عليه و آله: انت مني بمنزلة هارون من موسي؛ و سقي الله موسي من الحجر «فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا» و علي «هوالذي خلق من الماء بشرا» اثنا عشر اماما.

و أخو المصطفي الذي قلب الصخ- *** رة عن مشرب هناك رويا

بعد أن رام قلبها الجيش جمعا *** فرأوا قلبها عليهم أبيا

و أنزل الله علي موسي المن و السلوي و علي أعطاه النبي من تفاح الجنة و رمانها و عنبها و غير ذلك خاصم موسي و هارون مع فرعون في كثرة خيله قال الطبري كان الذهلي و البوقي‌⁽⁹⁾أربعة آلاف رجل و ظفرا بهم و إن محمدا و عليا خاصما اليهود و النصاري و المجوس و المشركين و الزنادقة و قد ظفرا عليهم هُوَ الَّذِي

بَعْدِ مَوْتِکُمْ»⁽¹⁰⁾{سپس شما را پس از مرگتان برانگیختیم} و با دعای علی علیه السّلام سام بن نوح، اصحاب کهف، بادیه های صرصر و جاهای دیگر را احیا کرد؛ و خداوند در کتاب خود موسی را یکصدوسی بار یاد فرموده است؛ و به موسی گفته شد: «وَ قَرَّبْنَاهُ نجَِیًّا»⁽¹¹⁾{با وی راز گفتیم او را به خود نزدیک ساختیم} و به علی علیه السّلام گفته شد: «وَ جَعَلْنَا لهَُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا»⁽¹²⁾{و ذکر خیر بلندی برایشان قرار دادیم.}؛ «و کلم الله موسی تکلیما» {و خداوند با موسی سخن گفت} و خداوند علی را علم آموخت: «الرَّحْمَانُ * عَلَّمَ الْقُرْءَانَخَلَقَ الْانسَنَعَلَّمَهُ الْبَیَانَ»⁽¹³⁾{[خدای]

رحمان، قرآن را یاد داد. انسان را آفرید، به او بیان آموخت.}

و زمین رام موسی گردید تا اینکه قارون را در خود فرو برد و علی علیه السّلام نیز دشمنان پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را درهم شکست: «فَإِنَّا مِنهُْم مُّنتَقِمُون»⁽¹⁴⁾{قطعاً از آنان انتقام می‌کشیم} و موسی گفت: «وَ اجْعَل لیّ‌ِ وَزِیرًا مِّنْ أَهْلیِ هَارُونَ أَخِی»⁽¹⁵⁾{و برای من دستیاری از کسانم قرار ده، هارون برادرم را} و در یک آیه دیگر: «اخْلُفْنیِ فیِ قَوْمِی»⁽¹⁶⁾{در میان قوم من جانشینم باش} و خداوند فرمود: «قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَامُوسی»⁽¹⁷⁾{«ای موسی، خواسته‌ات به تو داده شد.»} و خداوند در شب معراج به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «علی را جانشین خود کن!»، و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «تو نزد من منزلت هارون از موسی را داری»؛ و خدوند از دل سنگ برای موسی آب جاری کرد: «فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا»⁽¹⁸⁾{پس دوازده چشمه از آن جوشیدن گرفت} و در مورد علی علیه السّلام: «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا»⁽¹⁹⁾{و اوست کسی که از آب، بشری آفرید} دوازده امام!

و خداوند «مَن و سلوی» را بر موسی نازل فرمود و پیامبر از سیب و انار و انگور و ... بهشتی به علی علیه السّلام داد؛ موسی و هارون با فرعون با وجود کثرت سوارانش به جنگ پرداختند، طبری گوید: فقط دهل زن و شیپورچی سپاه فرعون چهار هزار نفر بودند ولی با این حال موسی و هارون بر آن ها پیروز شدند و محمّد و علی صلوات الله علیهما با یهود، نصاری، مجوس، مشرکان و زندیقان جنگیدند و بر همه آن ها ظفر یافتند: «هُوَ الَّذِی

أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ‌⁽¹⁾.

و كان خصم موسي و هارون فرعون و هامان و قارون و جنودهما و خصماء محمد و علي عدد النحل و الرمل من الأولين و الآخرين و أغرق الله أعداءهما في البحر وَ أَنْجَيْنا مُوسي وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ‌⁽²⁾و سيلقي الله أعداء محمد و علي في جهنم أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ⁽³⁾و ينجيهما و أحباءهما الله ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا⁽⁴⁾عدو موسي برص و من عادي عليا برص قال أنس هذه دعوة علي خاف موسي من الحية في كبره فقيل خُذْها وَ لا تَخَفْ‌⁽⁵⁾و مزق علي الحية في صغره و تقول العامة من هذا الوجه حيدر خاف موسي و هارون من الاستهزاء فقال لا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما⁽⁶⁾و لم يخف محمد و علي منه اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ‌⁽⁷⁾.

