بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 38

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 38: تاریخ امیرالمومنین علیه السلام - 4

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب تاريخ أمير المؤمنين عليه السلام / ادامه کتاب تاریخ أمیر المؤمنین علیه السلام

تتمة أبواب النصوص الدالة علي الخصوص علي إمامة أمير المؤمنين صلوات الله و سلامه عليه من طرق الخاصة و العامة و بعض الدلائل التي أقيمت عليها

باب 56 أنه صلوات الله عليه الوصي و سيد الأوصياء و خير الخلق بعد النبي صلي الله عليه و آله و أن من أبي ذلك أو شك فيه فهو كافر

الأخبار

«1»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب الطَّبَرِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ: أَنَّهُ قَالَ عَلِيٌّ لِأَصْحَابِ الشُّورَي‌⁽¹⁾أُنَاشِدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَصِيّاً غَيْرِي قَالُوا اللَّهُمَّ لَا.

سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: إِنَّ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي وَ خَيْرُ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي يُنْجِزُ مَوْعِدِي وَ يَقْضِي دَيْنِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.

الطَّبَرِيُّ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيٌّ إِلَّا وَ لَهُ وَصِيٌّ فَمَنْ وَصِيُّكَ قَالَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي فِي أَهْلِي وَ خَيْرُ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي مُؤَدِّي دَيْنِي وَ مُنْجِزُ عِدَاتِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.

مُطَيْرُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ أَنَسٍ وَ قَيْسُ بْنُ ماناه وَ عُبَادَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَلْمَانَ كِلَاهُمَا عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: يَا سَلْمَانُ سَأَلْتَنِي مَنْ وَصِيِّي مِنْ أُمَّتِي فَهَلْ تَدْرِي مَنْ كَانَ‌⁽²⁾أَوْصَي إِلَيْهِ مُوسَي قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ أَوْصَي إِلَي يُوشَعَ لِأَنَّهُ كَانَ أَعْلَمَ أُمَّتِهِ وَ وَصِيِّي وَ أَعْلَمُ أُمَّتِي بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَ رَوَي قَرِيباً مِنْهُ أَحْمَدُ فِي فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ.

ادامه باب های نصوص دلالت کننده بر خصوص امامت أمیر المؤمنین صلوات الله و سلامه علیه از راه های خاصه و عامه

باب پنجاه و ششم : اینکه امیرالمؤمنین صلوات الله علیه وصی و سیّد اوصیا و بهترینِ مردم پس از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بوده و هرکس آن را نپذیرد یا در آن شک کند، کافر است

روایات

روایت 1

مناقب ابن شهر آشوب: علی علیه السّلام به اصحاب شوری فرمود: من شما را به خدا سوگند می دهم که آیا رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وصیّی جز من داشته است؟ گفتند: نه به خدا!

سلمان فارسی گوید: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرمود: همانا وصی من و خلیفه ام و بهترین کسی که بعد از خود بر جای می گذارم؛ کسی که وعده هایم را برآورده کند و وام مرا ادا نماید، علی بن ابی طالب است.

طبری از سلمان آورده است که گفت: به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله عرض کردم: یا رسول الله، هیچ پیامبری بدون وصی نبوده است، وصیّ شما کیست؟ فرمود: وصی و جانشین من در خانواده ام و بهترین کسی که پس از خودم بر جای می گذارم، کسی که وام مرا ادا می کند، به وعده های من عمل می کند، علی بن أبی طالب.

سلمان گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود ای سلمان، از وصیّ و جانشین من از میان اُمّتم پرسیدی، آیا می دانی موسی چه کسی را وصیّ خود کرد؟ عرض کردم: خدا و رسول او آگاه ترند. فرمود: یوشع را وصی خود کرد چون دانا ترین فرد اُمّتش بود؛ وصیّ من و دانا ترین فرد اُمّتم بعد از من علی بن ابی طالب است. نزدیک به این مضمون را احمد بن حنبل در کتاب «فضائل الصحابه» نقل کرده است .

أَبُو رَافِعٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله غُشِيَ عَلَيْهِ فَأَخَذْتُ بِقَدَمَيْهِ أُقَبِّلُهُمَا وَ أَبْكِي فَأَفَاقَ وَ أَنَا أَقُولُ مَنْ لِي وَ لِوُلْدِي بَعْدَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَرَفَعَ إِلَيَّ رَأْسَهُ وَ قَالَ اللَّهُ بَعْدِي وَ وَصِيِّي صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ.

زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام: أَنَّ أَبَا ذَرٍّ لَقِيَهُ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ أَشْهَدُ لَكَ بِالْوَلَاءِ وَ الْإِخَاءِ⁽¹⁾وَ الْوَصِيَّةِ. و روي أبو بكر بن مردويه مثل ذلك: سلمان و المقداد و عمار.

عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ جَبْرَئِيلَ نَظَرَ إِلَي عَلِيٍّ فَقَالَ هَذَا وَصِيُّكَ.

الْأَعْمَشُ عَنْ عَبَايَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَتَاهُ جَبْرَئِيلُ وَ عِنْدَهُ عَلِيٌّ فَقَالَ هَذَا خَيْرُ الْوَصِيِّينَ‌⁽²⁾.

الْمَسْعُودِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ زِيَادٍ الْبَاهِلِيِّ عَنْ شَرِيكِ بْنِ الْفُضَيْلِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ أُمِّي يُؤْذِينِي تَعْنِي عَلِيّاً فَقَالَ النَّبِيُّ إِنَّ عَلِيّاً لَا يُؤْذِي مُؤْمِناً إِنَّ اللَّهَ طَبَعَهُ يَوْمَ طَبَعَهُ عَلَي خُلُقِي‌⁽³⁾يَا أُمَّ هَانِئٍ إِنَّهُ أَمِيرٌ فِي الْأَرْضِ أَمِيرٌ فِي السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيّاً فَشِيثٌ وَصِيُّ آدَمَ وَ يُوشَعُ وَصِيُّ مُوسَي وَ آصَفُ وَصِيُّ سُلَيْمَانَ وَ شَمْعُونُ وَصِيُّ عِيسَي وَ عَلِيٌّ وَصِيِّي وَ هُوَ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَنَا صَاحِبُ الشَّفَاعَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ أَنَا الدَّاعِي وَ هُوَ الْمُؤَدِّي.

حِلْيَةُ أَبِي نُعَيْمٍ وَ وَلَايَةُ الطَّبَرِيِّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا أَنَسُ اسْكُبْ لِي وَضُوءاً ثُمَّ قَالَ فَصَلَّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ يَا أَنَسُ يَدْخُلُ عَلَيْكَ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ خَاتَمُ الْوَصِيِّينَ قَالَ أَنَسٌ قُلْتُ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ وَ كَتَمْتُهُ إِذْ جَاءَ عَلِيٌّ فَقَالَ مَنْ هَذَا يَا أَنَسُ قُلْتُ عَلِيٌّ فَقَامَ مُسْتَبْشِراً وَ اعْتَنَقَهُ ثُمَّ جَعَلَ يَمْسَحُ عَرَقَ وَجْهِهِ بِوَجْهِهِ فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُكَ صَنَعْتَ بِي شَيْئاً مَا صَنَعْتَهُ

ابو رافع گوید: در همان روزی که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وفات یافت، از حال رفته و بی هوش گردید، من پاهای آن حضرت را گرفته و شروع کردم به بوسیدن آن ها و گریستن، در این هنگام آن حضرت به هوش آمده در حالی که داشتم می گفتم: بعد شما من و فرزندانم چه کسی را داریم یا رسول الله؟ آن حضرت سر مبارک خویش را به طرف من کرده و فرمود: پس از من خدا را دارید و وصیّ من صالح المؤمنین را دارید.

زید بن علی از پدرش علیه السّلام آورده است که علی علیه السّلام به ابوذر برخورد، پس ابوذر عرض کرد: به ولایت، اخوّت و وصیّ پیامبر بودنت گواهی می دهم. و ابوبکر بن مردویه نظیر این روایت را از سلمان، مقداد و عمّار نقل کرده است.

عکرمه از ابن عباس آورده است که: جبرئیل نگاهی به علی علیه السّلام انداخته و به پیامبر گفت: وصیّ تو این است.

أعمش از عبایه از ابن عباس آورده است که جبرئیل در حالی نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمد که علی علیه السّلام نزد آن حضرت بود، پس گفت: این بهترینِ اوصیاست.

ام هانی دخت ابوطالب گوید: عرض کردم: یا رسول الله، پسر مادرم (علی علیه السّلام) مرا اذیت می کند. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: قطعاً علی مؤمنی را اذیت نمی کند. خداوند زمانی که سرشت او را آفرید، سرشت او را مطابق با خلق و خوی من آفرید. ای اُمّ هانی، او در زمین و در آسمان امیر است؛

بِي قَبْلُ قَالَ وَ مَا يَمْنَعُنِي وَ أَنْتَ تُؤَدِّي عَنِّي وَ تُسْمِعُهُمْ صَوْتِي وَ تُبَيِّنُ لَهُمْ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ .

وَ هَذَا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ‌⁽¹⁾فَأَقَامَ عَلِيّاً لِبَيَانِ ذَلِكَ. و قد تقدم حديث الوصية في بيعة العشيرة بالاتفاق.

وَ مِنْ كَلَامِ الصَّاحِبِ: صِنْوُهُ‌⁽²⁾الَّذِي وَاخَاهُ وَ أَجَابَهُ حِينَ دَعَاهُ وَ صَدَّقَهُ قَبْلَ النَّاسِ وَ لَبَّاهُ وَ سَاعَدَهُ وَ وَاسَاهُ وَ شَيَّدَ الدِّينَ وَ بَنَاهُ وَ هَزَمَ الشِّرْكَ وَ أَخْزَاهُ وَ بِنَفْسِهِ عَلَي الْفِرَاشِ فَدَاهُ وَ مَانَعَ عَنْهُ وَ حَمَاهُ وَ أَرْغَمَ مَنْ عَانَدَهُ و قَلَاهُ‌⁽³⁾وَ غَسَّلَهُ وَ وَارَاهُ وَ أَدَّي دَيْنَهُ وَ قَضَاهُ وَ قَامَ بِجَمِيعِ مَا أَوْصَاهُ ذَلِكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لَا سِوَاهُ.

وَ الْإِجْمَاعُ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا عَبَّاسُ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ تَقْبَلُ وَصِيَّتِي وَ تُنْجِزُ عِدَتِي وَ تَقْضِي دَيْنِي فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَمُّكَ شَيْخٌ كَبِيرٌ ذُو عِيَالٍ كَثِيرٍ وَ أَنْتَ تُبَارِي الرِّيحَ سَخَاءً وَ كَرَماً⁽⁴⁾وَ عَلَيْكَ وَعْدٌ لَا يَنْهَضُ بِهِ عَمُّكَ فَأَقْبَلَ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ تَقْبَلُ وَصِيَّتِي وَ تُنْجِزُ عِدَتِي وَ تَقْضِي دَيْنِي فَقَالَ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ادْنُ مِنِّي فَدَنَا مِنْهُ وَ ضَمَّهُ إِلَيْهِ وَ نَزَعَ خَاتَمَهُ مِنْ يَدِهِ وَ قَالَ لَهُ خُذْ هَذَا فَضَعْهُ فِي يَدِكَ وَ دَعَا بِسَيْفِهِ وَ دِرْعِهِ وَ يُرْوَي أَنَّ جَبْرَئِيلَ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ⁽⁵⁾فَجِي‌ءَ بِهَا إِلَيْهِ فَدَفَعَهَا إِلَي عَلِيٍّ فَقَالَ لَهُ اقْبِضْ هَذَا فِي حَيَاتِي وَ دَفَعَ إِلَيْهِ بَغْلَتَهُ وَ سَرْجَهَا وَ قَالَ امْضِ عَلَي اسْمِ اللَّهِ إِلَي مَنْزِلِكَ ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ.

ابْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فِي الْعِقْدِ بَلْ رَوَتْهُ الْأُمَّةُ بِأَجْمَعِهَا عَنْ أَبِي رَافِعٍ وَ غَيْرِهِ: أَنَّ عَلِيّاً نَازَعَ الْعَبَّاسَ إِلَي أَبِي بَكْرٍ فِي بُرْدِ النَّبِيِ‌⁽⁶⁾وَ سَيْفِهِ وَ فَرَسِهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَيْنَ كُنْتَ يَا عَبَّاسُ حِينَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَنْتَ أَحَدُهُمْ فَقَالَ أَيُّكُمْ يُوَازِرُنِي فَيَكُونَ وَصِيِّي

خداوند برای هر پیامبری وصیّی قرار داده است، از این رو «شیث» وصیّ آدم، «یوشع» وصیّ موسی، «آصف» وصیّ سلیمان، «شمعون» وصیّ عیسی و «علی» وصیّ من است که در دنیا و آخرت بهترینِ اوصیاست، و من روز قیامت صاحب شفاعت هستم و من دعوتگرم و علی ادا کننده است.

«حلیة» ابونعیم و « الولایۀ» طبری: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای انس، آب وضویی برای من مهیّا کن. سپس وضو گرفته، دو رکعت نماز گزارد و فرمود: ای انس، از این در امیرمؤمنان، سرور مسلمانان، پیشوای دست و روی سپیدان و خاتم اوصیا بر تو وارد می شود. انس گوید: با خود گفتم: خداوندا ،او را مردی از انصار قرار ده! و آن را پوشیده داشتم که ناگاه علی علیه السّلام وارد گشت. پس پیامبر با شادمانی برخاست و وی را در آغوش گرفت آن گاه شروع کرد به مالیدن عرق صورت علی به صورت مبارک خودشان. پس علی علیه السّلام عرض کرد: یا رسول الله، تاکنون چنین رفتاری را از شما مشاهده نکرده ام! فرمود: چرا چنین نکنم در حالی که تو رسالت مرا به مردم ابلاغ نموده، صدای مرا به گوش ایشان می رسانی و اختلافات آن ها را برطرف می سازی!

و این خود از سخنان خدای عزّوجل است که فرمود:«وَ مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ إِلَّا لِتُبَینِ‌َّ لهَُمُ الَّذِی اخْتَلَفُواْ فِیه»⁽⁷⁾{و

ما [این] کتاب را بر تو نازل نکردیم، مگر برای اینکه آنچه را در آن اختلاف کرده‌اند، برای آنان توضیح دهی} و با این سخن علی علیه السّلام را برای بیان این امر به امامت منصوب فرمود. و حدیث وصیّت در بیعت عشیره که مورد اتفاق همه است، پیش از این مذکور افتاد.

از کلام صاحب است: همتای او کسی است که در حق وی برادری کرد، چون دعوتش فرمود اجابتش نمود، پیش از مردم او را تصدیق کرده، دعوتش را پذیرفت، به یاریش شتافته و با وی همدردی نمود، دین را برافراشته آن را بنا نمود، شرک را شکست داده و خوار ساخت، در بستر، خود را پیش مرگ آن حضرت نمود، از او دفاع نموده و حمایتش کرد، و بینی دشمنانش را به خاک مالید و آنان را به خشم آورد، و غسلش داد و به خاکش سپرد، وام او را پرداخته، تعهداتش را به جای آورد و به همه وصیت هایش عمل کرد، و آن شخص کسی جز امیرالمؤمنین علیه السّلام نیست.

وَ خَلِيفَتِي فِي أَهْلِي وَ يُنْجِزَ مَوْعِدِي وَ يَقْضِيَ دَيْنِي فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ فَمَا أَقْعَدَكَ مَجْلِسَكَ هَذَا تَقَدَّمْتَهُ وَ تَأَمَّرْتَ عَلَيْهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَ غَدْراً يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

وَ قَالَ مُتَكَلِّمٌ لِهَارُونَ الرَّشِيدِ أُرِيدُ أَنْ أُقَرِّرَ هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ بِأَنَّ عَلِيّاً كَانَ ظَالِماً فَقَالَ لَهُ إِنْ فَعَلْتَ فَلَكَ كَذَا وَ كَذَا فَأَمَرَ بِهِ‌⁽¹⁾فَلَمَّا حَضَرَ فَقَالَ الْمُتَكَلِّمُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ رَوَتِ الْأُمَّةُ بِأَجْمَعِهَا أَنَّ عَلِيّاً نَازَعَ الْعَبَّاسَ إِلَي أَبِي بَكْرٍ فِي بُرْدِ النَّبِيِّ وَ سَيْفِهِ وَ فَرَسِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَيُّهُمَا الظَّالِمُ لِصَاحِبِهِ فَخَافَ مِنَ الرَّشِيدِ فَقَالَ لَمْ يَكُنْ فِيهِمَا ظَالِمٌ قَالَ فَيَخْتَصِمُ اثْنَانِ فِي أَمْرٍ وَ هُمَا جَمِيعاً مُحِقَّانِ قَالَ نَعَمْ اخْتَصَمَ الْمَلَكَانِ إِلَي دَاوُدَ وَ لَيْسَ فِيهِمَا ظَالِمٌ وَ إِنَّمَا أَرَادَا أَنْ يُنَبِّهَاهُ عَلَي الْحُكْمِ كَذَلِكَ هَذَانِ تَحَاكَمَا إِلَي أَبِي بَكْرٍ لِيُعَرِّفَاهُ ظُلْمَهُ‌⁽²⁾.

«2»

لي، [الأمالي] للصدوق ل، [الخصال] بِالْإِسْنَادِ إِلَي دَارِمٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِائَةَ أَلْفِ نَبِيٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِينَ أَلْفَ نَبِيٍّ أَنَا أَكْرَمُهُمْ عَلَي اللَّهِ وَ لَا فَخْرَ وَ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِائَةَ أَلْفِ وَصِيٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِينَ أَلْفَ وَصِيٍّ فَعَلِيٌّ أَكْرَمُهُمْ عَلَي اللَّهِ وَ أَفْضَلُهُمْ‌⁽³⁾.

لي، [الأمالي] للصدوق ل، [الخصال] بِالْإِسْنَادِ إِلَي دَارِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾أقول الأبواب مشحونة من أخبار هذا المطلوب.

«3»

لي، [الأمالي] للصدوق ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِيمِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ أَنْتَ خَيْرُ الْبَشَرِ وَ لَا يَشُكُّ فِيكَ إِلَّا كَافِرٌ⁽⁵⁾.

«4»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب ابْنُ بَطَّةَ فِي الْإِبَانَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ‌⁽⁶⁾عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ

و اجماع در حدیث ابن عباس در رحلت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله، وجود دارد مبنی بر اینکه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای عباس، ای عموی رسول خدا، آیا وصایت مرا می پذیری و وعده های مرا به جا می آوری و وام مرا ادا می کنی؟ عباس گفت: یا رسول الله، عمویتان مردی سالخورده و عیالوار است و شما در سخاوت و کرم از باد پیشی گرفته ای؛ و تعهداتی به عهده شماست، که عمویتان از عهده برآوردن آن ها بر نمی آید، پس آن حضرت به علی علیه السّلام رو کرده و فرمود: آیا وصایت مرا می پذیری و وعده های مرا به جا می آوری و وام مرا ادا می کنی؟ عرض کرد: بلی یا رسول الله! سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: نزدیک من بیا! چون علی علیه السّلام نزدیک آمد، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله او را در آغوش گرفته، انگشتری خویش را در آورده و به وی داد و فرمود: این انگشتری را بگیر و در انگشت کن، آن گاه شمشیر و سپر خود را طلبیده- و روایت است که جبرئیل از آسمان فرود آمده آن ها را با خود آورد و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آن دو را به علی علیه السّلام سپرد- و به علی فرمود: در حیات خودم آن ها را از من بگیر، سپس استر خود و زین و برگ آن را نیز به علی داده و فرمود: به نام خدا به خانه ات برو؛ و اندکی بعد بیهوش شد و بقیه ماجرا.

ابن عبد ربّه در کتاب « العقد الفرید» بلکه همه اُمّت از ابو رافع و دیگران آورده اند که علی علیه السّلام از عباس به خاطر تصاحب بُرد، شمشیر و اسب پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به ابوبکر شکایت نمود. ابوبکر گفت: عباس، وقتی پیامبرصَلی الله علیهِ و آله فرزندان عبدالمطلّب را که تو نیز یکی از ایشان بودی،گِرد آورد و به آنان فرمود: کدام یک از شما مرا پشتیبانی می کند تا وصی و جانشین من در خاندانم گردد، وعده های مرا به جای آوَرَد و وام مرا پرداخت نماید؟! تو در آن موقع کجا بودی؟ عباس به وی گفت: در این صورت چه چیزی باعث شده است که تو بر این جایگاه بنشینی، بر او پیشی گرفته و امیر او گشته ای!؟ ابوبکر گفت: ای فرزندان عبدالمطلّب شما هم مرا فریب می دهید؟

یکی از متکلّمان به هارون الرشید گفت: می خواهم از هشام بن حکم اقرار بگیرم که علی علیه السلام ستمگر بوده است! هارون به وی گفت: اگر بتوانی از عهده این کار برآیی، چنین و چنان پاداش هایی نزد من خواهی داشت. پس امر به احضار هشام بن حکم نمود و چون آمد، آن متکلّم به وی گفت: ای ابو محمّد، اُمّت به اجماع روایت کرده اند که علی بر سر تصاحب بُرد، شمشیر و اسب پیامبر نزد ابوبکر از عباس شکایت کرد. هشام گفت: بلی، همین طور است. متکلّم گفت: به نظر تو کدام یک از آن دو در حق دیگری ستم ورزیده است؟ پس هشام از هارون الرشید ترسیده و گفت: هیچ کدام ستم نکرده اند. متکلّم گفت: مگر می شود دو نفر باهم اختلاف داشته باشند و هر دو بر حق باشند؟! هشام گفت: بلی، دو فرشته نزد داود علیه السّلام شکایت کردند در حالی که هیچ کدام ستمگر نبودند بلکه خواستند درست قضاوت کردن را به وی گوشزد کنند و علی و عبّاس نیز بدان سبب نزد ابوبکر شکایت کردند که ستمگریش را به رخش بکشند.⁽⁷⁾

روایت 2

امالی صدوق- الخصال: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خدای عزّوجل یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر آفرید و من نزد خدا از همه آن ها گرامی ترم و این را از باب فخرفروشی نمی گویم، و خدای عزّوجل یکصد و بیست و چهار هزار وصی آفرید که علی نزد خدا ⁽⁸⁾

گرامی ترین و با فضیلت ترین آن هاست.

امالی صدوق- الخصال: زید بن علی از پدران بزرگوارش علیهم السّلام از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله مانند آن را روایت کرده است.⁽⁹⁾

می گویم: باب های این کتاب پر است از روایاتی که در این معنا نقل شده اند.

روایت 3

امالی صدوق- عیون اخبار الرضا: امام رضا از پدرانش علیهم السّلام روایت نموده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام فرمود: تو خیرالبَشَر هستی و جز کافر کسی در این مورد شک نمی کند.⁽¹⁰⁾

روایت 4

مناقب ابن شهر آشوب: ابن عباس گوید:

وَ أَبُو صَالِحٍ الْمُؤَذِّنُ فِي الْأَرْبَعِينِ وَ السَّمْعَانِيُّ فِي الْفَضَائِلِ بِإِسْنَادِهِمَا عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ اللَّفْظُ لَهُ قَالَ: لَمَّا زَوَّجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَاطِمَةَ مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَتْ زَوَّجْتَنِي لِعَائِلٍ لَا مَالَ لَهُ فَقَالَ يَا فَاطِمَةُ أَ مَا تَرْضَيْنَ أَنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَي أَهْلِ الْأَرْضِ وَ اخْتَارَ مِنْهَا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبُوكِ وَ الْآخَرُ بَعْلُكِ‌⁽¹⁾.

«5»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَطَوَانِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَنَسٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَأَقْبَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله قَدْ أَتَاكُمْ أَخِي ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي الْكَعْبَةِ فَضَرَبَهَا بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ هَذَا وَ شِيعَتَهُ لَهُمُ الْفَائِزُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ أَوَّلُكُمْ إِيمَاناً مَعِي وَ أَوْفَاكُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَقْوَمُكُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ أَعْدَلُكُمْ فِي الرَّعِيَّةِ وَ أَقْسَمُكُمْ بِالسَّوِيَّةِ وَ أَعْظَمُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَزِيَّةً قَالَ فَنَزَلَتْ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ⁽²⁾قَالَ فَكَانَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله إِذْ أَقْبَلَ عَلِيٌّ عليه السلام قَالُوا قَدْ جَاءَ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ⁽³⁾.

«6»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عُمَرَ التَّمَّارِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هِلْقَامٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ وَ عُبَيْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ ذَاكَ خَيْرُ الْبَشَرِ⁽⁴⁾.

«7»

لي، [الأمالي] للصدوق يَعْقُوبُ بْنُ يُوسُفَ الْفَقِيهُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدٍ الْكِنْدِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شَرِيكٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَتْ ذَاكَ خَيْرُ الْبَشَرِ وَ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا كَافِرٌ⁽⁵⁾.

«8»

لي، [الأمالي] للصدوق يَعْقُوبُ بْنُ يُوسُفَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْخَيْطِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي الْأَزْدِيِ

چون پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فاطمه علیها السّلام را به زوجیّت علی علیه السّلام در آورد، فاطمه علیها السّلام عرض کرد: مرا به زوجیّت مردی فقیر که هیچ ثروتی ندارد در آوردید! پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: فاطمه، آیا خوشنود نیستی از این که خداوند نگاهی یر زمین انداخت و دو تن از میان مردمان آن برگزید؛ یکی از آن دو پدرت بود و دیگری همسرت!⁽⁶⁾

روایت 5

امالی طوسی: جابر بن عبدالله گوید: در محضر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بودیم که علی بن ابی طالب علیه السّلام آمد؛ پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: برادرم نزد شما آمد، سپس رو به کعبه کرده و با دست بر دیوار آن زده و فرمود: سوگند به آنکه جانم در دست اوست که این و پیروان او در روز قیامت رستگارانند؛ سپس فرمود: او نخستین کسی است از میان شما که به من ایمان آورده و با من همراه شد؛ و وفادارترین شما به عهد و پیمان خدا و قیام کننده ترین شما به امر خدا و دادگر ترین شما در کار رعیّت و به مساوی تقسیم کننده ترین و به جهت برخورداری از امتیاز، بزرگ ترین شما نزد خداست؛ گوید: پس آیه:«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّة»⁽⁷⁾{در

حقیقت کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند، آنانند که بهترین آفریدگانند} نازل گردید. گوید: از آن پس هرگاه علی علیه السّلام می آمد، صحابه محمّد صَلی الله علیهِ و آله می گفتند:«بهترین آفریدگان آمد».⁽⁸⁾

روایت 6

امالی طوسی: عطیّه عوفی گوید: از جابر بن عبدالله درباره علی بن أبی طاالب پرسیدم، گفت: او خیرُالبشر است.⁽⁹⁾

روایت 7

امالی صدوق: عطا گوید: از عایشه درباره علی بن ابی طالب پرسیدم، گفت: او خیرالبشر است و جز کافر در این شک نمی کند.⁽¹⁰⁾

روایت 8

امالی صدوق: ربعی می گوید: از حذیفه بن یمان

عَنْ حَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْعُرَنِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يُوسُفَ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ حُذَيْفَةَ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ ذَاكَ خَيْرُ الْبَشَرِ وَ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا مُنَافِقٌ‌⁽¹⁾.

«9»

لي، [الأمالي] للصدوق مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الصَّيْرَفِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ قَالَ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ الْبَصْرِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ وَ أَبِي الْخَيْرِ مَعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِي بَكْرٍ النَّخَعِيِ‌⁽²⁾عَنْ شَرِيكٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ خَيْرُ الْبَشَرِ وَ مَنْ أَبَي فَقَدْ كَفَرَ⁽³⁾.

يف، [الطرائف] ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ كَامِلٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْيَشْكُرِيِّ عَنْ شَرِيكٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

«10»

لي، [الأمالي] للصدوق ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ فَمَنْ أَبَي فَقَدْ كَفَرَ الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

«11»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب الْمَسْعُودِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: أَفْضَلُ أُمَّتِي عَلِيٌّ. وَ فِي رِوَايَةٍ: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَفْضَلُ أُمَّتِي.

عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ سُفْيَانَ عَنْ أَفْضَلِ الصَّحَابَةِ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام⁽⁶⁾.

«12»

ير، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ الْهَجَرِيِ‌⁽⁷⁾عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ أَوَّلَ وَصِيٍّ كَانَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ وَ مَا مِنْ نَبِيٍّ مَضَي إِلَّا وَ لَهُ وَصِيٌّ كَانَ عَدَدُ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ مِائَةَ أَلْفِ نَبِيٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِينَ أَلْفَ نَبِيٍّ خَمْسَةٌ مِنْهُمْ أُولُو الْعَزْمِ نُوحٌ وَ إِبْرَاهِيمُ وَ مُوسَي وَ عِيسَي وَ مُحَمَّدٌ عليهم السلام

در باره علی علیه السلام سوال شد؛ گفت: او خیرالبشر است و جز منافق در این تردید نمی کند.⁽⁸⁾

روایت 9

امالی صدوق: حذیفه گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بن ابی طالب خیرالبشر است و هر که این مطلب را نپذیرد به یقین کفر ورزیده است.⁽⁹⁾

الطرائف: ابن مردویه با سندی از ابووائل نظیر این روایت را نقل کرده است.⁽¹⁰⁾

روایت 10

امالی صدوق: جابر بن عبدالله انصاری گوید: علی خیرالبشر است و هرکه این مطلب را نپذیرد تحقیقاً کفر ورزیده است؛ ادامه حدیث.⁽¹¹⁾

روایت 11

مناقب ابن شهر آشوب: ابوسعید خدری گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: افضل اُمّت من علی است؛ و در روایتی دیگر: علی بن ابی طالب افضل اُمّت من است.

عبدالرزاق از معمر نقل کرده که: از سفیان ثوری درباره افضل صحابه پرسیدم، گفت: علی علیه السّلام.⁽¹²⁾

روایت 12

بصائر الدرجات: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: نخستین وصی بر روی زمین هبۀ الله پسر آدم بود، و هیچ پیامبر از دنیا نرفته مگر اینکه وصیّی داشته است؛ و تعداد پیامبران یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر بوده است که پنج تن از ایشان اولوالعزم هستند: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمّد صلوات الله علیهم اجمعین،

وَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام كَانَ‌⁽¹⁾هِبَةَ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ وَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِيَاءِ وَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ كَمَا أَنَّ مُحَمَّداً وَرِثَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ عَلَي قَائِمَةِ الْعَرْشِ مَكْتُوبٌ حَمْزَةُ أَسَدُ اللَّهِ وَ أَسَدُ رَسُولِ اللَّهِ وَ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ فِي زَوَايَا الْعَرْشِ مَكْتُوبٌ عَنْ يَمِينِ رَبِّهَا وَ كِلْتَا يَدَيْهِ يَمِينٌ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَهَذِهِ حُجَّتُنَا عَلَي مَنْ أَنْكَرَ حَقَّنَا وَ جَحَدَنَا مِيرَاثَنَا وَ مَا نَاصَفَنَا مِنَ الْكَلَامِ فَأَيُّ حُجَّةٍ تَكُونُ أَبْلَغَ مِنْ هَذَا⁽²⁾.

«13»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب ابْنُ مُجَاهِدٍ فِي التَّارِيخِ وَ الطَّبَرِيُّ فِي الْوَلَايَةِ وَ الدَّيْلَمِيُّ فِي الْفِرْدَوْسِ وَ أَحْمَدُ فِي الْفَضَائِلِ وَ الْأَعْمَشُ عَنْ أَبِي وَائِلٍ وَ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ عَائِشَةَ وَ قَيْسٌ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالُوا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ فَمَنْ أَبَي فَقَدْ كَفَرَ وَ مَنْ رَضِيَ فَقَدْ شَكَرَ.

أَبُو الزُّبَيْرِ وَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ وَ جَوَّابٌ قَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ: رَأَيْتُ جَابِراً يَتَوَكَّأُ عَلَي عَصَاهُ وَ هُوَ يَدُورُ فِي سِكَكِ الْمَدِينَةِ وَ مَجَالِسِهِمْ وَ هُوَ يَرْوِي هَذَا الْخَبَرَ ثُمَّ يَقُولُ مَعَاشِرَ الْأَنْصَارِ أَدِّبُوا أَوْلَادَكُمْ عَلَي حُبِّ عَلِيٍّ فَمَنْ أَبَي فَلْيَنْظُرْ فِي شَأْنِ أُمِّهِ.

الدَّارِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ جُمَيْعٍ التَّيْمِيِّ كِلَيْهِمَا⁽³⁾عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا لَمَّا رَوَتْ هَذَا الْخَبَرَ قِيلَ لَهَا فَلِمَ حَارَبْتَهُ‌⁽⁴⁾قَالَتْ مَا حَارَبْتُهُ مِنْ ذَاتِ نَفْسِي إِلَّا حَمَلَنِي طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ وَ فِي رِوَايَةٍ: أَمْرٌ قُدِّرَ وَ قَضَاءٌ غَلَبَ.

أَبُو وَائِلٍ وَ وَكِيعٌ وَ أَبُو مُعَاوِيَةَ وَ الْأَعْمَشُ وَ شَرِيكٌ وَ يُوسُفُ الْقَطَّانُ بِأَسَانِيدِهِمْ: أَنَّهُ سُئِلَ جَابِرٌ وَ حُذَيْفَةُ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالا عَلِيٌّ خَيْرُ الْبِشْرِ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا كَافِرٌ. وَ رَوَي عَطَاءٌ عَنْ عَائِشَةَ: مِثْلَهُ وَ رَوَاهُ مُسْلِمُ بْنُ الْجَعْدِ⁽⁵⁾عَنْ جَابِرٍ بِأَحَدَ عَشَرَ طَرِيقاً.

الطَّبَرِيُّ فِي تَارِيخِهِ: أَنَّ الْمَأْمُونَ أَظْهَرَ الْقَوْلَ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ وَ تَفْضِيلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ

و علی بن ابی طالب علیه السّلام هدیه خداوند به محمّد صلی الله علیه و آله و سلم است که عِلم اوصیا و عِلم هر که پیش از او بوده به ارث برده است، همان طور که محمّد علم پیامبران و رسولان پیش از خود را به ارث برده است؛ و بر ستون عرش نوشته اند: حمزه، شیرخدا و شیر رسول خدا و سرور شهیدان است، و در گوشه های عرش در سمت راست خدا- و هر دو دست خدا راست است- نوشته شده: علی امیرمؤمنان است. و این حجّت ما بر کسی است که حقّ ما را انکار نموده و میراث ما را نپذیرد و نیز در سخن، راه انصاف را نسبت به ما نپیموده است، پس کدام حجّت از این رساتر می تواند باشد؟⁽⁶⁾

روایت 13

مناقب ابن شهر آشوب: ابن مجاهد در تاریخ خود، طبری در «الولایۀ»، دیلمی در «الفردوس»، احمد بن حنبل در «الفضائل»، اعمش از ابو وائل و از عطیه از عایشه، و قیس از ابو حازم از جریر بن عبدالله گفته اند: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی خیرالبشر است، پس هرکس نپذیرد تحقیقاً کفر ورزیده و آنکه پذیرد به یقین شُکر گزارده است.

ابو الزبیر، عطیه عوفی و جوّاب هریک گفته اند: جابر را در حالی دیدم که بر عصایش تکیه داده و در محله های مدینه و مجالس آن ها می گشت و این حدیث را روایت نموده سپس می گفت: ای جماعت انصار، فرزندان خود را بر حُبّ علی تربیت کنید و اگر کسی از آن ها نپذیرفت، باید در کار مادرش نظر کند!

الداری با اسناد خود از اصبغ بن نباته از جمیع تیمی هر دو از عایشه آورده اند که چون وی این حدیث را روایت کرد به وی گفتند: پس چرا با وی جنگیدی؟ گفت: من از خود با او نجنگیدم بلکه طلحه و زبیر مرا وادار به این کار کردند؛ و در روایتی گفت: کاری مقدّر بود و قضایی غالب!

ابو وائل، وکیع، ابو معاویه، اعمش، شُریک و یوسف قطّان با اسانید خود آورده اند که از جابر و حذیفه درباره علی علیه السّلام سؤال شد، گفتند: علی خیرالبشر است و جز کافر در این مطلب تردید به خود راه نمی دهد؛ عطاء شبیه این روایت را از عایشه و مسلم بن جعد با یازده طریق از جابر نقل کرده اند.

طبری در تاریخ خود آورده است که مأمون عقیده مخلوق بودن قرآن و تفضیل علی بن ابی طالب علیه السّلام

عليه السلام وَ قَالَ هُوَ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي شَهْرِ⁽¹⁾رَبِيعٍ الْأَوَّلِ سَنَةَ اثْنَيْ عَشَرَ وَ مِائَتَيْنِ وَ قَالَ الْبَغْدَادِيُّونَ وَ أَكْثَرُ الْبَصْرِيِّينَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ أَفْضَلُ الْخَلْقِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ هُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيِّ.

أَبُو بَكْرٍ الْهُذَلِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ: أَنَّ رَجُلًا أَتَي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِي شَيْئاً يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهِ قَالَ عَلَيْكَ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنَّهُ يَنْفَعُكَ فِي عَاجِلِ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتِكَ إِذْ أَقْبَلَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاطِمَةُ تَدْعُوكَ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ الرَّجُلُ مَنْ هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هَذَا مِنَ الَّذِينَ يَقُولُ اللَّهُ فِيهِمْ‌⁽²⁾إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ⁽³⁾

ابْنُ عَبَّاسٍ وَ أَبُو بَرْزَةَ وَ ابْنُ شَرَاجِيلَ وَ الْبَاقِرُ عليه السلام: قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ مُبْتَدِئاً إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ وَ مِيعَادِي وَ مِيعَادُكُمُ الْحَوْضُ إِذَا حُشِرَ النَّاسُ جِئْتَ أَنْتَ وَ شِيعَتُكَ غُرّاً مُحَجَّلِينَ.

أَبُو نُعَيْمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ فِيمَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي عَلِيٍّ عليه السلام بِالْإِسْنَادِ عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: نَحْنُ أَهْلُ بَيْتٍ لَا نُقَاسُ بِالنَّاسِ فَقَامَ رَجُلٌ فَأَتَي ابْنَ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ صَدَقَ عَلِيٌّ عليه السلام أَ وَ لَيْسَ النَّبِيُّ لَا يُقَاسُ بِالنَّاسِ وَ قَدْ نَزَلَ فِي عَلِيٍّ عليه السلام إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ.

أَبُو بَكْرٍ الشِّيرَازِيُّ فِي كِتَابِ نُزُولِ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ حَدَّثَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ عليه السلام صَدَّقَ أَوَّلَ النَّاسِ بِرَسُولِ اللَّهِ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ تَمَسَّكُوا بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ يَعْنِي عَلِيّاً أَفْضَلَ الْخَلِيقَةِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله إِلَي آخِرِ السُّورَةِ.

الْأَعْمَشُ عَنْ عَطِيَّةَ عَنِ الْخُدْرِيِّ وَ رَوَي الْخَطِيبُ عَنْ جَابِرٍ: أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

را در ربیع الأول سال دویست و دوازده آشکار نموده و گفت: او افضل مردم پس از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است. بغدادیان و اکثر معتزلی های بصری گفتند: افضل مردم پس از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی بن ابی طالب علیه السّلام است و این، باور ابوعبدالله بصری است.

ابوبکر هذلی از شعبی آورده است که مردی نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و عرض کرد: یا رسول الله، مرا چیزی بیاموز که خداوند بابت آن مرا سودی رساند! فرمود: نیکوکار باش که در دنیا و آخرت تو را سودمند باشد، در این هنگام علی علیه السّلام آمده و عرض کرد: یا رسول الله، فاطمه سلام الله علیها شما را دعوت کرده است. فرمود: باشد؛ آن مرد عرض کرد: یا رسول الله، این مرد کیست؟ فرمود: این مرد از جمله کسانی است که خداوند درباره ایشان فرموده است:«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّةِ»⁽⁴⁾{در

حقیقت کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند، آنانند که بهترین آفریدگانند.}

ابن عباس و ابو برزه و ابن شراحیل و امام باقر علیه السّلام گویند: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بی مقدمه به علی علیه السّلام فرمود: مصداق آیه:«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّةِ» تو و شیعیان تو هستند و وعده گاه من و شما بر سرحوض کوثر است که چون مردم محشور گردند، تو و شیعیانت دست و رو سپید خواهید آمد.

ابونعیم اصفهانی در کتاب «فیما نزل من القرآن فی علی علیه السّلام» به اسنادش از حارث روایت کرده که علی علیه السّلام فرمود: ما اهل بیت با دیگر مردم مقایسه نمی شویم. پس مردی برخاسته نزد ابن عبّاس رفته وی را از این سخن آگاه نمود، ابن عباس گفت: علی علیه السّلام راست می گوید، مگر نه اینکه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله با مردم مقایسه نمی شود؟! درباره علی علیه السّلام نیز آیه:«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّةِ» نازل شده است.

ابوبکر شیرازی در کتاب «نزول القرآن فی شأن امیرالمؤمنین علیه السّلام» از انس بن مالک آورده است که گفت: آیه:« إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ» در شأن علی علیه السّلام نازل گردیده زیرا وی نخستین کسی است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را تصدیق نمود و «وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ» یعنی: خود را ملزم به انجام فرایض نمودند،« أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّة» بدین معناست که علی علیه السّلام افضل آفریدگان پس از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله است ... تا آخر سوره.

اعمش از عطیّه از ابوسعید خدری و نیز خطیب از جابر روایت کرده اند که چون این آیه (بیّنۀ/7) نازل گردید،

قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ. وَ فِي رِوَايَةِ جَابِرٍ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا أَقْبَلَ عَلِيٌّ قَالُوا جَاءَ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ.

الْبَلَاذُرِيُّ فِي التَّارِيخِ قَالَ عَطِيَّةُ قُلْنَا لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَخْبِرْنَا عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ كَانَ خَيْرَ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

ابْنُ عُبْدُوسٍ الْهَمْدَانِيُّ وَ الْخَطِيبُ الْخُوارِزْمِيُّ فِي كِتَابَيْهِمَا بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ صلي الله عليه و آله: إِنَّ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ خَيْرَ مَنْ أُخَلِّفُهُ بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام.

تَارِيخُ الْخَطِيبِ رَوَي الْأَعْمَشُ عَنْ عَدِيٍّ عَنْ زِرٍّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ لَمْ يَقُلْ عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ فَقَدْ كَفَرَ.

وَ عَنْهُ فِي التَّارِيخِ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خَيْرُ رِجَالِكُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ خَيْرُ شَبَابِكُمُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ خَيْرُ نِسَائِكُمْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ.

الطَّبَرِيَّانِ فِي الْوَلَايَةِ وَ الْمَنَاقِبِ بِإِسْنَادِهِمَا إِلَي مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ إِلَي اللَّهِ وَسِيلَةً أَيِ الْمُخْدَجُ وَ أَصْحَابُهُ.

وَ دَخَلَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَلَي مُعَاوِيَةَ بَعْدَ مُصَالَحَةِ الْحَسَنِ عليه السلام فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَرْحَباً بِمَنْ لَا يَعْرِفُ حَقّاً فَيَتَّبِعَهُ وَ لَا بَاطِلًا فَيَجْتَنِبَهُ فَقَالَ أَرَدْتَ أَنْ أُعِينَكَ عَلَي عَلِيٍّ بَعْدَ مَا سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِابْنَتِهِ فَاطِمَةَ أَنْتِ خَيْرُ النَّاسِ أَباً وَ بَعْلًا؟

وَ رُوِيَ عَنْ سَلْمَانَ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خَيْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.

الطَّالَقَانِيُّ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ: لَمَّا دَوَّنَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الدَّوَاوِينَ‌⁽¹⁾بَدَأَ بِالْحَسَنِ وَ بِالْحُسَيْنِ عليه السلام فَمَلَأَ حَجْرَهُمَا مِنَ الْمَالِ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ تُقَدِّمُهُمَا عَلَيَّ وَ لِي صُحْبَةٌ وَ هِجْرَةٌ دُونَهُمَا فَقَالَ عُمَرُ اسْكُتْ

پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود:« خَیرٌ البریَّۀ» علی است. و در روایت جابر آمده است: چون علی علیه السّلام می آمد، صحابه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله می گفتند:«خَیرٌ البریَّۀ» آمد .

بلاذری در کتاب تاریخ خود آورده است که عطیّۀ گفت: به جابر بن عبدالله گفتیم: از علی برای ما بگو! گفت: او بهترینِ مردم پس از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بود.

ابن عبدوس همدانی و خطیب خوارزمی در کتاب های خود به اسنادشان از سلمان فارسی آورده اند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: برادر، وزیر و بهترین کسی که پس از خودم بر جای می گذارم، علی بن ابی طالب علیه السّلام است.

تاریخ خطیب: علی علیه السّلام گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکس علی را خیرالبشر نداند، یقیناً کفر ورزیده است.

خطیب در کتاب تاریخ به اسنادش از علقمه از عبدالله: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: بهترینِ مردان شما علی بن ابی طالب و بهترین جوانان شما حسن و حسین و بهترینِ زنان شما فاطمه بنت محمّد است.

هر دو طبری در کتاب های «الولایۀ» و «المناقب» از عایشه آورده اند که: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرمود: آن ها، یعنی مخدج و اصحابش (خوارج)، بدترین آفریدگانند که بهترینِ آفریدگان و نزدیک ترین آن ها به خدا به جهت وسیله به قتلشان می رساند.

سعد بن أبی وقّاص پس از صلح امام حسن علیه السلام و معاویه، بر معاویه وارد گردید. پس معاویه گفت: خوش آمد بر کسی که حقّی را نمی شناسد تا از آن پیروی کند و باطلی را نمی شناسد تا از او دوری گزیند. سعد گفت: آیا می خواستی بر علیه علی تو را یاری کنم بعد از اینکه شنیده بودم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به دخترش فاطمه فرمود: پدر و شوهر تو بهترینِ مردمانند؟!

و از سلمان نقل است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: بهترینِ این اُمّت علی بن ابی طالب است.

طالقانی از ولید بن مسلم از حنظله بن أبی سفیان از شهر بن حوشب روایت کرده که: چون عمر بن خطاب دیوان ها را فراهم آورد، از حسن و حسین آغاز نمود و دامن آن دو را از پول پرکرد. پس پسر عمر گفت: آیا آن دو را بر من مقدّم می داری در حالی که من از صحابه پیامبر و از مهاجرین بوده ام و آن ها چنین نیستند؟! عمر گفت: ساکت شو

لَا أُمَّ لَكَ أَبُوهُمَا خَيْرٌ مِنْ أَبِيكَ وَ أُمُّهُمَا خَيْرٌ مِنْ أُمِّكَ‌⁽¹⁾.

«14»

جا، [المجالس] للمفيد الْمَرَاغِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْأَسَدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ عَنْ عَبْدِ الْغَفُورِ الْوَاسِطِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الرَّاسِبِيِّ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الشَّاكُّ فِي فَضْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ قَبْرِهِ وَ فِي عُنُقِهِ طَوْقٌ مِنْ نَارٍ فِيهِ ثَلَاثُمِائَةِ شُعْبَةٍ عَلَي كُلِّ شُعْبَةٍ مِنْهَا شَيْطَانٌ يَكْلَحُ فِي وَجْهِهِ وَ يَتْفُلُ فِيهِ‌⁽²⁾.

«15»

فض، [كتاب الروضة] عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَالَ قَالَ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ خَيْرُ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي فَمَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ أَطَاعَنِي وَ مَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَانِي‌⁽³⁾.

«16»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ مَنَاقِبِ الْخُوارِزْمِيِّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ أَخْصِمُكَ بِالنُّبُوَّةِ وَ لَا نُبُوَّةَ بَعْدِي وَ تَخْصِمُ النَّاسَ بِسَبْعٍ وَ لَا يُحَاجُّكَ فِيهِنَّ أَحَدٌ مِنْ قُرَيْشٍ أَنْتَ أَوَّلُهُمْ إِيمَاناً بِاللَّهِ وَ أَوْفَاهُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَقْوَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ أَقْسَمُهُمْ بِالسَّوِيَّةِ وَ أَعْدَلُهُمْ فِي الرَّعِيَّةِ وَ أَبْصَرُهُمْ فِي الْقَضِيَّةِ وَ أَعْظَمُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَزِيَّةً. قال صاحب كفاية الطالب هذا حديث حسن عال رواه الحافظ أبو نعيم في حلية الأولياء⁽⁴⁾.

«17»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ كِتَابِ كِفَايَةِ الطَّالِبِ عَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَقُلْتُ لَهُ هَلْ شَهِدْتَ بَدْراً قَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ أَلَا تُحَدِّثُنِي بِشَيْ‌ءٍ سَمِعْتَهُ‌⁽⁵⁾مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي عَلِيٍّ وَ فَضْلِهِ فَقَالَ بَلَي أُخْبِرُكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ مَرِضَ مَرْضَةً نَقِهَ مِنْهَا فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ فَاطِمَةُ عليها السلام تَعُودُهُ وَ أَنَا جَالِسٌ عَنْ يَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا رَأَتْ مَا بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الضَّعْفِ خَنَقَتْهَا الْعَبْرَةُ حَتَّي بَدَتْ دُمُوعُهَا عَلَي خَدِّهَا فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا يُبْكِيكِ يَا فَاطِمَةُ قَالَتْ أَخْشَي الضَّيْعَةَ يَا

بی مادر! هم پدرشان از پدر تو بهتر است و هم مادرشان بهتر از مادر توست!⁽⁶⁾

روایت 14

مجالس مفید: مراغی به اسنادش از ابن عباس روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: شک کننده در فضیلت علی بن ابی طالب روز قیامت در حالی از قبر برانگیخته می شود که طوقی از آتش با سیصد زبانه بر گردن دارد که بر هر زبانه ای شیطانی گمارده شده که وی را به وحشت و هراس انداخته و آب دهان به صورتش می اندازد.⁽⁷⁾

روایت 15

کتاب الروضة: ابوبکر: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بهترین کسی است که پس از خودم برجای می گذارم، هرکس اطاعتش کند، مرا اطاعت کرده و آن که نافرمانیش کند، از فرمان من سرپیچیده است.⁽⁸⁾

روایت 16

کشف الغمّۀ: از مناقب خوارزمی از معاذ بن جبل آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی، جز در نبوّت که بر تو غلبه می کنم، (در دیگر فضایل با من مشارکت داری)، زیرا پیامبری پس از من نیست، لیکن در هفت خصلت دیگر مردم را مغلوب می کنی و کسی از قریش در آن ها غلبه بر تو نخواهد کرد: تو نخستین آن ها در ایمان آوردن به خدایی، به پیمان الهی از همه وفادارتری، از همه قائم تر به فرمان خدایی، در تقسیم مساوی اموال از همه برتری، درباره رعیّت از همه دادگرتری، در قضاوت کردن از همه با بصیرت تری و در روز قیامت نزد خدا از همه ممتاز تری.

مؤلف کتاب «کفایۀ الطالب» گوید: این حدیث حَسَن و عالی است و الحافظ ابونعیم آن را در «حلیۀ الأولیاء» نقل کرده است.⁽⁹⁾

روایت 17

کشف الغمّۀ: از کتاب «کفایۀ الطالب» دارقطنی مرفوعاً از ابوهارون عبدی آورده است که گفت: نزد ابوسعید خدری آمده به وی گفتم: آیا در جنگ بدر شرکت داشته ای؟ گفت: آری، گفتم: آیا درباره علی علیه السلام و فضیلت او چیزی از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده ای که برای من روایت کنی؟ گفت: بلی، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به یک بیماری مبتلا گردید که بعداً از آن شفا یافت، فاطمه علیها السّلام برای عیادت بر آن حضرت وارد شد در حالی که من سمت راست پیامبر نشسته بودم؛ و چون ضعف و ناتوانی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را دید، بغض چنان گلویش را گرفت که اشک بر گونه هایش جاری گشت؛ پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: فاطمه، چرا گریه می کنی؟ عرض کرد: یا رسول الله، بیم آن دارم تو را از دست بدهم.

رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ يَا فَاطِمَةُ أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ إِلَي الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَ مِنْهَا أَبَاكِ‌⁽¹⁾ثُمَّ اطَّلَعَ ثَانِيَةً فَاخْتَارَ مِنْهُمْ بَعْلَكِ فَأَوْحَي إِلَيَّ فَأَنْكَحْتُهُ وَ اتَّخَذْتُهُ وَصِيّاً أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّكِ بِكَرَامَةِ اللَّهِ إِيَّاكِ زَوَّجَكِ أَعْلَمَهُمْ عِلْماً وَ أَكْثَرَهُمْ حِلْماً وَ أَقْدَمَهُمْ سِلْماً فَضَحِكَتْ وَ اسْتَبْشَرَتْ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يَزِيدَهَا مَزِيدَ الْخَيْرِ كُلِّهِ الَّذِي قَسَمَهُ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَقَالَ لَهَا يَا فَاطِمَةُ وَ لِعَلِيٍّ ثَمَانِيَةُ أَضْرَاسٍ يَعْنِي مَنَاقِبَ إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ حِكْمَتُهُ وَ زَوْجَتُهُ وَ سِبْطَاهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ أَمْرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ يَا فَاطِمَةُ إِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ أُعْطِينَا سِتَّ خِصَالٍ لَمْ يُعْطَهَا أَحَدٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ لَا يُدْرِكُهَا أَحَدٌ مِنَ الْآخِرِينَ غَيْرُنَا نَبِيُّنَا خَيْرُ الْأَنْبِيَاءِ وَ هُوَ أَبُوكِ وَ وَصِيُّنَا خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ وَ هُوَ بَعْلُكِ وَ شَهِيدُنَا خَيْرُ الشُّهَدَاءِ وَ هُوَ حَمْزَةُ عَمُّ أَبِيكِ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمَا ابْنَاكِ وَ مِنَّا مَهْدِيُّ الْأُمَّةِ⁽²⁾الَّذِي يُصَلِّي عِيسَي خَلْفَهُ ثُمَّ ضَرَبَ عَلَي مَنْكِبِ الْحُسَيْنِ فَقَالَ مِنْ هَذَا مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ.

قال محمد بن يوسف بن محمد الكنجي الشافعي هكذا أخرجه الدارقطني صاحب الجرح و التعديل قلت أورده الحافظ أبو نعيم في كتاب الأربعين في أخبار المهدي عليه السلام أذكره هناك إن شاء الله و هو أبسط من هذا.

وَ نَقَلْتُ مِنْ مَنَاقِبِ الْحَافِظِ أَبِي بَكْرٍ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَي بْنِ مَرْدَوَيْهِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ مَنْ أَبَي فَقَدْ كَفَرَ. وَ عَنْ حُذَيْفَةَ أَيْضاً: مِثْلَهُ. وَ مِنْهُ قَالَ: سُئِلَ حُذَيْفَةُ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ خَيْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ بَعْدَ نَبِيِّهَا وَ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا مُنَافِقٌ. وَ مِنْهُ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‌⁽³⁾خَيْرُ مَنْ أُخَلِّفُهُ بَعْدِي.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ سَلْمَانُ: رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَنَادَانِي فَقُلْتُ لَبَّيْكَ قَالَ أُشْهِدُكَ الْيَوْمَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ خَيْرُهُمْ وَ أَفْضَلُهُمْ. وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ سَلْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيٌّ فَمَنْ وَصِيُّكَ

فرمود: ای فاطمه: مگر نمی دانی خداوند نظری بر زمین افکند و پدرت را از آن برگزید سپس بار دوم نظر انداخت و شوی تو را برگزید، آن گاه به من وحی فرمود و من او را (به شما) تزویج کرده و وصیّ خویش قرار دادم، آیا نمی دانی که خداوند تو را کرامت بخشیده که به همسری عالم ترین، بردبارترین و پیشتازترین مردم در اسلام آوردن در آورده است؟! فاطمه علیها السّلام این سخنان را به فال نیک گرفته و خندید، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله اراده فرمود وی را به خیر بیشتری که شامل همه خیراتی شود که خداوند قسمت محمّد و آل محمّد کرده است، بشارت دهد، از این رو به وی فرمود: ای فاطمه، علی دارای هشت دندان محکم است (منظورشان منقبت بود): ایمانش به خدا و رسول او، حکمتش، همسرش، دو سبطش حسن و حسین، امر به معروف و نهی از منکرش. ای فاطمه، به ما اهل بیت شش خصلت داده شده که جز ما به کسی از پیشینیان عطا نشده و کسی از آیندگان نیز به آن ها دست نخواهد یافت؛ پیامبر ما بهترینِ پیامبران است که پدر توست، وصیّ ما بهترینِ اوصیاست که شوی توست، شهید ما بهترینِ شهداست که او حمزه عموی پدر توست، و دو سبط این اُمّت از ماست و آن ها پسران تو هستند، و مهدی اُمّت که عیسی در نماز به وی اقتدا می کند، از ماست؛ سپس دست بر شانه حسین زده و فرمود: مهدی این اُمّت از نسل این است .

محمّد بن یوسف بن محمّد گنجی شافعی گوید: دار قطنی صاحب کتاب «الجرح و التعدیل» آن را به همین شکل روایت کرده است. گفتم: حافظ ابونعیم آن را در کتاب «الأربعین» ضمن اخبار مهدی علیه السّلام نقل کرده که إن شاء الله آن را که مفصل تر از این است، در همان جا خواهم آورد.

و از مناقب حافظ ابوبکر احمد بن موسی بن مردویه از حذیفۀ این روایت را نقل کرده ام که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی خیرُالبشر است، هرکس نپذیرد به یقین کفر ورزیده است. و از حذیفۀ نیز نظیر آن روایت شده است. و به نقل از وی گوید: از حذیفۀ درباره علی علیه السّلام سؤال شد، گفت: پس از پیامبر، او بهترینِ این اُمّت است و در این امر جز منافق تردید نمی کند. و از سلمان فارسی نقل کرده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بن ابی طالب بهترین کسی است که پس از خودم برجای می گذارم.

و از ابوسعید خدری آورده است که سلمان فارسی گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مرا دیده و صدا زد، پس لبّیک گفتم، فرمود: امروز تو را گواه می گیرم که علی بن ابی طالب بهترین و با فضیلت ترین اصحاب است.

و از ابوسعید خدری از سلمان رضی الله عنه روایت کرده که: عرض کردم: یا رسول الله، هر پیامبری یک وصی دارد، وصیّ شما کیست؟

فَسَكَتَ عَنِّي فَلَمَّا كَانَ بَعْدُ رَآنِي فَقَالَ يَا سَلْمَانُ فَأَسْرَعْتُ إِلَيْهِ وَ قُلْتُ لَبَّيْكَ‌⁽¹⁾قَالَ تَعْلَمُ مَنْ وَصِيُّ مُوسَي قُلْتُ نَعَمْ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ قَالَ لِمَ قُلْتُ لِأَنَّهُ كَانَ أَعْلَمَهُمْ يَوْمَئِذٍ قَالَ فَإِنَّ وَصِيِّي وَ مَوْضِعَ سِرِّي وَ خَيْرَ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي وَ يُنْجِزُ عِدَتِي وَ يَقْضِي دَيْنِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ حَدَّثَنِي سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ: أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ خَيْرَ مَنْ أُخَلِّفُ بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَ رَوَاهُ صَدِيقُنَا الْعِزُّ الْمُحَدِّثُ الْحَنْبَلِيُّ مَرْفُوعاً إِلَي أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ أَخِي وَ صَاحِبِي وَ ابْنُ عَمِّي وَ خَيْرُ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي يَقْضِي دَيْنِي وَ يُنْجِزُ مَوْعِدِي. وَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَمَّنْ نَأْخُذُ بَعْدَكَ وَ بِمَنْ نَثِقُ قَالَ فَسَكَتَ عَنِّي حَتَّي سَأَلْتُ عَشْراً ثُمَّ قَالَ يَا سَلْمَانُ إِنَّ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي وَ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ خَيْرَ مَنْ أُخَلِّفُهُ بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ يُؤَدِّي عَنِّي وَ يُنْجِزُ مَوْعِدِي.

وَ مِنْهُ عَنْ سَلْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَلْ تَدْرِي مَنْ كَانَ وَصِيُّ مُوسَي قُلْتُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ قَالَ فَإِنَّ وَصِيِّي فِي أَهْلِي وَ خَيْرَ مَنْ أُخَلِّفُهُ بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام أَنْتَ خَيْرُ أُمَّتِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ. وَ مِنْهُ عَنْ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خَيْرُ مَنْ يَمْشِي عَلَي الْأَرْضِ‌⁽²⁾بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَ مِنْهُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ خَيْرُ مَنْ تَرَكْتُ بَعْدِي. وَ مِنْهُ عَنْ أَنَسٍ أَيْضاً عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ خَلِيلِي وَ وَزِيرِي وَ خَلِيفَتِي وَ خَيْرُ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي يَقْضِي دَيْنِي وَ يُنْجِزُ مَوْعِدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَي جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ هُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ فَقُلْنَا أَخْبِرْنَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَرَفَعَ حَاجِبَيْهِ ثُمَّ قَالَ ذَاكَ مِنْ خَيْرِ الْبَشَرِ.

آن حضرت سکوت فرمود لیکن بعداً که مرا دید، فرمود: سلمان! پس به سرعت حضورشان شرفیاب شده و عرض کردم: لبّیک! فرمود: می دانی وصیّ موسی کیست؟ عرض کردم: آری، یوشع بن نون. فرمود: چرا؟ عرض کردم: چون در آن روزگار وی اعلم تر از بقیه بود. فرمود: همانا وصیّ من، محرم رازم و بهترین کسی که پس از خودم بر جای می گذارم کسی که به وعده های من عمل می کند، و وام مرا ادا می نماید، علی بن ابی طالب است.

و از انس بن مالک روایت کرده که: سلمان فارسی برای من روایت کرد که از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده است که فرمود: همانا برادرم، وزیرم و بهترین کسی که پس از خود بر جای می گذارم علی بن ابی طالب است. دوست ما العزّ المحدّث حنبلی نیز ما را مرفوعاً از انس روایت کرده که: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی، برادر و دوست و عمو زاده من است و بهترینِ کسانی است که بعد از خودم برجای می گذارم، وام مرا ادا می کند و وعده های مرا تحقیق می بخشد. و از انس از سلمان روایت شده که: عرض کردم: یا رسول الله، پس از شما دین خود را از چه کسی بگیریم و به چه کسی اقتدا کنیم؟ گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مرا پاسخ نداده و سکوت فرمود تا اینکه ده بار پرسش خود را تکرار کردم و آن گاه فرمود: ای سلمان، وصی و جانشین، برادر و وزیر من و بهترین کسی که پس از خود بر جای می گذارم، علی بن ابی طالب است، کار های مرا انجام می دهد و وعده های مرا به جای می آورد.

و از سلمان رضی الله روایت کرده که: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: آیا می دانی وصیّ موسی که بود؟ عرض کردم: یوشع بن نون. فرمود: وصیّ من در میان خاندانم و بهترین کسی که پس از خود بر جای می گذارم علی بن ابی طالب است. از ابورافع از پدرش از جدّش آورده است که: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام فرمود: تو بهترینِ اُمّت من در دنیا و در آخرت هستی. و از حبشی بن جناده آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: بهترین کسی که پس از من بر روی زمین راه می رود علی بن ابی طالب است. از انس بن مالک آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بهترین کسی است که پس از خود بر جای می گذارم.

نیز از انس آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: دوست، وزیر، جانشین و بهترین کسی که پس از خود بر جای می گذارم، کسی که وام مرا می پردازد و وعده های مرا به جا می آورد، علی بن ابی طالب است.

و از عطیّۀ بن سعد آورده است که: بر جابر بن عبدالله در حالی که پیری سالخورده بود، وارد شدیم و گفتیم: از این مرد، علی بن ابی طالب

برایمان بگو. پس ابروان خود را بالا برده سپس گفت: او خیرالبشر است.

وَ مِنْهُ عَنْ عَطِيَّةَ: مِثْلَهُ. بِعِدَّةِ رِوَايَاتٍ وَ مِنْهُ: سُئِلَ جَابِرٌ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ كَانَ خَيْرَ الْبَشَرِ⁽¹⁾. وَ فِي رِوَايَةٍ: فَقِيلَ لَهُ وَ مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ يُبْغِضُ عَلِيّاً قَالَ مَا يُبْغِضُ عَلِيّاً إِلَّا كَافِرٌ.

