بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 34

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 34: فتنه ها و محنت ها - 8

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

اشارة

بسم الله الرحمن الرحیم

بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار

تأليف العلم العلامة الحجة فخر الأمة المولي الشيخ محمدباقر المجلسي «قدس الله سره»

الجزء الرابع و الثلاثون

الفهرس

الباب الحادي والثلاثون :

سائر ماجرى من الفتن من غارات أصحاب معاوية على أعمال أمير المؤمنين عليه السّلام وتثاقل أصحابه عن نصرته وفرار بعضهم إلى معاوية ... 7

الباب الثاني والثلاثون : علة عدم تغيير أمير المؤمنين عليه السّلام بعض البدع في زمانه ... 167

الباب الثالث والثلاثون : نوادر ما وقع في أيام خلافته عليه السّلام وجوامع خطبه ونوادرها ... 183

الباب الرابع والثلاثون : الصحابة الذين كانوا على الحق ولم يفارقوا عليّاً عليه السّلام، وذكر بعض المخالفين والمنافقين ... 271

الباب الخامس والثلاثون : باب النوادر ... 327

الباب السادس والثلاثون : ذكر ماروي عنه عليه السّلام من الأشعار ... 395

تتمه کتاب الفتن و المحن - 8 / ادامه فتنه ها و محنت ها - 8

[الباب الحادی و الثلاثون] باب سائر ما جری من الفتن من غارات أصحاب معاویة علی أعماله علیه السلام و ... تثاقل أصحابه عن نصره و فرار بعضهم عنه إلی معاویة و شکایته علیه السلام عنهم و بعض النوادر

الأخبار

«901»

⁽¹⁾ قَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ أَبِي الْحَدِيدِ: إِنَّ قَوْماً بِصَنْعَاءَ كَانُوا مِنْ شِيعَةِ عُثْمَانَ، يُعَظِّمُونَ قَتْلَهُ، لَمْ يَكُنْ لَهُمْ نِظَامٌ وَ لَا رَأْسٌ، فَبَايَعُوا لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي مَا فِي أَنْفُسِهِمْ، وَ عَامِلُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي صَنْعَاءَ يَوْمَئِذٍ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ، وَ عَامِلُهُ عَلَي الْجَنَدِ سَعِيدُ بْنُ نِمْرَانَ. فَلَمَّا اخْتَلَفَ النَّاسُ عَلَي عَلِيٍّ بِالْعِرَاقِ، وَ قُتِلَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بِمِصْرَ، وَ كَثُرَتْ غَارَاتُ أَهْلِ الشَّامِ، تَكَلَّمُوا وَ دَعَوْا إِلَي الطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ، وَ مَنَعُوا الصَّدَقَاتِ، وَ أَظْهَرُوا الْخِلَافَ. فَكَتَبَ عُبَيْدُ اللَّهِ وَ سَعِيدٌ ذَلِكَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا وَصَلَ كِتَابُهُمَا سَاءَ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ أَغْضَبَهُ وَ كَتَبَ إِلَيْهِمَا:

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ سَعِيدِ بْنِ

باب سی و یکم :دیگر فتنه هایی که اتفاق افتاد از جمله حمله های معاویه بر بخش های تابع امیرالمؤمنین علیه السلام و گرانباری یارانش از یاری ایشان و فرار برخی از آنان به سوی معاویه و شکایت امام علیه السلام از آنان و برخی مباحث دیگر

روایات

روایت 901

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: قومی بودند در صنعاء از پیروان عثمان که کشتن او را امری ناپسند می‌پنداشتند ولی دارای نظام و رئیسی نبودند. اینان با وجود علاقه‌ای که در دل با عثمان داشتند با علی علیه السلام بیعت کرده بودند. عامل علی علیه السلام در این روزگار در صنعاء، عبید اللّه بن عباس، و عامل او در جَنَد، سعید بن نمران بود. چون مردم در عراق درباره علی اختلاف کردند و محمد بن ابی بکر در مصر کشته شد و اهل شام بر عراق حمله و تاراج آغاز کردند، اینان نیز که در یمن بودند به زبان آمدند و به طلب خون عثمان برخاستند و زکات ندادند و مخالفت خود را آشکار نمودند. پس عبیدالله و سعید جریان را در نامه ای برای امیرالمؤمنین نوشتند. وقتی که نامه آن دو رسید، بر علی علیه السلام گران آمد و خشم گرفت و در پاسخشان نوشت:

از عبد اللّه علی امیر المؤمنین به عبید اللّه بن عباس و سعید بن

نِمْرَانَ: سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْكُمَا، فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكُمَا اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّهُ أَتَانِي كِتَابُكُمَا تَذْكُرَانِ فِيهِ خُرُوجَ هَذِهِ الْخَارِجَةِ، وَ تُعَظِّمَانِ مِنْ شَأْنِهَا صَغِيراً، وَ تُكْثِرَانِ مِنْ عَدَدِهَا قَلِيلًا، وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ [نَخَبَ. خ] أَفْئِدَتِكُمَا، وَ صِغَرَ أَنْفُسِكُمَا، وَ تَبَابَ رَأْيِكُمَا، وَ سُوءَ تَدْبِيرِكُمَا، هُوَ الَّذِي أَفْسَدَ عَلَيْكُمَا مَنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْكُمَا فَاسِداً، وَ جَرَّأَ عَلَيْكُمَا مَنْ كَانَ عَنْ لِقَائِكُمَا جَبَاناً، فَإِذَا قَدِمَ رَسُولِي عَلَيْكُمَا، فَامْضِيَا إِلَي الْقَوْمِ حَتَّي تَقْرَءَا عَلَيْهِمْ كِتَابِي إِلَيْهِمْ، وَ تَدْعُوَاهُمْ: إِلَي حَظِّهِمْ وَ تَقْوَي رَبِّهِمْ، فَإِنْ أَجَابُوا حَمِدْنَا اللَّهَ وَ قَبِلْنَاهُمْ، وَ إِنْ حَارَبُوا اسْتَعَنَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِمْ وَ نَابَذْنَاهُمْ عَلَي سَوَاءٍ، إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ .

فَكَتَبَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَيْهِمْ:

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، إِلَي مَنْ شَاقَّ وَ غَدَرَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَدِ وَ صَنْعَاءَ:

أَمَّا بَعْدُ: فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكُمُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، الَّذِي لَا يُعَقَّبُ لَهُ حُكْمٌ، وَ لَا يُرَدُّ لَهُ قَضَاءٌ، وَ لا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ [أَمَّا بَعْدُ: فَقَدْ. خ] بَلَغَنِي تَحَزُّبُكُمْ وَ شِقَاقُكُمْ وَ إِعْرَاضُكُمْ عَنْ دِينِكُمْ، بَعْدَ الطَّاعَةِ وَ إِعْطَاءِ الْبَيْعَةِ وَ الْأُلْفَةِ، فَسَأَلْتُ أَهْلَ الدِّينِ الْخَالِصِ، وَ الْوَرَعِ الصَّادِقِ، وَ اللُّبِّ الرَّاجِحِ، عَنْ بَدْءِ مَخْرَجِكُمْ، وَ مَا نَوَيْتُمْ بِهِ وَ مَا أَحْمَشَكُمْ لَهُ ⁽¹⁾، فَحُدِّثْتُ عَنْ ذَلِكَ بِمَا لَمْ أَرَ لَكُمْ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْهُ عُذْراً مُبِيناً، وَ لَا مَقَالًا جَمِيلًا، وَ لَا حُجَّةً ظَاهِرَةً، فَإِذَا أَتَاكُمْ رَسُولِي فَتَفَرَّقُوا وَ انْصَرِفُوا إِلَي رِحَالِكُمْ أَعْفُ عَنْكُمْ، وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ ارْجِعُوا إِلَي الطَّاعَةِ، وَ أَصْفَحُ عَنْ جَاهِلِكُمْ، وَ أَحْفَظُ عَنْ قَاصِيكُمْ، وَ أَقُومُ فِيكُمْ بِالْقِسْطِ، وَ أَعْمَلُ فِيكُمْ بِحُكْمِ الْكِتَابِ. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا، فَاسْتَعِدُّوا لِقُدُومِ جَيْشٍ جَمِّ الْفُرْسَانِ، عَظِيمِ الْأَرْكَانِ، يَقْصِدُ لِمَنْ طَغَا وَ عَصَي فَتَطَحَّنُوا كَطَحْنِ الرَّحَي فَمَنْ أَحْسَنَ فَلِنَفْسِهِ،

نمران. سلام بر شما باد. من خدای یکتا را که معبودی جز او نیست نزد شما حمد و سپاس می‌گویم .

اما بعد، نامه شما به من رسید، از شورش این شورشگران یاد کرده بودید و در عین خُردی، بزرگشان جلوه داده بودید و در عین اندک‌مایگی، آنان را پرشمار فرض کردید. دانستم که بُزدلی، حقارت و پراکندگی رأی و سوء تدبیر شماست که جماعتی را که علیه شما کاری نمی کردند اینچنین بر شما شورانیده است و جماعتی را که جرئت رویارویی با شما را نداشتند در برابرتان قرار داده است. چون فرستاده من بیاید بر سر آن قوم بروید و نامه مرا بر آن ها بخوانید و آنان را به چیزی که خیر آن هاست و به ترس از پروردگارشان دعوت کنید. پس اگر اجابت کردند خدا را سپاس می‌گوییم و از آن ها می‌پذیریم و اگر سر پیکار داشتند، از خدا یاری می‌جوییم و عادلانه پیکار می‌کنیم، که خداوند خائنان را دوست ندارد. پس علی علیه السلام به ایشان نوشت:

از بنده خدا، علی امیر المؤمنین بر کسانی از مردم جند و صنعاء که جدایی گزیده‌اند و نیرنگ به کار بستند.

امّا بعد، حمد می‌کنم خدای یکتا را که هیچ معبودی جز او نیست. خداوندی که حکمش به تأخیر نیفتد و قضایش بازنگردد و مجرمان از خشمش نرهند. خبر رسید که گروهی جدا از دیگران ساخته‌اید و راه اختلاف پیموده‌اید و از دین خویش اعراض کرده‌اید پس از آنکه پیمان فرمانبرداری بسته‌اید و دست به شورش زده‌اید. از اهل خرد، و دینداران بی‌شائبه و پارسایان راست گفتار و راست کردار درباره آغاز شورش شما و آنچه در دل نهان کرده‌اید و آنچه موجب عصیان شما گشته سخن پرسیدم، چیزهایی که گفتند اعمال شورشگرانه شما را توجیه نمی‌کند و جایی برای عذری آشکار و کلامی در خور و دلیلی روشن باقی نمی‌گذارد. چون فرستاده من به نزد شما آمد فورا پراکنده شوید و به خانه‌های خود روید، شما را عفو می‌کنم. از خدا بترسید و به اطاعت بازآیید تا بر جاهلانتان ببخشایم و اشخاص دور از ماجرا را نیکو نگه دارم و در میان شما بساط عدل بگسترم و به کتاب خدا عمل کنم. و اگر سر برتافتید و اینچنین نکنید پس آماده پیکار باشید که سواران جنگجوی من در لشکری با سواران زیاد بر سر شما خواهند آمد و اهل طغیان و عصیان را گوشمالی خواهند داد و در زیر سنگ های آسیاب جنگ خردشان خواهند کرد. هر که نیکی کند به سود اوست

وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَ إِلَّا فَلَا يَحْمَدُ حَامِدٌ إِلَّا رَبَّهُ، وَ لَا يَلُومُ لَائِمٌ إِلَّا نَفْسَهُ، وَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ.

وَ وَجَّهَ الْكِتَابَ مَعَ رَجُلٍ مِنْ هَمْدَانَ: فَقَدَّمَ عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ فَلَمْ يُجِيبُوهُ إِلَي خَيْرٍ ⁽¹⁾

فقال لهم الهمداني: إني تركت أمير المؤمنين يريد آن يوجه يزيد بن قيس الأرحبي في جيش كثيف، فلم يمنعه إلا انتظار جوابكم فقالوا: نحن سامعون مطيعون، إن عزل عنا هذين الرجلين، عبيد الله وسعيدا.

وَ كَتَبَتْ تِلْكَ الْعِصَابَةُ إِلَي مُعَاوِيَةَ يُخْبِرُونَهُ بِمَا جَرَي، وَ بِطَاعَتِهِمْ [لَهُ]. فَلَمَّا قَدِمَ كِتَابُهُمْ، دَعَا مُعَاوِيَةُ بُسْرَ بْنَ أَرْطَاةَ الْعَامِرِيَّ وَ يُقَالُ: ابْنُ أَبِي أَرْطَاةَ وَ كَانَ قَاسِيَ الْقَلْبِ، فَظّاً، سَفَّاكاً لِلدِّمَاءِ، لَا رَأْفَةَ عِنْدَهُ وَ لَا رَحْمَةَ، وَ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ طَرِيقَ الْحِجَازِ وَ الْمَدِينَةِ وَ مَكَّةَ حَتَّي يَنْتَهِيَ إِلَي الْيَمَنِ، وَ قَالَ لَهُ: لَا تَنْزِلْ عَلَي بَلَدٍ أَهْلُهُ عَلَي طَاعَةِ عَلِيٍّ، إِلَّا بَسَطْتَ عَلَيْهِمْ لِسَانَكَ، حَتَّي يَرَوْا أَنَّهُمْ لَا نَجَاءَ لَهُمْ وَ أَنَّكَ مُحِيطٌ بِهِمْ، ثُمَّ اكْفُفْ عَنْهُمْ، وَ ادْعُهُمْ إِلَي الْبَيْعَةِ لِي، فَمَنْ أَبَي فَاقْتُلْهُ، وَ اقْتُلْ شِيعَةَ عَلِيٍّ حَيْثُ كَانُوا.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي، بَعَثَ بُسْراً فِي ثَلَاثَةِ آلَافٍ وَ قَالَ: سِرْ حَتَّي تَمُرَّ بِالْمَدِينَةِ، فَاطْرُدِ النَّاسَ، وَ أَخِفْ مَنْ مَرَرْتَ بِهِ، وَ انْهَبْ أَمْوَالَ كُلِّ مَنْ أَصَبْتَ لَهُ مَالًا مِمَّنْ لَمْ يَكُنْ فِي طَاعَتِنَا، فَإِذَا دَخَلْتَ الْمَدِينَةَ فَأَرِهِمْ أَنَّكَ تُرِيدُ أَنْفُسَهُمْ، وَ أَخْبِرْهُمْ أَنَّهُ لَا بَرَاءَةَ لَهُمْ عِنْدَكَ وَ لَا عُذْرَ، حَتَّي إِذَا ظَنُّوا أَنَّكَ مُوقِعٌ بِهِمْ، فَاكْفُفْ عَنْهُمْ، ثُمَّ سِرْ حَتَّي تَدْخُلَ مَكَّةَ، وَ لَا تَعَرَّضْ فِيهَا لِأَحَدٍ، وَ أَرْهِبِ النَّاسَ عَنْكَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ، وَ اجْعَلْهَا شَرْدَاتٍ، حَتَّي تَأْتِيَ صَنْعَاءَ وَ الْجَنَدَ، فَإِنَّ لَنَا بِهِمَا شِيعَةً، وَ قَدْ جَاءَنِي كِتَابُهُمْ.

و هر که بدی کند بر زیان اوست و پروردگار تو بر بندگان خود ستم روا ندارد. بدانید که هیچ ستاینده جز پروردگارش را نستاید و هیچ ملامت گر جز خود را ملامت نکند و السلام علیکم و رحمۀ الله.

نامه را با مردی از قبیله هَمدان فرستاد. فرستاده علی علیه السلام آمد و نامه را آورد ولی به خوبی او را پاسخ ندادند پس بازگشت و امام علیه السلام را از آن باخبر ساخت.

آن گروه نامه ای برای معاویه نوشتند و او را از ماجرا و اطاعت آنان از وی باخبر کردند. چون نامه به معاویه رسید، بسر بن ابی ارطاة را که مردی سخت دل و خونریز و بی‌رحم بود، فراخواند و راهی یمن نمود و فرمان داد که از راه حجاز و مکه و مدینه رود تا به یمن رسد و گفت که چون به مکانی رسیدی که مردمش در اطاعت علی بودند، نخست زبان برگشای و چنان تهدید کن که یقین کنند از تو رهایی نیابند و تو بر آن ها چیره خواهی شد. سپس اندکی از آنان دست بدار و به بیعت با من دعوت کن، و هر کس که سر برتافت بُکش و شیعیان علی را هر جا که یافتی بکش.

در روایت دیگری آمده است: او را با سه هزار سپاهی رهسپار نبرد کرد و به او گفت: همچنان برو تا به مدینه رسی. در راه که می‌روی مردم را از خانه‌هایشان بران و به هر جا که رسی وحشت برپا کن و به هر کس که می رسی اگر در اطاعت ما نبود اموالش تاراج کن. وقتی که به مدینه وارد شدی چنان بنمای که قصد کشتارشان داری و اعلام کن که هیچ یک از مردم شهر در نزد تو بی‌گناه نیستند و عذر کس نمی‌پذیری تا یقین کنند که آن ها را خواهی کشت. پس دست از ایشان بردار و از مدینه رهسپار مکه شو. در مکه متعرض کسی مشو ولی مردم میان مکه و مدینه را سخت بترسان و به هر سو آواره ساز. و همچنان می‌روی تا به صنعاء و جند رسی. ما در آنجا پیروانی داریم و نامه‌های آن ها به نزد من آمده است.

فَسَارَ بُسْرٌ حَتَّي أَتَي الْمَدِينَةَ، وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ هَدَّدَهُمْ وَ أَوْعَدَهُمْ، وَ بَعْدَ الشَّفَاعَةِ أَخَذَ مِنْهُمُ الْبَيْعَةَ لِمُعَاوِيَةَ، وَ جَعَلَ عَلَيْهَا أَبَا هُرَيْرَةَ، وَ أَحْرَقَ دُوراً كَثِيرَةً.

وَ خَرَجَ إِلَي مَكَّةَ، فَلَمَّا قَرُبَ مِنْهَا هَرَبَ قُثَمُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَامِلُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَيْهَا، وَ دَخَلَهَا بُسْرٌ فَشَتَمَ أَهْلَ مَكَّةَ وَ أَنَّبَهُمْ، ثُمَّ خَرَجَ عَنْهَا وَ اسْتَعْمَلَ عَلَيْهَا شَيْبَةَ بْنَ عُثْمَانَ، وَ أَخَذَ فِيهَا سُلَيْمَانَ وَ دَاوُدَ ابْنَيْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ فَذَبَحَهُمَا، وَ قَتَلَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ رِجَالًا وَ أَخَذَ أَمْوَالًا.

ثُمَّ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ وَ كَانَ يَسِيرُ وَ يُفْسِدُ فِي الْبِلَادِ، حَتَّي أَتَي صَنْعَاءَ، وَ هَرَبَ مِنْهَا عُبَيْدُ اللَّهِ وَ سَعِيدٌ، فَدَخَلَهَا وَ قَتَلَ فِيهَا نَاساً كَثِيراً، وَ كَانَ هَكَذَا يُفْسِدُ فِي الْبِلَادِ.

فَنَدَبَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَصْحَابَهُ لِبَعْثِ سَرِيَّةٍ فِي أَثَرِ بُسْرٍ فَتَثَاقَلُوا، وَ أَجَابَهُ جَارِيَةُ بْنُ قُدَامَةَ، فَبَعَثَهُ فِي أَلْفَيْنِ، فَشَخَصَ إِلَي الْبَصْرَةِ، ثُمَّ أَخَذَ طَرِيقَ الْحِجَازِ حَتَّي قَدِمَ يَمَنَ، وَ سَأَلَ عَنْ بُسْرٍ فَقِيلَ: أَخَذَ عَلَي بِلَادِ بَنِي تَمِيمٍ، فَقَالَ: أَخَذَ فِي دِيَارِ قَوْمٍ يَمْنَعُونَ أَنْفُسَهُمْ.

وَ بَلَغَ بُسْراً مَسِيرُ جَارِيَةَ فَانْحَدَرَ إِلَي الْيَمَامَةِ، وَ أَغَذَّ جَارِيَةُ السَّيْرَ، مَا يَلْتَفِتُ إِلَي مَدِينَةٍ مَرَّ بِهَا، وَ لَا أَهْلِ حِصْنٍ، وَ لَا يَعْرُجُ عَلَي شَيْ‌ءٍ؛ إِلَّا أَنْ يُرْمِلَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ مِنَ الزَّادِ، فَيَأْمُرَ أَصْحَابَهُ بِمُوَاسَاتِهِ. أَوْ يَسْقُطَ بَعِيرُ رَجُلٍ، أَوْ تَحْفَي دَابَّتُهُ، فَيَأْمُرَ أَصْحَابَهُ بِأَنْ يُعْقِبُوهُ، حَتَّي انْتَهَي إِلَي أَرْضِ الْيَمَنِ، فَهَرَبَتْ شِيعَةُ عُثْمَانَ، حَتَّي لَحِقُوا بِالْجِبَالِ، وَ اتَّبَعَهُمْ شِيعَةُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ تَدَاعَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، وَ أَصَابُوا مِنْهُمْ.

وَ مَرَّ [جَارِيَةُ] نَحْوَ بُسْرٍ، وَ بُسْرٌ يَفِرُّ مِنْ جِهَةٍ إِلَي جِهَةٍ، حَتَّي أَخْرَجَهُ مِنْ أَعْمَالِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ كُلِّهَا. فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ بِهِ، أَقَامَ جَارِيَةُ بِحَرَسَ نَحْواً مِنْ شَهْرٍ، حَتَّي اسْتَرَاحَ وَ أَرَاحَ أَصْحَابُهُ.

وَ وَثَبَ النَّاسُ بِبُسْرٍ فِي طَرِيقِهِ لَمَّا انْصَرَفَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْ جَارِيَةَ، لِسُوءِ

بُسر به راه افتاد تا به مدینه رسید و بر بالای منبر رفت و آنان را تهدید کرده و هشدار داد. و پس از شفاعت و میانجی گری، از آنان برای معاویه بیعت گرفت و ابوهریره را بر آنجا گماشت و خانه های بسیاری را به آتش کشید .

او راهی مکه شد. وقتی به نزدیکی مکه رسید قثم بن عباس که عامل علی علیه السلام در مکه بود، گریخت. بسر وارد مکه شد و زبان به دشنام اهل مکه گشود و آنان را هشدار و توبیخ داد سپس از آنجا بیرون آمد و شیبة بن عثمان را بر مکه گمارد. و سلیمان و داود دو پسر عبیدالله بن عباس را گرفته و سرشان را از تن جدا کرد و در راه مکه و مدینه شماری از مردان را کشت و اموال بسیاری را تاراج نمود.

سپس از مکه خارج شد درحالی که حرکت می کرد و در شهرها فساد برپا می کرد تا اینکه به صنعاء رسید و عبیدالله و سعید از آنجا گریختند. پس بسر وارد صنعاء شد و مردمان بسیاری را به قتل رساند و اینچنین در شهرها فساد برپا کرد.

علی علیه السلام از یارانش خواست که لشکری را به دنبال بسر روانه کنند، اما یارانش اظهار ناتوانی کردند، و جاریة بن قدامه درخواست امام را اجابت کرد. پس امام او را در سپاهی دو هزار نفری به سوی بصره روانه کرد. سپس راه حجاز را در پیش گرفته تا به یمن رسید. و از مردم پرسید که بسر به کدام سو رفته است. گفتند: راه بلاد بنی تمیم را در پیش گرفته است. گفت: به میان قومی رفته است که می توانند از خود دفاع کنند.

بسر را از راهی که جاریه در پیش گرفته بود خبر دادند، پس بسر به سوی یمامه حرکت کرد. جاریة بن قدامه شتابان در طلب بسر به حرکت آمد در راه به هیچ شهر و هیچ دژ که از آنجا می‌گذشت نپرداخت. و بر چیزی بالا نرفت. هر زمان که توشه همراهانش به پایان می‌رسید دیگران را می‌گفت از توشه خود به او دهند و هرگاه شتر کسی در راه می‌ماند یا مرکبش سم می‌سایید دیگران را می‌گفت تا او را بر مرکب خود نشانند. پس به راه افتاد تا به بلاد یمن رسید. پیروان عثمان گریخته به کوهستان ها رسیده بودند. و پیروان علی به دنبال آنان رفتند و از هر سو بر آنان تاختند و جمعی را کشتند.

جاریه به سوی بسر به راه افتاد و بسر از هر سویی به سوی دیگر می گریخت تا اینکه او را از همه مناطق تابع علی علیه السلام بیرون راند. هنگامی که این اقدامات را انجام داد حدود یک ماه در حرس اقامت کردند تا خود و یارانش استراحت کنند .

بسر در راه هنگامی که از دست جاریه بازمی گشت، به سبب رفتار ناشایست

سِيرَتِهِ وَ فَظَاظَتِهِ وَ ظُلْمِهِ وَ غَشْمِهِ. وَ أَصَابَ بَنُو تَمِيمٍ ثِقْلًا مِنْ ثِقْلِهِ فِي بِلَادِهِمْ.

فَلَمَّا رَجَعَ بُسْرٌ إِلَي مُعَاوِيَةَ قَالَ: أَحْمَدُ اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنِّي سِرْتُ فِي هَذَا الْجَيْشِ أَقْتُلُ عَدُوَّكَ ذَاهِباً وَ جَائِياً، لَمْ يَنْكُبَ رَجُلٌ مِنْهُمْ نَكْبَةً. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: اللَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ لَا أَنْتَ. وَ كَانَ الَّذِي قَتَلَ بُسْرٌ فِي وَجْهِهِ ذَلِكَ، ثَلَاثِينَ أَلْفاً، وَ حَرَقَ قَوْماً بِالنَّارِ.

قَالَ: وَ دَعَا عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي بُسْرٍ فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ بُسْراً بَاعَ دِينَهُ بِالدُّنْيَا، وَ انْتَهَكَ مَحَارِمَكَ، وَ كَانَتْ طَاعَةُ مَخْلُوقٍ فَاجِرٍ، آثَرَ عِنْدَهُ مِنْ طَاعَتِكَ، اللَّهُمَّ فَلَا تُمِتْهُ حَتَّي تَسْلُبَهُ عَقْلَهُ، وَ لَا تُوجِبْ لَهُ رَحْمَتَكَ، وَ لَا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ.

اللَّهُمَّ الْعَنْ بُسْراً وَ عَمْراً وَ مُعَاوِيَةَ، وَ لْيَحُلَّ عَلَيْهِمْ غَضَبُكَ، وَ لْتَنْزِلْ بِهِمْ نَقِمَتُكَ، وَ لْيُصِبْهُمْ بَأْسُكَ وَ رِجْزُكَ الَّذِي لَا تَرُدُّهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ.

فَلَمْ يَلْبَثْ بُسْرٌ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا يَسِيراً، حَتَّي وَسْوَسَ وَ ذَهَبَ عَقْلُهُ. وَ كَانَ يَهْذِي بِالسَّيْفِ وَ يَقُولُ: أَعْطُونِي سَيْفاً أَقْتُلْ بِهِ. لَا يَزَالُ يُرَدِّدُ ذَلِكَ حَتَّي اتَّخَذَ لَهُ سَيْفاً مِنْ خَشَبٍ، وَ كَانُوا يُدْنُونَ مِنْهُ الْمِرْفَقَةَ، فَلَا يَزَالُ يَضْرِبُهَا حَتَّي يُغْشَي عَلَيْهِ، فَلَبِثَ كَذَلِكَ إِلَي أَنْ مَاتَ.

بيان

[قال ابن الأثير] في [مادّة «نخب من»] النهاية: فيه «بئس العون علي الدّين قلب نخيب، و بطن رغيب».

النخيب: الجبان الّذي لا فؤاد له.

و قيل: الفاسد العقل.

قوله عليه السلام: «لا يعقب له حكم» تضمين لقوله تعالي: لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ .

و قال البيضاوي: أي لا رادّ له. و حقيقته الذي يعقب الشي‌ء بالإبطال.

و درشت خویی و ظلم و ستمش مورد تعرض مردم قرار گرفت. و بنوتمیم در سرزمینشان با گروهی از لشکر او برخورد کردند.

چون نزد معاویه رسید گفت: ای امیر المؤمنین سپاس خدا را که با این لشکر که به من داده بودی رفتم. و دشمنانت را هم در رفتن و هم در بازگشتن کشتم. از این سپاه حتی یک تن آسیب ندید. معاویه گفت که این خواست خدا بود نه تو. شمار کسانی که بسر در این سفر رفت و بازگشت، کشته بود سی هزار تن بود. قومی را نیز به آتش سوخت.

راوی گوید: علی علیه السلام بسر را نفرین کرده بود و فرمود: بار خدایا بسر دینش را به دنیایش فروخت و حرمت های تو را ناچیز شمرد اطاعت یک مخلوق فاجر را بر آنچه در نزد توست برتری نهاد. خدایا او را نمیران تا عقلش را از او بستانی و رحمت خویش را نصیب او نگردان و نه ساعتی از روز را. خداوندا بسر و عمرو، و معاویه را لعنت کن و غضب خود بر ایشان بفرست و خشم خویش نصیبشان گردان. آن خشم و عذابی که از ستمکاران بازنمی‌داری بر آنان فرود آور.

چندان طولی نکشید که بسر پس از آن دچار وسواس گردید و دیوانه شد. بسر هذیان می‌گفت، و می‌گفت شمشیر مرا بیاورید تا با آن بکشم. برایش شمشیری از چوب ساختند و نزدیک پشتی او گذاشتند. بسر شمشیر چوبین بر می‌گرفت و با آن بر آن پشتی می‌زد و می‌زد تا بیهوش می‌افتاد و بر همین حال بود تا مُرد. ⁽¹⁾

توضیح

ابن اثیر در ماده «نخب من» در نهایۀ گوید: بئس العون علی الدین قلب نخیب و بطن رغیب. یعنی: چه بد یاوری برای دین است، قلب بزدل و شکمِ گنده. «النخیب» ترسویی که دل ندارد. و گفته شده: به معنای کسی است که عقلش فاسد گردد. فرموده امام علیه السلام: «لا یعقب له حکم» تضمین این فرموده خداوند است: «لا معقّب لحکمه»⁽²⁾

{برای حکم او هیچ بازدارنده ای نیست.} بیضاوی گوید: یعنی هیچ بازدارنده ای برای آن نیست. و در حقیقت به معنای کسی است که چیزی را با باطل کردن تعقیب می کند.

و منه قيل لصاحب الحقّ: معقّب؛ لأنّه يقفو غريمه للاقتضاء. انتهي.

و أحمشت الرجل: أغضبته.

قوله عليه السلام «و أحفظ عن قاصيكم»؛ أي أذبّ و أدفع عن حريم من بعد و غاب.

قال في القاموس: المحافظة: الذّب عن المحارم. و الحفيظة: الحميّة و الغضب. و قال: قصي عنه: بعد، فهو قصيّ و قاص.

«و الشّردات» لم يذكر في اللغة هذا الجمع و الشرد: التفريق. و في بعض النسخ: «سروات» [و هو] جمع سراة. [و هو] الطريق، أي وسطه. كناية عن جعلها خرابا خالية عن أهلها. و قال في القاموس: الجند بالتحريك: بلد باليمن. و قال: أرملوا، أي: نفد زادهم. و قال: الحفا: رقّة القدم. و الخفّ و الحافر. حفي يحفي حفا فهو حف و حاف. و قال: أعقب زيد عمرا: ركبا بالنوبة. و قال: تداعي العدو: أقبل.

أقول: و ذكر الثقفي في كتاب الغارات مفصّل القصص التي أوردناها محملة ⁽¹⁾

والحديث التالي رواه تحت الرقم: (٢٥٩) ص ٦٢٠.

وَ رُوِيَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ، قَالَ: خَرَجَ بُسْرٌ مِنْ مَكَّةَ، وَ اسْتَعْمَلَ عَلَيْهَا شَيْبَةَ بْنَ عُثْمَانَ، ثُمَّ مَضَي يُرِيدُ الْيَمَنَ، فَلَمَّا جَاوَزَ مَكَّةَ رَجَعَ قُثَمُ بْنُ الْعَبَّاسِ إِلَي مَكَّةَ فَغَلَبَ عَلَيْهَا.

وَ كَانَ بُسْرٌ إِذَا قَرُبَ مِنْ مَنْزِلٍ، تَقَدَّمَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّي يَأْتِيَ أَهْلَ الْمَاءِ فَيُسَلِّمُ فَيَقُولُ: مَا تَقُولُونَ فِي هَذَا الْمَقْتُولِ بِالْأَمْسِ عُثْمَانَ؟ فَإِنْ قَالُوا: قُتِلَ

و از همین رو به صاحب حق گفته شده: «معقّب» : زیرا او بدهکارش را برای گرفتن حقش دنبال می کند. پایان سخن.

و «أحمشت الرجل» یعنی: آن مرد را خشمگین کرد. «و احفظ عن قاصیکم» بدین معنی است که: از حریم کسانی که دور و غائب بودند دفاع و پاسداری می کنم.

در قاموس آمده است: «المحافظه» یعنی پاسداری از محارم. و «الحفیظۀ» یعنی تعصب و خشم. و گوید: قصی عنه: یعنی دور شد پس او «قصیّ» و «قاصی» است.

«الشردات» این صیغه جمع در لغت ذکر نشده است. و «الشرد» به معنای پراکنده ساختن است. و در برخی نسخه ها «سروات» آمده است که آن جمع «سراۀ» است که به معنای راه می باشد یعنی میانه راه. کنایه از این است که آن را ویران و خالی از سکنه می کند. و در قاموس آمده است: «الجَنَد» شهری در یمن است. و «ارملوا» یعنی توشه آنان تمام شد. و «الحفا» به معنای ساییدگی پا و سُم است. حفی یحفی حفّاً فهو حف و حاف. و گوید: أعقب زیدٌ عمراً یعنی: زید با عمر در سوار شدن به نوبت پرداخت. و گوید: «تداعی العدوّ» یعنی دشمن روی آورد.

مؤلف: ثقفی در کتاب الغارات داستانی را که ما به صورت خلاصه آوردیم، ذکر کرده است. ⁽²⁾

از ولید بن هشام روایت شده که گوید: بسر از مکه بیرون آمد، شیبة بن عثمان را در آنجا به امارت نهاد. سپس آهنگ یمن کرد. چون از مکه دور شد قثم بن عباس به مکه بازگردید و بر آن غلبه یافت.

بسر به هر منزلی که می‌رسید یکی از یاران خود را به نزد مردمی که بر سر آب گرد آمده بودند می‌فرستاد، آن مرد سلام می‌کرد و می‌پرسید: درباره آن مردی که چندی پیش کشته شد، یعنی عثمان، چه نظر دارید؟ اگر می‌گفتند:

مَظْلُوماً. لَمْ يَعْرِضْ لَهُمْ. وَ إِنْ قَالُوا كَانَ مُسْتَوْجِباً لِلْقَتْلِ. قَالَ: ضَعُوا السِّلَاحَ فِيهِمْ. فَلَمْ يَزَلْ عَلَي ذَلِكَ حَتَّي دَخَلَ صَنْعَاءَ. فَهَرَبَ مِنْهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ، وَ كَانَ وَالِياً لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَيْهَا، وَ اسْتَخْلَفَ عُمَرَ بْنَ أَرَاكَةَ فَأَخَذَهُ بُسْرٌ، فَضَرَبَ عُنُقَهُ. وَ أَخَذَ ابْنَيْ عُبَيْدِ اللَّهِ فَذَبَحَهُمَا عَلَي دَرَجِ صَنْعَاءَ، وَ ذَبَحَ فِي آثَارِهِمَا مِائَةَ شَيْخٍ مِنْ أَبْنَاءِ فَارِسَ. وَ ذَلِكَ؛ أَنَّ الْغُلَامَيْنِ كَانَا فِي مَنْزِلِ أُمِّ النُّعْمَانِ بِنْتِ بُزُرْجَ، امْرَأَةٍ مِنَ الْأَبْنَاءِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْكَلْبِيِّ وَ لُوطِ بْنِ يَحْيَي، أَنَّ ابْنَ قَيْسٍ قَدِمَ عَلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَأَخْبَرَهُ بِخُرُوجِ بُسْرٍ، فَنَدَبَ [عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ] النَّاسَ فَتَثَاقَلُوا عَنْهُ، فَقَالَ:

أَ تُرِيدُونَ أَنْ أَخْرُجَ بِنَفْسِي فِي كَتِيبَةٍ تَتْبَعُ كَتِيبَةً فِي الْفَيَافِي وَ الْجِبَالِ؟ ذَهَبَ وَ اللَّهِ مِنْكُمْ أُولُو النُّهَي وَ الْفَضْلِ، الَّذِينَ كَانُوا يُدْعَوْنَ فَيُجِيبُونَ، وَ يُؤْمَرُونَ فَيُطِيعُونَ، لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَخْرُجَ عَنْكُمْ، فَلَا أَطْلُبَ بِنَصْرِكُمْ مَا اخْتَلَفَ الْجَدِيدَانِ.

فَقَامَ جَارِيَةُ بْنُ قُدَامَةَ فَقَالَ: أَنَا أَكْفِيكَهُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ [لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ] أَنْتَ لَعَمْرِي لَمَيْمُونُ النَّقِيبَةِ، حَسَنُ النِّيَّةِ، صَالِحُ الْعَشِيرَةِ. وَ نَدَبَ مَعَهُ أَلْفَيْنِ، وَ قَالَ بَعْضُهُمْ: أَلْفاً وَ أَمَرَهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْبَصْرَةِ وَ يَضُمَّ إِلَيْهِ مِثْلَهُمْ.

فَشَخَصَ جَارِيَةُ، وَ خَرَجَ مَعَهُ [عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ] يُشَيِّعُهُ، فَلَمَّا وَدَّعَهُ قَالَ:

اتَّقِ اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ، وَ لَا تَحْتَقِرْ مُسْلِماً وَ لَا مُعَاهَداً، وَ لَا تَغْصِبَنَّ مَالًا وَ لَا وَلَداً وَ لَا دَابَّةً، وَ إِنْ حَفِيتَ وَ تَرَجَّلْتَ، وَ صَلِّ الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا.

فَقَدِمَ جَارِيَةُ الْبَصْرَةَ، وَ ضَمَّ إِلَيْهِ مِثْلَ الَّذِي مَعَهُ، ثُمَّ أَخَذَ طَرِيقَ الْحِجَازِ حَتَّي قَدِمَ الْيَمَنَ. وَ لَمْ يَغْصِبْ أَحَداً، وَ لَمْ يَقْتُلْ أَحَداً إِلَّا قَوْماً ارْتَدُّوا بِالْيَمَنِ، فَقَتَلَهُمْ وَ حَرَقَهُمْ، وَ سَأَلَ عَنْ طَرِيقِ بُسْرٍ، فَقَالُوا: أَخَذَ عَلَي بِلَادِ بَنِي تَمِيمٍ، فَقَالَ: أَخَذَ فِي دِيَارِ قَوْمٍ يَمْنَعُونَ أَنْفُسَهُمْ. فَانْصَرَفَ جَارِيَةُ فَأَقَامَ بِحَرَسَ.

مظلوم کشته شد متعرض آن ها نمی‌شد، اگر می‌گفتند: سزاوار کشتن بود، می‌گفت: اینان را طعمه تیغ کنید. و او بر همین منوال بود تا به صنعاء رسید. عبید اللّه بن عباس والی علی علیه السلام بر صنعاء گریخت. عبید اللّه بن عباس، عمرو بن اراکه را به جای خود نهاد، بسر او را گرفت و گردن زد و پسران عبید اللّه بن عباس را در راه صنعاء سر برید و از پی آن ها صد تن از مشایخ را که همه از ایرانی‌زادگان بودند سر برید. زیرا آن دو پسر در خانه ام نعمان دختر بزرج (بزرگ) که زن یکی از ایرانیان بود پنهان شده بودند.

و با اسنادش از کلبی و لوط بن یحیی ازدی نقل شده که: ابن قیس نزد علی علیه السلام آمد و او را از خروج بسر خبر داد. علی علیه السلام مردم را به جنگ دعوت کرد ولی مردم اظهار ملالت کردند. علی علیه السلام فرمود:

آیا می‌خواهید من خود با گروه اندکی بیرون آیم و از پی گروهی اندک کوه ها و بیابان ها را بپیمایم؟! به خدا قسم مردان خردمند و صاحبان فضیلت از میان شما رفته‌اند، مردانی که چون به پیکار خوانده می‌شدند پاسخ می‌دادند و چون آنان را فرمان می‌دادم اطاعت می‌کردند. قصدم این است که از میان شما بروم و تا زنده‌ام دست یاری پیش شما دراز نکنم.

جاریة بن قدامه بر خاست و گفت: یا امیر المؤمنین، من به ندای تو پاسخ می‌دهم. علی علیه السلام به او گفت: به خدا سوگند، تو مردی خجسته سیرت و پاک نیت و از خاندانی صالح هستی. آن‌گاه دو هزار تن را با او روانه کرد. بعضی گفته اند: هزار نفر را روانه کرد و او را گفت به بصره رود تا همین شمار بر او افزوده گردد.

جاریه در حرکت آمد و علی علیه السلام به مشایعت او از شهر بیرون شد. به هنگام وداع گفت:

از خدایی که سرانجامت به نزد اوست بترس. مباد که مسلمان یا معاهدی را خوار بشماری و مبادا که مال کسی یا فرزند کسی یا ستور کسی را به زور بستانی هر چند برهنه پای یا پیاده باشی و نمازها را به وقت ادا کن.

جاریه به بصره رفت و به تعداد سپاهش افرادی به او ملحق شدند و از آنجا راه حجاز در پیش گرفت. جاریه در راه نه مال کسی را غصب کرد و نه کسی را کشت مگر جماعتی را که در یمن مرتد شده بودند که آنان را کشت و به آتش سوخت .

جاریه از مردم پرسید که بسر به کدام سو رفته است، گفتند به بلاد بنی تمیم. گفت به میان قومی رفته است که می توانند از خود دفاع کنند. جاریه بازگشت و در حرس اقامت کرد.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ: وَ مِنْ حَدِيثِ الْكُوفِيِّينَ عَنْ نُمَيْرِ بْنِ وَعْلَةَ عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ قَالَ: قَدِمَ زُرَارَةُ بْنُ قَيْسٍ فَخَبَرَ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ بِالْقُدْمَةِ الَّتِي خَرَجَ فِيهَا بُسْرٌ، فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ:

أَمَّا بَعْدُ، أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَوَّلَ فُرْقَتِكُمْ، وَ بَدْءَ نَقْصِكُمْ، ذَهَابُ أُوْلِي النُّهَي وَ أَهْلِ الرَّأْيِ مِنْكُمْ، الَّذِينَ كَانُوا يُلْقَوْنَ فَيَصْدُقُونَ، وَ يَقُولُونَ فَيَعْدِلُونَ، وَ يُدْعَوْنَ فَيُجِيبُونَ، وَ أَنَا وَ اللَّهِ قَدْ دَعَوْتُكُمْ عَوْداً وَ بَدْءاً وَ سِرّاً وَ جِهَاراً وَ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ الْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ، فَمَا يَزِيدُكُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَاراً وَ إِدْبَاراً. أَ مَا تَنْفَعُكُمُ الْعِظَةُ وَ الدُّعَاءُ إِلَي الْهُدَي وَ الْحِكْمَةِ؟! وَ إِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ وَ يُقِيمُ أَوَدَكُمْ، وَ لَكِنِّي وَ اللَّهِ لَا أُصْلِحُكُمْ بِفَسَادِ نَفْسِي، وَ لَكِنْ أَمْهِلُونِي قَلِيلًا، فَكَأَنَّكُمْ وَ اللَّهِ بِامْرِئٍ قَدْ جَاءَكُمْ، يَحْرُمُكُمْ وَ يُعَذِّبُكُمْ، فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ كَمَا يُعَذِّبُكُمْ.

إِنَّ مِنْ ذُلِّ الْمُسْلِمِينَ وَ هَلَاكِ الدِّينِ، أَنَّ ابْنَ أَبِي سُفْيَانَ يَدْعُو الْأَرَاذِلَ وَ الْأَشْرَارَ فَيُجَابُ، وَ أَدْعُوكُمْ وَ أَنْتُمُ الْأَفْضَلُونَ الْأَخْيَارُ، وَ تَدَافَعُونَ، مَا هَذَا بِفِعْلِ الْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾.

إِنَّ بُسْرَ بْنَ أَبِي أَرْطَاةَ وُجِّهَ إِلَي الْحِجَازِ، وَ مَا بُسْرٌ لَعَنَهُ اللَّهُ؟ لِيَنْتَدِبَ إِلَيْهِ مِنْكُمْ عِصَابَةٌ حَتَّي تَرُدُّوهُ عَنْ سُنَنِهِ، فَإِنَّمَا خَرَجَ فِي سِتِّمِائَةٍ أَوْ يَزِيدُونَ.

قَالَ: فَأَسْكَتَ الْقَوْمُ مَلِيّاً لَا يَنْطِقُونَ.

فَقَالَ: مَا لَكُمْ مُخْرَسُونَ لَا تُكَلِّمُونَ؟.

فَذَكَرَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِيرَةَ، عَنْ مُسَافِرِ بْنِ عَفِيفٍ، قَالَ: قَامَ أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَوْفٍ الْأَزْدِيُّ، فَقَالَ: إِنْ سِرْتَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، سِرْنَا مَعَكَ!! فَقَالَ: اللَّهُمَّ مَا لَكُمْ

ابراهیم گوید: از روایت کوفیان از نمیر بن وعله از ابو ودّاک روایت شده که گوید: زرارة بن قیس شاذی نزد علی علیه السلام آمد و او را از شمار لشکر بسر خبر داد. علی علیه السلام بر منبر رفت و حمد و ثنای خداوندی به جای آورد، سپس فرمود:

اما بعد، ای مردم، سر آغاز پراکندگی و ابتدای نقصان شما از زمانی بود که خردمندان و اهل رأی از میان شما رفتند. آنان که اگر چیزی می‌گفتند راست می‌گفتند و عادلانه سخن می گفتند و چون آنان را به یاری می‌خواندم اجابت می‌کردند. من شما را بارها و بارها، در نهان و آشکار، در شب و در روز، در بامداد و شامگاه فراخواندم نه تنها به دعوت من پاسخ ندادید که هر چه بیشتر پراکنده شدید و رو در گریز نهادید. آیا اندرز و دعوت به هدایت و حکمت شما را سود نمی‌کند؟ من نیک می‌دانم که چه چیز شما را به صلاح می‌آورد و کژیتان را راستی می‌بخشد. ولی من - به خدا سوگند - نمی‌خواهم با به فساد کشیدن خویش شما را به صلاح آورم. اندکی مرا واگذارید، گویی مردی را می‌بینم که بر سر شما می‌آید که محرومتان می‌دارد و شکنجه‌تان می‌دهد، خداوند هم او را عذاب می‌کند آنچنان که او شما را عذاب می‌کند.

هرآینه این ذلت و خواری مسلمانان و هلاک دین است که پسر ابو سفیان اراذل و اشرار را فراخواند و آنان پاسخش دهند و من شما را که مردمی فاضل و از خوبان هستید فراخوانم و شما سرباز می زنید. این عمل، عمل پرهیزگاران نیست.

بسر بن ابی ارطاة رهسپار حجاز شده، این بسر مگر کیست؟ خدایش لعنت کناد. باید که جمعی از شما آماده پیکار شوند تا او را از کشتار و تاراجش بازدارند. همه سپاه او ششصد تن است یا اندکی بیشتر.

مردم مدتی دراز همچنان خاموش ماندند و هیچ نگفتند.

علی علیه السلام فرمود: شما را چه می‌شود؟ آیا لال شده‌اید که نمی توانید سخن بگویید .

از حارث بن حصیره از مسافر بن عفیف نقل شده که: ابو بردة بن عوف ازدی برخاست و گفت: یا امیر المؤمنین اگر تو خود رهسپار پیکار شوی با تو می‌آییم!. علی علیه السلام فرمود: بار خدایا! اینان چه می‌گویند.

مَا سَدَدْتُمْ لِمَقَالِ الرُّشْدِ [أَ] فِي مِثْلِ هَذَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَخْرُجَ؟! إِنَّمَا يَخْرُجُ فِي مِثْلِ هَذَا، رَجُلٌ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنْ فُرْسَانِكُمْ وَ شُجْعَانِكُمْ، وَ لَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدَعَ الْجَنَدَ وَ الْمِصْرَ وَ بَيْتَ الْمَالِ وَ جِبَايَةَ الْأَرْضِ وَ الْقَضَاءَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَ النَّظَرَ فِي حُقُوقِ النَّاسِ، ثُمَّ أَخْرُجَ فِي كَتِيبَةٍ أَتْبَعُ أُخْرَي فِي فَلَوَاتٍ وَ شُغُفِ الْجِبَالِ، هَذَا وَ اللَّهِ الرَّأْيُ السَّوْءُ. وَ اللَّهِ لَوْ لَا رَجَائِي الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِهِمْ، لَوْ قَدْ حُمَّ لِي لِقَاؤُهُمْ، لَقَرَّبْتُ رِكَابِي، ثُمَّ لَشَخَصْتُ عَنْكُمْ، فَلَا أَطْلُبُكُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَ شِمَالٌ، فَوَ اللَّهِ إِنَّ فِرَاقَكُمْ لَرَاحَةٌ لِلنَّفْسِ وَ الْبَدَنِ ⁽¹⁾.

فَقَامَ إِلَيْهِ جَارِيَةُ بْنُ قُدَامَةَ السَّعْدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَا أَعْدَمَنَا اللَّهُ نَفْسَكَ، وَ لَا أَرَانَا فِرَاقَكَ، إِنَّا لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَسَرِّحْنِي إِلَيْهِمْ.

قَالَ: فَتَجَهَّزْ فَإِنَّكَ مَا عَلِمْتُ مَيْمُونُ النَّقِيبَةِ.

وَ قَامَ إِلَيْهِ وَهْبُ بْنُ مَسْعُودٍ الْخَثْعَمِيُّ فَقَالَ: أَنَا أَنْتَدِبُ إِلَيْهِمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ: فَانْتَدِبْ بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ.

فَنَزَلَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنِ الْمِنْبَرِ] وَ دَعَا جَارِيَةَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَسِيرَ إِلَي الْبَصْرَةِ. فَخَرَجَ مِنْهَا فِي أَلْفَيْنِ، وَ نَدَبَ مَعَ الْخَثْعَمِيِّ مِنَ الْكُوفَةِ أَلْفَيْنِ [وَ] قَالَ لَهُمَا: اخْرُجَا فِي طَلَبِ بُسْرٍ حَتَّي تَلْحَقَاهُ، [وَ] أَيْنَمَا لَحِقْتُمَاهُ فَنَاجِزَاهُ، فَإِذَا الْتَقَيْتُمَا، فَجَارِيَةُ عَلَي النَّاسِ. فَخَرَجَا فِي طَلَبِ بُسْرٍ، وَ الْتَقَيَا بِأَرْضِ الْحِجَازِ، فَذَهَبَا فِي طَلَبِ بُسْرٍ.

وَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِيرَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ: لَمَّا بَلَغَ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ دُخُولُ بُسْرٍ الْحِجَازَ، وَ قَتْلُهُ ابْنَيْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ، وَ قَتْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمَدَانِ وَ مَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، بَعَثَنِي بِكِتَابٍ فِي أَثَرِ جَارِيَةَ بْنِ قُدَامَةَ، قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَهُ أَنَّ بُسْراً ظَهَرَ عَلَي صَنْعَاءَ وَ أَخْرَجَ عُبَيْدَ اللَّهِ مِنْهَا وَ ابْنَ نِمْرَانَ، فَخَرَجْتُ بِالْكِتَابِ حَتَّي لَحِقْتُ بِجَارِيَةَ فَفَضَّهُ فَإِذَا فِيهِ:

از چه روی سخن درست بر زبان نمی‌آورند؟ آیا برای کاری اینچنین باید من از شهر بیرون آیم. برای این کار یکی از سواران دلیرتان را که بدان رضا دهید کافی است. شایسته نیست که من کار لشکر و امور ملک و بیت المال و جمع‌آوری خراج و داوری در میان مسلمانان و نظر در حقوق مردم را رها کنم و با یک دسته از سواران در پی یک دسته دیگر از این بیابان به آن کوه و از آن کوه به این بیابان در تاخت وتاز آیم. به خدا این اندیشه‌ای ناپسند است. به خدا سوگند اگر نه این بود که امید در آن بسته‌ام که روزگاری بار دیگر با ایشان رو به رو شوم هرآینه پای در رکاب می‌کردم از میان شما می‌رفتم و هرگز- تا باد شمال و جنوب می‌وزد - یاد از شما نمی‌کردم زیرا دوری از شما مرا راحت جان است و آسایش تن.

جاریة بن قدامه سعدی - رحمه اللّه - بر خاست و گفت: یا امیر المؤمنین، خدا تو را از ما نستاند، خدا ما را به فراقت مبتلا نکند. من آماده پیکار آن قوم هستم، مرا روانه دار. علی علیه السلام به او فرمود: آماده شو که تا جایی می‌دانم تو مردی خجسته سیرت بوده‌ای. وهب بن مسعود هم بر پای خاست و گفت: یا امیر المؤمنین، من نیز آماده پیکارم. علی علیه السلام فرمود: خدا تو را برکت عطا کند تو نیز آماده نبرد شو.

امام از منبر به زیر آمد و جاریة بن قدامه را پیش خواند و فرمود که رهسپار بصره شود و با دو هزار تن بیرون آید. خثعمی نیز دو هزار تن از کوفه بسیج کرد. علی علیه السلام به آن دو گفت: در طلب بسر بن ابی ارطاة بیرون روید. در هر جا که به او رسیدید پیکار را آغاز کنید و اگر به هم رسیدید جاریة ابن قدامه فرمانده باشد. این دو در طلب بسر بیرون آمدند. وهب بن مسعود از کوفه بیرون شد و جاریه به بصره رفت و از بصره رهسپار نبرد شد. در سرزمین حجاز به هم رسیدند و به طلب بسر در حرکت آمدند .

از حارث بن حصیره از عبد الرحمن بن عبید روایت شده که گوید: چون به علی علیه السلام خبر رسید که بسر به سرزمین حجاز داخل شده و پسران عبید اللّه بن عباس و عبد اللّه بن عبد المدان و مالک بن عبد اللّه را کشته است، مرا با نامه‌ای در پی جاریة بن قدامه فرستاد و هنوز خبر چیره شدن بسر بر صنعاء و بیرون کردن عبید اللّه و ابن نمران را از آنجا نشنیده بود. من نامه را بر گرفتم و به جاریه پیوستم. جاریه نامه را گشود و چنین خواند:

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي بَعَثْتُكَ فِي وَجْهِكَ الَّذِي وَجَّهْتُ لَهُ، وَ قَدْ أَوْصَيْتُكَ بِتَقْوَي اللَّهِ، وَ تَقْوَي رَبِّنَا جِمَاعُ كُلِّ خَيْرٍ، وَ رَأْسُ كُلِّ أَمْرٍ، وَ تَرَكْتُ أَنْ أُسَمِّيَ لَكَ الْأَشْيَاءَ بِأَعْيَانِهَا، وَ إِنِّي أُفَسِّرُهَا حَتَّي تَعْرِفَهَا، سِرْ عَلَي بَرَكَةِ اللَّهِ، حَتَّي تَلْقَي عَدُوَّكَ، وَ لَا تَحْتَقِرْ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أَحَداً، وَ لَا تُسَخِّرَنَّ بَعِيراً وَ لَا حِمَاراً، وَ إِنْ تَرَجَّلْتَ وَ حُبِسْتَ، وَ لَا تَسْتَأْثِرَنَّ عَلَي أَهْلِ الْمِيَاهِ بِمِيَاهِهِمْ، وَ لَا تَشْرَبَنَّ مِنْ مِيَاهِهِمْ إِلَّا بِطِيبِ أَنْفُسِهِمْ، وَ لَا تَسْبِي مُسْلِماً وَ لَا مُسْلِمَةً، وَ لَا تُظْلِمُ مُعَاهَداً وَ لَا مُعَاهَدَةً، وَ صَلِّ الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا، وَ اذْكُرِ اللَّهَ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ احْمِلُوا رَاجِلَكُمْ، وَ تَأَسَّوْا عَلَي ذَاتِ أَيْدِيكُمْ وَ أَغِذَّ السَّيْرَ حَتَّي تَلْحَقَ بِعَدُوِّكَ فَتُجْلِيَهُمْ عَنْ بِلَادِ الْيَمَنِ وَ تَرُدَّهُمْ صَاغِرِينَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ ⁽¹⁾

وفي الغارات: ولا تسب.

وَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ: كَانَ وَائِلُ بْنُ حُجْرٍ عِنْدَ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ بِالْكُوفَةِ، وَ كَانَ يَرَي رَأْيَ عُثْمَانَ، فَاسْتَأْذَنَ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ لِيَذْهَبَ إِلَي بِلَادِهِ، ثُمَّ يَرْجِعَ إِلَيْهِ عَنْ قَرِيبٍ، فَخَرَجَ إِلَي بِلَادِ قَوْمِهِ: وَ كَانَ عَظِيمَ الشَّأْنِ فِيهِمْ، وَ كَانَ النَّاسُ بِهَا أَحْزَاباً، فَشِيعَةٌ تَرَي رَأْيَ عُثْمَانَ، وَ أُخْرَي تَرَي رَأْيَ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ. فَكَانَ وَائِلٌ هُنَاكَ، حَتَّي دَخَلَ بُسْرٌ صَنْعَاءَ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ:

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ شِيعَةَ عُثْمَانَ بِبِلَادِنَا شَطْرُ أَهْلِهَا، فَاقْدِمْ عَلَيْنَا فَإِنَّهُ لَيْسَ بِحَضْرَمَوْتَ رَجُلٌ يَرُدُّكَ عَنْهَا: فَأَقْبَلَ إِلَيْهَا بُسْرٌ بِمَنْ مَعَهُ حَتَّي دَخَلَهَا، فَزَعَمَ أَنَّ وَائِلًا اسْتَقْبَلَ بُسْراً، فَأَعْطَاهُ عَشَرَةَ آلَافٍ، وَ أَنَّهُ كَلَّمَهُ فِي حَضْرَمَوْتَ. فَقَالَ لَهُ: مَا تُرِيدُ؟ قَالَ: أُرِيدُ أَنْ أَقْتُلَ رُبْعَ حَضْرَمَوْتَ. قَالَ: إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ ذَلِكَ فَاقْتُلْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ ثُوَابَةَ؛ لَرَجُلٌ فَهِيمٌ، كَانَ مِنَ الْمُقَاوَلَةِ الْعِظَامِ. وَ كَانَ لَهُ عَدُوّاً، فِي رَأْيِهِ مُخَالِفاً. فَجَاءَهُ بُسْرٌ حَتَّي أَحَاطَ بِحِصْنِهِ، وَ كَانَ بِنَاءً مُعْجَباً لَمْ يُرَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ

اما بعد، تو را به همان راهی که در پیش گرفته‌ای فرستاده‌ام. تو را به ترس از خدا وصیت می‌کنم و ترس از پروردگارمان که مجموعه همه خیرات و رأس هر کاری است. پیش از این، همه چیز را عینا برای تو نگفتم و اکنون آن ها را شرح می‌دهم باشد که آن را دریابی. به برکت و یاری خداوند به پیش برو تا به دشمن برسی. مبادا کسی از بندگان خدا را تحقیر کنی یا شتر و خر کسی را به زور بستانی اگر چه پیاده و برهنه پای باشی و چون بر سر آبی رسی خود را بر صاحبان آن آب ترجیح مده و تا خشنود نباشند از آبشان منوش و مرد و زن مسلمانی را اسیر مکن و بر مرد و زن غیر مسلمانی که تحت حمایت حکومت اسلام هستند ستم روا مدار و نماز خود به وقت بگزار و خدا را در شب و روز یاد کن. پیادگان خود را سوار کن و از هر چه دارید به دیگران که ندارند سهمی دهید. و در رفتن شتاب کن تا با دشمنت رو به روی شوی. آنان را از بلاد یمن بران و خوار و زبون بازگردان - إن شاء اللّه - سلام و رحمت و برکات خدا بر تو باد. ⁽²⁾

فضیل بن خدیج گوید: وائل بن حجر در کوفه نزد علی علیه السلام بود و او از پیروان عثمان بود. از علی علیه السلام رخصت خواست که به دیار خویش رود و کارهای خویش به صلاح آرد و پس از اندک درنگ بازگردد. وائل به میان قوم خود رفت و او در میان قوم از شأن و منزلت بالایی برخوردار بود. مردم در آنجا چند دسته بودند دسته‌ای طرفداران عثمان بودند و دسته‌ای از یاران علی علیه السلام. وائل در آنجا بماند تا بسر به صنعاء داخل شد. پس در نامه‌ای به او نوشت: اما بعد، طرفداران عثمان در بلاد ما نیمی از مردم هستند، به سوی ما روی بیاور زیرا در حضرموت مانعی بر سر راه خود نخواهی یافت و کسی تو را به رنج نخواهد افکند. بسر با یاران خویش به حضرموت راند و داخل شد. پس گمان شد که وائل بن حجر بسر بن ابی ارطاة را استقبال کرد و دو هزار دینار به او داد و در باب حضرموت با او سخن گفت و پرسید که در حضرموت چه خواهد کرد؟ بسر گفت: یک چهارم مردم حضرموت را خواهم کشت. وائل بن حجر گفت اگر می‌خواهی یک چهارم مردم را بکشی، عبد اللّه بن ثوابه را بکش که در آنجا مردی بزرگ است و از بزرگان یمن، و وائل با او سخت مخالفت می‌ورزید. بسر بیامد تا دژ او در محاصره گرفت. این دژ بنایی شگفت داشت که کسی در آن زمان

مِثْلُهُ، فَدَعَاهُ إِلَيْهِ فَنَزَلَ، وَ كَانَ لِلْقَتْلِ آمِناً، فَلَمَّا نَزَلَ، قَالَ: اضْرِبُوا عُنُقَهُ. قَالَ لَهُ: أَ تُرِيدُ قَتْلِي؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ فَدَعْنِي أَتَوَضَّأُ وَ أُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ. قَالَ: افْعَلْ مَا أَحْبَبْتَ. فَاغْتَسَلَ وَ تَوَضَّأَ، وَ لَبِسَ ثِيَاباً بَيْضَاءَ، وَ صَلَّي رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَالِمٌ بِأَمْرِي. فَقَدِمَ فَضَرَبَ عُنُقَهُ وَ أَخَذَ مَالَهُ.

وَ بَلَغَ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ، مُظَاهَرَةُ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ شِيعَةَ عُثْمَانَ، عَلَي شِيعَتِهِ، وَ مُكَاتَبَتُهُ بُسْراً، فَحَبَسَ وَلَدَيْهِ عِنْدَهُ.

وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّ جَارِيَةَ أَغَذَّ السَّيْرَ فِي طَلَبِ بُسْرٍ، مَا يَلْتَفِتُ إِلَي مَدِينَةٍ مَرَّ بِهَا، وَ لَا أَهْلِ حِصْنٍ، حَتَّي انْتَهَي إِلَي بِلَادِ الْيَمَنِ، فَهَرَبَتْ شِيعَةُ عُثْمَانَ فَلَحِقُوا بِالْجِبَالِ، وَ اتَّبَعَهُ عِنْدَ ذَلِكَ شِيعَةُ عَلِيٍّ وَ تَدَاعَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَ أَصَابُوا مِنْهُمْ.

وَ خَرَجَ جَارِيَةُ فِي أَثَرِ الْقَوْمِ، وَ تَرَكَ الْمَدَائِنَ أَنْ يَدْخُلَهَا، وَ مَضَي نَحْوَ بُسْرٍ. فَمَضَي بُسْرٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ حِينَ بَلَغَهُ أَنَّ الْجَيْشَ [قَدْ] أَقْبَلَ وَ أَخَذَ طَرِيقاً عَلَي الْجَوْفِ، وَ تَرَكَ الطَّرِيقَ الَّذِي أَقْبَلَ مِنْهُ. وَ بَلَغَ ذَلِكَ جَارِيَةَ فَاتَّبَعَهُ حَتَّي أَخْرَجَهُ مِنَ الْيَمَنِ كُلِّهَا، وَ وَاقَعَهُ فِي أَرْضِ الْحِجَازِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ بِهِ، أَقَامَ بِحَرَسَ نَحْواً مِنْ شَهْرٍ، حَتَّي اسْتَرَاحَ وَ أَرَاحَ أَصْحَابَهُ، وَ سَأَلَ عَنْ بُسْرٍ فَقِيلَ إِنَّهُ بِمَكَّةَ فَسَارَ نَحْوَهُ.

وَ وَثَبَ النَّاسُ بِبُسْرٍ حِينَ انْصَرَفَ؛ لِسُوءِ سِيرَتِهِ، وَ اجْتَنَبَهُ النَّاسُ بِمِيَاهِ الطَّرِيقِ، وَ فَرَّ النَّاسُ عَنْهُ لِغَشْمِهِ وَ ظُلْمِهِ.

وَ أَقْبَلَ جَارِيَةُ حَتَّي دَخَلَ مَكَّةَ، وَ خَرَجَ بُسْرٌ مِنْهَا يَمْضِي قِبَلَ الْيَمَامَةِ، فَقَامَ جَارِيَةُ عَلَي مِنْبَرِ مَكَّةَ، وَ قَالَ:

بَايَعْتُمْ مُعَاوِيَةَ؟ قَالُوا: أَكْرَهَنَا. قَالَ: أَخَافُ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلي شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ قُومُوا فَبَايِعُوا. قَالُوا: لِمَنْ نُبَايِعُ رَحِمَكَ اللَّهُ، وَ قَدْ هَلَكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ لَا نَدْرِي مَا صَنَعَ النَّاسُ بَعْدُ؟ قَالَ: وَ مَا عَسَي

همانند آن ندیده بود. بسر، عبد اللّه را فراخواند، او نیز که خود را از کشتن در امان می‌دانست فرود آمد. چون بیامد، بسر گفت: گردنش را بزنند. عبد اللّه گفت: می‌خواهی مرا بکشی گفت: آری. گفت: حال که چنین است مرا رخصت ده که وضویی بسازم و دو رکعت نماز بخوانم. بسر گفت: هر چه خواهی چنان کن. عبد اللّه غسلی کرد و وضو گرفت و جامه‌ای سفید پوشید و دو رکعت نماز به جای آورد، و گفت: بار خدایا تو به کار من آگاهی. بسر پای پیش نهاد و گردنش بزد و اموالش را تاراج کرد.

خبر به علی علیه السلام رسید که وائل بن حجر شیعه عثمان را بر ضد شیعه او یاری کرده است و با بسر مکاتبه داشته است. علی علیه السلام نیز دو فرزند او را حبس کرد.

عبد الرحمن بن عبید گوید: جاریة بن قدامه شتابان در طلب بسر به حرکت آمد در راه به هیچ شهر و هیچ دژ که از آنجا می‌گذشت نپرداخت. تا به بلاد یمن رسید. پیروان عثمان گریخته به کوهستان ها رسیده بودند. در این حال شیعیان علی همراه جاریه شدند و از به تعقیب ایشان پرداختند و از هر سو بر آنان تاختند و جمعی را کشتند.

جاریه به تعقیب آنان پرداخت و به هیچ شهری در نیامد و همچنان در پی بسر می‌تاخت. بسر از حضرموت رفت و چون شنید که سپاه جاریه در پی اوست راه بگردانید و از راه جوف بازگردید، نه از راهی که از آن آمده بود. جاریه خبر یافت و از پی او تاخت تا او را از سراسر یمن به سرزمین حجاز راند و در آنجا با او درآویخت. جاریه چون بسر بن ابی ارطاة را گوشمالی چنین داد در حرس درنگ کرد و خود و یارانش بیاسودند. و از مسیر بسر بن ابی ارطاة پرسید. گفتند: در مکه است. جاریه رهسپار مکه شد. بسر که در راه می‌رفت به سبب رفتار ناشایستش مورد تعرض مردم قرار گرفت. مردمی که بر سر آب ها گرد می‌آمدند از رویارویی با او پرهیز می‌کردند و از او می‌گریختند. به خاطر ظلم و ستمش.

جاریه آمد تا به مکه رسید، بسر از مکه بیرون آمده به طرف یمامه رفت جاریه در مکه به منبر شد و گفت:

آیا با معاویه بیعت کرده اید؟ گفتند: ما را به اکراه واداشتند. جاریه گفت: می ترسم از آن گروه باشید که خداوند درباره آنان فرموده است: «وَإِذَا لَقُواْ الَّذِینَ آمَنُواْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْاْ إِلَی شَیَاطِینِهِمْ قَالُواْ إِنَّا مَعَکْمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ» ⁽¹⁾{و چون با کسانی که ایمان آورده‌اند برخورد کنند، می‌گویند: «ایمان آوردیم»، و چون با شیطانهای خود خلوت کنند، می‌گویند: «در حقیقت ما با شماییم، ما فقط [آنان را] ریشخند می‌کنیم.»} اکنون برخیزید و بیعت کنید. گفتند: خدایت رحمت کناد با چه کسی بیعت کنیم، که امیر المؤمنین شهید شده و ما هنوز نمی‌دانیم که مردم چه کرده‌اند. جاریه گفت: می‌پندارید

أَنْ يَصْنَعُوا، إِلَّا أَنْ يُبَايِعُوا لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قُومُوا فَبَايِعُوا. ثُمَّ اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ شِيعَةُ عَلِيٍّ فَبَايَعُوا.

وَ خَرَجَ مِنْهَا وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ، وَ قَدِ اصْطَلَحُوا عَلَي أَبِي هُرَيْرَةَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا بَلَغَهُمْ مَجِي‌ءُ جَارِيَةَ، تَوَارَي أَبُو هُرَيْرَةَ.

فَجَاءَ جَارِيَةُ وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ، وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ، وَ ذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَصَلَّي عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ تَوَفَّاهُ اللَّهُ، وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّاً، كَانَ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، عَاشَ بِقَدَرٍ، وَ مَاتَ بِأَجَلٍ. فَلَا يَهْنَأُ الشَّامِتُونَ، هَلَكَ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ، وَ أَفْضَلُ الْمُهَاجِرِينَ، وَ ابْنُ عَمِّ النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. أَمَا وَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، لَوْ أَعْلَمُ الشَّامِتَ مِنْكُمْ، لَتَقَرَّبْتُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِسَفْكِ دَمِهِ، وَ تَعْجِيلِهِ إِلَي النَّارِ، قُومُوا فَبَايِعُوا الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ. فَقَامَ النَّاسُ فَبَايَعُوا. وَ أَقَامَ يَوْمَهُ ذَلِكَ، ثُمَّ غَدَا مِنْهَا مُنْصَرِفاً إِلَي الْكُوفَةِ، وَ غَدَا أَبُو هُرَيْرَةَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، وَ رَجَعَ بُسْرٌ فَأَخَذَ عَلَي طَرِيقِ السَّمَاوَةِ حَتَّي أَتَي الشَّامَ.

قَالَ: وَ أَقْبَلَ جَارِيَةُ، حَتَّي دَخَلَ عَلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَضَرَبَ عَلَي يَدِهِ فَبَايَعَهُ وَ عَزَّاهُ. وَ قَالَ: مَا يُجْلِسُكَ؟ سِرْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ إِلَي عَدُوِّكَ قَبْلَ أَنْ يُسَارَ إِلَيْكَ.

فَقَالَ: لَوْ كَانَ النَّاسُ كُلُّهُمْ مِثْلَكَ، سِرْتُ بِهِمْ.

وَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِيدِ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ، وَ سَعِيدَ بْنَ نِمْرَانَ، قَدِمَا عَلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ كَانَ عُبَيْدُ اللَّهِ عَامِلَهُ عَلَي صَنْعَاءَ، وَ سَعِيدٌ عَامِلَهُ عَلَي الْجَنَدِ، خَرَجَا هَارِبَيْنِ مِنْ بُسْرٍ، وَ أَصَابَ [بُسْرٌ] ابْنَيْ عُبَيْدِ اللَّهِ، لَمْ يُدْرِكَا الْحِنْثَ، فَقَتَلَهُمَا.

قَالَ: وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَجْلِسُ كُلَّ يَوْمٍ فِي مَوْضِعٍ مِنَ الْمَسْجِدِ الْأَعْظَمِ، يُسَبِّحُ بِهِ بَعْدَ الْغَدَاةِ إِلَي طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَلَمَّا طَلَعَتْ، نَهَضَ إِلَي الْمِنْبَرِ، فَضَرَبَ

که چه کرده‌اند جز آنکه با حسن بن علی علیه السلام بیعت کرده‌اند؟ برخیزید و بیعت کنید. سپس شیعیان علی گرد آمدند و بیعت کردند.

جاریه از مکه بیرون آمد و به مدینه وارد شد. مردم مدینه مصالحه کرده بودند که ابو هریره بر مردم در نماز امامت کند. چون خبر آمدن جاریه به مدینه رسید ابو هریره متواری شد.

جاریه به شهر در آمد و بر منبر فرا رفت و حمد و ثنای پروردگار به جای آورد و رسول خدا صلی الله علیه و آله را یاد کرد و بر ایشان درود فرستاد، سپس گفت: ای مردم، علی علیه السلام در آن روز که زاده شد و در آن روز که خدایش میرانید و در آن روز که برای روز بازپسین زنده شود، بنده‌ای از بندگان صالح خدا بود. آن قدر که مقدّر او بود بزیست و چون زمانش سر آمد رخت به جهان دیگر کشید. بر شماتت کنندگان گوارا مباد مرگ سرور مسلمانان و برترین مهاجران و پسر عمّ پیامبر صلی الله علیه و آله. سوگند به آنکه خدایی جز او نیست اگر بدانم چنین شماتت کننده‌ای در میان شما هست برای تقرب به خدای عزّ و جل، خونش را می‌ریزم و هر چه زودتر رهسپار دوزخش می‌نمایم. برخیزید و با حسن بن علی علیه السلام بیعت کنید. مردم برخاستند و بیعت کردند. جاریه آن روز را در مدینه ماند و فردا به کوفه بازگردید. ابو هریره صبح هنگام بر مردم [مدینه] نماز امامت کرد. بسر نیز برگشت و راه سماوه در پیش گرفت تا به شام رفت.

جاریه بیامد تا بر حسن بن علی علیه السلام داخل شد و دست بر دست او زد و بیعت کرد آن‌گاه به او تسلیت گفت. و گفت: از چه نشسته‌ای؟ خدایت رحمت کناد حرکت کن. و ما را به سوی دشمنت ببر پیش از آنکه دشمن به سوی تو آید. حسن علیه السلام گفت: اگر همه مردم همانند تو بودند آنان را به جنگ بسیج می‌کردم.

قاسم بن ولید گوید: عبید اللّه بن عباس و سعید بن نمران نزد علی علیه السلام آمدند. عبید اللّه عامل او در صنعاء، و سعید عامل او در جند بود. این دو از بسر بن ابی ارطاة گریخته بودند. و بسر دو پسر عبید اللّه بن عباس را که هنوز به حد بلوغ نرسیده بودند، بیافت و کشت.

گوید: امیر المؤمنین هر روز بعد از نماز صبح در جایی از مسجد اعظم می‌نشست و تسبیح می‌گفت تا آفتاب سر می‌زد. چون آفتاب سر زد بر خاست و بر منبر رفت و با

بِإِصْبَعَيْهِ عَلَي رَاحَتِهِ وَ هُوَ يَقُولُ: مَا هِيَ إِلَّا الْكُوفَةُ أَقْبِضُهَا وَ أَبْسُطُهَا [ثُمَّ أَنْشَدَ]:

لَعَمْرُ أَبِيكَ الْخَيْرِ يَا عَمْرُو أَنَّنِي *** عَلَي وَضَرٍ مِنْ ذَا الْإِنَاءِ قَلِيلٍ

وَ مِنْ حَدِيثِ بَعْضِهِمْ: أَنَّهُ قَالَ: إِنْ لَمْ تَكُونِي إِلَّا أَنْتِ تَهُبُّ أَعَاصِيرُكِ، فَقَبَّحَكِ اللَّهُ.

ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ! أَلَا إِنَّ بُسْراً قَدْ أَطْلَعَ الْيَمَنَ وَ هَذَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ، وَ سَعِيدُ بْنُ نِمْرَانَ، قَدِمَا عَلَيَّ هَارِبَيْنِ، وَ لَا أَرَي هَؤُلَاءِ إِلَّا ظَاهِرِينَ عَلَيْكُمْ؛ لِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَي بَاطِلِهِمْ، وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ، وَ طَاعَتِهِمْ لِإِمَامِهِمْ، وَ مَعْصِيَتِكُمْ لِإِمَامِكُمْ، وَ أَدَاءِهِمُ الْأَمَانَةَ إِلَي صَاحِبِهِمْ، وَ خِيَانَتِكُمْ إِيَّايَ، وَلَّيْتُ فُلَاناً فَخَانَ وَ غَدَرَ، وَ احْتَمَلَ فَيْ‌ءَ الْمُسْلِمِينَ إِلَي مَكَّةَ، وَ وَلَّيْتُ فُلَاناً فَخَانَ وَ غَدَرَ، وَ فَعَلَ مِثْلَهَا، فَصِرْتُ لَا آتَمِنُكُمْ عَلَي عِلَاقَةِ سَوْطٍ.

وَ إِنْ نَدَبْتُكُمْ إِلَي السَّيْرِ إِلَي عَدُوِّكُمْ فِي الصَّيْفِ، قُلْتُمْ أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخِ الْحَرُّ عَنَّا، وَ إِنْ نَدَبْتُكُمْ فِي الشِّتَاءِ، قُلْتُمْ أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخِ الْقَرُّ عَنَّا.

اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّونِي، وَ سَئِمْتُهُمْ وَ سَئِمُونِي، فَأَبْدِلْنِي بِهِمْ مَنْ هُوَ خَيْرٌ لِي مِنْهُمْ، وَ أَبْدِلْهُمْ بِي مَنْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ مِنِّي. اللَّهُمَّ أَمِثْ قُلُوبَهُمْ مَيْثَ الْمِلْحِ فِي الْمَاءِ ⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

لَا أَرَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ إِلَّا ظَاهِرِينَ عَلَيْكُمْ بِتَفَرُّقِكُمْ عَنِ حَقِّكُمْ، وَ اجْتِمَاعِهِمْ عَلَي بَاطِلِهِمْ، فَإِذَا كَانَ عَلَيْكُمْ إِمَامٌ يَعْدِلُ فِي الرَّعِيَّةِ، وَ يَقْسِمُ بِالسَّوِيَّةِ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا؛ فَإِنَّ النَّاسَ لَا يُصْلِحُهُمْ إِلَّا إِمَامٌ بَرُّ أَوْ فَاجِرٌ. فَإِنْ كَانَ بَرّاً فَلِلرَّاعِي وَ الرَّعِيَّةِ، وَ إِنْ كَانَ فَاجِراً عَبَدَ الْمُؤْمِنُ رَبَّهُ فِيهَا، وَ عَمِلَ فِيهَا الْفَاجِرُ إِلَي أَجَلِهِ.

دو انگشت خود بر کف دست خویش زد و گفت: جز این کوفه که بست و گشاد آن با من است چیزی برای من نمانده است و این شعر را خواند:

بعضی گویند که آن حضرت گفت: ای کوفه اگر جز تو که طوفان حوادث در تو می‌غرد نباشد، خدایت زشت روی گرداناد.

سپس امیر المؤمنین فرمود: ای مردم، بدانید که بسر بر یمن چیره شده و این دو عبید اللّه بن عباس و سعید بن نمران‌اند که گریخته و نزد من آمده‌اند. به یقین این قوم بر شما غلبه خواهند یافت، زیرا آنان در یاری عقیده باطل خویش دست اتحاد به هم داده‌اند و شما در عین حقانیت پراکنده شده‌اید، آن ها از پیشوای خود اطاعت کنند و شما از پیشوای خود فرمان نمی‌برید، آن ها امانتی را که به حفظ آن تعهد کرده‌اند به فرمانروای خود نیک ادا کنند و شما در ادای آن به من خیانت می‌کنید. فلان را در فلان شهر امارت می‌دهم ولی خیانت می‌کند و خراج مسلمانان را می‌رباید و به نزد معاویه می‌برد. دیگری در جای دیگر همین گونه خیانت می‌کند. آنسان که دیگر اعتماد نمی‌کنم که بند بی‌ارزش تازیانه‌ای را هم به دست شما بسپارم.

اگر در تابستان به پیکارتان می‌خوانم، گویید، بگذار تا گرما از سرِ ما برود و اگر در زمستان شما را به جنگ می‌خوانم گویید ما را مهلت ده تا سرما به پایان آید.

بار خدایا من از ایشان ملول شده‌ام و ایشان از من، من از ایشان خسته گشته‌ام و ایشان از من. مرا به جای اینان یارانی بده بهتر از اینان، و اینان را به جای من فرمانروایی ده بدتر از من. خدایا دلها یشان بفرسای آنسان که نمک در آب فرساید.

عبد اللّه حارث بن سلیمان از پدرش روایت کند که گفت: علی علیه السلام می‌گفت:

به یقین این قوم بر شما غلبه یابند زیرا شما با آنکه بر حقید، پراکنده‌اید و آنان با آنکه بر باطل‌اند متحدند. اگر در میان شما والیی باشد که نسبت به رعیت عدالت ورزد و اموال را به تساوی تقسیم کند، پس به سخن او گوش فرا دهید و فرمانش برید. مردمان را به صلاح نیاورد جز والی چه نیک باشد و چه بد. اگر نیکو والیی باشد هم به سود خود اوست و هم به سود رعیتش و اگر بد باشد بنده مؤمن در حکومت او پروردگارش را عبادت کند و فاجر نیز تا زمان مرگ در آن بهره مند باشد.

[أَلَا] وَ إِنَّكُمْ سَتُعْرَضُونَ بَعْدِي عَلَي سَبِّي وَ الْبَرَاءَةِ مِنِّي، فَمَنْ سَبَّنِي فَهُوَ فِي حِلٍّ مِنْ سَبِّي، وَ لَا يَتَبَرَّأْ مِنِّي، فَإِنَّ دِينِيَ الْإِسْلَامُ ⁽¹⁾

ورواه أيضا السيد الرضي رحمه الله في المختارة: (٥٥) من كتاب نهج البلاغة.

وللحديث مصادر أخر يجدها الباحث في المختار: (٣٦٥) وما بعده من كتاب نهج السعادة: ج ٢ ص ٦٩٥ وما يليها.

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، أَنَّ النَّاسَ تَلَاقَوْا وَ تَلَاوَمُوا، وَ مَشَتِ الشِّيعَةُ بَعْضُهَا إِلَي بَعْضٍ، وَ لَقِيَ أَشْرَافُ النَّاسِ بَعْضُهُمْ بَعْضاً، فَدَخَلُوا عَلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَقَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اخْتَرْ مِنَّا رَجُلًا، ثُمَّ ابْعَثْ مَعَهُ إِلَي هَذَا الرَّجُلِ جُنْداً، حَتَّي يَكْفِيَكَ أَمْرَهُ، وَ مُرْنَا بِأَمْرِكَ فِيمَا سِوَي ذَلِكَ، فَإِنَّكَ لَنْ تَرَي مِنَّا شَيْئاً تَكْرَهُهُ مَا صَحِبْتَنَا. قَالَ: فَإِنِّي قَدْ بَعَثْتُ رَجُلًا إِلَي هَذَا الرَّجُلِ، لَا يَرْجِعُ أَبَداً حَتَّي يَقْتُلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ، أَوْ يَنْفِيَهُ، وَ لَكِنِ اسْتَقِيمُوا لِي فِيمَا آمُرُكُمْ بِهِ، وَ أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ مِنْ غَزْوِ الشَّامِ وَ أَهْلِهِ.

فَقَامَ إِلَيْهِ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيُّ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ اللَّهِ لَوْ أَمَرْتَنَا بِالْمَسِيرِ إِلَي قُسْطَنْطِينِيَّةَ، رُومِيَةَ، مُشَاةً، حُفَاةً، عَلَي غَيْرِ عَطَاءٍ وَ لَا قُوتٍ، مَا خَالَفْتُكَ أَنَا وَ لَا رَجُلٌ مِنْ قَوْمِي. قَالَ: فَصَدَقْتُمْ جَزَاكُمُ اللَّهُ خَيْراً.

ثُمَّ قَامَ زِيَادُ بْنُ حَفْصَةَ، وَ وَعْلَةُ بْنُ مَخْدُوعٍ [وَ] قَالا: نَحْنُ شِيعَتُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، الَّتِي لَا تَعْصِيكَ، وَ لَا تُخَالِفُكَ، فَقَالَ: أَجَلْ أَنْتُمْ كَذَلِكَ. فَتَجَهَّزُوا إِلَي غَزْوِ الشَّامِ.

فَقَالَ النَّاسُ: سَمْعاً وَ طَاعَةً.

فَدَعَا [أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ] مَعْقِلَ بْنَ قَيْسٍ الرِّيَاحِيَّ، وَ سَرَّحَهُ فِي حَشْرِ النَّاسِ مِنَ السَّوَادِ إِلَي الْكُوفَةِ، [فَخَرَجَ مَعْقِلٌ لِإِنْفَاذِ أَمْرِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ امْتَثَلَ مَا أَمَرَهُ

شما را بعد از من وادارند تا مرا دشنام دهید و از من بیزاری جویید. آنکه مرا دشنام دهد در دشنام دادنم حلال می کنم. ولی مبادا که از من بیزاری جویید که من بر آیین اسلامم.

ابو عبد الرحمن سلمی گوید: مردم با یکدیگر دیدار کردند و زبان به ملامت یکدیگر گشودند و شیعیان به نزد یکدیگر رفتند. اشراف مردم گرد آمدند و نزد علی علیه السلام آمدند و گفتند: ای امیر المؤمنین از میان ما مردی برگزین و همراه او به سوی این مرد(معاویه) سپاهی روانه دار تا مگر کار او یکسره کند. و جز آن به هر چه خواهی ما را فرمان ده که تا زمانی که با تو هستیم کاری به خلاف میل تو نخواهیم کرد. علی علیه السلام فرمود: مردی را به پیکار او می‌فرستم که هرگز باز نمی‌گردد تا یکی از آن دو دیگری را بکشد یا از شهر براند ولی در آن زمان که شما را به جنگ شام و مردم شام فرمان می‌دهم و به آن فرا می‌خوانم بکوشید که پایداری ورزید.

سعید بن قیس همدانی بر خاست و گفت: ای امیر المؤمنین، به خدا سوگند اگر مرا فرمان دهی که پیاده و برهنه پای بی‌هیچ مزد و توشه‌ای به قسطنطنیه یا روم برویم نه خود فرمان تو خلاف کنم و نه هیچ یک از قوم من. علی علیه السلام فرمود: راست می‌گویی خدایت پاداش خیر دهد.

سپس زیاد بن حصفه و وعلة بن مخدوع برخاستند و گفتند: ما شیعیان تو هستیم ای امیر المؤمنین، شیعیانی که نه نافرمانیت کنیم و نه خلاف تو را انجام دهیم. علی علیه السلام فرمود: آری، شما چنین هستید. پس برای غزوه شام مهیا شوید. مردم گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم.

امیرالمؤمنین معقل بن قیس ریاحی را فراخواند و برای گردآوری لشکر از اطراف کوفه فرستاد. {پس معقل برای اجرای اوامر امام علیه السلام رهسپار شد و آنچه بدان امر شده بود را به انجام رساند

بِهِ، ثُمَّ كَرَّ رَاجِعاً إِلَي الْكُوفَةِ، وَ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهَا] حَتَّي أُصِيبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ⁽¹⁾.

قَالَ: وَ رُوِيَ أَنَّهُ اجْتَمَعَ ذَاتَ يَوْمٍ بُسْرٌ وَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِمُعَاوِيَةَ: أَنْتَ أَمَرْتَ هَذَا الْقَاطِعَ الْبَعِيدَ الرَّحِمِ، الْقَلِيلَ الرُّحْمِ بِقَتْلِ ابْنَيَّ؟ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: مَا أَمَرْتُهُ وَ لَا هَوِيتُ. فَغَضِبَ بُسْرٌ، وَ رَمَي بِسَيْفِهِ وَ قَالَ: قَلَّدْتَنِي هَذَا السَّيْفَ، وَ قُلْتَ اخْبِطْ بِهِ النَّاسَ، حَتَّي إِذَا بَلَغْتُ مِنْ ذَلِكَ، قُلْتَ: مَا هَوِيتُ، وَ لَا أَمَرْتُ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: خُذْ سَيْفَكَ، إِنَّكَ لَعَاجِزٌ حِينَ تُلْقِي سَيْفَكَ بَيْنَ يَدَيْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ، [وَ] قَدْ قَتَلْتَ ابْنَيْهِ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَانِي كُنْتُ قَاتِلَهُ بِهِمَا؟ فَقَالَ ابْنٌ لِعُبَيْدِ اللَّهِ: مَا كُنَّا نَقْتُلُ بِهِمَا إِلَّا يَزِيدَ وَ عَبْدَ اللَّهِ ابْنَيْ مُعَاوِيَةَ، فَضَحِكَ مُعَاوِيَةُ وَ قَالَ: مَا ذَنْبُ يَزِيدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ؟

بيان

قال الجوهري: النقيبة: النفس. يقال: فلان ميمون النقيبة، إذا كان مبارك النفس. [و] قال ابن السّكيت: إذا كان ميمون الأمر، ينجح فيما حاول و يظفر. و قال ثعلب: إذا كان ميمون المشورة. انتهي.

و راغ الثعلب روغا: ذهب يمنة و يسرة في سرعة و خديعة.

و سخّره تسخيرا: كلّفه عملا بلا أجرة و كذلك تسخره.

و الإغذاذ في السير: الإسراع.

و تداعت الحيطان للخراب، أي: تهادمت.

«902»

⁽²⁾

وللكتاب وجوابه مصادر كثيرة، يجد الطالب كثيرا منها في ذيل المختار: (١٥٩) من باب الكتاب من نهج السعادة: ج ٥، ص ٣٠٦ ط ١.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ: كَتَبَ عَقِيلُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ إِلَي أَخِيهِ عَلِيٍ

بعد با شتاب به سمت کوفه بازگشت اما وقتی به آنجا رسید} که امیرالمؤمنین علیه السلام به شهادت رسیده بود.

راوی گوید: و روایت شده که روزی بسر و عبید اللّه بن عباس نزد معاویه نشسته بودند. ابن عباس به معاویه گفت: تو این مرد بی‌رحم دور از شفقت را فرمان دادی که دو پسر مرا بکشد؟ معاویه گفت: نه چنین فرمانی داده‌ام و نه چنین چیزی خواسته‌ام. بسر خشمگین شد و شمشیر خویش بر زمین انداخت و گفت: تو این شمشیر به گردنم آویختی و گفتی مردم را با آن فروکوب تا اکنون به این مقام رسیده‌ای. اکنون می‌گویی نه چنین چیزی می‌خواسته‌ام و نه به آن فرمان داده‌ام؟!. معاویه گفت: شمشیرت را برگیر. به جان خودم قسم، هنگامی که شمشیرت را در برابر مردی از بنی عبد مناف که دیروز بچه‌هایش را کشته‌ای می‌افکنی دیگر هیچ کار از دستت برنیاید. عبید اللّه بن عباس گفت: پنداری او را به انتقام خون پسرانم خواهم کشت؟ یکی از فرزندان عبید اللّه بن عباس که در مجلس حاضر بود گفت: ما به انتقام خون آن دو جز یزید و عبد اللّه پسران معاویه را نخواهیم کشت. معاویه خندید و گفت: یزید و عبد اللّه چه گناهی کرده‌اند؟

توضیح

جوهری گوید: النقیبۀ به معنای نفْس است. گویند: فلانی میمون النقیبۀ است هرگاه نفس و سرشتی مبارک داشته باشد. و ابن سکیت گوید: هرگاه کارش مبارک باشد و در آنچه تلاش می کند موفق و پیروز شود. و ثعلب گوید: هرگاه مشورت او مبارک باشد. پایان سخن. و «راغ الثعلب روغاً»: یعنی روباه با سرعت و حیله به طرف چپ و راست رفت. «سخّره تسخیراً» یعنی او را به کاری بی مزد وادار کرد و «تسخره» نیز همین معنا را دارد. «الإغذاذ فی السیر» یعنی شتافتن. تداعت الحیطان للخراب: یعنی دیوار ویران و خراب شد.

روایت 902

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: عقیل بن ابی طالب،

عَلَيْهِ السَّلَامُ، حِينَ بَلَغَهُ خِذْلَانُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ تَقَاعُدُهُمْ بِهِ:

لِعَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، مِنْ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْكَ، فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ:

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ جَارُكَ مِنْ كُلِّ سُوءٍ، وَ عَاصِمُكَ مِنْ كُلِّ مَكْرُوهٍ، وَ عَلَي كُلِّ حَالٍ. إِنِّي خَرَجْتُ إِلَي مَكَّةَ مُعْتَمِراً، فَلَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، فِي نَحْوٍ مِنْ أَرْبَعِينَ شَابّاً مِنْ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ، فَعَرَفْتُ الْمُنْكَرَ فِي وُجُوهِهِمْ. فَقُلْتُ: إِلَي أَيْنَ يَا أَبْنَاءَ الشَّانِئِينَ، أَ بِمُعَاوِيَةَ تَلْحَقُونَ؟ عَدَاوَةً وَ اللَّهِ مِنْكُمْ قَدِيماً، غَيْرَ مُسْتَنْكَرٍ، تُرِيدُونَ بِهَا إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ، وَ تَبْدِيلَ أَمْرِهِ. فَأَسْمَعَنِي الْقَوْمُ، وَ أَسْمَعْتُهُمْ.

فَلَمَّا قَدِمْتُ مَكَّةَ، سَمِعْتُ أَهْلَهَا يَتَحَدَّثُونَ: أَنَّ الضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ، أَغَارَ عَلَي الْحِيرَةِ، فَاحْتَمَلَ مِنْ أَمْوَالِهَا مَا شَاءَ، ثُمَّ انْكَفَأَ رَاجِعاً سَالِماً. فَأُفٍّ لِحَيَاةٍ ⁽¹⁾

وكان في أصل المصنف كما فسره فإن الحياة في دهر ...

فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

هنگامی که خبر یافت که مردم کوفه امیر المؤمنین علی علیه السلام را خوار و زبون واگذاشته اند به او نوشت: به بنده خدا علی امیر المؤمنین از عقیل بن ابی طالب. سلام خداوند بر تو باد. سپاس خدایی را به جای می‌آورم که هیچ خدایی جز او نیست.

اما بعد، خدای تعالی تو را از بدی نگهدارد و در هر حال از مکروه در امان دارد. برای گزاردن عمره به مکه رفته بودم. عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح را با حدود چهل جوان از فرزندان طلقاء(قریش) دیدم و نشان انکار در چهره‌های ایشان مشاهده کردم. گفتم: ای نابکارزادگان به کجا می‌روید؟ آیا قصد پیوستن به معاویه دارید؟ به خدا سوگند دشمنی شما دیرینه و انکارناپذیر است. آیا می‌خواهید نور خدا را خاموش کنید و کار او دگرگون سازید؟ آنان مرا به زشتی یاد کردند و من نیز ناسزایشان گفتم.

در مکه که بودم از مردمش شنیدم که ضحاک بن قیس به حیره حمله کرده و هر چه خواسته از اموال مردم را تاراج کرده و بی‌هیچ آسیبی بازگشته است. بدا روزگاری که کسی چون ضحاک را بر تو چیره گرداند. و این ضحاک کیست؟ زبون بی‌ریشه‌ای چون قارچی بی‌ارزش در بیابانی. وقتی که این خبر شنیدم با خود گفتم مگر شیعیان و یارانت تو را واگذاشته‌اند. ای برادر تصمیم خویش به من بنویس، اگر می‌خواهی تن به مرگ دهی برادرزادگان و برادرانت را به نزد تو آرم که تا زنده‌ای ما نیز زنده باشیم و چون تو را مرگ در رسد ساعتی بعد از تو در دنیا نباشیم. به خدای عز و جلّ سوگند که زندگی بعد از تو هرگز به کام ما گوارا نباشد و دلپذیر نیاید. سلام و رحمت و برکات خدا بر تو باد.

امیرالمؤمنین علیه السلام در پاسخ او نوشت:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، إِلَي عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، سَلَامٌ عَلَيْكَ، فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ:

أَمَّا بَعْدُ، كَلَأَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكَ كِلَاءَةَ مَنْ يَخْشَاهُ بِالْغَيْبِ، إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ قَدْ وَصَلَ إِلَيَّ كِتَابُكَ مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُبَيْدٍ الْأَزْدِيِّ، تَذْكُرُ فِيهِ أَنَّكَ لَقِيتَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ [سَعْدِ بْنِ] أَبِي سَرْحٍ، مُقْبِلًا مِنْ «قُدَيْدٍ» فِي نَحْوٍ مِنْ أَرْبَعِينَ فَارِساً مِنْ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ، مُتَوَجِّهِينَ إِلَي جِهَةِ الْغَرْبِ، وَ أَنَّ ابْنَ أَبِي سَرْحٍ، طَالَ مَا كَادَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ كِتَابَهُ، وَ صَدَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ بَغَاهَا عِوَجاً، فَدَعِ ابْنَ أَبِي سَرْحٍ، وَ دَعْ عَنْكَ قُرَيْشاً وَ خَلِّهِمْ وَ تَرْكَاضَهُمْ فِي الضَّلَالِ وَ تَجْوَالَهُمْ فِي الشِّقَاقِ.

أَلَا وَ إِنَّ الْعَرَبَ قَدِ اجْتَمَعَتْ عَلَي حَرْبِ أَخِيكَ الْيَوْمَ، اجْتِمَاعَهَا عَلَي حَرْبِ النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَبْلَ الْيَوْمِ، فَأَصْبَحُوا قَدْ جَهِلُوا حَقَّهُ، وَ جَحَدُوا فَضْلَهُ وَ بَادَءُوهُ الْعَدَاوَةَ، وَ نَصَبُوا لَهُ الْحَرْبَ، وَ جَهَدُوا عَلَيْهِ كُلَّ الْجَهْدِ، وَ جَرُّوا إِلَيْهِ جَيْشَ الْأَحْزَابِ. اللَّهُمَّ فَاجْزِ قُرَيْشاً عَنِّي الْجَوَازِيَ؛ فَقَدْ قَطَعَتْ رَحِمِي، وَ تَظَاهَرَتْ عَلَيَّ، وَ دَفَعَتْنِي عَنْ حَقِّي، وَ سَلَبَتْنِي سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّي، وَ سَلَّمَتْ ذَلِكَ إِلَي مَنْ لَيْسَ مِثْلِي فِي قَرَابَتِي مِنَ الرَّسُولِ، وَ سَابِقَتِي فِي الْإِسْلَامِ، إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّعٍ مَا لَا أَعْرِفُهُ، وَ لَا أَظُنُّ اللَّهَ يَعْرِفُهُ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي كُلِّ حَالٍ.

وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ غَارَةِ الضَّحَّاكِ عَلَي أَهْلِ الْحِيرَةِ، فَهُوَ أَقَلُّ وَ أَذَلُّ مِنْ أَنْ يَلُمَّ بِهَا، أَوْ يَدْنُوَ مِنْهَا، وَ لَكِنَّهُ قَدْ كَانَ أَقْبَلَ فِي جَرِيدَةِ خَيْلٍ، فَأَخَذَ عَلَي السَّمَاوَةِ، حَتَّي مَرَّ بِوَاقِصَةَ وَ شُرَافَ وَ الْقُطْقُطَانَةِ، فَمَا وَالَي ذَلِكَ الصُّقْعَ ⁽¹⁾، فَوَجَّهْتُ إِلَيْهِ جُنْداً كَثِيفاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ فَرَّ هَارِباً، فَاتَّبَعُوهُ، فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ، وَ قَدْ أَمْعَنَ، وَ كَانَ ذَلِكَ حِينَ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِيَابِ، فَتَنَاوَشَ الْقِتَالُ قَلِيلًا كَلَا وَ لَا، فَلَمْ يَصْبِرْ لِوَقْعِ الْمَشْرَفِيَّةِ، وَ وَلَّي هَارِباً، وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِهِ بَضْعَةَ

بسم الله الرحمن الرحیم. از بنده خدا علی امیر المؤمنین به عقیل بن ابی طالب. سلام بر تو باد. خداوندی را که هیچ خدایی جز او نیست می‌ستایم:

اما بعد، خداوند ما و تو را از بد نگه دارد چونان کسی که از او به دل بیمناک است، خدایی ستوده و بزرگ است. نامه‌ات همراه عبد الرحمن بن عبید ازدی رسید. گفته بودی که عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح را دیده‌ای که با حدود چهل مرد جوان از فرزندان طلقاء(قریش) از قدید رهسپار مغرب (شام) بوده. ابن ابی سرح مدت ها با خدا و پیامبرش و کتابش دشمنی ورزیده و مردم را از راه خدا بازداشته و منحرف کرده است. پس ابن ابی سرح را واگذار و قریش را نیز رها کن تا همچنان در گمراهی خویش روان باشند و در دشمنی و خلاف دوان.

هرآینه عرب برای جنگ با برادرت دست اتحاد به هم داده‌اند، همچنان که در گذشته هم برای جنگ با پیامبر خدا دست اتحاد به هم داده بودند و حق او را نشناختند و فضلش را انکار کردند و دشمنی با او آغاز نهادند و جنگ با او در پیوستند و کوشیدند و سخت کوشیدند و لشکرهای احزاب را به سوی او در حرکت آوردند. بار خدایا قریش را کیفری از کیفرهای خود ده که رشته خویشاوندی با مرا بریدند و بر ضد من همدست شدند و مرا از حقی که داشتم دور ساختند و آن فرمانروایی پسر مادرم را از من ربودند و آن را به کسی دادند که نه در خویشاوندی با رسول خدا همانند من بود و نه سابقه‌اش در اسلام. مگر مردی مدعی ادعای چیزی کند که مرا از آن آگاهی نباشد و نپندارم که خدا هم بدان معترف باشد. در هر حال سپاس و ستایش برای خداوند است.

اما آنچه از حمله ضحاک بن قیس بر مردم حیره گفتی، ضحاک بسی کمتر و حقیرتر از آن است که در حیره جای کُند یا حتی به آن نزدیک شود، بلکه او با چند سوار آمد، قصد سماوه داشت و بر واقصه و شراف و قطقطانه و حوالی آن گذشت. من سپاهی گران از مسلمانان بر سرش فرستادم. چون خبر به او رسید گریخت و با آنکه دور شده بود به او رسیدند و خورشید نزدیک به غروب بود. میان دو گروه اندک پیکاری در گرفت ولی ضحاک و یارانش تاب شمشیرهای ما نیاوردند و پا به گریز نهادند در حالی که

عَشَرَ رَجُلًا، بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ، فَلَأْياً بِلَأْيٍ مَا نَجَا.

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَنِي أَنْ أَكْتُبَ إِلَيْكَ بِرَأْيِي فِيمَا أَنَا فِيهِ: فَإِنَّ رَأْيِي جِهَادُ الْمُحِلِّينَ حَتَّي أَلْقَي اللَّهَ، لَا يَزِيدُنِي كَثْرَةُ النَّاسِ مَعِي عِزَّةً، وَ لَا تَفَرُّقُهُمْ عَنِّي وَحْشَةً؛ لِأَنِّي مُحِقٌّ، وَ اللَّهُ مَعَ الْمُحِقِّ. وَ وَ اللَّهِ مَا أَكْرَهُ الْمَوْتَ عَلَي الْحَقِّ، وَ مَا الْخَيْرُ كُلُّهُ إِلَّا بَعْدَ الْمَوْتِ، لِمَنْ كَانَ مُحِقّاً.

وَ أَمَّا مَا عَرَضْتَ بِهِ مَسِيرَكَ إِلَيَّ بِبَنِيكَ وَ بَنِي أَبِيكَ، فَلَا حَاجَةَ لِي فِي ذَلِكَ، فَأَقِمْ رَاشِداً مَحْمُوداً، فَوَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنْ تَهْلِكُوا مَعِي إِنْ هَلَكْتُ، وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أُمِّكَ وَ إِنْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَخَشِّعاً، وَ لَا مُتَضَرِّعاً، إِنَّهُ لَكُمَا قَالَ أَخُو بَنِي سُلَيْمٍ:

فَإِنْ تَسْأَلِينِي كَيْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِي *** صَبُورٌ عَلَي رَيْبِ الزَّمَانِ صَلِيبٌ

يَعِزُّ عَلَيَّ أَنْ تُرَي بِي كَآبَةٌ *** فَيَشْمَتَ عَادٍ أَوْ يُسَاءَ حَبِيبٌ

«903»

⁽¹⁾ أَقُولُ: رَوَي السَّيِّدُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي النَّهْجِ، بَعْضَ هَذَا الْكِتَابِ هَكَذَا:

فَسَرَّحْتُ إِلَيْهِ جَيْشاً كَثِيفاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ، شَمَّرَ هَارِباً، وَ نَكَصَ نَادِماً. فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ، وَ قَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِيَابِ، فَاقْتَتَلُوا شَيْئاً كَلَا وَ لَا، فَمَا كَانَ إِلَّا كَمَوْقِفِ سَاعَةٍ، حَتَّي نَجَا جَرِيضاً، بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ، وَ لَمْ يَبْقَ مِنْهُ غَيْرُ الرَّمَقِ، فَلَأْياً بِلَأْيٍ مَا نَجَا.

فَدَعْ عَنْكَ قُرَيْشاً وَ تَرْكَاضَهُمْ فِي الضَّلَالِ، وَ تَجْوَالَهُمْ فِي الشِّقَاقِ، وَ جِمَاحَهُمْ فِي التِّيهِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَي حَرْبِي، كَإِجْمَاعِهِمْ عَلَي حَرْبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَبْلِي. فَجَزَتْ قُرَيْشاً عَنِّي الْجَوَازِي فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِي، وَ سَلَبُونِي سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّي.

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْيِي فِي الْقِتَالِ، فَإِنَّ رَأْيِي قِتَالُ الْمُحِلِّينَ حَتَّي

نوزده تن از یارانش کشته شده بودند. باقی دل خسته و تن خسته پس از آنکه کارشان به جان رسیده بود و جز رمقی بیش نداشتند، پس از رنج و تلاش بسیار نجات یافتند.

اما اینکه از من خواسته‌ای که رأی خویش را درباره وضعی که در آن هستم برایت بنویسم، رأی من جهاد با پیمان‌شکنان است تا زمانی که با خدا دیدار کنم. در این راه اگر شمار یارانم افزون باشد بر عزت من نیفزاید و اگر از گرد من بپراکنند هراسان نشوم زیرا که من بر حقم و خدا همراه کسی است که بر حق باشد. به خدا سوگند که در راه حق مرگ را ناخوش ندارم که پس از مرگ هر خیر که باشد از آن کسی است که بر حق است و من بر حقم.

و اما پیشنهاد کرده بودی که با فرزندان و برادرانت به یاری من بیایی. مرا بدان نیازی نیست و در همان جای که هستی ره یافته و پسندیده بمان. به خدا سوگند که دوست ندارم که اگر من هلاک می‌شوم شما نیز به هلاکت برسید. و مپندار که برادرت هر چند مردم او را واگذارند و بروند اظهار خشوع و تضرع کند. من همانند آن کسم که آن شاعر بنی سلیم گوید:

روایت 903

نهج البلاغه: قسمتی از این نامه فوق به این صورت روایت شده است:

من سپاهی انبوه از مسلمانان بر سرش فرستادم. چون خبر به او رسید شتابان فرار کرد و با حالت پشیمانی روی گردانید. در یکی از راه ها به او رسیدند در زمانی که خورشید نزدیک به غروب بود. میان دو گروه اندک پیکاری در گرفت. باقی دل خسته و تن خسته پس از آنکه کارشان به جان رسیده بود و جز رمقی بیش نداشتند، پس از رنج و تلاش بسیار نجات یافتند.

و قریش را نیز رها کن تا همچنان در گمراهی خویش روان باشند و در دشمنی و خلاف دوان و در گمراهی سرکش و چموش. هرآینه عرب برای جنگ با من دست اتحاد به هم داده‌اند، همچنان که در گذشته هم برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله دست اتحاد به هم داده بودند. پس کیفرها قریش را از جانب من کیفر دهد! که رشته خویشاوندی با مرا بریدند و آن فرمانروایی را که میراث پسر مادرم بود از من ربودند.

اما اینکه از رأی من در باب جنگ پرسیدی، رأی من جهاد با پیمان‌شکنان است تا زمانی که با خدا

أَلْقَي اللَّهَ، لَا يَزِيدُنِي كَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِي عِزَّةً، وَ لَا تَفَرُّقُهُمْ عَنِّي وَحْشَةً، وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِيكَ وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً، وَ لَا مُقِرّاً لِلضَّيْمِ وَاهِناً، وَ لَا سَلِسَ الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ وَ لَا وَطِئَ الظَّهْرِ لِلرَّاكِبِ الْمُقْتَعِدِ، وَ لَكِنَّهُ كَمَا قَالَ أَخُو بَنِي سُلَيْمٍ، ثُمَّ ذَكَرَ الْبَيْتَيْنِ.

بيان

قوله: «فقع بقرقر» لعلّه خبر «إنّ» ⁽¹⁾. و قوله «و ما الضحّاك» معترضة.

و قال الجوهري: الفقع: ضرب من الكماة. و كذلك الفقع بالكسر. و يشبّه به الرّجل الذليل فيقال: هو فقع قرقر؛ لأنّ الدّوابّ تنجله بأرجلها. قال النابغة يهجو النعمان بن المنذر.

حدّثوني بني الشقيقة ما *** يمنع فقعا بقرقر أن يزولا

و قال: القرقر: القاع الأملس. و الفواق بالفتح و الضم: ما بين الحلبتين من الوقت. و التركاض و التجوال بفتح التاء فيهما: مبالغتان في الركض و الجولان. و الركض: تحريك الرجل، و ركضت الفرس برجلي: حثثته ليعدو، ثم كثر حتي قيل: ركض الفرس إذا عدا. و الواو فيهما يشبه أن يكون بمعني مع، و يحتمل العاطفة.

و استعار لفظ الجماح، باعتبار كثرة خلافهم للحقّ، و حركاتهم في تيه الجهل، و الخروج عن طريق العدل، من قولهم: جمح الفرس إذا اعتزّ راكبه و غلبه. و يحتمل أن يكون من جمح، بمعني أسرع كما ذكره الجوهري.

و قوله عليه السلام: «فجزت قريشا عني الجوازي»، الجوازي: جمع جازية، أي: جزت قريشا عني بما صنعت كلّ خصلة من نكبة، أو شدّة، أو

دیدار کنم. در این راه اگر شمار یارانم افزون باشد بر عزت من نیفزاید و اگر از گرد من بپراکنند هراسان نشوم و مپندار که برادرت هر چند مردم او را واگذارند و بروند اظهار خشوع و تضرع کند یا به زیر بار ستم در آید یا زمام کار خود به دست دیگری سپارد یا برای سواری دیگران پشت خم کند. بلکه او آنچنان است که آن شاعر بنی سلیم گفته است ... ⁽²⁾

توضیح

فرموده امام «فقع بقرقر» شاید خبر «إنّ» باشد و فرموده ایشان «و ما الضحاک» جمله معترضه است. جوهری گوید: «الفَقع» نوعی گیاه است و نیز «الفِقع» با کسره به همین معنا است. و مرد خوار و ذلیل را بدان تشبیه می کنند و گفته می شود: هو فقع قرقر؛ زیرا چهارپایان با پاهایشان بدان ضربه می زنند. نابغه در هجو نعمان بن منذر سروده است:

و گوید: «القرقر» یعنی زمین نرم و هموار. «الفواق» با ضمه و فتحه: زمانی معادل فاصله میان دو بار دوشیدن شتر است. «الترکاض و التجوال» با فتحه تاء در هر دو مبالغه در «الرکض و الجولان» است. «الرکض» به معنای تکان دادن پا است، و رکضت الفرس برجلی: یعنی اسب را تحریک کردم تا بدود. سپس استعمال آن بسیار شده تا جایی که گفته اند: رکض الفرس هرگاه اسب بدود. و «واو» در هر دو کلمه ممکن است به معنای «مع» باشد و ممکن است «واو» عطف باشد.