خاف موسي من عصاه خُذْها وَ لا تَخَفْ‌⁽⁸⁾و لم يخف علي من الثعبان و كلمه كان لموسي عصا و لعلي سيف و كان في عصا موسي عجائب عجزت السحرة عنها و في سيف علي عجائب عجزت الكفرة عنها و في عصا موسي أربعة أحوال هِيَ عَصايَ‌⁽⁹⁾ثم تحركت حَيَّةٌ تَسْعي‌⁽¹⁰⁾ثم كبرت فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ‌⁽¹¹⁾ثم لقفت فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ‌⁽¹²⁾و في سيف علي أربعة أحوال مذكورة في بابه نزل جبرئيل بعصا موسي فأعطاها شعيبا و أعطاها شعيب موسي ثم أنزل ذا الفقار فأعطي محمد⁽¹³⁾و أعطاه محمد عليا و كان عصا موسي من اللوز المر و شجرة طوبي في دار فاطمة و علي عليهما السلام و كان رأسها

أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِین»⁽¹⁴⁾{همو بود که تو را با یاری خود و مؤمنان نیرومند گردانید}

دشمن موسی و هارون، فرعون و هامان و قارون و سربازان ایشان بودند و دشمنان محمّد و علی به تعداد زنبورهای عسل و دانه های شن از اوّلین و آخرین؛ و خداوند دشمنان آن ها را در دریا غرق کرد: «وَ أَنجَیْنَا مُوسیَ وَ مَن مَّعَهُ أَجْمَعِینَ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا الاَْخَرِینَ»⁽¹⁵⁾{و موسی و همه کسانی را که همراه او بودند نجات دادیم آنگاه دیگران را غرق کردیم} و خداوند دشمنان محمّد و علی را در دوزخ خواهد افکند: «أَلْقِیَا فیِ جَهَنَّمَ کلُ‌َّ کَفَّارٍ عَنِید»⁽¹⁶⁾{[به آن دو فرشته خطاب می‌شود:] «هر کافر سرسختی را در جهنّم فروافکنید} و خداوند آن دو و دوستدارانشان را نجات خواهد داد: «ثمُ‌َّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوا»⁽¹⁷⁾{آن گاه کسانی را که پرهیزگار بوده‌اند می‌رهانیم} دشمن موسی به بیماری برص(پیسی) دچار می شد و دشمن علی نیز پیسی گرفت. أنس گوید: این پیسی نتیجه نفرین علی است؛ موسی در بزرگسالی از مار ترسید از این رو به وی گفته شد: «خُذْهَا وَ لَا تخََفْ»⁽¹⁸⁾{آن را بگیر و مترس} و علی در کودکی اژدها را از هم درید، و عامه مردم از این جهت به وی «حیدر» گفته اند؛ موسی و هارون از اینکه مورد استهزا قرار گیرند، ترسیدند که خداوند فرمود: «لَا تخََافَا إِنَّنیِ مَعَکُمَا»⁽¹⁹⁾{فرمود: «مترسید، من همراه شمایم} ولی محمّد و علی از این بابت نترسیدند: «اللَّهُ یَسْتهَْزِئُ بهِِمْ»⁽²⁰⁾{خدا [است که] ریشخندشان می‌کند}

موسی از عصای خود ترسید: «خُذْهَا وَ لَا تخََفْ»⁽²¹⁾{«آن را بگیر و مترس} ولی علی از اژدها نترسید و با آن سخن گفت؛ موسی عصا داشت و علی شمشیر، و در عصای موسی شگفتی ها بود که جادوگران از مقابله با آن در ماندند و در شمشیر علی نیز شگفتی ها بود که کفار از رویارویی با وی در ماندند؛ و در عصای موسی چهار حالت است: «هِیَ عَصَایَ»⁽²²⁾{آن عصا و چوبدستی من است} سپس به حرکت درآمد: «حَیَّةٌ تَسْعَی»⁽²³⁾{ماری شد که به سرعت می‌خزید.} سپس بزرگ شد: «فَإِذَا هِیَ ثُعْبَان»⁽²⁴⁾{و بناگاه اژدهایی آشکار شد} سپس فرو بلعید: «فَإِذَا هِیَ تَلْقَف»⁽²⁵⁾{و ناگهان آنچه را به دروغ ساخته بودند فرو بلعید} و شمشیر علی علیه السّلام را نیز چهار حالت بود که در باب آن مذکور افتاده است؛ جبرئیل عصای موسی را نازل کرده و آن را به شعیب داد و شعیب آن را به موسی داد، سپس ذوالفقار را نازل کرده به محمّد صَلی الله علیهِ و آله داده شد و محمّد صَلی الله علیهِ و آله آن را به علی علیه السّلام داد؛ و عصای موسی از چوب درخت بادام تلخ بود و درخت طوبی در خانه فاطمه و علی علیه السّلام است؛ و سر عصای موسی

ذا شعبتين و كان ذو الفقار ذا شعبتين و عين اسم علي ذو شعبتين موسي قذفته أمه في تنور مسجور و قذف علي من منجنيق إن ابتلي موسي بفرعون فقد ابتلي علي بفراعنة و كان لموسي اثنا عشر سبطا و لعلي اثنا عشر إماما⁽¹⁾و قيل لموسي فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ‌⁽²⁾و أمر علي أن يضع رجله علي كتف محمد صلي الله عليه و آله و كان موطأ موسي حجرا و موطأ علي منكب محمد صلي الله عليه و آله ارتفع موسي علي الطور و ارتفع علي علي كتف الرسول و قال لموسي وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي‌⁽³⁾فكان كل من رآه أحبه و فرض حب علي علي الخلق و حبه يميز بين الحق و الباطل لا يحبك إلا مؤمن تقي الخبر و قال لموسي وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ‌⁽⁴⁾و لعلي وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ⁽⁵⁾و قال لموسي وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي‌⁽⁶⁾و لعلي إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ‌⁽⁷⁾الآية و قال لموسي إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً⁽⁸⁾و لعلي إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ‌⁽⁹⁾.