وَ مِنْهُ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ قَالَ: تَذَاكَرُوا فَضْلَ عَلِيٍّ عِنْدَ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ وَ تَشُكُّونَ فِيهِ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ إِنَّهُ قَدْ أَحْدَثَ قَالَ وَ مَا يَشُكُ‌⁽²⁾فِيهِ إِلَّا كَافِرٌ أَوْ مُنَافِقٌ. وَ فِي رِوَايَةٍ قَالَ: كَانَ خَيْرَ الْبَشَرِ قُلْتُ يَا جَابِرُ كَيْفَ تَقُولُ فِيمَنْ يُبْغِضُ عَلِيّاً قَالَ مَا يُبْغِضُهُ إِلَّا كَافِرٌ. وَ مِنْهُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَعَثَ النَّبِيُّ الْوَلِيدَ بْنَ عُقْبَةَ إِلَي بَنِي وَلِيعَةَ وَ كَانَ بَيْنَهُمْ شَحْنَاءُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا بَلَغَ بَنِي وَلِيعَةَ اسْتَقْبَلُوهُ لِيَنْظُرُوا مَا فِي نَفْسِهِ قَالَ فَخَشِيَ الْقَوْمَ فَرَجَعَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِنَّ بَنِي وَلِيعَةَ أَرَادُوا قَتْلِي وَ مَنَعُوا الصَّدَقَةَ فَلَمَّا بَلَغَ بَنِي وَلِيعَةَ الَّذِي قَالَ عَنْهُمُ الْوَلِيدُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ اللَّهِ لَقَدْ كَذَبَ الْوَلِيدُ وَ لَكِنَّهُ قَدْ كَانَتْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ شَحْنَاءُ فَخَشِينَا أَنْ يُعَاقِبَنَا بِالَّذِي كَانَ بَيْنَنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَتَنْتَهُنَّ يَا بَنِي وَلِيعَةَ أَوْ لَأَبْعَثَنَّ إِلَيْكُمْ رَجُلًا عِنْدِي كَنَفْسِي يَقْتُلُ مُقَاتِلَكُمْ‌⁽³⁾وَ يَسْبِي ذَرَارِيَّكُمْ وَ هُوَ هَذَا خَيْرُ مَنْ تَرَوْنَ وَ ضَرَبَ عَلَي كَتِفِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ⁽⁴⁾إِلَي آخِرِهَا.

وَ مِنْهُ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَتْ ذَاكَ مِنْ خَيْرِ الْبَرِيَّةِ وَ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا كَافِرٌ. وَ مِنْهُ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِفَاطِمَةَ عليها السلام إِنَّ زَوْجَكِ خَيْرُ أُمَّتِي أَقْدَمُهُمْ سِلْماً وَ أَكْثَرُهُمْ عِلْماً.

وَ مِنْ كِفَايَةِ الطَّالِبِ عَنِ ابْنِ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: فَضْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَي سَائِرِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِمِائَةِ مَنْقَبَةٍ وَ شَارَكَهُمْ فِي مَنَاقِبِهِمْ‌⁽⁵⁾.

و از عطیّۀ مانند آن به چند روایت نقل شده است. و از او روایت شده که از جابر درباره علی علیه السّلام پرسیده شد، گفت: او خیرالبشر بود. و در روایتی دیگر، پس به وی (جابر) گفته شد: درباره مردی که علی را دشمن بدارد چه می گویی؟ گفت: جز کافر کسی با علی دشمنی نمی کند. و از سالم بن ابی الجعد روایت کرده که گفت: گروهی نزد جابر بن عبدالله درباره فضایل علی بحث و گفتگ می کردند، گفت: آیا درباره فضایل وی شک دارید؟! پس یکی از آن جمع گفت: او بدعت نهاد.! گفت: جز کافر یا منافق درباره فضیلت او شک نمی کند- و در روایتی دیگر گفت: او خیرالبشربود.- گفتم: ای جابر، درباره کسی که علی را دشمن بدارد چه می گویی؟ گفت: جز کافر کسی با او دشمنی نمی کند.

و از جابر بن عبدالله آورده است که گفت: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله ولید بن عقبه را (برای جمع صدقات) نزد بنی ولیعۀ فرستاد و میان ولید و ایشان در جاهلیت دشمنی و عداوتی واقع شده بود. چون ولید به بنی ولیعۀ رسید، به استقبالش شتافتند تا از نیّت وی آگاه شوند. گوید: پس ولید از آن قوم ترسیده نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بازگشت و عرض کرد: بنی ولیعۀ قصد جان من کردند و از دادن صدقات امتناع ورزیدند. چون بنی ولیعۀ اطلاع یافتند که ولید به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله چه گفته است، نزد آن حضرت آمده و گفتند: یا رسول الله، به خدا سوگند ولید دروغ گفته است، لیکن میان ما و او عداوتی واقع شده از این رو ترسیدیم به خاطر آن ما را مجازات کند. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای بنی ولیعۀ، از مخالفت دست برمی دارید یا مردی را که نزد من چون خودِ من است به سراغتان بفرستم که جنگجویانتان را به قتل آورد و زنان و کودکانتان را به اسارت گیرد؟ و او همین است، بهترین کسی که تاکنون دیده اید- و با دست بر شانه علی بن ابی طالب علیه السّلام زد- و خداوند درباره ولید بن عقبه این آیه را نازل فرمود:«یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن جَاءَکمُ‌ْ فَاسِقُ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُواْ أَن تُصِیبُواْ قَوْمَا بجَِهَالَةٍ فَتُصْبِحُواْ عَلیَ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»⁽⁶⁾{ای

کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر فاسقی برایتان خبری آورد، نیک وارسی کنید، مبادا به نادانی گروهی را آسیب برسانید و [بعد،] از آنچه کرده‌اید پشیمان شوید.} و از عطا روایت کرده که گفت: از عایشه درباره علی علیه السّلام پرسیدم، گفت: او بهترینِ مردم بود و جز کافر درباره مقام وی شک نمی کند. و از سلیمان بن بریده از پدرش روایت کرده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به فاطمه علیها السّلام فرمود: شوی تو بهترینِ اُمّتِ من است، پیشتازترین ایشان در اسلام آوردن و عالِم ترین آنان.

و از کتاب «کفایۀ الطالب» از ابن تیمی از پدرش روایت کرده که گفت: علی بن ابی طالب بر دیگر صحابه رسول الله صَلی الله علیهِ و آله یکصد فضیلت دارد ضمن اینکه در مناقبی که صحابه از آن برخوردارند، با آنان شریک است.⁽⁷⁾

«18»

يف، [الطرائف] ابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَلِيٍّ عليه السلام إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ⁽¹⁾. وَ رُوِيَ عَنْ عَطِيَّةَ قَالَ: سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ ذَاكَ خَيْرُ الْبَشَرِ وَ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا مُنَافِقٌ. وَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ: حَيْثُ سُئِلَتْ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَتْ عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ لَا يَشُكُّ فِيهِ إِلَّا كَافِرٌ⁽²⁾.

«19»

لي، [الأمالي] للصدوق أَبِي عَنِ الْمُؤَدِّبِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ السَّرَّاجِ‌⁽³⁾عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ فَضَّلَ أَحَداً مِنْ أَصْحَابِي عَلَي عَلِيٍّ فَقَدْ كَفَرَ⁽⁴⁾.

لي، [الأمالي] للصدوق أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ رَجَاءٍ عَنْ وَكِيعٍ عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ جَابِرٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

«20»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ دَاهِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تُضَادُّوا بِعَلِيٍّ أَحَداً فَتَكْفُرُوا وَ لَا تُفَضِّلُوا عَلَيْهِ أَحَداً فَتَرْتَدُّوا⁽⁶⁾.

«21»

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان بِالْإِسْنَادِ يَرْفَعُهُ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ فَضْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَفَضْلِ شَهْرِ رَمَضَانَ عَلَي سَائِرِ الشُّهُورِ وَ فَضْلُ عَلِيٍّ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَفَضْلِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ عَلَي سَائِرِ اللَّيَالِي وَ فَضْلُ عَلِيٍّ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَفَضْلِ لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ عَلَي سَائِرِ اللَّيَالِي‌⁽⁷⁾فَطُوبَي لِمَنْ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَ

روایت 18

الطرائف: ابن عباس گوید: این آیه درباره علی علیه السّلام نازل شده است:« إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئکَ هُمْ خَیرُْ الْبرَِیَّة»⁽⁸⁾{در

حقیقت کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند، آنانند که بهترین آفریدگانند}. و از عطیّه روایت کرده که از جابر بن عبدالله درباره علی علیه السّلام سؤال کرده و جابر گفته است: او خیرُالبشر است و جز منافق در مقام او تردید نمی کند. و از عطا به نقل از عایشه آورده است که چون درباره علی علیه السّلام از وی سؤال شد، گفت: علی خیرُالبشر است و جز کافر در این مورد تردید نمی کند.⁽⁹⁾

روایت 19

امالی صدوق: ابن عمر گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکس یکی از صحابه مرا بر علی برتری دهد، به یقین کفر ورزیده است.⁽¹⁰⁾

امالی صدوق: جابر بن عبدالله انصاری نظیر این حدیث را نقل کرده است.⁽¹¹⁾

روایت 20

امالی مفید: ابوذر گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: کسی را در مقابل علی قرار ندهید که کفر خواهید ورزید و کسی را بر وی برتری ندهید که مرتد می شوید.⁽¹²⁾

روایت 21

الروضۀ- الفضائل: عمر بن خطّاب گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را شنیدم که می فرمود: فضیلت علی بن ابی طالب بر این اُمّت به مانند فضیلت ماه رمضان بر دیگر ماه هاست و فضیلت علی بر این اُمّت همانند فضیلت شب قدر بر دیگر شب هاست و فضیلت علی بر این اُمّت همانند فضیلت شب جمعه بر دیگر شب هاست، پس خوشا به حال آن که به وی ایمان آورده و ولایتش را تصدیق کند

بِوَلَايَتِهِ وَ الْوَيْلُ كُلُّ الْوَيْلِ لِمَنْ جَحَدَهُ وَ جَحَدَ حَقَّهُ حَقّاً عَلَي اللَّهِ أَنْ يُحَرِّمَهُ‌⁽¹⁾يَوْمَ الْقِيَامَةِ شَفَاعَةَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله‌⁽²⁾.

«22»

كشف، [كشف الغمة] رَوَي الْحَافِظُ أَبُو نُعَيْمٍ يَرْفَعُهُ بِسَنَدِهِ فِي حِلْيَتِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ادْعُ لِي سَيِّدَ الْعَرَبِ يَعْنِي عَلِيّاً فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَ لَسْتَ سَيِّدَ الْعَرَبِ قَالَ أَنَا سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَرَبِ فَلَمَّا جَاءَهُ أَرْسَلَ إِلَي الْأَنْصَارِ فَأَتَوْهُ فَقَالَ لَهُمْ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ أَ لَا أَدُلُّكُمْ عَلَي مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً قَالُوا بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ هَذَا عَلِيٌّ فَأَحِبُّوهُ بِحُبِّي وَ أَكْرِمُوهُ بِكَرَامَتِي فَإِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام أَمَرَنِي بِالَّذِي قُلْتُ لَكُمْ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ عَلَا⁽³⁾.

«23»

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان بِالْإِسْنَادِ يَرْفَعُهُ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ- عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ ذَاكَ وَ اللَّهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ بَوَارُ الْكَافِرِينَ وَ قَاتِلُ الْقَاسِطِينَ وَ النَّاكِثِينَ وَ الْمَارِقِينَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ بَعْدِي خَيْرُ الْبَشَرِ فَمَنْ شَكَّ فِيهِ فَقَدْ كَفَرَ⁽⁴⁾.

«24»

أَقُولُ قَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ فِي كِتَابِ صِفِّينَ لِلْمَدَائِنِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ: أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ لَمَّا عَرَفَتْ أَنَّ عَلِيّاً قَتَلَ ذَا الثُّدَيَّةِ لَعَنَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ كَتَبَ إِلَيَّ يُخْبِرُنِي أَنَّهُ قَتَلَهُ بِالْإِسْكَنْدَرِيَّةِ أَلَا إِنَّهُ لَيْسَ يَمْنَعُنِي مَا فِي نَفْسِي أَنْ أَقُولَ مَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَقْتُلُهُ خَيْرُ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي.

وَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ لِي عَائِشَةُ إِنَّكَ مِنْ وُلْدِي وَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَيَّ فَهَلْ عِنْدَكَ عِلْمٌ مِنَ الْمُخْدَجِ فَقُلْتُ نَعَمْ قَتَلَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَي نَهَرٍ

و ای وای بر آن کس که منکر او و منکر حقّش شود، که در این صورت بر خدا حقّ است که روز قیامت وی را از شفاعت محمّد صَلی الله علیهِ و آله محروم سازد.⁽⁵⁾

روایت 22

کشف الغمّۀ: حسن بن علی علیه السّلام گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: سیّد عرب -منظورش علی بود- را برای من فرا بخوان! پس عایشه گفت: مگر سیّد عرب شما نیستید؟ فرمود: من سیّد فرزندان آدم هستم و سیّد عرب علی است. و چون علی آمد، در پی انصار فرستاد که آمدند، پس به ایشان فرمود: ای جماعت انصار، آیا شما را به کسی رهنمون گردم که تا زمانی که به وی تمسّک جویید از آن پس هرگز گمراه نشوید؟ عرض کردند: آری، یا رسول الله. فرمود: او علی است، پس به واسطه محبت من او را دوست بدارید و به واسطه کرامت من او را گرامی بدارید؛ زیرا جبرئیل علیه السّلام از جانب خدای عزیز و بلندمرتبه به من امر فرمود که این را به شما بگویم.⁽⁶⁾

روایت 23

الروضۀ- الفضائل: امام باقر علیه السّلام فرمود: از جابر بن عبدالله انصاری درباره علی بن ابی طالب علیه السّلام سؤال شد، گفت: به خدا سوگند که او امیرمؤمنان هلاک کافران و قاتل قاسطین، ناکثین و مارقین (از دین برگشتگان، پیمان شکنان (وخوارج) است؛ و من خود از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیدم که فرمود: پس از من علی خیرُالبشر است و هرکس در مقام او شک کند، کفر ورزیده است.⁽⁷⁾

روایت 24

می گویم: عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید: در کتاب صفیّن، مدائنی از مسروق از عایشه نقل کرده که چون دانست حضرت علی علیه السّلام ذوالثدیۀ (سردسته خوارج) را به قتل رسانده، گفت: خدا عمروعاص را لعنت کند که برایم نوشته بود او خود ذوالثدیۀ را در اسکندریه به قتل رسانده است. اما آنچه از علی در دل دارم باعث نمی شود که سخنی را که از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده ام، بیان نکنم، من شنیدم که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: او را بهترینِ اُمّتِ من بعد از من خواهد کشت.

و در مسند احمد بن حنبل از مسروق نقل است که: عایشه به من گفت: تو از فرزندان من و از محبوب ترین آن ها نزد منی؛ اکنون بگو که آیا از آن مخدج (شل- سردسته خوارج-) خبر داری؟ گفتم: آری، علی بن ابی طالب او را در کنار نهری

يُقَالُ لِأَعْلَاهُ تَامَرَّا⁽¹⁾وَ لِأَسْفَلِهِ النَّهْرَوَانُ بَيْنَ الخافيق [لَخَاقِيقَ] وَ طَرْفَاءَ⁽²⁾قَالَتِ ابْغِنِي‌⁽³⁾عَلَي ذَلِكَ بَيِّنَةً فَأَقَمْتُ رِجَالًا شَهِدُوا عِنْدَهَا بِذَلِكَ قَالَ فَقُلْتُ لَهَا سَأَلْتُكَ بِصَاحِبِ الْقَبْرِ مَا الَّذِي سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ فِيهِمْ قَالَتْ نَعَمْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّهُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِيلَةً⁽⁴⁾.

«25»

لي، [الأمالي] للصدوق أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّاجِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ زِيَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ بَدْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَدْخُلُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا الْبَابِ خَيْرُ الْأَوْصِيَاءِ وَ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ أَدْنَي النَّاسِ مَنْزِلَةً مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَدَخَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَا لِي لَا أَقُولُ هَذَا يَا أَبَا الْحَسَنِ وَ أَنْتَ صَاحِبُ حَوْضِي وَ الْمُوفِي بِذِمَّتِي وَ الْمُؤَدِّي عَنِّي دَيْنِي‌⁽⁵⁾.

«26»

لي، [الأمالي] للصدوق الْهَمَذَانِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ بَرْدَعَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ عَنْ سَلْمَانَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَفْضَلُ مَنْ تَرَكْتُ بَعْدِي‌⁽⁶⁾.

«27»

لي، [الأمالي] للصدوق بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: أَحَبُّ أَهْلِ بَيْتِي إِلَيَّ وَ أَفْضَلُ مَنْ أَتْرُكُ بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‌⁽⁷⁾.

«28»

شف، [كشف اليقين] مِنْ كِتَابِ الْفَضَائِلِ لِعُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ السَّمَّاكِ عَنِ الْحُسَيْنِ عَنِ

که بالای آن را «تامَرّا» و پایین آن را «نهروان» و میان خافیق و طرفاء واقع است، به قتل رساند. گفت: برای اثبات گفته ات شاهد بیاور، و من نیز چند مرد را نزد ایشان آوردم و گواهی به صحّت گفته من دادند. گوید: پس به وی گفتم: تو را به صاحب این قبر سوگند می دهم به من بگو از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در مورد آنها چه شنیده ای؟ گفت: بلی، از آن حضرت شنیدم که فرمود: آن ها بدترین آفریدگانند و بهترینِ آفریدگان و نزدیک ترین آن ها نزد خدا به جهت وسیله، آن ها را به قتل خواهد رساند.⁽⁸⁾

روایت 25

امالی صدوق: انس بن مالک گوید: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: اکنون از این در بهترینِ اوصیا، سرور شهیدان و نزدیک ترین مردم از جهت منزلت به پیامبران بر شما وارد می شود. پس علی بن ابی طالب علیه السّلام وارد شد؛ سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: و چرا چنین نگویم یا أبا الحسن در حالی که تو صاحب حوض من، به جا آورنده تعهدات و پرداخت کننده وام منی؟!⁽⁹⁾

روایت 26

امالی صدوق: سلمان رحمۀ الله علیه گوید: به هنگام احتضار رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نزد وی رفتم، فرمود: علی بن ابی طالب بهترین کسی است که پس از خود برجای می گذارم.⁽¹⁰⁾

روایت 27

امالی صدوق: علی علیه السّلام گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: محبوب ترین اهل بیتم و بهترین کسی که پس از خود برجای می گذارم علی بن ابی طالب است.⁽¹¹⁾

روایت 28

کشف الیقین: امام باقر علیه السّلام می فرماید:

الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ يَحْيَي بْنِ هِلَالٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ قَاعِداً مَعَ أَصْحَابِهِ فَرَأَي عَلِيّاً فَقَالَ هَذَا خَيْرُ الْوَصِيِّينَ وَ أَمِيرُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ‌⁽¹⁾.

«29»

شف، [كشف اليقين] مِنْ كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُثْمَانَ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ الزُّجَاجِيِّ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ يَعْفُورٍ الْجُعْفِيِّ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنْتُ أَخْدُمُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لِي يَا أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَدْخُلُ عَلَيَّ رَجُلٌ إِمَامُ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ وَ خَيْرُ الْوَصِيِّينَ فَضُرِبَ الْبَابُ فَإِذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَدَخَلَ يَعْرَقُ فَجَعَلَ النَّبِيُّ يَمْسَحُ الْعَرَقَ عَنْ وَجْهِهِ وَ يَقُولُ أَنْتَ تُؤَدِّي عَنِّي أَوْ تُبَلِّغُ عَنِّي فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ وَ لَمْ تُبَلِّغْ رِسَالاتِ رَبِّكَ قَالَ بَلَي وَ لَكِنْ أَنْتَ تُعَلِّمُ النَّاسَ‌⁽²⁾.

«30»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب الْحِلْيَةُ قَالَ الشَّعْبِيُّ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَرْحَباً بِسَيِّدِ الْمُسْلِمِينَ وَ إِمَامِ الْمُتَّقِينَ الْخَبَرَ. وَ فِي الْخَبَرِ الْمُسْنَدِ: أَنَا سَيِّدُ النَّبِيِّينَ وَ عَلِيٌّ سَيِّدُ الْوَصِيِّينَ. وَ فِي الْخَبَرِ لِلْحُسَيْنِ عليه السلام: أَنْتَ السَّيِّدُ وَ ابْنُ السَّيِّدِ وَ أَخُو السَّيِّدِ⁽³⁾.

«31»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُفَلَّسِ‌⁽⁴⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ خَاقَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ سَيِّدُ الْعَرَبِ قَالُوا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَنَا سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَرَبِ‌⁽⁵⁾.

«32»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي الصُّوفِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مَيْسَرَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْيَشْكُرِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: بَيْنَا⁽⁶⁾أَنَا أُوَضِّئُ رَسُولَ اللَّهِ إِذْ دَخَلَ عَلِيٌّ عليه السلام فَجَعَلَ يَأْخُذُ مِنْ وَضُوئِهِ

رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در جمع صحابه نشسته بود که علی علیه السّلام را دید، پس فرمود: این بهترینِ اوصیا و امیر دست و رو سپیدان است.⁽⁷⁾

روایت 29

کشف الیقین: انس بن مالک گوید: به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خدمت می کردم که به من فرمود: ای انس بن مالک، اکنون مردی بر من وارد می شود که امام مؤمنان، سرور مسلمانان و بهترینِ اوصیاست. در این هنگام در زده شد و علی بن ابی طالب علیه السّلام عرق ریزان وارد گردید. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شروع کرد به خشک کردن عرق صورتش و می فرمود: این تویی که رسالت مرا ادا یا ابلاغ می کنی؛ علی علیه السّلام عرض کرد: مگر رسالت پروردگارتان را ابلاغ نکرده اید؟ فرمود: بلی، لیکن تو مردم را تعلیم می دهی.⁽⁸⁾

روایت 30

مناقب ابن شهر آشوب: الحلیۀ ، شعبی از علی علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: مرحبا به سرور مسلمانان و امام پارسایان ... تا آخر حدیث. و در حدیث مسند آمده است: من سید انبیا و علی سیّد اوصیاست. و در حدیثی از حسین علیه السّلام: تو سیّد پسر سیّد و برادر سیّد هستی.⁽⁹⁾

روایت 31

امالی طوسی: انس بن مالک گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: سیّد عرب کیست؟ عرض کردند: شما هستید یا رسول الله، فرمود: من سرور و سیّد فرزندان آدم هستم و سیّد عرب علی است.⁽¹⁰⁾

روایت 32

امالی طوسی: انس گوید: در حالی که آب روی دست رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می ریختم تا وضو بگیرند، علی علیه السّلام وارد شد و شروع کرد به گرفتن آب وضوی پیامبر

فَيَغْسِلُ بِهِ وَجْهَهُ ثُمَّ قَالَ أَنْتَ سَيِّدُ الْعَرَبِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَ سَيِّدُ الْعَرَبِ قَالَ يَا عَلِيُّ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ وَ سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ أَنْتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَيِّدُ الْعَرَبِ‌⁽¹⁾.

بيان

لعله صلي الله عليه و آله إنما خص سيادته بالعرب لئلا يتوهم كونه أفضل منه أو حذرا من إنكار القوم.

«33»

يف، [الطرائف] أَبُو بَكْرِ بْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيِّ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ نَبِيّاً وَ اخْتَارَ لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيّاً فَأَنَا نَبِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ عَلِيٌّ وَصِيِّي فِي عِتْرَتِي وَ أَهْلِ بَيْتِي وَ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي فَهَذَا مَا شَهِدْتُ مِنْ عَلِيٍّ الْآنَ يَا أَبَتِ فَسُبَّهُ أَوْ دَعْهُ فَأَقْبَلَ أَبُوهَا يُنَاجِي اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا جَهِلْتُ مِنْ أَمْرِ عَلِيٍّ فَأَنَا وَلِيُّ وَلِيِّ عَلِيٍّ وَ عَدُوُّ عَدُوِّ عَلِيٍّ وَ تَابَ الْمَوْلَي تَوْبَةً نَصُوحاً وَ أَقْبَلَ فِيمَا بَقِيَ مِنْ دَهْرِهِ يَدْعُو اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ‌⁽²⁾. أقول: سيأتي تمامه في باب أنه صلي الله عليه و آله أخص الناس بالرسول صلي الله عليه و آله.

«34»

لي، [الأمالي] للصدوق أَبِي عَنِ الْمُؤَدِّبِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُخَوَّلِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ الْيَشْكُرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ‌⁽³⁾عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ مَنْ وَصِيُّكَ مِنْ أُمَّتِكَ فَإِنَّهُ لَمْ يُبْعَثْ نَبِيٌّ إِلَّا كَانَ لَهُ وَصِيٌّ مِنْ أُمَّتِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمْ يُبَيَّنْ لِي بَعْدُ فَمَكَثْتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَمْكُثَ ثُمَّ دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَنَادَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا سَلْمَانُ سَأَلْتَنِي عَنْ وَصِيِّي مِنْ أُمَّتِي فَهَلْ تَدْرِي مَنْ كَانَ وَصِيُّ مُوسَي مِنْ أُمَّتِهِ فَقُلْتُ كَانَ وَصِيُّهُ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ فَتَاهُ فَقَالَ هَلْ تَدْرِي لِمَ كَانَ أَوْصَي إِلَيْهِ فَقُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ أَوْصَي إِلَيْهِ لِأَنَّهُ كَانَ أَعْلَمَ أُمَّتِهِ بَعْدَهُ وَ وَصِيِّي وَ أَعْلَمُ أُمَّتِي بَعْدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‌⁽⁴⁾.

و صورت خود را با آن شستن، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: تو سیّد عرب هستی! عرض کرد: یا رسول الله، شما رسول خدا و سیّد عرب هستید: فرمود: یا علی، من فرستاده خدا و سیّد فرزندان آدم هستم و تو امیرمؤمنان سیّد عرب هستی.⁽⁵⁾

توضیح

شاید علت اینکه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را اختصاصا «سیّد عرب» نامیده بدان جهت باشد که این توهم پیش نیاید که علی علیه السلام افضل از اوست یا اینکه از بیم انکار مردم، سیادت وی را منحصر به عرب فرموده است.

روایت 33

الطرائف: اُمّ سلمه همسر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله (به مربی ای که او را حضانت و سرپرستی کرده بود و علی علیه السلام را در نمازها دشنام می داد) گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند، از هر اُمّتی پیامبری برگزید و برای هر پیامبری یک وصی برگزید لذا من پیامبر این اُمّتم و علی بعد از من وصیّ من بر خاندان، خانواده و اُمّت من است. اکنون پدر جان تو خود دانی، خواهی وی را ناسزا بگو و دشنام ده یا به حال خودش واگذار. از آن پس بود که دیدم پدر اُمّ سلمه شب و روز مناجات می کرد و از خدا طلب آمرزش می نموده می گفت: خدایا، مرا بیامرز که نسبت به مقام و منزلت علی ناآگاه بودم، از این پس، من دوستِ دوست علی و دشمنِ دشمن علی هستم؛ و بدین ترتیب سرپرست ام سلمه توبه نصوحی کرد و در بقیه عمر پیوسته از خداوند می خواست وی را بیامرزد.⁽⁶⁾

می گویم: کُلّ این روایت در باب اینکه آن حضرت نزدیک ترین مردم به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بود، خواهد آمد.

روایت 34

امالی صدوق: سلمان فارسی گوید: از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پرسیدم: از میان اُمّت شما چه کسی وصیّ شماست؟ زیرا هیچ پیامبری فرستاده نشده مگر اینکه وصیّی از اُمّت خود داشته باشد؟ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هنوز وصیّ من معلوم نشده است. بعد از مدت ها چون وارد مسجد شدم، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله مرا صدا زده و فرمود: ای سلمان، درباره وصیّ من از میان اُمتّم پرسیدی؛ آیا می دانی وصیّ موسی از میان اُمّتش که بود؟ عرض کردم: وصیّ او یوشع بن نون بود، همان جوانمرد - همراه - او؛ فرمود: آیا می دانی چرا به او وصیّت کرد؟ عرض کردم: خدا و رسولش داناترند. فرمود: او را وصیّ خود کرد چون اعلم اُمّتش بعد از وی بود، و وصیّ و اعلم اُمّتم بعد از من علی بن ابی طالب است.⁽⁷⁾

«35»

مد، [العمدة] بِإِسْنَادِهِ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ هَيْثَمِ بْنِ خَلَفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الدُّورِيِّ عَنْ شَاذَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ زَيْدٍ⁽¹⁾عَنْ مَطَرٍ عَنْ أَنَسٍ يَعْنِي ابْنَ مَالِكٍ قَالَ: قُلْنَا لِسَلْمَانَ سَلِ النَّبِيَ‌⁽²⁾مَنْ وَصِيُّهُ فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ وَصِيُّكَ فَقَالَ يَا سَلْمَانُ مَنْ كَانَ وَصِيُّ مُوسَي فَقَالَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ قَالَ قَالَ وَصِيِّي وَ وَارِثِي مَنْ يَقْضِي دَيْنِي وَ يُنْجِزُ مَوْعِدِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‌⁽³⁾.

يف، [الطرائف] مُسْنَدُ أَحْمَدَ يَرْفَعُهُ إِلَي سَلْمَانَ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

«36»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ مَنَاقِبِ الْخُوارِزْمِيِّ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قُمْ يَا بُرَيْدَةُ⁽⁵⁾نعود [نَعُدْ] فَاطِمَةَ فَلَمَّا أَنْ دَخَلْنَا عَلَيْهَا وَ أَبْصَرَتْ أَبَاهَا دَمَعَتْ عَيْنَاهَا قَالَ مَا يُبْكِيكِ يَا بِنْتِي قَالَتْ قِلَّةُ الطُّعْمِ وَ كَثْرَةُ الْهَمِّ وَ شِدَّةُ السُّقْمِ قَالَ لَهَا أَمَا وَ اللَّهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لَكِ مَا تَرْغَبِينَ إِلَيْهِ يَا فَاطِمَةُ أَ مَا تَرْضَيْنَ أَنْ زَوَّجْتُكِ‌⁽⁶⁾خَيْرَ أُمَّتِي أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَكْثَرَهُمْ عِلْماً وَ أَفْضَلَهُمْ حِلْماً وَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَيْكِ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَ قَرِيبٌ مِنْهُ مَا نَقَلَهُ مِنْ كِتَابِ الذُّرِّيَّةِ الطَّاهِرَةِ لِلدُّولَابِيِّ بِخَطِّ الشَّيْخِ ابْنِ وَضَّاحٍ قَالَ: لَمَّا بَلَغَ فَاطِمَةَ تَزْوِيجُهَا بِعَلِيٍّ بَكَتْ فَدَخَلَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ مَا لَكِ يَا فَاطِمَةُ تَبْكِينَ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ أَنْكَحْتُكِ أَكْثَرَهُمْ عِلْماً وَ أَفْضَلَهُمْ حِلْماً وَ أَوَّلَهُمْ سِلْماً.

وَ مِنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: وَضَّأْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي فَاطِمَةَ نعودها [نَعُدْهَا] فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَامَ مُتَوَكِّئاً عَلَيَّ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ سَيَحْمِلُ ثِقْلَهَا غَيْرُكَ وَ يَكُونُ أَجْرُهَا لَكَ قَالَ فَكَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيَّ شَيْ‌ءٌ حَتَّي دَخَلْنَا عَلَي فَاطِمَةَ عليها السلام فَقَالَ كَيْفَ تَجِدِينَكِ قَالَتْ وَ اللَّهِ قَدِ اشْتَدَّ حُزْنِي وَ اشْتَدَّتْ فَاقَتِي وَ طَالَ سُقْمِي.

روایت 35

العمدۀ: انس – ابن مالک- گوید: به سلمان گفتیم: از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بپرس وصیّ وی کیست؟ پس سلمان به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله عرض کرد: وصیّ شما کیست؟ فرمود: سلمان، وصیّ موسی که بود؟ عرض کرد: یوشع بن نون. گوید: فرمود: وصیّ و وارث من کسی است که وام مرا بپردازد، وعده مرا به جای آورد، علی بن أبی طالب.⁽⁷⁾

الطرائف: مسند ابن حنبل مرفوعاً از سلمان فارسی مانند آن را روایت کرده است.⁽⁸⁾

روایت 36

کشف الغمّۀ: از مناقب خوارزمی از بریده روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: بریده برخیز به دیدار فاطمه برویم؛ چون بر ایشان وارد گشتیم و چشمشان بر پدرشان افتاد، چشم های ایشان پر از اشک شد. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: دخترم چرا گریه می کنی؟ عرض کرد: به خاطر اندکی خوراک، کثرت غم و سختی بیماری! پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: به خدا سوگند آنچه نزد خدا داری بهتر از آنی است که بدان راغبی؛ ای فاطمه، آیا خوشنود نیستی که تو را به زوجیّت بهترینِ اُمّتم در آوردم که پیشتازترین آنان در پذیرش اسلام، عالم ترین آن ها و بردبارترینِ ایشان است؟ به خدا سوگند دو پسر تو دو سرور جوانان اهل بهشتند. و از کتاب «الذرّیۀ الطاهرۀ» دوالبی به خط شیخ بن وضّاح نزدیک به این مضمون را نقل کرده گوید: چون فاطمه علیها السّلام آگاه شد که به زوجیّت علی علیه السّلام در آمده است، گریست، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر وی وارد گشته و فرمود: فاطمه، چرا گریه می کنی؟! به خدا سوگند تو را به همسری مردی درآوردم که از همه عالم تر، بردبارتر و در اسلام آوردن پیشتازتر است.

و از مسند احمد بن حنبل از معقل بن یسار آورده است که: روزی مشغول ریختن آب وضو برای پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بودم که فرمود: مایل هستی به دیدار فاطمه برویم؟ عرض کردم: آری! پس آن حضرت به من تکیه داده و برخاست سپس فرمود: بار سنگین مرا دیگری حمل می کند ولی ثواب آن برای تو خواهد بود. گوید: در طول راه گویی هیچ باری بر من نبود تا اینکه بر فاطمه علیها السّلام وارد شدیم. سپس آن حضرت فرمود: خود را چگونه می بینی؟ عرض کرد: به خدا سوگند که اندوهم سخت، نداریم افزون و بیماریم به درازا کشیده است.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ وَجَدْتُ فِي كِتَابِ أَبِي بِخَطِّ يَدِهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ صلي الله عليه و آله: أَ وَ مَا تَرْضَيْنَ أَنِّي زَوَّجْتُكِ أَقْدَمَ أُمَّتِي سِلْماً وَ أَكْثَرَهُمْ عِلْماً وَ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً⁽¹⁾.

بيان

قد ظهر من أخبار هذا الباب أنه عليه السلام وصي النبي و سيد الأوصياء و أكثرها مصرحة بأن المراد بالوصاية الخلافة العظمي و سائرها تورث مزية توجب تقديمه علي غيره و تبين أنه خير البشر و هو مخصص بالرسول صلي الله عليه و آله بالإجماع فبقي غيره من سائر الخلق داخلا تحت البشر فيثبت فضله عليهم و هذه درجة أرفع من الخلافة و الإمامة و لا يشك عاقل في استلزامها لهما و كيف يجوِّز عاقل أن يكون من ليس بنبي و لا إمام أفضل من الأنبياء و تبين من سائر الأخبار أنه أفضل من جميع الصحابة و جميع الأمة و العقل الصحيح يمنع تقديم غير الأفضل علي الأفضل و أكثر الأخبار الموردة في الباب مشتملة علي ما يدل علي الإمامة بعضها تصريحا و بعضها تلويحا و الخوض فيها يوجب طول الكلام و قد اعترف بوصايته عليه السلام أكثر المخالفين. قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ:

وَ مِمَّا رُوِّينَاهُ مِنَ الشِّعْرِ الْمَقُولِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ الْمُتَضَمِّنِ كَوْنَهُ عليه السلام وَصِيَّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ:

وَ مِنَّا عَلِيٌّ ذَاكَ صَاحِبُ خَيْبَرَ *** وَ صَاحِبُ بَدْرٍ يَوْمَ شَالَتْ كَتَائِبُهُ‌⁽²⁾

وَصِيُّ النَّبِيِّ الْمُصْطَفَي وَ ابْنُ عَمِّهِ *** فَمَنْ ذَا يُدَانِيهِ وَ مَنْ ذَا يُقَارِبُهُ.

وَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُعَيْلٍ:

لَعَمْرِي لَقَدْ بَايَعْتُمْ ذَا حَفِيظَةٍ *** عَلَي الدِّينِ مَعْرُوفَ الْعَفَافِ مُوَفَّقاً

عَلِيّاً وَصِيَّ الْمُصْطَفَي وَ ابْنَ عَمِّهِ *** وَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّي أَخَا الدِّينِ وَ التُّقَي.

قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ التَّيِّهَانِ وَ كَانَ بَدْرِيّاً:

قُلْ لِلزُّبَيْرِ وَ قُلْ لِطَلْحَةَ إِنَّنَا *** نَحْنُ الَّذِينَ شِعَارُنَا الْأَنْصَارُ

نَحْنُ الَّذِينَ رَأَتْ قُرَيْشٌ فِعْلَنَا *** يَوْمَ الْقَلِيبِ أُولَئِكَ الْكُفَّارُ

عبدالله ما را روایت کرده گفت: در کتاب پدرم با دست خط خودش این حدیث را یافتم: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آیا خرسند نیستی که تو را به زوجیّت پیشتازترین اُمّتم در اسلام آوردن و عالم ترین و بردبارترین آن ها در آوردم؟!⁽³⁾

توضیح

از روایات این باب آشکار گردید که آن حضرت علیه السّلام وصیّ پیامبر و سیّد اوصیاست و اکثر آن ها بیانگر این هستند که مراد از وصایت، خلافت عظمی است و بقیه روایات ( که تصریح به وصایت ایشان ندارند) مزیت هایی را برای ایشان ثابت میکنند که مقدّم شدن او بردیگران را واجب می گرداند، و روشن می کنند که او خیرالبشر و به اجماع، نزدیک ترین فرد به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است و دیگران به عنوان بشر در مرتبه ای فروتر از ایشان قرار می گیرند و بدین ترتیب فضل علی علیه السّلام بر آنان آشکار می گردد و این خود منزلتی رفیع تر از خلافت و امامت است و هیچ عاقلی تردید ندارد که این فضایل ملازم آن دو است، و شخصی که عاقل باشد چگونه جایز می داند کسی نبی و امام نیست، افضل از انبیا باشد؟ و از سایر روایات مشخص گردید که وی افضل همه صحابه و جمله اُمّت است و عقل سلیم اجازه نمی دهد کسی که افضل نیست، بر افضل پیشی گیرد، و اکثر روایات وارد شده در این باب بر امامت ایشان دلالت دارند، برخی به تصریح و برخی تلویحا و خوض در آن ها موجب اطاله کلام می گردد، و اکثر مخالفان به وصی بودن آن حضرت علیه السّلام اعتراف کرده اند. ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید:

از جمله اشعاری که از صدر اسلام برای ما روایت شده است و در بر گیرنده مفهوم وصیّ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودن علی علیه السّلام است، قول عبدالله بن أبی سفیان بئدن حارث بن عبدالمطلّب است:

-« و علی، آنکه فاتح خیبر است، از ماست، همان که گروهای رزمی او در جنگ بدر رفعت یافتند؛

و عبدالرحمان بن جعیل گوید:

-« به جان خودم سوگند تحقیقاً با مردی بیعت کرده اید که پاسدار دین مشهور به پاکدامنی و عفت و موفّق است؛

و ابوالهیثم بن التیهان که بدری نیز بود، گوید:

-« به زیبر و به طلحه بگویید: ما همان هایی هستیم که شعارمان انصار پیامبر بودن است؛ - ما کسانی هستیم که آن کافران قریشی در روز بدر ضرب شست ما را دیده اند؛

كُنَّا شِعَارَ نَبِيِّنَا وَ دِثَارَهُ *** نَفْدِيهِ مِنَّا الرُّوحُ وَ الْأَبْصَارُ⁽¹⁾

إِنَّ الْوَصِيَّ إِمَامُنَا وَ وَلِيُّنَا *** بَرِحَ الْخَفَاءُ وَ بَاحَتِ الْأَسْرَارُ⁽²⁾.

وَ قَالَ عُمَرُ بْنُ حَارِثَةَ الْأَنْصَارِيُّ وَ كَانَ مَعَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ يَوْمَ الْجَمَلِ وَ قَدْ لَامَهُ أَبُوهُ عليه السلام لَمَّا أَمَرَهُ بِالْحَمْلَةِ فَتَقَاعَسَ:⁽³⁾

أَبَا حَسَنٍ أَنْتَ فَصْلُ الْأُمُورِ *** يَبِينُ بِكَ الْحِلُّ وَ الْمُحْرِمُ

جَمَعْتَ الرِّجَالَ عَلَي رَايَةٍ *** بِهَا ابْنُكَ يَوْمَ الْوَغَي مُقْحَمٌ‌⁽⁴⁾

وَ لَمْ يَنْكُصِ الْمَرْءُ مِنْ خِيفَةٍ *** وَ لَكِنْ تَوَالَتْ بِهِ أَسْهُمٌ‌⁽⁵⁾

فَقَالَ رُوَيْداً وَ لَا تَعْجَلُوا *** فَإِنِّي إِذَا رَشَقُوا مُقْدِمٌ‌⁽⁶⁾

فَأَعْجَلْتَهُ وَ الْفَتَي مُجْمِعٌ *** بِمَا يَكْرَهُ الْوَجِلُ الْمُحْجِمُ

سَمِيُّ النَّبِيِّ وَ شِبْهُ الْوَصِيِ *** وَ رَايَتُهُ لَوْنُهَا الْعَنْدَمُ‌⁽⁷⁾.

وَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَزْدِ يَوْمَ الْجَمَلِ:

هَذَا عَلِيٌّ وَ هُوَ الْوَصِيُ *** آخَاهُ يَوْمَ النَّجْوَةِ النَّبِيُ

وَ قَالَ هَذَا بَعْدِيَ الْوَلِيُ *** وَعَاهُ وَاعٍ وَ نَسِيَ الشَّقِيُّ.

وَ خَرَجَ يَوْمَ الْجَمَلِ غُلَامٌ مِنْ بَنِي ضَبَّةَ شَابٌّ مُعْلِمٌ مِنْ عَسْكَرِ عَائِشَةَ وَ هُوَ يَقُولُ:

نَحْنُ بَنُو ضَبَّةَ أَعْدَاءُ عَلِيٍ *** ذَاكَ الَّذِي يُعْرَفُ قِدْماً بِالْوَصِيِ

وَ فَارِسِ الْخَيْلِ عَلَي عَهْدِ النَّبِيِ *** مَا أَنَا عَنْ فَضْلِ عَلِيٍّ بِالْعَمِيِ

لكنت أفعي [لَكِنَّنِي أَنعَي] ابْنَ عَفَّانَ التَّقِيَ‌⁽⁸⁾*** إِنَّ الْوَلِيَّ طَالِبٌ ثَارَ الْوَلِيِّ.

و عمر بن حارثه انصاری که روز جمل به همراه محمّد حنفیه بود و پدر بزرگوارش او را ملامت کرده بود هنگامی که به وی فرمان حمله داده ولی او درنگ کرد، گوید:

-« ای ابوالحسن، تو خود کارها را فیصله می دهی و حلال و حرام به واسطه تو آشکار می شود؛

و مردی أزدی در روز جمل گفت:

-« این علی است و وصی اوست، که پیامبر در روز مؤاخات با وی عقد اخوّت بست؛

-«ما بنی ضبّه دشمنان علی هستیم، آنکه در گذشته به وصی شناخته می شد؛

وَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيُّ يَوْمَ الْجَمَلِ وَ كَانَ فِي عَسْكَرِ عَلِيٍّ عليه السلام:

أَيَّةُ حَرْبٍ أُضْرِمَتْ نِيرَانُهَا *** وَ كُسِرَتْ يَوْمَ الْوَغَي مُرَّانُهَا⁽¹⁾

قُلْ لِلْوَصِيِّ أَقْبَلَتْ قَحْطَانُهَا *** فَادْعُ بِهَا تَكْفِيكَهَا هَمْدَانُهَا

هُمُ بَنُوهَا وَ هُمُ إِخْوَانُهَا.

وَ قَالَ زِيَادُ بْنُ لَبِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ يَوْمَ الْجَمَلِ وَ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ عليه السلام:

كَيْفَ تَرَي الْأَنْصَارَ فِي يَوْمِ الْكَلَبِ *** إِنَّا أُنَاسٌ لَا نُبَالِي مِنْ عَطَبٍ

وَ لَا نُبَالِي فِي الْوَصِيِّ مِنْ غَضَبٍ *** وَ إِنَّمَا الْأَنْصَارُ جِدٌّ لَا لَعِبٌ

هَذَا عَلِيٌّ وَ ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ *** نَنْصُرُهُ الْيَوْمَ عَلَي مَنْ قَدْ كَذَبَ

مَنْ يَكْسِبُ الْبَغْيَ فَبِئْسَ مَا اكْتَسَبَ.

وَ قَالَ حُجْرُ بْنُ عَدِيٍّ الْكِنْدِيُّ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَيْضاً:

يَا رَبَّنَا سَلِّمْ لَنَا عَلِيّاً *** سَلِّمْ لَنَا الْمُبَارَكَ الْمُضِيَّا

الْمُؤْمِنَ الْمُوَحِّدَ التَّقِيَّا *** لَا خَطِلَ الرَّأْيِ وَ لَا غَوِيّاً

بَلْ هَادِياً مُوَفَّقاً مَهْدِيّاً *** وَ احْفَظْهُ رَبِّي وَ احْفَظِ النَّبِيَّا

فِيهِ فَقَدْ كَانَ لَهُ وَلِيّاً *** ثُمَّ ارْتَضَاهُ بَعْدَهُ وَصِيّاً

وَ قَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيُّ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ وَ كَانَ بَدْرِيّاً فِي يَوْمِ الْجَمَلِ أَيْضاً:

لَيْسَ بَيْنَ الْأَنْصَارِ فِي حَجْمَةِ الْحَرْبِ‌⁽²⁾*** وَ بَيْنَ الْعُدَاةِ إِلَّا الطِّعَانُ

وَ قِرَاعُ الْكُمَاةِ بِالْقُضُبِ الْبَيْضِ *** إِذَا مَا تَحَطَّمَ الْمُرَّانُ‌⁽³⁾

فَادْعُهَا تُسْتَجَبْ فَلَيْسَ مِنَ الْخَزْرَجِ *** وَ الْأَوْسِ يَا عَلِيُّ جَبَانٌ

يَا وَصِيَّ النَّبِيِّ قَدْ أَجَلَّتِ الْحَرْبُ *** الْأَعَادِي وَ سَارَتِ الْأَظْعَانُ

وَ اسْتَقَامَتْ لَكَ الْأُمُورُ سِوَي الشَّامِ *** وَ فِي الشَّامِ تَظْهَرُ الْأَضْغَانُ

و سعید بن قیس همدانی- که در روز جمل در سپاه علی علیه السّلام بود- گوید:

-« شعله آتش چه جنگی افروخته شده، و در روز نبرد نیزه ها درهم شکسته است؟

و زیاد بن لبید انصاری که از یاران علی علیه السّلام بود در روز جمل چنین سرود:

-«انصار را در روز تنگ شدن عرصه جنگ چگونه می بینی؟ ما مردمانی هستیم که از مرگ بیمی به خود راه نمی دهیم؛

و حجر بن عدیّ کندی در آن روز گفت:

-« پروردگارا، علی را برای ما به سلامت بدار، آن فرخنده نورانی را برای ما به سلامت بدار؛ - آن مؤمن، آن موحِّد و آن پارسا را، کسی که نه سست اندیشه است و نه گمراه؛

و خزیمۀ بن ثابت انصاری ذو الشهادتین- که از جنگجویان بدر بود- در جنگ جمل نیز گفت:

-« در کشاکش جنگ میان انصار و سرکشان چیزی جز ضربت نیزه نیست؛

حَسْبُهُمْ مَا رَأَوْا وَ حَسْبُكَ مِنَّا *** هَكَذَا نَحْنُ حَيْثُ كُنَّا وَ كَانُوا.

وَ قَالَ خُزَيْمَةُ أَيْضاً فِي يَوْمِ الْجَمَلِ:

أَ عَائِشَ خَلِّي عَنْ عَلِيٍّ وَ عَيْبِهِ *** بِمَا لَيْسَ فِيهِ إِنَّمَا أَنْتِ وَالِدَةٌ

وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ دُونِ أَهْلِهِ *** وَ أَنْتِ عَلَي مَا كَانَ مِنْ ذَاكِ شَاهِدَةٌ⁽¹⁾

و حسبك منه بعض ما تعلمينه *** و يكفيك لو لم تعلمي غير واحده

اذا قيل ما ذا عبت منه رميته *** بخذل ابن عفان و ما تلك آبده

و ليس سماء اللّه قاطرة دما *** لذاك و ما الأرض الفضاء بمائده .

وَ قَالَ ابْنُ بَدِيلِ بْنِ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيِّ يَوْمَ الْجَمَلِ أَيْضاً:

يَا قَوْمِ لَلْخُطَّةُ الْعُظْمَي الَّتِي حَدَثَتْ *** حَرْبُ الْوَصِيِّ وَ مَا لِلْحَرْبِ مِنْ آسِي

الْفَاصِلُ الْحُكْمِ بِالتَّقْوَي إِذَا ضُرِبَتْ *** تِلْكَ الْقَبَائِلُ أَخْمَاساً لِأَسْدَاسٍ.

وَ قَالَ عَمْرُو بْنُ أُحَيْحَةَ يَوْمَ الْجَمَلِ فِي خُطْبَةِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام بَعْدَ خُطْبَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ:

حَسَنُ الْخَيْرِ يَا شَبِيهَ أَبِيهِ *** قُمْتَ فِينَا مَقَامَ خَيْرِ خَطِيبٍ

قُمْتَ بِالْخُطْبَةِ الَّتِي صَدَعَ اللَّهُ *** بِهَا عَنْ أَبِيكَ أَهْلَ الْعُيُوبِ

وَ كَشَفْتَ الْقِنَاعَ فَاتَّضَحَ الْأَمْرُ *** وَ أَصْلَحْتَ فَاسِدَاتِ الْقُلُوبِ

لَسْتَ كَابْنِ الزُّبَيْرِ لَجْلَجَ فِي الْقَوْ *** لِ‌وَ طَأْطَأَ عِنَانَ قِيلٍ مُرِيبٍ‌⁽²⁾

وَ أَبَي اللَّهُ أَنْ يَقُومَ بِمَا قَامَ *** بِهِ ابْنُ الْوَصِيِّ وَ ابْنُ النَّجِيبِ

إِنَّ شَخْصاً بَيْنَ النَّبِيِّ لَكَ الْخَيْ- *** رُ وَ بَيْنَ الْوَصِيِّ غَيْرُ مَشُوبٍ.

وَ قَالَ زَحْرُ بْنُ قَيْسٍ الْجُعْفِيُّ يَوْمَ الْجَمَلِ أَيْضاً:

أَضْرِبُكُمْ حَتَّي تُقِرُّوا لِعَلِيٍ *** خَيْرِ قُرَيْشٍ كُلِّهَا بَعْدَ النَّبِيِ

مَنْ زَانَهُ اللَّهُ وَ سَمَّاهُ الْوَصِيَ *** إِنَّ الْوَلِيَّ حَافِظٌ ظَهْرَ الْوَلِيِ

كَمَا الْغَوِيُّ تَابِعٌ أَمْرَ الْغَوِيِّ.

و نیز خزیمه در روز جمل گفت:

-« ای عایشه، علی و نکوهش او را رها کن، به عیب هایی که در او نیست، تو مادر اویی!

و ابن بدیل بن ورقاء خزاعی نیز در روز جمل گفت: -« ای قوم! به درستی که این نقشه بزرگ که روی داده است، جنگیدن با وصی پیامبر است و این جنگ باعث تاسف نیست

و عمر بن اُحیحه در روز جمل پس از خطبه امام حسن علیه السّلام که بعد از خطبه عبدالله بن زبیر ایراد فرمود، گوید:

-« ای حسن نیکو سرشت ای شبیه پدر خویش، در میان ما به عنوان بهترین خطیب ایستادی،

نیز همان کاری را انجام دهد که پسر زبیر انجام داد؛

و زحر بن قیس جعفی نیز در روز جَمَل گفت:

-« شما را می زنم تا اینکه به ولایت علی اقرار کنید، آنکه پس از پیامبر بهترین همه مردان قریش است؛

ذَكَرَ هَذِهِ الْأَشْعَارَ وَ الْأَرَاجِيزَ بِأَجْمَعِهَا أَبُو مِخْنَفٍ لُوطُ بْنُ يَحْيَي فِي كِتَابِ وَقْعَةِ الْجَمَلِ وَ أَبُو مِخْنَفٍ مِنَ الْمُحَدِّثِينَ وَ مِمَّنْ يَرَي صِحَّةَ الْإِمَامَةِ بِالاخْتِيَارِ⁽¹⁾وَ لَيْسَ مِنَ الشِّيعَةِ وَ لَا مَعْدُوداً مِنْ رِجَالِهَا.

وَ مِمَّا رُوِّينَاهُ مِنْ أَشْعَارِ صِفِّينَ الَّتِي تَتَضَمَّنُ تَسْمِيَتَهُ عليه السلام بِالْوَصِيِّ مَا ذَكَرَهُ نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمِ بْنِ يَسَارٍ الْمِنْقَرِيُّ فِي كِتَابِ صِفِّينَ وَ هُوَ مِنْ رِجَالِ الْحَدِيثِ أَيْضاً قَالَ نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ قَالَ زَحْرُ بْنُ قَيْسٍ الْجُعْفِيُ:

فَصَلَّي الْإِلَهُ عَلَي أَحْمَدَ *** رَسُولِ الْمَلِيكِ تَمَامِ النِّعَمِ

رَسُولِ الْمَلِيكِ وَ مِنْ بَعْدِهِ *** خَلِيفَتُنَا الْقَائِمُ الْمُدَعَّمُ

عَلِيّاً عَنَيْتُ وَصِيَّ النَّبِيِ *** تُجَالَدُ عَنْهُ غُوَاةُ الْأُمَمِ.

قَالَ نَصْرٌ وَ مِنَ الشِّعْرِ الْمَنْسُوبِ إِلَي الْأَشْعَثِ بْنِ الْقَيْسِ:

أَتَانَا الرَّسُولُ رَسُولُ الْأَنَامِ *** فَسُرَّ بِمَقْدَمِهِ الْمُسْلِمُونَا

رَسُولُ الْوَصِيِّ وَصِيُّ النَّبِيِ *** لَهُ السَّبْقُ وَ الْفَضْلُ فِي الْمُؤْمِنِينَا.

وَ مِنَ الشِّعْرِ الْمَنْسُوبِ إِلَي الْأَشْعَثِ أَيْضاً:

أَتَانَا الرَّسُولُ رَسُولُ الْوَصِيِ *** عَلِيُّ الْمُهَذَّبُ مِنْ هَاشِمٍ

وَزِيرُ النَّبِيِّ وَ ذِي صِهْرِهِ *** وَ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ وَ الْعَالَمِ.

وَ قَالَ نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ وَ مِنْ شِعْرِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي صِفِّينَ:

يَا عَجَباً لَقَدْ سَمِعْتُ مُنْكَراً *** كِذْباً عَلَي اللَّهِ يُشِيبُ الشَّعَرَا

مَا كَانَ يَرْضَي أَحْمَدُ لَوْ أُخْبِرَا *** أَنْ يَقْرِنُوا وَصِيَّهُ وَ الْأَبْتَرَا

شَانِيَ الرَّسُولِ وَ اللَّعِينَ الْأَخْزَرَا *** إِنِّي إِذَا الْمَوْتُ دَنَا وَ حَضَرَا⁽²⁾

شَمَّرْتُ ثَوْبِي وَ دَعَوْتُ قَنْبَراً *** قَدِّمْ لِوَائِي لَا تُؤَخِّرْ حَذَراً

جملگی این اشعار و ارجوزه ها را ابو مخنف لوط بن یحیی در کتاب «وقعه الجمل» ثبت کرده است، و ابو مخنف از جمله محدثین است و از جمله کسانی است که عقیده دارند انتخواب امام از طرف مردم امری صحیح است و وی از شیعیان نیست و کسی او را از رجال شیعه به شمار نیاورده است .

از جمله اشعاری که در مورد صفین روایت کرده ایم و متضمن نام گذاری علی علیه السّلام به «وصی» است، اشعاری است که نصربن مزاحم بن یسار منقری در کتاب «صفّین» آورده که او نیز از رجال حدیث است؛ نصر بن مزاحم گوید: زحر بن قیس جعفی چنین گفت:

-«درود خدا بر احمد، فرستاده خدایی که مالک تمام نعمت هاست؛

نصر گوید: از جمله اشعار منسوب به اشعث بن قیس یکی این است:

-«آن فرستاده نزد ما آمد، فرستاده به سوی مردم، پس مسلمانان از قدومش شادمان گشتند؛

و نیز از جمله شعرهای منسوب به اشعث یکی این است:

-« آن فرستاده، فرستاده وصی نزد ما آمد، علی تهذیب یافته که از بنی هاشم است؛

و نصر بن مزاحم گوید: و از شعر امیرالمؤمنین علیه السّلام در صفین یکی این است:

-«شگفتا که سخنی بس زشت و ناپسند شنیده ام، دروغی به خداوند نسبت داده شده که موی سر را سپید می کند،

لَا يَدْفَعُ الْحِذَارُ مَا قَدْ قُدِّرَا *** لَوْ أَنَّ عِنْدِي يَا ابْنَ حَرْبٍ جَعْفَراً

أَوْ حَمْزَةَ الْقَرْمَ الْهُمَامَ الْأَزْهَرَا *** رَأَتْ قُرَيْشٌ نَجْمَ لَيْلٍ ظَهَرَا⁽¹⁾.

وَ قَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيُّ كَتَبْتُ بِهَذَا الشِّعْرِ إِلَي شَرْجِيلِ‌⁽²⁾بْنِ السِّمْطِ الْكِنْدِيِّ رَئِيسِ الثَّمَانِيَةِ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ:

نَصَحْتُكَ يَا ابْنَ السِّمْطِ لَا تَتْبَعِ الْهَوَي *** فَمَا لَكَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الدِّينِ مِنْ بَدَلٍ

وَ لَا تَكُ كَالْمُجْرِي إِلَي شَرِّ غَايَةٍ *** فَقَدْ خُرِقَ السِّرْبَالُ وَ اسْتَنْوَقَ الْجَمَلُ

مَقَالُ ابْنِ هِنْدٍ فِي عَلِيٍّ عَضِيهَةٌ *** وَ لِلَّهِ فِي صَدْرِ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ أَجَلٌ‌⁽³⁾

وَ مَا كَانَ إِلَّا لَازِماً قَعْرَ بَيْتِهِ *** إِلَي أَنْ أَتَي عُثْمَانَ فِي بَيْتِهِ الْأَجَلُ

وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ دُونِ أَهْلِهِ *** وَ فَارِسُهُ الْحَامِي بِهِ يُضْرَبُ الْمَثَلُ.

وَ قَالَ النُّعْمَانُ بْنُ عَجْلَانَ الْأَنْصَارِيُ:

كَيْفَ التَّفَرُّقُ وَ الْوَصِيُّ إِمَامُنَا *** لَا كَيْفَ إِلَّا حَيْرَةً وَ تَخَاذُلًا

لَا تَسْفَهَنَّ عُقُولُكُمْ لَا خَيْرَ فِيمَ- *** نْ‌لَمْ يَكُنْ عِنْدَ الْبَلَابِلِ عَاقِلًا

وَ ذَرُوا مُعَاوِيَةَ الْغَوِيَّ وَ تَابِعُوا *** دِينَ الْوَصِيِّ لِتَحْمَدُوهُ آجِلًا.

وَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذُوَيْبٍ الْأَسْلَمِيُ:⁽⁴⁾⁽⁵⁾

أَ لَا أَبْلِغْ مُعَاوِيَةَ بْنَ حَرْبٍ *** فَمَا لَكَ لَا تَهَشُّ إِلَي الضِّرَابِ

فَإِنْ تَسْلَمْ وَ تبقي [تَبْقَ] الدَّهْرَ يَوْماً *** يَذَرْكَ بِجَحْفَلٍ عَدَدَ التُّرَابِ‌⁽⁶⁾

يَقُودُهُمُ الْوَصِيُّ إِلَيْكَ حَتَّي *** يَرُدَّكَ عَنْ ضَلَالٍ وَ ارْتِيَابٍ.

وَ قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ:

يَا عُصْبَةَ الْمَوْتِ صَبْراً لَا يَهُولُكُمْ *** جَيْشُ ابْنِ حَرْبٍ فَإِنَّ الْحَقَّ قَدْ ظَهَرَا

و جریر بن عبدالله بجلی گوید: این شعر را نوشته و برای شرجیل بن السمط کندی رئیس آن هشت تن از یاران معاویه فرستادم:

-« ای پسر سمط، تو را اندرز دادم که در پی هوای نفس مرو، که در دنیا جایگزینی برای دین نمی یابی؛

و نعمان بن عجلان انصاری گوید:

و عبدالله بن ذویب أسلمی گوید: -« هان، به معاویه پسر حرب برسانید که چرا خود به کار زار روی نمی آوَرَد؟

و مغیرۀ بن حارث بن عبدالمطلّب گوید:

-« ای گروه مرگ آفرین، شکیبا باشید و به هراستان نیفکند، سپاه پسر حرب که اینک حق آشکار شده است؛

وَ أَيْقِنُوا أَنَّ مَنْ أَضْحَي يُخَالِفُكُمْ *** أَضْحَي شَقِيّاً وَ أَمْسَي نَفْسَهُ خَسِرَا

فِيكُمْ وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ قَائِدُكُمْ *** وَ صِهْرُهُ وَ كِتَابُ اللَّهِ قَدْ نَشَرَا.

وَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ:

وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ دُونِ أَهْلِهِ *** وَ فَارِسُهُ إِنْ قِيلَ هَلْ مِنْ مُنَازِلٍ

فَدُونَكَهُ إِنْ كُنْتَ تَبْغِي مُهَاجِراً *** أَشَمُّ كَنَصْلِ السَّيْفِ غير [عَيْرَ] حَلَاحِلَ‌⁽¹⁾.

وَ الْأَشْعَارُ الَّتِي تَتَضَمَّنُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ كَثِيرَةٌ جِدّاً وَ لَكِنَّا ذَكَرْنَا مِنْهَا هَاهُنَا بَعْضَ مَا قِيلَ فِي هَاتَيْنِ الْحَرْبَيْنِ فَأَمَّا مَا عَدَاهُمَا فَإِنَّهُ يَجِلُّ عَنِ الْحَصْرِ وَ يَعْظُمُ عَنِ الْإِحْصَاءِ وَ الْعَدِّ وَ لَوْ لَا خَوْفُ الْمَلَالَةِ وَ الْإِضْجَارِ لَذَكَرْنَا مِنْ ذَلِكَ مَا يَمْلَأُ أَوْرَاقاً كَثِيرَةً انْتَهَي كَلَامُ ابْنِ أَبِي الْحَدِيدِ⁽²⁾.

باب 57 في أنه عليه السلام مع الحق و الحق معه و أنه يجب طاعته علي الخلق و أن ولايته ولاية الله عز و جل

الأخبار

«1»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب عَنِ الْبَاقِرَيْنِ عليهما السلام: فِي قَوْلِهِ وَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ‌⁽³⁾عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ هُوَ الْحَقُّ وَ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ يَعْنِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ يُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ أَنْكَرُوا مِنْ تَأْوِيلِهِ مَا أُنْزِلَ فِي عَلِيٍّ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ آمَنُوا بِبَعْضِهِ وَ أَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَأَنْكَرُوا كُلَّهُ.

مُحَمَّدُ بْنُ مَرْوَانَ عَنِ السُّدِّيِّ عَنِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي

و عبدالله بن عباس بن عبدالمطلّب گوید:

-« فقط او وصیّ رسول خداست از میان خاندانش، و سوار دلاور او آن گاه که گفته شود: آیا هماوردی هست؟

و اشعاری که بیانگر این مفهوم باشند، بسیار زیادند، لیکن ما در اینجا تنها بخشی از آن ها را که مربوط به این دو جنگ (جمل- صفین) هستند نقل کردیم، اما ناگفته ها از عدّ و حصر بیرون است و به شمار نمی آید و اگر بیم ملالت و زیاده گویی نبود، بخشی از آن ها را ذکر می کردیم، آن قدر که دفترهای زیادی را پر کند. سخن ابن ابی الحدید تمام شد.⁽⁴⁾

باب پنجاه و هفتم : در اینکه امیرالمؤمنین علیه السّلام با حق است و حق با اوست و اینکه اطاعت وی بر خلق واجب است و ولایتش ولایت خدای عزّوجلّ است

روایات

روایت 1

مناقب ابن شهر آشوب: امامین باقرین علیهما السّلام در مفهوم آیه:« وَ الَّذِینَ ءَاتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَفْرَحُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَ مِنَ الْأَحْزَابِ مَن یُنکِرُ بَعْضَهُ»⁽⁵⁾{و

کسانی که به آنان کتاب [آسمانی] داده‌ایم، از آنچه به سوی تو نازل شده شاد می‌شوند. و برخی از دسته‌ها کسانی هستند که بخشی از آن را انکار می‌کنند.} می فرمایند: منظور علی بن ابی طالب علیه السّلام است که شاد می شود. و در قرائت ابن مسعود از این آیه آمده است: کسی که قرآن را بر تو نازل فرموده، حق تعالی است، و منظور «مَن یؤمن به» علی بن ابی طالب است و منظور از:« وَ مِنَ الْأَحْزَابِ مَن یُنکِرُ بَعْضَهُ» آن است که تأویل آنچه درباره علی و آل محمّد نازل شده را انکار کرده و فقط بخشی از این آیه را پذیرفتند اما مشرکان همه آن را انکار کردند.