و لفظ «الجماح» (چموشی) به اعتبار مخالفت زیاد آن ها با حق و حرکت آنان در بیابان نادانی و خارج شدن از مسیر عدالت، استعاره آورده شده است. که از این سخنشان است: «جمح الفرس» هرگاه اسب بر سوار غلبه پیدا کند و سوار نتواند اسب را بازدارد. و احتمال دارد از «جمح» به معنای شتافت، باشد. همانگونه که جوهری این معنا را ذکر کرده است.

و در فرموده امام علیه السلام: «فجزت قریشاً عنی الجوازی» الجوازی جمع جازیۀ است. یعنی: هر بلا و سختی و

مصيبة، أي: جعل اللّه هذه الدّواهي كلّها، جزاء قريش بما صنعت.

و قال ابن أبي الحديد: «سلطان ابن أمّي»: يعني به الخلافة، و ابن أمّه، هو رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله، لأنّهما ابنا فاطمة بنت عمرو بن عمران بن مخزوم، أمّ عبد اللّه و أبي طالب، و لم يقل سلطان ابن أبي، لأنّ غير أبي طالب من الأعمام، تشركه في النسبة إلي عبد المطلب.

و قال الراوندي: يعني نفسه؛ لأنّه ابن أمّ نفسه، و لا يخفي ما فيه.

و قيل: لأنّ فاطمة بنت أسد كانت تربّي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله حين كفله أبو طالب، فهي كالأمّ له.

و يحتمل أن يكون المراد «سلطان أخي»: مجازا و مبالغة في تأكّد الأخوّة التي جرت بينه و بين النّبي صلّي اللّه عليه و آله، و إشارة إلي حديث المنزلة، و قوله تعالي حكاية عن هارون: يا ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي و قد مرّ بعض ما يؤيّد هذا الوجه.

و واقصة: موضع بطريق الكوفة، و اسم مواضع أخري. و شراف كقطام: موضع و ماء لبني أسد أو جبل عال. و كغراب: ماء. و القطاقط و القطقط و القطقطانة بضمّهما موضع الأصرة بالكوفة، كانت سجن النعمان بن المنذر.

[قوله عليه السلام: ] «فما والي ذلك» أي: قاربه. و يقال: أمعن الفرس، أي: تباعد في عدوه. و قال الجوهري: تطفيل الشّمس: ميلها للغروب. و الطفل بالتحريك: بعد العصر إذا طفلت الشمس للغروب. و الإياب: الرجوع، أي: الرجوع إلي ما كانت عليه في اللّيلة التي قبلها. و قال الجوهري: آبت الشمس لغة في غابت. و تفسير الراوندي بالزوال بعيد.

و قال الجوهري: المناوشة: في القتال، و ذلك إذا تداني الفريقان. و التناوش: التناول.

مصیبتی، قریش را به خاطر آنچه کردند کیفر دهاد!. یعنی: خداوند همه این بلایا و مصیبت ها را مجازات قریش به سبب آنچه انجام داده بودند، قرار دهاد!

ابن ابی الحدید گوید: «سلطان ابن امّی» مقصود امام از این سخن خلافت بوده است. و ابن امّ (برادر) ایشان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است. زیرا هر دوی ایشان پسر فاطمه دختر عمرو بن عمران بن مخزوم، مادر عبدالله و ابوطالب هستند. و نفرمود «سلطان ابن ابی» زیرا عموهای غیر ابوطالب نیز در نسبت تا عبدالمطلب شریک هستند.

راوندی گوید: مقصود ایشان خودش بوده است زیرا امام، پسر مادر خودش است!. اشکال این سخن پوشیده نیست.

و گفته شده: با توجه به اینکه فاطمه دختر اسد، رسول خدا صلی الله علیه و آله را پرورش می داد - آن هنگام که ابوطالب مخارج او را بر عهده گرفته بود -، پس به مانند مادر ایشان بود.

و احتمال دارد مقصود «سلطان أخی» باشد. یعنی مجازا و به جهت مبالغه در تایید اخوتی باشد که میان او و پیامبر صلی الله علیه و آله ایجاد شده بود، ، و اشاره به حدیث منزلت و فرموده خداوند متعال داشته باشد که از هارون حکایت می کند و می فرماید: «یا ابن أمّ إنّ القوم استضعفونی»⁽¹⁾{ای فرزند مادرم، این قوم، مرا ناتوان یافتند.} و پیش تر برخی مطالبی که این معنا را تایید می کند، بیان کردیم.

«واقصۀ»: مکانی در مسیر کوفه، و نام مکان دیگری است. و «شَراف» بر وزن قَطام: مکان و آبی برای بنی اسد یا کوه بلندی است. و بر وزن غُراب: نام آبی است. و قطاقط و قطقط و قطقطانۀ با ضمه دو قاف مکان حبس در کوفه است که زندان نعمان بن منذر بود.

فرموده امام علیه السلام: «فما والی ذلک» یعنی مناطق اطراف و نزدیک بدان. و گفته می شود: امعن الفرس یعنی: اسب در دویدن خود دور شد. و جوهری گوید: «تطفیل الشمس» مایل شدن خورشید به سوی غروب است. و «الطفل» با حرکت فاء: بعد از عصر است زمانی که خورشید برای غروب متمایل می شود. و «الایاب» یعنی بازگشت. یعنی: بازگشت به حالتی که در شب گذشته داشته است. و جوهری گوید: «آبت الشمس» لغتی در «غابت» است. و تفسیر رواندی به معنای ظهر، بعید است.

جوهری گوید: «المناوشۀ» در جنگ است و آن زمانی است که دو گروه جنگی به هم نزدیک شوند. و «التناوش» به معنای گرفتن است.

قوله عليه السلام: «شيئا كلا و لا»: قال ابن أبي الحديد: أي: شيئا قليلا كلا شي‌ء. و موضع «كلا و لا». نصب؛ لأنّه صفة «شيئا»، و هي كلمة يقال لما يستقصر جدا. و المعروف عند أهل اللغة «كلا و ذا»، قال ابن هاني المغربي:

و أسرع في العين من لحظة *** و أقصر في السمع من لا و ذا

و في شعر الكميت:

كلا و كذا [تغميضة ثم هجتم *** لدي حين أن كانوا إلي النوم أفقرا]

و قد رويت في نهج البلاغة كذلك، إلّا أن في أكثر النسخ «كلا و لا»، و من الناس من يرويها «كلا و لات»، و هي حرف أجري مجري «ليس»، و لا يجي‌ء إلّا مع حين، إلّا أن يحذف في شعر. و من الرواة من يرويها «كلا و لأي». و لأي. فعل معناه: أبطأ.

و قال ابن ميثم: قوله عليه السلام «كلا و لا»، تشبيه بالقليل السّريع الفناء، و ذلك لأنّ «لا و لا» لفظان قصيران قليلان في المسموع، و استشهد بقول ابن هاني.

أقول: و يحتمل أن يكون المعني شيئا كلا شي‌ء، و ليس بلا شي‌ء، أو يكون العطف للتأكيد. و الموقف هنا مصدر.

و المشرفية بالفتح: سيوف نسبت إلي مشارف، و هي قري من أرض العرب.

و في النهاية: الجرض بالتحريك: أن تبلغ الروح الحلق. و الإنسان جريض. و في الصّحاح: الجرض بالتّحريك: الرّيق يغصّ به، يقال: جرض بريقه: ابتلع ريقه علي همّ و حزن بالجهد. و الجريض: الغصّة. و مات فلان جريضا أي مغموما.

و قال: خنقه و أخنقه و خنّقه، و موضعه من العنق، مخنّق. يقال: بلغ منه المخنّق، و أخذت بمخنّقه و خناقه أي: حلقه.

درباره فرموده امام علیه السلام: «شیئاً کلا ولا» ابن ابی الحدید گوید: یعنی چیز اندکی که مانند هیچ چیز است. و مکان اعرابی «کلا ولا» نصب است زیرا صفت «شیئاً» است و آن کلمه ای است که برای چیزی گفته می شود که بسیار کوتاه و کوچک باشد. و در نزد اهل زبان «کلا وذا» معروف و شناخته شده است. ابن هانی مغربی سروده است:

و در شعر کمیت:

و در نهج البلاغه این چنین روایت شده است، اما در بیشتر نسخه ها «کلا ولا» ذکر شده و برخی از مردم به صورت «کلا ولات» روایت کرده اند و آن حرفی است که در مکان «لیس» می آید و فقط همراه با «حین» ذکر می شود جز اینکه در شعر حذف می شود. و برخی راویان آن را به صورت «کلا ولأی» روایت کرده اند. و «لإی» فعلی است به معنای: درنگ کرد.

ابن میثم گوید: فرموده امام علیه السلام «کلا ولا» تشبیه به اندکی است که خیلی زود از بین می رود و تمام می شود. و آن بدین خاطر است که «لا ولا» دو لفظ کوتاه هستند که در شنیدن کوتاه و اندک اند و شعر ابن هانی را به عنوان شاهد آورده است.

می گویم: و احتمال دارد معنی آن: چیزی همانند هیچ چیز باشد نه هیچ چیز. یا اینکه عطف برای تاکید باشد. و موقف در اینجا مصدر است.

«المشرفیۀ» با فتحه: شمشیرهایی است که به مشارف نسبت داده می شود و آن روستاهایی در سرزمین عرب است.

در نهایۀ آمده است: «الجَرَض»: حالتی است که جان به گلو برسد و انسان جریض است. و در صحاح آمده است: «الجرض»: آب دهان که گلو را بگیرد. گفته می شود: جرض بریقه یعنی: آب دهان خود را بر اثر غم و اندوه به سختی بلعید. و «الجریض» یعنی غم و غصه. و مات فلان جریضاً یعنی: فلانی بر اثر غم و اندوه مُرد.

و گوید: خنقه و اخنقه و خنّقه و مکان آن در گردن «مخنّق» است. گفته می شود: بلغ منه المخنّق و اخذت لمخنّقه و خناقه، یعنی: گلویش را گرفت.

و قال ابن ميثم: «لأيا» مصدر، و العامل محذوف. و ما مصدرية في موضع الفاعل، و التقدير: فلأي لأيا نجاؤه، أي: عسر و أبطأ. و قوله: «بلأي» أي: مقرونا بلأي، أي: شدّة بعد شدّة.

و قال الكيدري: «ما» زائدة. و تقدير الكلام فنجا لأيا، أي: صاحب لأي، أي: في حال كونه صاحب جهد و مشقّة متلبّسة بمثلها، أي: نجا في حال تضاعف الشّدائد.

و قال الراوندي: نصب «لأيا» علي الظرف. و تفيد ما الزائدة في الكلام إبهاما، أي: بعد شدّة و إبطاء و نجا.

قوله عليه السلام: «قتال المحلّين» أي: البغاة. قال الجوهري: أحلّ، أي: خرج إلي الحلّ، أو من ميثاق كان عليه، و منه قول زهير:

[جعلنا القنان عن يمين و حزنه] *** و كم بالقنان من محلّ و محرم

و قال: أسلمه، أي: خذله.

قوله عليه السلام: «و لا مقرّا للضّيم» أي: راضيا بالظلم، صابرا عليه.

و السلس: السهل، اللين المنقاد. «و لا وطئ الظهر» أي: متهيّئا للركوب. و مقتعد البعير: راكبه. و الصّليب: الشديد.

«904»

⁽¹⁾

أَقُولُ: رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ مِنْ كِتَابِ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ، كَمَا رَأَيْتُهُ فِي أَصْلِ كِتَابِهِ، رَوَي بِإِسْنَادِهِ عَنْ جُنْدَبٍ الْأَزْدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَوَّلُ غَارَةٍ كَانَتْ بِالْعِرَاقِ، غَارَةُ الضَّحَّاكِ بْنِ قَيْسٍ، بَعْدَ الْحَكَمَيْنِ، وَ قَبْلَ قِتَالِ النَّهْرَوَانِ؛ وَ ذَلِكَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ بَعْدَ وَاقِعَةِ

ابن میثم گوید: «لأیاً» مصدر است و عامل آن محذوف است. و «ما» مصدریه در مکان فاعل است. و تقدیر آن بدین گونه است: فلأی لأیاً نجاءه، یعنی: سخت شد و درنگ کرد. و فرموده ایشان «بلأی» یعنی: مقروناً بلأی، یعنی: سختی بعد از سختی.

و کیدری گوید: «ما» زائده است و تقدیر سخن اینگونه است: «فنجا لأیاً»، یعنی: صاحب لأی، یعنی: در حالتی که صاحب سختی و مشقتی باشد که با مشقتی مانند آن همراه و پوشیده گردد، یعنی: درحالت چند برابر شدن سختی ها نجات یافت .

راوندی گوید: نصب «لأیاً» بنا به ظرف بودن است و «ما» زائده در کلام مفید ابهام است، یعنی: پس از سختی و درنگی و نجات یافت.

فرموده امام علیه السلام: «قتال المحلّین» یعنی: سرکشان. جوهری گوید: «احلّ» یعنی: از پیمان یا از عهدی که بر خود ملزم کرده بود خارج شد. و از این کلمه سخن زهیر است که سروده است:

و گوید: «اسلمه» یعنی او را خوار و زبون کرد. فرموده امام علیه السلام: «و لا مقرّاً بالضیم» یعنی: راضی به ظلم نمی شود و نسبت بدان صبر پیشه نمی کند. «السلسل» یعنی: آسان و نرم و فرمان پذیر. «و لا وطئ الظهر» یعنی: آماده برای سواری دادن. و «مقتعد البعیر» یعنی: کسی که سوار بر شتر می شود. و «الصلیب» به معنای سخت است.

روایت 904

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: از کتاب الغارات و او با اسناد به جندب ازدی از پدرش روایت کرده که گوید: نخستین حمله به عراق، حمله ضحاک بن قیس بود. ضحاک به جنگ مردم عراق آمد، و این بعد از واقعه حَکَمین و پیش از جنگ با نهروانیان روی داد. ماجرا از این قرار بود که وقتی به معاویه خبر رسید که علی علیه السلام بعد از رأی دادن آن

الْحَكَمَيْنِ، تَحَمَّلَ إِلَيْهِ مُقْبِلًا هَالَهُ ذَلِكَ، فَخَرَجَ مِنْ دِمَشْقَ مُعَسْكَراً، وَ بَعَثَ إِلَي كُوَرِ الشَّامِ، فَصَاحَ بِهَا [فِيهَا «خ ل»] أَنَّ عَلِيّاً قَدْ سَارَ إِلَيْكُمْ. وَ كَتَبَ إِلَيْهِمْ نُسْخَةً وَاحِدَةً، فَقُرِئَتْ عَلَي النَّاسِ؛ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّا كُنَّا كَتَبْنَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَ عَلِيٍّ كِتَاباً، وَ شَرَطْنَا فِيهِ شُرُوطاً، وَ حَكَّمْنَا رَجُلَيْنِ يَحْكُمَانِ عَلَيْنَا وَ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْكِتَابِ، لَا يَعْدُوَانِهِ، وَ جَعَلْنَا عَهْدَ اللَّهِ وَ مِيثَاقَهُ عَلَي مَنْ نَكَثَ الْعَهْدَ، وَ لَمْ يُمْضِ الْحُكْمَ، وَ إِنَّ حَكَمِيَ الَّذِي كُنْتُ حَكَّمْتُهُ أَثْبَتَنِي، وَ إِنَّ حَكَمَهُ خَلَعَهُ، وَ قَدْ أَقْبَلَ إِلَيْكُمْ ظَالِماً، «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلي نَفْسِهِ» تَجَهَّزُوا لِلْحَرْبِ، بِأَحْسَنِ الْجَهَازِ، وَ أَعِدُّوا آلَةَ الْقِتَالِ، وَ أَقْبِلُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ كُسَالَي وَ نَشَاطاً، يَسَّرَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِصَالِحِ الْأَعْمَالِ.

فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ نَاسٌ مِنْ كُلِّ كُورَةٍ، وَ أَرَادُوا الْمَسِيرَ إِلَي صِفِّينَ، فَاسْتَشَارَهُمْ فَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ، فَمَكَثُوا يُجِيلُونَ الرَّأْيَ يَوْمَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً، حَتَّي قَدِمَتْ عَلَيْهِمْ عُيُونُهُمْ، أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ اخْتَلَفَ عَلَيْهِ أَصْحَابُهُ، فَفَارَقَتْهُ مِنْهُ فِرْقَةٌ أَنْكَرَتْ أَمْرَ الْحُكُومَةِ، وَ أَنَّهُ قَدْ رَجَعَ عَنْكُمْ إِلَيْهِمْ، فَكَبَّرَ النَّاسُ سُرُوراً لِانْصِرَافِهِ عَنْهُمْ، وَ مَا أُلْقِيَ مِنَ الْخِلَافِ بَيْنَهُمْ.

فَلَمْ يَزَلْ مُعَاوِيَةُ مُعَسْكَراً فِي مَكَانِهِ، حَتَّي جَاءَ الْخَبَرُ أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَدْ قَتَلَ أُولَئِكَ الْخَوَارِجَ، وَ أَنَّهُ أَرَادَ بَعْدَ قَتْلِهِمْ أَنْ يُقْبِلَ إِلَيْهِ بِالنَّاسِ، وَ أَنَّهُمْ اسْتَنْظَرُوهُ وَ دَافَعُوهُ، فَسُرَّ بِذَلِكَ هُوَ وَ مَنْ قِبَلَهُ مِنَ النَّاسِ.

وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْعَدَةَ قَالَ: جَاءَنَا كِتَابُ عُمَارَةَ بْنِ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ مِنَ الْكُوفَةِ، وَ نَحْنُ مُعَسْكَرُونَ مَعَ مُعَاوِيَةَ نَتَخَوَّفُ أَنْ يَفْرُغَ عَلِيٌّ مِنْ خَارِجَتِهِ، ثُمَّ يُقْبِلَ إِلَيْنَا، وَ كَانَ فِي كِتَابِهِ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَلِيّاً خَرَجَ عَلَيْهِ عِلِيَّةُ أَصْحَابِهِ وَ نُسَّاكُهُمْ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَتَلَهُمْ، وَ قَدْ فَسَدَ عَلَيْهِ جُنْدُهُ وَ أَهْلُ مِصْرِهِ، وَ وَقَعَتْ بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةُ وَ تَفَرَّقُوا أَشَدَّ الْفُرْقَةِ، فَأَحْبَبْتُ إِعْلَامَكَ. وَ السَّلَامُ.

قَالَ فَقَرَأَهُ [مُعَاوِيَةُ] عَلَي أَخِيهِ وَ عَلَي أَبِي الْأَعْوَرِ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَي أَخِيهِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ وَ قَالَ: لَقَدْ رَضِيَ أَخُوكَ أَنْ يَكُونَ لَنَا عَيْناً. قَالَ: فَضَحِكَ الْوَلِيدُ وَ قَالَ:

دو حکم، قصد نبرد کرده و رهسپار شام می‌شود ترسید و در بیرون دمشق لشکرگاه بر پای کرد و به اطراف شام منادیان فرستاد و فریاد بر آورد که اینک علی علیه السلام رهسپار شام است آن‌گاه نامه‌ای یکسان برای همه جا نوشت و فرمان داد که برای مردم بخوانند. در نامه چنین آمده بود:

اما بعد، ما و علی پیمانی نوشته و شروطی گذاشته بودیم و دو مرد را برگزیدیم که درباره ما بر طبق کتاب خدا حکم کنند و از آن درنگذرند و مقرر داشتیم که هر کس آن پیمان را نقض کند چنان است که عهد و پیمان خدا را نقض کرده است یا آن حکم اجرا ننموده است. آن داور که من برگزیده بودم مرا اثبات کرد و آن داور که علی برگزیده بود، علی را خلع کرد. اکنون علی ستمکارانه به سوی شما می‌آید پس هر کس که پیمان شکنی کند به زیان خود گسسته است. و چون کار بر این منوال است، با بهترین ساز و برگ برای نبرد مهیا شوید و جنگ‌افزارهای خویش آماده سازید که جنگی در پیش است. گران‌بار یا سبکبار، چه از روی بی‌میلی و چه شادمانه به کارزار بشتابید، خداوند برای ما و شما انجام کارهای نیک را میسر دارد.

مردم از همه سوی بلاد به سوی او روی نهادند، گروهی گرد آمد و خواستند رهسپار صفین شوند. و معاویه با آنان مشورت کرد و در این مسأله با هم اختلاف نظر پیدا کردند. دو سه روز همچنان در گفتگو بودند تا جاسوسان رسیدند و خبر آوردند که یاران علی علیه السلام با او به خلاف برخاسته‌اند و گروهی از او جدا شده‌اند و موضوع حکمیت را امری ناپسند می‌شمارند. و علی علیه السلام اکنون روی به آن ها نهاده است. از انصراف علی علیه السلام از جنگ با ایشان و آن اختلاف که به میان یاران او افتاده بود، مردم شام بسی شادمان شدند.

معاویه همچنان لشکرگاه خویش بر پای می‌داشت تا اینکه برای او خبر آوردند که علی علیه السلام آن خوارج را کشته است و پس از قتل آن ها می‌خواهد مردم را به سوی او به حرکت درآورد ولی مردم همچنان از او مهلت می‌خواهند و با او مخالفت می‌ورزند. معاویه از این خبر هم شادمان شد و مردمی که گردش را گرفته بودند شاد شدند.

از عبد الرحمن بن مسعدة روایت شده که گوید: نامه عمارة بن عقبة بن ابی معیط از کوفه آمد و ما به معاویه در لشکرگاه بودیم و همه ترسان و لرزان که نکند علی از آن جماعت که بر او شورش کرده بودند، فارغ شود و به سوی ما آید. در نامه عماره چنین آمده بود: اما بعد، شماری از بزرگان و زهّاد یاران علی بر او شورش کرده‌اند، علی نیز لشکر بر سرشان برده و آن ها را کشته است. اکنون لشکر و اهل شهرش بر او شوریده‌اند و میانشان دشمنی افتاده و سخت پراکنده شده‌اند. دوست داشتم که تو را خبر دهم تا سپاس خدای به جای آوری. و السلام.

معاویه نامه را برای برادر خود و ابو اعور خواند. سپس به ولید بن عقبه نگریست و گفت: برادرت راضی شده که برای ما جاسوسی کند. ولید خندید و گفت:

إِنَّ فِي ذَلِكَ أَيْضاً لَنَفْعاً.

فَعِنْدَ ذَلِكَ دَعَا مُعَاوِيَةُ الضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ الْفِهْرِيَّ، وَ قَالَ لَهُ: سِرْ حَتَّي تَمُرَّ بِنَاحِيَةِ الْكُوفَةِ، وَ تَرْتَفِعَ عَنْهَا مَا اسْتَطَعْتَ، فَمَنْ وَجَدْتَهُ مِنَ الْأَعْرَابِ فِي طَاعَةِ عَلِيٍّ، فَأَغِرْ عَلَيْهِ، وَ إِنْ وَجَدْتَ لَهُ مَسْلَحَةً أَوْ خَيْلًا فَأَغِرْ عَلَيْهِمَا، وَ إِذَا أَصْبَحْتَ فِي بَلْدَةٍ، فَأَمْسِ فِي أُخْرَي، وَ لَا تُقِيمَنَّ لِخَيْلٍ بَلَغَكَ عَنْهَا أَنَّهَا قَدْ سُرِّحَتْ إِلَيْكَ لِتَلْقَاهَا فَتُقَاتِلَهَا. فَسَرَّحَهُ فِيمَا بَيْنَ ثَلَاثَةِ آلَافٍ إِلَي أَرْبَعَةِ آلَافٍ.

فَأَقْبَلَ الضَّحَّاكُ لِنَهْبِ الْأَمْوَالِ، وَ قَتْلِ مَنْ لَقِيَ مِنَ الْأَعْرَابِ، حَتَّي مَرَّ بِالثَّعْلَبِيَّةِ فَأَغَارَ عَلَي الْحَاجِّ، فَأَخَذَ أَمْتِعَتَهُمْ، ثُمَّ أَقْبَلَ فَلَقِيَ عَمْرَو بْنَ عُمَيْسِ بْنِ مَسْعُودٍ الذُّهْلِيِّ وَ هُوَ ابْنُ أَخِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَتَلَهُ فِي طَرِيقِ الْحَاجِّ، عِنْدَ الْقُطْقُطَانَةِ، وَ قَتَلَ مَعَهُ نَاساً مِنْ أَصْحَابِهِ.

فَصَعِدَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ الْمِنْبَرَ وَ قَالَ:

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! اخْرُجُوا إِلَي [الْعَبْدِ] الصَّالِحِ عَمْرِو بْنِ عُمَيْسٍ وَ إِلَي جُيُوشٍ لَكُمْ قَدْ أُصِيبَ مِنْهُمْ طَرَفٌ، اخْرُجُوا فَقَاتِلُوا عَدُوَّكُمْ، وَ امْنَعُوا حَرِيمَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ.

فَرَدُّوا عَلَيْهِ رَدّاً ضَعِيفاً وَ رَأَي مِنْهُمْ عَجْزاً وَ فَشَلًا فَقَالَ:

وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ لِي بِكُلِّ مِائَةٍ مِنْكُمْ رَجُلًا مِنْهُمْ، وَيْحَكُمْ اخْرُجُوا مَعِي، ثُمَّ فِرُّوا عَنِّي مَا بَدَا لَكُمْ، فَوَ اللَّهِ مَا أَكْرَهُ لِقَاءَ رَبِّي عَلَي نِيَّتِي وَ بَصِيرَتِي، وَ فِي ذَلِكَ رَوْحٌ لِي عَظِيمٌ، وَ فَرَجٌ مِنْ مُنَاجَاتِكُمْ وَ مُعَانَاتِكُمْ وَ مُقَاسَاتِكُمْ وَ مُدَارَاتِكُمْ، مِثْلَ مَا تُدَارَي الْبِكَارُ الْعَمِدَةُ، وَ الثِّيَابُ الْمُتَهَتِّرَةُ، كُلَّمَا خِيطَتْ مِنْ جَانِبٍ، تَهَتَّكَتْ عَلَي صَاحِبِهَا مِنْ جَانِبٍ آخَرَ.

ثُمَّ نَزَلَ، فَخَرَجَ يَمْشِي حَتَّي بَلَغَ الْغَرِيَّيْنِ، ثُمَّ دَعَا حُجْرَ بْنَ عَدِيٍّ الْكِنْدِيَّ فَعَقَدَ لَهُ رَايَةً عَلَي أَرْبَعَةِ آلَافٍ، فَخَرَجَ حُجْرٌ حَتَّي مَرَّ بِالسَّمَاوَةِ وَ هِيَ

در این کار هم سودی است .

معاویه در این هنگام ضحاک بن قیس فهری را فرا خواند و به او گفت: حرکت کن تا به ناحیه کوفه برسی و تا می توانی از آن بالا برو. اگر به اعرابی برخورد کردی که در اطاعت علی بودند، تار و مارشان کن و اگر در راه به سواران مسلح لشکر علی رسیدی بر آن ها یورش ببر. و چون در جایی صبح کردی، درنگ مکن و در جایی دیگر شب کن. هرگاه به تو گفتند که دسته‌ای از سواران به جنگ تو روانه کرده‌اند برای رویارویی با آن بایست. پس او را با سه هزار یا چهار هزار نفر روانه کرد.

ضحاک برای چپاول اموال به سوی کوفه آمد و به هر کس از اعراب که رسید او را کشت تا به ثعلبیّه رسید. بعد بر قافله حاجیان حمله کردند و متاعشان را ربودند. در راه که می‌آمد، عمرو بن عمیس بن مسعود - برادرزاده عبد اللّه بن مسعود - صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله را دید. در مسیر حُجّاج، در قطقطانیه او را با جمعی از صحابه که همراهش بودند کشت.

پس علی علیه السلام به میان مردم آمد و بر منبر شد و فرمود:

ای مردم کوفه به جایی که بنده صالح خدا عمرو بن عمیس کشته شده و به یاری لشکرهایتان که بعضی به هلاکت رسیده‌اند بیرون بروید. بیرون بروید و با دشمنتان بجنگید و حریم خویش را حفظ کنید، اگر می خواهید که کاری انجام دهید.

پاسخی از روی سستی و بی‌حالی به او دادند. علی علیه السلام ناتوانی و سستی را در وجود آنان مشاهده کرد. در این حال فرمود:

به خدا سوگند، دوست دارم به جای هر صد مرد از شما یکی از آن ها از آن من بود. وای بر شما با من به جنگ بیرون آیید و سپس اگر پشیمان شدید، از گرد من بگریزید. به خدا سوگند، دیدار با پروردگارم را با همین نیت و بصیرت ناپسند نمی دانم چرا که در آن شادمانی بزرگ و رهایی من از این همه مدارایی که با شما می‌کنم و رنجی که از شما می‌کشم، نهفته است، همانند آن اشتران جوان که در کوهانشان به ظاهر رنجی مشاهده نمی‌شود ولی از درون دردناک است یا همانند آن جامه کهنه که چون یک جای آن را بدوزند از جای دیگرش پاره شود.

بعد از منبر فرود آمد. آن‌گاه بیرون رفت تا به غریین رسید، در آنجا حجر بن عدیّ کندی را از میان سواران خود فراخواند. برایش عَلَمی بست و با چهار هزار روانه نمود. حجر رفت تا به سماوه رسید. آنجا

أَرْضٌ كَلِبٌ، فَلَقِيَ بِهَا إِمْرَأَ الْقَيْسِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ أَوْسٍ الْكَلْبِيَّ، وَ هُمْ أَصْهَارُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَكَانُوا أَدِلَّاءَهُ فِي الطَّرِيقِ، وَ عَلَي الْمِيَاهِ، فَلَمْ يَزَلْ مُغِذّاً فِي أَثَرِ الضَّحَّاكِ، حَتَّي لَقِيَهُ بِنَاحِيَةِ تَدْمُرَ فَوَاقَعَهُ؛ فَاقْتَتَلُوا سَاعَةً، فَقُتِلَ مِنْ أَصْحَابِ الضَّحَّاكِ تِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِ حُجْرٍ رَجُلَانِ، وَ حَجَزَ اللَّيْلُ بَيْنَهُمْ، فَمَضَي الضَّحَّاكُ، فَلَمَّا أَصْبَحُوا لَمْ يَجِدُوا لَهُ وَ لِأَصْحَابِهِ أَثَراً، فَكَتَبَ عَقِيلٌ هَذَا الْكِتَابَ إِلَيْهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي أَثَرِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ.

«905»

⁽¹⁾

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ أَيْضاً: ذَكَرَ صَاحِبُ كِتَابِ الْغَارَاتِ، أَنَّ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ قَدِمَ هُوَ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ مِنْ عِنْدِ مُعَاوِيَةَ، بَعْدَ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ، يَسْأَلَانِهِ أَنْ يَدْفَعَ قَتَلَةَ عُثْمَانَ إِلَي مُعَاوِيَةَ، لِيُقِيدَهُمْ بِعُثْمَانَ. وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يُشْهِدَا لَهُ عَلَيْهِ أَهْلَ الشَّامِ بِذَلِكَ، وَ أَنْ يُظْهِرَا عُذْرَهُ، فَلَمَّا أَتَيَاهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ أَدَّيَا الرِّسَالَةَ، قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لِلنُّعْمَانِ: حَدِّثْنِي عَنْكَ أَ أَنْتَ أَهْدَي مِنْ قَوْمِكَ سَبِيلًا؟ يَعْنِي الْأَنْصَارَ. قَالَ: لَا. قَالَ: فَكُلُّ قَوْمِكَ قَدِ اتَّبَعَنِي، إِلَّا شُذَّاذٌ مِنْهُمْ ثَلَاثَةٌ أَوْ أَرْبَعَةٌ، فَتَكُونُ أَنْتَ مِنَ الشُّذَّاذِ؟ فَقَالَ النُّعْمَانُ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ، إِنَّمَا جِئْتُ لِأَكُونَ مَعَكَ، وَ قَدْ طَمِعْتُ أَنْ يُجْرِيَ اللَّهُ تَعَالَي بَيْنَكُمَا صُلْحاً، فَإِذَا كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ رَأْيُكَ، فَإِنِّي مُلَازِمُكَ.

فَأَقَامَ النُّعْمَانُ، وَ لَحِقَ أَبُو هُرَيْرَةَ بِالشَّامِ. وَ فَرَّ النُّعْمَانُ بَعْدَ أَشْهُرٍ مِنْهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَي الشَّامِ، فَأَخَذَهُ فِي الطَّرِيقِ مَالِكُ بْنُ كَعْبٍ الْأَرْحَبِيُّ، وَ كَانَ عَامِلَ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ بِعَيْنِ التَّمْرِ، فَتَضَرَّعَ وَ اسْتَشْفَعَ [لَهُ قَرَظَةُ عِنْدَ مَالِكِ بْنِ كَعْبٍ] حَتَّي خَلَّي سَبِيلَهُ، وَ قَدِمَ عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ خَبَّرَ بِمَا لَقِيَ وَ لَمْ يَزَلْ مَعَهُ.

فَلَمَّا غَزَي الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ أَرْضَ الْعِرَاقِ، بَعَثَ مُعَاوِيَةُ النُّعْمَانَ مَعَ

سرزمین بنی کلاب بود. امرؤ القیس بن عدیّ بن اوس کلبی، پدر زن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام در آنجا بود، حجر با او دیدار کرد. اینان او را در راه و دریافتن آب راهنمایی می کردند. حجر شتابان در پی ضحّاک می‌رفت تا در ناحیه تدمر به او رسید. او را متوقف ساخت و ساعتی نبرد کردند، از یاران ضحاک نوزده نفر و از یاران حجر دو تن: عبد الرحمن و عبد اللّه غامدی کشته شدند. شب پرده افکند و ضحاک از صحنه نبرد گریخت. چون روز بردمید نشانی از او و یارانش ندیدند. عقیل پس از این واقعه این نامه را برای علی علیه السلام نوشت.⁽²⁾

روایت 905

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: صاحب کتاب الغارات ذکر کرده که نعمان بن بشیر و ابو هریره از نزد معاویه به نزد علی علیه السلام آمدند و این بعد از آمدن ابو مسلم خولانی بود. و از او خواستند که قاتلان عثمان را نزد معاویه فرستد تا به قصاص خون عثمان بکشد. معاویه قصد داشت این دو نیز در نزد مردم شام علیه علی علیه السلام شهادت دهند و عذر معاویه را در جنگ آشکار کنند. هنگامی که آن دو نزد علی علیه السلام آمدند و پیغام را ابلاغ کردند. علی علیه السلام به نعمان گفت: به من بگو که آیا تو راه‌یافته‌ترین قوم خود - یعنی انصار- هستی؟ گفت: نه. علی علیه السلام فرمود: همه قوم تو پیروان من هستند جز سه یا چهار تن. آیا تو نیز از آن شمار اندک هستی؟ نعمان گفت: خدا سلامتت بدارد، من آمده‌ام که همراه تو باشم. امید می‌داشتم که خدا میان شما دو تن صلح افکند و اگر رأی تو جز این باشد من همراه تو خواهم بود و با تو خواهم ماند.

نعمان در آنجا ماند اما ابو هریره به شام بازگردید. نعمان چند ماهی نزد علی علیه السلام ماند، سپس از نزد او گریخت. در عین التمر مالک بن کعب ارحبی او را گرفت. - مالک عامل علی علیه السلام در آنجا بود - نعمان به خواهش و التماس افتاد و قرظه در نزد مالک بن کعب برایش میانجی گری کرد تا اینکه او را رها کرد .

نعمان به نزد معاویه رفت و آنچه دیده بود برای او به شرح بازگفت و همچنان در نزد او ماند.

هنگامی که ضحاک بن قیس به جنگ عراق آمد. معاویه نعمان را با

أَلْفَيْ رَجُلٍ وَ أَوْصَاهُ أَنْ يَتَجَنَّبَ الْمُدُنَ وَ الْجَمَاعَاتِ، وَ أَنْ لَا يُغِيرَ عَلَي مَسْلَحَةٍ، وَ أَنْ يُعَجِّلَ الرُّجُوعَ، فَأَقْبَلَ النُّعْمَانُ حَتَّي دَنَا مِنْ عَيْنِ التَّمْرِ وَ بِهَا مَالِكٌ، وَ مَعَ مَالِكٍ أَلْفُ رَجُلٍ، وَ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ فَرَجَعُوا إِلَي الْكُوفَةِ فَلَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا مِائَةٌ أَوْ نَحْوُهَا، فَكَتَبَ مَالِكٌ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَصَعِدَ عَلَيْهِ السَّلَامُ الْمِنْبَرَ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! الْمِنْسَرُ مِنْ مَنَاسِرِ أَهْلِ الشَّامِ، إِذَا أَظَلَّ عَلَيْكُمْ انْجَحَرْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ وَ أَغْلَقْتُمْ أَبْوَابَكُمْ، انْجَازَ الضَّبَّةُ فِي جُحْرِهَا، وَ الضَّبُعُ فِي وِجَارِهَا، الذَّلِيلُ وَ اللَّهِ مَنْ نَصَرْتُمُوهُ، وَ مَنْ رَمَي بِكُمْ رَمَي بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ، أُفٍّ لَكُمْ، لَقَدْ لَقِيتُ مِنْكُمْ تَرَحاً!! وَيْحَكُمْ يَوْماً أُنَاجِيكُمْ، وَ يَوْماً أُنَادِيكُمْ، فَلَا أَحْرَارَ عِنْدَ النِّدَاءِ ⁽¹⁾، وَ لَا إِخْوَانَ صَدَقَ عِنْدَ اللِّقَاءِ، أَنَا وَ اللَّهِ مُنِيتُ بِكُمْ، صُمٌّ لَا تَسْمَعُونَ، بُكْمٌ لَا تَعْقِلُونَ، عُمْيٌ لَا تُبْصِرُونَ!! فَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، وَيْحَكُمْ اخْرُجُوا هَدَاكُمُ اللَّهُ إِلَي مَالِكِ بْنِ كَعْبٍ أَخِيكُمْ، فَإِنَّ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ قَدْ نَزَلَ بِهِ فِي جَمْعٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ لَيْسَ بِالْكَثِيرِ، فَانْهَضُوا إِلَي إِخْوَانِكُمْ لَعَلَّ اللَّهَ يَقْطَعُ بِكُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ طَرَفاً.

ثُمَّ نَزَلَ.

فَلَمْ يَخْرُجُوا، فَأَرْسَلَ إِلَي وُجُوهِهِمْ وَ كُبَرَائِهِمْ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَنْهَضُوا وَ يَحُثُّوا النَّاسَ عَلَي الْمَسِيرِ، فَلَمْ يَصْنَعُوا شَيْئاً. وَ اجْتَمَعَ مِنْهُمْ نَفَرٌ يَسِيرٌ نَحْوَ ثَلَاثِمِائَةٍ أَوْ دُونِهَا فَقَامَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ:

أَلَا إِنِّي مُنِيتُ بِمَنْ لَا يُطِيعُ إِذَا أَمَرْتُ، وَ لَا يُجِيبُ إِذَا دَعَوْتُ، لَا أَبَا لَكُمْ، مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ رَبَّكُمْ؟ أَ مَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ؟ وَ لَا حَمِيَّةٌ تُحْمِشُكُمْ؟ أَقُومُ فِيكُمْ مُسْتَصْرِخاً، وَ أُنَادِيكُمْ مُتَغَوِّثاً، فَلَا تَسْمَعُونَ لِي قَوْلًا، وَ لَا تُطِيعُونَ لِي أَمْراً، حَتَّي تَكْشِفَ الْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ، فَمَا يُدْرَكُ بِكُمْ ثَارٌ، وَ لَا يُبْلَغُ بِكُمْ مَرَامٌ!!

دو هزار مرد روانه کرد و به او سفارش کرد که از شهرها اجتناب کند و از جماعات بپرهیزد و فقط بر پادگان ها حمله کند و زود هم بازگردد. نعمان بن بشیر در حرکت آمد تا به عین التمر رسید. مالک بن کعب در آنجا بود با هزار مرد. ولی مالک در همان نزدیکی آنان را اجازه داده بود که به کوفه بازگردند و اینک تنها در حدود صد تن همراه او بودند. مالک بن کعب به علی علیه السلام نامه نوشت. علی علیه السلام بر منبر رفت و حمد و ثنای خدای به جای آورد و سپس گفت: ای مردم کوفه، چون طلایه‌های لشکر شام نمودار شود درهای خانه‌هایتان می‌بندید و خود در خانه‌هایتان می‌خزید، مانند سوسمار که به سوراخ خود می‌خزد، و کفتار در لانه اش پنهان می‌شود. به خدا سوگند خوار و ذلیل است آنکه شما به یاریش برخیزید و آنکه خواهد که شما را چون تیر بر دشمن افکند چونان کسی است که با تیر بی‌سوفار می‌جنگد. از شما دل خسته و رنجیده ام زیرا از شما اندوه بسیار در دل دارم. وای بر شما، روزی شما را آهسته فراخواندم و روزی ندایتان در دادم هیچ کس به ندای من پاسخ نداد. آری شما هرگز برادرانی در دوستی صادق، نبوده‌اید. من - به خدا قسم - به دست شما گرفتار شده‌ام. کرانی هستید که نمی‌شنوید و لالهایی که تعقل نمی کنید و کورانی که نمی بینید. سپاس خدای را که پروردگار جهانیان است. وای بر شما، - خدا شما را هدایت کند - به یاری برادرتان مالک بن کعب برخیزید که نعمان بن بشیر با جمعی از مردم شام که چندان هم شمارشان افزون نیست به جنگ او آمده است. برخیزید و مهیای نبرد شوید، شاید خدا به نیروی شما دست کافران را قطع کند. علی علیه السلام از منبر فرود آمد.

کسی از جای نجنبید، علی علیه السلام نزد سران و بزرگانشان کسی را فرستاد و فرمان داد که از جای برخیزند و مردم را به جنگ تحریک کنند. آنان نیز کاری نکردند. و جماعت اندکی در حدود سیصد نفر یا کمتر گرد آمدند. امام علیه السلام برخاست و فرمود: گرفتار کسانی شده‌ام که چون امر می‌کنم فرمان نمی‌برند، و چون آن ها را فرا می‌خوانم اجابت نمی‌کنند.ای مردم بی‌اصل و ریشه، در یاری پروردگارتان برای چه در انتظارید؟ آیا دینی ندارید که شما را گرد آورد؟ و یا غیرتی که شما را به خشم وا دارد؟ در میان شما به پاخاسته فریاد می‌کشم، و عاجزانه از شما یاری می‌خواهم، امّا به سخنان من گوش نمی‌سپارید، و فرمان مرا اطاعت نمی‌کنید تا آنگاه که پیامدهای ناگوار آشکار شد، نه با شما می‌توان انتقام خونی را گرفت، و نه با کمک شما می‌توان به هدف رسید.

دَعَوْتُكُمْ إِلَي نَصْرِ إِخْوَانِكُمْ فَجَرْجَرْتُمْ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الْأَسَرِّ، وَ تَثَاقَلْتُمْ تَثَاقُلَ النِّضْوِ الْأَدْبَرِ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ مِنْكُمْ جُنَيْدٌ مُتَذَائِبٌ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَي الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ .

ثُمَّ نَزَلَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ.

فَقَامَ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ فَقَالَ: هَذَا وَ اللَّهِ الْخِذْلَانُ، مَا عَلَي هَذَا بَايَعْنَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ. [ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهِ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ] إِنَّ مَعِي مِنْ طَيٍّ أَلْفَ رَجُلٍ لَا يَعْصُونِي، فَإِنْ شِئْتَ أَنْ أَسِيرَ بِهِمْ سِرْتُ. قَالَ: مَا كُنْتُ لِأَعْرِضَ قَبِيلَةً وَاحِدَةً مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ لِلنَّاسِ، وَ لَكِنِ اخْرُجْ إِلَي النُّخَيْلَةِ وَ عَسْكِرْ بِهِمْ. فَخَرَجَ [عَدِيٌ] فَعَسْكَرَ وَ فَرَضَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ سَبْعَمِائَةٍ. فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ أَلْفُ فَارِسٍ، عَدَا طَيّاً أَصْحَابُ عَدِيٍّ. وَ وَرَدَ عَلَيْهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ الْخَبَرُ بِهَزِيمَةِ النُّعْمَانِ وَ نُصْرَةِ مَالِكٍ.

وَ رَوَي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَوْزَةَ الْأَزْدِيُّ قَالَ: كُنْتُ مَعَ مَالِكِ بْنِ كَعْبٍ حِينَ نَزَلَ بِنَا النُّعْمَانُ، وَ هُوَ فِي أَلْفَيْنِ وَ مَا نَحْنُ إِلَّا مِائَةٌ؛ فَقَالَ لَنَا: قَاتِلُوهُمْ فِي الْقَرْيَةِ وَ اجْعَلُوا الْجُدُرَ فِي ظُهُورِكُمْ، وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَي التَّهْلُكَةِ، وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَنْصُرُ الْعَشَرَةَ عَلَي الْمِائَةِ، وَ الْمِائَةَ عَلَي الْأَلْفِ، وَ الْقَلِيلَ عَلَي الْكَثِيرِ. ثُمَّ قَالَ: إِنَّ أَقْرَبَ مَنْ هَاهُنَا إِلَيْنَا مِنْ شِيعَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَرَظَةُ بْنُ كَعْبٍ، وَ مِخْنَفُ بْنُ سُلَيْمٍ، فَارْكُضْ إِلَيْهِمَا فَأَعْلِمْهُمَا حَالَنَا، وَ قُلْ لَهُمَا فَلْيَنْصُرَانَا.

فَمَرَرْتُ بِقَرَظَةَ فَاسْتَصْرَخْتُهُ، فَقَالَ: إِنَّمَا أَنَا صَاحِبُ خَرَاجٍ، وَ لَيْسَ عِنْدِي مَنْ أُغِيثُهُ بِهِ!! فَمَضَيْتُ إِلَي مِخْنَفٍ، فَسَرَّحَ مَعِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مِخْنَفٍ فِي خَمْسِينَ رَجُلًا، وَ قَاتَلَ مَالِكٌ وَ أَصْحَابُهُ، النُّعْمَانَ وَ أَصْحَابَهُ إِلَي الْعَصْرِ، فَأَتَيْنَاهُ وَ قَدْ كَسَرَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ جُفُونَ سُيُوفِهِمْ، وَ اسْتَقْبَلُوا الْمَوْتَ، فَلَوْ أَبْطَأْنَا مِنْهُمْ هَلَكُوا، فَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ رَآنَا أَهْلُ الشَّامِ وَ قَدْ أَقْبَلْنَا عَلَيْهِمْ، أَخَذُوا يَنْكُصُونَ عَنْهُمْ وَ يَرْتَفِعُونَ، وَ رَآنَا مَالِكٌ وَ أَصْحَابُهُ، فَشَدُّوا عَلَيْهِمْ حَتَّي دَفَعُوهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ، فَاسْتَعْرَضْنَاهُمْ فَصَرَعْنَا

شما را به یاری برادرانتان می‌خوانم، مانند شتری که از درد بنالد، ناله و فریاد سر می‌دهید، و یا همانند حیوانی که پشت آن زخم باشد، حرکتی نمی‌کنید. تنها گروه اندکی به سوی من آمدند که آن ها نیز ناتوان و مضطرب بودند گویا آن ها را به سوی مرگ می‌کشانند، و مرگ را با چشمانشان می‌نگرند.

بعد از منبر پایین آمد و وارد منزلش شد.

عدیّ بن حاتم بر پای خاست و گفت: این به خدا قسم خواری و ذلّت است. ما با امیر المؤمنین علی بن ابی طالب بیعت نکردیم که او را واگذاریم. بعد بر ایشان وارد شد و گفت: یا امیر المؤمنین با من هزار مرد از قبیله طی هستند که از فرمان من سرپیچی نمی‌کنند. اگر بخواهی که با آنان رهسپار نبرد شوم، این کار را انجام می دهم. علی علیه السلام فرمود: نه، نمی‌خواهم یک قبیله از قبایل عرب را به جنگ بفرستم. ولی تو به نخیله رو و در آنجا لشکرگاه بر پای کن. عدیّ بن حاتم رفت و لشکرگاه برپا کرد. علی علیه السلام برای هر مرد هفتصد درهم مقرر کرد و جمعا جز قبیله طی - یاران عدی بن حاتم - هزار سوار بر او گرد آمد. خبر شکست نعمان و یاری و نصرت مالک به علی علیه السلام رسید.

عبد اللّه بن جوزه ازدی روایت کرده گوید: من با مالک بن کعب بودم، هنگامی که نعمان بن بشیر با دو هزار بر سر ما تاختن آورد و ما بیش از صد تن نبودیم. مالک به ما گفت، در همین روستا بجنگید و در پشت دیوارها مستقر شوید. و خویشتن به هلاکت نیفکنید. بدانید که خدای تعالی ده تن را بر صد تن و صد تن را بر هزار تن و اندک را بر بسیار غلبه دهد. و این از کارهای خداست. سپس گفت: در این ناحیه از شیعیان علی علیه السلام و یاران و کارگزاران او، نزدیک تر به ما قرظة بن کعب و مخنف بن سلیم است. به نزد ایشان بشتاب و حال ما با ایشان بازگو، و بگو که تا آنجا که در توان دارند به یاری ما بیایند.

نزد قرظة بن کعب رفتم و از او یاری خواستم. قرظة گفت: من کارگزار خراجم و کسی را ندارم که با تو همراه کنم. پس نزد مخنف بن سلیم رفتم. او عبد الرحمن بن مخنف را با پنجاه مرد جنگی با من فرستاد. مالک بن کعب و یارانش خود تا عصر با نعمان و یارانش جنگیدند که ما رسیدیم. کعب و یارانش غلاف های شمشیرهای خود شکسته و به پیشواز مرگ رفته بودند، اگر اندکی دیر می‌رسیدیم همه هلاک شده بودند. چون شامیان ما را دیدند که به سوی آن ها می‌تازیم از آنان دست برداشتند و اندکی عقب نشستند. مالک و یارانش ما را دیدند و بر آنان دلیر شدند آنسان که ایشان را از روستا دور کردند. ما نیز حمله

مِنْهُمْ رِجَالًا ثَلَاثَةً، فَظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّ لَنَا مَدَداً، وَ حَالَ اللَّيْلُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ، فَانْصَرَفُوا إِلَي أَرْضِهِمْ.

وَ كَتَبَ مَالِكٌ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ نَزَلَ بِنَا النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ فِي جَمْعٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ كَالظَّاهِرِ عَلَيْنَا، وَ كَانَ عِظَمُ أَصْحَابِي مُتَفَرِّقِينَ، وَ كُنَّا لِلَّذِي كَانَ مِنْهُمْ آمِنِينَ، فَخَرَجْنَا إِلَيْهِمْ رِجَالًا مُصْلِتِينَ، فَقَاتَلْنَاهُمْ حَتَّي الْمَسَاءِ، وَ اسْتَصْرَخْنَا مِخْنَفَ بْنَ سُلَيْمٍ، فَبَعَثَ إِلَيْنَا رِجَالًا مِنْ شِيعَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ وُلْدِهِ، فَنِعْمَ الْفَتَي، وَ نِعْمَ الْأَنْصَارُ كَانُوا، فَحَمَلْنَا عَلَي عَدُوِّنَا وَ شَدَدْنَا عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْنَا نَصْرَهُ، وَ هَزَمَ عَدُوَّهُ، وَ أَعَزَّ جُنْدَهُ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، وَ السَّلَامُ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.

وَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ، قَالَ: عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ دَخَلْتُ إِلَيْكُمْ وَ لَيْسَ لِي سَوْطٌ إِلَّا الدِّرَّةُ، فَرَفَعْتُمُونِي إِلَي السَّوْطِ، ثُمَّ رَفَعْتُمُونِي إِلَي الْحِجَارَةِ، أَوْ قَالَ: الْحَدِيدِ، أَلْبَسَكُمُ اللَّهُ شِيَعاً، وَ أَذَاقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ، فَمَنْ فَازَ بِكُمْ فَقَدْ فَازَ بِالْقِدْحِ الْأَخْيَبِ.

وَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْحَنَفِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَخْطُبُ، وَ قَدْ وَضَعَ الْمُصْحَفَ عَلَي رَأْسِهِ، حَتَّي رَأَيْتُ الْوَرَقَ يَتَقَعْقَعُ عَلَي رَأْسِهِ قَالَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ قَدْ مَنَعُونِي مَا فِيهِ، فَأَعْطِنِي مَا فِيهِ، اللَّهُمَّ قَدْ أَبْغَضْتُهُمْ وَ أَبْغَضُونِي، وَ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّونِي وَ حَمَلُونِي عَلَي غَيْرِ خُلُقِي وَ طَبِيعَتِي وَ أَخْلَاقٍ لَمْ تَكُنْ تُعْرَفُ لِي.

اللَّهُمَّ فَأَبْدِلْنِي بِهِمْ خَيْراً مِنْهُمْ، وَ أَبْدِلْهُمْ بِي شَرّاً مِنِّي. اللَّهُمَّ أَمِثْ قُلُوبَهُمْ مَيْثَ الْمِلْحِ فِي الْمَاءِ.

وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: رَأَيْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ قَدِ ازْدَحَمُوا عَلَيْهِ حَتَّي أَدْمَوْا رِجْلَهُ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ قَدْ كَرِهْتُهُمْ وَ كَرِهُونِي، فَأَرِحْنِي مِنْهُمْ، وَ أَرِحْهُمْ مِنِّي.

وَ رَوَي مُحَمَّدُ بْنُ فُرَاتٍ الْجَرْمِيُّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ:

کردیم و سه مرد را بر خاک هلاک افکندیم. دیگران ترسیدند و پنداشتند که برای ما مدد می‌رسد. شب میان ما و آنان در رسید و آنان به سرزمین خویش بازگشتند.

مالک بن کعب نامه پیروزی به علی علیه السلام نوشت: اما بعد، نعمان بن بشیر با جمعی از مردم شام بر سر ما تاختند، و چنان می‌نمود که بر ما پیروز می‌شوند. بیشتر یاران من در اطراف پراکنده بودند زیرا (پیش از این حمله) خود را از آسیب دشمن در امان می‌دانستیم. سرانجام به نبردشان بیرون آمدیم پیاده و با شمشیرهای آخته تا شامگاه میان ما جدال و آویز بود. آن‌گاه از مخنف بن سلیم یاری خواستیم. او نیز مردانی جنگجو از شیعیان امیر المؤمنین را همراه با پسرش به یاری ما فرستاد. چه جوانی! و چه یارانی! بر دشمن حمله کردیم و بر آنان سخت گرفتیم. خداوند، پیروزی خود نصیب ما کرد و دشمن امیر المؤمنین را منهزم گردانید و لشکر او را پیروز کرد. سپاس برای خدای جهانیان. و سلام و رحمت و برکات خدا بر تو ای امیر المؤمنین.

ابو طفیل گوید: علی علیه السلام فرمود: ای مردم کوفه، من به شهر شما آمدم و حال آنکه برای زدن چیزی جز دُرّه نداشتم و شما مرا با تازیانه آشنا کردید. سپس مرا به زدن با سنگ یا آهن وادار کردید. خدا شما را دسته دسته و پراکنده ساخت و دسته‌ای را طعم ستم دسته دیگر چشانید، آنکه بخواهد به یاری شما پیروز شود چون کسی است که با تیر بی‌سوفار تیر اندازد .

ابو صالح حنفی گوید: علیه السلام را دیدم که برای مردم سخن می‌راند. قرآن را بر سر نهاده بود تا جایی که خود دیدم که ورق قرآن روی سرش خش خش می‌کرد. راوی گوید: علی علیه السلام می‌فرمود: بار خدایا مرا از آنچه در این کتاب است منع کردند تو مرا آنچه در این کتاب است عطا کن. بار خدایا، من اینان را ناخوش می‌دارم و اینان مرا، من از اینان ملول شده‌ام و اینان از من. اینان مرا به اعمالی وامی‌دارند که خلاف خلق و طبیعت من است. اخلاقی که به آن شناخته نمی شدم.

بار خدایا مرا یارانی بهتر از اینان ارزانی دار و آنان را فرمانروایی بدتر از من بده. بار خدایا دلشان را آب کن همچون نمک که در آب حل می‌شود.

سعد بن ابراهیم گوید: ابن ابی رافع می‌گفت: علی علیه السلام را دیدم که مردم چنان بر او ازدحام کرده بودند که پاهایش را خونین کردند. فرمود: بار خدایا از اینان کراهت دارم اینان نیز از من کراهت دارند. بار خدایا مرا از آنان و آنان را از من راحت کن.

محمد بن فرات جرمی از زید بن علی بن الحسین روایت می کند که گوید:

قَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي هَذِهِ الْخُطْبَةِ:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي دَعَوْتُكُمْ إِلَي الْحَقِّ فَتَوَلَّيْتُمْ عَنِّي وَ ضَرَبْتُكُمْ بِالدِّرَّةِ فَأَعْيَيْتُمُونِي. أَمَا إِنَّهُ سَيَلِيكُمْ بَعْدِي وُلَاةٌ لَا يَرْضَوْنَ مِنْكُمْ بِذَلِكَ حَتَّي يُعَذِّبُونَكُمْ بِالسِّيَاطِ وَ الْحَدِيدِ، فَأَمَّا أَنَا فَلَا أُعَذِّبُكُمْ بِهِمَا، إِنَّهُ مَنْ عَذَّبَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا عَذَّبَهُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ، وَ آيَةُ ذَلِكَ أَنْ يَأْتِيَكُمْ صَاحِبُ الْيَمَنِ حَتَّي يَحُلَّ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ، فَيَأْخُذَ الْعُمَّالَ وَ عُمَّالَ الْعُمَّالِ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ: يُوسُفُ بْنُ عُمَرَ، وَ يَقُومُ عِنْدَ ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتَ فَانْصُرُوهُ، فَإِنَّهُ دَاعٍ إِلَي الْحَقِّ.

قَالَ: فَكَانَ النَّاسُ يَتَحَدَّثُونَ أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ هُوَ زَيْدٌ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] ⁽¹⁾.

بيان

أحمشته: أي أغضبته. و المستصرخ: المستنصر. و المتغوّث: القائل: وا غوثاه. و الثار: الدّم و الطلب به، و قاتل حميمك. ذكره الفيروزآبادي.

و الجرجرة: صوت يردّده البعير في حنجرته، و أكثر ما يكون ذلك عند الإعياء و التّعب. و السرر: داء يأخذ البعير في سرّته، يقال منه: جمل أسرّ. و النضو: البعير المهزول. و الأدبر: الذي به دبر و هي القروح في ظهره. و الجنيد: تصغير الجند.

و قال السّيّد الرضيّ رضي اللّه عنه: «متذائب»: أي مضطرب، من قولهم: تذاءبت الريح أي: اضطرب هبوبها، و منه سمّي الذئب لاضطراب مشيه.

أقول: أورد السّيّد في النهج قوله عليه السلام: «ألا إني منيت إلي قوله- وَ هُمْ يَنْظُرُونَ» ⁽²⁾.

علی علیه السلام در این خطبه گفت:

ای مردم من شما را به حق فرا خواندم، از من روی‌گردان شدید، شما را به دُرّه زدم مرا خسته و مانده کردید. بدانید که پس از من والیانی خواهند آمد که بدین مقدار راضی نشوند و برای شکنجه دادن شما تازیانه و شمشیر برگیرند و من شما را به این دو شکنجه نمی کنم. هر که مردم را در دنیا شکنجه کند، خدا در آخرت او را شکنجه خواهد کرد. نشان آن امر این است که فرمانروای یمن بیاید تا در میان شما جای گیرد. مردی که او را یوسف بن عمرو گویند می آید و کارگزاران و کارگزاران آن ها را نیز بگیرد. در این هنگام مردی از خاندان ما قیام می‌کند، او را یاری کنید که او شما را به حق دعوت می‌کند.

گوید: مردم با یکدیگر می‌گفتند که این مرد همان زید بن علی است.⁽³⁾

توضیح

«أحمشته» یعنی: او را به خشم آورد. «المستصرخ» یعنی: یاری طلب. و «المتغوث» یعنی کسی که می گوید: واغوثاه. «الثأر» به معنای خون و خون خواهی، و قاتل دوست تو، آمده است. فیروزآبادی این را ذکر کرده است. «الجرجرۀ» صدایی است که شتر در گلویش می اندازد و برگشت می دهد. و بیشتر در حالتی ناتوانی و خستگی پیش می آید. «السرر» دردی است که شتر را در میان شکمش بگیرد. از همین کلمه گفته می شود: «جمل اسرّ». و «النضو» شتر لاغر است. و «الادبر» شتری است که «دبر» داشته باشد و آن زخم هایی در پشتش است. «الجنید» اسم تصغیر جند است.

سید رضی رضی الله عنه گوید: «متذائب» یعنی مضطرب، از «تذاءبت الرّیح» یعنی وزش باد گوناگون و مضطرب گشت، و ذئب (گرگ) را ذئب نامیدند چون در رفتن اضطراب دارد.

می گویم: سید در نهج البلاغه این سخن امام علیه السلام را آورده است: «ألا انی منیت - تا این فرموده - وهم ینظرون.⁽⁴⁾

«906»

⁽¹⁾

وما رواه المصنف عنهما هاهنا هو تلخيص، ما فيهما وليس نص القصة

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ نَقْلًا مِنْ كِتَابِ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ وَ وَجَدْتُهُ فِي أَصْلِ كِتَابِهِ أَيْضاً رَوَي بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مِحْصَنٍ: أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمَّا أَصَابَ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ بِمِصْرَ، بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرٍ الْحَضْرَمِيَّ إِلَي أَهْلِ الْبَصْرَةِ لِيَدْعُوَهُمْ إِلَي نَفْسِهِ، وَ إِلَي الطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ، فَلَمَّا أَتَاهُمْ وَ قَرَأَ عَلَيْهِمْ كِتَابَ مُعَاوِيَةَ اخْتَلَفُوا، فَبَعْضُهُمْ رَدُّوا، وَ أَكْثَرُهُمْ قَبِلُوا وَ أَطَاعُوا. وَ كَانَ الْأَمِيرُ يَوْمَئِذٍ بِالْبَصْرَةِ، زِيَادَ بْنَ عُبَيْدٍ، قَدِ اسْتَخْلَفَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ، وَ ذَهَبَ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ يُعَزِّيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، فَلَمَّا رَأَي زِيَادٌ إِقْبَالَ النَّاسِ عَلَي ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ، اسْتَجَارَ مِنَ الْأَزْدِ وَ نَزَلَ فِيهِمْ، وَ كَتَبَ إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ وَ أَخْبَرَهُ بِمَا جَرَي؛ فَرَفَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذَلِكَ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ شَاعَ فِي النَّاسِ بِالْكُوفَةِ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ، وَ اخْتَلَفَ أَصْحَابُهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِيمَنْ يَبْعَثُهُ إِلَيْهِمْ حَمِيَّةً فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

تَنَاهَوْا أَيُّهَا النَّاسُ، وَ لْيَرْدَعْكُمُ الْإِسْلَامُ وَ وَقَارُهُ عَنِ التَّبَاغِي وَ التَّهَاوِي، وَ لْتَجْتَمِعْ كَلِمَتُكُمْ، وَ الْزَمُوا دِينَ اللَّهِ الَّذِي لَا يُقْبَلُ مِنْ أَحَدٍ غَيْرُهُ، وَ كَلِمَةَ الْإِخْلَاصِ الَّتِي هِيَ قِوَامُ الدِّينِ، وَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَي الْكَافِرِينَ، وَ اذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا مُشْرِكِينَ مُتَبَاغِضِينَ مُتَفَرِّقِينَ فَأَلَّفَ بَيْنَكُمْ بِالْإِسْلَامِ، فَكَثُرْتُمْ وَ اجْتَمَعْتُمْ وَ تَحَابَبْتُمْ، فَلَا تَتَفَرَّقُوا بَعْدَ إِذِ اجْتَمَعْتُمْ، وَ لَا تَبَاغَضُوا بَعْدَ إِذْ تَحَابَبْتُمْ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ النَّاسَ وَ بَيْنَهُمُ النَّائِرَةُ وَ قَدْ تَدَاعَوْا إِلَي الْعَشَائِرِ وَ الْقَبَائِلِ فَاقْصِدُوا لِهَامِهِمْ وَ وُجُوهِهِمْ بِسُيُوفِكُمْ، حَتَّي يَفْزَعُوا إِلَي اللَّهِ وَ كِتَابِهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ، فَأَمَّا تِلْكَ الْحَمِيَّةُ فَإِنَّهَا مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيَاطِينِ فَانْتَهُوا عَنْهَا لَا أَبَا لَكُمْ تُفْلِحُوا وَ تَنْجَحُوا.

روایت 906

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: به نقل از کتاب الغارات تالیف ابراهیم بن محمد ثقفی روایت کرده است: هنگامی که محمد بن ابی بکر در مصر کشته شد، معاویه عبدالله بن عامر حضرمی را به سوی اهالی بصره روانه کرد تا آنان را برای بیعت با خود و خون خواهی عثمان فراخواند. هنگامی که نزد آنان آمد و نامه معاویه را بر آن ها خواند، در میانشان اختلاف نظر پدید آمد، برخی از آنان پیشنهاد معاویه را ردّ کرده و بیشترشان پذیرفته و اطاعت کردند. و در آن روزها فرمانروای بصره زیاد بن عبید بود که عبدالله بن عباس او را به جای خود نهاده بود و خود نزد علی علیه السلام رفته بود تا مرگ محمد بن ابی بکر را به او تسلیت بگوید. زمانی که زیاد مشاهده کرد مردم به سوی ابن حظرمی روی می آورند، از ازدیان پناه خواست و در میان آنان فرود آمد و به ابن عباس نامه نوشت و او را از ماجرا باخبر ساخت. ابن عباس آن ماجرا را به گوش علی علیه السلام رسانید و در کوفه آنچه که مربوط به این اتفاقات بود را پراکنده ساخت. و یاران علی علیه السلام درباره کسی که از نظر شجاعت و دلیری، به سوی آنان روانه کند، اختلاف نظر پیدا کردند. علی علیه السلام فرمود: خاموش باشید، ای مردم بس کنید. اسلام و حیثیت اسلام می بایست شما را از ستم بر یکدیگر و در سراشیبی افتادن بازدارد و شما را همداستان سازد. همراه دین خدا باشید که جز آن از هیچ کس پذیرفته نیاید. و بر کلمه اخلاص که قوام دین و حجت خداست بر کافران، پایدار مانید. به یاد آرید آن زمان را که شمارتان اندک بود و مشرک بودید و پراکنده بودید و با هم دشمن بودید، خدای تعالی به وسیله اسلام میان دل هایتان الفت افکند پس شمارتان افزون گردید و از پراکندگی رهایی یافتید و با یکدیگر دوستی ورزیدید. هرگاه مردم از یکدیگر بریدند و تیغ خون خواهی کشیدند و عشیره‌ها و قبیله‌ها را به یاری خواندند، سرها و صورت هایشان را طعمه شمشیر سازید تا به خدا و کتاب خدا و سنت پیامبرش روی آورند. اما آن حمیت و دلیری اگر نه برای خدا باشد به یقین از وسوسه‌های شیطان است. زنهار از آن بپرهیزید تا رستگار و پیروز شوید.

ثُمَّ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ: وَ رَوَي الْوَاقِدِيُّ أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ اسْتَنْفَرَ بَنِي تَمِيمٍ أَيَّاماً، لِيَنْهَضَ مِنْهُمْ إِلَي الْبَصْرَةِ مَنْ يَكْفِيهِ أَمْرَ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ، وَ يَرُدُّ عَادِيَةَ بَنِي تَمِيمٍ الَّذِينَ أَجَارُوهُ بِهَا، فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَخَطَبَهُمْ وَ قَالَ:

لَيْسَ مِنَ الْعَجَبِ أَنْ يَنْصُرَنِي الْأَزْدُ وَ يَخْذُلَنِي مُضَرُ. وَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ تَقَاعُدُ تَمِيمِ الْكُوفَةِ بِي، وَ خِلَافُ تَمِيمِ الْبَصْرَةِ عَلَيَّ، وَ أَنْ أَسْتَنْجِدَ بِطَائِفَةٍ مِنْهُمْ مَا يَشْخَصُ إِلَيَّ أَحَدٌ مِنْهَا فَيَدْعُوَهُمْ إِلَي الرَّشَادِ، فَإِنْ أَجَابَتْ وَ إِلَّا فَالْمُنَابَذَةُ وَ الْحَرْبُ. فَكَأَنِّي أُخَاطِبُ صُمّاً بُكْماً لَا يَفْقَهُونَ حِوَاراً، وَ لَا يُجِيبُونَ نِدَاءً، كُلُّ ذَلِكَ جُنُباً عَنِ الْبَأْسِ وَ حُبّاً لِلْحَيَاةِ.

[وَ] لَقَدْ كُنَّا ⁽¹⁾مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ أَعْمَامَنَا، مَا يَزِيدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إِيماناً وَ تَسْلِيماً، وَ مُضِيّاً عَلَي اللَّقَمِ، وَ صَبْراً عَلَي مَضَضِ الْأَلَمِ، وَ جِدّاً فِي جِهَادِ الْعَدُوِّ.

وَ لَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَ الْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنَا يَتَصَاوَلَانِ تَصَاوُلَ الْفَحْلَيْنِ، يَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا أَيُّهُمَا يَسْقِي صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ، فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنَا مِنَّا. فَلَمَّا رَأَي اللَّهُ صِدْقَنَا، أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ، وَ أَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ، حَتَّي اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ مُلْقِياً جِرَانَهُ، وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ. وَ لَعَمْرِي لَوْ كُنَّا نَأْتِي مَا أَتَيْتُمْ، مَا قَامَ لِلدِّينِ عَمُودٌ، وَ لَا اخْضَرَّ لِلْإِيمَانِ عُودٌ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً، وَ لَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً.

قَالَ: فَقَامَ إِلَيْهِ أَعْيَنُ بْنُ ضُبَيْعَةَ الْمُجَاشِعِيُّ، فَقَالَ: أَنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَكْفِيكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذَا الْخَطْبَ، فَأَتَكَفَّلُ لَكَ بِقَتْلِ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ، أَوْ إِخْرَاجِهِ عَنِ الْبَصْرَةِ.

فَأَمَرَهُ بِالتَّهَيُّؤِ لِلشُّخُوصِ، فَشَخَصَ حَتَّي قَدِمَ الْبَصْرَةَ.

رَجَعْنَا إِلَي رِوَايَةِ الثَّقَفِيِّ، قَالَ إِبْرَاهِيمُ: فَلَمَّا قَدِمَهَا دَخَلَ عَلَي زِيَادٍ وَ هُوَ

سپس ابن ابی الحدید گوید: و واقدی روایت کرده است که علی علیه السلام چند روزی بنی تمیم را بسیج کرد تا کسانی از آنان را به بصره بیاورد که بتوانند او را برای کار ابن حضرمی کفایت کنند و گروه جنگی بنی تمیم را که او را در بصره پناه داده بودند بازگرداند. اما کسی اجابت نکرد پس برای آنان خطبه خواند و گفت:

شگفت نیست که ازدیان مرا یاری دهند و مضریان مرا خوار کنند. شگفت تر از آن این است که تمیم کوفه حق را به من نمی دهند و تمیم بصره با من مخالفت می کنند و از طایفه ای از آنان یاری می طلبم اما هیچ یک از آنان مرا اجابت نمی کند تا آنان را به راه درست فراخواند، که اگر اجابت کردند (کاری با آنان نداشته باشم) وگرنه جنگ رخ بدهد. گویی من کران و لال هایی را مخاطب قرار می دهم که سخن را نمی فهمند و به ندایی پاسخ نمی دهند. همه این ها به خاطر ترس از جنگ و محبت به دنیا است.

ما در رکاب پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله بودیم و با پدران و فرزندان و برادران و عموهای خود جنگ می‌کردیم، که این مبارزه بر ایمان و تسلیم ما می‌افزود، و ما را در جادّه وسیع حقّ و صبر برابر ناگواری ها و جهاد برابر دشمن، ثابت قدم می‌ساخت. گاهی یک نفر از ما و دیگری از دشمنان ما مانند دو پهلوان نبرد می‌کردند، و هر کدام می‌خواست کار دیگری را بسازد و جام مرگ را به دیگری بنوشاند. گاهی ما بر دشمن پیروز می‌شدیم و زمانی دشمن بر ما غلبه می‌کرد. پس آنگاه که خدا، راستی و اخلاص ما را دید، خواری و ذلّت را بر دشمنان ما نازل و پیروزی را به ما عنایت فرمود تا آنجا که اسلام استحکام یافته فراگیر شد و در سرزمین‌های پهناوری نفوذ کرد. به جانم سوگند! اگر ما در مبارزه مثل شما بودیم هرگز پایه‌ای برای دین استوار نمی‌ماند، و شاخه‌ای از درخت ایمان سبز نمی‌گردید. به خدا سوگند، شما هم اکنون از سینه شتر خون می‌دوشید و سرانجامی جز پشیمانی ندارید.

راوی گوید: اعین بن ضبیعة مجاشعی در مقابل امام ایستاد و گفت: ای امیرالمؤمنین من تو را در برابر این مصیبت کفایت می کنم و مسؤولیت کشتن ابن حضرمی را بر عهده می گیرم یا اینکه او را از بصره بیرون می رانم.

امام او را به آمادگی برای رهسپار شدن و تاختن امر کرد. پس او رهسپار شد تا به بصره وارد شد.

به روایت ثقفی بازمی گردیم، ابراهیم گوید: هنگامی که اعین وارد بصره شد بر زیاد داخل گردید درحالی که زیاد در

بِالْأَهْوَازِ مُقِيمٌ، فَرَحَّبَ بِهِ وَ أَجْلَسَهُ إِلَي جَانِبِهِ، فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ لَهُ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ إِنَّهُ لَيُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَهُ كِتَابٌ مِنْ عَلِيٍّ فِيهِ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، عَلِيٍّ إِلَي زِيَادِ بْنِ عُبَيْدٍ: سَلَامٌ عَلَيْكَ، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي قَدْ بَعَثْتُ أَعْيَنَ بْنَ ضُبَيْعَةَ لِيُفَرِّقَ قَوْمَهُ عَنِ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ، فَارْقَبْ مَا يَكُونُ مِنْهُ، فَإِنْ فَعَلَ وَ بَلَغَ مِنْ ذَلِكَ مَا يُظَنُّ بِهِ، وَ كَانَ فِي ذَلِكَ تَفْرِيقُ تِلْكَ الْأَوْبَاشِ، فَهُوَ مَا نُحِبُّ، وَ إِنْ تَرَامَتِ الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَي الشِّقَاقِ وَ الْعِصْيَانِ، فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَكَ إِلَي مَنْ عَصَاكَ فَجَاهِدْهُمْ، فَإِنْ ظَفِرْتَ فَهُوَ مَا ظَنَنْتُ، وَ إِلَّا فَطَاوِلْهُمْ وَ مَاطِلْهُمْ، فَكَأَنَّ كَتَائِبَ الْمُسْلِمِينَ قَدْ أَظَلَّتْ عَلَيْكَ، فَقَتَلَ اللَّهُ الظَّالِمِينَ الْمُفْسِدِينَ، وَ نَصَرَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُحِقِّينَ وَ السَّلَامُ ⁽¹⁾.

فَلَمَّا قَرَأَهُ زِيَادٌ، أَقْرَأَهُ أَعْيَنَ بْنَ ضُبَيْعَةَ فَقَالَ لَهُ: إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ تَكْفِيَ هَذَا الْأَمْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

ثُمَّ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ فَأَتَي رَحْلَهُ، فَجَمَعَ إِلَيْهِ رِجَالًا مِنْ قَوْمِهِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: يَا قَوْمُ عَلَي مَا ذَا تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ، وَ تُهَرِيقُونَ دِمَاءَكُمْ عَلَي الْبَاطِلِ مَعَ السُّفَهَاءِ وَ الْأَشْرَارِ؟ وَ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا جِئْتُكُمْ حَتَّي عَبَأْتُ إِلَيْكُمُ الْجُنُودَ، فَإِنْ تُنِيبُوا إِلَي الْحَقِّ نَقْبَلْ مِنْكُمْ، وَ نَكُفَّ عَنْكُمْ، وَ إِنْ أَبَيْتُمْ فَهُوَ وَ اللَّهِ اسْتِيصَالُكُمْ وَ بَوَارُكُمْ.

فَقَالُوا: بَلْ نَسْمَعُ وَ نُطِيعُ فَقَالَ: انْهَضُوا الْيَوْمَ عَلَي بَرَكَةِ اللَّهِ، فَنَهَضَ بِهِمْ عَلَي جَمَاعَةِ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ، فَخَرَجُوا إِلَيْهِ فَصَافُّوهُ، وَ وَاقَفَهُمْ عَامَّةَ يَوْمِهِ يُنَاشِدُهُمُ اللَّهَ وَ يَقُولُ: يَا قَوْمُ لَا تَنْكُثُوا بَيْعَتَكُمْ، وَ لَا تُخَالِفُوا إِمَامَكُمْ، وَ لَا تَجْعَلُوا عَلَي أَنْفُسِكُمْ سَبِيلًا، فَقَدْ رَأَيْتُمْ وَ جَرَّبْتُمْ كَيْفَ صَنَعَ اللَّهُ بِكُمْ عِنْدَ نَكْثِكُمْ بَيْعَتِكُمْ وَ خِلَافِكُمْ. فَكَفُّوا عَنْهُ، وَ هُمْ فِي ذَلِكَ يَشْتُمُونَهُ.

اهواز اقامت داشت. به او خوشامد گفت و در کنار خودش جای داد. اعین سخنان علی علیه السلام را به او گفت. و اینکه با او در این باب گفتگو کرده و نامه‌ای از جانب علی علیه السلام برای او آورده است. در آن نامه آمده بود:

بسم اللّه الرحمن الرحیم. از بنده خدا علی بن ابی طالب امیر المؤمنین به زیاد بن عبید. سلام بر تو باد. اما بعد، اعین بن ضبیعه را فرستاده‌ام که قوم خود را از گرد ابن حضرمی بپراکند. بنگر که چه می‌کند. اگر انجام داد و به آنچه می‌پندارد رسید و توانست آن اوباش را پراکنده کند کاری است در خور و نیکو. و اگر کار به دشمنی و عصیان کشید با همان گروه که فرمانبردار تو هستند بر آن گروه که به خلاف تو برخاسته‌اند بتاز. اگر پیروزی نصیب تو گردد، همان است که انتظار آن دارم و اگر نه، با آنان مدارا کن و در کار درنگ کن ولی چشم و گوش به آنان دار که به زودی لشکر سپاهیان مسلمانان در خواهند رسید و خدا مفسدان ستمکار را نابود خواهد کرد و مؤمنان بر حق را یاری کند. و السلام.

زیاد نامه را خود خواند و برای اعین بن ضبیعه هم خواند. اعین گفت: امیدوارم که تو خود برای این کار- اگر خدا خواهد - بسنده باشی.

سپس از نزد او بیرون آمد و به جایگاه خود رفت. مردان قومش گرد او را گرفتند. اعین حمد و ثنای خدا به جای آورد، سپس گفت: ای قوم چرا خویشتن به کشتن می‌دهید و خون خود بر زمین می‌ریزید. آن هم برای امری باطل و با مشتی سفیهان و اشرار؟ به خدا سوگند وقتی به نزد شما می‌آمدم دیدم که لشکرها آماده شده اند تا بر سر شما بتازند. اکنون اگر بازگردید از شما می‌پذیرند و دست از شما بازخواهند داشت و اگر سر برتابید سوگند به خدا مرگ و نابودیتان را در پی خواهد داشت.

گفتند: می‌شنویم و فرمان می‌بریم، گفت: در پناه برکت خدا برخیزید. اعین آنان را به نزد جماعت ابن حضرمی آورد. یاران ابن حضرمی بیرون آمدند. یاران اعین در برابر ابن حضرمی صف کشیدند و او جلو ایستاد و در تمام روز با ابن حضرمی و یارانش سخن گفت و سوگندشان داد و می‌گفت: ای قوم بیعت خود نشکنید و با امام خود مخالفت نکنید و به زیان خویش کاری نکنید. دیدید و آزمودید که چون بیعت شکستید و راه مخالفت در پیش گرفتید خدا با شما چه کرد؟ پس از این کار دست بر دارید. میانشان جنگی در نگرفت ولی زبان به دشنامش گشودند و ناسزایش می‌گفتند.

فَانْصَرَفَ عَنْهُمْ وَ هُوَ مِنْهُمْ مُنْتَصِفٌ فَلَمَّا آوَي إِلَي رَحْلِهِ، تَبِعَهُ عَشَرَةُ نَفَرٍ يَظُنُّ النَّاسُ أَنَّهُمْ خَوَارِجُ، فَضَرَبُوهُ بِأَسْيَافِهِمْ وَ هُوَ عَلَي فِرَاشِهِ، لَا يَظُنُّ أَنَّ الَّذِي كَانَ يَكُونُ، فَخَرَجَ يَشْتَدُّ عُرْيَاناً فَلَحِقُوهُ فِي الطَّرِيقِ فَقَتَلُوهُ.

فَكَتَبَ زِيَادٌ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ مَا وَقَعَ. وَ كَتَبَ: إِنِّي أَرَي أَنْ تَبْعَثَ إِلَيْهِمْ جَارِيَةَ بْنَ قُدَامَةَ، فَإِنَّهُ نَافِذُ الْبَصِيرَةِ، وَ مُطَاعُ الْعَشِيرَةِ، شَدِيدٌ عَلَي عَدُوِّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَلَمَّا قَرَأَ عَلَيْهِ السَّلَامُ الْكِتَابَ، دَعَا جَارِيَةَ فَقَالَ: يَا ابْنَ قُدَامَةَ تَمْنَعُ الْأَزْدَ عَنْ عَامِلِي وَ بَيْتِ مَالِي وَ تُشَاقُّنِي مُضَرَ وَ تُنَابِذُنِي، وَ بِنَا ابْتَدَأَهَا اللَّهُ بِالْكَرَامَةِ، وَ عَرَّفَهَا الْهُدَي، وَ تَدْعُو إِلَي الْمَعْشَرِ الَّذِينَ حَادُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ أَرَادُوا إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَتَّي عَلَتْ كَلِمَتُهُ عَلَيْهِمْ وَ أَهْلَكَ الْكَافِرِينَ.

فَرَوَي إِبْرَاهِيمُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ كَعْبِ بْنِ قُعَيْنٍ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ جَارِيَةَ مِنَ الْكُوفَةِ فِي خَمْسِينَ رَجُلًا مِنْ بَنِي تَمِيمٍ، وَ مَا كَانَ فِيهِمْ يَمَانِيٌّ غَيْرِي، وَ كُنْتُ شَدِيدَ التَّشَيُّعِ، فَقُلْتُ لِجَارِيَةَ: إِنْ شِئْتَ كُنْتُ مَعَكَ، وَ إِنْ شِئْتَ مِلْتُ إِلَي قُومِي. فَقَالَ: بَلْ سِرْ مَعِي، فَوَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ الطَّيْرَ وَ الْبَهَائِمَ تَنْصُرُنِي عَلَيْهِمْ فَضْلًا عَنِ الْإِنْسِ.

فَلَمَّا دَخَلْنَا الْبَصْرَةَ، بَدَأَ بِزِيَادٍ فَرَحَّبَ بِهِ وَ أَجْلَسَهُ إِلَي جَانِبِهِ، وَ نَاجَاهُ سَاعَةً وَ سَاءَلَهُ ثُمَّ خَرَجَ فَقَامَ فِي الْأَزْدِ فَقَالَ: جَزَاكُمُ اللَّهُ مِنْ حَيٍّ خَيْراً، ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْهِمْ وَ عَلَي غَيْرِهِمْ كِتَابَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَإِذَا فِيهِ:

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، إِلَي مَنْ قُرِئَ عَلَيْهِ كِتَابِي هَذَا مِنْ سَاكِنِي الْبَصْرَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُسْلِمِينَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ حَلِيمٌ ذُو أَنَاةٍ لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ قَبْلَ الْبَيِّنَةِ، وَ لَا يَأْخُذُ الْمُذْنِبَ عِنْدَ أَوَّلِ وَهْلَةٍ، وَ لَكِنَّهُ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ، وَ يَسْتَدِيمُ الْأَنَاةَ، وَ يَرْضَي بِالْإِنَابَةِ، لِيَكُونَ أَعْظَمَ لِلْحُجَّةِ، وَ أَبْلَغَ فِي الْمَعْذِرَةِ.

وَ قَدْ كَانَ مِنْ شِقَاقِ جُلِّكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ، مَا اسْتَحْقَقْتُمْ أَنْ تُعَاقَبُوا عَلَيْهِ، فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ، وَ رَفَعْتُ السَّيْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ، وَ أَخَذْتُ

اعین از نزدشان بازگردید، در حالی که به انصاف آنان امید بسته بود. چون به جایگاه خود بازگردید، ده تن که مردم گمان می بردند از خوارج بودند، به دنبالش آمدند و او را در بسترش شمشیر زدند. اعین تصور نمی‌کرد که چنان اتفاقی افتد. پس برهنه تن از خانه بیرون جست و گریخت. آنان در راه به او رسیدند و او را کشتند.

زیاد به علی علیه السلام آنچه که رخ داده بود را در نامه ای به این صورت نوشت: نظر من این است که امیر المؤمنین، جاریة بن قدامه را بفرستد زیرا او مردی با بینش است و در میان عشیره خویش فرمان پذیر و بر دشمن امیر المؤمنین سخت دشمن است. وقتی علی علیه السلام نامه را خواند، جاریة بن قدامه را فراخواند و به او گفت: ای پسر قدامه، ازدیان، عامل من و بیت المال مرا پناه داده‌اند ولی مضر به خلاف من برخاسته و با من دشمنی می‌کنند و حال آنکه خداوند به وسیله ما نخستین بار آنان را کرامت ارزانی داشت و آنان را با راه هدایت آشنا کرد، به سوی گروهی فرا خوانده می شوی که به جماعتی پیوسته‌اند که با خدا و رسولش دشمنی می‌ورزند و می‌خواهند نور خدا را خاموش کنند تا اینکه سخن حق اعتلا یابد و کافران را به هلاکت برساند.⁽¹⁾

ابراهیم با اسناد به کعب بن قعین روایت می کند که گوید: من نیز با جاریه از کوفه بیرون آمدم. پنجاه مرد از بنی تمیم همراه او بود و از مردم یمن کسی جز من همراه او نبود و من شیعه ای با عقیده ای استوار بودم. به جاریه گفتم: اگر خواهی با تو بیایم و اگر نخواهی به نزد قوم خود می‌روم. گفت: با من بیا، به خدا سوگند دوست دارم پرندگان هوا و حیوانات صحرا هم مرا بر ضد آنان یاری کنند تا چه رسد به آدمیان.

هنگامی که به بصره در آمدیم. جاریه نخست پیش زیاد رفت. زیاد به او خوشامد گفت و در کنار خویش جای داد. با او نجوا می‌کرد و چیزهایی می‌پرسید. جاریه از نزد زیاد به میان ازدیان رفت. سخن آغاز کرد و گفت: خدا به شما جزای خیر دهد. آن‌گاه نامه علی علیه السلام را بر آنان و دیگران خواند. در آن نامه آمده بود:

از بنده خدا، علی امیر المؤمنین، به هر کس از ساکنان بصره که این نامه بر او خوانده می‌شود، از مؤمنان و مسلمانان. سلام بر شما باد. اما بعد، هرآینه خدا بردبار است و در عقوبت درنگ‌کننده. پیش از حجت و دلیل آشکار کسی را با عجله مجازات نمی کند و در نخستین وهله، گناهکار را بازخواست نمی‌کند. خداوند توبه‌پذیر است و همچنان در عقوبت درنگ می‌کند و با توبه و بازگشت خشنود می‌گردد. تا حجت تمام شود و پوزش خواهندگان بهتر پوزش خواهند .

ای مردم، با این ستیزه‌جویی و دشمنی که در پیش گرفته‌اید همگان مستحق عقوبت شده‌اید ولی من گناهکارتان را عفو کردم و از آن کسان که از من روی برگردانده‌اند شمشیر برداشتم و آن را که به من روی می‌آورد پذیرا آمده‌ام. از شما

بَيْعَتَكُمْ، فَإِنْ تَفُوا بِبَيْعَتِي وَ تَقْبَلُوا نَصِيحَتِي وَ تَسْتَقِيمُوا عَلَي طَاعَتِي، أَعْمَلْ فِيكُمْ بِالْكِتَابِ وَ قَصْدِ الْحَقِّ، وَ أُقِيمُ فِيكُمْ سَبِيلَ الْهُدَي؛ فَوَ اللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَنَّ وَالِياً بَعْدَ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَعْلَمُ بِذَلِكَ مِنِّي، وَ لَا أَعْمَلُ. أَقُولُ قَوْلِي هَذَا صَادِقاً غَيْرَ ذَامٍّ لِمَنْ مَضَي، وَ لَا مُنْتَقِصاً لِأَعْمَالِهِمْ.

وَ إِنْ خَطَّتْ بِكُمُ الْأَهْوَاءُ الْمُرْدِيَةُ، وَ سَفَهُ الرَّأْيِ الْجَائِرِ إِلَي مُنَابَذَتِي تُرِيدُونَ خِلَافِي، فَهَا أَنَا ذَا قَرُبْتُ جِيَادِي، وَ رَحَلْتُ رِكَابِي. وَ ايْمُ اللَّهِ لَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِي إِلَي الْمَسِيرِ إِلَيْكُمْ، لَأُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً لَا يَكُونُ يَوْمُ الْجَمَلِ عِنْدَهَا إِلَّا كَلَعْقَةِ لَاعِق، وَ إِنِّي لَظَانٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا تَجْعَلُوا عَلَي أَنْفُسِكُمْ سَبِيلًا.

وَ قَدْ قَدَّمْتُ هَذَا الْكِتَابَ حُجَّةً عَلَيْكُمْ، وَ لَيْسَ أَكْتُبُ إِلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِهِ كِتَاباً إِنْ أَنْتُمُ اسْتَغْشَشْتُمْ نَصِيحَتِي، وَ نَابَذْتُمْ رَسُولِي، حَتَّي أَكُونَ أَنَا الشَّاخِصَ نَحْوَكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ.

فَلَمَّا قُرِئَ الْكِتَابُ عَلَي النَّاسِ، قَامَ صَبْرَةُ بْنُ شَيْمَانَ فَقَالَ: سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا وَ نَحْنُ لِمَنْ حَارَبَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ حَرْبٌ، وَ لِمَنْ سَالَمَ سِلْمٌ. إِنْ كَفَيْتَ يَا جَارِيَةُ قَوْمَكَ بِقَوْمِكَ فَذَاكَ، وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ نَنْصُرَكَ نَصَرْنَاكَ.

وَ قَامَ وُجُوهُ النَّاسِ فَتَكَلَّمُوا بِمِثْلِ ذَلِكَ، فَلَمْ يَأْذَنْ [جَارِيَةُ] لِأَحَدٍ أَنْ يَسِيرَ مَعَهُ وَ مَضَي نَحْوَ بَنِي تَمِيمٍ وَ كَلَّمَهُمْ فَلَمْ يُجِيبُوهُ، وَ خَرَجَ مِنْهُمْ أَوْبَاشٌ فَنَاوَشُوهُ بَعْدَ أَنْ شَتَمُوهُ، فَأَرْسَلَ إِلَي زِيَادٍ وَ الْأَزْدِ يَسْتَصْرِخُهُمْ [وَ] يَأْمُرُهُمْ أَنْ يَسِيرُوا إِلَيْهِ فَسَارَتْ الْأَزْدُ بِزِيَادٍ.

وَ خَرَجَ إِلَيْهِمُ ابْنُ الْحَضْرَمِيِّ فَاقْتَتَلُوا سَاعَةً، وَ اقْتَتَلَ شَرِيكُ بْنُ الْأَعْوَرِ الْحَارِثِيُّ، وَ كَانَ مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ صَدِيقاً لِجَارِيَةَ [فَقَالَ لَهُ: أَ لَا أُقَاتِلُ مَعَكَ عَدُوَّكَ؟ فَقَالَ: بَلَي. فَقَاتَلَهُمْ.] فَمَا لَبِثَ بَنُو تَمِيمٍ أَنْ هَزَمُوهُمْ وَ اضْطَرُّوهُمْ إِلَي دَارِ سُنْبُلٍ السَّعْدِيِّ، فَحَصَرُوا ابْنَ الْحَضْرَمِيِّ فِيهَا، وَ أَحَاطَ جَارِيَةُ وَ زِيَادٌ بِالدَّارِ وَ قَالَ جَارِيَةُ: عَلَيَّ بِالنَّارِ. فَقَالَتِ الْأَزْدُ: لَسْنَا مِنَ الْحَرِيقِ فِي شَيْ‌ءٍ، وَ هُمْ قَوْمُكَ

بیعت گرفته‌ام. اگر به بیعت من وفا کنید و اندرز مرا بپذیرید و به فرمان من عمل کنید، به حکم کتاب خدا و سنت پیامبر و طریق حق با شما رفتار خواهم کرد و طریق هدایت را در میان شما اقامه خواهم نمود. به خدا سوگند از آن زمان که محمد صلی الله علیه و آله از این جهان رخت بر کشیده، فرمانروایی را نمی‌شناسم که این راه و روش بهتر از من شناسد و در این راه بهتر از من گام بر دارد. اینکه می‌گویم سخنی راست است بی‌آنکه قصد نکوهش گذشتگان داشته باشم یا بخواهم در اعمال، آنان را به نقص موصوف دارم.

ولی اگر هواهای ناروا و اندیشه‌های نابخردانه و دور از حق، شما را به دشمنی و مخالفت با من وادارد، بدانید که اسب هایم را با زین و بار و بنه مهیّای پیکار ساخته‌ام و پای در رکاب عزیمت آورم. به خدا سوگند، اگر مرا ناچار سازید که به سوی شما بیایم کاری بر سرتان آورم که واقعه جمل در برابر آن بازی کودکانه‌ای آید و من چنان پندارم که شما - اگر خدا خواهد - نخواهید که جان بر سر این کار نهید.

این نامه که به دست شما می‌رسد حجت را بر شما تمام می‌کند و بعد از آن دیگر نامه‌ای نخواهم نوشت اگر اندرز من به کار نبندید و فرستاده مرا بیازارید بی‌درنگ - اگر خدا خواهد - بر سر شما می تازم. و السلام.

چون نامه علی علیه السلام خوانده شد، صبرة بن شیمان بر خاست و گفت: شنیدیم و اطاعت خواهیم کرد. ما با هر کس امیر المؤمنین را جنگ باشد می‌جنگیم و با هر کس صلح باشد صلح می‌کنیم. ای جاریه، اگر با همین گروه از قوم خود که آمده‌ای با آن گروه دیگر از قوم خود توانی بر آمد چنین کن وگرنه چنانچه دوست داشته باشی به یاریت می‌آییم.

دیگر بزرگان قوم نیز چنین سخنان گفتند جاریه به هیچ یک از آنان اجازت نداد که با او همراه شوند. جاریه به سوی بنی تمیم در حرکت آمد و با آنان سخن گفت ولی قوم اجابتش ننمودند. بلکه گروهی از اوباش به نزدیک او شدند و دشنامش دادند. جاریه نزد زیاد فرستاد و یاری خواست. زیاد فرمان داد که به سوی او در حرکت آیند. ابن حضرمی نیز آماده پیکار با آنان شد. عبد اللّه بن خازم سلمی فرمانده سوارانش بود. ساعتی میان دو طرف نبرد بود. شریک ابن اعور حارثی که از شیعیان علی علیه السلام و دوستان جاریه بود پیش آمد و گفت: نمی‌خواهی همراه تو با دشمنت نبرد کنم. جاریه گفت: آری می‌خواهم. پس از اندکی بنی تمیم شکست خوردند و گریختند و به ناچار به خانه سنبل سعدی پناه بردند. و ابن حضرمی را در آنجا پناه دادند. جاریه و زیاد خانه را محاصره کرد. جاریه فریاد زد: آتش بیاورید. ازدیان گفتند که موافق آن نیستیم که آتش در خانه زنیم. اینان قوم تواند

وَ أَنْتَ أَعْلَمُ. فَحَرَقَ جَارِيَةُ الدَّارَ عَلَيْهِمْ، فَهَلَكَ ابْنُ الْحَضْرَمِيِّ فِي سَبْعِينَ رَجُلًا أَحَدُهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ الْقُرَشِيُّ. وَ سَارَتِ الْأَزْدُ بِزِيَادٍ حَتَّي أَوْطَئُوا قَصْرَ الْإِمَارَةِ وَ مَعَهُ بَيْتُ الْمَالِ، وَ قَالَتْ لَهُ: هَلْ بَقِيَ عَلَيْنَا مِنْ جِوَارِكَ شَيْ‌ءٌ. قَالَ: لَا. فَانْصَرَفُوا عَنْهُ.

وَ كَتَبَ زِيَادٌ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ جَارِيَةَ بْنَ قُدَامَةَ الْعَبْدَ الصَّالِحَ قَدِمَ مِنْ عِنْدِكَ فَنَاهَضَ جَمْعَ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ بِمَنْ نَصَرَهُ، وَ أَعَانَهُ مِنَ الْأَزْدِ فَفَضَّهُ وَ اضْطَرَّهُ إِلَي دَارٍ مِنْ دُورِ الْبَصْرَةِ فِي عَدَدٍ كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَمْ يَخْرُجْ حَتَّي حَكَمَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا، فَقَتَلَ ابْنَ الْحَضْرَمِيِّ وَ أَصْحَابَهُ، مِنْهُمْ مَنْ أُحْرِقَ، وَ مِنْهُمْ مَنْ أُلْقِيَ عَلَيْهِ جِدَارٌ، وَ مِنْهُمْ مَنْ هُدِمَ عَلَيْهِ الْبَيْتُ مِنْ أَعْلَاهُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ قُتِلَ بِالسَّيْفِ، وَ سَلِمَ مِنْهُمْ نَفَرٌ ثَابُوا وَ تَابُوا فَصَفَحَ عَنْهُمْ وَ بُعْداً لِمَنْ عَصَي وَ غَوَي، وَ السَّلَامُ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.

فَلَمَّا وَصَلَ الْكِتَابُ قَرَأَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي النَّاسِ فَسُرَّ بِذَلِكَ وَ سُرَّ أَصْحَابُهُ وَ أَثْنَي عَلَي جَارِيَةَ وَ عَلَي الْأَزْدِ وَ ذَمَّ الْبَصْرَةَ فَقَالَ: إِنَّهَا أَوَّلُ الْقُرَي خَرَاباً، إِمَّا غَرَقاً وَ إِمَّا حَرَقاً، حَتَّي يَبْقَي مَسْجِدُهَا كَجُؤْجُؤَةِ سَفِينَةٍ ⁽¹⁾

والحديث رواه الثقفي رحمه الله تحت الرقم: (١٤٩) وما بعده، من كتاب الغارات ج ١، ص ٤٠٢ - ٤١٠ ط ١.

«907»

⁽²⁾

نَهْجٌ: وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا هَرَبَ مَصْقَلَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ الشَّيْبَانِيُّ إِلَي مُعَاوِيَةَ، وَ كَانَ قَدِ ابْتَاعَ سَبْيَ بَنِي نَاجِيَةَ مِنْ عَامِلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَعْتَقَهُمْ فَلَمَّا طَالَبَهُ بِالْمَالِ خَاسَ بِهِ وَ هَرَبَ إِلَي الشَّامِ: قَبَّحَ اللَّهُ مَصْقَلَةَ، فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِيدِ، فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّي أَسْكَتَهُ، وَ لَا صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّي

و تو بهتر دانی. اما جاریه خانه را به آتش کشید و ابن حضرمی با هفتاد تن از مردان خود سوخت و هلاک شد. یکی از آنان عبد الرحمن ابن عمیر بن عثمان قرشی تیمی بود. ازدیان زیاد را همراه با بیت المال را به دار الإماره جای دادند به او گفتند: آیا هنوز هم در باب پناهندگیت بر گردن ما حقی هست؟ زیاد گفت: نه. پس به دیار خویش بازگردیدند.

زیاد برای امیرالمؤمنین این چنین نامه نوشت: اما بعد، بنده صالح، جاریة بن قدامه از نزد تو آمد و با جمعی از ازدیان که به یاریش گرد آمدند بر سر ابن حضرمی تاختن آورد و او را در هم شکست و مجبورش کرد که با جمع کثیری از یارانش به یکی از خانه‌های بصره رود. ابن حضرمی از آنجا بیرون نیامد تا خدای میان آن دو داوری کرد و ابن حضرمی و یارانش کشته شدند. بعضی در آتش سوختند و بر سر بعضی دیوار افکنده شد و بر سر بعضی خانه خراب گردید، بعضی نیز طعمه شمشیر شدند. چند نفری که باقی مانده بودند، توبه کردند و از گناهشان عفو کردیم. از رحمت خدا دور باد کسی که عصیان می‌کند و گمراه می‌شود. سلام و رحمت و برکات خدا بر امیرالمؤمنین.

چون نامه زیاد رسید، علی علیه السلام آن را برای مردم بخواند. امام شادمان شد یارانش نیز شادمان شدند و بر جاریة بن قدامه و ازد ثنا گفتند و بصریان را نکوهش کردند. علی علیه السلام گفت:این بصره اولین بلدی است که ویران شود یا به غرق در آب یا به سوختن در آتش تا آنکه فقط مسجدش همچون سینه کشتی باقی بماند.⁽³⁾

روایت 907

نهج البلاغه: از سخنان امام علیه السلام زمانی که مصقلة بن هبیرة به نزد معاویه فرار کرد درحالی که اسیران بنی ناجیه را از فرمانده لشکر آن حضرت خرید و آزاد کرد امّا وقتی از او غرامت خواستند به طرف معاویه فرار کرد: خدا روی مصقله را زشت گرداند، کار بزرگواران را انجام داد امّا خود چونان بردگان فرار کرد، هنوز ثنا خوان به مدّاحی او برنخاسته بود که او را ساکت کرد، هنوز سخن ستایشگر او به پایان نرسیده بود

بَكَّتَهُ، وَ لَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَيْسُورَهُ وَ انْتَظَرْنَا لَهُ وُفُورَهُ.

بيان

أقول قد مضي هذا الكلام و مضت قصته في أبواب أحوال الخوارج. و قال الشرّاح: بنو ناجية ينسبون أنفسهم إلي قريش، و قريش تدفعهم عنه و ينسبونهم إلي ناجية، و هي أمّهم، و قد عدّوا من المبغضين لعليّ عليه السلام.

و اختلف ⁽¹⁾الرواية في سبيهم، فَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ لَمَّا انْقَضَي أَمْرُ الْجَمَلِ دَخَلَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ فِي الطَّاعَةِ غَيْرَ بَنِي نَاجِيَةَ، فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ رَجُلًا مِنَ الصَّحَابَةِ فِي خَيْلٍ لِيُقَاتِلَهُمْ، فَأَتَاهُمْ وَ قَالَ لَهُمْ: مَا لَكُمْ عَسْكَرْتُمْ وَ قَدْ دَخَلَ فِي الطَّاعَةِ غَيْرُكُمْ؟ فَافْتَرَقُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ:

فِرْقَةٌ قَالُوا: كُنَّا نَصَارَي فَأَسْلَمْنَا وَ نُبَايِعُ، فَأَمَرَهُمْ فَاعْتَزَلُوا.

وَ فِرْقَةٌ قَالُوا: كُنَّا نَصَارَي فَلَمْ نُسْلِمْ وَ خَرَجْنَا مَعَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانُوا خَرَجُوا، قَهَرُونَا فَأَخْرَجُونَا كُرْهاً فَخَرَجْنَا مَعَهُمْ فَهَزَمُوا، فَنَحْنُ نَدْخُلُ فِيمَا دَخَلَ النَّاسُ فِيهِ، وَ نُعْطِيكُمُ الْجِزْيَةَ كَمَا أَعْطَيْنَاهُمْ. فَقَالَ: اعْتَزِلُوا، فَاعْتَزَلُوا.

وَ فِرْقَةٌ قَالُوا: كُنَّا نَصَارَي فَأَسْلَمْنَا وَ لَمْ يُعْجِبْنَا الْإِسْلَامُ فَرَجَعْنَا فَنُعْطِيكُمُ الْجِزْيَةَ كَالنَّصَارَي. فَقَالَ لَهُمْ: تُوبُوا وَ ارْجِعُوا إِلَي الْإِسْلَامِ. فَأَبَوْا، فَقَاتَلَ مُقَاتِلَهُمْ وَ سَبَي ذَرَارِيَّهُمْ، فَقَدَّمَ بِهِمْ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ.

وَ فِي بَعْضِهَا: أَنَّ الْأَمِيرَ مِنْ قِبَلِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ مَعْقِلَ بْنَ قَيْسٍ، وَ لَمَّا انْقَضَي أَمْرُ الْحَرْبِ لَمْ يَقْتُلْ مِنَ الْمُرْتَدِّينَ مِنْ بَنِي نَاجِيَةَ إِلَّا رَجُلًا وَاحِداً وَ رَجَعَ الْبَاقُونَ إِلَي الْإِسْلَامِ، وَ اسْتَرَقَّ مِنَ النَّصَارَي مِنْهُمُ الَّذِينَ سَاعَدُوا فِي الْحَرْبِ وَ شَهَرُوا السَّيْفَ عَلَي جَيْشِ الْإِمَامِ، ثُمَّ أَقْبَلَ بِالْأُسَارَي حَتَّي مَرَّ عَلَي مَصْقَلَةَ بْنِ هُبَيْرَةَ الشَّيْبَانِيِّ، وَ هُوَ عَامِلٌ لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي أَرْدَشِيرْخُرَّهْ، وَ هُمْ خَمْسُمِائَةِ

که آن ها را به زحمت انداخت. امّا اگر مردانه ایستاده بود همان مقدار که داشت از او می‌پذیرفتیم و تا هنگام قدرت و توانایی به او مهلت می‌دادیم.⁽²⁾

توضیح

این سخن و داستان آن در باب های احوال خوارج بیان شد. و شارحان گویند: بنی ناجیه خود را به قریش منسوب می کردند و قریش آنان را از خود می راندند و به ناجیه منسوب می کردند. ناجیه مادرشان بود و آنان از جمله کینه توزان نسبت به علی علیه السلام به شمار می آمدند.

درباره اسارت آنان در روایت اختلاف وجود دارد، در برخی روایت ها آمده است: مردم بصره جز بنی ناجیه پس از شکست در جنگ جمل به اطاعت علی علیه السلام در آمدند علی علیه السلام یکی از اصحاب خود را با سواران بر سرشان فرستاد، آن مرد آمد و پرسید: چرا می‌خواهید بجنگید، در حالی که جز شما همه بیعت کرده‌اند و به اطاعت آمده‌اند؟ در این حال بنی ناجیه سه گروه شدند.

گروهی گفتند که ما مسیحی بودیم و اسلام آوردیم و با مردم دیگر در این فتنه شرکت کردیم، اکنون مانند دیگران بیعت می‌کنیم. گفت: از آنان دست بدارند.

گروه دیگری گفتند که ما مسیحی هستیم و اسلام نیاورده بودیم این قوم به جنگ آمدند ما نیز همراه آنان شدیم، زیرا ما را مجبور کردند و ما خود نمی‌خواستیم. چون شکست خوردند، ما هم همان کردیم که آن ها کردند. حال به شما جزیه می‌دهیم همچنان که پیش از این به آنان جزیه می‌دادیم. فرمان داد که از آنان نیز دست بدارند .

گروه سوم گفتند که ما مسیحی بودیم، اسلام آوردیم ولی از اسلام خوشمان نیامد بار دیگر به مسیحیت بازگشتیم، اکنون چون دیگر مسیحیان به شما جزیه می‌دهیم. آن فرمانده گفت: نه، باید توبه کنید و به اسلام بازگردید. ولی آنان نپذیرفتند. پس مردانشان را کشت و زن و فرزندشان اسیر کرد و نزد علی علیه السلام آورد.

و در برخی روایت ها آمده است: فرماندار از جانب علی علیه السلام معقل بن قیس بود و پس از پایان جنگ از مرتدهای بنی ناجیه فقط یک مرد کشته شد و بقیه آنان به اسلام بازگشتند و مسیحیان را به اسارت کشید که در میان آنان کسانی بودند که در جنگ شرکت کرده و بر سپاه امام شمشیر کشیده بودند. سپس همراه با اسیران حرکت کرد تا اینکه در راه بر مصقله بن هبیره شیبانی که از سوی علی علیه السلام عامل اردشیر خرّه بود، گذر کرد. شمار اسیران پانصد

إِنْسَانٍ، فَبَكَتْ إِلَيْهِ النِّسَاءُ وَ الصِّبْيَانُ، وَ تَصَايَحَ الرِّجَالُ وَ سَأَلُوا أَنْ يَشْتَرِيَهُمْ وَ يُعْتِقَهُمْ، فَابْتَاعَهُمْ بِخَمْسِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ. فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَبَا حُرَّةَ الْحَنَفِيَّ لِيَأْخُذَ مِنْهُ الْمَالَ، فَأَدَّي إِلَيْهِ مِائَتَيْ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ عَجَزَ عَنِ الْبَاقِي فَهَرَبَ إِلَي مُعَاوِيَةَ. فَقِيلَ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ارْدُدِ الْأُسَارَي فِي الرِّقِّ. فَقَالَ: لَيْسَ ذَلِكَ فِي الْقَضَاءِ بِحَقٍّ، قَدْ عَتَقُوا إِذْ أَعْتَقَهُمُ الَّذِي اشْتَرَاهُمْ، وَ صَارَ مَالِي دَيْناً عَلَيْهِ.

أقول: فعلي الرواية الأولي كانوا من المرتدّين عن الإسلام و لا يجوز سبي ذراريهم عندنا و عند الجمهور أيضا، إلّا أنّ أبا حنيفة قال بجواز استرقاق المرأة المرتدّة إذا لحقت بدار الحرب.

و أيضا ما فيها من أنّه قدم بالأساري إلي عليّ عليه السلام، يخالف المشهور من اشتراء مصقلة عن عرض الطريق و قد قال بعض الأصحاب: بجواز سبي البغاة، إلّا أنّ الظاهر أنّه مع إظهار الكفر و الارتداد لا يبقي حكم البغي. و الصحيح ما في الرواية الثانية من أنّ الأساري كانت من النصاري.

[قوله: ] «و خاس به»: أي: غدر و خاف. و خاس بالوعد: أي: أخلف. «و قبّحه اللّه»: أي: نحّاه عن الخير. و السادة: جمع السيّد و يطلق علي الرّب و المالك و الشريف و الفاضل و الكريم و الحليم و متحمّل الأذي من قومه و الرئيس و المقدم. قوله عليه السلام: «حتي أسكته» قيل: كلمة «حتي» تحتمل أن تكون بمعني اللّام، أي: أنّه لم ينطق مادحه ليقصد إسكاته بهربه، فإنّ إسكاته لو قصد لا يتصوّر إلّا بعد إنطاقه، و هو لم يتمم فعله الذي يطلب به إنطاق مادحه، فكيف يقصد إسكاته بهربه؟ و يحتمل أن يكون المراد أنّه لسرعة إتباعه الفضيلة بالرذيلة، كأنّه جمع بين غايتين متنافيتين.

و التبكيت: التقريع و التعنيف و التوبيخ و استقبال الرجل بما يكره.