وَ إِذْ قالَ مُوسي لِفَتاهُ‌⁽¹⁰⁾و كان فتي موسي يوشع و فتي محمد علي و لا فتي إلا علي و كان لموسي شبر و شبير و لعلي شبير و شبر⁽¹¹⁾و كان ولاية موسي في أولاد هارون و ولاية محمد صلي الله عليه و آله في أولاد علي عبدوا العجل و تركوا هارون‌⁽¹²⁾عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ⁽¹³⁾و تركوا عليا و عبدوا بني أمية إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ‌⁽¹⁴⁾موسي ساقي بنات شعيب وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ‌⁽¹⁵⁾و علي ساقي المؤمنين في القيامة

دو فرق (شاخه) داشت و شمشیر علی نیز دو فرق بود، و حرف عین نام علی نیز دو فرق دارد؛ مادر موسی او را در تنوری برافروخته انداخت و علی با منجنیق پرتاب شد؛ اگر موسی به یک فرعون آزموده شد، علی علیه السّلام به فرعون ها آزموده شد؛ و موسی دوازده سبط داشت و علی علیه السّلام دوازده امام دارد؛⁽¹⁶⁾

و به موسی گفته شد: «اخْلَعْ نَعْلَیْک»⁽¹⁷⁾{پای‌پوش خویش بیرون آور!} و به علی علیه السّلام امر شد که پا بر دوش محمّد صَلی الله علیهِ و آله بگذارد؛ و قدمگاه موسی یک سنگ بود و قدمگاه علی علیه السّلام شانه محمّد صَلی الله علیهِ و آله؛ موسی از طور بالا رفت علی از کتف رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله؛ به موسی فرمود: «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ محََبَّةً مِّنی»⁽¹⁸⁾{و مهری از خودم بر تو افکندم} و به همین سبب هر کس او را می دید، دوستش می داشت و خداوند حُبّ علی علیه السّلام را بر همه خلایق فرض فرمود و حُبّ اوست که حق را از باطل متمایز می کند «جز مؤمن پارسا تو را دوست نمی دارد» تا آخر روایت؛ و به موسی فرمود: «وَ أَنَا اخْترَْتُک»⁽¹⁹⁾{و من تو را برگزیده‌ام} و به علی علیه السّلام: «وَ رَبُّکَ یخَْلُقُ مَا یَشَاءُ وَ یخَْتَارُ»⁽²⁰⁾{و پروردگار تو هر چه را بخواهد می‌آفریند و انتخواب می کند} و به موسی فرمود: «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسی»⁽²¹⁾{و

تو را برای خود پَروردم.} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ الله ... »⁽²²⁾{ولیّ شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند: همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند} و درباره موسی فرمود: «إِنَّهُ کاَنَ مخُْلَصًا»⁽²³⁾{او پاکدل بود.} و درباره علی: «إِنمََّا نُطْعِمُکمُ‌ْ لِوَجْهِ الله»⁽²⁴⁾{ما برای خشنودی خداست که به شما می‌خورانیم}

«وَ إِذْ قَالَ مُوسیَ لِفَتَاه»⁽²⁵⁾{و [یاد کن] هنگامی را که موسی به جوانِ [همراه] خود گفت:} و جوان همراه موسی یوشع بود و جوانِ همراه محمّد صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام بود و * «لا فتی إلّا علی»؛ و موسی شُبّر و شُبّیر را داشت و علی علیه السّلام شُبّیر و شُبّر را داشت؛ و ولایت موسی از طریق فرزندان هارون استمرار یافت و ولایت محمّد صَلی الله علیهِ و آله از طریق فرزندان علی علیه السّلام استمرار یافت؛ قوم موسی هارون را رها کرده و گوساله پرست شدند: «عِجْلًا جَسَدًا لَّهُ خُوَار»⁽²⁶⁾{پیکر گوساله‌ای که صدایی داشت} و مردم نیز علی را رها کرده و بنی اُمیّه را پرستیدند: «إِذَا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّون»⁽²⁷⁾{بناگاه قوم تو از آن [سخن] هلهله درانداختند [و اعراض کردند} موسی ساقی گلّه دختران شعیب بود: «وَ وَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَینْ‌ِ تَذُودَانِ ... »⁽²⁸⁾{دو زن را یافت که [گوسفندان خود را] دور می‌کردند} و علی علیه السّلام ساقی مؤمنان در روز قیامت است

و الولدان سقاة أهل الجنة و المولي‌⁽¹⁾ساقي علي و سقاهم و وقاهم و لقاهم و جزاهم‌⁽²⁾و جر موسي الحجر من رأس البئر و كان يجرونه أربعون رجلا وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ‌⁽³⁾و علي جر الحجر من عين زاحوما و كانت مائة رجل عجزت عن قلعه.

