بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 70

1) 1. البقرة: 86.

2) 2. البقرة: 212.

3) 3. آل عمران: 14- 15.

4) 4. آل عمران: 152.

5) 5. آل عمران: 185.

1) 1. الأنعام: 32.

2) 2. الأنعام: 70.

3) 3. الأعراف: 169.

4) 4. براءة: 38.

5) 5. براءة: 55.

6) 6. براءة: 69- 70.

7) 7. یونس: 7- 8.

1) 1. یونس: 24.

2) 2. یونس: 58.

3) 3. یونس: 70.

4) 4. یونس: 88.

5) 5. هود: 15- 16.

6) 6. الرعد: 26.

7) 7. إبراهیم: 3.

8) 8. الحجر: 88.

9) 9. النحل: 96.

10) 10. النحل: 107.

11) 11. أسری: 6.

1) 1. أسری: 18- 21.

2) 2. الکهف: 28.

3) 3. الکهف: 45- 46.

4) 4. طه: 131.

5) 5. القصص: 60- 61.

6) 6. القصص: 79- 80.

7) 7. العنکبوت: 64.

1) 1. الروم: 7.

2) 2. لقمان: 33.

3) 3. فاطر: 5.

4) 4. ص: 32.

5) 5. الزمر: 49- 52.

6) 6. المؤمن: 38- 39.

7) 7. الشوری: 20.

8) 8. الشوری: 36.

1) 1. الزخرف: 31- 35.

2) 2. الجاثیة: 35.

3) 3. القتال: 36.

4) 4. النجم: 29- 30.

5) 5. الحدید: 20.

6) 6. المجادلة: 17.

7) 7. المنافقون: 9.

التغابن: إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ‌⁽¹⁾

القیامة: کَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ⁽²⁾

الدهر: إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلًا⁽³⁾

النازعات: فَأَمَّا مَنْ طَغی وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوی وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی‌⁽⁴⁾

الأعلی: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی‌⁽⁵⁾

الضحی: وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی‌⁽⁶⁾

{همین کسانند که زندگی دنیا را به [بهای] جهان دیگر خریدند. پس نه عذاب آنان سبک گردد، و نه ایشان یاری شوند.}

• زُیِّنَ لِلَّذینَ کَفَرُوا الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ اللَّهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ. - . بقره / 212 -

{زندگی دنیا در چشم کافران آراسته شده است، و مؤمنان را ریشخند می‌کنند و [حال آنکه] کسانی که تقواپیشه بوده‌اند، در روز رستاخیز، از آنان برترند و خدا به هر که بخواهد، بی‌شمار روزی می‌دهد.}

• زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ. - . آل عمران / 14 -

{دوستیِ خواستنی‌ها[ی گوناگون] از: زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم و اسب‌های نشاندار و دام‌ها و کشتزار[ها] برای مردم آراسته شده، [لیکن] این جمله، مایه تمتّع زندگی دنیاست، و [حال آنکه] فرجام نیکو نزد خداست.} - قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ. - . آل عمران / 15 -

{بگو: «آیا شما را به بهتر از اینها خبر دهم؟ برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، نزد پروردگارشان باغ‌هایی است که از زیر [درختانِ] آن‌ها نهرها روان است؛ در آن جاودانه بمانند، و همسرانی پاکیزه و [نیز] خشنودی خدا [را دارند]، و خداوند به [امور] بندگان [خود] بیناست.»}

• مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الْآخِرَةَ. - . آل عمران / 152 -

{برخی از شما دنیا را و برخی از شما آخرت را می‌خواهد.}

• وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ. - . آل عمران / 185 -

{و زندگی دنیا جز مایه فریب نیست.}

• وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُون.َ - . انعام / 32 -

{و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست، و قطعاً سرای بازپسین برای کسانی که پرهیزگاری می‌کنند بهتر است. آیا نمی‌اندیشید؟}

• وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا. - . انعام / 70 -

{و زندگی دنیا آنان را فریفته است.}

• فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ میثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا ما فیهِ وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. - . اعراف / 169 -

{آنگاه بعد از آنان، جانشینانی وارث کتاب [آسمانی] شدند که متاع این دنیای پست را می‌گیرند و می‌گویند: «بخشیده خواهیم شد.» و اگر متاعی مانند آن به ایشان برسد [باز] آن را می‌ستانند. آیا از آنان پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگویند، با اینکه آنچه را که در آن [کتاب] است آموخته‌اند؟ و سرای آخرت برای کسانی که پروا پیشه می‌کنند بهتر است. آیا باز تعقّل نمی‌کنید؟}

• أَرَضیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلیلٌ. - . توبه / 38 -

{آیا به جای آخرت به زندگی دنیا دل خوش کرده‌اید؟ متاع زندگی دنیا در برابر آخرت، جز اندکی نیست.}

• فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ. - . توبه / 55 -

{اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نیاوَرَد. جز این نیست که خدا می‌خواهد در زندگی دنیا به وسیله این‌ها عذابشان کند و جانشان در حال کفر بیرون رود.}

• کَالَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذی خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون *أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْراهیمَ وَ أَصْحابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. - . توبه / 69 - 70 -

{[حال شما منافقان] چون کسانی است که پیش از شما بودند: آنان از شما نیرومندتر و دارای اموال و فرزندان بیشتر بودند، پس، از نصیب خویش [در دنیا] برخوردار شدند، و شما [هم] از نصیب خود برخوردار شدید؛ همان گونه که آنان که پیش از شما بودند از نصیب خویش برخوردار شدند، و شما [در باطل] فرو رفتید؛ همان گونه که آنان فرو رفتند. آنان اعمالشان در دنیا و آخرت به هَدَر رفت و آنان همان زیانکارانند. آیا گزارش [حال] کسانی که پیش از آنان بودند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و اصحاب مَدْیَن و شهرهای زیر و رو شده، به ایشان نرسیده است؟ پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند، خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند ولی آنان بر خود ستم روا می‌داشتند.}

• إِنَّ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ * أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ. - . یونس / 7 - 8 -

{آنان به [کیفر] آنچه به دست می‌آوردند، جایگاهشان آتش است. کسانی که امید به دیدار ما ندارند، و به زندگی دنیا دل خوش کرده و بدان اطمینان یافته‌اند، و کسانی که از آیات ما غافلند.}

• إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ. - . یونس / 24 -

{در حقیقت، مَثَلِ زندگی دنیا بسان آبی است که آن را از آسمان فرو ریختیم، پس گیاه زمین -از آنچه مردم و دام‌ها می‌خورند - با آن درآمیخت، تا آنگاه که زمین پیرایه خود را برگرفت و آراسته گردید و اهل آن پنداشتند که آنان بر آن قدرت دارند، شبی یا روزی فرمان [ویرانی] ما آمد و آن را چنان درویده کردیم که گویی دیروز وجود نداشته است. این گونه نشانه‌ها[ی خود] را برای مردمی که اندیشه می‌کنند به روشنی بیان می‌کنیم.}

• قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ. - . یونس / 58 -

{بگو: «به فضل و رحمت خداست که [مؤمنان] باید شاد شوند.» و این از هر چه گرد می‌آورند بهتر است.} - مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُون. - . یونس / 70 -

{بهره‌ای [اندک] در دنیا [دارند]. سپس بازگشتشان به سوی ماست. آنگاه به [سزای] آنکه کفر می‌ورزیدند، عذاب سخت به آنان می‌چشانیم.}

• وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زینَةً وَ أَمْوالاً فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبیلِک. - . یونس / 88 -

{و موسی گفت: «پروردگارا، تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده‌ای، پروردگارا، تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند.}

• مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفِ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لا یُبْخَسُونَ * أُولئِکَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُون. - . هود / 15 - 16 -

{کسانی که زندگی دنیا و زیور آن را بخواهند [جزای] کارهایشان را در آنجا به طور کامل به آنان می‌دهیم، و به آنان در آنجا کم داده نخواهد شد. اینان کسانی هستند که در آخرت جز آتش برایشان نخواهد بود، و آنچه در آنجا کرده‌اند به هدر رفته، و آنچه انجام می‌داده‌اند باطل گردیده است.}

• وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاع. - . رعد / 26 -

{و[لی آنان] به زندگی دنیا شاد شده‌اند، و زندگی دنیا در [برابر] آخرت جز بهره‌ای [ناچیز] نیست.}

• الَّذینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فی ضَلالٍ بَعیدٍ. - . ابراهیم / 3 -

{همانان که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند و مانع راه خدا می‌شوند و آن را کج می‌شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.} - لا تَمُدَّنَ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ. - . حجر / 88 -

{و به آنچه ما دسته‌هایی از آنان [- کافران] را بدان برخوردار ساخته‌ایم چشم مدوز، و بر ایشان اندوه مخور.}

• ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ. - . نحل / 96 -

{آنچه پیش شماست تمام می‌شود و آنچه پیش خداست پایدار است، و قطعاً کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل می‌کردند، پاداش خواهیم داد.}

• ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرین. - . نحل / 107 -

{زیرا آنان زندگی دنیا را بر آخرت برتری دادند و [هم] اینکه خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند.}

• وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنین. - . اسراء / 6 -

{و شما را با اموال و پسران یاری می‌دهیم.}

• مَنْ کانَ یُریدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُریدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً * وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً * کُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً * انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضیلاً. - . اسراء / 18 - 21 -