و الميسور: ما تيسّر. و قيل هو مصدر علي مفعول. و قيل: الغني و السعة. و الوفور بالضم مصدر وفر المال، ككرم و وعد، أي: تمّ و زاد. و في بعض النسخ:

تن بودند. زنان و کودکان در نزد او گریه کردند و مردان بانگ برداشتند و درخواست کردند که آنان را بخرد و آزاد کند. او اسیران را با پانصد هزار درهم خرید. امیرالمؤمنین اباحره حنفی را به سویش فرستاد تا اموال را از او بگیرد. او دویست هزار درهم را پرداخت کرد و از ادای باقی مال اظهار ناتوانی کرد. بعد به سوی معاویه گریخت. به امام علیه السلام گفتند: اسیران را دوباره به اسارت برگردان. فرمود: این قضاوت و داوری به حقّی نیست زیرا آنان آزاد شده اند چون کسی آنان را آزاد کرده که آنان را خریده است، و مال من دینی بر گردن اوست.

مؤلف: بنا بر روایت اول آنان از کسانی بودند که از اسلام مرتد شدند و در نزد ما و در نزد جمهور علمای سنی نیز جایز نیست که کودکان آن ها اسیر شوند جز اینکه ابوحنیفه قائل به جواز به اسارت کشیدن زن مرتد است زمانی که در صحنه جنگ حضور پیدا کند.

و نیز آنچه در روایت آمده که او اسیران را به نزد علی علیه السلام آورده است با قول مشهور درباره خریداری اسیران توسط مصقله در میانه راه، مخالفت دارد. و برخی از اصحاب ما قائل به جایز بودن به اسارت کشیدن اهل بغی هستند. اما ظاهر آن است که با وجود اظهار کفر و ارتداد، حکم به بغی، باقی نمی ماند (باطل می شود) و وجه صحیح آن چیزی است که در روایت دوم آمده است که اسیران از مسیحیان بودند.

«و خاس به» یعنی او را فریب داد و ترسید. و «خاس بالوعد» یعنی خلف وعده کرد. و «قبّحه الله» یعنی خداوند او را از خیر دور گرداند. «السادۀ» جمع سیّد است و بر پروردگار و صاحب و بزرگ زاده و فاضل و بخشنده و بردبار و کسی اطلاق می شود که آزار و اذیت قومش را متحمل می شود و نیز بر رئیس و پیشوا اطلاق می شود. و درباره این فرموده امام «حتی اسکته» گفته شده: کلمه «حتی» احتمال دارد به معنای «لام» باشد یعنی: ثناخوان او به مداحی برنخاسته تا او را به خاطر فرارش ساکت کند، زیرا اگر مقصود ساکت کردنش باشد، فقط پس از مدح گویی اش این امر متصور می شود، درحالی که او کاری را که مقصودش از آن به سخن آوردن ثناخوانش باشد، به پایان نبرده است، پس چگونه می تواند به خاطر فرارش ساکت کردن او را قصد کند؟ و ممکن است مقصود این باشد که او به دلیل اینکه خیلی زود رذیلت را پس از فضیلت انجام داد، گویی بین دو هدف متناقض جمع کرده است.

«التبکیت» یعنی کوبیدن و ملامت و سرزنش و رویاروی با شخص با آنچه ناپسند می دارد. «المیسور» آن چیزی است که ممکن و میسر گردد. و گفته شده این کلمه مصدر بر وزن مفعول است. و گفته شده به معنای: بی نیازی و فراخی است. «الوفور» با ضمه مصدر «وفر المال» بر وزن کَرَم و وَعَد است. یعنی: تمام شد و افزون گشت. و در برخی نسخه ها به صورت

«موفورة» و هو الشي‌ء التامّ، أي انتظرنا حصول الموفور في يده. و الغرض دفع عذره في الهرب و هو توهّم التشديد عليه.

«908»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

اللَّهُمَّ أَيُّمَا عَبْدٍ مِنْ عِبَادِكَ سَمِعَ مَقَالَتَنَا الْعَادِلَةَ غَيْرَ الْجَائِرَةِ، وَ الْمَصْلَحَةَ فِي الدِّينِ وَ الدُّنْيَا غَيْرَ الْمُفْسِدَةِ، فَأَبَي بَعْدَ سَمْعِهِ لَهَا إِلَّا النُّكُوصَ عَنْ نُصْرَتِكَ، وَ الْإِبْطَاءَ عَنْ إِعْزَازِ دِينِكَ، فَإِنَّا نَسْتَشْهِدُكَ عَلَيْهِ يَا أَكْبَرَ الشَّاهِدِينَ شَهَادَةً، وَ نَسْتَشْهِدُ عَلَيْهِ جَمِيعَ مَنْ أَسْكَنْتَهُ أَرْضَكَ وَ سمَاوَاتِكَ، ثُمَّ أَنْتَ بَعْدُ، الْمُغْنِي عَنْ نَصْرِهِ وَ الْآخِذُ لَهُ بِذَنْبِهِ.

بيان

قال ابن ميثم: هذا الفصل من خطبة كان يستنهض عليه السلام بها أصحابه إلي جهاد أهل الشام، قاله بعد تقاعد أكثرهم عن معاوية.

و «ما» في «أيّما» زائدة مؤكّدة. و في وصف المقالة بالعادلة توسّع. و النكوص: الرجوع قهقهري. «فإنّا نستشهدك»: أي: نسألك أن تشهد عليه. «ثم أنت بعد» أي بعد تلك الشهادة عليه.

«909»

⁽²⁾ نَهْجٌ: مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَحُثُّ فِيهِ أَصْحَابَهُ عَلَي الْجِهَادِ:

وَ اللَّهُ مُسْتَأْدِيكُمْ شُكْرَهُ، وَ مُوَرِّثُكُمْ أَمْرَهُ، وَ مُمْهِلُكُمْ فِي مِضْمَارٍ مَمْدُودٍ لِتَتَنَازَعُوا سَبْقَهُ. فَشُدُّوا عُقَدَ الْمَآزِرِ، وَ اطْوُوا فُضُولَ الْخَوَاصِرِ؛ لَا تَجْتَمِعُ عَزِيمَةٌ وَ وَلِيمَةٌ! مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْيَوْمِ، وَ أَمْحَي الظُّلَمَ لِتَذَاكِيرِ الْهِمَمِ.

توضيح

الاستيداء: طلب الأداء. و الأمر هو الملك و الغلبة، كما قال تعالي: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ الآية.

«موفوره» آمده است و آن چیزی کامل و تمام است. یعنی: تا هنگامی که چیز کامل (توانایی) در اختیار او قرار می گرفت، به او مهلت می دادیم. و هدف از این جمله دفع عذر او از فرار کردن در جنگ است، و آن توهم سخت گیری بر اوست.

روایت 908

نهج البلاغه: از خطبه های امام علیه السلام: خدایا! هر کدام از بندگان تو، که سخن عادلانه دور از ستمکاری، و اصلاح کننده دور از فساد انگیزی ما را نسبت به دین و دنیا شنید، و پس از شنیدن سرباز زد، و از یاری کردنت باز ایستاد، و در گرامی داشتن دین تو درنگ و سستی کرد، ما تو را بر ضد او به گواهی می‌طلبیم. ای خدایی که از بزرگ‌ترین گواهانی!. و تمام موجوداتی که در آسمان‌ها و زمین سکونت دادی همه را بر ضد او به گواهی دعوت می‌کنیم و تو بعد از این گواهی، بی نیاز کننده از یاری او و کیفر دهنده بر گناهاش هستی.⁽³⁾

توضیح

ابن میثم گوید: این فصل از خطبه ای است که امام علیه السلام با آن یارانش را برای جهاد به سوی شام تحریک و تشویق کرد که آن را پس از عقب نشینی بیشتر آن ها از معاویه ایراد فرمود. «ما» در «ایّما» زائده موکدّه است و در توصیف «مقالۀ» (سخن) به «العادل» (عادلانه) توسّع و فراگیری (در معنا) صورت گرفته است. «النکوص» یعنی بازگشت به عقب. «فإنّا نستشهدک» یعنی: از تو می خواهیم که بر آن گواهی دهی. «ثم أنت بعدُ» یعنی: پس از این گواهی دادن بر آن.

روایت 909

نهج البلاغه: از سخنان امام علیه السلام که در آن یارانش را برای جهاد تحریک می کرد:

خدا شکرگزاری را بر عهده شما نهاده، و امر حکومت را در دست شما گذارده، و فرصت مناسب در اختیارتان قرار داده است تا برای جایزه بهشت با هم ستیز کنید. پس کمربندها را محکم ببندید، و دامن همّت بر کمر زنید، که به دست آوردن ارزش‌های والا با خوشگذرانی میسّر نیست! چه بسا خواب‌های شب که تصمیم‌های روز را از بین برده، و تاریکی‌های فراموشی که همّتهای بلند را نابود کرده است.⁽⁴⁾

توضیح

«الإستیداء» یعنی طلب ادا کردن. و «الأمر» یعنی پادشاهی و چیرگی. همانطور که خداوند متعال می فرماید: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ»⁽⁵⁾{خدا

به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد.}.

و المضمار: مدّة تضمير الفرس و موضعه. و فسّر بالميدان أيضا. و المراد مدّة التّكليف و الحياة أو دار الدّنيا. و السّبق بالفتح كما في النسخ: المصدر. و بالتحريك: ما يتراهن عليه. و الضّمير راجع إليه سبحانه كالسّوابق، أو إلي المضمار.

و العقد: جمع العقدة بالضمّ، و هي موضع العقد. قال ابن أبي الحديد: أي: شمّروا عن ساق الاجتهاد. و يقال لمن يوصي بالجدّ و التّشمير: اشدد عقدة إزارك. لأنّه إذا شدّها كان أبعد من العثار و أسرع للمشي.

و قوله: «و اطووا فضول الخواصر»: نهي عن كثرة الأكل، لأنّ الكثير الأكل لا يطوي فضول خواصره، و القليل الأكل يأكل في بعضها و يطوي بعضها. انتهي.

و قيل: من شرع في أمر بجدّ و اجتهاد يطوي ما فضل من أزراره، و يلتف بقدميه في خاصرته، و يجعله محكما فيها. فهذه أيضا كناية عن الجدّ و الاجتهاد.

و قال الكيدري: وجدت في نسخة صحيحة «اطروا فضول الخواصر». و الطر: الشقّ و القطع، أي: اقطعوا من ثيابكم ما فضل و يزاد علي بدنكم. و هو كناية عن المبالغة في التشمير عن ساق الجد. انتهي.

و الوليمة: طعام العرس أو كلّ طعام صنع لدعوة، و المعني: إنّ العزيمة الجازمة تنافي الاشتغال بالملاذ، و لا تنال المطالب الجليلة إلّا بركوب المشاقّ.

«و ما أنقض النوم لعزائم اليوم»: كثيرا ما يعزم الإنسان في النهار علي المسير و الارتحال في اللّيلة المستقبلة لتقريب المنزل، فإذا جاء اللّيل نام و استراح و شقّ عليه القيام، أي: ففاته ما عزم عليه من السير، أو المراد فوت ما عزم عليه من مهمات الأمور في يومه بنوم الليلة التي قبله.

«و التذاكير»: جمع التذكار بالفتح، و هو الذكر و الحفظ للشي‌ء. و المعني ما

«المضمار» یعنی زمان پرورش و مکان پرورش اسب. و به میدان نیز تفسیر شده است. و مقصود از آن مدت تکلیف و زندگی، یا سرای دنیا است. و «السَبق» با فتحه همانطور که در نسخه ها آمده مصدر است. و با حروف متحرک(السَبَق) یعنی چیزی که برای آن جایزه و گرو می گزارند. و ضمیر به خداوند سبحان بازمی گردد مانند کلمات پیش از آن، یا به مضمار برمی گردد.

«العُقَد» جمع «العُقدۀ» با ضمه است و آن مکان گره زدن است. ابن ابی الحدید گوید: یعنی آستین همّت و جهاد را بالا بزنید. و به کسی که به تلاش و همت و آمادگی سفارش می شود، گفته می شود: گره کمربندت را محکم کن. زیرا وقتی آن را محکم کند از لغزش به دور مانده و سریع تر راه می رود.

و فرموده امام: «اطووا فضول الخواصر»(زیادی پهلوهایتان را جمع کنید)، نهی از خوردن زیاد است. زیرا شخصی که بسیار می خورد قسمت زیادی پهلوهایش را جمع نمی کند اما شخصی که کم می خورد در بخشی از پهلوها می خورد و قسمتی از آن را جمع می کند. پایان سخن.

و گفته شده: کسی که کاری را با جدّیت و تلاش آغاز کند، قسمت اضافی ازارش(لنگ) را جمع می کند و آن را به پهلویش می پیچد و محکم می کند. این عبارت نیز کنایه از جدیت و تلاش است.

کیدری گوید: در نسخه صحیحی دیدم که این گونه آمده است: «اطروا فضول الخواصر» و «الطر» یعنی: شکافتن و بریدن، یعنی: قسمت های اضافی لباس هایتان که بر بدنتان زیادی است، ببُرید. و آن کنایه از مبالغه در بالازدن کمر همت است. پایان سخن.

«الولیمۀ» غذای عروسی، یا هر غذایی است که برای دعوت و مهمانی مهیا می شود. و معنی بدین صورت است: عزم راسخ با پرداختن به لذت ها منافات دارد و به ارزش های والا نمی رسی مگر با تحمل سختی ها.

«و ما أنقض النوم لعزائم الیوم» در بسیاری موارد انسان در روز تصمیم می گیرد به راه افتد و شبی را که در پیش رو دارد کوچ کند تا به منزلگاهش نزدیک شود. و چون شب فرا رسد می خوابد و به استراحت می پردازد و برخاستن بر او سخت می شود. یعنی: آنچه برای رفتن تصمیم گرفته از دستش می رود، یا مقصود از دست رفتن کارهای مهم در روزش، با خوابیدن در شب پیش از آن است .

«التذاکیر» جمع «تَذکار» با فتحه است، و آن یادآوری و نگاهداری چیزی است. و معنی بدین صورت است که:

أكثر ما يهمّ الإنسان و يعزم علي السير باللّيل، فإذا أدركته ظلمة الليل، نام و مال إلي الرّاحة و نسي ما عزم عليه، فانمحي و اضمحلّ ما همّه.

«910» «911»

⁽¹⁾

[911]- كِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِيمَ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ نُمَيْرِ بْنِ وَعْلَةَ، عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ: أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا فَرَغَ مِنْ حَرْبِ الْخَوَارِجِ، قَامَ فِي النَّاسِ بِنَهْرَوَانَ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ:

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحْسَنَ بِكُمْ وَ أَحْسَنَ نَصْرَكُمْ، فَتَوَجَّهُوا مِنْ فَوْرِكُمْ هَذَا إِلَي عَدُوِّكُمْ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ.

فَقَامُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَفِدَتْ نِبَالُنَا، وَ كَلَّتْ سُيُوفُنَا، وَ نَصَلَتْ أَسِنَّةُ رِمَاحِنَا، وَ عَادَ أَكْثَرُهَا قَصْداً، ارْجِعْ بِنَا إِلَي مِصْرِنَا نَسْتَعِدُّ بِأَحْسَنِ عُدَّتِنَا، وَ لَعَلَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَزِيدُ فِي عُدَّتِنَا عُدَّةَ مَنْ هَلَكَ مِنَّا، فَإِنَّهُ أَقْوَي لَنَا عَلَي عَدُوِّنَا. وَ كَانَ الَّذِي وَلِيَ كَلَامَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ الْأَشْعَثَ بْنَ قَيْسٍ..

وَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ الْبَجَلِيِّ [عَنْ بَكْرِ بْنِ عِيسَي] عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو [عَنْ قَيْسِ بْنِ السَّكَنِ أَنَّهُ] قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ وَ نَحْنُ بِمَسْكِنَ: يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ «ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَ لا تَرْتَدُّوا عَلي أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ» [21 الْمَائِدَةَ: 5] فَبَكَوْا [فَتَلَكَّئُوا «خ ل»] وَ قَالُوا: الْبَرْدُ شَدِيدٌ. وَ كَانَ غَزَاتُهُمْ فِي الْبَرْدِ. فَقَالَ: إِنَّ الْقَوْمَ يَجِدُونَ الْبَرْدَ كَمَا تَجِدُونَ. قَالَ: فَلَمْ يَفْعَلُوا وَ أَبَوْا، فَلَمَّا رَأَي ذَلِكَ مِنْهُمْ قَالَ: أُفٍّ لَكُمْ، إِنَّهَا سُنَّةٌ جَرَتْ عَلَيْكُمْ.

چه بسیار مواردی که انسان برای حرکت شبانه اراده کرده و تصمیم می گیرد، و چون تاریکی شب او را فرا رسد، می خوابد و به استراحت مشغول می شود و تصمیمش را فراموش می کند در نتیجه آنچه که اراده انجامش را داشته، نابود شده و از هم می پاشد.

روایت 910و 911.

کتاب الغارات: ابو ودّاک گوید: چون علی بن ابی طالب علیه السلام از نبرد با خوارج فراغت یافت، در نهروان، به میان مردم برخاست و سخن گفت. نخست حمد و ثنای خدا را آن چنانکه سزاوار اوست به جای آورد. سپس گفت:

اما بعد، خداوند در حق شما نیکی کرد و در جنگ پیروزیتان داد. اکنون بی‌درنگ روی به دشمن خود - مردم شام - نهید.

پس برخاستند و گفتند: ای امیرالمؤمنین تیرهایمان به پایان رسیده و شمشیرهایمان کند شده و سر نیزه‌هایمان کنده شده و بیشتر آن ها شکسته است. ما را به شهرمان بازگردان تا با ساز و برگ بهتر آماده نبرد شویم. شاید هم امیر المؤمنین به جای آن شمار که از ما کشته شده‌اند، شمار دیگری بر ما بیفزاید و اگر چنین کند ما در پیکار با خصم نیرومندتر خواهیم شد. آنکه در این روز از سوی مردم سخن گفت اشعث بن قیس بود.

قیس بن سکن گوید: ما در مسکن بودیم. شنیدیم که علی علیه السلام می‌ فرمود: ای مهاجران، «ادْخُلُوا الأَرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّهُ لَکُمْ وَلاَ تَرْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِکُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِینَ»⁽²⁾{به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرر داشته است درآیید، و به عقب بازنگردید که زیانکار خواهید شد.} آنان گریستند و اندکی درنگ کردند و گفتند: سرما سخت است - و این جنگ در فصل سرمای هوا بود - علی علیه السلام فرمود: دشمن شما نیز همانند شما سرمای هوا را احساس می‌کنند. ولی آنان همچنان از جنگ سر بر می‌تافتند. چون علی علیه السلام چنان دید گفت: اف بر شما، این سنتی است که بر شما جاری شده است .

وَ سَمِعَتْ أَصْحَابُنَا عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ قَيْسِ بْنِ السَّكَنِ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَ لا تَرْتَدُّوا عَلي أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ» فَاعْتَلُّوا عَلَيْهِ فَقَالَ: أُفٍّ لَكُمْ، إِنَّهَا سُنَّةٌ جَرَتْ.

وَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ بَكْرِ بْنِ عِيسَي عَنْ عُمَرَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهَجَرِيِّ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ: أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ انْصَرَفَ مِنْ حَرْبِ النَّهْرَوَانِ، حَتَّي إِذَا كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ نَادَي فِي النَّاسِ فَاجْتَمَعُوا، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ رَغَّبَهُمْ فِي الْجِهَادِ وَ دَعَاهُمْ إِلَي الْمَسِيرِ إِلَي الشَّامِ مِنْ وَجْهِهِ ذَلِكَ، فَأَبَوْا وَ شَكَوُا الْبَرْدَ وَ الْجِرَاحَاتِ، وَ كَانَ أَهْلُ النَّهْرَوَانِ قَدْ أَكْثَرُوا الْجِرَاحَاتِ فِي النَّاسِ.

فَقَالَ: إِنَّ عَدُوَّكُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ، وَ يَجِدُونَ الْبَرْدَ كَمَا تَجِدُونَ!! فَأَعْيَوْهُ وَ أَبَوْا، فَلَمَّا رَأَي كَرَاهِيَتَهُمْ، رَجَعَ إِلَي الْكُوفَةِ وَ أَقَامَ بِهَا أَيَّاماً وَ تَفَرَّقَ عَنْهُ نَاسٌ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَقَامَ يَرَي رَأْيَ الْخَوَارِجِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقَامَ شَاكّاً فِي أَمْرِهِمْ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ نُمَيْرِ بْنِ وَعْلَةَ عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ قَالَ: لَمَّا أَكْرَهَ عَلِيٌّ النَّاسَ عَلَي الْمَسِيرِ إِلَي الشَّامِ أَقْبَلَ بِهِمْ حَتَّي نَزَلَ النُّخَيْلَةَ، وَ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَنْزِلُوا مُعَسْكَرَهُمْ، وَ يُوَطِّنُوا عَلَي الْجِهَادِ أَنْفُسَهُمْ، وَ أَنْ يُقِلُّوا زِيَارَةَ أَبْنَائِهِمْ وَ نِسَائِهِمْ حَتَّي يَسِيرُوا إِلَي عَدُوِّهِمْ.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ: أَنَّ النَّاسَ [أَ] قَامُوا بِالنُّخَيْلَةِ مَعَ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَيَّاماً، ثُمَّ أَخَذُوا يَتَسَلَّلُونَ وَ يَدْخُلُونَ الْمِصْرَ. فَنَزَلَ وَ مَا مَعَهُ مِنَ النَّاسِ إِلَّا رِجَالٌ مِنْ وُجُوهِهِمْ قَلِيلٌ، وَ تُرِكَ الْمُعَسْكَرُ خَالِياً، فَلَا مَنْ دَخَلَ الْكُوفَةَ خَرَجَ إِلَيْهِ، وَ لَا مَنْ أَقَامَ مَعَهُ صَبَرَ!! فَلَمَّا رَأَي ذَلِكَ دَخَلَ الْكُوفَةَ فِي اسْتِنْفَارِهِ النَّاسَ ⁽¹⁾.

از طریق دیگر هم این خبر از قیس بن سکن روایت شده که علی علیه السلام فرمود: {به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرر داشته است درآیید، و به عقب بازنگردید که زیانکار خواهید شد.}آنان بهانه‌ها برساختند و علی علیه السلام فرمود: اف بر شما، این سنتی است که بر شما جاری شده است.

طارق بن شهاب گوید: علی علیه السلام از جنگ نهروان باز می‌گشت، در راه مردم را ندا در داد که گرد آیند و مردم گرد آمدند. پس حمد و ثنای خدا را به جای آورد و آنان را به جهاد فرا خواند و دعوت کرد که از همان جا راهی شام شوند، مردم سر از فرمان برتافتند و زبان به شکایت گشودند که هم هوا سرد است و هم خسته و مجروح اند. و نهروانیان بسیاری از سپاهیان را مجروح کرده بودند.

علی علیه السلام فرمود: دشمنان شما هم چون شما درد می‌کشند و چون شما از سرما در رنج اند. ولی آنان علی علیه السلام را آزردند و همچنان در سرپیچی خویش اصرار ورزیدند. چون علی علیه السلام کراهیت آنان از جهاد را دید به کوفه بازگشت و چند روزی درنگ کرد. جمع کثیری از یارانش از گرد او پراکنده شدند. از اینان گروهی همان عقیده خوارج یافته بودند و برخی در امر خوارج در تردید بودند.

ابو ودّاک گوید: چون مردم از رفتن به غزوه شام اظهار ناخشنودی نمودند، علی همراه آنان آمد تا به نخیله رسید و آنان را فرمان داد که در لشکرگاه های خود بمانند و به جایی نروند و دل بر جهاد بندند و خویشتن مهیّای آن کنند و کمتر به دیدار زن و فرزند خود روند تا زمانی که به جانب دشمنشان حرکت کنند.

ابو ودّاک گوید: مردم چند روزی با علی در نخیله درنگ کردند. سپس از لشکرگاه آهسته آهسته بیرون می‌خزیدند و به شهر می‌رفتند. فقط گروه اندکی با او ماندند که از سران قوم بودند. لشکرگاه خالی شده بود و آنان که به کوفه رفته بودند دیگر بازنگشتند و آنان که با او مانده بودند ناشکیبایی می‌کردند. علی علیه السلام چون چنان دید خود نیز به کوفه آمد.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ نُمَيْرٍ الْعَبْسِيِّ قَالَ: مَرَّ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي الشِّغَارِ مِنْ هَمْدَانَ فَاسْتَقْبَلَهُ قَوْمٌ فَقَالُوا: أَ قَتَلْتَ الْمُسْلِمِينَ بِغَيْرِ جُرْمٍ، وَ دَاهَنْتَ فِي أَمْرِ اللَّهِ، وَ طَلَبْتَ الْمُلْكَ، وَ حَكَّمْتَ الرِّجَالَ فِي دِينِ اللَّهِ؟ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ. فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: حُكْمُ اللَّهِ فِي رِقَابِكُمْ، مَا يَحْبِسُ أَشْقَاهَا أَنْ يَخْضِبَهَا مِنْ فَوْقِهَا بِدَمٍ، إِنِّي مَيِّتٌ أَوْ مَقْتُولٌ، بَلْ قَتْلًا، ثُمَّ جَاءَ حَتَّي دَخَلَ الْقَصْرَ.

وَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ قَادِمٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ شُعَيْبِ بْنِ غَرْقَدَةَ عَنِ الْمُسْتَظِلِّ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ، قَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ، وَ اللَّهِ لَتَجِدُنَّ وَ لَتُقَاتِلُنَّ عَلَي طَاعَتِهِ، أَوْ لَيَسُوسَنَّكُمْ قَوْمٌ أَنْتُمْ أَقْرَبُ إِلَي الْحَقِّ مِنْهُمْ فَلَيُعَذِّبُنَّكُمْ وَ لَيُعَذِّبَنَّهُمُ اللَّهُ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ مَعْدِلٍ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ وَعْلَةَ عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ قَالَ: لَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ عَنْ عَلِيٍّ بِالنُّخَيْلَةِ وَ دَخَلَ الْكُوفَةَ، جَعَلَ يَسْتَفِزُّهُمْ عَلَي جِهَادِ أَهْلِ الشَّامِ حَتَّي بَطَلَتِ الْحَرْبُ تِلْكَ السَّنَةَ.

وَ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ لِلنَّاسِ وَ هُوَ أَوَّلُ كَلَامٍ لَهُ بَعْدَ النَّهْرَوَانِ وَ أُمُورِ الْخَوَارِجِ الَّتِي كَانَتْ فَقَالَ:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ! اسْتَعِدُّوا إِلَي عَدُوٍّ فِي جِهَادِهِمُ الْقُرْبَةُ مِنَ اللَّهِ، وَ طَلَبُ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ، حَيَارَي عَنِ الْحَقِّ لَا يُبْصِرُونَهُ، وَ مُوزَعِينَ بِالْكِبْرِ وَ الْجَوْرِ، لَا يَعْدِلُونَ بِهِ، جُفَاةٍ عَنِ الْكِتَابِ، نُكُبٍ عَنِ الدِّينِ، يَعْمَهُونَ فِي الطُّغْيَانِ، وَ يَتَسَكَّعُونَ فِي غَمْرَةِ الضَّلَالِ، فَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ، وَ تَوَكَّلُوا عَلَي اللَّهِ وَ كَفي بِاللَّهِ وَكِيلًا، وَ كَفي بِاللَّهِ نَصِيراً .

قَالَ: فَلَمْ يَنْفِرُوا وَ لَمْ يَنْتَشِرُوا، فَتَرَكَهُمْ أَيَّاماً حَتَّي أَيِسَ مِنْ أَنْ يَفْعَلُوا،

نمیر عبسی گوید: علی به جماعتی از رزمندگان قبیله همدان گذشت. عده‌ای پیش آمدند و گفتند: آیا مسلمانان را بی‌هیچ گناهی نابود می‌کنی؟! کار خدا را سهل می‌انگاری و به طلب پادشاهی برخاسته‌ای؟! و مردم را در دین خدا حَکَم قرار می‌دهی؟! حکم جز برای خدا نیست! علی علیه السلام گفت: حکم خدا بر گردن شماست. مانع نمی‌شود که نگون بخت ترین آن ها ریش مرا از خون سرم رنگین سازد. من یا می‌میرم یا کشته می‌شوم، نه، کشته می‌شوم. سپس آمد و به قصر امارت داخل شد.

مستظلّ بن حصین گوید: علی علیه السلام گفت: ای مردم کوفه در کار خدا بکوشید و در راه فرمانبرداری او قتال کنید. اگر نه قومی زمام کارهای شما به دست خواهند گرفت که شما نزدیکتر از آن ها به حق هستید، ولی آنان شما را عذاب خواهند کرد و خدا هم آنان را عذاب خواهد کرد.

ابو ودّاک گوید: چون در نخیله مردم از گرد علی بپراکندند، علی به کوفه درآمد و آنان را پی‌درپی به جهاد با مردم شام فراخواند، تا سال به سر آمد و جنگ آن سال باطل گردید.

زید بن وهب گوید: علی علیه السلام به مردم گفت - و این نخستین سخن او بعد از جنگ نهروان و کار خوارج بود - :

ای مردم آماده پیکار با دشمنی شوید که جهاد با آن موجب تقرّب به خداست. مردمی حیرت‌زدگانند و حق را نمی‌بینند، از کفر و جور الهام گرفته‌اند و ترکش نمی‌گویند. از کتاب خدا دوری گزیده‌اند و از دین رخ بر تافته و در طغیان سر گردانند و در گرداب ضلالت غوطه‌ورند. «و أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْل»⁽²⁾{و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبهای آماده بسیج کنید} و بر خدای توکل کنید دوستی خدا شما را کفایت خواهد کرد و یاری او شما را بسنده است.

اما بازهم از جای نجنبیدند و قدم در راه جهاد ننهادند. چند روزی آنان را به حال خود رها کرد تا از اقدامشان نومید گردید.

وَ دَعَا رُءُوسَهُمْ وَ وُجُوهَهُمْ فَسَأَلَهُمْ عَنْ رَأْيِهِمْ وَ مَا الَّذِي يُثَبِّطُهُمْ، فَمِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ وَ مِنْهُمُ الْمُنْكِرُ وَ أَقَلُّهُمُ النَّشِيطُ، فَقَامَ فِيهِمْ ثَانِيَةً فَقَالَ:

عِبَادَ اللَّهِ! مَا لَكُمْ إِنْ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا اثَّاقَلْتُمْ إِلَي الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ ثَوَاباً؟ وَ بِالذُّلِّ وَ الْهَوَانِ مِنَ الْعِزِّ خَلَفاً؟ وَ كُلَّمَا نَادَيْتُكُمْ إِلَي الْجِهَادِ دَارَتْ أَعْيُنُكُمْ كَأَنَّكُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِي سَكْرَةٍ، يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ [حِوَارِي] فَتَبْكُونَ ⁽¹⁾، فَكَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنْتُمْ لَا تَعْقِلُونَ، وَ كَأَنَّ أَبْصَارَكُمْ كُمْهٌ فَأَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ، لِلَّهِ أَنْتُمْ! مَا أَنْتُمْ إِلَّا أُسُودُ الشَّرَي فِي الدَّعَةِ، وَ ثَعَالِبُ رَوَّاغَةٌ حِينَ تُدْعَوْنَ، مَا أَنْتُمْ بِرُكْنٍ يضال [يُصَالُ] بِهِ وَ لَا زَوَافِرُ عِزٍّ يُعْتَصَمُ إِلَيْهَا.

لَعَمْرُ اللَّهِ لَبِئْسَ حِشَاشُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ. إِنَّكُمْ تُكَادُونَ وَ لَا تَكِيدُونَ، وَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُكُمْ وَ لَا تَتَحَاشَوْنَ، وَ لَا يُنَامُ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ فِي غَفْلَةٍ سَاهُونَ. إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْيَقْظَانُ، أَوْدَي مَنْ غَفَلَ، وَ يَأْتِي الذُّلُّ مَنْ وَادَعَ، غَلَبَ الْمُتَخَاذِلُونَ وَ الْمَغْلُوبُ مَقْهُورٌ وَ مَسْلُوبٌ.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ، فَأَمَّا حَقِّي عَلَيْكُمْ فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ، وَ النُّصْحُ لِي فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ، وَ الْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ، وَ الطَّاعَةُ حِينَ آمُرُكُمْ.

وَ أَمَّا حَقُّكُمْ ⁽²⁾عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ مَا صَحِبْتُكُمْ، وَ التَّوْفِيرُ عَلَيْكُمْ وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا، وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْ تَعْلَمُوا، فَإِنْ يُرِدِ اللَّهُ بِكُمْ خَيْراً تَنْزَعُوا عَمَّا أَكْرَهُ، وَ تَرْجِعُوا إِلَي مَا أُحِبُّ تَنَالُوا مَا تُحِبُّونَ وَ تُدْرِكُوا مَا تَأْمُلُونَ.

وَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دُكَيْنٍ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ أَبِي عَوْنٍ الثَّقَفِيِّ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي عُمَيْسٍ [عَبْسٍ «خ»] وَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي الْمِنْبَرِ فَقَالَتْ:

آن‌گاه سران و بزرگانشان را خواست و پرسید که عاقبت چه خواهند کرد و به چه سبب بر زمین چسبیده‌اند و نمی‌جنبند. برخی خویشتن به بیماری زدند و برخی از جنگ ناخشنودی نشان دادند. تنها، اندکی از آنان آماده پیکار بودند. علی بار دیگر برخاست و سخن گفتن آغاز کرد که: ای بندگان خدا، شما را چه می‌شود که چون فرمان حرکت به جنگ می‌دهم «اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَة»⁽³⁾{ کُندی به خرج می‌دهید؟ آیا به جای آخرت به زندگی دنیا دل خوش کرده‌اید؟} و ذلّت را جانشین عزّت کرده‌اید؟ چرا هر بار که شما را به جهاد فرا می‌خوانم چشمانتان به دوران می‌افتد گویی در لحظه بازپسین حیات هستید. زبانتان از دهشت بند می‌رود و از سخن گفتن بازمی‌مانید و دل هایتان چون دل های دیوانگان می‌شود و هیچ تعقل نتوانید. چشمانتان به چشم کوران می ماند و از دیدن بازمانید. شما را به خدا، چه مردمانی هستید؟ چون زمان صلح و آسودگی باشد چونان شیران شرزه لاف می‌زنید و چون به پیکارتان بخوانند چون روباهان حیله جوی این سو و آن سو می‌گریزید. شما نه آن ستون استوارید که بر آن تکیه توان داد و نه از آن یاران که به یاریشان اعتماد توان کرد.

به خدا سوگند شما بد هیزمی برای افروختن تنور جنگ هستید. فریب می‌خورید و یارای فریبتان نیست، هر چه دارید از شما می‌ربایند و خم به ابرو نمی‌آورید. دشمن بیدار در کمین شماست و شما در غفلت و بی‌خبری هستید و حال آنکه شایسته است جنگجویان، بیدار و هشیار باشند که آنکه بی‌خبری گزیند هلاک شود و آنکه از جهاد سرباز زند به خواری افتد. آنان که یکدیگر فرو گذارند مغلوب شوند و مغلوب، مقهور و غارت شده است.

اما بعد، مرا بر شما حقی است و شما را نیز بر من حقی است. حقی که من بر شما دارم یکی این است که به بیعتی که با من کرده‌اید وفا کنید و در حضور و غیبت، نیک خواه من باشید و چون شما را فرا می‌خوانم پاسخم گویید و چون فرمانتان می‌دهم فرمان برید.

و اما حقی که شما بر من دارید این است که تا زمانی که همراه شمایم نیکخواه شما باشم و حق شما را از بیت المال نیک ادا کنم و تعلیمتان دهم تا نادان نمانید و تأدیبتان کنم تا تجربه اندوزید. خداوند زمانی خیر خویش به شما ارزانی دارد که از آنچه مرا ناخوش آید دست بازدارید و اعمالتان بر وفق مراد و میل من باشد، آنگاه آنچه دوست می‌دارید به دست خواهید آورد و به آنچه آرزوی آن در دل می‌پرورید خواهید رسید.

ابوعون ثقفی گوید: زنی از بنی عبس آمد و به امیر المؤمنین در حالی که بر منبر بود گفت:

يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ثَلَاثٌ بَلْبَلْنَ الْقُلُوبَ [عَلَيْكَ] قَالَ: وَ مَا هُنَّ؟ قَالَتْ: رِضَاؤُكَ بِالْقَضِيَّةِ، وَ أَخْذُكَ بِالدَّنِيَّةِ، وَ جَزَعُكَ عِنْدَ الْبَلِيَّةِ. قَالَ: وَيْحَكِ إِنَّمَا أَنْتِ امْرَأَةٌ، انْطَلِقِي فَاجْلِسِي عَلَي ذَيْلِكِ. قَالَتْ: لَا وَ اللَّهِ مَا مِنْ جُلُوسٍ إِلَّا فِي ظِلَالِ السُّيُوفِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ عِيسَي: أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ يَخْطُبُ النَّاسَ وَ يَحُضُّهُمْ عَلَي الْمَسِيرِ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ، فَجَعَلُوا يَتَفَرَّقُونَ عَنْهُ، وَ يَتَثَاقَلُونَ عَلَيْهِ وَ يَعْتَلُّونَ بِالْبَرْدِ مَرَّةً وَ بِالْحَرِّ أُخْرَي.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ [قَيْسِ بْنِ] أَبِي حَازِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ:

يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، يَا أَبْنَاءَ الْمُهَاجِرِينَ! انْفِرُوا إِلَي أَئِمَّةِ الْكُفْرِ وَ بَقِيَّةِ الْأَحْزَابِ وَ أَوْلِيَاءِ الشَّيْطَانِ، انْفِرُوا إِلَي مَنْ يُقَاتِلُ عَلَي دَمِ حَمَّالِ الْخَطَايَا!!!

فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، إِنَّهُ لَيَحْمِلُ خَطَايَاهُمْ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يَنْقُصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئاً.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ: وَ حَدَّثَنَا بِهَذَا الْكَلَامِ مِنْ قَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ.

وَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبَانٍ الْأَزْدِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ رَفِيعٍ عَنْ فَرْقَدٍ الْبَجَلِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: أَ لَا تَرَوْنَ يَا مَعَاشِرَ أَهْلِ الْكُوفَةِ؟ وَ اللَّهِ لَقَدْ ضَرَبْتُكُمْ بِالدِّرَّةِ الَّتِي أَعِظُ بِهَا السُّفَهَاءَ فَمَا أَرَاكُمْ تَنْتَهُونَ، وَ لَقَدْ ضَرَبْتُكُمْ بِالسِّيَاطِ الَّتِي أُقِيمُ بِهَا الْحُدُودَ فَمَا أَرَاكُمْ تَرْعَوُونَ، فَمَا بَقِيَ إِلَّا سَيْفِي، وَ إِنِّي لَأَعْلَمُ الَّذِي يُقَوِّمُكُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَ لَكِنِّي لَا أُحِبُّ أَنْ آتِيَ تِلْكَ مِنْكُمْ.

وَ الْعَجَبُ مِنْكُمْ وَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، إِنَّ أَمِيرَهُمْ يَعْصِي اللَّهَ وَ هُمْ يُطِيعُونَهُ، وَ إِنَّ أَمِيرَكُمْ يُطِيعُ اللَّهَ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ!

ای امیر المؤمنین، سه چیز است که دل ها را نسبت به تو آشفته کرده است. علی علیه السلام فرمود: آن ها کدامند؟ زن گفت: یکی آنکه به حَکمیت رضا دادی، دیگر آنکه به حقارت گراییدی و سوم چون بلا و مصیبت بالا گرفت بی‌تاب شدی. علی علیه السلام فرمود: وای بر تو، تو یک زنی، برو در خانه‌ات بنشین. زن گفت: نه به خدا، جز در سایه شمشیر نخواهم نشست.

بکر بن عیسی گوید: علی علیه السلام برای مردم سخن می‌گفت و آنان را به جنگ با معاویه و مردم شام تحریض می‌کرد. مردم کم‌کم از گرد او پراکنده شدند. یک بار بهانه می‌آوردند که هوا سرد است و یک بار می‌گفتند هوا گرم است.

قیس بن ابی حازم گوید: شنیدم که علی علیه السلام می‌ فرمود:

ای مسلمانان، ای فرزندان مهاجران برای نبرد به سوی پیشوایان کفر و بازماندگان احزاب و یاران شیطان در حرکت آیید. بسیج شوید به نبرد کسی که به خون خواهی مردی قدم به میدان کارزار نهاده که بار خطا بر دوش داشت: سوگند به آنکه دانه را رویانیده و جانداران آفریده که تا روز قیامت بار خطاهای ایشان را بی‌کم و کاست بر دوش می‌کشد.⁽¹⁾

ابراهیم گوید: این سخن را از قول علی امیر المؤمنین چند تن از علما نقل کرده‌اند.

رفیع بن فرقد گوید: شنیدم که علی علیه السلام می‌فرمود: ای مردم کوفه آیا دیده نمی‌گشایید؟ به خدا سوگند شما را به عصایی که سفیهان را به آن تأدیب می‌کنند زدم و ندیدم شما از اعمالتان دست بردارید. شما را به تازیانه‌ای که گناهکاران را به آن حد می‌زنم زدم اما ندیدم به راه بیائید. اکنون جز شمشیرم باقی نمانده است و من می‌دانم که شما را - به اذن خدا - چه چیزی به راه می‌آورد ولی دوست ندارم که خود در حق شما چنان کنم.

در شگفتم از شما و از مردم شام! امیر مردم شام خدا را معصیت می‌کند و آنان از او اطاعت می‌کنند و امیر شما خدا را اطاعت می‌کند و شما از او فرمان نمی‌برید.

إِنْ قُلْتُ لَكُمْ: انْفِرُوا إِلَي عَدُوِّكُمْ [فِي أَيَّامِ الْحَرِّ، قُلْتُمْ هَذِهِ حَمَارَّةُ الْقَيْظِ ⁽¹⁾. وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي الشِّتَاءِ] قُلْتُمُ الْقَرُّ يَمْنَعُنَا. أَ فَتَرَوْنَ عَدُوَّكُمْ لَا يَجِدُونَ الْقَرَّ كَمَا تَجِدُونَهُ؟ وَ لَكِنَّكُمْ أَشْبَهْتُمْ قَوْماً قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ كُبَرَاؤُهُمْ: لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ. فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ .

وَ اللَّهِ لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِي هَذَا عَلَي أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا عَلَي الْكَافِرِ مَا أَحَبَّنِي؛ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ فَانْقَضَي عَلَي لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ: «أَنَّهُ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يُحِبُّكَ كَافِرٌ» وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً وَ افْتَري ⁽²⁾

وانظر المختار: (٣٧٧) من نهج السعادة: ج ٢.

يَا مَعَاشِرَ أَهْلِ الْكُوفَةِ، وَ اللَّهِ لَتَصْبِرُنَّ عَلَي قِتَالِ عَدُوِّكُمْ، أَوْ لَيُسَلِّطَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ قَوْماً أَنْتُمْ أَوْلَي بِالْحَقِّ مِنْهُمْ، فَلَيُعَذِّبُنَّكُمْ وَ لَيُعَذِّبَنَّهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ أَوْ بِمَا شَاءَ مِنْ عِنْدِهِ. أَ فَمِنْ قَتْلَةٍ بِالسَّيْفِ تَحِيدُونَ إِلَي مَوْتَةٍ عَلَي الْفِرَاشِ؟ فَاشْهَدُوا أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ [يَقُولُ: ] «مَوْتَةٌ عَلَي الْفِرَاشِ أَشَدُّ مِنْ ضَرْبَةِ أَلْفِ سَيْفٍ أَخْبَرَنِي بِهِ جَبْرَائِيلُ» فَهَذَا جَبْرَائِيلُ يُخْبِرُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بِمَا تَسْمَعُونَ.

وَ عَنْ مُحْرِزِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ مُغِيرَةَ الضَّبِّيِّ قَالَ: كَانَ أَشْرَافُ أَهْلِ الْكُوفَةِ غَاشِّينَ لِعَلِيٍّ، وَ كَانَ هَوَاهُمْ مَعَ مُعَاوِيَةَ؛ وَ ذَلِكَ أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ لَا يُعْطِي أَحَداً مِنَ الْفَيْ‌ءِ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّهِ، وَ كَانَ مُعَاوِيَةُ جَعَلَ الشَّرَفَ فِي الْعَطَاءِ أَلْفَيْ دِرْهَمٍ.

وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ أَهْلَ دُومَةِ الْجَنْدَلِ مِنْ كَلْبٍ لَمْ

اگر گویم که در روزهای گرم به جنگ دشمنتان روید، گویید این شدت گرمای تابستان است و چون شما را به حرکت به سوی دشمن در زمستان امر کنم، گویید سرما نمی‌گذارد. آیا گمان می کنید که دشمن شما مانند شما سرما را احساس نمی کند؟! شما همانند آن قوم هستید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به آنان گفت: در راه خدا به جهاد روید. سرانشان گفتند: در هوای گرم به جنگ نروید. خدای تعالی به پیامبرش گفت بگو: «قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَّوْ کَانُوا یَفْقَهُونَ»⁽³⁾{بگو: - اگر دریابند - آتش جهنّم سوزان‌تر است.}

به خدا سوگند اگر با این شمشیر بر بینی مؤمن بزنم تا با من دشمنی کند، دشمنی نخواهد کرد و اگر همه نعمت دنیا را به دامن کافر ریزم، دوستی من به دل راه نخواهد داد. و این همان است که بر زبان پیامبر امّی گذشت که گفت: «مؤمن با تو دشمنی نکند و کافر با تو دوستی نورزد» آری ستم‌پیشگان و دروغ‌پردازان نومید شدند.

ای مردم کوفه، به خدا سوگند اگر بر قتال دشمنتان پافشاری نکنید قومی بر شما مسلط شوند که شما از آنان اولی‌تر به حق هستید. پس گرفتار عذابتان خواهند کرد، خدا نیز آنان را به دست شما یا به هر وسیله دیگر که خواهد عذاب کند. آیا از کشته شدن به شمشیر می‌گریزید تا در بستر راحت بمیرید؟ گواهی دهید که من از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌گفت: «مردن بر بستر سخت‌تر است از ضربت هزار شمشیر و جبرئیل این خبر را به من داد.» آری آنچه شنیدید خبری بود که جبرئیل به رسول خدا داده است .

مغیره ضبّی گوید: اشراف کوفه با علی علیه السلام دو رویی می‌کردند و در نهان هوای معاویه در سر داشتند. زیرا علی علیه السلام از غنایم کسی را بیش از حقش نمی‌داد، در حالی که معاویه هر یک از اشراف را دو هزار دینار عطا می‌داد.

عبد الرحمن بن جندب از پدرش روایت می کند که مردم دومة الجندل - از بنی کلاب -

يَكُونُوا فِي طَاعَةِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ لَا مُعَاوِيَةَ، وَ قَالُوا: نَكُونُ عَلَي حَالِنَا حَتَّي يَجْتَمِعَ النَّاسُ عَلَي إِمَامٍ. قَالَ: فَذَكَرَهُمْ مُعَاوِيَةُ مَرَّةً فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ مُسْلِمَ بْنَ عُقْبَةَ فَسَأَلَهُمُ الصَّدَقَةَ وَ حَاصَرَهُمْ، فَبَلَغَ ذَلِكَ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ فَبَعَثَ إِلَي مَالِكِ بْنِ كَعْبٍ فَقَالَ: اسْتَعْمِلْ عَلَي «عَيْنِ التَّمْرِ» رَجُلًا وَ أَقْبِلْ إِلَيَّ. فَوَلَّاهَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَرْحَبِيَّ وَ أَقْبَلَ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَسَرَّحَهُ فِي أَلْفِ فَارِسٍ، فَمَا شَعَرَ مُسْلِمُ بْنُ عُقْبَةَ إِلَّا وَ مَالِكُ بْنُ كَعْبٍ إِلَي جَنْبِهِ نَازِلًا، فَتَوَاقَفَا قَلِيلًا ثُمَّ اقْتَتَلُوا يَوْمَهُمْ ذَلِكَ إِلَي اللَّيْلِ، حَتَّي إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ صَلَّي مُسْلِمٌ بِأَصْحَابِهِ ثُمَّ انْصَرَفَ، وَ قَامَ مَالِكُ بْنُ كَعْبٍ إِلَي دُومَةِ الْجَنْدَلِ يَدْعُوهُمْ إِلَي الصُّلْحِ عَشْراً فَلَمْ يَفْعَلُوا، فَرَجَعَ إِلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ ⁽¹⁾

ورواه الثقفي مع التوالي في الحديث: (١٦٧) وتواليه من كتاب الغارات: ج ١، ص ٤٥٩ - ٥١٢ ط ١.

والتوالي رواه ابن أبي الحديد نقلا عن كتاب الغارات في شرحه علي المختار: (٢٧) من نهج البلاغة: ج ١، ص ٣٣٥.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي الْكَنُودِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَوْفٍ الْغَامِدِيِّ قَالَ: دَعَانِي مُعَاوِيَةُ فَقَالَ: إِنِّي بَاعِثُكَ فِي جَيْشٍ كَثِيفٍ فَالْزَمْ لِي جَانِبَ الْفُرَاتِ حَتَّي تَمُرَّ بِهِيتَ فَتَقْطَعُهَا، فَإِنْ وَجَدْتَ بِهَا جُنْداً فَأَغِرْ عَلَيْهِمْ، وَ إِلَّا فَامْضِ حَتَّي تُغِيرَ عَلَي الْأَنْبَارِ، فَإِنْ لَمْ تَجِدْ بِهَا جُنْداً فَامْضِ حَتَّي تُغِيرَ عَلَي الْمَدَائِنِ، ثُمَّ أَقْبِلْ إِلَيَّ وَ اتَّقِ أَنْ تَقْرُبَ الْكُوفَةَ، وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ أَغَرْتَ عَلَي أَهْلِ الْأَنْبَارِ وَ أَهْلِ الْمَدَائِنِ، فَكَأَنَّكَ أَغَرْتَ عَلَي الْكُوفَةِ، إِنَّ هَذِهِ الْغَارَاتِ يَا سُفْيَانُ عَلَي أَهْلِ الْعِرَاقِ تُرْهِبُ قُلُوبَهُمْ، وَ تُجَرِّئُ كُلَّ مَنْ كَانَ لَهُ فِينَا هَوًي مِنْهُمْ، وَ يَرَي فِرَاقَهُمْ، وَ تَدْعُو إِلَيْنَا كُلَّ مَنْ كَانَ يَخَافُ الدَّوَائِرَ، وَ خَرِّبْ كُلَّ مَا مَرَرْتَ بِهِ، وَ اقْتُلْ كُلَّ مَنْ لَقِيتَ مِمَّنْ لَيْسَ هُوَ عَلَي رَأْيِكَ، وَ حرب [احْرُبِ] ⁽²⁾الْأَمْوَالَ فَإِنَّهُ شَبِيهٌ بِالْقَتْلِ وَ هُوَ أَوْجَعُ لِلْقُلُوبِ.

نه در فرمان علی علیه السلام بودند، نه در فرمان معاویه. می‌گفتند: ما به همین حال باقی می‌مانیم تا مردم در انتخاب یک امام هم رأی شوند. روزی معاویه به یاد آنان افتاد و مسلم بن عقبه مرّی را بر سرشان فرستاد و آنان را محاصره کرد. این سخن به گوش علی علیه السلام رسید. علی علیه السلام نزد مالک بن کعب کسی را فرستاد و گفت: یکی را به جای خود در عین التمر گذارد و خود به نزد او برود. مالک بن کعب، عبد الرحمن بن عبد اللّه بن کعب ارحبی را به جای خود نهاد و به نزد علی علیه السلام آمد. علی علیه السلام او را با هزار سوار روانه دومة الجندل نمود. تا مسلم بن عقبه به خود آمد، مالک بن کعب را در مقابل خود دید. اندکی درنگ کردند، سپس جنگ آغاز نمودند و آن روز را تا شب پیکار کردند. دیگر روز مسلم با یارانش نماز خواند و بازگردید. مالک بن کعب در دومة الجندل ماند و ده روز مردم را به صلح دعوت کرد و سودی نبخشید. عاقبت او نیز به نزد علی علیه السلام بازگشت.⁽³⁾

ابو الکنود گوید که سفیان بن عوف غامدی به من گفت: معاویه مرا به نزد خود خواند و گفت: می‌خواهم تو را با لشکری گران با ساز و برگ فراوان روانه کارزار کنم. کنار فرات را در پیش گیر تا به هیت برسی و از آنجا گذر کن. اگر در آنجا لشکری یافتی بر آن حمله کن و اگر نیافتی همچنان برو تا به انبار رسی و بر انبار حمله ببر و آنجا را تاراج کن، سپس اگر در انبار لشکری نبود برو تا به مداین برسی و به آنجا حمله کن، آن‌گاه بازگرد و به نزد من بیا و مبادا به کوفه نزدیک شوی. بدان که اگر بر مردم انبار و مداین بتازی و قتل و تاراج کنی چنان است که به کوفه حمله کرده‌ای. ای سفیان این قتل و تاراج ها مردم عراق را می‌ترساند و کسانی را که در زمره مخالفان‌اند، یا تصمیم به جدایی دارند در کار خود دلیر می‌گرداند. و آنان را که از این کشاکش ها بیمناک اند، به نزد ما فرا می‌خواند. به هر جا که رسیدی ویرانش کن و هر که را با عقیده خود مخالف یافتی بکش و هر چه یافتی تاراج کن که این کار نیز همانند قتل است و دل ها را به درد می‌آورد.

قَالَ: فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ عَسْكَرْتُ، وَ قَامَ مُعَاوِيَةُ وَ نَدَبَ النَّاسَ إِلَي ذَلِكَ، فَمَا مَرَّتْ بِي ثَلَاثَةٌ حَتَّي خَرَجَتْ فِي سِتَّةِ آلَافٍ، ثُمَّ لَزِمْتُ شَاطِئَ الْفُرَاتِ فَأَسْرَعْتُ السَّيْرَ حَتَّي مَرَرْتُ بِهِيتَ، فَبَلَغَهُمْ أَنِّي قَدْ غَشِيتُهُمْ فَقَطَعُوا الْفُرَاتَ، فَمَرَرْتُ بِهَا وَ مَا بِهَا عَرِيبٌ ⁽¹⁾. كَأَنَّهَا لَمْ تُحْلَلْ قَطُّ فَوَطِئْتُهَا حَتَّي مَرَرْتُ بِصَنْدَوْدَاءَ، فَتَنَافَرُوا فَلَمْ أَلْقَ بِهَا أَحَداً، فَمَضَيْتُ حَتَّي أَفْتَتِحَ الْأَنْبَارَ وَ قَدْ أُنْذِرُوا بِي، فَخَرَجَ إِلَيَّ صَاحِبُ الْمَسْلَحَةِ فَوَقَفَ لِي، فَلَمْ أَقْدَمْ عَلَيْهِ حَتَّي أَخَذْتُ غِلْمَاناً مِنْ أَهْلِ الْقَرْيَةِ فَقُلْتُ لَهُمْ: خَبِّرُونِي كَمْ بِالْأَنْبَارِ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ؟ قَالُوا: عِدَّةُ رِجَالِ الْمَسْلَحَةِ خَمْسُمِائَةٍ، وَ لَكِنَّهُمْ قَدْ تَبَدَّدُوا وَ رَجَعُوا إِلَي الْكُوفَةِ وَ لَا نَدْرِي الَّذِي يَكُونُ فِيهَا قَدْ يَكُونُ مِائَتَيْ رَجُلٍ. قَالَ: فَنَزَلْتُ فَكَتَبْتُ أَصْحَابِي كَتَائِبَ، ثُمَّ أَخَذْتُ أَبْعَثُهُمْ إِلَيْهِ كَتِيبَةً بَعْدَ كَتِيبَةٍ، فَيُقَاتِلُونَهُمْ وَ اللَّهِ وَ يَصْبِرُونَ لَهُمْ وَ يُطَارِدُونَهُمْ فِي الْأَزِقَّةِ! فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ أَنْزَلْتُ إِلَيْهِمْ نَحْواً مِنْ مِائَتَيْنِ ثُمَّ أَتْبَعْتُهُمُ الْخَيْلَ، فَلَمَّا مَشَتْ إِلَيْهِمُ الرِّجَالُ وَ حَمَلَتْ عَلَيْهِمُ الْخَيْلُ فَلَمْ يَكُنْ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّي تَفَرَّقُوا وَ قُتِلَ صَاحِبُهُمْ فِي رِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَأَتَيْنَاهُ فِي نَيِّفٍ وَ ثَلَاثِينَ رَجُلًا فَحَمَلْنَا مَا كَانَ فِي الْأَنْبَارِ مِنْ أَمْوَالِ أَهْلِهَا ثُمَّ انْصَرَفْتُ، فَوَ اللَّهِ مَا غَزَوْتُ غَزْوَةً أَسْلَمَ وَ لَا أَقَرَّ لِلْعُيُونِ وَ لَا أَسَرَّ لِلنُّفُوسِ مِنْهَا، وَ بَلَغَنِي وَ اللَّهِ أَنَّهَا أَفْزَعَتِ النَّاسَ. فَلَمَّا أَتَيْتُ مُعَاوِيَةَ فَحَدَّثْتُهُ الْحَدِيثَ عَلَي وَجْهِهِ قَالَ: كُنْتَ وَ اللَّهِ عِنْدَ ظَنِّي بِكَ. قَالَ: فَوَ اللَّهِ مَا لَبِثْنَا إِلَّا يَسِيراً حَتَّي رَأَيْتُ رِجَالَ أَهْلِ الْعِرَاقِ يَأْتُونَ عَلَي الْإِبِلِ هُرَّاباً مِنْ قِبَلِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ.

وَ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَفِيفٍ قَالَ: وَ اللَّهِ إِنِّي لَفِي جُنْدِ الْأَنْبَارِ مَعَ أَشْرَسَ بْنِ حَسَّانَ الْبَكْرِيِّ، إِذْ صَبَّحَنَا سُفْيَانُ فِي كَتَائِبَ تَلْمَعُ الْأَبْصَارُ مِنْهَا، فَهَالُونَا وَ اللَّهِ، وَ عَلِمْنَا إِذْ رَأَيْنَاهُمْ أَنَّهُ لَيْسَ لَنَا بِهِمْ طَاقَةٌ وَ لَا يَدٌ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ صَاحِبُنَا وَ قَدْ تَفَرَّقْنَا، فَلَمْ يَلْقَهُمْ نِصْفُنَا وَ لَمْ يَكُنْ لَنَا بِهِمْ طَاقَةٌ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْنَاهُمْ ثُمَّ إِنَّهُمْ

سفیان گوید که از نزد معاویه بیرون آمدم و لشکر بسیج کردم و معاویه برای مردم سخن راند و مردم را بدان فراخواند. هنوز سه روز نگذشته بود که با شش هزار سپاهی بیرون آمدم بعد ساحل فرات، در پیش گرفتم و همچنان می‌تاختم تا به هیت رسیدم. به مردم خبر رسید که من به شهرشان می‌آیم از این رو، از آب فرات گذشته و به آن سوی آب رفته بودند. وقتی که به شهر در آمدم هیچ کس در آنجا نبود، چنانکه گویی هرگز کسی در آنجا نمی‌زیسته است. بر صندوداء گذشتم، مردم آنجا نیز گریخته بودند و هیچ کس را ندیدم. بازهم به قصد فتح انبار پیش راندم. مردم انبار را از من ترسانده بودند. فرمانده پادگان آنجا آمد و در برابر من ایستاد. من قدم پیش ننهادم تا چند تن از جوانان اهل روستا را گرفتم و از آنان پرسیدم: بگویید که در انبار چند تن از یاران علی هستند. گفتند: همه افراد پادگان علی پانصد نفر هستند آن ها هم پراکنده شده و به کوفه بازگشته‌اند و نمی‌دانیم اکنون چند تن باقی مانده‌اند، گویا همه بیش از دویست تن نباشند. گوید: من در آنجا فرود آمدم و یاران خود به گردان هایی تقسیم کردم و گردان پس از گردان دیگر می‌فرستادم، اینان - سوگند به خدا - می جنگیدند و در جنگ مقاومت نشان می دادند و آنان را در درون کوچه‌ها فرار می‌دادند. چون چنین دیدم نخست حدود دویست نفر پیاده پیش فرستادم و پس از ایشان سواران را روانه داشتم. پیادگان و سواران حمله کردند. دیری نپایید که سپاه دشمن همگان پای به گریز نهادند. فرمانده آنان با شماری از مردان کشته شدند. بر سرشان رفتیم، سی و چند مرد بودند. هر چه در شهر انبار بود از اموال مردم همه را بار کردیم و بازگردیدیم. به خدا سوگند تا کنون جنگی نکرده‌ام که مانند این جنگ تندرست بیرون آمده باشم و خوشدل و شادمان شده باشم. و سوگند به خدا خبر یافته‌ام که مردم را سخت ترسانده بودم. چون نزد معاویه آمدم و ماجرا را شفاها گفتم، گفت: درست همان چیزی هستی که به تو گمان می‌بردم. به خدا سوگند، جز اندکی درنگ نکردیم که دیدیم مردانی از مردم عراق سوار بر شتران به سوی ما می‌آیند. اینان از لشکرگاه علی گریخته بودند.

جندب بن عفیف گوید: به خدا سوگند من در سپاه انبار بودم با اشرس بن حسّان بکری، که به ناگاه سفیان بن عوف با افواجی از مردان جنگی که زره بر تنشان می‌درخشید فراز آمد و ما را سخت ترسانیدند. دانستیم که توان پایداری در برابر آن ها را نداریم. سردار ما به جنگ او بیرون آمد و ما پراکنده شدیم، تنها نیمی از ما حاضر شد با آنان پیکار کند. به خدا سوگند با آنان جنگیدیم

وَ اللَّهِ هَزَمُونَا، فَنَزَلَ صَاحِبُنَا وَ هُوَ يَتْلُو فَمِنْهُمْ مَنْ قَضي نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا ثُمَّ قَالَ لَنَا: مَنْ كَانَ لَا يُرِيدُ لِقَاءَ اللَّهِ وَ لَا يُطَيِّبُ نَفْساً بِالْمَوْتِ فَلْيَخْرُجْ عَنِ الْقَرْيَةِ مَا دُمْنَا نُقَاتِلُهُمْ فَإِنَّ قِتَالَنَا إِيَّاهُمْ شَاغِلٌ لَهُمْ عَنْ طَلَبِ هَارِبٍ، وَ مَنْ أَرَادَ مَا عِنْدَ اللَّهِ فَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ .

ثُمَّ نَزَلَ فِي ثَلَاثِينَ رَجُلًا قَالَ: فَهَمَمْتُ وَ اللَّهِ بِالنُّزُولِ مَعَهُ ثُمَّ إِنَّ نَفْسِي أَبَتْ وَ اسْتَقْدَمَ هُوَ وَ أَصْحَابِي فَقَاتَلُوا حَتَّي قُتِلُوا رَحِمَهُمُ اللَّهُ، فَلَمَّا قُتِلُوا أَقْبَلْنَا مُنْهَزِمِينَ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِخْنَفٍ: أَنَّ سُفْيَانَ بْنَ عَوْفٍ لَمَّا أَغَارَ عَلَي الْأَنْبَارِ قَدِمَ عِلْجٌ مِنْ أَهْلِهَا عَلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَخَاكُمُ الْبَكْرِيَّ قَدْ أُصِيبَ بِالْأَنْبَارِ، وَ هُوَ مُغْتَرٌّ لَا يَظُنُّ مَا كَانَ فَاخْتَارَ مَا عِنْدَ اللَّهِ عَلَي الدُّنْيَا، فَانْتَدِبُوا إِلَيْهِمْ حَتَّي تُلَاقُوهُمْ، فَإِنْ أَصَبْتُمْ مِنْهُمْ طَرَفاً أَنْكَلْتُمُوهُمْ عَنِ الْعِرَاقِ أَبَداً مَا بَقُوا.

ثُمَّ سَكَتَ عَنْهُمْ رَجَاءَ أَنْ يُجِيبُوهُ أَوْ يَتَكَلَّمُوا أَوْ يَتَكَلَّمَ مُتَكَلِّمٌ مِنْهُمْ بِخَيْرٍ، فَلَمَّا رَأَي صَمْتَهُمْ عَلَي مَا فِي أَنْفُسِهِمْ، خَرَجَ يَمْشِي رَاجِلًا حَتَّي أَتَي النُّخَيْلَةَ، [وَ النَّاسُ يَمْشُونَ خَلْفَهُ حَتَّي أَحَاطَ بِهِ قَوْمٌ مِنَ الْأَشْرَافِ] فَقَالُوا: ارْجِعْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَحْنُ نَكْفِيكَ. فَقَالَ: مَا تَكْفُونَنِي وَ لَا تَكْفُونَ أَنْفُسَكُمْ. فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حَتَّي صَرَفُوهُ إِلَي مَنْزِلِهِ فَرَجَعَ وَ هُوَ وَاجِمٌ كَئِيبٌ.

وَ دَعَا سَعِيدَ بْنَ مُسْلِمٍ الْهَمْدَانِيَّ فَبَعَثَهُ مِنَ النُّخَيْلَةِ فِي ثَمَانِيَةِ آلَافٍ وَ قَالَ: اتَّبِعْ هَذَا الْجَيْشَ حَتَّي تُخْرِجَهُمْ مِنْ أَرْضِ الْعِرَاقِ. فَخَرَجَ عَلَي شَاطِئِ الْفُرَاتِ فِي طَلَبِهِ حَتَّي إِذَا بَلَغَ عَانَاتٍ، سَرَّحَ سَعِيدٌ أَمَامَهُ هَانِئَ بْنَ الْخَطَّابِ الْهَمْدَانِيَّ فَاتَّبَعَ آثَارَهُمْ حَتَّي بَلَغَ أَدَانِيَ أَرْضِ قِنَّسْرِينَ وَ قَدْ فَاتُوهُ ثُمَّ انْصَرَفَ.

قَالَ فَلَبِثَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ تُرَي فِيهِ الْكَآبَةُ وَ الْحَزَنُ حَتَّي قَدِمَ سَعِيدٌ، فَكَتَبَ كِتَاباً وَ كَانَ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ عَلِيلًا، فَلَمْ يُطِقِ الْقِيَامَ فِي النَّاسِ بِكُلِّ مَا أَرَادَ

و سوگند به خدا آنان ما را شکست دادند. در این حال سردار ما از اسب فرود آمد و در حالی که این آیه را می‌خواند: «فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا»⁽¹⁾{برخی از آنان به شهادت رسیدند و برخی از آن ها در [همین] انتظارند و [هرگز عقیده خود را] تبدیل نکردند} سپس به ما گفت: هر که نمی‌خواهد با خدا دیدار کند و خواستار مرگ نیست، تا ما با آن ها در نبردیم از این قریه بیرون رود، زیرا سرگرم شدن به جنگ ما را از تعقیب اشخاص فراری بازمی‌دارد. و هر که خواستار چیزی است که در نزد خداست بداند که آنچه در نزد خداست برای نیکوکاران بهتر است.

سپس با سی مرد پیاده شد. من نیز نخست خواستم پیاده شوم و همراه او بجنگم ولی بعدا منصرف شدم. او و یارانش پیش تاختند و جنگیدند تا همه کشته شدند - خداوند ایشان را رحمت کناد - چون آن ها کشته شدند ما نیز شکست خورده روی آوردیم.

محمد بن مخنف گوید: سفیان بن عوف چون بر انبار حمله کرد، یکی از عجمان انبار نزد علی علیه السلام آمد و او را از واقعه آگاه کرد. علی علیه السلام بر منبر رفت و گفت:

ای مردم برادر بکری شما در انبار کشته شده و او مردی صاحب عزت بود که از هیچ پیشامدی بیم نداشت. آنچه را که خدایی بود بر این دنیای فانی برگزید. برای انتقام مهیا شوید و به سوی دشمن بشتابید تا با آنان رویاروی شوید. اگر بر آنان پیروز شوید تا ابد آنان را از عراق رانده‌اید.

سپس لب فرو بست بدین امید که پاسخش گویند، یا حرفی بر زبان آرند یا کسی سخنی گوید که از آن بوی خیری آید ولی هیچ کس هیچ نگفت. چون سکوت آنان را مشاهده کرد و دانست که در دلشان چه می‌گذرد، از منبر فرود آمد و همچنان پیاده به سوی نخیله در حرکت آمد و مردم از پی او می‌رفتند. در این حال جمعی از بزرگانشان گرد او حلقه زدند و گفتند: یا امیر المؤمنین بازگرد و ما یاریت می‌کنیم و تو را کفایت می کنیم. علی علیه السلام فرمود: نه مرا به کار من می آیید و نه به کار خود. و آنان اصرار می‌کردند تا او را به سرایش بازگردانیدند. علی علیه السلام اندوهگین و آزرده خاطر بازگردید.

و امام، سعید بن قیس همدانی را فرا خواند و او را با هشت هزار مرد به نخیله فرستاد زیرا شنیده بود که آن قوم با جمعی کثیر آمده‌اند. پس به او گفت: تو را با هشت هزار تن فرستادم آن لشکر را تعقیب کن تا از عراق برانی. سعید بن قیس بر ساحل فرات به راه افتاد تا به عانات رسید و از آنجا هانی بن خطاب همدانی را پیش از خود روانه کرد و او از پی آنان رفت تا به حدود قنّسرین رسید. آنان رفته بودند و او هم بازگردید.

گوید: علی علیه السلام همچنان اندوهگین ماند تا سعید بن قیس بازآمد. علی علیه السلام نامه‌ای نوشت و او در این روزها بیمار بود و نمی‌توانست بایستد و هر چه می‌خواهد

مِنَ الْقَوْلِ، فَجَلَسَ بِبَابِ السُّدَّةِ الَّتِي تَصِلُ إِلَي الْمَسْجِدِ وَ مَعَهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، فَدَعَا سَعِيداً مَوْلَاهُ فَدَفَعَ الْكِتَابَ إِلَيْهِ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَقْرَأَهُ عَلَي النَّاسِ، فَقَامَ سَعِيدٌ حَيْثُ يَسْمَعُ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ قِرَاءَتَهُ، وَ مَا يَرُدُّ عَلَيْهِ النَّاسُ، ثُمَّ قَرَأَ الْكِتَابَ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، إِلَي مَنْ قُرِئَ عَلَيْهِ كِتَابِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ.

أَمَّا بَعْدُ، فَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ سَلامٌ عَلَي الْمُرْسَلِينَ، وَ لَا شَرِيكَ لِلَّهِ الْأَحَدِ الْقَيُّومِ، وَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ السَّلَامُ عَلَيْهِ فِي الْعَالَمِينَ.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي قَدْ عَاتَبْتُكُمْ فِي رُشْدِكُمْ حَتَّي سَئِمْتُ، وَ رَاجَعْتُمُونِي بِالْهُزْءِ مِنْ قَوْلِكُمْ حَتَّي بَرِمْتُ هُزْءاً مِنَ الْقَوْلِ لَا يُعَادُ بِهِ، وَ خَطَلًا لَا يَعِزُّ أَهْلُهُ، وَ لَوْ وَجَدْتُ بُدّاً مِنْ خِطَابِكُمْ وَ الْعِتَابِ إِلَيْكُمْ مَا فَعَلْتُ. وَ هَذَا كِتَابِي يُقْرَأُ عَلَيْكُمْ فَرُدُّوا خَيْراً وَ افْعَلُوهُ، وَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَفْعَلُوا وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ .

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ ... إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ وَ سَيَأْتِي بِرِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ.

ثُمَّ قَالَ: فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الْأَزْدِ يُقَالُ لَهُ: حَبِيبُ بْنُ عَفِيفٍ آخِذاً بِيَدِ ابْنِ أَخٍ [لَهُ] يُقَالُ لَهُ: عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَفِيفٍ، فَأَقْبَلَ يَمْشِي حَتَّي اسْتَقْبَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ بِبَابِ السُّدَّةِ، ثُمَّ جَثَا عَلَي رُكْبَتَيْهِ وَ قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، هَا أَنَا ذَا لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَ أَخِي فَمُرْنَا بِأَمْرِكَ، فَوَ اللَّهِ لَنُنْفِذَنَّ لَهُ وَ لَوْ حَالَ دُونَ ذَلِكَ شَوْكُ الْهَرَاسِ وَ جَمْرُ الْغَضَا حَتَّي نُنْفِذَ أَمْرَكَ أَوْ نَمُوتَ دُونَهُ! فَدَعَا لَهُمَا بِخَيْرٍ وَ قَالَ لَهُمَا: أَيْنَ تَبْلُغَانِ بَارَكَ اللَّهُ عَلَيْكُمَا مِمَّا نُرِيدُ.

ثُمَّ أَمَرَ الْحَارِثَ الْأَعْوَرَ فَنَادَي فِي النَّاسِ أَيْنَ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ لِرَبِّهِ، وَ يَبِيعُ دُنْيَاهُ بِآخِرَتِهِ، أَصْبِحُوا غَداً بِالرَّحْبَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَ لَا يَحْضُرُنَا إِلَّا صَادِقُ النِّيَّةِ فِي

برای مردم بگوید. از این رو بر آن درِ مسجد کوفه که به آن باب السدّه می‌گفتند نشست. حسن و حسین علیهما السلام و عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب هم در کنار او بودند. سعد را که غلام آزاد کرده او بود، فراخواند و نامه را به او داد که برای مردم بخواند. سعد بر خاست و به گونه‌ای که علی علیه السلام بشنود که چه می‌خواند و مردم چه جوابش می‌دهند، به خواندن پرداخت. و آن نامه چنین بود:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

از بنده خدا به هر کس از مسلمانان که این نامه بر او خوانده شود. سلام بر شما باد .

اما بعد، سپس سپاس و ستایش برای پروردگار جهانیان و سلام بر پیامبران. خداوند قیّوم را شریکی نیست و درود خدا بر محمد و سلام بر او باد در همه عالمها.

اما بعد ای مردم، هر بار که شما را سرزنش کردم که از جاده هدایت منحرف شده‌اید شما با سخنی آمیخته به مزاح و مسخره پاسخم دادید به گونه‌ای که از شما ملول و دلتنگ شدم. سخنان مسخره‌آمیز راه به جایی نمی‌برد و در آن فایده ای نیست و اعمال احمقانه کسی را عزت و پیروزی ندهد. اگر چاره‌ای می‌یافتم که لب فروبندم و شما را مورد خطاب و عتاب خود قرار ندهم، هرگز سخنی نمی‌گفتم. اینک این نامه من است که بر شما خوانده می‌شود، نیک بدان پاسخ دهید و به آن عمل کنید. هر چند گمان نمی کنم به آن عمل کنید. پس از خدا یاری می‌جویم.

ای مردم، جهاد دری است از درهای بهشت ... تا پایان خطبه که پیش تر بیان شد و در ادامه با روایت های مختلف بیان خواهد شد.

راوی گوید: مردی از قبیله ازد که جندب بن عفیف نام داشت، دست پسر برادر خود عبد الرحمن بن عبد اللّه بن عفیف را گرفت و او را نزد علی علیه السلام به باب السدّه آورد، سپس بر دو زانو نشست و گفت: ای امیر المؤمنین، این منم که جز مالک خود و برادرم نیستم، ما را فرمان ده تا هر چه گویی آن را به جای آریم اگر چه میان ما و مقصد ما خار درخت هراس و اخگر درخت غضا باشد یا در این راه می‌میریم یا فرمان تو را اجرا می‌کنیم. علی در حق آنان دعا کرد و گفت شما دو تن چگونه می‌توانید نیاز ما برآورید؟!

سپس به حارث اعور همدانی امر فرمود که در میان مردم ندا دهد که: کجاست آنکه جان خود به پروردگارش می‌فروشد و دنیا را می‌دهد و آخرت را می‌ستاند؟ ای مردم، فردا در رحبه گرد آیید، اگر خدا بخواهد. و جز مردان صادق نیت حاضر نشوند.

الْمَسِيرِ مَعَنَا وَ الْجِهَادِ لِعَدُوِّنَا. فَأَصْبَحَ بِالرَّحْبَةِ نَحْوٌ مِنْ ثَلَاثِمِائَةٍ، فَلَمَّا عَرَضَهُمْ قَالَ: لَوْ كَانُوا أَلْفاً كَانَ لِي فِيهِمْ رَأْيٌ.

قَالَ: وَ أَتَاهُ قَوْمٌ يَعْتَذِرُونَ وَ تَخَلَّفَ آخَرُونَ، فَقَالَ: وَ جَاءَ الْمُعَذِّرُونَ وَ تَخَلَّفَ الْمُكَذِّبُونَ.

قَالَ: وَ مَكَثَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَيَّاماً بَادِياً حُزْنُهُ، شَدِيدَ الْكَآبَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ نَادَي فِي النَّاسِ فَاجْتَمَعُوا، فَقَامَ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:

أَمَّا بَعْدُ، أَيُّهَا النَّاسُ فَوَ اللَّهِ لَأَهْلُ مِصْرِكُمْ فِي الْأَمْصَارِ، أَكْثَرُ مِنَ الْأَنْصَارِ فِي الْعَرَبِ.

وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي آخِرِ مَا سَيَأْتِي بِرِوَايَةِ ابْنِ الشَّيْخِ فِي مَجَالِسِهِ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ نَاجِدٍ [فِي أَوَاخِرِ هَذَا الْبَابِ] .

وَ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: لَوْ لَا بَقِيَّةُ الْمُسْلِمِينَ لَهَلَكْتُمْ ⁽¹⁾.

وَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ الزُّبَيْدِيِّ: أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ خَطَبَهُمْ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ فَقَالَ بَعْدَ أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ:

أَيُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ الْمُتَفَرِّقَةُ أَهْوَاؤُهُمْ، مَا عَزَّ مَنْ دَعَاكُمْ وَ لَا اسْتَرَاحَ مَنْ قَاسَاكُمْ. كَلَامُكُمْ يُوهِنُ الصُّمَّ الصِّلَابَ، وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمْ عَدُوَّكُمْ. إِنْ قُلْتُ لَكُمْ: سِيرُوا إِلَيْهِمْ فِي الْحَرِّ. قُلْتُمْ: أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخْ عَنَّا الْحَرُّ. وَ إِنْ قُلْتُ لَكُمْ: سِيرُوا إِلَيْهِمْ فِي الشِّتَاءِ. قُلْتُمْ: حَتَّي يَنْسَلِخَ عَنَّا الْبَرْدُ. فِعْلَ ذِي الدَّيْنِ الْمَطُولِ، مَنْ فَازَ بِكُمْ فَازَ بِالسَّهْمِ الْأَخْيَبِ أَصْبَحْتُ لَا أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ، وَ لَا أَطْمَعُ فِي نَصْرِكُمْ، فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ أَيَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ؟! وَ مَعَ أَيِّ إِمَامٍ بَعْدِي تُقَاتِلُونَ؟! أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً تَتَّخِذُهَا عَلَيْكُمُ الضُّلَّالُ سُنَّةً، فَقْرٌ

فردای آن روز نزدیک به سیصد تن در رحبه گرد آمدند. علی علیه السلام آنان را نظاره کرد و سپس گفت: اگر هزار تن بودند، درباره آن ها نظری می‌داشتم.

گوید: جمعی آمدند و پوزش خواستند و جمعی در خانه ماندند، علی علیه السلام فرمود: عذر خواهندگان آمدند و تکذیب کنندگان در خانه ماندند .

گوید: علی علیه السلام چند روزی همچنان درنگ کرد، نشان غمی جانکاه بر چهره‌اش هویدا بود. سپس فرمان داد که ندا دهند تا مردم گرد آیند. علی علیه السلام برخاست که سخن گوید. پس حمد و ثنای خداوندی به جای آورد و گفت:

ای مردم، شمار مردم شهر شما از شمار مردم مدینه که رسول خدا صلی الله علیه و آله را یاری کردند بیشتر است.

و ادامه حدیث را تا پایان آنچه با روایت طوسی در کتاب مجالس از ربیعة بن ناجد (در اواخر این باب) می آوریم، ذکر کرد.

ابو مسلم گوید: شنیدم که علی علیه السلام می‌گفت: اگر بقیه مسلمانان نبودند، شما هلاک می‌شدید.⁽²⁾

اسماعیل بن رجاء زبیدی گوید: علی علیه السلام بعد از این گفتار برایشان سخن راند، و پس از حمد و ثنای باری تعالی فرمود:

ای مردمی که به تن در یک جا گرد آمده‌اید و به رأی و عقیده پراکنده‌اید. آنکه شما را به یاری فراخواند پیروز نشود و آنکه شما گریبانگیرش شوید روی آسودگی نبیند. سخن شما صخره‌های سخت را سست گرداند و اعمال شما دشمنانتان را به طمع دست یافتن بر شما می اندازد. اگر گفتم که در گرما به سوی ایشان حرکت کنید، گفتید: بگذار تا گرما دست از سر ما بر دارد و اگر گفتم که در زمستان به سوی ایشان حرکت کنید، گفتید: بگذار تا زمستان سر آید، چون وام داری که پی‌درپی مهلت خواهد. آنکه از شما پیروزی جوید چونان کسی است که از تیر بی‌سوفار پیروزی می‌جوید. دیگر سخن شما را باور نمی‌کنم و به یاری شما امید نمی‌بندم. خدا میان ما و شما جدایی افکند. وقتی که دیگر خانه‌ای ندارید از کدام خانه دفاع می‌کنید؟ و بعد از من همراه کدام امام به جهاد می‌روید. بدانید که پس از من به استبدادی گرفتار آیید که گمراهان آن را شیوه و سیرت خویش خواهند ساخت. و فقر

يَدْخُلُ فِي بُيُوتِكُمْ، وَ سَيْفٌ قَاطِعٌ، وَ تَتَمَنَّوْنَ عِنْدَ ذَلِكَ أَنَّكُمْ رَأَيْتُمُونِي وَ قَاتَلْتُمْ مَعِي وَ قُتِلْتُمْ دُونِي وَ كَأَنْ قَدْ.

وَ عَنْ بَكْرِ بْنِ عِيسَي: أَنَّهُمْ لَمَّا أَغَارُوا بِالسَّوَادِ، قَامَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَخَطَبَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ مَا هَذَا؟! فَوَ اللَّهِ إِنْ كَانَ لِيَدْفَعَ عَنِ الْقَرْيَةِ بِالسَّبْعَةِ نَفَرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ تَكُونُ فِيهَا.

وَ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ يَزِيدَ الْحِمَّانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: بَيْنَمَا أَنَا فِي السُّوقِ إِذْ سَمِعْتُ مُنَادِياً يُنَادِي الصَّلَاةَ جَامِعَةً، فَجِئْتُ أُهَرْوِلُ وَ النَّاسُ يُهْرَعُونَ، فَدَخَلْتُ الرَّحْبَةَ فَإِذَا عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي مِنْبَرٍ مِنْ طِينٍ مُجَصَّصٍ وَ هُوَ غَضْبَانُ، قَدْ بَلَغَهُ أَنَّ نَاساً قَدْ أَغَارُوا بِالسَّوَادِ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: أَمَا وَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ، إِنَّهُ لَعَهْدُ النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنَّ الْأُمَّةَ سَتَغْدِرُ بِي.

وَ عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ نَجَبَةَ الْفَزَارِيِّ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: إِنِّي قَدْ خَشِيتُ أَنْ يُدَالَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ بِطَاعَتِهِمْ إِمَامَهُمْ وَ مَعْصِيَتِكُمْ إِمَامَكُمْ، وَ بِأَدَائِهِمُ الْأَمَانَةَ وَ خِيَانَتِكُمْ، وَ بِصَلَاحِهِمْ فِي أَرْضِهِمْ وَ فَسَادِكُمْ فِي أَرْضِكُمْ، وَ بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَي بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ حَتَّي تَطُولَ دَوْلَتُهُمْ وَ حَتَّي لَا يَدَعُوا لِلَّهِ مُحَرَّماً إِلَّا اسْتَحَلُّوهُ، حَتَّي لَا يَبْقَي بَيْتَ وَبَرٍ وَ لَا بَيْتَ مَدَرٍ إِلَّا دَخَلَهُ جَوْرُهُمْ وَ ظُلْمُهُمْ حَتَّي يَقُومَ الْبَاكِيَانِ، بَاكٍ يَبْكِي لِدِينِهِ وَ بَاكٍ يَبْكِي لِدُنْيَاهُ، وَ حَتَّي لَا يَكُونَ مِنْكُمْ إِلَّا نافعا [نَافِعٌ] لَهُمْ أَوْ غَيْرُ ضَارٍّ بِهِمْ وَ حَتَّي يَكُونَ نُصْرَةُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ كَنُصْرَةِ الْعَبْدِ مِنْ سَيِّدِهِ إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ وَ إِذَا غَابَ سَبَّهُ، فَإِنْ أَتَاكُمُ اللَّهُ بِالْعَافِيَةِ فَاقْبَلُوا وَ إِنِ ابْتَلَاكُمْ فَاصْبِرُوا فَ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾

ورواه بسنده عنه ابن عساكر في الحديث: (١٨٦) من ترجمة الإمام الحسين عليه السلام من تاريخ دمشق ج ١٣، ص ١٤٦، ط ١.

به خانه‌هایتان در آید و شمشیر برنده بر گردن هایتان جای گیرد. در آن هنگام تمنّای آن دارید که کاش مرا می‌دیدید و همراه من جنگ می‌کردید و کشته می‌شدید. آری آنچه به شما گفتم چنان خواهد شد.

بکر بن عیسی گوید: زمانی آنان به سواد (عراق) دست به حمله زدند. علی علیه السلام بر خاست و سخن آغاز کرد و گفت:

ای مردم این هم روزگاری است که می‌بینم. به خدا سوگند، زمانی بود که اگر هفت تن از مؤمنان در منطقه ای بودند از آن دفاع می‌کردند.

ثعلبة بن یزید حمّانی گوید: ما در بازار بودیم که به ناگاه منادی ندا در داد که نماز جماعت برپا می شود. من به مسجد دویدم، دیگر مردمان هم می‌دویدند. وارد رحبه شدم که علی بر منبری که از گل و گچ ساخته شده بود نشسته بود، و خشمگین بود زیرا شنیده بود که قومی بر سواد تاخته‌اند. شنیدم که می‌گفت: هان، سوگند به پروردگار آسمان ها و زمین باز هم به پروردگار آسمان ها و زمین، به یاد دارم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به من گفته است که امت من به زودی به تو نیرنگ می زند.

مسیّب بن نجبه فزاری گوید: شنیدم که علی علیه السلام می‌گفت: از آن بیم دارم که این قوم زمام کار شما به دست گیرند (به چند سبب) یکی آنکه آنان فرمانبردار پیشوای خود هستند و شما امام خود را نافرمانی می‌کنید. و دیگر آنکه آنان حق امانت به جای می‌آورند و شما در امانت خیانت می‌کنید، سوم آنکه آنان در زمین خود اصلاح می‌کنند و شما در زمین خود فساد و چهارم آنکه آنان بر باطلشان مجتمع و متحدند و شما از حقتان جدا و پراکنده هستید. آری زمام کار شما به دست گیرند و دولتشان به درازا کشیده شود تا آنجا که حرامی نباشد جز آنکه مباحش دارند و خیمه‌ای در بادیه و خانه‌ای در شهر نباشد مگر اینکه ظلمشان در آن داخل شود. تا آنجا که دو تن را ببینی که می‌گریند، یکی برای دینش می‌گرید و یکی برای دنیایش. و کار به جایی می‌رسد که مردم به دو گروه تقسیم شوند گروهی سودمند به حال حکومت و گروهی بی‌زیان. در آن زمان مردم مجبورند که خودکامگان را خدمت کنند همانگونه که برده‌ای به سرور خود خدمت می‌کند، بدین گونه چون او را ببیند اطاعتش کند و چون از نظرش دور شود او را دشنام دهد. در آن روزها اگر خدایتان عافیت عطا کرد آن را بپذیرید و اگر به بلا مبتلایتان ساخت، صبر کنید. که عاقبت نیکو از آن پرهیزگاران است.⁽²⁾

وَ عَنْ يَحْيَي بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَصْحَابِهِ: أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ نَدَبَ النَّاسَ عِنْدَ مَا أَغَارُوا عَلَي نَوَاحِي السَّوَادِ، فَانْتَدَبَ لِذَلِكَ شُرْطَةُ الْخَمِيسِ، فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ قَيْسَ بْنَ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ الْأَنْصَارِيَّ ثُمَّ وَجَّهَهُمْ فَسَارُوا حَتَّي وَرَدُوا تُخُومَ الشَّامِ، وَ كَتَبَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَي مُعَاوِيَةَ:

إِنَّكَ زَعَمْتَ أَنَّ الَّذِي دَعَاكَ إِلَي مَا فَعَلْتَ الطَّلَبَ بِدَمِ عُثْمَانَ، فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَكَ مِنْ فِعْلِكَ. وَيْحَكَ، وَ مَا ذَنْبُ أَهْلِ الذِّمَّةِ فِي قَتْلِ ابْنِ عَفَّانَ؟! وَ بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ تَسْتَحِلُّ أَخْذَ فَيْ‌ءِ الْمُسْلِمِينَ؟! فَانْزِعْ وَ لَا تَفْعَلْ وَ احْذَرْ عَاقِبَةَ الْبَغْيِ وَ الْجَوْرِ. وَ إِنَّمَا مَثَلِي وَ مَثَلُكَ كَمَا قَالَ بَلْعَاءُ لِدُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:

مَهْلًا دُرَيْدُ عَنِ التَّسَرُّعِ إِنَّنِي *** مَاضِي الْجِنَانِ بِمَنْ تَسَرَّعَ مُولَعٌ

مَهْلًا دُرَيْدُ عَنِ السَّفَاهَةِ إِنَّنِي *** مَاضٍ عَلَي رَغْمِ الْعُدَاةِ سَمَيْدَعٌ

مَهْلًا دُرَيْدُ لَا تَكُنْ لَاقَيْتَنِي *** يَوْماً دُرَيْدُ فَكُلُّ هَذَا يُصْنَعُ

وَ إِذَا أَهَانَكَ مَعْشَرٌ أَكْرَمَهُمْ *** فَتَكُونُ حَيْثُ تَرَي الْهَوَانَ وَ تَسْمَعُ

فَأَجَابَهُ مُعَاوِيَةُ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ أَدْخَلَنِي فِي أَمْرِ عَزْلِكَ عَنْهُ نَائِياً عَنِ الْحَقِّ، فَنِلْتُ مِنْهُ أَفْضَلَ أَمَلِي، فَأَنَا الْخَلِيفَةُ الْمَجْمُوعُ عَلَيْهِ وَ لَمْ تُصِبْ مَثَلِي وَ مَثَلَكَ، إِنَّمَا مَثَلِي وَ مَثَلُكَ كَمَا قَالَ بَلْقَاءُ حِينَ صُولِحَ عَلَي دَمِ أَخِيهِ ثُمَّ نَكَثَ فَعَنَّفَهُ قَوْمُهُ فَأَنْشَأَ يَقُولُ:

أَلَا آذَنَتْنَا مِنْ تَدَلُّلِهَا مَلَسٌ *** وَ قَالَتْ: أَمَا بَيْنِي وَ بَيْنَكَ مِنْ بَلَسٍ

وَ قَالَتْ: أَلَا تَسْعَي فَتُدْرِكَ مَا مَضَي *** وَ مَا أَهْلُكَ الحانون [الْعَانُونَ] وَ الْقَدْحُ الضِّرْسُ ⁽¹⁾

أَ تَأْمُرُنِي سَعْدٌ وَ لَيْثٌ وَ جُنْدُعٌ ⁽²⁾*** وَ لَسْتُ بِرَاضٍ بِالدَّنِيئَةِ وَ الْوَكْسِ

یحیی بن صالح از اصحاب خود روایت می‌کند که علی علیه السلام به هنگامی که نواحی سواد مورد حمله و تاراج قرار گرفت مردم را برای جنگ فراخواند و شرطة الخمیس داوطلب پیکار شد. پس قیس بن سعد بن عباده انصاری را به نزد آنان رهسپار کرد. آن‌گاه لشکر روانه ساخت و آنان رفتند تا به حدود شام رسیدند. علی علیه السلام به معاویه اینگونه نوشت:

تو پنداشته‌ای که آنچه تو را به ارتکاب این نبرد واداشته، انتقام خون عثمان است ولی میان گفتار تو و اعمالت فاصله بسیاری است! وای بر تو، گناه اهل ذمه در قتل عثمان چه بود. به چه بهانه گرفتن خراج از مسلمانان را برای خود جایز می‌شماری. بس کن و دیگر چنین مکن و از عاقبت ستم و جور بترس. مثال من و تو، این شعر بلعاء است که درباره درید بن صمه سروده است.

و معاویه در پاسخ او نوشت: اما بعد، خداوند مرا به کاری در آورد که تو را از آن برکنار نمود، در حالی که از حق دور شده بودی و من در آن کار به بهترین آرزوهای خود رسیدم و من خلیفه‌ای هستم مورد تأیید همگان. و مثال درستی برای من و خودت نگفتی. در واقع مثال من و تو همان گفته بلقاء است زمانی که برای خون برادرش صلح شد بعد پیمان شکنی کرد و قومش او را توبیخ و سرزنش کردند و او اینگونه سرود:

يَقُولُونَ: خُذْ وَكْساً ⁽¹⁾وَ صَالِحْ عَشِيرَةً *** فَمَا تَأْمُرُنِي بِالْهُمُومِ إِذَا أُمْسِي

قَالَ جُنْدَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَائِلِيُّ: كَانَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ثَلَاثاً: ذُلًّا شَامِلًا، وَ سَيْفاً قَاتِلًا، وَ أَثَرَةً يَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ عَلَيْكُمْ سُنَّةً، فَسَتَذْكُرُونِي عِنْدَ تِلْكَ الْحَالاتِ فَتَمَنَّوْنَ لَوْ رَأَيْتُمُونِي وَ نَصَرْتُمُونِي وَ أَهْرَقْتُمْ دِمَاءَكُمْ دُونَ دَمِي فَلَا يُبَعِّدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ.

وَ كَانَ جُنْدَبٌ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا رَأَي شَيْئاً مِمَّا يَكْرَهُهُ قَالَ: لَا يُبَعِّدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ.

و عن عمرو بن قعين ⁽²⁾قال: دعا معاوية يزيد بن شجرة الرّهاوي فقال: إنّي مسرّ إليك سرّا فلا تطلعنّ علي سرّي أحدا حتي تخرج من أهل الشام كلّها، إنّي باعثك إلي أهل اللّه و إلي حرم اللّه و أهلي و عشيرتي و بيضتي التي انفلقت عنّي، و فيها جلّ من قتل عثمان و سفك دمه، فسر علي بركة اللّه حتي تنزل مكة فإنّك الآن تلاقي الناس هناك بالموسم، فادع الناس إلي طاعتنا و اتّباعنا فإن أجابوك فاكفف عنهم و اقبل منهم، و إن أدبروا عنك فنابذهم و ناجزهم و لا تقاتلهم حتّي تبلغهم أني قد أمرتك أن تبلغ عنّي، فإنّهم الأصل و العشيرة و إنّي لاستبقائهم محبّ و لاستيصالهم كاره ثمّ صلّ بالناس و تولّ أمر الموسم.

فقال له يزيد: إنّك وجّهتني إلي قوم اللّه و مجمع الصالحين، فإن رضيت أن أسير إليهم و أعمل فيهم برأيي و بما أرجو أن يجمعك اللّه و إيّاهم به سرت إليهم، و إن كان لا يرضيك عنّي إلّا الغشم و تجريد السّيف و إخافة البري‌ء و ردّ العذرة فلست بصاحب ما هناك، فاطلب لهذا الأمر غيري.

جندب بن عبد اللّه وائلی گوید: علی علیه السلام می‌گفت: بدانید که بعد از من به سه بلا گرفتار خواهید آمد. خواری و ذلتی همه‌گیر، شمشیری کُشنده و استبداد و خودکامگی ستمکاران. در آن حالات مرا یاد خواهید کرد و آرزو کنید که کاش مرا می‌دیدید و یاریم می‌کردید و خون های خود برای دفاع از من بر خاک می‌ریختید. و خدا جز ستمکار را از رحمت خود دور ندارد.

و جندب هرگاه چیزی می‌دید که برایش ناخوشایند بود می‌گفت: خدا جز ستمکار را از رحمت خود دور ندارد.

جابر بن عمرو بن قعین گوید: معاویه یزید بن شجره رهاوی را فراخواند و گفت: رازی را با تو در میان می‌نهم مبادا کسی را از آن آگاه کنی تا زمانی که از همه سرزمین شام بیرون بروی تو را بر سر ساکنان بیت اللّه و حرم خدا و خاندان و عشیره خود که از میان آنان بیرون آمده‌ام - آن سان که جوجه از تخم مرغ بیرون می‌آید - می‌فرستم. آنجا گروهی از مردمان هستند که عثمان را به قتل رساندند و خون او را بر زمین رختند. پس با برکت خداوند حرکت کن تا در مکه فرود آیی در آنجا مردمی را که برای حج آمده‌اند خواهی دید. آن ها را به اطاعت ما دعوت کن. اگر اجابت کردند، دست از آنان بدار و از آنان بپذیر. و اگر رخ برتافتند به زبان با آنان محاجّه کن ولی به جنگ مپرداز تا آنچه گفته‌ام به آنان برسانی را گفته باشی. زیرا آنان اصل و عشیره من هستند و من خواهان بقای ایشانم و برکندنشان را خوش ندارم. سپس بر مردم نماز بخوان و امور حج را بر عهده گیر.

یزید بن شجره گفت: تو مرا به سوی قوم خدا و مجمع صالحان می‌فرستی، اگر می‌پسندی که به سوی آن ها روم و با آن ها بدان گونه رفتار کنم که خود می‌پسندم و کاری کنم که در آن، امید پیوستن آن ها به تو باشد که خواهم رفت، و اگر می‌خواهی کار من ستم بر مردم و کشتن آن ها و ایجاد خوف در دل بی‌گناهان باشد و هیچ عذری از هیچ کس نپذیرم، من این را کار را انجام نمی دهم و شخص دیگری را برای آن طلب کن.

فقال له: سر راشدا فقد رضيت برأيك و بسيرتك، و كان رجلا ناسكا يتألّه و كان عثمانيا و كان ممن شهد مع معاوية صفّين.

فخرج [ابن شجرة] من دمشق مسرعا و قال: اللّهمّ إن كنت قضيت أن يكون بين هذا الجيش الذي وجّهت، و بين أهل حرمك الذي وجّهت إليه قتال فاكفنيه، فإنّي لست أعظّم قتال من شرك في قتل عثمان خليفتك المظلوم و لا قتال من خذله و لكني أعظّم القتال في حرمك الذي حرمت.

فخرج يسير و قدّم أمامه الحارث بن نمير، فأقبلوا حتّي مرّوا بوادي القري ثم أخذوا علي الجحفة ثمّ مضوا حتّي قدموا مكّة في عشر ذي الحجّة.

وَ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ [سَهْلِ بْنِ] سَعْدٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: لَمَّا سَمِعَ قُثَمُ بْنُ الْعَبَّاسِ بِدُنُوِّهِمْ مِنْهُ قَبْلَ أَنْ يَفْصِلُوا مِنَ الْجُحْفَةِ وَ كَانَ عَامِلًا لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي مَكَّةَ، فَقَامَ فِي أَهْلِ مَكَّةَ وَ ذَلِكَ فِي سَنَةِ تِسْعٍ وَ ثَلَاثِينَ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ دَعَاهُمْ إِلَي الْجِهَادِ وَ قَالَ:

بَيِّنُوا لِي مَا فِي أَنْفُسِكُمْ وَ لَا تَغُرُّونِي. فَسَكَتَ الْقَوْمُ مَلِيّاً فَقَالَ: قَدْ بَيَّنْتُمْ لِي مَا فِي أَنْفُسِكُمْ. فَذَهَبَ لِيَنْزِلَ فَقَامَ شَيْبَةُ بْنُ عُثْمَانَ فَقَالَ: رَحِمَكَ اللَّهُ أَيُّهَا الْأَمِيرُ لَا يَقْبُحُ فِينَا أَمْرُكَ وَ نَحْنُ عَلَي طَاعَتِنَا وَ بَيْعَتِنَا وَ أَنْتَ أَمِيرُنَا وَ ابْنُ عَمِّ خَلِيفَتِنَا فَإِنْ تَدْعُنَا نُجِبْكَ فِيمَا أَطَقْنَا وَ نَقْدِرُ عَلَيْهِ.

فَقَرَّبَ [قُثَمُ] دَوَابَّهُ وَ حَمَلَ مَتَاعَهُ وَ أَرَادَ التَّنَحِّيَ مِنْ مَكَّةَ، فَأَتَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَ قَالَ: مَا أَرَدْتَ؟ قَالَ: قَدْ حَدَثَ هَذَا الْأَمْرُ الَّذِي بَلَغَكَ وَ لَيْسَ مَعِي جُنْدٌ أَمْتَنِعُ بِهِ، فَرَأَيْتُ أَنْ أَعْتَزِلَ عَنْ مَكَّةَ فَإِنْ يَأْتِنِي جُنْدٌ أُقَاتِلْ بِهِمْ، وَ إِلَّا كُنْتُ قَدْ تَنَحَّيْتُ بِدَمِي. قَالَ لَهُ: إِنِّي لَمْ أَخْرُجْ مِنَ الْمَدِينَةِ حَتَّي قَدِمَ عَلَيْنَا حَاجُّ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَ تُجَّارُهُمْ يُخْبِرُونَ أَنَّ النَّاسَ بِالْكُوفَةِ قَدْ نَدَبُوا إِلَيْكَ مَعَ مَعْقِلِ بْنِ قَيْسٍ الرِّيَاحِيِّ. قَالَ: هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ يَا أَبَا سَعِيدٍ إِلَي ذَلِكَ مَا يَعِيشُ أَوْلَادُنَا. فَقَالَ لَهُ أَبُو سَعِيدٍ: رَحِمَكَ اللَّهُ فَمَا عُذْرُكَ عِنْدَ ابْنِ عَمِّكَ، وَ مَا عُذْرُكَ عِنْدَ الْعَرَبِ انْهَزَمْتَ قَبْلَ أَنْ تُطْعَنَ وَ تُضْرَبَ؟! فَقَالَ: يَا أَبَا سَعِيدٍ إِنَّكَ لَا تَهْزِمُ عَدُوَّكَ وَ لَا تَمْنَعُ حَرِيمَكَ

معاویه گفت: به راه خود برو که از راه و روش تو خشنودم. یزید بن شجره مردی عابد و خدای ترس بود. ولی عثمانی بود و در جنگ صفین با معاویه بود.

پس ابن شجره شتابان از دمشق بیرون آمد. و گفت: بار خدایا، اگر مقرر کرده‌ای که میان این لشکر که به سمت مکه می‌رود و میان اهل حرمت که این لشکر را به سوی آن ها فرستاده‌اند، جنگی درگیرد، مرا از آن برکناردار. که من از جنگ با کسانی که در قتل عثمان خلیفه مظلوم شریک شدند، و جنگ با کسانی که او را واگذاشتند یا در اطاعت او در نیامدند و حرمتش نگه نداشتند، باک نداشته‌ام و ندارم ولی از جنگ در حرم تو که حرمت آن را بر ما مقرر داشته‌ای می‌ترسم.

پس یزید بن شجره اندکی حرکت کرد و حارث بن نمیر تنوخی را پیش از خود فرستاد، اینان رفتند تا به وادی القری رسیدند و از آنجا رهسپار جحفه شدند و رفتند تا در دهم ذی الحجّه به مکه وارد شدند.

عباس بن سهل بن سعد انصاری گوید: قثم بن عباس بن عبد المطلب شنید که آنان به مکه نزدیک می‌شوند و هنوز از جحفه بیرون نیامده بودند. قثم کارگزار علی علیه السلام در مکه بود و این سال، سال سی و نه هجری بود. قثم مردم مکه را گرد آورد و برای ایشان سخن راند. حمد و ثنای باری تعالی به جای آورد و آنان را به جهاد فرا خواند و گفت:

هر چه در دل دارید بگویید و مرا نفریبید زیرا فریب اندیشه را می‌میراند و صاحب رأی را بر زمین می‌زند. مردم زمانی خاموش ماندند و هیچ نگفتند. قثم گفت: آری، آنچه در دل داشتید بیان کردید و خواست که به پایین آید. شیبة بن عثمان گفت: خدا تو را بیامرزد، ای امیر، اندیشه بد به ما مبر و گمان بد مکن. ما بر طاعت و بیعت خویش پایبندیم و تو امیر ما و پسر عموی خلیفه ما هستی. اگر ما را بخوانی به اندازه توان و طاقتمان اجابت می کنیم.

پس قثم ستورانش را آورد و بار خود بر آن نهاد و خواست که از مکه دور شود. ابو سعید خدری نزد او آمد و گفت: قصد چه کار داری؟ گفت: همان حادثه پیش آمده که شنیده‌ای و من لشکری ندارم که با آن بتوانم از خود و از شهر دفاع کنم. بهتر آن دیدم که از مکه بروم. اگر برای من سپاهی گرد آمد می‌جنگم وگرنه جان خویش نجات می‌دهم. ابو سعید گفت: هنوز در مدینه بودم که حاجیان و بازرگانان عراقی آمدند و گفتند : لشکری از کوفه به سرداری معقل بن قیس ریاحی به یاری تو می‌آید. قثم گفت: بعید است ای ابو سعید، که تا آن لشکر به یاری ما رسد کسی از فرزندان ما زنده مانده باشد. ابو سعید گفت: خدا به تو رحم کند، نزد پسر عمویت چه عذری آوری و نزد عرب چه پوزش خواهی در حالی که بی‌آنکه جدال و آویزی در گرفته باشد تو پای به گریز نهاده باشی. قثم گفت: ای ابو سعید، هرگز نمی‌توانی دشمنت را با

بِالْمَوَاعِيدِ وَ الْأَمَانِيِّ اقْرَأْ كِتَابَ صَاحِبِي فَقَرَأَهُ أَبُو سَعِيدٍ فَإِذَا فِيهِ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ: سَلَامٌ عَلَيْكَ. أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ عَيْنِي بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَيَّ يُخْبِرُنِي أَنَّهُ قَدْ وُجِّهَ إِلَي الْمَوْسِمِ نَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ، مِنَ الْعُمْيِ الْقُلُوبِ، الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ، الْكُمْهِ الْأَبْصَارِ، الَّذِينَ يَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ، وَ يُطِيعُونَ الْمَخْلُوقِينَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ، وَ يَجْلِبُونَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ، وَ يَتَمَنَّوْنَ عَلَي اللَّهِ جِوَارَ الْأَبْرَارِ، وَ إِنَّهُ لَا يَفُوزُ بِالْخَيْرِ إِلَّا عَامِلُهُ، وَ لَا يُجْزَي بِالسَّيِّئِ إِلَّا فَاعِلُهُ.

وَ قَدْ وَجَّهْتُ إِلَيْكُمْ جَمْعاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ ذَوِي بَسَالَةٍ وَ نَجْدَةٍ مَعَ الْحَسِيبِ الصَّلِيبِ الْوَرِعِ التَّقِيِّ مَعْقِلِ بْنِ قَيْسٍ الرِّيَاحِيِّ، وَ قَدْ أَمَرْتُهُ بِاتِّبَاعِهِمْ وَ قَصِّ آثَارِهِمْ حَتَّي يَنْفِيَهُمْ مِنْ أَرْضِ الْحِجَازِ. فَقُمْ عَلَي مَا فِي يَدَيْكَ مِمَّا إِلَيْكَ مَقَامَ الصَّلِيبِ الْحَازِمِ الْمَانِعِ سُلْطَانَهُ النَّاصِحِ لِلْأُمَّةِ، وَ لَا يَبْلُغُنِي عَنْكَ وَهْنٌ وَ لَا خَوَرٌ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ، وَ وَطِّنْ نَفْسَكَ عَلَي الصَّبْرِ فِي الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ، وَ لَا تَكُونَنَّ فَشَلًا وَ لَا طَائِشاً وَ لَا رِعْدِيداً وَ السَّلَامُ.

فَلَمَّا قَرَأَ أَبُو سَعِيدٍ الْكِتَابَ قَالَ قُثَمُ: مَا يَنْفَعُنِي مِنْ هَذَا الْكِتَابِ وَ قَدْ سَمِعْتُ بِأَنْ قَدْ سَبَقَتْ خَيْلُهُمْ خَيْلَهُ؟ وَ هَلْ يَأْتِي جَيْشُهُ حَتَّي يَنْقَضِيَ أَمْرُ الْمَوْسِمِ كُلُّهُ؟

فَقَالَ لَهُ أَبُو سَعِيدٍ: إِنَّكَ إِنْ أَجْهَدْتَ نَفْسَكَ فِي مُنَاصَحَةِ إِمَامِكَ خَرَجْتَ مِنَ اللَّائِمَةِ، وَ قَضَيْتَ الَّذِي عَلَيْكَ مِنَ الْحَقِّ، فَإِنَّ الْقَوْمَ قَدْ قَدِمُوا وَ أَنْتَ فِي الْحَرَمِ، وَ الْحَرَمُ حَرَمُ اللَّهِ.

فَأَقَامَ قُثَمُ وَ جَاءَ يَزِيدُ بْنُ شَجَرَةَ حَتَّي دَخَلَ مَكَّةَ، ثُمَّ أَمَرَ مُنَادِياً فَنَادَي فِي النَّاسِ أَلَا إِنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ آمِنُونَ، إِلَّا مَنْ عَرَضَ لَنَا فِي عَمَلِنَا وَ سُلْطَانِنَا وَ ذَلِكَ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِيَوْمٍ.

وعده و امید شکست دهی و از حریم خود دفاع کنی. نامه دوستم (علی بن ابی طالب) را بخوان. ابو سعید نامه را خواند که در آن آمده بود:

بسم اللّه الرحمن الرحیم. از بنده خدا علی امیر المؤمنین به قثم بن عباس. سلام بر تو باد. اما بعد، جاسوس من در نواحی غربی به من نوشته و خبر داده که جماعتی از مردم را در موسم حج به مکه فرستاده‌اند. اینان مردمی هستند کوردل که گوش شنوا و چشم بینا ندارند. حق را به باطل می‌آمیزند و آفریننده را معصیت می‌کنند تا مخلوق را فرمان برند و دین را می‌دهند تا دنیا را طلب کنند، درحالی که آرزو دارند که خدا آنان در جوار نیکان در آورد و حال آنکه کسی به خیر دست می‌یابد که کار خیر کرده باشد و بدکار را جز به بدی کیفر ندهند.

من جمعی از دلیر مردان مسلمان را همراه مردی با گوهری والا که زاهد و پرهیزگار یعنی با معقل بن قیس ریاحی به سوی شما فرستادم. و به معقل فرمان دادم که مهاجمان را تعقیب کند و آثارشان را براندازد تا آنان را از سراسر سرزمین حجاز بر کند. تو با هر که در نزدیک توست برخیز و در مقابل دشمن پایداری کن و از فرمانروای خود که نیک خواه امت است دفاع کن. مبادا به من خبر رسد که در کار خود سستی کرده‌ای یا اظهار ناتوانی نموده‌ای یا عذر و بهانه‌ای تراشیده‌ای. صبر و پایداری در همه سختی ها شیوه تو باشد. سستی مکن و سبک عقل و ترسو مباش و السلام.

چون ابو سعید نامه را خواند، قثم بن عباس گفت: این نامه چه سودی به من می رساند حال آنکه شنیده‌ام لشکر شام بر لشکر علی علیه السلام پیشی گرفته‌اند. آیا ممکن است، لشکر او پیش از پایان یافتن مراسم حج به مکه برسد؟

ابو سعید گفت: اگر تو خودت را برای نیک خواهی امام خود به رنج افکنی مردم این کار تو را می‌بینند و حق تو را می‌شناسند و از ملامت آنان رسته‌ای و آن وظیفه که بر عهده داشته‌ای گزارده‌ای. اگر شامیان برسند و تو در حرم باشی همانا خدای متعال حرم را مکان امن قرار داده است.

قثم در مکه ماند. یزید بن شجره رهاوی آمد تا به مکه داخل شد. آن‌گاه منادی را گفت تا ندا در دهد که مردم همگی در امانند مگر کسی که متعرض کار ما و سلطه ما شود. آمدن او یک روز پیش از روز ترویه بود.

فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مَشَتْ قُرَيْشٌ وَ الْأَنْصَارُ وَ مَنْ شَهِدَ الْمَوْسِمَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَ صُلَحَاءِ النَّاسِ فِيمَا بَيْنَهُمَا وَ سَأَلَتْهُمَا أَنْ يَصْطَلِحَا، فَكِلَاهُمَا سَرَّهُ ذَلِكَ الصُّلْحُ، فَأَمَّا قُثَمُ فَإِنَّهُ لَمْ يَثِقْ بِأَهْلِ مَكَّةَ وَ لَا رَأَي أَنَّهُمْ يُنَاصِحُونَهُ، وَ أَمَّا يَزِيدُ فَكَانَ رَجُلًا مُتَنَسِّكاً وَ كَانَ يَكْرَهُ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ فِي الْحَرَمِ شَرٌّ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مِحْصَنٍ قَالَ: قَامَ يَزِيدُ بْنُ شَجَرَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ يَا أَهْلَ الْحَرَمِ وَ مَنْ حَضَرَهُ فَإِنِّي وُجِّهْتُ إِلَيْكُمْ لِأُصَلِّيَ بِكُمْ وَ أَجْمَعَ وَ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَي عَنِ الْمُنْكَرِ فَقَدْ رَأَيْتُ وَالِيَ هَذِهِ الْبَلْدَةِ كَرِهَ الصَّلَاةَ مَعَنَا وَ نَحْنُ لِلصَّلَاةِ مَعَهُ كَارِهُونَ فَإِنْ شَاءَ اعْتَزَلْنَا الصَّلَاةَ بِالنَّاسِ وَ اعْتَزَلَهَا وَ تَرَكْنَا أَهْلَ مَكَّةَ يَخْتَارُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مَنْ أَحَبُّوا حَتَّي يُصَلِّيَ بِهِمْ فَإِنْ أَبَي فَأَنَا آبَي وَ آبَي وَ الَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ لَوْ شِئْتُ لَصَلَّيْتُ بِالنَّاسِ وَ أَخَذْتُهُ حَتَّي أَرُدَّهُ إِلَي الشَّامِ وَ مَا مَعَهُ مَنْ يَمْنَعُهُ وَ لَكِنْ وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنْ أَسْتَحِلَّ حُرْمَةَ هَذَا الْبَلَدِ الْحَرَامِ.

قَالَ: ثُمَّ إِنَّ يَزِيدَ بْنَ شَجَرَةَ أَتَي أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَقَالَ: رَحِمَكَ اللَّهُ الْقَ هَذَا الرَّجُلَ فَقُلْ لَهُ لَا أَبَ لِغَيْرِكَ اعْتَزِلِ الصَّلَاةَ بِالنَّاسِ وَ أَعْتَزِلُهَا وَ دَعْ أَهْلَ مَكَّةَ يَخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ فَوَ اللَّهِ لَوْ أَشَاءُ لَبِعْتُكَ وَ إِيَّاهُمْ وَ لَكِنْ وَ اللَّهِ مَا يَحْمِلُنِي عَلَي مَا تَسْمَعُ إِلَّا رِضْوَانُ اللَّهِ وَ احْتِرَامُ الْحَرَمِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَي وَ خَيْرٌ فِي الْعَاقِبَةِ. قَالَ لَهُ أَبُو سَعِيدٍ: مَا رَأَيْتُ مِنْ أَهْلِ الْمَغْرِبِ أَصْوَبَ مَقَالًا وَ لَا أَحْسَنَ رَأْياً مِنْكَ.

فَانْطَلَقَ أَبُو سَعِيدٍ إِلَي قُثَمَ فَقَالَ: أَ لَا تَرَي مَا أَحْسَنَ مَا صَنَعَ اللَّهُ لَكَ وَ ذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ فَاعْتَزَلَا الصَّلَاةَ وَ اخْتَارَ النَّاسُ شَيْبَةَ بْنَ عُثْمَانَ فَصَلَّي بِهِمْ.

فَلَمَّا قَضَي النَّاسُ حَجَّهُمْ رَجَعَ يَزِيدُ إِلَي الشَّامِ، وَ أَقْبَلَتْ خَيْلُ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَأَخْبَرُوا بِعَوْدِ أَهْلِ الشَّامِ، فَتَبِعُوهُمْ وَ عَلَيْهِمْ مَعْقِلُ بْنُ قَيْسٍ فَأَدْرَكُوهُمْ وَ قَدْ رَحَلُوا عَنْ وَادِي الْقُرَي، فَظَفِرُوا بِنَفَرٍ مِنْهُمْ وَ أَخَذُوهُمْ أُسَارَي وَ أَخَذُوا مَا مَعَهُمْ وَ رَجَعُوا إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَفَادَي بِهِمْ أُسَارَي كَانَتْ لَهُ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ ⁽¹⁾.

چون چنین شد قریش و انصار و آن گروه از صحابه و صالحان میان دو طرف به آمد و شد پرداختند و خواستند که مصالحه کنند و هر دو طرف از این صلح خوشدل شدند. قثم بن عباس به مردم مکه و نیک خواهی آنان اعتماد نداشت، اما یزید بن شجره مردی پارسا بود و نمی‌خواست در حرم کعبه از او شرّی برپا شود.

عمرو بن محصن گوید: یزید بن شجره برخاست و حمد و ثنای حق به جای آورد، سپس گفت: اما بعد، ای ساکنان حرم و ای کسانی که به حج آمده‌اید، مرا فرستاده‌اند که بر شما در نماز امامت کنم و نماز جمعه بگزارم و امر به معروف و نهی از منکر کنم. دیدم که والی این شهر از آمدن ما در رنج است و نمی‌خواهد با ما نماز بخواند و ما نیز از نماز گزاردن با او کراهت داریم. اگر می‌خواهد نه او در نماز امامت کند و نه ما و مردم مکه را واگذاریم تا یکی را اختیار کنند و در نماز به او اقتدا نمایند. اگر او از این پیشنهاد سرباز زند، ما نیز سر بازخواهیم زد. به خدایی که جز او خدایی نیست، اگر بخواهم بر مردم نماز می‌گزارم و او و همه یارانش را که از او دفاع می‌کنند دستگیر می‌کنم و به شام می‌برم. اما به خدا سوگند نمی‌خواهم که حرمت این حرم را بشکنم.

سپس یزید بن شجره نزد ابو سعید خدری آمد و گفت: خدا تو را بیامرزد، این مرد را ملاقات کن و به او بگو که خدا پدر دیگران را بیامرزد، هم من از نماز کناره گیری می کنم و هم تو کناره گیری کن. مردم مکه را واگذار تا هر که را می‌خواهند به امامت نماز خویش بر گزینند. به خدا سوگند اگر بخواهم تو و ایشان را به شام گسیل می دارم، ولی آنچه مرا به سخنی واداشت که شنیدی جز خشنودی خدا و نگهداشت حرمت حرم او نبود زیرا این کار به پرهیزگاری نزدیکتر است و پایانی بهتر دارد. ابو سعید به او گفت: مردی از مردم شام ندیده‌ام که گفتارش از تو به صواب نزدیکتر، و اندیشه‌اش بهتر از اندیشه تو باشد.

ابو سعید به نزد قثم رفت و گفت: نمی‌بینی که خدا چه نیکی بزرگی در حق تو نمود؟ و آنچه پیش آمده بود را گفت. پس هر دو از امامت نماز کناره جستند و مردم شیبة بن عثمان را برگزیدند و او نماز به جای آورد.

چون مردم حج خویش بگزاردند یزید بن شجره به شام بازگردید. در این حال سپاه علی علیه السلام رسید. و خبر بازگشت اهل شام را اعلام کردند. پس با فرماندهی معقل بن قیس به تعقیب آن ها پرداختند و زمانی به آنان رسیدند که وادی القری را ترک کرده بودند. چند نفری را اسیر کردند و هر چه با آنان بود را گرفته و نزد امیر المؤمنین علیه السلام بازگشتند. علی علیه السلام اسیران را فدیه اسیرانی که از یاران او در نزد معاویه بود قرار داد و آن ها را آزاد نمود.

وَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لِأَهْلِ الْكُوفَةِ:

مَا أَرَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ يَعْنِي أَهْلَ الشَّامِ إِلَّا ظَاهِرِينَ عَلَيْكُمْ. قَالُوا: تَعْلَمُ بِمَا ذَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: أَرَي أُمُورَهُمْ قَدْ غَلَتْ، وَ أَرَي نِيرَانَكُمْ قَدْ خَبَتْ، وَ أَرَاهُمْ جَادِّينَ وَ أَرَاكُمْ وَانِينَ، وَ أَرَاهُمْ مُجْتَمِعِينَ وَ أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ، وَ أَرَاهُمْ لِصَاحِبِهِمْ طَائِعِينَ وَ أَرَاكُمْ لِي عَاصِينَ.

وَ ايْمُ اللَّهِ لَئِنْ ظَهَرُوا عَلَيْكُمْ لَتَجِدُنَّهُمْ أَرْبَابَ سَوْءٍ مِنْ بَعْدِي، كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ قَدْ شَارَكُوكُمْ فِي بِلَادِكُمْ وَ حَمَلُوا إِلَي بِلَادِهِمْ فَيْئَكُمْ.

وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكُمْ يَكِشُّ بَعْضُكُمْ عَلَي بَعْضٍ كَشِيشَ الضِّبَابِ، لَا تَمْنَعُونَ حَقّاً وَ لَا تَمْنَعُونَ لِلَّهِ حُرْمَةً، وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَقْتُلُونَ قُرَّاءَكُمْ. وَ كَأَنِّي بِهِمْ يَحْرُمُونَكُمْ وَ يَحْجُبُونَكُمْ وَ يُدْنُونَ أَهْلَ الشَّامِ دُونَكُمْ، فَإِذَا رَأَيْتُمُ الْحِرْمَانَ وَ الْأَثَرَةَ وَ وَقْعَ السَّيْفِ، تَنَدَّمْتُمْ وَ تَحَزَّنْتُمْ عَلَي تَفْرِيطِكُمْ فِي جِهَادِكُمْ، وَ تَذَكَّرْتُمْ مَا فِيهِ مِنَ الْحِفْظِ حِينَ لَا يَنْفَعُكُمُ التَّذْكَارُ.

وَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: مَا لَقِيَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ مَا لَقِيتُ. ثُمَّ بَكَي.

توضيح

في النهاية: فيه «كأن في جوفي شوكة الهراس» هو شجر أو بقل ذو شوك. و في القاموس: الهراس كسحاب: شجر شائك ثمره كالنبق. انتهي.

[قوله عليه السلام: ] «و كأن قد» هذا من قبيل الاكتفاء أي: و كأن قد وقع هذا الأمر عن قريب. و السّميدع بالفتح: السّيد الموطوء الأكتاف. ذكره الجوهري. و قال: ضرست السهم إذا أعجمته. و الوكس: النقص قوله: «إلي ذلك

ابراهیم گوید: امیر المؤمنین علیه السلام به مردم کوفه فرمود:

می‌بینم که این قوم - یعنی شامیان - بر شما چیره شده‌اند. گفتند: ای امیر المؤمنین این به چه حجت می‌گویی؟ گفت: زیرا می‌بینم که کارشان بالا گرفته و آتش شما روی به خاموشی نهاده است. آنان را می‌بینم که در کار خود سخت کوشند و شما سست و ناتوان، آنان را می‌بینم که متحدند و شما پراکنده، آنان را می‌بینم که فرمانبردار امام خودند. و شما نافرمان .

به خدا سوگند اگر بر شما پیروز شوند می‌بینید که پس از من شما سرورانی نابکاری خواهید داشت. می‌بینم که در بلاد شما شریک شده‌اند، و منافع بلاد شما را تاراج می‌کنند.

شما را می‌بینم که چون سوسمارها در هم می‌لولید و نمی‌توانید از حق خود دفاع کنید و نمی‌توانید حرمت حرم خدا را حفظ نمایید. به عیان می‌بینم که قاریان شما را می‌کشند و از حقتان محروم می‌دارند و به دادخواهیتان گوش فرا نمی‌دهند. و هر مقام و منزلتی که هست از شما دریغش می‌دارند و اهل شام را مقرب می‌دارند. در آن هنگام که محرومیت و استبداد و شمشیر را بنگرید انگشت ندامت به دندان خواهید گرفت و محزون خواهید شد که چرا در جهاد سستی کردید. آن‌گاه به یاد خواهید آورد که در جهاد چه منافعی بود. در حالی که پشیمانی پس از آن سودی به شما نرساند.

عبد الرحمن بن ابی بکره گوید: از علی علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: آنچه من دیدم هیچ یک از مردم روزگار ندید. سپس گریست.

توضیح

در نهایۀ آمده است: در خطبه آمده است: «کأن فی جوفی شوکۀ الهراس» آن درختی یا دانه ای خاردار است. و در قاموس آمده است: «الهراس» بر وزن سحاب: درخت خارداری است که میوه آن شبیه زالزالک (عنّاب) است. پایان سخن. «و کأن قد» از جملات اکتفاء است. یعنی: گویی این کار به زودی رخ می دهد. «السمیدع» با فتحه: یعنی آقا سروری که شانه اش فرو رفته است. جوهری آن را ذکر کرده است. و گوید: «ضرست السهم» هرگاه تیر را دندانه دار کنی. و «الوکس» یعنی نقصان. «الی ذلک

ما يعيش أولادنا» هذا استبطاء للجيش أي: يأتي المدد بعد أن قتلنا و أولادنا.

«931»

⁽¹⁾نَهْجٌ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ تَعَالَي لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ، وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَي، وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِينَةُ، وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ. فَمَنْ تَرَكَهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ لِبَاسَ الذُّلِّ، وَ شَمِلَهُ الْبَلَاءُ، وَ دُيِّثَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءِ، وَ ضُرِبَ عَلَي قَلْبِهِ بِالْإِسْدَادِ، وَ أُدِيلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْيِيعِ الْجِهَادِ، وَ سِيمَ الْخَسْفَ، وَ مُنِعَ النَّصَفَ. أَلَا وَ إِنِّي قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَي قِتَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَيْلًا وَ نَهَاراً، وَ سِرّاً وَ إِعْلَاناً، وَ قُلْتُ لَكُمْ: اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ، فَوَ اللَّهِ مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ فِي عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا. فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّي شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ، وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الْأَوْطَانُ. هَذَا أَخُو غَامِدٍ قَدْ وَرَدَتْ خَيْلُهُ الْأَنْبَارَ، وَ قَدْ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَكْرِيَّ وَ أَزَالَ خَيْلَكُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا.

وَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَدْخُلُ عَلَي الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ وَ الْأُخْرَي الْمُعَاهَدَةِ فَيَنْتَزِعُ حِجْلَهَا وَ قُلُبَهَا وَ قَلَائِدَهَا وَ رِعَاثَهَا، مَا تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلَّا بِالاسْتِرْجَاعِ وَ الِاسْتِرْحَامِ، ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرِينَ، مَا نَالَ رَجُلًا مِنْهُمْ كَلْمٌ، وَ لَا أُرِيقَ لَهُمْ دَمٌ. فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ بَعْدِ هَذَا أَسَفاً، مَا كَانَ بِهِ مَلُوماً بَلْ كَانَ بِهِ عِنْدِي جَدِيراً.

فَيَا عَجَباً عَجَباً، وَ اللَّهِ يُمِيتُ الْقَلْبَ، وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ، مِنِ اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَي بَاطِلِهِمْ، وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحاً حِينَ صِرْتُمْ غَرَضاً يُرْمَي، يُغَارُ عَلَيْكُمْ وَ لَا تُغِيرُونَ، وَ تُغْزَوْنَ وَ لَا تَغْزُونَ، وَ يُعْصَي اللَّهُ فِيكُمْ وَ تَرْضَوْنَ. فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي أَيَّامِ الْحَرِّ، قُلْتُمْ: هَذِهِ حَمَارَّةُ الْقَيْظِ أَمْهِلْنَا يُسَبَّخْ عَنَّا الْحَرُّ. وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي الشِّتَاءِ قُلْتُمْ: هَذِهِ صَبَارَّةُ الْقُرِّ أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخْ عَنَّا الْبَرْدُ. كُلُّ هَذَا فِرَارٌ مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ، فَإِذَا كُنْتُمْ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ تَفِرُّونَ، فَأَنْتُمْ وَ اللَّهِ مِنَ

ما یعیش اولادنا» به جهت کندی لشکر است. یعنی: مدد و یاری زمانی می آید که ما و فرزندانمان کشته شده ایم.

روایت 931

نهج البلاغه: اما بعد، جهاد در راه خدا، دری از درهای بهشت است، که خدا آن را به روی دوستان مخصوص خود گشوده است. جهاد، لباس تقوا، و زره محکم، و سپر مطمئن خداوند است، کسی که جهاد را ناخوشایند دانسته و ترک کند، خدا لباس ذلّت و خواری بر او می‌پوشاند، و دچار بلا و مصیبت می‌شود و کوچک و ذلیل می‌گردد، دل او در پرده گمراهی مانده و حق از او روی می‌گرداند، به جهت ترک جهاد، به خواری محکوم و از عدالت محروم است.

آگاه باشید! من شب و روز، پنهان و آشکار، شما را به مبارزه با شامیان دعوت کردم و گفتم پیش از آن که آن ها با شما بجنگند با آنان نبرد کنید، به خدا سوگند، هر ملّتی که درون خانه خود مورد هجوم قرار گیرد، ذلیل خواهد شد. امّا شما سستی به خرج دادید، و خواری و ذلّت پذیرفتید، تا آنجا که دشمن پی در پی به شما حمله کرد و سر زمین‌های شما را تصرّف نمود. و اینک، فرمانده معاویه، (مرد غامدی) با لشکرش وارد شهر انبار شده و فرماندار من، حسّان بن حسّان بکری را کشته و سربازان شما را از مواضع مرزی بیرون رانده است.

به من خبر رسیده که مردی از لشکر شام به خانه زنی مسلمان و زنی غیر مسلمان که در پناه حکومت اسلام بوده وارد شده، و خلخال و دستبند و گردن بند و گوشواره‌های آن ها را به غارت برده ، در حالی که هیچ وسیله‌ای برای دفاع، جز گریه و التماس کردن، نداشته‌اند. لشکریان شام با غنیمت فراوان رفتند بدون این که حتّی یک نفر آنان، زخمی بردارد، و یا قطره خونی از او ریخته شود ، اگر برای این حادثه تلخ، مسلمانی از روی تأسّف بمیرد، ملامت نخواهد شد، و از نظر من سزاوار است!

شگفتا! شگفتا! به خدا سوگند، این واقعیّت قلب انسان را می‌میراند و دچار غم و اندوه می‌کند که شامیان در باطل خود وحدت دارند، و شما در حق خود متفرّقید. زشت باد روی شما و از اندوه رهایی نیابید که آماج تیر بلا شدید!. به شما حمله می‌کنند، شما حمله نمی‌کنید؟! با شما می‌جنگند، شما نمی‌جنگید؟! این گونه معصیت خدا می‌شود و شما رضایت می‌دهید؟ وقتی در تابستان فرمان حرکت به سوی دشمن می‌دهم، می‌گویید هوا گرم است، مهلت ده تا سوز گرما بگذرد، و آنگاه که در زمستان فرمان جنگ می‌دهم، می‌گویید هوا خیلی سرد است بگذار سرما برود. همه این بهانه‌ها برای فرار از سرما و گرما بود؟ وقتی شما از گرما و سرما فرار می‌کنید، به خدا سوگند که از

السَّيْفِ أَفَرُّ.

يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ، حُلُومُ الْأَطْفَالِ، وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ، لَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةً. وَ اللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ ذَمّاً.

قَاتَلَكُمُ اللَّهُ، لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِي قَيْحاً، وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِي غَيْظاً، وَ جَرَّعْتُمُونِي نُغَبَ التَّهْمَامِ أَنْفَاساً، وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلَانِ، حَتَّي قَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَ لَكِنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِالْحَرْبِ.

لِلَّهِ أَبُوهُمْ، وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً، وَ أَقْدَمُ فِيهَا مَقَاماً مِنِّي؟! وَ لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِينَ، فَهَا أَنَا ذَا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَي السِّتِّينَ، وَ لَكِنَّهُ لَا رَأْيَ لِمَنْ لَا يُطَاعُ.

«932»

⁽¹⁾ كا: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِيِّ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ، جَمِيعاً عَنْ فَرَجِ بْنِ قُرَّةَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَي عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ مِثْلَهُ.

بيان

قال ابن ميثم و غيره: هذه الخطبة مشهورة، ذكرها أبو العبّاس المبرد و غيره ⁽²⁾، و السّبب المشهور لها، أَنَّهُ وَرَدَ عَلَيْهِ عِلْجٌ مِنَ الْأَنْبَارِ فَأَخْبَرَهُ أَنَّ سُفْيَانَ بْنَ عَوْفٍ الْغَامِدِيَّ قَدْ وَرَدَ فِي خَيْلِ مُعَاوِيَةَ إِلَي الْأَنْبَارِ، وَ قَتَلَ عَامِلَهُ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَكْرِيَّ، فَصَعِدَ عَلَيْهِ السَّلَامُ الْمِنْبَرَ وَ خَطَبَ النَّاسَ وَ قَالَ:

إِنَّ أَخَاكُمُ الْبَكْرِيَّ قَدْ أُصِيبَ بِالْأَنْبَارِ فَانْتَدِبُوا إِلَيْهِمْ حَتَّي تُلَاقُوهُمْ،

شمشیر بیشتر گریزانید!

ای مرد نمایان نامرد! ای کودک صفتان بی خرد که عقل‌های شما به عروسان پرده نشین شباهت دارد! چقدر دوست داشتم که شما را هرگز نمی‌دیدم و هرگز نمی‌شناختم! شناسایی شما - سوگند به خدا - که جز پشیمانی حاصلی نداشت، و اندوهی غم بار سر انجام آن شد.

خدا شما را بکشد که دل من از دست شما پر خون، و سینه‌ام از خشم شما مالامال است! کاسه‌های غم و اندوه را، جرعه جرعه به من نوشاندید، و با نافرمانی و ذلّت پذیری، رأی و تدبیر مرا تباه کردید، تا آنجا که قریش در حق من گفت: بی تردید پسر ابی طالب مردی دلیر است ولی دانش نظامی ندارد!

خدا پدرشان را مزد دهد، آیا یکی از آن ها تجربه‌های جنگی سخت و دشوار مرا دارد؟ یا در پیکار توانست از من پیشی بگیرد؟ هنوز بیست سال نداشتم، که در میدان نبرد حاضر بودم، هم اکنون که از شصت سال گذشته‌ام. امّا دریغ، آن کس که فرمانش را اجرا نکنند، رأیی نخواهد داشت.⁽³⁾

روایت 932

کافی: ابوعبدالرحمن السلمی از امام علی علیه السلام همین حدیث را روایت کرده است.⁽⁴⁾

توضیح

ابن میثم و دیگران گویند: این خطبه مشهور را ابوعباس مبرد و دیگران ذکر کرده اند. و سبب شهرت آن، این است که یکی از عجمان انبار نزد علی علیه السلام آمد و او را با خبر ساخت که سفیان بن عوف غامدی در لشکر معاویه به انبار داخل شده است و کارگزار آنجا حسان بن حسان بکری را کشته است. علی علیه السلام بر منبر رفت و اینگونه خطبه ایراد کرد:

ای مردم برادر بکری شما در انبار کشته شده پس به سوی دشمن بشتابید تا با آنان رویاروی شوید.

فَإِنْ أَصَبْتُمْ مِنْهُمْ طَرَفاً أَنْكَلْتُمُوهُمْ عَنِ الْعِرَاقِ أَبَداً مَا بَقُوا. ثُمَّ سَكَتَ رَجَاءَ أَنْ يُجِيبُوهُ بِشَيْ‌ءٍ، فَلَمَّا رَأَي صَمْتَهُمْ نَزَلَ وَ خَرَجَ يَمْشِي رَاجِلًا حَتَّي أَتَي النُّخَيْلَةَ وَ النَّاسُ يَمْشُونَ خَلْفَهُ، حَتَّي أَحَاطَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَشْرَافِهِمْ وَ قَالُوا: تَرْجِعُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ نَحْنُ نَكْفِيكَ.

فَقَالَ: مَا تَكْفُونِي وَ لَا تَكْفُوْنَ أَنْفُسَكُمْ. فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حَتَّي رَدُّوهُ إِلَي مَنْزِلِهِ.

فَبَعَثَ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيُّ فِي ثَمَانِيَةِ آلَافٍ فِي طَلَبِ سُفْيَانَ، فَخَرَجَ حَتَّي انْتَهَي إِلَي أَدَانِي أَرْضِ قِنَّسْرِينَ وَ رَجَعَ.

وَ كَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلِيلًا لَا يَقْوَي عَلَي الْقِيَامِ فِي النَّاسِ بِمَا يُرِيدُهُ مِنَ الْقَوْلِ، فَجَلَسَ بِبَابِ السُّدَّةِ الَّتِي تَصِلُ إِلَي الْمَسْجِدِ وَ مَعَهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَ دَعَا سَعِيداً مَوْلَاهُ فَدَفَعَ إِلَيْهِ كِتَاباً كَتَبَ فِيهِ هَذِهِ الْخُطْبَةَ، وَ أَمَرَهُ أَنْ يَقْرَأَهُ عَلَي النَّاسِ بِحَيْثُ يَسْمَعُ وَ يَسْمَعُونَهُ.

وَ فِي رِوَايَةِ الْمُبَرَّدِ أَنَّهُ لَمَّا انْتَهَي إِلَيْهِ وُرُودُ خَيْلِ مُعَاوِيَةَ الْأَنْبَارَ وَ قَتْلُ حَسَّانَ، خَرَجَ مُغْضَباً يَجُرُّ رِدَاءَهُ حَتَّي أَتَي النُّخَيْلَةَ وَ مَعَهُ النَّاسُ وَ رَقِيَ رَبَاوَةً مِنَ الْأَرْضِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ ذَكَرَ الْخُطْبَةَ.

و لنرجع إلي الشرح و البيان:

قوله عليه السلام: «باب من أبواب الجنّة» روي عن النّبي صلّي اللّه عليه و آله أنّه قال: للجنّة باب يقال له باب المجاهدين، يمضون إليه فإذا هو مفتوح و هم متقلّدون بسيوفهم و الجمع في الموقف و الملائكة ترحّب بهم.

و في الكافي: «لخاصّة أوليائه، و سوّغهم كرامة منه لهم، و نعمة ذخرها، و الجهاد لباس التقوي» فقوله عليه السلام: «نعمة» عطف علي «باب» أو علي «كرامة».

قوله عليه السلام: «و هو لباس التقوي» أي: به يتّقي في الدّنيا من غلبة

اگر بر آنان پیروز شوید تا ابد آنان را از عراق رانده‌اید. سپس لب فرو بست بدین امید که پاسخش گویند. چون سکوت آنان را مشاهده کرد، از منبر فرود آمد و همچنان پیاده به سوی نخیله در حرکت آمد و مردم به دنبال او می‌رفتند. در این حال جمعی از بزرگانشان گرد او حلقه زدند و گفتند: یا امیر المؤمنین بازگرد و ما یاریت می‌کنیم و تو را کفایت می کنیم .

علی علیه السلام فرمود: نه به کار من می آیید و نه به کار خود. و آنان اصرار می‌کردند تا او را به منزلش بازگردانیدند.

و امام، سعید بن قیس همدانی را فرا خواند و او را با هشت هزار مرد به نخیله فرستاد. او رهسپار شد تا به حدود قنّسرین رسید و بازگردید.

علی علیه السلام در این روزها بیمار بود و نمی‌توانست بایستد و هر چه می‌خواهد برای مردم بگوید. از این رو بر آن در باب السدّه که به مسجد می رسید نشست. حسن و حسین علیهما السلام و عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب هم در کنار او بودند. سعد را که غلام او بود، فراخواند و نامه ای به او داد که این خطبه در آن آمده بود تا برای مردم بخواند. و به او امر فرمود که به گونه‌ای که علی علیه السلام بشنود که چه می‌خواند و مردم چه جوابش می‌دهند، نامه را بخواند.

و در روایت مبرد آمده است: هنگامی که خبر ورود لشکر معاویه به انبار و کشته شدن حسان به امام رسید، با حالت خشم بسیار درحالی که عبایش را به دنبال خود می کشید از کوفه بیرون رفت تا به نخیله رسید و در حالی که مردم همراه او بودند، در مکانی مرتفع از زمین ایستاد. سپس خداوند را حمد و ثنا گفت و بر پیامبر و خاندانش درود و سلام فرستاد سپس خطبه را ایراد فرمود.

به شرح و توضیح خطبه باز می گردیم:

فرموده امام علیه السلام: «باب من ابواب الجنۀ» از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: بهشت دری دارد که به آن درِ مجاهدان گفته می شود که چون مجاهدان به سوی آن روند، باز می شود درحالی که آنان شمشیرها را بر خود آویخته اند و همگان در عرصه محشر ایستاده اند و فرشتگان به آنان خوشامد می گویند.

در کافی آمده است: خدا آن را به روی دوستان مخصوص خود گشوده است. و به خاطر بزرگداشت آنان بدان ها ارزانی داشت و جهاد، نعمتی است که خداوند آن را برای مجاهدان اندوخته است و جهاد، لباس تقوا است. پس فرموده امام: «نعمۀ» عطف بر «باب» یا بر «کرامۀ» است.

فرموده امام علیه السلام: «و هو لباس التقوی» یعنی: با جهاد در دنیا از غلبه و چیرگی

الأعادي، و في الآخرة من النار، أو هو يدفع المضارّ عن التقوي و يحرسها، أو عن أهلها بحذف المضاف، و كونه تأويلا لقوله تعالي: وَ لِباسُ التَّقْوي يحتاج إلي تكلّف ما. «و درع اللّه» أي: درع جعلها اللّه لحفظ عباده. و المراد: درع الحديد و هي مؤنثة و قد تذكّر. و «الحصينة»: الواقية. و الجنّة بالضم. كلّ ما وقاك و استترت به. و الوثيقة المحكمة.

«فمن تركه» في الكافي: «رغبة عنه» أي: كراهة له بغير علّة.

[قوله عليه السلام: ] «لباس الذلّ» الإضافة للبيان.

قوله عليه السلام: «و شمله البلاء»: ربما يقرأ بالتاء و هي كساء يغطي به، و الفعل أظهر كما هو المضبوط.

قوله عليه السلام: «و ديّث بالصّغار» أي: ذلّل كما مرّ و الصّغار: الذلّ و الضّيم. و القماء ممدودا الذّلّ و الصّغار. و رواه الراوندي مقصورا و هو غير معروف. و في الكافي: «القماءة».

قوله عليه السلام: «و ضرب علي قلبه بالإسداد» قال الفيروزآبادي: و ضربت عليه بالسّداد: سدّت عليه الطرق، و عميت عليه مذاهبه. و في بعض النسخ «بالإسهاب»، يقال: أسهب الرجل علي البناء للمفعول إذا ذهب عقله من أذي يلحقه.

«و أديل الحقّ منه» أي يغلب الحقّ عليه فيصيبه الوبال لترك الحق كقوله [عليه السلام] في الصحيفة [السجّادية]: «أدل لنا و لا تدل منا». و الإدالة: الغلبة. و الباء في قوله بتضييع الجهاد للسّببية.

وَ قَالَ فِي [مَادَّةِ خسف مِنَ] النِّهَايَةِ فِي حَدِيثِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «مَنْ تَرَكَ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللَّهُ الذُّلَّ وَ سِيمَ الْخَسْفَ» الخسف: النقصان و الهوان و أصله أن تحبس الدّابّة علي غير علف، ثم استعير موضع الهوان. و سيم: كلّف و ألزم.

دشمنان، و در آخرت از آتش دوزخ محافظت می شود. یا اینکه جهاد، ضرر و زیان را از تقوا می راند و آن را محافظت می کند، یا با حذف مضاف در جمله به این معنا که جهاد، ضرر و زیان را از مجاهدان دور می کند. که تاویلی برای این فرموده خداوند است: «و لباس التقوی» که نیاز به اندکی تکلف دارد. «و درع الله» یعنی زره ای که خداوند آن را برای محافظت از بندگانش قرار داده است. و مقصود: زره آهن است و آن مؤنث است و گاهی به صورت مذکر می آید. «الحصینۀ» یعنی محکم و مطمئن. و «الجُنّۀ» با ضمه: هر آنچه که تو را محافظت می کند و خود را با آن می پوشانی. و «الوثیقۀ» یعنی: محکم.

«فمن ترکه» در کافی به صورت «رغبۀ عنه» آمده است: یعنی بدون هیچ دلیلی آن را ناخوشایند بداند. «لباس الذل» اضافه بیانی است. «و شمله البلاء» شاید با تاء خوانده شود و آن جامه ای است که بدان (بدن) را بپوشانند. ولی این احتمال که فعل باشد ظاهر است. فرموده امام علیه السلام «ودیّث بالصغار» یعنی: خوار و زبون شد همانطور که پیش تر بیان شد. و «الصغار» به معنای خواری و ستم است. و راوندی آن را به صورت مقصور «الصغر» روایت کرده است که بدن صورت، شناخته شده نیست. و در کافی به جای آن «القماءۀ» ذکر شده است.

«و ضرب علی قلبه بالاسداد» فیروزآبادی گوید: «و ضربت علیه بالسداد» یعنی: راه را بر او بستم و راه هایش را بر او نامعلوم کردم. و در برخی نسخه ها به صورت «بالاسهاب» آمده است. گفته می شود: «أُسهِب الرجل» با صیغه مجهول، هنگامی است که عقلش را به خاطر آزار و اذیتی که به او می رسد، از دست دهد.

«ادیل الحق منه» یعنی حق بر او چیره می گردد در نتیحه به سبب ترک کردن حقّ، سختی و ناگواری او را فرا می گیرد. مانند این فرموده امام در صحیفه سجادیه: «أدل لنا و لا تدل منا». و «الادالۀ» به معنای غلبه و چیرگی است. و باء در «بتضییع الجهاد» برای سببیت است.

در النهایۀ درباره ماده «خسف» گوید: در حدیث علی علیه السلام آمده: «من ترک الجهاد البسه الله الذلّ و سیم الخسف» الخسف: یعنی نقصان و خواری. و اصل آن به این معنا است که ستور را بر چیزی غیر از علف نگاه بداری. سپس برای مکان خواری استعاره آورده شده است. و «سیم» یعنی مکلف و ملزم شد.

«و منع النصف» أي: لا يتمكن من الانتصاف و الانتقام.

و عقر الشي‌ء: أصله و وسطه. و تواكل القوم: اتّكل بعضهم بعضا و ترك الأمر إليه.

و تخاذلوا، أي: خذل بعضهم بعضا.

[قوله عليه السلام: ]

«و شنّت» أي: فرقّت. قال ابن أبي الحديد: ما كان من ذلك متفرّقا نحو إرسال الماء علي الوجه دفعة بعد دفعة فهو بالشين المعجمة، و ما كان إرسالا غير متفرّق فبالسّين المهملة.

و كلمة «علي» في «ملكت عليكم» تفيد الاستعلاء بالقهر و الغلبة، أي: أخذوا الأوطان منكم بالقهر.

«و أخو غامد» هو سفيان بن عوف الغامدي.

«و الأنبار» بلد قديم من بلاد العراق.

و حسّان: من أصحابه عليه السلام كان واليا عليه.

و المسالح: جمع المسلحة و هي الحدود التي يرتب فيها ذوو الأسلحة لدفع العدوّ كالثغر.

و الحجل بكسر الحاء و فتحها: الخلخال. و القلب بالضم: السوار المصمت. و الرعاث: جمع رعثة بفتح الراء و سكون العين و فتحها و هي القرط. و الرعاث أيضا: ضرب من الحلي و الخرز.

و الاسترجاع قول: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ و قيل: ترديد الصوت في البكاء. و الاسترحام: مناشدة الرحم، أي قول: أنشدك اللّه و الرحم. و قيل: طلب الرحم و هو بعيد.

«منع النصف» به عدالت و انتقام دست نمی یابد. «عقر الشیء» یعنی اصل و میانه هر چیز. «تواکل القوم» یعنی برخی به برخی دیگر تکیه کرده و کار را برای او رها کردند. «تخاذلوا» یعنی: همدیگر را خوار و رسوا کردند. «شنت» یعنی: متفرق شد. ابن ابی الحدید گوید: هر آنچه از آن، که پراکنده شود مانند اینکه آب را یک بار یک بار سرازیر کنی، با شین معجه (شنّ). و آنچه رها شود و پراکنده نگردد، با سین مهمله (سنّ) است. و کلمه «علی» در «ملکت علیکم» مفید برتری یافتن با قدرت و چیرگی است. یعنی: سرزمینتان را با قدرت تمام از شما گرفتند.

«اخو غامد» سفیان بن عوف غامدی است. «الانبار» یکی از شهرهای قدیمی عراق است. «حسان» یکی از یاران علی علیه السلام بود که والی شهر انبار بود. «المسالح» جمع مسلحه است و آن حدودی مانند مرزها است که اسلحه داران برای راندن دشمن در آنجا ترتیب می یابند. «الحجل» با کسره و فتحه حاء: به معنای خلخال است. و «القُلب» با ضمه به معنای دستبند و النگو است. «الرعاث» جمع رعثۀ با فتحه راء و سکون و فتحه عین به معنای گوشواره است. و همچنین رعاث نوعی زیور و مهره است.

«الاسترجاع» گفتن «انا لله و انّا الیه راجعون» و گفته شده به معنای بازگشت صدا در هنگام گریه است. «استرحام» به معنای خواستار رحمت شدن است. یعنی اینکه بگویی: تو را به خدا سوگند می دهم که به من رحم کنی. و گفته شده به معنای طلب رحمت است که این معنا بعید می نماید.

قوله عليه السلام: «وافرين» أي تامّين، يقال: وفر الشي‌ء أي تمّ. و وفّرت الشي‌ء: أي: أتممته. و في رواية المبرّد «موفورين» بمعناه. و الكلم: الجراحة.

قوله عليه السلام: «فيا عجبا» أصله يا عجبي، أي: احضر هذا أوانك. «و عجبا» منصوب بالمصدريّة، أي: أيّها الناس، تعجّبوا منهم عجبا. و القسم معترض بين الصفة و الموصوف. و «الترح» محركة ضدّ الفرح. «و حمارة القيظ» بتشديد الرّاء: شدّة حرّه و ربّما خفّفت للضّرورة في الشعر. «و صبارة الشتاء» بتشديد الرّاء: شدّة برده.

و في القاموس: تسبّخ الحرّ: فتر و سكن كسبخ تسبيخا. و الحلوم: جمع الحلم بالكسر و هو الإناءة و العقل.

و «ربات الحجال»: النساء، أي صواحبها أو اللاتي ربين فيها.

و في بعض النسخ بنصب «الحلوم و العقول» ففي الكلام تقدير، أي: يا ذوي حلوم الأطفال، و ذوي عقول النساء. و في بعضها بضمها أي: حلومكم حلوم الأطفال، و عقولكم عقول النساء.

قوله عليه السلام: «معرفة» يمكن أن يكون فعله محذوفا، أي: عرفتكم معرفة. «أعقب ذمّا» أي: ذمي أياكم أو أياها. و في بعض النسخ «سدما» و هو بالتحريك الهم أو مع ندم أو غيظ. و «مقاتلة اللّه» كناية عن اللعن و الإبعاد. و «القيح»: الصديد بلا دم.

قوله عليه السلام: «و شحنتم» أي ملأتم. و «النغب»: جمع نغبة و هي الجرعة. و «التهمام» بفتح التاء: الهمّ. «أنفاسا» أي جرعة جرعة.

قوله عليه السلام: «للّه أبوهم» كلمة مدح، و لعلّها استعملت هنا للتعجب. و «المراس» بالكسر: العلاج. و الضمائر الثلاثة للحرب و هي مؤنّثة و قد

«وافرین» یعنی به صورت کامل. گفته می شود: وفر الشیء: یعنی: کامل و تمام شد. و «وفّرت الشیء» یعنی: آن را تمام کردم. و در روایت مبرد به صورت «موفورین» آمده که به همان معنا است. و «الکلم» به معنای جراحت و زخم است.

فرموده امام علیه السلام: «فیا عجباً» اصل آن «یا عجبی» است. یعنی حاضر شو که اکنون نوبت توست. «و عجبا!» منصوب بنابر مصدریت است. یعنی: ای مردم از آنان بسیار در شگفت باشید. و قسم، میان صفت و موصوف به صورت معترضه آمده است. و «الترح» با حرکت راء متضاد فرح و شادمانی است. «حمارۀ القیظ» با تشدید راء: شدت گرما است و شاید بنا به ضرورت شعری با تخفیف آمده است. «صبارۀ الشتاء» با تشدید راء شدت سرمای زمستان است.

و در قاموس آمده است: «تسبّخ الحرّ»: گرما فرونشست و آرام شد مانند سبّخ تسبیخاً. و «الحلوم» جمع حِلم با کسره یعنی بردباری و تعقّل. «ربّات الحجل» یعنی زنان، یعنی صاحب حجله، یا زنانی که در میان حجله پرورش می یابند. در برخی نسخه ها با «الحلوم و العقول» آمده است که در این سخن عبارتی در تقدیر گرفته شده است. یعنی: «یا ذوی حلوم الاطفال و ذوی عقول النساء». و در برخی نسخه ها این دو کلمه با اعراب ضمه آمده است، یعنی: بردباری شما همچون کودکان و خردهای شما همچون زنان است. فرموده امام علیه السلام: «معرفۀ» ممکن است فعل آن محذوف باشد، یعنی: «عرفتکم معرفۀ». «أقب ذمّاً» نکوهش من به شما یا او. و در برخی نسخه ها «سدماً» آمده است که با حرکت دال به معنای اندوه یا اندوه همراه با پشیمانی و خشم است. و «مقاتلۀ الله» کنایه از لعن و دور کردن است. و «القیح» چرک بدون خون است. فرموده امام علیه السلام: «و شحنتم» یعنی پُر کردید. و «النغب» جمع نغبۀ که به معنای جرعه است. و «التهام» با فتحه تاء به معنای غم و اندوه است. «أنفاساً» یعنی جرعه جرعه. فرموده امام علیه السلام: «لله ابوکم» سخنی برای مدح است. و شاید در اینجا برای تعجب به کار رفته باشد. «المراس» با کسره میم به معنای درمان است. و هر سه ضمیر به «حرب» (جنگ) برمی گردد و این کلمه مؤنث است و گاهی به صورت

تذكر.

قوله عليه السلام: «ذرفت» بتشديد الراء أي: زدت.

«933»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَيُّهَا النَّاسُ! الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ كَلَامُكُمْ يُوهِي الصُّمَّ الصِّلَابَ، وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمُ الْأَعْدَاءَ. تَقُولُونَ فِي الْمَجَالِسِ: كَيْتَ وَ كَيْتَ، فَإِذَا جَاءَ الْقِتَالُ قُلْتُمْ: حِيدِي حَيَادِ.

مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاكُمْ، وَ لَا اسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ. أَعَالِيلُ بِأَضَالِيلَ دِفَاعَ ذِي الدَّيْنِ الْمَطُولِ. لَا يَمْنَعُ الضَّيْمَ الذَّلِيلُ، وَ لَا يُدْرَكُ الْحَقُّ إِلَّا بِالْجِدِّ.

أَيَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ! وَ مَعَ أَيِّ إِمَامٍ بَعْدِي تُقَاتِلُونَ! الْمَغْرُورُ وَ اللَّهِ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ وَ مَنْ فَازَ بِكُمْ [فَقَدْ] فَازَ [وَ اللَّهِ-] بِالسَّهْمِ الْأَخْيَبِ، وَ مَنْ رَمَي بِكُمْ فَقَدْ رَمَي بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ.

أَصْبَحْتُ وَ اللَّهِ- لَا أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ، وَ لَا أَطْمَعُ فِي نَصْرِكُمْ، وَ لَا أُوعِدُ الْعَدُوَّ بِكُمْ.

مَا بَالُكُمْ؟ مَا دَوَاؤُكُمْ؟ مَا طِبُّكُمْ؟ الْقَوْمُ رِجَالٌ أَمْثَالُكُمْ. أَ قَوْلًا بِغَيْرِ عِلْمٍ؟ وَ غَفْلةً مِنْ غَيْرِ وَرَعٍ؟ وَ طَمَعاً فِي غَيْرِ حَقٍّ!

«934»

⁽²⁾ شَا: [وَ] مِنْ كَلَامِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي اسْتِبْطَاءِ مَنْ قَعَدَ عَنْ نُصْرَتِهِ:

أَيُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ [وَ سَاقَ الْخُطْبَةَ الشَّرِيفَةَ] إِلَي قَوْلِهِ وَ فِعْلُكُمْ

مذکر می آید. «ذرّفت» با تشدید راء یعنی افزودم.

روایت 933

نهج البلاغه: از خطبه های امام علیه علیه السلام:

ای مردم کوفه! بدن‌های شما در کنار هم، امّا افکار و خواسته‌های شما پراکنده است، سخنان ادّعایی شما، سنگ‌های سخت را می‌شکند، ولی رفتار سست شما دشمنان را امیدوار می‌سازد، در خانه‌هایتان که نشسته‌اید، ادّعاها و شعارهای تند سر می‌دهید، امّا در روز نبرد، می‌گویید ای جنگ، از ما دور شو، و فرار می‌کنید.

آن کس که از شما یاری خواهد، ذلیل و خوار است، و قلب کسی که برای شما به رنج افتد آسایش ندارد. بهانه‌های نابخردانه می‌آورید، چون بدهکاران خواهان مهلت، از من مهلت می‌طلبید و برای مبارزه سستی می‌کنید. بدانید که افراد ضعیف و ناتوان هرگز نمی‌توانند ظلم را دور کنند، و حق جز با تلاش به دست نمی‌آید.

پس از دیارتان از کدام دیار می خواهید دفاع کنید؟! و با کدام امام پس از من به مبارزه خواهید رفت؟ به خدا سوگند! فریب خورده، آن کس که به گفتار شما مغرور شود، کسی که به امید شما به سوی پیروزی رود، با کندترین پیکان به میدان آمده است، و کسی که بخواهد دشمن را به وسیله شما هدف قرار دهد، با تیری شکسته، تیراندازی کرده است!

به خدا سوگند! صبح کردم در حالی که گفتار شما را باور ندارم و به یاری شما امیدوار نیستم، و دشمنان را به وسیله شما تهدید نمی‌کنم.

راستی شما را چه می‌شود؟ دارویتان چیست؟ و روش درمانتان کدام است؟ مردم شام نیز همانند شمایند؟ آیا سزاوار است شعار دهید و عمل نکنید؟ و فراموش کاری بدون پرهیزکاری داشته، به غیر خدا امیدوار باشید؟⁽³⁾

روایت 934

الإرشاد: و از سخنان امام علیه السلام درباره سستی و کندی ورزیدن آنان که از یاریش دست برداشتند:

ای مردم بدن های شما در کنار هم است و خطبه شریفه را ادامه می دهد تا این فرموده امام «و رفتار شما دشمنان مرددّتان را

يُطْمِعُ فِيكُمْ عَدُوَّكُمُ الْمُرْتَابَ».

[ثُمَّ سَاقَهَا] إِلَي قَوْلِهِ: «سَأَلْتُمُونِيَ التَّأْخِيرَ دِفَاعَ ذِي الدَّيْنِ».

[ثُمَّ سَاقَ الْكَلَامَ] إِلَي قَوْلِهِ: « [لَا] أَطْمَعُ فِي نُصْرَتِكُمْ فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ، وَ أَبْدَلَنِي بِكُمْ مَنْ هُوَ خَيْرٌ لِي مِنْكُمْ.

وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ لِي بِكُلِّ عَشَرَةٍ مِنْكُمْ رَجُلًا مِنْ بَنِي فِرَاسِ بْنِ غَنْمٍ، صَرْفَ الدِّينَارِ بِالدِّرْهَمِ.

بيان

قال الشرّاح لمّا سمع معاوية اختلاف النّاس علي عليّ عليه السلام، و تفرّقهم عنه، و قتله من قتل من الخوارج، بعث الضّحاك بن قيس في أربعة آلاف و أوعز إليه بالنّهب و الغارة، فأقبل [الضّحاك] يقتل و ينهب حتّي مرّ بالثّعلبية و أغار علي الحاجّ، فأخذ أمتعتهم، و قتل عمرو بن عميس بن مسعود صاحب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم، و قتل معه ناسا من أصحابه، فلمّا بلغ ذلك عليّا عليه السلام، استصرخ أصحابه و استشارهم إلي لقاء العدوّ، فتلكّئوا و رأي منهم فشلا، فخطبهم بهذه الخطبة.

و الوهي: الضّعف. و هي الحجر و السّقاء كوقي-: أي: انشقّ. و أوهاه: شقّه. و الصمّ و الصلاب من أوصاف الحجارة. و الصّخرة الصّمّاء: التي ليس فيها صدع و لا خرق. و «كيت و كيت» كناية عن القول.

قوله عليه السلام: «حيدي حياد» قال ابن أبي الحديد: هي كلمة يقولها الهارب الفارّ، و هي نظير قولهم: فيحي فياح أي اتّسعي.

و قال ابن ميثم: حياد: اسم للغارة، و المعني: اعدلي عنّا أيّتها الحرب.

و يحتمل أن يكون حياد من أسماء الأفعال كنزال فيكون قد أمر بالتّنحّي مرّتين بلفظين مختلفين.

امیدوار می سازد». سپس خطبه را ادامه می دهد تا این فرموده امام: «و چون بدهکاران از من مهلت می خواهید». سپس خطبه را ادامه می دهد تا این فرموده امام: «به پیروزی شما امیدوار نیستم، خداوند میان من و شما جدایی افکند و کسانی بهتر از شما را برای من جایگزین کند. به خدا سوگند دوست داشتم که در برابر ده تن از شما یکی از قبیله بنی فراس بن غنم، داشتم، مانند خورد کردن دینار به درهم. ⁽¹⁾

توضیح

شارحان گویند: هنگامی که معاویه شنید که مردم درباره علی علیه السلام اختلاف نظر دارند، و از اطراف او پراکنده شده اند و شمار بسیاری از خوارج را کشته است، ضحاک بن قیس را با چهار هزار نیرو رهسپار کرد و او را به چپاول و غارت سفارش کرد. ضحاک با کشتار و چپاول به سوی کوفه آمد تا اینکه بر ثعلبیه گذر کرد و بر قافله حاجیان حمله کرد و متاعشان را ربود و عمر بن عمیس بن مسعود - صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله - و جمعی از یارانش را کشت. چون خبر آن به علی علیه السلام رسید از یارانش یاری طلبید و برای رویارویی با دشمن با آنان مشورت کرد. آنان درنگ کرده و بازایستادند، و امام از آنان ناامید شد. پس برای آنان این خطبه را خواند.

«الوهی» یعنی ضعف و سستی. و «وهی الحجر و السقاء» بر وزن «وقی» یعنی: سنگ و مشکِ آب شکاف برداشت. و «أوهاه» یعنی: آن را شکافت. و «الصم و الصلاب» از صفات سنگ ها است. و «الصخرۀ الصمّاء» صخره ای است که شکاف و ترک نداشته باشد. و «کیت و کیت» کنایه از گفته و سخن است.

درباره این فرموده امام علیه السلام: «حیدی حیاد» ابن ابی الحدید گوید: آن کلمه ای است که شخص گریزان و فراری می گوید. و آن شبیه سخنشان است که می گویند: «فیحی فیاح» یعنی: وسیع باش. و ابن میثم گوید: «حیاد» اسم برای غارت است. یعنی: ای جنگ از ما روی گردان. احتمال دارد حیاد، اسم فعل باشد مانند «نزال» که در این صورت دو بار با دو لفظ متفاوت به دور شدن و روی گردانی امر شده است.

أقول: قسم السّيّد الرّضي رحمه اللّه صيغة «فعال» المبنيّ إلي أربعة أقسام، و عدّ منها ما كانت صفة للمؤنّث غير لازمة للنداء، و عدّ من هذا القسم «حياد و فياح» و قال: [معني] حيدي حياد: أي ارجعي يا راجعة. و جعل حذف حرف النّداء عن «حياد» و أمثالها دليلا علي أنّها أعلام للأجناس، و حينئذ لا يكون «حياد» اسما للغارة و لا بمعني الأمر، و هي و أمثالها مبنيّة علي الكسر.

و العزّة: الغلبة و الشدّة و في الإسناد إلي الدّعوة توسّع.

[قوله عليه السلام: ] «و لا استراح»: أي ما وجد الراحة. و «قاساه»: كابده. و الباء في قوله عليه السلام: «بأضاليل» متعلّقة ب «أعاليل»: أي يتعلّلون بالأضاليل الّتي لا جدوي لها.

و قال ابن ميثم رحمه اللّه: «أعاليل و أضاليل»: جمع أعلال و أضلال، و هما جمع علّة اسم ما يتعلّل به من مرض و غيره. و ضلّة: اسم الضّلال و هو خبر مبتدإ محذوف، أي: إذا دعوتكم إلي القتال تعلّلتم، و هي أعاليل باطلة ضلّة عن سبيل اللّه.

قوله عليه السلام: «دفاع» قال ابن ميثم: يحتمل أن يكون تشبيها لدفاعهم بدفاع ذي الدين المطول، فيكون منصوبا بحذف الجار.

و يحتمل أن يكون استعارة لدفاعهم ليكون مرفوعا.

و «المطول»: كثير المطال، و هو تطويل الوعد و تسويفه. و «الضيم»: الظلم.

قوله عليه السلام: «أيّ دار بعد داركم» أي: دار الإسلام أو العراق، أي: إذا أخرجكم العدوّ عن دياركم و مساكنكم فعن أيّ دار أو في أيّ دار تمنعونهم؟

و في بعض النسخ: «تمتّعون» علي التفعّل بحذف إحدي التاءين، أي: بأيّ دار تنتفعون.

مؤلف: سید رضی رحمه الله صیغه «فعال» مبنی را به چهار نوع تقسیم کرده است و یکی از آن ها را صفتی برمی شمرد که برای مؤنث است و ملازم ندا نیست، و از این قسم «حیاد و فیاح» را برمی شمرد و گوید: معنی «حیدی حیاد» این است که: ای بازگشت کننده بازگرد. و حذف حرف ندا از «حیاد» و کلمات مانند آن را دلیلی برای این می داند که این کلمه از جمله علم های جنس است و در این صورت «حیاد» اسم برای غارت نیست و به معنای امر نمی باشد و این کلمه و کلمات مشابه آن مبنی بر کسر است. «العزّۀ» یعنی غلبه و قدرت. و در اسناد به «الدعوۀ» توسع صورت گرفته است .

فرموده امام علیه السلام: «و لا استراح» یعنی راحتی و آسایشی نمی یابد. و «قاساه» یعنی در رنج و سختی افتاد. و «باء» در فرموده امام علیه السلام «بأضالیل» متعلق به «اعالیل» یعنی: بهانه هایی می آورند که هیچ سود و فایده ای ندارد.

و ابن میثم گوید: «اعالیل و أضالیل» جمع أعلال و اضلال است و این دو کلمه جمع هستند. «علّۀ» اسم برای چیزی است که بدان برای خود بهانه می آورند از بیماری و غیر آن. و «ضلّۀ» اسم برای گمراهی است و آن، خبر برای مبتدای محذوف است. یعنی: چون شما را به جنگ فراخواندم، بهانه جویی کردید و آن بهانه های باطلی بود که از راه خداوند منحرف است.

درباره فرموده امام علیه السلام: «دفاع» ابن میثم گوید: ممکن است به جهت شباهت دادن دفاع آن ها با دفاع بدهکارِ خواهان مهلت باشد که در این صورت منصوب به حذف حرف جرّ باشد.

و ممکن است استعاره برای دفاع آنان بوده تا مرفوع باشد. «المطول» یعنی کسی که کارها را بسیار به تاخیر اندازد و مهلت بخواهد. و «المطال» طولانی کردن وعده و به تاخیر انداختن آن است. و «الضیم» یعنی ستم. «ایّ دار بعد دارکم» یعنی: خانه اسلام، یا مقصود عراق است. یعنی: زمانی که دشمن شما را از سرزمین و خانه هایتان بیرون کرد، از کدام خانه، یا در کدام خانه مانع آنان می شوید؟ در برخی نسخه ها «تمنّعون» بر وزن باب تفعّل با حذف یکی از تاءهای آن است، یعنی: از کدام خانه نفع می برید.

[قوله عليه السلام: ] «المغرور»: أي: الكامل الغرور. أو ليس المغرور إلّا من غرّرتموه. و التّعبير عن الابتلاء بهم بالفوز علي التهكّم.

و قال ابن ميثم: و «الأخيب»: أشدّ خيبة و هي الحرمان. و «السهم الأخيب»: الّتي لا غنم لها في الميسر، كالثلاثة المسماة بالأوغاد، أو التي فيها غرم، كالّتي لم تخرج حتّي استوفيت أجزاء الجزور فحصل لصاحبها غرم و خيبة. و يكون إطلاق الفوز علي حصولها مجازا من باب إطلاق أحد الضّدّين علي الآخر.

و «الأفوق»: السهم المكسور الفوق و هو موضع الوتر منه. و «الناصل»: الذي لا نصل فيه. و الإيعاد و الوعيد في الشّر غالبا كالوعد و العدة في الخير. و عدم الإيعاد إمّا لعدم الطمع في نصرهم، أو لعدم خوف العدوّ منهم. و البال: الحال و الشأن.

قوله عليه السلام: «ما طبّكم»: أي ما علاجكم. و قيل: أي: ما عادتكم. قوله عليه السّلام: «أ قولا بغير علم»: نصب المصادر بالأفعال المقدّرة و قولهم بغير علم [هو] قولهم: «إنّا نفعل بالخصوم كذا و كذا» مع أنّه لم يكن في قلوبهم إرادة الحرب، أو دعواهم الإيمان و الطاعة مع عدم الإطاعة، فكأنّهم لا يذعنون بما يقولون.

و في بعض النسخ: « [أ قولا] بغير عمل» و هو أظهر. و «غفلة»: أي عمّا يصلحكم. «من غير ورع» يحجزكم عن محارم اللّه و ينبّهكم عن الغفلة.

و في بعض النسخ: «و عفّة من غير ورع، و طمعا في غير حقّ» [و] لعلّه عليه السّلام كان علم أنّ سبب تسويف بعضهم، [هو] طمعهم في أن يعطيهم زيادة علي ما يستحقّونه كما فعل معاوية و الخلفاء قبله.

«المغرور» یعنی کاملا فریب خورده. یا اینکه فریب خورده فقط کسی است که شما او را فریب دادید. و تعبیر از بلا و مصیبت دیدن آنان با «الفوز» از روی تهکم و استهزاء بوده است.

ابن میثم گوید: «الأخیب» بسیار ناامید، و آن محرومیت است. و «السهم الأخیب» تیری است که در قمار سودی ندارد. مانند سه تیری که «اوغاد» نامیده می شود، یا تیری که در آن غرامت باشد، مانند تیری که بیرون نمی رود مگر اینکه اجزای قربانی را کامل کنی که برای صاحب تیر، غرامت و نومیدی به بار می آورد. و اطلاق «الفوز» بر حصول آن (نومیدی)، از باب اطلاق یکی از دو متضاد بر دیگری، مَجاز است .

«الافوق» تیری است که «فوق» آن شکسته باشد و «فوق» جای کمان تیر (نیش لب تیر) است. «الناصل» تیری است که پیکان ندارد. و «الایعاد و الوعید» در امور شرّ غالباً مانند «الوعد و العدۀ» در امور خیر است. و «عدم الایعاد» یا برای امید نداشتن به پیروزی آنان است یا برای نترسیدن دشمن از آنان. «البال» یعنی حال و وضعیت.

«ما طبّکم» یعنی: درمان شما چیست؟ و گفته شده یعنی: عادت شما چیست؟ فرموده امام علیه السلام «أ قولاً بغیر علم» مصدرها با فعل های مقدر منصوب شده اند و سخنشان به غیر علم این سخن آنان است که گفتند: «ما با دشمن فلان و فلان کار می کنیم» درحالی که در دل هایشان قصد و اراده ای برای جنگ نیست. یا اینکه ادعای ایمان و عبادت دارند اما از امام فرمان نمی برند، گویا به آنچه می گویند، اذعان ندارند. در برخی نسخه ها «أ قولاً بغیر عمل» آمده است و آن آشکارتر است. و «غفلۀ» یعنی از آنچه به صلاحتان است غافل هستید. «من غیر ورع» یعنی زهد و پرهیزگاری ای که شمار را از محارم خداوند بازدارد و از غفلت بیدار کند.

و در برخی نسخه ها بدین صورت آمده است: «و عفّۀ من غیر ورع و طمعاً من غیر حقّ» و چه بسا علی علیه السلام دانسته بود که سبب تاخیر برخی از آنان، این بود که امید داشتند چیزی بیشتر از آنچه استحقاق آن را داشتند به آن ها داده شود همانطور که معاویه و خلفای قبل از او این کار را کردند.

«935»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: [وَ] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي اسْتِنْفَارِ النَّاسِ إِلَي أَهْلِ الشَّامِ: أُفٍّ لَكُمْ! لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَكُمْ. أَ رَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ عِوَضاً وَ بِالذُّلِّ مِنَ الْعِزِّ خَلَفاً! إِذَا دَعَوْتُكُمْ إِلَي جِهَادِ عَدُوِّكُمْ دَارَتْ أَعْيُنُكُمْ؛ كَأَنَّكُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِي غَمْرَةٍ، وَ مِنَ الذُّهُولِ فِي سَكْرَةٍ. يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حِوَارِي فَتَعْمَهُونَ؛ فَكَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ، فَأَنْتُمْ لَا تَعْقِلُونَ. مَا أَنْتُمْ لِي بِثِقَةٍ سَجِيسَ اللَّيَالِي، وَ مَا أَنْتُمْ بِرُكْنٍ يُمَالُ بِكُمْ وَ لَا زَوَافِرُ عِزٍّ يُفْتَقَرُ إِلَيْكُمْ. مَا أَنْتُمْ إِلَّا كَإِبِلٍ ضَلَّ رُعَاتُهَا، فَكُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبٍ انْتَشَرَتْ مِنْ آخَرَ.

لَبِئْسَ لَعَمْرُ اللَّهِ سُعْرُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ! تُكَادُونَ وَ لَا تَكِيدُونَ، وَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُكُمْ فَلَا تَمْتَعِضُونَ. لَا يُنَامُ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ فِي غَفْلَةٍ سَاهُونَ [لَاهُونَ «خ»] غُلِبَ وَ اللَّهِ الْمُتَخَاذِلُونَ.

وَ ايْمُ اللَّهِ، إِنِّي لَأَظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَي، وَ اسْتَحَرَّ الْمَوْتُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ انْفِرَاجَ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ.

وَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ، يَعْرُقُ لَحْمَهُ، وَ يَهْشِمُ عَظْمَهُ، وَ يَفْرِي جِلْدَهُ، لَعَظِيمٌ عَجْزُهُ، ضَعِيفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ، أَنْتَ فَكُنْ ذَاكَ إِنْ شِئْتَ، فَأَمَّا أَنَا فَوَ اللَّهِ دُونَ أَنْ أُعْطِيَ ذَلِكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِيَّةِ يَطِيرُ مِنْهُ فَرَاشُ الْهَامِ، وَ تَطِيحُ السَّوَاعِدُ وَ الْأَقْدَامُ، وَ يَفْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ ما يَشاءُ .

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقّاً، وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ.

فَأَمَّا حَقُّكُمْ [عَلَيَ] فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ، وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ، وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا، وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا [تعلموا «خ»].

وَ أَمَّا حَقِّي عَلَيْكُمْ، فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ، وَ النَّصِيحَةُ فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ، وَ الْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ، وَ الطَّاعَةُ حِينَ آمُرُكُمْ.

روایت 935

نهج البلاغۀ: خطبه ایشان برای طلب یاری از مردن و بسیج نمودن آنان برای رهسپار شدن به سوی شامیان:

نفرین بر شما کوفیان! که از فراوانی سرزنش شما خسته شدم. آیا به جای زندگی جاویدان قیامت به زندگی زود گذر دنیا رضایت دادید؟ و به جای عزّت، ذلّت را انتخاب کردید؟ وقتی شما را به جنگ کردن با دشمن می‌خوانم چشمهایتان دور می‌زند گویا به سختی مرگ و رنج بیهوشی مبتلا شده‌اید که راه گفت و شنود شما با من بسته در پاسخ سخنانم حیرانید مانند آنکه عقل از شما زائل گشته دیوانه شده‌اید و نمی‌فهمید. من دیگر هیچ گاه به شما اطمینان ندارم، و شما را پشتوانه خود نمی‌پندارم، شما یاران شرافتمندی نیستید که کسی به سوی شما دست دراز کند. به شتران بی ساربان می‌مانید که هر گاه از یک طرف جمع آوری گردید، از سوی دیگر پراکنده می‌شوید.

به خدا سوگند، شما بد وسیله‌ای برای افروختن آتش جنگ هستید، شما را فریب می‌دهند امّا فریب دادن نمی‌دانید ، سرزمین شما را پیاپی می‌گیرند و شما پروا ندارید، چشم دشمن برای حمله شما خواب ندارد ولی شما در غفلت به سر می‌برید. به خدا سوگند، شکست برای کسانی است که دست از یاری یکدیگر می‌کشند. سوگند به خدا، اگر جنگ سخت درگیر شود، و حرارت و سوزش مرگ شما را در برگیرد، از اطراف فرزند ابو طالب، همانند جدا شدن سر از تن، جدا و پراکنده می‌شوید.

به خدا سوگند! آن که دشمن را بر جان خویش مسلط گرداند تا گوشتش را بخورد، و استخوانش را بشکند، و پوستش را جدا سازد، ناتوانی‌اش بسیار بزرگ و قلب او بسیار ضعیف است. تو اگر می‌خواهی اینگونه باش، امّا من، به خدا سوگند از پای ننشینم و قبل از آن که دشمن فرصت یابد با شمشیر آب دیده چنان ضربه‌ای بر پیکر او وارد سازم که ریزه‌های استخوان سرش را بپراکند، و بازوها و قدم‌هایش جدا گردد و از آن پس خدا هر چه خواهد انجام دهد.

ای مردم، مرا بر شما و شما را بر من حقّی واجب شده است. حق شما بر من، آن که از خیر خواهی شما دریغ نورزم و بیت المال را میان شما عادلانه تقسیم کنم، و شما را آموزش دهم تا بی سواد و نادان نباشید. و شما را تربیت کنم تا راه و رسم زندگی را بدانید. و اما حق من بر شما این است که به بیعت با من وفادار باشید، و در آشکار و نهان برایم خیر خواهی کنید، هر گاه شما را فرا خواندم اجابت نمایید و فرمان دادم اطاعت کنید.⁽²⁾

بيان

رُوِيَ أَنَّهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ خَطَبَ بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْ أَمْرِ الْخَوَارِجِ، بِالنَّهْرَوَانِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ قَالَ:

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي قَدْ أَحْسَنَ نَصْرَكُمْ، فَتَوَجَّهُوا مِنْ فَوْرِكُمْ هَذَا إِلَي عَدُوِّكُمْ مِنَ أَهْلِ الشَّامِ.

فَقَالُوا لَهُ: قَدْ نَفِدَتْ نِبَالُنَا، وَ كَلَّتْ سُيُوفُنَا، ارْجِعْ بِنَا إِلَي مِصْرِنَا لِنُصْلِحَ عُدَّتَنَا، وَ لَعَلَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَزِيدُ فِي عَدَدِنَا مِثْلَ مَنْ هَلَكَ مِنَّا لِنَسْتَعِينَ بِهِ.

فَأَجَابَهُمْ: يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَ لا تَرْتَدُّوا عَلي أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ فَتَلَكَّئُوا عَلَيْهِ وَ قَالُوا: إِنَّ الْبَرْدَ شَدِيدٌ. فَقَالَ [لَهُمْ]: إِنَّهُمْ يَجِدُونَ الْبَرْدَ كَمَا تَجِدُونَ، ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَي قالُوا يا مُوسي إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ فَقَامَ نَاسٌ مِنْهُمْ وَ اعْتَذَرُوا بِكَثْرَةِ الْجِرَاحِ فِي النَّاسِ، وَ طَلَبُوا [مِنْهُ] أَنْ يَرْجِعَ بِهِمْ إِلَي الْكُوفَةِ أَيَّاماً ثُمَّ يَخْرُجُ [بِهِمْ ].

فَرَجَعَ بِهِمْ غَيْرَ رَاضٍ [بِمَا اقْتَرَحُوا] وَ أَنْزَلَهُمُ النُّخَيْلَةَ، وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَلْزَمُوا مُعَسْكَرَهُمْ، وَ يُقِلُّوا زِيَارَةَ أَهْلِهِمْ، فَلَمْ يَقْبَلُوا وَ دَخَلُوا الْكُوفَةَ حَتَّي لَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ، فَلَمَّا رَأَي ذَلِكَ دَخَلَ الْكُوفَةَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ:

أَيُّهَا النَّاسِ! اسْتَعِدُّوا لِقِتَالِ عَدُوٍّ فِي جِهَادِهِمُ الْقُرْبَةُ إِلَي اللَّهِ، وَ دَرْكُ الْوَسِيلَةِ عِنْدَهُ، قَوْمٍ حَيَارَي عَنِ الْحَقِّ لَا يُبْصِرُونَهُ، مُوزَعِينَ بِالْجَوْرِ وَ الظُّلْمِ لَا يَعْدِلُونَ بِهِ، وَ جُفَاةٍ عَنِ الْكِتَابِ، نُكُبٍ عَنِ الدِّينِ، يَعْمَهُونَ فِي الطُّغْيَانِ، وَ يَتَسَكَّعُونَ فِي غَمْرَةِ الضَّلَالَةِ، فَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ،

توضیح

روایت شده که چون علی بن ابی طالب علیه السلام از نبرد با خوارج فراغت یافت، در نهروان، در میان مردم برخاست و سخن گفت. نخست حمد و ثنای خداوند را به جای آورد. سپس فرمود: اما بعد، خداوند در حق شما نیکی کرد و در جنگ پیروزیتان داد. اکنون بی‌درنگ روی به دشمن خود - مردم شام - نهید.

پس برخاستند و گفتند: ای امیرالمؤمنین تیرهایمان به پایان رسیده و شمشیرهایمان کند شده است. ما را به شهرمان بازگردان تا با ساز و برگ بهتر آماده نبرد شویم. شاید هم امیر المؤمنین به جای آن شمار که از ما کشته شده‌اند، شمار دیگری بر ما بیفزاید و اگر چنین کند ما در پیکار با دشمن ایشان را یاری می دهیم.

علی علیه السلام با قرائت این آیه به آن ها جواب داد: «ادْخُلُوا الأَرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّهُ لَکُمْ وَلاَ تَرْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِکُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِینَ»⁽¹⁾{به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرر داشته است درآیید، و به عقب بازنگردید که زیانکار خواهید شد.} آنان اندکی درنگ کردند و گفتند: سرما سخت است. علی علیه السلام فرمود: افراد دشمن نیز همانند شما سرمای هوا را احساس می‌کنند. سپس این فرموده خداوند متعال را تلاوت نمود: «قَالُوا یَا مُوسَی إِنَّ فِیهَا قَوْمًا جَبَّارِینَ * إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُواْ فِیهَا فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّکَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ»⁽²⁾{گفتند: «ای موسی، در آنجا مردمی زورمندند، تا وقتی آنان در آن [شهر] ند ما هرگز پای در آن ننهیم. تو و پروردگارت برو [ید] و جنگ کنید که ما همین جا می‌نشینیم.»}

گروهی از مردم برخاسته و برداشتن زخم های زیاد مردم را بهانه آوردند و از امام خواستند چند روزی آنان را به کوفه بازگرداند بعد آن ها را روانه جنگ کند.

پس امام علیه السلام با ناخشنودی از آنچه پیشنهاد داده بودند، آنان را به کوفه بازگردانده و وارد نخیله کرد. و آنان را فرمان داد که در لشکرگاه های خود بمانند و کمتر به دیدار زن و فرزند خود روند. آنان روی به جنگ نیاوردند و وارد کوفه شدند تا جایی که فقط گروه اندکی با او ماندند. علی علیه السلام چون اینگونه دید وارد کوفه شده و اینگونه برای مردم خطبه خواند: ای مردم آماده پیکار با دشمنی شوید که جهاد با آن موجب تقرّب به خدا و به دست آوردن جایگاه در نزد اوست. مردمی حیرت‌زدگانند و حق را نمی‌بینند، از کفر و جور الهام گرفته‌اند و آن را ترک نمی‌گویند. از کتاب خدا دوری گزیده‌اند و از دین رخ بر تافته و در طغیان سر گردانند و در گرداب ضلالت غوطه‌ورند. و در برابر آن ها تا می‌توانید نیرو و اسبان سواری آماده کنید و بر خدای

وَ تَوَكَّلُوا عَلَي اللَّهِ وَ كَفي بِاللَّهِ وَكِيلًا فَتَرَكَهُمْ أَيَّاماً ثُمَّ خَطَبَهُمْ بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ ⁽¹⁾.

و «أفّ» بالضمّ و التّشديد و التّنوين: كلمة تضجّر و تكرّه، و لغاتها أربعون ⁽²⁾

وهذه الأقوال كلها ذكرها كمال الدين البحراني في شرحه علي المختار: (٣٤) من كتاب نهج البلاغة: ج ٢ ص ٨٠ ط بيروت.

و [قوله عليه السلام: ] «عوضا» و «خلفا» نصبهما علي التّميز. و دوران أعينهم: إمّا للخوف من العدوّ، أو للحيرة و التّردّد بين مخالفته عليه السلام و الإقدام علي الحرب، و في كليهما خطر عندهم.

و الغمرة: الشّدّة. و غمرات الموت: سكراته الّتي يغمر فيها العقل. و السكر بالفتح-: ضدّ الصّحو، و الاسم بالضّمّ. و سكرة الموت: شدّته و غشيته. و في الكلام إشارة إلي قوله تعالي: [فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ] يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشي عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ .

«يرتج عليكم حواري»: أي يغلق عليكم محاورتي و مخاطبتي. و الألس: الجنون و اختلاط العقل، يقال: ألس فهو مألوس.

[و] «سجيس اللّيالي»: كلمة يقال للأبد، تقول: لا أفعله سجيس الليالي، أي: أبدا. [و] «يمال بكم»: أي يستند إليكم و يمال بكم إلي العدوّ، أو الباء بمعني إلي.

و زوافر الرجل: أنصاره و عشيرته. و زفرت الحمل: حملته. و [لفظة] «زوافر» في أكثر النسخ بالجرّ عطفا علي المجرور. و في بعضها بالنّصب عطفا علي الظّرف.

توکل کنید دوستی خدا شما را کفایت خواهد کرد و یاری او شما را بسنده است. سپس آنان را چند روزی ترک کرد و بعد این خطبه را برایشان خواند.

«أفّ» با ضمه و تشدید و تنوین کلمه ای برای ابراز دلتنگی و کراهت است و به چهل صورت ذکر شده است که از جمله آن با کسره فاء است همانطور که در برخی نسخه ها آمده است.

و در فرموده امام علیه السلام: «عوضاً» و «خلفاً» نصب این دو کلمه بنا بر تمییز بودن است. و گردش چشمان آنان یا به جهت ترس از دشمن یا سرگردانی و تردید میان مخالفت با امام و روی آوردن برای جنگ است که در هر دو حالت، آنان برای خود خطر می دیدند. «الغمرۀ» یعنی: سختی. و «غمرات الموت» یعنی سکرات مرگ که عقل در آن به رنج و سختی می افتد. و «السکر» با فتحه سین متضاد «الصحو» است و اسم آن با ضمه است. و «سکرۀ الموت» یعنی: سختی و فراگیری مرگ. و در این سخن اشاره به این فرموده خداوند متعال دارد: «فَإِذَا جَاء الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشَی عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ»⁽³⁾{و چون خطر فرا رسد آنان را می‌بینی که مانند کسی که مرگ او را فرو گرفته، چشمانشان در حدقه می‌چرخد [و] به سوی تو می‌نگرند.}

«یرتج علیکم حواری» یعنی راه گفتگو با من بر شما بسته می ماند. «الألس» به معنای دیوانگی و تباهی عقل است. گفته می شود: «الس فهو مألوس». «سجیس اللیالی» عبارتی است که برای مفهوم ابد به کار برده می شود. می گویی: «لا أفعله سجیس اللیالی» یعنی هرگز آن را انجام نمی دهم. و «یمال بکم» یعنی: برای مقابله با دشمن به شما تکیه می کند و به شما روی می آورد. یا اینکه «باء» به معنی «الی» است .

«زوافر الرجل» یعنی یاوران و طایفه او. و «زفرت الحمل» یعنی آن را حمل کردم. و لفظ زوافر در اکثر نسخه ها با اعراب جرّ معطوف بر مجرور و در برخی نسخه های دیگر با اعراب نصب معطوف بر ظرف آمده است.

و الإبل: اسم للجمع. [و] «ضلّ رعاتها»: أي ضاع و فقد من يعلم حالها و الحيلة في جمعها، أو لم يهتد من يرعاها إلي طريق جمعها.

«لبئس لعمر اللّه»: اللّام جواب القسم، و التكرير للتأكيد، و العمر بالفتح-: العمر هو قسم ببقاء اللّه. و السعر اسم جمع لساعر، و إسعار النّار و سعرها: إيقادها.

و الامتعاض: الغضب. و «ايم» مخفّف أيمن. و هو جمع يمين، أي ايم اللّه قسمي. و «حمس» كفرح-: اشتدّ. و «الوغي» الأصوات و الجلبة، و منه قيل للحرب وغي. و «استحرّ الموت»: أي اشتدّ و كثر.

[قوله عليه السلام: ] «قد انفرجتم»: أي تفرّقتم. و انفراج الرأس مثل لشدّة التّفرّق.

قيل: أوّل من تكلم به أكثم بن ضيفي في وصيّة له [لبنيه قال: ] يا بنيّ لا تنفرجوا عند الشدائد انفراج الرأس فإنّكم بعد ذلك لا تجتمعون علي عزّ.

و في معناه أقوال:

الأوّل: قال ابن دريد: معناه أنّ الرأس إذا انفرج عند البدن لا يعود إليه.

الثاني: قال المفضل: الرأس اسم رجل تنسب إليه قرية من قري الشّام يقال لها: بيت الرأس، و فيها تباع الخمر، و هذا الرجل قد انفرج عن قومه و مكانه فلم يعد فضرب به المثل.

الثالث: قال بعضهم: معناه أنّ الرأس إذا انفرج بعض عظامه عن بعض، كان بعيدا عن الالتئام و العود إلي الصحّة.

الرابع: قيل معناه: انفرجتم عنّي رأسا. و ردّ بأنّ «رأسا» لا يعرّف.

«الابل» اسم جمع برای شتر است. و «ضلّ رعاتها» یعنی تباه شد و کسی را که وضعیت شتران و چاره جویی برای جمع کردنشان را می داند، از دست داده است، یا اینکه کسی را که بتواند شتران را برای جمع کردن، مراقبت کند نیافته است.

«لبئس لعمرو الله» «لام» جواب قسم است و تکرار، برای تأکید بوده است. و «العمر» با فتحه عین: به معنای عمر است و آن سوگندی است به بقا و ماندگاری خداوند. و «السعر» اسم جمع برای ساعر است و «اسعار النار و سعرها» یعنی برافروختن آتش. «الامتعاض» به معنای خشم و عضب است. و «أیم» مخفّف «ایمن» است و آن جمع یمین است، یعنی: سوگند خداوند، قسم من است. و «حَمَس» - بر وزن فرح -: یعنی سخت شد. و «الوغا» یعنی صداها و آمیخته شدن صداها در یکدیگر است. و به همین جهت است که به جنگ «وغا» گویند. و «استحرّ الموت» یعنی: شدید و بسیار شد. «قد انفرجتم» یعنی: متفرق شدید. و «انفراج الرأس» برای پراکندگی زیاد مثال زده می شود. گفته شده: نخستین کسی که این کلمه را گفته است، اکثم بن صیفی است که پسرانش را اینگونه وصیت نمود: ای پسرم، در هنگام سختی ها همچون متفرق شدن سَر، متفرق و پراکنده نشوید زیرا پس از آن، بر عزت و سربلندی گرد هم نمی آیید. و در معنای آن چند قول است:

اول: ابن درید گوید: معنایش این است که هرگاه سر از بدن جدا شود، بدان باز نمی گردد.

دوم: مفضل گوید: «الرأس» اسم مردی است که یکی از روستاهای شام به او نسبت داده می شود. اسم این روستا، بیت الرأس بوده که در آن شراب فروخته می شد و این مرد از قوم و مکان خود جدا شد و به آنجا بازنگشت و اینگونه به او مثال می زدند.

سوم: برخی گویند: معنایش این است که هرگاه استخوان های سر از یکدیگر جدا شوند، بعید است که به هم بپیوندند و سلامتی اش را بازیابد .

چهارم: گفته شده معنایش این است که: از من جدا شدید کاملا. و در ردّ این معنا، گفته اند: «رأسا» معرفه نمی شود.

الخامس: قيل: المعني انفراج رأس من أدني رأسه إلي غيره ثمّ حرف رأسه عنه.

السادس: قيل: الرأس الرجل العزيز؛ لأنّ الأعزّاء لا يبالون بمفارقة أحد.

السابع: معناه انفراج المرأة عن رأس ولدها حالة الوضع، فإنّه في غاية الشّدّة [و] نحوه قوله عليه السّلام: في موضع آخر: «انفراج المرأة عن قبلها». و بعده واضح.

و عرق اللّحم كنصر-: أكله و لم يبق منه علي العظم شيئا. و هشم العظم كضرب-: كسره. و فريت الشي‌ء: قطعته. و «الجوانح»: الأضلاع الّتي تحت التّرائب، و هي ممّا يلي الصدر كالضلوع ممّا يلي الظّهر. «و ما ضمّت عليه»: هو القلب. و المذكورات كنايات عن النهب و الأسر و الاستئصال و أنواع الضّرر.

قوله عليه السلام: «فكن ذاك إن شئت» قال ابن أبي الحديد: خاطب من يمكّن عدوّه من نفسه خطابا عاما، لكن الرّواية وردت بأنّه عليه السّلام خاطب بذلك الأشعث بن قيس، فإنّه قال لعليّ عليه السلام حين [كان] يلوم الناس علي تقاعدهم [عنه] -: «هلّا فعلت فعل ابن عفّان!». فقال: «إنّ فعل ابن عفّان مخزاة علي من لا دين له و لا وثيقة معه، إنّ امرأ مكن عدوّه من نفسه، يهشم عظمه، و يفري جلده لضعيف رأيه، مأفون عقله، فكن ذاك إن أحببت. فأمّا أنا فدون أن أعطي ذاك ضرب بالمشرفيّة».

إلي آخر الفصل. انتهي.

أقول: سيأتي تمام القول برواية المفيد.

[قوله عليه السلام: ] «فأمّا أنا فو اللّه»: الظاهر أنّ خبر «أنا» الجملة التي خبرها «دون»، و المبتدأ [هو قوله: ] «ضرب». و [قوله: ] «ذلك» إشارة إلي تمكين العدوّ، أو فعل ما فعله عثمان.

پنجم: گفته شده: معنی آن دور شدن سر از نزدیک ترین قسمت بالایش به سمت دیگری است و بعد برگرداندن سرش از آن.

ششم: گفته شده: «الرأس» شخص عزیز و سربلند است؛ زیرا اشخاص عزیز به جدا شدن از احدی اهمیت نمی دهند.

هفتم: معنایش، جدا شدن زن از سر نوزادش در هنگام وضع حمل است. زیرا آن، در نهایت سختی و رنج است و مانند این سخن، فرموده امام علیه السلام است که در جای دیگری گفته است: «انفراج المرأۀ عن قبلها» یعنی: جدا شدن زن حامله از جلویش. و بعید بودن این معنا واضح است.

«عرق اللحم» - بر وزن نصر - یعنی گوشت را خورد و چیزی بر استخوان باقی نگذاشت. و «هشم العظم» - بر وزن ضرب - یعنی استخوان را شکست. و «فریت الشیء» یعنی: آن را قطع کردم. و «الجوانح» یعنی: استخوان های دنده که در زیر استخوان های سینه قرار دارند، و آن استخوان هایی است که بعد از سینه قرار می گیرد مانند «ضلوع» که بعد از پشت قرار می گیرد. «و ما ضمّت علیه» مقصود قلب است. و کلماتی که ذکر شده کنایه از چپاول و اسارت و برکندن و انواع ضرر و زیان است.

درباره فرموده امام علیه السلام: «فکن ذاک إن شئت» ابن ابی الحدید گوید: امام کسانی را که دشمن را بر خودشان مسلط می کنند به صورت عام مورد خطاب قرار داده است، اما روایت در این باره وارد شده که علی علیه السلام با این عبارت اشعث بن قیس را خطاب قرار داده است، زیرا او به علی علیه السلام - زمانی که مردم را به سبب درنگ کردن و سرباز زدن از جنگ ملامت می نمود - گفت: چرا مانند ابن عفان عمل نمی کنی! امام فرمود: به راستی که عمل ابن عفان، خواری و رسوایی ای برای کسی است که دین ندارد و هیچ اعتمادی به او نیست. همانا شخصی که دشمن را بر خود چیره کند، استخوانش را خورد می کند و به خاطر سستی رأی، پوستش را می َکند و عقل او ناقص است. پس اگر مایل هستی، چنین باش. و اما من آن گونه نیستم که خود را به دست چنین سرنوشتی بسپارم تا اینکه با شمشیر مشرفی بر سر آنان بکوبم. تا آخر فصل. پایان سخن.

می گویم: کل این حدیث با روایت مفید در ادامه بیان خواهد شد.

فرموده امام علیه السلام: «فأمّا أنا فوالله»: به ظاهر خبر «أنا» جمله ای است که خبر آن «دون» است و مبتدا «ضرب» است و فرموده ایشان: «ذلک» اشاره به چیرگی دشمن، یا عمل و رفتار عثمان است.

و المشرفيّة بفتح الميم و الراء: سيوف منسوبة إلي مشارف اليمن. و فراش الهام: العظام الرقيقة تلي القحف. و طاح يطيح أي: سقط. و أوزعه بالشّي‌ء: أغراه. و سكع كمنع و فرح-: مشي مشيا متعسفا لا يدري أين يأخذ من بلاد اللّه و تحيّر كتسكّع.

[قوله عليه السلام: ] «كيلا تجهلوا»: أي [كي لا] تبقوا علي الجهالة.

«936» «937»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي ذَمِّ أَصْحَابِهِ:

كَمْ أُدَارِيكُمْ كَمَا تُدَارَي الْبِكَارُ الْعَمِدَةُ، وَ الثِّيَابُ الْمُتَدَاعِيَةُ، كُلَّمَا حِيصَتْ مِنْ جَانِبٍ، تَهَتَّكَتْ مِنْ أُخْرَي. أَ كُلَّمَا أَظَلَّ عَلَيْكُمْ مَنْسِرٌ مِنْ مَنَاسِرِ أَهْلِ الشَّامِ، أَغْلَقَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بَابَهُ، وَ انْجَحَرَ انْجِحَارَ الضَّبَّةِ فِي جُحْرِهَا، وَ الضَّبُعِ فِي وِجَارِهَا، الذَّلِيلُ وَ اللَّهِ مَنْ نَصَرْتُمُوهُ، وَ مَنْ رَمَي بِكُمْ فَقَدْ رَمَي بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ.

إِنَّكُمْ وَ اللَّهِ لَكَثِيرٌ فِي الْبَاحَاتِ، قَلِيلٌ تَحْتَ الرَّايَاتِ. وَ إِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ وَ يُقِيمُ أَوَدَكُمْ، وَ لَكِنِّي لَا أَرَي إِصْلَاحَكُمْ بِإِفْسَادِ نَفْسِي، أَضْرَعَ اللَّهُ خُدُودَكُمْ، وَ أَتْعَسَ جُدُودَكُمْ، لَا تَعْرِفُونَ الْحَقَّ كَمَعْرِفَتِكُمُ الْبَاطِلَ، وَ لَا تُبْطِلُونَ الْبَاطِلَ كَإِبْطَالِكُمُ الْحَقَّ.

وَ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي سُحْرَةِ الْيَوْمِ الَّذِي ضُرِبَ فِيهِ: مَلَكَتْنِي عَيْنِي وَ أَنَا جَالِسٌ، فَسَنَحَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا ذَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِكَ مِنَ الْأَوَدِ وَ اللَّدَدِ. فَقَالَ: «ادْعُ عَلَيْهِمْ». فَقُلْتُ: أَبْدَلَنِي اللَّهُ بِهِمْ خَيْراً لِي مِنْهُمْ، وَ أَبْدَلَهُمْ بِي شَرّاً لَهُمْ مِنِّي.

قال السيّد [الرضيّ] رضي اللّه عنه: يعني عليه السلام ب «الأود»: الاعوجاج، و ب «اللدد»: الخصام. و هذا من أفصح الكلام.

إيضاح

البكار بالكسر، جمع بكر بالفتح، و هو الفتي من الإبل.

«المشرفیه» با فتحه میم و راء: شمشیرهایی است که منسوب به مشارف یمن است. و «فراش الهام»: استخوان های نازکی است که پشت استخوان های بالای پیشانی سر است. و «طاح یطیح» یعنی: افتاد. و «اوزعه بالشیء» یعنی او را با چیزی فریب داد. «سکع» - بر وزن منع و فرح - یعنی: به صورتی نامشخص راه رفت به نحوی که نمی دانست در کدام یک از سرزمینهای خداوند راه بپیماید. و «تحیّر» به همان معنای «تسکّع» است. فرموده امام علیه السلام «کیلا تجهلوا» یعنی تا بر جهالت نمانید.

روایت 936و 937

نهج البلاغه: از جمله سخنان امام علیه السلام در نکوهش یارانش:

چه مقدار با شما کوفیان مدارا کنم؟ چونان مدارا کردن با شتران نو باری که از سنگینی بار، پشتشان زخم شده است، و مدارا کردن با جامه فرسوده‌ای که هر گاه از جانبی آن را بدوزند، از سوی دیگر پاره می‌گردد؟ هر گاه دسته‌ای از مهاجمان شام به شما یورش آوردند، هر کدام از شما به خانه رفته، درب خانه را می‌بندید، و چون سوسمار در سوراخ خود می‌خزید، و چون کفتار در لانه می‌آرمید. سوگند به خدا! ذلیل است آن کس که شما یاری دهندگان او باشید، کسی که با شما تیر اندازی کند گویا تیری سر شکسته و بدون پیکان رها ساخته است.

به خدا سوگند، شما در خانه‌ها فراوان ، و زیر پرچم‌های میدان نبرد اندکید، و من می‌دانم که چگونه باید شما را اصلاح و کجی‌های شما را راست کرد، امّا اصلاح شما را با فاسد کردن روح خویش جایز نمی‌دانم. خدا بر پیشانی شما داغ ذلّت بگذارد، و بهره شما را اندک شمارد، شما آنگونه که باطل را می‌شناسید از حق آگاهی ندارید، و در نابودی باطل تلاش نمی‌کنید آن سان که در نابودی حق کوشش دارید .

امام علیه السلام در سحر گاه روزی که ضربت خورد، فرمود: همان گونه که نشسته بودم، خواب چشمانم را ربود، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را دیدم، پس گفتم ای رسول خدا، از امّت تو چه تلخی‌ها دیدم و از لجبازی و دشمنی آن ها چه کشیدم! پیامبر فرمود: نفرینشان کن. گفتم: خدا بهتر از آنان را به من بدهد، و به جای من شخص بدی را بر آن ها مسلّط گرداند.⁽²⁾

سید رضی رضی الله عنه گوید: مقصود امام علیه السلام از کلمه «أود» کجی و انحراف و «لدد» یعنی دشمنی و خصومت، و این از فصیح‌ترین کلمات است.

توضیح

«البِکار» با کسره جمع «بَکر» با فتحه است و آن به معنای شتر جوان است.

و العمدة بكسر الميم من العمد [و هو]: الورم و الدبر. و قيل العمدة: الّتي كسرها ثقل حملها. و قيل: الّتي قد انشدخت أسنمتها من داخل و ظاهرها صحيح. و الثّياب المتداعية: الخلقة التي تنخرق، فكأنّه يدعو الباقي إلي الانخراق. و حاص الثّوب يحوصه حوصا: خاطه. و تهتّكت أي: تخرّقت. و «أظلّ عليكم»: أي أقبل إليكم و دنا منكم. و في بعض النّسخ: « [أطلّ عليكم] » بالمهملة-: أي أشرف.

و المنسر كمجلس و كمنبر-: القطعة من الجيش تمر قدّام الجيش الكثير. و الجحر بالضمّ-: كلّ شي‌ء يحتفره السبّاع و الهوامّ لأنفسها. و جحر الضّبّ كمنع أي: دخله. و جحره غيره: أدخله فانجحر و تجحّر و كذلك أجحره. و الضّبع مؤنّثة و وجارها- بالكسر-: جحرها.

و الأفوق: المكسور الفوق و النّاصل: النزوع النصل. و الباحة: الساحة. و الراية العلم. و الأود بالتحريك-: العوج.

و المراد يصلحهم: إقامة مراسم السّياسة [فيهم] من القتل و التعذيب و الحيل و التدابير المخالفة لأمر اللّه تعالي.

و الضراعة: الذّلّ و الاستكانة. و التّعس: الهلاك و الانحطاط. و الجدّ: البخت و الحظّ. و الغرض، الدعاء عليهم بالخزي و الخيبة.

قوله عليه السلام: «لا تعرفون الحقّ»: المراد بالحقّ؛ إمّا أوامر اللّه تعالي، أو أمور الآخرة. و بالباطل: زخارف الدّنيا. أو الحقّ متابعته عليه السّلام و نصره. و الباطل: عصيانه و ترك نصرته. أو الحق: الدّلائل الدّالّة علي فرض طاعته، و الباطل: الشّبه الفاسدة، كشبهتهم في خطر قتال أهل القبلة.

و [المراد ب] المعرفة: إمّا العلم أو العمل بما يقتضيه من نصرة الحقّ و إنكار المنكر. و السحرة بالضمّ-: السحر الأعلي. و ملك العين: كناية عن غلبة النّوم. و «سنح لي»: أي رأيته في المنام، أو مرّ بي معترضا.

و «العمدۀ» با کسره میم از «العمد» به معنای ورم و عقب و پشت است. و گفته شده العمده: شتری است که سنگینی بار او را بشکند. و گفته شده: شتری است که کوهان هایش از درون زخم بردارد و ظاهر کوهان سالم باشد. و «الثیاب المتداعیۀ» لباس فرسوده ای است که پاره می شود گویی دیگر قسمت های لباس را به پارگی فرا می خواند. «حاص الثوب یحوصه حوصاً» یعنی: لباس را دوخت. و «تهتّکت» یعنی: پاره شد. و «أضلّ علیکم» یعنی: به سوی شما روی آورد و به شما نزدیک شد. و در برخی نسخه ها «أطلّ علیکم» آمده است، یعنی: مشرف شده است.

«المنسر» - بر وزن مجلس و منبر - گروهی از لشکر است که پیش روی لشکر انبوه حرکت می کند. و «الجُحر» با ضمه یعنی: هر چیزی که درندگان و زهرداران برای خود حفر می کنند. و «جحر الضبّ» - بر وزن منع - یعنی سوسمار داخل سوراخش شد. و «جحره غیره» یعنی سوسمار را داخل سوراخش کرد. و انجحر و تجحّر و نیز اجحره به همین معنا است. و «الضبع» ( کفتار) مؤنث است و «وجارها» - با کسره - یعنی لانه اش.

«الأفوق» یعنی تیری که نیش لب آن شکسته است. «الناصل» یعنی تیری که پیکان آن کنده شده است. و «الباحۀ» یعنی: میدان. و «الرایۀ» یعنی پرچم. و «الأَوَد» یعنی: کجی و انحراف .

مقصود از «یصلحهم» این است که رسوم رایج حکومت داری از جمله کشتار و شکنجه و نیرنگ و تدابیر مخالف با دستور خداوند متعال را در میان آنان اجرا می کند.

«الضراعۀ» یعنی خواری و سرافکندگی. و «التعس» یعنی: نابودی و انحطاط. و «الجدّ» یعنی: بخت و اقبال. و مقصود نفرین آن ها با خواری و شکست است.

فرموده امام علیه السلام: «لا تعرفون الحق» مقصود از حقّ: یا اوامر خداوند متعال است یا امور آخرت است. و مقصود از باطل: زینت های دنیا است. یا اینکه حقّ، پیروی از امام علیه السلام و یاری او باشد و مقصود از باطل: نافرمانی و یاری نکردن حضرت باشد. یا اینکه مقصود از حقّ: دلایلی باشد که بر وجوب فرمانبرداری از ایشان دلالت می کند و مقصود از باطل: شبهات فاسد باشد مانند شبهه خطر جنگیدن با اهل قبله.

و مقصود از «المعرفۀ» علم یا عمل به آنچه باشد که اقتضا می کند حق را یاری و ناحقّ را انکار کنند. «السحرۀ» - با ضمه - یعنی سحر بزرگ است. و «ملک العین» کنایه از غلبه کردن خواب است. و «سنح لی» یعنی: پیامبر را در خواب دیدم، یا اینکه به خواب من آمد.

و بناء التّفضيل في [قوله عليه السلام: ] «شرا» علي اعتقاد القوم، فإنّهم لمّا لم يطيعوه حقّ الطاعة، فكأنّهم زعموا فيه شرا.

«938»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «وَ لَئِنْ أَمْهَلَ اللَّهُ الظَّالِمَ، فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ، وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَي مَجَازِ طَرِيقِهِ، وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِيقِهِ.

أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَيَظْهَرَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ، لَيْسَ لِأَنَّهُمْ أَوْلَي بِالْحَقِّ مِنْكُمْ، وَ لَكِنْ؛ لِإِسْرَاعِهِمْ إِلَي بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ، وَ إِبْطَائِكُمْ عَنْ حَقِّي.

وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الْأُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا، وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي.

اسْتَنْفَرْتُكُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا، وَ دَعَوْتُكُمْ سِرّاً وَ جَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِيبُوا، وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا، أَ شُهُودٌ كَغُيَّابٍ! وَ عَبِيدٌ كَأَرْبَابٍ! أَتْلُو عَلَيْكُمُ الْحِكَمَ فَتَنْفِرُونَ مِنْهَا، وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا، وَ أَحُثُّكُمْ عَلَي جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَمَا آتِي عَلَي آخِرِ قَوْلِي حَتَّي أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِيَ سَبَا، تَرْجِعُونَ إِلَي مَجَالِسِكُمْ وَ تَتَخَادَعُونَ عَنْ مَوَاعِظِكُمْ، أُقَوِّمُكُمْ غُدْوَةً وَ تَرْجِعُونَ إِلَيَّ عَشِيَّةً كَظَهْرِ الْحَنِيَّةِ [الْحَيَّةِ «خ»] عَجَزَ الْمُقَوِّمُ وَ أَعْضَلَ الْمُقَوَّمُ.

أَيُّهَا الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ، الْمُبْتَلَي بِهِمْ أُمَرَاؤُهُمْ! صَاحِبُكُمْ يُطِيعُ اللَّهَ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ، وَ صَاحِبُ أَهْلِ الشَّامِ يَعْصِي اللَّهَ وَ هُمْ يُطِيعُونَهُ لَوَدِدْتُ وَ اللَّهِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ صَارَفَنِي بِكُمْ صَرْفَ الدِّينَارِ بِالدِّرْهَمِ، فَأَخَذَ مِنِّي عَشَرَةً مِنْكُمْ وَ أَعْطَانِي رَجُلًا مِنْهُمْ.

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ، مُنِيتُ مِنْكُمْ بِثَلَاثٍ وَ اثْنَتَيْنِ: صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاعٍ، وَ بُكْمٌ ذَوُو كَلَامٍ، وَ عُمْيٌ ذَوُو أَبْصَارٍ، لَا أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَ لَا إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ الْبَلَاءِ.

تَرِبَتْ أَيْدِيكُمْ! يَا أَشْبَاهَ الْإِبِلِ غَابَ عَنْهَا رُعَاتُهَا! كُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبٍ

و صیغه اسم تفضیل در این فرموده امام علیه السلام: «شرّا» بنا به اعتقاد مردم بود، زیرا وقتی آنگونه که شایسته بود، او را فرمان نبردند، گویی گمان می کردند این کار برای آن ها شرّ است.

روایت 938

نهج البلاغه: از سخنان امام علیه السلام این بود که فرمود:

اگر خداوند، ستمگر را چند روزی مهلت دهد، از باز پرسی و عذاب او غفلت نمی‌کند، و او بر سر راه، در کمین گاه ستمگران است، و گلوی آن ها را در دست گرفته تا از فرو رفتن آب دریغ دارد. آگاه باشید! به خدایی که جانم در دست اوست، شامیان بر شما پیروز خواهند شد، نه از آن رو که از شما به حق سزاوارترند. بلکه در راه باطلی که زمامدارشان می‌رود شتابان فرمان بردارند. و شما در گرفتن حق من سستی می‌ورزید. هر آینه، ملّت‌های جهان صبح می‌کنند در حالی که از ستم زمامدارانشان در ترس و وحشتند، من صبح می‌کنم در حالی که از ستمگری پیروان خود وحشت دارم.

شما را برای جهاد با دشمن بر انگیختم، امّا کوچ نکردید، حق را به گوش شما خواندم ولی نشنیدید، و در آشکار و نهان شما را دعوت کردم، اجابت نکردید، پند و اندرزتان دادم، قبول نکردید. آیا حاضرانِ غائب می‌باشید؟ و یا بردگانی در شکل مالکان؟! فرمان خدا را بر شما می‌خوانم از آن فرار می‌کنید، و با اندرزهای رسا و گویا شما را پند می‌دهم از آن پراکنده می‌شوید، شما را به مبارزه با سرکشان ترغیب می‌کنم، هنوز سخنانم به آخر نرسیده، چون مردم سبا، متفرّق شده، به جلسات خود باز می‌گردید، و در لباس پند و اندرز، یکدیگر را فریب می‌دهید تا أثر تذکّرات مرا از بین ببرید. صبحگاهان کجی‌های شما را راست می‌کنم، شامگاهان به حالت اوّل بر می‌گردید، چونان کمان سختی که نه کسی قدرت راست کردن آن را دارد و نه خودش قابلیّت راست شدن را دارا است.

ای مردم که بدن‌های شما حاضر و عقل‌های شما پنهان و افکار و آراء شما گوناگون است و زمامداران شما دچار مشکلات شمایند، رهبر شما از خدا اطاعت می‌کند، شما با او مخالفت می‌کنید، امّا رهبر شامیان خدای را معصیت می‌کند، از او فرمانبردارند. به خدا سوگند دوست دارم معاویه شما را با نفرات خود مانند مبادله درهم و دینار با من سودا کند، ده نفر از شما را بگیرد و یک نفر از آن ها را به من بدهد!

ای اهل کوفه! گرفتار شما شده‌ام که سه چیز دارید و دو چیز ندارید: کرهایی دارای گوش، گنگ‌هایی دارای زبان و کورانی دارای چشم. نه در روز جنگ از آزادگانید، و نه به هنگام بلا و سختی برادران یک رنگ می‌باشید.

تهی دست مانید. ای مردم! شما چونان شتران دور مانده از ساربان می‌باشید، که اگر از سویی جمع آوری شوند از دیگر سو،

تَفَرَّقَتْ مِنْ جَانِبٍ [آخَرَ]، وَ اللَّهِ لَكَأَنِّي بِكُمْ فِيمَا إِخَالُ لَوْ حَمِسَ الْوَغَي، وَ حَمِيَ الضِّرَابُ قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ انْفِرَاجَ الْمَرْأَةِ عَنْ قُبُلِهَا. وَ إِنِّي لَعَلَي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي، وَ مِنْهَاجٍ مِنْ نَبِيِّي، وَ إِنِّي لَعَلَي الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ أَلْقُطُهُ لَقْطاً.

انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ، فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًي وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدًي، فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا، وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَ لَا تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا.

لَقَدْ رَأَيْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَمَا أَرَي أَحَداً مِنْكُمْ يُشْبِهُهُمْ، لَقَدْ كَانُوا يُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً، [وَ] قَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَ قِيَاماً، يُرَاوِحُونَ بَيْنَ جِبَاهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ، وَ يَقِفُونَ عَلَي مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ، كَأَنَّ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ رُكَبَ الْمِعْزَي مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ، إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَمَلَتْ أَعْيُنُهُمْ حَتَّي تَبُلَّ جُيُوبَهُمْ، وَ مَادُوا كَمَا يَمِيدُ الشَّجَرُ يَوْمَ الرِّيحِ الْعَاصِفِ، خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ، وَ رَجَاءَ الثَّوَابِ.

تبيان

[قوله عليه السّلام]: «فلن يفوت»: المفعول محذوف أي: فلن يفوته. و الأخذ: التّناول و العقوبة. و المرصاد: الطريق يرصد بها. و الشّجا: ما ينشب في الحلق من عظم و غيره، و موضع الشجا هو الحلق. و مساغ ريقه: موضع إساغته. و ساغ الشراب: سهل مدخله في الحلق. و سغت الشراب يتعدّي و لا يتعدّي.

و هذا [الكلام منه عليه السلام] إمّا تهديد لأهل الشام أو لأصحابه، كما سيأتي من نسبة الظلم إليهم.

و ظهر عليه: غلبه و راعي القوم: من ولي عليهم. و الاستنفار. الاستنجاد و الاستنصار أو طلب النفور و الإسراع إلي القتال.

قوله عليه السّلام: «و عبيد كأرباب»: أي أخلاقكم أخلاق العبيد من

پراکنده می‌گردند. به خدا سوگند، می‌بینم که اگر جنگ سخت شود و آتش آن شعله گیرد و گرمی آن سوزان، پسر ابو طالب را رها می‌کنید و مانند جدا شدن زن حامله پس از زایمان از فرزندش، هر یک به سویی می‌گریزید. و من در پی آن نشانه‌ها روانم که پروردگارم مرا رهنمون شده و آن راه را می‌روم که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گشوده، و همانا من به راه روشن حق گام به گام ره می‌سپارم.

مردم! به اهل بیت پیامبرتان بنگرید، از آن سو که گام بر می‌دارند بروید، قدم جای قدمشان بگذارید، آن ها شما را هرگز از راه هدایت بیرون نمی‌برند، و به پستی و هلاکت باز نمی‌گردانند. اگر سکوت کردند سکوت کنید ، و اگر قیام کردند قیام کنید، از آن ها پیشی نگیرید که گمراه می‌شوید، و از آنان عقب نمانید که نابود می‌گردید.

من اصحاب محمد صلّی اللّه علیه و آله را دیدم، اما هیچ کدام از شما را همانند آنان نمی‌نگرم، آن ها صبح می‌کردند در حالی که موهای ژولیده و چهره‌های غبار آلوده داشتند، شب را تا صبح در حال سجده و قیام به عبادت می‌گذراندند، و پیشانی و گونه‌های صورت را در پیشگاه خدا بر خاک می‌ساییدند، با یاد معاد چنان نا آرام بودند گویا بر روی آتش ایستاده‌اند. بر پیشانی آن ها از سجده‌های طولانی پینه بسته بود (چون پینه زانوهای بزها) اگر نام خدا برده می‌شد چنان می‌گریستند که گریبان‌های آنان تر می‌شد. و چون درخت در روز تند باد می‌لرزیدند، از کیفری که از آن بیم داشتند، یا برای پاداشی که به آن امیدوار بودند.⁽¹⁾

توضیح

«فلن یفوت» مفعول حذف شده است، یعنی: «فلن یفوته». و «الاخذ» به معنای گرفتن و مجازات است. و «المرصاد» راهی است که پاییده می شود. و «الشجی» آنچه از استخوان و غیر آن که در گلو گیر می کند و مکان شجی، گلو است. «مساغ ریقه» یعنی: مکان فرو بردن آب دهان در گلو. و «ساغ الشراب» یعنی نوشیدنی به آسانی در گلو فرو رفت. و «سغت الشراب» هم به صورت لازم و هم متعدی می آید.

این سخن امام علیه السلام تهدیدی برای شامیان یا برای یارانش است، همانطور که در ادامه در نسبت دادن ظلم به آنان، بیان خواهد شد.

«ظهر علیه» یعنی: او را مغلوب کرد. «راعی القوم» یعنی عهده دار و سرپرست آنان. «الاستنفار» یعنی: طلب یاری و کمک، یا خواستار شدن برای آمادگی و شتافتن به جنگ.

فرموده امام علیه السلام: «و عبید کأرباب» یعنی اخلاق شما در

الخلاف و النفاق و دناءة الأنفس، و فيكم مع ذلك كبر السّادات و تيههم و عدم إطاعتهم، أو حكمكم حكم العبيد في وجوب الإطاعة و تأبون عنها كالسّادة. و هذا أنسب بالفقرة السابقة.

و «أيادي سبا»: مثل يضرب للمتفرّقين، و أصله قوله تعالي عن أهل سبإ: «وَ مَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ» [١٩ / سبأ: ٣٤] و سبأ مهموز يصرف و لا يصرف، و يمدّ و لا يمدّ، و هو بلدة «بلقيس» و لقب ابن يشجب بن يعرب يقال: ذهبوا أيدي سبا و أيادي سبا الياء ساكنة و كذلك الألف هكذا نقل المثل أي متفرّقين، و هما اسمان جعلا واحدا، مثل معديكرب ضرب المثل بهم لأنّهم لمّا غرق مكانهم و ذهبت جنّاتهم تبدّدوا في البلاد، و لهم قصّة غريبة مذكورة في كتب الأمثال.

قوله عليه السّلام: «و تتخادعون» المخادعة: هي الاستغفال عن المصلحة، أي إذا رجعتم عن مجلس الوعظ أخذ كلّ منكم يستغفل صاحبه و يشغله بالأحاديث، و إن لم يكن عن قصد خداع بل يقع منهم صورة المخادعة. كذا ذكره ابن ميثم.

و قال ابن أبي الحديد: تتخادعون عن مواعظكم أي تمسكون عن الاتّعاظ من قولهم: كان فلان يعطي ثمّ خدع أي أمسك و أقلع. و يجوز أن يريد تتلوّنون و تختلفون في قبول الوعظ من قولهم: خلق فلان خلق خادع أي: متلوّن. و سوق خادعة أي: متلوّنة مختلفة.

و لا يجوز أن يراد المعني المشهور منها، لأنّه إنّما يقال: فلان يتخادع فلانا إذا كان يريد أن ينخدع له و ليس بمنخدع في الحقيقة، و هذا لا يناسب المقام.

و الحنيّة علي فعلية: القوس، أي ترجعون [إليّ] معوجّا كاعوجاج ظهر القوس و أعضل و أشكل، و كأنّ غيبة عقولهم كناية عن تركهم العمل بما تقتضيه، أو عن ذهابها.

قوله عليه السلام: «منيت»: أي ابتليت. و إنّما لم يجمع الخمس لكون

خلف وعده کردن، و دورویی، و پستی سرشت، همچون بردگان است، با وجود اینکه غرور و سرکشی و نافرمانی بزرگان و سروران را دارید. یا به این معنا که، حکم آنان در وجوب فرمانبرداری، همچون بردگان است و مانند سروران و بزرگان سرباز می زنند. و این معنی با عبارت پیشین مناسب تر است.