المفجع:

كان فيه من الكليم خلال *** لم يكن عنك علمها مطويا

كلم الله ليلة الطور موسي *** و اصطفاه علي الأنام نجيا

و أبان النبي في ليلة الط- *** ائف أن الإله ناجي عليا

و له منه عفوة عن أناس *** عكفوا يعبدون عجلا حليا

حرق العجل ثم من عليهم *** إذ أنابوا و أمهل السامريا

و علي فقد عفا عن أناس *** شرعوا نحوه القنا الزاعبيا.

في مساواته مع هارون و يوشع و لوط عليهم السلام

قول النبي صلي الله عليه و آله يوم بيعة العشيرة و يوم أحد و يوم تبوك و غيرها يا علي أنت مني بمنزلة هارون من موسي فالمؤمنون أحبوا عليا كما أحب أصحاب هارون هارون و لم يكن لأحد منزلة عند موسي كمنزلة هارون و لا لأحد عند النبي صلي الله عليه و آله كمنزلة علي و كان هارون خليفة موسي و علي خليفة محمد صلي الله عليه و آله و لما دخل موسي علي فرعون و دعاه إلي الله قال و من يشهد لك بذلك قال هذا القائم علي رأسك يعني هارون فسأله عن ذلك قال أشهد أنه صادق‌⁽⁴⁾و أنه رسول الله إليك قال أما إني لا أعاقبه إلا بإخراجه من تكرمتي و إلحاقه بدرجتك فدعا له بجبة صوف و ألبسه إياه و جاء بعصا فوضعها في يده فعوضه الله من ذلك أن ألبسه قميص الحياة

و پسران ساقی بهشتیان اند و خداوند ساقی علی علیه السّلام است «وسقاهم؛ و وقاهم؛ و لقّاهم؛ و جزاهم»⁽⁵⁾

و موسی سنگ را از روی چاه آب کشان کشان کنار زد در حالی که چهل مرد این کار را می کردند «و لما ورد ماء مدین» {و هنگامی که وارد آبشخور شهر مدین شد ... } و علی علیه السّلام سنگ را از چشمه زاحوما کنار زد در حالی که یکصد نفر نمی توانستند آن را از جا بلند کنند.

مفجع:

-خصلت هایی از موسی کلیم الله در او بود که علم آن ها بر تو پوشیده نبوده است؛

* در برابری آن حضرت با هارون، یوشع و لوط علیهم السّلام

سخنان پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در روز بیعت خویشاوندان، روز اُحُد، روز تبوک و جز این ها: «ای علی، تو از من منزلت هارون از موسی را داری» پس مؤمنان مهر علی علیه السّلام را در دل گرفتند همان طور که یاران هارون او را دوست می داشتند، و هیچ کس از منزلتی همچون منزلت هارون نزد موسی برخوردار نبود کمااینکه هیچ کس از منزلت علی علیه السّلام نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخوردار نبود؛ هارون جانشین موسی بود و علی جانشین محمّد صَلی الله علیهِ و آله؛ و چون موسی بر فرعون وارد گشته او را به پرستش خدا دعوت نمود، فرعون گفت: چه کسی بر صدق ادّعایت گواهی می دهد؟ موسی گفت: این که بالای سرت ایستاده- منظورش هارون بود- پس فرعون در این مورد از هارون پرسید و هارون گفت: گواهی می دهم که او راستگوست و او فرستاده خدا به سوی توست، فرعون گفت: اما من(هارون) را کیفر نمی دهم جز به اینکه او را از کرم خودم محروم ساخته *و به مرتبه تو تنزّل دهم، سپس فرمان داد جامه ای پشمین آوردند و آن را بر وی پوشانید، و عصایی آورده به دست او داد و خداوند در عوض آن، جامه زندگانی

فكان هارون آمنا في سربه ما دام عليه ذلك و كذلك ألبس الله عليا قميص الأمن بقول النبي صلي الله عليه و آله إن من المحتوم أن لا تموت إلا بعد ثلاثين سنة بعد أن تؤمر و تقاتل الناكثين و القاسطين و المارقين ثم يخضب لحيته من دم رأسه‌⁽¹⁾وقت كذا فكان هارون إذا نزع القميص مخوفا و كان علي عليه السلام آمنا علي كل حال و كان أول من صدق بموسي هارون و هكذا أول من صدق بالنبي صلي الله عليه و آله علي و لما ولد الحسن سماه علي حربا فقال النبي صلي الله عليه و آله سمه حسنا فلما ولد الحسين عليه السلام سماه أيضا حربا فقال صلي الله عليه و آله لا هو الحسين كأولاد هارون شبر و شبير.