{هر کس خواهان [دنیای] زودگذر است، به زودی هر که را خواهیم [نصیبی] از آن می‌دهیم، آنگاه جهنم را که در آن خوار و رانده داخل خواهد شد، برای او مقرر می‌داریم. و هر کس خواهان آخرت است و نهایت کوشش را برای آن بکند و مؤمن باشد، آنانند که تلاش آن‌ها مورد حق‌شناسی واقع خواهد شد. هر دو [دسته:] اینان و آنان را از عطای پروردگارت مدد می‌بخشیم، و عطای پروردگارت [از کسی] منع نشده است. ببین چگونه بعضی از آنان را بر بعضی دیگر برتری داده‌ایم، و قطعاً درجات آخرت و برتری آن بزرگتر و بیشتر است.}

• تُریدُ زینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا. - . کهف / 28 -

{که زیور زندگی دنیا را بخواهی.}

• وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً * الْمالُ وَ الْبَنُونَ زینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً. - . کهف / 45 - 46 -

{و برای آنان زندگی دنیا را مَثَل بزن که مانند آبی است که آن را از آسمان فرو فرستادیم؛ سپس گیاه زمین با آن درآمیخت و [چنان] خشک گردید که بادها پراکنده‌اش کردند، و خداست که همواره بر هر چیزی تواناست. مال و پسران زیور زندگی دنیایند، و نیکی‌های ماندگار از نظر پاداش نزد پروردگارت بهتر و از نظر امید [نیز] بهتر است.}

• وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی. - . طه / 131 -

{و زنهار به سوی آنچه اصنافی از ایشان را از آن برخوردار کردیم [و فقط] زیور زندگی دنیاست تا ایشان را در آن بیازماییم، دیدگان خود مدوز، و [بدان که] روزیِ پروردگار تو بهتر و پایدارتر است.}

• وَ ما أُوتیتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ زینَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی أَ فَلا تَعْقِلُون * أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقیهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیامَةِ مِنَ الْمُحْضَرینَ. - . قصص / 60 - 61 -

{و هر آنچه به شما داده شده است، کالای زندگی دنیا و زیور آن است، و[لی] آنچه پیش خداست بهتر و پایدارتر است؛ مگر نمی‌اندیشید؟ آیا کسی که وعده نیکو به او داده‌ایم و او به آن خواهد رسید، مانند کسی است که از کالای زندگی دنیا بهره‌مندش گردانیده‌ایم [ولی] او روز قیامت از [جمله] احضارشدگان [در آتش] است؟}

• فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیم * وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُون. - . قصص / 79 - 80 -

{پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد؛ کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: «ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می‌شد؛ واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد.» و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: «وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.»}

• وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُون. - . عنکبوت / 64 -

{این زندگی دنیا جز سرگرمی و بازیچه نیست، و زندگی حقیقی همانا [در] سرای آخرت است؛ ای کاش می‌دانستند.}

• یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ. - . روم / 7 -

{از زندگی دنیا، ظاهری را می‌شناسند، و حال آنکه از آخرت غافلند.}

• یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. - . لقمان / 33 -

{ای مردم، از پروردگارتان پروا بدارید، و بترسید از روزی که هیچ پدری به کار فرزندش نمی‌آید، و هیچ فرزندی [نیز] به کار پدرش نخواهد آمد. آری، وعده خدا حقّ است. زنهار تا این زندگی دنیا شما را نفریبد، و زنهار تا شیطان شما را مغرور نسازد.}

• یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. - . فاطر / 5 -

{ای مردم، همانا وعده خدا حقّ است. زنهار تا این زندگی دنیا شما را فریب ندهد، و زنهار تا [شیطانِ] فریبنده شما را در باره خدا نفریبد.}

• فَقالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجاب. - . ص / 32 -

{[سلیمان] گفت: «واقعاً من دوستیِ اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا [هنگام نماز گذشت و خورشید] در پس حجابِ ظلمت شد.»}

• فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ * قَدْ قالَهَا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُون * فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَیُصیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزینَ * أَوَلَمْ یَعْلَمُوا أَنَ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُون. - . زمر / 49 - 52 -

{و چون انسان را آسیبی رسد، ما را فرامی‌خواند؛ سپس چون نعمتی از جانب خود به او عطا کنیم می‌گوید: «تنها آن را به دانش خود یافته‌ام». نه چنان است، بلکه آن آزمایشی است، ولی بیشترشان نمی‌دانند. قطعاً کسانی که پیش از آنان بودند [نیز] این [سخن] را گفتند و آنچه به دست آورده بودند، کاری برایشان نکرد. تا [آنکه] کیفر آنچه مرتکب شده بودند، بدیشان رسید و کسانی از این [گروه] که ستم کرده‌اند، به زودی نتایج سوء آنچه مرتکب شده‌اند، بدیشان خواهد رسید و آنان درمانده‌کننده [ما] نیستند. آیا ندانسته‌اند که خداست که روزی را برای هر کس که بخواهد، گشاده یا تنگ می‌گرداند؟ قطعاً در این [اندازه‌گیری] برای مردمی که ایمان دارند نشانه‌هایی [از حکمت] است.}