ابن عباس در

قَوْلِهِ تَعَالَي أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُ‌⁽¹⁾قَالَ عَلِيٌ كَمَنْ هُوَ أَعْمي قَالَ الْأَوَّلُ.

أَبُو الْوَرْدِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام.

جَابِرٌ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ‌⁽²⁾يَعْنِي بِوَلَايَةِ عَلِيٍ وَ إِنْ تَكْفُرُوا بِوَلَايَتِهِ فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ.

الْبَاقِرُ عليه السلام: وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ‌⁽³⁾يَعْنِي بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ.

وَ عَنْهُ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ وَ يَسْتَنْبِئُونَكَ أَ حَقٌّ هُوَ⁽⁴⁾يَسْأَلُونَكَ يَا مُحَمَّدُ عَلِيٌّ وَصِيُّكَ قُلْ إِي وَ رَبِّي إِنَّهُ لَوَصِيِّي. وَ عَنْهُ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ‌⁽⁵⁾مَنْ عَادَي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ تَكْتُمُونَ الْحَقَ الَّذِي أَمَرَهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي عَلِيٍّ عليه السلام.

زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَي الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ‌⁽⁶⁾كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يُسْأَلُ وَ لَا يَسْأَلُ وَ قَوْلِهِ تَعَالَي وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُ‌⁽⁷⁾يَعْنِي عَلِيّاً إِنْ لَمْ يَكُنْ مَعْصُوماً.

الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ⁽⁸⁾

قول خدای متعال:«أَفَمَن یَعْلَمُ أَنَّمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ الحَْقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمَی إِنمََّا یَتَذَکَّرُأُوْلُواْ الْأَلْبَاب»⁽⁹⁾{پس،

آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، حقیقت دارد، مانند کسی است که کوردل است؟ تنها خردمندانند که عبرت می‌گیرند.} گوید: منظور علی علیه السّلام است و مقصود از « کَمَنْ هو أَعْمَی» گوید: اولی است .

ابوالورد از امام باقر علیه السّلام در مصداق آیه:« أَفَمَن یَعْلَمُ أَنَّمَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ الحَْقُّ» آورده است که مقصود علی بن ابی طالب علیه السّلام است.

جابر از امام باقر علیه السّلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: منظور از «حقّ» آورده در آیه:« یَأَیهَُّا النَّاسُ قَدْ جَاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقّ‌ِ مِن رَّبِّکُمْ فََامِنُواْ خَیرًْا لَّکُمْ»⁽¹⁰⁾{ای

مردم، آن پیامبر [موعود]، حقیقت را از سوی پروردگارتان برای شما آورده است. پس ایمان بیاورید که برای شما بهتر است.} و اگر کافر شوید [بدانید که] آنچه در آسمانها و زمین است از آنِ خداست، و خدا دانای حکیم است» ولایت علی علیه السّلام است و «اگر کافر شوید» به ولایتش، «هرچه در آسمان ها و زمین است، از آنِ خداست»

امام باقر علیه السّلام: منظور از «حق» در آیه:«وَ قُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکمُ‌ْ

فَمَن شَاءَ فَلْیُؤْمِن وَ مَن شَاءَ فَلْیَکْفُرْ»⁽¹¹⁾{و بگو: «حق از پروردگارتان [رسیده] است. پس هر که بخواهد بگرود} ایمان آوردن به ولایت علی بن ابی طالب است و :« مَن شَاءَ فَلْیَکْفُرْ»{ و هرکه بخواهد، انکار کند}.

آن حضرت در قول خدا:« وَ یَسْتَنبُِونَکَ أَحَقٌّ هُوَ»⁽¹²⁾{و از تو خبر می‌گیرند: «آیا آن راست است؟»} یعنی: ای محمّد، از تو می پرسند: آیا وصیّ تو علی است؟«قُلْ إِی وَ رَبی»⁽¹³⁾{

بگو: «آری! سوگند به پروردگارم!} قطعاً او وصیّ من است. و نیز آن حضرت علیه السّلام مصداق قول خدای متعال:«یَأَهْلَ الْکِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ»⁽¹⁴⁾{ای

اهل کتاب، چرا حق را به باطل درمی‌آمیزید} کسانی است که با امیرالمؤمنین دشمنی می کنند«وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ»⁽¹⁵⁾{و

حقیقت را کتمان می‌کنید} یعنی حقی را که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله درباره علی علیه السّلام به ایشان گفت .

زید بن علی در قول خدای تعالی:« أَفَمَن یهَْدِی إِلیَ الْحَقّ‌ِ أَحَقُّ أَن یُتَّبَع»⁽¹⁶⁾{

پس، آیا کسی که به سوی حقّ رهبری می‌کند سزاوارتر است مورد پیروی قرار گیرد؟}گوید: پیوسته از حضرت علی علیه السّلام سؤال می شد و او چیزی از کسی نمی پرسید. و در قول خدای تعالی:«و لواتّبع الحق»⁽¹⁷⁾{و

اگر حق از هوس های آن ها پیروی می کرد} مقصود از «حق» علی است اگر معصوم نبود.

ضحّاک از ابن عباس در مصداق قول خدای تعالی:«وَ الْعَصْرِإِنَّ الْانسَانَ لَفِی خُسْرٍ»⁽¹⁸⁾{سوگند

به عصرِ [غلبه حقّ بر باطل]، که واقعاً انسان دستخوشِ زیان است }

يَعْنِي أَبَا جَهْلٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ذُكِرَ عَلِيٌّ وَ سَلْمَانُ وَ يُرْوَي: أَنَّهُ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي عَلِيٍ الْعَصْرِ إِلَي آخِرِهَا.

أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: نَزَلَتْ وَ الْعَصْرِ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَعْدَائِهِ بَيَانُهُ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا لِقَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا⁽¹⁾الْآيَةَ وَ قَوْلُهُ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لِقَوْلِهِ تَعَالَي يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ⁽²⁾وَ قَوْلُهُ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِ لِقَوْلِهِ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ لِقَوْلِهِ وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ‌⁽³⁾.

وَ أَخْبَرَنَا الْحَدَّادُ عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ بِإِسْنَادِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام.

تَفْسِيرُ الثُّمَالِيِّ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي طسم تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ‌⁽⁴⁾إِنَّ مِنَ الْآيَاتِ مُنَادِياً يُنَادِي مِنَ السَّمَاءِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَلَا إِنَّ الْحَقَّ مَعَ عَلِيٍّ وَ شِيعَتِهِ.

مُسْنَدُ أَبِي يَعْلَي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: مَرَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْحَقُّ مَعَ ذَا الْحَقُّ مَعَ ذَا وَ سُئِلَ أَبُو ذَرٍّ عَنِ اخْتِلَافِ النَّاسِ عَنْهُ فَقَالَ عَلَيْكَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ الشَّيْخِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ وَ عَلَي لِسَانِهِ وَ الْحَقُّ يَدُورُ حَيْثُمَا دَارَ عَلِيٌّ .

وَ سَلَّمَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ يَوْمَ الْجَمَلِ عَلَي عَائِشَةَ فَلَمْ تُكَلِّمْهُ فَقَالَ أَسْأَلُكِ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَ لَا سَمِعْتُكِ تَقُولِينَ الْزَمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ لَا يَفْتَرِقَانِ حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ قَالَتْ بَلَي قَدْ

گوید: منظور ابوجهل است. «إِلَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَات»⁽⁵⁾{مگر

کسانی که گرویده و کارهای شایسته کردند} منظور علی علیه السّلام و سلمان هستند، و نقل است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله «والعصر» تا به آخر سوره را درباره علی خوانده است.

اُبیّ بن کعب گوید: سوره «عصر» درباره امیرالمؤمنین و دشمنان وی نازل شده است و توضیح آن چنین است که « الذین امنوا» در سوره مائده تفسیر« إِلَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ » در سوره عصر است.« إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ ... »⁽⁶⁾

و نیز آیه:«عملوا الصالحات» توسط آیه:«وَ یُقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَوةَ »⁽⁷⁾

تفسیر شده است کما اینکه:«وَ تَوَاصَوْاْ بِالْحَقّ‌ِ» را قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که می فرماید: الحقّ مع علی و علی مع الحقّ، تفسیر می کند و تفسیر آیه« وَ تَوَاصَوْاْ بِالصَّبر» آیه:« وَ الصَّابرِِینَ فیِ الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ»⁽⁸⁾{و

در سختی و زیان، و به هنگام جنگ شکیبایانند} است .

ابن عباس گوید: منظور از «وَ تَوَاصَوْاْ بِالصَّبر» علی بن ابی طالب علیه السّلام است.

در تفسیر ثمالی در قول خدای متعال:«طسم تِلْکَ ءَایَاتُ الْکِتَابِ الْمُبِین»⁽⁹⁾

{طا، سین، میم. این است آیه‌های کتاب روشنگر} آمده است که از جمله آیات آن است که در آخر الزمان یک منادی ندا در می دهد که:« هان که حق با علی و شیعه اوست».

در مسند أبی یعلی عبدالرحمن بن أبی سعید خدری از پدرش آورده است که گفت: علی بن ابی طالب می گذشت که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حق با اوست، حق با اوست. و از ابوذر درباره اختلاف مردم درباره وی (علی علیه السّلام) سؤال شد، گفت: به کتاب خدا و این شیخ، علی بن ابی طالب رجوع کنید که من خود از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده ام: علی با حق است و حق با علی و با زبان او؛ و هر کجا علی برود، حق نیز همان جاست.

در واقعه جمل روزی محمّد بن أبی بکر به عایشه سلام کرد، اما عایشه با وی سخن نگفت: پس محمّد گفت: تو را به خداوندی که جز او خدایی نیست سوگند می دهم آیا از خودت نشنیده ام که می گفتی: پیوسته با علی باش زیرا من شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حق با علی و علی با حقّ است، از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند؟ عایشه گفت: بلی،

سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْهُ صلي الله عليه و آله وَ أَتَي عَبْدُ اللَّهِ وَ مُحَمَّدٌ ابْنَا بُدَيْلٍ إِلَي عَائِشَةَ وَ نَاشَدَاهَا بِذَلِكَ فَاعْتَرَفَتْ. وَ قَدْ ذَكَرَ السَّمْعَانِيُّ فِي فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ الْخَبَرَ.

اعْتِقَادُ أَهْلِ السُّنَّةِ رَوَي سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ الْحَقُّ يَدُورُ حَيْثُمَا دَارَ عَلِيٌّ. وَ رَوَي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَلِيفُ بَنِي أُمَيَّةَ: أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَالَ لِسَعْدٍ أَنْتَ الَّذِي لَا تَعْرِفُ حَقَّنَا مِنْ بَاطِلِ غَيْرِنَا فَتَكُونَ مَعَنَا أَوْ عَلَيْنَا فَجَرَي بَيْنَهُمَا كَلَامٌ فَرَوَي سَعْدٌ هَذَا الْخَبَرَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لَتَجِيئُنِي بِمَنْ سَمِعَهُ مَعَكَ أَوْ لَأَفْعَلَنَّ قَالَ أُمُّ سَلَمَةَ فَدَخَلُوا عَلَيْهَا قَالَتْ صَدَقَ فِي بَيْتِي قَالَهُ. وَ رَوَي مَالِكُ بْنُ جَعْوَنَةَ الْعُرَنِيُّ: نَحْوَ هَذَا.

الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ عَنْ ثَابِتٍ مَوْلَي أَبِي ذَرٍّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أُمِّ سَلَمَةَ فَرَأَيْتُهَا تَبْكِي وَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

الْأَصْبَغُ: سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ وَيْلٌ لِمَنْ جَهِلَ مَعْرِفَتِي وَ لَمْ يَعْرِفْ حَقِّي أَلَا إِنَّ حَقِّي هُوَ حَقُّ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حَقَّ اللَّهِ هُوَ حَقِّي.

و استدلت المعتزلة بهذا الخبر في تفضيل علي عليه السلام و قالت الإمامية ظاهر الخبر يقتضي عصمته و وجوب الاقتداء به لأنه صلي الله عليه و آله لا يجوز أن يخبر علي الإطلاق بأن الحق معه و القبيح‌⁽¹⁾جائز وقوعه منه لأنه إذا وقع كان الخبر كذبا و ذلك لا يجوز عليه‌⁽²⁾.

«2»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب مُجَاهِدٌ قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ مَنْ أَطَاعَكَ فَقَدْ أَطَاعَنِي وَ مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاكَ فَقَدْ عَصَانِي وَ مَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَي اللَّهَ.

السَّمْعَانِيُّ فِي فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: لَا تُضَادُّوا عَلِيّاً فَتَكْفُرُوا وَ لَا تُفَضِّلُوا عَلَيْهِ فَتَرْتَدُّوا.

من این سخن را از وی شنیده ام. و عبدالله و محمّد پسران بدیل نزد عایشه آمده و همین سؤال را از وی کردند و او اعتراف کرد. و سمعانی در کتاب «فضائل الصحابۀ» آورده است که: اِِلّا اینکه وی فرمود: علی با حق است و حق با علی ... تا آخر حدیث.

در اعتقاد اهل السنّۀ آمده است که سعد بن أبی وقّاص از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که فرمود: علی با حقّ است و حق با علی، هرکجا علی رفت، با وی می گردد. و عبیدالله بن عبدالله هم پیمان بنی اُمیّۀ روایت کرده که معاویه به سعد گفت: تو کسی هستی که حق ما را از باطل دیگران باز نمی شناسی تا طرف ما یا دیگران باشی، در این مورد به جرّ و بحث پرداختند که سعد این روایت را نقل کرد. پس معاویه گفت: یا باید یکی را بیاوری که این حدیث را با تو شنیده یا اینکه هر کاری لازم بدانم با تو می کنم. سعد گفت: اُمّ سلمۀ؛ چون بر اُمّ سلمۀ وارد شده و از وی جویا شدند، گفت: سعد راست گفته است، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله این سخن را در خانه من بیان فرموده است. و مالک بن جعونه عرنی شبیه این حدیث را نقل کرده است.

خطیب در تاریخ خود از ثابت غلام ابوذر آورده است که: بر اُمّ سلمۀ وارد گشتم و او را دیدم که گریه می کرد و گفت: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی با حقّ است و حق با علی و این دو از هم جدا نمی شوند تا اینکه روز قیامت در کنار حوض بر من وارد شوند.

اصبغ گوید: شنیدم امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: وای بر آنکه آن گونه که باید، مرا نشاخت و حقّ مرا نشناسد؛ بدانید که حقّ من همان حقّ خداست، بدانید که حقّ خدا همان حقّ من است.

و معتزله این حدیث را به عنوان دلیل بر افضلیت علی علیه السّلام مطرح کرده اند و امامیه گفته اند که ظاهر حدیث بر عصمت آن حضرت و وجوب اقتدا به وی دلالت دارد، زیرا اگر جایز بود فعل قبیح از وی سرزند، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مجاز نبود مطلقا حق را قرین وی بداند، چون در این صورت حدیث دروغ از آب در می آمد و نسبت دادن دروغ به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله جایز نیست.⁽³⁾

روایت 2

مناقب ابن شهر آشوب: مجاهد از ابوذر از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آورده است که فرمود: ای علی، هرکس تو را فرمان بَرَد مرا فرمان برده است و آن که مرا فرمان بَرَد، خدا را فرمان برده است؛ و هر کس تو را نافرمانی کند، مرا نافرمانی کرده است و آنکه مرا نافرمانی کند، خدا را نافرمانی کرده است .

سمعانی در کتاب «فضائل الصحابۀ» آورده است: ابوذر از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که فرمود: با علی ستیز مکنید که گمراه می شوید و کسی را بر او برتری ندهید که مرتد خواهید گشت.

أَبُو ذَرٍّ وَ ابْنُ عُمَرَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَنْ فَارَقَ عَلِيّاً فَقَدْ فَارَقَنِي وَ مَنْ فَارَقَنِي فَقَدْ فَارَقَ اللَّهَ. وَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ عُمَرَ: يَا عَلِيُّ مَنْ خَالَفَكَ فَقَدْ خَالَفَنِي وَ مَنْ خَالَفَنِي فَقَدْ خَالَفَ اللَّهَ‌⁽¹⁾.

«3»

فض، [كتاب الروضة] بِالْإِسْنَادِ يَرْفَعُهُ إِلَي سَلْمَانَ وَ أَبِي ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادِ: أَنَّهُمْ أَتَاهُمْ رَجُلٌ مُسْتَرْشِدٌ فِي زَمَانِ خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ فَجَلَسَ لَدَيْهِمْ مُسْتَرْشِداً فَقَالُوا عَلَيْكَ بِكِتَابِ اللَّهِ فَالْزَمْهُ وَ عَلَيْكَ بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ مَعَ الْكِتَابِ لَا يُفَارِقُهُ فَإِنَّا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ عَلِيّاً مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ يَدُورُ كَيْفَمَا دَارَ بِهِ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ الْفَارُوقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ هُوَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي وَ يُقَاتِلُ عَلَي سُنَّتِي فَقَالَ لَهُمُ الرَّجُلُ مَا بَالُ النَّاسِ يُسَمُّونَ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ وَ عُمَرَ الْفَارُوقَ فَقَالُوا لَهُ النَّاسُ تَجْهَلُ حَقَّ عَلِيٍّ كَمَا جهلا [جَهِلُوا] خِلَافَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جهلا [جَهِلُوا] حَقَّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ مَا هُمَا لَهُمَا بِاسْمٍ لِأَنَّهُمَا اسْمُ غَيْرِهِمَا وَ اللَّهِ إِنَّ عَلِيّاً هُوَ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ الْفَارُوقُ الْأَزْهَرُ وَ إِنَّهُ خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنَّهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَمَرَنَا وَ أَمَرَهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ فَسَلَّمْنَا إِلَيْهِ جَمِيعاً وَ هُمَا مَعاً بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽²⁾.

«4»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَجَاءِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ حُسَيْنٍ الْعُرَنِيِّ عَنْ خَالِدِ بْنِ مُخْتَارٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِيرَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ جُنْدَبٍ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنْتُ خَادِماً لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَكَانَ إِذَا ذَكَرَ عَلِيّاً رَأَيْتُ السُّرُورَ فِي وَجْهِهِ إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَجَلَسَ فَذَكَرَ عَلِيّاً عليه السلام فَجَعَلَ يَنَالُ مِنْهُ وَ جَعَلَ وَجْهُ النَّبِيِّ يَتَغَيَّرُ فَمَا لَبِثَ أَنْ دَخَلَ عَلِيٌّ عليه السلام فَسَلَّمَ فَرَدَّ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ عَلِيٌّ وَ الْحَقُّ مَعاً هَكَذَا وَ أَشَارَ بِإِصْبَعَيْهِ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ يَا عَلِيُّ حَاسِدُكَ حَاسِدِي وَ حَاسِدِي حَاسِدُ اللَّهِ وَ حَاسِدُ اللَّهِ فِي النَّارِ⁽³⁾.

ابوذر و ابن عمر از پیامبر نقل کرده اند که فرمود: هرکس از علی جدا شود، از من جدا شده است و آنکه از من جدا گردد، از خدا جدا گشته است؛ و در روایت ابن عمر آمده است: یا علی، هر کس با تو مخالفت کند، با من مخالفت کرده و آنکه با من مخالفت ورزد، با خدا مخالفت کرده است.⁽⁴⁾

روایت 3

فضائل، کتاب الروضۀ: مرفوعاً از سلمان، ابوذر و مقداد آورده است که در زمان خلافت عمر بن خطاب مردی در طلب هدایت نزد ایشان آمد که از اهل کوفه بود. وی نزد ایشان نشسته و خواستار آن گردید وی را به راه درست رهنمون شوند. آن ها به وی گفتند: پیوسته ملازم کتاب خدا باشد و از رهنمون های علی بن ابی طالب علیه السّلام بهره مند شو. که او پیوسته با کتاب خداست و از آن جدا نمی شود، زیرا ما گواهی می دهیم که شنیدیم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی با حق است و حق با علی، حق هر کجا که باشد، علی علیه السّلام نیز با آن است، او اوّلین کسی است که به خدا ایمان آورده و نخستین کسی است که در روز قیامت با من مصافحه می کند، او صدَّیق اکبر است و جدا کننده میان حق و باطل؛ او وصی و خلیفه من در اُمّت من بعد از من است و بر سنّت من می جنگد. پس آن مرد به ایشان گفت: پس مردم را چه می شود که ابوبکر را «صدَّیق» و عمر را «فاروق» خطاب می کنند؟! به وی گفتند: مردم حق علی را نشناختند و آن دو نفر همان طور که خلافت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را نادیده گرفتند حق علی علیه السلام را نیز نادیده گرفتند و این دو نام متعلق به ایشان نیست زیرا از آنِ دیگری هستند؛ به خدا سوگند که صدَّیق اکبر و فاروق درخشان، خودِ علی است، و به یقین او جانشین رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است و اوست امیرمؤمنان؛ پیامبر ما و ایشان را فرمان داد که به او به عنوان امیرالمؤمنین سلام کنیم و ما و آن دو نفر جملگی به عنوان امیرالمؤمنین به آن حضرت سلام کردیم .⁽⁵⁾

روایت 4

امالی طوسی: انس بن مالک گوید: خدمتکار پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بودم، هرگاه نزد آن حضرت از علی علیه السّلام یاد می شد، شادمانی بر رخسار مبارک ایشان آشکار می گردید. یک بار مردی از فرزندان عبدالمطلّب وارد شد و نشست و پشت سر علی علیه السّلام شروع به بدگویی نمود که رنگ چهره پیامبر صَلی الله علیهِ و آله هر لحظه متغیّرتر می شد، اما طولی نکشید که علی علیه السّلام وارد شده و سلام نمود؛ پیامبر صَلی الله علیهِ و آله سلام وی را پاسخ داده سپس فرمود: علی و حق باهم هستند، این چنین- و با دو انگشت خویش اشاره فرمود- هستند، آن دو از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد گردند، ای علی، حسود تو حسود من است و حسود من حسود خداست و حسود خدا در دوزخ است.⁽⁶⁾

«5»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي الْعَالِيَةِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ فَارَقَنِي فَقَدْ فَارَقَ اللَّهَ وَ مَنْ فَارَقَ عَلِيّاً فَقَدْ فَارَقَنِي‌⁽¹⁾.

كشف، [كشف الغمة] مِنْ مَنَاقِبِ الْخُوارِزْمِيِّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

«6»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يُوسُفَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَمْدَانَ عَنْ مُخْتَارٍ التَّمَّارِ عَنْ أَبِي حَيَّانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ تَوَلَّي عَلِيّاً فَقَدْ تَوَلَّانِي وَ مَنْ تَوَلَّانِي فَقَدْ تَوَلَّي اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽³⁾.

«7»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَارِثٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رِيَاحٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام حِينَ خَلَّفَهُ أَ مَا تَرْضَي أَنْ يَكُونَ عَدُوُّكَ عَدُوِّي وَ أَنَّ عَدُوِّي عَدُوُّ اللَّهِ وَ وَلِيَّكَ وَلِيِّي وَ وَلِيِّي وَلِيُّ اللَّهِ‌⁽⁴⁾.

«8»

بشا، [بشارة المصطفي] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الصَّمَدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْوَاعِظِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْهَاشِمِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُونُسَ الْكَرِيمِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَافِعٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أُوصِي مَنْ آمَنَ بِي وَ صَدَّقَنِي بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ مَنْ تَوَلَّاهُ فَقَدْ تَوَلَّانِي وَ مَنْ تَوَلَّانِي فَقَدْ تَوَلَّي اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَهُ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَ مَنْ أَبْغَضَنِي فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁵⁾.

«9»

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنِ ابْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: وَلَايَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَلَايَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حُبُّهُ عِبَادَةُ اللَّهِ وَ اتِّبَاعُهُ فَرِيضَةُ

روایت 5

امالی طوسی: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هر کس از من جدا گردد به یقین از خدا جدا گشته و آنکه از علی جدا شود، از من جدا شده است.⁽⁶⁾

کشف الغمّۀ: از کتاب مناقب خوارزمی از ابوذر نظیر آن را نقل کرده است.⁽⁷⁾

روایت 6

امالی طوسی: علی علیه السّلام می فرماید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هر کس ولایت علی را بپذیرد، به یقین ولایت مرا پذیرفته و آنکه ولایت مرا قبول کند، ولایت خدای عزّوجل را پذیرفته است.⁽⁸⁾

روایت 7

امالی طوسی: رسول خداصَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام آن گاه که وی بر جای خود بر مدینه گمارد، فرمود: آیا دوست نداری دشمن تو دشمن من باشد با اینکه دشمن من دشمن خداست، و دوستدار تو دوستدار من باشد با اینکه دوستدار من دوستدار خداست؟⁽⁹⁾

روایت 8

بشارۀ المصطفی: مرفوعاً از عمار آورده است که گفت: رسول خداصَلی الله علیهِ و آله فرمود: وصیت می کنم به هر کس که به من ایمان آورده و تصدیقم نموده است که ولایت علی بن ابی طالب را بپذیرد، زیرا هر کس ولایت وی را پذیرفت، به راستی که ولایت مرا پذیرفته است و آنکه ولایت مرا بپذیرد، ولایت خدا را پذیرفته است، و هر کس او را دوست بدارد، یقیناً مرا دوست داشته و آن که مرا دوست بدارد، بی شک خدا را دوست داشته، و هر کس با وی دشمنی کند با من دشمنی کرده و آن که با من دشمنی کند با خدای عزّوجل دشمنی کرده است.⁽¹⁰⁾

روایت 9

بشارۀ المصطفی: ابن عباس گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ولایت علی بن ابی طالب ولایت خدای عزّوجل و محبّت او عبادت خداست و پیروی از او فریضه است.⁽¹¹⁾

الله، و اولياؤه اولياء الله و اعداؤه اعداء الله و حربه حرب الله و سلمه سلم الله عز و جل ⁽¹⁾.

«10»

كشف، [كشف الغمة] نَقَلْتُ مِنَ الْمَنَاقِبِ لِلْخُوارِزْمِيِّ عَنْ أَبِي لَيْلَي قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سَيَكُونُ مِنْ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَالْزَمُوا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ الْفَارُوقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ فَارَقَ عَلِيّاً فَارَقَنِي وَ مَنْ فَارَقَنِي فَارَقَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله⁽²⁾يَقُولُ لِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ وَ أَنْتَ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَكَ يَا عَمَّارُ إِذَا رَأَيْتَ عَلِيّاً سَلَكَ وَادِياً وَ سَلَكَ النَّاسُ وَادِياً غَيْرَهُ فَاسْلُكْ مَعَ عَلِيٍّ وَ دَعِ النَّاسَ إِنَّهُ لَنْ يُدْلِيَكَ فِي رَدًي وَ لَنْ يُخْرِجَكَ مِنَ الْهُدَي يَا عَمَّارُ إِنَّهُ مَنْ تَقَلَّدَ سَيْفاً أَعَانَ بِهِ عَلِيّاً عَلَي عَدُوِّهِ قَلَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِشَاحاً مِنْ دُرٍّ وَ مَنْ تَقَلَّدَ سَيْفاً أَعَانَ بِهِ عَدُوَّ عَلِيٍّ قَلَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِشَاحاً مِنْ نَارٍ⁽³⁾.

وَ مِنْ مَنَاقِبِ ابْنِ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: كُنَّا جُلُوساً عِنْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي نَفَرٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ مَرَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ الْحَقُّ مَعَ ذَا.

وَ مِنْهُ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْحَقُّ مَعَ ذَا⁽⁴⁾يَزُولُ مَعَهُ حَيْثُمَا زَالَ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: إِنَّ عَلِيّاً مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ لَنْ يَزَولَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

وَ مِنْهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: كَانَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِ‌⁽⁵⁾مَنِ اتَّبَعَهُ اتَّبَعَ الْحَقَّ وَ مَنْ تَرَكَهُ تَرَكَ الْحَقَّ عَهْداً مَعْهُوداً قَبْلَ يَوْمِهِ هَذَا.

روایت 10

کشف الغمّۀ: از کتاب مناقب خوارزمی از ابولیلی نقل کرده ام که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پس از من فتنه ای خواهد بود؛ اگر چنین شد، در کنار علی بن ابی طالب باشید که او جدا کننده میان حق و باطل است.

ابن عمر گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هر کس از علی جدا شود از من جدا گشته و آنکه از من جدا گردد، از خدای عزّوجل جدا شده است.

ابوایوب انصاری گوید: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به عمّار بن یاسر می فرمود: گروه باطل تو را در حالی خواهد کشت که تو با حق هستی و حق با تو، ای عمّار، اگر دیدی علی به راهی رفت و مردم به راهی دیگر، تو با علی همراه شو و کاری به مردم نداشته باش، زیرا او تو را به هلاکت نزدیک نمی گرداند و از هدایت خارج نمی کند؛ ای عمّار، هرکس شمشیری حمایل کند و با آن علی را بر دشمنش یاری دهد، خداوند در روز قیامت رشته ای از مروارید را حمایل وی گرداند و آنکه برای یاری رساندن به دشمنان علی شمشیر حمایل کند، خداوند در روز قیامت گردن بندی از آتش بر گردنش آویزد.

از کتاب مناقب ابن مردویه از عبدالرحمان بن أبی سعید آورده است که گفت: به همراه جمعی از مهاجرین در محضر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نشسته بودیم که علیّ بن ابی طالب علیه السّلام بر ما گذشت. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حق با این مرد است!

از عایشه نقل کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حق با این (علی علیه السّلام) است و چون او نباشد، حق هم زایل خواهد شد.

از ابوذر به نقل از اُمّ سلمۀ آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را شنیدم که فرمود: یقیناً علی با حق است و حق با اوست این دو پیوسته با هم هستند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

از اُمّ سلمۀ آورده است که: علی با حق است و هرکس از او پیروی کند از حق پیروی کرده و هر که او را ترک گوید، حق را واگذاشته و این عهدی است پیش از این بسته شده است.

وَ مِنْهُ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْكِنْدِيِّ قَالَ: حَجَّ مُعَاوِيَةُ فَأَتَي الْمَدِينَةَ وَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ مُتَوَافِرُونَ فَجَلَسَ فِي حَلْقَةٍ بَيْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَي فَخِذِ ابْنِ عَبَّاسٍ ثُمَّ قَالَ أَ مَا كُنْتُ أَحَقَّ وَ أَوْلَي بِالْأَمْرِ مِنِ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ بِمَ قَالَ لِأَنِّي ابْنُ عَمِّ الْخَلِيفَةِ الْمَقْتُولِ ظُلْماً قَالَ هَذَا إِذاً يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ أَوْلَي بِالْأَمْرِ مِنْكَ لِأَنَّ أَبَا هَذَا قُتِلَ قَبْلَ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ فَانْصَاعَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ أَقْبَلَ عَلَي سَعْدٍ وَ قَالَ وَ أَنْتَ يَا سَعْدُ الَّذِي لَمْ يَعْرِفْ حَقَّنَا مِنْ بَاطِلِ غَيْرِنَا فَتَكُونَ مَعَنَا أَوْ عَلَيْنَا قَالَ سَعْدٌ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُ الظُّلْمَةَ قَدْ غَشِيَتِ الْأَرْضَ قُلْتُ لِبَعِيرِي هِيخْ فَأَنَخْتُهُ حَتَّي إِذَا أَسْفَرَتْ مَضَيْتُ قَالَ وَ اللَّهِ لَقَدْ قَرَأْتُ الْمُصْحَفَ يَوْماً بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ مَا وَجَدْتُ فِيهِ هِيخْ فَقَالَ أَمَّا إِذَا أَبَيْتَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَلِيٍّ أَنْتَ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَكَ قَالَ لَتَجِيئُنِي بِمَنْ سَمِعَهُ مَعَكَ أَوْ لَأَفْعَلَنَّ قَالَ أُمُّ سَلَمَةَ قَالَ فَقَامَ وَ قَامُوا مَعَهُ حَتَّي دَخَلُوا عَلَي أُمِّ سَلَمَةَ قَالَ فَبَدَأَ مُعَاوِيَةُ فَتَكَلَّمَ فَقَالَ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ الْكَذَّابَةَ قَدْ كَثُرَتْ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعْدَهُ فَلَا يَزَالُ قَائِلٌ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا لَمْ يَقُلْ وَ إِنَّ سَعْداً رَوَي حَدِيثاً زَعَمَ أَنَّكَ سَمِعْتِهِ مَعَهُ قَالَتْ فَمَا هُوَ قَالَ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَلِيٍّ أَنْتَ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَكَ قَالَتْ صَدَقَ فِي بَيْتِي قَالَهُ فَأَقْبَلَ عَلَي سَعْدٍ فَقَالَ الْآنَ أَلْوَمُ مَا كُنْتَ عِنْدِي وَ اللَّهِ لَوْ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ مَا زِلْتُ خَادِماً لِعَلِيٍّ حَتَّي أَمُوتَ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

وَ مِنْهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ مَنِ اتَّبَعَهُ اتَّبَعَ الْحَقَّ وَ مَنْ تَرَكَهُ تَرَكَ الْحَقَّ عَهْدٌ مَعْهُودٌ قَبْلَ مَوْتِهِ.

وَ مِنْهُ عَنْهَا وَ قَدْ تَقَدَّمَ: مِثْلُهُ قَالَتْ وَ اللَّهِ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَعَلَي الْحَقِّ قَبْلَ الْيَوْمِ عَهْداً مَعْهُوداً وَ قَضَاءً مَقْضِيّاً.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي الْبَشِيرِ⁽¹⁾عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ مَنْ قَتَلَ الْخَوَارِجَ:

و از عبید بن عبدالله کندیّ آورده است: معاویه حج گزارد سپس به مدینه آمد در حالی که صحابه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در آن جا بسیار بودند. در مجلسی میان عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر نشسته و با دست بر ران ابن عباس زده سپس گفت: مگر نه اینکه به امر خلافت از پسر عموی تو سزاوارتر بودم؟! ابن عباس گفت: به چه دلیل؟ گفت: چون من عموزاده آن خلیفه ای هستم که مظلوم کشته شد.ابن عباس گفت: در این صورت این- با اشاره به ابن عمر- از تو به خلافت سزاوارتر است، زیرا پدر او پیش از پسرعموی تو کشته شده است. گوید: پس معاویه از ابن عباس روی برتافته و متوجه سعد کرده و گفت: و تو ای سعد بن أبی وقاص، کسی هستی که حق ما را از باطل دیگران باز نشناختی، تا اینکه یا طرفدار ما باشی یا بر علیه ما باشی! سعد گفت: چون دیدم همه جا را تاریکی فرا گرفته، به شترم گفتم: «هیخ» و آن را خواباندم تا چون هوا روشن گردد، بروم. معاویه گفت: به خدا سوگند که روزی من تمام قرآن را خوانده ام اما «هیخ» را در آن ندیده ام! سعد گفت: حال که سخن مرا نمی پذیری، بدان که من خود از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیدم که به علی علیه السّلام می فرمود: تو با حقّی و حق با تو! معاویه گفت: باید یک نفر دیگر را برای من بیاوری که این سخن را به همراه تو شنیده باشد وگرنه هرچه خواهم با تو کنم!! سعد گفت: اَمّ سلمۀ این حدیث را با من شنیده است. گوید: پس معاویه برخاست و حاضران نیز با وی برخاسته و نزد اُمّ سلمۀ رفتند. راوی گوید: پس معاویه سخن آغاز کرده و گفت: یا اُمّ المؤمنین، دروغگویانی که پس از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی دروغ نسبت دهند، بسیار شده اند. پیوسته هستند کسانی که می گویند:«قال رسول الله» و سپس چیزهای می گویند که آن حضرت نگفته است؛ سعد بن أبی وقاص حدیثی را نقل کرده و می پندارد تو نیز این حدیث را با او شنیده ای. اُم سلمۀ گفت: آن حدیث کدام است؟ گفت: گمان می کند رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی فرموده است:«تو با حقّی و حق با تو!» اُم سلمۀ گفت: سعد راست می گوید، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله این سخن را در خانه من به علی فرمود. پس معاویه رو به سعد کرده و گفت: اکنون خود را ملامت می کنم که چرا تو نزد من نبودی، زیرا اگر من این حدیث را از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده بودم، تا دم مرگ خدمتکاری برای علی می بودم.

فَقُلْتُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‌⁽¹⁾فَقَالَتْ كَذَبْتَ فَقُلْتُ مَا كَانَ أَغْنَانِي يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ تُكَذِّبِينِي قَالَ فَدَخَلَ مَسْرُوقٌ فَقَالَتْ مَنْ قَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقَالَ قَتَلَهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ ذَكَرُوا ذَا الثُّدَيَّةِ فَقَالَتْ مَا يَمْنَعُنِي أَنْ أَقُولَ الَّذِي سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ سَمِعْتُهُ يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ إِنَّ الْحَقَّ مَعَكَ وَ الْحَقُّ عَلَي لِسَانِكَ وَ فِي قَلْبِكَ وَ بَيْنَ عَيْنَيْكَ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي رَافِعٍ: أَنَّهُ دَخَلَ رَجُلٌ عَلَي أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَأَخْبَرَهَا بِيَوْمِ الْجَمَلِ فَقَالَتْ إِلَي أَيْنَ طَارَ قَلْبُكَ إِذْ طَارَتِ الْقُلُوبُ مَطَائِرَهَا قَالَ كُنْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَتْ أَحْسَنْتَ وَ أَصَبْتَ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَرِدُ عَلَيَّ الْحَوْضَ وَ أَشْيَاعُهُ وَ الْحَقُّ مَعَهُمْ لَا يُفَارِقُونَهُ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي رَافِعٍ أَنَّهُ صلي الله عليه و آله قَالَ: يَا أَبَا رَافِعٍ كَيْفَ أَنْتَ وَ قَوْمٌ يُقَاتِلُونَ عَلِيّاً وَ هُوَ عَلَي الْحَقِّ وَ هُمْ عَلَي الْبَاطِلِ يَكُونُ حَقّاً فِي اللَّهِ جِهَادُهُمْ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ جِهَادَهُمْ بِيَدِهِ فَيُجَاهِدُهُمْ بِلِسَانِهِ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ بِلِسَانِهِ فَيُجَاهِدُهُمْ بِقَلْبِهِ لَيْسَ وَرَاءَ ذَلِكَ شَيْ‌ءٌ قُلْتُ ادْعُ لِي‌⁽²⁾إِنْ أَدْرَكْتُهُمْ أَنْ يُعِينَنِي وَ يُقَوِّيَنِي عَلَي قِتَالِهِمْ فَلَمَّا بَايَعَ النَّاسُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ خَالَفَهُ مُعَاوِيَةُ وَ سَارَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ إِلَي الْبَصْرَةِ قُلْتُ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا قَالَ فَبَاعَ أَرْضَهُ بِخَيْبَرَ وَ دَارَهُ بِالْمَدِينَةِ وَ تَقَوَّي بِهَا هُوَ وَ وُلْدُهُ ثُمَّ خَرَجَ مَعَ عَلِيٍّ بِجَمِيعِ أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ وَ كَانَ مَعَهُ حَتَّي اسْتُشْهِدَ عَلِيٌّ عليه السلام فَرَجَعَ إِلَي الْمَدِينَةِ مَعَ الْحَسَنِ وَ لَا أَرْضَ لَهُ بِالْمَدِينَةِ وَ لَا دَارَ فَأَقْطَعَهُ الْحَسَنُ عليه السلام أَرْضاً بِيَنْبُعَ‌⁽³⁾مِنْ صَدَقَةِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ أَعْطَاهُ دَاراً.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي مُوسَي الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ الْحَقَّ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَكِنْ مَالَتِ الدُّنْيَا بِأَهْلِهَا وَ لَقَدْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لَهُ يَا عَلِيُّ أَنْتَ مَعَ

از عایشه نقل کرده است که: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حقّ با علی و علی با حقّ است، از هم جدا نگردند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

از اُمّ سلمۀ آورده است: علی با حقّ است، هر کس از وی پیروی کند از حق پیروی کرده است و آنکه او را واگذارد، حق را رها کرده است و این عهدی است که رسول خدا قبل از مرگش بسته بود.

باز از اُمّ سلمۀ نقل کرده است که شبیه آن را قبلا آوردیم که: به خدا سوگند که علی بن ابی طالب بر حق است. و این خود عهدی است معهود و حُکمی است که از خداوند قبل از این روز صادر شده است.

از ابو البشیر از پدرش نقل کرده است که گفت: نزد عایشه بودیم که گفت: چه کسی خوارج را کُشت؟ گفتم: علی بن أبی طالب. عایشه گفت: دروغ گفتی! گفتم: ای مادر مؤمنان، از من چه دیده ای تکذیبم می کنی؟ گوید: در این حال مسروق وارد شد، پس عایشه از وی پرسید:چه کسی خوارج را کُشت؟ گفت: علی بن ابی طالب ایشان را کشت و فرجام «ذوالثدیّۀ» را بازگو کرد. پس عایشه گفت: چه چیزی مرا از آن باز می دارد که آنچه را از رسول خدا شنیده ام، بیان کنم؟ شنیدم که آن حضرت فرمود: علی با حقّ است و حق با علی است.

از علی علیه السّلام آورده است که: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای علی، بی شک حق با توست و حق بر زبان و در قلب و میان چشمان توست.

از ابو رافع نقل کرده که مردی بر اُمّ سلمۀ همسر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وارد گشته و وی را از واقعه جمل آگاه نمود، پس اُمّ سلمۀ گفت: وقتی دل ها به پرواز در آمده بودند، پرنده دل تو به کدام سمت به پرواز در آمد؟ گفت: ای مادر مؤمنان، من در سپاه علی بن ابی طالب علیه السّلام بودم. ام سلمۀ گفت: کار خوبی کرده و تصمیم درستی گرفته ای، زیرا من از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیدم که فرمود: علی و شیعیان او در حالی در کنار حوض کوثر بر من وارد می شوند که حق با آن هاست و از آن جدا نمی شوند.

الْحَقِّ وَ الْحَقُّ بَعْدِي مَعَكَ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ عَلِيّاً اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ.

وَ مِنْهُ: أَنَّ عَائِشَةَ لَمَّا عُقِرَ جَمَلُهَا وَ دَخَلَتْ دَاراً بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ لَهَا أَخُوهَا 14 مُحَمَّدٌ أَنْشُدُكِ بِاللَّهِ أَ تَذْكُرِينَ يَوْمَ حَدَّثْتِينِي عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ الْحَقُّ لَنْ يَزَالَ مَعَ عَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ لَنْ يَخْتَلِفَا وَ لَنْ يَفْتَرِقَا فَقَالَتْ نَعَمْ.

وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: سَأَلَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ أَصْحَابِ النَّهْرِ عَنْ ذِي الثُّدَيَّةِ فَأَخْبَرْتُهَا فَقَالَتْ يَا مَسْرُوقُ أَ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَأْتِيَنِي بِأُنَاسٍ مِمَّنْ شَهِدُوا فَأَتَيْتُهَا مِنْ كُلِّ سَبْعٍ بِرَجُلٍ‌⁽¹⁾فَشَهِدُوا أَنَّهُمْ رَأَوْهُ وَ شَهِدُوهُ فَقَالَتْ رَحِمَ اللَّهُ عَلِيّاً إِنَّهُ كَانَ عَلَي الْحَقِّ وَ لَكِنِّي كُنْتُ امْرَأَةً مِنَ الْأَحْمَاءِ.

وَ مِنْهُ: لَمَّا أُصِيبَ زَيْدُ بْنُ صُوحَانَ يَوْمَ الْجَمَلِ أَتَاهُ عَلِيٌّ عليه السلام وَ بِهِ رَمَقٌ فَوَقَفَ عَلَيْهِ وَ هُوَ لِمَا بِهِ فَقَالَ رَحِمَكَ اللَّهُ يَا زَيْدُ فَوَ اللَّهِ مَا عَرَفْتُكَ إِلَّا خَفِيفَ الْمَئُونَةِ كَثِيرَ الْمَعُونَةِ قَالَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيْهِ فَقَالَ وَ أَنْتَ فَرَحِمَكَ اللَّهُ فَوَ اللَّهِ مَا عَرَفْتُكَ إِلَّا بِاللَّهِ عَالِماً وَ بِآيَاتِهِ عَارِفاً وَ اللَّهِ مَا قَاتَلْتُ مَعَكَ مِنْ جَهْلٍ وَ لَكِنِّي سَمِعْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْبَرَرَةِ وَ قَاتِلُ الْفَجَرَةِ مَنْصُورٌ مَنْ نَصَرَهُ مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُ أَلَا وَ إِنَّ الْحَقَّ مَعَهُ يَتْبَعُهُ أَلَا فَمِيلُوا مَعَهُ.

وَ مِنْهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَهُ لَا يَفْتَرِقَانِ حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

وَ مِنْهُ عَنْهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيٍّ وَ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

وَ بِالْإِسْنَادِ: لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

وَ مِنْهُ قَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: كُنْتُ عِنْدَ أُمِّ سَلَمَةَ فَسَلَّمَ رَجُلٌ فَقِيلَ مَنْ أَنْتَ قَالَ:

از ابورافع نقل کرده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای ابورافع، چگونه ای تو با قومی که با علی می جنگند در حالی که بر حقّ است و آن ها بر باطل؟ جنگ با آن ها به راستی که جهاد در راه خداست، پس هر کس نتواند با دستان خود با آن ها جهاد کند با زبان خود با آن ها جهاد کند و هر کس نتواند با زبان خود جهاد کند با قلب خود با آنها جهاد کند و کمتر از این مقدار دیگر جهادی نیست. عرض کردم: برای من دعا بفرمایید که اگر تا آن موقع زنده بودم، خداوند مرا برای جنگ با آن هایاری فرموده و قوی گرداند؛ پس چون مردم با علی بیعت کردند و معاویه با وی به مخالفت برخاست و طلحه و زبیر روانه بصره شدند، با خود گفتم: این قوم همان هایی هستند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن سخنان را درباره ایشان فرمود. سپس زمین خود را در خیبر و خانه اش را در مدینه فروخته و با پول آن خود و فرزندانش را مسلح نمود آن گاه با تمام خانواده و فرزندانش در کنار علی علیه السّلام بودند تا اینکه علی علیه السّلام به شهادت رسید، پس از آن با حسن علیه السّلام به مدینه بازگشت در حالی که در آن جا نه زمینی داشت و نه خانه ای، لذا حسن علیه السّلام در آمد زمینی از صدقات علی علیه السّلام را در «ینبع» به وی اختصاص داد و خانه ای به وی بخشید.

از ابو موسی اشعری آورده است که گفت: گواهی می دهم که حق با علی است لیکن زخارف دنیا مردم را به سوی خود متمایل کرد، و به راستی که من از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده ام که به وی فرمود: ای علی، تو با. حق هستی و پس از من حق با توست.

از ابو حیّان تیمی از پدرش از علی علیه السّلام آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خدا علی را رحمت کند، خداوندا، حق را با علی به هر سمت که بگردد، بگردان!

و از اوست که چون شتر عایشه پی شد و وارد خانه ای در بصره گردید، برادرش محمّد به وی گفت: تو را به خدا سوگند می دهم آیا به خاطر داری آن روزی را که از پیامبر حدیثی برای من نقل کردی که آن حضرت فرمود: حق پیوسته با علی است و علی با حق است، نه خلافی میان آن ها حاصل خواهد شد و نه از هم جدا خواهند گشت؟ عایشه گفت: آری، به خاطر دارم.

از مسروق آورده است که: عایشه در مورد خوارج نهروان و سردسته آن ها «ابوالثُدیّۀ» پرسید و من هم وی را از خاتمه کار آن ها باخبر کردم. پس گفت: ای مسروق، آیا می توانی کسانی را نزد من بیاوری که خود شاهد این جنگ بوده اند؟ پس هفت مرد از هر هفت محله شهر را نزد وی آوردم و همگی شهادت دادند که فرجام کار خوارج را با چشم خود دیده اند. پس عایشه گفت: خدا علی را رحمت کند، او بر حق بود، اما من زنی از احماء - خویشاوند سببی - بودم.

أَنَا أَبُو ثَابِتٍ مَوْلَي أَبِي ذَرٍّ قَالَتْ مَرْحَباً بِأَبِي ثَابِتٍ ادْخُلْ فَدَخَلَ فَرَحَّبَتْ بِهِ وَ قَالَتْ أَيْنَ طَارَ قَلْبُكَ حِينَ طَارَتِ الْقُلُوبُ مَطَائِرَهَا قَالَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَتْ وُفِّقْتَ وَ الَّذِي نَفْسُ أُمِّ سَلَمَةَ بِيَدِهِ إِنِّي لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيٍّ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ وَ لَقَدْ بَعَثْتُ ابْنِي عُمَرَ وَ ابْنَ أَخِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ وَ أَمَرْتُهُمَا أَنْ يُقَاتِلَا مَعَ عَلِيٍّ مَنْ قَاتَلَهُ وَ لَوْ لَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَنَا أَنْ نَقِرَّ فِي حِجَالِنَا وَ فِي بُيُوتِنَا لَخَرَجْتُ حَتَّي أَقِفَ فِي صَفِّ عَلِيٍ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْ صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ بِالْإِسْنَادِ إِلَي حُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ السَّاعِدِيِّ التِّرْمِذِيِّ: رَحِمَ اللَّهُ عَلِيّاً اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ⁽²⁾.

بيان

انصاع انفتل راجعا مسرعا و قال الفيروزآبادي هيخ بالكسر يقال عند إناخة البعير⁽³⁾و قوله ما وجدت فيه هيخ أي لا يظهر في القرآن التوقف و ترك القتال و يحتمل أن يكون قال ذلك علي سبيل الاستهزاء و الأحماء جمع الحمو و هو قريب الزوج أو الزوجة و الجمع الحميم أيضا و الأول لا يناسب المقام إلا بتجوز.

أقول: روي السيد حديث زيد بن صوحان من مناقب ابن مردويه بإسناده عن الأصبغ بن نباتة⁽⁴⁾.

«11»

فض، [كتاب الروضة] يل،⁽⁵⁾[الفضائل] لابن شاذان بِالْإِسْنَادِ إِلَي حُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ السَّاعِدِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ مِنْ عِبَادِهِ الْمَائِلِينَ عَنِ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ فَمَنِ اسْتَبْدَلَ بِعَلِيٍّ غَيْرَهُ هَلَكَ وَ فَاتَتْهُ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةُ.

«12»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ كِتَابِ كِفَايَةِ الطَّالِبِ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَي الْغِفَارِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ

در آن آمده است، چون زید بن صوحان در جنگ جمل زخمی شد، در حالی که هنوز نیمه جانی داشت، علی علیه السّلام بر بالین وی آمده و در آن حالت به وی فرمود: ای زید، خداوند تو را رحمت کند، به خدا سوگند بارت بر ما سبک و یاریت بسیار بود. گوید: پس زید سر خود را به سمت آن حضرت بلند کرده و عرض کرد: شما نیز این چنین بودید؛ خداوند شما را نیز رحمت کند که به خدا سوگند تو را خداشناس و به آیات او آگاه یافتم. به خدا سوگند که من از روی نادانی در رکاب شما نجنگیدم بلکه شنیدم حذیفۀ بن یمان می گفت: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی امیر ابرار و قاتل فاجران است، منصور کسی است که او را یاری کند و خوار و ذلیل کسی است که وی را فرو گذارد، بدانید که حق با او و در پی اوست، پس به هر سمت که رفت شما نیز به همان سمت روید.

از اُم سلمۀ رضی الله عنها آورده است که: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرمود: علی با قرآن است و قرآن با او، از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض بر من وارد گردند.

و با همین اسناد: آن دو از هم جدا نگردند تا اینکه در روز قیامت در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

از شهر بن حوشب آورده است که: نزد اُمّ سلمۀ بودم که مردی سلام کرد. گفته شد، کیستی؟ گفت: من ابو ثابت مولای ابوذر هستم. اُم سلمۀ گفت: خوش آمدی ابو ثابت، وارد شو. پس وارد گشت و اُمّ سلمۀ به وی خوش آمد گفته و پرسید: وقتی دل ها به پرواز در آمده بودند، پرنده دل تو به کدام سمت به پرواز در آمد؟ گفت: به سمت علی بن ابی طالب علیه السّلام. اُمّ سلمۀ گفت: توفیق یافتی! سوگند به کسی که جان اُم سلمۀ در دست اوست، من خود از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیدم که فرمود: علی با قرآن است و قرآن با علی، این دو از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند و من خود نیز پسرم عمر و برادر زاده ام عبدالله بن أبی اُمیّۀ را روانه کرده و به آنان دستور دادم که در رکاب علی با دشمنان وی بجنگند، و اگر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نفرموده بود که باید خانه نشین باشیم و از خانه های خود بیرون نیاییم، حتماً بیرون آمده و در صف علی علیه السّلام می ایستادم.⁽⁶⁾

و از صحیح ترمذی با اسناد به حسین بن سعید ساعدی ترمذی آورده است که: خداوند علی را رحمت کند، خداوندا، علی هر کجا باشد حق را با او بگردان!⁽⁷⁾

روایت 11

الروضۀ- الفضائل: با اسناد به حسین بن سعید ساعدی آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند از میان بندگانش از کسانی که از حق رویگردان باشند نفرت دارد و حق با علی و علی با حق است، پس هرکس دیگری را جایگزین علی علیه السّلام کند هلاک گردد و دنیا و آخرت را از دست می دهد.⁽⁸⁾

روایت 12

کشف الغمّۀ: از کتاب کفایۀ الطالب از ابن أبی لیلی غفاری آورده است که: شنیدم

رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله⁽¹⁾سَتَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَالْزَمُوا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ يَرَانِي‌⁽²⁾وَ أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ مَعِي فِي السَّمَاءِ الْعَلْيَاءِ وَ هُوَ الْفَارُوقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ. قال هذا حديث حسن عال رواه الحافظ في أماليه‌⁽³⁾.

«13»

بشا، [بشارة المصطفي] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ الصَّمَدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْفَارِسِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يُوسُفَ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَلْقَمَةَ وَ الْأَسْوَدِ قَالا: أَتَيْنَا أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ فَقُلْنَا يَا أَبَا أَيُّوبَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَكْرَمَكَ بِنَبِيِّكَ حَيْثُ كَانَ ضَيْفاً لَكَ صلي الله عليه و آله فَضِيلَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَضَّلَكَ بِهَا فَأَخْبِرْنَا عَنْ مَخْرَجِكَ مَعَ عَلِيٍّ تُقَاتِلُ أَهْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ فَإِنِّي أُقْسِمُ لَكُمْ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَعِي فِي هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَنْتُمْ مَعِي فِيهِ وَ مَا فِي الْبَيْتِ غَيْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَعِي وَ عَلِيٌّ جَالِسٌ عَنْ يَمِينِهِ وَ أَنَا جَالِسٌ عَنْ يَسَارِهِ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَائِمٌ بَيْنَ يَدَيْهِ إِذْ حُرِّكَ الْبَابُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَنَسُ انْظُرْ مَنْ بِالْبَابِ فَخَرَجَ أَنَسٌ فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله افْتَحْ لِعَمَّارٍ الطَّيِّبِ فَدَخَلَ عَمَّارٌ فَسَلَّمَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَرَحَّبَ بِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ يَا عَمَّارُ إِنَّهُ سَيَكُونُ بَعْدِي فِي أُمَّتِي هَنَاةٌ⁽⁴⁾حَتَّي يَخْتَلِفَ السَّيْفُ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَ حَتَّي يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ حَتَّي يَتَبَرَّأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ فَإِذَا رَأَيْتَ ذَلِكَ فَعَلَيْكَ بِهَذَا الْأَصْلَعِ عَنْ يَمِينِي يَعْنِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَإِنْ سَلَكَ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَادِياً وَ سَلَكَ عَلِيٌّ وَادِياً فَاسْلُكْ وَادِيَ عَلِيٍّ وَ خَلِّ عَنِ النَّاسِ يَا عَمَّارُ إِنَّ عَلِيّاً لَا يَرُدُّكَ عَنْ هُدًي وَ لَا يَدُلُّكَ عَلَي رَدًي يَا عَمَّارُ طَاعَةُ عَلِيٍّ طَاعَتِي وَ طَاعَتِي طَاعَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁵⁾.

رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پس از من فتنه ای خواهد بود، اگر چنین شد، در کنار علی بن ابی طالب باشید که او نخستین کسی است که در روز قیامت مرا می بیند و با من مصافحه می کند، و او در عالی ترین درجات آسمان با من خواهد بود و جدا کننده میان حق و باطل است؛ گوید: این حدیث حسن و عالی است که حافظ آن را در امالی خود نقل کرده است.⁽⁶⁾

روایت 13

بشائر االمصطفی: ابراهیم بن علقمه و الأسود گویند: نزد ابو ایوب انصاری رفته و گفتیم: ای ابو ایوب، خدای عزّوجل با میزبان پیامبر صَلی الله علیهِ و آله قرار دادنت تو را گرامی داشته و این خود فضیلتی از جانب خداست که تو را با آن کرامت بخشیده است، به ما بگو اکنون چه شده که در کنار علی بن ابی طالب با اهل«لا إله إلّا الله» می جنگی؟ پس ابو ایوب گفت: من برای شما به خدای عزّوجل سوگند یاد می کنم که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در همین خانه ای که اکنون شما با من هستید، با من بود و علی علیه السّلام در سمت راست وی نشسته بود و من در سمت چپ آن حضرت نشسته بودم و انس بن مالک روبروی ایشان ایستاده بود و دیگر کسی با ما نبود، در این هنگام در زدند. پیامبر فرمود: ای انس، ببین پشت در کیست؟ پس انس رفت و متوجه شد که عمّار بن یاسر پشت در است. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: در را به روی عمّار پاک نهاد باز کن! سپس عمّار وارد گشته به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سلام نمود. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی خوش آمد گفته سپس فرمود: ای عمّار، بعد از من فتنه ای مصیبت بار در اُمّتم پدیدار خواهد آمد به طوری به روی هم شمشیر خواهند کشید و یکدیگر را به قتل خواهند رساند و از هم بیزاری خواهند جست؛ اگر آن فتنه را دریافتی، در کنار این أصلع که سمت راست من است- منظور آن حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام بود- باش؛ و اگر دیدی که همه مردم به یک راه رفتند و علی به راهی دیگر رفت، قدم در راه علی بگذار و کاری به مردم نداشته باش؛ ای عمّار، تحقیقاً علی تو را از راه هدایت باز نخواهد گرداند و به هلاکت رهنمون نخواهد شد؛ ای عمّار، اطاعت از علی اطاعت از من و اطاعت از من، اطاعت از خدای عزّوجل است.⁽⁷⁾

«14»

يف، [الطرائف] رَوَي أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْآجُرِّيُّ تِلْمِيذُ أَبِي بَكْرٍ وَلَدُ أَبِي دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيِّ فِي الْجُزْءِ الثَّانِي مِنْ كِتَابِ الشَّرِيعَةِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي عَلْقَمَةَ بْنِ زَيْدٍ⁽¹⁾وَ الْأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ: مِثْلَهُ. ثُمَّ قَالَ وَ رَوَي الْعَبْدَرِيُّ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ فِي الْجُزْءِ الثَّالِثِ فِي بَابِ مَنَاقِبِ عَلِيٍّ عليه السلام مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ عَلِيّاً اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ.

وَ مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُوسَي بْنِ مَرْدَوَيْهِ فِي كِتَابِ الْمَنَاقِبِ مِنْ عِدَّةِ طُرُقٍ فَمِنْهَا بِإِسْنَادِهِ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ قَالَ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

وَ مِنْهَا فِي كِتَابِ الْمَنَاقِبِ أَيْضاً لِابْنِ مَرْدَوَيْهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي ثَابِتٍ مَوْلَي أَبِي ذَرٍّ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَهُ لَا يَفْتَرِقَانِ حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

وَ ذَكَرَ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ مَا يَدُلُّ عَلَي أَنَّ عَلْقَمَةَ وَ الْأَسْوَدَ كَرَّرَا مُعَاتَبَةَ أَبِي أَيُّوبَ عَلَي نُصْرَتِهِ لِعَلِيٍّ عليه السلام فَزَادَهُمَا أَيْضاً حَالَ عُذْرِهِ بِمَا كَانَ سَمِعَهُ مِنَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ الْخَطِيبُ: إِنَّ الْعَلْقَمَةَ وَ الْأَسْوَدَ أَتَيَا أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ عِنْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ صِفِّينَ فَقَالا لَهُ يَا أَبَا أَيُّوبَ إِنَّ اللَّهَ أَكْرَمَكَ بِنُزُولِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي بَيْتِكَ وَ بِمَجِي‌ءِ نَاقَتِهِ تَفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَي وَ إِكْرَاماً لَكَ حَتَّي أَنَاخَتْ بِبَابِكَ دُونَ النَّاسِ جَمِيعاً ثُمَّ جِئْتَ بِسَيْفِكَ عَلَي عَاتِقِكَ تَضْرِبُ أَهْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ يَا هَذَا إِنَّ الرَّائِدَ⁽²⁾لَا يَكْذِبُ أَهْلَهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَمَرَنَا بِقِتَالِ ثَلَاثَةٍ مَعَ عَلِيٍّ بِقِتَالِ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ فَأَمَّا النَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْنَاهُمْ وَ هُمْ أَهْلُ الْجَمَلِ وَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَهَذَا مُنْصَرَفُنَا عَنْهُمْ يَعْنِي مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَمَّا الْمَارِقُونَ فَهُمْ أَهْلُ الطَّرْفَاوَاتِ وَ أَهْلُ السَّقِيفَاتِ وَ أَهْلُ النُّخَيْلَاتِ وَ أَهْلُ النَّهْرَوَانَاتِ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي أَيْنَ هُمْ وَ لَكِنْ لَا بُدَّ مِنْ قِتَالِهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَمَّارٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ وَ أَنْتَ إِذْ ذَاكَ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَكَ

توضیح

اِنصاع: به سرعت بازگشت. و فیروزآبادی گوید:«هیخ» با کسر: صوتی است که به هنگام خواباندن شتر گفته می شود.⁽³⁾

و قول او:«ما وجدت فیه هیخ» یعنی: در قرآن چیزی آشکاری مبنی بر ترک جنگ وجود ندارد، و احتمال دارد که این سخن را از باب تمسخر گفته باشد. الأحماء: جمع «حمو» خویشاوند شوهر یا زن، جمع آن «حمیم» نیز آمده است و «أحماء» مناسب مقام نیست مگر با مجازگویی.

می گویم: سیّد، حدیث زید بن صوحان را از مناقب ابن مردویه با اسناد خود از اصبغ بن نباته نقل کرده است.⁽⁴⁾

روایت 14

الطرائف: ابوبکر محمّد بن حسن آجری شاگرد ابوبکر بن أبی داود سیستانی در جزء دوم از کتاب «الشریعۀ» با اسناد آن به علقمه بن زید و اسود بن یزید نظیر آن را روایت نموده سپس گوید: عبدری در کتاب «الجمع بین الصحاح الستّۀ» در جزء سوم در باب مناقب علی علیه السّلام از صحیح بخاری از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آورده است که فرمود: خداوند علی را رحمت کند، خدایا، هر کجا باشد حق را با او بگردان!

احمد بن موسی بن مردویه در کتاب المناقب از چند طریق از جمله با سند خود از محمّد بن أبی بکر روایت کرده که گفت: عایشه برای من روایت کرد که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حق پیوسته با علی است و علی هم با حق است و این دو از هم جدا نگردند تا اینکه در کنار حوض بر من وارد شوند.

نیز در کتاب المناقب ابن مردویه با اسناد خود به ابو ثابت مولای ابوذر از اُمّ سلمۀ روایت کرده که: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرماید: علی علیه السلام با قرآن است و قرآن با او ، از هم جدا نگردند تا اینکه در کنار حوض بر من وارد شوند.