المفجع:

إن هارون كان يخلف موسي *** و كذا استخلف النبي الوصيا

و كذا استضعف القبائل هارو *** ن و راموا له الحمام الوحيا⁽²⁾

نصبوا للوصي كي يقتلوه *** و لقد كان ذا محال قويا

و أخو المصطفي كما كان هارو *** ن أخا لابن أمه لا دعيا

و ساواه مع يوشع بن نون علي بن مجاهد في تاريخه مسندا قال النبي صلي الله عليه و آله عند وفاته أنت مني بمنزلة يوشع من موسي.

المفجع:

و له من صفات يوشع عندي *** رتب لم أكن لهن نسيا

كان هذا لما دعا الناس موسي *** سابقا قادحا زنادا وريا

و علي قبل البرية صلي *** خائفا حيث لا يعاين ربا

كان سبقا مع النبي يصلي *** ثاني اثنين ليس يخشي ثويا

و ساواه مع أيوب عليه السلام فأيوب أصبر الأنبياء و علي أصبر الأوصياء صبر أيوب ثلاث سنين في البلايا و علي صبر في الشعب مع النبي صلي الله عليه و آله ثلاث سنين ثم صبر

بر وی پوشانید به گونه ای که چون آن جامه را بر تن داشت، در میان قوم خود احساس امنیت می کرد، همچنین خداوند به قول پیامبر صَلی الله علیهِ و آله جامه امنیت و سلامتی بر تن علی علیه السّلام کرد: «حتم آن است که تا سی سال دیگر نخواهی مُرد تا اینکه به امارت رسیده و با «ناکثین» و «قاسطین» و «مارقین» بجنگی آن گاه در فلان هنگام موی صورتت به خون فرقت خضاب خواهد شد» پس هرگاه هارون آن جامه را از تن بیرون می کرد، بیمناک می شد لیکن علی علیه السّلام در همه حال احساس امنیت می کرد و اوّلین کسی که موسی را تصدیق نمود، هارون بود، همچنین نخستین کسی که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را تصدیق نمود علی علیه السّلام بود؛ و چون حسن علیه السّلام به دنیا آمد، علی علیه السّلام او را «حرب» نامید که پیامبر فرمود: او را «حسن» بنام، و چون حسین علیه السّلام به دنیا آمد بازهم علی علیه السّلام او را «حرب» نامید لیکن پیامبر فرمود: نه، او «حسین» است همانند پسران هارون که «شبّر» و «شبّیر» نام داشتند.

مفجع:

-«هارون جانشین موسی می شد، همچنین وصی پیامبر صَلی الله علیهِ و آله جانشین وی شد؛

مفجع:

-«او را نزد من، از صفات یوشع، مراتبی است که آن ها را فراموش نمی کنم؛

و او را با ایّوب علیه السّلام برابر دانست، ایّوب صبورترین پیامبران بود و علی شکیباترین اوصیا، ایّوب سه سال بلایا را صبورانه تحمّل کرد و علی علیه السّلام نیز سه سال در شِعب أبی طالب سختی ها را با پیامبر صَلی الله علیهِ و آله تحمّل نمود و

بعده ثلاثين سنة و قد وصف الله صبر أيوب إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً⁽¹⁾و قال لعلي عليه السلام الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ⁽²⁾و قال وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ‌⁽³⁾.

و ساواه مع لوط عليه السلام و قد ذكره الله في كتابه في ستة و عشرين موضعا و ذكر عليا في كذا موضعا.

المفجع:

و دعا قومه فآمن لوط *** أقرب الناس منه رحما و ريا

و عليا لما دعاه أخوه *** سبق الحاضرين و البدويا.

في مساواته مع أيوب و جرجيس و يونس و زكريا و يحيي عليهم السلام

قال في أيوب: مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ‌⁽⁴⁾و لعلي نصب من نواصب و عداوة شياطين الإنس و قال لأيوب ارْكُضْ بِرِجْلِكَ‌⁽⁵⁾و لعلي بوادي بلقع و غيره و لأيوب إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً⁽⁶⁾و لعلي وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا⁽⁷⁾و قال أيوب إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَي اللَّهِ‌⁽⁸⁾و قال علي عليه السلام إلي كم أغضي الجفون علي القذي؟⁽⁹⁾.

پس از آن نیز سی سال شکیبایی به خرج داد؛ و خداوند ایّوب را چنین وصف فرموده است: «إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا»⁽¹⁰⁾{و

ما او را شکیبا یافتیم} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَة ... »⁽¹¹⁾{[همان]

کسانی که چون مصیبتی به آنان برسد، می‌گویند: «ما از آنِ خدا هستیم، و به سوی او باز می‌گردیم.»} و نیز فرمود: «وَ الصَّابرِِینَ فیِ الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ»⁽¹²⁾{و

در سختی و زیان، و به هنگام جنگ شکیبایانند} و او را با لوط برابر دانسته و این در حالی است که خداوند در بیست و شش جای قرآن لوط را یاد فرموده و علی علیه السلام را نیز در موارد بسیاری از کتابش یاد کرده است.