• وَ قالَ الَّذی آمَنَ یا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبیلَ الرَّشادِ * یا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ. - . غافر / 38 - 39 -

{و آن کس که ایمان آورده بود گفت: «ای قوم من، مرا پیروی کنید تا شما را به راه درست هدایت کنم. ای قوم من، این زندگی دنیا تنها کالایی [ناچیز] است، و در حقیقت، آن آخرت است که سرای پایدار است.}

• مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصیب. - . شوری / 20 -

{کسی که کِشت آخرت بخواهد، برای وی در کِشته‌اش می‌افزاییم، و کسی که کِشت این دنیا را بخواهد به او از آن می‌دهیم و[لی] در آخرت او را نصیبی نیست.}

• فَما أُوتیتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی لِلَّذینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُون. - . شوری / 36 -

{و آنچه به شما داده شده، برخورداری [و کالای] زندگی دنیاست، و آنچه پیش خداست برای کسانی که گرویده‌اند و به پروردگارشان اعتماد دارند بهتر و پایدارتر است.}

• وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظیمٍ * أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ * وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُون * وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُن * وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقین. - . زخرف / 31 - 35 -

{و گفتند: «چرا این قرآن بر مردی بزرگ از [آن] دو شهر فرود نیامده است؟» آیا آنانند که رحمت پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ما [وسایل] معاشِ آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده‌ایم، و برخی از آنان را از [نظر] درجات، بالاتر از بعضی [دیگر] قرار داده‌ایم تا بعضی از آن‌ها بعضی [دیگر] را در خدمت گیرند، و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان می‌اندوزند بهتر است. و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند، قطعاً برای خانه‌های آنان که به [خدای] رحمان کفر می‌ورزیدند، سقف‌ها و نردبان‌هایی از نقره که بر آن‌ها بالا روند قرار می‌دادیم. و برای خانه‌هایشان نیز درها و تخت‌هایی که بر آن‌ها تکیه زنند. و همه اینها جز متاع زندگی دنیا نیست، و آخرت پیش پروردگار تو برای پرهیزگاران است.}

• ذلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ. - . جاثیه / 35 -

{این بدان سبب است که شما آیات خدا را به ریشخند گرفتید و زندگی دنیا فریبتان داد. پس امروز نه از این [آتش] بیرون آورده می‌شوند، و نه عذرشان پذیرفته می‌گردد.}

• إِنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ. - . محمد / 36 -

{زندگی این دنیا لهو و لعبی بیش نیست، و اگر ایمان بیاورید و پروا بدارید [خدا] پاداش شما را می‌دهد و اموالتان را [در عوض] نمی‌خواهد.}

• فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاةَ الدُّنْیا ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ. - . نجم / 29 - 30 -

{پس، از هر کس که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را خواستار نبوده است، روی برتاب. این منتهای دانش آنان است.} - اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ. - . حدید / 20 -

{بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشیِ شما به یکدیگر و فزون‌جویی در اموال و فرزندان است. [مَثَل آن‌ها] چون مثل بارانی است که کشاورزان را رُستنی آن [باران] به شگفتی اندازد، سپس [آن کشت] خشک شود و آن را زرد بینی، آنگاه خاشاک شود. و در آخرت [دنیا پرستان را] عذابی سخت است و [مؤمنان را] از جانب خدا آمرزش و خشنودی است، و زندگانی دنیا جز کالای فریبنده نیست.}

• لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ. - . مجادله / 17 -

{در برابر خداوند نه از اموالشان و نه از اولادشان هرگز کاری ساخته نیست. آن‌ها دوزخی‌اند [و] در آن جاودانه [می‌مانند].}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون. - . منافقون / 9 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.}

• إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظیمٌ. - . تغابن / 15 -

{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}

• کَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ * وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ. - . قیامت / 20 - 21 -

{ولی نه! [شما دنیای] زودگذر را دوست دارید، و آخرت را وامی‌گذارید.}

• إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقیلاً. - . دهر / 27 -

{اینان دنیای زودگذر را دوست دارند، و روزی گرانبار را [به غفلت] پشت سر می‌افکنند.}

• فَأَمَّا مَنْ طَغی * وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا * فَإِنَّ الْجَحیمَ هِیَ الْمَأْوی * وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی. - . نازعات 37 - 41 -

{اما هر که طغیان کرد، و زندگی پستِ دنیا را برگزید، پس جایگاه او همان آتش است.و امّا کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس [خود] را از هوس باز داشت، پس جایگاه او همان بهشت است.}

• بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا * وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی * إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی * صُحُفِ إِبْراهیمَ وَ مُوسی. - . اعلی 16 - 19 -

{لیکن [شما] زندگی دنیا را بر می‌گزینید؛ با آنکه [جهان] آخرت نیکوتر و پایدارتر است. قطعاً در صحیفه‌های گذشته این [معنی] هست، صحیفه‌های ابراهیم و موسی.}

1) 1. التغابن: 15.