«ایادی سبا» مثلی است که برای اشخاص تفرقه جو زده می شود و اصل آن، سخن خداوند متعال درباره مردم سبأ است که می فرماید: «وَمَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ»⁽¹⁾{و سخت تار و مارشان کردیم.} و سبأ اسم مهموزی است که منصرف و غیر منصرف است و به صورت ممدود و غیر ممدود می آید. و سبأ شهر بلقیس است و نیز لقب ابن یشجب بن یعرب است. گفته می شود: «ذهبوا ایدی السبا و ایادی السبا» - با یاء ساکنه و الف ساکنه که ضرب المثل اینگونه نقل شده است - یعنی: متفرق و پراکنده شدند. و دو اسم است که به صورت یک اسم درآمده است مثل معدیکرب. به آنها مثل زده شده زیرا هنگامی که مکانشان غرق شد و باغ هایشان از بین رفت، به شهرها متفرق شدند و داستان شگفتی دارند که در کتاب های امثال ذکر شده است.

«تتخادعون»، «المخادعۀ» به معنای غفلت از منفعت است. یعنی: زمانی که از مجلس وعظ بازگشتید، هر یک از شما دوستش را غافل کرده و او را با سخنانی مشغول می کرد و هرچند از روی قصد فریب نبوده است بلکه به ظاهر مخادعه بود. ابن میثم اینگونه ذکر کرده است.

ابن ابی الحدید گوید: «تتخادعون عن مواعظکم» یعنی از پندپذیری دوری می کنید. از این سخنشان است که گویند: فلانی می بخشد، سپس نیرنگ می زند یعنی می گیرد و رها می کند. و ممکن است مقصود این باشد که رنگ عوض می کنید و در پذیرش پند و اندرز متفاوت می شوید. که از این سخنشان است که گویند: «خلق فلانٍ خلق خادع» یعنی اخلاق فلانی رنگارنگ و متفاوت است. و «سوق خادعۀ» یعنی بازاری رنگارنگ و متفاوت.

و جایز نیست که معنای مشهور آن مدّ نظر باشد، زیرا گفته می شود: «فلان یتخادع فلاناً» هرگاه بخواهد او را فریب دهد ولی در حقیقت، فریب دهنده نیست. و این با بافت خطبه مناسبت ندارد .

«الحنیۀ» بر وزن فعیل، به معنای کمان است. یعنی: با کجی و انحراف نزد من بازمی گردید همچون کجی و انحراف پشت کمان، و مشکل و پیچیده، گویا «غیبۀ عقولهم» کنایه از ترک کردن عمل به مقتضای عقل، یا از بین رفتن عقل آنان باشد.

فرموده امام علیه السلام: «منیت» یعنی مصیبت دیدم. پنج مورد ذکر شده با هم جمع نشده است زیرا

الثلاث من جنس، و الاثنتين من [جنس] آخر أو لأنّ الثلاث إيجابيّة دون الاثنتين. و الحرّ: خلاف العبد و الخيار من كلّ شي‌ء. و اللقاء: ملاقات الأحباب أو العدوّ.

و قوله [عليه السلام: ] «تربت أيديكم»: كلمة يدعي علي الإنسان بها: أي لا أصبتم خيرا. و أصل «ترب»: أصابه التراب، فكأنّه يدعي عليه بأن يفتقر.

و قال [ابن الأثير] في [مادة «ترب» من كتاب] النهاية: هذه الكلمة جارية علي ألسنة العرب لا يريدون بها الدعاء علي المخاطب، و لا وقوع الأمر بها، كما يقولون: قاتله اللّه. و قيل: معني للّه درّك. قال: و كثيرا ترد للعرب ألفاظ ظاهرها الذمّ و إنّما يريدون بها المدح، كقولهم: لا أب لك، و لا أمّ لك. و هوت أمّه. و لا أرض لك. و نحو ذلك.

و قال المطرّزي في قولهم: «كأنّي بك تنحط» الأصل: كأنّي أبصرك تنحط ثمّ حذف الفعل و زيدت الباء. و يحتمل أن يكون الباء متعلّقا بملتصق و نحوه، نحو «به داء» أو بمعني في.

و خال الشي‌ء: يخاله أي ظنّه. و تقول: خلت إخال بالكسر و بالفتح، لغة بني أسد كما في النسخ، و «ما» مصدريّة، أي: في ظنّي. و حمس كفرح أي: اشتدّ. و حمي كرضي-: اشتدّ حرّه.

و انفرجتم: تفرّقتم. قال ابن ميثم: شبّه انفراجهم عنه بانفراج المرأة عن قبلها ليرجعوا إلي الأنفة، و تسليم المرأة قبلها و انفراجها عنه إمّا وقت الولادة، أو وقت الطّعان.

قوله [عليه السّلام] «ألقطه»: كأنّه إشارة إلي أنّ الضّلال غالب علي الهدي، فيحتاج السالك إلي التقاط طريق الهدي من بين طرق الضّلالة ⁽¹⁾. و في

سه تا، از یک جنس و دو تا از جنس دیگر است. یا اینکه سه تا ایجابی و دو تا سلبی است. و «الحرّ» مخالف «العبد» است و نیز بهترین هر چیز است. و «اللقاء» یعنی دیدار با دوستداران یا ملاقات با دشمن است.

«تربت ایدیکم» عبارتی است که شخص با آن نفرین می شود. یعنی: خیر به شما نرسد. و اصل «ترب» یعنی: آن چیز خاکی شد، گویا بر علیه او دعا شده که تهیدست شود.

ابن اثیر گوید در ماده «ترب» از کتاب النهایۀ گوید: این کلمه سر زبان عرب ها افتاده است و مقصود آنان، نفرین مخاطب، و نازل شدن پیشامد ناگوار بر او نیست، آن گونه که گویند: «قاتله الله». و گفته شده معنای «لله درّک» را می رساند. گوید: در موارد بسیاری عرب الفاظی را به کار می برد که ظاهر آن نکوهش، و در حقیقت مقصودشان مدح و ستایش است. مانند این سخنشان که گویند: «لا أب لک» و «لا أمّ لک» و «هوت أمّه» و «لا أرض لک» و مانند این مثال ها.

مطرزی درباره این عبارت «کأنّی بک تنحطّ» گوید: در اصل اینگونه بوده: «کأنّی أبصرک تنحطّ» بعد فعل حذف شده و باء اضافه شده است. و ممکن است «باء» متعلق به «ملتصق» و کلمه ای مانند آن باشد. مانند «به داء» یا به معنای «فی» باشد. «خال الشیء یخاله» یعنی: به آن چیز گمان برد. و می گویی: «خلت إخال» با کسره و فتحه، که لغت بنی اسد است که در نسخه ها آمده است. و «ما» مصدری است، یعنی: در گمان من. و «حمس» - بر وزن فرح - یعنی: سخت شد. و «حمی» - بر وزن رضی - یعنی گرمایش شدید شد.

«انفرجتم» متفرق و پراکنده شدید. ابن میثم گوید: امام پراکنده شدن مردم از خود را به جدا شدن و رها کردن زن جلویش را تشبیه کرده است تا عزت نفس آنها را تحریک کند. و رها کردن زن جلویش را یا در هنگام زایمان است یا در هنگام جماع.

فرموده امام علیه السلام: «القطه» گویا اشاره به این دارد که گمراهی بر هدایت غلبه پیدا کرده در نتیجه رونده نیاز دارد که از میان راه های گمراهی، راه هدایت را برگزیند. و در

بعض النسخ: «ألفظه لفظا»: أي أبيّنه بيانا. و السمت: الجهة و الطريق و هيئة أهل الخير.

«فإن لبدوا»: أي قعدوا عن طلب الخلافة و الجهاد و لزموا البيوت فتابعوهم، و إن قاموا بها فانصروهم، يقال: لبد الشي‌ء بالأرض كنصر أي: التصق بها. [و قوله عليه السّلام]: «و لا تسبقوهم»: أي ما لم يأمروكم به. «و لا تتأخّروا عنهم»: أي لا تخالفوهم فيما يأمرونكم به.

[قوله عليه السلام: ] «يراوحون»: أي يسجدون بالجبهة مرّة و بالخدود أخري، و وقوفهم علي مثل الجمر- [و هو] جمع جمرة و هي النار المتّقدة: كناية عن قلقهم و اضطرابهم من خوف المعاد. و «المعزي» بالكسر: خلاف الضأن كالمعز. و المراد ب «بين أعينهم»: جباههم مجازا. [و] «هملت» أي: سالت. و «مادوا» أي تحرّكوا و اضطربوا.

«939»

⁽¹⁾نَهْجٌ: وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي ذَمِّ [الْعُصَاةِ مِنْ] أَصْحَابِهِ: أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَي مَا قَضَي مِنْ أَمْرٍ، وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ، وَ عَلَي ابْتِلَائِي بِكُمْ أَيَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِي إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ، وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ، إِنْ أُمْهِلْتُمْ [أُهْمِلْتُمْ] خُضْتُمْ، وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ، وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَي إِمَامٍ طَعَنْتُمْ، وَ إِنْ أُجِبْتُمْ [أُجِئْتُمْ «خ ل»] إِلَي مُشَاقَّةٍ نَكَصْتُمْ، لَا أَبَا لِغَيْرِكُمْ! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ، وَ الْجِهَادِ عَلَي حَقِّكُمْ!

الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ! فَوَ اللَّهِ لَئِنْ جَاءَ يَومِي وَ لَيَأْتِيَنِّي لَيُفَرِّقَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ، وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَالٍ، وَ بِكُمْ غَيْرُ كَثِيرٍ.

برخی نسخه ها «الفظه لفظاً» آمده است. یعنی: آن را به صورت واضح آشکار نمایم. و «السمت» به معنای جهت و مسیر و سیمای نیکوکاران است.

«فإن لبدوا» یعنی اگر از طلب خلافت و جهاد کنار کشند و خانه نشین شوند، آنان را دنبال کن و اگر برخاستند، یاریشان کن. گفته می شود: «لبد الشیء بالارض» - بر وزن نصر - یعنی: به زمین چسبید. و فرموده امام علیه السلام: «و لا تسبقوهم» یعنی: آنچه که شما را بدان امر نکرده اند. «و لا تتأخّروا عنهم» یعنی: در آنچه شما را بدان امر کردند، مخالفت نکنید.

«یراوحون» یعنی: یک بار با پیشانی و بار دیگر با گونه سجده می بَرید. و «وقوفهم علی مثل الجمر» - که جمع (جمرۀ) است و آن آتش برافروخته است -: کنایه از نگرانی و اضطراب آنان از ترس بازگشت است. و «المعزی» با کسره: بر خلاف ضأن (بُز) است مانند معز (گوسفند). و مقصود از «بین أعینهم» مجازاً پیشانی آنان است. و «هملت» یعنی: سرازیر شد. و «مادوا» یعنی حرکت کرده و به اضطراب درآمدند.

روایت 939

نهج البلاغه: از سخنان حضرت در نکوهش اصحاب خویش است:

خدا را بر آنچه که خواسته و هر کار که مقدّر فرموده ستایش می‌کنم، و او را بر این گرفتار شدنم به شما کوفیان می‌ستایم. ای مردمی که هر گاه فرمان دادم اطاعت نکردید، و هر زمان شما را دعوت کردم پاسخ ندادید، هر گاه شما را مهلت می‌دهم در بیهودگی فرو می‌روید، و در هنگامه جنگ سست و ناتوانید، اگر مردم اطراف امامی جمع شوند طعنه زده، و اگر شما را برای حل مشکلی بخوانند سرباز می‌زنید. پدر مباد دشمنان شما را! برای پیروزی منتظر چه چیزی هستید؟ چرا برای گرفتن حق خود جهاد نمی‌کنید؟ آیا در انتظار مرگ یا ذلّت هستید؟ به خدا سوگند، اگر مرگ من فرا رسد - که حتما خواهد رسید - بین من و شما جدایی خواهد افتاد، در حالی که من از همنشینی با شما ناراحت، و حضورتان برای من بی‌فایده بود.

لِلَّهِ أَنْتُمْ! أَ مَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ، وَ لَا مَحْمِيَةٌ تَشْحَذُكُمْ! أَ وَ لَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّغَامَ فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَي غَيْرِ مَعُونَةٍ وَ لَا عَطَاءٍ، وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ وَ أَنْتُمْ تَرِيكَةُ الْإِسْلَامِ وَ بَقِيَّةُ النَّاسِ إِلَي الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ، فَتَفَرَّقُونَ عَنِّي وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَيَّ! إِنَّهُ لَا يَخْرُجُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَمْرِي رِضًي فَتُرْضُونَهُ، وَ لَا سُخْطٌ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ، وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لَاقٍ إِلَيَّ الْمَوْتُ.

قَدْ دَارَسْتُكُمُ الْكِتَابَ، وَ فَاتَحْتُكُمُ الْحِجَاجَ، وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ، وَ سَوَّغْتُكُمْ مَا مَجَجْتُمْ، لَوْ كَانَ الْأَعْمَي يَلْحَظُ، أَوِ النَّائِمُ يَسْتَيْقِظُ! وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِيَةُ، وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَةِ!.

توضيح

[قوله عليه السّلام: ] «علي ما قضي من أمر» قيل: الأمر أعمّ من أن يكون فعلا، و لمّا كان القدر هو تفصيل القضاء و إيجاد الأشياء علي وفقه، قال: «و قدّر من فعل». و الابتلاء: الامتحان. و أمهله أي رفق به و أخّره.

و في بعض النسخ: « [إن] أهملتم» أي تركتم، «خضتم»: أي في الضلالة و الأهواء الباطلة. [و] «خرتم» بالخاء من الخور: بمعني الضّعف. أو من خوار الثّور بمعني الصياح. و يروي [ «جرتم»] بالجيم، أي: عدلتم عن الحقّ أو عن الحرب فرارا.

قوله عليه السّلام: «أجئتم»: قال ابن أبي الحديد: بالهمزة الساكنة بعد الجيم المكسورة، أي: ألجئتم قال تعالي: «فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ» و في بعض النسخ: «أجبتم» علي بناء المعلوم بالباء.

و المشاقّة: المقاطعة و المصارمة. و النكوص: الرجوع إلي ما وراء.

قوله عليه السلام: «لا أبا لغيركم» قال ابن ميثم: أصله لا أب و الألف مزيدة، إمّا لاستثقال توالي أربع حركات، أو لأنّهم قصدوا الإضافة و أتوا باللّام للتأكيد. و في الدعاء بالذلّ لغيرهم نوع تلطّف لهم.

خدا خیرتان دهد، آیا دینی نیست که شما را گرد آورد؟ آیا غیرتی نیست که شما را برای جنگ با دشمن بسیج کند؟ شگفت آور نیست که معاویه انسان‌های جفا کار پست را می‌خواند و آن ها بدون انتظار کمک و بخششی از او پیروی می‌کنند! و من شما را برای یاری حق می‌خوانم، در حالی که شما بازماندگان اسلام، و یادگار مسلمانان پیشین می‌باشید، با کمک و عطایا شما را دعوت می‌کنم ولی از اطراف من پراکنده می‌شوید، و به تفرقه و اختلاف روی می‌آورید. نه از دستورات من راضی می‌شوید، و نه شما را به خشم می‌آورد که بر ضد من اجتماع کنید، اکنون دوست داشتنی‌ترین چیزی که آرزو می‌کنم، مرگ است.

کتاب خدا را به شما آموختم، و با حجت در میان شما حکم کردم، و آنچه را که نمی‌شناختید به شما شناساندم، و دانشی را که به کامتان سازگار نبود جرعه جرعه به شما نوشاندم. ای کاش نابینا می‌دید و خفته بیدار می‌شد! سوگند به خدا چه نادان مردمی که رهبر آنان معاویه، و آموزگارشان پسر نابغه (عمرو عاص) باشد! ⁽¹⁾

توضیح

فرموده امام علیه السلام «علی ما قضی من امر» گفته شده: امر اعم از این است که فعل (کار) باشد و با توجه به اینکه قدر، تفصیل قضا و ایجاد اشیاء بر وفق آن بوده است، فرمود: «و قدّر من فعل». «الابتلاء» یعنی: امتحان. و «أمهله» یعنی با او مهربانی کرد و به او مهلت داد. در برخی نسخه ها به صورت «إن أمهلتم» یعنی شما را رها کند. «خضتم» یعنی در گمراهی و هواهای نفسانی باطل غوطه ور شدید. «خرتم» با خاء از «الخور» به معنای ضعف می باشد. یا از «خوار الثور» به معنی صدای گاو است. و با جیم «جرتم» روایت می شود، یعنی: از حق روگردانی کردید، یا از جنگ فرار کردید.

فرموده امام علیه السلام: «أجئتم» ابن ابی الحدید گوید: این کلمه با همزه ساکنه بعد از جیم مکسوره یعنی: پناه بردید. خداوند فرموده است: «فَأَجَاءهَا الْمَخَاضُ إِلَی جِذْعِ النَّخْلَةِ» ⁽²⁾

{تا درد زایمان، او را به سوی تنه درخت خرمایی کشانید.} و در برخی نسخه ها «أجبتم» با صیغه معلوم با باء آمده است. «المشاقّۀ» یعنی قطع کردن و بریدن. «النکوص» یعنی بازگشت به عقب. «لا أباً لغیرکم» ابن میثم گوید: اصل آن «لا أب» بوده و الف آن زائده است، یا به سبب سنگین بودن پشت سر هم آمدن چهار حرکت بدین صوت ذکر شده است، یا مقصودشان، اضافه بوده و لام را برای تاکید آورده اند. و در دعا برای خواری دیگران، نوعی لطف و مهربانی به آنان نهفته است.

قوله عليه السّلام: «الموت أو الذّلّ»: في أكثر النّسخ برفعهما، و في بعضها بالنصب. قال ابن أبي الحديد: [و هذا] دعاء عليهم بأن يصيبهم أحد الأمرين، كأنّه شرع داعيا عليهم بالفناء الكلّي و هو الموت، ثمّ استدرك فقال: أو الذلّ؛ لأنّه نظير الموت، و لقد أجيب دعاؤه بالدعوة الثّانية، فإنّ شيعته ذلّوا بعده في الأيّام الأموية.

أقول: هذا علي الرفع ظاهر، و أمّا علي النّصب فيحتمل الدعاء أيضا بتقدير أرجو أو أطلب، و يحتمل الاستفهام، أي: أ تنتظرون الموت؟!

و قيل: ⁽¹⁾في قوله عليه السلام: «و ليأتينّي»: حشوة لطيفة بين الكلام؛ لأنّ لفظة «إن» أكثر ما تستعمل لما لا يعلم حصوله، فأتي بعدها بما يردّ ما تقتضيه من الشكّ في إتيان الموت، و أشعر بأنّ الموضع موضع «إذا». و القالي: المبغض.

قوله عليه السّلام: «غير كثير»: أي لستم سبب كثرة أعواني.

و [قوله عليه السلام] «للّه أنتم»: من قبيل للّه أبوك، و لعلّه هنا للتعجّب علي سبيل الذمّ، و يحتمل المدح تلطّفا.

و ارتفاع قوله: «دين» بفعل مقدّر يفسّرها الفعل المذكور بعده. و شحذت النصل: حددته. و الطغام: أراذل الناس الواحد و الجمع سواء.

و معونة الجند: شي‌ء يسير من المال يعطيهم الوالي لترميم أسلحتهم و إصلاح دوابّهم سوي العطاء المفروض في كلّ شهر كما قيل ⁽²⁾.

و منشأ تعجبه عليه السلام أمور:

أحدها: أنّ الداعي لهم معاوية، و لهؤلاء أمير المؤمنين، و كيف يساوي

«الموت أو الذلّ» در اکثر نسخه ها با اعراب رفع دو کلمه ذکر شده است و در برخی نسخه ها با نصب. ابن ابی الحدید گوید: این عبارت نفرینی برای آن ها است که یکی از این دو امر به آنان برسد. گویا امام با نابودی کلی، - یعنی مرگ - آنان را دعا و نفرین کرده سپس سخن را برگردانده و فرمود: یا ذلّت. زیرا آن همانند مرگ است. و در حقیقت دعا و نفرین ایشان با دعای دوم اجابت شد، زیرا که پیروان امام پس از خود در روزگار خلافت اموی خوار و ذلیل شدند.

می گویم: این دو کلمه با اعراب رفع، واضح اند، و اما با اعراب نصب، باز هم احتمال دارد دعا باشد با تقدیر گرفتن فعل «ارجو یا اطلب» و ممکن است استفهام در تقدیر باشد، یعنی: «أتنتظرون الموت». و گفته شده: در فرموده امام علیه السلام: «ولیأتینّی» نکته زیبایی در کلام نهفته است؛ زیرا لفظ «أن» در بیشتر موارد برای چیزی استعمال می شود که حصول آن را ندانیم، و پس از آن چیزی آمده است که مقتضای شک و تردید در آمدن مرگ را ردّ می کند. و اشاره کرد که جایگاه، جایگاه «إذا» می باشد. «القالی» یعنی: کینه توز.

«غیر کثیر» یعنی: شما سبب فزونی یاران من نمی شوید. و فرموده امام علیه السلام: «لله انتم» همانند «لله ابوک» است و شاید در اینجا برای اظهار شگفتی باشد به شیوه ذمّ و نکوهش. و ممکن است از روی لطف و مهربانی، برای مدح باشد. و اعراب رفع «دین» با فعل مقدری است که فعل مذکور پس از آن، آن را تفسیر می کند. «شحذت النصل» یعنی: پیکان تیر را تیز کردی. و «الطغام» یعنی: مردمان پست، که مفرد و جمع این کلمه یکسان است. «معونۀ الجند» همانطور که گفته شده: مال اندکی است که والی، برای تعمیر سلاح و بهبود ستوران، علاوه بر حقوق واجب ماهانه به سربازان می دهد.

و منشأ و دلیل تعجب امام علیه السلام چند چیز است:

یکی از دلایل این است که دعوت کننده آنان، معاویه و دعوت کننده اینان، امیرالمؤمنین است، و چگونه شخص

عاقل بينهما؟

و ثانيها: أنّ المدعوّ هناك، الجفاة الطغام مع خلوّهم غالبا عن الحميّة و المروءة، و هاهنا أصحابه الذين هم تريكة الإسلام.

و ثالثها: أنّ أصحاب معاوية يتّبعونه علي غير معونة و لا عطاء، و أصحابه عليه السلام لا يجيبونه إلي المعونة و العطاء، فإنّ معاوية إنّما كان يعطي رؤساء القبائل الأموال الجليلة، و لا يعطي الجند علي وجه العطاء و المعونة شيئا، و هم كانوا يطيعون الرؤساء للحميّة أو العطايا من هؤلاء لهم.

و التريكة: بيضة النعامة تتركها في مجثمها، أي: أنتم خلف الإسلام و بقيّته، كالبيضة التي تتركها النّعامة.

و قوله [عليه السّلام] «إلي المعونة» متعلّق ب [قوله: ] «أدعوكم» .

قوله عليه السلام: «لا يخرج إليكم» أي: إنكم لا تقبلون مما أقول لكم شيئا، سواء كان مما يرضيكم أو مما يسخطكم. «و إلي» متعلّق بقوله: «أحبّ». و درس الكتاب: كنصر و ضرب أي قرأ فقوله: «دارستكم الكتاب»: أي قرأته عليكم للتعليم، و قرأتم عليّ للتعلّم.

قوله عليه السّلام: «و فاتحتكم»: أي حاكمتكم بالمحاجّة و المجادلة. و ساغ الشّراب في الحلق أي: دخل بسهولة. و مججته من فمي: أي رميت به أي بينت لكم الأمور الدينيّة ما كنتم تنكرونه بآرائكم، و أعطيتكم من العطايا ما كنتم محرومين منها.

و كلمة «لو» في قوله عليه السلام: «لو كان»: للتمنّي أو الجزاء محذوف.

و قوله عليه السلام: «و أقرب بقوم» بصيغة التعجّب، أي ما أقربهم إلي الجهل. و قوله عليه السلام: «قائدهم معاوية»: صفة لقوم، فصل بين الصفة و الموصوف بالجار و المجرور، و هو مجوّز. و ورد مثله في الكلام المجيد.

عاقل میان این دو دعوت کننده برابری قائل می شود!

دلیل دوم اینکه: افراد فراخوانده شده در آنجا، ستمکاران و اراذلی هستند که غالبا از دلاوری و جوانمردی تهی هستند، و افراد فراخوانده شده در اینجا یاران ایشان هستند، کسانی که میراث به جا مانده از اسلام هستند.

سوم اینکه: یاران معاویه بدون هیچ کمک و بخششی از او پیروی می کنند، اما یاران امام علیه السلام به خاطر دستمزد و بخشش، او را اجابت نمی کردند. در واقع معاویه به روسای قبایل، اموال هنگفتی می بخشید و چیزی به عنوان دستمزد و بخشش به سربازان نمی داد و آنان از روی تعصب از روسا فرمانبرداری می کردند یا به خاطر عطایایی که روسا به آنان می دادند، از آن ها فرمان می بردند.

«التریکۀ» تخم شتر مرغ است که در لانه اش به جا می گزارد، یعنی: شما پسینیان اسلام و باقی مانده آن هستنید همانند تخمی که شترمرغ به جا می گزارد. فرموده امام علیه السلام: «الی المعونۀ» متعلق به «أدعوکم» است. فرموده امام علیه السلام: «لا یخرج الیکم» یعنی: شما چیزی از سخنان مرا نپذیرفتید. چه سخنانی که شما را خشنود می کرد و چه سخنانی که شما را خشمناک می ساخت. «الی» متعلق به فرموده ایشان «احبّ» است. «درس الکتاب» - بر وزن نصر و ضرب - یعنی: کتاب را خواند. پس فرموده ایشان: «دارستم الکتاب»: یعنی: برای تعلیم شما قرآن را بر شما خواندم و شما نیز برای یادگیری بر من خواندید.

«و فاتحتکم» یعنی با احتجاج و مجادله برای شما قضاوت کردم. «ساغ الشراب فی الحلق» یعنی: نوشیدنی به آسانی در گلو فرو رفت. «مججته فی فمی» یعنی: آن را در دهانم انداختم. یعنی: اموری دینی ای که با آراء خود انکار می کردید برایتان تبیین کردم و عطایایی به شما بخشیدم که از آن محروم شده بودید .

کلمه «لو» در فرموده امام علیه السلام: «لو کان» برای تمنّی است یا اینکه جواب شرط، محذوف است. فرموده امام علیه السلام: «و أقرب بقوم» با صیغه تعجب، یعنی: چقدر آنان به جهل و نادانی نزدیک اند. و فرموده امام علیه السلام: «قائدهم معاویه» صفت برای «قوم» است که بین صفت و موصوف با جار و مجرور فاصله افتاده است که آن مجاز گویی است و مانند آن در قرآن ذکر شده است.

«940»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: عِبَادَ اللَّهِ، إِنَّكُمْ وَ مَا تَأْمُلُونَ مِنْ هَذِهِ الدُّنْيَا أَثْوِيَاءُ مُؤَجَّلُونَ، وَ مَدِينُونَ مُقْتَضَوْنَ، أَجَلٌ مَنْقُوصٌ، وَ عَمَلٌ مَحْفُوظٌ، فَرُبَّ دَائِبٍ مُضَيَّعٌ وَ رُبَّ كَادِحٍ خَاسِرٌ.

وَ قَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي زَمَنٍ لَا يَزْدَادُ الْخَيْرُ فِيهِ إِلَّا إِدْبَاراً، وَ الشَّرُّ فِيهِ إِلَّا إِقْبَالًا، وَ الشَّيْطَانُ فِي هَلَاكِ النَّاسِ إِلَّا طَمَعاً، فَهَذَا أَوَانٌ قَوِيَتْ عُدَّتُهُ، وَ عَمَّتْ مَكِيدَتُهُ، وَ أَمْكَنَتْ فَرِيسَتُهُ.

اضْرِبْ بِطَرْفِكَ حَيْثُ شِئْتَ مِنَ النَّاسِ، فَهَلْ تُبْصِرُ إِلَّا فَقِيراً يُكَابِدُ فَقْراً، أَوْ غَنِيّاً بَدَّلَ نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً، أَوْ بَخِيلًا اتَّخَذَ الْبُخْلَ بِحَقِّ اللَّهِ وَفْراً، أَوْ مُتَمَرِّداً كَأَنَّ بِأُذُنِهِ عَنْ سَمْعِ الْمَوَاعِظِ وَقْراً!

أَيْنَ خِيَارُكُمْ وَ صُلَحَاؤُكُمْ وَ أَيْنَ أَحْرَارُكُمْ وَ سُمَحَاؤُكُمْ؟ وَ أَيْنَ الْمُتَوَرِّعُونَ فِي مَكَاسِبِهِمْ، وَ الْمُتَنَزِّهُونَ فِي مَذَاهِبِهِمْ؟ أَ لَيْسَ قَدْ ظَعَنُوا جَمِيعاً عَنْ هَذِهِ الدُّنْيَا الدَّنِيَّةِ وَ الْعَاجِلَةِ الْمُنَغِّصَةِ؟ وَ هَلْ خُلِّفْتُمْ إِلَّا فِي حُثَالَةٍ لَا تَلْتَقِي بِذَمِّهِمُ الشَّفَتَانِ اسْتِصْغَاراً لِقَدْرِهِمْ، وَ ذَهَاباً عَنْ ذِكْرِهِمْ! فَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ .

ظَهَرَ الْفَسَادُ فَلَا مُنْكِرٌ مُغَيِّرٌ، وَ لَا زَاجِرٌ مُزْدَجِرٌ.

أَ فَبِهَذَا تُرِيدُونَ أَنْ تُجَاوِرُوا اللَّهَ فِي دَارِ قُدْسِهِ، وَ تَكُونُوا أَعَزَّ أَوْلِيَائِهِ عِنْدَهُ؟! هَيْهَاتَ! لَا يُخْدَعُ اللَّهُ عَنْ جَنَّتِهِ، وَ لَا تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إِلَّا بِطَاعَتِهِ.

لَعَنَ اللَّهُ الْآمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ التَّارِكِينَ لَهُ، وَ النَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الْعَامِلِينَ بِهِ.

بيان

الأثوياء: جمع ثوي و هو الضّيف. [و] «مؤجّلون»: أي مؤخّرون إلي وقت معلوم. و «المدين»: المديون. و «المقتضون». جمع مقتضي علي بناء المفعول.

روایت 940

نهج البلاغه: امام علیه السلام در یکی از خطبه هایش فرمود:

بندگان خدا! شما و آنچه از این دنیا آرزومندید، مهمانانی هستید که مدّتی معیّن برای شما قرار داده شده، بدهکارانی هستید که مهلت کوتاهی در پرداخت آن دارید، و اعمال شما همگی حفظ می‌شود، چه بسیارند تلاشگرانی که به جایی نرسیدند، و زحمتکشانی که زیان دیدند. در روزگاری هستید که خوبی به آن پشت کرده و می‌گذرد، و بدی بدان روی آورده، پیش می‌تازد، و طمع شیطان در هلاکت مردم بیشتر می‌گردد. هم اکنون روزگاری است که ساز و برگ شیطان تقویت شده، نیرنگ و فریبش همگانی، و به دست آوردن شکار برای او آسان است. به هر سو می‌خواهی نگاه کن! آیا جز فقیری می‌بینی که با فقر دست و پنجه نرم می‌کند؟ یا ثروتمندی که نعمت خدا را کفران کرده و با بخل ورزیدن در اداء حقوق الهی، ثروت فراوانی گرد آورده است؟ یا سرکشی که گوش او از شنیدن پند و اندرزها کر است؟

کجایند خوبان و صالحان شما؟ کجایند آزاد مردان و سخاوتمندان شما؟ کجایند پرهیزکاران در کسب و کار؟ کجایند پاکیزگان در راه و رسم مسلمانی؟ آیا جز این است که همگی رخت بستند و رفتند؟ و از این جهان پست و گذران و تیره کننده عیش و شادمانی گذشتند؟ مگر نه این است که شما وارث آن ها بر جای آنان تکیه زدید، و در میان چیزهای بی ارزش قرار دارید که لب‌های انسان به نکوهش آن می‌جنبد؟ تا قدر آن ها را کوچک شمرده و برای همیشه یادشان فراموش گردد. پس در این نگرانی‌ها باید گفت: «َ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون». فساد آشکار شد، نه کسی باقی مانده که کار زشت را دگرگون کند، و نه کسی که از نافرمانی و معصیت باز دارد. شما با چنین وضعی می‌خواهید در خانه قدس الهی و جوار رحمت پروردگاری قرار گیرید؟ و عزیزترین دوستانش باشید؟ هرگز خدا را نسبت به بهشت جاویدانش نمی‌توان فریفت، و جز با عبادت، رضایت او را نمی‌توان به دست آورد.

نفرین بر آنان که امر به معروف می‌کنند و خود ترک می‌نمایند، و نهی از منکر دارند وخود مرتکب آن می‌شوند.⁽²⁾

توضیح

«الأثویاء» جمع «ثوی» به معنای مهمان است. و «مؤجلّون» یعنی: تا زمان مشخصی به شما مهلت داده شده است. «المدین» یعنی بدهکار. و «المقتضون» جمع «مقتضی» بر وزن اسم مفعول است.

[قوله عليه السلام: ] «أجل منقوص»: أي أجلكم أجل منقوص يوما بعد يوم، و لحظة فلحظة، و عملكم عمل محفوظ عند اللّه.

و الدائب: المجتهد ذو الجدّ و التعب. و «الكادح»: الساعي. و «أمكنت»: أي أمكنته، يقال: أمكنني الأمر أي سهل و تيسّر. و كابده مكابدة: أي قاساه و تحمّل المشاقّ فيه.

و ذكره في هذا المقام، إمّا لأنّ الغرض بيان ما سبق من إدبار الخير و إقبال الشرّ و عموم الضلال و مقاساة الفقراء بيان للأولين، فالخير و الشرّ يعمّان الدنيويّين و الأخرويّين. و إمّا لأنّ شيوع الفقر لمنع الحقوق الواجبة، أو المراد بمكابدة الفقر ترك الصبر عليه و هو أيضا من المنكرات.

[قوله عليه السلام: ] «بدّل نعمة اللّه»: أي الغني. أو ولايته عليه السلام. و التخصيص لشدّة إنكارهم لقوتهم أو الأعمّ. و الوفر: المال الكثير.

و قوله [عليه السلام]: «بحقّ اللّه» متعلّق ب [قوله: ] «البخل» أي يعدّ بخله بحقّ اللّه توفير المال و الزيادة فيه. و الوقر: ثقل الأذن.

«أين أحراركم»: أي الّذين أعتقوا من رقّ الشهوات. و التورّع. مبالغة في الورع. و التّنزّه: التباعد عن القبيح. و ظعن كمنع أي سار و ارتحل. و أنغص اللّه عليه العيش و نغّصه: كدّره و الحثالة: الرّدي‌ء من كل شي‌ء.

[قوله عليه السّلام]: «لا تلتقي بذمّهم»: أي إنّهم أحقر من أن يشتغل الإنسان بذمّهم؛ لأنّه لا بدّ من الذمّ من إطباق إحدي الشّفتين علي الأخري و «ذهابا» أي ترفّعا يقال: فلان ذهب بنفسه عن كذا، أي رفعها عنه.

«و لا زاجر مزدجر»: أي من يزجر غيره عن القبائح و تمتنع نفسه أيضا عنها.

[قوله] «في دار قدسه» أي الجنّة؛ لأنّ أهلها يقدّسونه تعالي و هم منزّهون

فرموده امام علیه السلام: «أجل منقوص» یعنی: اجل شما، اجلی است که هر روز و لحظه به لحظه کوتاه تر می شود و عمل شما، عملی است که در نزد خداوند محفوظ می ماند. «الدائب» یعنی: کوشایی که جدیت و تلاش دارد. «الکادح» یعنی: زحمتکش و تلاش گر. «أمکنت» یعنی: «أمکنته»، گفته می شود: «أمکننی الأمر» یعنی: آن کار برایم آسان و میسّر شد. و «کابده مکابدۀ» یعنی: رنج کشید و سختی آن را تحمل کرد.

هدف از ذکر آن در این مقام سخن، یا تبیین آنچه که پیش از آن ذکر شده، از جمله پشت کردن خوبی، و روی آوردن بدی، و فراگیر شدن گمراهی. و رنج کشیدن تهیدستان، بیانی برای پشت کردن خوبی، و روی آوردن بدی، است، پس خیر و شرّ امور دنیوی و اخروی را شامل می شود. و یا بدین جهت بوده که شایع شدن فقر، به دلیل ممانعت از پرداخت حقوق واجب بوده است. یا اینکه مقصود از «مکابدۀ الصبر» صبر نکردن بر فقر باشد که آن نیز از کارهای ناپسندیده است.

منظور از نعمت خدا در «بدّل نعمۀ الله» بی نیازی و ثروت، یا مقصود ولایت علی علیه السلام می باشد. و اختصاص یافتن اغنیا به جهت انکار شدید آن ها به خاطر داشتنِ قدرت یا به طور عام تر بوده است. و «الوفر» یعنی مال فراوان. فرموده امام علیه السلام: «بحقّ الله» متعلق به «البخل» است، یعنی: بخل ورزیدن در ادای حقوق الهی را فراوانی و فزونی مال و ثروت به شمار می آورید. و «الوقر» یعنی سنگینی گوش.

«این أحرارکم» یعنی کسانی که از بردگی شهوات آزاد شدند. «التورّع» مبالغه در ورع و پرهیزگاری است. و «التنزّه» یعنی دوری از زشتی ها. «ظعن» - بر وزن منع - یعنی حرکت کرد و کوچ کرد. «أنغص الله علیه العیش و نغّصه» یعنی: خداوند زندگی او را مکدر و ناخوشایند ساخت. «الحثالۀ» پست و بی ارزش هر چیزی است.

فرموده امام علیه السلام: «لا تلتقی بذمهم» یعنی: آنان پست تر و کوچک تر از آنند که انسان آنان را نکوهش کند، زیرا در نکوهش کردن می بایست لب ها را بر یکدیگر ببندیم. «ذهاباً» یعنی «ترفعاً» گفته می شود: «فلان ذهب بنفسه عن کذا» یعنی: فلانی خود را از آن کار دور کرد. «و لا زواجر مزدجر» یعنی: کسی که دیگران را از زشتی ها بازمی دارد و خود نیز از آن دوری می گزیند.

فرموده امام: «فی دار قدسه» یعنی: بهشت. زیرا اهل بهشت خداوند را تقدیس می کنند و خود نیز

عن العيوب. و مجاورة اللّه: سكون تلك الدّار المنسوبة إليه سبحانه تشريفا. و قربه: مجاورة رحمته.

«هيهات»: أي بعد ما تريدون. «لا يخدع اللّه عن جنّته» أي: لا يمكن أخذها منه تعالي بالخديعة. و المرضاة: الرّضا.

و آخر الكلام يدلّ علي اشتراط الأمر بالمعروف و النّهي عن المنكر بالعمل بهما، و سيأتي الكلام فيه في محلّه إن شاء اللّه. و لعلّ غرضه عليه السّلام التّعريض بالسابقين الغاصبين.

«941»

⁽¹⁾نَهْجٌ: [وَ] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَرْسَلَهُ دَاعِياً إِلَي الْحَقِّ، وَ شَاهِداً عَلَي الْخَلْقِ فَبَلَّغَ رِسَالاتِ رَبِّهِ غَيْرَ وَانٍ وَ لَا مُقَصِّرٍ، وَ جَاهَدَ فِي اللَّهِ أَعْدَاءَهُ غَيْرَ وَاهِنٍ وَ لَا مُعَذِّرٍ، [فَهُوَ] إِمَامُ مَنِ اتَّقَي، وَ بَصَرُ مَنِ اهْتَدَي. [وَ] مِنْهَا:

وَ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِمَّا طُوِيَ عَنْكُمْ غَيْبُهُ، إِذاً لَخَرَجْتُمْ إِلَي الصُّعُدَاتِ تَبْكُونَ عَلَي أَعْمَالِكُمْ، وَ تَلْتَدِمُونَ عَلَي أَنْفُسِكُمْ، وَ لَتَرَكْتُمْ أَمْوَالَكُمْ لَا حَارِسَ لَهَا وَ لَا خَالِفَ عَلَيْهَا وَ لَهَمَّتْ كُلَّ امْرِئٍ مِنْكُمْ نَفْسُهُ لَا يَلْتَفِتُ إِلَي غَيْرِهَا. وَ لَكِنَّكُمْ نَسِيتُمْ مَا ذُكِّرْتُمْ، وَ أَمِنْتُمْ مَا حُذِّرْتُمْ، فَتَاهَ عَنْكُمْ رَأْيُكُمْ وَ تَشَتَّتَ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ.

لَوَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ فَرَّقَ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ، وَ أَلْحَقَنِي بِمَنْ هُوَ أَحَقُّ بِي مِنْكُمْ، قَوْمٌ وَ اللَّهِ مَيَامِينُ الرَّأْيِ، مَرَاجِيحُ الْحِلْمِ، مَقَاوِيلُ بِالْحَقِّ، مَتَارِيكُ لِلْبَغْيِ مَضَوْا قُدُماً عَلَي الطَّرِيقَةِ، وَ أَوْجَفُوا عَلَي الْمَحَجَّةِ، فَظَفِرُوا بِالْعُقْبَي الدَّائِمَةِ وَ الْكَرَامَةِ الْبَارِدَةِ.

أَمَا وَ اللَّهِ لَيُسَلَّطَنَّ عَلَيْكُمْ غُلَامُ ثَقِيفٍ، الذَّيَّالُ الْمَيَّالُ، يَأْكُلُ خَضِرَتَكُمْ، وَ يُذِيبُ شَحْمَتَكُمْ، إِيهٍ أَبَا وَذَحَةَ!.

از عیب ها پاک و منزه هستند. «مجاورۀ الله» یعنی: سکونت در آن سرایی که منسوب به خداوند است از روی تشرّف و ارجمندی مقام. «قربه» یعنی در جوار رحمت الهی. «هیهات» یعنی: دور است آنچه شما می خواهید. «لا یخدع الله عن جنّته» یعنی: نمی توان با نیرنگ و فریب بهشت خداوند را بدست آورد. «المرضاۀ» یعنی: خشنودی. پایان سخن امام بر این دلالت دارد که شرطر در امر به معروف و نهی از منکر، عمل بدان ها است. که بعدا در جای مناسب آن - إن شاء الله - بیان خواهد شد و شاید مقصود امام علیه السلام، گوشه زدن به خلفای غاصب گذشته باشد.

روایت 941

نهج البلاغۀ: خداوند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را فرستاد تا دعوت کننده به حق، و گواه اعمال خلق باشد. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بدون سستی و کوتاهی، رسالت پروردگارش را رسانید، و در راه خدا با دشمنانش بدون عذر تراشی جنگید. پیامبر پیشوای پرهیزکاران، و روشنی بخش چشم هدایت شدگان است.

و از همین خطبه است:

اگر شما همانند من از آنچه بر شما پنهان است با خبر بودید، از خانه‌ها کوچ می‌کردید، در بیابان‌ها سرگردان می‌شدید، و بر کردارتان اشک می‌ریختید. و چونان زنان مصیبت دیده بر سر و سینه می‌زدید. سرمایه خود را بدون نگهبان و جانشین رها می‌کردید و هر کدام از شما تنها به کار خود می‌پرداختید، و به دیگری توجّهی نداشتید. افسوس، آنچه را به شما تذّکر دادند فراموش کردید، و از آنچه شما را ترساندند، ایمن گشتید! گویا عقل از سرتان پریده، و کارهای شما آشفته شده است.

به خدا سوگند، دوست داشتم که خدا میان من و شما جدایی اندازد، و مرا به کسی که نسبت به من سزاوارتر است ملحق فرماید. به خدا سوگند، آنان مردمی بودند، نیک اندیش، ترجیح دهنده بردباری، گویندگان حق، و ترک کنندگان ستم. پیش از ما به راه راست قدم گذاشته و شتابان رفتند و در به دست آوردن زندگی جاویدان آخرت و کرامت گوارا، پیروز شدند. آگاه باشید، به خدا سوگند پسرکی از طایفه ثقیف (حجّاج بن یوسف) بر شما مسلّط می‌گردد که هوسباز و گردن کش و ستمگر است، سبزه زارهای اموال و داراییها شما را می‌چرد و چربی شما را آب می‌کند. بیاور آنچه داری ای أبا و ذحة!⁽²⁾

قال السّيّد رحمه اللّه: الوذحة: الخنفساء، و هذا القول يومئ به إلي الحجاج و له مع الوذحة حديث ليس هذا موضع ذكره.

توضيح

الواني: الفاتر الكال. و الواهن: الضّعيف. و المعذّر: الذي يعتذر من تقصيره من غير عذر كما قال تعالي: «وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ» [90 التّوبة: 9].

[قوله عليه السلام: ] «مما طوي عنكم» أي كتم و أخفي. و قال [ابن الأثير] في [مادّة «صعد» من كتاب] النهاية: [و] فيه: «إيّاكم و القعود بالصعدات»: هي الطرق، و هي جمع صعد و صعد: جمع صعيد كطريق و طرق و طرقات.

و قيل: جمع صعدة كظلمة، و هي فناء باب الدّار و ممّر النّاس بين يديه. و منه الحديث: «و لخرجتم إلي الصّعدات تجأرون إلي اللّه».

و قال ابن أبي الحديد: الصعيد: التراب. و يقال وجه الأرض. و الجمع: صعد و صعدات.

و [قال الفيروزآبادي] في القاموس: الصعيد: التراب أو وجه الأرض، و الجمع: صعد و صعدات، و الطريق، و منه: «إيّاكم و القعود بالصّعدات». و القبر. انتهي.

فالمعني: خرجتم عن البيوت و تركتم الاستراحة و الجلوس علي الفرش، للقلق و الانزعاج، و جلستم في الطّريق أو علي التراب أو لازمتم القبور.

و الالتدام: ضرب النّساء وجوههنّ في النّياحة.

قوله عليه السلام: «و لا خالف»: أي و لا مستخلف عليها.

قوله عليه السلام: «و لهمّت» قال ابن أبي الحديد: أي أذابته و أنحلته من [قولهم: ] هممت الشحم: أي أذبته.

سید رضی رحمه الله گوید: وذحه، نوعی سوسک است، چون ماجرایی با حجّاج دارد، او را «ابو وذحه» خطاب فرمود، که اینجا جای آوردن آن نیست.

توضیح

«الوانی» یعنی: سست و خسته. و «الواهن» یعنی: ضعیف. و «المعذّر» کسی است که بی هیچ بهانه ای برای کوتاهی اش عذر می آورد. همانگونه که خداوند می فرماید: «وَجَاء الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ»⁽¹⁾{و عذرخواهان بادیه‌نشین [نزد تو] آمدند.}

فرموده امام علیه السلام: «مما طوی عنکم» یعنی آنچه از شما پنهان و پوشیده مانده است. و ابن اثیر در ماده «صعد» در النهایۀ گوید: و در آن آمده است: «و ایاکم و القعود بالصعدات» یعنی: راه ها. و آن جمع «صُعُد» است و «صُعُد» جمع صعید است مانند طریق و طرق و طرقات. و گفته شده: جمع «صعدۀ» بر وزن ظلمۀ است. و آن حیات درِ خانه، و محل عبور مردم در مقابل آن است. و از این کلمه، این حدیث آمده است: «و لخرجتم الی الصعدات تجأورن الی الله» یعنی: بر بلندی ها رفته و به پیشگاه خداوند تضرع می کنید.

ابن ابی الحدید گوید: «الصعید» به معنای خاک است و به سطح زمین گفته می شود، و جمع آن صُعُد و صُعُدات است.

فیروزآبادی در قاموس گوید: «الصعید» به معنای خاک یا سطح زمین است. و جمع آن صُعُد و صُعُدات است و و از این کلمه آمده است: «ایاکم و القعود بالصعدات» و به معنای قبر نیز می باشد. پایان سخن. پس معنی اینگونه است: از خانه ها بیرون آمدید و استراحت و نشستن بر بستر را رها کردید به خاطر اینک نگران و سرگردان بودید، و در راه ها و بر روی خاک نشستید و یا ملازم قبرها شدید. «الإلتدام» سیلی زدن زنان بر صورتشان در هنگام نوحه و گریه است.

«و لا خالف» یعنی جانشنی ندارد. درباره این فرموده امام علیه السلام «ولهمّت» ابن ابی الحدید گوید: یعنی: او را ذوب و لاغر و ناتوان کرد، که از این سخنشان است که گویند: «هممت الشحم» هرگاه روغن و چربی را ذوب کنی.

و يروي «و لأهمّت» و هو أصحّ من [قولهم: ] أهمّني الأمر: أي أحزنني.

و فيه نظر: لأنّ «همّ» أيضا يكون بمعني «أهمّ». قال [الفيروزآبادي] في القاموس: همّه الأمر همّا: حزنه، كأهمّه فاهتمّ انتهي. و [كلمة] «كلّ» منصوب علي المفعولية و الفاعل [لفظة]: «نفسه». و يقال: تاه فلان يتيه، إذا تحيّر و ضلّ. و تاه يتوه أي هلك و اضطرب عقله. و تشتّت: أي تفرّق.

و المراد بمن هو أحقّ به عليه السّلام [هو] رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله، و حمزة و جعفر، و من لم يفارق الحق من الصحابة.

و المراجيح: الحكماء. و قال الجوهري: راجحته فرجحته: أي كنت أرزن منه، و منه قوم مراجيح الحلم. انتهي.

و المقاويل: جمع مقوال: أي حسن القول أو كثيره. و المتاريك: جمع متراك أي كثير الترك.

قوله عليه السلام: «مضوا قدما» بالضمّ و بضمّتين: أي متقدّمين لا ينثنون. و «أوجفوا»: أي أسرعوا. و «الكرامة الباردة»: [هي] الّتي ليس فيها حرّ تعب، و لا مشقّة حرب.

و «الذّيال»: هو الذي يجرّ ذيله علي الأرض تبخترا، يقال: ذال فلان و تذيّل: أي تبختر. و «الميّال»: الظّالم.

قوله عليه السلام: «يأكل خضرتكم»: أي يستأصل أموالكم. و «الخضرة» بفتح الخاء و كسر الضاد: الزرع و البقلة الخضراء و الغصن. و إذابة الشحمة مثله كما قيل: و المراد تعذيب الأبدان.

قوله عليه السّلام: «إيه أبا وذحة»: إيه: كلمة استزادة أي زد و هات.

و قال ابن أبي الحديد في قول السيّد «الوذحة الخنفساء»:

و به صورت «و لأهمّت» روایت شده که آن درست تر است و از این سخنشان است که گویند: «أهمّنی الأمر» یعنی: آن کار مرا اندوهگین کرد. و در آن جای بحث است؛ زیرا «همّ» نیز به معنای «أهمّ» است. فیروزآبادی در قاموس گوید: «همّه الامر همّاً» مانند «أهمّه الأمر فاهتمّ». پایان سخن. و اعراب کلمه «کلّ» منصوب به عنوان مفعول است و فاعل، کلمه «نفسه» است. و گفته می شود: «تاه فلان یتیه» هرگاه سرگردان و گمراه شود. و «تاه یتوه» یعنی هلاک شد و عقلش پریشان شد. و «تشتّت» یعنی: متفرق و پراکنده شد.

مقصود از کسانی که برای امام علیه السلام شایسته تر بودند، رسول خدا صلی الله علیه و آله، حمزه، جعفر و آن دسته از صحابه پیامبر بودند که از راه حقّ جدا نشدند. «المراجیح» یعنی: قاضی و داوران. جوهری گوید: «راجحته فرجحته» یعنی: من از او حکیم تر و داناتر هستم. و از همین کلمه گویند: «مراجیع الحلم». پایان سخن .

«المقاویل» جمع مقوال، یعنی: نیکو گفتار یا پرحرف. «المتاریک» جمع متراک، یعنی: بسیار ترک کننده. فرموده امام علیه السلام: «مضوا قدماً» یعنی: شتافتند. «الکرامۀ الباردۀ» چیزی است که سوز خستگی و سختی جنگ در آن نباشد. «الذیال» کسی است که دامنش را خرامان و با غرور بر روی زمین می کشد. گفته می شود: «ذال فلان و تذیّل» یعنی: خرامید. و «المیّال» یعنی: ستمگر. «یأکل خضرتکم» یعنی: اموال شما را ریشه کن می کند. «الخضرۀ» با فتحه خاء و کسره ضاد: کِشت و گیاه سبز، و شاخه درخت است. «اذابۀ الشحمۀ» مانند آن پیش تر بیان شد، و مقصود، شکنجه بدن ها است. فرموده امام علیه السلام: «إیه ابا وذحۀ» «إیه» کلمه ای برای طلب زیادت است یعنی، بیفزای و بیاور.

و ابن ابی الحدید درباره کلام سیّد رضی «الوذحۀ الخنفساء» گوید:

این عبارت را از هیچ کدام از بزرگان لغت

أقول: لم أسمع هذا من شيخ من أهل اللّغة، و لا وجدته في كتاب من كتب اللّغة، و المشهور أنّ الوذح [هو] ما يتعلّق بأذناب الشّاة من أبعارها فيجفّ.

ثمّ إنّ المفسّرين بعد الرضي رضي اللّه عنه قالوا في قصّة هذا الخنفساء وجوها:

منها أنّ الحجّاج رأي خنفساء تدبّ إلي مصلّاه فطردها، فعادت، ثمّ طردها فعادت، فأخذها بيده فقرصته قرصا، ورمت يده منه ورما كانت فيه حتفه. قتله اللّه تعالي بأهون خلقه، كما قتل نمرود بن كنعان بالبقّة.

و منها أنّ الحجاج كان إذا رأي خنفساء، يأمر بإبعادها و يقول: هذه وذحة من وذح الشيطان، تشبيها بالبعرة المعلّقة بذنب الشاة.

و منها أنّه قد رأي خنفساوات مجتمعات، فقال: وا عجبا! لمن يقول: إنّ اللّه خلق هذه. قيل: فمن خلقها أيّها الأمير! قال: الشّيطان، إنّ ربكم لأعظم شأنا من أن يخلق هذه الوذح. قالوا: فجمعها علي «فعل» كبدنة و بدن، فنقل قوله هذا إلي الفقهاء في عصره فأكفروه.

و منها: أنّ الحجّاج كان مثفارا: أي ذا أبنة، و كان يمسك الخنفساء حيّة ليشفي بحركتها في الموضع حكاكه. و قالوا: و لا يكون صاحب هذا الدّاء إلّا شانئا مبغضا لأهل البيت عليهم السلام. قالوا: و لسنا نقول كلّ مبغض فيه هذا الدّاء، بل [نقول: ] كلّ من فيه هذا الدّاء فهو مبغض.

قالوا: و قد روي أبو عمر الزاهد و لم يكن من رجال الشيعة في أماليه و أحاديثه عن السّياري، عن أبي خزيمة الكاتب قال: ما فتّشنا أحدا فيه هذا الداء، إلّا وجدناه ناصبيا.

قَالَ أَبُو عُمَرَ: وَ أَخْبَرَنِي الْعَطَّافِيُّ عَنْ رِجَالِهِ، قَالُوا: سُئِلَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ

نشنیده ام و در هیچ یک از کتاب های لغت نیافتم. و قول مشهور این است که «الوذح» پشکلی است که به دنبه گوسفند آویزان می شود و خشک می شود. و مفسران بعد از رضی درباره داستان این سوسک چند وجه و روایت را ذکر کرده اند:

یکی از این روایت ها این است که: حجاج سوسکی را دید که به محل اقامه نمازش می خزد. پس آن را دور کرد، سوسک دوباره برگشت و حجاج آن را دور کرد. سوسک دوباره برگشت، پس حجاج آن را با دستش گرفت. سوسک دست او را به شدت گاز گرفت که در نتیجه آن دستش به شدت ورم کرد و موجب مرگ او شد. خداوند با ناچیزترین مخلوقاتش او را کُشت همانگونه که نمرود بن کنعان را با پشه کُشت.

و یکی دیگر از این روایت ها این است که: حجاج هرگاه سوسکی را می دید دستور می داد آن را دور کنند و می گفت: این پشکلی از پشکل های شیطان است به جهت تشبیه به پشکلی که به دنبه گوسفند می چسبد.

و یکی دیگر از این روایت ها این است که: حجاج چند سوسک را یک جا دید. پس گفت: در شگفتم از کسی که می گوید: خداوند این ها را آفریده است. گفتند: ای امیر پس چه کسی این ها را آفریده است؟ گفت: شیطان. به راستی که پروردگارتان والاتر از آن است که این پشکل را بیافریند. گویند: جمع این کلمه بر وزن «فُعل» - مانند بدنۀ و بُدن - است. این گفته حجاج به فقهای عصرش رسید، پس او را تکفیر کردند.

و یکی دیگر از این روایت ها این است که: حجاج ابنه بود (در مقعدش غده داشت) و او سوسک را زنده می گرفت تا با حرکت در موضع خارش آرامش پیدا کند. گویند: کسی این بیماری را نمی گیرد مگر اینکه نسبت به اهل بیت علیهم السلام کینه توز باشد. گویند: ما نمی گوییم هر کینه توزی این درد و بیماری را دارد بلکه می گوییم: هر کسی این درد را داشته باشد، نسبت به اهل بیت کینه توز است.

گویند: ابوعمر بن زاهد - او از شیعیان نبود - در نوشته ها و احادیثش به نقل از سیاری از ابی حزیمه کاتب روایت می کند که گوید: کسی را را بررسی نکردیم که این درد را داشته باشد، مگر اینکه او ناصبی بود.

ابوعمر گوید: عطافی از راویانش برای من نقل کرد که گوند: از امام

الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ هَذَا الصِّنْفِ مِنَ النَّاسِ، فَقَالَ لَهُمْ: رَحِمٌ مَنْكُوسَةٌ، يُؤْتَي وَ لَا يَأْتِي. وَ مَا كَانَتْ هَذِهِ الْخَصْلَةُ فِي وَلِيِّ اللَّهِ تَعَالَي أَبَداً قَطُّ، وَ لَا تَكُونُ أَبَداً وَ إِنَّمَا كَانَتْ فِي الْفُسَّاقِ وَ الْكُفَّارِ وَ النَّاصِبِ لِلطَّاهِرِينَ.

و كان أبو جهل بن هشام المخزومي من القوم، و كان أشدّ الناس عداوة لرسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله. قالوا: و لذلك قال له عتبة بن ربيعة يوم بدر: يا مصفّر استه. [ثم قال ابن أبي الحديد: ] و يغلب علي ظنّي أنّه [عليه السلام أراد] معني آخر، و ذلك أنّ عادة العرب أن تكنّي الإنسان إذا أرادت تعظيمه بما هو مظنّة التّعظيم، و إذا أرادت تحقيره [كنّته] بما يستحقر و يستهان به، كقولهم في كنية يزيد بن معاوية لعنه اللّه: أبو زنّة، يعنون القرد. و كقولهم في كنية سعيد بن حفص البخاري المحدّث: أبو الفأر. و كقولهم للطفيلي: أبو لقمة. و كقولهم لعبد الملك: أبو الذبّان لبخره. و كقول ابن بسّام لبعض الرؤساء:

فأنت لعمري أبو جعفر *** و لكنّنا نحذف الفاء منه

و قال أيضا:

لئيم درن الثوب *** نظيف القصب و القدر

أبو النتن أبو الدفر *** أبو البعر أبو الجعر

فلنجاسته بالذّنوب و المعاصي، كنّاه أمير المؤمنين عليه السلام أبا وذحة.

و يمكن أن يكنّيه بذلك لدمامته في نفسه، و حقارة منظره، و تشويه خلقته، فإنّه كان دميما قصيرا سخيفا، أخفش العينين معوّج الساقين قصير الساعدين، مجدور الوجه أصلع الرأس، فكنّاه بأحقر الأشياء و هو البعرة.

و قد روي قوم [هذه اللّفظة بصيغة أخري، قالوا]: «إيه أبا ودجة» قالوا: [هي] واحدة الأوداج كنّاه بذلك؛ لأنّه كان قتّالا يقطع الأوداج بالسيف.

و رواه قوم «أبا وحرة» [بالراء المهملة] و هي دويبة تشبه الحرباء قصير الظهر، شبّهه بها.

صادق علیه السلام درباره این دسته از مردم سوال شد. امام به آنان فرمود: رحم وارونه است به آن درمی آمیزند و او در نمی آمیزد(مفعول واقع شود) و این خصلت هرگز در ولیّ خدا عارض نبوده و هرگز نخواهد بود و تنها در میان فاسقان و کافران و ناصبیان (دشمنان اهل بیت) هست.

ابوجهل بن هشام مخزومی از آن قوم بود و دشمن ترین افراد نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. گویند: به این سبب عتبۀ بن ربیعه در روز بدر به او گفت: ای کسی که از پایینش باد بیرون می آید. سپس ابن ابی الحدید گوید: به گمان من مقصود امام علیه السلام چیز دیگری بوده است. زیرا عادت عرب ها بر این بود که هرگاه قصد بزرگ جلوه دادن کسی را داشتند، با چیزی که جایگاه تعظیم و تمجید داشت، از او کنایه می آوردند و هرگاه قصد تحقیر کسی را داشتند، با چیزی که او را تحقیر و خوار می کرد کنایه می آوردند. مانند سخن آنان در کُنیه یزید بن معاویه لعنه الله: «ابوزنّۀ» مقصودشان شپش بود. و مانند سخنشان در کنیه سعید بن حفص بخاری محدث: ابوالفار. و سخنشان درباره طفیلی: ابولقمه. و سخنشان درباره عبدالملک بن مروان: ابوالذبّان به خاطر بوی بد دهانش. و مانند گفته ابن بسّام درباره برخی روساء: - به جانم سوگند تو ابوجعفر هستی، اما ما فاء را از آن حذف می کنیم.

و نیز گفته است:

پس امیرالمؤمنین علیه السلام از حجاج به خاطر نجاستش به معاصی با «ابا وذحۀ» کنایه آورده است. ممکن است به خاطر زشتی قیافه و بدشکلی ظاهر و زشتی آفرینش او با این کنیه نامگذاری شده باشد. زیرا او زشت روی، کوتوله، با چشم هایی تنگ و ساق هایی کج و ساعدهایی کوتاه، صورتی لاغر و آبله گونه و سری کچل بود. پس امام با بی ارزش ترین چیزها که پشکل است از او کنایه آورده است.

و گروهی این لفظ را با صیغه دیگری روایت کرده اند و گفته اند: «إیه ابا ودجۀ» گفتند: آن مفردِ «أوداج» است که امام او را بدین اسم نام نهاده زیرا او بسیار خونریز بود و با شمشیر رگ گردن ها قطع می کرد.

و گروهی دیگر به صورت «أبا وحرۀ» با راء مهمله روایت کرده است. و آن جنبنده کوچکی شبیه آفتاب پرست با کمر کوتاه است. امام او را بدان تشبیه کرده است.

[ثمّ قال ابن أبي الحديد: ] و هذا و ما قبله ضعيف ⁽¹⁾.

و أقول: الذبّان بكسر الذال و تشديد الباء جمع الذباب، و من عادته أن يجلس علي المنتن. و القعب بالفتح-: القدح الضخم. و الدفر بالمهملة ثم الفاء-: النتن و الذلّ. و بالقاف مصدر دقر كفرح، إذا امتلأ من الطعام. و الجعفر [الجعر] بالفتح-: ما يبس من العذرة في المعجز: أي الدّبر.

«942»

⁽²⁾نَهْجٌ: [وَ] مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ قَدْ جَمَعَ النَّاسَ وَ حَضَّهُمْ عَلَي الْجِهَادِ، فَسَكَتُوا مَلِيّاً، فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا بَالُكُمْ! أَ مُخْرَسُونَ أَنْتُمْ! فَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمْ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ سِرْتَ سِرْنَا مَعَكَ! فَقَالَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ]: مَا بَالُكُمْ- لَا سُدِّدْتُمْ لِرُشْدٍ وَ لَا هُدِيتُمْ لِقَصْدٍ؟ أَ فِي مِثْلِ هَذَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَخْرُجَ! وَ إِنَّمَا يَخْرُجُ فِي مِثْلِ هَذَا رَجُلٌ مِمَّنْ أَرْضَاهُ مِنْ شُجْعَانِكُمْ وَ ذَوِي بَأْسِكُمْ، وَ لَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدَعَ الْجُنْدَ وَ الْمِصْرَ وَ بَيْتَ الْمَالِ وَ جِبَايَةَ الْخَرَاجِ وَ الْقَضَاءَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَ النَّظَرَ فِي حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ [الْمُطَالِبِينَ «خ ل»] ثُمَّ أَخْرُجَ فِي كَتِيبَةٍ أَتْبَعُ أُخْرَي، أَتَقَلْقَلُ تَقَلْقُلَ الْقِدْحِ فِي الْجَفِيرِ الْفَارِغِ، وَ إِنَّمَا أَنَا قُطْبُ الرَّحَي تَدُورُ عَلَيَّ، وَ أَنَا بِمَكَانِي، فَإِذَا فَارَقْتُهُ اسْتَحَارَ مَدَارُهَا، وَ اضْطَرَبَ ثِفَالُهَا، هَذَا لَعَمْرُ اللَّهِ الرَّأْيُ السُّوءُ.

وَ اللَّهِ لَوْ لَا رَجَائِي الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِي الْعَدُوَّ لَوْ قَدْ حُمَّ لِي لِقَاؤُهُ لَقَرَّبْتُ رِكَابِي، ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْكُمْ فَلَا أَطْلُبُكُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَ شَمَالٌ. [طَعَّانِينَ عَيَّابِينَ حَيَّادِينَ رَوَّاغِينَ] . إِنَّهُ لَا غَنَاءَ فِي كَثْرَةِ عَدَدِكُمْ مَعَ قِلَّةِ اجْتِمَاعِ قُلُوبِكُمْ.

سپس ابن ابی الحدید گوید: این مطلب و ما قبل آن ضعیف است.⁽³⁾

مؤلف: «الذبّان» با کسره ذال و تشدید باء جمع «الذباب» (مگس) است که عادت دارد بر چیزهای گندیده بنشیند. «القعب» - با فتحه - کاسه بزرگ است. «الدفر» - با دال مهمله و فاء - گندیدگی و خواری است. و با قاف مصدر «دقر» - بر وزن فرح - زمانی است که از خوراک پرُ شود. «الجعر» - با فتحه - پوسته ای که در عقب (معقد) انسان خشک می شود .

روایت 942

نهج البلاغه: از سخنان امام علیه السلام درحالی که مردم را گرد آورد و آنان را برای جهاد تشویق کرد. مردم همگی سکوت کردند. پس امام علیه السلام فرمود:

شما را چه شده، آیا لال هستید؟ گروهی گفتند ای امیر المؤمنین، اگر تو حرکت کنی با تو حرکت می‌کنیم. امام علیه السلام فرمود: شما را چه می‌شود؟ هرگز ره رستگاری نپویید! و به راه عدل هدایت نگردید! آیا در چنین شرایطی سزاوار است که من از شهر خارج شوم؟ هم اکنون باید مردی از شما که من از شجاعت و دلاوری او راضی و به او اطمینان داشته باشم، به سوی دشمن کوچ کند. و برای من سزاوار نیست که لشکر و شهر و بیت المال و جمع آوری خراج و قضاوت بین مسلمانان، و گرفتن حقوق درخواست کنندگان را رها سازم، آنگاه با دسته‌ای بیرون روم، و به دنبال دسته‌ای به راه افتم، و چونان تیر نتراشیده در جعبه‌ای خالی به این سو و آن سو سرگردان شوم! من چونان محور سنگ آسیاب، باید بر جای خود استوار بمانم تا همه امور کشور، پیرامون من و به وسیله من به گردش در آید، اگر من از محور خود دور شوم مدار آن بلرزد و سنگ زیرین آن فرو ریزد! به حقّ خدا سوگند که این پیشنهاد بدی است!

به خدا سوگند! اگر امید من به شهادت هنگام ملاقات دشمن نبود، پای در رکاب کرده از میان شما می‌رفتم، و شما را نمی‌طلبیدم چندان که باد شمال و جنوب می‌وزد، زیرا شما بسیار طعنه زن، عیب جو، رویگردان از حق، و پر مکر و حیله‌اید. ما دام که افکار شما پراکنده است فراوانی تعداد شما سودی ندارد،

لَقَدْ حَمَلْتُكُمْ عَلَي الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ الَّتِي لَا يَهْلِكُ عَلَيْهَا إِلَّا هَالِكٌ، مَنِ اسْتَقَامَ فَإِلَي الْجَنَّةِ وَ مَنْ زَلَّ فَإِلَي النَّارِ.

بيان

قال ابن أبي الحديد: [و هذا كلام] قاله [أمير المؤمنين] عليه السّلام، في بعض غارات أهل الشام علي أطراف العراق، عند انقضاء أمر صفّين و النّهروان.

قوله: «مليّا»: أي ساعة طويلة. [و] قوله عليه السّلام: «لا سددتم» بالتخفيف و التشديد: دعاء عليهم بعدم السداد و الاستقامة لما فيه رشدهم و صلاحهم. و القصد من الأمور: المعتدل الذي لا يميل إلي أحد طرفي الإفراط و التفريط.

و الشّجعاء: جمع شجيع. و في بعض النسخ: «شجعانكم» و هو بالضمّ و الكسر: جمع شجاع. و البأس: الشجاعة. و الكتيبة: القطعة العظيمة من الجيش. و التقلقل: التحرّك. و القدح بالكسر-: السهم. و الجفير: الكنانة. و قيل: وعاء السهام أوسع من الكنانة.

و الغرض [من هذا] التشبيه، في اضطراب الحال و الانفصال عن الجنود و الأعوان، بالقدح الذي لا يكون حوله قداح تمنعه من التقلقل و لا يستقرّ في مكانه.

«و استحار مدارها»: أي اضطرب. و المدار هنا مصدر. كذا ذكره ابن أبي الحديد، و لم نجده بهذا المعني في اللّغة. [و] قال الجوهري: المستحير: سحاب ثقيل متردّد ليس له ريح تسوقه. فالأنسب أن يكون [كلامه عليه السلام] كناية عن الوقوف عن الحركة.

و الثفال: الجلد الذي يوضع عليه الرحي؛ ليسقط عليه الدقيق و يسمّي

من شما را به راه روشنی بردم که جز هلاک خواهان، هلاک نگردند، آن کس که استقامت کرد به سوی بهشت شتافت و آن کس که لغزید در آتش سرنگون شد.⁽¹⁾

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: این سخنانی است که امیرالمؤمنین علی علیه السلام در یکی از حمله های شامیان بر اطراف عراق پس از پایان جنگ صفین و نهروان ایراد فرمود .

فرموده ایشان «ملیّا» یعنی: مدت طولانی. و فرموده امام علیه السلام: «لا سددتم» با تخفیف و تشدید: دعا و نفرین آنان است به عدم درستی و استقامت به آنچه هدایت و منفعتشان در آن است. «القصد من الامور» یعنی کارهای میانه ای که به افراط و تفریط نمی گراید.

«الشجعاء» جمع «شجیع» است. و در برخی نسخه ها به صورت «شجعانکم» آمده است که آن با ضمه و کسره جمع «شجاع» است. و «البأس» یعنی دلاوری و شجاعت. و «الکتیبۀ» یعنی بخش بزرگی از سپاه. «التقلقل» یعنی: تحرک. و «القِدح» با کسره، یعنی: تیر. «الجفیر» یعنی تیردان. و گویند: ظرف تیرها از کنانه (تیردان) جا دارتر است.

مقصود از این تشبیه، پریشانی حال و جدایی از سپاهیان و یاران است به تیری که در اطراف آن تیرهایی نیست که آن را از تحرک بازدارد و در مکانش جای نمی گیرد.

«استحار مدارها» یعنی: پریشان و مضطرب شد. و «المدار» در اینجا مصدر است. همین گونه ابن ابی الحدید آن را ذکر کرده است. و من آن را با این معنی در لغت عربی نیافتم. و جوهری گوید: «المستحیر» ابری سنگین در آمد و شد است که بادی ندارد تا آن را به حرکت درآورد. پس مناسب تر این است که کلام امام علیه السلام کنایه از باز ایستادن از حرکت باشد. «الثفال» پوستی است که آسیاب را بر آن می نهند تا آرد بر آن بریزد.

الحجر الأسفل من حجري الرحي أيضا ثفالا، و لعلّه أنسب.

قوله عليه السلام: «لو قد حمّ لي» علي [بناء] المجهول: أي قضي و قدّر. و الركاب: الإبل التي يسار عليها. و شخوص المسافر: خروجه. و الاختلاف: التردّد. و يحتمل [أيضا] المخالفة. و الغناء بالفتح و المدّ: النفع.

[قوله عليه السلام: ] «لا يهلك عليها»: أي كائنا عليها أو سببها. و الطريق يذكّر و يؤنّث. [و قوله: ] «من استقام»: أي اعتزل و لزم الطريق الواضح. «و من زلّ»: أي زلق و عدل عن الطريق.

«943»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِي دَهْرٍ عَنُودٍ، وَ زَمَنٍ شَدِيدٍ، يُعَدُّ فِيهِ الْمُحْسِنُ مُسِيئاً، وَ يَزْدَادُ الظَّالِمُ فِيهِ عُتُوّاً، لَا نَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا، وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا، وَ لَا نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّي تَحُلَّ بِنَا، فَالنَّاسُ عَلَي أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ:

مِنْهُمْ مَنْ لَا يَمْنَعُهُ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ، إِلَّا مَهَانَةُ نَفْسِهِ وَ كَلَالَةُ حَدِّهِ وَ نَضِيضُ وَفْرِهِ.

وَ مِنْهُمُ الْمُصْلِتُ بِسَيْفِهِ وَ الْمُعْلِنُ بِشَرِّهِ [بِسِرِّهِ «خ»] وَ الْمُجْلِبُ بِخَيْلِهِ وَ رَجِلِهِ، قَدْ أَشْرَطَ نَفْسَهُ وَ أَوْبَقَ دِينَهُ لِحُطَامٍ يَنْتَهِزُهُ، أَوْ مِقْنَبٍ يَقُودُهُ، أَوْ مِنْبَرٍ يَفْرَعُهُ، وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَي الدُّنْيَا لِنَفْسِكَ ثَمَناً، وَ مِمَّا لَكَ عِنْدَ اللَّهِ عِوَضاً.

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَطْلُبُ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ، وَ لَا يَطْلُبُ الْآخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْيَا. قَدْ طَأْمَنَ مِنْ شَخْصِهِ، وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ، وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ، وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلْأَمَانَةِ، وَ اتَّخَذَ سِتْرَ اللَّهِ ذَرِيعَةً إِلَي الْمَعْصِيَةِ.

وَ مِنْهُمْ مَنْ أَقْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْكِ ضُئُولَةُ نَفْسِهِ، وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ، فَقَصَرَتْهُ

پایین ترین سنگ از سنگ های آسیاب را نیز «ثفال» می گویند و شاید به این معنا مناسب تر باشد.

فرموده امام علیه السلام: «لو قد حمّ» با صیغه مجهول یعنی: انجام و مقدر شد. «الرکاب» شترانی هستند که بر آن سوار شوند. و «شخوص المسافر» یعنی: بیرون رفتن و رهسپار شدن مسافر. و «الاختلاف» یعنی: رفت و آمد. و ممکن است معنای مخالفت نیز داشته باشد. و «الغناء» با فتحه و مدّ یعنی: منفعت.

فرموده امام علیه السلام: «لا یهلک علیها» یعنی با وجود آن یا به سبب آن هلاک نمی شود. و «الطریق» به صورت مذکر و مؤنث می آید. و فرموده ایشان: «من استقام» یعنی: عزلت گزیند و ملازم راهِ آشکار شود. «و من زلّ» یعنی بلغزد و از راه حق عدول کند.

روایت 943

نهج البلاغه: از خطبه های امام علیه السلام:

ای مردم، در روزگاری کینه توز، و پر از ناسپاسی و کفران نعمت‌ها، صبح کرده‌ایم، که نیکوکار، بدکار به شمار می‌آید، و ستمگر بر تجاوز و سرکشی خود می‌افزاید. نه از آن چه می‌دانیم بهره می‌گیریم و نه از آن چه نمی‌دانیم، می‌پرسیم، و نه از حادثه مهمّی تا بر ما فرود نیاید، می‌ترسیم! در این روزگار، مردم چهار گروه‌اند:

گروهی اگر دست به فساد نمی‌زنند، برای این است که، روحشان ناتوان، و شمشیرشان کند، و امکانات مالی، در اختیار ندارند. گروه دیگر، آنان که شمشیر کشیده، و شرّ و فسادشان را آشکار کرده‌اند، لشکرهای پیاده و سواره خود را گرد آورده، و خود آماده کشتار دیگرانند. دین را برای به دست آوردن مال دنیا تباه کردند که یا رییس و فرمانده گروهی شوند، یا به منبری فرا رفته، خطبه بخوانند. چه بد تجارتی، که دنیا را بهای جان خود بدانی ، و با آنچه که در نزد خداست معاوضه نمایی.

گروهی دیگر، با اعمال آخرت، دنیا را می‌طلبند، و با اعمال دنیا در پی کسب آخرت نیستند، خود را کوچک و متواضع جلوه می‌دهند. گام‌ها را ریاکارانه و کوتاه بر می‌دارند، دامن خود را جمع کرده، خود را همانند مؤمنان واقعی می‌آرایند، و پوشش الهی را وسیله نفاق و دنیا طلبی خود قرار می‌دهند. و گروهی دیگر، با پستی و ذلّت و فقدان امکانات،

الْحَالُ عَلَي [عَنْ «خ»] حَالِهِ، فَتَحَلَّي بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَيَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ، وَ لَيْسَ مِنْ ذَلِكَ فِي مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًي.

وَ بَقِيَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِكْرُ الْمَرْجِعِ، وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ، فَهُمْ بَيْنَ شَرِيدٍ نَادٍّ، وَ خَائِفٍ مَقْمُوعٍ، وَ سَاكِتٍ مَكْعُومٍ، وَ دَاعٍ مُخْلِصٍ، وَ ثَكْلَانَ مُوجَعٍ، قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ التَّقِيَّةُ، وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ. فَهُمْ فِي بَحْرٍ أُجَاجٍ، أَفْوَاهُهُمْ ضَامِزَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ، قَدْ وَعَظُوا حَتَّي مَلُّوا، وَ قُهِرُوا حَتَّي ذَلُّوا، وَ قُتِلُوا حَتَّي قَلُّوا.

فَلْتَكُنِ الدُّنْيَا أَصْغَرَ فِي أَعْيُنِكُمْ مِنْ حُثَالَةِ الْقَرَظِ وَ قُرَاضَةِ الْجَلَمِ، وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ قَبْلَ أَنْ يَتَّعِظَ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ، وَ ارْفُضُوهَا ذَمِيمَةً فَإِنَّهَا قَدْ رَفَضَتْ مَنْ كَانَ أَشْغَفَ بِهِ مِنْكُمْ.

بيان

عند عن الطريق كنصر-: عدل و مال. و العنود فعول بمعني فاعل. و قيل: مفاعل. و الزمن اسم لقليل الوقت و كثيره. و قيل: الشديد بمعني البخيل.

و في بعض النسخ: «و زمن كنود»: و هو الكفور. و قيل: اللّوام. و وصف الزمان بتلك الأوصاف توصيف لأهله.

و عدّ المحسن مسيئا، إمّا لعدم الإذعان بالحقّ، أو لحملهم الأفعال الجميلة علي المحامل القبيحة، كزعم العابد مرائيا. و العتوّ: الاستكبار و مجاوزة الحدّ.

قوله عليه السّلام: «لا ننتفع» التعبير بلفظ المتكلّم مع الغير، من قبيل: «إيّاك أعني و اسمعي يا جارة» و عدم الانتفاع بالعلم لترك العمل، و عدم السؤال لعدم العلم بفضله مع عدم الرغبة في العمل به.

و القارعة: الخطب العظيم و الداهية. و مهانة النفس: حقارتها. [مشتقّة] من «مهن» أو «هان». و كلّ حدّ السيف و غيره، إذا وقف عن القطع.

از به دست آوردن قدرت محروم مانده‌اند، که خود را به زیور قناعت آراسته، و لباس زاهدان را پوشیده‌اند. اینان هرگز، در هیچ زمانی از شب و روز، از زاهدان راستین نبوده‌اند.

در این میان گروه اندکی باقی مانده‌اند که یاد قیامت، چشم‌هایشان را بر همه چیز فرو بسته، و ترس رستاخیز، اشک‌هایشان را جاری ساخته است، برخی از آن ها از جامعه رانده شده، و تنها زندگی می‌کنند، و برخی دیگر ترسان و سرکوب شده یا لب فرو بسته و سکوت اختیار کرده‌اند، بعضی مخلصانه همچنان مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنند، و بعضی دیگر گریان و دردناکند که تقیّه و خویشتن داری، آنان را از چشم مردم انداخته است، و ناتوانی وجودشان را فرا گرفته گویا در دریای نمک فرو رفته‌اند، دهن‌هایشان بسته، و قلب‌هایشان مجروح است، آنقدر نصیحت کردند که خسته شدند، از بس سرکوب شدند، ناتوانند و چندان که کشته دادند، انگشت شمارند.

ای مردم باید دنیای حرام در چشمانتان از پر کاه خشکیده، و تفاله‌های قیچی شده دام داران، بی‌ارزش‌تر باشد، از پیشینیان خود پند گیرید، پیش از آن که آیندگان از شما پند گیرند، این دنیای فاسد نکوهش شده را رها کنید، زیرا مشتاقان شیفته‌تر از شما را رها کرد.⁽¹⁾

توضیح

«عند عن الطریق» - بر وزن نصر - یعنی روی گرداند و متمایل شد. «العنود» فعول به معنای فاعل است و گفته شده به معنای مفاعل است. و «الزمن» اسم برای وقت اندک و بسیار به کار می رود. و گفته شده: «الشدید» به معنای بخیل است.

در برخی نسخه ها «و زمن کنود» آمده و آن به معنای ناسپاس است. و گفته شده به معنای سرزنش گر است. و توصیف زمان با این اوصاف در واقع توصیف اهل زمان است.

به شمار آمدن نیکوکار به عنوان بدکار، یا به خاطر اذعان نکردن به حق است یا بدین جهت که کارهای نیکو را حمل بر کارهای زشت و ناپسند می کنند مثلا شخص عابد را ریاکار گمان می کنند. «العتوّ» یعنی تکبرورزی و تجاوز از حقّ.

فرموده امام علیه السلام: «لا ننتفع» تعبیر با لفظ متکلم مع الغیر از قبیل این عبارت است که گویند: «ایاک أعنی و اسمعی یا جارتی» (به در می گویم که دیوار بشنود) و عدم بهره بردن از علم به خاطر ترک عمل کردن بدان است و سوال نپرسیدن، به خاطر علم نداشتن به فضیلت به علاوه رغبت نداشتن در عمل بدان است.

«القارعۀ» مصیبت و پیشامد مهم و ناگوار است. «مهانۀ النفس» یعنی حقارت نفس. که از «مهن» یا «هان» مشتق شده است. «کلّ حدّ السیف و غیره» هرگاه لبه شمشیر و غیر آن قطع نکند.

[قوله عليه السلام: ] «و نضيض وفره»: أيّ قلّة ماله. و هذا القسم هم المريدون للدنيا غير القادرين عليها.

و المجلب: اسم فاعل من أجلب عليهم: أي تجمّع و تألّب. و كذلك إذا صاح به و استحثّه. و أجلبه: أي أعانه. و الرجل: جمع راجل.

«قد أشرط نفسه»: أي هيّأها و أعدّها للفساد في الأرض. و الحطام: المال و أصله ما تكسّر من اليبس. و الانتهاز: الاختلاس و الاستلاب بقدر الإمكان. و المقنب بكسر الميم و فتح النون-: الجمع من الخيل ما بين الثلاثين إلي الأربعين. [و] «يفرعه»: أي يعلوه.

و عمل الدّنيا: ما يفعله المكلّف فيها أو ما يصير بانضمام القربة و التوصّل به إلي الطاعة طاعة.

«و قد طأمن»: أي خفض. و يقال: طأمن منه أي سكنه. «و قارب من خطوه»: أي لم يسرّع و مشي رويدا. «و شمّر» [من ثوبه] »: أي قصّر ثوبه أو رفعه إظهار لمتابعة السنّة. «و زخرف»: أي زيّن [نفسه] للأمانة، أي لأن يجعلوه أمينا علي أموالهم و أعراضهم و يحتمل تعلّقه بالأخير و بالجميع.

[قوله عليه السّلام: ] «و اتخذ ستر اللّه»: أي التقوي و العمل بشرائع الدّين، فإنّ اللّه حرّم تتبّع عورات من ظاهره الصلاح و ذكر عيوبه.

قال الكيدري في كتاب المضاف و المنسوب: ستر اللّه الإسلام، و الشيب، و الكعبة، و ضمائر صدور الناس. يعني جعل ظاهر الإسلام و ما يجنّه صدره، بحيث لا يطّلع عليه مخلوق وسيلة و طريقا إلي معصية اللّه. انتهي.

و أقول: يحتمل أن يكون المراد أنّه اتّخذ ستر اللّه علي عيوبه، حيث لم يفضحه و لم يطلع الناس علي بواطنه، ذريعة إلي أن يخدع الناس.

و الضئولة: الحقارة. و السبب: الحبل، و ما يتوصّل به إلي غيره. و المراح:

فرموده امام علیه السلام «و نضیض وفره» یعنی اندک بودن اموالش. این دسته از مردم، دینا طلبانی هستند که بر دست یابی به دنیا توانا نیستند.

«المجلب» اسم فاعل از «أجلب علیهم» یعنی جمع و انبوه شد. و همچنین هرگاه بر او فریاد زند و او را تحریک کند. و «أجلبه» یعنی: او را یاری داد. «الرجل» جمع راجل به معنای پیاده است. «قد اشترط نفسه» یعنی نفس خویش را برای فساد در زمین آماده و مهیا کرده است. «الحطام» به معنای مال است و اصل آن، چیزی است که از چیزی خشک شکسته شده باشد. «الانتهاز» یعنی اختلاس و سلب کردن به اندازه توانایی. «المقنب» با کسره میم و فتحه نون یعنی: گروهی از اسبان ما بین سی تا چهل اسب. و «یفرعه» یعنی: از آن بالا رفت.

«عمل الدنیا» یعنی آنچه که مکلف در دنیا انجام می دهد، یا آنچه که با ضمیمه کردن قصد قربت و قصد طاعت، به عنوان بندگی محسوب می شود. «قد طامن» یعنی: پایین آمد. گفته می شود: «طامن منه» یعنی: آن را ساکن و آرام کرد. «قارب من خطوه» یعنی شتاب نکرد و به آرامی راه افتاد. «شمّر (من ثوبه)» یعنی لباسش را برای اظهار تبعیت از سنّت، کوتاه کرد یا بالا برد. «زخرف» یعنی: نفس خویش را برای امانت زینت داد. یعنی: تا اینکه او را بر اموال و آبرویشان امین قرار دهند. و ممکن است متعلق به مورد اخیر یا همه موارد باشد.

فرموده امام علیه السلام: «و اتخذ ستر الله» یعنی: تقوی و عمل به شریعت های دینی، چرا که خداوند دنبال کردن عیب جویی از کسی که ظاهرش صلاح است را حرام کرده است.

کیدری در کتاب مضاف و منسوب گوید: ستر خداوند، یعنی اسلام و پیری و کعبه و درون دل های مردم. یعنی ظاهر اسلام و آنچه را در دل پنهان داشته - به گونه ای که هیچ مخلوقی بر او آگاهی نیابد - وسیله ای برای معصیت خداوند قرار داده است.

و می گویم: ممکن است مقصود این باشد که او پوشش خداوند را بر عیب های خود به نحوی که او را رسوا نمی کند و مردم را بر باطن او آگاه نمی سازد وسیله ای برای فریب مردم قرار داده است .

«الضئولۀ» یعنی: حقارت. و «السبب» یعنی: طناب و آنچه بدان به چیز دیگر برسد. «المراح»

المكان الذي تأوي إليه الماشية في اللّيل. و المغدي: ما تأوي إليه بالغداة و لعلّ المعني: ليس يومه كيومهم في الصوم و غيره، و لا ليله كليلهم في العبادات.

و المرجع بكسر الجيم-: مصدر أو اسم مكان، و المراد به من إليه مصير العباد أو القيامة أو الرجوع إليهما.

[و المراد من قوله عليه السلام: «غضّ أبصارهم ذكر المرجع: هو] غضّ البصر عن المعاصي، أو الأعمّ لخشوعهم، أو للحياء، أو [غضّهم] أبصار قلوبهم عمّا سوي اللّه.

و الشريد: الطريد. و النّادّ: المنفرد و المراد به المتوحّش من الناس الذاهب في الأرض، إمّا لعدم صبره علي رؤية المنكرات، أو لكثرة أذي الظالمين في الأوطان؛ لإنكاره المنكر و أشباه ذلك.

و قمعه: ضربه بالمقمعة و قهره و ذلّله. و المكعوم: الّذي لا يمكنه الكلام، كأن شدّ فوه من التقيّة بالكعام الذي يجعل في فم البعير عند الهياج. و الثكل: الحزن علي فقد الأقارب.

و لعلّ المعني: أنّ بعضهم ترك الأوطان أو مجامع الناس لما ذكر، و بعضهم لم يترك ذلك، و ينكر منكرا ثمّ يخاف مما يجري عليه بعد ذلك، و منهم من هو بينهم و لا ينهاهم تقيّة و معرض عنهم و مشتغل بالدعاء، و منهم من هو بينهم بالضرورة و يري أعمالهم و لا يؤثّر نهيه فيهم، فهو كالثكلان الموجع.

و خمل ذكره و صوته: خفي.

[قوله عليه السلام: ] «فهم في بحر أجاج» كناية عن عدم استمتاعهم بالدنيا، كالسابح في ماء مالح، فإنّه لا يمكنه التروي منه و شربه و إن بلغ غاية العطش.

[قوله عليه السلام] «أفواههم ضامزة» بالزاي المعجمة، أي ساكنة. أو

مکانی که چهارپایان در شب بدان جا می روند. «المغدی» جایی که در روز بدان جا می روند. و شاید معنی اینگونه باشد: روز او مانند روز آنان در روزه و دیگر عبادات نیست و شب او مانند شب آنان در عبادات نیست. «المرجِع» - با کسره جیم - مصدر یا اسم مکان است و مقصود از آن کسی است که بازگشت بندگان، به سوی اوست یا منظور قیامت یا بازگشت به سوی آن دو است. مقصود از فرموده امام علیه السلام «غضّ ابصارهم ذکر المرجع» یعنی فروبستن چشم از گناهان، یا به صورت عام تر به دلیل خشوع آن ها، یا از روی شرم و حیاء. یا اینکه دیده دل هایشان را از غیر خدا بسته اند.

«الشرید» یعنی آواره و طرد شده. «النادّ» یعنی: تک و تنها. و مقصود از آن کسی است که از مردم می ترسد و در زمین به راه می افتد. یا به این دلیل که صبرِ دیدن منکرات و زشتی ها را ندارد یا به سبب آزار و اذیت ستمکاران در سرزمین ها؛ به این خاطر که او منکرات و امثال آن را انکار کرده و مانع از انجام آن می شود.

«قمعه» یعنی با چوب یا میله آهنی او را زد و و او را مغلوب و ذلیل ساخت. «المکعوم» کسی است که توان سخن گفتن را نداشته باشد گویی دهان او به سبب تقیه با کعام (دهان بند) که در دهان شتر در هنگام تشنگی قرار داده می شود، بسته شده است. «الثکل» یعنی: غم و اندوه از دست دادن نزدیکان.

شاید معنی بدین گونه باشد که برخی از آنان سرزمینشان را ترک کرده اند، یا محل اجتماع مردم را بنابر آنچه ذکر شد، ترک می کنند و برخی از آنان آن را ترک نمی کنند و منکرات را انکار می کنند سپس از آنچه بعد از آن بر او وارد شود، می ترسد و برخی از آن ها در میان آنان می ماند و از روی تقیه آنان را نهی نمی کند و اعراض کرده و خود را با دعا مشغول می کند. و برخی از آن ها از روی ناچاری در میانشان است و کارهایشان را می بیند و نهی او در آنان تاثیری نمی گزارد، پس او همچون کسی است که یکی از نزدیکانش را از دست داده و درد چشیده است.«خمل ذکره و صوته» یعنی نام و صدای او پنهان شد. «فهم فی بحر اجاج» کنایه از عدم بهره وری و لذت جویی آنان از دنیا است، مانند شناگری که در آب شور شنا می کند چرا که او نمی تواند خود را از این آب سیراب کند و از آن بنوشد هر چند در نهایت تشنگی باشد. «افواههم ضامزۀ» با زای معجمه (نقطه دار) یعنی: ساکن و آرام است.

بالراء المهملة: كناية عن صومهم و عدم أكلهم من المحرّمات و الشبهات.

قال الكيدري: أي ساترة خفيّة من الضمير. و يروي بالزّاي: أي مشدودة بالسكوت.

«و قلوبهم قرحة»: لكثرة المنكرات مع عدم تمكّنهم من إنكارها، أو لخوفهم من اللّه أو من الناس.

و «القرض»: ورق السلم يدبغ به. و حثالته: ما يسقط منه. و «الحلم»: المقصّ يجزّ به أوبار الإبل. و قراضته: ما يسقط من قرضه و قطعه.

[قوله عليه السلام: ] «و ارفضوها ذميمة»: أي اتركوا ما حاله الحقارة. و الذمامة. و الشغف: الحب الشديد.

«944»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الْوَفَاءَ تَوْأَمُ الصِّدْقِ، وَ لَا أَعْلَمُ جُنَّةً أَوْقَي مِنْهُ، وَ لَا يَغْدِرُ مَنْ عَلِمَ كَيْفَ الْمَرْجِعُ.

وَ لَقَدْ أَصْبَحْنَا فِي زَمَانٍ قَدِ اتَّخَذَ أَكْثَرُ أَهْلِهِ الْغَدْرَ كَيْساً، وَ نَسَبَهُمْ أَهْلُ الْجَهْلِ فِيهِ إِلَي حُسْنِ الْحِيلَةِ.

مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ! قَدْ يَرَي الْحُوَّلُ الْقُلَّبُ وَجْهَ الْحِيلَةِ، وَ دُونَهُ مَانِعٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْيِهِ فَيَدَعُهَا رَأْيَ عَيْنٍ بَعْدَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، وَ يَنْتَهِزُ فُرْصَتَهَا مَنْ لَا حَرِيجَةَ لَهُ فِي الدِّينِ.

بيان

الوفاء: لزوم العهد و البقاء عليه كما ينبغي و يكون في الأفعال و الأقوال. و الصّدق يعمّ العهد و غيره فبينهما عموم من وجه.

یا با راء مهلمه (بدون نقطه) کنایه از روزه گرفتن آنان است و اینکه آنان از حرام و چیزهای مشکوک نمی خورند. کیدری گوید: به این معنا است که دهان آن ها، باطن را می پوشاند و پنهان می دارد. و با «زاء» روایت شده یعنی: با سکوت دهانشان بسته شده است. «قلوبهم قرحۀ» یعنی دلهایشان به خاطر زیادی منکرات و عدم توانایی شان در انکار و ممانعت از آن، زخمی شده است یا به سبب ترسشان از خداوند یا ترس از مردم دلهایشان زخمی است. «القرض» برگ گیاه «سلم» که با آن دباغی می کنند. «حثالته»: آنچه که از آن بیفتد. «الجلم» نوعی قیچی که با آن کرک و پشم شتر را بچینند. «قراضته» یعنی آنچه از کرک و پشم شتر بر زمین بریزد. «و ارفضوها ذمیمۀ» یعنی: با حالت حقارت و زشتی آن را رها کنید. «الشغف» یعنی عشق شدید.

روایت 944

نهج البلاغه: از خطبه های امام علی علیه السلام:

وفا همزاد درستی است، من سپری باز دارنده‌تر از وفای به عهد سراغ ندارم، کسی که بداند باز گشتش به قیامت چگونه است مکر نمی‌کند. ما در زمانی قرار گرفته‌ایم که اکثر مردم آن مکر را زیرکی پندارند، و نادانان چنین کسانی را به مهارت در چاره جویی نسبت دهند. آنان را چه شود؟ خدا نابودشان کند! انسان واقف به تحولات راه حیله را می‌بیند، ولی امر و نهی حق مانع از حیله‌گری اوست، پس با چشم باز حیله را وامی‌گذارد با اینکه قدرت در به کار گیری آن دارد، و آن که باکی در دین ندارد فرصت حیله‌گری را از دست نمی‌دهد.⁽²⁾

توضیح

«الوفاء» پایبندی و وفاداری به عهد و پیمان است آنگونه که شایسته است و این پایبندی در کردار و گفتار می باشد. و «الصدق»، عهد و غیر آن را فرا می گیردپس رابطه میان آن دو عموم و خصوص من وجه است.

و قد يقال: الوفاء في الإنشاء [خاصّة] و الصّدق في الأخبار، و لا يجتمعان.

و يردّه صادق الوعد و إن كان مجازا، و المراد تلازمهما غالبا مع تشاركهما في الفضل، و ترتّب الآثار الحسنة.

و «المرجع»: مصدر، أي الرجوع إلي اللّه. أو اسم مكان. و الكيس: الفطنة و الذكاء. و الضمير في «فيه» راجع إلي الزمان أو الغدر.

و «الحوّل القلّب»: هو الذي كثر تحوّله و تقلّبه في الأمور و جرّبها و عرف وجوهها. و الوجه: الجهة.

و الضّمير في [قوله: ] «دونه» يعود إليه: أي قبل الوصول إليه. أو إلي «الحوّل»: أي أمامه. و في بعض النّسخ: «دونها» فيعود إلي الحيلة.

«رأي عين»: أي رؤية معاينة فهو منصوب علي المصدر من [قوله: ] «يدع» بتقدير موصوف: أي يتركها تركا معاينا غير ناش عن غفلة، أو [منصوب] علي الحاليّة: أي حال كونها مرئيّة له.

و جوّز بعضهم في قوله تعالي: «يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ» [13 آل عمران 3] أن يكون ظرف مكان. و الحريجة: التحرّج، و هو التحرّز من الحرج و الإثم. و قيل: الحريجة: التقوي.

«945»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي ذَمِّ أَهْلِ الْعِرَاقِ:

أَمَّا بَعْدُ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ، فَإِنَّمَا أَنْتُمْ كَالْمَرْأَةِ الْحَامِلِ، حَمَلَتْ فَلَمَّا أَتَمَّتْ أَمْلَصَتْ وَ مَاتَ قَيِّمُهَا، وَ طَالَ تَأَيُّمُهَا وَ وَرِثَهَا أَبْعَدُهَا.

أَمَا وَ اللَّهِ مَا أَتَيْتُكُمُ اخْتِيَاراً، وَ لَكِنْ جِئْتُ إِلَيْكُمْ سَوْقاً. وَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: «عَلِيٌّ يَكْذِبُ»، قَاتَلَكُمُ اللَّهُ فَعَلَي مَنْ أَكْذِبُ أَ عَلَي اللَّهِ! فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ

و گاهی گفته می شود: وفا در انشاء(اظهار تعجب، شادی، افسوس و ... )، و صداقت، در خبر دادن است و این دو(انشاء و إخبار) با هم جمع نمی شوند. و وعده راستین آن را ردّ می کند هرچند به صورت مجازی باشد. و مقصود امام تلازم غالبی آن ها به همراه مشارکتشان در فضیلت و ترتّب آثار حسنه است. «المرجع» مصدر به معنای بازگشت به نزد خداوند، یا اسم مکان است. «الکیس» یعنی زیرکی و تیزهوشی. و ضمیر در «فیه» به زمان یا غدر برمی گردد.

«الحوّل القلّب» کسی است که انتقال و رفت و آمد او در کارها زیاد است و کارها را تجربه کرده و وجوه آن را شناخته است. «الوجه» یعنی: جهت. ضمیر در فرموده ایشان: «دونه» به آن شخص باز می گردد، یعنی: پیش از رسیدن بدان. یا به «الحوّل» باز می گردد، یعنی: در مقابل او. و در برخی نسخه ها «دونها» ذکر شده که به «الحیلۀ» برمی گردد.

«رأی عین» یعنی: رؤیت عینی. پس منصوب بر مصدری است که از لفظ «یدع» بر می آید با تقدیر گرفتن موصوف. یعنی: آن را به صورت عینی ترک کرده بی آنکه غفلتی بورزد، یا منصوب بنا به حال بودن است، یعنی: در حالتی که برای او قابل رؤیت است. برخی در این فرموده خداوند متعال «یرونهم مثلیهم رأی العین» ⁽²⁾{آنان [مؤمنان] را به چشم، دو برابر خود می‌دیدند} جایز دانسته اند که ظرف مکان باشد. «الحریجۀ» به معنای «التحرج» است و آن اجتناب از گناه است. و گفته شده: «الحریجۀ» به معنای تقوا است.

روایت 945

نهج البلاغه: از سخنان امام علیه السلام در نکوهش مردم عراق:

پس از ستایش پروردگار! ای مردم عراق! همانا شما به زن بار داری می‌مانید که در آخرین روزهای بار داری جنین خود را سقط کند، و سرپرستش بمیرد، و زمانی طولانی بی شوهر ماند ، و میراث او را خویشاوندان دور غارت کنند.

آگاه باشید! من با اختیار خود به سوی شما نیامدم بلکه به طرف دیار شما کشانده شدم، به من خبر دادند که می‌گویید علی دروغ می‌گوید! خدا شما را بکشد، بر چه کسی دروغ روا داشته‌ام؟ آیا به خدا دروغ روا داشتم؟ در حالی که من نخستین کسی هستم که

آمَنَ بِهِ! أَمْ عَلَي نَبِيِّهِ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ!

كَلَّا وَ اللَّهِ، وَ لَكِنَّهَا لَهْجَةٌ غِبْتُمْ عَنْهَا وَ لَمْ تَكُونُوا مِنْ أَهْلِهَا، وَيْلُ أُمِّهِ كَيْلًا بِغَيْرِ ثَمَنٍ لَوْ كَانَ لَهُ وِعَاءٌ! وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ

توضيح

«أملصت» ألقت ولدها ميّتا. و المملاص: معتادته. و قيّم المرأة: زوجها؛ لأنّه يقوم بأمرها. و تأيّم المرأة خلوّها من الزوج.

و [قوله عليه السلام: ] « [و ورثها] أبعدها»: أي من لم يكن له قرابة الولد و نحوه.

و التشبيه بالمرأة الموصوفة؛ لأنّهم تحمّلوا مشاقّ الحرب، فلمّا قرب الظّفر رضوا بالتحكيم و حرموا الظفر، و صار بعضهم خوارج و بعضهم شكّاكا.

و المراد بالسّوق: الاضطراري، كأنّ القضاء ساقه عليه السلام إليهم، فإنّه خرج لقتال أهل الجمل، و احتاج إلي الاستنصار بأهل الكوفة، و اتّصلت تلك الفتن بفتنة أهل الشام، فاضطرّ إلي المقام بينهم. و في بعض النّسخ: «و لا جئتكم شوقا».

و «قاتلكم اللّه»: أي قتلكم اللّه أو لعنكم اللّه. و «كلّا» للرّدع و الإنكار. أو بمعني حقّا.

و اللّهجة: اللّسان، و يتجوّز بها عن الكلام. و المراد إمّا لهجته عليه السلام: أي [إنّ] ما أخبركم به أمور غابت عقولكم الضعيفة عن إدراكها و لستم أهلا لفهمها.

أو لهجة رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم: أي سمعت كلامه صلّي اللّه عليه و آله، و لم تسمعوه و لو سمعتموه لم تكونوا من أهله.

و الويل: حلول الشرّ [أ] و كلمة عذاب، أو واد في جهنّم. و إضافته إلي

به خدا ایمان آوردم، یا بر پیامبرش؟ در حالی که من اول کسی بودم که او را تصدیق کردم! نه به خدا هرگز! آنچه گفتم واقعیّتی است که شما از دانستن آن دورید، و شایستگی درک آن را ندارید، مادرتان در سوگ شما زاری کند «وای، وای، سر دهد» پیمانه علم را به شما به رایگان بخشیدم، اگر ظرفیّت داشته باشید ، و به زودی خبر آن را خواهید فهمید.⁽¹⁾

توضیح

«أملصت» یعنی زن جنین خود را سقط کرد. و «مملاص» زنی است که به این کار عادت کند. «قیّم المرأۀ» یعنی: شوهر زن، زیرا شوهر عهده دار زن است. و «تأیّم المرأۀ» یعنی همسرش را از دست داد.

و فرموده امام علیه السلام: «و ورثها أبعدها» یعنی کسی که قرابت فرزند یا شبیه آن را نداشته باشد.

تشبیه به زن با این اوصاف از این جهت بوده است که آنان سختی های جنگ را تحمل کردند و چون پیروزی نزدیک شد به حکمیت رضایت دادند و از پیروزی محروم ماندند و برخی از آنان خوارج و برخی دیگر مردّد شدند.

مقصود از «السوق» اجبار و اضطرار است گویی قضا و قدر امام علیه السلام را به سمت آنان سوق داده است، چرا که ایشان برای جنگ اهل جمل بیرون رفت و نیازمند یاری مردم کوفه شد و این فتنه ها با فتنه شامیان به هم پیوست در نتیجه امام مجبور به اقامت در میان آنان شد. و در برخی نسخه ها «و لا جئتکم شوقاً» آمده است. «قاتلکم الله» یعنی خداوند شما را بکشد یا شما را لعنت کند. «کلا» برای بازداشتن و انکار است یا اینکه به معنای «حقاً» باشد.

«اللهجۀ» یعنی: زبان. و مجازا یعنی کلام. و مقصود از آن یا زبان امام علیه السلام باشد، یعنی: آنچه من شما را از آن آگاه می کنم اموری است که خردهای ضعیف شما از درک آن ناتوان است و شما شایستگی فهم آن را ندارید.

یا مقصود زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد: یعنی من کلام رسول خدا را شنیدم و شما نشنیدید، و اگر می شنیدید شایستگی آن را نداشتید .

«الویل» نازل شدن شرّ و بدی، و کلمه عذاب است. یا اسم وادی و عرصه ای در جهنم است. و اضافه شدن این کلمه به

الأمّ، دعاء عليها بأن تصاب بأولادها، من قبيل «ثكلته أمّه». و الضمير [في «أمّه»] راجع إلي المكذّب. و قيل: [الضمير راجع] إلي ما دلّ عليه الكلام من العلم الذي خصّه به الرسول صلّي اللّه عليه و آله. و يقال: هذه الكلمة قد تطلق للتّعجّب و الاستعظام، يقال: ويل أمّه فارسا، و مرادهم التعظيم و المدح.

و «كيلا»: انتصب؛ لأنّه مصدر في موضع الحال أو تمييز: أي أنا أكيل لكم العلم و الحكمة كيلا، و لا أطلب لذلك ثمنا لو وجدت حاملا للعلم.

و قيل: الكلمة تستعمل للتّرحم و التعجب، و الضمير راجع إلي الجاهل المكذّب، فالمفاد التّرحّم عليهم لجهلهم، أو التّعجّب من قوّة جهلهم، أو من كثرة كيله للحكم عليهم مع إعراضهم عنها.

و قال [ابن الأثير في مادّة «ويل» من كتاب] النهاية: قد يرد الويل بمعني التعجّب. و منه الحديث: «ويل أمّه مسعر حرب» تعجّبا من شجاعته و جرأته و إقدامه، و منه حديث علي عليه السّلام: «و يلمّه كيلا بغير ثمن لو أنّ له وعاء». أي يكيل العلوم الجّمة بلا عوض، إلّا أنّه لا يصادف واعيا.

و قيل: «وي»: كلمة مفردة. [ «و لأمّه» أيضا كلمة مفردة] و هي كلمة تفجّع و تعجّب، و حذفت الهمزة من «أمّه» تخفيفا، و ألقيت حركتها علي اللام، و ينصب ما بعدها علي التمييز. انتهي.

و الحين بالكسر-: الدهر أو وقت مبهم يصلح لجميع الأزمان طال أو قصر، و المعني لتعلمنّ ثمرة تكذبكم و إعراضكم عمّا أبيّن لكم، و أنّي صادق فيما أقول.

«946»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَقْصِمْ جَبَّارِي دَهْرٍ قَطُّ، إِلَّا بَعْدَ تَمْهِيلٍ

«الأمّ» به جهت دعا و نفرین آن زن به از دست دادن فرزندانش باشد، مانند این عبارت «ثکلته امّه» یعنی مادرش به عزایش بنشیند. و «ضمیر» در «أمّه» به «المکذّب» برمی گردد. و گفته شده ضمیر به مدلول و مفهوم کلام یعنی علمی که رسول خدا صلی الله علیه و آله ایشان را بدان اختصاص داده است، برمی گردد. و گفته می شود: این کلمه گاهی برای اظهار شگفتی و بزرگ شمردن اطلاق می شود. گفته می شود: «ویل أمّه فارساً» و مقصودشان بزرگداشت و مدح او به عنوان سوارکار ماهر باشد.

«کیلاً» اعراب نصب گرفته است بدین سبب که مصدری است در موضع حال یا تمییز. یعنی: من به صورتی نیکو برای شما پیمانه نمودم و برای آن از شما بهایی طلب نمی کنم اگر کسی را می یافتم که حامل این علم بود.

و گفته شده: این کلمه برای ترحم و تعجب به کار می رود و ضمیر به شخص جاهل دروغ پرداز برمی گردد. پس مفاد این عبارت دلجویی نسبت به آن ها یا اظهار شگفتی از جهل و نادانی شدید آنان، یا مقصود اظهار شگفتی است از اینکه امام، فراوان پیمانه حکمت را به آن ها می دهد ولی با وجود این آنان روی گردانی می کنند. ابن اثیر در ماده «ویل» از کتاب النهایۀ گوید: گاهی ویل به معنای تعجب می آید. و از همین کلمه گوید: «ویل امّه مسعد حرب» که برای اظهار شگفتی از شجاعت و جرأت دلاوری او گفته می شود. و از همین کلمه حدیث علی علیه السلام است که فرمود: «ویلمّه کیلا بغیر ثمن لو أنّ له وعاء» یعنی: بدون هیچ بها و عوضی همه علم ها را پیمانه می کند اما کسی را نمی یابد که ظرفیت داشته باشد.

و گفته شده: «وی» کلمه جدا و «لأمّه» نیز کلمه ای جداگانه است و آن لفظی برای اظهار دردمندی و شگفتی است. و برای تخفیف همزه در «أمّه» حذف شده است و حرکت آن به بر روی لام ظاهر شده و مابعد آن به عنوان تمییز منصوب شده است. پایان سخن. «الحین» با کسره حاء: به معنای روزگار یا زمان مبهمی است که برای همه زمان ها چه بلند و چه کوتاه به کار می رود و معنی بدین گونه است که: یقینا پیامد و ثمره دروغ پردازی و روی گردانیتان را از آنچه من برای شما تبیین نمودم، خواهید فهمید حال آنکه من در آنچه می گویم، صادق و راست گفتارم.

روایت 946

نهج البلاغه: از خطبه های امام علی علیه السلام: پس از ستایش پروردگار، خدا هرگز جبّاران دنیا را در هم نشکسته مگر پس از آن که مهلت‌های لازم و

وَ رَخَاءٍ. وَ لَمْ يَجْبُرْ عَظْمَ أَحَدٍ مِنَ الْأُمَمِ، إِلَّا بَعْدَ أَزْلٍ وَ بَلَاءٍ. وَ فِي دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ خَطْبٍ [عَتْبٍ «خ»] وَ اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْبٍ [خِصْبٍ «خ»] مُعْتَبَرٌ، وَ مَا كُلُّ ذِي قَلْبٍ بِلَبِيبٍ، وَ لَا كُلُّ ذِي سَمْعٍ بِسَمِيعٍ، وَ لَا كُلُّ ذِي نَاظِرٍ بِبَصِيرٍ.

فَيَا عَجَباً! وَ مَا لِيَ لَا أَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هَذِهِ الْفِرَقِ عَلَي اخْتِلَافِ حُجَجِهَا فِي دِينِهَا، لَا يَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِيٍّ وَ لَا يَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِيٍّ، وَ لَا يُؤْمِنُونَ بِغَيْبٍ، وَ لَا يَعِفُّونَ عَنْ عَيْبٍ يَعْمَلُونَ فِي الشُّبُهَاتِ وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ، الْمَعْرُوفُ فِيهِمْ مَا عَرَفُوا، وَ الْمُنْكَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْكَرُوا، مَفْزَعُهُمْ فِي الْمُعْضِلَاتِ إِلَي أَنْفُسِهِمْ، وَ تَعْوِيلُهُمْ فِي الْمُبْهَمَاتِ عَلَي آرَائِهِمْ، كَأَنَّ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ، قَدْ أَخَذَ مِنْهَا فِيمَا يَرَي بِعُرًي وَثِيقَاتٍ ⁽¹⁾وَ أَسْبَابٍ مُحْكَمَاتٍ.