خطیب در تاریخ خود مطالبی را آورده است که دالّ بر آن است که علقمه و أسود بارها ابو ایوب را به سبب اینکه علی علیه السّلام را نصرت داده، مورد ملامت قرار داده اند و او نیز دلیل خود را برای اقدام به این امر به سبب حدیثی که از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله شنیده بود، بیان کرده است. خطیب گوید: علقمه و الأسود هنگام بازگشت از صفین نزد ابو ایوب انصاری آمده و به وی گفتند: خداوند از میان همه مردم تو را با میزبانی محمّد صَلی الله علیهِ و آله در خانه ات و خوابیدن شتر او بر در خانه ات، تو را کرامت بخشیده است و این خود فضلی است از جانب خدای تعالی، اما تو شمشیرخودت را روی شانه ات انداخته و آمدی تا کسانی را بزنی که گوینده لا إله إلّا الله هستند؟ ابو ایوب گفت: ای فلانی! راهنما با قوم خود دروغ نمی گوید، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به ما امر فرموده با سه گروه در رکاب علی علیه السّلام بجنگیم: ناکثین، قاسطین و مارقین؛ اما ناکثین کسانی هستند که با آنان جنگیدیم و آنان اصحاب جمل و طلحه و زبیرند، اما قاسطین کسانی هستند که هم اکنون از جنگ با ایشان برمی گردیم – منظور وی معاویه و عمرو بن عاص بود- ، اما مارقین، آن ها اهل طرفاوات و اهل سقیفه ها و اهل نُخیلات و اهل نهروانات هستند، به خدا سوگند نمی دانم آن ها کجایند لیکن می دانم ان شاء الله حتماً با ایشان خواهیم جنگید. سپس گفت: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به عمّار فرمود: گروه ستمکار سرکش در حالی تو را خواهند کشت که تو در آن روز به همراه حقی و حق با توست؛

يَا عَمَّارُ إِنْ رَأَيْتَ عَلِيّاً قَدْ سَلَكَ وَادِياً وَ سَلَكَ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَادِياً فَاسْلُكْ مَعَ عَلِيٍّ فَإِنَّهُ لَنْ يُدْلِيَكَ فِي رَدًي وَ لَنْ يُخْرِجَكَ مِنْ هُدًي يَا عَمَّارُ مَنْ تَقَلَّدَ سَيْفاً وَ أَعَانَ بِهِ عَلِيّاً عَلَي عَدُوِّهِ قَلَّدَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِشَاحَيْنِ مِنْ دُرٍّ وَ مَنْ تَقَلَّدَ سَيْفاً أَعَانَ بِهِ عَدُوَّ عَلِيٍّ قَلَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِشَاحَيْنِ مِنْ نَارٍ قُلْنَا يَا هَذَا حَسْبُكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ حَسْبُكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

أَقُولُ رَوَي ابْنُ بِطْرِيقٍ فِي الْمُسْتَدْرَكِ مِنْ كِتَابِ الْفِرْدَوْسِ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: رَحِمَ اللَّهُ عَلِيّاً اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ⁽²⁾.

وَ مِنْ كِتَابِ فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَصْبَغَ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ‌⁽³⁾.

وَ رَوَي الْعَلَّامَةُ فِي كَشْفِ الْحَقِ‌⁽⁴⁾عَنِ الْجَمْعِ بَيْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ وَ مَنَاقِبِ ابْنِ مَرْدَوَيْهِ وَ غَيْرِهِمَا مِنْ كُتُبِ الْمُخَالِفِينَ: مِثْلَ مَا مَرَّ.

«15»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي بِإِسْنَادِ أَخِي دِعْبِلٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِحْنَةٌ لِلْعَالِمِ بِهِ يُمَيِّزُ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽⁵⁾.

«16»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنْ حَسَنِ بْنِ حُسَيْنٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ يَعْلَي عَنْ عُمَرَ بْنِ مُوسَي عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ آبَائِهِ صلي الله عليه و آله عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَمَا إِنَّكَ‌⁽⁶⁾الْمُبْتَلَي وَ الْمُبْتَلَي بِكَ أَمَا إِنَّكَ الْهَادِي لِمَنِ اتَّبَعَكَ وَ مَنْ خَالَفَ طَرِيقَكَ ضَلَّ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ⁽⁷⁾.

«17»

لي، [الأمالي] للصدوق الْقَطَّانُ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عَزْرَةَ الْقَطَّانِ عَنْ مَسْعُودٍ الْخَلَّادِيِّ عَنْ تَلِيدٍ عَنْ أَبِي الْحَجَّافِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ عَنْ

ای عمّار، اگر دیدی علی علیه السّلام به راهی می رود و تمامی مردم به راهی دیگر، تو راه علی علیه السّلام را در پیش گیر که او تو را به سوی هلاکت راهنمایی نمی کند و از هدایت خارج نمی سازد؛ ای عمّار، کسی که شمشیری حمایل کند تا علی علیه السّلام را بر دشمنش یاری دهد، خداوند در روز قیامت دو حمایل از مروارید بر گردنش خواهد افکند و کسی که شمشیری را به قصد یاری دشمن او حمایل کند، خداوند در قیامت دو حمایل از آتش بر گردنش خواهد انداخت؛ گفتیم: ای مرد، بس کن خدایت رحمت کند، بس کن خدایت رحمت کند!⁽⁸⁾

می گویم: ابن بطریق در المستدرک از کتاب «الفردوس» با اسناد به امیرالمؤمنین علیه السّلام آورده است: رسول خداصَلی الله علیهِ و آله فرمود: خدا علی را رحمت کند، خدایا، حق را با او بگردان هر کجا که او بگردد!⁽⁹⁾

از کتاب فضائل الصحابه با اسناد به اصبغ بن نباته از محمّد بن أبی بکر از عایشه آورده است که: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرماید: علی با حق است و حق با علی، از هم جدا نمی شوند تا اینکه در کنار حوض بر من وارد شوند.⁽¹⁰⁾

علّامه در « کشف الحق»⁽¹¹⁾

از کتاب الجمع بین الصحاح الستّۀ و مناقب ابن مردویه و دیگر کتب مخالفان نظیر حدیث یاد شده را نقل کرده است.

روایت 15

امالی طوسی: امام رضا علیه السّلام از پدران بزرگوار خود علیهم صلوات الله اجمعین آورده است: علی بن ابی طالب آزمونی برای جهانیان است، خداوند با او منافقان را از مؤمنان باز می شناسد.⁽¹²⁾

روایت 16

امالی طوسی: علی علیه السّلام از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: هان که تو آزموده می شوی و (آنان) به تو آزموده می شوند، هان که تو هدایتگر کسانی هستی که از تو پیروی کنند و هرکس با راه تو مخالفت ورزد، تا روز قیامت گمراه گردد.⁽¹³⁾

روایت 17

امالی صدوق: علی علیه السّلام گوید:

مُجَاهِدٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِي يَا عَلِيُّ مَنْ فَارَقَكَ فَقَدْ فَارَقَنِي وَ مَنْ فَارَقَنِي فَقَدْ فَارَقَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

«18»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مِيثَمٍ عَنْ جَدِّهِ الْفَضْلِ بْنِ دُكَيْنٍ عَنْ مُوسَي بْنِ قَيْسٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ عِيَاضٍ‌⁽²⁾وَ كَانَ مِنْ خِيَارِ أَهْلِ الْقِبْلَةِ عَنْ مَالِكِ بْنِ جَعْوَنَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ وَ هُوَ آخِذٌ بِكَفِّ عَلِيٍّ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ⁽³⁾.

بيان

كونه صلي الله عليه و آله مع الحق و أمر النبي صلي الله عليه و آله بالكون معه يدل علي عصمته كما مر و قد تواترت الأخبار من طرق الخاصة و العامة بأن أمير المؤمنين عليه السلام كان شاكيا عمن تقدمه و لم يكن راضيا بفعالهم و قد أثبتنا ذلك في كتاب الفتن فثبت عدم كونهم علي الحق و أما تواتر الخبر و صحته فقد اعترف به أكثر المخالفين أيضا قَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي قَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ غُرِسُوا فِي هَذَا الْبَطْنِ مِنْ هَاشِمٍ لَا تَصْلُحُ عَلَي مَنْ سِوَاهُمْ‌⁽⁴⁾وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ مِنْ غَيْرِهِمْ. قَالَ فَإِنْ قُلْتَ إِنَّكَ شَرَحْتَ هَذَا الْكِتَابَ عَلَي مَذَاهِبِ الْمُعْتَزِلَةِ⁽⁵⁾فَمَا قَوْلُكَ فِي هَذَا الْكَلَامِ وَ هُوَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْإِمَامَةَ لَا تَصْلُحُ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا فِي بَنِي هَاشِمٍ خَاصَّةً وَ لَيْسَ ذَلِكَ بِمَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ⁽⁶⁾قُلْتُ هَذَا الْمَوْضِعُ مُشْكِلٌ وَ فِيهِ نَظَرٌ⁽⁷⁾وَ إِنْ صَحَّ أَنَّ عَلِيَّاً قَالَهُ قُلْتُ كَمَا قَالَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ عِنْدِي أَنَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ وَ أَنَّ الْحَقَّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ⁽⁸⁾.

رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: یا علی، هرکس از تو جدا شود، بی شک از من جدا شده و آنکه از من جدا گردد تحقیقاً از خدای عزّوجل جدا گشته است.⁽⁹⁾

روایت 18

امالی طوسی: اُمّ سلمه رضی الله عنها گوید: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حالی که دست علی علیه السّلام را در دست گرفته بود می فرمود: حق با علی است، به هرکجا که رود، با وی می گردد.⁽¹⁰⁾

توضیح

اینکه آن حضرت (علی صلوات الله علیه) با حق است و فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله به اینکه مردم بایستی طرفدار علی علیه السلام باشند؛ همان طور که گذشت، دلیلی است بر عصمت آن حضرت و اخبار متواتر از طرق خاصّه و عامّه بیانگر آنند که امیرالمؤمنین علیه السّلام از کسانی که بر وی پیشی گرفته بودند، شکایت داشت و از کارشان راضی نبود، و ما این امر را در کتاب «الفِتَن» به اثبات رساندیم و بر حق نبودنشان ثابت گردید؛ اما در مورد متواتر بودن حدیث و درستی آن، باید گفت: که اکثر مخالفان نیز به این امر اعتراف کرده اند. عبدالحمید بن ابی الحدید در مورد قول امیرالمؤمنین علیه السّلام که فرمود:«همانا ائمّه همه از قریش بوده که درخت آن را در خاندان هاشم کاشته اند و مقام ولایت و امامت در خور دیگران نیست و دیگر مدّعیان پیشوایی، شایستگی آن را ندارند» گوید: اگر گفته شود که تو این کتاب (نهج البلاغه) را به حسب باورهای معتزله شرح کرده ای، حال در مورد این سخن که تصریحی است مبنی براینکه امامت از میان قریش جز در بنی هاشم خاصّۀً راست نیاید و مذهب معتزله قائل به این امر نیست، چه می گویی؟ خواهم گفت: این خود وضعیتی است دشوار و قابل تأمل، و چنانچه علی علیه السّلام این سخن را فرموده باشد، من نیز قائل به این سخن خواهم بود زیرا نزد من ثابت شده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: او با حق است، وی به هر سو که میل کند، حق هم به دنبال او می رود.⁽¹¹⁾

باب 58 ذكره في الكتب السماوية و ما بشر السابقون به و بأولاده المعصومين عليهم السلام

الأخبار

«1»

ك، [إكمال الدين] الْقَطَّانُ وَ ابْنُ مُوسَي وَ الشَّيْبَانِيُّ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ هَرْثَمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ أَبَا طَالِبٍ قَالَ: لَمَّا فَارَقَهُ بَحِيرَاءُ بَكَي بُكَاءً شَدِيداً وَ أَخَذَ يَقُولُ يَا ابْنَ آمِنَةَ كَأَنِّي بِكَ وَ قَدْ رَمَتْكَ الْعَرَبُ بِوَتَرِهَا وَ قَدْ قَطَعَكَ الْأَقَارِبُ وَ لَوْ عَلِمُوا لَكُنْتَ لَهُمْ‌⁽¹⁾بِمَنْزِلَةِ الْأَوْلَادِ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيَّ وَ قَالَ أَمَّا أَنْتَ يَا عَمِّ فَارْعَ فِيهِ قَرَابَتَكَ الْمَوْصُولَةَ وَ احْفَظْ فِيهِ وَصِيَّةَ أَبِيكَ فَإِنَّ قُرَيْشاً سَتَهْجُرُكَ فِيهِ فَلَا تُبَالِ فَإِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ لَا تُؤْمِنُ بِهِ وَ لَكِنْ سَيُؤْمِنُ‌⁽²⁾بِهِ وَلَدٌ تَلِدُهُ وَ سَيَنْصُرُهُ نَصْراً عَزِيزاً اسْمُهُ فِي السَّمَاوَاتِ الْبَطَلُ الْهَاصِرُ⁽³⁾وَ الشُّجَاعُ الْأَقْرَعُ‌⁽⁴⁾مِنْهُ الْفَرْخَانِ الْمُسْتَشْهَدَانِ وَ هُوَ سَيِّدُ الْعَرَبِ وَ رَئِيسُهَا وَ ذُو قَرْنَيْهَا⁽⁵⁾وَ هُوَ فِي الْكُتُبِ أَعْرَفُ مِنْ أَصْحَابِ عِيسَي عليه السلام فَقَالَ أَبُو طَالِبٍ قَدْ رَأَيْتُ وَ اللَّهِ كُلَّ الَّذِي وَصَفَ بَحِيرَاءُ وَ أَكْثَرَ⁽⁶⁾.

باب پنجاه و هشتم : ذکر امیرالمؤمنین در کتاب های آسمانی و آنچه پیشینیان به او و فرزندان معصومش علیهم السّلام بشارت داده اند

روایات

روایت 1

کمال الدین: ابوطالب گوید: چون بحیرا از وی (پیامبر صَلی الله علیهِ و آله) جدا گشت، به سختی گریست و چنین گفت: ای پسر آمنه، گویی می بینم که اعراب تو را آماج تیرهای خود ساخته و خویشاوندان پیوند خویشی را با تو گسسته اند و اگر (مقام و منزلت تو را) می دانستند، قطعاً برای آنان همچون فرزندشان می بودی؛ سپس رو به من کرده و گفت: ولی ای عمو تو حرمت خویشاوندی وی را پاس دار و وصیّت پدرت را درباره اش نگهدار، زیرا قریش به خاطر او تو را ترک خواهد کرد لیکن تو اهمیّتی به کارشان مده، و من می دانم که تو به وی ایمان نخواهی آورد، لیکن فرزندی که از تو زاده می شود، به او ایمان خواهد آورد و وی را به عزّت یاری خواهد داد، نامش در آسمان ها «شیر ژیان» و «مرد شجاع کم مو» است و دو فرزند شهید به او تعلّق دارد، او سیّد عرب، رئیس و ذوالقرنین آن هاست، و در کتاب ها از یاران عیسی علیه السّلام شناخته شده تر است. پس ابوطالب گفت: به خدا سوگند هرچه بحیرا گفته بود و حتی بیشتر از آن را به چشم خود دیدم.⁽⁷⁾

«2»

ك، [إكمال الدين] الْقَطَّانُ وَ ابْنُ مُوسَي وَ السِّنَانِيُّ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ وَ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ الدُّؤَلِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَحِيرٍ الْفَقْعَسِيِّ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْجَعِيِّ عَنْ آبَائِهِ قَالُوا: خَرَجَ سَنَةَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الشَّامِ عَبْدُ مَنَاةِ بْنِ كِنَانَةَ وَ نَوْفَلُ بْنُ مُعَاوِيَةَ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ صَخْرِ بْنِ نُعْمَانَ بْنِ عَدِيٍّ تُجَّاراً إِلَي الشَّامِ فَلَقِيَهُمَا أَبُو الْمُوَيْهِبِ الرَّاهِبُ فَقَالَ لَهُمَا مَنْ أَنْتُمَا قَالا نَحْنُ تُجَّارٌ مِنْ أَهْلِ الْحَرَمِ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَ لَهُمَا مِنْ أَيِّ قُرَيْشٍ فَأَخْبَرَاهُ فَقَالَ لَهُمَا هَلْ قَدِمَ مَعَكُمَا مِنْ قُرَيْشٍ غَيْرُكُمَا قَالا نَعَمْ شَابٌّ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ اسْمُهُ مُحَمَّدٌ فَقَالَ أَبُو الْمُوَيْهِبِ الرَّاهِبُ إِيَّاهُ وَ اللَّهِ أَرَدْتُ فَقَالا وَ اللَّهِ مَا فِي قُرَيْشٍ أَخْمَلُ مِنْهُ ذِكْراً⁽¹⁾إِنَّمَا يُسَمُّونَهُ بِيَتِيمِ قُرَيْشٍ وَ هُوَ أَجِيرٌ لِامْرَأَةٍ مِنَّا يُقَالُ لَهَا خَدِيجَةُ فَمَا حَاجَتُكَ إِلَيْهِ فَأَخَذَ يُحَرِّكُ رَأْسَهُ وَ يَقُولُ هُوَ هُوَ فَقَالَ لَهُمَا تَدُلَّانِّي عَلَيْهِ فَقَالا تَرَكْنَاهُ فِي سُوقِ بُصْرَي‌⁽²⁾فَبَيْنَا فِي الْكَلَامِ إِذْ طَلَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله⁽³⁾فَقَالَ هُوَ هَذَا فَخَلَا بِهِ سَاعَةً يُنَاجِيهِ وَ يُكَلِّمُهُ ثُمَّ أَخَذَ يُقَبِّلُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ أَخْرَجَ شَيْئاً مِنْ كُمِّهِ لَا نَدْرِي مَا هُوَ وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْبَي أَنْ يَقْبَلَهُ فَلَمَّا فَارَقَهُ قَالَ لَنَا تَسْمَعَانِ مِنِّي هَذَا وَ اللَّهِ نَبِيُّ آخِرِ الزَّمَانِ وَ اللَّهِ سَيَخْرُجُ إِلَي قَرِيبٍ يَدْعُو النَّاسَ إِلَي شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَاتَّبِعُوهُ ثُمَّ قَالَ هَلْ وُلِدَ لِعَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ وَلَدٌ يُقَالُ لَهُ عَلِيٌّ فَقُلْنَا لَا فَقَالَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ وُلِدَ أَوْ يُولَدُ فِي سَنَتِهِ هُوَ أَوَّلُ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ نَعْرِفُهُ‌⁽⁴⁾وَ إِنَّا لَنَجِدُ صِفَتَهُ عِنْدَنَا بِالْوَصِيَّةِ كَمَا نَجِدُ صِفَةَ مُحَمَّدٍ بِالنُّبُوَّةِ وَ إِنَّهُ سَيِّدُ الْعَرَبِ وَ رَبَّانِيُّهَا وَ ذُو قَرْنَيْهَا يُعْطِي السَّيْفَ حَقَّهُ اسْمُهُ فِي الْمَلَإِ عَلِيٌ‌⁽⁵⁾وَ هُوَ أَعْلَي الْخَلْقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَعْدَ الْأَنْبِيَاءِ ذِكْراً

روایت 2

کمال الدین: قطّان، ابن موسی و سنانی جملگی مرفوعاً از بکر بن عبدالله اشجعی از پدرانش نقل کرده اند که گفته اند: در سالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به شام سفر کردند؛ عبد مناۀ بن کنانه و نوفل بن معاویۀ بن عروۀ بن صخر بن نعمان بن عدی هم برای تجارت از مکه خارج شدند. در بین راه ابو المویهب راهب به ایشان برخورد و گفت: شما دو نفر هستید؟ گفتند: بازرگانانی از اهل حرم از طایفه قریش هستیم. پس به آن دو گفت: از کدام تیره قریش؟ آن دو او را آگاه کردند. پس به ایشان گفت: آیا جز شما شخص دیگری از قریش به همراهتان آمده است؟ گفتند: آری، جوانی از بنی هاشم که نامش محمّد است. ابوالمویهب راهب گفت: به خدا سوگند او را می جویم. آن دو گفتند: به خدا سوگند در قریش گمنام تر از او کسی نیست؛ مردم او را به نام «یتیم قریش» می شناسند! او کارگزار زنی از ماست که خدیجه نام دارد. با او چه کاری داری؟ ابوالمویهب سری جنبانده و گفت: او همانی است که می جویم. سپس به آن دو گفت: او را به من نشان می دهید؟ گفتند: او را در بازار بُصری بر جای می گذاشتیم.⁽⁶⁾

آن ها مشغول گفتگو بودند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سر رسید. راهب گفت: این همان است، سپس ساعتی با وی تنها به گفتگو پرداخته سپس پیشانی آن حضرت را بوسیده و چیزی که ندانستیم چیست از آستین خود به در آورده و به وی داد لیکن پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از پذیرفتن آن خود داری می فرمود. و چون از وی جدا گشت، به ما گفت: می شنوید چه می گویم؟ به خدا سوگند او پیامبر آخرالزمان است، به خدا سوگند به زودی مبعوث شده و مردم را به شهادت «لا إله إلّا الله» دعوت خواهد کرد. اگر چنین دیدید، از وی پیروی کنید، سپس گفت: آیا عمویش ابوطالب پسری به نام علی دارد؟ گفتیم: نه! گفت: یا به دنیا آمده است یا اینکه امسال به دنیا خواهد آمد. او نخستین کسی خواهد بود که به وی ایمان خواهد آورد، او را می شناسیم او را می شناسیم و اوصاف او نزد ما به عنوان وصی موجود است کمااینکه صفت محمّد به عنوان پیامبر نزد ماست. او سیّد عرب، پرورش دهنده و ذوالقرنین ایشان است، حق شمشیر را نیک ادا می کند، نامش در میان خلق «علی» است و او در روز قیامت بعد از پیامبران، نام آورترین و پرآوازه ترین شخص است

وَ تُسَمِّيهِ الْمَلَائِكَةُ الْبَطَلَ الْأَزْهَرَ الْمُفْلِحَ لَا يَتَوَجَّهُ إِلَي وَجْهٍ إِلَّا أَفْلَحَ وَ ظَفِرَ وَ اللَّهِ هُوَ أَعْرَفُ بَيْنَ أَصْحَابِهِ‌⁽¹⁾فِي السَّمَاءِ مِنَ الشَّمْسِ الطَّالِعَةِ⁽²⁾.

«3»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب رَوَي الْكَلْبِيُّ عَنِ الشَّرْقِيِّ بْنِ الْقُطَامِيِّ عَنْ تَمِيمِ بْنِ وَعْلَةَ الْمُرِّيِّ عَنِ الْجَارُودِ بْنِ الْمُنْذِرِ الْعَبْدِيِّ وَ كَانَ نَصْرَانِيّاً فَأَسْلَمَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ وَ أَنْشَدَ شِعْراً يَقُولُ:

يَا نَبِيَّ الْهُدَي أَتَتْكَ رجالا [رِجَالٌ] *** قَطَعَتْ فَدْفَداً وَ آلًا فَآلًا⁽³⁾

جَابَتِ الْبِيدَ وَ الْمَهَامِهَ حَتَّي *** غَالَهَا مِنْ طَوَي السُّرَي مَا غَالا

أَنْبَأَ الْأَوَّلُونَ بِاسْمِكَ فِينَا *** وَ بِأَسْمَاءٍ بَعْدَهُ تَتَتَالَي‌⁽⁴⁾

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ فِيكُمْ مَنْ يَعْرِفُ قُسَّ بْنَ سَاعِدَةَ الْإِيَادِيَّ فَقَالَ الْجَارُودُ كُلُّنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَعْرِفُهُ غَيْرَ أَنِّي مِنْ بَيْنِهِمْ عَارِفٌ بِخَبَرِهِ وَاقِفٌ عَلَي أَثَرِهِ فَقَالَ أَخْبِرْنَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ شَهِدْتُ قُسّاً وَ قَدْ خَرَجَ مِنْ نَادٍ مِنْ أَنْدِيَةِ إِيَادٍ إِلَي ضَحْضَحِ ذِي قَتَادٍ وَ سَمُرٍ وَ غِيَادٍ وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ بِنِجَادٍ فَوَقَفَ فِي إِضْحِيَانِ لَيْلٍ كَالشَّمْسِ رَافِعاً إِلَي السَّمَاءِ وَجْهَهُ وَ إِصْبَعَهُ فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ الْأَرْفِعَةِ وَ الْأَرَضِينَ الْمُمْرِعَةِ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ الثَّلَاثَةِ الْمَحَامِيدِ مَعَهُ وَ الْعَلِيِّينَ الْأَرْبَعَةِ وَ فَاطِمَ وَ الحسنان [الْحَسَنَيْنِ] الْأَبْرِعَةِ⁽⁵⁾وَ جَعْفَرٍ وَ مُوسَي التَّبِعَةِ سَمِيِّ الْكَلِيمِ الضَّرَعَةِ⁽⁶⁾أُولَئِكَ النُّقَبَاءُ الشَّفَعَةُ وَ الطَّرِيقُ الْمَهْيَعَةُ دَاسَةُ الْأَنَاجِيلِ وَ مُحَاةُ الْأَضَالِيلِ وَ نُفَاةُ الْأَبَاطِيلِ الصَّادِقُو الْقِيلِ عَدَدُ نُقَبَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَهُمْ أَوَّلُ الْبِدَايَةِ وَ عَلَيْهِمْ تَقُومُ السَّاعَةُ وَ بِهِمْ تُنَالُ الشَّفَاعَةُ وَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَرْضُ الطَّاعَةِ اسْقِنَا غَيْثاً مُغِيثاً ثُمَّ قَالَ لَيْتَنِي مُدْرِكُهُمْ وَ لَوْ بَعْدَ لَأْيٍ مِنْ عُمُرِي وَ مَحْيَايَ ثُمَّ أَنْشَأَ يَقُولُ:

أَقْسَمَ قُسٌّ قَسَماً لَيْسَ بِهِ مُكْتَتِماً *** لَوْ عَاشَ أَلْفَيْ سَنَةٍ لَمْ يَلْقَ مِنْهَا سَأَماً

و فرشتگان او را «پهلوان درخشان کامیاب» می نامند، با هر که رویاروی شود، پیروزی و ظفر یابد، به خدا سوگند او در میان اقرانش در آسمان ها از آفتابِ برآمده شناخته شده تر است.⁽⁷⁾

روایت 3

مناقب ابن شهر آشوب: جارود بن منذر عبدی که نصرانی بود و در سال صلح حدیبیّه اسلام آورد، شعری سروده که ضمن آن گوید:

-« ای پیامبر هدایت، مردانی به سوی تو آمده اند که کوه ها و دشت ها را بریده اند؛ و بر آنان سختی های بسیار گذشته است؛

پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آیا در میان شما کسی هست که قسّ بن ساعده أیادی را بشناسد؟ جارود عرض کرد: همه ما او را می شناسیم لیکن از میان ایشان من اطلاع بیشتری از او دارم و می دانم کجاست. فرمود: ما را خبر کن! عرض کرد: یا رسول الله، قس را در حالی دیدم که از انجمنی از انجمن های قبیله ایاد به سوی آبگیری که دارای درختان خاردار و درختان سمر و علفزار بود رفته در حالیکه شمیشیری حمایل کرده بود. پس ایستاد در حالیکه شبی بود مانند روز روشن و صورت و انگشت به سوی آسمان برداشت؛ پس به وی نزدیک شدم و شنیدم که چنین می گفت:«خداوندا، ای پروردگار آسمان های برافراشته و زمین های سرسبز، تو را به محمّد و سه محمّد دیگر با او و چهار علی و فاطمه و حسنین بلند منزلت و جعفر و موسی آن همنام کلیم مقرّب درگاه، آن سرورانی که شفیع و صراط مستقیم اند که انجیل های تحریف شده را محو و منسوخه می کنند آنان که گمراهی ها را محو و اباطیل را نابود می سازند، آن راستگویان که به تعداد نقبای بنی اسرائیل ا ند و آنان اولین آفریدگان هستند و قیامت بر آنان برپا شود و شفاعت آنان به مردمان رسد و اطاعتشان از جانب خدا فرض گشته، سوگند می دهم که بارانی نجات بخش بر ما بباری!» سپس گفت: ای کاش ایشان را درک می کردم هرچند پس از سختی در عمرم و در زندگیم؛ سپس این ابیات را خواند:

-« قس چنان سوگندی یاد کرده که آن را پوشیده نمی دارد، و حتی اگر دو هزار سال زنده بماند ملول و دلتنگ نمی شود؛

حَتَّي يُلَاقِيَ أَحْمَداً وَ النُّجَبَاءَ الْحُكَمَا *** هُمْ أَوْصِيَاءُ أَحْمَدَ أَفْضَلُ مَنْ تَحْتَ السَّمَا

يَعْمَي الْأَنَامُ عَنْهُمْ وَ هُمْ ضِيَاءٌ لِلْعَمَي *** لَسْتُ بِنَاسٍ ذِكْرَهُمْ حَتَّي أَحَلَّ الرَّجَمَا

قَالَ الْجَارُودُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْبِئْنِي أَنْبَأَكَ اللَّهُ بِخَبَرِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الَّتِي لَمْ نَشْهَدْهَا وَ أَشْهَدَنَا قُسٌّ ذِكْرَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ يَا جَارُودُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي إِلَي السَّمَاءِ أَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيَّ أَنْ سَلْ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا عَلَي مَا بُعِثُوا قُلْتُ عَلَي مَا بُعِثُوا قَالَ بَعَثْتُهُمْ عَلَي نُبُوَّتِكَ وَ وَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْكُمَا ثُمَّ عَرَّفَنِي اللَّهُ تَعَالَي بِهِمْ وَ بِأَسْمَائِهِمْ ثُمَّ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِلْجَارُودِ أَسْمَاءَهُمْ وَاحِداً وَاحِداً إِلَي الْمَهْدِيِّ عليه السلام ثُمَّ قَالَ قَالَ لِيَ الرَّبُّ تَعَالَي هَؤُلَاءِ أَوْلِيَائِي وَ هَذَا الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِي يَعْنِي الْمَهْدِيَّ فَقَالَ الْجَارُودُ:

أَتَيْتُكَ يَا ابْنَ آمِنَةَ الرَّسُولَا *** لِكَيْ بِكَ أَهْتَدِيَ النَّهْجَ السَّبِيلَا

فَقُلْتَ وَ كَانَ قَوْلُكَ قَوْلَ حَقٍّ *** وَ صِدْقٍ مَا بَدَا لَكَ أَنْ تَقُولَا

وَ بَصَّرْتَ الْعَمَي مِنْ عَبْدِ شَمْسٍ *** وَ كَلًّا كَانَ مِنْ عَمَهٍ ظَلِيلًا⁽¹⁾

وَ أَنْبَأْنَاكَ عَنْ قُسِّ الْإِيَادِيِّ *** مَقَالًا أَنْتَ ظِلْتَ بِهِ جَدِيلًا

وَ أَسْمَاءً عَمَتْ عَنَّا فَآلَتْ *** إِلَي عِلْمٍ وَ كُنْتُ بِهَا جَهُولًا

و قد ذكر صاحب الروضة أن هذا الاستسقاء كان قبل النبوة بعشر سنين و شهادة سلمان الفارسي بمثل ذلك مشهور. و قال الشعبي قال لي عبد الملك بن مروان وجد وكيلي في مدينة الصفر التي بناها سليمان بن داود علي سورها أبياتا منها:

إن مقاليد أهل الأرض قاطبة *** و الأوصياء له أهل المقاليد

هم الخلائف اثنتا عشرة حججا *** من بعده الأوصياء السادة الصيد

حتي يقوم بأمر الله قائمهم *** من السماء إذا ما باسمه نودي

فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ لِلزُّهْرِيِّ هَلْ عَلِمْتَ مِنْ أَمْرِ الْمُنَادَي بِاسْمِهِ مِنَ السَّمَاءِ شَيْئاً قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ أَنَّ هَذَا الْمَهْدِيُّ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ كَذَبْتُمَا ذَاكَ

جارود گوید: سپس عرض کردم: یا رسول الله، خداوند شما را خیر دهد، از قول خدا مرا از نام هایی که آنان را نمی بینم اما قسّ آن ها را به ما گفت، آگاه فرمایید. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای جارود، در آن شب معراجی که مرا به آسمان بردند، خدای عزّوجل به من وحی فرمود: از پیامبرانی که پیش از تو فرستادیم بپرس که ایشان را بر چه فرستادیم؟ عرض کردم: بر چه مبعوث شدند؟ فرمود: آنان را بر عقیده به نبوت تو و ولایت علی بن ابی طالب و امامانی که از شما هستند، فرستادم. سپس خداوند مرا با ایشان و نام آن ها آشنا فرمود. آن گاه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نام امامان را یک به یک تا مهدی عجل الله تعالی فرجه را برای جارود ذکر نموده سپس فرمود: خدای متعال به من فرمود: اینان اولیای منند و این همان کسی است که از دشمنان من انتقام می گیرد- منظورش مهدی بود- . پس جارود عرض کرد:

-« ای پسر آمنه و ای رسول خدا، نزد تو آمدم تا به برکت وجود تو به راه راست هدایت یابم؛

-«اختیاردار تمام اهل زمین اوصیا هستند و آن ها سزاوار پیشوایی اند؛

پس عبدالملک به زهری گفت: درباره اینکه از آسمان او را به نام صدا می زنند چیزی می دانی؟ زهری گفت: علی بن الحسین علیه السّلام مرا روایت فرمود که این مهدی از فرزندان فاطمه علیها السّلام است. عبدالملک گفت: هر دو دروغ می گویید،

رَجُلٌ مِنَّا يَا زُهْرِيُّ هَذَا الْقَوْلُ لَا يَسْمَعُهُ أَحَدٌ مِنْكَ‌⁽¹⁾.

مَنْصُورُ بْنُ حَازِمٍ: قَالَ لِلصَّادِقِ عليه السلام أَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَعْرِفُ الْأَئِمَّةَ فَقَالَ نَعَمْ وَ نُوحٌ ثُمَّ تَلَا شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّي بِهِ نُوحاً الْآيَةَ⁽²⁾.

بيان

الفدفد الأرض المستوية و الآل جمع الآلة و هي الحالة أي توالت عليها أحوال مختلفة و الآل أيضا خشبات تبني عليها الخيمة و الآل أيضا السراب كما ذكره في النهاية⁽³⁾و الجوب القطع و البيد بالكسر جمع البيداء و هي المفازة و المهامه جمع المهمه و هو المفازة البعيدة و غاله الشي‌ء أخذه من حيث لم يدر و يقال غالته غول إذا وقع في مهلكة و الطوي الجوع و السري بالضم السير بالليل و الضحضح الماء اليسير و القتاد كسحاب شجر صلب له شوك كالإبر و السمر بضم الميم شجر معروف و قال الفيروزآبادي الأغيد⁽⁴⁾من النبات الناعم المتثني و المكان الكثير النبات‌⁽⁵⁾و النجاد ككتاب حمائل السيف و جمع النجد و هو ما ينجد به البيت من بسط و فرش و وسائد و ليلة إضحيانة بالكسر مضيئة.

قوله و الحسنان الأبرعة كذا في النسخ و الأظهر الحسنين علي المجرور⁽⁶⁾ليشمل العسكري و يؤيده تأنيث الأبرعة باعتبار الجماعة أي كل منهم أبرع الخلق و أعلاهم في الكمال و علي ما في النسخ لعل التثنية باعتبار اللفظ و التوصيف لرعاية المعني‌⁽⁷⁾و التبعة لعله مبالغة في التابع و كذلك الضرعة و طريق مهيع - كمقعد -

او مردی از ماست، ای زهری، کسی این سخن را از زبان تو نشنود!⁽⁸⁾

منصور بن حازم به امام صادق علیه السّلام عرض کرد: آیا رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله امامان را می شناخت؟ فرمود: بلی، و نوح نیز می دانست، سپس آیه:« شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَصیَ بِهِ نُوحًا»{از [احکامِ] دین، آنچه را که به نوح در باره آن سفارش کرد، برای شما تشریع کرد} را تلاوت فرمود.⁽⁹⁾

توضیح

الفدفد: زمین هموار، الآل: جمع «آله» و آن حالتی است که حالات مختلف در پی آن آیند. «الآل» به چوب هایی گفته می شود که خیمه با تکیه بر آن ها برپا می شود.« الآل» آن گونه که درر النهایۀ آورده، بر سراب نیز اطلاق می شود⁽¹⁰⁾.

الجوب: پیمودن، طی کردن.«البید» با کسر باء: جمع «بیداء»، بیابان. المهامۀ: جمع «مهمّۀ»: بیابان و صحرای بسیار بزرگ. غاله الشیء: او را غافل گیر کرد، و گفته می شود:«غالته غولٌ» اگر در مهلکه ای گرفتار آید. الطوی: گرسنگی. السُری: سفر شبانه .

الضحضح: آب اندک، آبگیر کوچک. «القتاد» بر وزن «سحاب»، نام درختی است که خارهایی سوزن مانند دارد. «السمر» با ضم میم: نام درختی معروف است. فیروزآبادی گوید: الأغید من النبات: گیاه نرم و دارای خمیدگی (چمان)، مکان پر گیاه (علفزار)⁽¹¹⁾. «النجاد» بر وزن کتاب: حمایل شمشیر، و جمع «نجد» و عبارت از وسایلی است که خانه را با آن فرش می کنند از قبیل قالی ها، گلیم ها و بالش ها. لیلۀ إضحیانۀ(با کسر همزه): شب روشن و مهتاب.

قول او:«الحسنان الأبرعۀ» در نسخه ها به همین صورت ضبط شده و درست آن «الحسنین» به صورت مجرور است تا امام حسن عسکری علیه السّلام را نیز شامل شود، آنچه «أبرعۀ» را به صورت مؤنث تأیید می کند، دلالت آن بر جماعت است، یعنی اینکه هریک از آن ها أبرع است در خلق و أعلی در کمال است، و با توجه به نسخه ها، شاید تثنیه به اعتبار لفظ و توصیف به جهت رعایت معنا باشد.⁽¹²⁾

التبعۀ: شاید صیغه مبالغه برای «تابع» باشد و «الضرعۀ» نیز همین حالت را دارد. طریق مهیج (بر وزن «مقعد»):

بين. قوله داسة الأناجيل أي يدوسونها كناية عن محوها و نسخها و اللأي كالسعي الإبطاء و الاحتباس و الشدة و الرجم بالتحريك القبر قوله جديلا أي مخاصما مجادلا و قال الجوهري الصيد بالتحريك مصدر الأصيد و هو الذي يرفع رأسه و منه قيل للملك أصيد⁽¹⁾.

«4»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب دَاوُدُ الرَّقِّيُّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: يَا سَمَاعَةَ بْنَ مِهْرَانَ ائْتِنِي تِلْكَ الصَّحِيفَةَ فَأَتَاهُ بِصَحِيفَةٍ بَيْضَاءَ فَدَفَعَهَا إِلَيَّ وَ قَالَ اقْرَأْ هَذِهِ قَالَ فَقَرَأْتُهَا فَإِذَا فِيهَا سَطْرَانِ السَّطْرُ الْأَوَّلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ السَّطْرُ الثَّانِي إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَي قَوْلِهِ وَ الْخَلَفُ الصَّالِحُ مِنْهُمُ الْحُجَّةُ لِلَّهِ ثُمَّ قَالَ لِي يَا دَاوُدُ أَ تَدْرِي أَيْنَ كَانَ وَ مَتَي كَانَ مَكْتُوباً قُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنْتُمْ قَالَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ‌⁽²⁾.

أَبُو الْقَاسِمِ الْكُوفِيُّ فِي الرَّدِّ عَلَي أَهْلِ التَّبْدِيلِ: أَنَّ حُسَّادَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽³⁾شَكَوْا فِي مَقَالَةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي فَضَائِلِ عَلِيٍّ عليه السلام فَنَزَلَ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ‌⁽⁴⁾يَعْنِي فِي عَلِيٍ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ يَعْنِي أَهْلَ الْكِتَابِ عَمَّا فِي كُتُبِهِمْ مِنْ ذِكْرِ وَصِيِّ مُحَمَّدٍ فَإِنَّكُمْ تَجِدُونَ ذَلِكَ فِي كُتُبِهِمْ مَذْكُوراً ثُمَّ قَالَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ وَ لا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ يَعْنِي بِالْآيَاتِ هَاهُنَا الْأَوْصِيَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَ الْمُتَأَخِّرِينَ.

الْكَافِي مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: وَلَايَةُ عَلِيٍّ مَكْتُوبَةٌ فِي صُحُفِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِلَّا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ وَصِيَّةِ عَلِيٍّ.

صَاحِبُ شَرْحِ الْأَخْبَارِ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ وَصَّي بِها إِبْراهِيمُ

راه روشن. قول او: «داسۀ الأناجیل» یعنی اینکه انجیل ها را زیرپا می نهند، و این کنایه ای است از محو و نسخ آن ها.«الّلأی»- بر وزن«سعی»- : درنگ کردن، باز ماندن و سختی. الرجم (با تحریک راء و جیم): قبر. قول او«جدیلاً» یعنی خصومت کننده و جدل کننده، و جوهری گوید: الصَیَد (با تحریک): مصدر «الأصید» است و او کسی است که سرش را بالا نگاه می دارد از این رو پادشاه را «أصید» نامیده اند.⁽⁵⁾

روایت 4

مناقب آل أبی طالب: داود رقّی گوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: ای سماعۀ بن مهران، آن صحیفه را برای من بیاور. پس صحیفه ای سفید برای آن حضرت آورد. امام آن صحیفه را به دست من داده فرمود: این را بخوان. گوید: من شروع به خواندن آن کردم که دیدم فقط دو سطر است: در سطر اول نوشته شده «لاإله إلّا الله محمّد رسول الله» و در سطر دوم نوشته شده« در حقیقت، شماره ماه ها نزد خدا، از روزی که آسمان ها و زمین را آفریده، در کتاب [علمِ] خدا، دوازده ماه است از این [دوازده ماه]، چهار ماه [ماهِ] حرام است. این است آیین استوار»⁽⁶⁾علی بن أبی طالب، حسن بن علی، حسین بن علی تا خلف صالح ایشان حجّت خدا.

سپس به من فرمود: ای داود، آیا می دانی این صحیفه کجا بوده و از کی نوشته شده است؟ عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، خدا و رسول او و شما آگاه ترید. فرمود: دو هزار سال پیش از آنکه خداوند آدم را بیافریند.⁽⁷⁾

ابوالقاسم کوفی در کتاب «الرد علی اهل التبدیل» گوید: حسودان امیرالمؤمنین علیه السّلام در مورد قول پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در فضایل علی علیه السّلام تردید کردند، از این رو خداوند آیه:«فَإِن کُنتَ فیِ شَکٍ‌ّ مِّمَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ فَسَْلِ الَّذِینَ یَقْرَءُونَ الْکِتَابَ مِن قَبْلِکَ لَقَدْ جَاءَکَ الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ فَلَا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْترَِینَ*وَ لَا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بَِایَاتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخَاسِرِینَ»⁽⁸⁾{و اگر از آنچه به سوی تو نازل کرده‌ایم} منظور ، درباره علی علیه السّلام است{در تردیدی، از کسانی که پیش از تو کتاب [آسمانی] می‌خواندند بپرس.} یعنی از اهل کتاب در مورد آنچه در کتاب هایشان در خصوص ذکر وصیّ محمّد آمده، زیرا شما آن را در کتاب هایشان نوشته شده خواهید یافت، سپس در ادامه می فرماید:{قطعاً حقّ از جانب پروردگارت به سوی تو آمده است. پس زنهار از تردیدکنندگان مباش. و از کسانی که آیات ما را دروغ پنداشتند مباش، که از زیانکاران خواهی بود.}و منظور از «الآیات» در اینجا، اوصیای پیشین و اوصیایی که بعداً خواهند آمد، می باشند.

کافی، محمّد بن فضل از موسی بن جعفر علیه السّلام آورده است که آن حضرت فرمود: ولایت علی علیه السّلام در کُتب تمام پیامبران نوشته شده و خداوند هرگز پیامبری را نفرستاده مگر اینکه وی را از نبوّت محمّد صَلی الله علیهِ و آله و وصایت علی علیه السّلام آگاه کرده باشد.

صاحب کتاب «شرح الأخبار» گوید: امام باقر علیه السّلام در قول خدای متعال:«وَ وَصیَ بهَِا إِبْرَاهِمُ

بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌⁽¹⁾بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ.

وَ فِي بَعْضِ الْأُصُولِ قَالَ سَلْمَانُ: وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ بِفَضْلِ عَلِيٍّ عليه السلام فِي التَّوْرَاةِ لَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَ لَقَالَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَي اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَاتِلِ سَلْمَانَ.

رَوْضَةُ الْوَاعِظِينَ عَنِ النَّيْسَابُورِيِّ: أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ حَضَرَتْ وِلَادَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا كَانَ وَقْتُ الصُّبْحِ قَالَتْ لِأَبِي طَالِبٍ رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ عَجَباً يَعْنِي حُضُورَ الْمَلَائِكَةِ وَ غَيْرَهَا فَقَالَ انْتَظِرِي سَبْتاً تَأْتِينَ بِمِثْلِهِ فَوَلَدَتْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَعْدَ ثَلَاثِينَ سَنَةً.

كِتَابُ مَوْلِدِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ ابْنِ بَابَوَيْهِ: أَنَّهُ رَقَدَ أَبُو طَالِبٍ فِي الْحِجْرِ فَرَأَي فِي مَنَامِهِ كَأَنَّ بَاباً انْفَتَحَ عَلَيْهِ مِنَ السَّمَاءِ فَنَزَلَ مِنْهُ نُورٌ فَشَمِلَهُ فَانْتَبَهَ لِذَلِكَ وَ أَتَي رَاهِبَ الْجُحْفَةِ فَقَصَّ عَلَيْهِ فَأَنْشَأَ الرَّاهِبُ يَقُولُ:

أَبْشِرْ أَبَا طَالِبٍ عَنْ قَلِيلٍ *** بِالْوَلَدِ الْحُلَاحِلِ النَّبِيلِ

يَا لَقُرَيْشٍ فَاسْمَعُوا تَأْوِيلِي *** هَذَانِ نُورَانِ عَلَي سَبِيلٍ

كَمِثْلِ مُوسَي وَ أَخِيهِ السُّؤْلِ

فَرَجَعَ أَبُو طَالِبٍ إِلَي الْكَعْبَةِ وَ طَافَ حَوْلَهَا وَ أَنْشَدَ:

أَطُوفُ لِلْإِلَهِ حَوْلَ الْبَيْتِ *** أَدْعُوكَ بِالرَّغْبَةِ مُحْيِي الْمَيْتِ

بِأَنْ تُرِيَنِي السِّبْطَ قَبْلَ الْمَوْتِ *** أَغَرَّ نُوراً يَا عَظِيمَ الصَّوْتِ

مُنْصَلِتاً يَقْتُلُ أَهْلَ الْجِبْتِ *** وَ كُلَّ مَنْ دَانَ بِيَوْمِ السَّبْتِ

ثُمَّ عَادَ إِلَي الْحِجْرِ فَرَقَدَ فِيهِ فَرَأَي فِي مَنَامِهِ كَأَنَّهُ أُلْبِسَ إِكْلِيلًا مِنْ يَاقُوتٍ وَ سِرْبَالًا مِنْ عَبْقَرِيٍّ وَ كَأَنَّ قَائِلًا يَقُولُ أَبَا طَالِبٍ‌⁽²⁾قَرَّتْ عَيْنَاكَ وَ ظَفِرَتْ يَدَاكَ وَ حَسُنَتْ رُؤْيَاكَ فَأُتِيَ لَكَ بِالْوَلَدِ وَ مَالِكِ الْبَلَدِ وَ عَظِيمِ التَّلْدِ عَلَي رَغْمِ الْحُسَّدِ فَانْتَبَهَ فَرَحاً فَطَافَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ قَائِلًا:

َنِیهِ وَ یَعْقُوبُ یَابَنیِ‌َّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی لَکُمُ الدِّینَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنتُم مُّسْلِمُونَ»⁽³⁾{و ابراهیم و یعقوب، پسران خود را به همان [آیین] سفارش کردند[و هر دو در وصیتشان چنین گفتند:] «ای پسران من، خداوند برای شما این دین را برگزید پس، البته نباید جز مسلمان بمیرید.» } فرمود: منظور ولایت علی علیه السّلام است.

و در برخی اصول آمده: سلمان گوید: سوگند به آن که جان من در دست اوست اگر شما را از فضل علی علیه السّلام در تورات آگاه می کردم، گروهی از شما می گفتید: او دیوانه است، و گروهی دیگر می گفتند: خدایا، قاتل سلمان را بیامرز!

روضۀ الواعظین از نیشابوری نقل کرده که فاطمه بنت اسد به هنگام تولّد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حاضر بوده و چون نزدیک صبح شده به ابوطالب گفته است: امشب امر عجیبی دیدم- منظور حضور فرشتگان و ...

کتاب «مولد امیرالمؤمنین علیه السّلام» از ابن بابویه آورده است که ابوطالب در حجر اسماعیل خوابیده بود که در خواب دید دری از آسمان به روی او گشوده شده سپس نوری از آن نازل شده و وی را در برگرفت، اما ناگاه از خواب بیدار شده نزد راهب جحفه رفت و ماجرا را برای وی تعریف کرد. راهب در پاسخ او این ابیات را سرود:

-«ای ابوطالب، مژده باد تو را که به زودی صاحب پسری دلیر و بزرگوار و نجیب خواهی شد؛ - خوشا به حال قریش، اکنون تأویل مرا بشنوید: اینان دو نور در یک مسیرند؛

سپس ابوطالب به کعبه بازگشت و پیرامون آن را طواف کرد و چنین سرود:

-«برای خدا طواف خانه می کنم، ای زنده کننده مردگان، تو را از روی اشتیاق می خوانم؛

سپس به حجر اسماعیل آمده و در آن خوابید که در خواب چنان دید که گویی تاجی از یاقوت بر سرش نهاده و شلواری از دیبای سبز بر تنش کردند و گوینده ای می گفت: ای ابوطالب، چشمانت روشن باد دستانت کامیاب و رؤیایت نیکو باد! علی رغم چشم حسودان، برای تو پسری آورده شده که مالک بلاد است و جایگاهی عظیم دارد! پس از خوشحالی از خواب بیدار شد و پیرامون کعبه طواف نموده و

أَدْعُوكَ رَبَّ الْبَيْتِ وَ الطَّوَافِ *** وَ الْوَلَدِ الْمَحْبُوِّ بِالْعَفَافِ

تُعِينُنِي بِالْمِنَنِ اللِّطَافِ *** دُعَاءَ عَبْدٍ بِالذُّنُوبِ وَافِي

يَا سَيِّدَ السَّادَاتِ وَ الْأَشْرَافِ

ثُمَّ عَادَ إِلَي الْحِجْرِ فَرَقَدَ فَرَأَي فِي مَنَامِهِ عَبْدَ مَنَافٍ يَقُولُ مَا يُثْبِتُكَ عَنِ ابْنَةِ أَسَدٍ فِي كَلَامٍ لَهُ فَلَمَّا انْتَبَهَ تَزَوَّجَ بِهَا وَ طَافَ بِالْكَعْبَةِ قَائِلًا:

قَدْ صُدِّقَتْ رُؤْيَاكَ بِالتَّعْبِيرِ *** وَ لَسْتَ بِالْمُرْتَابِ فِي الْأُمُورِ

أَدْعُوكَ رَبَّ الْبَيْتِ وَ النُّذُورِ *** دُعَاءَ عَبْدٍ مُخْلِصٍ فَقِيرٍ

فَأَعْطِنِي يَا خَالِقَ السُّرُورِ *** بِالْوَلَدِ الْحُلَاحِلِ الْمَذْكُورِ

يَكُونُ لِلْمَبْعُوثِ كَالْوَزِيرِ *** يَا لَهُمَا يَا لَهُمَا مِنْ نُورٍ

قَدْ طَلَعَا مِنْ هَاشِمِ الْبُدُورِ *** فِي فَلَكٍ عَالٍ عَلَي الْبُحُورِ

فَيَطْحَنُ الْأَرْضَ عَلَي الْكُرُورِ *** طَحْنَ الرَّحَي لِلْحَبِّ بِالتَّدْوِيرِ

إِنَّ قُرَيْشاً بَاتَ بِالتَّكْبِيرِ *** مَنْهُوكَةً بِالْغَيِّ وَ الثُّبُورِ

وَ مَا لَهَا مِنْ مَوْئِلٍ مُجِيرٍ *** مِنْ سَيْفِهِ الْمُنْتَقِمِ الْمُبِيرِ

وَ صَفْوَةُ النَّامُوسِ فِي السَّفِيرِ *** حُسَامُهُ الْخَاطِفُ لِلْكَفُورِ

إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي خَبَرٍ: أَنَّهُ أُتِيَ بِرَاهِبِ قِرقِيسِيَاءَ⁽¹⁾إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَلَمَّا رَآهُ قَالَ مَرْحَباً بِبَحِيرَاءَ الْأَصْغَرِ أَيْنَ كِتَابُ شَمْعُونَ الصَّفَا قَالَ وَ مَا يُدْرِيكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ إِنَّ عِنْدَنَا عِلْمَ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ وَ عِلْمَ جَمِيعِ تَفْسِيرِ الْمَعَانِي فَأَخْرَجَ الْكِتَابَ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَاقِفٌ فَقَالَ عليه السلام أَمْسِكِ الْكِتَابَ مَعَكَ ثُمَّ قَرَأَ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَضَي فِيمَا قَضَي وَ سَطَرَ فِيمَا كَتَبَ‌⁽²⁾أَنَّهُ بَاعِثٌ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يَدُلُّهُمْ عَلَي سَبِيلِ اللَّهِ لَا فَظٌّ وَ لَا غَلِيظٌ وَ ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِهِ وَ اخْتِلَافِ أُمَّتِهِ بَعْدَهُ إِلَي أَنْ قَالَ ثُمَّ يَظْهَرُ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِهِ بِشَاطِئِ الْفُرَاتِ

چنین می گفت:

-«ای پروردگار کعبه و طواف، و پروردگار پسری که آراسته با پاکدامنی است؛

سپس به حجر اسماعیل برگشت و به خواب رفت و در خواب عبدمناف را دید که می گفت: چه چیزی تو را از ازدواج با دختر اسد باز می دارد؟- در کلامی از او- پس چون به خود آمد با وی ازدواج کرد و کعبه را طواف نموده در حالی که می گفت:

-« با تعبیری که شد، خواب تو تصدیق گردید، و تو در کارها اهل تردید کردن نیستی؛ - ای پروردگار کعبه و نذورات، همانند بنده ای مخلص و بی نوا از تو می خواهم؛

ابراهیم نخعی از علقمۀ از بن عباس در حدیثی آورده است که راهب قَرقیسیا را نزد امیرالمؤمنین علیه السّلام آوردند، و چون وی را بدید، فرمود: مرحبا به بُحیرای اصغر، کتاب شمعون الصفا کجاست؟ عرض کرد: شما این را از کجا می دانید یا امیرالمؤمنین؟ فرمود: علم همه چیز نزد ماست و نیز علم تفسیر معانی. پس آن مرد در حالی که امیرالمؤمنین ایستاده بود، کتاب را بیرون آورد. پس آن حضرت علیه السّلام فرمود: کتاب را نگاه دار، سپس چنین خواند:

«بسم الله الرحمن الرحیم، از جمله اموری که مقدر کرده است و از جمله آنچه در لوح محفوظ نگاشت این است که او در میان مردم اُمّی پیامبری از خودشان مبعوث خواهد فرمود تا کتاب و حکمت را به ایشان بیاموزد و آنان را به راه خدا رهنمون گردد، نه سخت گیر است و نه سنگ دل» سپس از صفات او و اختلاف اُمّتش پس از وی یاده کرده تا اینکه فرمود:«سپس مردی از اُمّت او در کرانه فرات ظهور می نماید

يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَي عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَ ذَكَرَ مِنْ سِيرَتِهِ ثُمَّ قَالَ وَ مَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ الْعَبْدَ الصَّالِحَ فَلْيَنْصُرْهُ فَإِنَّ نُصْرَتَهُ عِبَادَةٌ وَ الْقَتْلَ مَعَهُ شَهَادَةٌ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْنِي عِنْدَهُ مَنْسِيّاً الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي ذَكَرَ عَبْدَهُ فِي كُتُبِ الْأَبْرَارِ فَقُتِلَ الرَّجُلُ فِي صِفِّينَ‌⁽¹⁾.

بيان

الحلاحل بالضم السيد الركين و السؤل بالهمز و بغير الهمز ما يسأله الإنسان و لعله إشارة إلي قوله تعالي بعد أن طلب موسي وزيرا من أهله قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسي‌⁽²⁾و السبط ولد الولد و إنما عبر عنه بالسبط لأنه سبط إبراهيم أو عبد المطلب و يحتمل أن يكون السبط بالفتح يقال رجل سبط الجسم أي حسن القد و الاستواء و يقال رجل منصلت إذا كان ماضيا في الأمور و العبقري الكامل من كل شي‌ء و ضرب من البسط و التلد بالفتح و الضم و التحريك ما ولد عندك من مالك أو نتج و خلق متلد كمعظم قديم و التلد محركة من ولد بالعجم فحمل صغيرا فنبت بدار الإسلام و تلد كنصر و فرح أقام و تطبيقه علي أحد المعاني يحتاج إلي تكلف إما لفظا أو معني و نهكه كمنعه غلبه.

«5»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب أَمَالِي أَبِي الْفَضْلِ الشَّيْبَانِيِّ وَ أَعْلَامُ النُّبُوَّةِ عَنِ الْمَاوَرْدِيِّ وَ الْفُتُوحُ عَنِ الْأَعْصَمِ فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَمَّا نَزَلَ بَلِيخَ مِنْ جَانِبِ الْفُرَاتِ نَزَلَ إِلَيْهِ شَمْعُونُ بْنُ يُوحَنَّا وَ قَرَأَ عَلَيْهِ كِتَاباً مِنْ إِمْلَاءِ الْمَسِيحِ عليه السلام وَ ذَكَرَ بِعْثَةَ النَّبِيِّ وَ صِفَتَهُ ثُمَّ قَالَ فَإِذَا تَوَفَّاهُ اللَّهُ اخْتَلَفَتْ أُمَّتُهُ ثُمَّ اجْتَمَعَتْ لِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ اخْتَلَفَتْ عَلَي عَهْدِ ثَالِثِهِمْ فَقُتِلَ قَتْلًا ثُمَّ يَصِيرُ أَمْرُهُمْ إِلَي وَصِيِّ نَبِيِّهِمْ فَيَبْغُونَ عَلَيْهِ وَ تُسَلُّ السُّيُوفُ مِنْ أَغْمَادِهَا وَ ذَكَرَ مِنْ سِيرَتِهِ وَ زُهْدِهِ ثُمَّ قَالَ فَإِنَّ طَاعَتَهُ لِلَّهِ طَاعَةٌ ثُمَّ قَالَ وَ لَقَدْ عَرَفْتُكَ وَ نَزَلْتُ إِلَيْكَ فَسَجَدَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ سُمِعَ مِنْهُ يَقُولُ شُكْراً لِلْمُنْعِمِ شُكْراً عَشْراً ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُخْمِلْنِي ذِكْراً وَ لَمْ يَجْعَلْنِي عِنْدَهُ مَنْسِيّاً فَأُصِيبَ الرَّاهِبُ لَيْلَةَ الْهَرِيرِ.

که امر به معروف و نهی از منکر نموده و به حق قضاوت می کند» و مقداری از سیره او را یاد نموده سپس فرمود:«هرکس آن عبد صالح را درک کند، حتماً به یاری وی بشتابد که نصرت او عبادت است و کشته شدن با وی شهادت» پس امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: حمد و سپاس خداوندی را سزد که مرا نزد خود فراموش گشته قرار نداد، حمد و سپاس از آنِ خداوندی است که بنده را در کتاب نیکوکاران یاد فرمود؛ سپس آن مرد در صفیّن کشته شد.⁽³⁾

توضیح

الحُلاحل (با ضم حاء): مرد دلیر پرتوان؛ السؤل- با همزه و بدون همزه- آنچه انسان طلب می کند، و شاید اشاره ای باشد به قول خدای متعال پس از آن که موسی وزیری از خاندان خود از وی طلب کرده باشد:« قَالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَامُوسی»⁽⁴⁾{فرمود:«ای

موسی، خواسته‌ات به تو داده شد.»} و السبط: نوه؛ و بدان جهت از وی به عنوان سبط یاد کرده که آن حضرت سبط ابراهیم یا سبط عبدالمطلّب است و احتمال دارد «سبط» با فتح سین باشد، گفته می شود: سَبَط الجسم: خوش قدّ و قامت. و گفته می شود:« رجل منصلت» اگر پی گیر کارها باشد. العبقری: از هر چیزی کامل آن و نوعی فرش هم هست. التلد- با فتح و ضم و تحریک- : آنچه از مال و منال تو که فزونی باید و زاد و ولد کند. خلق متلد: کهن، «التلد» با تحریک: کسی که در دیار عجم زاده شده و در کودکی کوچانده شده باشد و در سرزمین اسلام بزرگ شده باشد؟ و «تلد» بر وزن نصر و فرح: اقامت گزید و تطبیق آن بر یکی از این معانی خالی از تکلّف نیست هم به جهت لفظ یا معنا. نهکه- بر وزن منعه-: او را مغلوب کرد.

روایت 5

مناقب ابن شهر آشوب: امالی ابوالفضل شیبانی و اعلام النبوّۀ از مارودی و الفتوح از اعصم در روایتی طولانی آورده اند که امیرالمؤمنین علیه السّلام چون در «لیخ» در کنار فرات فرود آمد، شمعون بن یوحنّا نزد وی آمده و نوشته ای را که مسیح علیه السّلام آن را املا فرموده بود، برای آن حضرت خواند که مشتمل بر ذکر بعثت پیامبر و صفت او بود سپس گفت: پس هنگامی که خداوند او را نزد خود بَرَد، اُمّت او دچار اختلاف گردد و سپس تا مدت ها که خداوند اراده فرموده باشد، اجتماع می نمایند و آن گاه در دوره سوّمین آن ها که کشته می شود، دچار اختلاف شوند، سپس زعامت ایشان به وصیّ پیامبرشان موکول می شود اما آن ها به وی ستم روا می دارند و شمشیرها از نیام ها برکشیده می شود؛ و از سیره و زهد وی یاد کرده سپس گفت: بی تر دید اطاعت از او اطاعت از خداست؛ سپس گفت: من تو را شناختم و بر تو فرود آمدم که امیرالمؤمنین علیه السّلام سجده نمود و از وی شنیده شد که می گفت: سپاس صاحب نعمت را، سپاس- ده بار- آن گاه گفت: حمد و سپاس خداوند را که یاد مرا نهان نداشته و مرا نزد خود فراموش نفرموده است؛ سپس آن راهب در «لیلۀ الهَریر» کشته شد.

و المبشرون به باب يطول ذكره نحو سلمي و قس بن ساعدة و تبع الملك و عبد المطلب و أبو طالب و أبو الحارث بن أسعد الحميري و هو القائل قبل البعثة بسبعمائة سنة:

شهدت علي أحمد أنه *** رسول من الله باري النسم

فلو مد عمري إلي عمره *** لكنت وزيرا له و ابن عم

و كنت عذابا علي المشركين *** أسقيهم كأس حتف و غم.

و له:

حاله حالة هارون لموسي فافهماها *** ذكره في كتب الله دراها من دراها

أمتا موسي و عيسي قد تلتها فاسألاها

و ذكر الخبر في الكتب السالفة لا يكون إلا للأولياء الأصفياء و لا يعني به الأمور الدنياوية فإذا قد صح لعلي الأمور الدينية كلها و ذلك لا تصح إلا لنبي أو إمام و إذا لم يكن نبيا لا بد أن يكون إماما⁽¹⁾.

«6»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ وَ عَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ وَ أَبُو أَيُّوبَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَنَّهُ لَمَّا رَجَعَ مِنْ وَقْعَةِ الْخَوَارِجِ نَزَلَ يُمْنَي السَّوَادِ فَقَالَ لَهُ رَاهِبٌ لَا يَنْزِلُ هَاهُنَا إِلَّا وَصِيُّ نَبِيٍّ يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَأَنَا سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَصِيُّ سَيِّدِ الْأَنْبِيَاءِ قَالَ فَإِذَا أَنْتَ أَصْلَعُ قُرَيْشٍ وَصِيُّ مُحَمَّدٍ خُذْ عَلَي الْإِسْلَامِ إِنِّي وَجَدْتُ فِي الْإِنْجِيلِ نَعْتَكَ وَ أَنْتَ تَنْزِلُ مَسْجِدَ بَرَاثَا بَيْتَ مَرْيَمَ وَ أَرْضَ عِيسَي عليه السلام قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَاجْلِسْ يَا حُبَابُ قَالَ وَ هَذِهِ دَلَالَةٌ أُخْرَي ثُمَّ قَالَ فَانْزِلْ يَا حُبَابُ مِنْ هَذِهِ الصَّوْمَعَةِ وَ ابْنِ هَذَا الدَّيْرَ مَسْجِداً فَبَنَي حُبَابٌ الدَّيْرَ مَسْجِداً وَ لَحِقَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي الْكُوفَةِ فَلَمْ يَزَلْ بِهَا مُقِيماً حَتَّي قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَعَادَ حُبَابٌ إِلَي مَسْجِدِهِ بِبَرَاثَا.