2) 2. القیامة: 20- 21.

3) 3. الدهر: 27.

4) 4. النازعات: 37- 41.

5) 5. الأعلی: 16- 19.

6) 6. الضحی: 4.

7) 7. الکافی ج 2 ص 315.

8) 8. الشوری: 20.

وَ مَنْ لَمْ یَرَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ أَوْ مَلْبَسٍ فَقَدْ قَصُرَ عَمَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به واسطه شرافت و عزت خداوندی شریف و عزیز نشود و آرامش نیابد، در اثر حسرت‌های دنیا جانش فرسوده و تکّه‌تکّه می‌شود و هر کس چشم به مال مردم بدوزد، غم و اندوهش زیاد می‌شود و خشم و عصبانیّتش کم نمی‌شود؛ و هر کس از نعمت‌های خدا بر او تنها خوردنی‌ها یا نوشیدنی‌ها یا پوشیدنی‌ها را ببیند، عملش اندک و عذابش نزدیک می‌شود. - . کافی 2 : 315 -

**[ترجمه]

بیان

من لم یتعزّ بعزاء الله قال فی النهایة فیه و من لم یتعزّ بعزاء الله فلیس منا أی من لم یدع بدعوی الإسلام فیقول یا للإسلام و یا للمسلمین و یا لله و قیل أراد بالتعزی التسلی و التصبر عند المصیبة و أن یقول إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ کما أمر الله تعالی و معنی قوله بعزاء الله أی بتعزیة الله تعالی إیاه فأقام الاسم مقام المصدر انتهی و قیل العزاء مصدر بمعنی الصبر أو اسم للتعزیة و کلاهما مناسب و علی الأول إسناده إلی الله تعالی لأنه السبب له و الباء إما للآلیة المجازیة کما قیل فی قوله تعالی فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ‌⁽²⁾أو للسببیة و الحاصل أنه من لم یصبر علی ما فاته من الدنیا و علی البلایا التی تصیبه فیها بما سلاه الله فی قوله وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ‌⁽³⁾و سائر الآیات الواردة فی ذم الدنیا و فنائها و مدح الرضا

بقضائه تعالی تقطعت نفسه للحسرات علی المصائب و علی ما فاته من الدنیا و ربما یحمل الحسرات علی ما یحصل له عند الموت من مفارقتها أو الأعم منها و مما یحصل له فی الدنیا و جمعیة الحسرات مع کونها مصدرا لإرادة الأنواع: و من أتبع نظره ما فی أیدی الناس أی نظر إلی من هو فوقه من أهل الدنیا و ما فی أیدیهم من نعیمها و زبرجها نظر رغبة و تحسّر و تمنّ کثر همه لعدم تیسّرها له فیغتاظ لذلک و یحسدهم علیها و لا یمکنه شفاء غیظه إلا بأن یحصل له مما فی أیدیهم أو یسلب الله عنهم جمیع ذلک و لا یتیسّر له شی‌ء من الأمرین فلا یشفی غیظه أبدا و لا یتهنّأ له العیش ما رأی فی نعمة أحدا و لا یتفکر فی أنه إنما منعه الله تعالی ذلک لأنه علم أنه سبب هلاکه فهو یتمنی حالهم و لا یعلم حقیقة مآلهم کما حکی الله

1) 1. الکافی ج 2 ص 315.

2) 2. آل عمران: 37.

3) 3. البقرة: 156.

سبحانه عن قوم تمنوا حال قارون حیث قالوا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فلما خسف الله به و بداره الأرض أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ‌⁽¹⁾و انتفاء الخسف الظاهری بأهل الأموال و التجبر من هذه الأمة لا یوجب انتهاء الخسف فی درکات الشهوات النفسانیة و مهاوی التعلقات الجسمانیة و الحرمان عن درجات القرب و الکمال و خسفهم فی الآخرة فی عظیم النکال و شدید الوبال أعاذنا الله و سائر المؤمنین من جمیع ذلک و سهل لنا الوصول فی الدارین إلی أحسن الأحوال.