بيان

القصم: الكسر. و التمهيل: التأخير و كذلك الإرجاء: و الرّخاء: سعة العيش. و الجبر: إصلاح الكسر [و هو هنا] كناية عن دفع الجبّارين و الظالمين.

[قوله: ] «و في دون»: أي [في] أقلّ من ذلك. و الأزل بالفتح-: الضيق و الشدّة.

[قوله: ]«ما استقبلتم من خطب»: أي شأن و أمر و داهية. و روي «من عتب»: أي مشقّة. قيل: يعني ما لاقوه في مستقبل زمانهم من الشيب و ولاة السوء و تنكّر الوقت.

«و ما استدبرتم من خطب»: يعني ما تقدّم من الحروب و الوقائع الّتي قضوها. و يروي من «خصب»: و هو رخاء العيش. فيمكن أن يراد بالأمور المستقبلة و المستدبرة جميعا المواضي باعتبارين.

قوله عليه السلام: «لا يعفون» في النسخ بالتشديد: من العفّة، فالمراد

نعمت‌های فراوان بخشید، و هرگز استخوان شکسته ملّتی را باز سازی نفرمود مگر پس از آزمایش‌ها و تحمّل مشکلات. مردم! در سختی‌هایی که با آن روبرو هستید و مشکلاتی که پشت سر گذاردید، درس‌های عبرت فراوان وجود دارد. نه هر که صاحب قلبی است خردمند است، و نه هر دارنده گوشی شنواست، و نه هر دارنده چشمی بیناست.

در شگفتم، چرا در شگفت نباشم؟! از خطای گروه‌های پراکنده با دلایل مختلف که هر یک در مذهب خود دارند! نه گام بر جای گام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می‌نهند، و نه از رفتار جانشین او پیروی می‌کنند، نه به غیب ایمان می‌آورند و نه خود را از عیب بر کنار می‌دارند، به شبهات عمل می‌کنند و در گرداب شهوات غوطه‌ورند، نیکی در نظرشان همان است که می‌پندارند، و زشتی‌ها همان است که آن ها منکرند. در حل مشکلات به خود پناه می‌برند، و در مبهمات تنها به رأی خود تکیه می‌کنند، گویا هر کدام، امام و راهبر خویش می‌باشند که به دستگیره‌های مطمئن و اسباب محکمی که خود باور دارند چنگ می‌زنند.⁽²⁾

توضیح

«القصم» یعنی شکستن. و «التمهیل» یعنی به تاخیر انداختن و «الارجاء» نیز به همین معناست. «الرخاء» به معنای فراخی زندگی است. «الجبر» یعنی درست کردن شکستگی. و در اینجا کنایه از راندن متکبران و ستمگران است. فرموده امام علیه السلام «فی دون» یعنی: در کمتر از آن. «الازل» با فتحه یعنی تنگنا و سختی.

فرموده ایشان: «ما استقبلتم من خطب» یعنی: شأن و کار و مصیبت. و به صورت «من عطب» نیز روایت شده است؛ یعنی: مشقت و سختی. گفته شده به معنای چیزی است که در زمان آینده با آن روبه رو می شوند از جمله پیری و حاکمان بدسرشت، و بدی زمانه.

«و ما استدبرتم من خطب» یعنی: جنگ ها و اتفاقاتی که سپری کردید. و به صورت «من خصب» روایت می شود و آن بع معنای فراخی زندگی است. پس امکان دارد مقصود از همه امور بعدی و قبلی، امور گذشته به دو اعتبار باشد. فرموده امام علیه السلام: «لا یعفون» در نسخه ها با تشدید از ریشه «العفّۀ» آمده است. پس مقصود از

بالعيب عيوب أنفسهم، و في بعضها بالتخفيف فالمراد عيوب غيرهم.

[قوله عليه السلام]: «يعملون في الشبهات»: [لفظة] «في» بمعني الباء، أو فيه توسّع.

قوله عليه السلام: « [المعروف فيهم] ما عرفوا»: أي بعقولهم و أهوائهم.

[و قوله عليه السلام: ] «قد أخذ منها»: الضمير راجع إلي النفس أو إلي المبهمات و المعضلات.

«947»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي خِطَابِ أَصْحَابِهِ:

وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ كَرَامَةِ اللَّهِ مَنْزِلَةً، تُكْرَمُ بِهَا إِمَاؤُكُمْ، وَ تُوصَلُ بِهَا جِيرَانُكُمْ، وَ يُفَضِّلُكُمْ مَنْ لَا فَضْلَ لَكُمْ عَلَيْهِ وَ لَا يَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ، وَ يَهَابُكُمْ مَنْ لَا يَخَافُ لَكُمْ سَطْوَةً وَ لَا لَكُمْ عَلَيْهِ إِمْرَةٌ، وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلَا تَغْضَبُونَ، وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَأْنَفُونَ. وَ كَانَتْ أُمُورُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ تَرِدُ وَ عَنْكُمْ تَصْدُرُ وَ إِلَيْكُمْ تَرْجِعُ، فَمَكَّنْتُمُ الظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ، وَ أَلْقَيْتُمْ إِلَيْهِمْ أَزِمَّتَكُمْ، وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اللَّهِ فِي أَيْدِيهِمْ، يَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ.

وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَبٍ، لَجَمَعَكُمُ اللَّهُ لِشَرِّ يَوْمٍ لَهُمْ.

بيان

الوصل: ضدّ القطع و الهجران. [و المراد من قوله: ] «جيرانكم»: أي أهل الذمّة و المعاهدين، و يحتمل المجاورين في المسكن.

قوله عليه السلام: «من لا فضل لكم عليه»: كتعظيم الروم و الحبشة مسلمي العرب.

عیب، عیب خودشان است و در برخی نسخه ها با تخفیف ذکر شده که در این صورت مقصود عیب دیگران است.

در فرموده امام علیه السلام: «یعملون فی الشبهات» لفظ «فی» به معنای «باء» ذکر شده است یا اینکه در معنای آن توسّع صورت گرفته است. فرموده امام علیه السلام: «المعروف فیهم ما عرفوا» یعنی با خردها و هواهای نفسانی آنان. در فرموده امام علیه السلام: «قد أخذ منها» ضمیر به «النفس» یا «المبهمات و المعضلات» برمی گردد.

روایت 947

نهج البلاغه: امام علیه السلام در یکی از خطبه ها، یارانش را اینگونه مورد خطاب قرار داد:

از کرامت خدا به منزلت و مقامی رسیده‌اید که به خاطر آن کنیزان شما احترام می‌شوند، و همسایگانتان مورد حسن روابط و دوستی قرار می‌گیرند، و آنان که شما برتر از آنها نیستید، و بر آنان حقّی ندارید شما را تعظیم می‌کنند، و کسانی که از غلبه شما نمی‌ترسند، و حکومت و تسلطی بر آنان ندارید از شما وحشت دارند. اینک می‌بینید عهد خدا شکسته می‌شود و غضب نمی‌کنید، در حالی که از شکستن عهد پدرانتان بر سر غیرت آمده آن را ننگ می‌دانید. فرمانهای خدا بر شما وارد شده و از سوی شما به مردم می‌رسید و باز گشت سودش به شما بود، ولی اکنون طاغیان را بر منزلت خود مسلّط کردید، و زمام امور خویش را به آنان سپردید، و امور الهی را به آنان واگذاشتید، آنان به شبهه‌ها عمل می‌کنند، و در شهوات ره می‌سپارند! به خدا سوگند اگر دشمنان جمع شما را زیر هر ستاره‌ای پراکنده کنند خداوند شما را برای بدترین روزی که در پیش دارند جمع خواهد کرد.⁽²⁾

توضیح

«الوصل» متضاد قطع و جدایی است. و مقصود ایشان از «جیرانکم» اهل ذمه و معاهدان است، و احتمال دارد مقصودهمسایگان باشد.

فرموده امام علیه السلام: «من لا فضل لکم علیه» مانند تعظیم کردن و بزرگداشت مسلمانان عرب توسط رومیان و حبشی ها است.

قوله عليه السلام: «من لا يخاف لكم سطوة»: كالملوك في أقاصي البلاد، لما شاع و ذاع من أنّهم قوم صالحون، إذا دعوا اللّه استجاب لهم، و ينصرهم بملائكته كما قيل.

قوله عليه السلام: «و أنتم»: الواو للحال. و الذمّة: العهد و الأمان و الضمان و الحرمة و الحقّ.

و أنف كفرح-: استنكف. و الغرض توبيخهم علي تركهم إنكار المنكرات.

و المراد بنقض العهود ما ظهر من الناكثين و القاسطين و المارقين و غيرهم من نقض البيعة و قتل المسلمين و الإغارة عليهم، و لا ريب أنّ السكوت عن إنكار تلك المنكرات مع الاستنكاف عن نقض ذمم الآباء، يدلّ علي أنّ عهود اللّه أضعف عندهم من عهود آبائهم، و هو في حدّ الكفر.

[قوله عليه السّلام: ] «و كانت أمور اللّه عليكم ترد»: أي و أنتم المخاطبون بالأوامر و النواهي، أو كنتم قبل ذلك في أيّام الرسول صلّي اللّه عليه و آله، موارد أمور اللّه و مصادرها، مطيعين له منكرين للمنكرات.

و كأنّ المراد بالورود، السؤال. و بالصدور، الجواب، و بالرجوع، التحاكم.

و يمكن تعميم الورود و الصدور، فالمراد بالرجوع. رجوع النفع و الضرّ في الدارين. و قيل: أي كانت أمور اللّه عليكم ترد: أي بتعليمي لكم، و عنكم تصدر إلي من تعلّمونه إيّاها، ثمّ إليكم ترجع بأن يتعلّمها بنوكم و إخوتكم منهم.

[قوله عليه السلام: ] «لشرّ يوم»: أي يوم ظهور المسودة، أو خروج المهدي عليه السلام. و الجمع: في الرجعة، أو المراد جمع صنفهم.

«948»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: [وَ] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

فرموده امام «من لا یخاف لکم سطوۀ» مانند پادشاهان در سرزمین های دور، به این دلیل که شایع و پراکنده شده بود که آنان مردمانی نیکوکار هستند، و هرگاه خداوند را می خوانند آنان را اجابت کرده و با فرشتگان بنا بر آنچه گفته شده، یاری می رساند. «و أنتم» واو برای حال است. و «الذمۀ» یعنی: عهد و امان دادن و ضمانت کردن و نیز به معنای حرمت و حقّ است.

«أنف» - بر وزن فرح - یعنی: سرباز زدن، و مقصود، سرزنش آنان به این خاطر که انکار و ممانعت از منکرات و زشتی ها را رها کرده اند. مقصود از «نقض العهود» شکست پیمان ها، بیعت شکنی و کشتار مسلمان و هجوم بر آنان، توسط پیمان شکنان و ظالمان و از دین خارج شدگان و دیگر افراد است. و بدون تردید سکوت از انکار و ممانعت این منکرات به همراه سرباز زدن از عهدشکنی اجداد، بر این دلالت دارد که عهد و پیمان های خداوند در نزد آنان از عهد و پیمان های پدران و اجدادشان سست تر و ضعیف تر است و این در حد کفر است.

فرموده امام علیه السلام «و کانت امور الله علیکم ترد» یعنی: شما مخاطب اوامر و نواهی هستید، یا اینکه شما پیش از این در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله، موارد و مصادر امور خداوند بودید که از او فرمان می بردید و از منکرات جلوگیری می کردید.

گویا مقصود از «الورود» پرسش، و مقصود از «الصدور» پاسخ، و مقصود از «الرجوع» داوری و محاکمه است. و می توان «الورود» و «الصدور» را تعمیم داد، پس مقصود از «الرجوع» بازگشت سود و زیان در سرای دنیا و آخرت است. و گفته شده: به این معناست که امور خداوند بر شما وارد می شود: یعنی: با آموزش و تعلیمی که من به شما می دهم، و از شما به سوی کسانی که تعلیم می دهید صادر می شود، بعد به سوی شما بازمی گردد بدین گونه که پسران و برادران شما آن را یاد می گیرند.

«لشرّ یوم» یعنی روزی که پرچمهای سیاه(بنی عباس) آشکار می شود، یا روز ظهور مهدی علیه السلام. و «جمع» در رجعت است، یا مقصود جمع کردن صنف ایشان است. (نه خود ایشان).

روایت 948

نهج البلاغه: از خطبه های امام علی علیه السلام:

وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، أَنِّي لَمْ أَرُدَّ عَلَي اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ لَا عَلَي رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ، وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ [آسَيْتُهُ «خ»] فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ فِيهَا الْأَبْطَالُ، وَ تَتَأَخَّرُ الْأَقْدَامُ، نَجْدَةً أَكْرَمَنِي اللَّهُ بِهَا.

وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَي صَدْرِي، وَ قَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِي كَفِّي، فَأَمْرَرْتُهَا عَلَي وَجْهِي. وَ لَقَدْ وُلِّيتُ غُسْلَهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ الْمَلَائِكَةُ أَعْوَانِي، فَضَجَّتِ الدَّارُ وَ الْأَفْنِيَةُ، مَلَأٌ يَهْبِطُ وَ مَلَأٌ يَعْرُجُ، وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِي هَيْنَمَةٌ مِنْهُمْ، يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّي وَارَيْنَاهُ فِي ضَرِيحِهِ.

فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّي حَيّاً وَ مَيِّتاً، فَانْفُذُوا عَلَي بَصَائِرِكُمْ، وَ لْتَصْدُقْ نِيَّاتُكُمْ فِي جِهَادِ عَدُوِّكُمْ، فَوَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، إِنِّي لَعَلَي جَادَّةِ الْحَقِّ، وَ إِنَّهُمْ لَعَلَي مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ. أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ [الْعَظِيمَ «خ»] لِي وَ لَكُمْ.

بيان

استحفظته الشّي‌ء: أودعته عنده و سألته أن يحفظه. و «المستحفظون» علي بناء المفعول-: المطّلعون علي أسرار الرسول صلّي اللّه عليه و آله و سيرته، الصّادقون في الشهادة الذي لم يغيّروا و لم يبدّلوا للأغراض الدنيويّة.

و قال ابن أبي الحديد: الظاهر أنّه عليه السلام يومئ في قوله: «لم أردّ علي اللّه ... » إلي أمور وقعت عن غيره.

ثمّ ذكر أمورا كثيرة من مخالفات عمر و معارضاته لرسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله.

و [أيضا] قال [ابن أبي الحديد] في [شرح] قوله عليه السلام: «و لقد آسيته بنفسي»: يقال: واسيته، بالهمزة أفصح. و هذا مما اختصّ عليه السلام بفضيلته غير مدافع، ثبت معه يوم أحد. و فرّ الناس، و ثبت معه يوم حنين و فرّ الناس، و ثبت يوم خيبر حتّي فتحها و فرّ من كان بعث بها قبله. انتهي.

اصحاب و یاران حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله که حافظان اسرار او می‌باشند، می‌دانند که من حتی برای یک لحظه هم مخالف فرمان خدا و رسول او نبودم، بلکه با جان خود پیامبر را یاری کردم. در جاهایی که شجاعان قدم‌هایشان می‌لرزید، و فرار می‌کردند، آن دلیری و مردانگی را خدا به من عطا فرمود.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و در حالی که سرش بر روی سینه‌ام بود قبض روح گردید، و جان او در کف من روان شد و آن را بر چهره خویش کشیدم. متصدّی غسل او من بودم، و فرشتگان مرا یاری می‌کردند، گویا در و دیوار خانه فریاد می‌زد. گروهی از فرشتگان فرود می‌آمدند و گروهی دیگر به آسمان پرواز می‌کردند. گوش من از صدای آهسته آنان که بر آن حضرت نماز می‌خواندند، پر بود، تا آنگاه که او را در حجره‌اش دفن کردیم.

چه کسی با آن حضرت در زندگی و لحظات مرگ از من سزاوارتر است؟ پس مردم! با دل بینا حرکت کنید، و نیّت خویش را در جهاد با دشمن راست بدارید. سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست، من بر جادّه حق می‌روم، و دشمنان من بر پرتگاه باطلند، می‌گویم آنچه می‌شنوید، و برای خود و شما از خدا طلب آمرزش دارم.⁽¹⁾

توضیح

«استحفظته الشیء» یعنی چیزی را نزد او گذاشتی و از او خواستی از آن مراقبت کند. «المستحفظون» - با صیغه اسم مفعول - کسانی بودند که بر رازهای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سیره ایشان آگاه بودند، کسانی که در شهادت خویش که برای اهداف دنیوی آن را تغییر ندادند، راست گفتار بودند.

ابن ابی الحدید گوید: ظاهرا امام علیه السلام در این فرموده «لم أردّ علی الله» به اموری اشاره می کند که توسط دیگران(خلفای غاصب) اتفاق افتاد. سپس امور بسیاری از مخالفت های عمر با رسول خدا صلی الله علیه و آله را ذکر کرد.

همچنین ابن ابی الحدید در شرح این فرموده امام «و لقد آسیته بنفسی» گوید: گفته می شود: «واسیته» با همزه فصیح تر است. و این از فضیلت هایی است که بی هیچ تردیدی به ایشان اختصاص یافته است، امام در روز احد همراه پیامبر ماند و مردم فرار کردند، و روز حنین همراه پیامبر ماند و مردم فرار کردند و روز خیبر ثابت قدم ماند تا اینکه خیبر را گشود و کسانی که پیش از ایشان بدان رهسپار شده بودند گریختند. پایان سخن.

و قال الجوهري: نكص ينكص [من باب ضرب] و ينكص [من باب نصر] رجع. و «نجدة»: منصوب علي المصدر لفعل محذوف و هي الشجاعة.

[قوله عليه السلام: ] «و إنّ رأسه لعلي صدري»: قيل: لعلّه أسنده إلي صدره عند اشتداد علّته، أو كان رأسه صلّي اللّه عليه و آله علي ركبته، فيكون رأسه في صدره عند إكبابه عليه.

و قد يقال: المراد بسيلان النفس، هبوب النّفس عند انقطاع الأنفاس.

و قيل: أراد بنفسه دمه. يقال: إنّ رسول اللّه قاء عند وفاته دما يسيرا، و أنّ عليا مسح بذلك وجهه. و لا ينافي ذلك نجاسة الدم؛ لجواز أن يخصّص دم الرسول صلّي اللّه عليه و آله.

و الضجيج: الصياح عند المكروه و الجزع. و الهيمنة: الكلام الخفيّ لا يفهم. و الصلاة: تحتمل الحقيقة و الدعاء.

و انتصاب قوله: «حيا و ميتا» بالحالية عن الضمير المجرور في [قوله: ] «به»، لا عن الضمير في «منّي» كما لا يخفي.

قوله عليه السلام: «فانفذوا»: أي أسرعوا إلي الجهاد علي بصيرة منكم. و المزلّة الموضع الذي يزلّ فيه الإنسان كالمزلقة.

«949»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: [وَ] مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

أَيُّهَا [أَيَّتُهَا «خ»] النُّفُوسُ الْمُخْتَلِفَةُ، وَ الْقُلُوبُ الْمُتَشَتِّتَةُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، وَ الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، أَظْأَرُكُمْ عَلَي الْحَقِّ وَ أَنْتُمْ تَنْفِرُونَ عَنْهُ نُفُورَ الْمِعْزَي مِنْ وَعْوَعَةِ الْأَسَدِ، هَيْهَاتَ! أَنْ أَطْلَعَ بِكُمْ سَرَارَ الْعَدْلِ، أَوْ أُقِيمَ اعْوِجَاجَ الْحَقِّ.

جوهری گوید: «نکص ینکص (از باب ضرب) و ینکص (از باب نصر) یعنی: بازگشت. و «نجدۀ» منصوب بنا به مصدر بودن برای فعل محذوفی است و آن «الشجاعۀ» است.

«و إنّ رأسه لعلی صدری» گفته شده: شاید امام سر پیامبر صلی الله علیه و آله را در هنگام شدت بیماری ایشان، بر سینه خود تکیه داده بود، یا اینکه سر پیامبر بر زانوی او بود که در این صورت هنگامی که امام به طرف پیامبر سر خم می کرد، سر پیامبر بر سینه اش قرار می گرفت. و گفته می شود: مقصود از «سیلان نفس» جریان نَفس در هنگام قطع شدن نَفَس ها است.

و گفته شده: مقصود از نفس پیامبر صلی الله علیه و آله، خون ایشان بود. گفته می شود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در هنگام وفات کمی خون استفراغ کرد و علی علیه السلام با آن خون صورت خویش را مسح نمود. و آن کار با نجس بودن خون منافات ندارد زیرا جایز است خون رسول خدا صلی الله علیه و آله مستثنی باشد. «الضجیج» به معنای فریاد و ناله در هنگام امور ناپسند و جزع و فزع است .

«الهیمنۀ» سخن پنهانی است که فهمیده نمی شود. و «الصلاۀ» ممکن است هم به معنای حقیقی نماز و هم به معنای دعا باشد.

منصوب آمدن «حیّا و میتاً» - چنانچه روشن است - بنا بر حال آمدن از ضمیر مجرور در فرموده ایشان: «به» است نه از ضمیر در «منّی».

«فانفذوا» یعنی با بینش و بصیرت به سوی جهاد بشتابید. «المزلّۀ» مکانی است که انسان در آن بلغزد مانند «المزلقه» (جای لیز).

روایت 949

نهج البلاغه: امام علیه السلام در یکی از سخنان خویش فرمود:

ای نفوس گوناگون، و دلهای پراکنده، ای کسانی که بدنهاتان حاضر، و عقولتان از شما پنهان است، شما را به سوی حق می‌کشم و شما همچون رمیدن بزغاله از غرّش شیر رم می‌کنید! بعید است بتوانم به وسیله شما تاریکی را از چهره عدالت بر طرف کنم، یا کژی را که به حق رسیده راست نمایم.

اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِي سُلْطَانٍ، وَ لَا الْتِمَاسَ شَيْ‌ءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ؛ وَ لَكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ، وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِي بِلَادِكَ؛ فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ؛ وَ تُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ.

اللَّهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَنَابَ، وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ، لَمْ يَسْبِقْنِي بِالصَّلَاةِ إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَي الْفُرُوجِ وَ الدِّمَاءِ وَ الْمَغَانِمِ وَ الْأَحْكَامِ وَ إِمَامَةِ الْمُسْلِمِينَ الْبَخِيلُ؛ فَتَكُونَ فِي أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ، وَ لَا الْجَاهِلُ فَيُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ، وَ لَا الْجَافِي فَيَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ، وَ لَا الْحَائِفُ لِلدُّوَلِ فَيَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْمٍ، وَ لَا الْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ فَيَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ بِهَا دُونَ الْمَقَاطِعِ، وَ لَا الْمُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَيُهْلِكَ الْأُمَّةَ.

بيان

«الغائبة عنهم عقولهم»: غيبة العقول عن أربابها، أبلغ في الدلالة من غيبتها عمّن اعتبر الشهود بالنّسبة إليه.

«أظأركم»: أي أعطفكم. يقال: ظأرت الناقة إذا عطفت علي ولد غيرها.

و قال الجوهري: المعز من الغنم: خلاف الضأن، و هو اسم جنس، و كذلك المعزي. و الوعوعة: الصوت.

قوله عليه السلام: «هيهات»: قال ابن أبي الحديد: يفسّره الناس بمعني هيهات أن أطلعكم مضيئين و منوّرين سرار العدل! و السرّار آخر ليلة من الشهر، و تكون مظلمة، و يمكن أن يفسّر بوجه آخر، و هو أن يكون السرار بمعني السّرور و هو خطوط مضيئة في الجبهة و هو نصّ أهل اللّغة علي أنّه يجوز فيه السّرار ⁽¹⁾. قالوا: و يجمع السرار علي أسرّة. و يقولون: برقت أسرة وجهه،

یک جمله ترجمه نشده

و نه برای زیاده‌خواهی از مال بی‌ارزش دنیا، بلکه برای آن بود که نشانه‌های دینت را به جایش باز گردانیم، و برنامه اصلاح را در شهرهایت آشکار کنیم، تا بندگان ستم کشیده‌ات ایمنی یابند، و حدود معطّل شده‌ات اقامه گردد.

بار خدایا، من اولین کسی هستم که به تو دل داده، و امرت را شنیده و پاسخ گفته‌ام، احدی در نماز جز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بر من پیشی نگرفت.

شما می‌دانید که حاکم بر نوامیس و جان و اموال و احکام نباید بخیل باشد تا در گرد آوری مال مسلمانان به نفع خود حریص باشد، و نباید جاهل باشد تا با جهلش مردم را گمراه کند، و نباید ستمکار باشد تا آنان را به ستم خود از حقوقشان محروم نماید، و نباید در وحشت از دست به دست شدن دولتها باشد تا قومی را بر قوم دیگر ترجیح دهد، و نباید رشوه خوار در حکم و داوری باشد تا حقوق مردم را از بین ببرد و در رساندن حق به صاحبش توقف نماید، و نباید تعطیل کننده سنّت پیامبر باشد تا به این سبب امّت را دچار هلاکت کند.⁽²⁾

توضیح

«الغائبۀ عنهم عقولهم» دلالت غائب شدن خردها از صاحبان خرد از غائب شدن خردها از کسانی که نسبت به امام حاضر به حساب می آیند، بلیغ تر و رساتر است. «أظأرکم» یعنی: شما را می کشانم و متمایل می کنم. گفته می شود: «ظأرت الناقۀ» هرگاه شتر ماده به بچه شتر دیگری توجه کرد. جوهری گوید: «المعز» نوعی گوسفند است بر خلاف «الضأن» است. و آن اسم جنس است و «المعزی» نیز همین گونه است. «الوعوعۀ» یعنی: غرش و صدا.

درباره فرموده امام علیه السلام: «هیهات» ابن ابی الحدید گوید: مردم بدین صورت آن را معنی کرده اند: «هیهات أن أطلعکم مضیئین منورین سرّار العدل» یعنی: هیهات که با شما تاریکی عدالت را بزدایم. و «السرّار» آخرین شب ماه است که تاریک و ظلمانی است. و می توان آن را به صورت دیگری تفسیر نمود و آن اینکه «السرّار» به معنای «السرور» باشد و آن خطوط نورانی در پیشانی است و اهل لغت تصریح داشته اند که «السرار» برای این معنی جایز است. گفته اند: و «السرار» بر وزن «أسرّۀ» جمع بسته می شود. و گویند: «برقت أسرّۀ وجهه»

فالمعني: هيهات أن تلمع بكم لوامع العدل و يبرق وجهه!

و يمكن أن ينصب «سرار» علي الظرفية، و يكون التقدير: هيهات أن أطلع بكم الحقّ زمان استسراره و استخفائه، فيكون قد حذف المفعول و حذفه كثير.

و قال الكيدري: سرار الشهر و سرره: آخر ليلة منه. و السرار: المسارّة من السّر. و جمع سرر: الكتف و الجبهة: و «سرار العدل»: أي في سرار [العدل] فحذف حرف الجرّ و وصل الفعل.

و قيل: أي هيهات أن أظهر بمعونتكم ما خفي و استسرّ من أقمار العدل و أنواره! انتهي.

[أقول: ] و لعلّ المراد ب «الذي كان»: [هو] الرغبة في الخلافة أو الحروب أو الجميع. و «لم يكن»: ناقصة، و «كان»: تامّة. و المنافسة: المغالبة في الشي‌ء. و «الحطام»: ما تكسّر من اليبس، و هو كناية عن متاع الدنيا. و المراد بفضوله: زخارفها و زينتها و ما لا يحتاج إليه منها. و معالم الدين: الآثار التي يهتدي بها. و الإنابة: الرجوع.

قوله عليه السلام: «نهمته»: أي حرصه و جشعه علي أموال رعيّته.

و من رواه «نهمة» بالتحريك فهي إفراط الشهوة في الطعام. و الجفاء: خلاف البرّ و الصلة، و رجل جافي الخلقة و الخلق: أي منقبض غليظ.

[قوله عليه السلام: ] «فيقطعهم»: أي عن الوصول إليه أو عن حاجاتهم أو بعضهم عن بعض لتفرّقهم. و الأوّل أظهر و إن لم يكن يذكره أحد.

قوله عليه السّلام: «و لا الحائف» بالحاء المهملة: من الحيف و هو الظلم و الجور.

و الدول بضمّ الدال المهملة: جمع الدّولة بالضم و هي اسم المال

یعنی: خطوط چهره او برق زد. پس معنی اینگونه خواهد شد: هیهات که درخشش عدالت شما را نورانی کند و چهره آن بدرخشد.

و ممکن است «سرار» بنا به ظرف بودن، منصوب باشد و تقدیر اینگونه است: هیهات که شما را از حقّ در هنگام پنهان شدن آن آگاه سازم. که در این صورت مفعول حذف شده است و حذف شدن آن در موارد بسیاری صورت می گیرد.

کیدری گوید: «سرار الشهر و سرره» آخرین شب ماه است. و «السرار» یعنی کسی که با او راز گفته شود که از «السرّ» گرفته شده است. و نیز سرار جمع «سرر» است که به معنای کتف و پیشانی است. و «سرار العدل» یعنی: «فی سرار العدل» که حرف جر حذف شده و فعل بدان وصل گردیده است. و گفته شده: به این معناست که: هیهات که با یاری شما ماه های تابان و نورهای عدالت را که پنهان و پوشیده مانده، آشکار کنم. پایان سخن.

می گویم: چه بسا مقصود از عبارت «و الذی کان» تمایل برای خلافت، یا جنگ ها یا همه آن ها باشد. و «لم یکن» از افعال ناقصه، و «کان» از افعال تامّه است .

«المنافسۀ» یعنی: رقابت برای بدست آوردن چیزی است. «الحطام» آنچه که از چیزی خشک شکسته باشد. و کنایه از متاع دنیا است. و مقصود از «فضول الحطام» یعنی: زیبایی ها و زینت های دنیا و آنچه که در دنیا بدان نیازی نیست. «معالم الدین» یعنی آثار و نشانه هایی که بدان راه می یابند و رهنمود می شوند. «الإنابۀ» یعنی: بازگشت و رجوع. «نهمته» یعنی: حرص و آزمندی او بر اموال رعیت. و کسانی که این کلمه را به صورت «نهَمَۀ» با حرکت حروف آن روایت کرده اند، به معنای اشتهای بیش از حد در خوردن غذا است. و «الجفاء» برخلاف نیکی و بخشش است. و «رجل جافی الخلقۀ و الخلق» یعنی: شخص ترش رو و خشن.

«فیقطعهم» یعنی: از رسیدن بدان یا از نیازهایشان قطع می کند، یا برخی را از برخی دیگر با تفرقه افکنی از هم جدا می کند. و معنای نخست آشکارتر است هرچند کسی آن را ذکر نکرده است. فرموده امام علیه السلام: «و لا الحائف» با حاء مهمله: از «الحیف» به معنای ظلم و ستم می باشد.

«الدُوَل» با ضمه دال مهمله: جمع «الدولۀ» - با ضمه - و آن اسم برای مال و

المتداول، قال اللّه تعالي: «كَيْ لا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ» [٧٦ / الحشر: ٥٩]: أي إذا لم يقسم الإمام بالسّوية، و يخصّ بالمال بعضهم دون بعض، فيتّخذ قوما دون قوم فيفرّق المسلمين.

و روي «الخائف» بالمعجمة. و الدول بكسر الدال جمع دولة بالفتح و هي الغلبة: أي من يخاف دول الأيّام و تقلّب الدهور، فيتّخذ قوما يتوقّع نفعهم في دنياه، و يقوّيهم و يضعف آخرين.

قوله عليه السلام: «دون المقاطع»: أي يقف عند مقطع الحكم فلا يقطعه، بأن يحكم بالحقّ بل يحكم بالباطل، أو يسوّف الحكم حتّي يضطر المحقّ و يرضي بالصلح، فيذهب بعض حقّه. و يحتمل أن يكون «دون» بمعني «غير»: أي يقف في غير مقطعه.

و قال ابن أبي الحديد: فإن قلت: أ فتراه عني بهذا قوما بأعيانهم؟ قلت: الإمامية تزعم أنّه رمز بالجفاء و العصبيّة لقوم دون قوم إلي عمر. و رمز بالجهل إلي من كان قبله، و رمز بتعطيل السنّة إلي عثمان و معاوية. انتهي.

و الأظهر أنّ المراد بالبخيل [هو] عثمان، لما هو المعلوم من أكله أموال المسلمين؛ و لما مرّ منه عليه السلام في [الخطبة] الشقشقية. و [المراد] ب «الجاهل» جميعهم. و ب «الجافي» عمر كما مرّ [أيضا] في [الخطبة] الشقشقية. و ب «الحائف للدول» عمر و عثمان كما هو المعلوم من سيرتهما. و ب «المعطّل للسنّة» أيضا جميعهم.

«950»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: [وَ] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

لِيَتَأَسَّ صَغِيرُكُمْ بِكَبِيرِكُمْ، وَ لِيَرْؤُفَ كَبِيرُكُمْ بِصَغِيرِكُمْ، وَ لَا تَكُونُوا كَجُفَاةِ الْجَاهِلِيَّةِ، لَا فِي الدِّينِ يَتَفَقَّهُونَ، وَ لَا عَنِ اللَّهِ يَعْقِلُونَ، كَقَيْضِ بَيْضٍ فِي أَدَاحٍ

ثروت در گردش است. خداوند متعال فرموده است: «کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاء مِنکُمْ» ⁽²⁾{ تا میان توانگران شما دست به دست نگردد.} یعنی هرگاه امام اموال را به طور مساوی تقسیم نکند و مال و ثروت را تنها به برخی اختصاص دهد، گروهی از مردم اموال را گرفته و گروهی دیگر بی نصیب خواهند شد که در نتیجه آن در میان مسلمانان تفرقه ایجاد می شود. و «الخائف» با خاء معجمه نیز روایت شده است. و «الدِول» - با کسره دال - جمع «الدَولۀ» - با فتحه دال - به معنای چیرگی است. یعنی: هر کس از گردش روزگار و تغییر زمان ها می ترسد، گروهی از مردم را برمی گزیند که در دنیایش از آنان انتظار نفع و سود را دارد، و آنان را نیرومند کرده و دیگران را ضعیف می کند.

«دون المقاطع» یعنی: در هنگام حکم دادن بازمی ایستد و حکم را صادر نمی کند به این صورت که حکم حقّ بدهد، بلکه به باطل حکم می کند، یا حکم و قضاوت را به تاخیر می اندازد تا اینکه حق دار به اضطرار کشیده شود و به صلح رضایت دهد در نتیجه بخشی از حق و حقوقش را از دست دهد. و ممکن است «دون» به معنای «غیر» باشد، یعنی: در جایگاه حکم و قضاوت ناحق بایستد.

ابن ابی الحدید گوید: اگر بگویی: آیا به نظرت مقصود امام از این سخنان عینا قوم و گروه مشخصی است؟ می گویم: شیعه امامی گمان دارد شاید امام با بیان ستم و تعصب نسبت به گروهی غیر از قوم دیگر، به عمر اشاره دارد و با جهل به کسی که پیش از او بوده اشاره دارد و با تعطیل کردن سنّت به عثمان و معاویه اشاره دارد. پایان سخن.

وجه آشکار این است که مقصود از بخیل، عثمان است بر طبق آنچه معلوم شده که اموال مسلمانان را خورده است، و بر طبق آنچه امام در خطبه شقشقیه گفته است. و مقصود از جاهل همگی آنان است. و مراد از «جافی» عمر است همانطور که در خطبه شقشقیه ذکر شد. و مقصود از «الحائف للدول» عمر و عثمان است همانطور که در زندگی نامه آنان آشکار است. و مقصود از «المعطل للسنۀ» نیز همگی آنان است.

روایت 950

نهج البلاغه: از خطبه های امام علیه السلام:

کوچکتران شما باید به بزرگتران اقتدا کنند، و بزرگترهای شما باید به کوچکترها مهربان باشند.

همچون ستمکاران دوره جاهلیت نباشید که نه دنبال فهم دین بودند، و نه برای شناخت خداوند تعقل می‌کردند، مثل مردم جاهلیت چون تخمی است که در محل تخم گذاری شتر مرغان پیدا شود،

يَكُونُ كَسْرُهُ وِزْراً، وَ يُخْرِجُ حِضَانُهَا شَرّاً ...

[وَ] مِنْهَا: افْتَرَقُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ، وَ تَشَتَّتُوا عَنْ أَصْلِهِمْ، فَمِنْهُمْ آخِذٌ بِغُصْنٍ أَيْنَمَا مَالَ مَالَ مَعَهُ، عَلَي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي سَيَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ يَوْمٍ لِبَنِي أُمَيَّةَ، كَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِيفِ، يُؤَلِّفُ اللَّهُ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَجْعَلُهُمْ رُكَاماً كَرُكَامِ السَّحَابِ، ثُمَّ يَفْتَحُ اللَّهُ لَهُمْ أَبْوَاباً يَسِيلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ كَسَيْلِ الْجَنَّتَيْنِ، حَيْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَيْهِ قَارَةٌ، وَ لَمْ تَثْبُتْ لَهُ أَكَمَةٌ، وَ لَمْ يَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَوْدٍ، وَ لَا حِدَابُ أَرْضٍ. يُذَعْذِعُهُمُ اللَّهُ فِي بُطُونِ أَوْدِيَتِهِ، ثُمَّ يَسْلُكُهُمْ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ، يَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْمٍ حُقُوقَ قَوْمٍ، وَ يُمَكِّنُ لِقَوْمٍ فِي دِيَارِهِمْ قَوْمٌ.

وَ ايْمُ اللَّهِ لَيَذُوبَنَّ مَا فِي أَيْدِيهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْكِينِ، كَمَا تَذُوبُ الْأَلْيَةُ عَلَي النَّارِ.

أَيُّهَا النَّاسُ! لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ، وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِينِ الْبَاطِلِ، لَمْ يَطْمَعْ فِيكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثْلَكُمْ، وَ لَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِيَ عَلَيْكُمْ، لَكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَ لَعَمْرِي لَيُضَعَّفَنَّ لَكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافاً؛ بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، وَ قَطَعْتُمُ الْأَدْنَي وَ وَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ.

وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِيَ لَكُمْ، سَلَكَ بِكُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ، وَ كُفِيتُمْ مَئُونَةَ الِاعْتِسَافِ، وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الْأَعْنَاقِ.

إيضاح

[لزوم] تأسّي الصغير بالكبير، لأنّه أكثر تجربة و أحزم.

و قال الكيدري: أي ليتأسّ من صغر منزلته في العلم و العمل بمن له متانة فيهما، و ليرحم كلّ من له جاه و منزلة في الدنيا بالمال و القوّة كلّ من دونه.

و «القيض» بالفتح قشرة البيض العليا اليابسة. و قيل: التي خرج ما فيها من فرخ أو ماء. و في بعض النسخ: «كبيض هيض»: أي كسر. و الأداحي:

شکستنش گناه است، و وانهادنش باعث بیرون آمدن جوجه زیان رسان (زیرا ممکن است تخم مار باشد).

مسلمانان پس از اتفاق از هم جدا شدند، و از اصلشان پراکنده گشتند. گروهی از آنان (که بر حق بودند) به شاخه‌ای دست آویختند که شاخه به هر کجا متمایل شد آنها هم تمایل شدند. به زودی خداوند آنان را برای بدترین روز بنی امیه جمع کند چنانکه پاره‌های ابر در فصل پاییز جمع می‌شوند، خداوند در میانشان الفت ایجاد می‌کند، و آنان را همچون ابرهای متراکم متّفق می‌نماید، آن گاه خداوند برای آنان درهایی می‌گشاید که چون سیل از جای بر انگیختنشان روانه می‌شوند مانند سیل دو باغ مردم سبا، که از آن سیل هیچ زمینی سالم نماند، و هیچ تپه‌ای در برابرش تاب نیاورد، و بر پایی کوه و بلندیهای زمین جریان آن سیل را باز نگرداند. خداوند آن مردم متفق را در میان درّه‌ها و رودخانه‌ها پراکنده می‌کند، آن گاه همچون چشمه‌سار در قسمتهای مختلف زمین روان می‌سازد، حق از دست رفته گروهی را از گروه دیگر به کمک آنان می‌گیرد، و عدّه‌ای را به جای عدّه دیگر در شهرها قرار می‌دهد. قسم به خدا بنی امیه پس از برتری و حکومتشان آنچه در دست دارند آب می‌شود مانند دنبه‌ای که به روی آتش آب می‌شود.

ای مردم، اگر یکدیگر را از یاری کردن حق فرو نمی‌گذاشتید، و از سست کردن پایه باطل سستی نمی‌کردید، آنان که هم شأن شما نبودند در امور شما طمع نمی‌کردند، و آن که بر شما مسلّط شد قوی نمی‌گشت، ولی شما چون بنی اسرائیل سرگردان شدید. به جانم سوگند پس از آنکه مرا از دست دادید سرگردانی شما چند برابر می‌شود به خاطر اینکه حق را پشت سر گذاشتید، و از نزدیک‌ترین فرد به پیامبر بریدید و به دورترین شخص متّصل شدید. بدانید اگر از امام بر حق خود پیروی می‌کردید شما را به راه رسول خدا می‌برد، آن وقت از رنج بیراهه رفتن راحت می‌شدید، و بار سنگین را از دوش خود به کناری می‌انداختید.⁽¹⁾

توضیح

پیروی خردسالان از بزرگان از این جهت است که تجربه و دوراندیشی آنان بیشتر است.

کیدری گوید: یعنی: کسی که جایگاهش در علم و عمل اندک است، باید از کسی که در علم و عمل از جایگاه محکم و والایی برخوردار است، پیروی کند و می بایست کسی که در دنیا با مال و قوت جاه و منزلتی به دست آورده است، از کسانی که از او ضعیف تر و پایین تر هستند، مهربانی و دلجویی کند.

«القیض» با فتحه به معنای پوسته بالایی خشک تخم مرغ است. و گفته شده: قسمتی از تخم مرغ است که جوجه یا آب از آن خارج می شود. و در برخی نسخه ها به صورت «کبیض هیض»: یعنی شکسته شده است. «الأداحی»

جمع الأدحي بالضمّ، و قد يكسر و هو الموضع الذي تبيض فيه النعامة و تفرخ، و هو أفعول من دحوت؛ لأنّها تدحوه برجلها: أي تبسطه، ثمّ تبيض فيه و ليس للنعام عشّ.

و قال ابن أبي الحديد: وجه الشبه، أنّه إن كسرها كاسر أثم؛ لأنّه يظنّ بيض القطاة، و إن لم يكسر، يخرج حضانها شرّا، إذ يخرج أفعي قاتلا. و استعار لفظ الأداحي للأعشاش مجازا؛ لأنّ الأداحي لا يكون إلّا للنعام.

و قال ابن ميثم: نهاهم أن يشبهوا جفاة الجاهليّة في عدم تفقّههم في الدين، فيشبهون إذا بيض الأفاعي في أعشاشها. و وجه الشّبه أنّه إن كسره كاسر أثم؛ لتأذّي الحيوان به، فكذلك هؤلاء إذا أشبهوا جفاة الجاهلية، لا يحلّ أذاهم لحرمة الإسلام، و إن أهملوا و تركوا علي الجهل، خرجوا شياطين.

و الحضان بالكسر: مصدر، حضن الطائر بيضه: إذا ضمّه إلي نفسه تحت جناحه، و هو مرفوع بالفاعليّة.

قوله عليه السلام: «افترقوا ... »: يذكر حال أصحابه و شيعته.

و قال ابن أبي الحديد: الأخذ بالغصن من تمسّك بعده عليه السلام بذرّية الرسول صلّي اللّه عليه و آله، و تقدير الكلام: و منهم من لا يكون كذلك.

ثمّ ذكر عليه السّلام أنّ الفريقين يجتمعان لشرّ يوم. و «القزع» جمع قزعة و هي سحب صغار تجتمع فتصير ركاما، و الركام: ما كثف من السحاب. و «مستثارهم» موضع ثورانهم و هيجانهم.

و الجنّتان هما اللّتان ذكرهما اللّه في القرآن في قصّة أهل سبإ. و القارّة: الجبل الصغير. و الأكمة: الموضع يكون أشدّ ارتفاعا ممّا حوله، و هو غليظ لا يبلغ أن يكون حجرا. و «سننه»: طريقه. و طود مرصوص: أي جبل شديد التصاق الأجزاء بعضها ببعض. و الحداب: جمع حدبة و هي الروابي و النجاد. و الذعذعة:

جمع «الأدحی» با ضمه است و گاهی به کسره می آید و آن مکانی است که شترمرغ در آن تخم می گذارد و جوجه از تخم بیرون می آورد. این کلمه بر وزن «افعول» از «دحوت» زیرا «تدحوه برجلها» یعنی: آن را می گستراند سپس در آن تخم می گذارد و شترمرغ لانه ندارد.

ابن ابی الحدید گوید: وجه شبه این است که اگر کسی آن را بشکند، گناه است زیرا گمان کرده که تخم پرنده سنگ خواره است، و اگر آن را نشکند، گاهی از تخم آن چیزی بیرون آید که مایه شرّ و زیان است مثلا ماری کشنده بیرون می آید. و لفظ «الأداحی» برای لانه ها به صورت مجازی استعاره آورده شده است؛ زیرا «الأداحی» فقط برای شترمرغ است.

ابن میثم گوید: امام آنان را از اینکه شبیه ستمکاران جاهلی در نفهمیدن دین باشند نهی کرده است، چرا که در این حالت شبیه تخم مارها در لانه هایشان می شود. و وجه شبه در این است که اگر کسی آن را بشکند، گناه است زیرا حیوان از دست او آزار می بیند، و به همین صورت اگر اینان شبیه ستمکاران جاهلی شدند، به خاطر حرمت اسلام، آزار و اذیت آنان جایز نیست، و اگر از روی نادانی آن را رها کنند، به صورت شیاطین بیرون می آیند. «الحضان» با کسره حاء، مصدر حضن الطائر بیضه است، یعنی: هرگاه پرنده تخمش را در زیر بالهایش بگیرد. و این کلمه فاعل و مرفوع است. «افترقوا ... » وضعیت یاران و پیروانش را ذکر می کند.

ابن ابی الحدید گوید: «الاخذ بالغصن» (گرفتن شاخه) مقصود کسانی است که پس از امام علیه السلام به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله تمسک می جویند. و تقدیر کلام به این صورت است: و برخی دیگر اینگونه نیستند.

سپس امام علیه السلام بیان فرموده که هر دو گروه برای بدترین روز گرد هم می آیند. «القزع» جمع «قزعۀ» و آن ابرهای کوچکی است که جمع شده و به صورت «الرکام» درمی آید. «الرکام»: ابر متراکم است. و «مستشارهم» مکان برانگیخته شدن و به هیجان درآمدن آن ها است. «الجنتان» دو بستانی است که خداوند در قرآن در داستان اهل سبأ آن را ذکر کرده است. «القارّۀ» به معنای کوه کوچک است. «الأکمۀ» مکانی است که ارتفاع آن از مکان های اطراف بالاتر است. و آن سخت است و به سختی سنگ نمی رسد. و «سننه» یعنی راه و روش آن. «طود مرصوص» یعنی: کوهی است که اجزایش به هم فشرده است. و «الحداب» جمع «الحدبۀ» و آن تپه ها و بلندی ها است. «الذعذعۀ»

التفريق و لعلّها كناية عن اختفائهم بين الناس، ثمّ إظهارهم بالإعانة و التأييد. و المراد بالقوم ثانيا آل الرسول صلّي اللّه عليه و آله، و هو إشارة إلي ظهور بني عباس و انقراض بني أميّة.

و قوله عليه السلام: «و ايم اللّه ليذوبنّ ما في أيديهم»: يحتمل أن يكون إشارة إلي ذهاب ملك بني أميّة أو بني العباس.

و تاه في الأرض؛ ذهب متحيرا، و المتاه مصدر. و المراد بالأدني نفسه عليه السلام، و بالأبعد من تقدم عليه. و [المراد ب] الداعي هو عليه السلام أو القائم عليه السلام. و الاعتساف: سلوك غير الطريق. و فدحه الدين: أثقله. و المراد بالثقل الفادح الإثم و العذاب في الآخرة أو الأعمّ.

«951»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: [وَ] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ! فَأَنَا فَقَأْتُ عَيْنَ الْفِتْنَةِ، وَ لَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِئَ عَلَيْهَا أَحَدٌ غَيْرِي، بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَيْهَبُهَا وَ اشْتَدَّ كَلَبُهَا.

فَاسْأَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي، فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَسْأَلُونَنِي ⁽²⁾عَنْ شَيْ‌ءٍ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ السَّاعَةِ، وَ لَا عَنْ فِئَةٍ تَهْدِي مِائَةً وَ تُضِلُّ مِائَةً، إِلَّا أَنْبَأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا، وَ مُنَاخِ رِكَابِهَا وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا، وَ مَنْ يُقْتَلُ مِنْ أَهْلِهَا قَتْلًا وَ مَنْ يَمُوتُ مِنْهُمْ مَوْتاً!

وَ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُونِي وَ نَزَلَتْ [بِكُمْ «خ»] كَرَائِهُ الْأُمُورِ وَ حَوَازِبُ الْخُطُوبِ، لَأَطْرَقَ كَثِيرٌ مِنَ السَّائِلِينَ، وَ فَشِلَ كَثِيرٌ مِنَ الْمَسْئُولِينَ، وَ ذَلِكَ إِذَا قَلَّصَتْ حَرْبُكُمْ، وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقٍ، وَ ضَاقَتِ [وَ كَانَتِ «خ»] الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ ضِيقاً تَسْتَطِيلُونَ مَعَهُ أَيَّامَ الْبَلَاءِ عَلَيْكُمْ، حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ لِبَقِيَّةِ الْأَبْرَارِ مِنْكُمْ ⁽³⁾.

به معنای پراکندگی و شاید کنایه از پنهان شدن آنان در میان مردم است سپس به یاری و کمک تظاهر می کنند. و باز مقصود از «قوم» خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله است و آن اشاره به ظهور بنی عباس و انقراض بنی امیه است.

فرموده امام علیه السلام «و أیم الله لیذوبنّ ما فی أیدیهم» ممکن است اشاره به برچیده شدن پادشاهی بنی امیه یا بنی عباس باشد. «تاه فی الأرض» با سرگردانی به راه افتاد. و «المتاه» مصدر آن است. مقصود از «الأدنی» خود امام و مقصود از«الأبعد» افراد پیش از ایشان است. و مقصود از «الداعی» خود امام یا مقصود امام حضرت قائم است. «الاعتساف» یعنی بدون راهنمایی از بیراهه رفت. و «فدحه الدین»: یعنی بدهی بر او سنگینی کرد. و مقصود از «الثقل الفادح» گناه و عذاب در آخرت یا به صورت عموم است.

روایت 951

نهج البلاغه: از خطبه های امام علیه السلام پس از حمد و ستایش پروردگار:

ای مردم! من بودم که چشم فتنه را کندم، و جز من هیچ کس جرأت چنین کاری را نداشت، آنگاه که امواج سیاهی‌ها بالا گرفت و به آخرین درجه شدّت خود رسید. پس از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید. سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، نمی‌پرسید از چیزی که میان شما تا روز قیامت می‌گذرد، و نه از گروهی که صد نفر را هدایت یا گمراه می‌سازد، جز آن که شما را آگاه می‌سازم و پاسخ می‌دهم. و از آن که مردم را بدان می‌خواند و آن که رهبریشان می‌کند و آن که آنان را می‌راند و آنجا که فرود می‌آیند و آنجا که بار گشایند و آن که از آن ها کشته شود و آن که بمیرد، خبر می‌دهم.

آن روز که مرا از دست دادید، و نگرانی‌ها و مشکلات بر شما باریدن گرفت ، و بسیاری از پرسش کنندگان به حیرت فرو رفته می‌گویند سر انجام چه خواهد شد؟ که گروه بسیاری از پرسش شوندگان از پاسخ دادن فرو مانند. این حوادث هنگامی رخ نشان می‌دهد که جنگ در میان شما طولانی شود، و دنیا چنان بر شما تنگ گردد که ایّام بلا را طولانی پندارید، تا روزی که خداوند پرچم فتح و پیروزی را برای باقی مانده نیکان شما به اهتزاز در آورد.

أَلَا إِنَّ الْفِتَنَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ نَبَّهَتْ، يُنْكَرْنَ مُقْبِلَاتٍ وَ يُعْرَفْنَ مُدْبِرَاتٍ، يَحُمْنَ حَوْمَ الرِّيَاحِ يُصِبْنَ بَلَداً وَ يُخْطِئْنَ بَلَداً.

أَلَا [وَ] إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِي عَلَيْكُمْ، فِتْنَةُ بَنِي أُمَيَّةَ، فَإِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ مُظْلِمَةٌ، عَمَّتْ خُطَّتُهَا، وَ خَصَّتْ بَلِيَّتُهَا، وَ أَصَابَ الْبَلَاءُ مَنْ أَبْصَرَ فِيهَا، وَ أَخْطَأَ الْبَلَاءُ مَنْ عَمِيَ عَنْهَا.

وَ ايْمُ اللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَكُمْ أَرْبَابَ سُوءٍ بَعْدِي، كَالنَّابِ الضَّرُوسِ، تَعْذِمُ بِفِيهَا، وَ تَخْبِطُ بِيَدِهَا، وَ تَزْبِنُ بِرِجْلِهَا، وَ تَمْنَعُ دَرَّهَا. لَا يَزَالُونَ بِكُمْ حَتَّي لَا يَتْرُكُوا مِنْكُمْ إِلَّا نَافِعاً لَهُمْ، أَوْ غَيْرَ ضَائِرٍ بِهِمْ. وَ لَا يَزَالُ بَلَاؤُهُمْ حَتَّي لَا يَكُونَ انْتِصَارُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ إِلَّا مِثْلَ انْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ، وَ الصَّاحِبِ مِنْ مُسْتَصْحِبِهِ، تَرِدُ عَلَيْكُمْ فِتْنَتُهُمْ شَوْهَاءَ مَخْشِيَّةً، وَ قِطَعاً جَاهِلِيَّةً، لَيْسَ فِيهَا مَنَارُ هُدًي وَ لَا عَلَمٌ يُرَي، نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ، وَ لَسْنَا فِيهَا بِدُعَاةٍ.

ثُمَّ يُفَرِّجُهَا اللَّهُ عَنْكُمْ كَتَفْرِيجِ الْأَدِيمِ، بِمَنْ يَسُومُهُمْ خَسْفاً، وَ يَسُوقُهُمْ عُنْفاً، وَ يَسْقِيهِمْ بِكَأْسٍ مُصَبَّرَةٍ لَا يُعْطِيهِمْ إِلَّا السَّيْفَ، وَ لَا يُحْلِسُهُمْ إِلَّا الْخَوْفَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ تَوَدُّ قُرَيْشٌ بِالدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا لَوْ يَرَوْنِي [يَرَوْنَنِي «خ»] مَقَاماً وَاحِداً، وَ لَوْ قَدْرَ جَزْرِ جَزُورٍ، لِأَقْبَلَ مِنْهُمْ مَا أَطْلُبُ الْيَوْمَ بَعْضَهُ فَلَا يُعْطُونَنِي.

إيضاح

قال ابن أبي الحديد ⁽¹⁾: هذه الخطبة ذكرها جماعة من أصحاب السيرة، و هي متداولة منقولة مستفيضة خطب بها عليّ عليه السلام بعد انقضاء أمر النّهروان، و فيها ألفاظ لم يوردها الرّضي رحمه اللّه. ثمّ ذكر بعض الألفاظ المتروكة منها:

فتنه‌ها آنگاه که روی آورند با حق شباهت دارند، و چون پشت کنند حقیقت چنانکه هست، نشان داده می‌شود، فتنه‌ها چون می‌آیند شناخته نمی‌شوند، و چون می‌گذرند، شناخته می‌شوند، فتنه‌ها چون گرد بادها می‌چرخند، از همه جا عبور می‌کنند، در بعضی از شهرها حادثه می‌آفرینند و از برخی شهرها می‌گذرند.

آگاه باشید! همانا ترسناکترین فتنه‌ها در نظر من، فتنه بنی امیّه بر شما است، فتنه‌ای کور و ظلمانی که سلطه‌اش همه جا را فرا گرفته و بلای آن دامنگیر نیکوکاران است. هر کس آن فتنه‌ها را بشناسد نگرانی و سختی آن دامنگیرش گردد، و هر کس که فتنه‌ها را نشناسد، حادثه‌ای برای او رخ نخواهد داد.

به خدا سوگند بنی امیّه بعد از من برای شما زمامداران بدی خواهند بود، آنان چونان شتر سرکشی که دست به زمین کوبد و لگد زند و با دندان گاز گیرد و از دوشیدن شیر امتناع ورزد، با شما چنین برخوردی دارند، و از شما کسی باقی نگذارند، جز آن کس که برای آن ها سودمند باشد یا آزاری بدان ها نرساند. و بلای فرزندان بنی امیّه، بر شما طولانی خواهد ماند چندان که یاری خواستن شما از ایشان چون یاری خواستن بنده باشد از مولای خویش یا تسلیم شده از پیشوای خود. فتنه‌های بنی امیّه پیاپی با چهره‌ای زشت و ترس آور، و ظلمتی با تاریکی عصر جاهلیّت، بر شما فرود می‌آید. نه نور هدایتی در آن پیدا ، و نه پرچم نجاتی در آن روزگاران بچشم می‌خورد. ما اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از آن فتنه‌ها در امانیم و در آن وقت نمی توانیم دعوت کنیم.

سپس خدا فتنه‌های بنی امیّه را نابود، و از شما جدا خواهد ساخت مانند جدا شدن پوست از گوشت، که با دست قصّابی انجام پذیرد! خدا با دست افرادی، خواری و ذلّت را به فرزندان امیّه می‌چشاند که به سختی آن ها را کنار می‌زنند، و جام تلخ بلا و ناراحتی و مصیبت را در کامشان می‌ریزند، و جز شمشیر چیزی به آن ها نمی‌دهند، و جز لباس ترس بر آن ها نپوشانند. در آن هنگام، قریش دوست دارد آنچه در دنیاست بدهد تا یک بار مرا بنگرد، گر چه لحظه کوتاهی (به اندازه کشتن شتری) باشد، تا با اصرار چیزی را بپذیرم که امروز پاره‌ای از آن را می‌خواهم نمی‌دهند.⁽²⁾

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: گروهی از سیره نویسان این خطبه را ذکر کرده اند و آن خطبه ای متداول و منقول و منتشر شده است که علی علیه السلام پس از پایان یافتن جنگ نهروان ایراد کرد و در این خطبه کلمات و عباراتی است که رضی رحمه الله آن را نیاورده است. سپس برخی عبارات به جا مانده از خطبه را ذکر کرده است:

ص: 116

قَوْلُهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «وَ لَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِئَ عَلَيْهَا غَيْرِي، وَ لَوْ لَمْ أَكُ فِيكُمْ مَا قُوتِلَ أَهْلُ الْجَمَلِ وَ النَّهْرَوَانِ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ لَا أَنْ تَتَّكِلُوا فَتَدَعُوا الْعَمَلَ، لَحَدَّثْتُكُمْ بِمَا قَضَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّكُمْ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، لِمَنْ قَاتَلَهُمْ مُبْصِراً لِضَلَالَتِهِمْ، عَارِفاً لِلْهُدَي الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ.

سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي، فَإِنِّي مَيِّتٌ عَنْ قَرِيبٍ أَوْ مَقْتُولٌ، بَلْ قَتْلًا. مَا يَنْتَظِرُ أَشْقَاهَا أَنْ يَخْضِبَ هَذِهِ بِدَمِ هَذِهِ! وَ ضَرَبَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] بِيَدِهِ عَلَي لِحْيَتِهِ.

وَ مِنْهَا فِي ذِكْرِ بَنِي أُمَيَّةَ: يَظْهَرُ أَهْلُ بَاطِلِهَا عَلَي أَهْلِ حَقِّهَا حَتَّي يَمْلَأَ الْأَرْضَ عُدْوَاناً وَ ظُلْماً وَ بِدَعاً، إِلَي أَنْ يَضَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَبَرُوتَهَا، وَ يَكْسِرَ عَمَدَهَا، وَ يَنْزِعَ أَوْتَادَهَا. أَلَا وَ إِنَّكُمْ مُدْرِكُوهَا، فَانْصُرُوا قَوْماً كَانُوا أَصْحَابَ رَايَاتِ بَدْرٍ وَ حُنَيْنٍ تُؤْجَرُوا، وَ لَا تَمَالَئُوا عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ، فَيَصِيرَ عَلَيْهِمُ الْبَلِيَّةَ وَ يُحِلَّ بِكُمُ النَّقِمَةَ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهَا: إِلَّا مِثْلَ انْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ مَوْلَاهُ، إِذَا رَآهُ أَطَاعَهُ، وَ إِذَا تَوَارَي عَنْهُ شَتَمَهُ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ حَجَرٍ لَجَمَعَكُمُ اللَّهُ لِشَرِّ يَوْمٍ لَهُمْ.

وَ مِنْهَا: فَانْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فَانْصُرُوهُمْ، فَلَيُفَرِّجَنَّ اللَّهُ [الْفِتْنَةَ] بِرَجُلٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ. بِأَبِي ابْنُ خِيَرَةِ الْإِمَاءِ، لَا يُعْطِيهِمْ إِلَّا السَّيْفَ هَرْجاً هَرْجاً، مَوْضُوعاً عَلَي عَاتِقِهِ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ، حَتَّي تَقُولَ قُرَيْشٌ ⁽²⁾: لَوْ كَانَ هَذَا مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ لَرَحِمَنَا. يُغْرِيهِ اللَّهُ بِبَنِي أُمَيَّةَ، حَتَّي يَجْعَلَهُمْ حُطَاماً وَ رُفَاتاً «مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا» ⁽³⁾.

«کسی غیر از من جرئت این کار را نداشت و اگر من در میان شما نمی بودم کسی نبود که به پیکار اصحاب جمل و نهروان برود. و به خدا سوگند اگر بیم آن نبود که تن زنید و کار را رها کنید، برایتان چیزی را که خداوند بر زبان پیامبرتان جاری کرده، بازمی گفتم تا بدانید خداوند برای کسی که با آنان نبرد کند درحالی که از گمراهی آنان و هدایتی که ما بر طریق آن هستیم، آگاه باشد چه مزد و پاداشی قرار داده است. پیش از اینکه مرا از دست بدهید، هر چه خواهید از من بپرسید. زیرا من یا می میرم یا کشته می شوم. نه، کشته می شوم. نگون بخت ترین آنان منتظر است که این را از بالا در خون گیرد! و آن حضرت علیه السلام دست به محاسن خود کشید.

و در این خطبه درباره بنی امیه آمده است: اهل باطل بر اهل حق چیره می شوند و زمین پر از دشمنی و ستم و بدعت خواهد شد تا اینکه خداوند آن را از تخت جبروتش پایین می کشد و ستون های بنای اقتدارش را درهم می شکند و میخ های خیمه اش را بر می کند. آگاه باشید که شما آن زمان را درک می کنید پس گروهی را که درفش روز بدر و حنین در پیش دارند یاری کنید تا پاداش یابید و دشمنانشان را بر ضد آنان یاری ندهید تا بلا بر آنان وارد شود و کیفر الهی شما را فراگیرد.

و در این خطبه آمده است: مانند یاری خواستن برده از سرورش باشد که چون او را می بیند فرمانبردای می کند و چون از نظرش دور می شود زبان به دشنام او می گشاید و به خدا سوگند اگر جمع شما را پراکنده کند و هر یک از شما را در زیر سنگی پنهان سازد خداوند شما را برای بدترین روزهایشان گرد می آورد.

و در این خطبه آمده است: به خاندان پیامبر خود بنگرید اگر در خانه نشستند، در خانه بنشینید و اگر شما را به یاری فرا خواندند، یاریشان کنید تا پاداش یابید. خداوند به وسیله مردی از ما، خاندان پیامبر، فتنه را می شکافد. پدرم فدای آن فرزند بهترین کنیزان باد که جز زخم شمشیر برّان به آن ها نمی دهد، و هشت ماه تیغ آخته بر روی شانه دارد تا اینکه قریش گوید: اگر این مرد از فرزندان فاطمه باشد بر ما خواهد بخشود. خداوند او را بر بنی امیه مسلط ساخته تا اینکه آنان را شکسته و پوسیده گرداند. «مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلا»⁽⁴⁾{از رحمت خدا دور گردیده و هر کجا یافته شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد. درباره کسانی که پیشتر بوده‌اند [همین] سنّت خدا [جاری بوده] است و در سنّت خدا هرگز تغییری نخواهی یافت.}

ثمّ قال [ابن أبي الحديد: ] فإن قيل: فمن هذا الرجل الموعود به! قيل: أمّا الإماميّة فيزعمون أنّه إمامهم الثاني عشر، و أنّه ابن أمة اسمها نرجس.

و أمّا أصحابنا، فيزعمون أنّه فاطمي يولد في مستقبل الزمان، لأمّ ولد و ليس بموجود الآن.

فإن قيل: فمن يكون من بني أميّة في ذلك الوقت موجودا حتّي ينتقم منهم؟

قيل: أمّا الإماميّة فتقول بالرجعة، و يزعمون أنّه سيعاد قوم بأعيانهم من بني أمية و غيرهم، إذا ظهر إمامهم المنتظر، و أنّه يقطع أيدي أقوام و أرجلهم، و يسمل عيون بعضهم و يصلب قوما آخرين، و ينتقم من أعداء آل محمّد عليهم السلام المتقدّمين [منهم] و المتأخّرين.

و أمّا أصحابنا فيزعمون أنّه سيخلق اللّه تعالي في آخر الزمان رجلا من ولد فاطمة عليها السّلام يستولي علي السفياني و أشياعه من بني أميّة ⁽¹⁾.

ثمّ قال: فإن قيل: لما ذا خصّ أهل الجمل و أهل النهروان بالذّكر، و لم يذكر [أهل] صفّين؟ قيل: لأنّ الشبهة كانت في أهل الجمل و أهل النهروان ظاهرة الالتباس، أمّا أهل الجمل [ف] لحسن ظنّهم بطلحة و الزبير، و كون عائشة زوجة الرسول صلّي اللّه عليه و آله معهم.

و أمّا أهل النهروان، فكانوا أهل قرآن و عبادة و اجتهاد، و عزوف عن الدنيا، و هم كانوا قرّاء العراق و زهّادها.

و أمّا معاوية، فكان فاسقا مشهورا بقلّة الدين و الانحراف عن الإسلام، و كذلك ناصره و مظاهره علي أمره، عمرو بن العاص و من اتّبعهما من طغام أهل الشام و أجلافهم و جهّال الأعراب، فلم يكن أمرهم خافيا في جواز قتالهم

سپس ابن ابی الحدید گوید: اگر گفته شود: این شخص موعود کیست! گفته شده: فرقه امامیه پنداشته اند که این شخص امام دوازدهم آنان است و او فرزند کنیزی است به نام «نرگس». اما اصحاب ما می پندارند که او مردی فاطمی است که در زمان آینده از مادری به دنیا می آید که اکنون به دنیا نیامده است. گفته شده: فرقه امامیه معتقد به رجعت هستند و اینگونه می پندارند آن هنگام که امامی که در انتظار او هستند، ظهور می کند، گروهی از بنی امیه و دیگران بازگردانده می شوند، و امام دست و پاهای گروهی را قطع می کند و چشم برخی دیگر از آنان را از حدقه در می آورد و گروهی دیگر را به صلیب می کشد و از دشمنان پیشین و پسین خاندان پیامبر انتقام می گیرد.

اما پندار اصحاب ما این است که خداوند متعال در آخر الزمان مردی از نوادگان فاطمه را می آفریند که بر سفیانی و پیروان او که از بنی امیه هستند، چیره می گردد. سپس گوید: اگر گفته شود: چرا ایشان فقط اهل جمل و نهروان را ذکر کرده اند و اهل صفین را ذکر نکرده اند؟ گفته شده: به این دلیل که شبهه در میان اهل جمل و نهروان، جای شک و تردید دارد. اهل جمل به خاطر حسن ظن آن ها نسبت به طلحه و زبیر و اینکه عائشه همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله با آنان بود.

اهل نهروان نیز، اهل قرآن و عبادت و اجتهاد بودند و نسبت به دنیا بی میلی نشان می دادند و آنان قاریان و زاهدان عراق بودند. اما معاویه شخصی فاسقی بود که به کم دینی و انحراف از اسلام شهرت داشت و نیز یاور و پشتیبان کار او عمرو بن عاص و کسانی که از آن دو پیروی می کردند فرومایگان و بی خردان شام و جاهلان عرب بودند. پس وضعیت آنان به گونه ای بود که جایز بودن

و محاربتهم. انتهي.

قوله عليه السّلام: «فأنا فقأت» يقال: فقأت العين: أي شققتها أو قلعتها بشحمها، أو أدخلت الإصبع فيها. و فقأ عين الفتنة: كسر ثورانها. و حذف المضاف - أي عين أهلها - بعيد.

و عدم اجتراء غيره عليه السلام علي إطفاء تلك الفتنة؛ لأنّ الناس كانوا يهابون قتال أهل القبلة، و يقولون: كيف نقاتل من يؤذّن كأذاننا و يصلّي بصلاتنا؟

و الغيهيب: الظلمة و تموّجها و عمومها و شمولها، تشبيها لها بالبحر. و الكلب بالتحريك-: داء يعرض الإنسان من عضّ الكلب، و العطش. و المراد شرّها و أذاها.

و الفئة: الطائفة و الجماعة [و] لا واحد لها من لفظها. و ناعقها: الداعي لها، أو إليها. و المناخ بضمّ الميم موضع الإناخة. و الركاب: الإبل التي يسار عليها. و الواحدة: راحلة و الرحل بالفتح-: كلّ شي‌ء يعدّ للرحيل. و حططت الرحل: أنزلته عن الإبل. و المحطّ: اسم مكان. و قيل: هو و المناخ مصدران. و الكريهة: النازلة: و كرائه الأمور: المصائب التي تكرهها النفوس. و الحوازب: جمع حازب. و هو الأمر الشديد، و حزبه أمر: اشتدّ عليه و دهمه. و الخطب بالفتح-: الشأن و الحال و الأمر الذي تقع فيه المخاطبة. و الإطراق: السكوت، و إطراق السائل لصعوبة الأمر و شدّته [عليه] حتّي أنّه يبهته عن السؤال و يتحيّر كيف يسأل. و الفشل: الجبن و الضعف.

قوله عليه السّلام: «و ذلك»: أي النّزول و الإطراق و الفشل. و «قلّصت» بالتشديد: أي اجتمعت و انضمّت ... و الحرب إذا كانت في موضع واحد يكون أشدّ و أصعب و يكون التشديد للمبالغة. و هي بالتخفيف بمعني ارتفعت فالمراد شدّتها و كثرتها.

نبرد با آنان هیج جای شک و تردیدی نداشت.

فرموده امام علیه السلام: «فأنا فقأت» گفته می شود: «فقأت العین» یعنی چشم را شکافتم یا آن را با پیه آن بیرون آوردم، یا بدین معنا که انگشت را در چشم کردم. «فقأ عین الفتنۀ» یعنی: فوران فتنه را در هم شکست. و حذف مضاف - یعنی عین أهلها - بعید است. جرئت نداشتن دیگران برای خاموش کردن فتنه به این دلیل بود که مردم از جنگیدن با اهل قبله هراس داشتند و می گفتند: چگونه با کسانی که مانند ما اذان می گویند و همچون ما نماز می گزارند، بجنگیم؟

«الغیهب» یعنی: ظلمت و موج زدن و فراگیری آن که به دریا تشبیه شده است. «الکلَب» بیماری است که انسان با گاز گرفتن سگ بدان دچار می شود و به معنای تشنگی نیز است. و مقصود از آن شرّ و آزارِ فتنه است.

«الفئۀ» یعنی طایفه و گروه. که از این لفظ مفرد ندارد «ناعقها» یعنی: دعوت کننده بدان یا به سوی آن. «المناخ» - با ضمه میم - مکان خوابانیدن شتر است. «الرکاب» شترانی که بر آن سوار شوند. «الواحدۀ» : راحله و رحل - با فتحه - هر چیزی است که برای سفر آماده می شود. «حططت الرحل» یعنی او را از شتر پایین آوردم. «المحطّ» اسم مکان است. و گفته شده: این کلمه و «مناخ» مصدراند. «الکریهۀ» یعنی: بلای سخت. و «کرائه الامور»: مصیبت هایی است که جان ها از آن بیزارند. «الحوازب» جمع حازب به معنای کار سخت است. و «حزبه امر» یعنی: کار بر او سخت شد و او را به سختی انداخت. «الخطب» - با فتحه - یعنی: وضعیت و کاری که مخاطبه در آن رخ می دهد. «الاطراق» یعنی: سکوت. سکوت و سر به زیر افکندن شخص پرسشگر به خاطر سختی کار بر اوست تا جایی که او را از پرسیدن بهت زده کرده و سرگردان می ماند که چگونه بپرسد. و «الفشل» یعنی: ترس و سستی.

فرموده امام علیه السلام: «و ذلک» یعنی: پستی و سربه زیر افکندن و شکست. و «قلّصت» با تشدید یعنی: جمع شد و به هم پیوست. و جنگ هرگاه در مکان واحدی باشد، سخت تر و شدیدتر خواهد بود و تشدید در این کلمه برای مبالغه است. و با تخفیف به معنای: بالا رفت، است. پس مقصود، سختی و کثرت جنگ است.

و يقال: [هي] بالتشديد بمعني استمرّت في المضيّ. و يقال: قلص قميصه فقلّص تقليصا: أي شمّر. لازم [و] متعدّ.

و في بعض النسخ: «قلصت حربكم عن ساق» بدون كلمة «شمّرت».

و يروي «إذا قلصت عن حربكم» بالتخفيف: أي إذا انكشفت كرائه الأمور و حوازب الخطوب عن حربكم.

و «شمّرت عن ساق»: أي كشفت عن شدّة و مشقّة كما قيل في قوله تعالي: «يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ» [٤٢ / القلم: ٦٨] و قيل: كشف الساق مثل في اشتداد الأمر و صعوبة الخطب. و أصله تشمير المخدّرات عن سوقهنّ في الهرب.

و قيل: يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ: أي عن أصل الأمر و حقيقته بحيث يصير عيانا. و يحتمل أن يكون الغرض تشبيه الحرب بالمجدّ في أمر، فإنّ الإنسان إذا جدّ في السعي شمّر عن ساقه و رفع ثوبه لئلّا يمنعه.

و استطالة الأيّام: عدّها طويلة. و يوم البؤس و الشدّة يطول علي الإنسان.

و لعلّ المراد ببقيّة الأبرار، أولادهم و إن لم يكونوا أبرارا في أنفسهم، إن كان [الكلام] إشارة إلي دولة بني العباس. و الأظهر أنّه [عليه السلام] أراد القائم عليه السلام.

قوله عليه السلام: «شبهت» علي المعلوم: أي جعلت نفسها أو الأمور الباطلة شبيهة بالحقّ. أو علي [بناء] المجهول أي أشكل أمرها و التبس علي الناس.

قوله عليه السلام: «نبهت»: أي أيقظت القوم من النوم، و أظهرت بطلانها عليهم.

«ينكرن»: أي لا يعرف حالهنّ. و حام الطائر حول الماء: إذا طاف و دار

گفته می شود: این کلمه با تشدید یعنی: راه رفتن را ادامه داد. و گفته می شود: «قلص قمیصه فقلص نقلیصاً» یعنی: پیراهن را بالا کشید. که هم به صورت لازم و هم به صورت متعدی می آید. و در برخی نسخه ها «قلصت حربکم عن ساق» آمده و «شمّرت» ذکر نشده است. و با تخفیف به صورت «اذا قلصت عن حربکم» ذکر شده است، یعنی: «اذا انکشف کرائه الامور و حوازب الخطوب عن حربکم» یعنی: زمانی که نگرانی ها و مشکلات بزرگ از جنگ شما زدوده شد.

«شمّرت عن ساق» یعنی: سختی و مشقت پدیدار شود همانطور که در فرموده خداوند متعال آمده است: «یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاقٍ»⁽¹⁾{روزی که کار، زار [و رهایی دشوار] شود.} و گفته شده: «کشف الساق» مثلی برای سختی کار و دشوار شدن مصیبت است. و اصل آن از «تشمیر المخدرات عن سوقهن فی الهرب» یعنی: بالا گرفتن زنان دامن لباسشان را هنگام فرار کردن است.

و گفته شده: «یکشف عن ساق» یعنی از اصل و حقیقت کار پرده برداشت به گونه ای که آشکار گردید. و ممکن است هدف، تشبیه جنگ به کسی باشد که در کار جدی و کوشا است. چرا که انسان هرگاه در تلاش، جدی باشد ساقش را بالا می زند و پیراهنش را بالا برده تا مانع کارش نشود. «استطالۀ الایام» یعنی: طولانی شمردن روزگار. و روز سختی برای انسان طولانی به نظر می رسد .

و شاید مقصود از «بقیۀ الابرار» فرزندان آنان باشد هر چند که در ذات خود نیکوکار نباشند، اگر کلام امام به دولت بنی عباس اشاره داشته باشد. و آشکارتر این است که مقصود ایشان، امام قائم علیه السلام باشد.

فرموده امام علیه السلام « شبهت » با صیغه معلوم، یعنی: خود یا امور باطل را شبیه به حقّ می کند. یا با صیغه مجهول یعنی: آن کار پیچیده شد و بر مردم مبهم و مشکل شد. «نبهت» یعنی: مردم از خواب بیدار شدند و بطلانش بر آنان آشکار گردید. «ینکرن» یعنی وضعیت آن ها شناخته شده نیست. «حام الطائر حول الماء» هرگاه پرنده در در اطراف آب بچرخد

لينزل عليه.

و [قوله عليه السلام: ] «حوم الرياح» أي كحومها.

و الخطّة بالضّم-: شبه القصّة و الأمر و الخطب. و عموم خطّة تلك البليّة لكونها رئاسة عامّة و سلطنة شاملة. و خصوص البليّة لكون حظّ أهل البيت عليهم السلام و شيعتهم منها أوفر.

و إصابة البلاء من أبصر فيها، لحزن المبصر من مشاهدة أفعالهم الشنيعة، و قصدهم إيّاه بأنواع الأذي بخلاف الجاهل المنقاد لهم.

و يطلق الرب علي المالك و السيّد و المدبّر و المربّي و المنعم.

و الباب: الناقة المسنّة. و الضروس: السيّئة الخلق تعضّ حالبها. و عذم الفرس كضرب إذا أكل بجفاء أو عضّ. و خبط البعير إذا ضرب بيده الأرض شديدا. و الزبن: الدفع. و زبنت الناقة إذا ضربت بثفنات رجلها عند الحلب. و الدّرّ: اللّبن. و يقال لكلّ خير علي التوسّع.

قوله عليه السلام: «لا يزالون بكم»: أي لا يزالون يؤذونكم بأنواع الأذي حتّي لا يبقي منكم إلّا من ينفعهم في مقاصدهم، أو لا يضرّهم بإنكار المنكرات عليهم. و الضائر: المضرّ. و الانتصار: الانتقام. و الصاحب: التابع. و المستصحب: المتبوع. و الغرض إمّا نفي إمكان الانتصار، أو إثبات انتصار الأذلّاء و المقهورين، كالغيبة و الذمّ مع الأمن من الوصول إلي المغتاب. و الشوهاء: القبيحة. و المخشية: المخوّفة. و الجاهلية: الحالة التي كانت العرب عليها قبل الإسلام.

و المنجاة: موضع النجاة. و الغرض خلاصهم من لحوق الآثام و المتابعة في الدعوة إلي الباطل، لا الخلاص من الأذيّة. و الأديم: الجلد. و وجه الشبه انكشاف الجلد عمّا تحته من اللّحم.

تا بر آن فرود آید. «حوم الریاح» یعنی: مانند گردش بادها. «الخُطۀ» - با ضمه - مانند قصه و کار و مشکل بزرگ است. و فراگیری کار این بلا و مصیبت از این جهت است که آن، ریاست عامّ و سلطنت فراگیر است. و مختص شدن بلا و مصیبت از این جهت است که سهم اهل بیت علیهم السلام و پیروانشان از آن بیشتر است. «أصابۀ البلاء من أبصر فیها» به خاطر غم و اندوه کسی است که آن را درک می کند، چرا که او کارهای زشت و ناپسند آنان را مشاهده می کند و متوجه می شود که آنان با انواع آزار و اذیت قصد جان او را می کنند، بر خلاف شخص نادانی که از آنان فرمان می برد.

و کلمه «الربّ» بر مالک و سرور و مدبّر و مربّی و نعمت دهنده اطلاق می شود. «الناب» شتر پیر است. و «الضروس» شتر بداخلاقی است که دوشنده شیر را گاز می گیرد. «عذم الفرس» - بر وزن ضرب - هرگاه اسب با روی گردانی بخورد یا گاز بگیرد. «خبط البعیر» هرگاه شتر با دستانش به شدت بر زمین ضربه بزند. «الزبن» یعنی: راندن. و «زبنت الناقۀ» هرگاه ماده شتر در هنگام دوشیدن با پینه پاهایش ضربه بزند. «الدّرّ» یعنی: شیر. و بنا بر توسّع و شمول معنایی به هر نوع خیر و خوبی اطلاق می شود.

«لا یزالون بکم» یعنی: پیوسته با انواع آزار و اذیت شما را آزار می دهند تا جایی که کسی از شما باقی نمی ماند مگر کسانی که در مقاصدشان آنان را سود برسانند، یا با منع کردن و انکار کارهای زشت و ناپسند، به آنان آسیب نمی رسانند. «الضائر» یعنی: ضرر رسان. «الانتصار» یعنی: انتقام. «الصاحب» یعنی: پیرو .

«المستصحب» یعنی: پیشوا. و مقصود از آن یا نفی امکان انتقام گرفتن، یا اثبات انتقام گرفتن انسان های ذلیل و مغلوب است، مانند غیبت و نکوهش با اطمینان از اینکه غیبت به شخصی که از او غیبت شده، نمی رسد. «الشوهاء» به معنای زشت و ناپسند است. «المخشیۀ» یعنی: ترسناک. «الجاهلیۀ» وضعیتی که عرب ها، پیش از ظهور اسلام در آن به سر می بردند.

«المنجاۀ» محل نجات است. و مقصود از این عبارت: رهایی آنان از گناه کردن و پیگیری برای دعوت به باطل است، نه رهایی از آزار و اذیت. «الأدیم» یعنی: پوست. و وجه شبه این است که پوست، گوشتی را که در زیر آن قرار دارد، آشکار می کند.

و يحتمل أن يكون المراد بالأديم، الجلد الذي يلفّ الإنسان فيه للتّعذيب؛ لأنّه يضغطه شديدا إذا جفّ و في تفريجه راحة.

و يسومهم: أي يكلّفهم و يلزمهم. و الخسف: النقصان و الذلّ و الهوان. و المصبّرة: الممزوجة بالصبر المرّ. و قيل: أي المملوءة إلي أصبارها، أي جوانبها. و الحلس بالكسر-: كساء رقيق يكسي علي ظهر البعير تحت البرذعة. و أحلس البعير: ألبسه الحلس.

و يحتمل أن يكون من الحلس الذي يبسط تحت حرّ الثياب، إشعارا بأنّهم في بيوتهم أيضا خائفون.

و هو إشارة إلي ظهور دولة بني العبّاس. و الجزور: الناقة التي تجزر.

قوله عليه السلام: «ما أطلب اليوم بعضه»: أي الطاعة و الانقياد، أي يتمنّون أن يروني فيطيعوني إطاعة كاملة، و قد رضيت منهم اليوم بأن يطيعوني إطاعة ناقصة فلم يقبلوا.

و قد روي في [كتب] السّير: أنّ مروان بن محمّد و هو آخر ملوك بني أميّة، قال يوم الزاب لمّا شاهد عبد اللّه بن محمد بن علي بن عبد اللّه بن العبّاس بإزائه في صفّ خراسان-: لوددت أنّ عليّ بن أبي طالب تحت هذه الراية بدلا من هذا الفتي.

و يحتمل أن يكون التمنّي عند قيام القائم عليه السلام.

«952»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: [وَ] مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ.

فَلَا أَمْوَالَ بَذَلْتُمُوهَا لِلَّذِي رَزَقَهَا، وَ لَا أَنْفُسَ خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِي خَلَقَهَا، تَكْرُمُونَ بِاللَّهِ عَلَي عِبَادِهِ وَ لَا تُكْرِمُونَ اللَّهَ فِي عِبَادِهِ، فَاعْتَبِرُوا بِنُزُولِكُمْ مَنَازِلَ

احتمال دارد مقصود از «الأدیم» پوستی باشد که انسان را برای شکنجه در آن می پیچند زیرا هرگاه خشک شود، زیاد به او فشار می آورد و رها شدن او سبب راحتی است. «یسومهم» یعنی: آنان را مکلف و ملزم می کند. «الخسف» به معنای نقصان و خواری و حقارت است. «المصبّرۀ» یعنی آمیخته با صبری تلخ. و گفته شده به معنای «المملوءۀ الی أصبارها» یعنی تا اطراف و کناره های آن پر شد.

«الحلس» - با کسره - پارچه نازکی است که بر پشت شتر در زیر پالان می اندازند. «احلس البعیر» یعنی حلس را بر شتر انداخت. احتمال دارد از «الحلس» به معنای لباسی باشد که در زیر لباس گرم می پوشند تا از این امر آگاه کند که آنان در خانه هایشان نیز می ترسند. و آن به ظهور دولت بنی عباس اشاره دارد. «الجزور» شتری است که قربانی می شود.

در فرموده امام علیه السلام: «ما اطلب الیوم بعضه» مقصود اطاعت و فرمانبرداری است، یعنی: آرزو می کنند که ای کاش مرا می دیدند و به نحو کامل و شایسته از من فرمان می بردند. حال آنکه من امروز راضی هستم که آنان به صورت ناقص از من فرمان ببرند، آن ها برای اطاعت پیش نیامدند. در کتاب های سیره روایت شده است: مروان بن محمد که آخرین پادشاه بنی امیه بود در روز زاب - زمانی که عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس را در لباسش در صفوف خراسان دید - گفت: ای کاش علی بن ابی طالب به جای این جوان پیشاپیش این پرچم بود. و احتمال دارد این تمنی و آرزو در هنگام قیام قائم علیه السلام باشد .

روایت 952

نهج البلاغه: از سخنان امام علیه السلام:

نه اموال خود را در راه خدایی که آن مال‌ها را روزی شما کرد می‌بخشید، نه جان‌ها را در راه خدای جان آفرین به خطر می‌افکنید! دوست دارید مردم برای خدا شما را گرامی دارند امّا خودتان مردم را در راه خدا گرامی نمی‌دارید! از فرود آمدن در خانه‌های

مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ انْقِطَاعِكُمْ عَنْ أَوْصَلِ إِخْوَانِكُمْ.

بيان

انتصاب [قوله: ] «أموال» بفعل مقدّر دلّ عليه «بذلتموها» و كذلك «أنفس». و خاطر فلان بنفسه و بماله: أي ألقاهما في الهلكة. «تكرمون باللّه»: أي يعزّكم الناس بأنّكم أهل طاعة اللّه. «و لا تكرمون اللّه»: أي لا تطيعونه في الإحسان إلي عباده، أو [في] إجراء أحكامه بينهم.

«953»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

رُوِيَ عَنْ نَوْفٍ الْبَكَالِيِّ قَالَ: خَطَبَنَا [بِ] هَذِهِ الْخُطْبَةِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَي حِجَارَةٍ نَصَبَهَا لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ الْمَخْزُومِيُّ، وَ عَلَيْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ، وَ حَمَائِلُ سَيْفِهِ لِيفٌ [مِنْ لِيفٍ «خ»] وَ فِي رِجْلَيْهِ نَعْلَانِ مِنْ لِيفٍ، وَ كَأَنَّ جَبِينَهُ ثَفِنَةُ بَعِيرٍ! فَقَالَ:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي إِلَيْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ وَ عَوَاقِبُ الْأَمْرِ، نَحْمَدُهُ عَلَي عَظِيمِ إِحْسَانِهِ، وَ نَيِّرِ بُرْهَانِهِ، وَ نَوَامِي فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ، حَمْداً يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً، وَ لِشُكْرِهِ أَدَاءً، وَ إِلَي ثَوَابِهِ مُقَرِّباً، وَ لِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِباً.

وَ نَسْتَعِينُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاجٍ لِفَضْلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفْعِهِ، وَاثِقٍ بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ، مُذْعِنٍ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ.

وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِيمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً، وَ أَنَابَ إِلَيْهِ مُؤْمِناً، وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِناً وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّداً، وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً، وَ لَاذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً.

لَمْ يُولَدْ سُبْحَانَهُ فَيَكُونَ فِي الْعِزِّ مُشَارَكاً، وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً، وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لَا زَمَانٌ، وَ لَا يَتَعَاوَرُهُ زِيَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ، بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا

گذشتگان عبرت گیرید، و از جدایی با نزدیک‌ترین برادران و دوستان پند پذیرید.⁽²⁾

توضیح

منصوب آمدن «أموال» در فرموده ایشان با تقدیر گرفتن فعل مقدری است که «بذلتموها» بر آن دلالت دارد و «أنفس» نیز همین گونه است. «خاطر فلان بنفسه و بماله» یعنی جان و مال خویش را به خطر انداخت. «تکرمون بالله» یعنی: مردم شما را از این جهت که اهل طاعت و بندگی هستید، بزرگ می دارند. «و لا تکرمون الله» یعنی: شما در نیکی کردن به بندگان، یا در اجرای احکام خداوند در میان مردم، از خداوند اطاعت نمی کنید.

روایت 953

نهج البلاغه: از خطبه‌های آن حضرت است از نوف بکالی روایت شده

که امیر المؤمنین علیه السّلام این خطبه را در کوفه برای ما بیان فرمود، و به وقت ایراد خطبه به روی سنگی که آن را جعده فرزند هبیره مخزومی نصب کرد ایستاده بود، و جبّه‌ای از پشم بر تن داشت، و بند شمشیر و کفش پایش از لیف درخت خرما بود، و پیشانی مبارکش از سجده مانند پینه زانوی شتر می‌نمود، و بدین گونه آغاز سخن فرمود:

حمد خدای را که بازگشت خلق و عواقب امر به اوست، او را بر احسان عظیم، و برهان روشن و فراوانی فضل و نعمتش حمد می‌کنیم، حمدی که حقّش را بجای آورد، و شکرش را ادا نماید، و نزدیک کننده به ثوابش، و موجب حسن مزید نعمتش باشد. و از او طلب یاری می‌نماییم یاری کسی که فضلش را امیدوار، و بهره‌اش را آرزومند، به دفعش از بلا مطمئن، و عطایش را معترف، و مطیع او به کردار و گفتار است. و ایمان می‌آوریم به او ایمان کسی که با حالت یقین به او امید دارد، و با حال ایمان به او روی آورده، مقرّانه در برابر او خاشع شده، و با اعتقاد به یگانگی او برایش اخلاص ورزیده، و با تمجید او بزرگش شمرده، و با رغبت و کوشش به او پناه آورده است.

آن خدای پاک زاده نشده تا در عزّت شریکش شوند، و نزاده تا چون بمیرد ارثی گذارد، وقت و زمان بر او پیشی نجسته، و زیادت و نقصانی به او راه نیافته، بلکه به آنچه از نشانه‌های تدبیر استوارش، و قضای محکمش به

أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتْقَنِ وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ.

فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلَا عَمَدٍ، قَائِمَاتٍ بِلَا سَنَدٍ، دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَيْرَ مُتَلَكِّئَاتٍ وَ لَا مُبْطِئَاتٍ، وَ لَوْ لَا إِقْرَارُهُنَّ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ، لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لَا مَسْكَناً لِمَلَائِكَتِهِ وَ لَا مَصْعَداً لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ.

جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلَاماً يَسْتَدِلُّ بِهِ الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ.

لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ سُجُفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ لَا اسْتَطَاعَتْ جَلَابِيبُ سَوَادِ الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَأْلُؤِ نُورِ الْقَمَرِ.

فَسُبْحَانَ مَنْ لَا يَخْفَي عَلَيْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجٍ، وَ لَا لَيْلٍ سَاجٍ فِي بِقَاعِ الْأَرَضِينَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ، وَ لَا فِي يَفَاعِ السُّفْعِ الْمُتَجَاوِرَاتِ، وَ مَا يَتَجَلْجَلُ بِهِ الرَّعْدُ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، وَ مَا تَلَاشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ، وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الْأَنْوَاءِ، وَ انْهِطَالُ السَّمَاءِ.

وَ يَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا، وَ مَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا، وَ مَا يَكْفِي الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا، وَ مَا تَحْمِلُ الْأُنْثَي فِي بَطْنِهَا.

وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِيٌّ أَوْ عَرْشٌ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ. لَا يُدْرَكُ بِوَهْمٍ، وَ لَا يُقَدَّرُ بِفَهْمٍ، وَ لَا يَشْغَلُهُ سَائِلٌ، وَ لَا يَنْقُصُهُ نَائِلٌ، وَ لَا يَنْظُرُ بِعَيْنٍ، وَ لَا يُحَدُّ بِأَيْنٍ، وَ لَا يُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ، وَ لَا يَخْلُقُ بِعِلَاجٍ، وَ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ، وَ لَا يُقَاسُ بِالنَّاسِ، الَّذِي كَلَّمَ مُوسَي تَكْلِيماً وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً، بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ، وَ لَا نُطْقٍ وَ لَا لَهَوَاتٍ.

بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّكَ! فَصِفْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، فِي حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّينَ، مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ.

ما نموده بر عقول آشکار شده است. از شواهد آفرینش او خلقت آسمانهاست که بدون ستون برجا و بدون تکیه گاه بر پاست، آنها را به طاعت خود دعوت فرمود و آنها مطیع و با اقرار، بدون درنگ و تأخیر پاسخ دادند، و اگر اقرار آسمانها به ربوبیّت و اعترافشان به طاعت نبود آنها را موضع عرش، و جایگاه فرشتگان، و محل بالا رفتن گفتار نیکو و کردار شایسته بندگانش قرار نمی‌داد.

ستارگان را نشانه‌هایی قرار داد تا روندگان سرگشته در نقاط آمد و شد اقطار زمین به آنها راه جویند. سیاهی پرده شب مانع نور افشانی اختران نگردد، و چادر سیاه شب قدرت بر طرف کردن درخشش ماه را که در آسمانها پخش است ندارد.

پاک است خدایی که سیاهی شبهای تار، و تاریکی شب آرام در زمینهای پست و قلّه کوههای تیره رنگ نزدیک به هم، و غرّشی که از رعد در افق آسمان بر می‌خیزد، و آنچه که در برق ابرها آشکار می‌شود، و برگی که از درخت می‌افتد و آن را بادهای تند - که با سقوط ستارگان می‌وزد - و باریدن باران از جای خود دور می‌کند از او پوشیده نیست، کجا افتادن و کجا قرار گرفتن هر قطره باران، و اینکه مورچه کوچک دانه را از کجا می‌کشد و به کجا می‌برد، و رزق پشه را چه چیزی کافی است، و هر ماده در شکمش چه باری دارد برای او معلوم است.

و حمد خدای را که پیش از آنکه کرسی یا عرش، یا آسمان یا زمین، یا جن یا انس موجود شود بوده. به اندیشه درک نگردد، و به فهم اندازه گیری نشود، درخواست کننده‌ای او را مشغول نگرداند، بخشش از او کم ننماید، با چشمی نمی‌بیند. محدود به مکان نگردد، به داشتن مثل و مانند وصف نشود، به کمک ابزار و اعضا نمی‌آفریند، به حواس در نمی‌آید، و با مردم مقایسه نمی‌گردد. خداوندی که با موسی سخن گفت، و از آیات عظیمه‌اش به او نمایاند ولی بدون اعضا و ابزاری که به کار گیرد، و بی‌توسط سخنی که از کام و زبان کوچک درآید.

ای که خود را در وصف پروردگارت به زحمت می‌اندازی، اگر راست می‌گویی جبرئیل و میکائیل و سپاه ملائکه مقرّب را که در حجرات قدس سر به زیر افکنده، و عقولشان از وصف بهترین آفرینندگان عاجز است وصف کن.

وَ إِنَّمَا يُدْرَكُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَيْئَاتِ وَ الْأَدَوَاتِ، وَ مَنْ يَنْقَضِي إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ.

فَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، أَضَاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلَامٍ، وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُورٍ.

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَي اللَّهِ الَّذِي أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ، وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ، وَ لَوْ أَنَّ أَحَداً يَجِدُ إِلَي الْبَقَاءِ سُلَّماً، أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِيلًا، لَكَانَ ذَلِكَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ الَّذِي سُخِّرَ لَهُ مُلْكُ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ، وَ عَظِيمِ الزُّلْفَةِ، فَلَمَّا اسْتَوْفَي طُعْمَتَهُ، وَ اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ، رَمَتْهُ قِسِيُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ، وَ أَصْبَحَتِ الدِّيَارُ مِنْهُ خَالِيَةً، وَ الْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ.

وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةً، أَيْنَ الْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ؟ أَيْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَ أَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ؟ أَيْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِّ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيِّينَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِينَ وَ أَحْيَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِينَ؟ أَيْنَ الَّذِينَ سَارُوا بِالْجُيُوشِ وَ هَزَمُوا الْأُلُوفَ وَ عَسْكَرُوا الْعَسَاكِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ؟!

[و] منها: قد لبس للحكمة جنّتها، و أخذها بجميع أدبها من الإقبال عليها، و المعرفة بها، و التّفرّغ لها، و هي عند نفسه ضالّته الّتي يطلبها، و حاجته الّتي يسأل عنها، فهو مغترب إذا اغترب الإسلام، و ضرب بعسيب ذنبه؛ و ألصق الأرض بجرانه بقيّة من بقايا حجّته، خليفة من خلائف أنبيائه.

ثُمَّ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي قَدْ بَثَثْتُ لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ بِهَا الْأَنْبِيَاءُ أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِيَاءُ إِلَي مَنْ بَعْدَهُمْ، وَ أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا، وَ حَدَوْتُكُمْ بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْثِقُوا، لِلَّهِ أَنْتُمْ أَ تَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَيْرِي يَطَأُ بِكُمُ الطَّرِيقَ وَ يُرْشِدُكُمُ السَّبِيلَ؟!

أَلَا إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مَا كَانَ مُقْبِلًا، وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً، وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللَّهِ الْأَخْيَارُ، وَ بَاعُوا قَلِيلًا مِنَ الدُّنْيَا لَا يَبْقَي بِكَثِيرٍ مِنَ الْآخِرَةِ لَا يَفْنَي.

آنانی را می‌توان به صفات شناخت که دارای اشکال و اعضا و مدّت و پایان و مرگ و نهایت‌اند. پس معبودی جز او نیست که به نورش هر ظلمتی را روشن ساخت، و به ظلمتش هر نوری را تاریک کرد.

بندگان خدا، شما را به رعایت تقوای الهی وصیت می‌کنم، خداوندی که شما را لباس پوشانید، و معاشتان را به فراوانی در اختیارتان گذاشت. اگر کسی برای جاوید ماندن در دنیا نردبانی می‌یافت، یا برای دفع مرگ راهی پیدا می‌کرد، هر آینه سلیمان بن داود بود، که سلطنت بر جنّ و انس را همراه با نبوت و منزلت عظیم قرب در اختیارش گذاشته بودند، ولی چون روزی مقدّرش را خورد، و مدّت عمرش را تمام کرد، کمانهای نیستی با تیرهای مرگ به کارش پایان داد، و شهرها از وجودش خالی، و خانه‌ها معطّل ماند، و همه مانده‌هایش را دیگران به ارث بردند. برای شما در نسلهای گذشته عبرت است. کجایند عمالقه و فرزندان عمالقه؟! کجایند فراعنه و فرزندان فراعنه؟! کجایند آنان که در شهرهای منطقه رس بودند و انبیاء را کشتند، و سنن فرستادگان حق را خاموش نمودند، و روش گردنکشان را زنده کردند؟ کجایند آنان که با لشگریان فراوان به راه افتادند، و هزاران نفر را فراری دادند، و سپاهیان گرد آوردند، و شهرها بنا کردند؟!

از این خطبه است:

زره حکمت و دانش در پوشید، و آن را به تمام آدابش از توجه و معرفت به آن، و فارغ نمودن دل برای آن فرا گرفت. حکمت نزد او گمشده‌ای است که در طلب آن است، و حاجتی است که در جستجوی آن است. از دیده پنهان است در آن زمانی که اسلام چون شتری خسته که دم بر زمین گذاشته و سینه بر آن نهاده دچار غربت است، او باقی مانده‌ای از حجج حق، و جانشینی از جانشینان انبیاء خداست. سپس فرمود: ای مردم، من به شما اندرزهایی دادم که انبیاء الهی امّتهای خود را به آن اندرز دادند، وظیفه خود را نسبت به شما آن چنان که جانشینان انبیا نسبت به مردمی که پس از آنان آمدند انجام دادند انجام دادم، شما را به تازیانه پندم ادب کردم مستقیم نشدید، و با انذارهای حق راندم به نظم نیامدید! شگفتا از شما، آیا امامی غیر از مرا توقع دارید که شما را به راه آورد، و در مسیر ارشاد قرار دهد؟! بدانید آنچه از دنیای به شما روی آورده بود روی گرداند، و هر آنچه روی گردانده بود روی آورد، بندگان خوب خدا آماده کوچند، کمِ دنیا را که ماندنی نیست به کثیرِ آخرت که از بین رفتنی نیست معامله کردند.

مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ وَ هُمْ بِصِفِّينَ أَنْ لَا يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءً يُسِيغُونَ الْغُصَصَ، وَ يَشْرَبُونَ الرَّنْقَ، قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ، وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ.

أَيْنَ إِخْوَانِيَ الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّرِيقَ وَ مَضَوْا عَلَي الْحَقِّ؟ أَيْنَ عَمَّارٌ؟ وَ أَيْنَ ابْنُ التَّيِّهَانِ؟ وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ؟ وَ أَيْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَي الْمَنِيَّةِ، وَ أُبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَي الْفَجَرَةِ؟

قَالَ [نَوْفٌ: ] ثُمَّ ضَرَبَ يَدَهُ إِلَي لِحْيَتِهِ وَ أَطَالَ الْبُكَاءَ، ثُمَّ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

أَوِّهْ عَلَي إِخْوَانِيَ الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ! وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ! وَ أَحْيَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ، دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا، وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوا!.

ثُمَّ نَادَي بِأَعْلَي صَوْتِهِ.

الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ! أَلَا وَ إِنِّي مُعَسْكِرٌ فِي يَومِي هَذَا، فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَي اللَّهِ فَلْيَخْرُجْ [فَلْيَبْرَحْ «خ»].

قَالَ نَوْفٌ: وَ عَقَدَ لِلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ، وَ لِقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ، وَ لِأَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ [فِي] عَشَرَةِ آلَافٍ، وَ لِغَيْرِهِمْ عَلَي أَعْدَادٍ أُخَرَ، وَ هُوَ يُرِيدُ الرَّجْعَةَ إِلَي صِفِّينَ، فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّي ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ، لَعَنَهُ اللَّهُ، فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاكِرُ. فَكُنَّا كَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِيَهَا، تَخْتَطِفُهَا الذِّئَابُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ.

تبيان

قد مرّ شرح صدر الخطبة في كتاب التوحيد، و قال [ابن الأثير] في [كتاب] النهاية: الرياش و الريش: ما ظهر من اللّباس. و قيل: الرياش: جمع الريش، و يقع الرياش علي الخصب و المعاش و المال المستفاد.

و «أسبغ»: أي أكمل و أوسع. و المعاش و المعيشة: مكسب الإنسان الّذي

برادران ما که در صفّین خونشان ریخته شد از اینکه امروز در دنیا نیستند چه زیانی بردند؟ نیستند تا لقمه گلوگیر بخورند، و آب تیره ناگوار بنوشند. به خدا سوگند حق را ملاقات کردند و خداوند هم اجرشان را کامل و تمام عنایت فرمود، و آنان را از پس بیم در جایگاه امن جای داد. کجایند آن برادرانم که راه را به حقیقت طی کردند، و بر اساس حق از دنیا گذشتند؟ عمّار، ابن تیهان و ذو الشهادتین کجا هستند؟ و کجایند نظیران آنان از برادرانشان که بر جانبازی پیمان بستند، و سرهای پاکشان برای تبهکاران فرستاده شد؟!

نوف گفت: در این وقت دست به محاسن خود برد و زمانی طولانی اشک ریخت، سپس فرمود:

آه بر آن برادرانم که قرآن را تلاوت کرده آن را استوار داشتند، و واجبات را اندیشه نموده بر پا کردند، سنّت را زنده نمودند، و بدعت را میراندند، به جهاد دعوت شدند اجابت کردند، به پیشوا اعتماد نموده تابعش شدند. آن گاه به آواز بلند فریاد زد:

جهاد! جهاد! ای بندگان خدا، بدانید امروز لشگر را می‌آرایم، و هر که اراده رفتن به سوی حق را دارد بیرون آید.

نوف گفت: پس از آن برای حسین علیه السّلام ده هزار نفر، و برای قیس بن سعد (رحمه اللّه) ده هزار نفر، و برای ابو ایّوب انصاری ده هزار نفر، و برای غیر اینان شماری دیگر نیرو قرار داد، و اراده جدّی برای بازگشت به جبهه صفین داشت، ولی هنوز روز جمعه نرسیده که ابن ملجم ملعون بر آن انسان بی‌همتا ضربت زد، نیروها برگشتند، و ما چون گوسپندانی بودیم که شبان خود را از دست داده و از هر طرف گرگها آنان را بربایند!⁽¹⁾

توضیح

شرح ابتدای خطبه در کتاب توحید بیان شد. و ابن اثیر در کتاب النهایۀ گوید: «الریاش و الریش» قسمتی از لباس که آشکار شود. و گفته شده: «الریاش» جمع کلمه «الریش» است که به معنای فراخی زندگی، و معاش زندگانی و مال و دارایی است.

«أسبغ» یعنی: کامل و گسترده شد. «المعاش و المعیشۀ» کسب انسان

يعيش به. و السلّم كسكّر-: ما يرتقي عليه. و استعمل هنا في الوسيلة.

و كون النّبوّة و الزّلفة أي القرب و المنزلة من الوسائل إلي البقاء، لاستجابة الدعاء معهما، فهما مظنّتان للتوصّل إلي البقاء في الباطن، كما أنّ السلطنة الكاملة مظنّة لأن تكون وسيلة إليه في الظّاهر. و الطعمة: الرزق المقدّر. و القسيّ: جمع القوس. و النبل: السهّام العربيّة، لا واحد من لفظها.

و قال ابن أبي الحديد: نبال الموت أسبابه. و الإضافة البيانية للمبالغة بعيدة.

و العمالقة: أولاد عمليق أو عملاق بن لاوذ بن إرم بن سام بن نوح. و الفراعنة: ملوك مصر. و قد مضي ذكر أصحاب الرّسّ.

و عسكروا [العساكر]: أي جمعوها. و مدّنوا المدائن: أي بنوها.

قوله عليه السّلام: «قد لبس للحكمة جنّتها»: إشارة إلي القائم عليه السلام كما ذكره ابن أبي الحديد نقلا عن الإماميّة. و «التفرّغ لها»: أي عن العلائق و الشواغل.

قوله عليه السلام: «ضالّته»: إشارة إلي قوله صلّي اللّه عليه و آله و سلّم «الحكمة ضالّة المؤمن».

قوله عليه السلام: «فهو مغترب»: أي هذا الشخص يخفي نفسه و يخملها إذا ظهر الفسق و الجور و اغترب الإسلام باغتراب العدل و الصلاح، و هو إشارة إلي غيبة القائم عليه السلام.

و قال [ابن الأثير] في [مادّة «ذنب» من كتاب] النهاية: في حديث عليّ عليه السلام: أنّه ذكر فتنة فقال: «إذا كان ذلك ضرب يعسوب الدين بذنبه» ⁽¹⁾

ورواه أيضا السيد الرضي في المختار الأول من غريب كلام أمير المؤمنين بعد المختار (٢٦٠) من قصار كلام أمير المؤمنين من نهج البلاغة.

که به وسیله آن زندگی می کند. و «السلّم» - بر وزن سکّر - آنچه که به وسیله آن بالا می روند و در اینجا به معنای وسیله استعمال شده است.

بودن نبوت و قرب به عنوان وسیله های بقا و ماندگاری، از این جهت است که دعا با آن دو اجابت می شود. پس آن دو مظنّه و جایگاهی برای رسیدن به بقاء در باطن است همانطور که سلطنت کامل، مظنّه و جایگاهی است تا در ظاهر وسیله ای برای رسیدن به بقا باشد. «الطعمۀ» یعنی: روزی مقدر شده. «القسیّ» جمع «القوس» به معنای کمان است. و «النبل» تیرهای عربی است که از این لفظ مفرد ندارد.

ابن ابی الحدید گوید: «نبال الموت» یعنی: اسباب مرگ. و اینکه اضافه بیانی برای مبالغه باشد، بعید می نماید.

«العمالقۀ» فرزندان عملیق یا عملاق بن لاوذ بن ارم بن سام بن نوح هستند. و «الفراعنۀ» پادشاهان مصر بودند. و پیش تر درباره اصحاب رسّ مطالبی بیان شد. «عسکروا العساکر» یعنی: لشکرها را گرد آورد و «مدّنوا المدائن» یعنی: شهرها را برپا کردند.

فرموده امام علیه السلام: «قد لبس للحکمۀ جنّتها» اشاره به امام قائم علیه السلام دارد همانطور که ابن ابی الحدید به نقل از شیعه امامیه آن را ذکر کرده است. و «التفرّغ لها» یعنی: دست کشیدن از رابطه ها و سرگرمی ها. «ضالّته» اشاره به فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله دارد که فرمود: «الحکمۀ ضالۀ المؤمن» یعنی: حکمت گمشده مؤمن است. فرموده امام علیه السلام: «فهو مغترب» یعنی: این شخص، خود را پنهان می کند و چون فساد و ستم ظاهر شود، خود را گمنام می کند، و غربت اسلام با پنهان شدن عدالت و درستی است. و آن اشاره به غیبت قائم علیه السلام دارد.

ابن اثیر در کتاب النهایۀ در ماده کلمه «ذنب» در حدیث علی علیه السلام گفته است: ایشان فتنه ای را ذکر کرده و گوید: «اذا کان ذلک ضرب یعسوب الدین بذنبه» (چون آنگونه شود پیشوای دین قیام کند)

أي فارق أهل الفتنة و ضرب في الأرض ذاهبا في أهل دينه و أتباعه الذين يتّبعونه علي رأيه و هم الأذناب.

و قال الزمخشري: الضرب بالذنب هاهنا مثل للإقامة و الثبات، يعني يثبت هو و من يتبعه علي الدين.

و قال الفيروزآبادي: العسيب: عظم الذنب أو منبت الشعر منه، و البعير إذا أعيا و تأذّي ضرب بعسيب ذنبه.

و إلصاق الأرض بجرانه كناية عن ضعف الإسلام و قلّة نفعه، فإنّ البعير أقلّ ما يكون نفعه حال بروكه. و جران البعير: صدره أو مقدّم عنقه. و بثّ الخبر: نشره. و الحداء: سوق الإبل و الغناء لها.

[قوله عليه السلام: ] «و استوثقوا»: استجمعوا و انضموا. و «الزواجر»: النواهي و الإيعادات. «يطأ بكم الطريق»: أي يذهب بكم في سبيل الحقّ.