وَ فِي رِوَايَةٍ أَنَّ الرَّاهِبَ قَالَ: قَرَأْتُ أَنَّهُ يُصَلِّي فِي هَذَا الْمَوْضِعِ إِيلِيَا وَصِيُّ الْبَارِقْلِيطَا مُحَمَّدٍ نَبِيِّ الْأُمِّيِّينَ الْخَاتَمِ لِمَنْ سَبَقَهُ مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ فِي كَلَامٍ كَثِيرٍ فَمَنْ أَدْرَكَهُ فَلْيَتَّبِعِ النُّورَ الَّذِي جَاءَ بِهِ أَلَا وَ إِنَّهُ يُغْرَسُ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ بِهَذِهِ الْبُقْعَةِ شَجَرَةٌ لَا تَفْسُدُ ثَمَرَتُهَا. وَ فِي رِوَايَةِ زَاذَانَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: وَ مِنْ أَيْنَ شُرْبُكَ قَالَ مِنْ دِجْلَةَ قَالَ وَ لِمَ

ذکر بشارت دهندگان به آن حضرت موجب اطاله کلام می شود از قبیل: سلمی، قسّ بن ساعده، تبّع پادشاه، عبدالمطلّب، ابوطالب و ابوالحارث بن سعد حمیری که هفتصد سال پیش از بعثت چنین سروده است:

-«شهادت می دهم که احمد به یقین فرستاده ای از جانب خدای آفریننده مخلوقات است؛

و از اوست:

-«حال او به حال هارون از موسی می ماند، این را بفهمید، یاد و ذکر او در کتاب های [خدا] هر که باید بفهمد، فهمید؛

و ذکر این روایت در کتب گذشتگان جز در مورد اولیا و مخلصان اتفاق نمی افتد و توجهی به امور دنیوی ندارد، بنابراین اگر برخورداری علی علیه السّلام از تمام امور دینی که جز برای پیامبر و امام راست نیاید، درست باشد، از این رو اگر آن حضرت پیامبر نباشد، قطعاً امام خواهد بودد.⁽²⁾

روایت 6

مناقب ابن شهر آشوب: حارث اعور و عمرو بن حریث و ابو ایّوب از امیرالمؤمنین نقل کرده اند که چون آن حضرت از جنگ با خوارج بازگشت، در قسمت راست «السواد» فرود آمد، پس راهبی به وی عرض کرد: در اینجا جز وصیّ پیامبر که در راه خدا می جنگد، پیاده نمی شود. پس علی علیه السّلام فرمود:من سیّد اوصیا و وصیّ سیّد انبیا هستم. راهب گفت: بنابراین باید اصلع (طاس) قریش و وصیّ محمّد باشی، مطابق شریعت اسلام بر ما نازل شو که من نعت تو را در انجیل یافته ام و تو در مسجد براثا، خانه مریم و سرزمین عیسی علیه السّلام پیاده می شوی. امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: بنشین ای حباب. عرض کرد: این هم یک نشانه دیگر! سپس فرمود: ای حباب، از این صومعه بیرون شو و بر جای این دیر مسجدی بنا کن. پس حباب دیر را تبدیل به مسجد کرد و به امیرالمؤمنین علیه السّلام در کوفه پیوست و همچنان در این شهر اقامت داشت تا اینکه امیرالمؤمنین علیه السّلام به شهادت رسید و آن گاه حباب به مسجد براثا بازگشت.

و در روایتی آمده است که راهب گفت: چنین خوانده ام که در این موضع «ایلیا» وصیّ «بارقلیطا» محمّد، پیامبر مردمان اُمّی، آن خاتم پیامبران و فرستادگان پیش از خود، در اینجا نماز می خواند- و پس از سخنی بسیار- پس هر که او را درک نمود، از نوری که با خود آورده، پیروی کند، بدانید که این روزها در این بقعه درختی کاشته می شود که میوه اش فاسد نگردد. و در روایت زاذان آمده است: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: از کجا آب می خوری؟ عرض کرد: از دجله. فرمود: چرا

لَمْ تَحْفِرْ عَيْناً تَشْرَبُ مِنْهَا قَالَ قَدْ حَفَرْتُهَا فَخَرَجَتْ مَالِحَةً قَالَ فَاحْتَفِرِ الْآنَ بِئْراً أُخْرَي فَاحْتَفَرَ فَخَرَجَ مَاؤُهَا عَذْباً فَقَالَ يَا حُبَابُ لِيَكُنْ شُرْبُكَ مِنْ هَاهُنَا وَ لَا يَزَالُ هَذَا الْمَسْجِدُ مَعْمُوراً فَإِذَا خَرَّبُوهُ وَ قَطَعُوا نَخْلَهُ حَلَّتْ بِهِمْ أَوْ قَالَ بِالنَّاسِ دَاهِيَةٌ⁽¹⁾.

«7»

جا، [المجالس] للمفيد عَلِيُّ بْنُ بِلَالٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ الرَّازِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ تَمَّامِ بْنِ سَابِقٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ سار [يَسَارٍ] عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِي هَمَّامٍ عَنْ كَعْبِ الْخَيْرِ قَالَ: جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا اسْمُ عَلِيٍّ فِيكُمْ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عِنْدَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ إِنَّا لَنَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ مُحَمَّدٌ نَبِيُّ الرَّحْمَةِ وَ عَلِيٌّ مُقِيمُ الْحُجَّةِ⁽²⁾.

«8»

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ: أَقْبَلْنَا مِنْ صِفِّينَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَنَزَلَ الْعَسْكَرُ قَرِيباً مِنْ دَيْرِ نَصْرَانِيٍّ فَخَرَجَ عَلَيْنَا مِنَ الدَّيْرِ شَيْخٌ كَبِيرٌ جَمِيلُ الْوَجْهِ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَ السَّمْتِ‌⁽³⁾وَ مَعَهُ كِتَابٌ فِي يَدِهِ قَالَ فَجَعَلَ يَتَصَفَّحُ النَّاسَ حَتَّي أَتَي عَلِيّاً عليه السلام فَسَلَّمَ عَلَيْهِ بِالْخِلَافَةِ ثُمَّ قَالَ إِنِّي رَجُلٌ مِنْ نَسْلِ رَجُلٍ مِنْ حَوَارِيِّ عِيسَي بْنِ مَرْيَمَ وَ كَانَ مِنْ أَفْضَلِ حَوَارِيِّهِ الِاثْنَيْ عَشَرَ وَ أَحَبِّهِمْ إِلَيْهِ وَ أَبَرِّهِمْ عِنْدَهُ وَ إِلَيْهِ أَوْصَي عِيسَي بْنُ مَرْيَمَ وَ أَعْطَاهُ كُتُبَهُ وَ عِلْمَهُ وَ حِكْمَتَهُ فَلَمْ تَزَلْ أَهْلُ بَيْتِهِ مُتَمَسِّكِينَ بِمِلَّتِهِ وَ لَمْ تُبَدَّلْ وَ لَمْ تُزَدْ وَ لَمْ تُنْقَصْ‌⁽⁴⁾وَ تِلْكَ الْكُتُبُ عِنْدِي إِمْلَاءُ عِيسَي وَ خَطُّ الْأَنْبِيَاءِ⁽⁵⁾فِيهِ كُلُّ شَيْ‌ءٍ تَفْعَلُهُ النَّاسُ مَلِكٌ مَلِكٌ وَ كَمْ يَمْلِكُ‌⁽⁶⁾وَ كَمْ يَكُونُ فِي زَمَانِ كُلِّ مَلِكٍ مِنْهُمْ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ

چشمه ای حفر نمی کنی تا از آن بنوشی؟ عرض کرد: حفر کردم، آب آن شور بود. فرمود: هم اکنون چاه دیگر حفر کن، چون چاه حفر کرد، آب آن شیرین بود، سپس فرمود: ای حباب، بگذار آب شرب تو از همین جا باشد ، و این مسجد همچنان آباد و پابرجا خواهد بود و اگر آن را ویران سازند و نخل آن را قطع کنند، برایشان- یا اینکه فرمود: بر مردم- هلاکت و بلا نازل خواهد شد.⁽⁷⁾

روایت 7

مجالس مفید: عبدالله بن سلام قبل از مسلمان شدنش نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و گفت: یا رسول الله، «علی» در میان شما به چه معناست پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: نزد ما به معنای «صدِّیق اکبر» است. پس عبدالله گفت: اشهد أن لا إله إلّا الله و أنَّ محمداً رسول الله! ما در تورات می بینیم که نوشته شده: «محمّد» پیامبر رحمت است و علی اقامه کننده حجّت.⁽⁸⁾

روایت 8

الروضة- الفضائل: سلیم بن قیس گوید: به همراه علی علیه السّلام از صفین بر می گشتیم که سپاه در نزدیکی دیر یک نصرانی پیاده شد و از درون دیر مردی سالخورده اما نیکو منظر و خوش سیما بیرون آمد در حالی که کتابی در دست داشت. گوید: وی به چهره سپاهیان می نگریست تا اینکه به علی علیه السّلام رسید و به عنوان خلیفه به وی سلام داده و سپس گفت: من از نسل مردی از حواریون عیسی بن مریم هستم که افضل حواریون دوازده گانه و محبوب ترین آن ها درستکارترین آن ها نزد عیسی بود و عیسی وی را وصیّ خویش کرد و کتاب ها و علم و حکمت خود را به وی داد؛ خاندان وی همچنان متمسک به کیش او بودند بی آنکه در آن چیزی بیفرایند یا چیزی از آن بکاهند، این کتاب ها نزد من هستند که شامل املای عیسی علیه السّلام و دستخط پیامبران است و در آن هرکاری که مردم انجام دهند، ثبت شده، سرگذشت پادشاهانی که به قدرت رسیدند و آنان که به پادشاهی نرسیدند و اینکه هر پادشاه چند سال سلطنت می کند و در زمان هر پادشاه چه اتفاقاتی می افتد. سپس، خداوند متعال

تَعَالَي يَبْعَثُ مِنَ الْعَرَبِ رَجُلًا مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ مِنْ أَرْضِ تِهَامَةَ مِنْ قَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا مَكَّةُ نَبِيٌّ يُقَالُ لَهُ أَحْمَدُ لَهُ اثْنَا عَشَرَ وَصِيّاً وَ ذَكَرَ مَوْلِدَهُ وَ مَبْعَثَهُ وَ مُهَاجَرَتَهُ وَ مَنْ يُقَاتِلُهُ وَ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ مَنْ يُعَاوِنُهُ وَ مَنْ يُعَادِيهِ وَ كَمْ يَعِيشُ وَ مَا تَلْقَي أُمَّتُهُ مِنْ بَعْدِهِ مِنَ الْفُرْقَةِ وَ الِاخْتِلَافِ وَ فِيهِ تَسْمِيَةُ كُلِّ إِمَامِ هُدًي وَ كُلِّ إِمَامِ ضَلَالٍ إِلَي أَنْ يَنْزِلَ الْمَسِيحُ مِنَ السَّمَاءِ وَ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ اسْماً مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَحَبِّهِمْ إِلَيْهِ اللَّهُ وَلِيُّ مَنْ وَالاهُمْ وَ عَدُوُّ مَنْ عَادَاهُمْ فَمَنْ أَطَاعَهُمْ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فَقَدِ اهْتَدَي وَ اعْتَصَمَ طَاعَتُهُمْ لِلَّهِ رِضًي وَ مَعْصِيَتُهُمْ لِلَّهِ مَعْصِيَةٌ مَكْتُوبِينَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ نَسَبِهِمْ وَ نُعُوتِهِمْ وَ كَمْ يَعِيشُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بَعْدَ وَاحِدٍ وَ كَمْ رَجُلٍ يَسْتَسِرُّ بِدِينِهِ وَ يَكْتُمُهُ مِنْ قَوْمِهِ وَ مَنْ يُظْهِرُهُ مِنْهُمْ وَ مَنْ يَمْلِكُ وَ يَنْقَادُ لَهُ النَّاسُ حَتَّي يَنْزِلَ عِيسَي عَلَي آخِرِهِمْ فَيُصَلِّيَ عِيسَي خَلْفَهُ فِي الصَّفِّ أَوَّلُهُمْ أَفْضَلُهُمْ وَ آخِرُهُمْ لَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ وَ أُجُورِ مَنْ أَطَاعَهُمْ وَ اهْتَدَي بِهُدَاهُمْ .

أَوَّلُهُمْ أَحْمَدُ رَسُولُ اللَّهِ وَ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ يس وَ طه وَ نُونٌ وَ الْفَاتِحُ وَ الْخَاتَمُ وَ الْحَاشِرُ وَ الْعَاقِبُ وَ السَّابِحُ وَ الْعَابِدُ وَ هُوَ نَبِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيلُ اللَّهِ وَ حَبِيبُ اللَّهِ وَ صَفْوَتُهُ وَ خِيَرَتُهُ وَ يَرَاهُ اللَّهُ بِعَيْنِهِ وَ يُكَلِّمُهُ بِلِسَانِهِ فَيُتْلَي بِذِكْرِهِ إِذَا ذُكِرَ وَ هُوَ أَكْرَمُ خَلْقِ اللَّهِ عَلَي اللَّهِ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَي اللَّهِ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ مَلَكاً مُقَرَّباً وَ لَا نَبِيّاً مُرْسَلًا مِنْ عَصْرِ آدَمَ إِلَيْهِ أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ مِنْهُ يُقْعِدُهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ يَدَيْ عَرْشِهِ وَ لَيُشَفِّعُهُ‌⁽¹⁾فِي كُلِّ مَنْ يَشْفَعُ فِيهِ بِاسْمِهِ جَرَي الْقَلَمُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فِي أُمِّ الْكِتَابِ وَ بِذِكْرِهِ مُحَمَّدٌ صَاحِبُ اللِّوَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمَ الْحَشْرِ الْأَكْبَرِ وَ أَخُوهُ وَ وَصِيُّهُ وَ خَلِيفَتُهُ فِي أُمَّتِهِ وَ أَحَبُّ خَلْقِ اللَّهِ إِلَيْهِ بَعْدَهُ عَلِيُّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ابْنُ عَمِّهِ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ وَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ بَعْدَهُ ثُمَّ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ وُلْدِ مُحَمَّدٍ مِنِ ابْنَتِهِ فَاطِمَةَ عليها السلام أَوَّلُ وَلَدِهِمْ مِثْلُ ابْنَيْ مُوسَي وَ هَارُونَ‌⁽²⁾شَبَّرَ وَ شَبِيرٍ وَ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِهِمْ أَصِفُهُمْ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ آخِرُهُمْ الَّذِي يَؤُمُّ بِعِيسَي بْنِ مَرْيَمَ وَ فِيهِ تَسْمِيَةُ أَنْصَارِهِمْ وَ مَنْ يُظْهِرُ مِنْهُمْ ثُمَّ يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا وَ يَمْلِكُونَ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ إِلَي الْمَغْرِبِ حَتَّي يُظْهِرَهُمُ اللَّهُ عَلَي الْأَدْيَانِ كُلِّهَا،

از میان عرب مردی از فرزندان اسماعیل بن ابراهیم خلیل را از سرزمین تهامه از شهری که آن را «مکه» می نامند به نبوّت مبعوث فرموده که «احمد» نامیده می شود و دوازده وصی دارد و از مولد، مبعث، هجرت، کسانی که با او می جنگند، چه کسانی که او را یاری می دهند، چه کسانی با ووی دشمنی می کنند، چند سال عمر و اینکه پس از وی اُمّتش دچار چه اختلافاتی خواهد شد، سخن گفته است؛ و در آن نام امامان هدایت و سردمداران گمراهی و ضلالت تا زمان آمدن مسیح از آسمان به زمین ذکر شده است. و در آن کتاب نام چهارده نفر از فرزندان اسماعیل بن ابراهیم خلیل الله علیه السّلام که محبوب ترین آن ها نزد وی اند، وجود دارد، کسانی که خداوند دوستدار دوستداران و دشمن دشمنان ایشان است، هرکس ایشان را اطاعت کند، به یقین خدا را اطاعت کرده و آنکه خدا را فرمان بَرَد هدایت گشته و عصمت می یابد، اطاعت از ایشان سب خوشنودی خدا و سرپیچی از فرمانشان نافرمانی خداست، نام و نسب و صفاتشان و اینکه هریک از آنان پس از دیگری چند سال در قید حیات خواهد ماند و اینکه چند تن از آنها دین خود را پنهان میدارند و چند تن از آنها آن را آشکارا بیان میکنند و اینکه کدامشان به قدرت می رسند و مردم مطیع فرمانش می گردند همه به صورت مکتوب آمده است؛ تا آن زمان که عیسی بر آخرین ایشان از آسمان به زمین آمده و پشت سر وی نماز می خواند، نخستینِ آن ها افضل ایشان است و آخرینِ آن ها از پاداشی همانند پاداش آنان و پاداش کسانی که از ایشان اطاعت کرده و رهرو راه هدایت آنان باشد، برخوردار خواهد بود.

نخستینِ این نام ها احمد رسول الله است که محمّد بن عبدالله، یاسین، طه، نون، الفاتح، الخاتم، الحاشر، العاقب، السابح و العابد نام دارد، و او پپامبر خدا، خلیل خدا، حبیب خدا، صفوت و برگزیده خداست و خداوند او را با چشم خود می بیند و با زبان خود با وی سخن می گوید و هر آینه که نام خدا برده شود، نام او نیز برده می شود، و او عزیزترین آفریده خدا نزد خدا و دوست داشتنی ترین ایشان نزد وی است، خداوند از زمان آدم فرشته ای مقرّب و پیامبری مرسل محبوب تر از او نزد خود نیافریده است، او را در روز قیامت در مقابل عرش خود می نشاند و شفاعت وی را درباره هرکس می پذیرد، قلم با نام و یاد او در لوح محفوظ در اُمّ الکتاب نوشتن آغاز کرد. محمّد در روز قیامت، روز حشر اکبر پرچمدار است و پس از آن حضرت، برادر، وصیّ، جانشین وی در اُمّتش و محبوب ترین آفریده خدا پس از او علی بن أبی طالب، پسر عموی پدر و مادری رسول خدا و ولیّ هر مرد و زن مؤمنی بعد از اوست، سپس یازده مرد از فرزندان محمّد صَلی الله علیهِ و آله از دخترش فاطمه علیها السّلام که دو نفر اول آن ها هم نام دو پسر موسی و هارون شبّر و شبّیر هستند و نه نفر از فرزندان ایشان که یکی پس از دیگری آن ها را وصف خواهم کرد، آخرینِ آن ها همان کسی است که عیسی بن مریم در نماز به وی اقتدا می کند مذکور است و در آن نام یاران آنان و کسانی که از ایشان به قدرت می رسند، ثبت شده، سپس زمین پر از عدل و داد خواهد شد و از شرق تا غرب را به تصرّف در می آورند تا جایی که خداوند ایشان را بر تمام ادیان پیروز می گرداند.

فَلَمَّا بُعِثَ هَذَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَتَاهُ أَبِي وَ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَهُ وَ كَانَ شَيْخاً كَبِيراً فَلَمَّا أَدْرَكَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ لِي إِنَّ خَلِيفَةَ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْكِتَابِ بِعَيْنِهِ‌⁽¹⁾سَيَمُرُّ بِكَ إِذَا مَضَي ثَلَاثَةُ أَئِمَّةٍ مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالِ وَ الدُّعَاةِ إِلَي النَّارِ وَ هُمْ عِنْدِي مُسَمَّوْنَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ قَبَائِلِهِمْ وَ هُمْ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ كَمْ يَمْلِكُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فَإِذَا جَاءَ بَعْدَهُمُ الَّذِي لَهُ الْحَقُّ عَلَيْهِمْ فَاخْرُجْ إِلَيْهِ وَ بَايِعْهُ وَ قَاتِلْ مَعَهُ فَإِنَّ الْجِهَادَ مَعَهُ مِثْلُ الْجِهَادِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمُوَالِي لَهُ كَالْمُوَالِي لِلَّهِ وَ الْمُعَادِي لَهُ كَالْمُعَادِي لِلَّهِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مُدَّ يَدَكَ فَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّكَ خَلِيفَتُهُ فِي أُمَّتِهِ وَ شَاهِدُهُ عَلَي خَلْقِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلَي عِبَادِهِ وَ خَلِيفَتُهُ فِي الْأَرْضِ وَ أَنَّ الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ وَ أَنِّي أَبْرَأُ إِلَي اللَّهِ مِنْ كُلِّ مَنْ خَالَفَ دِينَ الْإِسْلَامِ وَ أَنَّهُ دِيْنُ اللَّهِ الَّذِي اصْطَفَاهُ وَ ارْتَضَاهُ لِأَوْلِيَائِهِ وَ أَنَّ دِيْنَ الْإِسْلَامِ دِيْنُ عِيسَي بْنِ مَرْيَمَ وَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الرُّسُلِ الَّذِينَ دَانَ لَهُمْ مَنْ مَضَي مِنْ آبَائِهِ وَ أَنِّي أَتَوَالَي وَلِيَّكَ وَ أَبْرَأُ مِنْ عَدُوِّكَ وَ أَتَوَالَي الْأَئِمَّةَ الْأَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِكَ وَ أَبْرَأُ مِنْ عَدُوِّهِمْ وَ مِمَّنْ خَالَفَهُمْ وَ مِمَّنْ ظَلَمَهُمْ وَ جَحَدَ حَقَّهُمْ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ .

وَ عِنْدَ ذَلِكَ‌ ⁽²⁾نَاوَلَهُ يَدَهُ وَ بَايَعَهُ فَقَالَ نَاوِلْنِي كِتَابَكَ فَنَاوَلَهُ إِيَّاهُ فَقَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ قُمْ مَعَ هَذَا الرَّجُلِ‌⁽³⁾فَانْظُرْ لَهُ تَرْجُمَاناً يَفْهَمُ كَلَامَهُ فَيَنْسَخُهُ بِالْعَرَبِيَّةِ مُفَسَّراً فَائْتِنِي بِهِ مَكْتُوباً بِالْعَرَبِيَّةِ فَلَمَّا أَنْ أَتَوْا بِهِ قَالَ عليه السلام لِوَلَدِهِ الْحُسَيْنِ ايتِنِي بِذَلِكَ الْكِتَابِ الَّذِي دَفَعْتُهُ إِلَيْكَ فَأَتَي بِهِ قَالَ اقْرَأْهُ وَ انْظُرْ أَنْتَ يَا فُلَانُ فِي هَذَا الْكِتَابِ فَإِنَّهُ خَطِّي بِيَدِي أَمْلَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَيَّ فَقَرَأَهُ فَمَا خَالَفَ حَرْفٌ حَرْفاً مَا فِيهِ تَأْخِيرٌ وَ لَا تَقْدِيمٌ كَأَنَّهُ أَمْلَاهُ رَجُلٌ وَاحِدٌ عَلَي رَجُلٍ وَاحِدٍ فَعِنْدَ ذَلِكَ حَمِدَ اللَّهَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ ذِكْرِي عِنْدَهُ وَ عِنْدَ أَوْلِيَائِهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ وَ لَمْ يَجْعَلْنِي مِنْ أَوْلِيَاءِ الشَّيْطَانِ وَ حِزْبِهِ قَالَ فَفَرِحَ عِنْدَ ذَلِكَ مَنْ حَضَرَ مِنْ شِيعَتِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَاءَ مَنْ كَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ حَتَّي ظَهَرَ فِي وُجُوهِهِمْ وَ أَلْوَانِهِمْ‌⁽⁴⁾.

پس چون خداوند این پیامبر را مبعوث فرمود، پدرم که بزرگ مردی سالخورده بود نزد وی آمده و بر او ایمان آورده تصدیقش نمود، و چون مرگش فرا رسید، به من گفت: تحقیقاً جانشین محمّد که اوصاف وی در این کتاب مذکور است پس از مردن سه تن از پیشوایان ضلالت و گمراهی و دعوت کنندگان به آتش، بر تو خواهد گذشت. نام و نشان این سه تن و قبایلی که به آن منتسب هستند، نزد من است که عبارتند از فلانی و فلانی و فلانی، و اینکه هرکدام از آن ها چند سال حکومت خواهد کرد؛ پس چون آن کسی که برگردن ایشان حق دارد آمد، نزد وی رفته و با او بیعت نموده در رکاب او به جنگ که جهاد در رکاب او همانند جهاد در رکاب رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است، دوستدار وی به دوستدار خدا می ماند و دشمن او همچون کسی است که با خدا دشمنی کند؛ ای امیرمؤمنان، اکنون دستتان را به من بدهید که من گواهی می دهم خدایی جز «الله» نیست و هیچ شریک و انبازی ندارد و اینکه محمّد صَلی الله علیهِ و آله بنده و فرستاده اوست و اینکه تو جانشین او در اُمّتش هستی و شاهد وی بر خلقش و حجّت او بر بندگانش بر روی زمینش بوده و اینکه اسلام دین خداست و من از هرکسی که با دین اسلام مخالفت ورزد بیزاری می جویم و این دین، دین خداست که آن را خالص گردانیده و برای اولیای خود پسندید، و اینکه اسلام دین عیسی بن مریم و پیامبران پیش از او و رسولانی که پدران گذشته او به دین ایشان گرویده اند، می باشد؛ و من دوست تو را به دوستی می گیرم و از دشمن تو بیزاری می جویم و ولایت یازده امام از فرزندانت پذیرفته، از دشمنان ایشان و هرکس که با ایشان مخالفت کند و به آنان ستم ورزد و حق آنان را انکار کند، از اولیّن تا آخرین، بیزاری می جویم.

آن گاه دست خود را به سوی وی دراز فرمود و او با آن حضرت بیعت نمود. پس امام فرمود: کتابت را به من بده. پس کتابش را به وی داد، امیرالمؤمنین علیه السّلام به مردی از یاران خود فرمود: با این مرد برو و مترجمی پیدا کن که سخن او را بفهمد و نسخه ای تفسیر شده به زبان عربی از روی آن بنویس و برای من بیاور. و چون آن را برای آن حضرت علیه السّلام آوردند، به فرزندش حسین علیه السّلام فرمود: آن کتابی را که به تو داده ام برایم بیاور، پس کتاب را برای وی آورد، فرمود: بخوان! و تو ای فلان در این کتاب که با خطّ من است و به دست خود نوشته ام نظر کن، این کتاب را رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر من املا فرموده است. پس چون آن را خواند، هیچ اختلافی با آن کتاب نداشت و تقدیم و تأخیری در آن به چشم نمی خورد گویی که هر دو را مردی به مردی دیگر املا کرده باشد؛ آن گاه علی علیه السّلام حمد و سپاس و ستایش خدا را به جای آورده و فرمود: حمد و سپاس از آن خداوندی است که ذکر مرا نزد او و دیگر اولیایش و نزد رسول خود قرار داده و مرا از اولیای شیطان و حزب او قرار نداده است. گوید: پس، از میان حاضران شیعیان مؤمن به آن حضرت شادمان گشته و منافقان ناراحت شدند به گونه ای که ناراحتی آن ها از تغییر رنگ رخسارشان هویدا بود.⁽⁵⁾

أقول: وجدته في أصل كتاب سليم‌⁽¹⁾مع زيادات أوردتها في كتاب أحوال النبي صلي الله عليه و آله.

«9»

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان بِالْإِسْنَادِ يَرْفَعُهُ إِلَي الْحَسَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: بَيْنَا أَنَا ذَاتَ يَوْمٍ جَالِسٌ إِذْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَجُلٌ طَوِيلٌ كَأَنَّهُ النَّخْلَةُ فَلَمَّا قَلَعَ رِجْلَهُ عَنِ الْأُخْرَي تَفَرْقَعَا⁽²⁾فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ عليه السلام أَمَّا هَذَا فَلَيْسَ مِنْ وُلْدِ آدَمَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ هَلْ يَكُونُ أَحَدٌ مِنْ غَيْرِ وُلْدِ آدَمَ قَالَ نَعَمْ هَذَا أَحَدُهُمْ فَدَنَا الرَّجُلُ فَسَلَّمَ عَلَي النَّبِيِّ فَقَالَ مَنْ تَكُونُ قَالَ أَنَا الْهَامُ بْنُ الْهِيمِ بْنِ لَاقِيسَ بْنِ إِبْلِيسَ قَالَ صلي الله عليه و آله بَيْنَكَ وَ بَيْنَ إِبْلِيسَ أَبَوَانِ قَالَ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ كَمْ تَعُدُّ مِنَ السِّنِينَ قَالَ لَمَّا قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ كُنْتُ غُلَاماً بَيْنَ الْغِلْمَانِ أَفْهَمُ الْكَلَامَ وَ أَدُورُ الْآجَامَ‌⁽³⁾وَ آمُرُ بِقَطِيعَةِ الْأَرْحَامِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله بِئْسَ السِّيرَةُ الَّتِي تَذْكُرُ إِنْ بَقِيتَ عَلَيْهَا فَقَالَ كَلَّا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمُؤْمِنٌ تَائِبٌ قَالَ وَ عَلَي يَدِ مَنْ تُبْتَ وَ جَرَي إِيمَانُكَ قَالَ عَلَي يَدِ نُوحٍ وَ عَاتَبْتُهُ‌⁽⁴⁾عَلَي مَا كَانَ مِنْ دُعَائِهِ عَلَي قَوْمِهِ قَالَ إِنِّي عَلَي ذَلِكَ مِنَ النَّادِمِينَ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ .

وَ صَاحَبْتُ بَعْدَهُ هُوداً عليه السلام فَكُنْتُ أُصَلِّي بِصَلَاتِهِ وَ أَقْرَأُ الصُّحُفَ الَّتِي عَلَّمَنِيهَا مِمَّا أُنْزِلَ عَلَي جَدِّهِ إِدْرِيسَ فَكُنْتُ مَعَهُ إِلَي أَنْ بَعَثَ اللَّهُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ عَلَي قَوْمِهِ فَنَجَّاهُ وَ نَجَّانِي مَعَهُ وَ صَحِبْتُ صَالِحاً مِنْ بَعْدِهِ فَلَمْ أَزَلْ مَعَهُ إِلَي أَنْ بَعَثَ اللَّهُ عَلَي قَوْمِهِ الرَّاجِفَةَ فَنَجَّاهُ وَ نَجَّانِي مَعَهُ وَ لَقِيتُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَاكَ إِبْرَاهِيمَ فَصَحِبْتُهُ وَ سَأَلْتُهُ أَنْ يُعَلِّمَنِي مِنَ الصُّحُفِ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ فَعَلَّمَنِي وَ كُنْتُ أُصَلِّي بِصَلَاتِهِ فَلَمَّا كَادَهُ قَوْمُهُ وَ أَلْقَوْهُ فِي النَّارِ جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ بَرْداً وَ سَلَاماً فَكُنْتُ لَهُ مُونِساً حَتَّي تُوُفِّيَ فَصَحِبْتُ بَعْدَهُ وَلَدَيْهِ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ مِنْ بَعْدِهِ وَ يَعْقُوبَ وَ لَقَدْ كُنْتُ مَعَ أَخِيكَ يُوسُفَ فِي الْجُبِّ مُونِساً وَ جَلِيساً حَتَّي أَخْرَجَهُ اللَّهُ وَ وَلَّاهُ مِصْرَ وَ رَدَّ عَلَيْهِ أَبَوَاهُ وَ لَقِيتُ أَخَاكَ مُوسَي وَ سَأَلْتُهُ أَنْ يُعَلِّمَنِي مِنَ التَّوْرَاةِ الَّتِي

می گویم: این مطلب را با مطالبی اضافی در نسخه اصلی کتاب سلیم بن قیس هلالی⁽⁵⁾یافته و آن را در کتاب «احوال النبی صَلی الله علیهِ و آله» آورده ام.

روایت 9

الروضة- الفضائل: با اسناد مرفوعاً از حسن، از پدرش علیهما السّلام از جدّش رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که: روزی نشسته بودم که مردی دراز قامت که به نخل شباهت داشت، بر ما وارد شد و چون قدم از قدم برداشت، صدای بندهای مفاصل او برخاست، در این هنگام پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: اما این، از فرزندان آدم نیست. عرض کردند: آیا ممکن است کسی وجود داشته باشد که از فرزندان آدم نباشد؟! پیامبر فرمود: آری، این یکی از آن هاست. سپس آن مرد نزدیک گشته و به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله سلام کرد. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: کیستی؟ عرض کرد: من هام بن هیم بن لاقیس بن ابلیس هستم. آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: میان تو و ابلیس فقط دو پدر است؟ عرض کرد: آری یا رسول الله. فرمود: چند سال عمرداری؟ عرض کرد: وقتی قابیل هابیل را کشت، من نوجوانی بودم میان نوجوانان، سخن را می فهمیدم و در جنگل ها می گشتم و امر به قطع صله رحم می نمودم. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چه بد رفتاری است که یاد کردی، اگر بر آن مانده باشی. عرض کرد: خیر یا رسول الله، من مؤمن هستم و توبه کرده ام. فرمود: بر دست چه کسی توبه کردی و ایمانت بر قرار گشت؟ عرض کرد: بر دست نوح و به خاطر نفرینی که در حق قومش کرد از وی گله کردم که فرمود: من در مورد آن از جمله پشیمانانم و از اینکه از جاهلان باشم، به خدا پناه می برم.

پس از وی همراه هود علیه السّلام بودم و همانند او نماز می گزاردم و صحفی را که بر جدش ادریس علیه السّلام نازل شده بودند و آن ها را به من آموخته بود می خواندم، من پیوسته با وی بودم تا اینکه خداوند آن باد عقیم کننده و بنیان برافکن را بر قوم وی فرستاد و او را نجات داد و مرا نیز با وی نجات داد؛ و پس از وی صالح علیه السّلام را همراهی کرده تا اینکه خداوند زلزله را بر قومش فرستاده، اما او را نجات داد و مرا نیز با وی نجات داد؛ و پس از او با پدرتان ابراهیم علیه السّلام دیدار کرده و مصاحب وی گشته از او خواستم از صحفی که بر وی نازل گشته به من بیاموزد و او نیز مرا آموخت. من نماز را آن گونه که وی می گزارد، می گزاردم، و چون قومش در حق وی نیرنگ به کار برده و آن حضرت را در آتش افکندند، خداوند آن آتش را بر وی سرد و سلامت قرار داد، و من مونس وی بودم تا اینکه درگذشت؛ بعد از او مصاحب فرزندانش اسماعیل و اسحاق گشتم و نیز یعقوب، و مونس و هم نشین برادرت یوسف در چاه بودم تا اینکه خداوند وی را از آن بیرون آورده و بر مصر حاکم گردانیده، پدر و مادرش را به وی بازگرداند؛و با برادرت موسی دیدار نموده از وی خواستم که آنچه را که از تورات بر وی نازل گشته به من بیاموزد

أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ فَعَلَّمَنِي فَلَمَّا تُوُفِّيَ صَحِبْتُ وَصِيَّهُ يُوشَعَ فَلَمْ أَزَلْ مَعَهُ حَتَّي تُوُفِّيَ وَ لَمْ أَزَلْ مِنْ نَبِيٍّ إِلَي نَبِيٍّ إِلَي أَخِيكَ دَاوُدَ وَ أَعَنْتُهُ عَلَي قَتْلِ الطَّاغِيَةِ جَالُوتَ وَ سَأَلْتُهُ أَنْ يُعَلِّمَنِي مِنَ الزَّبُورِ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ فَعُلِّمْتُ مِنْهُ وَ صَحِبْتُ بَعْدَهُ سُلَيْمَانَ وَ صَحِبْتُ بَعْدَهُ وَصِيَّهُ آصَفَ بْنَ بَرْخِيَا بْنِ سمعيا وَ لَقَدْ لَقِيتُ نَبِيّاً بَعْدَ نَبِيٍّ فَكُلٌّ يُبَشِّرُنِي وَ يَسْأَلُنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ حَتَّي صَحِبْتُ عِيسَي وَ أَنَا أُقْرِئُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَمَّنْ لَقِيتُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ السَّلَامَ وَ مِنْ عِيسَي خَاصَّةً أَكْثَرَ سَلَامِ اللَّهِ وَ أَتَمَّهُ.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي جَمِيعِ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ عَلَي أَخِي عِيسَي مِنِّي السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ عَلَيْكَ يَا هَامُ السَّلَامُ وَ لَقَدْ حَفِظْتَ الْوَصِيَّةَ وَ أَدَّيْتَ الْأَمَانَةَ فَاسْأَلْ حَاجَتَكَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَاجَتِي أَنْ تَأْمُرَ أُمَّتَكَ أَنْ لَا يُخَالِفُوا أَمْرَ الْوَصِيِّ فَإِنِّي رَأَيْتُ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ إِنَّمَا هَلَكَتْ بِتَرْكِهَا أَمْرَ الْوَصِيِّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ هَلْ تَعْرِفُ وَصِيِّي يَا هَامُ قَالَ إِذَا نَظَرْتُ إِلَيْهِ عَرَفْتُهُ بِصِفَتِهِ وَ اسْمِهِ الَّتِي قَرَأْتُهُ فِي الْكُتُبِ قَالَ انْظُرْ هَلْ تَرَاهُ مِمَّنْ حَضَرَ فَالْتَفَتَ يَمِيناً وَ شِمَالًا فَقَالَ لَيْسَ هُوَ فِيهِمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ يَا هَامُ مَنْ كَانَ وَصِيُّ آدَمَ قَالَ شِيثٌ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ شِيثٍ قَالَ أَنُوشُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ أَنُوشَ قَالَ قينان قَالَ فَوَصِيُّ قينان قَالَ مَهْلَائِيلُ قَالَ فَوَصِيُّ مَهْلَائِيلَ قَالَ برد قَالَ فَوَصِيُّ برد قَالَ النَّبِيُّ الْمُرْسَلُ إِدْرِيسُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ إِدْرِيسَ قَالَ مَتُوشَلَخُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ مَتُوشَلَخَ قَالَ لَمَكُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ لَمَكَ قَالَ أَطْوَلُ الْأَنْبِيَاءِ عُمُراً وَ أَكْثَرُهُمْ لِرَبِّهِ شُكْراً وَ أَعْظَمُهُمْ أَجْراً ذَاكَ أَبُوكَ نُوحٌ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ نُوحٍ قَالَ سَامٌ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ سَامٍ قَالَ أَرْفَحْشَذُ⁽¹⁾قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ أَرْفَحْشَذَ⁽²⁾قَالَ عَابَرُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ عَابَرَ قَالَ شَالَخُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ شَالَخَ قَالَ قالع قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ قالع قَالَ أشروغ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ أشروغ قَالَ روغا قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ روغا قَالَ نَاخُورُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ نَاخُورَ قَالَ تَارُخُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ تَارُخَ قَالَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَصِيٌّ بَلْ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتَ يَا هَامُ فَمَنْ وَصِيُّ إِبْرَاهِيمَ

و او نیز چنین کرد، و چون درگذشت، ملازم وصیّ او یوشع گشتم و همچنان با او بودم تا اینکه وفات یافت و هم چنان به مصاحبت انبیا یکی پس از دیگری ادامه می دادم تا اینکه مصاحبت برادرت داود گشته او را در قتل جالوت ستمگر یاری نمودم و از وی خواستم از زبوری که خداوند بر وی نازل فرموده مرا بیاموزد و آن را از او آموختم. پس از وی همراه سلیمان بودم و سپس همراه وصیّ او آصف بن برخیا بن سمعیا شدم. سپس پیامبران را یکی پس از دیگر مصاحبت می کردم و همه آن ها بعثت تو را به من بشارت داده و از من می خواستند سلامشان را به شما برسانم تا اینکه مصاحب عیسی علیه السّلام شدم، و من، از جانب هریک از پیامبران علیهم السّلام که مصاحبت کرده ام و بالأخص عیسی علیه السّلام بهترین و کامل ترین سلام خدا را ابلاغ می کنم.

رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: سلام و رحمت و برکات خدا تا زمانی که آسمان ها و زمین برپاست بر همه پیامبران الهی باد، و بر تو نیز ای هام سلام، به راستی که وصیّت را نگاه داشتی و امانت را ادا نمودی، اینک حاجتت را بخواه. عرض کرد: یا رسول الله، حاجت من آن است که به اُمّت خود امر فرمایید با اوامر وصیّ تان مخالفت نکنند، زیرا من دیده ام که اُمّت های پیشین به سبب ترک فرمان وصیّ هلاک شدند. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای هام، آیا وصیّ مرا می شناسی؟ عرض کرد: اگر وی را ببینم از اوصاف و نامش که در کتاب ها خوانده ام، می شناسم. فرمود: آیا او را در میان حاضران می بینی؟ سپس هام سمت راست و چپ خود را از نظر گذرانده و عرض کرد: او در میان جمع حاضر نیست یا رسول الله. فرمود: ای هام، وصیّ آدم که بود؟ عرض کرد: شیث. فرمود: وصیّ شیث که بود؟ عرض کرد: أنوش . فرمود: وصیّ أنوش که بود؟ عرض کرد: قینان. فرمود: وصیّ قینان که بود؟ عرض کرد: مهلائیل، فرمود: وصیّ مهلائیل که بود: عرض کرد: برد. فرمود: وصیّ برد که بود؟ عرض کرد: پیامبر مرسل، ادریس. فرمود: وصیّ ادریس که بود؟ عرض کرد: متوشلخ. فرمود: وصی متوشلخ که بود؟ عرض کرد: لمک. فرمود: وصیّ لمک که بود؟ عرض کرد: آن که از میان پیامبران عمرش از همه درازتر، نسبت به پروردگارش شکرگزارتر و از جهت پاداش عظیم تر یعنی پدرتان نوح بود. فرمود: وصیّ نوح که بود؟ عرض کرد: سام. فرمود: وصیّ سام که بود؟ عرض کرد: ارفخشذ. فرمود: وصیّ ارفخشذ که بود؟ عرض کرد: عابر. فرمود:وصی عابر که بود؟ عرض کرد: شالخ. فرمود: وصیّ شالخ که بود؟ عرض کرد: قالع. فرمود: وصیّ قالع که بود؟ عرض کرد: اشروغ. فرمود: وصی اشروغ که بود؟ عرض کرد: روغا. فرمود: وصی روغا که بود؟ عرض کرد: ناخور. فرمود: وصیّ ناخور که بود؟ عرض کرد: تارخ . فرمود: وصیّ تارخ که بود؟ عرض کرد: وصیّ نداشت بلکه خداوند متعال از صلب او ابراهیم خلیل الله را بیرون آورد. فرمود: راست گفتی ای هام، وصیّ ابراهیم که بود؟

قَالَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّهُ قَالَ نبت قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ نبت قَالَ حمل قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ حمل قَالَ قَيْدَارُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ قَيْدَارَ قَالَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَصِيٌّ حَتَّي خَرَجَ مِنْ إِسْحَاقَ يَعْقُوبُ قَالَ صَدَقْتَ يَا هَامُ لَقَدْ صَدَّقْتَ الْأَنْبِيَاءَ⁽¹⁾وَ الْأَوْصِيَاءَ فَمَنْ وَصِيُّ يَعْقُوبَ قَالَ يُوسُفُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ يُوسُفَ قَالَ مُوسَي قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ مُوسَي قَالَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ يُوشَعَ قَالَ دَاوُدُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ دَاوُدَ قَالَ سُلَيْمَانُ قَالَ فَمَنْ وَصِيُّ سُلَيْمَانَ قَالَ آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا قَالَ وَ وَصِيُّ عِيسَي شَمْعُونُ بْنُ الصَّفَا .

قَالَ هَلْ وَجَدْتَ صِفَةَ وَصِيِّي وَ ذِكْرَهُ فِي الْكُتُبِ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيّاً إِنَّ اسْمَكَ فِي التَّوْرَاةِ ميدميد وَ اسْمُ وَصِيِّكَ إِلْيَا وَ اسْمُكَ فِي الْإِنْجِيلِ حِمْيَاطَا وَ اسْمُ وَصِيِّكَ فِيهَا هيدار وَ اسْمُكَ فِي الزَّبُورِ ماح ماح مُحِيَ بِكَ كُلُّ كُفْرٍ وَ شِرْكٍ وَ اسْمُ وَصِيِّكَ قاروطيا قَالَ فَمَا مَعْنَي اسْمِ وَصِيِّي فِي التَّوْرَاةِ إِلْيَا قَالَ إِنَّهُ الْوَلِيُّ مِنْ بَعْدِكَ قَالَ فَمَا مَعْنَي اسْمِهِ فِي الْإِنْجِيلِ هيدار قَالَ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ قَالَ فَمَا مَعْنَي اسْمِهِ فِي الزَّبُورِ قاروطيا قَالَ حَبِيبُ رَبِّهِ قَالَ يَا هَامُ إِذَا رَأَيْتَهُ تَعْرِفُهُ قَالَ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَهُوَ مُدَوَّرُ الْهَامَةِ مُعْتَدِلُ الْقَامَةِ بَعِيدٌ مِنَ الدَّمَامَةِ عَرِيضُ الصَّدْرِ ضِرْغَامَةٌ⁽²⁾كَبِيرُ الْعَيْنَيْنِ آنِفُ الْفَخِذَيْنِ أَخْمَصُ السَّاقَيْنِ عَظِيمُ الْبَطْنِ سَوِيُّ الْمَنْكِبَيْنِ .

قَالَ يَا سَلْمَانُ ادْعُ لَنَا عَلِيّاً فَجَاءَ حَتَّي دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ الْهَامُ وَ قَالَ هَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي هَذَا وَ اللَّهِ وَصِيُّكَ فَأَوْصِ أُمَّتَكَ أَنْ لَا يُخَالِفُوهُ فَإِنَّهُ هَلَكَ الْأُمَمُ بِمُخَالَفَةِ الْأَوْصِيَاءِ قَالَ قَدْ فَعَلْنَا ذَلِكَ يَا هَامُ فَهَلْ مِنْ حَاجَةٍ فَإِنِّي أُحِبُّ قَضَاءَهَا لَكَ قَالَ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُحِبُّ أَنْ تُعَلِّمَنِي مِنْ هَذَا الْقُرْآنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكَ تَشْرَحُ لِي سُنَّتَكَ وَ شَرَائِعَكَ لِأُصَلِّيَ بِصَلَاتِكَ قَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ ضُمَّهُ إِلَيْكَ وَ عَلِّمْهُ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَعَلَّمْتُهُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ الْمُعَوِّذَتَيْنِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ آيَاتٍ مِنْ آلِ عِمْرَانَ وَ الْأَنْعَامِ وَ الْأَعْرَافِ وَ الْأَنْفَالِ وَ ثَلَاثِينَ سُورَةً مِنَ الْمُفَصَّلِ ثُمَّ إِنَّهُ غَابَ فَلَمْ

عرض کرد: اسماعیل. فرمود: وصیّ او که بود؟ فرمود: نبت. فرمود: وصیّ نبت که بود؟ عرض کرد: حمل. فرمود: وصیّ حمل که بود؟ عرض کرد: قیدار. فرمود: وصیّ قیدار که بود؟ عرض کرد: وصی نداشت تا اینکه یعقوب از اسحاق زاده شد. فرمود: راست گفتی ای هام، تو انبیا و اوصیا را تصدیق نمودی، اینک بگو وصیّ یعقوب که بود، عرض کرد: یوسف. فرمود: وصیّ یوسف که بود؟ عرض کرد: موسی . فرمود: وصیّ موسی که بود؟ عرض کرد: یوشع بن نون. فرمود: وصی یوشع که بود؟ عرض کرد: داود. فرمود: وصیّ داود که بود؟ عرض کرد: سلیمان. فرمود: وصیّ سلیمان که بود؟ عرض کرد: آصف بن برخیا. گفت: و وصیّ عیسی شمعون بن الصفا بود.

فرمود: آیا صفت وصیّ من و نام او را در کتاب ها دیده ای؟ عرض کرد: آری سوگند به آنکه به آن که تو را به حق به نبوّت مبعوث فرمود که نامتان در تورات «مید مید» و نام وصیّتان « إلیا» است و نامتان در انجیل « حمیاطا» و نام وصیّتان در آن «هیدار» است و نامتان در زبور «ماح ماح» است چون با نبوّت شما هر کفر و شرّی محو گردید و نام وصیّتان «قاروطیا» می باشد. فرمود: معنای نام وصیّ من در تورات (إلیا) چیست؟ عرض کرد: یعنی اینکه پس از شما «ولیّ» اوست. فرمود: نامش در انجیل (هیدار) به چه معنی است؟ عرض کرد: به معنای صدِّیق أکبر و فاروق اعظم است. فرمود: معنای نامش در زبور (قاروطیا) چیست؟ عرض کرد: محبوب پروردگارش. فرمود: ای هام، اگر او را ببینی می شناسی؟ عرض کرد: بلی یا رسول الله، او مدّور سر( گِرد سر)، میان بالا، به دور از زشتی، شجاع پهن سینه، درشت چشم، با ران های نزدیک به هم، دارای ساق های باریک، با شکم برآمده و چهار شانه است.

فرمود: سلمان، علی را برای ما فرا بخوان! پس آن حضرت وارد مسجد شد و چون چشم هام بر وی افتاد گفت: پدر و مادرم فدای تو باد یا رسول الله، این وصیّ شماست، پس به اُمّت خویش امر بفرمایید با وی مخالفت نکنند که اُمّت ها با مخالفت با اوصیا به هلاکت افتادند. فرمود: این کار را کرده ایم ای هام، من دوست دارم حاجت تو را برآورده سازم، آیا حاجتی داری؟ عرض کرد: بلی یا رسول الله، دوست دارم از این قرآنی که بر شما نازل شده مرا بیاموزی و سنّت و احکام شریعت خودتان را برای من توضیح فرمایید تا همانند شما نماز بخوانم. فرمود: یا أبا الحسن، او را نزد خود ببر و تعلیمش ده. علی علیه السّلام فرمود: من نیز فاتحه الکتاب، معوذتین، سوره اخلاص، آیه الکرسی و آیاتی از سوره های آل عمران، انعام، اعراف، انفال و سی سوره کوتاه را به وی آموختم؛ از آن پس از نظر پنهان گشت

يُرَ إِلَّا يَوْمَ صِفِّينَ فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الْهَرِيرِ نَادَي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اكْشِفْ عَنْ رَأْسِكَ فَإِنِّي أَجِدُهُ فِي الْكِتَابِ أَصْلَعاً قَالَ أَنَا ذَلِكَ ثُمَّ كَشَفَ عَنْ رَأْسِهِ وَ قَالَ أَيُّهَا الْهَاتِفُ أَظْهِرْ لِي رَحِمَكَ اللَّهُ قَالَ فَظَهَرَ لَهُ فَإِذَا هُوَ الْهَامُ بْنُ الْهِيمِ قَالَ مَنْ تَكُونُ قَالَ أَنَا الَّذِي مَنَّ عَلَيَّ بِكَ رَبِّي وَ عَلَّمْتَنِي كِتَابَ اللَّهِ وَ آمَنْتُ بِكَ وَ بِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَعِنْدَ ذَلِكَ سَلَّمَ عَلَيْهِ وَ جَعَلَ يُحَادِثُهُ وَ يَسْأَلُهُ ثُمَّ قَاتَلَ إِلَي الصُّبْحِ ثُمَّ غَابَ قَالَ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ فَسَأَلْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَعْدَ ذَلِكَ عَنْهُ قَالَ قُتِلَ الْهَامُ بْنُ الْهِيمِ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾.

بيان

الدمامة قبح الخلقة و حقارتها و الآنف القريب.

«10»

فر، [تفسير فرات بن إبراهيم] سَعِيدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مَالِكٍ مُعَنْعَناً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ ما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلي مُوسَي الْأَمْرَ وَ ما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ‌⁽²⁾قَالَ قَضَي بِخِلَافَةِ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ لَمْ أَدَعْ‌⁽³⁾نَبِيّاً مِنْ غَيْرِ وَصِيٍّ وَ إِنِّي بَاعِثٌ نَبِيّاً عَرَبِيّاً وَ جَاعِلٌ وَصِيَّهُ عَلِيّاً فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَ ما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِ‌⁽⁴⁾.

فر، [تفسير فرات بن إبراهيم] عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ مُعَنْعَناً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِيهِ فِي الْوِصَايَةِ وَ حَدَّثَهُ بِمَا كَانَ وَ مَا هُوَ كَائِنٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ قَدْ حَدَّثَ نَبِيَّهُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ وَ حَدَّثَهُ بِاخْتِلَافِ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَاتَ بِغَيْرِ وَصِيَّةٍ فَقَدْ كَذَّبَ اللَّهَ وَ جَهَّلَ نَبِيَّهُ‌⁽⁵⁾.

«11»

يف، [الطرائف] ذَكَرَ شَيْخُ الْمُحَدِّثِينَ بِبَغْدَادَ فِي تَقْدِيمِهِ عَلَي تَارِيخِ الْخَطِيبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الطِّهْرَانِيِّ قَالَ: خَيَّرَنِي هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ مِنْ أَرْضِ الْحِجَازِ إِلَي أَرْضِ الشَّامِ فَاخْتَرْتُ

و کسی او را ندید تا جنگ صفین که چون «لیله الهریر» فرا رسید، ندا کرد: یا امیرالمؤمنین، سرت را آشکار فرما که من در کتاب او را اصلع (طاس) یافته ام. امام علیه السّلام فرمود: من همانم، سپس سر مبارک خود را مکشوف نموده و فرمود: ای هاتف، خدایت رحمت کند خود را به من بنمایان. و چون آشکار شد، امام علیه السّلام دریافت که وی هام بن هیم است، امام به وی گفت: کیستی؟ عرض کرد: من همانی هستم که خداوند به واسطه شما بر من منّت نهاد و کتاب خدا را به من آموختی و به تو و محمّد صَلی الله علیهِ و آله ایمان آوردم. آنگاه بر وی سلام کرده و مشغول گفتگو و پرسش با او شد، آن گاه تا صبح جنگید و بعد از آن غایب شد. اصبغ بن نباته گوید: بعد از این ماجرا از امیرالمؤمنین علیه السّلام از وی پرسیدم، فرمود: هام بن هیم کشته شد، خدایش رحمت کند.⁽⁶⁾

توضیح

الدمامۀ: زشت رو و حقیر، الآنف: نزدیک

روایت 10

تفسیر فرات بن ابراهیم: ابن عباس در مورد آیه: « وَ مَا کُنتَ بجَِانِبِ الْغَرْبیِ‌ِّ إِذْ قَضَیْنَا إِلیَ مُوسیَ الْأَمْرَ وَ مَا کُنتَ مِنَ الشَّاهِدِین»⁽⁷⁾{و

چون امرِ [پیامبری] را به موسی واگذاشتیم، تو در جانب غربیِ [طور] نبودی و از گواهان [نیز] نبودی.} گوید: مربوط است به خلافت یوشع بن نون پس از موسی؛ پس خداوند به وی فرمود: من پیامبری بدون وصیّ نگذارده ام و من پیامبری عربی را خواهم فرستاد و وصیّ او را علی قرار می دهم؛ این است معنای آیه:« وَ مَا کُنتَ بجَِانِبِ الْغَرْبیِ‌ِّ ... »⁽⁸⁾

تفسیر فرات بن ابراهیم: از ابن عباس نظیر این حدیث را نقل کرده و در مورد وصایت چنین بدان افزوده است: و درباره آنچه اتفاق افتاده و اتفاق خواهد افتد، با وی سخن گفت. پس ابن عباس گفت: و خداوند با پیامبر خود درباره آنچه اتفاق خواهد افتاد سخن گفته بود و او را از اختلاف این اُمّت پس از وی آگاه کرد بود؛ پس هرکس گمان بَرَد که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بی آنکه وصیّ خود را مشخص کند از دنیا رفته باشد، بر خدا دروغ بسته و پیامبر خود را نشناخته است. ⁽⁹⁾

روایت 11

الطرائف: محمّد بن حمّاد طهرانی گوید: هشام بن عبدالملک مرا مخیّر کرد که از سرزمین حجاز تا سرزمین شام شهری را انتخاب کنم و

الْبَلْقَاءَ⁽¹⁾فَوَجَدْتُ فِيهَا جَبَلًا أَسْوَدَ مَكْتُوباً عَلَيْهِ بِالْأَنْدَرِ مَا هُوَ مِنْ سلب آلِ عِمْرَانَ‌⁽²⁾فَسَأَلْتُ عَمَّنْ يَقْرَؤُهُ فَجَاءُوا بِشَيْخٍ قَدْ كَبِرَتْ سِنُّهُ قَالَ مَا أَعْجَبَ مَا عَلَيْهِ بِالْعِبْرَانِيِّ مَكْتُوبٌ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ جَاءَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ وَ كَتَبَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ بِيَدِهِ‌⁽³⁾.

أَقُولُ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ قَالَ نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ رَوَي حَبَّةُ: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا نَزَلَ إِلَي الرَّقَّةِ⁽⁴⁾نَزَلَ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ الْبَلِيخُ عَلَي جَانِبِ الْفُرَاتِ فَنَزَلَ رَاهِبٌ هُنَاكَ مِنْ صَوْمَعَتِهِ فَقَالَ لِعَلِيٍّ عليه السلام إِنَّ عِنْدَنَا كِتَاباً تَوَارَثْنَاهُ عَنْ آبَائِنَا كَتَبَهُ أَصْحَابُ عِيسَي بْنِ مَرْيَمَ أَعْرِضُهُ عَلَيْكَ قَالَ نَعَمْ فَقَرَأَ الرَّاهِبُ الْكِتَابَ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الَّذِي قَضَي فِيمَا قَضَي وَ سَطَرَ فِيمَا كَتَبَ أَنَّهُ بَاعِثٌ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يَدُلُّهُمْ عَلَي سَبِيلِ اللَّهِ لَا فَظٌّ وَ لَا غَلِيظٌ وَ لَا صَخَّابٌ فِي الْأَسْوَاقِ‌⁽⁵⁾وَ لَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ بَلْ يَعْفُو وَ يَصْفَحُ أُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ عَلَي كُلِّ نَشْرٍ وَ فِي كُلِّ صُعُودٍ وَ هُبُوطٍ تَذِلُّ أَلْسِنَتُهُمْ بِالتَّكْبِيرِ وَ التَّهْلِيلِ وَ التَّسْبِيحِ وَ يَنْصُرُهُ اللَّهُ عَلَي مَنْ نَاوَاهُ فَإِذَا تَوَفَّاهُ اللَّهُ ثُمَّ اخْتَلَفَ‌⁽⁶⁾أُمَّتُهُ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ اجْتَمَعَتْ فَلَبِثَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ اخْتَلَفَتْ فَيَمُرُّ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِهِ بِشَاطِئِ هَذَا الْفُرَاتِ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَي عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَ لَا يَرْكُسُ الْحُكْمَ‌⁽⁷⁾الدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَيْهِ مِنَ الرَّمَادِ فِي يَوْمٍ عَاصِفَةٍ بِهِ الرِّيحُ‌⁽⁸⁾وَ الْمَوْتُ أَهْوَنُ عِنْدَهُ‌⁽⁹⁾مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ عَلَي الظَّمَإِ

من«البَلقاء»⁽¹⁰⁾را برگزیدم و در آن کوه سیاهی یافتم که بر خرمنگاه آن نوشته شده بود «ما هو من سلب آل عمران».⁽¹¹⁾

پس خواستم کسی را بیاورند که بتواند آن را بخواند. پیری سالخورده را آوردند. گفت: چه شگفت انگیز است آنچه را به زبان عبری در آن نوشته اند! نوشته شده: پروردگارا به نام تو، حق از جانب پروردگارت به زبان عربی آمد که «لا إله اِلّا الله محمّد رسول الله علیّ ولیّ الله و موسی بن عمران با دست خود نوشت».⁽¹²⁾

می گویم: ابن ابی الحدید گو ید: نصر بن مزاحم گفت: حبّۀ روایت کرد که چون علی علیه السّلام در «رقّۀ»⁽¹³⁾در جایی که آن را البلیخ گویند در کنار فرات پیاده شد، راهبی از صومعه خود پایین آمده و به علی علیه السّلام عرض کرد: نامه ای در اختیار داریم که آن را از پدرانمان به ارث برده ایم و یاران عیسی بن مریم آن را نوشته اند آیا آن را به شما نشان دهم؟ فرمود: بلی؛ پس آن راهب نامه را چنین خواند: به نام خداوند بخشنده مهربانی که در هرچه حکم کرده حکمش نافذ است و از جمله اموری که مکتوب فرموده آن است که وی از میان مردمان اُمّی پیامبری از ایشان مبعوث خواهد فرمود که کتاب و حکمت را به ایشان بیاموزد و آنان را به سوی راه خدا رهنمون گردد، نه خشن باشد و نه درشت خو و در بازار صدایش را بلند نمی کند و بدی را با بدی پاسخ نمی دهد بلکه می بخشد و در می گذرد، اُمّت او از ثناگویانی هستند که خداوند را در هر بلندا و فراز و فرودی حمد و سپاس می گویند، زبان هایشان رام تکبیر و تهلیل و تسبیح گفتن می شود، و خداوند او را بر هرکس که با وی مخالفت کند، یاری می نماید، و چون خداوند او را نزد خود بَرَد، پس از وی اُمّتش دچار اختلاف شده و از آن پس دوباره اجتماع نموده و تا زمانی که خدا اراده فرماید بر این وضع خواهند بود، سپس دچار اختلاف می شوند سپس مردی از اُمّت او بر کرانه همین رود فرات می گذرد در حالی که امر به معروف و نهی از منکر کرده و قضاوت به حق می نماید و واژگونه قضاوت نمی نماید، دنیا نزد او از خاکستری که در روز تند باد به هوا برخیزد، بی ارزش تر است و مرگ نزد او از آب خوردن تشنه آسان تر است،

يَخَافُ اللَّهَ فِي السِّرِّ وَ يَنْصَحُ لَهُ فِي الْعَلَانِيَةِ لَا يَخَافُ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْبِلَادِ فَآمَنَ بِهِ كَانَ ثَوَابُهُ رِضْوَانِي وَ الْجَنَّةَ وَ مَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ الْعَبْدَ الصَّالِحَ فَلْيَنْصُرْهُ فَإِنَّ الْقَتْلَ مَعَهُ شَهَادَةٌ .

ثُمَّ قَالَ أَنَا مُصَاحِبُكَ فَلَا أُفَارِقُكَ حَتَّي يُصِيبَنِي مَا أَصَابَكَ فَبَكَي عليه السلام ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ أَكُنْ عِنْدَهُ مَنْسِيّاً الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي ذَكَرَنِي عِنْدَهُ فِي كُتُبِ الْأَبْرَارِ .

فَمَضَي الرَّاهِبُ مَعَهُ فَكَانَ فِيمَا ذَكَرُوا يَتَغَدَّي مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ يَتَعَشَّي حَتَّي أُصِيبَ يَوْمَ صِفِّينَ فَلَمَّا خَرَجَ النَّاسُ يَدْفِنُونَ قَتْلَاهُمْ قَالَ عليه السلام اطْلُبُوهُ فَلَمَّا وَجَدُوهُ صَلَّي عَلَيْهِ وَ دَفَنَهُ وَ قَالَ هَذَا مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُ مِرَاراً. روي هذا الخبر نصر بن مزاحم في كتاب صفين عن عمر بن سعد عن مسلم الأعور عن حبة العرني و رواه أيضا عن إبراهيم بن ديزيل الهمداني بهذا الإسناد عن حبة أيضا في كتاب صفين‌⁽¹⁾.

«12»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، عَنِ الشَّرِيفِ طَاهِرِ بْنِ مُوسَي الْحُسَيْنِيِّ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الطِّهْرَانِيِّ أَبِي الْحَسَنِ قَالَ وَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْفَضْلِ عَنْ أَبِي عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ التَّمَّارِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ الطِّهْرَانِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ⁽²⁾قَالَ: أَشْخَصَنِي‌⁽³⁾هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَرْضِ الْحِجَازِ إِلَي الشَّامِ زَائِراً

لَهُ فَسِرْتُ فَلَمَّا أَتَيْتُ أَرْضَ الْبَلْقَاءِ رَأَيْتُ جَبَلًا أَسْوَدَ وَ عَلَيْهِ مَكْتُوبٌ أَحْرُفاً لَمْ أَعْلَمْ مَا هِيَ فَعَجِبْتُ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ دَخَلْتُ عُمَانَ قَصَبَةَ الْبَلْقَاءِ فَسَأَلْتُ عَنْ رَجُلٍ يَقْرَأُ مَا عَلَي الْقُبُورِ وَ الْجِبَالِ فَأُرْشِدَ إِلَيَّ شَيْخٌ كَبِيرٌ⁽⁴⁾فَعَرَّفْتُهُ مَا رَأَيْتُ فَقَالَ اطْلُبْ شَيْئاً أَرْكَبْهُ لِأَخْرُجَ مَعَكَ فَحَمَلْتُهُ مَعِي عَلَي رَاحِلَتِي وَ خَرَجْنَا إِلَي الْجَبَلِ وَ مَعِي مِحْبَرَةٌ⁽⁵⁾وَ بَيَاضٌ فَلَمَّا قَرَأَ قَالَ لِي مَا أَعْجَبَ مَا عَلَيْهِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ فَنَقَلْتُهُ بِالْعَرَبِيَّةِ فَإِذَا هُوَ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ جَاءَ الْحَقُّ مِنْ

در نهان از خدا می ترسد و در عَلَن برای رضای او نصیحت می کند، در دفاع از خدا از ملامت هیچ ملامت گری نمی ترسد؛ پس هرکس از این سرزمین، این پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را درک نموده و به او ایمان بیاورد، پاداش او خوشنودی من و بهشت خواهد بود و هرکس آن عبد صالح را درک نمود، باید به یاریش بشتابد که کشته شدن در رکاب او شهادت است.