و من لم یر أن لله علیه نعمة إلا فی مطعم أی من توهم أن نعمة الله علیه منحصرة فی هذه النعم الظاهرة کالمطعم و المشرب و المسکن و أمثالها فإذا فقدها أو شیئا منها ظن أنه لیس لله علیه نعمة فلا ینشط فی طاعة الله و إن عمل شیئا مع هذه العقیدة الفاسدة و عدم معرفة منعمه لا ینفعه و لا یتقبل منه فیکون عمله قاصرا و عذابه دانیا لأن هذه النعم الظاهرة حقیرة فی جنب نعم الله العظیمة علیه من الإیمان و الهدایة و التوفیق و العقل و القوی الظاهرة و الباطنة و الصحة و دفع شر الأعادی و غیرها بما لا یحصی بل هذا الفقر أیضا من أعظم نعم الله علیه وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها⁽²⁾.

و قال بعض المحققین معنی الحدیث أن من لم یصبر و لم یسل أو لم یحسن الصبر و السلوة علی ما رزقه الله من الدنیا بل أراد الزیادة فی المال أو الجاه مما لم یرزقه الله إیاه تقطعت نفسه متحسرا حسرة بعد حسرة علی ما یراه فی یدی غیره ممن فاق علیه فی العیش فهو لم یزل یتبع بصره ما فی أیدی الناس و من أتبع بصره ما فی أیدی الناس کثر همه و لم یشف غیظه فهو لم یر أن لله علیه

1) 1. العنکبوت: 79- 82.

2) 2. إبراهیم: 34.

نعمة إلا نعم الدنیا و إنما یکون کذلک من لا یوقن بالآخرة و من لم یوقن بالآخرة قصر عمله و إذ لیس له من الدنیا إلا قلیل بزعمه مع شدة طمعه فی الدنیا و زینتها فقد دنا عذابه نعوذ بالله من ذلک و منشأ ذلک کله الجهل و ضعف الإیمان و أیضا لما کان عمل أکثر الناس علی قدر ما یرون من نعم الله علیه عاجلا و آجلا لا جرم من لم یر من النعم علیه إلا القلیل فلا یصدر عنه من العمل إلا قلیل و هذا یوجب قصور العمل و دنو العذاب.

**[ترجمه]در نهایه در خصوص عبارت «من لم یتعزّ بعزاء الله» گفته: «و من لم یتعزّ بعزاء الله فلیس منّا» یعنی کسی که به دعوت اسلام دعوت نکند و چنین بگوید: «وا اسلاماه و‌ای مسلمانان و‌ای خدا به فریادم برسید» از ما نیست؛ و گفته شده: مراد از تعزّی، تسلّی و دعوت به صبر در وقت مصیبت است و این که طبق دستور خداوند متعال بگوید: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» - . بقره / 156 - {ما

از آنِ خدائیم؛ و به سوی او بازمی‌گردیم!} و معنای عبارت « بعزاء الله» یعنی به تسلیت خدا نسبت به او که در نتیجه اسم مصدر یعنی عزاء جانشین مصدر یعنی تعزیه شده. پایان کلام جزری. و گفته شده: عزاء مصدر و به معنای صبر است یا اسم مصدر برای تعزیه است و هر دو وجه در این جا مناسبت دارد و بنا بر وجه نخست اسناد آن به خداست؛ زیرا خدا سبب تسلّی است و باء در عبارت یا به معنای آلیّت مجازی است، چنانچه آلیّت مجازی در آیه «فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَن» - . آل عمران / 37 -