قوله عليه السلام: «ما كان مقبلا»: أي الهدي و الرشاد الذي كان في أيّام الرسول صلّي اللّه عليه و آله، أو في أيّام خلافته عليه السلام، فيكون إشارة إلي قرب ارتحاله عليه السلام من دار الفناء.

و [المراد من قوله: ] «ما كان مدبرا»: الضلال و الفساد. و «أزمع الأمر»: أي عزم عليه. و الترحال بالفتح: مبالغة في الرحلة.

و كلمة «ما» في [قوله عليه السلام: ] «ما ضرّ»: نافية، و يحتمل الاستفهام [أيضا] علي الإنكار. و الفاعل [هو قوله: ] «أن لا يكونوا».

و إساغة الغصص هنا كناية عن كثرة الآلام و مشاهدة المنكرات، بحيث صار تجرّع الغصص عادة لهم، أو عن الرضا بقضاء اللّه. و الغصّة: ما يعترض في الحلق. و الرنق بالفتح و التحريك-: الكدر من الماء.

یعنی: خود را از اهل فتنه جدا کند و در زمین به حرکت در آید و به سوی اهل دین خود و پیروانش که از دیدگاه او پیروی می کنند، می رود و آنان دنباله رو او هستند. زمخشری گوید: «الضرب بالذنب» در اینجا مثلی است که برای اقامت و ثبات به کار می رود، یعنی: او و پیروانش بر دین ثابت قدم می مانند.

فیروزآبادی گوید: «العسیب» استخوان دُم یا قسمتی از دُم است که مو بر آن می روید. و شتر هرگاه خسته می شود و آزار می بیند، عسیب دُمش را به حرکت در می آورد.

«الصاق الارض بجرانه» (چسباندن گردن به زمین) کنایه از ضعف اسلام و اندک شدن نفع و فایده آن است. زیرا شتر در هنگام فرو خوابیدن کمترین نفع و بهره را دارد. و «جران البعیر» یعنی: سینه یا جلوی گردن شتر. «بثّ الخبر» یعنی: پخش شدن خبر. «الحداء» راندن شتر و آوازخوانی برای آن است. فرموده امام علیه السلام: «و استوثقوا» یعنی گرد هم آیید و به هم بپیوندید. و «الزواجر» یعنی: نواهی و تهدیدها است. «یطأ بکم الطریق» یعنی: شما را به سمت حق می برد.

«ما کان مقبلاً» یعنی: هدایت و راهنمایی ای که در روزگار رسول خدا صلی الله علیه و آله یا در زمان خلافت امام علیه السلام بود که اشاره به نزدیک بودن ارتحال ایشان از دار فانی دارد. مقصود از فرموده ایشان «ما کان مدبراً» گمراهی و تباهی. و «أزمع الأمر» یعنی: بر انجام کار تصمیم گرفت. و «الترحال» با فتحه حاء مبالغه در رحلت است. لفظ «ما» در «ما ضرّ» مای نافیه است و حمل بر استفهام انکاری نیز می شود. و فاعل، «أن لا یکونوا» است .

«اساغۀ الغصص» دردهای زیاد و مشاهده منکرات است به نحوی که جرعه جرعه نوشیدن غصه ها، عادتی برای آنان شده است، یا اینکه به قضا و قدر الهی راضی شدند. و «الغصۀ» چیزی است که در گلو گیر کند. و «الرنق» - با فتحه و حرکت حروف آن - آب کدر است.

و عمار هو ابن ياسر المعروف و قد مرّ فضله. و ابن التّيّهان بالياء المنقوطة باثنتين تحتها، المشدّدة المكسورة، و قبلها تاء منقوطة باثنتين فوقها، ذكره ابن أبي الحديد و جوّز فتح الياء أيضا. و المضبوط في أكثر النسخ بالياء الساكنة و فتح التاء و كسرها معا.

و في القاموس: و تيهان و تيّهان مشدّدة الياء و يكسر، و هو أبو الهيثم و اسمه مالك.

و قال ابن أبي الحديد: الصحيح أنّه أدرك صفّين و شهدها مع عليّ عليه السلام ... و قيل: توفّي في زمن الرسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم.

و ذو الشهادتين هو خزيمة بن ثابت و قصته مشهورة، يكنّي أبا عمارة، شهد بدرا و ما بعدها من المشاهد، و شهد صفين مع علي عليه السلام، فلما قتل عمّار قاتل حتّي قتل.

قوله عليه السلام: «تعاقدوا»: أي جعلوا الموت بينهم عقدا. أو تابعوا علي الموت و روي: «تعاهدوا». «و أبرد برءوسهم» [مأخوذ] من البريد: أي أرسل للبشارة بها. و «الفجرة»: أمراء عسكر الشام. و «أوه» ساكنة الواو مكسورة الهاء: كلمة شكوي و توجّع، و ربما قلبوا الواو ألفا، فقالوا: آه من كذا، و آه علي كذا. و ربما شدّد الواو و كسروها و سكنوا الهاء، فقالوا: أوّه من كذا. و ربما حذفوا الهاء مع التشديد و كسروا الواو، فقالوا: أو من كذا بلا مدّ. و قد يقولون: آوّه بالمدّ و التشديد و فتح الواو و سكون الهاء، لتطويل الصوت بالشكاية. و ربما أدخلوا فيه التاء تارة يمدّونه، و تارة لا يمدّونه، فيقولون: أوتاه و آوتاه، و الاسم منه الآهة بالمدّ. ذكره الجوهري و ابن أبي الحديد.

و إحكامه [أي القرآن]: تلاوته كما ينبغي مع رعاية المحسنّات، و التدبّر في معانيه و العمل بمقتضاه.

و أراد عليه السلام بالقائد: نفسه. و الرواح إلي اللّه: الذهاب إلي الفوز

«عمار» پسر یاسر معروف است که درباره فضیلت او پیش تر مطالبی بیان شد. «ابن التَیِّهان» و همچنین با یاء مفتوح جایز دانسته است. و در بیشتر نسخه ها با یاء ساکن و فتحه و کسره تاء ثبت شده است. در قاموس آمده است: «وتیهان وتیّهان» با یاء مشدده و مکسور، ابوهیثم است که اسم او مالک است.

ابن ابی الحدید گوید: وجه صحیح این است که او واقعه صفین را درک کرده و به همراه علی علیه السلام شاهد آن بوده است. و گفته شده: در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وفات یافت. «ذو الشهادتین» خزیمۀ بن ثابت است که داستان او مشهور است. و کنیه او ابو عمارۀ است و شاهد غزوه بدر و وقایع پس از آن بود و همراه علی علیه السلام شاهد واقعه صفین بود و زمانی که عمار کشته شد، جنگید تا اینکه او نیز کشته شد.

فرموده امام علیه السلام: «تعاقدوا» یعنی: برای مرگ در میان خود پیمان بستند، یا اینکه برای مرگ از همدیگر پیروی کردند، و نیز به صورت «تعاهدوا» روایت شده است. «و أبرد برؤوسهم» از «البرید» گرفته شده است، یعنی: برای مژده دادن بدان فرستاد. «الفجرۀ» امیران لشکر شام است. و «أوه» با واو ساکن و هاء مکسور، واژه ای برای گلایه و دردمندی است. و چه بسا «واو» را به الف تغییر داده اند و گفته اند: «آه من کذا» و «آه علی کذا». و شاید «واو» را مشدد و مکسور کرده و هاء را ساکن داده اند و گفته اند: «أوّه من کذا» و چه بسا هاء را با تشدید حذف، و واو را مکسور کرده اند و گفته اند: «أو من کذا» بدون مدّ. و گاهی گویند: «آوّه» با مدّ و تشدید و فتحه واو و سکون هاء، تا صوت را برای اظهار گلایه و شکایت طولانی کنند. و چه بسا تاء را در آن وارد کرده و یک بار با مدّ و یک بار بدون مدّ آورده اند و گویند: «أوتاه» و «آوتاه» و اسم از این کلمه به صورت «الآهۀ» می باشد. جوهری و ابن ابی الحدید آن را ذکر کرده اند .

«إحکامه» یعنی «أحکام القرآن» تلاوت آن به گونه ای شایسته با رعایت زیبایی های آن و اندیشیدن در معانی آن و عمل به مقتضای مفاهیم قرآن است. مقصود امام علیه السلام از «القائد» خود ایشان است. «الرواح الی الله» پیش رفتن به سوی پیروزی و رستگاری

برضوانه، أو إلي لقائه بالشهادة.

و قيس هو من أصحاب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله، كان شجاعا جوادا من كبار شيعة علي عليه السّلام، شهد حروبه كلّها. و أبوه سعد بن عبادة، كان رئيس الخزرج، و لم يبايع أبا بكر، و مات علي عدم البيعة. و المشهور أنّهم قتلوه لذلك، و أحالوا قتله علي الجنّ، و افتروا شعرا من قبل الجنّ كما مرّ.

و أبو أيوب هو خالد بن سعد بن كعب الخزرجيّ من بني النّجار، شهد العقبة و بدرا و سائر المشاهد، و عليه نزل رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله حين قدم المدينة، و شهد مع أمير المؤمنين عليه السلام مشاهده كلّها، و كان علي مقدّمته يوم النهروان.

و الاختطاف: أخذك الشي‌ء بسرعة. و المراد هنا إمّا الأخذ بالنهب و القتل و الإذلال، أو الإغواء و الإضلال.

«954»

⁽¹⁾ ما: جَمَاعَةٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الْمَرْزُبَانِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ عَنِ ابْنِ حَصِيرَةَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَزْدِيِّ قَالَ:

قَامَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي النَّاسِ، لِيَسْتَنْفِرَهُمْ إِلَي أَهْلِ الشَّامِ، وَ ذَلِكَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ، وَ قَدْ شَنَّ مُعَاوِيَةُ عَلَي بِلَادِ الْمُسْلِمِينَ الْغَارَاتِ، فَاسْتَنْفَرَهُمْ فِي الرَّغْبَةِ فِي الْجِهَادِ وَ الرَّهْبَةِ فَلَمْ يَنْفِرُوا، فَأَضْجَرَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ! مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاكُمْ، وَ لَا اسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ. كَلَامُكُمْ يُوهِنُ الصُّمَّ الصِّلَابَ، وَ تَثَاقُلُكُمْ عَنْ طَاعَتِي يَطْمَعُ فِيكُمْ عَدُوَّكُمُ [الْمُرْتَابُ] . إِذَا أَمَرْتُكُمْ قُلْتُمْ: «كَيْتَ وَ كَيْتَ

با خشنودی خداوند، یا پیش رفتن به دیدار خداوند با گواهی دادن است.

«قیس» از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله و مردی دلاور و بخشنده و یکی از پیروان علی علیه السلام بود که شاهد همه جنگ های امام بود. پدر او سعد بن عبادۀ، رئیس قبیله خزرج بود که با ابوبکر بیعت نکرد و بر عدم بیعت مُرد. و قول مشهور این است که او را به خاطر آن، کشتند و قتل او را به جنّ نسبت دادند و شعری را از جانب جنیان ساختند. همانطور که پیش تر بیان شد. ابوایوب، خالد بن سعد بن کعب خزرجی، از قبیله بنی نجار بود که شاهد پیمان عقبه و غزوه بدر و دیگر رویدادها بود. و پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی که به مدینه آمد، نزد او اقامت گزید و با امیرالمؤمنین شاهد همه رویدادها بود و در روز نهروان در صف مقدم لشکر امام بود. «الاختطاف» این است که چیزی را با سرعت بگیری. و مقصود در اینجا گرفتن با چپاول و کشتار و خوار کردن، یا فریفتن و گمراه کردن است.

روایت 954

امالی طوسی: جندب بن عبدالله ازدی گوید: علی بن ابی طالب علیه السلام در میان مردم برخاست تا آنان را برای پیش بردن به سوی شامیان بسیج کند و این خطبه امام پس از پایان یافتن مدت زمان مقرر شده میان ایشان و اهل شام بود، و معاویه از هر سوی بر مسلمانان حمله برده بود. پس امام آنان را با رغبت و ترس برای جهاد بسیج کرد، اما آنان به لشکرگاه نیامدند و این مسأله امام را آزرده خاطر کرد. پس این سخنان را ایراد فرمود:

ای مردم! بدن‌های شما در کنار هم، امّا افکار و خواسته‌های شما پراکنده است، آنکه شما را به یاری فراخواند پیروز نشود و آنکه شما گریبانگیرش شوید، روی آسودگی نبیند. سخنان ادّعایی شما، سنگ‌های سخت را می‌شکند، ولی سرباز زدن شما از فرمانبردای من دشمنان را امیدوار می‌سازد، و هر گاه شما را امر کردم گفتید: «فلان و فلان و

وَ عَسَي» أَعَالِيلُ بِأَبَاطِيلَ وَ تَسْأَلُونِّيَ التَّأْخِيرَ، دِفَاعَ ذِي الدَّيْنِ الْمَطُولِ.

هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ! لَا يَدْفَعُ الضَّيْمَ الذَّلِيلُ، وَ لَا يُدْرَكُ الْحَقُّ إِلَّا بِالْجِدِّ وَ الصَّبْرِ. أَيَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ! وَ مَعَ أَيِّ إِمَامٍ بَعْدِي تُقَاتِلُونَ! الْمَغْرُورُ وَ اللَّهِ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ، وَ مَنْ فَازَ بِكُمْ فَازَ بِالسَّهْمِ الْأَخْيَبِ.

أَصْبَحْتُ لَا أَطْمَعُ فِي نُصْرَتِكُمْ، وَ لَا أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ، فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ، وَ أَعْقَبَنِي بِكُمْ مَنْ هُوَ خَيْرٌ لِي مِنْكُمْ.

أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ذُلًّا شَامِلًا، وَ سَيْفاً قَاطِعاً، وَ أَثَرَةً يَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ فِيكُمْ سُنَّةً، يُفَرَّقُ جَمَاعَتُكُمْ، وَ تَبْكِي عُيُونُكُمْ، وَ تَمَنَّوْنَ عَمَّا قَلِيلٍ أَنَّكُمْ رَأَيْتُمُونِي فَنَصَرْتُمُونِي، وَ سَتُعْرَفُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ عَمَّا قَلِيلٍ، وَ لَا يُبَعِّدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ.

قَالَ: فَكَانَ جُنْدَبٌ لَا يَذْكُرُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلَّا بَكَي، وَ قَالَ: صَدَقَ وَ اللَّهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ، قَدْ شَمَلَنَا الذُّلُّ وَ رَأَيْنَاهُ الْأَثَرَةَ، وَ لَا يُبَعِّدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ.

«955»

⁽¹⁾

شاج: رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا عَزَمَ عَلَي الْمَسِيرِ إِلَي الشَّامِ لِقِتَالِ مُعَاوِيَةَ، قَالَ بَعْدَ حَمْدِ اللَّهِ وَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ، وَ الصَّلَاةِ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ:

اتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ! وَ أَطِيعُوهُ وَ أَطِيعُوا إِمَامَكُمْ، فَإِنَّ الرَّعِيَّةَ الصَّالِحَةَ تَنْجُو بِالْإِمَامِ الْعَادِلِ، أَلَا وَ إِنَّ الرَّعِيَّةَ الْفَاجِرَةَ تُهْلَكُ بِالْإِمَامِ الْفَاجِرِ.

وَ قَدْ أَصْبَحَ مُعَاوِيَةُ غَاصِباً لِمَا فِي يَدَيْهِ مِنْ حَقِّي، نَاكِثاً لِبَيْعَتِي، طَاعِناً فِي دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ مَا فَعَلَ النَّاسُ بِالْأَمْسِ، فَجِئْتُمُونِي رَاغِبِينَ إِلَيَ

شاید ... » بهانه‌های نابخردانه می‌آورید، چون بدهکاران خواهان مهلت، از من مهلت می‌طلبید و برای مبارزه سستی می‌کنید.

هیهات هیهات که افراد ضعیف هرگز نمی‌توانند ظلم را دور کنند، و حق جز با تلاش به دست نمی‌آید. بعد از سرزمینتان از کدام سرزمین می خواهید دفاع کنید؟! و با کدام امام پس از من به مبارزه خواهید رفت؟ به خدا سوگند! فریب خورده، آن کس است که به گفتار شما مغرور شود، و کسی که بخواهد دشمن را به وسیله شما هدف قرار دهد، با تیری شکسته، تیراندازی کرده است!

به خدا سوگند! صبح کردم در حالی که به یاری شما امیدوار نیستم و گفتار شما را باور ندارم. خداوند میان من و شما جدائی اندازد، و به جای شما کسی را که برای من از شما بهتر است به من دهد. بدانید که بعد از من به سه بلا گرفتار خواهید آمد. ذلتی همه‌گیر، شمشیری کشنده و استبدادی که ستمکاران آن را در میان شما به عنوان سنّت می گیرند که اجتماع شما را پراکنده و چشمانتان را گریان می کند. به زودی آرزو می کنید که کاش مرا می‌دیدید و یاریم می‌کردید و به زودی آنچه را به شما می گویم خواهید دانست. و خدا جز ستمکار را از رحمت خود دور ندارد.

گوید: و جندب هرگاه این حدیث را به یاد می آورد گریه می کرد. و گوید: سوگند به خدا امیرالمؤمنین راست گفت، زیرا ذلت ما را فرا گرفت و آن را مستبد یافتیم و خدا جز ستمکار را از رحمت خود دور ندارد.⁽²⁾

روایت 955

إرشاد: روایت شده که هنگامی که امام به طرف شام عزیمت داشت تا با معاویه کارزار کند پس از حمد خدا و درود بر رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

بندگان خدا از خدا بپرهیزید و از او اطاعت کنید و از امام خود پیروی نمائید زیرا رعیت شایسته به وجود رهبر دادگر از بیچارگی رهائی پیدا می‌کند و رعیت بدکار به پیروی از پیشوای فاجر، به هلاکت می رسد. معاویه حق مرا غصب کرد و پیمان مرا شکست و در دین خداوند عزّ و جلّ عیب وارد کرد .

و شما ای مسلمانان دیدید که دیروز مردم چه شورشی به پا کردند و شما با

فِي أَمْرِكُمْ، حَتَّي اسْتَخْرَجْتُمُونِي مِنْ مَنْزِلِي لِتُبَايِعُونِي، فَالْتَوَيْتُ عَلَيْكُمْ لِأَبْلُوَ مَا عِنْدَكُمْ، فَرَاوَدْتُمُونِيَ الْقَوْلَ مِرَاراً، وَ رَادَدْتُكُمْ، وَ تَدَاكَكْتُمْ عَلَيَّ تَدَاكَّ الْإِبِلِ الْهِيمِ عَلَي حِيَاضِهَا، حِرْصاً عَلَي بَيْعَتِي، حَتَّي خِفْتُ أَنْ يَقْتُلَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً، فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ مِنْكُمْ، رَأَيْتُ فِي أَمْرِكُمْ وَ أَمْرِي، وَ قُلْتُ: إِنْ أَنَا لَمْ أُجِبْهُمْ إِلَي الْقِيَامِ بِأَمْرِهِمْ، لَمْ يُصِيبُوا أَحَداً مِنْهُمْ يَقُومُ فِيهِمْ مَقَامِي، وَ يَعْدِلُ فِيهِمْ عَدْلِي. وَ قُلْتُ: وَ اللَّهِ لَأَلِينُهُمْ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ حَقِّي وَ فَضْلِي، أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَلُونِي وَ لَا يَعْرِفُونَ حَقِّي وَ فَضْلِي. فَبَسَطْتُ يَدِي فَبَايَعْتُمُونِّي يَا مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ، وَ فِيكُمُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ وَ التَّابِعُونَ بِإِحْسَانٍ، وَ أَخَذْتُ عَلَيْكُمْ عَهْدَ بَيْعَتِي وَ وَاجِبَ صَفْقَتِي [وَ] عَهْدَ اللَّهِ وَ مِيثَاقَهُ. وَ أَشَدَّ مَا أُخِذَ عَلَي النَّبِيِّينَ مِنْ عَهْدٍ وَ مِيثَاقٍ لِتُقِرُّنَّ لِي ⁽¹⁾، وَ لِتَسْمَعُنَّ لِأَمْرِي، وَ لِتُطِيعُونِي وَ تُنَاصِحُونِي، وَ تُقَاتِلُونَ مَعِي كُلَّ بَاغٍ عَلَيَّ، أَوْ مَارِقٍ إِنْ مَرَقَ. فَبَايَعْتُمْ لِي بِذَلِكَ جَمِيعاً، وَ أَخَذْتُ عَلَيْكُمْ عَهْدَ اللَّهِ وَ مِيثَاقَهُ وَ ذِمَّةَ اللَّهِ وَ ذِمَّةَ رَسُولِهِ، فَأَجَبْتُمُونِي إِلَي ذَلِكَ، وَ أَشْهَدْتُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ، وَ أَشْهَدْتُ بَعْضَكُمْ عَلَي بَعْضٍ. فَقُمْتُ فِيكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. فَالْعَجَبُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ! يُنَازِعُنِي الْخِلَافَةَ، وَ يَجْحَدُنِي الْإِمَامَةَ، وَ يَزْعُمُ أَنَّهُ أَحَقُّ بِهَا مِنِّي، جُرْأَةً مِنْهُ عَلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، بِغَيْرِ حَقٍّ لَهُ فِيهَا، وَ لَا حُجَّةٍ. وَ لَمْ يُبَايِعْهُ الْمُهَاجِرُونَ، وَ لَا سَلِمَ لَهُ الْأَنْصَارُ وَ الْمُسْلِمُونَ.

يَا مَعَاشِرَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ جَمَاعَةَ مَنْ سَمِعَ كَلَامِي! أَ مَا أَوْجَبْتُمْ لِي عَلَي أَنْفُسِكُمُ الطَّاعَةَ؟ أَ مَا بَايَعْتُمُونِّي عَلَي الرَّغْبَةِ؟ أَ مَا أَخَذْتُ عَلَيْكُمُ الْعَهْدَ بِالْقَبُولِ لِقَوْلِي؟ أَ مَا بَيْعَتِي لَكُمْ يَوْمَئِذٍ أَوْكَدَ مِنْ بَيْعَةِ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ؟ فَمَا بَالُ مَنْ خَالَفَنِي لَمْ يَنْقُضْ عَلَيْهِمَا حَتَّي مَضَيَا، وَ نَقَضَ عَلَيَّ وَ لَمْ يُوَفِّ لِي! أَ مَا يَجِبُ عَلَيْكُمْ نُصْحِي وَ يَلْزَمُكُمْ أَمْرِي؟ أَ مَا تَعْلَمُونَ أَنَّ بَيْعَتِي تَلْزَمُ الشَّاهِدَ مِنْكُمْ وَ الْغَائِبَ؟ فَمَا بَالُ مُعَاوِيَةَ وَ أَصْحَابِهِ طَاعِنُونَ فِي بَيْعَتِي! وَ لِمَ لَمْ يَفُوا لِي وَ أَنَا فِي قَرَابَتِي وَ سَابِقَتِي وَ صِهْرِي، أَوْلَي بِالْأَمْرِ مِمَّنْ تَقَدَّمَنِي؟ أَ مَا سَمِعْتُمْ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ

خواست خود به جانب من آمدید و مرا از منزلم خارج کردید تا با من بیعت نمائید. من هم با اطلاع از سابقه‌ای که از حال شما داشتم از پذیرفتن مقصود شما خودداری نمودم. شما زیر بار نرفته چندین بار در این خصوص با من ملاقات کردید و مانند شتر تشنه که به برکه آب می رسد همچنان اطراف مرا فراگرفتید و به بیعت با من حریص بودید تا کار به جائی رسید که بیم داشتم برخی از شما به دست دیگران کشته شوید. چون این گونه شما را حریص دیدم درباره کار خود و شما تجدید نظر کرده گفتم هرگاه من برای انجام دادن کار ایشان قیام ننمایم به شخص دیگری دست پیدا نمی‌کنند که بتواند جای من را در میان آنان بگیرد و مانند من به عدالت کار کند و گفتم سوگند به خدا هر گاه من بر ایشان تسلط پیدا کنم با آنکه از حق و فضل من باخبرند بهتر از آن است که کسی که مرا نمی‌شناسد و از فضیلت من اطلاع ندارد، بر من دست یابد. بدین مناسبت دست گشودم و با من بیعت کردید و شما گروه مسلمان که مهاجر و انصار و تابعان هم در میانتان هستند با کمال میل برای بیعت با من حاضر شدید و من هم از شما پیمان گرفتم و عهد پیامبران با شما به میان آوردم تا به من توجه کرده و سخن مرا بشنوید و از من پیروی کنید و در کارها با من همگام و همنوا شوید و با سرکشان بجنگید و با متجاوزان و آن هایی که از دین اسلام خارج می‌شوند پیکار کنید. شما هم بیعت مرا به همین عنوان پذیرفتید و من هم با شما عهد و میثاق خدا را تازه کرده و شما را در ذمّه خدا و رسول خدا قرار دادم. شما هم دعوت مرا اجابت کردید و خدا را بر شما و نیز برخی از شما را بر خودتان گواه گرفتم و احکام کتاب الهی و سنت نبوی را در میان شما رواج دادم. و شگفت از معاویه پسر ابو سفیان است که با من درباره خلافت منازعه می‌کند و پیشوائی و امامت مرا انکار می‌نماید و خیال می کند او از من شایسته‌تر است و با این اندیشه باطل بر خدا و رسول جسور شده و با آنکه هیچ گونه حقی ندارد خود را صاحب حق می داند و برهانی ندارد. نه مهاجران با وی بیعت کردند و نه انصار و سایر مسلمانان تسلیم او شدند .

ای گروه مهاجران و انصار و کسانی که سخن مرا می‌شنوید مگر نه این است که پیروی از مرا بر خود واجب نموده و با من با کمال میل بیعت نمودید و من هم از شما پیمان گرفتم که سخن مرا بشنوید. در آن روز که با من بیعت نمودید بیعت من محکم تر از بیعت با ابو بکر و عمر نبود؟ بنابراین چگونه مخالفان من نقض بیعت آنان را ننمودند ولی پیمان مرا شکستند و به عهد من وفا نکردند. آیا بر من لازم نیست شما را نصیحت کنم و امر خود را بر شما لازم سازم؟! مگر نمی دانید بیعت من بر شاهد و غائب شما واجب است و چگونه معاویه و یاران او پیمان مرا شکستند و بدان وفا نکردند با آنکه به خاطر خویشاوندی و نزدیکی و سابقه ایمانی که با رسول خدا صلی الله علیه و آله دارم از کسانی که بر من متقدم شدند شایسته‌تر به امر خلافتم. آیا فرموده رسول خدا صلی الله علیه

وَ آلِهِ يَوْمَ الْغَدِيرِ فِي وَلَايَتِي وَ مُوَالاتِي.

فَاتَّقُوا اللَّهَ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ! وَ تَحَاثُّوا عَلَي جِهَادِ مُعَاوِيَةَ الْقَاسِطِ النَّاكِثِ وَ أَصْحَابِهِ الْقَاسِطِينَ، [وَ] اسْمَعُوا مَا أَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ الْمُنْزَلِ عَلَي نَبِيِّهِ الْمُرْسَلِ لِتَتَّعِظُوا، فَإِنَّهُ وَ اللَّهِ عِظَةٌ لَكُمْ. فَانْتَفِعُوا بِمَوَاعِظِ اللَّهِ وَ ازْدَجِرُوا عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ، فَقَدْ وَعَظَكُمُ اللَّهُ بِغَيْرِكُمْ فَقَالَ لِنَبِيِّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَ لَمْ تَرَ إِلَي الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسي إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا قالُوا وَ ما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَ أَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ وَ قالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّي يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ .

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لَكُمْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ عِبْرَةً؛ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْخِلَافَةَ وَ الْإِمْرَةَ مِنْ بَعْدِ الْأَنْبِيَاءِ فِي أَعْقَابِهِمْ، وَ أَنَّهُ فَضَّلَ طَالُوتَ وَ قَدَّمَهُ عَلَي الْجَمَاعَةِ بِاصْطِفَائِهِ إِيَّاهُ، وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ، فَهَلْ تَجِدُونَ اللَّهَ اصْطَفَي بَنِي أُمَيَّةَ عَلَي بَنِي هَاشِمٍ، وَ زَادَ مُعَاوِيَةَ عَلَيَّ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ؟!

فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ! وَ جَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَنَالَكُمْ سَخَطُهُ بِعِصْيَانِكُمْ لَهُ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلي لِسانِ داوُدَ وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ .

[وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي: ] إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ

و آله در روز غدیر را فراموش کرده و سخنان او را درباره ولایت و دوستی من از خاطر برده‌اید.

از خدا بترسید و به جهاد با معاویه که پیمان مرا شکسته و یارانش را از اطاعت من خارج نموده آماده گردید. اکنون آیاتی از کتاب خدا که بر پیامبرش نازل فرموده برای شما تلاوت می‌کنم، بشنوید و پند گیرید که بهترین راه پند شماست و از پندهای خدا بهره‌مند گردید و از نافرمانی های او دست بردارید زیرا خدا شما را به سرانجام کار دیگران موعظه کرده و فرمود: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا قالُوا وَ ما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِیارِنا وَ أَبْنائِنا فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِیلًا مِنْهُمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ*وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً قالُوا أَنَّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ»⁽¹⁾{آیا از [حال] سران بنی اسرائیل پس از موسی خبر نیافتی آن گاه که به پیامبری از خود گفتند: «پادشاهی برای ما بگمار تا در راه خدا پیکار کنیم»، [آن پیامبر] گفت: «اگر جنگیدن بر شما مقرر گردد، چه بسا پیکار نکنید.» گفتند: «چرا در راه خدا نجنگیم با آنکه ما از دیارمان و از [نزد] فرزندانمان بیرون رانده شده‌ایم.» پس هنگامی که جنگ بر آنان مقرر شد، جز شماری اندک از آنان، [همگی] پشت کردند، و خداوند به [حالِ] ستمکاران داناست. و پیامبرشان به آنان گفت: «در حقیقت، خداوند، طالوت را بر شما به پادشاهی گماشته است.» گفتند: «چگونه او را بر ما پادشاهی باشد با آنکه ما به پادشاهی از وی سزاوارتریم و به او از حیث مال، گشایشی داده نشده است؟» پیامبرشان گفت: «در حقیقت، خدا او را بر شما برتری داده، و او را در دانش و [نیروی] بدن بر شما برتری بخشیده است، و خداوند پادشاهی خود را به هر کس که بخواهد می‌دهد، و خدا گشایشگر داناست.»}

شما باید از این آیات عبرت بگیرید و بدانید خدا خلافت و امیری را پس از انبیا منحصر به بازماندگان آن ها نموده و او طالوت را برتری داده و بر گروه ثروتمندان مقدم داشته و به او علم و نیرو داده است. آیا تا به حال فهمیده‌اید که خدا بنی امیه را بر بنی هاشم برتری داده باشد و یا معاویه از لحاظ دانش و نیروی بدنی بر من برتری داشته باشد؟

پس از خدا بترسید و پیش از اینکه به خشم او مبتلا نشده اید، در راه او جهاد کنید. خداوند منزه می فرماید: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ*کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»⁽²⁾{از میان فرزندان اسرائیل، آنان که کفر ورزیدند، به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند. این [کیفر] به خاطر آن بود که عصیان ورزیده و [از فرمان خدا] تجاوز می‌کردند. [و] از کار زشتی که آن را مرتکب می‌شدند، یکدیگر را بازنمی‌داشتند. راستی، چه بد بود آنچه می‌کردند.}

و خداوند متعال فرموده است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ»⁽³⁾

{در حقیقت، مؤمنان کسانی‌اند که به خدا و پیامبر او گرویده و [دیگر] شک نیاورده و با مال و جانشان در راه خدا جهاد کرده‌اند اینانند که راست کردارند.}

وَ قَالَ سُبْحَانَهُ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ .

اتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ! وَ تَحَاثُّوا عَلَي الْجِهَادِ مَعَ إِمَامِكُمْ. فَلَوْ كَانَ لِي بِكُمْ عِصَابَةٌ بِعَدَدِ أَهْلِ بَدْرٍ، إِذَا أَمَرْتُهُمْ أَطَاعُونِي، وَ إِذَا اسْتَنْهَضْتُهُمْ نَهَضُوا مَعِي، لَاسْتَغْنَيْتُ بِهِمْ عَنْ كَثِيرٍ مِنْكُمْ، وَ أَسْرَعْتُ النُّهُوضَ إِلَي حَرْبِ مُعَاوِيَةَ وَ أَصْحَابِهِ، فَإِنَّهُ الْجِهَادُ الْمَفْرُوضُ.

بيان

إنّما أوردته في هذا الباب؛ لأنّه بالنهوض الثاني أنسب منه بالأوّل، و إن احتمله.

«956»

⁽¹⁾ شاج: [وَ] مِنْ كَلَامِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَجْرِي مَجْرَي الِاحْتِجَاجِ، مُشْتَمِلًا عَلَي التَّوْبِيخِ لِأَصْحَابِهِ عَلَي تَثَاقُلِهِمْ لِقِتَالِ مُعَاوِيَةَ، وَ التَّفْنِيدِ، مُتَضَمِّناً لِلَّوْمٍ وَ الْوَعِيدِ:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي اسْتَنْفَرْتُكُمْ لِجِهَادِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تُجِيبُوا، وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا، شُهُوداً كَالْغُيَّبِ.

أَتْلُو عَلَيْكُمُ الْحِكْمَةَ فَتُعْرِضُونَ عَنْهَا، وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْبَالِغَةِ فَتَنْفِرُونَ عَنْهَا، كَأَنَّكُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ وَ أَحُثُّكُمْ عَلَي جِهَادِ أَهْلِ الْجَوْرِ فَمَا آتِي عَلَي آخِرِ قَوْلِي، حَتَّي أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِيَ سَبَا تَرْجِعُونَ إِلَي مَجَالِسِكُمْ

و خداوند سبحان فرموده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ.»⁽²⁾{ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آیا شما را بر تجارتی راه نمایم که شما را از عذابی دردناک می‌رهاند؟ به خدا و فرستاده او بگروید و در راه خدا با مال و جانتان جهاد کنید. این [گذشت و فداکاری] اگر بدانید، برای شما بهتر است. تا گناهانتان را بر شما ببخشاید، و شما را در باغهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است و [در] سراهایی خوش، در بهشتهای همیشگی درآورد. این [خود] کامیابی بزرگ است.}

ای بندگان خدا از خدا بترسید و با امام خود با مخالفان بجنگید اگر من به اندازه اصحاب بدر یار و یاور داشتم که مطیع من باشند و همراه من قیام کنند، از بسیاری از شما بی نیاز می شدم و هر چه زودتر به پیکار با معاویه و یاران او قیام می‌کردم چه آنکه کارزار با او از واجبات است.⁽³⁾

توضیح

این روایت را در این باب آوردم زیرا آن با دعوت برای جنگ دوم با معاویه بیشتر از جنگ اول مناسبت دارد هر چند محتمل بر آن نیز می باشد.

روایت 956

إرشاد، احتجاج: از سخنان امام علیه السلام که در جایگاه احتجاج و بوده و مشتمل بر توبیخ و سرزنش یارانش به خاطر سرباز زدن از جنگ با معاویه، و نیز در بردارنده سرزنش و تهدید آنان است:

ای مردم شما را برای جهاد با این مردم دعوت کردم نپذیرفتید و سرانجام شما و ایشان را بیان کردم و علیه آنان خواندم اجابت ننمودید و پند و اندرز دادم به گوش نگرفتید و و شما حاضرانی هستید که در حقیقت غایبند و بود و نبودتان یکسان است .

من کلمات حکمت آمیز را برای شما گفتم از آن ها دوری کردید و موعظه‌های سودمند برای شما بیان کردم از آن ها روگردان شدید و مانند درازگوشانی که از شیر درنده می گریزند همچنان از بیانات الهی من گریزان شدید. شما را به پیکار با ستمگران خواندم هنوز سخن خود را به پایان نرسانیده همه شما مانند ایادی سبا (کنایه از فرزندان سبا بوده که در سیل عرم فرزندان او یکی بعد از دیگری ناپیدا شدند و این ضرب المثلی شد برای بیان تفرقه) متفرق شدید و به مجلس های خود برگشتید

تَتَرَبَّعُونَ حَلَقاً، تَضْرِبُونَ الْأَمْثَالَ، وَ تُنْشِدُونَ الْأَشْعَارَ، وَ تَجَسَّسُونَ الْأَخْبَارَ، حَتَّي إِذَا تَفَرَّقْتُمْ، تَسْأَلُونَ عَنِ الْأَشْعَارِ. جَهْلَةً مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ، وَ غَفْلَةً مِنْ غَيْرِ وَرَعٍ، وَ تَتَبُّعاً مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ. وَ نَسِيتُمُ الْحَرْبَ وَ الِاسْتِعْدَادَ لَهَا، فَأَصْبَحَتْ قُلُوبُكُمْ فَارِغَةً مِنْ ذِكْرِهَا، شَغَلْتُمُوهَا بِالْأَعَالِيلِ وَ الْأَضَالِيلِ.

فَالْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ وَ كَيْفَ لَا أَعْجَبُ مِنِ اجْتِمَاعِ قَوْمٍ عَلَي بَاطِلِهِمْ وَ تَخَاذُلِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ.

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! أَنْتُمْ كَأُمِّ مُجَالِدٍ، حَمَلَتْ فَأَمْلَصَتْ، فَمَاتَ قَيِّمُهَا، وَ طَالَ أَيِّمُهَا وَ وَرِثَهَا أَبْعَدُهَا.

وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، إِنَّ مِنْ وَرَائِكُمُ الْأَعْوَرَ الْأَدْبَرَ جَهَنَّمَ الدُّنْيَا، لَا يُبْقِي وَ لَا يَذَرُ.

وَ مَنْ بَعْدَهُ النَّهَّاسُ الْفَرَّاسُ، الْجَمُوعُ الْمَنُوعُ، ثُمَّ لَيَتَوَارَثَنَّكُمْ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ عِدَّةٌ، مَا الْآخَرُ [مِنْهُمْ] بِأَرْأَفَ بِكُمْ مِنَ الْأَوَّلِ، مَا خَلَا رَجُلًا وَاحِداً [مِنْهُمْ] بَلَاءٌ قَضَاهُ اللَّهُ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ، لَا مَحَالَةَ كَائِنٌ.

يَقْتُلُونَ خِيَارَكُمْ، وَ يَسْتَعْبِدُونَ أَرْذَالَكُمْ، وَ يَسْتَخْرِجُونَ كُنُوزَكُمْ وَ ذَخَائِرَكُمْ مِنْ جَوْفِ حِجَالِكُمْ، نَقِمَةً بِمَا ضَيَّعْتُمْ مِنْ أُمُورِكُمْ وَ صَلَاحِ أَنْفُسِكُمْ وَ دِينِكُمْ.

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! أُخْبِرُكُمْ بِمَا يَكُونُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ، لِتَكُونُوا مِنْهُ عَلَي حَذَرٍ، وَ لِتُنْذِرُوا بِهِ مَنِ اتَّعَظَ وَ اعْتَبَرَ. كَأَنِّي بِكُمْ تَقُولُونَ: إِنَّ عَلِيّاً يَكْذِبُ كَمَا قَالَتْ قُرَيْشٌ لِنَبِيِّهَا وَ سَيِّدِهَا نَبِيِّ الرَّحْمَةِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَبِيبِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ.

فَيَا وَيْلَكُمْ، فَعَلَي مَنْ أَكْذِبُ! أَ عَلَي اللَّهِ! فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ وَ وَحَّدَهُ، أَمْ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ! فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَهُ وَ نَصَرَهُ. كَلَّا وَ لَكِنَّهَا لَهْجَةُ خُدْعَةٍ كُنْتُمْ عَنْهَا أَغْبِيَاءَ.

و چهار زانو حلقه‌وار نشستید و مثال ها آوردید و اشعار خواندید و از اخبار روز گفتگو کردید و چون خواستید متفرق شوید از اشعاری که اطلاعی از حقیقت آن ها ندارید و غافل از نظریه سرایندگان آن هائید می پرسیدید و از سرانجام خود بیمی نداشتید. جنگ و آمادگی برای آن را فراموش کردید و دل هایتان به طور کلی از آن تهی گردیده و آنها را به غفلت و امور بی‌ثمر سرگرم کردید.

براستی باید از پیش‌آمد شما به شگفت آمد، چگونه تعجب ننمایم از گروه باطلی که بر باطل خود وحدت دارند اما شما از امر حق خود دور و متفرق هستید. ای مردم کوفه شما مانند زن آبستنی هستید که فرزندش را سقط کرده و شوهر او مرده باشد و مدتی او بدون سرپرست به سر برد و ارث او به دست دورترین وارث های او بیفتد.

سوگند به خدائی که دانه را شکافته و انسان را به وجود آورده همانا یک چشم تیره بخت همان جهنم دنیا و کسی از دست آن آسایشی ندارد، بر شما مسلط خواهد شد. و پس از او گزنده درنده‌ای است که مال بسیار گرد می‌آورد و کسی از او بهره‌مند نمی شود و پس از این عده از بنی امیه بر شما مسلط خواهند شد که هیچ یک از آن ها به شما مهربانی نمی‌نمایند مگر یکی از آن ها. تسلط بنی امیه بر شما مردم امتحانی است که آن را خدای متعال مقدر فرموده و بلا شک اتفاق می‌افتد. در این آزمایش نیکان شما را می‌کشند و بَدان شما را به بردگی می‌گیرند و گنج ها و اندوخته‌های شما را از خلوت خانه هایتان بیرون می برند و این پیش‌آمدها انتقامی است که در برابر از دست دادن کارها از شما گرفته می‌شود که هم کارهایتان را ضایع کردید و هم خود و دینتان را نابود ساختید .

ای مردم کوفه! اکنون خبر می دهم از کارهائی که پس از این اتفاق می‌افتد تا کاملا مواظب بوده و احتیاط را از دست ندهید و آنان را که پند پذیرند بترسانید و مایه عبرتتان باشد. می‌بینم شما همان مردمی هستید که می‌گوئید علی علیه السلام دروغ می گوید چنان که مردم قریش همین نسبت را به پیامبر خود محمد بن عبد اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم که پیامبر رحمت و دوست خدا بود، دادند.

پس وای بر شما بر چه کسی دروغ بستم آیا بر خدا افترا زدم با آنکه نخستین شخص از مسلمانان من بودم که او را عبادت کرده و به یگانگی شناختم یا به رسول او دروغ نسبت دادم با آنکه من نخستین کسی بودم که به او ایمان آوردم و نبوّتش را تصدیق کرده و او را یاری نمودم. حاشا که دروغی از من سر زده باشد بلکه آن زبان خدعه [در جنگ] است که شما نسبت بدان کودن هستید.

وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهَا بَعْدَ حِينٍ، وَ ذَلِكَ إِذَا صَيَّرَكُمْ إِلَيْهَا جَهْلُكُمْ، وَ لَا يَنْفَعُكُمْ عِنْدَهَا عِلْمُكُمْ.

فَقُبْحاً لَكُمْ يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ، حُلُومُ الْأَطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ.

أَمَا وَ اللَّهِ أَيُّهَا الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ! مَا أَعَزَّ اللَّهُ نَصْرَ مَنْ دَعَاكُمْ، وَ لَا اسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ، وَ لَا قَرَّتْ عَيْنُ مَنْ آوَاكُمْ. كَلَامُكُمْ يُوهِي الصُّمَّ الصِّلَابَ، وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمْ عَدُوَّكُمُ الْمُرْتَابَ.

يَا وَيْحَكُمْ، أَيَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ! وَ مَعَ أَيِّ إِمَامٍ بَعْدِي تُقَاتِلُونَ! وَ الْمَغْرُورُ وَ اللَّهِ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ، وَ مَنْ فَازَ بِكُمْ فَازَ بِالسَّهْمِ الْأَخْيَبِ.

أَصْبَحْتُ لَا أَطْمَعُ فِي نَصْرِكُمْ، وَ لَا أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ. فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ، وَ أَعْقَبَنِي بِكُمْ مَنْ هُوَ خَيْرٌ لِي مِنْكُمْ، وَ أَعْقَبَكُمْ بِي مَنْ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ مِنِّي.

إِمَامُكُمْ يُطِيعُ اللَّهَ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ، وَ إِمَامُ أَهْلِ الشَّامِ يَعْصِي اللَّهَ وَ هُمْ يُطِيعُونَهُ. وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ صَارَفَنِي بِكُمْ صَرْفَ الدِّينَارِ بِالدِّرْهَمِ، فَأَخَذَ مِنِّي عَشَرَةً مِنْكُمْ وَ أَعْطَانِي وَاحِداً مِنْهُمْ وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَعْرِفْكُمْ، وَ لَمْ تَعْرِفُونِي، فَإِنَّهَا مَعْرِفَةٌ جَرَتْ نَدَماً!

لَقَدْ وَرَّيْتُمْ صَدْرِي غَيْظاً، وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ أَمْرِي بِالْخِذْلَانِ وَ الْعِصْيَانِ، حَتَّي لَقَدْ قَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّ عَلِيّاً رَجُلٌ شُجَاعٌ [وَ] لَكِنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِالْحُرُوبِ. لِلَّهِ دَرُّهُمْ! هَلْ كَانَ فِيهِمْ أَحَدٌ أَطْوَلُ لَهَا مِرَاساً مِنِّي وَ أَشَدُّ لَهَا مُقَاسَاةً؟! لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِينَ، ثُمَّ هَا أَنَا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَي السِّتِّينَ، وَ لَكِنْ لَا أَمْرَ لِمَنْ لَا يُطَاعُ.

أَمَا وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ رَبِّي قَدْ أَخْرَجَنِي مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِكُمْ إِلَي رِضْوَانِهِ، وَ أَنَّ الْمَنِيَّةَ لَتَرْصُدُنِي، فَمَا يَمْنَعُ أَشْقَاهَا أَنْ يَخْضِبَهَا؟ وَ نَزَّلَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] يَدَهُ عَلَي رَأْسِهِ وَ لِحْيَتِهِ عَهْداً عَهِدَهُ إِلَيَّ النَّبِيُّ الْأُمِّيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. وَ قَدْ خابَ مَنِ

سوگند به خدائی که دانه را شکافته و انسان را به وجود آورده است. به زودی خبر این فتنه را خواهید دانست، همان زمان که جهل شما به سوی آن سوقتان دهد و آن وقت علم شما سودی به حال شما نخواهد داشت. پس زشت باد روی شما ای مرد نمایان که عقل هاتان مانند عقل بچه‌های خردسال و اندیشه‌هاتان مانند فکرهای زنان پشت پرده است.

سوگند به خدا بدانید ای مردمی که بدن هایتان حاضر است و عقل هایتان غائب و افکارتان مختلف. خدای متعال کسی که شما را بخواند عزیز نگرداند و قلب کسی که برای شما به رنج افتد راحتی ندارد و چشم کسی که شما را پناه دهد روشنی ندارد. گفتار گزاف شما سنگ های سخت را سست می‌کند ولی عمل شما دشمنانتان را به طمع می‌افکند.

ای وای بر شما پس از دیار خود از کدام دیار دفاع خواهید کرد؟ و در رکاب چه امامی پس از من جنگ خواهید نمود! فریب خورده آن کسی است که او را مغرور ساخته‌اید و کسی که رستگاریش را از ناحیه شما بداند مانند قمار بازی است که از قمار بُردی نکرده باشد. من به یاری شما چشم امید ندارم و گفتارتان را تصدیق نمی‌کنم، خدا میان من و شما جدایی افکند و بهتر از شما را به من بدهد و بدتر از مرا بر شما مسلط نماید .

امام شما کسی است که از خدا اطاعت می‌کند و شما بر خلاف انتظار از او پیروی نمی‌نمائید و پیشوای شامی ها کسی است که از خدا سرپیچی می‌نماید و مردمش از او تبعیت می‌کنند. سوگند به خدا دوست داشتم معاویه مردم خودش را با پیروان من جایگزین می‌کرد همان طور که دینار را با درهم عوض می‌کنند. یعنی ده نفر شما را از من می‌گرفت و یکی از آن ها را به من می داد، سوگند به خدا می‌خواستم من شما را نشناسم و شما مرا نشناسید زیرا این گونه شناسائی موجب پشیمانی است.

شما سینه مرا پُرکینه کردید و با معصیت و یاری نکردن امر مرا فاسد نمودید تا به جائی رسید که مردم قریش گفتند علی مرد دلاوری است اما از کار پیکار سررشته ندارد. سوگند به خدا آیا این گونه ادعا صحیح است و آیا در میان ایشان یکی مانند من پیدا می‌شود که تا این اندازه در جنگ ممارست داشته و رنج کشیده باشد با آنکه من هنوز به سن بیست سالگی نرسیده بودم قدم در میدان کارزار نهادم و اینک که از سن شصت سالگی گذشته ام همچنان به تدبیرهای رزمی کاملا آشنایم لیکن برای کسی که از او فرمانبرداری نمی کنند فرمانی نیست.

سوگند به خدا دوست می دارم خدا مرا از میان شما ببرد و به رضوانش برساند و همانا مرگ قدم به قدم همراه من است. بنابراین چه پیش‌آمدی جلوگیری می‌کند از شقی‌ترین امت که بیاید و محاسن مرا به خون سرم رنگین سازد و این بیان، فرموده و وعده پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود که مرا از سرانجام خبر داد و افترا نمیزنم زیرا کسی که به شخص بزگوار ایشان

افْتَري وَ نَجَا مَنِ اتَّقي وَ صَدَّقَ بِالْحُسْني .

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَي جِهَادِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَيْلًا وَ نَهَاراً، وَ سِرّاً وَ إِعْلَاناً، وَ قُلْتُ لَكُمُ: اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ؛ فَإِنَّهُ مَا غُزِيَ قَوْمٌ فِي عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا. فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ، وَ ثَقُلَ عَلَيْكُمْ قَوْلِي، وَ اسْتَصْعَبَ عَلَيْكُمْ أَمْرِي، وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا حَتَّي شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ، وَ ظَهَرَتْ فِيكُمُ الْفَوَاحِشُ وَ الْمُنْكَرَاتُ، تُمْسِيكُمْ وَ تُصْبِحُكُمْ كَمَا فَعَلَ بِأَهْلِ الْمَثُلَاتِ مِنْ قَبْلِكُمْ، حَيْثُ أَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الْجَبَابِرَةِ الْعُتَاةِ الطُّغَاةِ، وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ الْغُوَاةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَي: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ ⁽¹⁾.

أَمَا وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَقَدْ حَلَّ بِكُمُ الَّذِي تُوعَدُونَ.

عَاتَبْتُكُمْ يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ بِمَوَاعِظِ الْقُرْآنِ فَلَمْ أَنْتَفِعْ بِكُمْ، وَ أَدَّبْتُكُمْ بِالدِّرَّةِ فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا لِي ⁽²⁾، وَ عَاقَبْتُكُمْ بِالسَّوْطِ الَّذِي يُقَامُ بِهِ الْحُدُودُ فَلَمْ تَرْعَوُوا. وَ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ الَّذِي يُصْلِحُكُمْ هُوَ السَّيْفُ. وَ مَا كُنْتُ مُتَحَرِّياً صَلَاحَكُمْ بِفَسَادِ نَفْسِي، وَ لَكِنْ سَيُسَلَّطُ عَلَيْكُمْ سُلْطَانٌ صَعْبٌ، لَا يُوَقِّرُ كَبِيرَكُمْ، وَ لَا يَرْحَمُ صَغِيرَكُمْ، وَ لَا يُكْرِمُ عَالِمَكُمْ، وَ لَا يَقْسِمُ الْفَيْ‌ءَ بِالسَّوِيَّةِ بَيْنَكُمْ، وَ لَيَضْرِبَنَّكُمْ وَ لَيُذِلَنَّكُمْ، وَ لَيَجُرَّنَّكُمْ فِي الْمَغَازِي، وَ يَقْطَعَنَّ سُبُلَكُمْ، وَ لَيَحْجُبَنَّكُمْ عَلَي بَابِهِ حَتَّي يَأْكُلَ قَوِيُّكُمْ ضَعِيفَكُمْ، ثُمَّ لَا يُبَعِّدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ. وَ لَقَلَّ مَا أَدْبَرَ شَيْ‌ءٌ فَأَقْبَلَ، إِنِّي لَأَظُنُّكُمْ عَلَي فَتْرَةٍ، وَ مَا عَلَيَّ إِلَّا النُّصْحُ لَكُمْ.

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! مُنِيتُ مِنْكُمْ بِثَلَاثٍ وَ اثْنَتَيْنِ: صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاعٍ، وَ بُكْمٌ ذَوُو أَلْسُنٍ، وَ عُمْيٌ ذَوُو أَبْصَارٍ. لَا إِخْوَانُ صِدْقٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَ لَا إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ الْبَلَاءِ.

افترا زند زیانکار است و نجات با پرهیزکاران و راستگویان است.

ای مردم کوفه شب و روز آشکار و نهان شما را به جهاد با این مردم دعوت کردم و گفتم پیش از آنکه آن ها به پیکار با شما قیام کنند با آنان بجنگید زیرا هیچ گروهی در کنج خانه نجنگیده جز اینکه بیچاره شده است. شما بر خلاف انتظار، کار جنگ را به عهده یکدیگر انداختید و به خواری راضی شدید و گفتار من به گوشتان سنگین آمد و کار مرا دشوار انگاشتید و آن را پشت سر انداختید تا مال و ثروت شما به یغما رفت و زشتی ها و ناپسندی ها شب و روز در میان شما افزایش یافت و سرانجام کار گذشتگان برای شما ظاهر شد. چنانچه خدای متعال از کار ستمگران و سرکشان و ناتوانان از گمراهان چنین خبر داده: «یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ» ⁽³⁾{پسران شما را سر می‌بریدند و زنهایتان را زنده می‌گذاشتند، و در آن [امر، بلا و] آزمایش بزرگی از جانب پروردگارتان بود.}

سوگند به کسی که دانه را شکافته و آدمی را جان داده آنچه به شما وعده داده شده فرا رسید. من شما را با موعظه قرآنی نصیحت کردم لیکن شما از پندهای من استفاده نکردید و شما را با چوب‌دستی زدم فائده نکرد و با تازیانه که اقامه حدود می‌شود عقاب کردم، تغییر رویه ندادید بالاخره دانستم چیزی که ممکن است شما را تأدیب کند شمشیر است و بس، و من حاضر نشدم برای اصلاح کار شما خود را به فساد بیندازم. اما پس از من سلطانی بی باک بر شما مسلط شود که به پیران شما احترام نگذارد و به خردسالانتان رحم نمی کند و دانشمندانتان را بزرگ نشمارد و حق شما را به طور مساوی در میانتان قسمت ننماید و شما را به سختی بزند و خوار سازد و پیش‌آهنگ پیکارها قرار دهد و از همه طرف راحتی را از شما سلب نماید و شما را پیشخدمت ها و دربان های خود قرار دهد تا بالاخره توانای شما ناتوانتان را نابود سازد و خداوند غیر از ستگران را از رحمت خود دور نسازد. و کم می شود که آنچه پشت کرده روی آورد. و من شما را مردمی سست پیمان می دانم و نیست بر من جز پند و اندرز شما.

ای کوفیان! من از شما مردم با سه چیز و دو چیز دچارم: کران بدون گوش و گنگ های دارای زبان و کوران دارای چشم و یارانی که چون با من ملاقات کنند راست نمی گویند و در هنگام مصیبت ها نمی توان به آن ها اعتماد کرد.

اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّونِي، وَ سَئِمْتُهُمْ وَ سَئِمُونِي. اللَّهُمَّ لَا تُرْضِ عَنْهُمْ أَمِيراً، وَ لَا تُرْضِهِمْ عَنْ أَمِيرٍ، وَ أَمِثْ قُلُوبَهُمْ كَإِيمَاثِ الْمِلْحِ فِي الْمَاءِ.

أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ [كُنْتُ] أَجِدُ بُدّاً مِنْ كَلَامِكُمْ وَ مُرَاسَلَتِكُمْ مَا فَعَلْتُ. وَ لَقَدْ عَاتَبْتُكُمْ فِي رُشْدِكُمْ حَتَّي سَئِمْتُ الْحَيَاةَ، [وَ أَنْتُمْ فِي] كُلِّ ذَلِكَ تَرْجِعُونَ بِالْهُزْءِ مِنَ الْقَوْلِ، فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ، وَ إِلْحَاداً إِلَي الْبَاطِلِ ⁽¹⁾الَّذِي لَا يُعِزُّ اللَّهُ بِأَهْلِهِ الدِّينَ، وَ إِنِّي لَأَعْلَمُ بِكُمْ أَنَّكُمْ لَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ .

كُلَّمَا أَمَرْتُكُمْ بِجِهَادِ عَدُوِّكُمْ اثَّاقَلْتُمْ إِلَي الْأَرْضِ، وَ سَأَلْتُمُونِيَ التَّأْخِيرَ دِفَاعَ ذِي الدَّيْنِ الْمَطُولِ. إِنْ قُلْتُ لَكُمْ فِي الْقَيْظِ: سِيرُوا. قُلْتُمْ: الْحَرُّ شَدِيدٌ. وَ إِنْ قُلْتُ لَكُمْ: سِيرُوا فِي الْبَرْدِ. قُلْتُمْ: الْقَرُّ شَدِيدٌ. كُلُّ ذَلِكَ فِرَاراً عَنِ الْحَرْبِ إِذَا كُنْتُمْ عَنِ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ تَعْجِزُونَ، فَأَنْتُمْ عَنْ حَرَارَةِ السَّيْفِ أَعْجَزُ وَ أَعْجَزُ. فَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ .

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! قَدْ أَتَانِيَ الصَّرِيحُ يُخْبِرُنِي أَنَّ ابْنَ غَامِدٍ قَدْ نَزَلَ الْأَنْبَارَ عَلَي أَهْلِهَا لَيْلًا فِي أَرْبَعَةِ آلَافٍ، فَأَغَارَ عَلَيْهِمْ كَمَا يُغَارُ عَلَي الرُّومِ وَ الْخَزَرِ، فَقَتَلَ بِهَا عَامِلِي ابْنَ حَسَّانَ، وَ قَتَلَ مَعَهُ رِجَالًا صَالِحِينَ ذَوِي فَضْلٍ وَ عِبَادَةٍ وَ نَجْدَةٍ، بَوَّأَ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ، وَ إِنَّهُ أَبَاحَهَا.

وَ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الْعُصْبَةَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، كَانُوا يَدْخُلُونَ عَلَي الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ وَ الْأُخْرَي الْمُعَاهَدَةِ، فَيَهْتِكُونَ سِتْرَهَا، وَ يَأْخُذُونَ الْقِنَاعَ مِنْ رَأْسِهَا، وَ الْخُرْصَ مِنْ أُذُنِهَا، وَ الْأَوْضَاحَ مِنْ يَدَيْهَا وَ رِجْلَيْهَا وَ عَضُدَيْهَا، وَ الْخَلْخَالَ وَ الْمِئْزَرَ عَنْ سُوقِهَا، فَمَا تَمْتَنِعُ إِلَّا بِالاسْتِرْجَاعِ وَ النِّدَاءِ «يَا لَلْمُسْلِمِينَ» فَلَا يُغِيثُهَا مُغِيثٌ وَ لَا يَنْصُرُهَا نَاصِرٌ، فَلَوْ أَنَّ مُؤْمِناً مَاتَ مِنْ دُونِ هَذَا أَسَفاً، مَا كَانَ عِنْدِي مَلُوماً بَلْ كَانَ عِنْدِي بَارّاً مُحْسِناً.

پروردگارا من مردم کوفه را ملول کردم و آنان مرا ملول ساختند من از آنان آزرده شدم و آنان از من آزرده شدند. پروردگارا امیری را از ایشان و ایشان را از امیری خرسند مفرما و دل های آنان را چون نمکی که در آب ذوب می‌شود ذوب کن.

سوگند به خدا اگر چاره ای از سخن گفتن و مراسله شما داشتم چنین نمی کردم. آنقدر درباره هدایت شما رنج دیدم که از زندگی خود سیر شدم و بالاخره تمام گفتار مرا به سخریه گرفتید و بدین وسیله از حق فرار کردید و به باطلی گرویدید که خدا دین خود را با اهل آن عزیز نمی کند و من می دانم که شما جز بر زیان من نیفزایید.

زیرا هر وقت شما را به پیکار با دشمن دعوت کردم قیام نکردید و آن را به تأخیر افکندید مانند کسی که وام طولانی از کسی گرفته و اکنون که موقع پرداختش رسیده بازهم مدت دیگری می خواهد. هر گاه می‌گفتم زمستان برای جنگ آماده شوید می‌گفتید اکنون هوا سرد است و اگر در تابستان می‌گفتم آماده کارزار شوید می‌گفتید اکنون هوا گرم است، به تأخیر بینداز تا هوا سرد شود و همه این کنارگیری ها در حقیقت برای فرار از بهشت بوده و هر گاه شما از گرمی و سردی هوا عاجز باشید سوگند به خدا از گرمی شمشیر عاجز‌ترید و ما از خدائیم و به خدا بازمی گردیم.

ای کوفیان! خبر رسیده که ابن غامد با چهار هزار نفر شبانه به شهر انبار ریخته و اموال آنان را به تاراج برده و با آن ها معامله کفار روم و خزر نموده و حسان را که کارگزار من بوده، کشته شده و عده ای از نیکوکاران که همه مردمی دانا و پارسا و بزرگزاده بوده نیز به قتل رسانده است. خدا همه آن ها را در بهشت های پرنعمت خود جای دهد. و اطلاع یافته‌ام گروهی از شامی ها بر زن مسلمان و جمعی بر زن اهل ذمه وارد شده، پوشش او را دریده و چارقد از سرش گرفته و گوشواره از گوشش ربوده و دست بند و خلخال از دست و پا و بازوانش درآورده و او چاره نداشته جز اینکه «انا لله و انّا الیه راجعون» بگوید و مسلمانان را به یاری خود بخواند و کسی او را یاری ننماید و به داد او نرسد. پس اگر مؤمنی پس از شنیدن این واقعه بمیرد جای تأسف نیست و نباید او را ملامت کرد بلکه نزد من او نیکوکار واحسان کننده است.

وَا عَجَباً كُلَّ الْعَجَبِ مِنْ تَظَافُرِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَي بَاطِلِهِمْ، وَ فَشَلِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ! قَدْ صِرْتُمْ غَرَضاً يُرْمَي وَ لَا تَرْمُونَ، وَ تُغْزَوْنَ وَ لَا تَغْزُونَ، وَ يَعْصُونَ اللَّهَ وَ تَرْضَوْنَ، فَتَرِبَتْ أَيْدِيكُمْ يَا أَشْبَاهَ الْإِبِلِ غَابَ عَنْهَا رُعَاتُهَا، كُلَّمَا اجْتَمَعَتْ مِنْ جَانِبٍ تَفَرَّقَتْ مِنْ جَانِبٍ.

بيان

التّفنيد: اللّوم و تضعيف الرأي. و القسورة: الأسد. و قال الجوهري: أملصت المرأة بولدها أي أسقطته. و نهس اللحم: أخذه بمقدّم الأسنان. و نهس الحيّة: لسعها. و فرس الأسد فريسته: دقّ عنقها.

و المراد بالنّهاس الفراس، إمّا هشام بن عبد الملك لاشتهاره بالبخل، أو سليمان بن عبد الملك، فإنّه الّذي قيضت له الخلافة بعد وفاة الحجّاج بقليل. و الأوّل أنسب.

و المراد بالرّجل الواحد [هو] عمر بن عبد العزيز.

قوله عليه السّلام: «و لكنّها لهجة خدعة»: أي إذا قلت لكم: سأظفر علي الخصم إن شاء اللّه، فليس هذا من الكذب، بل هو كما مرّ و كذا أشباهه من مصالح الحرب و غيره.

و يحتمل إرجاع ضمير «لكنّها» إلي ما ذكره من نسبته عليه السلام إلي الكذب، خصوصا علي نسخة «أغنياء» بالنّون، أي ما ذكرتم لهجة خدعتم فيها من الشيطان و لم تكن لكم حاجة إلي ذكرها.

و في الصحاح: وهي السّقاء يهي وهيا إذا انخرق و انشقّ. و فيه: وري القيح جوفه يريه وريا: أكله و الاسم الوري بالتحريك. و ورّي الجرح سائره تورية: أصابه الوري. و المراس: الممارسة و المعالجة. و رصده: رقبه. و الترصّد: الترقّب.

تعجب من از اینجاست که چگونه این مردم در باطل خود می‌کوشند و شما از تقویت حق خودتان سستی می ورزید. خود را هدف تیر بلا قرار می دهید و تیری به هدف آن ها نمی زنید و پیکار می‌بینید و با دشمن کارزار نمی‌کنید. آنها معصیت می کنند و شما به نافرمانی آن ها خوشحال هستید. الهی هیچ گاه از خیر و خوشی بهره‌مند نگردید، شما همچون شترانی هستید که ساربانشان را از دست داده و هر گاه بخواهند آن ها را از گوشه ای گردآورند از جای دیگر متفرق می شوند.⁽¹⁾

توضیح

«التنفیذ» یعنی: سرزنش و سستی رأی. «القسورۀ» یعنی: شیر درنده. جوهری گوید: «أملصت المرأۀ بولدها» یعنی: زن جنینش را سقط کرد. «نهس اللحم» یعنی: گوشت را با دندان پیشین گرفت. «نهس الحیۀ» یعنی: مار چیزی را گزید. و «فرس الاسد فریسته» یعنی: شیر گردن شکارش را درید.

مقصود از «النّهاس الفراس» یا هشام بن عبد الملک است زیرا به بخل شهرت داشت، یا منظور سلیمان بن عبدالملک است زیرا او کسی است که اندکی پس از حجاج بن یوسف، به خلافت رسید. و معنای اول مناسب تر است. مقصود از «الرجل الواحد» عمر بن عبد العزیز است.

فرموده امام علیه السلام: «و لکنّها لهجۀ خدعۀ» یعنی: هرگاه به شما گفتم: اگر خدا بخواهد بر دشمن پیروز می گردم. پس این سخن، دروغ نیست، بلکه همانطور که پیش تر ذکر شد، این سخن و سخنان دیگری مانند آن، از مصلحت های جنگ و اموری غیر از جنگ است.

ممکن است ارجاع ضمیر «لکنّها» به آنچه باشد که درباره نسبت امام علیه السلام به دروغ، ذکر کرده است، بویژه در نسخه ای که به صورت «أغنیاء» با نون آمده است، یعنی: آنچه گفتید، کلامی بود که در آن از شیطان فریب خوردید و نیازی به ذکر آن نداشتید. در صحاح آمده است: «وهی السّقاء یهی وهیاً» هرگاه مشک سوراخ و شکسته شود. و در آن آمده است: «وری القیح جوفه یریه وریاً» یعنی: چرک درون شکم او را پُر کرد. و اسم این فعل «الوری» با حرکت حروف آن است. و «ورّی الجرح سائره توریۀ»: یعنی (الوری) او را فرا گرفت. «المراس» یعنی: ممارست و درمان. «رصده» یعنی: مراقب آن بود. «الترصد» یعنی: مراقبت.

قوله عليه السلام: «تمسيكم و تصبحكم»: لعلّ الضمير المستتر فيهما راجع إلي الفواحش و المنكرات: أي يأتيكم إمّا صباحا أو مساء عقوبات تلك المنكرات كما فعل بمن قبلكم.

أو الكاف اسميّ: أي يأتيكم مثل ما فعل بهم. أو قبله تقدير: أي يأتيكم عقوبته كما فعل بهم.

أو الضميران راجعان إلي شنّ الغارات و ظهور الفواحش و المنكرات، و يكون المراد ظهورها من المخالفين فيهم فهذه عقوبة أعمالهم.

قوله عليه السلام: «و ليجرّنكم»: أي يبعثكم جبرا. و في بعض النسخ: «و ليجهّزنّكم». و في بعضها: «و ليجمّرنكم» و تجمير الجيش أن تحبسهم في أرض العدوّ و لا تقفلهم من الثغر. و تجمّروا: أي تحبسوا.

و [قوله عليه السلام: ] «و ليحجبنّكم»: ضمّن معني القيام فعدّي ب «علي».

قوله عليه السّلام: «إن قلت لكم في القيظ» [كذا في كتاب الإحتجاج و] في [كتاب] الإرشاد: «إذا قلت لكم: انفروا في الشتاء. قلتم: هذا أوان قرّ و صر. و إن قلت لكم: انفروا في الصيف. قلتم: «هذه حمارّة القيظ أنظرنا ينصرم الحرّ عنّا كلّ ذلك فرارا عن الجنّة. [و] إذا كنتم عن الحرّ و البرد ... » إلي آخر الكلام.

قوله عليه السلام: «قد أتاني الصريح» [كذا] في أكثر النسخ بالحاء المهملة، و هو الرجل الخالص النسب. و كلّ خالص صريح.

و الأظهر أنّه بالخاء المعجمة كما في [كتاب] الإرشاد: أي المستغيث أي من يطلب الإغاثة و المدد لدفع ظلمهم.

و العصبة من الرجال بالضمّ-: ما بين العشرة إلي الأربعين. و في

در فرموده امام علیه السلام: «تمسیکم و تصبحکم» شاید ضمیر مستتر در این دو فعل به «الفواحش و المنکرات» بازگردد، یعنی: یا در شب یا در صبح، کیفر و مجازات این کارهای زشت بر شما وارد می شود همانطور که اقوام پیش از شما را کیفر داد، یا کاف اسمی باشد، یعنی: آنچه از کیفر و عذابی که بر آنان نازل کرد، بر شما نیز وارد می کند. یا اینکه پیش از آن چیزی در تقدیر گرفته شود، یعنی: عقوبت و کیفر آن به شما می رسد همانگونه که بر آنان وارد ساخت، یا اینکه مرجع دو ضمیر، غارتها و آشکار شدن منکرات باشد و مقصود ظاهر شدن این دو از سوی دشمنان در میان آنان باشد که عقوبت و کیفر اعمال آنان است.

فرموده امام علیه السلام «و لیجرّنکم»یعنی: شما را به اجبار روانه کنند. و در برخی نسخه ها «و لیجهزّنکم» و در برخی دیگر «و لیجمّرنکم» ذکر شده است. «تجمیر الجیش» یعنی: لشکر را در خاک دشمن نگاه داری و آنان را به مرز بازنگردانی. و «تجمّروا» یعنی: نگاه داشته شدید.

«و لیحجبنّکم» معنای قیام را در بردارد از این جهت با حرف جر «علی» متعدی شده است.

«إن قلت لکم فی القیظ» در کتاب احتجاج چنین است و در کتاب ارشاد به این صورت ذکر شده است: «وقتی گفتم در زمستان برای جنگ رهسپار شوید، گفتید: اینک فصل بوران و سرما است. و اگر می گفتم در تابستان برای جنگ بروید، گفتید: گرمای تابستان بیداد می کند به ما مهلت بده تا شدت گرما کاسته شود. همه این کارها برای فرار از بهشت است و اگر شما از گرما و سرما فرار می کنید ... .. » تا پایان سخن امام. فرموده امام علیه السلام: «قد أتانی الصریح» در بیشتر نسخه ها با حاء مهمله ذکر شده و آن به معنای مردی است که نژادی خالص دارد. و هر خالصی، صریح است. اما آشکارتر این است که این کلمه با خاء معجمه باشد همانطور که در کتاب ارشاد آمده است: یعنی فریاد رس و کسی که فریاد و یاری می طلبد تا ظلم و ستم آنان را دفع کند.

«العصبۀ من الرجال» - با ضمه عین - شماری از مردان از ده تا چهل نفر است. و در

القاموس: الخرص بالضمّ و يكسر-: حلقة الذهب و الفضّة أو حلقة القرط أو الحلقة الصغيرة من الحلي. و في النهاية: [الخرص بالضمّ و الكسر-]: الحلقة الصغيرة من الحلي و هو من حلي الأذن.

و [أيضا] قال [ابن الأثير: ] فيه: «أنّ يهوديا قتل جارية علي أوضاح لها»: هي نوع من الحلي يعمل من الفضّة سمّيت بها لبياضها، واحدها وضح.

و قد أوردنا شرح بعض الفقرات في الروايات الأخر.

«957»

⁽¹⁾ مع: الطَّالَقَانِيُّ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ عَنِ الْجَلُودِيِّ وَ هِشَامِ بْنِ عَلِيٍّ مَعاً عَنِ ابْنِ عَائِشَةَ، بِإِسْنَادٍ ذَكَرَهُ: أَنَّ عَلِيّاً [عَلَيْهِ السَّلَامُ] انْتَهَي إِلَيْهِ أَنَّ خَيْلًا لِمُعَاوِيَةَ وَرَدَتِ الْأَنْبَارَ، فَقَتَلُوا عَامِلًا لَهُ يُقَالُ لَهُ: حَسَّانُ بْنُ حَسَّانَ. فَخَرَجَ مُغْضَباً يَجُرُّ ثَوْبَهُ حَتَّي أَتَي النُّخَيْلَةَ، وَ اتَّبَعَهُ النَّاسُ فَرَقِيَ رِبَاوَةً مِنَ الْأَرْضِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي نَبِيِّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ:

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ، وَ هُوَ لِباسُ التَّقْوي وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِينَةُ، وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ، فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِّ، وَ سِيمَاءَ الْخَسْفِ، وَ دُيِّثَ بِالصَّغَارِ.

وَ قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَي حَرْبِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَيْلًا وَ نَهَاراً وَ سِرّاً وَ إِعْلَاناً، وَ قُلْتُ لَكُمُ: اغْزُوهُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَغْزُوكُمْ، فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ فِي عُقْرِ دِيَارِهِمْ، إِلَّا ذَلُّوا، فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ وَ ثَقُلَ عَلَيْكُمْ قَوْلِي، وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا حَتَّي شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ.

هَذَا أَخُو غَامِدٍ قَدْ وَرَدَتْ خَيْلُهُ الْأَنْبَارَ، وَ قَتَلُوا حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ وَ رِجَالًا مِنْهُمْ كَثِيراً وَ نِسَاءً، وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُ كَانَ [الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ

قاموس آمده است: «الخُرص» - با ضمه و کسره خاء - حلقه طلا و نقره، یا حلقه گوشواره یا حلقه کوچکی از زیور است. در النهایۀ آمده است: «الخرص» - با ضمه و کسره خاء - حلقه کوچکی از زیور است که از زیور و زینت های گوش است .

همچنین ابن اثیر در این باره گوید: «أنّ یهودیاً قتل جاریۀ علی أوضاح لها» یک مرد یهودی کنیزی را به خاطر زیور آلاتش به قتل رساند) «أوضاح» نوعی زیور از جنس نقره است که به خاطر سفیدی آن بدین اسم نامگذاری شده و مفرد آن «وضح» است.

و شرح برخی عبارات را در روایت های دیگر بیان کردیم.

روایت 957

معانی الأخبار: وقتی به حضرت علیّ علیه السّلام خبر رسید که لشکر معاویه بر شهر مرزی أنبار تاخته، و فرماندار وی در آنجا به نام حسّان بن حسّان را به شهادت رسانده، و آنچه در شهر بوده به یغما برده است، وی خشمگین از کوفه بیرون آمد، و آنچنان آشفته بود که به خود توجّه نداشت به گونه‌ای که لباسش به زمین کشیده می‌شد، و مردم نیز در پی آن بزرگوار روان شدند، و شتابان می‌رفت تا به محلّ نخیله رسید، در آنجا بر مکان مرتفعی از زمین، ایستاد و پس از ستایش پروردگار و درود بر پیامبر خدا فرمود:

همانا جهاد دری از درهای بهشت می‌باشد که خداوند آن را بر روی دوستان مخصوص خود گشوده، و جهاد پوشش پرهیزکاری، و زره رخنه ناپذیر، و سپر محکم خداوند است. کسی که آن را ترک نماید و مایل به آن نباشد، خداوند لباس خواری بر او بپوشاند، و وی را در گرداب بلا فرونشاند، و به حقارت خوار گرداند. من در شب و روز، در آشکار و نهان، بارها شما را به نبرد بی‌امان با آنان فرا خواندم تا قبل از آنکه به شما یورش برند بر آنان بتازید، سوگند به آنکه جانم در اراده اوست قلمرو سرزمین هیچ قومی میدان تاخت و تاز دشمن قرار نگرفت مگر آنکه دچار خواری و شکست شدند. که چه سست عنصر بودید، و در پاسخ دعوت من به بهانه‌های شرم‌آور، بار وظیفه خود را بر دوش یکدیگر نهادید، و به امید هم نشستید، و هر کدام انتظار پیشگام شدن دیگری را کشیدید، سخنان من بر شما گران آمد و آن را وانهادید تا اینکه دشمن از هر سو بر شما تاخت.

این اخو غامد است که با سپاهیان تحت فرماندهی خود به شهر أنبار یورش برده، و فرماندار آنجا (حسّان بن حسّان) را با مردان زیاد و زنانی از اهالی آنجا کشته است، و قسم به آفریدگاری که جانم به اراده و اختیار اوست به من خبر رسیده: که یکی از سپاهیان ایشان

الشَّامِ] ⁽¹⁾يَدْخُلُ عَلَي الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ وَ الْمُعَاهَدَةِ فَيَنْتَزِعُ أَحْجَالَهُمَا وَ رُعُثَهُمَا، ثُمَّ انْصَرَفُوا مَوْفُورِينَ لَمْ يُكْلَمْ أَحَدٌ مِنْهُمْ كَلْماً. فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ دُونِ هَذَا أَسَفاً، مَا كَانَ عِنْدِي فِيهِ مَلُوماً، بَلْ كَانَ عِنْدِي بِهِ جَدِيراً.

يَا عَجَباً كُلَّ الْعَجَبِ مِنْ تَظَافُرِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَي بَاطِلِهِمْ وَ فَشَلِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ!

إِذَا قُلْتُ لَكُمُ: اغْزُوهُمْ فِي الشِّتَاءِ، قُلْتُمْ: هَذَا أَوَانُ قُرٍّ وَ صِرٍّ. وَ إِنْ قُلْتُ لَكُمُ: اغْزُوهُمْ فِي الصَّيْفِ، قُلْتُمْ: هَذِهِ حَمَارَّةُ الْقَيْظِ، أَنْظِرْنَا يَنْصَرِمِ الْحَرُّ عَنَّا. فَإِذَا أَنْتُمْ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ تَفِرُّونَ، فَأَنْتُمْ وَ اللَّهِ مِنَ السَّيْفِ أَفَرُّ.

يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ! وَ يَا طَغَامَ الْأَحْلَامِ وَ يَا عُقُولَ رَبَّاتِ الْحِجَالِ.

وَ اللَّهِ لَقَدْ أَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي بِالْعِصْيَانِ، وَ لَقَدْ مَلَأْتُمْ جَوْفِي غَيْظاً حَتَّي قَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ شُجَاعٌ وَ لَكِنْ لَا رَأْيَ لَهُ فِي الْحَرْبِ.

لِلَّهِ دَرُّهُمْ! وَ مَنْ ذَا يَكُونُ أَعْلَمَ بِهَا وَ أَشَدَّ لَهَا مِرَاساً مِنِّي! فَوَ اللَّهِ لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِينَ، وَ لَقَدْ نَيَّفْتُ الْيَوْمَ عَلَي السِّتِّينَ، وَ لَكِنْ لَا رَأْيَ لِمَنْ لَا يُطَاعُ. يَقُولُهَا ثَلَاثاً.

فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ وَ مَعَهُ أَخُوهُ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! أَنَا وَ أَخِي هَذَا كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حِكَايَةً عَنْ مُوسَي: رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَ أَخِي فَمُرْنَا بِأَمْرِكَ، فَوَ اللَّهِ لَنَنْتَهِيَنَّ إِلَيْهِ وَ لَوْ حَالَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ جَمْرُ الْغَضَا وَ شَوْكُ الْقَتَادِ.

فَدَعَا لَهُ بِخَيْرٍ ثُمَّ قَالَ: وَ أَيْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِيدُ! ثُمَّ نَزَلَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ ].

قال الصدوق رضي اللّه عنه: تفسير: قال المبرد: سيماء الخسف تأويله: علامة [الخسف] قال اللّه عزّ و جلّ: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ

بر دو تن از زنان که یکی مسلمان، و دیگر زن غیر مسلمانی که پناهنده به مسلمین بوده حمله‌ور شده زیورهای زنانه و دستبند و النگو، و گردنبند، و گوشواره‌های آنان را از پا و دست و گردن و گوششان بیرون آورده و به تاراج برده و آنگاه متجاوزین با غنائم فراوان، در حالی که کوچکترین زخمی بر نداشته به پایگاههای خود باز گشته‌اند. پس اگر مرد مسلمانی از شنیدن این واقعه بمیرد، به نظر من نه تنها بر او سرزنشی نیست، بلکه چنین مرگی را سزاوار است.

و بسی شگفت‌انگیز است که این گروه بر کردار ناشایست خود، آن گونه پشت به پشت هم داده‌اند و کوشایند، و شما در کار حقّ خود چنین پراکنده‌اید و سست عنصرید! وقتی خواستم که در زمستان با آن ها بجنگید، گفتید: اینک بوران و سرما است، هنگامی که در تابستان گفتم به نبرد با ایشان برخیزید، پاسخ دادید: گرمای تابستان بیداد می‌کند، به ما مهلت بده تا فشار گرما کاسته شود. شما که با چنین بهانه‌هایی، عاجزانه از گرما و سرما گریزانید، به خدا سوگند! از شمشیر دشمن بیشتر خواهید گریخت.

ای مردنمایانی نامرد و ای کودک خردان و ای کسانی که عقل هایتان همچون زنان پرده نشین است. به خدا قسم با سرپیچی و نافرمانی هایتان، فکر و نقشه‌ام را تباه ساختید، و دل خونینم را با رفتار ناهنجارتان از جوش و خشم مالامال کردید، تا آنجا که قریش گفتند: پسر ابو طالب دلاور است ولی درست با فنون جنگی آشنائی ندارد. خدا خیرشان دهد، آیا در میدان کارزار چه کسی فنون نظامی را بهتر از من می‌داند، و یا استوارتر و چیره‌دست‌تر از من است؟! به خدا سوگند هنوز به سنّ بیست سالگی نرسیده بودم که در میدان جنگ قد بر افراشتم، و اکنون سنّم از شصت گذشته و لکن کسی که فرمانش را نمی‌برند امری ندارد؟! سه بار این جمله را تکرار فرمود.

در این هنگام مردی به همراه برادرش به پا خاست و عرضه داشت: ای امیر المؤمنین، من و این برادرم چنانیم که خداوند از قول حضرت موسی بازگو نموده: «رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ أَخِی»⁽²⁾

{پروردگارا! من جز اختیار شخص خود و برادرم را ندارم.} به خدا قسم هر چه فرمان دهی اجرا خواهیم کرد، گرچه مجبور باشیم از میان شعله‌های سوزان آتش چوب درخت غضا و بر روی خارهای درخت قتاد بگذریم. امام برایش دعای خیر کرد؛ و فرمود: شما دو نفر به کجا خواهید رسید از آنچه من خواسته‌ام و سپس از منبر پایین آمد.⁽³⁾

صدوق رضی الله عنه گوید: مبرد گوید: «سیما الخسف»، «سیما» یعنی نشانه. چنانچه خدای عزّ و جلّ فرمود: «سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» ⁽⁴⁾{ علامتِ [مشخّصه] آنان بر اثر سجود در چهره‌هایشان است.}

و قال اللّه عزّ و جلّ: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ و قال اللّه عزّ و جلّ: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ أي معلّمين.

و قوله: «ديّث بالصّغار»: تأويل ذلك يقال للبعير إذ ذلّلته الرياضة: بعير مديث: أي مذلّل. و قوله: «في عقر ديارهم»: أي في أصل ديارهم. و العقر: الأصل. و من ثمّ يقال: لفلان عقار: أي أصل مال.

و قوله: «تواكلتم»: هو مشتقّ من وكلت الأمر إليك و وكلته إليّ إذا لم يتولّه أحد دون صاحبه، و لكن أحال به كلّ واحد علي الآخر. و من ذلك قول الحطيئة:

أمور إذا واكلتها لا تواكلوا.

و قوله: «و اتّخذتموه وراءكم ظهريّا»: أي لم تلتفتوا إليه. يقال في المثل: لا تجعل حاجتي منك بظهري: أي لا تطرحها غير ناظر إليها.

و قوله: «حتّي شنّت عليكم الغارات»: يعني صبّت. يقال: شننت الماء علي رأسه: أي صببته. و من كلام العرب: فلمّا لقي فلان فلانا شنّه بالسيف: أي صبّه عليه صبا.

و قوله: «هذا أخو غامد»: فهو رجل مشهور من أصحاب معاوية من بني غامد بن نصر من الأزد.

قوله «فينتزع أحجالهما»: يعني الخلاخيل، واحدها حجل، و من ذلك قيل للدابة: محجلة. و يقال للقيد: حجل لأنّه يقع في ذلك الموضع.

و [أمّا] قوله: «و رعثهما»: فهي الشنوف واحدها رعثة، و جمعها رعاث و جمع الجمع رعث.

و قوله: «ثمّ انصرفوا موفورين» من الوفر: أي لم ينل أحد منهم بأن يرزأ

و در آیه دیگر فرموده: «یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیماهُمْ»⁽¹⁾{تبهکاران از سیمایشان شناخته می‌شوند.} و در آیه دیگر فرموده: «یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمِینَ»⁽²⁾{پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته نشاندار یاری خواهد کرد} یعنی پرچمهائی دارند (که نشان مسلمین است).

«و دیّث الصغار» وقتی رام کردن شتر را آرام گرداند، گفته می‌شود: «بعیر مدیّث» یعنی شتر رام شد. «فی عقر دیارهم» یعنی در وسط سرزمینشان، و «عقر» بمعنی ریشه و اصل است، و به همین جهت می‌گویند: «برای فلانی عقاری است» یعنی: فلانی ریشه مال دارد.

«تواکلتم» اقتباس شده از «وکلت الامر الیک و وکلته الیّ» من کارم را به تو سپردم و تو، هم آن را به من واگذاردی. زمانی که هیچ کدام خود متصدّی انجام آن امر نشوند و هر یک به دیگری واگذارد، و از همین کلمه است گفته حطیئه: «امور اذا و اکلتها لا تواکل» (کارهائیست که چون به دیگری واگذارم شانه از زیر بار آن خالی می‌کند).

«و اتّخذتموه وراءَکم ظهریّا» یعنی به آن توجّهی ندارید همانند چیزهای فراموش شده، و در مثل گفته می‌شود: «نیاز مرا پشت سر خود قرار مده» یعنی نیاز مرا چنان از نظر دور مدار که به کلّی آن را رها کنی .

«حتّی شنّت علیکم الغارات» یعنی: فرو ریخت حملاتی بر آنان، گفته می‌شود: «شننت الماء علی رأسه» یعنی آب را بر سر او ریختم. و از سخن عرب است «فلمّا لقی فلان فلانا شنّه بالسّیف» (فلانی وقتی به فلان شخص رسید، شمشیر را محکم بر او فرود آورد).

«هذا اخو غامد» (او مردی مشهور از یاران معاویه از قبیله بنی غامد بن نضر از «أزد» است).

«فینتزع احجالهما» یعنی خلخال های آن دو زن را از پایشان در آوردند، مفردش «حجل» می‌باشد، از همان جهت به اسب گفته می‌شود «محجله»، و به بند گفته می‌شود: «حجل»، چون در پای واقع می‌شود. «و رعثهما» (گوشواره های آن دو) که مفردش «رعثه» و جمع آن «رعاث» و جمع جمعش «رعث» می‌باشد.

«ثمّ انصرفوا موفورین» «موفور» از «وفر» گرفته شده: یعنی

في بدن و لا مال. يقال: فلان موفور، و فلان ذو وفر: أي ذو مال، و يكون موفورا في بدنه.

و قوله: «لم يكلم أحد منهم كلما»: أي لم يخدش أحد منهم خدشا، و كل جرح صغير أو كبير فهو كلم.

و قوله: «مات من دون هذا أسفا»: يقول تحسرا، و قد يكون الأسف الغضب، قال اللّه عزّ و جلّ: «فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ» و الأسيف يكون الأجير، و يكون الأسير.

و قوله: «من تظافر هؤلاء القوم علي باطلهم»: أي من تعاونهم و تظاهرهم.

و قوله: «و فشلكم من حقكم» يقال: فشل فلان عن كذا إذا هابه فنكل عنه و امتنع من المضي فيه.

و قوله: «قلتم هذا أوان قرّ و صرّ». فالصرّ: شدّة البرد، قال اللّه عزّ و جلّ: «كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ» .

و قوله: «هذه حمارّة القيظ». فالقيظ: الصيف، و حمارته: اشتداد حرّه.

بيان

قوله: «و جمع الجمع: رعث». [قال ابن أثير] في [مادّة «رعث» من كتاب] النهاية: الرّعاث: القرطة و هي من حلي الأذن، واحدتها: رعثة رعثه و جنسها: الرعث.

أقول: قد مرّ شرح باقي الفقرات، في رواية أخري.

«958»

⁽¹⁾

مَا: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

از بدن یا مال هیچ یک از ایشان چیزی کم نشده، گفته می‌شود: «فلان موفور و فلان ذو وفر» یعنی ثروتمند است و صاحب مال زیاد و تنومند و سلامت. «لم یکلم احد منهم کلما» یعنی: به هیچ یک از ایشان خراشی وارد نشد، و به هر زخمی، چه بزرگ باشد چه کوچک «کلم» گفته می‌شود.

«مات من دون هذا اسفا» یعنی اظهار تأسّف و دریغ نمودن، «آسف» گاهی به معنی به خشم آمده می باشد. خداوند فرمود: «فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ»⁽²⁾{و چون ما را به خشم درآوردند، از آنان انتقام گرفتیم.} و «اسیف» بمعنی مزدور هم استعمال شده، و به معنی أسیر نیز هست. «من تظافر هؤلاء القوم علی باطلهم» یعنی از همکاری و اتّحادشان [در آن عمل باطلشان].

«وفشلکم عن حقّکم»، فلانی از آن چیز «فشل» شد، یعنی بد دل و بیمناک شد و سستی نمود و به دنبال آن نرفت. «هذا أوان قرّ و صرّ» ، «الصّرّ» (شدّت سرما) خدای عزّ و جلّ فرموده: «کَمَثَلِ رِیحٍ فِیها صِرٌّ»⁽³⁾{ همچون مثلِ بادی است که در آن، سرمای سختی است.} «هذه حمارّة القیظ»، «قیظ» تابستان است و «حمارته» شدّت یافتن گرمای آن است.

توضیح

درباره گفته او که جمع الجمع : «رعث» است، ابن اثیر در ماده رعث در کتاب النهایۀ گوید: «الرعاث» گوشواره و زیور گوش است. مفرد آن: رعثۀ رعثه و اسم جنس آن «الرعث» است.

می گویم: شرح باقی عبارت در روایت دیگر بیان شد.

روایت 958

امالی طوسی: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

الْمَوْتُ طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ، لَا يُعْجِزُهُ الْمُقِيمُ، وَ لَا يَفُوتُهُ الْهَارِبُ، فَقَدِّمُوا وَ لَا تَنْكُلُوا، فَإِنَّهُ لَيْسَ عَنِ الْمَوْتِ مَحِيصٌ، إِنَّكُمْ إِنْ لَمْ تُقْتَلُوا تَمُوتُوا. وَ الَّذِي نَفْسُ عَلِيٍّ بِيَدِهِ، لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّيْفِ عَلَي الرَّأْسِ، أَهْوَنُ مِنْ مَوْتٍ عَلَي فِرَاشٍ.

«959»

⁽¹⁾

ورواه ابن أبي الحديد - نقلا عن الغارات - في آخر شرحه علي المختار: (٢٧) من نهج البلاغة:ج ١، ص ٣٣٨ ط الحديثة ببيروت.

ما: الْمُفِيدُ عَنِ التَّمَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ، قَالَ: إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ ]خَطَبَ ذَاتَ يَوْمٍ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ، وَ صَلَّي عَلَي النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ:

أَيُّهَا النَّاسُ! اسْمَعُوا مَقَالَتِي وَ عُوا كَلَامِي، إِنَّ الْخُيَلَاءَ مِنَ التَّجَبُّرِ، وَ النَّخْوَةَ مِنَ التَّكَبُّرِ، وَ إِنَّ الشَّيْطَانَ عَدُوٌّ حَاضِرٌ يَعِدُكُمُ الْبَاطِلَ.

أَلَا إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ، فَلَا تَنَابَزُوا وَ لَا تَخَاذَلُوا، فَإِنَّ شَرَائِعَ الدِّينِ وَاحِدَةٌ، وَ سُبُلَهُ قَاصِدَةٌ، مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ، وَ مَنْ تَرَكَهَا مَرَقَ وَ مَنْ فَارَقَهَا مُحِقَ. لَيْسَ الْمُسْلِمُ بِالْخَائِنِ إِذَا ائْتُمِنَ، وَ لَا بِالْمُخْلِفِ إِذَا وَعَدَ، وَ لَا بِالْكَذُوبِ إِذَا نَطَقَ.

نَحْنُ أَهْلُ بَيْتِ الرَّحْمَةِ، وَ قَوْلُنَا الْحَقُّ، وَ فِعْلُنَا الْقِسْطُ، وَ مِنَّا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ، وَ فِينَا قَادَةُ الْإِسْلَامِ وَ أُمَنَاءُ الْكِتَابِ، نَدْعُوكُمْ إِلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ إِلَي جِهَادِ عَدُوِّهِ وَ الشِّدَّةِ فِي أَمْرِهِ وَ ابْتِغَاءِ رِضْوَانِهِ، وَ إِلَي إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ حِجِّ الْبَيْتِ وَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ تَوْفِيرِ الْفَيْ‌ءِ لِأَهْلِهِ.

أَلَا وَ إِنَّ [مِنْ] أَعْجَبِ الْعَجَبِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ الْأُمَوِيَّ وَ عَمْرَو

مرگ طلب کننده و طلب شده است. آن کس که مانده است او را ناتوان نسازد، و گریزنده از چنگال او از دستش بدر نرود پس خود برای آن اقدام کنید و سرباز نزنید زیرا از مرگ گریزی نیست شما اگر کشته نشوید خواهید مرد، و سوگند بدان که جان علی به دست او ست خوردن هزار شمشیر بر سر آسانتر است از مرگ بر بستر⁽²⁾

روایت 959

امالی طوسی: أصبغ بن نباته - رحمه اللَّه - گوید: روزی امیر المؤمنین علیه السلام سخنرانی کرد، پس حمد و ثنای الهی به جای آورد و بر پیامبر خدا درود فرستاد سپس فرمود:

ای مردم سخنم را بشنوید، و کلامم را خوب فرا گیرید، و همانا تکبر و فخر فروشی از نشانه‌های گردنکشی و نخوت از تکبّر است. شیطان دشمنی آماده است که شما را به باطل دل خوشی می‌دهد.

هان که هر مسلمانی برادر مسلمان دیگر است، و پس القاب زشت بر هم ننهید، و دست از یاری هم نشوئید، که همانا شرایع دین یکی است، و راه های آن نزدیک است، هر کس آن را پیش بگیرد به هدف می‌رسد، و هر کس رهایش سازد از جادّه حق به در رود، و هر کس از آن جدا شود تباه می‌گردد. مسلمان در امانت خیانت نورزد، و در وعده تخلّف نکند، و در سخن دروغ نگوید.

ما خاندان رحمتیم، گفتار ما حقّ، و کردار ما عدل است. خاتم پیامبران از ماست، و پیشوایان اسلام و امینان کتاب خدا در میان مایند. شما را به سوی خدا و پیامبرش، و جهاد با دشمنش، و سختگیری و پایداری در امرش، و طلب خرسندیش و برپاداری نماز، و پرداخت زکات، و حجّ خانه خدا، و روزه ماه رمضان، و پرداخت کامل فیء به اهلش دعوت می‌کنیم.

هان که از همه شگفت‌تر آنکه معاویة بن ابی سفیان اموی و عمر و

بْنَ عَاصٍ السَّهْمِيَّ، يُحَرِّضَانِ النَّاسَ عَلَي طَلَبِ الدِّينِ بِزَعْمِهِمَا! وَ إِنِّي وَ اللَّهِ لَمْ أُخَالِفْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَطُّ، وَ لَمْ أَعْصِهِ فِي أَمْرٍ قَطُّ، أَقِيهِ بِنَفْسِي فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ فِيهَا الْأَبْطَالُ، وَ تُرْعِدُ فِيهَا الْفَرَائِصُ، بِقُوَّةٍ أَكْرَمَنِيَ اللَّهُ بِهَا فَلَهُ الْحَمْدُ.

وَ لَقَدْ قُبِضَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ إِنَّ رَأْسَهُ فِي حَجْرِي، وَ لَقَدْ وُلِّيتُ غُسْلَهُ، أَغْسِلُهُ بِيَدِي، وَ تُقَلِّبُهُ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ.

وَ ايْمُ اللَّهِ، مَا اخْتَلَفَتْ أُمَّةٌ بَعْدَ نَبِيِّهَا إِلَّا ظَهَرَ أَهْلُ بَاطِلِهَا عَلَي حَقِّهَا، إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ.

قَالَ: فَقَامَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَقَالَ: أَمَّا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ أُعْلِمُكُمْ أَنَّ الْأُمَّةَ لَمْ تَسْتَقِمْ عَلَيْهِ. فَتَفَرَّقَ النَّاسُ وَ قَدْ نَفَذَتْ بَصَائِرُهُمْ.

«960»

⁽¹⁾ ما: الْمُفِيدُ عَنِ الْكَاتِبِ عَنِ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الثَّقَفِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ زَيْدِ بْنِ الْمُعَدِّلِ عَنْ يَحْيَي بْنِ صَالِحٍ الطَّيَالِسِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ زِيَادٍ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ نَاجِدٍ قَالَ: لَمَّا وَجَّهَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ ابْنَ عَوْفٍ الْغَامِدِيَّ إِلَي الْأَنْبَارِ إِلَي الْغَارَةِ، بَعَثَهُ فِي سِتَّةِ آلَافِ فَارِسٍ، فَأَغَارَ عَلَي «هِيتَ» وَ «الْأَنْبَارِ» وَ قَتَلَ الْمُسْلِمِينَ وَ سَبَي الْحَرِيمَ وَ عَرَضَ النَّاسَ عَلَي الْبَرَاءَةِ مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، اسْتَنْفَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ النَّاسَ وَ قَدْ كَانُوا تَقَاعَدُوا عَنْهُ وَ اجْتَمَعُوا عَلَي خِذْلَانِهِ، وَ أَمَرَ مُنَادِيَهُ فِي النَّاسِ فَاجْتَمَعُوا فَقَامَ خَطِيباً، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ:

أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ! فَوَ اللَّهِ لَأَهْلُ مِصْرِكُمْ فِي الْأَمْصَارِ، أَكْثَرُ فِي الْعَرَبِ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَ مَا كَانَ يَوْمَ عَاهَدُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنْ يَمْنَعُوهُ وَ مَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، حَتَّي يُبَلِّغَ رِسَالاتِ اللَّهِ إِلَّا قَبِيلَتَانِ، صَغِيرٌ مَوْلِدُهُمَا، مَا هُمَا

بن عاص سَهمی مردم را به دین خواهی[ و بر مخالفت با من] بر می‌انگیزند، در حالی که به خدا سوگند من هرگز با رسول خدا مخالفت نورزیدم، و هرگز در کاری از وی سر پیچی نکردم، جان خود را در مواردی سپر او ساختم که زورمندان و شجاعان از آن عقب می‌نشستند، و کتف هایشان از آن می‌لرزید، و البتّه به نیرویی بود که خداوند به من کرامت نموده بود و بر این بخشش او را سپاس می‌گزارم.

پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی قبض روح شد که سر مبارکش در دامن من بود، و خودم با این دست هایم غسل او را به عهده گرفتم، فرشتگان مقرّب در این امر یاریم می‌دادند. و به خدا سوگند که هیچ امّتی پس از پیامبرش اختلاف نکرد جز اینکه گروه باطل بر گروه حقّ غلبه یافت مگر آنکه خدا بخواهد.

عمّار یاسر- رحمه اللَّه - برخاست و گفت: أمیر المؤمنین شما را آگاه ساخت که امّت به وی وفادار نخواهد ماند. پس مردم با بینائی کامل متفرق شدند.⁽²⁾

روایت 960

امالی طوسی: ربیعه بن ناجد گوید: هنگامی که معاویه بن ابی سفیان، ابن عوف غامدی را برای هجوم به انبار روانه کرد، او را با شش هزار سوار رهسپار کرد. او بر منطقه هیت و انبار هجوم آورد و مسلمانان را قتل رساند و زنان را اسیر کرد و ابراز بیزاری از امیرالمؤمنین علیه السلام را از مردم خواست. امیرالمؤمنین علیه السلام مردم را برای جنگ دعوت کرد درحالی که آنان از فرمانبرداری او سرباز می زدند و یاریش را وا گذاشته بودند. حضرت دستور داد در میان مردم ندا کنند. پس مردم جمع شدند. امام برای ایراد خطبه برخاست و پس از حمد و ثنای خداوند و درود و سلام بر رسول خدا فرمود: ای مردم، شمار مردم شهر شما از شمار مردم مدینه که رسول خدا صلی الله علیه و آله را یاری کردند بیشتر است. و آنان در آن روز که با آن حضرت عهد کردند که به یاری او و حمایت مهاجران برخیزند، تا رسول خدا رسالت پروردگارش را بگزارد دو قبیله کوچک بیش نبودند. این

بِأَقْدَمِ الْعَرَبِ مِيلَاداً، وَ لَا بِأَكْثَرِهِمْ عَدَداً، فَلَمَّا آوَوْا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ نَصَرُوا اللَّهَ وَ دِينَهُ، رَمَتْهُمُ الْعَرَبُ عَنْ قَوْسٍ وَاحِدَةٍ، وَ تَحَالَفَتْ عَلَيْهِمُ الْيَهُودُ، وَ غَزَتْهُمُ الْقَبَائِلُ قَبِيلَةً بَعْدَ قَبِيلَةٍ. فَتَجَرَّدُوا لِلدِّينِ، وَ قَطَعُوا مَا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الْعَرَبِ مِنَ الْحَبَائِلِ، وَ مَا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الْيَهُودِ مِنَ الْعُهُودِ، وَ نَصَبُوا لِأَهْلِ نَجْدٍ وَ تِهَامَةَ وَ أَهْلِ مَكَّةَ وَ الْيَمَامَةِ وَ أَهْلِ الْحَزْنِ وَ أَهْلِ السَّهْلِ، قَنَاةَ الدِّينِ، وَ تَصَبَّرُوا تَحْتَ أَحْلَاسِ الْجِلَادِ، حَتَّي دَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ الْعَرَبُ، وَ رَأَي فِيهِمْ قُرَّةَ الْعَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ. فَأَنْتُمْ فِي النَّاسِ أَكْثَرُ مِنْ أُولَئِكَ فِي أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ مِنَ الْعَرَبِ.

فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ آدَمُ طُوَالٌ فَقَالَ: مَا أَنْتَ كَمُحَمَّدٍ، وَ لَا نَحْنُ كَأُولَئِكَ الَّذِينَ ذَكَرْتَ، فَلَا تُكَلِّفْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ.

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: اخْسَأْ [أَحْسِنْ «خ»] مُسْتَمِعاً تُحْسِنْ إِجَابَةً، ثَكِلَتْكُمُ الثَّوَاكِلُ مَا تَزِيدُونِّي إِلَّا غَمّاً، هَلْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنِّي مِثْلُ مُحَمَّدٍ! أَوْ أَنَّكُمْ مِثْلُ أَنْصَارِهِ! وَ إِنَّمَا ضَرَبْتُ [لَكُمْ] مَثَلًا، وَ أَنَا [كُنْتُ] أَرْجُو أَنْ تَأَسَّوْا بِهِمْ.

ثُمَّ قَامَ رَجُلٌ آخَرُ وَ قَالَ: مَا أَحْوَجَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ مَعَهُ إِلَي أَصْحَابِ النَّهْرَوَانِ. ثُمَّ تَكَلَّمَ النَّاسُ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ وَ لَغَطُوا.

فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ بِأَعْلَي صَوْتِهِ: اسْتَبَانَ فَقْدُ الْأَشْتَرِ عَلَي أَهْلِ الْعِرَاقِ، أَنْ لَوْ كَانَ حَيّاً لَقَلَّ اللَّغَطُ، وَ لَعَلِمَ كُلُّ امْرِئٍ مَا يَقُولُ.

فَقَالَ لَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: هَبَلَتْكُمُ الْهَوَابِلُ، لَأَنَا أَوْجَبُ عَلَيْكُمْ حَقّاً مِنَ الْأَشْتَرِ، وَ هَلْ لِلْأَشْتَرِ عَلَيْكُمْ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَي الْمُسْلِمِ؟! وَ غَضِبَ فَنَزَلَ.

فَقَامَ حُجْرُ بْنُ عَدِيٍّ وَ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ فَقَالا: لَا يَسُوءُكَ اللَّهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، مُرْنَا بِأَمْرِكَ نَتَّبِعْهُ، فَوَ اللَّهِ الْعَظِيمِ مَا يَعْظُمُ جَزَعُنَا عَلَي أَمْوَالِنَا أَنْ تَفَرَّقَ، وَ لَا عَلَي عَشَائِرِنَا أَنْ تُقْتَلَ فِي طَاعَتِكَ.

دو قبیله نه از دیگر قبایل عرب کهن‌تر بودند و نه به شمار بیشتر. چون پیامبر و اصحابش را نزد خود جای دادند و خدا و دین او را یاری کردند، همه عرب به خلاف آن ها برخاستند و طعمه تیر خود ساختند. یهودیان بر ضد آن ها همدست شدند و هر قبیله از پس قبیله دیگر به جنگشان آمدند ولی آنان دامن عزم بر کمر زدند و یاری دین خدا را به جد در ایستادند. و رشته‌های پیوند میان خود و عرب را گسیختند و هر پیمان که با یهود داشتند بر هم زدند و با مردم نجد و تهامه و مکه و یمامه، و مردم دشت و کوهسار جنگ آغاز نهادند. و برای دفاع از دین نیزه‌ها بر افراشتند و در رزم سخت پایداری کردند تا عرب به دین پیامبر خدا در آمد و رسول خدا صلی الله علیه و آله چشمش روشن شد پیش از آنکه خداوند جانش بستاند. و شما در میان مردم این زمان شمارتان بیشتر از آن هاست در میان مردم آن زمان.

مردی بلند قامت و گندم گون بر خاست و گفت: نه تو محمد هستی و نه ما آن مردم که یاد کردی. پس ما را به فزون تر از طاقتمان مکلّف مکن!

علی علیه السلام فرمود: اول درست گوش بده تا بتوانی به درستی پاسخ دهی! زنان فرزند مرده برایتان زاری کنند. جز بر اندوه من نیفزایید. آیا گفتم که من محمد هستم و شما انصار هستید؟! این مثلی بود که زدم و امیدم آن بود که به آن مردم تأسی کنید. مرد دیگری بر خاست و گفت: امیر المؤمنین و همراهانش امروز چه بسیار به اهل نهروان نیازمند است! آن‌گاه هر کس از سویی سخنی گفت و صداها درهم افتاد. مردی بر خاست و با صدای بلند فریاد زد: امروز برای مردم عراق زیان فقدان اشتر آشکار شده. گواهی می‌دهم که اگر اشتر زنده بود مردم این گونه جنجال نمی‌کردند و هر کس می‌دانست که چه بگوید .

علی علیه السلام فرمود: مادرانتان در عزایتان بگریند، حق من بر شما واجب‌تر از حق اشتر است. آیا اشتر جز حق مسلمانی و هم کیشی حق دیگری بر شما داشت؟ پس خشمگین شد و فرود آمد.

حجر بن عدیّ کندی و سعید بن قیس همدانی گفتند: یا امیر المؤمنین، خداوند به تو بد نرساند، هر چه خواهی فرمان ده که فرمان می‌بریم. به خدا سوگند اگر در فرمانبرداری تو اموالمان تباه شود یا خاندان هایمان بر باد رود باک و واهمه ای نداریم.

فَقَالَ لَهُمْ: تَجَهَّزُوا لِلْمَسِيرِ إِلَي عَدُوِّنَا.

ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ مَنْزِلَهُ، وَ دَخَلَ عَلَيْهِ وُجُوهُ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُمْ: أَشِيرُوا عَلَيَّ بِرَجُلٍ صَلِيبٍ نَاصِحٍ يَحْشُرُ النَّاسَ مِنَ السَّوَادِ.

فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ: عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالنَّاصِحِ الْأَرِيبِ [وَ] الشُّجَاعِ الصَّلِيبِ مَعْقِلِ بْنِ قَيْسٍ التَّمِيمِيِّ. قَالَ: نَعَمْ. ثُمَّ دَعَاهُ فَوَجَّهَهُ وَ سَارَ [مَعْقِلٌ] وَ لَمْ يَعُدْ حَتَّي أُصِيبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ.

بيان

المراد بالقبيلتين الأوس و الخزرج. و قال الجوهري: تجرّد للأمر: جدّ فيه.

قوله عليه السلام: «و تصبّروا تحت أحلاس الجلاد»: أي صبروا صبرا شديدا علي ملازمة القتال. [قال ابن الأثير] في [مادة «حلس» من كتاب] النهاية: «كونوا أحلاس بيوتكم». أي الزموها. و فيه: «نحن أحلاس الخيل»: يريدون لزومهم ظهورها. و استحلسنا الخوف: أي لم نفارقه.

و في بعض النسخ: «تحت حماس الجلاد» [قال الفيروزآبادي] في القاموس: حمس كفرح: اشتدّ و صلب في الدين. و القتال و الحمس: الأمكنة الصلبة، و الأحمس: الشجاع كالحميس. و الحمس: الصوت. و الآدم من الناس: الأسمر. و الطوال بالضمّ: الطويل.

قوله عليه السلام: «اخسأ»: أي ابعد، يقال: خسأت الكلب خسأ: طردته. و خسأ الكلب بنفسه. يتعدي و لا يتعدّي. و «مستمعا» علي بناء الفاعل.

و في بعض النسخ: «أحسن» بالحاء المهملة و النون. و «مستمعا» بفتح الميم مصدر. و اللغط بالتحريك-: الصوت و الجلبة و هبلته أمّه ثكلته.

«961»

⁽¹⁾ شا: [وَ] مِنْ كَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ حِينَ نَقَضَ مُعَاوِيَةُ الْعَهْدَ،

علی علیه السلام فرمود: بسیج نبرد کنید که به سوی دشمن رویم. چون به خانه وارد شد بزرگان اصحاب نیز با او به خانه وارد شدند. علی علیه السلام فرمود: مردی دلیر و پایدار و نیک خواه را به من پیشنهاد کنید تا برود و مردم را از سوادسرزمین عراق) گرد آورد.

سعید بن قیس گفت: یا امیر المؤمنین اگر نیک خواه و ادیب و دلیر و پایدار خواهی تو را به معقل بن قیس تمیمی اشارت می‌کنم. علی گفت: آری. پس حضرت او را خواست و روانه کرد. او رفت و زمانی بازگشت که امیر المؤمنین علیه السلام به شهادت رسیده بود.⁽²⁾

توضیح

مقصود از دو قبیله، «اوس و خزرج» است. و جوهری گوید: «تجرّد فی الامر» یعنی: در آن کار بسیار تلاش کرد. فرموده امام علیه السلام: «و تصبّروا تحت احلاس الجلاد» یعنی: سرسختانه در همراهی جنگ شکیبایی کردند. ابن اثیر در ماده حلس از کتاب نهایۀ گوید: «کونوا احلاس بیتوکم» یعنی در خانه هایتان بمانید. و در آن آمده است: «نحن أحلاس الخیل» مقصودشان این است که آنان پیوسته بر اسب سوارند. و «استحلسنا الخوف» یعنی: از ترس جدا نمی شویم.