سپس گفت: من همراه تو خواهم بود تا هرچه به تو رسید به من نیز برسد. پس علی علیه السّلام بگریست و آن گاه فرمود: سپاس خداوندی را که نزد وی فراموش شده نبوده ام، سپاس خداوندی را که مرا نزد خود در کتاب های ابرار یاد فرمود.

پس آن راهب همراه وی گشت و آن گونه که یاد کرده اند، با آن حضرت ناهار و شام میخورد تا اینکه در جنگ صفین کشته شد. و چون مردم برای دفن مردگان خود بیرون شدند، علی علیه السّلام، فرمود: او را بیابید، و چون وی را یافتند، آن حضرت بر وی نماز خواند و به خاک سپرده و فرمود: این مرد از ما اهل بیت است و بارها برایش طلب مغفرت نمود. این روایت را نصر بن مزاحم در کتاب «صفّین» از عمر بن سعد از مسلم اعور از حبّه عرنی نقل نموده و نیز آن را از ابراهیم بن دیزیل همدانی با این اسناد از حبّه نیز در کتاب صفین نقل کرده است.⁽⁶⁾

روایت 12

کنز الکراجکی: مرفوعاً از معمر روایت کرد که گفت: هشام بن عبدالملک مرا از سرزمین حجاز به شام احضار نمود تا به دیدارش بروم و چون به سرزمین بلقاء رسیدم، کوه سیاهی دیدم که بر آن چیزهایی نوشته شده بود که ندانستم به چه معنی است لذا از این امر تعجّب کردم سپس وارد عمّان قصبه بلقاء شدم، درخواست کردم مردی را نزد من بیاورند که بتواند سنگ نوشته قبرها و کوه ها را بخواند که در پی آن پیرمردی سالخورده را نزد من آوردند و من برای او توضیح دادم که چه دیده ام، گفت: مرکبی بخواه تا سوار بر آن با تو به آنجا برویم. پس او را بر ترک خود سوار شتر خویش نموده و در حالی که کاغذ و دواتی با خود آورده بودم، به آن کوه رفتیم، و چون آن سنگ نوشته را خواند به من گفت: چه نوشته شگفت انگیزی به زبان عبری بر آن نوشته شده است! پس آن را به عربی برگرداندم که چنین بود: خداوندا به نام تو حق از جانب

رَبِّكَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ وَ كَتَبَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ بِيَدِهِ‌⁽¹⁾.

«13»

كا، [الكافي] عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ بِالْكُوفَةِ بِقَوْمٍ وَجَدُوهُمْ يَأْكُلُونَ بِالنَّهَارِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَقَالَ لَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَكَلْتُمْ وَ أَنْتُمْ مُفْطِرُونَ قَالُوا نَعَمْ قَالَ أَ يَهُودُ أَنْتُمْ قَالُوا لَا قَالَ فَنَصَارَي قَالُوا لَا قَالَ فَعَلَي شَيْ‌ءٍ⁽²⁾مِنْ هَذِهِ الْأَدْيَانِ الْمُخَالِفِينَ لِلْإِسْلَامِ قَالُوا بَلْ مُسْلِمُونَ قَالَ فَسَفْرٌ أَنْتُمْ قَالُوا لَا قَالَ فِيكُمْ عِلَّةٌ اسْتَوْجَبْتُمُ الْإِفْطَارَ وَ لَا نَشْعُرُ بِهَا⁽³⁾فَإِنَّكُمْ أَبْصَرُ بِأَنْفُسِكُمْ مِنَّا لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ بَلِ الْإِنْسانُ عَلي نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ⁽⁴⁾قَالُوا بَلْ أَصْبَحْنَا مَا بِنَا مِنْ عِلَّةٍ قَالَ فَضَحِكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ثُمَّ قَالَ تَشْهَدُونَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ قَالُوا لَا نَعْرِفُهُ بِذَلِكَ‌⁽⁵⁾إِنَّمَا هُوَ أَعْرَابِيٌّ دَعَا إِلَي نَفْسِهِ فَقَالَ إِنْ أَقْرَرْتُمْ وَ إِلَّا قَتَلْتُكُمْ‌⁽⁶⁾قَالُوا وَ إِنْ فَعَلْتَ فَوَكَّلَ بِهِمْ شُرْطَةَ الْخَمِيسِ وَ خَرَجَ بِهِمْ إِلَي الظَّهْرِ ظَهْرِ الْكُوفَةِ وَ أَمَرَ أَنْ يَحْفِرَ حُفْرَتَيْنِ وَ حُفِرَ إِحْدَاهُمَا إِلَي جَنْبِ الْأُخْرَي ثُمَّ خُرِقَ فِيمَا بَيْنَهُمَا كُوَّةٌ ضَخْمَةٌ شِبْهُ الْخَوْخَةِ⁽⁷⁾فَقَالَ لَهُمْ إِنِّي وَاضِعُكُمْ فِي أَحَدِ⁽⁸⁾هَذَيْنِ الْقَلِيبَيْنِ وَ أُوقِدُ فِي الْآخَرِ⁽⁹⁾النَّارَ فَأَقْتُلُكُمْ بِالدُّخَانِ قَالُوا وَ إِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فَوَضَعَهُمْ فِي أَحَدِ الْجُبَّيْنِ‌⁽¹⁰⁾وَضْعاً رَفِيقاً ثُمَّ أَمَرَ بِالنَّارِ فَأُوقِدَتْ فِي

پروردگارت به زبان عربی آشکار آمد که، لا إلا إلّا الله محمّد رسول الله علیّ ولیّ الله، و موسی بن عمران آن را به دست خط خود نوشت.⁽¹¹⁾

روایت 13

کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السّلام در مسجد کوفه بود که جماعتی را به حضور وی آوردند که در ماه رمضان روزه خواری کرده بودند، پس آن حضرت به ایشان فرمود: آیا روزه نبوده اید و غذا خورده اید؟ عرض کردند: آری. فرمود: آیا یهودی هستید؟ عرض کردند: خیر. فرمود: نصرانی هستید؟ عرض کردند: خیر. فرمود: آیا دینی شبیه همین ادیان مخالف اسلام دارید؟ عرض کردند: ما مسلمانیم. فرمود: مسافرید؟ عرض کردند: خیر. فرمود: آیا به بیماریی دچار هستید که ما آن را احساس نمی کنیم، زیرا شما از ما به حال خودتان آگاه ترید؟ زیرا خدای عزّوجل می فرماید:« بَلِ الْانسَانُ عَلیَ نَفْسِهِ بَصِیرَة»⁽¹²⁾{بلکه

انسان خود بر نفس خویشتن بیناست} عرض کردند، بیمار نیستیم. گوید: پس امیرالمؤمنین علیه السّلام بخندید سپس فرمود: شهادت می دهید که خدایی جز الله نیست و محمّد فرستاده خداست؟ عرض کردند: او را به عنوان پیامبر نمی شناسیم، او یک عرب بود که مردم را به خود دعوت کرد. فرمود: یا اقرار کنید یا شما را می کشم. گفتند: هر آنچه خواهی بکن. پس آن حضرت ایشان را به دست شرطه ها - شرطة الخمیس - سپرد و آن ها را به بیرون کوفه برد و دستور فرمود دو حفره در کنار هم کندند و سپس روزنه ای بزرگ شبیه دری میان دو حفره قرار داده و به آنان فرمود: من شما را در یکی از این دو چاه قرار خواهم داد و در دیگری آتش روشن خواهم کرد و با دود شما را خواهم کشت. گفتند: اگر چنین کنی، تنها زندگی این دنیا را از ما می گیری. پس آنان را به آرامی درون چاه قرار داد آن گاه دستور برافروختن آتش را داد

الْجُبِّ الْآخَرِ ثُمَّ جَعَلَ يُنَادِيهِمْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ مَا تَقُولُونَ فَيُجِيبُونَ فَاقْضِ‌⁽¹⁾مَا أَنْتَ قَاضٍ حَتَّي مَاتُوا .

قَالَ ثُمَّ انْصَرَفَ فَسَارَ بِفِعْلِهِ الرُّكْبَانُ‌⁽²⁾وَ تَحَدَّثَ بِهِ النَّاسُ فَبَيْنَمَا هُوَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي الْمَسْجِدِ إِذْ قَدِمَ عَلَيْهِ يَهُودِيٌّ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ قَدْ أَقَرَّ لَهُ مَنْ فِي يَثْرِبَ مِنَ الْيَهُودِ أَنَّهُ أَعْلَمُهُمْ وَ كَذَلِكَ كَانَتْ آبَاؤُهُ مِنْ قَبْلُ قَالَ وَ قَدِمَ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي عِدَّةٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَي الْمَسْجِدِ الْأَعْظَمِ بِالْكُوفَةِ أَنَاخُوا رَوَاحِلَهُمْ ثُمَّ وَقَفُوا عَلَي بَابِ الْمَسْجِدِ وَ أَرْسَلُوا إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّا قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ قَدِمْنَا مِنَ الْحِجَازِ وَ لَنَا إِلَيْكَ حَاجَةٌ فَهَلْ تَخْرُجُ إِلَيْنَا أَمْ نَدْخُلُ إِلَيْكَ قَالَ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ وَ هُوَ يَقُولُ سَيَدْخُلُونَ وَ يَسْتَأْنِفُونَ‌⁽³⁾بِالْيَمِينِ فَمَا حَاجَتُكُمْ‌⁽⁴⁾فَقَالَ لَهُ عَظِيمُهُمْ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ مَا هَذِهِ الْبِدْعَةُ الَّتِي أَحْدَثْتَ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ فَقَالَ لَهُ وَ أَيَّةُ بِدْعَةٍ فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيُّ زَعَمَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْحِجَازِ أَنَّكَ عَمَدْتَ إِلَي قَوْمٍ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُهُ فَقَتَلْتَهُمْ بِالدُّخَانِ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَنَشَدْتُكَ بِالتِّسْعِ الْآيَاتِ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَي مُوسَي عليه السلام بِطُورِ سَيْنَاءَ وَ بِحَقِّ الْكَنَائِسِ الْخَمْسِ الْقُدْسِ وَ بِحَقِّ السَّمْتِ‌⁽⁵⁾الدَّيَّانِ هَلْ تَعْلَمُ أَنَّ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ أُتِيَ بِقَوْمٍ بَعْدَ وَفَاةِ مُوسَي شَهِدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّ مُوسَي رَسُولُ اللَّهِ فَقَتَلَهُمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الْقِتْلَةِ فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيُّ نَعَمْ أَشْهَدُ أَنَّكَ نَامُوسُ مُوسَي‌⁽⁶⁾قَالَ ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْ قَبَائِهِ كِتَاباً فَدَفَعَهُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَفَضَّهُ وَ نَظَرَ فِيهِ وَ بَكَي فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيُّ مَا يُبْكِيكَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ إِنَّمَا نَظَرْتَ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَ هُوَ كِتَابٌ سُرْيَانِيٌّ وَ أَنْتَ رَجُلٌ عَرَبِيٌّ فَهَلْ تَدْرِي مَا هُوَ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام نَعَمْ هَذَا اسْمِي مُثْبَتٌ فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيُ

که آتش در چاه دیگر برافروخته شد. سپس پیاپی آنان را صدا زده می فرمود: چه می گویید؟ و آن ها پاسخ می دادند: هرچه می خواهی بکن، تا اینکه مُردند.

گوید: پس آن حضرت به کوفه بازگشت و خبر این کار وی توسط مسافران به همه جا رسید و نقل مجالس مردم شد. روزی آن حضرت در مسجد بود که مردی یهودی از اهل یثرب که یهودیان یثرب اقرار داشتند به اینکه او اعلم آنان است و پدرانش نیز چنین بوده اند. به همراه عده ای از خاندانش نزد وی آمد و چون به مسجد اعظم کوفه رسیدند، شترهای خود را خوابانده و آن گاه بر در مسجد ایستاده و به امیرالمؤمنین علیه السّلام پیام فرستادند که ما جمعی از قوم یهود هستیم که از حجاز آمده ایم و از شما حاجتی داریم، آیا شما نزد ما می آیید یا اینکه ما به حضورتان برسیم؟ گوید: پس امیرالمؤمنین علیه السّلام در حالی که می فرمود: اکنون وارد می شوند و، با من بیعت می کنند، نزد ایشان بیرون آمده و پرسید: حاجت شما چیست؟ بزرگ آن ها گفت: ای پسر ابوطالب، این چه بدعتی است که در دین محمّد گذاشته ای؟ فرمود: کدام بدعت؟ آن یهودی گفت: جمعی از مردم حجاز می پندارند شما جمعی را که «لا إله إلّا الله» را بر زبان رانده ولی به نبوّت محمّد اقرار نکرده اند، با دود به قتل رسانده اید؟ امیرالمؤمنین علیه السّلام به وی فرمود: تو را به آن نه آیت که در طور سینا بر موسی نازل گردیدند و به حق کنیسه های مقدّس پنج گانه و به حق سمت - بی نیاز - دیّان سوگند می دهم آیا پس از وفات موسی قومی را نزد یوشع بن نون نیاوردند که به وحدانیت خدا اقرار کرده بودند ولی نبوّت موسی را قبول نداشتند و او آن ها را به همین شکل به قتل رساند؟! پس آن یهودی به وی عرض کرد: آری، گواهی می دهم که تو صاحب سرّ موسی هستی؛ گوید: سپس نامه ای را از قبای خود در آورده و به امیرالمؤمنین علیه السّلام داد و آن حضرت آن را گشود و از نظر گذرانیده و گریست، پس آن یهودی به وی عرض کرد: ای پسر ابوطالب، چه چیزی شما را به گریه واداشته است؟ شما فقط نگاهی به این نامه انداختی که به زبان سریانی نوشته شده و شما مردی عرب زبان هستید، آیا می دانی در آن چه نوشته شده است؟ امیرالمؤمنین علیه السّلام به وی فرمود: آری، این نام من است که در آن نوشته شده است. آن یهودی به وی عرض کرد:

فَأَرِنِي اسْمَكَ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَ أَخْبِرْنِي مَا اسْمُكَ بِالسُّرْيَانِيَّةِ قَالَ فَأَرَاهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ اسْمَهُ فِي الصَّحِيفَةِ وَ قَالَ اسْمِي إِلْيَا فَقَالَ الْيَهُودِيُّ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَصِيُّ مُحَمَّدٍ وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ أَوْلَي النَّاسِ بِالنَّاسِ بَعْدَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله⁽¹⁾وَ بَايَعُوا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ أَكُنْ عِنْدَهُ مَنْسِيّاً الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَثْبَتَنِي عِنْدَهُ فِي صَحِيفَةِ الْأَبْرَارِ⁽²⁾.

باب 59 طهارته و عصمته صلي الله عليه و آله

الأخبار

«1»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: نَزَلَتْ فِيهِ بِالْإِجْمَاعِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً⁽³⁾.

الْفِرْدَوْسُ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِنَّا أَوَّلُ أَهْلِ بَيْتٍ قَدْ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنَّا الْفَوَاحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ‌⁽⁴⁾فَانْتَهَتِ الدَّعْوَةُ إِلَيَّ وَ إِلَي عَلِيٍّ.

وَ فِي خَبَرٍ: أَنَا دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ وَ إِنَّمَا عَنَي بِذَلِكَ الطَّاهِرِينَ لِقَوْلِهِ نُقِلْتُ مِنْ أَصْلَابِ الطَّاهِرِينَ إِلَي أَرْحَامِ الطَّاهِرَاتِ لَمْ يَمْسَسْنِي سِفَاحُ الْجَاهِلِيَّةِ⁽⁵⁾وَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُسَافِحُونَ وَ أَنْسَابُهُمْ غَيْرُ صَحِيحَةٍ وَ أُمُورُهُمْ مَشْهُورَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ.

يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَي

اگر چنین است، نام خودتان را در این نامه به من نشان دهید و به من بگویید که نام شما در زبان سریانی چیست؟ گوید: پس امیرالمؤمنین علیه السّلام نام خود را در آن صحیفه به وی نشان داده و فرمود: نام من «إلیا» است. پس آن یهودی گفت: أشهد أن لا إله إلّا الله و أشهد أنّ محمّداً رسول الله و گواهی می دهم که شما وصیّ محمّد هستید و گواهی می دهم که شما پس از محمّد صَلی الله علیهِ و آله اولی ترین مردم به ولایت بر آن ها هستی، و آن گاه با امیرالمؤمنین علیه السّلام بیعت کردند و آن حضرت وارد مسجد شده و فرمود: حمد و سپاس خداوندی راست که نزد وی از فراموش شدگان نبوده ام، حمد و سپاس خداوند را که نام مرا نزد خود در صحیفه ابرار ثبت فرموده است.⁽⁶⁾

باب پنجاه و نهم : طهارت و عصمت امیر المؤمنین علیه السلام

روایات

روایت 1

مناقب ابن شهر آشوب: به اجماع مسلمانان آیه:« إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکمُ‌ْ تَطْهِیرًا»⁽⁷⁾{ خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.} در شأن وی علیه السّلام نازل شده است.

از کتاب الفردوس، علی علیه السّلام فرمود: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ما نخستین خاندانی هستیم که خداوند زشتی ها و پلیدی ها را چه آشکار و چه نهان، از ما زدوده است.

و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در قول خدای تعالی: «وَ اجْنُبْنیِ وَ بَنیِ‌َّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَام»⁽⁸⁾{و مرا و فرزندانم را از پرستیدن بتان دور دار} فرمود: پس دعای حضرت ابراهیم علیه السّلام به من و علی ختم شد.

و در روایت دیگر آمده که فرمود: «دعای ابراهیم من هستم» و منظور آن حضرت «طاهرین» بوده است به دلیل قول آن حضرت که فرمود: من از صلب های طاهر به رحم های پاکیزه منتقل شدم و از زنای جاهلیت دور مانده ام؛ ومردمان دوران جاهلیت زنا می کرده اند و نسب هایشان درست نیست و وضعیت آنان نزد اهل معرفت مشهور است.

عوف بن مالک گوید: مردی نزد

عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهُ إِنَّ عَلَيَّ نَذْراً أَنْ أُعْتِقَ نَسَمَةً⁽¹⁾مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا أَصْبَحْتُ أَثِقُ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ حَسَنٍ وَ حُسَيْنٍ وَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ‌⁽²⁾فَإِنَّهُمْ مِنْ شَجَرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ هُمْ بَنُو أَبِي .

وَ اجْتَمَعَ أَهْلُ الْبَيْتِ بِأَدِلَّةٍ قَاطِعَةٍ وَ بَرَاهِينَ سَاطِعَةٍ بِأَنَّهُ مَعْصُومٌ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ أَنَّهُ لَمْ يَشْرَكْ قَطُّ وَ أَنَّهُ بَايَعَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فِي صِغَرِهِ وَ تَرَكَ أَبَوَيْهِ.

تَارِيخُ الْخَطِيبِ أَنَّهُ قَالَ جَابِرٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: ثَلَاثَةٌ لَمْ يَكْفُرُوا بِالْوَحْيِ طَرْفَةَ عَيْنٍ مُؤْمِنُ آلِ يس وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ آسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ.

تَفْسِيرُ وَكِيعٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ‌⁽³⁾قَالَ وَ اللَّهِ مَا عَمِلَ بِهَذَا غَيْرُ أَهْلِ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ نَحْنُ ذَكَرْنَا اللَّهَ فَلَا نَنْسَاهُ وَ نَحْنُ شَكَرْنَاهُ فَلَا نَكْفُرُهُ وَ نَحْنُ أَطَعْنَاهُ فَلَا نَعْصِيهِ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَتِ الصَّحَابَةُ لَا نُطِيقُ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‌⁽⁴⁾قَالَ وَكِيعٌ يَعْنِي مَا أَطَقْتُمْ ثُمَّ قَالَ وَ اسْمَعُوا مَا تُؤْمَرُونَ بِهِ وَ أَطِيعُوا يَعْنِي أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ أَهْلَ بَيْتِهِ فِيمَا يَأْمُرُونَكُمْ بِهِ.

وَ وَجَدْنَا الْعَامَّةَ إِذَا ذَكَرُوا عَلِيّاً فِي كُتُبِهِمْ أَوْ أَجْرَوْا ذِكْرَهُ عَلَي أَلْسِنَتِهِمْ قَالُوا كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ يَعْنُونَ بِذَلِكَ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.

وَ رُوِيَ: أَنَّهُ اعْتَرَفَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مُحْصَنٌ أَنَّهُ قَدْ زَنَي مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ وَ هُوَ يَتَجَاهَلُ حَتَّي اعْتَرَفَ الرَّابِعَةَ فَأَمَرَ بِحَبْسِهِ ثُمَّ نَادَي فِي النَّاسِ ثُمَّ أَخْرَجَهُ بِالْغَلَسِ‌⁽⁵⁾ثُمَّ حَفَرَ لَهُ حَفِيرَةً وَ وَضَعَهُ فِيهَا نَادَي أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذِهِ حُقُوقُ اللَّهِ لَا يَطْلُبُهَا مَنْ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُهُ فَانْصَرَفُوا مَا خَلَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ ابْنَيْهِ فَرَجَمَهُ ثُمَّ صَلَّي عَلَيْهِ. وَ فِي التَّهْذِيبِ:

عمر بن خطّاب آمده به وی گفت: نذری دارم که بنده ای از فرزندان اسماعیل را آزاد کنم، گفت: به خدا سوگند نمی توانم یقین داشته باشم که کسی جز حسن و حسین و فرزندان عبدالمطلب کسی از نسب درست برخوردار باشد، زیرا آن ها از شجره رسول خدایند صَلی الله علیهِ و آله و خود شنیدم که فرمود: آن ها پسران پدرم هستند .

و اهل بیت با ادّله قاطع و برهان های درخشان یقین کرده اند که آن حضرت معصوم است و عامه مردم اجماع کرده اند بر اینکه وی هرگز شرک نورزیده و در کودکی با پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بیعت نموده و از پدر و مادر خویش جدا گشت.

در تاریخ خطیب آمده است که جابر گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: سه شخص طرف العینی به وحی کفر نورزیدند: مؤمن آل یاسین، علی بن ابی طالب و آسیه زن فرعون.

تفسیر وکیع: سفیان بن مرّه همدانی از عبد خیر آورده است که گفت: از علی بن ابی طالب علیه السّلام درباره قول خدای تعالی:«یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ»⁽⁶⁾{ای

کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا آن گونه که حقّ پروا کردن از اوست، پروا کنید و زینهار، جز مسلمان نمیرید}پرسیدم، فرمود: به خدا سوگند کسی جز اهل بیت رسول خدا به این آیه عمل نکرد، ما خدا را یاد کردیم و هرگز او را فراموش نمی کنیم و ما شکر او را به جای آورده و بدو کفر نمی ورزیم، و ما از او اطاعت نموده و نافرمانیش نمی کنیم ؛ و چون این آیه نازل گشت، صحابه گفتند: ما را تاب تحمّل این نیست! سپس خداوند آیه: «فَاتَّقُواْ اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ ... »⁽⁷⁾{پس تا می‌توانید از خدا پروا بدارید..} را نازل فرمود. وکیع گوید: یعنی به اندازه ای که آن را تاب می آورید، سپس فرمود: « واسمعوا»: و بشنوید آنچه را که فرمان می یابند« وأطیعوا»: از خدا و رسولش و اهل بیت او در آنچه به شما فرمان می دهند، اطاعت کنید.

و در یافتیم که عامّه هرگاه از علی علیه السّلام در کتاب هایشان نام می برند یا اینکه نام وی را بر زبان می آورند، می گویند:« کرّم الله وجهه» و منظورشان آن است که آن حضرت هرگز بت پرست نبوده است.

و نقل است که مردی متأهِّل نزد آن حضرت اعتراف نمود که بارها مرتکب زنا شده است و آن حضرت علیه السّلام خود را به نشنیدن می زد تا اینکه برای چهارمین بار اقرار نمود، سپس دستور فرمود وی را زندانی کنند، سپس در میان مردم ندا در داد که اجتماع کننند. سپس در سحر گاه او را از زندان بیرون آورده دستور داد حفره ای کندند و او را در آن قرار داد. سپس فرمود: ای مردم، این کار از حقوق خداست و کسی که خود مرتکب شبیه آن شده باشد، نمی تواند آن را طلب کند، مردم با شنیدن این سخن آنجا را ترک گفتند و فقط علی علیه السّلام و دو پسرش ماندند! سپس آن حضرت وی را سنگسار نموده و بر او نماز خواند. و در التهذیب آمده است که:

أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَنَفِيَّةِ كَانَ مِمَّنْ رَجَعَ‌⁽¹⁾

وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام كَانَ مِمَّنْ وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَي فِي قَوْلِهِ وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ‌⁽²⁾ثُمَّ قَالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ‌⁽³⁾فَنَظَرْنَا فِي أَمْرِ الظَّالِمِ فَإِذَا الْأُمَّةُ قَدْ فَسَّرُوهُ أَنَّهُ عَابِدُ الْأَصْنَامِ وَ أَنَّ مَنْ عَبَدَهَا فَقَدْ لَزِمَهُ الذُّلُّ وَ قَدْ نَفَي اللَّهُ أَنْ يَكُونَ الظَّالِمُ خَلِيفَةً بِقَوْلِهِ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ‌⁽⁴⁾ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَشْرَبِ الْخَمْرَ قَطُّ وَ لَمْ يَأْكُلْ مَا ذُبِحَ عَلَي النُّصُبِ وَ غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْفُسُوقِ وَ قُرَيْشٌ مُلَوَّثُونَ بِهَا وَ كَذَلِكَ يَقُولُ الْقُصَّاصُ أَبُو فُلَانٍ فُلَانٌ وَ الطَّاهِرُ عَلِيٌّ..

تَفْسِيرُ الْقَطَّانِ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: اجْتَمَعَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ وَ أَبُو طَلْحَةَ وَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَ سُهَيْلُ بْنُ بيضا [بَيْضَاءَ] وَ أَبُو دُجَانَةَ فِي مَنْزِلِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ فَأَكَلُوا شَيْئاً ثُمَّ قَدَّمَ إِلَيْهِمْ شَيْئاً مِنَ الْفَضِيخِ‌⁽⁵⁾فَقَامَ عَلِيٌّ وَ خَرَجَ مِنْ بَيْنِهِمْ فَقَالَ عُثْمَانُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ عَلِيٌّ لَعَنَ اللَّهُ الْخَمْرَ وَ اللَّهِ لَا أَشْرَبُ شَيْئاً يَذْهَبُ بِعَقْلِي وَ يَضْحَكُ بِي مَنْ رَآنِي وَ أُزَوِّجُ كَرِيمَتِي مَنْ لَا أُرِيدُ وَ خَرَجَ مِنْ بَيْنِهِمْ فَأَتَي الْمَسْجِدَ وَ هَبَطَ جَبْرَئِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا يَعْنِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اجْتَمَعُوا فِي مَنْزِلِ سَعْدٍ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ⁽⁶⁾الْآيَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ تَبّاً لَهَا وَ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ كَانَ بَصَرِي فِيهَا نَافِذاً مُنْذُ كُنْتُ صَغِيراً. قال الحسن و الله الذي لا إله إلا هو ما شربها قبل تحريمها و لا ساعة قط.

ثم إنه عليه السلام لم يأت بفاحشة قط و نزلت فيه قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ‌⁽⁷⁾الآيات.

فِي التَّارِيخِ مِنْ ثَلَاثَةِ طُرُقٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَ ذَكَرَهُ جَمَاعَةٌ بِطُرُقٍ كَثِيرَةٍ عَنْ بُرَيْدَةَ

محمّد بن حنفیه از جمله کسانی بود که آنجا را ترک گفت.⁽⁸⁾

و علی بن ابی طالب علیه السّلام از جمله کسانی بود که خداوند آنان را در کتاب خود چنین وصف فرموده است:« وَ اجْنُبْنیِ وَ بَنیِ‌َّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَام»⁽⁹⁾{

و مرا و فرزندانم را از پرستیدن بتان دور دار.} سپس فرمود:«وَ مِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّک»⁽¹⁰⁾{

و از نسل ما، امتی فرمانبردار خود [پدید آر]} سپس در کار آن ستمگر نظر کردیم ناگاه دیدیم اُمّت گفته است که وی بت می پرستیده است و هرکس بت پرستیده باشد، ذلّت ملازم اوست و خداوند نفی فرموده که ظالم خلیفه باشد و فرموده است:«لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِین»⁽¹¹⁾{

«پیمان من به بیدادگران نمی‌رسد.»} و از طرفی آن حضرت هرگز خمر ننوشیده و گوشت قربانی های بت ها را نخورده و همچنین مرتکب دیگر فسوق نشده است، و این در حالی است که قریش جملگی آلوده به آنند و داستان سرا به هنگام نقل روایت چنین می گوید: ابو فلان فلان!، و آن طاهر و پاکیزه، علی.

تفسیر قطّان از عمرو بن حمران مرفوعاً از حسن بصری آورده است که: عثمان بن مظعون، ابو طلحه، ابو عبیده، معاذ بن جبل، سهیل بن بیضا و ابو دجّانه در خانه سعد بن أبی وقّاص گرد آمده و غذایی خوردند، سپس مقداری شراب برای ایشان آورده شد، آن گاه علی برخاسته و از میان ایشان رفت. پس عثمان چیزی در این مورد گفت، پس علی علیه السّلام فرمود: خدا لعنت کند خمر را، به خدا سوگند چیزی را نمی نوشم که عقل مرا زایل کند و هر که مرا بیند به من بخندد و باعث شود دخترم را زوجیّت کسی در آورم که نمی خواهم! و از جمع ایشان بیرون آمده و به مسجد رفت و جبرئیل با ین آیه فرود آمد:«یا أیها الذین امنوا» منظور کسانی است که در خانه سعد گرد آمده،«ْ إِنَّمَا الخَْمْرُ وَ الْمَیْسرُِ وَ الْأَنصَابُ وَ الْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون»⁽¹²⁾{ای

کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب و قمار و بتها و تیرهای قرعه پلیدند [و] از عمل شیطانند. پس، از آنها دوری گزینید، باشد که رستگار شوید} سپس علی علیه السّلام فرمود: نابود باد، به خدا سوگند یا رسول الله از کودکی دیدگاهم درباره آن صائب بود؛ حسن گوید: به خداوندی که خدایی جز او نیست، آن حضرت حتّی برای یک بار قبل از تحریم خمر، از آن ننوشیده است.

از طرفی آن حضرت علیه السّلام هرگز مرتکب هیچ عمل زشتی نگردید و آیه:« قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُون ... »⁽¹³⁾{به

راستی که مؤمنان رستگار شدند ... } درباره وی نازل گردید.

در تاریخ از سه طریق از عمّار بن یاسر آن را نقل کرده و جماعتی آن را از طرق زیادی از بُریده

الْأَسْلَمِيِّ فِي حَدِيثِهِ أَنَّهُ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: قَالَ لِي جَبْرَئِيلُ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ حَفَظَةَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ تَفْتَخِرُ عَلَي الْمَلَائِكَةِ أَنَّهَا لَمْ تَكْتُبْ عَلَي عَلِيٍّ خَطِيئَةً مُنْذُ صَحِبْتُهُ‌⁽¹⁾.

«2»

فس، [تفسير القمي] أَبِي عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي سَيَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْماً وَاضِعاً يَدَهُ عَلَي كَتِفِ الْعَبَّاسِ فَاسْتَقْبَلَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَعَانَقَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَبَّلَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ سَلَّمَ الْعَبَّاسُ عَلَي عَلِيٍّ فَرَدَّ عَلَيْهِ رَدّاً خَفِيفاً فَغَضِبَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَا يَدَعُ عَلِيٌّ زَهْوَهُ‌⁽²⁾فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَبَّاسُ لَا تَقُلْ ذَلِكَ فِي عَلِيٍّ فَإِنِّي لَقِيتُ جَبْرَئِيلَ آنِفاً فَقَالَ لِي لَقِيَنِي الْمَلَكَانِ الْمُوَكَّلَانِ بِعَلِيٍّ السَّاعَةَ فَقَالا مَا كَتَبْنَا عَلَيْهِ ذَنْباً مُنْذُ يَوْمَ وُلِدَ إِلَي هَذَا الْيَوْمِ‌⁽³⁾.

«3»

ع، [علل الشرائع] عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْعَوْفِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَكَمِ الْبَرَاجِمِيِّ عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي وَقَّاصٍ الْعَامِرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ حَافِظَيْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ لَيَفْتَخِرَانِ عَلَي جَمِيعِ الْحَفَظَةِ لِكَيْنُونَتِهِمَا مَعَ عَلِيٍّ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمَا لَمْ يَصْعَدَا إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِشَيْ‌ءٍ مِنْهُ يُسْخِطُ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي‌⁽⁴⁾.

يف، [الطرائف] ابْنُ الْمَغَازِلِيِّ عَنْ عِدَّةِ طُرُقٍ بِأَسَانِيدِهَا عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

«4»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ السُّلَمِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْعَتَكِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ عَنْ أَبِيهَا صلي الله عليه و آله قَالَ: أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ عَنْ كَاتِبَيْ عَلِيٍّ أَنَّهُمَا لَمْ يَكْتُبَا عَلَي عَلِيٍّ ذَنْباً مُذْ صَحِبَاهُ‌⁽⁶⁾.

اسلمی در حدیث خود روایت کرده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: جبرئیل به من گفت: ای محمّد، فرشتگان موکّل بر علی بن ابی طالب بر ملائکه فخر می فروشند که از زمانی که ملازم وی شده اند، گناهی بر او ننوشته اند.⁽⁷⁾

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السّلام گوید: روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حالی آمد که دست خود را روی شانه عباس گذاشته بود؛ پس امیرالمؤمنین علیه السّلام به استقبال وی رفت و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله پیشانی وی را بوسید. سپس عباس به علی علیه السّلام سلام کرد و علی علیه السّلام به سردی پاسخ سلامش را داد، عباس از این رفتار علی علیه السّلام به خشم آمده و گفت: یا رسول الله، علی دست از خودخواهی خود نمی دارد! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: عباس، در مورد علی چنین مگو که من پیش از این جبرئیل را ملاقات کردم و به من گفت: دو فرشته موکَّل بر علی ساعتی پیش با من دیدار نموده و گفتند: از روزی که علی به دنیا آمده تا امروز گناهی برای وی ننوشته ایم.⁽⁸⁾

روایت 3

علل الشرائع: محمّد بن عمّار بن یاسر از پدرش آورده است که: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرماید: دو فرشته موکَّل بر علی بن ابی طالب به همه فرشتگان موکَّل مباهات می کنند که همراه علی علیه السّلام هستند و این بدان سبب است که این دو خطایی از علی را به بالا گزارش نداده اند که موجب خشم خدای عزّوجل گردد.⁽⁹⁾

الطرائف: ابن مغازلی از چند طریق مرفوعاً از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله مانند این حدیث را آورده است.⁽¹⁰⁾

روایت 4

کنز الکراجکی: فاطمه علیها السّلام از پدرش صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: جبرئیل مرا از دو کاتب موکَّل بر علی علیه السّلام خبر داد که از آن زمانی که همراه علی علیه السّلام شده اند، گناهی برای وی ننوشته اند.⁽¹¹⁾

«5»

ل، [الخصال] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الشَّهْرَزُورِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ الْحُسَيْنِ الْمَدَائِنِيِّ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: ثَلَاثَةٌ لَمْ يَكْفُرُوا بِالْوَحْيِ طَرْفَةَ عَيْنٍ مُؤْمِنُ آلِ يَاسِينَ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ آسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ‌⁽¹⁾.

«6»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ النُّطْفَةَ تَثْبُتُ فِي الرَّحِمِ‌⁽²⁾أَرْبَعِينَ يَوْماً نُطْفَةً ثُمَّ تَصِيرُ عَلَقَةً أَرْبَعِينَ يَوْماً ثُمَّ مُضْغَةً أَرْبَعِينَ يَوْماً ثُمَّ بَعْدَهُ عَظْماً⁽³⁾ثُمَّ يُكْسَي لَحْماً ثُمَّ يُلْبِسُ اللَّهُ فَوْقَهُ جِلْداً ثُمَّ يُنْبِتُ عَلَيْهِ شَعْراً ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ مَلَكَ الْأَرْحَامِ وَ يُقَالُ لَهُ اكْتُبْ أَجَلَهُ وَ عَمَلَهُ وَ رِزْقَهُ وَ شَقِيّاً يَكُونُ أَوْ سَعِيداً فَيَقُولُ الْمَلَكُ يَا رَبِّ أَنَّي لِي بِعِلْمِ ذَلِكَ فَقَالَ‌⁽⁴⁾اسْتَمْلِ ذَلِكَ مِنْ قُرَّاءِ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَيَسْتَمْلِيهِ مِنْهُمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنَّ مَنْ كُتِبَ أَجَلُهُ وَ عَمَلُهُ وَ رِزْقُهُ وَ سَعَادَةُ خَاتِمَتِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‌⁽⁵⁾كَتَبُوا [كُتِبَ] مِنْ عَمَلِهِ أَنَّهُ لَا يَعْمَلُ ذَنْباً أَبَداً إِلَي أَنْ يَمُوتَ قَالَ وَ ذَلِكَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ شَكَاهُ بُرَيْدَةُ⁽⁶⁾وَ ذَاكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ جَيْشاً ذَاتَ يَوْمٍ لِغَزَاةٍ أَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَلِيّاً صلي الله عليه و آله وَ مَا بَعَثَ جَيْشاً قَطُّ فِيهِمْ عَلِيٌّ إِلَّا جَعَلَهُ أَمِيرَهُمْ فَلَمَّا

روایت 5

الخصال: جابر بن عبدالله گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: سه تن طرفۀالعینی به وحی کفر نورزیدند : مؤمن آل یاسین، علی بن ابی طالب و آسیه زن فرعون.⁽⁷⁾

روایت 6

تفسیر امام حسن عسکری علیه السّلام: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: نطفه تا چهل روز همچنان در رحم «نطفه» باقی می ماند و آن گاه تبدیل به علقه می شود و تا چهل روز به صورت «علقۀ» است و آن گاه تبدیل به «مُضغۀ» می شود و تا چهل روز مضغۀ می ماند سپس «استخوان» می گردد، آن گاه «گوشت» استخوان را می پوشاند و سپس خداوند روی آن پوست می کشد، سپس بر آن «موی» می رویاند، آن گاه خداوند فرشته ارحام را به سوی وی فرستاده و به او گفته می شود: زمان مرگ، عمل و مقدار روزی او را بنویس و بنویس خوشبخت خواهد شد یا بدبخت! پس آن فرشته گوید: پروردگارا، علم به این امور را از کجا دارم؟ پس به وی گفته می شود: از قاریان لوح محفوظ بخواه که این ها را بر تو املا کنند و او آن ها را از گفته های ایشان می نویسد. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: و از جمله کسانی که اجل، عمل، روزی و پایان سعادتمندانه زندگیش نوشته می شود، علی بن ابی طالب علیه السّلام است که نوشته می شود: از کارهای او این است که هرگز مرتکب گناه نمی شود تا اینکه بمیرد. امام حسن عسکری علیه السّلام می فرماید: و این خود سخن رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است در آن روز که بُریده از علی علیه السّلام به آن حضرت شکایت کرد، و ماجرا چنین بود که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سپاهی را برای جنگ گسیل داشت و علی صلوات الله علیه را امیر آن سپاه کرد، و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله هرگز سپاهی را به جایی نفرستاده که علی علیه السّلام در میان ایشان باشد مگر اینکه وی را امیر آن سپاه قرار داده باش

غَنِمُوا رَغِبَ عَلِيٌّ فِي أَنْ يَشْتَرِيَ مِنْ جُمْلَةِ الْغَنَائِمِ جَارِيَةً فَجَعَلَ‌⁽¹⁾ثَمَنَهَا فِي جُمْلَةِ الْغَنَائِمِ فَكَايَدَهُ فِيهَا حَاطِبُ بْنُ أَبِي بَلْتَعَةَ وَ بُرَيْدَةُ الْأَسْلَمِيُّ وَ زَايَدَاهُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِمَا يُكَايِدَانِهِ نَظَرَ إِلَيْهَا⁽²⁾إِلَي أَنْ بَلَغَتْ قِيمَتُهَا قِيمَةَ عَدْلٍ فِي يَوْمِهَا فَأَخَذَهَا بِذَلِكَ فَلَمَّا رَجَعَا⁽³⁾إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَوَاطَئَا عَلَي أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ بُرَيْدَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَوَقَفَ بُرَيْدَةُ قُدَّامَ رَسُولِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لَمْ تَرَ إِلَي ابْنِ أَبِي طَالِبٍ‌⁽⁵⁾أَخَذَ جَارِيَةً مِنَ الْمَغْنَمِ دُونَ الْمُسْلِمِينَ فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ جَاءَ عَنْ يَمِينِهِ فَقَالَهَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ فَجَاءَ عَنْ يَسَارِهِ فَقَالَهَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ وَ جَاءَ مِنْ خَلْفِهِ فَقَالَهَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ عَادَ إِلَي بَيْنِ يَدَيْهِ فَقَالَهَا فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ غَضَباً لَمْ يُرَ قَبْلَهُ وَ لَا بَعْدَهُ غَضَبٌ مِثْلُهُ وَ تَغَيَّرَ لَوْنُهُ وَ انْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَ ارْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُ وَ قَالَ يَا بُرَيْدَةُ مَا لَكَ آذَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ مُنْذُ الْيَوْمِ إِنِّي سَمِعْتُ اللَّهَ‌⁽⁶⁾عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِيناً⁽⁷⁾قَالَ بُرَيْدَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُنِي‌⁽⁸⁾قَصَدْتُكَ بِأَذًي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ وَ تَظُنُّ يَا بُرَيْدَةُ أَنَّهُ لَا يُؤْذِينِي إِلَّا مَنْ قَصَدَ ذَاتَ نَفْسِي أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ عَلِيّاً مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ وَ أَنَّ مَنْ آذَي عَلِيّاً فَقَدْ آذَانِي وَ مَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَي اللَّهَ وَ مَنْ آذَي اللَّهَ فَحَقٌّ عَلَي اللَّهِ أَنْ يُؤْذِيَهُ بِأَلِيمِ عَذَابِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ .

يَا بُرَيْدَةُ أَنْتَ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ أَنْتَ أَعْلَمُ أَمْ قُرَّاءُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَنْتَ أَعْلَمُ أَمْ مَلَكُ الْأَرْحَامِ قَالَ بُرَيْدَةُ بَلِ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ قُرَّاءُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَعْلَمُ وَ مَلَكُ الْأَرْحَامِ أَعْلَمُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله

د؛ و چون در آن جنگ پیروز گشته و غنیمت یافتند، علی علیه السّلام تمایل پیدا کرد از میان غنایم، کنیزی را خریداری نماید و بهای او را به حساب غنیمت ها قرار دهد. پس حاطب بن أبی بلعته و بریده اسلمی با آن حضرت به رقابت پرداخته و قیمت بیشتری برای آن کنیز پیشنهاد دادند و کار را به مزایده کشاندند. و چون علی علیه السّلام چنین دید، نظری به آن کنیز انداخت و قیمتی برابر با قیمت متوسط آن کنیز در آن دوران بر او قرار داد. پس آن حضرت کنیز را به آن قیمت خرید و چون نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بازگشتند، آن دو دست به یکی کردند که بُریده موضوع را به پیامبر گزارش کند. پس بریده در مقابل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله ایستاده و گفت: یا رسول الله، آیا نمی بینید که از میان مسلمانان فقط پسر ابوطالب کنیزی از میان غنایم را برای خود برده است؟ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از وی روی برگرداند. پس بُریده به سمت راست پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آمده سخنان خود را تکرار نمود و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از وی روی برگرداند، آن گاه به سمت چپ پیامبر رفته و بار دیگر سخنان خود را تکرار نمود ولی رسول خدا از وی روی برتافت، سپس به پشت سر پیامبر رفته و همان سخنان را تکرار نمود و آن حضرت از وی روی برتافت تا اینکه مجدداً رویروی آن حضرت قرار گرفت و سخن خود را تکرار نمود، پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله چنان به خشم آمد که پیش و بعد از آن هرگز دیده نشد که چنین خشمگین شده باشد که بر اثر آن رنگ رخسار آن حضرت دگرگون و رگ های گردنش برجسته و تمام مفاصلش به لرزه افتاد و فرمود: ای بُریده، تو را چه میشود که رسول خدا را می آزاری بعد از روزی که به من وحی شده که:« إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنهَُمُ اللَّهُ فیِ الدُّنْیَا وَ الاَْخِرَةِ وَ أَعَدَّ لهَُمْ عَذَابًا مُّهِینًا* وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَتِ بِغَیرِْ مَا اکْتَسَبُواْ فَقَدِ احْتَمَلُواْ بُهْتَنًا وَ إِثْمًا مُّبِینًا»⁽⁹⁾{بی‌گمان،

کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می‌رسانند، خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفّت‌آور آماده ساخته است. و کسانی که مردان و زنان مؤمن را بی‌آنکه مرتکب [عمل زشتی] شده باشند آزار می‌رسانند، قطعاً تهمت و گناهی آشکار به گردن گرفته‌اند.} بریده عرض کرد: یا رسول الله، نمی دانستم که دارم شما را آزرده خاطر می کنم. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: بریده، آیا گمان می کنی فقط کسی که شخص مرا مورد هدف قرار دهد مرا می آزارد؟ آیا ندانستی که علی از من است و من از او، و هر که علی را بیازارد مرا آزرده و آنکه مرا بیازارد خدا را آزرده و هر که خدا را بیازارد بر خدا حق خواهد بود که او را با دردناک ترین عذاب در آتش جهنم بیازارد؟!

ای بُریده، تو داناتری یا خدا؟ تو داناتری یا قاریان لوح محفوظ؟ تو داناتری یا فرشته موکّل بر ارحام؟ بریده عرض کرد: بلکه خدا داناتر است و قاریان لوح محفوظ داناترند و فرشته موکّل بر ارحام داناتر است! رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود:

فَأَنْتَ أَعْلَمُ يَا بُرَيْدَةُ أَمْ حَفَظَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ بَلْ حَفَظَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَكَيْفَ تُخَطِّئُهُ وَ تَلُومُهُ وَ تُوَبِّخُهُ وَ تُشَنِّعُ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ وَ هَذَا جَبْرَئِيلُ أَخْبَرَنِي عَنْ حَفَظَةِ عَلِيٍّ أَنَّهُمْ مَا كَتَبُوا عَلَيْهِ قَطُّ خَطِيئَةً مُنْذُ وُلِدَ وَ هَذَا مَلَكُ الْأَرْحَامِ حَدَّثَنِي أَنَّهُمْ كَتَبُوا قَبْلَ أَنْ يُولَدَ حِينَ اسْتَحْكَمَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مِنْهُ خَطِيئَةٌ أَبَداً وَ هَؤُلَاءِ قُرَّاءُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَخْبَرُونِي لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي أَنَّهُمْ وَجَدُوا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ عَلِيٌّ الْمَعْصُومُ مِنْ كُلِّ خَطَإٍ وَ زَلَّةٍ فَكَيْفَ تُخَطِّئُهُ أَنْتَ يَا بُرَيْدَةُ وَ قَدْ صَوَّبَهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ يَا بُرَيْدَةُ لَا تَعَرَّضْ لِعَلِيٍّ بِخِلَافِ الْحَسَنِ الْجَمِيلِ فَإِنَّهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَيِّدُ الْوَصِيِّينَ وَ سَيِّدُ الصَّالِحِينَ وَ فَارِسُ الْمُسْلِمِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ يَقُولُ‌⁽¹⁾هَذَا لِي وَ هَذَا لَكِ .

ثُمَّ قَالَ : يَا بُرَيْدَةُ أَ تَرَي لِعَلِيٍ‌⁽²⁾مِنَ الْحَقِّ عَلَيْكُمْ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ أَلَّا تُكَايِدُوهُ وَ لَا تُعَانِدُوهُ وَ لَا تُزَايِدُوهُ هَيْهَاتَ إِنَّ قَدْرَ عَلِيٍّ عِنْدَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ قَدْرِهِ عِنْدَكُمْ أَ وَ لَا أُخْبِرُكُمْ قَالُوا بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَقْوَاماً يَمْتَلِئُ مِنْ جِهَةِ السَّيِّئَاتِ مَوَازِينُهُمْ فَيُقَالُ لَهُمْ هَذِهِ السَّيِّئَاتُ فَأَيْنَ الْحَسَنَاتُ وَ إِلَّا فَقَدْ عَصَيْتُمْ فَيَقُولُونَ يَا رَبَّنَا مَا نَعْرِفُ لَنَا حَسَنَاتٍ فَإِذَا النِّدَاءُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَئِنْ لَمْ تَعْرِفُوا لِأَنْفُسِكُمْ عِبَادِي حَسَنَاتٍ فَإِنِّي أَعْرِفُهَا لَكُمْ وَ أُوَفِّرُهَا عَلَيْكُمْ ثُمَّ يَأْتِي بِرُقْعَةٍ صَغِيرَةٍ يَطْرَحُهَا⁽³⁾فِي كِفَّةِ حَسَنَاتِهِمْ فَتَرْجَحُ بِسَيِّئَاتِهِمْ بِأَكْثَرَ مِمَّا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَي الْأَرْضِ‌⁽⁴⁾فَيُقَالُ لِأَحَدِهِمْ خُذْ بِيَدِ أَبِيكَ وَ أُمِّكَ وَ إِخْوَانِكَ وَ أَخَوَاتِكَ وَ خَاصَّتِكَ وَ قَرَابَاتِكَ وَ أَخْدَامِكَ وَ مَعَارِفِيكَ‌⁽⁵⁾فَأَدْخِلْهُمُ الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَهْلُ الْمَحْشَرِ يَا رَبِ‌⁽⁶⁾أَمَّا الذُّنُوبُ فَقَدْ عَرَفْنَاهَا فَمَا ذَا كَانَتْ حَسَنَاتُهُمْ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا عِبَادِي مَشَي أَحَدُهُمْ بِبَقِيَّةِ دَيْنٍ لِأَخِيهِ إِلَي

تو داناتری ای بریده یا فرشتگان موکّل بر علی بن أبی طالب؟ عرض کرد: البته که فرشتگان موکَّل بر علی بن ابی طالب داناترند. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پس چگونه به او نسبت خطا کردن می دهی و ملامت و تو بیخش می کنی و کار وی را زشت و ناپسند می پنداری در حالی که این جبرئیل است که مرا از قول فرشتگان موکّل بر علی خبر می دهد که آن ها از روزی که علی زاده شده هرگز گناهی از وی ثبت نکرده اند؟ و این فرشته موکّل بر ارحام است که به من گفت: آن ها پیش از تولّد وی، آن گاه که در رحم مادرش شکل گرفت و استحکام یافت نوشته اند که هرگز از او گناهی سر نخواهد زد! و این ها قاریان لوح محفوظ اند که به من خبر می دهند در شبی که مرا به معراج بردند؛ دیده اند که که در لوح محفوظ نوشته شده:« علی معصوم از هر گناه و لغزشی است» اینک تو ای بریده، چگونه او را گناهکار می دانی در حالی که پروردگار عالم و فرشتگان مقرّب او را درستکار می دانند؟! ای بُریده، برخلاف خوبی و نیکی متعرّض علی مشو که او امیرمؤمنان، سید اوصیا، سرور صالحان، دلاور مسلمانان و پیشوای مؤمنان دست وروی سپید است و قسمت کننده بهشت و دوزخ، به گونه ای که گوید: این برای من است و این برای تو!

سپس فرمود: ای بُریده، آیا گمان نمی کنی که علی آنقدر بر گردن شما گروه مسلمانان حق دارد که با وی از در فریب در نیایید و با او لجاجت نکنید و افزون بر آنچه می گوید، چیزی نیفزایید؟ هیهات که قدر علی نزد خدا بزرگ تر

از قدر وی نزد شماست! آیا می خواهید شما را خبری دهم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله؛ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند در روز قیامت اقوامی را برمی انگیزد که پیمانه گناه آن ها پرمی گردد، پس به ایشان گفته می شود: این گناهان شما، پس خوبی های شما کجاست؟ وگرنه نافرمانی کرده اید؟! پس خواهند گفت: پروردگارا، به یاد نداریم خوبی کرده باشیم، ناگاه ندایی از جانب خدای عزّوجل می رسد که:«ای بندگان من، اگر شما از خوبی های خود خبر ندارید، من آن ها را به شما می شناسانم و برایتان می اندوزم» سپس کاغذ کوچکی می آورد و آن را در کفّه خوبی های آن ها قرار می دهد که نسبت به بدی های آنان بیشتر از فاصله آسمان تا زمین برتری می یابد، سپس به هرکدام از آن ها گفته می شود: دست پدر، مادر ، برادران، خواهران، خواصّ خود، خویشاوندان، خدمتکاران و آشنایان خود را بگیر و آن ها را وارد بهشت کن، پس اهل محشر خواهند گفت: پروردگارا، ما گناهان را شناختیم، حسنات و خوبی های آن ها چه بود؟ پس خدای عزّوجل به ایشان می گوید: ای بندگان من، هریک از این ها باقیمانده بدهی برادر (دینی) خود را برداشته

أَخِيهِ‌⁽¹⁾فَقَالَ خُذْهَا فَإِنِّي أُحِبُّكَ بِحُبِّكَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ لَهُ الْآخَرُ قَدْ تَرَكْتُهَا لَكَ بِحُبِّكَ لِعَلِيٍّ وَ لَكَ مِنْ مَالِي مَا شِئْتَ فَشَكَرَ اللَّهُ تَعَالَي ذَلِكَ لَهُمَا فَحَطَّ بِهِ خَطَايَاهُمَا وَ جَعَلَ ذَلِكَ فِي حَشْوِ صَحِيفَتِهِمَا وَ مَوَازِينِهِمَا وَ أَوْجَبَ لَهُمَا وَ لِوَالِدَيْهِمَا الْجَنَّةَ⁽²⁾.

ثُمَّ قَالَ يَا بُرَيْدَةُ إِنَّ مَنْ يَدْخُلُ النَّارَ بِبُغْضِ عَلِيٍّ أَكْثَرُ مِنْ حَصَي الْخَذْفِ‌⁽³⁾الَّذِي يُرْمَي عِنْدَ الْجَمَرَاتِ فَإِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ‌⁽⁴⁾اعْبُدُوهُ بِتَعْظِيمِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الَّذِي خَلَقَكُمْ نَسَماً وَ سَوَّاكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَالَ وَ خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنْ سَائِرِ أَصْنَافِ النَّاسِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ‌⁽⁵⁾.

«7»

يب، [تهذيب الأحكام] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ إِذَا أَرَادَ قَضَاءَ الْحَاجَةِ وَقَفَ عَلَي بَابِ الْمَذْهَبِ ثُمَّ الْتَفَتَ يَمِيناً وَ شِمَالًا إِلَي مَلَكَيْهِ فَيَقُولُ أَمِيطَا عَنِّي‌⁽⁶⁾فَلَكُمَا اللَّهُ عَلَي أَنْ لَا أُحْدِثَ حَدَثاً حَتَّي أَخْرُجَ إِلَيْكُمَا⁽⁷⁾.

أَقُولُ قَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ: نَصَّ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ مَتَّوَيْهِ فِي كِتَابِ الْكِفَايَةِ عَلَي أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام مَعْصُومٌ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبَ الْعِصْمَةِ وَ لَا الْعِصْمَةُ شَرْطٌ فِي الْإِمَامَةِ لَكِنَّ أَدِلَّةَ النُّصُوصِ قَدْ دَلَّتْ عَلَي عِصْمَتِهِ وَ الْقَطْعِ عَلَي بَاطِنِهِ وَ مَغِيبِهِ وَ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ اخْتَصَّ هُوَ بِهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَ الْفَرْقُ ظَاهِرٌ بَيْنَ قَوْلِنَا:

و نزد برادر(دینی) خود رفته و گوید: این را بگیر که من به سبب محبّتی که نسبت به علی بن ابی طالب علیه السّلام داری، تو را دوست می دارم، پس آن یکی به وی می گوید: آن بدهی را به سبب محبّتی که به علی داری، به تو بخشیدم و هر چه خواهی از ثروتم به تو می دهم. پس خداوند از این کار آن ها تشکر نموده و به سبب این کارشان گناهان آنان را کاسته، این عمل آن ها را در صحیفه اعمالشان گنجانده و در ترازوی اعمالشان قرار داده و بهشت را بر آن ها و پدران و مادرانشان واجب گردانید.

سپس فرمود: ای بُریده، کسانی که به سبب دشمنی با علی وارد جهنم می شوند، بیشتر از سنگریزه های است که در رمی جمرات انداخته می شوند، پس برحذر باش از اینکه تو از جمله آنان باشی، و این قول خدای تبارک و تعالی است که می فرماید:« ُ اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم»⁽⁸⁾{پروردگارتان

را که شما، و کسانی را که پیش از شما بوده‌اند آفریده است، پرستش کنید} یعنی: او را با بزرگداشت محمّد و علی بن ابی طالب. خدایی که که شما را به صورت آدمی آفرید و بعد از آن شما را راست قامت نمود و مصوَّر گردانیده صورت نیکو بخشیده آن گاه خدای عزّوجل فرمود: «الّذین مِن قبلکم» گوید: یعنی: و پشتیبان شما را از سایر طبقات مردم آفرید« باشد که به تقوا گرایید»⁽⁹⁾

روایت 7

التهذیب: ابراهیم بن عبدالحمید گوید: شنیدم امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر امیرالمؤمنین علیه السّلام قصد قضای حاجت داشت بر در باب الخلاء ایستاده و به دو طرف راست و چپ به دو فرشته موکَّل بر خود توجه نموده و می فرمود: از من کناره گیرید که خدایتان بر من گواه است که تا بیرون نیامده ام، خطایی نکنم.⁽¹⁰⁾

می گویم: عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید: ابو محمّد بن متویه در کتاب « الکفایۀ» تصریح نموده است که علی علیه السّلام معصوم است هرچند عصمتش واجب نبوده و عصمت جزء شروط امامت نیست، لیکن ادلّه وارده در روایات دالّ بر عصمت اویند و سبب یقین به باطن و نهان آن حضرت هستند، و در میان صحابه این ویژگی تنها به آن حضرت اختصاص دارد، و تفاوت دو عبارت ما آشکار است آن گاه که می گوییم:

زَيْدٌ مَعْصُومٌ وَ قَوْلِنَا⁽¹⁾زَيْدٌ وَاجِبُ الْعِصْمَةِ لِأَنَّهُ إِمَامٌ وَ مِنْ شَرْطِ الْإِمَامِ أَنْ يَكُونَ مَعْصُوماً فَالاعْتِبَارُ الْأَوَّلُ مَذْهَبُنَا وَ الِاعْتِبَارُ الثَّانِي مَذْهَبُ الْإِمَامِيَّةِ⁽²⁾.

أقول: قد مر أكثر أخبار الباب مع سائر القول في ذلك مما يناسب الكتاب في باب وجوب عصمة الإمام و قد مضي و سيأتي ما يدل علي ذلك في أخبار كثيرة لا يمكن جمعها في باب واحد و من أراد الدلائل العقلية علي ذلك فليرجع إلي الكتب الكلامية لا سيما الشافي.

باب 60 الاستدلال بولايته

اشاره

و استنابته في الأمور علي إمامته و خلافته و فيه أخبار كثيرة من الأبواب السابقة و اللاحقة و فيه ذكر صعوده علي ظهر الرسول لحط الأصنام و ... جعل أمر نسائه إليه في حياته و بعد وفاته صلي الله عليه و آله

الأخبار

«1»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: وَلَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي أَدَاءِ سُورَةِ بَرَاءَةَ وَ عَزَلَ بِهِ أَبَا بَكْرٍ بِإِجْمَاعِ الْمُفَسِّرِينَ وَ نَقَلَةِ الْأَخْبَارِ⁽³⁾.

أَقُولُ: قَدْ مَضَي شَرْحُهُ مُسْتَوْفًي. ثُمَّ قَالَ ابْنُ شَهْرَآشُوبَ‌⁽⁴⁾

«زید معصوم است» و «زید وجوباً معصوم است چون امام می باشد و از شروط درستی امامت آن است که معصوم باشد» زیرا مفهوم اول مذهب ما (معتزله) و مفهوم دوم مذهب امامیه است.⁽⁵⁾

می گویم: اکثر روایات این باب و دیگر اقوال در این مورد آن گونه که مناسب این کتاب باشد، در باب «وجوب عصمت امام» آمده که پیش از این معروض افتاد و روایات دیگری که دالّ بر این امر باشند بسیار زیادند و خواهند آمد و نمی توان جملگی آن ها در یک باب گرد آورد، و هرکس خواهان دلالت های عقلی بر این امر است، لازم است به کتاب های کلامی و بالأخص «الشافی» رجوع کنید .

باب شصتم : استدلال به ولایت امیرالمؤمنین

اشاره

استدلال به ولایت امیرالمؤمنین و استدلال به نایب قرار دادن پیامبر ایشان را در کارها بر امامت و خلافت ایشان و در آن روایات بسیاری است از باب های گذشته و باب های بعدی و مشتمل بر ذکر بالا رفتن ایشان از پشت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برای انداختن بت ها و واگذاری مسئولیت همسرانش در زمان حیات و بعد از وفاتش به امیرالمؤمنین علیه السّلام

روایات

روایت 1

مناقب ابن شهر آشوب: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مأموریت قرائت سوره برائت را پس از عزل ابوبکر به اجماع مفسران و روایان حدیث به آن حضرت علیه السّلام واگذار نمود.⁽⁶⁾

می گویم: شرح این ماجرا مفصلاً بیان گردیده است؛ سپس ابن شهر آشوب گوید:

وَ أَجْمَعَ أَهْلُ السِّيَرِ وَ قَدْ ذَكَرَهُ التَّارِيخِيُّ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله بَعَثَ خَالِداً إِلَي الْيَمَنِ يَدْعُوهُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ فِيهِمُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ فَأَقَامَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَسَاءَ ذَلِكَ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ أَمَرَهُ‌⁽¹⁾أَنْ يَعْزِلَ خَالِداً فَلَمَّا بَلَغَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْقَوْمَ صَلَّي بِهِمُ الْفَجْرَ ثُمَّ قَرَأَ عَلَي الْقَوْمِ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَسْلَمَ هَمْدَانُ كُلُّهَا فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ وَ تَبَايَعَ أَهْلُ الْيَمَنِ عَلَي الْإِسْلَامِ فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَرَّ لِلَّهِ سَاجِداً وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَي هَمْدَانَ السَّلَامُ عَلَي هَمْدَانَ وَ مِنْ أَبْيَاتٍ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي يَوْمِ صِفِّينَ:

وَ لَوْ أَنَّ يَوْماً كُنْتُ بَوَّابَ جَنَّةٍ *** لَقُلْتُ لِهَمْدَانَ ادْخُلُوا بِسَلَامٍ

وَ اسْتَنَابَهُ لَمَّا أَنْفَذَهُ إِلَي الْيَمَنِ قَاضِياً عَلَي مَا أَطْبَقَ عَلَيْهِ الْوَلِيُّ وَ الْعَدُوُّ عَلَي قَوْلِهِ صلي الله عليه و آله: وَ ضَرَبَ عَلَي صَدْرِهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ سَدِّدْهُ وَ لَقِّنْهُ فَصْلَ الْخِطَابِ قَالَ فَلَمَا شَكَكْتُ‌⁽²⁾فِي قَضَاءٍ بَيْنَ اثْنَيْنِ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَ أَبُو يَعْلَي فِي مُسْنَدَيْهِمَا وَ ابْنُ بَطَّةَ فِي الْإِبَانَةِ مِنْ أَرْبَعَةِ طُرُقٍ.