مفجع:

* در برابر دانستن وی با ایّوب، جرجیس، یونس، زکریا و یحیی علیهم السّلام

درباره ایّوب می فرماید: «مَسَّنیِ‌َ الشَّیْطَانُ بِنُصْبٍ وَ عَذَاب»⁽¹³⁾{«شیطان مرا به رنج و عذاب مبتلا کرد.»} و علی نیز رنج و دشمنی ها از جانب شیاطین انسان نما داشت، و به ایّوب فرمود: «ارْکُضْ بِرِجْلِک»⁽¹⁴⁾{[به او گفتیم:] «با پای خود [به زمین] بکوب}و علی در درّه بلقع و جاهای دیگر چنین وضعی داشت؛ و به ایّوب فرمود: «إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا»⁽¹⁵⁾{ما او را شکیبا یافتیم} و درباره علی علیه السّلام: «وَ جَزَئهُم بِمَا صَبرَُوا ... »⁽¹⁶⁾{و به [پاس] آنکه صبر کردند ... } و ایّوب گفت: «إِنَّمَا أَشْکُواْ بَثیّ‌ِ وَ حُزْنیِ إِلیَ اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ الله»⁽¹⁷⁾{من شکایت غم و اندوه خود را پیش خدا می‌برم} و علی علیه السّلام فرمود: «تا به کی با خار در چشم صبر پیشه کنم؟!

المفجع:

و له من عزاء أيوب و الصب- *** ر نصيب ما كان بردا نديا

جرجيس عليه السلام صبر في المحن و علي صبر في المحن و الفتن و لم يقبل قوله الحق و قتل في الحق و علي كان علي الحق و قتل في الحق للحق و عذب جرجيس بأنواع العذاب و عذب علي بأنواع الحروب كسر جرجيس صنما و كسر علي عليه السلام ثلاثمائة و ستين في الكعبة سوي ما كسره في غيرها أهلك الله أعداء جرجيس بالنار و سيهلك أعداء علي بنار جهنم أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ‌⁽¹⁾.

يونس عليه السلام إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً⁽²⁾فذهب علي مجاهدا محاربا فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ‌⁽³⁾و سلمت الحيتان علي علي عليه السلام و شتان بين الغالب و المغلوب و سماه الله ذا النون و سمي النبي صلي الله عليه و آله عليا ذا الريحانتين و قال في يونس إِذْ أَبَقَ إِلَي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ‌⁽⁴⁾و علي عليه السلام فلك مشحون من العلم أنا مدينة العلم الخبر و قيل ليونس لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ‌⁽⁵⁾و في موضع وَ هُوَ مُلِيمٌ‌⁽⁶⁾و علي تركوه و خذلوه و لعنوه ألف شهر و في حق يونس وَ أَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ‌⁽⁷⁾و أطعم علي عليه السلام من فواكه الجنة و قال وَ أَرْسَلْناهُ إِلي مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ‌⁽⁸⁾و علي إمام الإنس و الجن و إنه عبد الله في مكان ما عبده فيه بشر⁽⁹⁾و علي ولد في موضع ما ولد فيه قبله و لا بعده أحد.

زكريا بشر زكريا بيحيي في المحراب و علي بشر بالحسن و الحسين عليهما السلام و سأل زكريا رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً⁽¹⁰⁾و قيل للنبي صلي الله عليه و آله بلا سؤال:

مفجع:

درباره یونس علیه السّلام می فرماید: «إِذ ذَّهَبَ مُغَضِبًا»⁽¹²⁾{آنگاه

که خشمگین رفت} اما علی علیه السّلام مجاهد و جنگو رفت؛ درباره یونس می فرماید: «فَالْتَقَمَهُ الحُْوتُ وَ هُوَ مُلِیم»⁽¹³⁾{[او

را به دریا افکندند] و عنبرماهی او را بلعید در حالی که او نکوهشگر خویش بود} و ماهی ها بر علی علیه السّلام سلام کردند و میان غالب و مغلوب فرق بسیار است! و خدوند یونس را «ذوالنون» نامید و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را «ذوالرّیحانتین» (صاحب دو گل خوشبو) نامید؛ و درباره یونس می فرماید: «إِذْ أَبَقَ إِلیَ الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ»⁽¹⁴⁾{آن گاه که به سوی کشتی پُر، بگریخت} و علی علیه السّلام کشتی آکنده از علم است: «من شهر علم هستم و علی دروازه آن»؛ و در مورد یونس گفته شد: «لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ مَذْمُوم»⁽¹⁵⁾{قطعاً نکوهش شده بر زمین خشک انداخته می‌شد.} و در جای دیگر: «وَ هُوَ مُلِیم»⁽¹⁶⁾{در حالی که او نکوهشگر خویش بود} و علی علیه السّلام را به مدت هزار ماه رها کرده، تنها گذاشته و لعنت کردند؛ و در حق یونس فرمود: «وَ أَنبَتْنَا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِّن یَقْطِین»⁽¹⁷⁾{و بر بالای [سَرِ] او درختی از [نوع] کدوبُن رویانیدیم} و علی علیه السّلام از میوه های بهشتی خورانده شد؛ و فرمود: «وَ أَرْسَلْنَاهُ إِلیَ مِاْئَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُون»⁽¹⁸⁾{و او را به سوی یکصد هزار [نفر از ساکنان نینوا] یا بیشتر روانه کردیم} و علی علیه السّلام امام و پیشوای انس و جن است؛ و یونس در جایی خدا را پرستش کرد که هیچ بشری در آنجا عبادت نکرده بود⁽¹⁹⁾

و علی علیه السّلام در مکانی به دنیا آمد که نه قبل و نه بعد از او کسی در آنجا متولد نشده و نخواهد شد.