به کار رفته و یا باء به معنای سببیّت است و حاصل معنا این می‌شود که کسی که در برابر آنچه از دنیا از او فوت شده صبر نکند و بر بلاهایی که در دنیا به او می‌رسد بردباری نورزد، به سبب تسلّایی که خدا در آیه «وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»{و بشارت ده بر استقامت کنندگان؛ آن‌ها که هر گاه مصیبتی به ایشان می‌رسد، می‌گویند: «ما از آنِ خدائیم؛ و به سوی او بازمی‌گردیم!»} داده و سایر آیات وارده در مذمت دنیا و فنای آن و آیاتی که رضا به قضای الهی را مدح کرده، هر کس در این موارد صبر نکند، جانش به خاطر حسرت بر مصائب و آنچه از دنیا از دست رفته و تکه تکه می‌شود. و چه بسا بتوان حسرات را بر آنچه از دنیا در وقت مرگ بر او حاصل می‌شود از قبیل مفارقت از دنیا حمل نمود و یا حسرات را حمل کرد بر اعمّ از مفارقت از دنیا و آنچه در دنیا برای او حاصل شده حمل کرد. و جمع آوردن کلمه «حسرات» با این که خود کلمه حسرت مصدر است، از باب اراده انواع حسرت‌هاست و کسی که به آنچه در دست مردم است پی در پی نظر کند، یعنی به بالادست خود از اهل دنیا بنگرد و به نعمت‌ها و زخارف دنیا از روی رغبت و حسرت و تمنّا نگاه کند، همّ و غمّ او زیاد می‌شود، زیرا این نعمت‌ها برای او فراهم نمی‌شود و در نتیجه خشمگین گشته و بر آن نعمت‌ها نسبت به مردم حسادت می‌ورزد و فروخوردن خشمش ممکن نیست، مگر به این که آنچه مردم دارند را داشته باشد و یا خداوند تمام آن نعمت‌ها را از او سلب کند و هیچ یک از این دو امر برای او میسر نمی‌شود و به همین خاطر خشمش هرگز فروکش نمی‌کند و مادامی که کسی را در نعمت ببیند، زندگی برایش گوارا نمی‌شود و نمی‌اندیشد که خدای متعال این نعمت‌ها را از او منع کرده به سبب این که می‌داند این نعمت‌ها سبب هلاکت اوست؛ پس او آرزوی وضعیت مردم را دارد در حالی که حقیقت عاقبت کار مردم را نمی‌داند، چنانچه خدای سبحان حکایت کرده است حالت قومی را که آرزوی تنعمات قارون را داشتند: «یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ» - . قصص / 80 - {ای کاش همانند آنچه به قارون داده شده است ما نیز داشتیم! به راستی که او بهره عظیمی دارد! اما کسانی که علم و دانش به آن‌ها داده شده بود گفتند: «وای بر شما ثواب الهی برای کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام می‌دهند بهتر است، اما جز صابران آن را دریافت نمی‌کنند} وقتی خدا او و خانه‌اش را در زمین فرو برد، «أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ» - . قصص / 82 - {آن‌ها

که دیروز آرزو می‌کردند به جای او باشند (هنگامی که این صحنه را دیدند) گفتند: «وای بر ما! گویی خدا روزی را بر هر کس از بندگانش بخواهد گسترش می‌دهد یا تنگ می‌گیرد! اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را نیز به قعر زمین فرو می برد! ای وای گویی کافران هرگز رستگار نمی‌شوند!} و این که صاحبان زر و زور از امت پیامبر صلی الله علیه و آله به حسب ظاهر در زمین فرو نمی‌روند، موجب نمی‌شود که در درکات شهوات نفسانی و پرتگاه‌های علائق جسمانی نیز فرو نروند و از درجات قرب و کمال محروم نگردند. و فرورفتن اخروی آنان در عذاب شدید و وبالی سخت است که خدا ما و سایر مؤمنان را از همه آن‌ها پناه دهد و رسیدن به نیک‌ترین احوال را در دار دنیا و آخرت برای ما آسان فرماید.

و عبارت «و من لم یر لله علیه نعمة ألا فی مطعم» یعنی کسی که خیال کند که نعمت خدا بر او منحصر در این نعمات ظاهری مثل خوردن و نوشیدن و مسکن و مانند آن است، وقتی این نعمت‌ها یا بخشی از آن را از دست بدهد، می‌پندارد که خدا به او نعمتی نداده؛ لذا در طاعت خدا نشاط به خرج نداده و اگر با این عقیده فاسد خود و با عدم معرفت مُنعم طاعتی هم انجام دهد، نفعی به حال او ندارد و از او پذیرفته نیست و در نتیجه عمل او قاصر بوده و عذابش نزدیک می‌گردد؛ زیرا این نعمت‌های ظاهری در کنار نعمات عظیم خدا از قبیل ایمان و هدایت و توفیق و عقل قوای ظاهری و باطنی و سلامتی و دفع شرّ دشمنان و غیر آن از نعمت‌های بی شمار خدا، حقیر است؛ بلکه همین فقر و نداری از بزرگ‌ترین نعمت‌های خدا بر اوست که فرمود: «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» - . ابراهیم / 34 - {و اگر نعمت‌های خدا را بشمارید، هرگز نمی‌توانید آن‌ها را احصا کنید}.