در برخی نسخه ها «تحت حماس الجلاد» آمده است. فیروزآبادی در قاموس گوید: «حمس» - بر وزن فرح - یعنی در دین و در جنگ جدی و سرسخت شد. «الحمس» یعنی: مکان های سخت. «الأحمس» مانند «الحمیس» به معنای دلاور است. و «الحمس» به معنای صدا است. «الآدم من الناس» یعنی: گندم گون. و «الطوال» با ضمه طاء یعنی بلند قامت.

فرموده امام علیه السلام: «إخسأ» یعنی: دور شو. گفته می شود: «خسأت الکلب خسأً» یعنی: سگ را راند و دور کرد. «خسأ الکلب بنفسه» هم به صورت متعدی و هم به صورت لازم می آید. و «مستمعاً» بر صیغه اسم فاعل است. در برخی نسخه ها «أحسن» با حاء مهمله و نون آمده است. و «مستمَعاً» با فتحه میم مصدر است. و «اللغظ» - با حروف متحرک - به معنای صدا و غوغا است. و «هبلته أمّه» یعنی: مادرش در عزای او بنشیند.

روایت 961

ارشاد: از سخنان امام علیه السلام هنگامی که معاویه به پیمان خود عمل نکرد و نقض عهد نمود

وَ بَعَثَ بِالضَّحَّاكِ بْنِ قَيْسٍ لِلْغَارَةِ عَلَي أَهْلِ الْعِرَاقِ، فَلَقِيَ عَمْرَو بْنَ عُمَيْسِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَتَلَهُ وَ قَتَلَ نَاساً مَعَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! اخْرُجُوا إِلَي الْعَبْدِ الصَّالِحِ وَ إِلَي جَيْشٍ لَكُمْ قَدْ أُصِيبَ مِنْهُ طَرَفٌ. اخْرُجُوا فَقَاتِلُوا عَدُوَّكُمْ، وَ امْنَعُوا حَرِيمَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ.

قَالَ: فَرَدُّوا عَلَيْهِ رَدّاً ضَعِيفاً، وَ رَأَي مِنْهُمْ عَجْزاً وَ فَشَلًا فَقَالَ: وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ لِي بِكُلِّ ثَمَانِيَةٍ مِنْكُمْ رَجُلًا مِنْهُمْ! وَيْحَكُمْ اخْرُجُوا مَعِي ثُمَّ فِرُّوا عَنِّي إِنْ بَدَا لَكُمْ، فَوَ اللَّهِ مَا أَكْرَهُ لِقَاءَ رَبِّي عَلَي نِيَّتِي وَ بَصِيرَتِي، وَ فِي ذَلِكَ رَوْحٌ لِي عَظِيمٌ، وَ فَرَجٌ مِنْ مُنَاجَاتِكُمْ وَ مُقَاسَاتِكُمْ وَ مُدَارَاتِكُمْ مِثْلَ مَا تُدَارَي الْبِكَارُ الْعَمِدَةُ، وَ الثِّيَابُ الْمُتَهَتِّرَةُ، كُلَّمَا خِيطَتْ مِنْ جَانِبٍ، تَهَتَّكَتْ مِنْ جَانِبٍ عَلَي صَاحِبِهَا.

بيان

قال الجوهري: الطرف بالتحريك-: الناحية من النواحي، و الطائفة من الشي‌ء.

و [قوله عليه السلام: ] «المتهتّرة» في بعض النسخ بالتاء المثنّاة قال [الفيروزآبادي] في القاموس: الهتر: مزق العرض. و بالكسر: السقط من الكلام. و هتره الكبر يهتره: [جعله خرفا و أفقده عقله] .

و في بعضها [ «المهبرة»] بالباء الموحّدة من قولهم: «هبره»: قطعه قطعا كبارا و هو أنسب. و يحتمل الياء من قولهم هار البناء: هدمه، فهار و تهور و تهيّر و انهار، و هو أنسب بما في بعض الروايات مكانه من المتداعية.

«962»

⁽¹⁾. شا: [وَ] مِنْ كَلَامِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي اسْتِنْفَارِ الْقَوْمِ وَ اسْتِبْطَائِهِمْ

و ضحاک بن قیس را فرستاد تا مال های عراقی ها را به یغما ببرد. عمرو بن عمیس با وی تلاقی کرد. وی عمرو را با عده ای از یارانش از پای درآورد. علی علیه السلام پس از این پیش‌آمد، کوفی ها را مخاطب قرار داد و فرمود:

ای مردم کوفه برای خونخواهی عمرو بن عمیس که بنده نیکوکاری بود آماده گردید و از لشکریان خود که عده ای کشته شده‌اند دفاع نمائید. آماده باشید با دشمن خود پیکار کنید و از ناموس خود اگر اهل عمل هستید، حفاظت نمائید.

راوی گوید: سخن او را با ضعف و سستی پاسخ دادند و چون حضرت این گونه ضعف و سستی را از ایشان مشاهده کرد فرمود: سوگند به خدا دوست دارم در برابر هر هشت نفری از شما یکی از آن ها را می داشتم. وای بر شما آماده شوید و در رکاب من برای سرکوبی دشمن قیام کنید سپس اگر زیانی برای خود مشاهده کردید فرار کرده به خانه های خود برگردید. سوگند به خدا من از ملاقات خداوند خود ناراحتی ندارم و در این راه با عزمی ثابت و با چشمی بینا قدم گذارده و آسایش خود را در آن می‌بینم و بالاخره از رازگوئی با شما و رنج کشیدن از سلوک با شما و مدارا کردن با شما خلاص می شوم، و مدارا کردن با شما مانند مدارا کردن با شتری است که باطن کوهان آن از تحمل بار گران عیب ناک شده و ظاهر آن صحیح است و یا مانند مدارا کردن با جامه کهنه است که از هر طرف که دوخته شود از طرف دیگر بر ضرر صاحبش پاره می‌گردد.⁽²⁾

توضیح

جوهری گوید: «الطَرَف» - با حرکت حروف آن - به معنای ناحیه از نواحی است و قسمتی از چیزی است.

فرموده امام علیه السلام: «المتهتّرۀ» در برخی نسخه ها با تاء است. فیروزآبادی در قاموس گوید: «الهتر» دریدن آبرو است. و با کسره به معنای: گفتار پوچ و غلط است. و «هتره الکبر یهتره» یعنی پیری او را خرفت ساخت و خرد او را از بین برد. در برخی نسخه ها «المهبرۀ» با باء آمده. گویند: «هبره» یعنی: چیزی را به پاره های بزرگ بُرید. و این معنا مناسب تر است. و ممکن است با یاء باشد از سخنشان که گویند: «هار البناء» یعنی: ساختمان را ویران کرد، فهار و تهور و تهیّر و انهار. و این معنا با توجه به اینکه در برخی روایات دیگر کلمه «متداعیه» آمده، مناسب تر است.

روایت 962

ارشاد: علی علیه السلام

عَنِ الْجِهَادِ، وَ قَدْ بَلَغَهُ مَسِيرُ بُسْرِ بْنِ أَرْطَاةَ إِلَي الْيَمَنِ:

أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ! فَإِنَّ أَوَّلَ رَفَثِكُمْ وَ بَدْءَ نَقْضِكُمْ، ذَهَابُ أُولِي النُّهَي وَ أَهْلِ الرَّأْيِ مِنْكُمُ، الَّذِينَ كَانُوا يَلْقَوْنَ فَيَصْدُقُونَ، وَ يَقُولُونَ فَيَعْدِلُونَ، وَ يُدْعَوْنَ فَيُجِيبُونَ. وَ إِنِّي وَ اللَّهِ قَدْ دَعَوْتُكُمْ عَوْداً وَ بَدْءاً، وَ سِرّاً وَ جَهْراً، وَ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ الْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ، [فَ] مَا يَزِيدُكُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً وَ إِدْبَاراً. أَ مَا يَعِظُكُمُ [تَنْفَعُكُمُ «خ»] الْعِظَةُ وَ الدُّعَاءُ إِلَي الْهُدَي وَ الْحِكْمَةِ!

وَ إِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ وَ يُقِيمُ لِي أَوَدَكُمْ، وَ لَكِنِّي وَ اللَّهِ- لَا أُصْلِحُكُمْ بِفَسَادِ نَفْسِي. وَ لَكِنْ أَمْهِلُونِي قَلِيلًا فَكَأَنَّكُمْ وَ اللَّهِ بِامْرِئٍ قَدْ جَاءَكُمْ، يَحْرُمُكُمْ وَ يُعَذِّبُكُمْ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ كَمَا يُعَذِّبُكُمْ.

إِنَّ مِنْ ذُلِّ الْمُسْلِمِينَ وَ هَلَاكِ الدِّينِ، أَنَّ ابْنَ [ظ] أَبِي سُفْيَانَ يَدْعُو الْأَرْذَالَ فَيُجَابُ، وَ أَدْعُوكُمْ وَ أَنْتُمُ الْأَفْضَلُونَ الْأَخْيَارُ فَتُرَاوِغُونَ وَ تُدَافِعُونَ. مَا هَذَا فِعْلَ الْمُتَّقِينَ!.

بيان

«أوّل رفثكم» في أكثر النسخ بالفاء و الثاء المثلّثة: و هو الفحش من القول. و لا يناسب كثيرا.

و يحتمل التّاء [المثنّاة الفوقانية] من قولهم: «رفته يرفته [من باب ضرب و نصر]: كسره و دقّه. و [رفت الشي‌ء]: انكسر و اندقّ. و [رفت الحبل: ] انقطع. لازم و متعدّ.

و في بعض النسخ: بالقاف و التاء و هو أظهر أي ضعفكم و قلّتكم. و مراوغة الثعلب و روغانه مشهوران.

«963»

شا: [وَ] مِنْ كَلَامِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي هَذَا الْمَعْنَي، بَعْدَ حَمْدِ اللَّهِ وَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ: مَا أَظُنُّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ يَعْنِي أَهْلَ الشَّامِ إِلَّا ظَاهِرِينَ عَلَيْكُمْ.

هنگامی که شنید بسر بن ارطاة به طرف یمن روانه شده، مردم را به بسیج شدن و جهاد دعوت می کرد و آنان سستی می ورزیدند، فرمود:

ای مردم نخستین بیچارگی و ابتدای پیمان‌شکنی شما از هنگامی بود که دانایان و صاحب نظران از میان شما رفتند، همان کسانی که چون ملاقات می شدند سخن به راستی می گفتند و گفتگو به عدالت می کردند و دعوت را اجابت می‌نمودند. سوگند به خدا من شما را در آغاز و انجام و آشکار و نهان و شب و روز و صبح و عصر برای پیکار با دشمن دعوت کردم و سخن من در شما تأثیر نکرد و از کارزار فرار کردید و پشت به جنگ دادید. آیا این موعظه‌های من به حال شما نتیجه نداد و این همه که شما را به راه هدایت و حکمت فراخواندم فایده نکرد؟

من از مصلحت شما باخبرم و می دانم چه عملی می تواند کجی شما را به صورت صحیحی درآورد ولی سوگند به خدا خود را برای اصلاح شما به فساد و بیچارگی نمی اندازم. لیکن اندکی به من مهلت دهید زیرا به خدا سوگند می‌بینم به زودی مردی بر شما مسلط شود که شما را هلاک و عذاب نماید و او را هم خدا چنانچه شما را معذب داشته عذاب کند. همانا در خواری مسلمانان و دین اسلام همین بس که پسر ابو سفیان مردم رذل و بدکار را علیه ما بخواند و آن ها اطاعت نمایند لیکن من شما را که دانا و نیک هستید علیه او دعوت کنم نپذیرید و زیر بار نروید. آری این عمل، رویه پرهیزکاران نمی باشد.⁽¹⁾

توضیح

«أوّل رفثکم» در بیشتر نسخه ها با فاء و ثاء سه نقطه ذکر شده است و آن به معنای: ناسراگویی است. که این معنی چندان مناسبتی با سیاق این خطبه ندارد.

و ممکن است با تاء دو نقطه باشد. که گویند: «رفته یرفته» - از باب ضرب و نصر - یعنی: آن را شکست و خرد کرد. و «رفت الشیء» یعنی: خرد و شکسته شد. و «رفت الحبل» یعنی: طناب پاره شد. که این فعل هم به صورت لازم و هم متعدی آمده است. در برخی نسخه ها با قاف و تاء ذکر شده - که به این صورت آشکارتر است - یعنی: سستی و اندک بودن شما. و «مراوغۀ الثعلب و روغانه»: فریب کاری روباه مشهور است.

روایت 963

ارشاد: و نیز از سخنان آن حضرت علیه السّلام است در همین باره که پس از حمد و ثنای پروردگار فرمود: از این مردم یعنی مردم شام گمان ندارم جز اینکه بر شما پیروز شوند!

فَقَالُوا لَهُ: بِمَا ذَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ: أَرَي أُمُورَهُمْ قَدْ عَلَتْ، وَ نِيرَانَكُمْ قَدْ خَبَتْ، وَ أَرَاهُمْ جِدِّينَ، وَ أَرَاكُمْ وَانِينَ، وَ أَرَاهُمْ مُجْتَمِعِينَ، وَ أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ، وَ أَرَاهُمْ لِصَاحِبِهِمْ مُطِيعِينَ، وَ أَرَاكُمْ لِي عَاصِينَ.

أَمْ وَ اللَّهِ لَئِنْ ظَهَرُوا عَلَيْكُمْ لَتَجِدُنَّهُمْ أَرْبَابَ سَوْءٍ مِنْ بَعْدِي لَكُمْ.

لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَ قَدْ شَارَكُوكُمْ فِي بِلَادِكُمْ، وَ حَمَلُوا إِلَي بِلَادِهِمْ فَيْئَكُمْ. وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِيشَ الضَّبَابِ، وَ لَا تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لَا تَمْنَعُونَ لِلَّهِ مِنْ حُرْمَةٍ.

وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَقْتُلُونَ صَالِحِيكُمْ، وَ يُخِيفُونَ قُرَّاءَكُمْ، وَ يَحْرُمُونَكُمْ وَ يَحْجُبُونَكُمْ وَ يُدْنُونَ النَّاسَ دُونَكُمْ. فَلَوْ قَدْ رَأَيْتُمُ الْحِرْمَانَ وَ الْأَثَرَةَ وَ وَقْعَ السُّيُوفِ وَ نُزُولَ الْخَوْفِ، لَقَدْ نَدَمْتُمْ وَ حَسِرْتُمْ عَلَي تَفْرِيطِكُمْ فِي جِهَادِكُمْ، وَ تَذَاكَرْتُمْ مَا أَنْتُمْ فِيهِ الْيَوْمَ مِنَ الْخَفْضِ وَ الْعَافِيَةِ، حِينَ لَا يَنْفَعُكُمُ التَّذْكَارُ.

بيان

قال الجوهري: كشيش الأفعي: صوتها من جلدها لا من فمها، و قد كشّت تكشّ. و قال: الحسرة: أشدّ التلهف علي الشي‌ء الفائت، تقول منه: حسر علي الشي‌ء بالكسر يحسر حسرا و حسرة فهو حسير.

«964»

شا: [وَ] مِنْ كَلَامِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا نَقَضَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ شَرْطَ الْمُوَادَعَةِ، وَ أَقْبَلَ يُشِنُّ الْغَارَاتِ عَلَي أَهْلِ الْعِرَاقِ، فَقَالَ بَعْدَ أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ:

مَا لِمُعَاوِيَةَ قَاتَلَهُ اللَّهُ! لَقَدْ أَرَادَنِي عَلَي أَمْرٍ عَظِيمٍ، أَرَادَ أَنْ أَفْعَلَ كَمَا يَفْعَلُ فَأَكُونَ قَدْ هَتَكْتُ ذِمَّتِي وَ نَقَضْتُ عَهْدِي، فَيَتَّخِذُهَا عَلَيَّ حُجَّةً، فَيَكُونُ عَلَيَّ شَيْناً إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا ذُكِرْتُ. فَإِنْ قِيلَ لَهُ: أَنْتَ بَدَأْتَ، قَالَ: مَا عَمِلْتُ وَ لَا أَمَرْتُ. فَمِنْ قَائِلٍ يَقُولُ: صَدَقَ. وَ مِنْ قَائِلٍ يَقُولُ: كَذَبَ.

همراهان عرض کردند: به چه چیز ای امیر مؤمنان؟ فرمود: می‌بینم کارهای ایشان بالا گرفته ولی آتشهای شما خاموش شده، و می‌بینم ایشان را که در تلاش هستند ولی شما را با سستی می‌بینم، و می‌بینم ایشان را که گرد هم هستند ولی شما را پراکنده می‌بینم، و می‌بینم ایشان را که به فرمانده خود فرمانبردارند ولی شما را نسبت به خویشتن نافرمان می بینم، به خدا سوگند اگر اینان بر شما پیروز شوند می‌یابید که پس از من اینان اربابهای بدی برای شما هستند، گویا ایشان را می‌نگرم که با شما در شهرهاتان شرکت جسته غنیمتها و بهره‌های شما را به شهرهای خود می کشند، و گویا شما را می‌نگرم که هیاهو و سر و صدا به راه میاندازید مانند آواز پوست سوسمارها که به هم مالیده می‌شود، نه حق را میگیرید، و نه از حریم خدا دفاع میکنید، و گویا من ایشان را مینگرم که مردان شایسته و صالح شما را میکشند، و قاریان شما را می‌ترسانند، و شما را از حقوق خودتان بی‌بهره ساخته و از رسیدن آن به شما جلوگیری میکنند، و مردمی غیر از شما را به خود نزدیک می‌سازند، پس آنگاه که محرومیت و تسلط آنها و فرود آمدن شمشیرها و آمدن ترسها را ببینید هر آینه پشیمان شوید و بر کوتاهی کردن در پیکار کردن افسوس میخورید، و آسودگی و خوشی این روز را به یاد میاورید هنگامی که این یادآوری به شما سودی ندهد.⁽¹⁾

توضیح

جوهری گوید: «کشیش الأفعی» یعنی صدای مار از پوستش نه از دهانش. و «قد کشّت تکشّ» و گوید: «الحسرۀ» یعنی: نهایت افسوس بر چیزی که از دست رفته است. از همین کلمه می گویی: «حسر علی الشیء - با کسره - یحسر حسراً و حسرۀ فهو حسیر».

روایت 964

ارشاد: و از سخنان آن حضرت علیه السّلام است آنگاه که معاویة بن ابی سفیان شرط مصالحه را شکست و شروع به چپاول‌گری و غارت‌های پی در پی مردم عراق کرد که آن حضرت علیه السّلام پس از حمد و ثنای پروردگار فرمود: چیست معاویه را خدایش بکشد هر آینه کار بزرگی را بر من خواسته، میخواهد من نیز کاری مانند کار او کنم. پس کاری کنم که ذمه خود را پاره کرده و پیمان خود را بشکنم، آنگاه این کار را حجت بر زبان من قرار دهد و تا روز قیامت هر گاه نام من برده شود این ننگ بر من باشد. پس اگر به او گفته شود: تو آغاز کردی؟ گوید: من ندانم و چنین دستوری ندادم، پس یکی گوید: راست میگوید، و دیگری گوید: دروغ می‌گوید،

أَمْ وَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو أَنَاةٍ وَ حِلْمٍ عَظِيمٍ، لَقَدْ حَلُمَ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ فَرَاعِنَةِ الْأَوَّلِينَ، وَ عَاقَبَ فَرَاعِنَةً، فَإِنْ يُمْهِلُ اللَّهُ فَلَمْ يَفُتْهُ، وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَي مَجَازِ طَرِيقِهِ، فَلْيَصْنَعْ مَا بَدَا لَهُ فَإِنَّا غَيْرُ غَادِرِينَ بِذِمَّتِنَا، وَ لَا نَاقِضِينَ لِعَهْدِنَا، وَ لَا مُرَوِّعِينَ لِمُسْلِمٍ وَ لَا مُعَاهَدٍ حَتَّي يَنْقَضِيَ شَرْطُ الْمُوَادَعَةِ بَيْنَنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي.

«965»

⁽¹⁾

شا: وَ مِنْ كَلَامِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي مَقَامٍ آخَرَ.

الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلَامٌ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ رَضِيَنِي لِنَفْسِهِ أَخاً، وَ اخْتَصَّنِي لَهُ وَزِيراً.

أَيُّهَا النَّاسُ! أَنَا أَنْفُ الْهُدَي وَ عَيْنَاهُ، فَلَا تَسْتَوْحِشُوا مِنْ طَرِيقِ الْهُدَي لِقِلَّةِ مَنْ يَغْشَاهُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ قَاتِلِي مُؤْمِنٌ فَقَدْ قَتَلَنِي.

أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ دَمٍ ثَائِراً يَوْماً، وَ إِنَّ الثَّائِرَ فِي دِمَائِنَا وَ الْحَاكِمَ فِي حَقِّ نَفْسِهِ وَ حَقِّ ذِي الْقُرْبَي وَ الْيَتَامَي وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلَ، [هُوَ] الَّذِي لَا يُعْجِزُهُ مَا طَلَبَ، وَ لَا يَفُوتُهُ مَا هَرَبَ، وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ .

وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، لَتَنْتَحِرُنَّ عَلَيْهَا يَا بَنِي أُمَيَّةَ، وَ لَتَعْرِفُنَّهَا فِي أَيْدِي غَيْرِكُمْ وَ دَارِ عَدُوِّكُمْ عَمَّا قَلِيلٍ، وَ سَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ.

بيان

قال الجوهري: انتحر الرجل: أي نحر نفسه. و في المثل: سرق السارق فانتحر. و انتحر القوم علي الشي‌ء: إذا تشاحوا عليه و تناحروا في القتال [تقاتلوا مستميتين] .

آگاه باشید به خدا سوگند که خداوند مهلت دهنده و بردبار عظیمی است، و هر آینه از بسیاری از فرعونها ی بزرگ از پیشینیان بردباری ورزیده، و گروهی از آنان را نیز عقوبت کرده، پس اگر خداوند او را مهلت دهد از دست قدرت او بدر نرود در کمینگاه بر سر او است. بگذار هر چه می خواهد بکند که ما ذمه خود را به هم نخواهیم زد و پیمان خود را نخواهیم شکست، و مسلمانی را بیم نخواهیم داد، و هم پیمانی را نمی‌ترسانیم تا شرط مصالحه و زمان آن به آخر رسد. إن شاء اللَّه تعالی.⁽²⁾

روایت 965

ارشاد: امام علیه السلام در جای دیگر می فرماید:

سپاس شایسته خدا است و درود به محمد رسول خدا. سپس (بدانید)، همانا رسول خدا مرا به برادری پسندید و مخصوص ساخت مرا به وزیری خود، ای گروه مردم منم بینی هدایت و دو چشم آن، پس از راه هدایت به واسطه کمی گذرکنندگانش وحشت نکنید، هر کس پندارد که کشنده من مؤمن و با ایمان است همان کس خود کشنده من است، آگاه باشید که برای هر خونی در روزی از روزها خونخواهی هست، و همانا خونخواه خون ما و حاکم در حق خود و حق خویشان رسول خدا و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان کسی است که آنچه خواهد او را ناتوان نکند و آن کس که بگریزد از دست انتقام و قدرت او بدر نرود، «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُون» {و زود است که بدانند آنان که ستم کردند به چه بازگشتگاهی باز میگردند}، و سوگند به آن خدائی که دانه‌ها را شکافت و انسان را آفرید هر آینه خود را بر سر خلافت خواهید کشت ای بنی امیه، و آن را پس از اندک زمانی در دست غیر از خود و خانه دشمن خود خواهید دید و خبر آن را پس از گذشتن زمانی خواهید دانست.⁽³⁾

توضیح

جوهری گوید: «انتحر الرجل» یعنی: خودکشی کرد. و در ضرب المثل آمده است: سرق السارق فانتحر. (از دزد دزدی شد پس خودکشی کرد) و «انتحر القوم علی الشیء» یعنی: مردم به خاطر آن چیز با هم، درگیر شده و در جنگ با هم ستیز کردند .

«966»

شا: وَ مِنْ كَلَامِهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي مَعْنَي مَا تَقَدَّمَ:

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! خُذُوا أُهْبَتَكُمْ لِجِهَادِ عَدُوِّكُمْ مُعَاوِيَةَ وَ أَشْيَاعِهِ. فَقَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَمْهِلْنَا يَذْهَبْ عَنَّا الْقُرُّ. فَقَالَ:

أَمَا وَ اللَّهِ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، لَيَظْهَرَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ لَيْسَ بِأَنَّهُمْ أَوْلَي بِالْحَقِّ مِنْكُمْ، وَ لَكِنْ لِطَاعَتِهِمْ مُعَاوِيَةَ وَ مَعْصِيَتِكُمْ لِي.

وَ اللَّهِ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الْأُمَمُ كُلُّهَا تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا، وَ أَصْبَحْتُ أَنَا أَخَافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي!

لَقَدِ اسْتَعْمَلْتُ مِنْكُمْ رِجَالًا فَخَانُوا وَ غَدَرُوا، وَ لَقَدْ جَمَعَ بَعْضُهُمْ مَا ائْتَمَنْتُهُ عَلَيْهِ مِنْ فَيْ‌ءِ الْمُسْلِمِينَ، فَحَمَلَهُ إِلَي مُعَاوِيَةَ. وَ آخَرُ حَمَلَهُ إِلَي مَنْزِلِهِ تَهَاوُناً بِالْقُرْآنِ، وَ جُرْأَةً عَلَي الرَّحْمَنِ، حَتَّي إِنِّي لَوِ ائْتَمَنْتُ أَحَدَكُمْ عَلَي عِلَاقَةِ سَوْطٍ لَخَانَ ⁽¹⁾، وَ لَقَدْ أَعْيَيْتُمُونِي.

ثُمَّ رَفَعَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ ]يَدَهُ إِلَي السَّمَاءِ وَ قَالَ:

أَللَّهُمَّ إِنِّي سَئِمْتُ الْحَيَاةَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، وَ تَبَرَّمْتُ الْأَمَلَ، فَأَتِحْ لِي صَاحِبِي حَتَّي أَسْتَرِيحَ مِنْهُمْ وَ يَسْتَرِيحُوا مِنِّي، وَ لَنْ يُفْلِحُوا بَعْدِي.

بيان

تاح له الشي‌ء و أتيح له الشي‌ء: أي قدّر له. ذكره الجوهري.

و المراد بالصاحب ملك الموت. عبّر كذلك لأظهار الاشتياق إلي الموت. و يحتمل [أنّه] أراد النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم، أو [أراد] ابن ملجم لعنه اللّه، فالمراد بصاحبي من قدّر لقتلي.

روایت 966

ارشاد: و نیز از سخنان آن حضرت علیه السّلام است درباره آنچه گذشت (یعنی کوچ دادن مردم کوفه به پیکار کردن با معاویه و دشمنان خود) که فرمود: ای مردم کوفه بار سفر خود را برای جنگ با دشمنتان معاویه و پیروانش ببندید و اسباب آن را فراهم سازید، گفتند: ای امیر مؤمنان ما را مهلت ده تا سرما به یک سو شود؟

فرمود: آگاه باشید سوگند به آن خدائی که دانه را شکافت و انسان را آفرید این مردم بر شما پیروز شوند، نه برای آنکه ایشان سزاوارترند به حق از شما بلکه به خاطر فرمانبرداریشان از معاویه، و نافرمانی شما از من. به خدا سوگند همه امتها از ستم فرمانروایان می ترسند و من از ستم فرمانبران اندیشه دارم، هر آینه مردانی از شما را حکومت دادم ولی آنان خیانت کرده مکر کردند، و برخی از شما آنچه را از بیت المال مسلمانان که من او را امین بر آن ساختم، گرد آورد و آن را به سوی معاویه بار کرد، و دیگری آن را به خانه خود بار کرد و احکام قرآن را نادیده گرفته به آن سهل انگاری کرد، و بر خدای رحمان دلیری نمود، تا بدان جا که من اگر یکی از شما را به بند تازیانه‌ای امین ساختم بدان خیانت کرد. و به راستی مرا خسته کردید!

سپس دست به سوی آسمان برداشت و گفت: بار خدایا من از زندگی میان این مردم خسته شدم و از هر آرزوئی ملول گشته به ستوه آمدم، پس مرگ مرا آماده ساز تا از اینان آسوده شوم و اینان نیز از من آسوده شوند، و هرگز پس از من رستگار نشوند.

توضیح

«تاح الشیء و اتیح له الشیء» یعنی: برای او مقدر و فراهم نمود. جوهری آن را ذکر کرده است. مقصود از یار ایشان، ملک الموت است. و به خاطر اشتیاق شدید ایشان به مرگ با این لفظ تعبیر نموده است و ممکن است مقصود او از یار، پیامبر صلی الله علیه و آله باشد، یا شاید مقصود ابن ملجم لعنه الله است. پس مقصود از «صاحبی» کسی است که برای قتل من مقدر شده است.

«967»

⁽¹⁾ شا: رَوَي مَسْعَدَةُ بْنُ صَدَقَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ:

خَطَبَ النَّاسَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] بِالْكُوفَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:

أَنَا سَيِّدُ الشِّيبِ، وَ فِيَّ سُنَّةٌ مِنْ أَيُّوبَ، وَ سَيَجْمَعُ اللَّهُ لِي أَهْلِي كَمَا جَمَعَ لِيَعْقُوبَ شَمْلَهُ، وَ ذَلِكَ إِذَا اسْتَدَارَ الْفَلَكُ، وَ قُلْتُمْ: مَاتَ أَوْ هَلَكَ.

أَلَا فَاسْتَشْعِرُوا قَبْلَهَا بِالصَّبْرِ وَ بُوءُوا إِلَي اللَّهِ بِالذَّنْبِ، فَقَدْ نَبَذْتُمْ قُدُسَكُمْ، وَ أَطْفَأْتُمْ مَصَابِيحَكُمْ، وَ قَلَّدْتُمْ هِدَايَتَكُمْ مَنْ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ وَ لَا لَكُمْ سَمْعاً وَ لَا بَصَراً، ضَعُفَ وَ اللَّهِ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ .

هَذَا وَ لَوْ لَمْ تَتَوَاكَلُوا أَمْرَكُمْ، وَ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نُصْرَةِ الْحَقِّ بَيْنَكُمْ، وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِينِ الْبَاطِلِ، لَمْ يَتَشَجَّعْ عَلَيْكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثْلَكُمْ، وَ لَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِيَ عَلَيْكُمْ، وَ لا [عَلَي] هَضْمِ الطَّاعَةِ وَ إِزْوَائِهَا عَنْ أَهْلِهَا فِيكُمْ.

تِهْتُمْ كَمَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَي عَهْدِ مُوسَي.

وَ بِحَقٍّ أَقُولُ: لَيُضَعَّفَنَّ عَلَيْكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي بِاضْطِهَادِكُمْ وُلْدِي، ضِعْفَ مَا تَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَي عَهْدِ مُوسَي.

وَ بِحَقٍّ قَدِ اسْتَكْمَلْتُمْ نَهَلًا، وَ امْتَلَأْتُمْ عَلَلًا ⁽²⁾مِنْ سُلْطَانِ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ فِي الْقُرْآنِ. لَقَدِ اجْتَمَعْتُمْ عَلَي نَاعِقِ ضَلَالٍ، وَ لَأَجَبْتُمُ الْبَاطِلَ رَكْضاً، ثُمَّ لَغَادَرْتُمْ دَاعِيَ الْحَقِّ، وَ قَطَعْتُمُ الْأَدْنَي مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَ وَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ مِنْ أَبْنَاءِ حَرْبٍ.

أَلَا وَ لَوْ ذَابَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ.

روایت 967

ارشاد: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: امیر المؤمنین علیه السّلام در کوفه برای مردم خطبه خواند، و حمد و ثنای خدای را به جا آورد سپس فرمود:

من بزرگ و آقای پیران کهن سال هستم، و در من روش و سنتی از ایوب پیامبر علیه السّلام می باشد و به زودی خداوند خاندان مرا گرد آورد چنانچه برای یعقوب گرد آورد، و این در وقتی است که فلک بچرخد و روزگاری بگذرد که بگوئید گم شده یا هلاک شده. آگاه باشید که پیش از رسیدن آن زمان بردباری را شعار خود کنید و خود را به آن نگه دارید و با اعتراف به گناهان به سوی خدا بازگشت نمائید، زیرا لباس قدس و تقوای خود را در آن هنگام به یک سو افکنده‌اید، و چراغ های هدایت خود را خاموش کرده‌اید، و زمام کار راهنمائی خود را به گردن کسی انداخته‌اید که نه خود و نه شما را از نظر گوش و چشم نگهدارنده نیست. به خدا سوگند ناتوان است خواهنده و خواسته شده.

این که گفتم فرا گیرید، و اگر کار خود را به یکدیگر وانمی گذاشتید، و از یاری کردن حق سستی نمی کردید، و از پست کردن باطل کندی نمی ورزیدید، آنان که در حدّ شما نیستند بر شما دلیر نمی شدند و کسانی که اکنون بر شما چیره گشته‌اند بر شما نیرومند نمی شدند و امر فرمانروایی را نمی شکستند و آن را از کسی از میان شما که اهل آن است دور نمی ساختند.

حیران و سرگردان شده‌اید چنانچه بنی اسرائیل در زمان موسی سرگردان شدند. و این سخن را به راستی می گویم که پس از من سرگردانی شما به واسطه ستم و جورتان به فرزندان من چند برابر سرگردانی بنی اسرائیل خواهد شد.

پس اگر کامل گردانید آشامیدن اول را و پر شوید از آشامیدن دوم از پادشاه شجره ملعونه در قرآن (یعنی روزگار آینده پشت سر هم به فرمان خلفای بنی امیه تن دهید و پیروی از آنها بنمائید) هر آینه به آواز دهنده به گمراهی گرد آمده‌اید، و با شتاب به سوی باطل رفته‌اید، سپس دعوت‌کننده به حق را فریب داده، و از نزدیکترین مردمان به رسول خدا از مردم بدر بریده، و به دورترین مردمان از فرزندان «حرب» (که جد بنی امیه است) پیوند کرده‌اید، و اگر آنچه در دست ایشان است آب شود (و خلافت از چنگشان برود) هر

لَقَدْ دَنَا التَّمْحِيصُ لِلْجَزَاءِ، وَ كُشِفَ الْغِطَاءُ، وَ انْقَضَتِ الْمُدَّةُ، وَ أَزِفَ الْوَعْدُ، وَ بَدَا لَكُمُ النَّجْمُ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ، وَ أَشْرَقَ لَكُمْ قَمَرُكُمْ كَمَلَاءِ شَهْرِهِ، وَ كَلَيْلَةٍ تَمَّ، فَإِذَا اسْتَبَانَ ذَلِكَ، فَرَاجِعُوا التَّوْبَةَ، وَ خَالِفُوا الْحَوْبَةَ، وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنْ أَطَعْتُمْ طَالِعَ الْمَشْرِقِ سَلَكَ بِكُمْ مِنْهَاجَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، فَتَدَاوَيْتُمْ مِنَ الصَّمَمِ، وَ اسْتَشْفَيْتُمْ مِنَ الْبَكَمِ، وَ كُفِيتُمْ مَئُونَةَ التَّعَسُّفِ وَ الطَّلَبِ، وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الْأَعْنَاقِ. فَلَا يُبْعِدُ اللَّهُ إِلَّا مَنْ أَبَي الرَّحْمَةَ، وَ فَارَقَ الْعِصْمَةَ، وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ.

«968»

⁽¹⁾ جا: الْكَاتِبُ عَنِ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ زَيْدِ ابْنِ الْمُعَدِّلِ عَنْ يَحْيَي بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِيرَةَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَزْدِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] يَقُولُ لِأَصْحَابِهِ، وَ قَدِ اسْتَنْفَرَهُمْ أَيَّاماً إِلَي الْجِهَادِ فَلَمْ يَنْفِرُوا:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي قَدِ اسْتَنْفَرْتُكُمْ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا، فَأَنْتُمْ شُهُودٌ كَأَغْيَابٍ ⁽²⁾وَ صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاعٍ، أَتْلُو عَلَيْكُمُ الْحِكْمَةَ، وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ أَحُثُّكُمْ عَلَي جِهَادِ عَدُوِّكُمُ الْبَاغِينَ، فَمَا آتِي عَلَي آخِرِ مَنْطِقِي حَتَّي أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِي سَبَا، فَإِذَا أَنَا كَفَفْتُ عَنْكُمْ عُدْتُمْ إِلَي مَجَالِسِكُمْ حَلَقاً عِزِينَ تَضْرِبُونَ الْأَمْثَالَ وَ تَتَنَاشَدُونَ الْأَشْعَارَ وَ تَسْأَلُونَ عَنِ الْأَخْبَارِ، قَدْ نَسِيتُمُ الِاسْتِعْدَادَ لِلْحَرْبِ وَ شَغَلْتُمْ قُلُوبَكُمْ بِالْأَبَاطِيلِ.

تَرِبَتْ أَيْدِيكُمُ اغْزُوا الْقَوْمَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَغْزُوكُمْ! فَوَ اللَّهِ مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ فِي عُقْرِ دِيَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا.

وَ ايْمُ اللَّهِ مَا أَرَاكُمْ تَفْعَلُونَ حَتَّي يَفْعَلُوا، وَ لَوَدِدْتُ أَنِّي لَقِيتَهُمْ عَلَي نِيَّتِي

آینه آزمایش برای پاداش نزدیک شده، و پرده به یک سو رفته، و دوران به سر آمده و وعده حق نزدیک شده، و ستاره از جانب مشرق برای شما آشکار گردد، و ماه (آسمان) شما پر و کامل بیرون آید، و چون این مطلب آشکار شد به توبه باز گردید و از گناه کنده شوید، و بدانید که اگر شما پیروی آنکه از مشرق طلوع کرده بنمائید (مقصود امام زمان علیه السّلام است) شما را به راه رسول خدا ببرد، پس از کری درمان خواهید شد، و از گنگی شفا یابید، و از رنج زورگوئی و زحمت راه‌جوئی آسوده خواهید گشت، و بار گران (پیروی ناحقان را) از گردن خواهید انداخت، پس دور نکند خدای رحمان (از رحمت خود) کسی را جز اینکه خود سرباز زند (و با ارتکاب گناهان خویشتن را از شایستگی گرفتن فیوضات بیرون برد) و خود را از نگهداشتن از گناه جدا کند، و زود باشد که بدانند آنان که ستم کردند به چه بازگشتگاهی بازگشت کنند.⁽³⁾

روایت 968

مجالس مفید: جندب بن عبدالله ازدی گوید: پس از آنکه امیر المؤمنین علیه السلام چند روزی اصحاب خود را به جهاد فرا خواند و آنان به راه نیفتادند، از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود:

ای مردم من شما را فرمان بسیج دادم و بسیج نشدید، و برای شما خیر خواهی نمودم و نپذیرفتید، شما حاضرانی همچون غایبان هستید (که بود و نبودتان یکی است)، گوش دارید ولی نمی‌شنوید، گفتار نغز بر شما می خوانم، و با اندرزهای پر مغز پندتان می‌دهم، و بر پیکار با دشمن یاغی خود وادارتان می‌کنم، امّا هنوز سخنم تمام نشده می‌بینم که مانند ایادی سبا پراکنده گشته‌اید. پس اگر شما را رها کنم و دست از شما بدارم باز به همان گردهمائی های خود بازمی‌گردید که دسته دسته گرد هم نشسته، مثل ها می‌زنید و اشعار می‌سرائید و پیگیر اخبار می‌شوید، همانا آمادگی برای پیکار را به فراموشی سپرده و دل های خود را به یک سلسله اباطیل خوش و سرگرم نموده‌اید.

امیدوارم بیچاره و زمین گیر شوید، با این قوم بجنگید پیش از آنکه با شما بجنگند، به خدا سوگند قومی در درون شهر و دیار خود مورد هجوم قرار نگرفتند جز اینکه خوار و ذلیل گشتند. به خدا سوگند یاد می‌کنم که می‌دانم شما این کار را نمی‌کنید تا آن ها خود اقدام کنند. هر آینه دوست داشتم که خودم با نیّت

وَ بَصِيرَتِي فَاسْتَرَحْتُ مِنْ مُقَاسَاتِكُمْ، فَمَا أَنْتُمْ إِلَّا كَإِبِلٍ جُمَّةٍ أَضَلَّ رَاعِيَهَا، فَكُلَّمَا ضُمَّتْ مِنْ جَانِبٍ انْتَشَرَتْ مِنْ جَانِبٍ آخَرَ.

وَ اللَّهِ لَكَأَنِّي بِكُمْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَا وَ أَحَمَّ الْبَأْسُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ انْفِرَاجَ الرَّأْسِ، وَ انْفِرَاجَ الْمَرْأَةِ عَنْ قُبُلِهَا.

فَقَامَ إِلَيْهِ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ فَقَالَ لَهُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! فَهَلَّا فَعَلْتَ كَمَا فَعَلَ ابْنُ عَفَّانَ؟

فَقَالَ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا عُرْفَ النَّارِ وَيْلَكَ! إِنَّ فِعْلَ ابْنِ عَفَّانَ لَمَخْزَاةٌ عَلَي مَنْ لَا دِينَ لَهُ وَ لَا حُجَّةَ مَعَهُ، فَكَيْفَ وَ أَنَا عَلَي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي [وَ] الْحَقُّ فِي يَدِي؟!

وَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ، يُخْذَعُ لَحْمُهُ وَ يُهْشَمُ عَظْمُهُ وَ يُفْرَي جِلْدُهُ وَ يُسْفَكُ دَمُهُ، لَضَعِيفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ أَنْتَ فَكُنْ كَذَلِكَ إِنْ أَحْبَبْتَ، فَأَمَّا أَنَا فَدُونَ أَنْ أُعْطِيَ ذَلِكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِيِّ، يَطِيرُ مِنْهُ فَرَاشُ الْهَامِ، وَ تَطِيحُ مِنْهُ الْأَكُفُّ وَ الْمَعَاصِمُ، وَ يَفْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ مَا شَاءَ.

فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ، صَاحِبُ مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ أَسْمَعَ مَنْ كَانَتْ لَهُ أُذُنٌ وَاعِيَةٌ وَ قَلْبٌ حَفِيظٌ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَكْرَمَكُمْ بِكَرَامَةٍ لَمْ تَقْبَلُوهَا حَقَّ قَبُولِهَا، إِنَّهُ نَزَّلَ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ ابْنَ عَمِّ نَبِيِّكُمْ وَ سَيِّدَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ بَعْدِهِ، يُفَقِّهُكُمْ فِي الدِّينِ، وَ يَدْعُوكُمْ إِلَي جِهَادِ الْمُحِلِّينَ، فَكَأَنَّكُمْ صُمٌّ لَا تَسْمَعُونَ، أَوْ عَلَي قُلُوبِكُمْ غُلُفٌ، مَطْبُوعٌ عَلَيْهَا، فَأَنْتُمْ لَا تَعْقِلُونَ.

أَ فَلَا تَسْتَحْيُونَ عِبَادَ اللَّهِ! أَ لَيْسَ إِنَّمَا عَهِدَكُمْ بِالْجَوْرِ وَ الْعُدْوَانِ أَمْسِ! قَدْ شَمِلَ الْبَلَاءُ وَ شَاعَ فِي الْبِلَادِ، فَذُو حَقٍّ مَحْرُومٌ وَ مَلْطُومٌ وَجْهُهُ وَ مُوَطَّأٌ بَطْنُهُ، وَ مُلْقًي بِالْعَرَاءِ تَسْفِي عَلَيْهِ الْأَعَاصِيرُ، لَا يَكُنُّهُ مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ وَ صِهْرِ الشَّمْسِ وَ الضِّحِّ، إِلَّا الْأَثْوَابُ الْهَامِدَةُ وَ بُيُوتُ الشَّعْرِ الْبَالِيَةِ، حَتَّي جَاءَكُمُ اللَّهُ بِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَصَدَعَ بِالْحَقِّ، وَ نَشَرَ الْعَدْلَ، وَ عَمِلَ بِمَا فِي الْكِتَابِ.

و بینشی که دارم با آنان روبرو می شدم و از درگیری با شما آسوده می‌گشتم. شما درست به شترانی می‌مانید که ساربان خود را گم کرده و از دید وی پنهان گشته که در نتیجه از هر سو جمع آوریشان کنند از سوی دیگر پراکنده می‌شوند. گویا - به خدا سوگند - می‌بینم شما را که چون جنگ شدّت گیرد و آتش آن دامنه یابد، هر آینه مانند زن که هنگام زائیدن پای خود را باز می‌دارد از اطراف علی بن ابی طالب پراکنده می‌شوید.

اشعث بن قیس کندی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان چرا به آن گونه که عثمان کرد رفتار نمی‌کنی؟ حضرت فرمود: ای کاکل آتش، وای بر تو همانا کار پسر عفّان موجب خواری آن کسی است که دین ندارد و دلیلی با او نیست، و من چگونه آن طور باشم و حال آنکه بر دلیل روشنی از جانب خدای خود هستم و حقّ به دست من است.

به خدا سوگند آن مردی که دشمن را بر خود چیره کند تا گوشتش ببرد، و استخوانش بشکند، و پوستش بکند، و خونش بریزد، البتّه که مردی بزدل است. تو اگر مایلی همین گونه باش، امّا من آن گونه نیستم که خود را به دست چنین سرنوشتی بسپارم تا اینکه با شمشیر مشرفی بر سر آنان بکوبم که استخوان سرهاشان به پرواز درآید، و دست ها و مفاصلشان بیفتد، و آنگاه خدا هر چه خواهد بکند.

ابو ایّوب انصاری خالد بن زید که صاحب منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله بود برخاست و گفت: مردم! حقّا که امیر المؤمنین علیه السلام سخن خود را به آن کس که گوشی شنوا و دلی فراگیر دارد رساند، همانا خداوند شما را کرامتی بخشیده و شما آن طور که شایسته است نپذیرفتید، خداوند پسر عموی پیامبرتان و سرور و بزرگ مسلمانان را پس از آن حضرت در میان شما نهاد که دین را به شما می‌فهماند و شما را به پیکار با پیمان‌شکنان فرا می‌خواند، ولی گویا کرید و نمی‌شنوید، یا بر دل هایتان مهر خورده که اندیشه نمی‌کنید.

آیا شرم نمی‌دارید؟ بندگان خدا! آیا شما در گذشته با جور و دشمنی دست به گریبان نبودید؟ به طوری که بلا و گرفتاری همگانی شده و شهرها را فرا گرفته بود، چه بسا حقّ داران محروم و سیلی خورده و شکم لگدمال شده و به بیابان افکنده‌ای که بادهای تند بر پیکر آنان وزیده، و جز لباس های پوسیده و خانه‌های سست موئین آنان را از گرما و سرما و حرارت سوزان خورشید نیم روز نمی‌پوشاند، تا اینکه خداوند نعمت وجود امیر مؤمنان علیه السلام را به شما ارزانی داشت و او حق را آشکار و دادگری را منتشر ساخت و به دستورات کتاب الهی عمل نمود؟!

يَا قَوْمِ! فَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ لَا تَوَلَّوْا مُدْبِرِينَ، وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا: سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ، اشْحَذُوا السُّيُوفَ، وَ اسْتَعِدُّوا لِجِهَادِ عَدُوِّكُمْ، فَإِذَا دُعِيتُمْ فَأَجِيبُوا، وَ إِذَا أُمِرْتُمْ فَاسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا، وَ مَا قُلْتُمْ فَلْيَكُنْ مَا أَضْمَرْتُمْ عَلَيْهِ تَكُونُوا بِذَلِكَ مِنَ الصَّادِقِينَ.

«969»

⁽¹⁾ كِتَابُ الْغَارَاتِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي جُنْدَبٍ مِثْلَهُ.

بيان

الحلق بفتح الحاء و كسرها و فتح اللام: جمع حلقة. و قال الجوهري: العزة: الفرقة من الناس، و الهاء عوض من الياء، و الجمع عزي علي [وزن] فعل. و عزون و عزون أيضا بالضمّ و منه قوله تعالي: عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِينَ [37- المعارج: 70] قال الأصمعي: يقال: في الدار عزون: أي أصناف من الناس.

[قوله عليه السلام: ] «أضلّ راعيها» في بعض النسخ: «ضلّ». [قال الجوهري] في الصحاح: قال ابن السّكّيت: أضللت بعيري: إذا ذهب منك. و ضللت المسجد و الدار: إذا لم تعرف موضعها. و في الحديث «لعلي أضلّ اللّه» يريد أضلّ عنه: أي أخفي عليه. و قال: حمّ الشي‌ء و أحمّ: قدّر و أحمّه أمر: أي أهمّه. و أحمّ خروجنا: أي دنا. و في سائر الروايات: «و حمي البأس».

قوله عليه السلام: «يا عرف النار» لعلّه عليه السلام شبّهه بعرف الديك، لكونه رأسا فيما يوجب دخول النار، أو المعني أنّك من القوم الذين يتبادرون دخول النار من غير رويّة، كقوله تعالي: «وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً».

و قال [الفيروزآبادي] في القاموس: خذع اللحم و ما لا صلابة فيه كمنع خرزه و قطعه في مواضع. و قال: صهرته الشمس - كمنع-: صحرته.

ای قوم نعمت خدا را سپاس گزارید، و رو برنتابید و مانند کسانی نباشید که گفتند شنیدیم امّا واقعا شنوائی ندارند. شمشیرتان را تیز کنید و برای پیکار با دشمنتان آماده گردید، و هر گاه فرا خوانده شدید اجابت کنید، و چون دستور داده شدید بشنوید و فرمان برید، و باید آنچه که می‌گوئید با آنچه در دل داریدیکی باشد تا از صادقان باشید.⁽²⁾

روایت 969

کتاب الغارات با اسناد به جندب همین حدیث را روایت کرده است. ⁽³⁾

توضیح

«الحَلَق» با فتحه و کسره حاء و فتحه لام، جمع «حلقۀ» است. و جوهری گوید: «العزۀ» به معنای گروهی از مردم است و هاء به جای یاء آمده و جمع آن «عزی» بر وزن فُعل و «عِزون» و نیز «عُزون» با ضمه عین آمده است و از همین کلمه است که خداوند متعال می فرماید: «عن الیمین و عن الشمال عزین»⁽⁴⁾{گروه گروه، از راست و از چپ [هجوم می‌آورند]؟} اصمعی گوید: گفته می شود: «فی الدار عزون» یعنی گروه های از مردم در خانه است.

فرموده امام علیه السلام «أضلّ راعیها» در برخی نسخه ها «ضلّ» آمده است. جوهری در صحاح گوید: ابن سکّیت گوید: «أضللتُ بعیری» هرگاه از پیش تو برود. و «ضللت المسجد و الدار» زمانی که مکان مسجد و خانه را ندانی. در حدیث آمده است: «لعلی أضلّ الله» مقصود این است خداوند در نظر او گم شود، یعنی: بر او پوشیده بماند. و گوید: «حمّ الشیء و أحمّ» یعنی: آن چیز را برایش مقدر کرد. و «أحمّه امر» یعنی: کار برای او مهم شد. «أحمّ خروجنا» یعنی: بیرون رفتن ما نزدیک شد. و در دیگر روایت ها به صورت «و حمی البأس» آمده است.

فرموده علیه السلام «یا عرف النار» شاید امام آن شخص را به کاکل خروس تشبیه کرده است زیرا او سردسته کسانی بود که مستوجب آتش جهنم بود یا بدین معنی است که تو از کسانی هستی که بدون معطلی سریعا وارد جهنم می شوی مانند فرموده خداوند متعال: «و المرسلات عرفاً». فیروزآبادی در قاموس گوید: «خذع اللحم و ما لا صلابۀ فیه» یعنی: گوشت و چیزی که سختی نداشته باشد را سوراخ کرد و در چند قسمت بُرید. و گوید: «صهرته الشمس» - بر وزن - یعنی: آفتاب مغز سر او را ناراحت کرد. و «صحر

و الشي‌ء: أذابه. و الصهر بالفتح-: الحار. و اصطهر و اصهار: تلألأ ظهره من حرّ الشمس. و قال: الضّحّ بالكسر-: الشمس و ضوؤها، و البراز من الأرض و ما أصابته الشمس. و قال: الهمود: الموت و تقطع الثوب من طول الطي. و الهامد: البالي المسود المتغيّر.

«970»

⁽¹⁾نَهْجٌ: [وَ] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ قَدْ تَوَاتَرَتْ عَلَيْهِ الْأَخْبَارُ بِاسْتِيلَاءِ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ عَلَي الْبِلَادِ، وَ قَدِمَ عَلَيْهِ عَامِلَاهُ عَلَي الْيَمَنِ وَ هُمَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ سَعِيدُ بْنُ نِمْرَانَ، لَمَّا غَلَبَ عَلَيْهِمَا بُسْرُ بْنُ أَرْطَاةَ، فَقَامَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَي الْمِنْبَرِ ضَجِراً بِتَثَاقُلِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْجِهَادِ وَ مُخَالَفَتِهِمْ [لَهُ] فِي الرَّأْيِ فَقَالَ: مَا هِيَ إِلَّا الْكُوفَةُ أَقْبِضُهَا وَ أَبْسُطُهَا، إِنْ لَمْ تَكُونِي إِلَّا أَنْتِ تَهُبُّ أَعَاصِيرُكِ فَقَبَّحَكِ اللَّهُ. وَ تَمَثَّلَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ]:

لَعَمْرُ أَبِيكَ الْخَيْرِ يَا عَمْرُو إِنَّنِي *** عَلَي وَضَرٍ مِنْ ذَا الْإِنَاءِ قَلِيلٌ

[ثُمَّ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ]:

أُنْبِئْتُ بُسْراً قَدِ اطَّلَعَ الْيَمَنَ، وَ إِنِّي وَ اللَّهِ لَأَظُنُّ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ سَيُدَالُونَ مِنْكُمْ بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَي بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ، وَ بِمَعْصِيَتِكُمْ إِمَامَكُمْ فِي الْحَقِّ وَ طَاعَتِهِمْ إِمَامَهُمْ فِي الْبَاطِلِ، وَ بِأَدَائِهِمُ الْأَمَانَةَ إِلَي صَاحِبِهِمْ وَ خِيَانَتِكُمْ، وَ بِصَلَاحِهِمْ فِي بِلَادِهِمْ وَ فَسَادِكُمْ، فَلَوِ ائْتَمَنْتُ أَحَدَكُمْ عَلَي قَعْبٍ لَخَشِيتُ أَنْ يَذْهَبَ بِعِلَاقَتِهِ!

أَللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّونِي، وَ سَئِمْتُهُمْ وَ سَئِمُونِي، فَأَبْدِلْنِي بِهِمْ خَيْراً مِنْهُمْ، وَ أَبْدِلْهُمْ بِي شَرّاً مِنِّي.

اللَّهُمَّ مِثْ قُلُوبَهُمْ كَإِيمَاثِ الْمِلْحِ فِي الْمَاءِ.

الشی» یعنی: آفتاب آن چیز را ذوب کرد. و «الصهر» - با فتحه - به معنای داغ و گرم است. و «اصطهر و اصهار» یعنی: پشت او از شدت آفتاب درخشید. و گوید: «الضحّ» - با کسره - یعنی: خورشید و نور آن، و زمین فراخی است که آفتاب بر آن زده است. و گوید: «الهمود» یعنی: مرگ و پاره شدن لباس از شدت پیچیده شدن. «الهامد» یعنی پوسیده سیاه دگرگون شده.

روایت 970

نهج البلاغه: از خطبه‌های آن حضرت است آن گاه که پی در پی به وی خبر رسید که ارتش معاویه به شهرها دست اندازی کرده‌اند، و دو عامل او در یمن عبید اللّه بن عباس و سعید بن نمران پس از شکست از بسر بن ارطاة به حضورش رسیدند. امام در حالی که از سنگینی یارانش از جهاد و مخالفتشان با رأی آن جناب آزرده خاطر بود به منبر رفت و فرمود:

غیر از کوفه که اختیار قبض و بسطش در دست من است برایم نمانده. ای کوفه، اگر مرا جز تو نباشد در حالی که بادهای فتنه‌ات بوزد، خدایت زشت کند. و اینجا قول شاعر را مثال آورد:

«سوگند به جان پدر خوبت ای عمرو که از این ظرف (حکومت) جز ته مانده‌ای اندک بهره‌ای برایم نیست» سپس فرمود: شنیده‌ام بُسر وارد یمن شده، سوگند به خدا می‌بینم که این قوم به زودی بر شما چیره شوند به خاطر اجتماعی که آنان بر باطلشان دارند، و تفرقه‌ای که شما از حق دارید، و محض اینکه شما در راه حق به امام خود عاصی هستید، و آنان در راه باطل مطیع رهبر خویشند، و به علّت اینکه آنان امانت او را ادا می‌کنند و شما خیانت می‌ورزید، و به جهت اینکه آنان در شهرهای خود درستکارند و شما فاسد هستید. من اگر قدح چوبینی در اختیار شما بگذارم می‌ترسم بند بی‌ارزش آن را ببرید.

الهی من از اینان ملول شده‌ام و آنان از من، من از اینان افسرده‌ام و آنان از من، پس بهتر از اینان را به من عنایت کن، و به جای من شرّی را بر ایشان بگمار. خداوندا، دلشان را آب کن چون نمکی که در آب حلّ شود.

أَمَا وَ اللَّهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ لِي بِكُمْ أَلْفَ فَارِسٍ مِنْ بَنِي فِرَاسِ بْنِ غَنْمٍ، [ثُمَّ تَمَثَّلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: ]

هُنَالِكَ لَوْ دَعَوْتَ أَتَاكَ مِنْهُمْ *** فَوَارِسُ مِثْلُ أَرْمِيَةِ الْحَمِيمِ

ثُمَّ نَزَلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ مِنَ الْمِنْبَرِ.

قال السيّد [الرّضي] رضي اللّه عنه: الأرمية: جمع «رميّ» و هو السحاب. و الحميم هاهنا: وقت الصيف، و إنّما خصّ الشّاعر سحاب الصيف بالذكر؛ لأنّه أشدّ جفولا و أسرع خفوقا، لأنّه لا ماء فيه و إنّما يكون السحاب ثقيل السير، لامتلائه بالماء. و ذلك لا يكون في الأكثر إلّا في زمان الشتّاء. [و إنّما] أراد [الشاعر] وصفهم بالسرعة إذا دعوا، و الإغاثة إذا استغيثوا، و الدليل عليه، قوله: «هنالك لو دعوت أتاك منهم»

بيان

قوله عليه السلام: «ما هي إلّا الكوفة أقبضها و أبسطها»: أي ما مملكتي إلّا الكوفة أتصرّف فيها كما يتصرّف الإنسان في ثوبه يقبضه و يبسطه.

و الكلام في معرض التحقير، أي ما أصنع بتصرّفي فيها مع حقارتها.

و يحتمل أن يكون المراد عدم التمكن التامّ من التصرّف فيها لنفاق أهلها، كمن لا يقدر علي لبس ثوب بل علي قبضه و بسطه.

أو المراد بالبسط: بثّ أهلها للقتال عند طاعتهم. و بالقبض: الاقتصار علي ضبطهم عند المخالفة.

و [الخطاب] في قوله [عليه السلام: ] «إن لم تكوني [إلّا أنت»] التفات.

قوله عليه السلام: «تهبّ أعاصيرك»: الجملة في موضع الحال، و خبر «كان» محذوف، و لفظ الأعاصير علي حقيقته، فإنّ الكوفة معروفة بهبوب الإعصار فيها.

به خدا قسم دوست دارم به جای شما هزار سوار از قبیله بنی فراس بن غنم داشتم. «اگر آنان را دعوت می‌کردی چون ابرهای بارنده تابستان به سرعت به کمک تو می‌شتافتند» سپس از منبر فرود آمد.⁽¹⁾

سید رضی گوید: «ارمیه» جمع «رمیّ» به معنای ابر است. و «حمیم» در اینجا به معنای تابستان است. شاعر از ابر تابستانی یاد کرده چون سبکبار است و زودگذر، زیرا بارانی ندارد. ابر پر آب حرکتش کند است، و این بیشتر در زمستان است. شاعر سواران قبیله را به خاطر شتاب در پذیرفتن دعوت و یاری رساندن، به ابر تابستانی تشبیه کرده است. دلیلش آن است که گوید: «هنالک لو دعوت اتاک منهم».

توضیح

فرموده امام علیه السلام «ما هی إلا الکوفۀ أقبضها و أبسطها» یعنی: چیزی جز کوفه در اختیار من نمانده است و آنگونه که انسان لباسش را می گشاید و می بندد، با کوفه برخورد کردم. و سخن ایشان در جایگاه تحقیر می باشد، یعنی: با این بی ارزشی با تصرف در کوفه چه می توانم بکنم.

و ممکن است مقصود این باشد که به خاطر نفاق و دورویی مردم کوفه، ایشان امکان زیادی برای فعالیت در کوفه نداشت، همچون کسی که نمی تواند لباسی را بپوشد و یا حتی آن را ببندد و بگشاید.

یا مقصود از «البسط» رهسپار کردن مردم کوفه برای جنگ هنگام فرمانبرداری ایشان و مقصود از «القبض» بسنده نمودن به نگهداری آنان در هنگام نافرمانی باشد.

و در خطاب امام علیه السلام «إن لم تکونی إلا أنت» التفات وجود دارد. فرموده امام علیه السلام: «تهب أعاصیرک» این جمله در جایگاه حال است و خبر «کان» محذوف است. و لفظ «الأعاصیر» به معنای حقیقی آن به کار رفته است. چرا که کوفه به این معروف بود که تندبادهایی در آن می وزید.

و يحتمل أن يكون مستعارا لآراء أهلها المختلفة، و التقدير: إن لم تكوني إلّا أنت عدّة لي و جنّة ألقي بها العدوّ، و حظّا من الملك و الخلافة مع ما فيك من المذامّ، فقبحا لك و بعدا.

و يمكن أن يقدر المستثني منه حالا، أي إن لم تكوني علي حال إلّا أن تهبّ فيك الأعاصير دون أن يكون فيك من يستعان به علي العدوّ.

و الإعصار: ريح تهبّ و تمتدّ من الأرض كالعمود نحو السّماء. و قيل: [هو] كلّ ريح فيها العصار، و هو الغبار الشّديد. و الوضر: بفتح الضاد-: الدرن الباقي في الإناء بعد الأكل، و يستعار لكلّ بقيّة من شي‌ء يقلّ الانتفاع بها. و استعار بلفظ الإناء للدّنيا و بلفظ الوضر للقليل لما فيها لحقارتها.

و روي «من ذي الآلاء» فإنّما أراد: أنّي علي بقيّة من هذا الأمر كالقدر الحاصل لناظر الآلاء، مع عدم انتفاعه بشي‌ء آخر فإنّ الآلاء كسحاب. [ «و سبا» غير مهموز]: شجر حسن المنظر مرّ الطعم.

قوله عليه السّلام: «قد اطّلع اليمن»: أي غلبها و غزاها و أغار عليها. من الاطّلاع و هو الإشراف من مكان عال.

قوله عليه السلام: «سيدالون منكم»: أي يغلبونكم و يكون لهم الدولة عليكم.

و لعلّ التفرّق عن الحقّ و معصية الإمام واحد، أتي بهما تأكيدا.

و قيل: المراد بالحقّ الذي تفرّقوا عنه [هو] تصرّفهم في الفي‌ء و الغنائم و غيرها بإذن الإمام. و أداء الأمانة: الوفاء بالعهد و البيعة أو مطلقا. و الصلاح في البلاد: ترك التعرّض للناس و تهييج الفتن. و القعب: القدح الضخم.

قوله عليه السّلام: «أن يذهب بعلاقته»: الضمير المستتر راجع إلي الأحد [في قوله: «فلو ائتمنت أحدكم»] و الباء للتعدية، أو إلي «القعب» و الباء

و ممکن است استعاره برای آراء و دیدگاه های مختلف اهل کوفه باشد. و تقدیر کلام به این صورت بوده است: ای کوفه اگر فقط تو برای من نباشی جز به عنوان تجهیزات من و سپری که در مقابل دشمن بگیرم، و برای من به عنوان بهره ای از ملک و خلافت باشی با وجود اینکه مذمت های بسیار داری، پس چهره ات زشت و دور باد.

و ممکن است مستثنی منه حال در نظر گرفته شود، یعنی: ای کوفه وضعیتی نداشته باشی جز اینکه در تو تندبادها بوزد و کسی در تو نباشد که بتوان برای مقابله با دشمن از او یاری گرفت. «الإعصار» بادی است که می وزد و همچون ستونی از زمین به سمت آسمان امتداد یابد. و گفته شده: آن، هر بادی است که عصار داشته باشد و عصار، غبار شدید است. «الوضر» - با فتحه ضاد - چرک باقی مانده در ظرف پس از خوردن غذا است. برای باقی مانده هر چیزی که سود بردن از آن اندک باشد، استعاره آورده می شود. و با لفظ ظرف از دنیا، و با لفظ چرک برای اندک به خاطر ناچیز بودنش، استعاره آورده شده است.

و به صورت «من ذی الآلاء» روایت شده است. در واقع مقصود امام این بوده که: من با باقی مانده این کار، مانند تقدیر حاصل شده برای کسی هستم، که نعمت ها را می بیند اما نمی تواند از چیز دیگری استفاده کند پس نعمت ها شبیه ابرها هستند. و «سبا» غیر مهموز، درخت با ظاهری زیبا است که طعم تلخی دارد.

فرموده امام علیه السلام «قد اطّلع الیمن» یعنی: بر آن چیره شده و به آنجا حمله کرد و بر آنجا هجوم آورد. و از «الإطلاع» و آن به معنای مشرف شدن از مکان بالا است. فرموده امام علیه السلام «سیدالون منکم» یعنی بر شما چیره می شوند و بر شما حکومت می کنند.

و شاید جدایی از حقّ و معصیت امام، یکی باشد و برای تاکید هر دو را ذکر کرده است.

گفته شده: مقصود از حقّی که از آن پراکنده شدند، رفتار آن ها درباره خراج و غنیمت ها و دیگر چیزها به اجازه امام است. و «اداء الامانۀ» یعنی: وفای به عهد یا معامله یا مطلق وفاداری است. و «الصلاح فی البلاد» ترک کردن تجاوز به مردم و برپا کردن فتنه است. و «القعب» یعنی: کاسه بزرگ .

فرموده امام علیه السلام «أن یذهب بعلاقته» ضمیر مستتر به لفظ «الأحد» در این فرموده ایشان «فلو ائتمنت احدکم» برمی گردد و باء برای متعدی کردن است، یا ضمیر به «القعب» برمی گردد و باء به

بمعني مع.

و قوله عليه السّلام: «خيرا منهم و شرّا منّي»: صيغة أفعل فيه بمنزلتها في قوله تعالي: «أَ ذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ» [51- الفرقان: 25] علي سبيل التّنزل أو التهكم، أو أريد بالصيغة أصل الصفة بدون تفضيل.

و لعلّ المراد بقوله: «خيرا منهم»: قوم صالحون ينصرونه و يوفّقون لطاعته، أو ما بعد الموت من مرافقة النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و غيره من الأنبياء عليهم السلام. و تمنّيه عليه السلام لفوارس [من] فراس بن غنم ربما يؤيّد [الوجه] الأوّل.

و يروي أنّ اليوم الذي دعا فيه عليه السلام ولد الحجّاج. و روي أنّه ولد بعد ذلك بمدّة يسيرة، و فعل الحجاج بأهل الكوفة مشهور. و يقال: ماث زيد الملح في الماء: أي أذابه.

قوله عليه السّلام: «لوددت [أنّ لي بكم» إلي قوله: «هنالك لو دعوت أتاك منهم»]: البيت لأبي جندب الهذلي، و بنو فراس حيّ مشهور بالشجاعة. و الجفول: الإسراع. و الخفوق: العجلة.

«971»

⁽¹⁾ نَهْجٌ: وَ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَةُ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ عَلَي الْأَنْبَارِ، فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ مَاشِياً حَتَّي أَتَي النُّخَيْلَةَ فَأَدْرَكَهُ النَّاسُ، وَ قَالُوا:

يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَحْنُ نَكْفِيكَهُمْ.

فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: وَ اللَّهِ لَا تَكْفُونِّي أَنْفُسَكُمْ فَكَيْفَ تَكْفُونِّي غَيْرَكُمْ! إِنْ كَانَتِ الرُّعَايَا قَبْلِي لَتَشْكُو حَيْفَ رُعَاتِهَا، وَ إِنِّي الْيَوْمَ لَأَشْكُو حَيْفَ رَعِيَّتِي، كَأَنِّي الْمَقُودُ وَ هُمُ الْقَادَةُ، أَوِ الْمَوْزُوعُ وَ هُمُ الْوَزَعَةُ!

وَ لَمَّا قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ هَذَا القَوْلَ فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ قَدْ ذَكَرْنَا مُخْتَارَهُ فِي جُمْلَةِ الْخُطَبِ تَقَدَّمَ إِلَيْهِ رَجُلَانِ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: «إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا

معنی «مع» است.

فرموده امام علیه السلام «خیراً منهم و شرّاً منّی» صیغه افعل (اسم تفضیل) در این عبارت به مانند جایگاه آن این فرموده خداوند است: «أذلک خیر أم جنّۀ الخلد» که به شیوه سبک شمردن و تحقیر کردن به کار رفته است. یا اینکه مقصود از صیغه اسم تفضیل، اصل صفت بدون تفضیل است.

و شاید مقصود از فرموده ایشان «خیراً منهم» مردمانی صالح باشد که او را یاری می کنند و فرمانبردار او می شوند، یا اینکه مقصود همراهی پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر انبیاء علیهم السلام پس از مرگ باشد. و آرزوی ایشان برای داشتن سوراکارانی از طایفه فارس بن غنم چه بسا معنای نخست را تایید کند. و روایت می شود روزی که امام مردم را فراخواند، حجاج به دنیا آمد و روایت شده که با فاصله کوتاهی از این رویداد، او به دنیا آمد و کارهایی که حجاج با مردم کوفه انجام داد، مشهور است. و گفته می شود: «ماث زید الملح» یعنی: نمک را در آب حل کرد.

فرموده امام علیه السلام: «لوددت أنّ لی بکم» تا فرموده ایشان «هنالک لو دعوت اتاک منهم» این بیت از ابو جندب هذلی است. و بنو فراس قبیله ای بود که به شجاعت شهرت داشتند. و «الجفول» یعنی: شتافتن. و «الخفوق» یعنی: عجله کردن.

روایت 971

نهج البلاغه: آن هنگام که تهاجم یاران معاویه به شهر انبار، و غارت کردن آنان را شنید، تنها و پیاده به طرف پادگان نظامی کوفه «نخیله» حرکت کرد، مردم خود را به او رسانده، گفتند: ای امیر مؤمنان ما آنان را کفایت می‌کنیم. امام فرمود: شما از انجام کار خود درمانده‌اید! چگونه کار دیگری را برایم کفایت می‌کنید؟ اگر رعایای پیش از من از ستم حاکمان می‌نالیدند، امروز من از رعیّت خود می‌نالم، گویی من پیرو، و آنان حکمرانند، یا من محکوم و آنان فرمانروایانند.

وقتی سخن امام در یک سخنرانی طولانی که برخی از آن را در ضمن خطبه‌های گذشته آوردیم، به اینجا رسید. دو نفر از یاران جلو آمدند و یکی گفت: من

نَفْسِي وَ أَخِي، فَمُرْنَا بِأَمْرِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نُنْفِذْ لَهُ». فَقَالَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ: ] وَ أَيْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِيدُ!.

بيان

وزعه يزعه: كفّه و منعه.

«972» «973»

[972- 973]

⁽¹⁾

ورواه ابن ديزيل بسند آخر في كتاب صفين: كما رواه عنه ابن أبي الحديد في أواخر شرح المختار: (٤٢) من نهج البلاغة: ج ١، ص ٥٦٥.

وللحديث الثاني أيضا مصادر، ورواه أيضا المدائني كما في شرح المختار: (٣٤) من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد: ج ١، ص ٤١٣ و ٤١٧.

كِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ:

كَانَ لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ صَدِيقٌ يُكَنَّي بِأَبِي مَرْيَمَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَلَمَّا سَمِعَ بِتَشَتُّتِ النَّاسِ عَلَيْهِ أَتَاهُ، فَلَمَّا رَآهُ [عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ] قَالَ: أَبُو مَرْيَمَ؟ قَالَ:

نَعَمْ. قَالَ: مَا جَاءَ بِكَ قَالَ: إِنِّي لَمْ آتِكَ لِحَاجَةٍ، وَ لَكِنِّي [كُنْتُ] أَرَاكَ لَوْ وَلَّوْكَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَجْزَأْتَهُ. قَالَ: يَا أَبَا مَرْيَمَ إِنِّي صَاحِبُكَ الَّذِي عَهِدْتُ، وَ لَكِنِّي مُنِيتُ بِأَخْبَثِ قَوْمٍ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ! أَدْعُوهُمْ إِلَي الْأَمْرِ [الصَّائِبِ] فَلَا يَتَّبِعُونِّي، فَإِذَا تَابَعْتُهُمْ عَلَي مَا يُرِيدُونَ تَفَرَّقُوا عَنِّي.

وَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ جَعْدٍ عَنْ مَوْلَي الْأَشْتَرِ قَالَ: شَكَا عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَي الْأَشْتَرِ فِرَارَ النَّاسِ إِلَي مُعَاوِيَةَ، فَقَالَ الْأَشْتَرُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! إِنَّا قَاتَلْنَا أَهْلَ الْبَصْرَةِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ، وَ أَهْلَ الْكُوفَةِ، وَ الرَّأْيُ وَاحِدٌ، وَ قَدِ اخْتَلَفُوا بَعْدُ وَ تُعَادُوا، وَ ضَعُفَتِ النِّيَّةُ، وَ قَلَّ الْعَدْلُ، وَ أَنْتَ تَأْخُذُهُمْ بِالْعَدْلِ، وَ تَعْمَلُ فِيهِمْ بِالْحَقِّ،

جز خود و برادرم را در اختیار ندارم، ای امیر مؤمنان فرمان ده تا هر چه خواهی انجام دهم، امام فرمود: شما کجا و آنچه من می‌خواهم کجا؟⁽²⁾

توضیح

«وزعه یزعه» یعنی: او را منع کرد.

روایت 972و 973.

الغارات: عمارۀ بن عمیر گوید:

علی علیه السلام دوستی داشت که ابو مریمش می‌گفتند. از مردم مدینه بود. چون شنید که مردم از گرد علی علیه السلام پراکنده می‌شوند، نزد او آمد. علی علیه السلام که او را دید پرسید: ابو مریم؟ گفت: آری. علی علیه السلام پرسید به چه کار آمده‌ای؟ ابو مریم گفت: برای حاجتی نیامده‌ام ولی می‌بینمت که چون کار این امّت به تو واگذارند آن ها را از هم می‌پراکنی. علی علیه السلام فرمود: ابو مریم، من همان دوست توام که می‌شناسی، ولی گرفتار خبیث‌ترین مردم روی زمین شده‌ام. آن ها را می‌خوانم، فرمان من نمی‌برند، و چون به میل آن ها رفتار کنم، از گرد من می‌پراکنند.

غلام مالک اشتر گوید: علی علیه السلام از اینکه مردم از نزد او می‌گریزند و به معاویه می‌گرایند نزد مالک اشتر شکوه کرد. مالک اشتر گفت: یا امیر المؤمنین ما با مردم بصره به نیروی مردم بصره و مردم کوفه پیکار کردیم. در آن زمان مردم همه یک رأی داشتند و سپس میانشان اختلاف افتاد و دشمنی آغاز کردند و ایمانشان به سستی گرایید و شمارشان روی به کاهش نهاد. زیرا تو آنان را به عدالت بازخواست می‌کنی و به حق عمل می‌نمایی

وَ تَنْصُفُ الْوَضِيعَ مِنَ الشَّرِيفِ، وَ لَيْسَ لِلشَّرِيفِ عِنْدَكَ فَضْلُ مَنْزِلَةٍ عَلَي الْوَضِيعِ، فَضَجَّ طَائِفَةٌ مِمَّنْ مَعَكَ عَلَي الْحَقِّ إِذَا عُمُّوا بِهِ، وَ اغْتَمُّوا مِنَ الْعَدْلِ إِذْ صَارُوا فِيهِ، وَ صَارَتْ صَنَائِعُ مُعَاوِيَةَ عِنْدَ أَهْلِ الْغِنَي وَ الشَّرَفِ، فَتَاقَتْ أَنْفُسُ النَّاسِ إِلَي الدُّنْيَا، وَ قَلَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ لَيْسَ لِلدُّنْيَا بِصَاحِبٍ، وَ أَكْثَرُهُمْ مَنْ يَجْتَوِي الْحَقَّ وَ يَسْتَمْرِئُ الْبَاطِلَ وَ يُؤْثِرُ الدُّنْيَا ⁽¹⁾

وفي ط الكمباني من البحار: يجتري الحق ويستمري الباطل ...

فَأَجَابَهُ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ قَالَ:

أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ عَمَلِنَا وَ سِيرَتِنَا بِالْعَدْلِ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَ أَنَا مِنْ [أَنْ] أَكُونَ مُقَصِّراً فِيمَا ذَكَرْتَ أَخْوَفُ.

وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَنَّ الْحَقَّ ثَقُلَ عَلَيْهِمْ فَفَارَقُونَا لِذَلِكَ، فَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَمْ يُفَارِقُونَا مِنْ جَوْرٍ، وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَي عَدْلٍ، وَ لَمْ يَلْتَمِسُوا إِلَّا دُنْيَا زَائِلَةً عَنْهُمْ، كَأَنَّ قَدْ فَارَقُوهَا، وَ لَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَ لِلدُّنْيَا أَرَادُوا أَمْ لِلَّهِ عَمِلُوا؟

وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ بَذْلِ الْأَمْوَالِ وَ اصْطِنَاعِ الرِّجَالِ، فَإِنَّا لَا يَسَعُنَا أَنْ نُؤْتِيَ امْرَأً مِنَ الْفَيْ‌ءِ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّهِ، وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ قَوْلُهُ الْحَقُّ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ .

وَ [قَدْ] بَعَثَ [اللَّهُ] مُحَمَّداً صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَحْدَهُ فَكَثَّرَهُ بَعْدَ الْقِلَّةِ، وَ أَعَزَّ فِئَتَهُ بَعْدَ الذِّلَّةِ، وَ إِنْ يُرِدِ اللَّهُ [أَنْ] يُوَلِّيَنَا هَذَا الْأَمْرَ، يُذَلِّلُ لَنَا صَعْبَهُ

و حق فرومایه از صاحب سرمایه می‌ستانی و آن صاحب سرمایه را بر آن فرومایه برتری نمی‌دهی. چون با همه به حق و عدالت رفتار کرده‌ای طایفه‌ای از آنان که با تو بودند، این شیوه برنتافتند و از اینکه پنجه عدالت تو گریبانشان را می‌گرفت غمگین شدند. اما بخشش های معاویه همه به مالداران و اشراف است. پس نفوس مردم به دنیا مشتاق است و در میان مردم دوستداران دنیا اندک نیست. بیشترین مردم حق را ناخوش دارند و باطل در کامشان شیرین آید و دنیا را بر هر چیز برتری دهند. اگر تو نیز دست به بذل مال گشایی، مردم در برابر تو سر فرود آرند و از روی صدق و صفا خیر خواه تو شوند و خالصانه دوستی ورزند. یا امیر المؤمنین خدا به تو خیر دهد و دشمنت را سرنگون کند و جمعشان بپراکند و کیدشان سست و پیوندشان گسسته گرداند که او به آنچه می‌کنند آگاه است.

علی علیه السلام در پاسخ او پس از حمد و ثنای پروردگار فرمود: اما آنچه در سیرت دادگری ما گفتی، خدای تعالی می‌فرماید: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاء فَعَلَیْهَا وَمَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ»⁽²⁾{هر که کار شایسته کند، به سود خود اوست و هر که بدی کند، به زیان خود اوست، و پروردگار تو به بندگان [خود] ستمکار نیست.} و ترس من بیشتر از این است که با این همه باز هم در امر عدالت قصور ورزیده باشم.

اما در اینکه گفتی که جمعی نتوانستند حق را برتابند و از ما جدا شدند، خدا می‌داند که آنان اگر از ما جدا شده‌اند به سبب جور ما نبوده و اگر رفته‌اند، نه برای دست یافتن به عدالت بوده است. بلکه ایشان چیزی جز دنیا نمی‌طلبیدند. چنان می‌نمودند که از دنیا دوری می‌کنند و حال آنکه به مال دنیا دست نیافته بودند. در روز رستاخیز از ایشان خواهند پرسید که آیا قصدشان دنیا بوده یا برای خدا عمل می‌کرده‌اند؟

اما در مورد بذل اموال و دلجویی از مردان به مال، ما نمی‌توانیم به هیچ کس بیش از آنچه حق اوست از بیت المال چیزی دهیم. خدای تعالی فرماید: «کَم مِّن فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ»⁽³⁾{«بسا گروهی اندک که بر گروهی بسیار، به اذن خدا پیروز شدند، و خداوند با شکیبایان است.»}

خدا، محمد صلی الله علیه و آله را مبعوث داشت و او تنها یک تن بود. از آن پس بر شمار یاران او در افزود و یارانش را بعد از ذلت عزت بخشید. اگر خداوند بخواهد که ما این مهمّ بر عهده داشته باشیم ما را بر کارهای سخت چیره گرداند و ناهمواری های راه

وَ يُسَهِّلُ لَنَا حَزْنَهُ وَ أَنَا قَابِلٌ مِنْ رَأْيِكَ مَا كَانَ لِلَّهِ [فِيهِ] رِضًا، وَ أَنْتَ مِنْ أَعَزِّ أَصْحَابِي وَ أَوْثَقِهِمْ فِي نَفْسِي وَ أَنْصَحِهِمْ عِنْدِي.

«974»

⁽¹⁾ كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْأَبْيَاتَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

أَخَذْتُكُمْ دِرْعاً حَصِيناً لِتَدْفَعُوا *** سِهَامَ الْعِدَي عَنِّي فَكُنْتُمْ نِصَالَهَا

فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَحْفَظُوا لِمَوَدَّتِي *** ذِمَاماً فَكُونُوا لَا عَلَيْهَا وَ لَا لَهَا

قِفُوا مَوْقِفَ الْمَعْذُورِ عَنِّي بِجَانِبٍ *** وَ خَلُّوا نِبَالِي لِلْعِدَي وَ نِبَالَهَا

هموار سازد. من از رأی تو آنچه خشنودی خدا را در بر داشته باشد می‌پذیرم. تو یکی از باایمانترین یاران من هستی و اعتماد من بر تو بیش از همه است تو در نزد من نیک خواه‌ترین یاران منی و اندیشه و رأیت از همه به صواب نزدیکتر است.⁽²⁾

روایت 974کنز الکراجکی: روایت شده که این ابیات از امیرالمؤمنین علیه السلام است:

[الباب الثاني و الثلاثون] علّة عدم تغيير أمير المؤمنين عليه السلام بعض البدع في زمانه‌

الأخبار

«975»

⁽¹⁾ ج: عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ يَقُولُ: كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا أُلْبِسْتُمُ الْفِتْنَةَ، يَنْشَأُ فِيهَا الْوَلِيدُ، وَ يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ، وَ تَجْرِي النَّاسُ عَلَيْهَا حَتَّي يَتَّخِذُوهَا سُنَّةً، فَإِذَا غُيِّرَ مِنْهَا شَيْ‌ءٌ قِيلَ: أَتَي النَّاسُ بِمُنْكَرٍ غُيِّرَتِ السُّنَّةُ.

ثُمَّ تَشْتَدُّ الْبَلِيَّةُ، وَ تَنْشَأُ فِيهَا الذُّرِّيَّةُ، وَ تَدُقُّهُمُ الْفِتَنُ كَمَا تَدُقُّ النَّارُ الْحَطَبَ، وَ كَمَا تَدُقُّ الرَّحَي بِثِفَالِهَا. يَتَفَقَّهُ النَّاسُ لِغَيْرِ الدِّينِ، وَ يَتَعَلَّمُونَ لِغَيْرِ الْعَمَلِ، وَ يَطْلُبُونَ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ.

ثُمَّ أَقْبَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ مَعَهُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ خَاصٌّ مِنْ شِيعَتِهِ، فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ،

باب سی و دوم : علت اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام برخی بدعت های روزگار خود را تغییر نداد

روایات

روایت 975

احتجاج: امام صادق علیه السّلام فرمود: امیر المؤمنین علیه السّلام خطبه‌ای بدین شرح ایراد فرمود: از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: شما چگونه خواهید بود وقتی که گرفتار فتنه‌ای شوید که در آن افراد صغیر جوان شوند (کنایه از امتداد آن) و پیران در آن فرسوده گردند، و به نوعی که جمعی آن را سنّت و آیین خویش سازند، و اگر تغییر یابد اعتراض کرده و گویند: مردم کار ناپسندی انجام داده اند و سنّت تغییر داده شد!

سپس گرفتاری شدید گردد، و زن و بچّه به اسیری گرفته شوند و آن فتنه همچون آتشی که هیزم را در بر می گیرد آنان را گرفته و می‌سوزاند، و مانند سنگ زیرین آسیاب تمام درد را می‌چشند، مردم به غیر دین تفقّه کنند و بدون عمل تنها می‌آموزند، و دنیا را با عمل به آخرت طلب می‌کنند. سپس أمیر المؤمنین علیه السّلام در حالی که گروهی از أهل بیت و شیعیان مخصوصش وی را همراهی می‌کردند بر منبر رفته و پس از حمد و ثنای الهی و صلوات بر رسول خدا فرمود:

ثُمَّ قَالَ:

لَقَدْ عَمِلَتِ [عَمِلَ «خ»] الْوُلَاةُ قَبْلِي بِأُمُورٍ عَظِيمَةٍ، خَالَفُوا فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مُتَعَمِّدِينَ لِذَلِكَ، وَ لَوْ حَمَلْتُ النَّاسَ عَلَي تَرْكِهَا وَ حَوَّلْتُهَا إِلَي مَوَاضِعِهَا الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، لَتَفَرَّقَ عَنِّي جُنْدِي! حَتَّي أَبْقَي وَحْدِي إِلَّا قَلِيلًا مِنْ شِيعَتِيَ الَّذِينَ عَرَفُوا فَضْلِي وَ إِمَامَتِي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ.

أَ رَأَيْتُمْ لَوْ أَمَرْتُ بِمَقَامِ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَرَدَدْتُهُ إِلَي الْمَكَانِ الَّذِي وَضَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِيهِ، وَ رَدَدْتُ فَدَكَ إِلَي وَرَثَةِ فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلَامُ، وَ رَدَدْتُ صَاعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ مُدَّهُ إِلَي مَا كَانَ، وَ أَمْضَيْتُ قَطَائِعَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَقْطَعَهَا لِنَاسٍ مُسَمَّيْنَ، وَ رَدَدْتُ دَارَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَي وَرَثَتِهِ وَ هَدَمْتُهَا [وَ أَخْرَجْتُهَا] مِنَ الْمَسْجِدِ، وَ رَدَدْتُ الْخُمُسَ إِلَي أَهْلِهِ، وَ رَدَدْتُ قَضَاءَ كُلِّ مَنْ قَضَي بِجَوْرٍ، وَ سَبْيَ ذَرَارِيِّ بَنِي تَغْلِبَ، وَ رَدَدْتُ مَا قُسِمَ مِنْ أَرْضِ خَيْبَرَ، وَ مَحَوْتُ دِيوَانَ الْعَطَاءِ، وَ أَعْطَيْتُ كَمَا كَانَ يُعْطِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ لَمْ أَجْعَلْهَا دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ!

وَ اللَّهِ لَقَدْ أَمَرْتُ النَّاسَ أَنْ لَا يَجْمَعُوا [لَا يَجْتَمِعُوا «خ»] فِي شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَّا فِي فَرِيضَةٍ، فَنَادَي بَعْضُ أَهْلِ عَسْكَرِي مِمَّنْ يُقَاتِلُ دُونِي، وَ سَيْفُهُ مَعِي أَتَّقِي بِهِ فِي الْإِسْلَامِ وَ أَهْلِهِ ⁽¹⁾: غُيِّرَتْ سُنَّةُ عُمَرَ وَ نُهِيَ أَنْ يُصَلَّي فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فِي جَمَاعَةٍ، حَتَّي خِفْتُ أَنْ يَثُورَ بِي نَاحِيَةُ عَسْكَرِي مَا لَقِيَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ وَ الدُّعَاةِ إِلَي النَّارِ!

وَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، سَهْمُ ذَوِي الْقُرْبَي الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي [فِي حَقِّهِمْ]: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبي

والیان پیش از ما متصدّی کارهایی بزرگ شدند و از روی عمد با رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله مخالفت کردند، و اگر من مردم را از آن منع و امر به ترک آن نمایم، و بخواهم ایشان را به همان جایی که رسول خدا خواسته بود برگردانم، تمام لشکرم از اطراف من پراکنده شوند، تا جایی که فقط من و معدودی از شیعیانم باقی بمانیم، همان ها که به فضل و امامت من از کتاب خدا و سنّت پیامبر معرفت یافته‌اند .

فکر می‌کنید اگر من شما را امر کنم که مقام إبراهیم را به همان جا که رسول خدا گذارده بود برگردانید، و فدک را به ورثه فاطمه برگردانید، و صاع و مدّ رسول خدا را به همان میزان سابق بازگردانید، و امر کنم که زمین هایی که خود پیامبر برای افراد مشخّصی قرار داده بود به ایشان پس دهید، و خانه جعفر بن ابی طالب را به ورثه‌اش باز پس داده و آن را خراب نموده و از مسجد خارج کنم، و خمس را به أهل آن بدهم، و هر حکم و قضایی که با ستم انجام شده، برگردانم، و زن و بچّه بنی تغلب را اسیر کنم، و آنچه از زمین خیبر تقسیم شده همه را برگردانم، و دیوان عطا را تعطیل کرده، و همانند رسول خدا آن را عطا کنم، و آن را دست به دست توانگران قرار ندهم چه خواهد شد؟!.

به خدا سوگند، به مردم فرمان دادم که در ماه رمضان جز نمازهای واجب را به جماعت نخوانند؛ که یکی از افراد جنگجوی لشکرم که شمشیرش با ما بود با صدای بلند فریاد وا اسلاما سر داد و گفت: سنّت عمر دستخوش تغییر شد! او از اقامه نماز به جماعت در ماه رمضان نهی کرد! تا آنجا که ترسیدم که در ناحیه‌ای از لشکرم بر من شورش شود، و این بنا بر آن گرفتاری است که از جانب سران گمراهی و داعیان به آتش به من و این امّت رسیده است.

و بالاتر از همه سهم ذوی القربی یا همان خویشاوندانی است که خداوند درباره‌شان فرموده: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی

وَ الْيَتامي وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلي عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ نَحْنُ وَ اللَّهِ عَنَي بِذَوِي الْقُرْبَي الَّذِينَ قَرَنَهُمُ اللَّهُ بِنَفْسِهِ وَ نَبِيِّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ لَمْ يَجْعَلْ لَنَا فِي الصَّدَقَةِ نَصِيباً، أَكْرَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَي نَبِيَّهُ، وَ أَكْرَمَنَا أَنْ يُطْعِمَنَا أَوْسَاخَ أَيْدِي النَّاسِ.

فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: إِنِّي سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ وَ الْمِقْدَادِ، أَشْيَاءَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ وَ الرِّوَايَةِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ سَمِعْتُ مِنْكَ تَصْدِيقَ مَا سَمِعْتُ مِنْهُمْ، وَ رَأَيْتُ فِي أَيْدِي النَّاسِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ وَ الْأَحَادِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، [وَ] أَنْتُمْ تُخَالِفُونَهُمْ وَ تَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، أَ فَتَرَي النَّاسَ يَكْذِبُونَ مُتَعَمِّدِينَ عَلَي نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ يُفَسِّرُونَ الْقُرْآنَ بِآرَائِهِمْ؟

قَالَ: فَأَقْبَلَ [إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ] عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ لَهُ: قَدْ سَأَلْتَ فَافْهَمِ الْجَوَابَ:

إِنَّ فِي أَيْدِي النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلًا، وَ صِدْقاً وَ كَذِباً، وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً، وَ عَامّاً وَ خَاصّاً، وَ مُحْكَماً وَ مُتَشَابِهاً، وَ حِفْظاً وَ وَهَماً، وَ قَدْ كُذِبَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ هُوَ حَيٌّ، حَتَّي قَامَ خَطِيباً فَقَالَ: «أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ كَثُرَتْ عَلَيَّ الْكَذَّابَةُ، فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ». وَ إِنَّمَا أَتَاكَ بِالْحَدِيثِ أَرْبَعَةُ رِجَالٍ لَيْسَ لَهُمْ خَامِسٌ:

رَجُلٌ مُنَافِقٌ مُظْهِرٌ لِلْإِيمَانِ مُتَصَنِّعٌ بِالْإِسْلَامِ، لَا يَتَأَثَّمُ وَ لَا يَتَحَرَّجُ فِي أَنْ يَكْذِبَ عَلَي اللَّهِ وَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مُتَعَمِّداً، فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ كَاذِبٌ لَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُ وَ لَمْ يُصَدِّقُوا قَوْلَهُ، وَ لَكِنَّهُمْ قَالُوا: «صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ رَآهُ وَ سَمِعَ مِنْهُ وَ لَقِفَ عَنْهُ» وَ يَأْخُذُونَ [فَيَأْخُذُونَ «خ»] بِقَوْلِهِ وَ قَدْ أَخْبَرَكَ اللَّهُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ بِمَا أَخْبَرَكَ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ بِهِ لَكَ.

ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَتَقَرَّبُوا إِلَي أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ، وَ الدُّعَاةِ إِلَي النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ، فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمَالَ وَ جَعَلُوهُمْ حُكَّاماً عَلَي رِقَابِ النَّاسِ، وَ أَكَلُوا

وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ»⁽¹⁾{و بدانید که هر چیزی را به غنیمت گرفتید، یک پنجم آن برای خدا و پیامبر و برای خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و در راه‌ماندگان است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی [حقّ از باطل] نازل کردیم، ایمان آورده‌اید.} به خدا که منظور از ذوی القربی ماییم، کسانی که خداوند ایشان را مقرون به خود و پیامبرش فرموده و برای ما در صدقه هیچ نصیبی قرار نداده است، خداوند سبحان پیامبر خود و ما را اکرام داشت از اینکه به ما چرک های اموال مردم را بخوراند .

پس مردی پرسید: من چیزهای بسیاری از قرآن و روایات نبویّ از سلمان و أبو ذرّ و مقداد شنیده‌ام و از شما چیزی در تصدیق آنچه شنیده‌ام می‌شنوم، و در دست مردم مطالب بسیاری از تفسیر قرآن و احادیث نبویّ می‌بینم که شما با آن ها مخالف هستید و همه را باطل می‌دانید، آیا معتقدید که مردم عمدا به رسول خدا دروغ می‌بندند و قرآن را به آراء خود تفسیر می‌کنند؟

گفت: آن حضرت متوجّه من شده و فرمود: پرسشی کردی، اکنون پاسخش را بفهم؛ همانا نزد مردم حقّ و باطل و راست و دروغ و ناسخ و منسوخ و عام و خاصّ و محکم و متشابه و خاطره درست و نادرست همه هست، و در زمان آن حضرت مردم بر او دروغ بستند تا آنکه میانشان برخاسته و فرمود: «ای مردم همانا دروغ‌بندان بر من زیاد شده‌اند هر که عمدا به من دروغ بندد باید جای نشستن خود را در دوزخ بیابد». همانا حدیث از چهار طریقی که پنجمی ندارد به تو می‌رسد:

أوّل: فرد منافقی که تظاهر به ایمان می‌کند و اسلام ساختگی دارد و از روی عمد دروغ بستن به پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله پروا ندارد و آن را گناه نمی‌شمارد، اگر مردم بدانند که او منافق و دروغگو است از او نپذیرفته و تصدیقش نمی‌کنند لیکن مردم می‌گویند این شخص همدم پیغمبر بوده و او را دیده و از او شنیده و از او گرفته، پس مردم از او حدیث می گیرند و از حالش آگهی ندارند، در صورتی که خداوند پیامبرش را از حال منافقین خبر داده و ایشان را وصف نموده است.

پس أهل نفاق پس از وفات پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله زنده مانده و به رهبران گمراهی و جماعتی که مردم را با باطل و تهمت به دوزخ خواندند پیوستند، و آنان پست های حسّاسشان دادند و برگردن مردم سوارشان کردند و

بِهِمُ الدُّنْيَا وَ إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوكِ وَ الدُّنْيَا إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ.

فَهَذَا أَحَدُ الْأَرْبَعَةِ.

وَ [ثَانِي الْأَرْبَعَةِ] رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ شَيْئاً لَمْ يَحْفَظْهُ عَلَي وَجْهِهِ، فَوَهِمَ فِيهِ وَ لَمْ يَتَعَمَّدْ كَذِباً، وَ هُوَ فِي يَدَيْهِ يَرْوِيهِ وَ يَعْمَلُ بِهِ وَ يَقُولُ: «أَنَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ». فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ فِيهِ لَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُ، وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ كَذَلِكَ لَرَفَضَهُ.

وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ شَيْئاً يَأْمُرُ بِهِ ثُمَّ نَهَي [رَسُولُ اللَّهِ] عَنْهُ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ، أَوْ سَمِعَهُ نَهَي عَنْ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ، فَحَفِظَ الْمَنْسُوخَ وَ لَمْ يَحْفَظِ النَّاسِخَ. فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ، وَ لَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ إِذْ سَمِعُوهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ.

وَ آخَرُ رَابِعٌ لَمْ يَكْذِبْ عَلَي اللَّهِ وَ لَا عَلَي رَسُولِهِ، مُبْغِضٌ لِلْكَذِبِ خَوْفاً لِلَّهِ وَ تَعْظِيماً لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ لَمْ يَهُمَّ بِهِ، بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَي وَجْهِهِ، فَجَاءَ بِهِ عَلَي مَا سَمِعَهُ، وَ لَمْ يَزِدْ فِيهِ وَ لَمْ يَنْقُصْ مِنْهُ، وَ حَفِظَ النَّاسِخَ فَعَمِلَ بِهِ وَ حَفِظَ الْمَنْسُوخَ فَجَنَبَ عَنْهُ، وَ عَرَفَ الْخَاصَّ وَ الْعَامَّ فَوَضَعَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ مَوْضِعَهُ، وَ عَرَفَ الْمُتَشَابِهَ وَ الْمُحْكَمَ.

وَ قَدْ يَكُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ الْكَلَامُ لَهُ وَجْهَانِ، فَكَلَامٌ خَاصٌّ وَ كَلَامٌ عَامٌّ، فَيَسْمَعُهُ مَنْ لَا يَعْرِفُ مَا عَنَي اللَّهُ بِهِ، وَ لَا مَا عَنَي بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، فَيَحْمِلُهُ السَّامِعُ وَ يُوَجِّهُهُ عَلَي غَيْرِ مَعْرِفَةٍ بِمَعْنَاهُ وَ لَا مَا قُصِدَ بِهِ وَ مَا خَرَجَ مِنْ أَجْلِهِ.

وَ لَيْسَ كُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ يَسْأَلُهُ وَ يَسْتَفْهِمُهُ، حَتَّي إِنْ كَانُوا لَيُحِبُّونَ أَنْ يَجِي‌ءَ الْأَعْرَابِيُّ أَوِ الطَّارِي فَيَسْأَلَهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ حَتَّي يَسْمَعُوا كَلَامَهُ وَ كَانَ لَا يَمُرُّ بِي مِنْ ذَلِكَ شَيْ‌ءٌ إِلَّا سَأَلْتُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ.

فَهَذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَيْهِ النَّاسُ فِي اخْتِلَافِهِمْ وَ عِلَلِهِمْ فِي رِوَايَاتِهِمْ.

به وسیله آنان دنیا را به دست آوردند زیرا مردم همراه زمامداران و دنبال دنیا می روند مگر آن را که خدا نگهدارد. این بود یکی از چهار نفر.

شخص دوم از این چهار گروه: کسی است که چیزی از آن حضرت شنیده و آن را درست نفهمیده و به غلط رفته ولی قصد دروغ نداشته آن حدیث در دست او است، به آن معتقد است و عمل می‌کند و به دیگران می‌رساند و می‌گوید من این را از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله شنیدم، اگر مسلمین بدانند که او غلط رفته از او نخواهند پذیرفت و اگر هم خودش بداند اشتباه کرده، آن را رها کند.

سوم: شخصی است که چیزی از آن حضرت شنیده که به آن امر می‌فرمود سپس پیامبر از آن نهی کرده و او آگاه نگشته یا نهی چیزی را از پیامبر شنیده سپس آن حضرت به آن امر فرموده و او اطّلاع نیافته، پس او منسوخ را حفظ کرده و ناسخ را حفظ نکرده اگر او بداند منسوخ است آن ترک می کند و اگر مسلمین هنگام شنیدن بدانند منسوخ است آن را ترک می کنند.

چهارم: شخصی که بر خدا و بر پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله دروغ نبسته و از ترس خدا و احترام پیامبر از دروغ بیزار است، و هیچ قصدی هم به آن ندارد. (آن را فراموش نکرده) بلکه آنچه شنیده چنان که بوده حفظ کرده و همچنان که شنیده نقل کرده، به آن نیفزوده و از آن کم نکرده، ناسخ را حفظ کرده و بدان عمل کرده و منسوخ را شناخته و از آن دوری کرده، و عام و خاصّ را دریافته و هر کدام را در موضع خود قرار داده و به متشابه و محکم واقف است.

و گاهی رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله به دو طریق سخن می فرمود: سخنی عام و سخنی خاصّ، گاهی فردی آن را می‌شنید که هیچ شناختی از آنچه منظور خدا و پیامبر بود نداشت، و شنونده خود را بدون معرفت به معنای حدیث حمل بر معنایی نموده که مقصود آن حدیث نبوده است.

و تمام اصحاب رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله از آن حضرت نمی‌پرسیدند و فهم‌جویی نمی‌کردند، و دوست داشتند که فردی بیابانی و رهگذر بیاید و از پیامبر بپرسد تا آنان بشنوند، و تنها من بودم که تمام مطالب را پرسیده و حفظ می‌داشتم، و این وجوه اختلاف مردمان و علّت خلاف در روایات و تفسیر ایشان است.⁽¹⁾

بيان

قد مرّ شرح آخر الخبر و سيأتي شرح أوّله.

قوله عليه السلام: «أتقي به الإسلام» في بعض النسخ: «ينعي الإسلام» [و] النعي: خبر الموت: أي كان ينادي مظهرا أنّه مات الإسلام و أهله بتغيير سنّة عمر.

«976»

⁽¹⁾

شي: عَنْ حَرِيزٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: لَمَّا كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] فِي الْكُوفَةِ أَتَاهُ النَّاسُ فَقَالُوا: اجْعَلْ لَنَا إِمَاماً يَؤُمُّنَا فِي [شَهْرِ] رَمَضَانَ. فَقَالَ: لَا. وَ نَهَاهُمْ أَنْ يَجْتَمِعُوا فِيهِ، فَلَمَّا أَمْسَوْا جَعَلُوا يَقُولُونَ: ابْكُوا فِي رَمَضَانَ وَا رَمَضَانَاهْ.

فَأَتَاهُ الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ فِي أُنَاسٍ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ضَجَّ النَّاسُ وَ كَرِهُوا قَوْلَكَ. فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: دَعُوهُمْ وَ مَا يُرِيدُونَ لِيُصَلِّيَ بِهِمْ مَنْ شَاءُوا. ثُمَّ قَالَ: «فَمَنْ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّي وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً».

«977»

⁽²⁾

جا: الْكَاتِبُ عَنِ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ كُلَيْبٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ هِشَامٍ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ يَحْيَي الْمُزَنِيِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِيرَةَ قَالَ: حَدَّثَنِي جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ يَوْماً: ادْعُوا [لِي]

توضیح

شرح و توضیح پایان روایت پیش تر بیان شد و شرح قسمت اول روایت نیز بیان خواهد شد. فرموده امام علیه السلام «أتقی به الاسلام» در برخی نسخه ها «ینعی الاسلام» ذکر شده و «النعی» دادن خبر مرگ است، یعنی: آن شخص به صورت آشکار ندا سر داد که اسلام و اهل آن به خاطر تغییر سنّت عمر، مُرد و هلاک شد.

روایت 976

تفسیر عیاشی: از یکی از دو امام باقر یا صادق علیهما السلام روایت شده که: وقتی امیر المؤمنین علیه السلام در کوفه بود، مردمان نزد وی آمدند و گفتند: برای ما امامی قرار ده که در ماه رمضان برایمان نماز بخواند[منظورشان نماز تراویح بود که عمر بدعت گذاشته بود]. فرمود: نه و ایشان را از اجتماع برای آن نماز، نهی نمود. چون شب فرا رسید، این گونه سخن پراکندند که: به حال رمضان بگریید، وای بر رمضان!

آن گاه حارث اعور به همراه عده‌ای نزد امام آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین! مردم لابه سر گرفته‌اند و از سخن شما ناخرسندند. این جا بود که امام فرمود: بگذارید هر چه خواهند کنند؛ هر که را خواهند، امام ایشان گردد و آن گاه گفت: «وَیَتَّبِع غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّی وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءتْ مَصِیرًا »{ و هر کس، پس از آنکه راه هدایت برای او آشکار شد با پیامبر به مخالفت برخیزد، و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم و به دوزخش کشانیم، و چه بازگشتگاه بدی است.}.⁽³⁾

روایت 977

مجالس مفید: حارث بن حصیره گوید: گروهی از یاران امیر المؤمنین علیه السلام برایم گفتند که روزی آن حضرت فرمود: قبیله

غَنِيّاً وَ بَاهِلَةَ وَ حَيّاً آخَرَ قَدْ سَمَّاهُمْ فَلْيَأْخُذُوا عَطَايَاهُمْ، فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا لَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ نَصِيبٌ، وَ إِنِّي شَاهِدٌ وَ مَنْزِلِي ⁽¹⁾عِنْدَ الْحَوْضِ وَ عِنْدَ الْمَقَامِ الْمَحْمُودِ، أَنَّهُمْ أَعْدَاءٌ لِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ [وَ] لَآخُذَنَّ غَنِيّاً أَخْذَةً يَضْرِطُ بَاهِلَةُ.

وَ لَئِنْ ثَبَتَتْ قَدَمَايَ لَأَرُدَّنَّ قَبَائِلَ إِلَي قَبَائِلَ، وَ قَبَائِلَ إِلَي قَبَائِلَ، وَ لَأُبَهْرِجَنَّ سِتِّينَ قَبِيلَةً مَا لَهَا فِي الْإِسْلَامِ نَصِيبٌ.

بيان

البهرج: الباطل. و بهرجه: أي جعل دمه هدرا.

«978»

⁽²⁾ كا: [ثِقَةُ الْإِسْلَامِ الْكُلَيْنِيُ] فِي [كِتَابِ] الرَّوْضَةِ [عَنْ] عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ صَلَّي عَلَي النَّبِيِّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ قَالَ:

أَلَا إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ خَلَّتَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَي، وَ طُولُ الْأَمَلِ. أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَي فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ.

وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ.

أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَرَحَّلَتْ مُدْبِرَةً، وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ تَرَحَّلَتْ مُقْبِلَةً، وَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ [مِنْهُمَا] بَنُونَ، فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ، وَ لَا تَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا، فَإِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ، وَ إِنَّ غَداً حِسَابٌ وَ لَا عَمَلَ.

وَ إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ مِنْ أَهْوَاءٍ تُتَّبَعُ، وَ أَحْكَامٍ تُبْتَدَعُ، يُخَالَفُ فِيهَا حُكْمُ

غنی و باهله - و چند قبیله دیگری را که نامشان برد - نزد من فراخوانید تا سهمیّه خود را بگیرند، سوگند به آن کسی که دانه را شکافت و جانداران را آفرید آنان هیچ بهره‌ای از اسلام ندارند، و من در جایگاه خودم سر حوض کوثر و مقام محمود (مقام شفاعت) گواهی می‌دهم که اینان دشمنان من بودند در دنیا و آخرت، و چنان قبیله غنی را کیفر دهم که قبیله باهله (از ترس) خود را خراب کند. و اگر حکومتم پا بگیرد همانا قبائلی را به قبائل دیگر، و قبائل دیگری را به قبائل دیگری بر هم زنم، و خون شصت قبیله را هدر دهم که هیچ بهره‌ای از اسلام ندارند.⁽³⁾

توضیح

«البهرج» به معنای باطل است. و «بهرجه» یعنی: خون او را ریخت.

روایت 978

کافی: سلیم بن قیس هلالی می‌گوید: امیر المؤمنین علیه السّلام خطبه خواند و خدا را سپاس و ستایش نمود، و سپس بر پیامبر درود فرستاد و فرمود: همانا از دو خصلت بر شما هراسانم؛ پیروی از هوای نفس و آرزوی طولانی. اما پیروی از هوای نفس از حق باز می‌دارد، و اما آرزوی دراز آخرت را به فراموشی می دهد. همانا دنیا، پشت کنان، کوچ کرده و می‌رود و آخرت، کوچ کرده و به سوی ما می‌آید، و هر کدام را فرزندانی است، پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید، چه، امروز کار هست و محاسبه نیست و فردا محاسبه هست و کار نیست، و همانا فتنه‌ها و آشوب‌ها از هواپرستی آغاز می‌شود و از احکام بدعت و خود پرداخته، شروع می‌گردد. در این احکام خود پرداخته با

اللَّهِ، يَتَوَلَّي فِيهَا رِجَالٌ رِجَالًا.

أَلَا إِنَّ الْحَقَّ لَوْ خَلَصَ لَمْ يَكُنِ اخْتِلَافٌ، وَ لَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ لَمْ يَخْفَ عَلَي ذِي حِجًي، لَكِنَّهُ يُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ، فَيُمْزَجَانِ فَيَجْتَمِعَانِ فَيُجَلَّيَانِ ⁽¹⁾

وقد روينا نقلا عن باب البدع والرأي ... من كتاب فضل العلم من أصول الكافي ج ١، ص ٥٤ في المختار: (٢٣٩) من نهج السعادة ج ٢ ص ٣٠١ ط ١.

ثُمَّ تَشْتَدُّ الْبَلِيَّةُ وَ تُسْبَي الذُّرِّيَّةُ وَ تَدُقُّهُمُ الْفِتْنَةُ كَمَا تَدُقُّ النَّارُ الْحَطَبَ، وَ كَمَا تَدُقُّ الرَّحَي بِثِفَالِهَا، وَ يَتَفَقَّهُونَ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَ يَتَعَلَّمُونَ لِغَيْرِ الْعَمَلِ، وَ يَطْلُبُونَ الدُّنْيَا بِأَعْمَالِ الْآخِرَةِ.

ثُمَّ أَقْبَلَ [عَلَيْهِ السَّلَامُ] بِوَجْهِهِ وَ حَوْلَهُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ خَاصَّتِهِ وَ شِيعَتِهِ، فَقَالَ:

قَدْ عَمِلَتِ ⁽²⁾الْوُلَاةُ قَبْلِي أَعْمَالًا خَالَفُوا فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، مُتَعَمِّدِينَ لِخِلَافِهِ، نَاقِضِينَ لِعَهْدِهِ، مُغَيِّرِينَ لِسُنَّتِهِ، وَ لَوْ حَمَلْتُ النَّاسَ عَلَي تَرْكِهَا وَ حَوَّلْتُهَا إِلَي مَوَاضِعِهَا وَ إِلَي مَا كَانَتْ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لَتَفَرَّقَ عَنِّي جُنْدِي، حَتَّي أَبْقَي وَحْدِي أَوْ [مَعَ] قَلِيلٍ مِنْ شِيعَتِيَ الَّذِينَ عَرَفُوا فَضْلِي وَ فَرْضَ إِمَامَتِي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ ذِكْرُهُ وَ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ.

خدا مخالفت می‌شود و مردانی در عهده دار شدن آنها، به جای مردانی دیگر می‌نشینند.