زکریّا، در محراب مژده یحیی را به زکریا دادند و علی علیه السّلام نیز به تولّد حسن و حسین علیهما السّلام بشارت یافت؛ و زکریّا عرض کرد: «رَبّ‌ِ هَبْ لیِ مِن لَّدُنکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً»⁽²⁰⁾{پروردگارا، از جانب خود، فرزندی پاک و پسندیده به من عطا کن} اما بدون درخواست، به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله گفته شد:

ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ‌⁽¹⁾و قالت امرأة عمران إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً⁽²⁾و قال للمرتضي يُوفُونَ بِالنَّذْرِ⁽³⁾و قالت رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثي‌⁽⁴⁾و قال الله تعالي في زوجة علي وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ‌⁽⁵⁾أجاب الله دعاء زكريا رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً⁽⁶⁾الآية و أجاب عليا من غير سؤال فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ‌⁽⁷⁾نشر زكريا في الشجر و جز رأس يحيي في الطشت و قتل علي في المحراب و ذبح الحسين عليه السلام بكربلاء و ذكره الله في كتابه في سبعة عشر موضعا أولها البقرة و آخرها في ص و ذكر عليا في كذا موضع أوله صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ‌⁽⁸⁾و آخره وَ تَواصَوْا بِالْحَقِ‌⁽⁹⁾و قالت إِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَ ذُرِّيَّتَها⁽¹⁰⁾و قال المصطفي صلي الله عليه و آله للحسن و الحسين عليهما السلام أعيذكما من شر السامة و الهامة و من شر كل عين لامة⁽¹¹⁾و زكريا كان واعظ بني إسرائيل و كافل مريم و علي كان مفتي الأمة و كافل فاطمة عليها السلام.

المفجع:

و له خلتان من زكريا *** و هما غاظتا الحسود الغويا

كفل الله ذاك مريم إذ ك-ا *** ن تقيا و كان برا حفيا

فرأي عندها و قد دخل المح- *** راب من ذي الجلال رزقا هنيا

و كذا كفل الإله عليا *** خيرة الله و ارتضاه كفيا

خيرة بنت خير رضي الله *** لها الخير و الإمام الرضيا

و رأي جفنة تفور لديها *** من طعام الجنان لحما طريا

«ذُرِّیَّةَ بَعْضُهَا مِن بَعْض»⁽¹²⁾{فرزندانی که بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند} و زن عمران گفت: «إِنیّ‌ِ نَذَرْتُ لَکَ مَا فیِ بَطْنیِ مُحَرَّرًا»⁽¹³⁾{آنچه در شکم خود دارم نذر تو کردم تا آزاد شده [از مشاغل دنیا و پرستشگر تو] باشد} و درباره علی مرتضی علیه السّلام فرمود: «یُوفُونَ بِالنَّذْرِ»⁽¹⁴⁾{[همان بندگانی که] به نذر خود وفا می‌کردند} و زن عمران گفت: «رَبّ‌ِ إِنیّ‌ِ وَضَعْتهَُا أُنثی»⁽¹⁵⁾{پروردگارا، من دختر زاده‌ام} و خداوند متعال درباره همسر علی فرمود: «وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ »⁽¹⁶⁾{و زنانمان و زنانتان} خداوند دعای زکریا را اجابت فرمود: «زَکَرِیَّا إِذْ نَادَی رَبَّهُ رَبّ‌ِ لَا تَذَرْنیِ فَرْدًا وَ أَنتَ خَیرُْ الْوَارِثِین»⁽¹⁷⁾{و زکریّا را [یاد کن] هنگامی که پروردگار خود را خواند: «پروردگارا، مرا تنها مگذار و تو بهترین ارث برندگانی} و علی علیه السّلام را بدون خواستن اجابت فرمود: «فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُم» ⁽¹⁸⁾{پس پروردگارشان آنها را اجابت کرد ... } و زکریّا را در وسط درختی اره کردند و سر یحیی را در طشت از بدن جدا کردند و علی علیه السّلام در محراب به قتل رسید و حسین علیه السّلام در کربلا سر بریده شد و خداوند در هفده جای از کتاب خود وی را یاد فرموده که اولین آن در سوره بقره است و آخرین آن در سوره «ص» و علی علیه السّلام را در مواضع بسیاری در قرآن یاد فرموده که اولین آن در آیه: «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ»⁽¹⁹⁾{راه

آنهایی که برخوردارشان کرده‌ای} و آخرین آن در آیه«و تَوَاصَوْاْ بِالصَّبر»⁽²⁰⁾{و همدیگر را به حقّ سفارش‌کردند} و زن عمران گفت: «وَ إِنیّ‌ِ أُعِیذُهَا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهَا»⁽²¹⁾{و او و فرزندانش را از شیطان رانده شده، به تو پناه می‌دهم.»} و پیامبر مصطفی صَلی الله علیهِ و آله به حسن و حسین علیهما السّلام فرمود: من شما را از شرّ هر گزنده ای که نکشد و هر گزنده کشنده ای و از شرّ هر چشم زخمی به خدا پناه می دهم» و زکریا واعظ بنی اسرائیل بود و سرپرستی مریم را بر عهده داشت و علی علیه السّلام مفتی اُمّت بود و سرپرستی فاطمه علیهما السّلام را برعهده داشت.