وَ اسْتَنَابَهُ حِينَ أَنْفَذَهُ إِلَي الْمَدِينَةِ لِمُهِمٍّ شَرْعِيٍّ ذَكَرَهُ- أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ وَ الْفَضَائِلِ وَ أَبُو يَعْلَي فِي الْمُسْنَدِ وَ ابْنُ بَطَّةَ فِي الْإِبَانَةِ وَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْفَائِقِ وَ اللَّفْظُ لِأَحْمَدَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ فِي جَنَازَةٍ فَقَالَ مَنْ يَأْتِي الْمَدِينَةَ فَلَا يَدَعُ قَبْراً إِلَّا سَوَّاهُ وَ لَا صُورَةً إِلَّا لَطَخَهَا⁽³⁾وَ لَا وَثَناً إِلَّا كَسَرَهُ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ أَنَا ثُمَّ هَابَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَجَلَسَ فَانْطَلَقْتُ ثُمَّ جِئْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ أَدَعْ بِالْمَدِينَةِ قَبْراً إِلَّا سَوَّيْتَهُ وَ لَا صُورَةً إِلَّا لَطَخْتُهَا وَ لَا وَثَناً إِلَّا كَسَرْتُهُ قَالَ فَقَالَ صلي الله عليه و آله مَنْ عَادَ فَصَنَعَ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَي مُحَمَّدٍ الْخَبَرَ:

وَ اسْتَنَابَهُ فِي ذَبْحِ بَاقِي إِبِلِهِ فِيمَا زَادَ عَلَي ثَلَاثَةٍ وَ سِتِّينَ- رَوَي إِسْمَاعِيلُ الْبُخَارِيُّ وَ أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ وَ الْبَلاذُرِيُّ وَ أَبُو يَعْلَي الْمَوْصِلِيُّ وَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَصْفَهَانِيُ

سیره نویسان بر این امر اجماع دارند و تاریخی آن را ذکر کرده گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خالد بن ولید را به همراه جمعی از جمله براء بن عازب به یمن فرستاد تا مردم آن را به اسلام دعوت کند. وی شش ماه در آنجا اقامت کرد لیکن کسی دعوتش را اجابت نکرد، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را این حالت خوش نیامد از این رو به امیرالمؤمنین علیه السّلام امر فرمود که برود و خالد را عزل نماید. چون امیرالمؤمنین به آنجا رسید، نماز صبح را با ایشان اقامه فرمود و سپس فرمان پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را بر ایشان خواند و در پی آن همدانی ها همگی در یک روز اسلام آوردند و مردم یمن به عنوان مسلمان با وی بیعت کردند. چون این خبر به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رسید، سجده شکر به جا آورده و فرمود: سلام بر همدان، سلام بر همدان! امیرالمؤمنین علیه السّلام در جنگ صفین ضمن ابیاتی فرموده است:

-« اگر روزی دربان بهشت شده باشم، بی تردید به همدانی ها می گفتم: ایمن وارد آن گردید!»

پیامبر صَلی الله علیهِ و آله چون علی علیه السّلام را به یمن فرستاد او را نماینده خود در آنجا و قاضی قرار داد تا بر طبق اتفاق نظری که دوست و دشمن بر سخنان آن حضرت دارند در میان آنان قضاوت کند، دست بر سینه اش زده و فرمود: «خداوندا، او را استوار بدار و به وی فصل الخطاب تلقین فرما!» امیرالمؤمنین علیه السّلام گوید: از آن پس هرگز در قضاوت میان دو نفر دچار تردید نشدم. این حدیث را احمد بن حنبل و ابویعلی در مسندهای خود و ابن بطه در کتاب « الإبانه» از چهار طریق نقل کرده اند.

وقتی آن حضرت را به انجام یک مأموریت شرعی به مدینه فرستاد، وی را به نمایندگی از خود گسیل داشت. احمد بن حنبل در مسند و کتاب الفضائل، ابویعلی در مسند، ابن بطّه در الإبانه و زمخشری در الفائق آن را چنین بیان کرده اند- لفظ از احمد بن حنبل است- : علی السلام علیه فرمود: به همراه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در تشییع جنازه ای بودیم که فرمود: چه کسی به مدینه می رود و قبری را فرو نمی گذارد مگر اینکه آن را با خاک یکسان کند و هر تصویری را محو سازد و هر مجسمه ای را که دید، درهم شکند؟ پس مردی برخاست و عرض کرد: من، اما از هیبت مردم مدینه ترسید و نشست. پس من به سرعت به آنجا رفته و برگشته و به آن حضرت عرض کردم: یا رسول الله، همه قبور مدینه را با خاک یکسان کرده، تصویرها را محو نموده و بت ها را شکستم. گوید: پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکس بار دیگر چنین کند، یقیناً به آنچه خداوند بر محمّد نازل فرموده، کفر ورزیده است، تا پایان حدیث.

و علی علیه السّلام را نیابت داد تا بغیر از شصت و سه شتر همه شتران او را ذبح نماید. اسماعیل بخاری، ابو داود سیستانی، بلاذری، ابویعلی موصلی، احمد بن حنبل و ابوالقاسم اصفهانی

فِي التَّرْغِيبِ وَ اللَّفْظُ لَهُ عَنْ جَابِرٍ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَهْدَي رَسُولُ اللَّهِ مِائَةَ بَدَنَةٍ⁽¹⁾فَقَدِمَ عَلِيٌّ عليه السلام مِنَ الْمَدِينَةِ فَأَشْرَكَهُ فِي بُدْنِهِ بِالثُّلُثِ فَنَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سِتّاً وَ سِتِّينَ بَدَنَةً وَ أَمَرَ عَلِيّاً فَنَحَرَ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِينَ وَ أَمَرَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مِنْ كُلِّ جَزُورٍ⁽²⁾بِبَضْعَةٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلَا مِنَ اللَّحْمِ وَ حَسَيَا مِنَ الْمَرَقِ‌⁽³⁾. وَ فِي رِوَايَةِ مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ أَقُومَ عَلَي الْبُدْنِ قَالَ فَإِذَا نَحَرْتَهَا فَتَصَدَّقْ بِجُلُودِهَا وَ بِجِلَالِهَا⁽⁴⁾وَ بِشُحُومِهَا وَ فِي رِوَايَةٍ أَنْ لَا أُعْطِيَ الْجَازِرَ مِنْهَا قَالَ نَحْنُ نُعْطِيهِ مِنْ عِنْدِنَا⁽⁵⁾.

كَافِي الْكُلَيْنِيِّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِيَدِهِ ثَلَاثاً وَ سِتِّينَ وَ نَحَرَ عَلِيٌّ مَا غَبَرَ⁽⁶⁾.

تَهْذِيبُ الْأَحْكَامِ: إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمَّا فَرَغَ مِنَ السَّعْيِ قَالَ هَذَا جَبْرَئِيلُ يَأْمُرُنِي بِأَنْ آمُرَ مَنْ لَمْ يَسُقْ هَدْياً أَنْ يُحِلَّ وَ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا أَمَرْتُكُمْ وَ لَكِنِّي سُقْتُ الْهَدْيَ وَ كَانَ صلي الله عليه و آله سَاقَ الْهَدْيَ سِتّاً وَ سِتِّينَ أَوْ أَرْبَعاً وَ سِتِّينَ. وَ جَاءَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِأَرْبَعٍ وَ ثَلَاثِينَ أَوْ سِتٍّ وَ ثَلَاثِينَ وَ قَالَ لِعَلِيٍّ بِمَا أَهْلَلْتَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِهْلَالًا كَإِهْلَالِ النَّبِيِّ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله كُنْ عَلَي إِحْرَامِكَ مِثْلِي وَ أَنْتَ شَرِيكِي فِي هَدْيِي فَلَمَّا رَمَي الْجَمْرَةَ نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْهَا سِتّاً وَ سِتِّينَ وَ نَحَرَ عَلِيٌّ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِينَ وَ اسْتَنَابَهُ فِي التَّضَحِّي.

الْحَاكِمُ بْنُ الْبَيِّعِ فِي مَعْرِفَةِ عُلُومِ الْحَدِيثِ حَدَّثَنَا أَبُو نَصْرٍ سَهْلٌ الْفَقِيهُ عَنْ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَبِيبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ أَبِي الْحَسْنَاءِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ يُضَحِّي بِكَبْشَيْنِ بِكَبْشٍ عَنِ النَّبِيِّ وَ بِكَبْشٍ عَنْ نَفْسِهِ

در «الترغیب» از جابر و ابن عباس آورده اند- و لفظ از اصفهانی است- که : رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله یکصد شتر پروار قربانی نمود، پس علی علیه السّلام از مدینه آمد و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را شریک ثلث شتران خود گردانید از این رو آن حضرت شصت و شش شتر را نحر فرمود و به علی علیه السّلام امر نمود سی و چهار شتر را نحر کند و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی دستور داد از هر قربانی مقداری گوشت بردارد، سپس آن گوشت پخته شد و آن دو هم از گوشت خوردند و هم از آبگوشت؛ و در روایت مجاهد از عبدالرحمان بن أبی لیلی از علی علیه السّلام آمده است که آن حضرت فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من امر فرمود که مسؤولیت شترها را بپذیرم و فرمود: چون آن ها را نحر کردی، پوست ها، جُل ها و پی های(چربی ) آن ها را صدقه بده؛ و در روایتی دیگر: به من فرمود: چیزی به قصاب نده که ما خود اجرت او را می پردازیم.

کافی کلینی: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله با دست خود 63 شتر را نحر فرمود و علی علیه السّلام بقیه شتران را نحر نمود.

در تهذیب الأحکام آمده است که چون پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از سعی میان صفا و مروه فارغ گشت فرمود: این جبرئیل است که مرا فرمان می دهد که دستور دهم هرکس قربانی نیاورده، احرام عمره بندد. سپس فرمود: اگر آنچه را که اکنون بر من روشن گشته در آغاز کار می دانستم، همانند شما قربانی با خود نمی آوردم و عمره به جای می آوردم لیکن اکنون قربانی ها را با خود آورده ام. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله 66 یا 64 قربانی با خود آورده بود و علی علیه السّلام نیز از یمن با 34 یا 36 قربانی آمد، و به علی علیه السّلام فرمود: بر چه نیتی احرام بسته ای؟ عرض کرد: احرام من به نیّت احرام پیامبر است. فرمود: پس همانند من محرِم باش و تو در قربانی من شریک هستی. و چون رمی جمرات به جای آورد، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله 66 و علی علیه السّلام 34 شتر نحر کردند و از علی علیه السّلام خواست به نیابت از او شترها را قربانی کند.

الحاکم بن البیّع در «معرفۀ علوم الحدیث» مرفوعاً از زرّ بن جیش آورده است که: علی علیه السّلام دو قوچ قربانی می کرد، یکی به نیابت از پیامبر و دیگری از جانب خودش،

وَ قَالَ كَانَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ أُضَحِّيَ عَنْهُ فَأَنَا أُضَحِّي عَنْهُ أَبَداً. وَ رَوَاهُ أَحْمَدُ فِي الْفَضَائِلِ.

وَ اسْتَنَابَهُ فِي إِصْلَاحِ مَا أَفْسَدَهُ خَالِدٌ- رَوَي الْبُخَارِيُّ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله بَعَثَ خَالِداً فِي سَرِيَّةٍ فَأَغَارَ عَلَي حَيِّ أَبِي زَاهِرٍ الْأَسَدِيِّ وَ فِي رِوَايَةِ الطَّبَرِيِّ أَنَّهُ أَمَرَ بِكَتْفِهِمْ‌⁽¹⁾ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَي السَّيْفِ فَقَتَلَ مِنْهُمْ مَنْ قَتَلَ فَأَتَوْا بِالْكِتَابِ الَّذِي أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَاناً لَهُ وَ لِقَوْمِهِ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالُوا جَمِيعاً إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ خَالِدٌ وَ فِي رِوَايَةِ الْخُدْرِيِّ اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ مِنْ خَالِدٍ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ أَمَّا مَتَاعُكُمْ فَقَدْ ذَهَبَ فَاقْتَسَمَهُ الْمُسْلِمُونَ وَ لَكِنِّي أَرُدُّ عَلَيْكُمْ مِثْلَ مَتَاعِكُمْ ثُمَّ إِنَّهُ قُدِّمَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثَلَاثُ رِزَمٍ‌⁽²⁾مِنْ مَتَاعِ الْيَمَنِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ فَاقْضِ ذِمَّةَ اللَّهِ وَ ذِمَّةَ رَسُولِهِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ الرِّزَمَ الثَّلَاثَ فَأَمَرَ عَلِيٌّ بِنُسْخَةِ مَا أُصِيبَ لَهُمْ فَكَتَبُوا فَقَالَ خُذُوا هَذِهِ الرِّزْمَةَ فَقَوِّمُوهَا بِمَا أُصِيبَ لَكُمْ فَقَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ هَذَا أَكْبَرُ مِمَّا أُصِيبَ لَنَا فَقَالَ خُذُوا هَذِهِ الثَّانِيَةَ فَاكْسُوا عِيَالَكُمْ وَ خَدَمَكُمْ لِيَفْرَحُوا بِقَدْرِ مَا حَزِنُوا وَ خُذُوا الثَّالِثَةَ بِمَا عَلِمْتُمْ وَ مَا لَا تَعْلَمُوا لِتَرْضَوْا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا قَدِمَ عَلِيٌّ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَخْبَرَهُ بِالَّذِي مِنْهُ‌⁽³⁾فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَتَّي بَدَتْ نَوَاجِذُهُ وَ قَالَ أَدَّي اللَّهُ عَنْ ذِمَّتِكَ كَمَا أَدَّيْتَ عَنْ ذِمَّتِي وَ نَحْوُ ذَلِكَ رُوِيَ أَيْضاً فِي بَنِي جَذِيمَةَ⁽⁴⁾

الْحِمْيَرِيُّ:

مَنْ ذَا الَّذِي أَوْصَي إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ *** يَقْضِي الْعِدَاتِ فَأَنْفَذَ الْأَقْضَاءَ

وَ قَدْ وَلَّاهُ فِي رَدِّ الْوَدَائِعِ لَمَّا هَاجَرَ إِلَي الْمَدِينَةِ وَ اسْتَخْلَفَ عَلِيّاً صلي الله عليه و آله فِي آلِهِ وَ مَالِهِ فَأَمَرَهُ أَنْ يُؤَدِّيَ عَنْهُ كُلَّ دَيْنٍ وَ كُلَّ وَدِيعَةٍ وَ أَوْصَي إِلَيْهِ بِقَضَاءِ دُيُونِهِ-.

الطَّبَرِيُّ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنْ عَبَّادٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ يُؤَدِّي عَنِّي دَيْنِي وَ يَقْضِي عِدَاتِي وَ يَكُونُ مَعِي فِي الْجَنَّةِ قُلْتُ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ.

و فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من امر فرموده که به نیابت از وی قربانی کنم و من همیشه چنین خواهم کرد. و احمد بن حنبل در «الفضائل» آن را روایت کرده است.

و او را به نیابت از خود برای اصلاح آنچه خالد تباه کرده بود، فرستاد. بخاری روایت کرده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خالد به سریّه ای فرستاد و او به قبیله ابو زاهر اسدی شبیخون زد؛ و در روایت طبری آمده است که خالد دستور داد دست مردان آن ها را از پشت بسته و شمشیر در میان ایشان نهاده جمعی را به قتل رساند تا اینکه امان نامه ای را که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی و قبیله اش داده بود را آوردند. همه ناقلین می گویند که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوندا من در حضور تو از کار خالد بیزاری می جویم. و در روایت ابوسعید خدری آمده است که آن حضرت فرمود: خدایا، من از خالد بیزارم!- سه بار- سپس فرمود: اما دارایی شما را مسلمانان برده و تقسیم کرده اند و بدین ترتیب از دست رفته است، لیکن من مانند آن ها را به شما باز می گردانم. از طرفی سه بسته از اموال یمن را نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آوردند، پس آن حضرت فرمود: یا علی، ذمّه خدا و رسولش را آزاد کن و سپس آن سه بسته را تحویل وی داد. پس علی علیه السّلام دستور داد اموال از دست رفته آنان را مکتوب کنند و آن ها چنین کردند، آن گاه

یکی از بسته ها را گشوده و به آنان فرمود: این بسته را بردارید و با آنچه از دست داده اید ارزیابی کنید. عرض کردند: سبحان الله، این بیشتر از آنی است که از دست داده ایم. فرمود: بسته دوم را نیز بردارید و آن ها را بر تن خانواده هایتان و خدمتکارانتان کنید تا به همان مقدار که غمگین گشته اند، خوشحال شوند، و سومین بسته را نیز بابت خسارت هایی که متحمل شده اید و از آن ها خبر دارید یا ندارید بردارید تا از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله راضی و خوشنود گردید. و چون علی علیه السّلام نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بازگشت، آن حضرت را از کاری که کرده بود آگاه نمود، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله چنان خندید که دندان های آسیای آن حضرت آشکار شدند و فرمود: خداوند ذمّه تو را پاک کند همان طور که ذمّه مرا پاک کردی؛ و نظیر این ماجرا در مورد بنی جذیمه نیز روایت شده است.⁽⁵⁾

حمیری:

-« آن کیست که محمّد به وی وصیت کرد که وعده ها را به جا آورد پس وام ها را ادا کرد.»

و به هنگام هجرت علی علیه السّلام را در خانواده و اموال خویش جانشین خود فرمود تا تمام بدهی های او را پرداخته و امانات مردم را به ایشان مسترد دارد و به وی وصیت نمود دیونش را ادا کند.

طبری با اسناد خود از عبّاد از علی علیه السّلام آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چه کسی وام مرا پرداخت نموده و به وعده های من عمل می نماید تا در بهشت با من باشد؟ عرض کردم: من یا رسول الله!

فِرْدَوْسُ الدَّيْلَمِيِّ قَالَ سَلْمَانُ قَالَ صلي الله عليه و آله: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ يُنْجِزُ عِدَاتِي وَ يَقْضِي دَيْنِي.

أَحْمَدُ فِي الْفَضَائِلِ عَنِ ابْنِ آدَمَ السَّلُولِيِّ وَ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ السَّلُولِيِّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: عَلِيٌّ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ وَ لَا يَقْضِي عَنِّي دَيْنِي إِلَّا أَنَا أَوْ عَلِيٌّ. وَ قَوْلُهُ صلي الله عليه و آله: يَقْضِي دَيْنِي وَ يُنْجِزُ وَعْدِي وَ قَوْلُهُ: أَنْتَ قَاضِي دَيْنِي فِي رِوَايَاتٍ كَثِيرَةٍ

قَتَادَةُ: بَلَغَنَا أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام نَادَي ثَلَاثَةَ أَعْوَامٍ بِالْمَوْسِمِ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله شَيْ‌ءٌ⁽¹⁾فَلْيَأْتِنَا نَقْضِي عَنْهُ. وَ رَوَتِ الْعَامَّةُ عَنْ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ: أَنَّهُ أَتَي رَجُلٌ أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ وَعَدَنِي أَنْ يَحْثُوَ لِي ثَلَاثَ حَثَيَاتٍ‌⁽²⁾مِنْ تَمْرٍ فَقَالَ يَا عَلِيُّ فَاحْثُهَا لَهُ فَعَدَّهَا أَبُو بَكْرٍ فَوَجَدَ فِي كُلِّ حَثْيَةٍ سِتِّينَ تَمْرَةً فَقَالَ صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَا أَبَا بَكْرٍ كَفِّي وَ كَفُّ عَلِيٍّ فِي الْعَدَدِ سَوَاءٌ .

وَ دَيْنُ النَّبِيِّ إِنَّمَا كَانَ عِدَاتُهُ وَ هِيَ ثَمَانُونَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَأَدَّاها.

وَ مِمَّا قَضَي عَنْهُ الدَّيْنَ دَيْنُ اللَّهِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ وَ ذَلِكَ مَا كَانَ افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقُبِضَ صلي الله عليه و آله قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَهُ وَ أَوْصَي عَلِيَّاً بِقَضَائِهِ عَنْهُ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَي يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ‌⁽³⁾فَجَاهَدَ الْكُفَّارَ فِي حَيَاتِهِ وَ أَمَرَ عَلِيّاً بِجِهَادِ الْمُنَافِقِينَ بَعْدَ وَفَاتِهِ فَجَاهَدَ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ وَ قَضَي بِذَلِكَ دَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ الَّذِي كَانَ لِرَبِّهِ عَلَيْهِ.

وَ إِنَّهُ صلي الله عليه و آله جَعَلَ طَلَاقَ نِسَائِهِ إِلَيْهِ.

أَبُو الدرعل الْمُرَادِيُّ وَ صَالِحٌ مَوْلَي التومة عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله جَعَلَ طَلَاقَ نِسَائِهِ إِلَي عَلِيٍّ..

الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ قَالَ: بَعَثَ عَلِيٌّ عليه السلام يَوْمَ الْجَمَلِ إِلَي عَائِشَةَ ارْجِعِي وَ إِلَّا تَكَلَّمْتُ بِكَلَامٍ تَبَرَّيْنَ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِلْحَسَنِ اذْهَبْ إِلَي فُلَانَةَ فَقُلْ لَهَا قَالَ لَكِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ⁽⁴⁾وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ لَمْ تَرْحَلِي السَّاعَةَ لَأَبْعَثَنَ

فردوس دیلمی: سلمان گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بن ابی طالب وعده های مرا به جای می آورد و وام مرا ادا می نماید.

احمد بن حنبل در «الفضائل» از ابن آدم سلولی و حبشی بن جناده سلولی آورده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی از من است و من از اویم و وام مرا جز خودم یا علی ادا نمی کند. و نیز آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «وام مرا پرداخت می کند و وعده های مرا به جای می آورد» و در روایات بسیاری آمده است که به وی فرمود:« تو ادا کننده وام منی.»

قتاده: اطلاع یافتم که علی علیه السّلام سه سال در موسم حج ندا در داد: هرکس طلبی از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دارد، بیاید تا وام او را پرداخت کنیم. محدّثان عامه نیز از حبشی بن جناده نقل کرده اند که مردی نزد ابوبکر آمده و گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وعده کرد سه مشت خرما به من بدهد. ابوبکر گفت: یا علی، سه مشت خرما به وی بده! سپس ابوبکر خرما ها را شمرد و آن را هر مشت شصت دانه یافت، پس گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله راست فرمود، شنیدم فرمود: ای ابوبکر مشت من و علی در شمارش یکسان هستند.

بدهی پیامبر صَلی الله علیهِ و آله که وعده های آن حضرت بود بالغ بر هشتاد هزار درهم بود که علی علیه السّلام آن را ادا فرمود.

و از جمله دَین هایی که به جای وی ادا نمود دَین به خدا بود که بزرگ تر است و شامل اموری می شد که خداوند انجام آن ها را بر وی فرض کرده بود و آن حضرت پیش از ادای آن ها رحلت فرمودند و به علی علیه السّلام وصیت نمود آن ها را از جانب او به جای آورد و این خود قول خدای متعال است که فرمود:« یَأَیهَُّا النَّبیِ‌ُّ جَاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنَافِقِین»{ای پیامبر، با کافران و منافقان جهاد کن} پس آن حضرت در حیات خود با کفار جهاد فرمود و به علی امر کرد پس از وفاتش با منافقان جهاد کند، پس علی علیه السّلام با ناکثین، قاسطین و مارقین جهاد نمود و بدین ترتیب دَین رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را به خدا ادا نمود.

آن حضرت طلاق همسرانش را به علی علیه السّلام واگذار فرمود.

ابو الدرعل مرادی و صالح مولای التومه از عایشه روایت کرده اند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله اختیار طلاق همسرانش را به علی علیه السّلام واگذار فرمود.

اصبغ بن نباتۀ گوید: در روز جمل علی علیه السّلام به عایشه پیغام داد که برگرد وگرنه سخنی خواهم گفت که از خدا و رسولش دور شوی. و امیرالمؤمنین علیه السّلام به حسن علیه السّلام فرمود: نزد فلان زن برو و به وی بگو: امیرلمؤمنین به تو می گوید: سوگند به آنکه دانه و خلایق را آفرید، اگر هم اکنون باز نگردی چیزی را که می دانی برایت خواهم فرستاد.

إِلَيْكِ بِمَا تَعْلَمِينَ فَلَمَّا أَخْبَرَهَا الْحَسَنُ بِمَا قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَامَتْ ثُمَّ قَالَتْ خَلُّونِي‌⁽¹⁾فَقَالَتْ لَهَا امْرَأَةٌ مِنَ الْمَهَالِبَةِ أَتَاكِ ابْنُ عَبَّاسٍ شَيْخُ بَنِي هَاشِمٍ وَ حَاوَرْتِيهِ وَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِكِ مُغْضَباً وَ أَتَاكِ غُلَامٌ فَأَقْلَعْتِ قَالَتْ إِنَّ هَذَا الْغُلَامَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي مُقْلَتَيْ‌⁽²⁾رَسُولِ اللَّهِ فَلْيَنْظُرْ إِلَي هَذَا الْغُلَامِ وَ قَدْ بَعَثَ إِلَيَّ بِمَا عَلِمْتِ قَالَتْ فَأَسْأَلُكِ بِحَقِّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَيْكِ إِلَّا أَخْبَرْتِينَا بِالَّذِي بَعَثَ إِلَيْكِ قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَعَلَ طَلَاقَ نِسَائِهِ بِيَدِ عَلِيٍّ فَمَنْ طَلَّقَهَا فِي الدُّنْيَا بَانَتْ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ.

وَ فِي رِوَايَةٍ: كَانَ النَّبِيُّ يَقْسِمُ نَفْلًا⁽³⁾فِي أَصْحَابِهِ فَسَأَلْنَاهُ أَنْ يُعْطِيَنَا مِنْهُ شَيْئاً وَ أَلْحَحْنَا عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ فَلَامَنَا عَلِيٌّ فَقَالَ حَسْبُكُنَّ مَا أَضْجَرْتُنَّ رَسُولَ اللَّهِ فَتَهَجَّمْنَاهُ فَغَضِبَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مِمَّا اسْتَقْبَلْنَا بِهِ عَلِيّاً ثُمَّ قَالَ يَا عَلِيُّ إِنِّي قَدْ جَعَلْتُ طَلَاقَهُنَّ إِلَيْكَ فَمَنْ طَلَّقْتَهَا مِنْهُنَّ فَهِيَ بَائِنَةٌ وَ لَمْ يُوَقِّتِ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِي ذَلِكَ وَقْتاً فِي حَيَاةٍ وَ لَا مَوْتٍ فَهِيَ تِلْكَ الْكَلِمَةُ فَأَخَافُ أَنْ أَبِينَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ.

خطيب خوارزم:

علي في النساء له وصي *** أمين لم يمانع بالحجاب.

و استنابه في مبيته علي فراشه ليلة الغار و استنابه في نقل الحرم إلي المدينة بعد ثلاثة أيام و استنابه في خاصة أمره و حفظ سره مثل حديث مارية لما قرفوها⁽⁴⁾و استنابه علي المدينة لما خرج إلي تبوك و استنابه في قتل الصناديد من قريش و ولاه عليهم عند هزيمتهم و ولاه حين بعثه إلي فدك و ولاه الخروج إلي بني زهرة و ولاه يوم أحد في أخذ الراية و كان صاحب رايته دونهم و ولاه علي نفسه عند وفاته و علي غسله و تكفينه و الصلاة عليه و دفنه و قد روي عنه: إنا أهل بيت النبوة و الرسالة و الإمامة و إنه لا يجوز أن يقبلنا عند ولادتنا القوابل. و إن الإمام لا يتولي ولادته و تغميضه‌⁽⁵⁾و غسله و دفنه

و چون حسن علیه السّلام پیغام امیرالمؤمنین را به وی رساند، برخاسته و گفت: دست از سر من بردارید (مرا باز گردانید) پس زنی از مهالبه به وی گفت: ابن عباس که بزرگ بنی هاشم است نزد تو آمد و تو با وی جروبحث کردی و او از نزد تو خشمگین بیرون رفت و هم اکنون جوانی نزد تو آمده و چنین از زمین کَنده شدی؟! عایشه گفت: این جوان پسر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است، هرکس می خواهد چشمان رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را ببیند، به این جوان نگاه کند. و علی پیغامی را برای من فرستاده که می دانم چیست. آن زن گفت: تو را به حقّی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر تو دارد سوگند می دهم که مرا از پیغامی که برایت فرستاده باخبر کن! عایشه گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله اجازه طلاق همسرانش را به علی واگذار کرده است، پس هر زنی را که علی در این دنیا طلاق دهد، در آخرت از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله دور خواهد بود.

و در روایتی آمده است: پیامبرصَلی الله علیهِ و آله مشغول تقسیم غنایمی میان یاران خود بود که از وی خواستیم از آن غنایم چیزی به ما بدهد و بر این خواسته اصرار کردیم؛ پس علی ما را ملامت کرد و گفت: بس کنید، پیش از این رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را آزار ندهید! ما نیز به وی حمله ور شدیم که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از برخورد ما با علی به خشم آمده و فرمود: ای علی، من طلاق آن ها را به تو واگذار می کنم، پس هرکدام را که طلاق دهی، طلاقش بائن خواهد بود؛ و آن حضرت هیچ زمانی را برای این اختیار معیّن نفرمود، نه در حیات و نه پس از مرگ. پیغام علی اشاره به این اختیار بود، لذا من بیم آن دارم که برای همیشه از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دور گردم.

خطیب خوارزم:

-«علی، وصیّ او بر زنان بود، او امین بود و حجابی مانع از تردد او نزد پیامبر نمی شد»

و در شب هجرت وی را در بستر خود خوابانید و انتقال زنان اهل بیت را بعد از سه روز از هجرت به مدینه، به وی سپرد و در امور خصوصی و حفظ اسرار نظیر ماجرای ماریه زمانی که به وی تهمت زدند او را امین می شمرد. و چون به جنگ تبوک رفت وی را جانشین خود در مدینه قرار داد و قتل دلاوران قریش را به وی واگذار نموده، پس از هزیمت شان او را بر ایشان گمارد و هنگامی که وی را به فدک فرستاد به نیابت از خود فرستاد و رفتن به سوی بنی زهره را به او واگذار نمود و در جنگ اُحد او را پرچمدار سپاه خود نمود و تنها پرچمدار سپاه بود و به هنگام وفات او را بر خود گمارده، غسل و کفن و نماز و دفن خود را به وی سپرد؛ و از آن حضرت نقل شده است که: ما اهل نبوت و رسالت و امامت هستیم و جایز نیست هنگام ولادتمان قابله ها ما را بگیرند. و سرپرستی امام به هنگام ولادت امام و به هنگام مرگ او کار بستن چشم(پس از وفات)، غسل و دفنش

إلا إمام مثله فتولي ولادته رسول الله و تولي وفاة رسول الله صلي الله عليه و آله علي و تولي أمير المؤمنين ولادة الحسن و الحسين و تولياه وفاته و وصي إليه أمر الأمة علي ما يأتي بيانه إن شاء الله.

و قد استنابه يوم الفتح في أمر عظيم فإنه وقف حتي صعد علي كتفيه و تعلق بسطح البيت و صعد و كان يقلع الأصنام بحيث يهتز حيطان البيت و يرمي بها فتنكسر وَ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَ أَبُو يَعْلَي الْمَوْصِلِيُّ فِي مُسْنَدَيْهِمَا وَ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيُّ فِي الْفَضَائِلِ وَ الْخَطِيبُ الْخُوارِزْمِيُّ فِي أَرْبَعِينِهِ وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ النَّطَنْزِيُّ فِي الْخَصَائِصِ وَ أَبُو الْمَضَاءِ صَبِيحٌ مَوْلَي الرِّضَا عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا⁽¹⁾قَالَ نَزَلَتْ فِي صُعُودِ عَلِيٍّ عليه السلام عَلَي ظَهْرِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله لِقَلْعِ الصَّنَمِ.

أَبُو بَكْرٍ الشِّيرَازِيُّ فِي نُزُولِ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ قَتَادَةَ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ لِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ دَخَلْنَا مَعَ النَّبِيِّ مَكَّةَ وَ فِي الْبَيْتِ وَ حَوْلَهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ سِتُّونَ صَنَماً فَأَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأُلْقِيَتْ كُلُّهَا لِوُجُوهِهَا وَ كَانَ عَلَي الْبَيْتِ صَنَمٌ طَوِيلٌ يُقَالُ لَهُ هُبَلُ فَنَظَرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي عَلِيٍّ وَ قَالَ لَهُ يَا عَلِيُّ تَرْكَبُ عَلَيَّ أَوْ أَرْكَبُ عَلَيْكَ لِأُلْقِيَ هُبَلَ عَنْ ظَهْرِ الْكَعْبَةِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَلْ تَرْكَبُنِي فَلَمَّا جَلَسَ عَلَي ظَهْرِي لَمْ أَسْتَطِعْ حَمْلَهُ لِثِقْلِ الرِّسَالَةِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَلْ أَرْكَبُكَ فَضَحِكَ وَ نَزَلَ وَ طَأْطَأَ لِي ظَهْرَهُ‌⁽²⁾وَ اسْتَوَيْتُ عَلَيْهِ فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أَمْسِكَ السَّمَاءَ لَمَسَكْتُهَا بِيَدِي فَأَلْقَيْتُ هُبَلَ عَنْ ظَهْرِ الْكَعْبَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ‌⁽³⁾.

وَ رَوَي أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ فِي كِتَابَيْهِمَا بِالْإِسْنَادِ عَنْ نُعَيْمِ بْنِ حُكَيْمٍ الْمَدَائِنِيِّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو مَرْيَمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ: انْطَلَقَ بِي رَسُولُ اللَّهِ

جز توسط امامی چون خودِ او جایز نمی باشد. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله هنگام ولادت علی علیه السّلام سرپرستی وی را بر عهده گرفت و علی علیه السّلام نیز مسؤولیت امور مربوط به وفات آن حضرت را عهده دار گردید، و امیرالمؤمنین علیه السّلام سرپرستی حسن و حسین علیهما السّلام را به هنگام ولادت برعهده گرفت و آن دو نیز عهده دار کارهای مربوط به وفات آن حضرت را شدند. و آن گونه که إن شاء الله گفته خواهد شد، امر امامت نیز به وی سپرده شد.

و در روز فتح مکه کار عظیمی را به وی واگذار نمود، و آن اینکه آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله ایستاد تا علی از شانه های وی بالا رفته و از سقف خانه کعبه آویزان شود. پس علی علیه السلام بالا رفت در حالیکه چنان بت ها را از جا می کند و بر زمین می افکند تا بشکنند که دیوارهای کعبه به لرزه می افتادند؛ احمد بن حنبل و ابویعلی موصلّی در مسندهای خود، ابوبکر خطیب در تاریخ خود، محمّد بن صباح زعفرانی در «الفضائل»، خطیب خوارزمی در الأربعین خود، ابوعبدالله نطنزی در الخصائص و ابوالمضا صبیح غلام امام رضا علیه السّلام روایت کرده که: شنیدم که امام رضا از پدرش از جدّش درباره آیه:« وَ رَفَعْنَاهُ مَکاَنًا عَلِیًّا»⁽⁴⁾{و [ما] او را به مقامی بلند ارتقا دادیم.} روایت کرده فرمود: درباره بالا رفتن علی علیه السّلام از کتف پیامبر صَلی الله علیهِ و آله برای درهم شکستن بت ها نازل شده است.

ابوبکر شیرازی در کتاب «نزول القرآن فی شأن امیرالمؤمنین علیه السّلام» قتاده از ابن مسیّب از ابوهریره روایت کرده که جابر بن عبدالله به من گفت: به همراه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وارد مکّه شدیم در حالی که درون کعبه و اطراف آن 360 بت وجود داشت، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله امر فرمود همه آن بت ها را بر زمین بکوبند، پس همه با سر بر زمین افتادند. درون کعبه بتی بلند به نام «هُبَل» وجود داشت، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نگاهی به علی علیه السّلام افکنده و به وی فرمود: علی، سوار پشت من می شوی یا سوار پشت تو بشوم تا هبل را از پشت کعبه بر زمین افکنم؟ عرض کردم: یا رسول الله، شما بر پشت من سوار شوید. و چون بر پشت من سوار شد، به دلیل سنگینی بار رسالت نتوانستم وی را حمل کنم. لذا عرض کردم: یا رسول الله، من سوار پشت شما می شوم! پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خنده ای فرمود و پایین آمده و کمر مبارک خود را خم نمود و من بر پشت آن حضرت نشستم، و قسم به کسی که دانه را شکافت و آدمیان را آفرید، اگر می خواستم آسمان را با دست خود بگیرم، این کار را می کردم، سپس هبل را از پشت کعبه بر زمین افکندم، آنگاه خدای متعال آیه: «وَ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِل»⁽⁵⁾{و بگو: «حق آمد و باطل نابود شد} نازل گردید.

و احمد بن حنبل و ابوبکر خطیب در کتاب ایشان مرفوعاً از نعیم بن حکیم مدائنی روایت کرده اند که گفت: ابومریم مرا از علی بن ابی طالب علیه السّلام روایت نموده که فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مرا با خود

صلي الله عليه و آله إِلَي الْأَصْنَامِ فَقَالَ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ إِلَي جَنْبِ الْكَعْبَةِ ثُمَّ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَي مَنْكِبِي ثُمَّ قَالَ لِي انْهَضْ بِي إِلَي الصَّنَمِ فَنَهَضْتُ بِهِ فَلَمَّا رَأَي ضَعْفِي عَنْهُ قَالَ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ وَ أَنْزَلْتُهُ عَنِّي وَ جَلَسَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ لِيَ اصْعَدْ يَا عَلِيُّ فَصَعِدْتُ عَلَي مَنْكِبِهِ ثُمَّ نَهَضَ بِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا نَهَضَ بِي خُيِّلَ لِي أَنِّي لَوْ شِئْتُ نِلْتُ السَّمَاءَ وَ صَعِدْتُ عَلَي الْكَعْبَةِ وَ تَنَحَّي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَلْقَيْتُ صَنَمَهُمُ الْأَكْبَرَ صَنَمَ قُرَيْشٍ وَ كَانَ مِنْ نُحَاسٍ مُوَتَّداً بِأَوْتَادٍ مِنْ حَدِيدٍ إِلَي الْأَرْضِ الْخَبَرَ. وَ فِي رِوَايَةِ الْخَطِيبِ: فَإِنَّهُ يُخَيَّلُ إِلَيَ‌⁽¹⁾أَنِّي لَوْ شِئْتُ لَنِلْتُ إِلَي أُفُقِ السَّمَاءِ.

وَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْعَاصِمِيُّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَحْمَدَ الْوَاعِظِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْبَيْهَقِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله احْمِلْنِي لِنَطْرَحَ الْأَصْنَامَ عَنِ الْكَعْبَةِ فَلَمْ أُطِقْ حَمْلَهُ فَحَمَلَنِي فَلَوْ شِئْتُ أَتَنَاوَلُ السَّمَاءَ فَعَلْتُ وَ فِي خَبَرٍ: وَ اللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَنَالَ السَّمَاءَ بِيَدِي لَنِلْتُهَا.

وَ رَوَي الْقَاضِي أَبُو عَمْرٍو عُثْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ شُيُوخٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا قُمْ بِنَا إِلَي الصَّنَمِ فِي أَعْلَي الْكَعْبَةِ لِنَكْسِرَهُ فَقَامَا جَمِيعاً فَلَمَّا أَتَيَاهُ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله قُمْ عَلَي عَاتِقِي‌⁽²⁾حَتَّي أَرْفَعَكَ عَلَيْهِ فَأَعْطَاهُ عَلِيٌّ ثَوْبَهُ فَوَضَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي عَاتِقِهِ ثُمَّ رَفَعَهُ حَتَّي وَضَعَهُ عَلَي الْبَيْتِ فَأَخَذَ عَلِيٌّ عليه السلام الصَّنَمَ وَ هُوَ مِنْ نُحَاسٍ فَرَمَي بِهِ مِنْ فَوْقِ الْكَعْبَةِ فَنَادَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله انْزِلْ فَوَثَبَ مِنْ أَعْلَي الْكَعْبَةِ كَأَنَّمَا كَانَ لَهُ جَنَاحَانِ وَ يُقَالُ إِنَّ عُمَرَ كَانَ تَمَنَّي ذَلِكَ فَقَالَ عليه السلام إِنَّ الَّذِي عَبَدَهُ لَا يَقْلَعُهُ .

وَ لَمَّا صَعِدَ أَبُو بَكْرٍ الْمِنْبَرَ نَزَلَ مِرْقَاةً فَلَمَّا صَعِدَ عُمَرُ نَزَلَ مِرْقَاةً فَلَمَّا صَعِدَ عُثْمَانُ نَزَلَ مِرْقَاةً⁽³⁾فَلَمَّا صَعِدَ عَلِيٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ صَعِدَ إِلَي مَوْضِعٍ يَجْلِسُ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسُمِعَ مِنَ النَّاسِ ضَوْضَاءٌ⁽⁴⁾فَقَالَ مَا هَذَا الَّذِي أَسْمَعُهَا قَالُوا لِصُعُودِكَ إِلَي مَوْضِعِ

به سوی بت ها برده و فرمود: بنشین، پس در کنار کعبه نشستم. آنگاه رسول خدا بر شانه های من سوار شده و به من فرمود: برخیز و مرا نزد آن بت ببر، من نیز آن حضرت بلند کرده و برخاستم لیکن چون دریافت که در حمل وی ناتوانم، فرمود: بنشین! پس نشستم و آن حضرت را پیاده کردم، و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برای من نشسته و به من فرمود: سوار شو علی! پس بر شانه آن حضرت سوار شدم، سپس رسول خدا مرا بلند فرموده، و چون برخاست چنان تصوّر کردم که اگر می خواستم می توانستم آسمان را با دست خود بگیرم و به پشت بام کعبه بالا می رفتم. سپس رسول خدا به کناری ایستاد و من بت بزرگ آن ها، بت قریش را که از مس میخکوب شده با میخ های آهنی ساخته شده بود، بر زمین انداختم ... تا آخر حدیث. و در روایت خطیب آمده است: تصوّر کردم که اگر می خواستم، اُفق آسمان را به چنگ می آوردم .

و ابوالحسن علی بن احمد عاصمی مرفوعاً مرا از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت کرد که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: مرا حمل کن تا بت های کعبه را بیندازیم، اما من توان حمل آن حضرت را نداشتم لذا او مرا حمل فرمود و در آن حال اگر می خواستم آسمان را به چنگ آورم، می آوردم. و در خبر دیگری آمده است علی علیه السلام فرمودند: به خدا سوگند اگر میخواستم دستم را به آسمان برسانم این کار را می کردم.

و قاضی ابو عمرو عثمان بن احمد مرفوعاً از ابن عباس روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی صلوات الله علیهما فرمود: برخیز به سراغ بت ها در بالای کعبه برویم و آن ها را بشکنیم. پس همگی برخاستند و چون به آنجا رسیدند، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: برخیز و از دوشم بالا برو تا تو را برای افکندن بت ها بالا ببرم. پس علی علیه السّلام پیراهن خود را به آن حضرت داد و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن را روی شانه خود انداخت و علی علیه السّلام را بلند کرد تا به بالای کعبه رسید. پس علی علیه السّلام بت را که از مس بود از بالای کعبه بر زمین انداخت، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله صدا زد: بیا پایین! پس علی علیه السّلام چنان از بالای کعبه به پایین پرید که گویی دو بال داشت. و گفته می شود که عمر آرزوی انجام این کار را داشت که علی علیه السّلام به وی فرمود: کسی که آن را می پرستیده، قادر به افکندن آن نیست.

و چون ابوبکر خلیفه شد و از منبر بالا رفت یک پله پایین تراز پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نشست، و چون عمر خلیفه شد و از منبر بالا رفت یک پله پایین تر نشست و چون عثمان خلیفه شد یک پله پایین تر نشست ولی چون علی صلوات الله علیه به خلافت رسید و از منبر بالا رفت، در جای رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نشست. در این هنگام صدای همهمه مردم به گوش آن حضرت رسید، لذا فرمود: این سرو صدایی که می شنوم چیست؟ گفتند: به خاطر بالا رفتن شما از منبر و نشستن در جایی است

رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الَّذِي لَمْ يَصْعَدْهُ الَّذِي تَقَدَّمَكَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ مَنْ قَامَ مَقَامِي وَ لَمْ يَعْمَلْ بِعَمَلِي أَكَبَّهُ اللَّهُ فِي النَّارِ وَ أَنَا وَ اللَّهِ الْعَامِلُ بِعَمَلِهِ الْمُمْتَثِلُ قَوْلَهُ الْحَاكِمُ بِحُكْمِهِ فَلِذَلِكَ قُمْتُ هُنَا ثُمَّ ذَكَرَ فِي خُطْبَتِهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ قُمْتُ مَقَامَ أَخِي وَ ابْنِ عَمِّي لِأَنَّهُ أَعْلَمَنِي بِسِرِّي وَ مَا يَكُونُ مِنِّي فَكَأَنَّهُ قَالَ أَنَا الَّذِي وَضَعْتُ قَدَمِي عَلَي خَاتَمِ النُّبُوَّةِ فَمَا هَذِهِ الْأَعْوَادُ أَنَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ مِنِّي .

وَ قَالَ عليه السلام فِي خُطْبَةِ الِافْتِخَارِ أَنَا كَسَرْتُ الْأَصْنَامَ أَنَا رَفَعْتُ الْأَعْلَامَ أَنَا بَنَيْتُ الْإِسْلَامَ وَ قَالَ ابْنُ نُبَاتَةَ حَتَّي شُدَّ بِهِ أَطْنَابُ الْإِسْلَامِ وَ هُدَّ بِهِ أَحْزَابُ الْأَصْنَامِ فَأَصْبَحَ الْإِيمَانُ فَاشِياً بِإِقْبَالِهِ‌⁽¹⁾وَ الْبُهْتَانُ مُتَلَاشِياً بِصِيَالِهِ‌⁽²⁾وَ لِمَقَامِ إِبْرَاهِيمَ شَرَفٌ عَلَي كُلِّ حَجَرٍ لِكَوْنِهِ مَقَاماً لِقَدَمِ إِبْرَاهِيمَ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَدَمُ عَلِيٍّ أَكْرَمَ مِنْ رُءُوسِ أَعْدَائِهِ لِأَنَّ مَقَامَهُ كَتِفُ النُّبُوَّةِ.

مُسْنَدُ أَبِي يَعْلَي أَبُو مَرْيَمَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: انْطَلَقْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ لَيْلًا حَتَّي أَتَيْنَا الْكَعْبَةَ فَقَالَ لِيَ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ فَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي مَنْكِبِي ثُمَّ نَهَضْتُ بِهِ فَلَمَّا رَأَي ضَعْفِي عَنْهُ قَالَ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَجَلَسَ لِي وَ قَالَ اصْعَدْ عَلَي مَنْكِبِي ثُمَّ صَعِدْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ نَهَضَ بِي حَتَّي إِنَّهُ لَيُخَيَّلُ إِلَيَّ لَوْ شِئْتُ نِلْتُ أُفُقَ السَّمَاءِ وَ صَعِدْتُ عَلَي الْبَيْتِ فَأَتَيْتُ صَنَمَ قُرَيْشٍ وَ هُوَ بِمِثَالِ رَجُلٍ مِنْ صُفْرٍ أَوْ نُحَاسٍ الْحَدِيثَ.

وَ رَوَي إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ كَانَ صَنَمٌ لِخُزَاعَةَ مِنْ فَوْقِ الْكَعْبَةِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا أَبَا الْحَسَنِ انْطَلِقْ بِنَا نُلْقِي هَذَا الصَّنَمَ عَنِ الْبَيْتِ فَانْطَلَقَا لَيْلًا فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا الْحَسَنِ ارْقَ عَلَي ظَهْرِي وَ كَانَ طُولُ الْكَعْبَةِ أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً فَحَمَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ انْتَهَيْتَ يَا عَلِيُّ قَالَ وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَوْ هَمَمْتُ أَنْ أَمَسَّ الْسَمَاءَ بِيَدِي لَمَسِسْتُهَا وَ احْتَمَلَ الصَّنَمَ وَ جَلَدَ بِهِ الْأَرْضَ‌⁽³⁾فَتَقَطَّعَ قِطَعاً ثُمَّ تَعَلَّقَ بِالْمِيزَابِ وَ تَخَلَّي بِنَفْسِهِ إِلَي الْأَرْضِ فَلَمَّا سَقَطَ ضَحِكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَا

که خلیفه پیش از شما در آنجا ننشست! فرمود: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می فرمود: «هرکس در جای من بنشیند و همانند من رفتار نکند، خداوند او را با صورت در آتش افکند» و به خدا سوگند من همان کسی هستم که چون وی رفتار می کنم، قول ایشان را به کار می گیرم و به حکم او فرمان می رانم از این رو بر جای وی نشسته ام، سپس در خطبه خود چنین فرمود: ای مردم، از آن جهت در جای

برادر و عموزاده ام نشسته ام که آن حضرت مرا از آینده خود و کارهایی که از من سر می زند آگاه فرموده است؛ و گویا فرموده: من همان کسی هستم که پا بر دوش خاتم پیامبران نهاده و از آن بالا رفته ام، این چوب ها چه می توانند باشند؟ من از محمّدم و محمّد از من است.

و در خطبه افتخار فرمود: «بت ها را من بشکستم، پرچم ها را من برافراشتم، اسلام را من بنا کردم». و ابن نباته گوید:«تا جایی که به وسیله وی ریسمان های اسلام را محکم ساخت و احزاب بت ها را بدو درهم شکست» و ایمان به اقبال او آشکار گشت و بهتان به صولت او از هم گسست و بی شک مقام ابراهیم بر هر سنگی شرافت دارد بدان جهت که قدمگاه ابراهیم بوده است، از این رو لازم است که قدمگاه علی گرامی تر از سرهای دشمنان وی باشد، زیرا این قدم بر کتف نبوت قرار گرفته است.

مسند ابویعلی: ابومریم گوید: علی علیه السّلام فرمود: شب هنگام به همراه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله راه افتاده و به کعبه آمدیم، سپس آن حضرت به من فرمود: بنشین! چون نشستم رسول خدا بر شانه ام سوار گشت و من وی را بلند کردم. و چون ضعف مرا در حمل خود دید، فرمود: بنشین! من نشستم و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پایین آمده و خود نشسته سپس به من فرمود: بر دوش من سوار شو. من نیز سوار گشته و آن حضرت چنان مرا بلند کرد که تصوّر کردم اگر بخواهم افق آسمان را به چنگ آورم، حتماً بدان دست خواهم یافت؛ و از بام کعبه بالا رفته نزد بت قریش آمدم که بتی به شکل یک مرد و از جنس مس یا سرب بود ... تا پایان حدیث.

و اسماعیل بن محمّد کوفی در حدیثی طولانی از ابن عباس روایت کرده که بنی خزاعه صاحب بتی در بالای کعبه بودند پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام فرمود: ای ابوالحسن، برویم این بت را از کعبه بیرون بیندازیم. پس شبانه راه افتادند و چون به کعبه رسیدند فرمود: ابوالحسن، از روی پشتم بالا برو، و کعبه چهل ذرع طول داشت، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را بر پشت خود حمل نمود. سپس فرمود: علی، رسیدی؟ عرض کرد: سوگند به آن کسی که تو را به حق فرستاد اگر اراده کنم آسمان را با دست خود لمس کنم، آن را لمس خواهم کرد، و آن گاه بت را بر زمین افکند که درهم شکست، سپس به ناودان آویخت و خود پایین آمد و چون بر زمین افتاد خندید، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله پرسید: به چه

يُضْحِكُكَ يَا عَلِيُّ أَضْحَكَ اللَّهُ سِنَّكَ قَالَ ضَحِكْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ تَعَجُّباً مِنْ أَنِّي رَمَيْتُ بِنَفْسِي مِنْ فَوْقِ الْبَيْتِ إِلَي الْأَرْضِ فَمَا أَلِمْتُ وَ لَا أَصَابَنِي وَجَعٌ فَقَالَ كَيْفَ تَأْلَمُ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَوْ يُصِيبُكَ وَجَعٌ إِنَّمَا رَفَعَكَ مُحَمَّدٌ وَ أَنْزَلَكَ جَبْرَئِيلُ. وَ فِي أَرْبَعِينِ الْخُوارِزْمِيِّ فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ: فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ خَشِينَا أَنْ يَرَانَا أَحَدٌ مِنْ قُرَيْشٍ أَوْ غَيْرِهِمْ فَقَذَفْتُهُ فَتَكَسَّرَ وَ نَزَوْتُ‌⁽¹⁾مِنْ فَوْقِ الْكَعْبَةِ.

فهذه دلالات ظاهرة علي أنه أقرب الناس إليه و أخصهم لديه و أنه ولي عهده و وصيه علي أمته من بعده و أنه صلي الله عليه و آله لم يستنب المشايخ في شي‌ء إلا ما روي في أبي بكر أنه استنابه في الحج و في قول عائشة مروا أبا بكر ليصلي بالناس و كلا الموضعين فيه خلاف و لعلي بن أبي طالب مزايا فإنه لم يول عليه أحدا و ما أخرجه إلي موضع و لا تركه في قوم إلا ولاه عليهم و كان الشيخان تحت ولاية أسامة و عمرو بن العاص و غيرهما⁽²⁾.

«2»

مع، [معاني الأخبار] ع، [علل الشرائع] أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَي الْمُكَتِّبُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَرَّاقِ عَنْ بَشِيرِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ قِيلَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ بْنِ كَثِيرٍ التَّمِيمِيِّ الْيَمَانِيِّ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ حَرْبٍ الْهِلَالِيَّ أَمِيرَ الْمَدِينَةِ يَقُولُ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فِي نَفْسِي مَسْأَلَةٌ أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْهَا فَقَالَ إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُكَ بِمَسْأَلَتِكَ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلَنِي وَ إِنْ شِئْتَ فَاسْأَلْ‌⁽³⁾قَالَ قُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ تَعْرِفُ مَا فِي نَفْسِي قَبْلَ سُؤَالِي فَقَالَ‌⁽⁴⁾بِالتَّوَسُّمِ وَ التَّفَرُّسِ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ‌⁽⁵⁾وَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِي بِمَسْأَلَتِي قَالَ أَرَدْتَ أَنْ تَسْأَلَنِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ لَمْ يُطِقْ حَمْلَهُ عَلِيٌّ عليه السلام عِنْدَ حَطِّ الْأَصْنَامِ‌⁽⁶⁾مِنْ سَطْحِ الْكَعْبَةِ مَعَ قُوَّتِهِ وَ شِدَّتِهِ وَ مَعَ مَا ظَهَرَ مِنْهُ

می خندی علی که خداوند پیوسته دهانت را به خنده باز کند؟ عرض کرد: یا رسول الله، از تعجّب خندیدم، زیرا از بام کعبه خود را به زمین انداختم لیکن نه دردی احساس کردم و نه آسیبی به من رسید. فرمود: چگونه احساس درد کنی یا اینکه آسیب ببینی در حالی که محمّد تو را بالا برده و جبرئیل پایین آورده است؟ و در اربعین خوارزمی ضمن حدیثی طولانی از علی نقل می کند که : من و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله راه افتادیم و بیم آن داشتیم کسی از قریش یا دیگران ما را ببیند، پس آن بت را انداختم و درهم شکست و از بالای کعبه به پایین پریدم.

این ها دلالت های آشکار مبنی بر این هستند که علی علیه السّلام نزدیک ترین مردم و مقرّب ترین آن ها به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و اینکه ولیّ عهد و وصیّ وی بر اُمّتش بعد از رحتلش بوده است، و آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله هرگز یکی از مشایخ دیگر را به نیابت از خود مأموریتی نداد مگر آنچه روایت شده در مورد ابوبکر که او را به نیابت خود به حج فرستاد، و به قول عایشه، فرموده است: به ابوبکر بگویید تا با مردم نماز بخواند؛ که هر دو مورد محل اختلاف هستند، از طرفی علی علیه السّلام از امتیازاتی برخوردار است از جمله اینکه هرگز پیامبر کسی را بر وی فرمانده نساخت و به هر جا که او را فرستاده یا در جایی بر جای گذاشت، او را امیرآن جمع نمود ولی ابوبکر و عمر زیر فرمان اسامۀ بن زید، عمرو بن عاص و دیگران بوده اند.⁽⁷⁾

روایت 2

معانی الأخبار – علل الشرائع: محمّد بن حرب هلالی امیر مدینه گوید: از جعفر بن محمّد علیه السّلام سؤال کرده و به وی گفتم: ای فرزند رسول خدا، سؤالی ذهن مرا به خود مشغول کرده و می خواهم آن را از شما بپرسم. فرمود: اگر بخواهی، پیش از آنکه سؤالت را بپرسی، تو را از جواب آن آگاه سازم، یا اینکه اگر می خواهی بپرس. به وی عرض کردم: ای فرزند پیامبر، چگونه پیش از آنکه بپرسم از سؤال من خبر دارید؟! فرمود: با هوشیاری و فراست، آیا قول خدای عزّوجل را نشنیده ای که می فرماید:«إِنَّ فیِ ذَالِکَ لاََیَاتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِین»⁽⁸⁾{به

یقین، در این [کیفر] برای هوشیاران عبرتهاست.} و قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که می فرماید:« از فراست مؤمن پروا داشته باشید که او به نور خدا می بیند» پس به وی عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، مرا از سؤالم آگاه فرما! فرمود: می خواستی از من درباره رسول خدا بپرسی که چرا علی علیه السّلام با آن همه قدرت و صلابت و آنچه از وی دیده شد نظیر

فِي قَلْعِ بَابِ الْقَوْمِ بِخَيْبَرَ⁽¹⁾وَ الرَّمْيِ بِهِ إِلَي وَرَائِهِ أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً وَ كَانَ لَا يُطِيقُ حَمْلَهُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا وَ قَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَرْكَبُ النَّاقَةَ وَ الْفَرَسَ وَ الْحِمَارَ⁽²⁾وَ رَكِبَ الْبُرَاقَ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ وَ كُلُّ ذَلِكَ دُونَ عَلِيٍّ فِي الْقُوَّةِ وَ الشِّدَّةِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ عَنْ هَذَا وَ اللَّهِ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِي فَقَالَ إِنَّ عَلِيّاً بِرَسُولِ اللَّهِ تَشَرَّفَ‌⁽³⁾وَ بِهِ ارْتَفَعَ وَ بِهِ وَصَلَ إِلَي أَنْ أَطْفَأَ نَارَ الشِّرْكِ وَ أَبْطَلَ كُلَّ مَعْبُودٍ⁽⁴⁾مِنْ دُونِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ عَلَاهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِحَطِّ الْأَصْنَامِ لَكَانَ بِعَلِيٍّ مُرْتَفِعاً وَ شَرِيفاً وَاصِلًا إِلَي حَطِّ الْأَصْنَامِ وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ لَكَانَ أَفْضَلَ مِنْهُ‌⁽⁵⁾أَ لَا تَرَي أَنَّ عَلِيّاً قَالَ لَمَّا عَلَوْتُ ظَهْرَ رَسُولِ اللَّهِ شُرِّفْتُ وَ ارْتَفَعْتُ حَتَّي لَوْ شِئْتُ أَنْ أَنَالَ السَّمَاءَ لَنِلْتُهَا أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْمِصْبَاحَ هُوَ الَّذِي يُهْتَدَي بِهِ فِي الظُّلْمَةِ وَ انْبِعَاثُ فَرْعِهِ مِنْ أَصْلِهِ وَ قَدْ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَا مِنْ أَحْمَدَ كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا كَانَا نُوراً بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ بِأَلْفَيْ عَامٍ‌⁽⁶⁾وَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ النُّورَ رَأَتْ لَهُ أَصْلًا قَدْ تَشَعَّبَ مِنْهُ‌⁽⁷⁾شُعَاعٌ لَامِعٌ فَقَالَتْ إِلَهَنَا وَ سَيِّدَنَا مَا هَذَا النُّورُ فَأَوْحَي اللَّهُ تَبَارَكَ اللَّهُ وَ تَعَالَي إِلَيْهِمْ هَذَا نُورٌ مِنْ نُورِي أَصْلُهُ نُبُوَّةٌ وَ فَرْعُهُ إِمَامَةٌ أَمَّا النُّبُوَّةُ فَلِمُحَمَّدٍ عَبْدِي وَ رَسُولِي

کندن دروازه قلعه خیبر و پرتاب کردن آن به پشت سر به فاصله چهل ذرع، دری که چهل نفر توان حمل آن را نداشتند،هنگام انداختن بت ها از بام کعبه نتوانست رسول خدا را بر دوش خود حمل کند در حالی پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بر شتر و اسب و الاغ سوار می شد، و در شب معراج بر براق سوار شد و همه این ها در قوت و قدرت به علی علیه السّلام نمی رسند؟ به آن حضرت عرض کردم: به خدا سوگند ای فرزند رسول خدا، سوال من از شما همین بود. اکنون مرا پاسخ دهید. فرمود: علی علیه السّلام به برکت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شرافت یافت و رفعت مقام و منزلت پیدا کرد و به سبب آن حضرت به این جایگاه رسید که آتش شرک را خاموش و هر معبودی جز خدای عزّوجل را باطل نماید و چنانچه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به قصد انداختن بت ها بر زمین بر دوش علی علیه السّلام سوار می شد، در این صورت این پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بود که برای انداختن بت ها به علی علیه السّلام رفعت ، شرف و اصالت می یافت که در این صورت علی علیه السّلام افضل از وی می بود، مگر نمی بینی که علی علیه السّلام فرموده است:« هنگامی که از دوش رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بالا رفتم شرافت و رفعت یافتم تا جایی که اگر می خواستم به آسمان برسم، قطعاً می رسیدم»؟ مگر نمی دانی که در تاریکی، به چراغ راه می یابند و فرع آن از اصلش نشأت می گیرد؟ و از این روست که علی علیه السّلام فرموده است:« من از احمد همانند نور از نور می باشم (نور من فرعی از نور اوست)؟ آیا نمی دانی که محمّد و علی- صلوات الله علیهما- دو هزار سال پیش از خلقت آدم نوری در مقابل خدای عزّوجل بوده اند؟ و اینکه چون فرشتگان وقتی آن نور را دیدند، مشاهده کردند که اصلی دارد که در آن اصل شعاعی درخشان منشعب شده است از این رو گفتند: ای خدا و سیّد سرور ما، این نور چیست؟ پس خداوند تبارک و تعالی به ایشان وحی فرمود که: این نور، نوری از نور من است که اصل آن نبوّت و فرعش امامت است، اما نبوّت، از آنِ بنده و فرستاده ام محمّد است

وَ أَمَّا الْإِمَامَةُ فَلِعَلِيٍّ حُجَّتِي وَ وَلِيِّي وَ لَوْلَاهُمَا مَا خَلَقْتُ خَلْقِي أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَفَعَ يَدَ عَلِيٍّ عليه السلام⁽¹⁾بِغَدِيرِ خُمٍّ حَتَّي نَظَرَ النَّاسُ إِلَي بَيَاضِ إِبْطَيْهِمَا فَجَعَلَهُ وَلِيَّ الْمُسْلِمِينَ‌⁽²⁾وَ إِمَامَهُمْ وَ قَدِ احْتَمَلَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ عليهما السلام يَوْمَ حَظِيرَةِ بَنِي النَّجَّارِ فَلَمَّا قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ نَاوِلْنِي أَحَدَهُمَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نِعْمَ الرَّاكِبَانِ وَ أَبُوهُمَا خَيْرٌ مِنْهُمَا⁽³⁾وَ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ فَأَطَالَ سَجْدَةً مِنْ سَجَدَاتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ قِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ أَطَلْتَ هَذِهِ السَّجْدَةَ فَقَالَ صلي الله عليه و آله إِنَّ ابْنِي ارْتَحَلَنِي فَكَرِهْتُ أَنْ أُعَاجِلَهُ‌⁽⁴⁾حَتَّي يَنْزِلَ وَ إِنَّمَا أَرَادَ بِذَلِكَ رَفْعَهُمْ وَ تَشْرِيفَهُمْ فَالنَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِمَامٌ نَبِيٌ‌⁽⁵⁾وَ عَلِيٌّ إِمَامٌ لَيْسَ بِنَبِيٍّ وَ لَا رَسُولٍ فَهُوَ غَيْرُ مُطِيقٍ لِأَثْقَالِ النُّبُوَّةِ-⁽⁶⁾.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْهِلَالِيُّ فَقُلْتُ لَهُ زِدْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِنَّكَ لَأَهْلُ الزِّيَادَةِ⁽⁷⁾إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَمَلَ عَلِيّاً عَلَي ظَهْرِهِ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهُ أَبُو وُلْدِهِ وَ إِمَامَةُ الْأَئِمَّةِ مِنْ صُلْبِهِ‌⁽⁸⁾كَمَا حَوَّلَ رِدَاءَهُ فِي صَلَاةِ الِاسْتِسْقَاءِ وَ أَرَادَ أَنْ يُعْلِمَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ تَحَوَّلَ الْجَدْبُ خِصْباً⁽⁹⁾قَالَ قُلْتُ لَهُ زِدْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ احْتَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يُعْلِمَ قَوْمَهُ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُخَفِّفُ عَنْ ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ وَ الْعِدَاتِ وَ الْأَدَاءِ عَنْهُ مِنْ بَعْدِهِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ زِدْنِي فَقَالَ احْتَمَلَهُ‌⁽¹⁰⁾لِيُعْلِمَ بِذَلِكَ أَنَّهُ قَدِ احْتَمَلَهُ وَ مَا حَمَلَ إِلَّا لِأَنَّهُ مَعْصُومٌ لَا يَحْمِلُ

و اما امامت، به حجّت و ولیّ من علی تعلّق دارد و اگر این دو نبودند، مخلوقاتم را نمی آفریدم؛ مگر نمی دانی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در غدیرخَمّ دست علی علیه السّلام را چنان بالا برد که مردم سفیدی زیربغل آن دو را دیدند و پیامبر وی را ولی و امام مسلمانان قرار داد؟ و در روز محله ی بنی النجار حسن و حسین علیهما السّلام را در آغوش گرفته و حمل فرمود و چون یکی از صحابه به وی عرض کرد: یکی از آن دو را به من بسپارید یا رسول الله، فرمود: چه نیکو سوارانی هستند این دو و پدرشان از آن ها بهتر است؟ و اینکه آن حضرت با صحابه خود نماز می خواند که یکی از سجده های خود را طول داد و چون نماز را سلام داد، به وی عرض شد: یا رسول الله، این سجده را طول دادید! آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پسرم بر پشتم سوار شد و دوست نداشتم در پایین آمدنش شتاب کنم تا خود پایین بیاید؟ قصد آن حضرت از این کارها آن بوده که ایشان را رفعت و شرافت بخشد، زیرا پیامبر صَلی الله علیهِ و آله امام و نبی است و علی علیه السّلام امام است لیکن نبی و رسول نیست، از این رو طاقت حمل بار سنگین نبوّت را ندارد.