مفجع:

يحيي عليه السلام قال الله ليحيي وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا⁽¹⁾و قال لعلي سلام علي آل ياسين‌⁽²⁾و قال ليحيي وَ بَرًّا بِوالِدَيْهِ‌⁽³⁾و لعلي إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ‌⁽⁴⁾.

الحميري:

أ لم يؤت الهدي و الحكم طفلا *** كيحيي يوم أوتيه صبيا

المفجع:

و له من صفات يحيي محل *** لم أغادره مهملا منسيا

إن رجسا من النساء بغيا *** كفلت قتله كفورا شقيا

و كذاك ابن ملجم، فرض الله *** له اللعن بكرة و عشيا

ذو القرنين قال النبي صلي الله عليه و آله إنك لذو قرنيها و قد شرحناه و إنه قد سد علي يأجوج و مأجوج و سد الله علي الشيعة كيد الشياطين و إنه قد كان يعرف لغات الخلق و علي علم منطق الطير و الدواب و الوحش و الجن و الإنس و الملائكة طلب ذو القرنين عين الحياة و لم يجدها و علي عليه السلام عين الحياة من أحبه لم يمت قلبه قط.

و لقمان ظهرت الحكمة منه و علي استفاضت العلوم كلها منه و قال الله تعالي وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ⁽⁵⁾و قال لعلي عليه السلام الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ‌⁽⁶⁾.

المفجع‌⁽⁷⁾:

نظير الخضر في العلماء فينا *** و ذاك له بلا كذب نظير

و هو فينا كذي القرنين فيهم *** برجعته له لون نضير⁽⁸⁾

یحیی علیه السّلام، خداوند به یحیی گفت: «وَ سَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا»⁽⁹⁾{و

درود بر او، روزی که زاده شد و روزی که می‌میرد و روزی که زنده برانگیخته می‌شود}و به علی علیه السّلام فرمود: «سَلَامٌ عَلیَ إِلْ‌یَاسِینَ»⁽¹⁰⁾{درود بر آل یاسین} و به یحیی فرمود: «وَ بَرَّا بِوَالِدَیْهِ»⁽¹¹⁾{و با پدر و مادر خود نیک رفتار بود} و درباره علی علیه السّلام فرمود: «إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ ... »⁽¹²⁾{همانا

نیکان از جامی نوشند ... }

سیّد حمیری:

مفجع:

و از لقمان حکمت به ظهور پیوست و از علی علیه السّلام تمام علوم استفاضه شد و خدای متعال فرمود: «وَ لَقَدْ ءَاتَیْنَا لُقْمَانَ الحِْکْمَة»⁽¹³⁾{و

به راستی، لقمان را حکمت دادیم} و به علی علیه السّلام فرمود: «الرَّحْمَانُ عَلَّمَ الْقُرْءَان»⁽¹⁴⁾{[خدای]

رحمان، قرآن را یاد داد}

مفجع:

-«در میان ما علی علیه السّلام همانند خضر در میان عُلماست، و بدون دروغ - به راستی - که او نظیر و همتای وی است؛

شعيب عليه السلام

المفجع:

و كما آجر الكليم شعيبا *** نفسه فاصطفي فتي عبقريا

و كذاك النبي كان مدي الأي- *** ام مستأجرا أخاه التقيا

فوفي في سنين عشر بما ع- *** اهد عفوا و لم يجده عصيا

فحباه بخيرة الله في النس- *** وان عرسا و حبة و صفيا⁽¹⁾

و شعيبا كان الخطيب إذا ما *** حضر القوم محفلا أو نديا

و علي خطيب فهم إذا المن- *** طق أعيا المفوه اللوذعيا⁽²⁾.

في مساواته مع داود و طالوت و سليمان عليهم السلام

قال الله تعالي يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ‌⁽³⁾و علي عليه السلام قال من لم يقل إني رابع الخلفاء الخبر و قال وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ‌⁽⁴⁾و قتل علي عمرا و مرحبا و كان له حجر فيه سبب قتل جالوت و لعلي سيف يدمر الكفار و قال لداود بَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسي وَ آلُ هارُونَ‌⁽⁵⁾و لعلي و ولده بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ‌⁽⁶⁾و بقية الله خير من بقية موسي و لداود سلسلة الحكومة و علي فلاق الأغلاق‌⁽⁷⁾أقضاكم علي و قال داود الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا علي العالمين‌⁽⁸⁾و هذا دعوي و قال الله لعلي فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ‌⁽⁹⁾و هذا دليل و قال الله لداود وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ‌⁽¹⁰⁾و قوله يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ‌⁽¹¹⁾و كان علي يسبح بالحصي و يسبحن معه و قال الله لداود عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ⁽¹²⁾