محمّد بن حرب هلالی گوید: پس به وی عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، بیشتر برای من بگو، فرمود: به راستی که تو سزاوار آنی که بیشتر بدانی، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله علی را بر دوش خود حمل فرمود تا این معنا را القا کند که وی پدر فرزندان اوست و امامت ائمه از صلب وی پدیدار خواهد شد؛ چنانچه در نماز استسقا عبایشان را وارونه نمودند تا به صحابه خود بفهماند که خشکسالی به بارندگی و وفور نعمت مبدّل می گردد.

عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، بیشتر برایم بگو! فرمود: علی علیه السّلام را از آن جهت بر دوش خود حمل فرمود تا به قومش بفهماند که علی علیه السّلام است که ذمه رسول خدا را از بدهی ها و وعده هایی که داده سبک نمود. و از طرف آن حضرت بعد از مرگش تعهداتش را به جا میآورد.

عرض کردم: ای فرزند رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله، بیشتر برایم بگو! فرمود: او را بر دوش خود حمل نمود تا به دیگران بفهماند که علی علیه السّلام معصوم است و زیر بار هیچ گناهی نیست

وِزْراً⁽¹⁾فَتَكُونُ أَفْعَالُهُ عِنْدَ النَّاسِ حِكْمَةً وَ ثَوَاباً وَ قَدْ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي حَمَلَنِي ذُنُوبَ شِيعَتِكَ ثُمَّ غَفَرَهَا لِي وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ⁽²⁾وَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ‌⁽³⁾قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ وَ عَلِيٌّ نَفْسِي وَ أَخِي أَطِيعُوا عَلِيّاً فَإِنَّهُ مُطَهَّرٌ مَعْصُومٌ لَا يَضِلُّ وَ لَا يَشْقَي ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَي الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ‌⁽⁴⁾قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْهِلَالِيُّ ثُمَّ قَالَ‌⁽⁵⁾جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَيُّهَا الْأَمِيرُ لَوْ أَخْبَرْتُكَ بِمَا فِي حَمْلِ النَّبِيِّ عَلِيّاً عِنْدَ حَطِّ الْأَصْنَامِ مِنْ سَطْحِ الْكَعْبَةِ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي أَرَادَهَا بِهِ لَقُلْتَ إِنَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ لَمَجْنُونٌ فَحَسْبُكَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ سَمِعْتَ‌⁽⁶⁾فَقُمْتُ إِلَيْهِ وَ قَبَّلْتُ رَأْسَهُ وَ يَدَيْهِ وَ قُلْتُ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ‌⁽⁷⁾.

بيان

قوله عليه السلام و انبعاث فرعه هو مبتدأ و الظرف خبره يعني أن فرع المصباح أي النور المتصاعد منه سوي ما يخلط بالفتيلة أو المصباح الآخر الذي يقتبس منه مع انبعاثه عن أصله و كونه أدون منه مرتفع عليه و يكون فوقه فكذلك رسول الله صلي الله عليه و آله المصباح الذي يهتدي به في ظلمات الضلالة و الجهالة و أمير المؤمنين صلي الله عليه و آله فرعه و لذا علاه و ركبه و علي هذا يكون وجها آخر و هو الظاهر و يحتمل أن يكون المراد أن أمير المؤمنين عليه السلام فرع النبي صلي الله عليه و آله فلو صار النبي صلي الله عليه و آله به مرتفعا لكان علي أفضل

تا بدین ترتیب نشان دهد کارهای او در میان مردم حکمت است و ثواب، و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام فرموده بود که: ای علی، خدای تبارک و تعالی بار گناه شیعیان تو را بر دوش من نهاد و سپس آن ها را بر من بخشید و منظور از قول خداوند در آیه:« لِّیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأَخَّر»{تا خداوند از گناه گذشته و آینده تو درگذرد} همین است و چون خدای عزّوجل آیه:«عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ »{ به خودتان بپردازید}نازل کرد، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود:« ای کسانی که ایمان آورده اید، به خودتان بپردازید. هرگاه شما هدایت یافتید، آن کس که گمراه شده است به شما زیانی نمی رساند، و علی نفس من و برادر من است، از علی اطاعت کنید که او پاکیزه شده و معصوم است نه گمراه می شود و نه به شقاوت می گراید» سپس این آین آیه را تلاوت فرمود:«قُلْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا عَلَیْهِ مَا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُم مَّا حُمِّلْتُمْ وَ إِن تُطِیعُوهُ تَهْتَدُواْ وَ مَا عَلیَ الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَغُ الْمُبِینُ»{بگو: «خدا و پیامبر را اطاعت کنید. پس اگر پشت نمودید، [بدانید که] بر عهده اوست آنچه تکلیف شده و بر عهده شماست آنچه موظّف هستید. و اگر اطاعتش کنید راه خواهید یافت، و بر فرستاده [خدا] جز ابلاغ آشکار [مأموریتی] نیست}

محمّد بن حرب هلالی گوید: سپس جعفر بن محمّد علیه السّلام فرمود: ای امیر، اگر تو را از کنه معانی نهفته حمل کردن پیامبر صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را برای شکستن بت ها از بام کعبه آگاه کنم، حتماً خواهی گفت که: به راستی که جعفر بن محمّد یک مجنون است! سپس به همین مقداری که شنیدی بسنده کن! پس برخاسته و سرودستان آن حضرت را بوسیده و عرض کردم: خداوند آگاه تر است به اینکه رسالت خویش را در کجا قرار دهد.⁽⁸⁾

توضیح

قول آن حضرت علیه السّلام:« وانبعاث فرعه» مبتدا، و ظرف خبر آن است؛ و منظور آن است که فرع مصباح، نوری است که از آن متصاعد می شود- جدای آنچه با فتیله یا چراغ دیگری که نور را از آن اقتباس می کند- و هرچند که از نور اصلی نشأت گرفته و از آن پایین تر است، ولی بالاتر از آن قرار می گیرد، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نیز همین وضع را دارند یعنی اینکه آن حضرت آن چراغی هستند که در ظلمات گمراهی و جهالت به وی هدایت یافته می شود و امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرعِ وی است از این رو بالاتر از او ایستاد و بر دوشش سوار شد. بنابراین وجه دیگری خواهد بود که وجه غالب است؛ و احتمال دارد مراد آن باشد که امیرالمؤمنین علیه السّلام فرع پیامبر صَلی الله علیهِ و آله است، و اگر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به واسطه علی علیه السّلام رفعت می یافت، در آن صورت علی علیه السّلام افضل

منه فيلزم زيادة الفرع علي الأصل فيكون تتمة للوجه الأول قوله عليه السلام فالنبي إمام نبي أقول يحتمل وجهين.

الأول أن يكون من تتمة الوجوه السابقة فالمعني أن عليا لما لم يطق ما يطيقه النبي صلي الله عليه و آله⁽¹⁾و لم يكن له طاقة تلك المرتبة العظمي من النبوة فلو كان رفع النبي صلي الله عليه و آله به كان أفضل منه لأنه حينئذ كان مبينا لفضل النبي صلي الله عليه و آله و كان النبي صلي الله عليه و آله به مشرفا و مرتفعا و هو كان غير بالغ رتبته فكيف يكون أفضل منه.

الثاني أن يكون علة أخري لأصل المطلوب و هي أنه عليه السلام لم يكن ليقدر علي حمله لكونه حاملا لما لا يطيق حمله من أعباء النبوة و لما كان جواب ما اعترض به السائل من ركوبه علي الناقة و البراق ظاهرا في نفسه و قد تبين في عرض الكلام أيضا لم يتعرض له إذ هذا الثقل لم يكن من قبيل ثقل الأجسام ليظهر علي غير ذوي العقول بل لا يظهر إلا لمن كان عارفا بتلك الدرجة القصوي حق معرفتها مدانيا لها و يكون حمله الجسماني مقرونا بالحمل الروحاني و يكون لتجرده و تقدسه و روحانيته واجدا لثقل الرتب و المعاني فيكون الحمل عليه كالانتقاش علي العقول و النفوس المجردة و بالجملة هذا من الأسرار التي لا يطلع عليها إلا من كان عالما بغرائب أحوالهم.

قوله عليه السلام إنه أبو ولده أي لما كانت الذرية في صلب الإنسان و رفعه النبي صلي الله عليه و آله فوق صلبه عرف الناس أنه عال علي الذرية و والدهم و إمامهم قوله و قد قال النبي صلي الله عليه و آله أقول ما سيذكر بعد ذلك يحتمل وجوها الأول أن يكون مؤيدات لما دل عليه الحمل من عصمته لأنه قال النبي صلي الله عليه و آله حملني ذنوب شيعتك و لو كان له ذنب لكان ذنبه أولي بالحمل فيدل علي أنه عليه السلام كان معصوما الثاني أن يكون عليه السلام ذكر بعض فضائله استطرادا أو تأييدا لفضائله و لم يكن المراد إثبات العصمة الثالث أن يكون وجها آخر للحمل و هو أنه لما كان حمل علي مستلزما لحمل ذنوب شيعته و لم يكن هذا لائقا بعصمته‌⁽²⁾غفرها الله تعالي فصار هذا الحمل سببا لغفران ذنوب شيعة

از وی می بود که در این صورت فرع بر اصل برتری می یافت و این خود تکمله وجه اول است. درباره قول آن حضرت علی علیه السّلام« فالنبیّ امام نبیّ» می گویم: معنای این عبارت احتمال دو وجه دارد:

وجه اول: اینکه از تکمله وجوه پیشین باشد، زیرا معنای جمله آن است که علی علیه السّلام توان حمل چیزی را که پیامبر می توانست آن را حمل کند، نداشت و از توان منزلت عظیم نبوت برخوردار نبود، و اگر می توانست پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را حمل کند، افضل از وی می شد. زیرا در این صورت مبیِّن فضل پیامبر صَلی الله علیهِ و آله می بود و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بدو شرافت و رفعت می یافت، اما علی علیه السّلام به منزلت پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نرسیده بود پس چگونه می توانست افضل از وی باشد؟! وجه دوم: اینکه اصل مطلوب علّت دیگری داشته باشد و آن اینکه علی علیه السّلام نمی توانست پیامبر را حمل کند چون پیامبر صَلی الله علیهِ و آله حامل سنگینی بار نبوت بود و علی علیه السّلام تاب حمل این بار را نداشت. و از آنجا که پاسخ به اعتراض سائل که پرسیده بود آن حضرت بر شتر و براق سوار می شد خود به خود آشکار است از این رو از خلال عرض سخن نیز بدان اشاره ای نشد، زیرا این ثقل از قبیل ثقل اجسام نیست تا بر غیر ذوی العقول آشکار شود، بلکه جز کسی که خود این درجه عظیم را به خوبی بشناسد و خود به آن درجه نزدیک باشد، قادر به درک و فهم آن نیست و در این صورت حمل جسمانی مقرون به حمل روحانی خواهد بود و به سبب تجرّد و تقدّس و روحانیّتش در برگیرنده ثقل رتبه ها و معانی خواهد بود و در این صورت حمل بر آن به مثابه نقش و نگار زدن بر عقول و نفوس مجرّده است، و خلاصه اینکه این امور از جمله اسراری است هستند که کسی بر آن ها آگاهی نمی یابد مگر آنان که به غرایب احوال ایشان دانا باشد.

قول وی صَلی الله علیهِ و آله:« إنّه ابو ولده» آن است که از آنجا که ذریّۀ در صلب انسان قرار دارد و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله او را بر فراز صلب خود بالا برد، به مردم نشان داد که آن حضرت بر ذریه اش برتری دارد و او پدر و اِمام ایشان است.

درباره قول آن حضرت علیه السّلام: و قد قال النبی صَلی الله علیهِ و آله می گویم: آنچه پس از این جمله خواهد آمد، محتمل چند وجه است: اول اینکه حمل وی مؤید عصمت وی باشد، زیرا پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود:« گناهان شیعیانت را بر دوش من نهاد» و اگر علی علیه السّلام گناهی مرتکب شده بود، حمل گناه او اولی بر حمل گناهان شیعیان وی می بود و این خود دلیل بر آن است که علی علیه السّلام معصوم بوده است. دوم اینکه آن حضرت فقط بخشی از فضایل وی را استطراداً یا در تأیید فضایل وی بود نه اینکه بخواهد عصمت او را اثبات کرده باشد. سوم اینکه: وجه دیگری برای حمل بر دوش باشد، و آن اینکه از آنجا که حمل علی علیه السّلام مستلزم حمل گناهان شیعیان وی باشد و این در خور عصمت وی نبود، خداوند متعال این گناهان را بدو بخشید و این حمل کردن موجب آمرزش گناهان شیعیان علی علیه السّلام گردید،

علي و لذا نسب الله الذنوب إليه في قوله تعالي ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ لأنه بالحمل صار كأنها ذنبه.

قوله صلي الله عليه و آله و علي نفسي أي يلزمني ملازمته و محافظته و بيان فضله لقوله تعالي عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ قوله تعالي فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ يدخل فيه ذنوب الشيعة علي تفسيره عليه السلام فلا تغفل.

«3»

عم، [إعلام الوري]: مِنْ خَصَائِصِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله حَمَلَهُ فَطَرَحَ الْأَصْنَامَ‌⁽¹⁾مِنَ الْكَعْبَةِ فَرَوَي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله احْمِلْنِي لِنَطْرَحَ الْأَصْنَامَ مِنَ الْكَعْبَةِ فَلَمْ أُطِقْ حَمْلَهُ فَحَمَلَنِي فَلَوْ شِئْتُ أَنْ أَتَنَاوَلَ السَّمَاءَ فَعَلْتُ.

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ طَوِيلٍ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: فَحَمَلَنِي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَعَالَجْتُ ذَلِكَ حَتَّي قَذَفْتُ بِهِ وَ نَزَلْتُ‌⁽²⁾أَوْ قَالَ نَزَوْتُ الشَّكُّ مِنَ الرَّاوِي‌⁽³⁾.

وَ مِنْهَا⁽⁴⁾: أَنَّهُ لَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَجَدَ فِيهِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ سِتِّينَ صَنَماً بَعْضُهَا مَشْدُودٌ بِبَعْضٍ فَقَالَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ أَعْطِنِي يَا عَلِيُّ كَفّاً مِنَ الْحَصَي فَقَبَضَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَهُ كَفّاً مِنَ الْحَصَي فَرَمَاهَا بِهِ وَ هُوَ يَقُولُ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً⁽⁵⁾فَمَا بَقِيَ مِنْهَا صَنَمٌ إِلَّا خَرَّ لِوَجْهِهِ ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَأُخْرِجَتْ مِنَ الْمَسْجِدِ فَكُسِرَتْ‌⁽⁶⁾.

«4»

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ بِمَنْزِلِ خَدِيجَةَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَلَمَّا صِرْتُ إِلَيْهِ قَالَ اتْبَعْنِي يَا عَلِيُّ فَمَا زَالَ يَمْشِي وَ أَنَا خَلْفَهُ وَ نَحْنُ نَخْرِقُ

از این روست که خداوند در آیه:« ما تقدّم من ذنبک» گناهان را به وی نسبت می دهد زیرا با حمل آن، گویی گناه، گناه اوست.

قول آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله:« و علیٌّ نفسی» بدان معناست که ملزم به ملازمت و محافظت و بیان فضل او هستم زیرا خدای متعال می فرماید:« علیکم انفسکم» و نیز « فانّما علیه ما حُمّل» به حسب تفسیر آن حضرت علیه السّلام داخل در گناهان شیعه می شود، پس، از این نکته غافل مباش.

روایت 3

اعلام الوری: از جمله ویژگی های امیرالمؤمنین علیه السّلام یکی آن است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را بر دوش خود حمل فرمود و او بت های کعبه را بر زمین زد. عبدالله بن داود از نعیم بن أبی هند از ابومریم از علی علیه السّلام روایت کرده که: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: مرا بر دوش خود حمل کن تا بت ها را از کعبه بیندازیم، اما من تاب حمل وی را نیاوردم از این رو وی مرا بر دوش خود حمل فرمود و در آن حال اگر می خواستم به آسمان برسم، می رسیدم.

و در حدیثی دیگر که طولانی است آمده است: علی علیه السّلام فرمود: پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله مرا بر دوش خود حمل فرمود و من به آن بت پرداخته بر زمینش انداخته و پایین آمدم- یا اینکه فرمود:« پریدم» - شک از راوی است.

و در بخشی دیگر از این حدیث آمده است که چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وارد مسجد الحرام گردید سیصدو شصت بت را درون آن یافت که به هم بسته شده بودند، پس به امیرالمؤمنین فرمود: علی، مشتی سنگ ریزه به من بده! پس امیرالمؤمنین علیه السّلام مشتی سنگ ریزه به وی داد و آن حضرت آن سنگ ریزه ها را به سوی بت ها پرتاب نموده و فرمود:« وَ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کاَنَ زَهُوقًا»⁽⁷⁾{و

بگو: «حق آمد و باطل نابود شد. آری، باطل همواره نابودشدنی است.»} سپس تمام بت ها با صورت بر زمین افتادند، آن گاه امر فرمود آن ها را از مسجد بیرون آورده و همه شکسته شوند.⁽⁸⁾

روایت 4

الروضۀ- الفضائل: از علی علیه السّلام نقل است که فرمود: شبی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در خانه خدیجه بود که مرا نزد خود خواند، و چون به حضور وی رسیدم، فرمود: به دنبال من بیا علی! پس آن حضرت به راه افتاد و من هم پشت سر وی راه افتاده و کوچه های مکّه را طی کردیم

دُرُوبَ‌⁽¹⁾مَكَّةَ حَتَّي أَتَيْنَا الْكَعْبَةَ وَ قَدْ أَنَامَ اللَّهُ كُلَّ عَيْنٍ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ اصْعَدْ عَلَي كَتِفِي يَا عَلِيُّ قَالَ ثُمَّ انْحَنَي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَصَعِدْتُ عَلَي كَتِفِهِ فَأَلْقَيْتُ الْأَصْنَامَ عَلَي رُءُوسِهِمْ وَ خَرَجْنَا مِنَ الْكَعْبَةِ⁽²⁾شَرَّفَهَا اللَّهُ تَعَالَي حَتَّي أَتَيْنَا مَنْزِلَ خَدِيجَةَ فَقَالَ لِي إِنَّ أَوَّلَ مَنْ كَسَرَ الْأَصْنَامَ جَدُّكَ إِبْرَاهِيمُ ثُمَّ أَنْتَ يَا عَلِيُّ آخِرُ مَنْ كَسَرَ الْأَصْنَامَ فَلَمَّا أَصْبَحُوا⁽³⁾أَهْلُ مَكَّةَ وَجَدُوا الْأَصْنَامَ مَنْكُوسَةً مَكْبُوبَةً عَلَي رُءُوسِهَا فَقَالُوا مَا فَعَلَ هَذَا إِلَّا مُحَمَّدٌ⁽⁴⁾وَ ابْنُ عَمِّهِ ثُمَّ لَمْ يَقُمْ بَعْدَهَا فِي الْكَعْبَةِ صَنَمٌ‌⁽⁵⁾.

«5»

كشف، [كشف الغمة] مِنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله حَتَّي أَتَيْنَا الْكَعْبَةَ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ اجْلِسْ وَ صَعِدَ عَلَي مَنْكِبَيَّ فَنَهَضْتُ بِهِ فَرَأَي‌⁽⁶⁾مِنِّي ضَعْفاً فَنَزَلَ وَ جَلَسَ لِي نَبِيُّ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ اصْعَدْ عَلَي مَنْكِبَيَّ فَصَعِدْتُ عَلَي مَنْكِبَيْهِ قَالَ فَنَهَضَ لِي‌⁽⁷⁾قَالَ فَإِنَّهُ تُخُيِّلَ إِلَيَّ أَنِّي لَوْ شِئْتُ لَنِلْتُ أُفُقَ السَّمَاءِ حَتَّي صَعِدْتُ عَلَي الْبَيْتِ وَ عَلَيْهِ تِمْثَالُ صُفْرٍ أَوْ نُحَاسٍ فَجَعَلْتُ أُزَاوِلُهُ عَنْ يَمِينِهِ وَ شِمَالِهِ وَ بَيْنَ يَدَيْهِ‌⁽⁸⁾وَ مِنْ خَلْفِهِ حَتَّي إِذَا اسْتَمْكَنْتُ مِنْهُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اقْذِفْ بِهِ فَقَذَفْتُ بِهِ فَتَكَسَّرَ كَمَا تَنْكَسِرُ الْقَوَارِيرُ⁽⁹⁾ثُمَّ نَزَلْتُ وَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ نَسْتَبِقُ

تا اینکه به کعبه رسیدیم و این در حالی بود که خداوند همه را به خواب فرو برده بود. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: یا علی! عرض کردم: گوش به فرمانم یا رسول الله. فرمود: علی، از شانه ام بالا برو! گوید: سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خم شد و من بر دوش وی سوار گشته و بت ها را با سر بر زمین افکندم سپس باهم از کعبه- که خدای متعالش شرافت عنایت فرماید- بیرون آمدیم تا اینکه به خانه خدیجه رسیدیم که آن حضرت به من فرمود: نخستین کسی که بت ها را شکست جدّ تو ابراهیم بود و بعد از او تو ای علی آخرین بت شکن هستی. پس چون مردم مکه صبح از خواب بیدار شدند بت ها را سرنگون یافته و گفتند: کسی جز محمّد و عموزاده اش چنین نکرده است. از آن پس دیگر بتی در کعبه به پا داشته نشد.⁽¹⁰⁾

روایت 5

کشف الغمّه: از مسند ابن حنبل از ابومریم از علی علیه السّلام نقل کرده که فرمود: من و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به راه افتاده تا اینکه به کعبه رسیدیم. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: بنشین! و بر دوش من سوار شد و من وی را بلند کردم. لیکن احساس کرد از حمل وی ناتوانم، پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله پایین آمده و برای من نشسته و فرمود: از دوش من بالا برو. پس از دوش های آن حضرت بالا رفتم. گوید: پس آن حضرت مرا بلند کرد. گوید: وقتی مرا بلند فرمود، چنان تصوّر کردم که اگر اراده کنم به افق آسمان دست می یابم. تا اینکه به بام کعبه رفتم و در آنجا بتی از مس یا سرب بود، سپس از راست، چپ، روبرو و پشت سر با آن ور رفتم تا اینکه توانستم آن را از جا برکَنَم. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: آن را پرتاب کن! و چون آن را انداختم همانند ظروف شیشه ای درهم شکست. سپس پایین آمدم و به همراه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به شتاب برگشته

حَتَّي تَوَارَيْنَا بِالْبُيُوتِ خَشْيَةَ أَنْ يَلْقَانَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

أَقُولُ رَوَي الشَّيْخُ أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِي الْمُهَذَّبِ وَ غَيْرُهُ بِأَسَانِيدِهِمْ عَنِ الْمُعَلَّي بْنِ خُنَيْسٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَوْمُ النَّيْرُوزِ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي حَمَلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَلَي مَنْكِبِهِ حَتَّي رَمَي أَصْنَامَ الْقُرَيْشِ مِنْ فَوْقِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ هَشَمَهَا⁽²⁾.

«6»

مد، [العمدة] ابْنُ الْمَغَازِلِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَي الطَّحَّانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْحَنُوطِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ هَدِيَّةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ لِعَلِيٍّ عليه السلام أَ مَا تَرَي هَذَا الصَّنَمَ يَا عَلِيُّ عَلَي الْكَعْبَةِ قَالَ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَأَحْمِلُكَ تَتَنَاوَلُهُ قَالَ بَلْ أَنَا أَحْمِلُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَوْ أَنَّ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ جَهَدُوا أَنْ يَحْمِلُوا مِنِّي بَضْعَةً وَ أَنَا حَيٌّ مَا قَدَرُوا وَ لَكِنْ قِفْ يَا عَلِيُّ قَالَ فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ يَدَيْهِ إِلَي سَاقَيْ عَلِيٍّ عليه السلام فَوْقَ الْقَرَبُوسِ ثُمَّ اقْتَلَعَهُ مِنَ الْأَرْضِ بِيَدِهِ فَرَفَعَهُ حَتَّي تَبَيَّنَ بَيَاضُ إِبْطَيْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ مَا تَرَي يَا عَلِيُّ قَالَ أَرَي أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ شَرَّفَنِي بِكَ حَتَّي لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أَمَسَّ السَّمَاءَ بِيَدِي لَمَسِسْتُهَا فَقَالَ لَهُ تَنَاوَلِ الصَّنَمَ يَا عَلِيُّ فَتَنَاوَلَهُ عَلِيٌّ عليه السلام فَرَمَي بِهِ ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ تَحْتِ عَلِيٍّ وَ تَرَكَ رِجْلَيْهِ فَسَقَطَ عَلَي الْأَرْضِ فَضَحِكَ فَقَالَ لَهُ مَا أَضْحَكَكَ يَا عَلِيُّ فَقَالَ سَقَطْتُ مِنْ أَعْلَي الْكَعْبَةِ فَمَا أَصَابَنِي شَيْ‌ءٌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَيْفَ يُصِيبُكَ وَ إِنَّمَا حَمَلَكَ مُحَمَّدٌ وَ أَنْزَلَكَ جَبْرَئِيلُ‌⁽³⁾.

يف، [الطرائف] ابْنُ الْمَغَازِلِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلَي قَوْلِهِ: فَرَمَي بِهِ. ثم قال و روي هذا الحديث الحافظ عندهم محمد بن موسي في كتابه الذي استخرجه من التفاسير الاثني عشر في تفسير قوله تعالي قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً⁽⁴⁾بأتم من هذه الألفاظ و المعاني و أرجح في تعظيم علي بن أبي طالب عليه السلام و ذكر محمد بن علي المازندراني في كتاب البرهان في أسباب نزول القرآن تخصيص النبي صلي الله عليه و آله لعلي عليه السلام بحمله علي

میان خانه ها خود را پنهان کردیم تا کسی از مردم ما را نبیند.⁽⁵⁾

می گویم: شیخ احمد بن فهد در کتاب « المهذّب» و دیگران با اسنادهای خود از معلّی بن خنیس از امام صادق علیه السّلام روایت کرده اند که فرمود: آن روزی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله امیرالمؤمنین علیه السّلام را سوار بر دوش خود نمود تا بت های قریش را از بالای بیت الله الحرام به پایین انداخت و آن ها را درهم شکست، روز نوروز بود.⁽⁶⁾

روایت 6

العمدۀ: ابوهریره گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در روز فتح مکّه به علی علیه السّلام فرمود: علی، آیا این بت را بالای کعبه نمی بینی؟ عرض کرد: بلی یا رسول الله! فرمود: تو را حمل می کنم تا به آن دسترسی پیدا کنی. عرض کرد: بلکه شما را حمل می کنم یا رسول الله. فرمود: اگر مردان قبایل ربیعه و مضر در حیاتم تلاش کنند جزئی از مرا حمل کنند، نخواهند توانست، اما علی بأیست. گوید: پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله با دو دست خود ساق های پای علی علیه السّلام گرفته و چنان وی را بلند کرد که سفیدی زیر بغل پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آشکار گردید و سپس فرمود: اکنون چه می بینی علی؟! عرض کرد: می بینم که خدای عزّوجل به برکت وجود شما مرا چنان مقام و منزلتی عنایت فرموده که اگر اراده کنم، می توانم آسمان را با دست خود لمس کنم. پس به وی فرمود: علی، بت را بردار! پس علی علیه السّلام بت را برداشته و آن را پرتاب نمود و آن گاه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از زیر علی در آمده و پاهای وی را رها نمود که بر اثر آن علی علیه السّلام بر زمین افتاد و خندید. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: به چه می خندی علی؟ عرض کرد: از بام کعبه افتادم ولی اتفاقی برایم نیفتاد. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: چگونه آسیب می بینی در حالی که محمّد تو را حمل کرده و جبرئیل تو را پایین آورده است. ⁽⁷⁾

الطرائف: ابن مغازلی تا « آن را پرتاب کرد» را از ابوهریره نقل کرده سپس گوید: و این حدیث را حافظ محمّد بن موسی در کتابی که آن را از تفاسیر دوازده گانه استخراج نموده، در تفسیر آیه:« جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کاَنَ زَهُوقًا»⁽⁸⁾{«حق

آمد و باطل نابود شد. آری، باطل همواره نابودشدنی است.»} روایت کرده است با این تفاوت که روایت او بیشتر در تعظیم علی بن ابی طالب علیه السّلام است. و محمّد بن علی مازندرانی در کتاب «البرهان فی اسباب نزول القرآن» ذکر کرده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله علی علیه السّلام را مختص به این کار نمود که وی را بر دوش خود حمل کند

ظهره و رميه الأصنام و تشريفه بذلك علي غيره من سائر الأنام رواه أحمد بن حنبل و أبو يعلي الموصلي في مسنديهما و أبو بكر الخطيب في تاريخ بغداد و محمد بن صباح الزعفراني في الفضائل و الحافظ أبو بكر البيهقي و القاضي أبو عمر و عثمان بن أحمد في كتابيهما و الثعلبي في تفسيره و ابن مردويه في المناقب و ابن مندة في المعرفة و النطنزي في الخصائص و الخطيب الخوارزمي في الأربعين و أبو أحمد الجرجاني في التاريخ و رواه شعبة عن قتادة عن الحسن و قد صنف في صحته أبو عبد الله الجعل و أبو القاسم الحسكاني و أبو الحسن شاذان مصنفات و اجتمع أهل البيت عليهم السلام علي صحتها هذا آخر لفظ ما ذكره محمد بن علي المازندراني في كتابه المذكور في هذا المعني و جميع هؤلاء من علماء الأربعة المذاهب‌⁽¹⁾.

«7»

يف، [الطرائف] مُسْنَدُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ مَنِيعٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَتَنْتَهِيَنَّ بَنُو وَلِيعَةَ أَوْ لَأَبْعَثَنَّ إِلَيْهِمْ رَجُلًا يَمْضِي فِيهِمْ أَمْرِي يَقْتُلُ الْمُقَاتِلَةَ وَ يَسْبِي الذُّرِّيَّةَ قَالَ فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ فَمَا رَاعَنِي إِلَّا بَرْدُ كَفِّ عُمَرَ فِي حُجْزَتِي‌⁽²⁾مِنْ خَلْفِي قَالَ مَنْ تَرَاهُ يَعْنِي قُلْتُ مَا يَعْنِيكَ بِهِ وَ لَكِنْ خَاصِفَ النَّعْلِ يَعْنِي عَلِيّاً⁽³⁾.

«8»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْمَرَاغِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْكُوفِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ شَيْخِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي عُمَرَ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَي مَسْرُوقٍ الْأَجْدَعِ فَإِذَا عِنْدَهُ ضَيْفٌ لَهُ لَا نَعْرِفُهُ وَ هُمَا يَطْعَمَانِ مِنْ طَعَامٍ لَهُمَا فَقَالَ الضَّيْفُ كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِحُنَيْنٍ فَلَمَّا قَالَ‌⁽⁴⁾عَرَفْنَا أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ مِنَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ جَاءَتْ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَسْتُ كَأَحَدِ نِسَائِكَ قَتَلْتَ الْأَبَ

تا بت ها را از بالای کعبه پایین افکند و با این کار پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را بر سایر مردم برتری داد.

ماجرای بالا رفتن علی علیه السّلام از دوش رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را بسیاری از بزرگان اهل سنت از قبیل احمد بن حنبل و ابویعلی موصلی در «مسند» های خود، ابوبکر خطیب در«تاریخ بغداد»، محمّد بن صباح زعفرانی در «الفضائل»، حافظ ابوبکر بیهقی، قاضی ابو عمر و عثمان بن احمد در کتاب های خود، ثعلبی در تفسیر خود، ابن مردویه در «المناقب» و ابن منده در «المعرفۀ»، نطنزی در الخصائص خطیب خوارزمی در «الأربعین» و ابو احمد جرجانی در «التاریخ» آن را در کتاب های خودروایت کرده اند و شعبه آن را از قتاده از حسن نقل نموده و در صحّت این روایت ابوعبدالله جعل، ابوالقاسم حسکانی و ابوالحسن شاذان تألیفاتی به رشته تحریر در آورده اند و اهل بیت بر صحّت و درستی این روایت اجماع دارند؛ این آخرین کلام محمّد بن علی مازندرانی است در کتاب خود«البرهان فی اسباب نزول القرآن» و جمله این ها از علمای مذاهب چهارگانه اهل سنّت هستند.⁽⁵⁾

روایت 7

الطرائف: مسند احمد بن حنبل از زید بن منیع آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای بنی ولیعه، باز می ایستید یا اینکه مردی را به سوی آن ها روانه کنم که فرمان مرا در میان ایشان به اجرا گذارد، جنگجویان آنان را به قتل رساند و زنان و فرزندان آنان را به اسارت گیرد! گوید: پس ابوذر گفت: ناگاه از برخورد دست سرد عمر در پهلویم از پشت سر تکان خوردم، وی گفت: گمان می کنی منظور وی کیست؟ گفتم: منظور آن حضرت تو نیستی بلکه منظورش «خاصف النعل» ( تعمیر کننده کفش) یعنی علی علیه السّلام است.⁽⁶⁾

روایت 8

الطرائف: شیخ طوسی مرفوعاً از ابو اسحاق سبیعی آورده است که گفت: بر مسروق اجدع وارد گشتیم و ناگاه متوجه شدیم مهمان ناشناسی دارد و هر دو مشغول خوردن غذا هستند. پس آن مهمان گفت: در جنگ حنین در رکاب رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودم؛ و چون چنین گفت، دریافتیم که از صحابه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله است. وی گفت: صفیه بنت حُیَیّ بن اخطب نزد پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آمده و عرض کرد: یا رسول الله، من همانند دیگر همسران شما نیستم، پدر،

وَ الْأَخَ وَ الْعَمَّ فَإِنْ حَدَثَ بِكَ حَدَثٌ‌⁽¹⁾فَإِلَي مَنْ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام⁽²⁾.

«9»

ير، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفٍ عَنْ حَسَّانَ عَنْ أَبِي دَاوُدَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ شَرْجِيلٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام هَذَا أَفْضَلُكُمْ حِلْماً وَ أَعْلَمُكُمْ عِلْماً وَ أَقْدَمُكُمْ سِلْماً قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ فُضِّلْنَا بِالْخَيْرِ كُلِّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَا عُلِّمْتُ شَيْئاً إِلَّا وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ وَ مَا أُعْطِيتُ شَيْئاً إِلَّا وَ قَدْ أَعْطَيْتُهُ وَ لَا اسْتُودِعْتُ شَيْئاً إِلَّا وَ قَدِ اسْتَوْدَعْتُهُ قَالُوا فَأَمْرُ نِسَائِكَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ قَالُوا فِي حَيَاتِكَ قَالَ نَعَمْ مَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَانِي وَ مَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ أَطَاعَنِي فَإِنْ دَعَاكُمْ فَاشْهَدُوا⁽³⁾.

«10»

ك، [إكمال الدين] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِيسَي الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ طَاهِرٍ الْقُمِّيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَحْرِ بْنِ سَهْلٍ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَسْرُورٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُمِّيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الْحُجَّةَ الْقَائِمَ فَقُلْتُ مَوْلَانَا وَ ابْنَ مَوْلَانَا إِنَّا رُوِّينَا عَنْكُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَعَلَ طَلَاقَ نِسَائِهِ بِيَدِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام حَتَّي أَرْسَلَ يَوْمَ الْجَمَلِ إِلَي عَائِشَةَ⁽⁴⁾إِنَّكِ قَدْ أَرْهَجْتِ‌⁽⁵⁾عَلَي الْإِسْلَامِ وَ أَهْلِهِ بِفِتْنَتِكِ وَ وردت [أَوْرَدْتِ] بَنِيكِ حِيَاضَ الْهَلَكَةِ⁽⁶⁾بِجَهْلِكِ فَإِنْ كَفَفْتِ عَنِّي عَزَّ بِكِ‌⁽⁷⁾وَ إِلَّا طَلَّقْتُكِ وَ نِسَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ كَانَ طَلَّقَهُنَّ وَفَاتُهُ‌⁽⁸⁾قَالَ مَا الطَّلَاقُ قُلْتُ تَخْلِيَةُ السَّبِيلِ قَالَ فَإِذَا كَانَ وَفَاةُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ خَلَّي‌⁽⁹⁾لَهُنَّ السَّبِيلَ فَلِمَ لَا يَحِلُّ لَهُنَّ الْأَزْوَاجُ قُلْتُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَي حَرَّمَ الْأَزْوَاجَ

عمو و برادرم را کشتی، اگر اتفاقی برایتان افتاد به چه کسی پناه ببرم؟ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: به این مرد و به علی بن ابی طالب علیه السّلام اشاره فرمود.⁽¹⁰⁾

روایت 9

بصائر الدرجات: یزید بن شرجیل آورده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در مورد علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود: این بردبارترین، عالم ترین و پیشتازترین شما در اسلام آوردن است. ابن مسعود عرض کرد: یا رسول الله، آیا در تمام امور خیر بر ما فضیلت یافته است؟ پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چیزی به من آموخته نشده مگر اینکه آن را به وی آموخته باشم و چیزی به من داده نشده مگر اینکه آن را به وی داده باشم و چیزی نزد من به ودیعت نهاده نشده مگر اینکه آن را در وی قرار داده باشم. عرض کردند: آیا اجازه طلاق همسران شما در دست اوست؟ فرمود: آری! عرض کردند: در زمان حیات شما؟ فرمود: آری، هر کس او را نافرمانی کند، مرا نافرمانی کرده است و آن که مطیع وی باشد، تحقیقاً از من اطاعت کرده است، پس هروقت شما را فراخواند، بدین امور گواهی دهید. ⁽¹¹⁾

روایت 10

کمال الدین: سعد بن عبدالله قمی گوید: از حجّت قائم سؤال کرده و گفتم: ای مولا و فرزند مولای ما، از شما برای ما روایت شده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حق طلاق همسران خود را به دست امیرالمؤمنین علیه السّلام واگذار فرموده و آن حضرت در جنگ جَمَل به عایشه پیغام داد که:«تو با فتنه انگیزی خود بر اسلام و مسلمانان غبار ستیزه پاشیدی و فرزندان خود را به نادانی خودت به ورطه هلاک افکندی، پس اگر دست از من برداری اسلام تو عزّت می یابد وگرنه تو را طلاق می دهم!» و همسران رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را وفات آن حضرت طلاق داده بود. فرمود طلاق چیست؟ عرض کردم: راه را بازگذاشتن. فرمود: اگر طلاق آن ها با وفات رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله صورت می پذیرد، پس چرا شوهر کردن برای آن ها حلال نبوده است؟ عرض کردم: چون خداوند شوهر کردن را برایشان حرام کرده است. ف

عَلَيْهِنَّ قَالَ وَ كَيْفَ وَ قَدْ خَلَّي الْمَوْتُ سَبِيلَهُنَّ قُلْتُ فَأَخْبِرْنِي يَا ابْنَ مَوْلَايَ عَنْ مَعْنَي الطَّلَاقِ الَّذِي فَوَّضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حُكْمَهُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي عَظَّمَ شَأْنَ نِسَاءِ النَّبِيِّ فَخَصَّهُنَّ بِشَرَفِ الْأُمَّهَاتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَبَا الْحَسَنِ إِنَّ هَذَا الشَّرَفَ بَاقٍ لَهُنَّ مَا دُمْنَ لِلَّهِ عَلَي الطَّاعَةِ فَأَيَّتُهُنَّ عَصَتِ اللَّهَ بَعْدِي بِالْخُرُوجِ عَلَيْكَ فَأَطْلِقْ لَهَا فِي الْأَزْوَاجِ وَ أَسْقِطْهَا مِنْ شَرَفِ أُمُومَةِ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽¹⁾.

ج، [الإحتجاج] عَنْ سَعْدٍ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾

أقول قال عبد الحميد بن أبي الحديد في شرح ما كتب أمير المؤمنين إلي معاوية: و أقسم بالله لو لا بعض الاستبقاء لوصلت إليك مني قوارع تقرع العظم و تنهس اللحم‌⁽³⁾. قال قد قيل إن النبي صلي الله عليه و آله فوض إليه أمر نسائه بعد موته و جعل إليه أن يقطع عصمة أيتهن شاء إذا رأي ذلك و له من الصحابة جماعة يشهدون له بذلك فقد كان قادرا علي أن يقطع عصمة أم حبيبة و يبيح نكاحها للرجال عقوبة لها و لمعاوية أخيها فإنها كانت تبغض عليا كما يبغضه أخوها و لو فعل ذلك لانتهس لحمه و هذا قول الإمامية و قد رووا عن رجالهم أنه عليه السلام تهدد عائشة بضرب من ذلك و أما نحن فلا نصدق هذا الخبر و نفسر كلامه علي وجه آخر إلي آخر ما قال‌⁽⁴⁾.

أقول: يظهر من كلامه أن هذا من المشهورات بين الشيعة حتي وقف عليه مخالفوهم و نسبوهم إليه.

أقول: سيأتي الأخبار الكثيرة المناسبة لهذا الباب في باب اختصاصه عليه السلام بالرسول صلي الله عليه و آله و غيره من الأبواب.

فرمود: چگونه چنین چیزی ممکن است در حالی که مرگ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله راه را برای آن ها باز گذاشته است؟ عرض کردم: ای فرزند مولای من، پس مرا از مفهوم طلاقی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حکم آن را به امیرالمؤمنین علیه السّلام واگذار نمود، چه بود؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی شأن همسران پیامبر صَلی الله علیهِ و آله را بزرگ گردانید و آنان را مختص به شرافت مادری مؤمنان فرمود و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: ای ابوالحسن، این شرافت تا زمانی برای آنها نافذ است که مطیع خداوند باشند، پس بعد از من هر کدامشان با خروج بر تو از فرمان خدا سرپیچی نمودند، راه را برای شوهر کردن وی باز بگذار و او را از شرافت مادر مؤمنان بودن ساقط کن.⁽⁵⁾

الاحتجاج: شبیه این روایت را از سعد نقل کرده است.⁽⁶⁾

می گویم:عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح نامه هایی که امیرالمؤمنین علیه السّلام به معاویه نوشت است:« واُقسِمُ باللهِ لو لا بعضُ الاستبقاء لوصلت إلیکَ منّی قوارعَ تقرعُ العَظمَ و تنهسُ اللّحمَ» ( به خدا سوگند اگر نه این بود که ماندنت را می خواستم، بلاهایی از من به تو می رسید که استخوان را بکوبد و گوشت را آب کند.) گوید: گفته شده است که پیامبرصَلی الله علیهِ و آله اختیار طلاق همسران خود را بعد از وفات به علی علیه السّلام واگذار نموده است و این اختیار را به وی داده که پیوند هرکدام از آن ها را که اراده کند، با پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بگسلد، و جمعی از صحابه پیامبر بودند که میتوانستند در این مورد شهادت دهند. او می توانست پیوند اُمّ حبیبه را قطع نموده و به عنوان مجازات برای او و برادرش معاویه، راه ازدواج او را با مردان باز بگذارد، زیرا اُمّ حبیبه با علی علیه السّلام دشمنی می ورزید همان طور که برادرش معاویه با وی دشمنی می نمود و اگر چنین می کرد، گوشت بدن او را آب می کرد، و این قول امامیه است که از بزرگان خود روایت کرده اند که علی علیه السّلام عایشه را تهدید به چنین کاری نموده بود، لیکن ما این روایت را باور نمی کنیم و سخن وی را به شکل دیگری تفسیر می کنیم ... تا آخر کلام وی.⁽⁷⁾

می گویم: از کلام ابن ابی الحدید چنین پیداست که این حدیث از احادیث مشهور میان شیعه بوده است که حتّی مخالفان آن ها نیز آن را می دانسته اند و آن را به شیعیان نسبت دادند.

می گویم: روایات فراوانی مناسب این باب در باب اختصاص آن حضرت به رسول خدا و دیگر باب ها خواهد آمد .

باب 61 جوامع الأخبار الدالة علي إمامته من طرق الخاصة و العامة

الأخبار

«1»

لي، [الأمالي] للصدوق ابْنُ سَعِيدٍ الْهَاشِمِيُّ عَنْ فُرَاتٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الرَّمْلِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام أَقْدَمُ أُمَّتِي سِلْماً وَ أَكْثَرُهُمْ عِلْماً وَ أَصَحُّهُمْ دِيناً وَ أَفْضَلُهُمْ يَقِيناً وَ أَحْلَمُهُمْ حِلْماً وَ أَسْمَحُهُمْ كَفّاً وَ أَشْجَعُهُمْ قَلْباً وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِيفَةُ بَعْدِي‌⁽¹⁾.

«2»

لي، [الأمالي] للصدوق أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ نَافِعٍ عَنْ أُمَيَّةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: يَا عَلِيُّ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّكَ لَأَفْضَلُ الْخَلِيقَةِ بَعْدِي يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَصِيِّي وَ إِمَامُ أُمَّتِي مَنْ أَطَاعَكَ أَطَاعَنِي وَ مَنْ عَصَاكَ عَصَانِي‌⁽²⁾.

«3»

لي، [الأمالي] للصدوق مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْمُخَالِفُ عَلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ بَعْدِي كَافِرٌ وَ الْمُشْرِكُ بِهِ مُشْرِكٌ وَ الْمُحِبُّ لَهُ مُؤْمِنٌ وَ الْمُبْغِضُ لَهُ مُنَافِقٌ وَ الْمُقْتَفِي لِأَثَرِهِ لَاحِقٌ وَ الْمُحَارِبُ لَهُ مَارِقٌ وَ الرَّادُّ عَلَيْهِ زَاهِقٌ عَلِيٌّ نُورُ اللَّهِ فِي بِلَادِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلَي عِبَادِهِ عَلِيٌّ سَيْفُ اللَّهِ عَلَي أَعْدَائِهِ وَ وَارِثُ عِلْمِ أَنْبِيَائِهِ عَلِيٌّ كَلِمَةُ اللَّهِ الْعُلْيَا وَ كَلِمَةُ أَعْدَائِهِ السُّفْلَي عَلِيٌّ سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ وَصِيُّ سَيِّدِ الْأَنْبِيَاءِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ

باب شصت و یکم : جوامع روایات دالّ بر امامت آن حضرت که از طرق خاصّه و عامّه روایت شده اند

روایات

روایت 1

امالی صدوق: جابر بن عبدالله انصاری گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی بن ابی طالب پیشتازترین اُمّت من در پذیرش اسلام و عالم ترین آن هاست، دینش از همه درست تر، یقینش برتر، در فروتنی تواناتر، از همه سخاوتمند تر و از همه دلیرتر است و پس از من خلیفه و امام اوست.⁽³⁾

روایت 2

امالی صدوق: علی بن الحسین علیه السّلام از پدرش از جدش علیه السّلام آورده است که از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیدم که می فرمود: ای علی، سوگند به آن کس که دانه را شکافت و خلایق را آفرید، بی تردید پس از من بهترین جانشین تویی؛ یا علی، تو وصیّ من و امام اُمّت منی؛ هرکس از تو اطاعت کند مرا اطاعت کرده و آنکه تو را نافرمانی کند مرا نافرمانی کرده است.⁽⁴⁾

روایت 3

امالی صدوق: ابن عباس گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پس از من، مخالف علی بن ابی طالب کافر است، و آن کس که کسی را همتای او قرار دهد مشرک است، دوستدارش مؤمن و دشمنش منافق است، پیروش به حق رسد و محارب او از دین بیرون است و ردّ کننده او نابود است؛ علی نور خدا در سرزمینش و حجّت وی بر بندگانش می باشد؛ علی شمشیر خدا علیه دشمنان او و وارث علم پیامبران وی می باشد؛ علی کلمه برتر خداست و کلمه دشمنانش فروتر است؛ علی سرور اوصیا و وصیّ سرور انبیاست؛ علی امیرمؤمنان

قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ الْإِيمَانَ إِلَّا بِوَلَايَتِهِ وَ طَاعَتِهِ‌⁽¹⁾.

بيان

مارق أي خارج عن الدين و المارق أيضا بمعني الفاسد قال الجزري في حديث الخوارج: يمرقون من الدين مروق السهم من الرمية أي يجوزونه و يخرقونه و يتعدونه كما يمرق السهم‌⁽²⁾الشي‌ء المرمي به و يخرج منه و منه حديث علي: أمرت بقتال المارقين يعني الخوارج. انتهي‌⁽³⁾و الزاهق الهالك و يحتمل أن يكون المراد غير المصيب فإن الزاهق السهم الذي يقع وراء الهدف و لا يصيب و قال الجزري فيه غر محجلون من آثار الوضوء الغر جمع الأغر من الغرة بياض الوجه يريد بياض وجوههم بنور الوضوء⁽⁴⁾و قال في المحجل من الخيل هو الذي يرتفع البياض في قوائمه إلي موضع القيد⁽⁵⁾و يجاوز الأرساغ‌⁽⁶⁾و لا يجاوز الركبتين و منه أمتي الغر المحجلون أي بيض مواضع الوضوء من الأيدي و الأقدام‌⁽⁷⁾استعار أثر الوضوء في الوجه و اليدين و الرجلين للإنسان من البياض الذي يكون في وجه الفرس و يديه و رجليه‌⁽⁸⁾.

«4»

لي، [الأمالي] للصدوق مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ عَامِرِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَرَضَ عَلَيْكُمْ طَاعَتِي وَ نَهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَتِي وَ أَوْجَبَ عَلَيْكُمْ اتِّبَاعَ أَمْرِي وَ فَرَضَ عَلَيْكُمْ مِنْ طَاعَةِ عَلِيٍّ بَعْدِي مَا فَرَضَهُ مِنْ طَاعَتِي وَ نَهَاكُمْ مِنْ

و پیشوای دست و روی سپیدان و امام مسلمانان است؛ خداوند ایمان را جز به پذیرش ولایت و اطاعت از وی نمی پذیرد.⁽⁹⁾

توضیح

مارق: از دین خارج شده، فاسد؛ جزری در حدیث خوارج گوید:«همانند تیری که از چلّه کمان رها شود، از دین خارج می گردند» یعنی اینکه از دین عبور کرده، آن را از هم می درند و از آن بیرون می روند همان طور که تیر هدف را پاره می کند و از آن عبور می نماید. و سخن علی علیه السّلام که فرمود:« اُمرتُ بقتال المارقین» اشاره به خوارج است، تمام.⁽¹⁰⁾

الزاهق: هلاک شده و ممکن است به معنای به هدف نخورده باشد، زیرا تیر زاهق آن است که پشت هدف بیفتد و به آن اصابت نکند، و جزری در آن گوید:« غرّ محجّلون من آثار الوضوء» الغرّ: جمع «أغرّ» است و برگرفته از «غرّّۀ» که به معنای سفیدرویی است، مقصود سپیدرویی آنان به نور وضو می باشد.⁽¹¹⁾

و درباره اسبان دست و پا سفید گوید: اسبی که سفیدی دست ها و پاهایش تا مچ بند برسد از مفصل مچ عبور کند ولی از زانو نگذرد، و جمله «اُمّت من دست و رو سپیدانند» از آن گرفته شده است، یعنی سپیدی مواضع وضو از دست ها و پاها؛ اثر وضو در صورت، دست ها و پاها را برای انسان از سپیدی پیشانی و دست و پای اسب استعاره کرده است.⁽¹²⁾

روایت 4

امالی شیخ طوسی: علی بن الحسین از پدرش از جدش صلوات الله علیهم اجمعین روایت کرده است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند طاعت مرا بر شما فرض کرده و شما را از نافرمانی من نهی فرموده است و پیروی از فرمان مرا بر شما واجب گردانیده و پس از من اطاعت از علی را بر شما همانند اطاعت از من فرض کرده است و شما را از نافرمانی علی نهی فرموده

مَعْصِيَتِهِ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ مِنْ مَعْصِيَتِي وَ جَعَلَهُ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ وَصِيِّي وَ وَارِثِي وَ هُوَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ حُبُّهُ إِيمَانٌ وَ بُغْضُهُ كُفْرٌ وَ مُحِبُّهُ مُحِبِّي وَ مُبْغِضُهُ مُبْغِضِي وَ هُوَ مَوْلَي مَنْ أَنَا مَوْلَاهُ وَ أَنَا مَوْلَي كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ وَ أَنَا وَ إِيَّاهُ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ⁽¹⁾.

«5»

لي، [الأمالي] للصدوق حَمْزَةُ الْعَلَوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَرْكَبَ سَفِينَةَ النَّجَاةِ وَ يَسْتَمْسِكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَي وَ يَعْتَصِمَ بِحَبْلِ اللَّهِ الْمَتِينِ فَلْيُوَالِ عَلِيّاً بَعْدِي وَ لْيُعَادِ عَدُوَّهُ وَ لْيَأْتَمَّ بِالْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ مِنْ وُلْدِهِ فَإِنَّهُمْ خُلَفَائِي وَ أَوْصِيَائِي وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَي الْخَلْقِ بَعْدِي وَ سَادَةُ أُمَّتِي وَ قَادَةُ الْأَتْقِيَاءِ إِلَي الْجَنَّةِ حِزْبُهُمْ حِزْبِي وَ حِزْبِي حِزْبُ اللَّهِ وَ حِزْبُ أَعْدَائِهِمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ‌⁽²⁾.

«6»

لي، [الأمالي] للصدوق مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي اصْطَفَانِي وَ اخْتَارَنِي وَ جَعَلَنِي رَسُولًا وَ أَنْزَلَ عَلَيَّ سَيِّدَ الْكُتُبِ فَقُلْتُ إِلَهِي وَ سَيِّدِي إِنَّكَ أَرْسَلْتَ مُوسَي إِلَي فِرْعَوْنَ فَسَأَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيراً تَشُدُّ بِهِ عَضُدَهُ وَ تُصَدِّقُ بِهِ قَوْلَهُ وَ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا سَيِّدِي وَ إِلَهِي أَنْ تَجْعَلَ لِي مِنْ أَهْلِي وَزِيراً تَشُدُّ بِهِ عَضُدِي فَجَعَلَ اللَّهُ لِي عَلِيّاً وَزِيراً وَ أَخاً وَ جَعَلَ الشَّجَاعَةَ فِي قَلْبِهِ وَ أَلْبَسَهُ الْهَيْبَةَ عَلَي عَدُوِّهِ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِي وَ صَدَّقَنِي وَ أَوَّلُ مَنْ وَحَّدَ اللَّهَ مَعِي وَ إِنِّي سَأَلْتُ ذَلِكَ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ فَأَعْطَانِيهِ فَهُوَ سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ اللُّحُوقُ بِهِ سَعَادَةٌ وَ الْمَوْتُ فِي طَاعَتِهِ شَهَادَةٌ وَ اسْمُهُ فِي التَّوْرَاةِ مَقْرُونٌ إِلَي اسْمِي وَ زَوْجَتُهُ الصِّدِّيقَةُ الْكُبْرَي ابْنَتِي وَ ابْنَاهُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ابْنَايَ وَ هُوَ وَ هُمَا وَ الْأَئِمَّةُ بَعْدَهُمْ حُجَجُ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ بَعْدَ النَّبِيِّينَ وَ هُمْ أَبْوَابُ الْعِلْمِ فِي أُمَّتِي مَنْ تَبِعَهُمْ نَجَا مِنَ النَّارِ وَ مَنِ اقْتَدَي بِهِمْ هُدِيَ إِلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ لَمْ يَهَبِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَحَبَّتَهُمْ لِعَبْدٍ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ⁽³⁾.

همان طور که نافرمانی مرا نهی فرموده است و او را برادر، وزیر،وصی و وارث من قرار داد، و او از من است و من از او، دوست داشتن وی ایمان است و دشمنی با او کفر، دوستداراو دوستدار من است و دشمن وی دشمن من، و او مولای هر کسی است که من مولای اویم و من مولای هر مرد و زن مسلمان هستم، و من و او دو پدر این اُمّت هستیم.⁽⁴⁾

روایت 5

امالی صدوق: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکس دوست داشته باشد که سوار کشتی نجات شود و به عروۀ الوثقی و ریسمان محکم الهی چنگ زند، باید پس از من ولایت علی را پذیرفته، با دشمنش دشمنی کند و پیرو امامان هدایت گر از نسل او باشد، زیرا اینان جانشینان و اوصیای من و حجّت های خدا بر مردم پس از من هستند و سادات اُمّتم و جلودار پرهیزگارانند به سوی بهشت، حزبشان حزب من و حزب من حزب خداست و حزب دشمنان آن ها حزب شیطان است.⁽⁵⁾

روایت 6

امالی صدوق: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: همانا خدای تبارک و تعالی مرا برگزید و اختیار نموده و رسول گردانید و سیّد کتاب ها را بر من نازل فرمود، پس عرض کردم: ای خدا و سیّد و معبود من، تو موسی را به سوی فرعون فرستادی و او از تو درخواست نمود که برادرش هارون را با او همراه کنی تا وزیرش باشد و بازویش را بدو قوی گردانی و سخن او را به وی تصدیق کنی، من نیز ای خدا و سرورم از تو می خواهم از خاندانم وزیری برای من قرار دهی که بازوی مرا بدو قوی گردانی! پس خداوند علی علیه السّلام را وزیر و برادر من قرار داد و شجاعت را در دل وی افکند و هیبت او را در دل دشمنش افکند، و او نخستین کسی است که به من ایمان آورده تصدیقم نمود و اولین کسی است که به همراه من خدا را به یکتایی می پرستید و من او را از پروردگار عزّوجل در خواست نمودم و او وی را به من عطا فرمود، او سیّد اوصیاست و رسیدن به او و سعادت و مرگ در راه فرمانبرداریش شهادت است و در تورات نامش مقرون نام من است و همسرش صدّیقه کبری دخت من است و دو پسرش دو سرور جوانان اهل بهشت پسران منند، او و آن ها و امامان بعد از ایشان حجّت های خدا بر خلق او پس از پیامبرانند و آن ها دروازه های علم در اُمّت منند، هرکس دنباله رو آن ها باشد از آتش نجات می یابد و آن که به ایشان اقتدا کند به سوی صراط المستقیم رهنمون گردد، و خدای عزّوجل مهر آن ها را در دل بنده ای نیندازد مگر اینکه او را وارد بهشت کند.⁽⁶⁾

«7»

لي، [الأمالي] للصدوق مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَعَاشِرَ النَّاسِ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا وَ أَصْدَقُ مِنْهُ حَدِيثاً مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ رَبَّكُمْ جَلَّ جَلَالُهُ أَمَرَنِي أَنْ أُقِيمَ لَكُمْ عَلِيّاً عَلَماً وَ إِمَاماً وَ خَلِيفَةً وَ وَصِيّاً وَ أَنْ أَتَّخِذَهُ أَخاً وَ وَزِيراً مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِيّاً بَابُ الْهُدَي بَعْدِي وَ الدَّاعِي إِلَي رَبِّي وَ هُوَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَي اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِيّاً مِنِّي وُلْدُهُ وُلْدِي وَ هُوَ زَوْجُ حَبِيبَتِي أَمْرُهُ أَمْرِي وَ نَهْيُهُ نَهْيِي مَعَاشِرَ النَّاسِ عَلَيْكُمْ بِطَاعَتِهِ وَ اجْتِنَابِ مَعْصِيَتِهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِيّاً صِدِّيقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ فَارُوقُهَا وَ مُحَدَّثُهَا إِنَّهُ هَارُونُهَا وَ يُوشَعُهَا وَ آصَفُهَا وَ شَمْعُونُهَا إِنَّهُ بَابُ حِطَّتِهَا وَ سَفِينَةُ نَجَاتِهَا إِنَّهُ طَالُوتُهَا وَ ذُو قَرْنَيْهَا مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ مِحْنَةُ الْوَرَي وَ الْحُجَّةُ الْعُظْمَي وَ الْآيَةُ الْكُبْرَي وَ إِمَامُ أَهْلِ الدُّنْيَا وَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَي مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِيّاً مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ وَ عَلَي لِسَانِهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِيّاً قَسِيمُ النَّارِ لَا يَدْخُلُ النَّارَ وَلِيٌّ لَهُ وَ لَا يَنْجُو مِنْهَا عَدُوٌّ لَهُ وَ إِنَّهُ قَسِيمُ الْجَنَّةِ لَا يَدْخُلُهَا عَدُوٌّ لَهُ وَ لَا يُزَحْزِحُ‌⁽¹⁾عَنْهَا وَلِيٌّ لَهُ مَعَاشِرَ أَصْحَابِي قَدْ نَصَحْتُ لَكُمْ وَ بَلَّغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَ لكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ أَقُولُ قَوْلِي هَذَا وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَ لَكُمْ‌⁽²⁾.

«8»

مع، [معاني الأخبار] لي، [الأمالي] للصدوق الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ أَبِي بَشِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَقْبَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَالَ هَذَا سَيِّدُ الْعَرَبِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لَسْتَ سَيِّدَ الْعَرَبِ قَالَ أَنَا سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَرَبِ فَقُلْتُ وَ مَا السَّيِّدُ قَالَ مَنِ افْتُرِضَتْ طَاعَتُهُ كَمَا افْتُرِضَتْ طَاعَتِي‌⁽³⁾.

مع، [معاني الأخبار] السِّنَانِيُّ عَنِ الْعَلَوِيِّ عَنِ الْفَزَارِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ

روایت 7

امالی شیخ صدوق: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای مردم، چه کسی از خدا خوش سخن تر و راستگوتر است؟ ای مردم، همانا پروردگارتان جلّ جلاله مرا امر فرمود که علی را برایتان پیشوا، امام، جانشین و وصیّ قرار دهم و او را برادر و وزیر خویش گردانم؛ ای مردم: به یقین علی بعد از من دروازه هدایت و دعوت کننده به سوی پروردگار من است و او صالح المؤمنین است. و کیست خوش گفتارتر از آن کس که به سوی خدا دعوت نماید و کار نیک کند و گوید: من از مسلمانانم؟ ای مردم، به راستی علی از من است، فرزندانش فرزند من و او شوی دخت دلبند من است، فرمانش فرمان من و نهی اش نهی من است. ای مردم، باید از وی اطاعت کنید و از نافرمانیش پزهیز نمایید که اطاعت او اطاعت از من و نافرمانیش نافرمانی من؛ ای مردم، یقیناً علی صدِّیق این اُمّت و فاروق آن است و کسی است در این امت که ملائکه با او سخن می گویند. او هارون و یوشع و آصف و شمعون آن است، او «باب حطّه» و کشتی نجات آن است، او طالوت و ذوالقرنین آن است؛ ای مردم، او وسیله آزمایش مردم و حجّت عظمی و آیت کُبری و امام اهل دنیا و عروۀ الوثقی است؛ ای مردم، علی با حق است و حق با علی و بر زبانش؛ ای مردم، علی قسمت کننده دوزخ است، دوست او وارد آن نشود و دشمنش از آن نجات نیابد، او قسمت کننده بهشت است، دشمنش بدان راه نیابد و دوستدارش از آن کنار زده نشود؛ ای جماعت یاران من، من شما را اندرز داده رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ کردم لیکن شما نصیحت کنندگان را دوست نمی دارید، این را بگویم و از خدا برای خود و شما آمرزش طلب کنم.⁽⁴⁾

روایت 8

معانی الأخبار- امالی صدوق: عایشه گوید: نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودم که علی بن ابی طالب علیه السّلام آمد، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این سیّد و سرور عرب است. عرض کردم: یا رسول الله، مگر سیّد و سرور عرب شما نیستید؟! فرمود: من سیّد و سرور فرزندان آدم هستم و علی سیّد عرب است. عرض کردم:«سیّد» چیست؟ فرمود: کسی است که اطاعتش همچون اطاعت از من، واجب است.

عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنِ ابْنِ جُبَيْرٍ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.