برخی محققین فرموده‌اند: معنای حدیث این است که کسی که صبر نکند و از دلتنگی رها نشود، یا صبر نیکو ننماید، و به نیکی بر دلتنگی‌ها، بر روزی‌های خداوندی در دنیا بردباری نکند، بلکه در مال و مقامی که خدا روزی او ننموده زیاده طلبی کند، جانش در حال حسرت‌های پی در پی تکه تکه شده به خاطر آنچه در دست غیر خود، از کسانی که در رفاه زندگی بالادست او هستند می‌بیند؛ پس پیوسته چشمش را به آنچه در دست مردم است می‌دوزد و کسی که پیوسته به مال مردم نظر بدوزد، همّ و غمّش زیاد گردد و خشمش فروکش نکند؛ چنین کسی نعمات الهی را منحصر در نعمات دنیوی می‌بیند و کسی که یقین به آخرت ندارد چنین خواهد بود و کسی که به آخرت یقین ندارد عمل و اطاعتش اندک گردد و چون به زعم خود و با وجود طمع شدیدش به دنیا و زینت آن جز اندکی بهره از دنیا ندارد، گویی عذابش نزدیک گشته که از این عذاب به خدا پناه می‌بریم. و منشأ تمام این امور جهل و ضعف ایمان است و همچنین از آنجا که عمل اکثر مردم به قدر نعمت‌هایی است که دیر یا زود از جانب خدا می‌بینند، ناچار کسی که جز نعمت اندکی بر خود نمی‌بیند، پس جز اندکی عمل از او سر نمی‌زند و این موجب کوتاهی عمل و نزدیکی عذاب اوست.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ مُهَاجِرٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَرَّ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام عَلَی قَرْیَةٍ قَدْ مَاتَ أَهْلُهَا وَ طَیْرُهَا وَ دَوَابُّهَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ یَمُوتُوا إِلَّا بِسَخْطَةٍ وَ لَوْ مَاتُوا مُتَفَرِّقِینَ لَتَدَافَنُوا فَقَالَ الْحَوَارِیُّونَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ یُحْیِیَهُمْ لَنَا فَیُخْبِرُونَا مَا کَانَتْ أَعْمَالُهُمْ فَنَجْتَنِبَهَا.

فَدَعَا عِیسَی علیه السلام رَبَّهُ فَنُودِیَ مِنَ الْجَوِّ أَنْ نَادِهِمْ فَقَامَ عِیسَی علیه السلام بِاللَّیْلِ عَلَی شَرَفٍ مِنَ الْأَرْضِ فَقَالَ یَا أَهْلَ هَذِهِ الْقَرْیَةِ فَأَجَابَهُ مِنْهُمْ مُجِیبٌ لَبَّیْکَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ فَقَالَ وَیْحَکُمْ مَا کَانَتْ أَعْمَالُکُمْ قَالَ عِبَادَةُ الطَّاغُوتِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا مَعَ خَوْفٍ قَلِیلٍ وَ أَمَلٍ بَعِیدٍ فِی غَفْلَةٍ وَ لَهْوٍ وَ لَعِبٍ فَقَالَ کَیْفَ کَانَ حُبُّکُمْ لِلدُّنْیَا قَالَ کَحُبِّ الصَّبِیِّ لِأُمِّهِ إِذَا أَقْبَلَتْ عَلَیْنَا فَرِحْنَا وَ سُرِرْنَا وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنَّا بَکَیْنَا وَ حَزِنَّا قَالَ کَیْفَ کَانَتْ عِبَادَتُکُمْ لِلطَّاغُوتِ قَالَ الطَّاعَةُ لِأَهْلِ الْمَعَاصِی قَالَ کَیْفَ کَانَتْ عَاقِبَةُ أَمْرِکُمْ قَالَ بِتْنَا لَیْلَةً فِی عَافِیَةٍ وَ أَصْبَحْنَا فِی الْهَاوِیَةِ فَقَالَ وَ مَا الْهَاوِیَةُ قَالَ سِجِّینٌ قَالَ وَ مَا سِجِّینٌ قَالَ جِبَالٌ مِنْ جَمْرٍ تُوقَدُ عَلَیْنَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ فَمَا قُلْتُمْ وَ مَا قِیلَ لَکُمْ قَالَ قُلْنَا رُدَّنَا إِلَی الدُّنْیَا فَنَزْهَدَ فِیهَا قِیلَ لَنَا کَذَبْتُمْ قَالَ وَیْحَکَ کَیْفَ لَمْ یُکَلِّمْنِی غَیْرُکَ مِنْ بَیْنِهِمْ قَالَ یَا رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ إِنَّهُمْ مُلْجَمُونَ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ بِأَیْدِی مَلَائِکَةٍ غِلَاظٍ شِدَادٍ وَ إِنِّی کُنْتُ فِیهِمْ وَ لَمْ أَکُنْ عَنْهُمْ فَلَمَّا نَزَلَ الْعَذَابُ عَمَّنِی مَعَهُمْ فَأَنَا مُعَلَّقٌ بِشَعْرَةٍ عَلَی شَفِیرِ جَهَنَّمَ لَا أَدْرِی أُکَبْکَبُ فِیهَا

أَمْ أَنْجُو مِنْهَا.

فَالْتَفَتَ عِیسَی علیه السلام إِلَی الْحَوَارِیِّینَ فَقَالَ یَا أَوْلِیَاءَ اللَّهِ أَکْلُ الْخُبْزِ الْیَابِسِ بِالْمِلْحِ الْجَرِیشِ وَ النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ خَیْرٌ کَثِیرٌ مَعَ عَافِیَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت عیسی بن مریم علیه السلام بر روستایی گذر کرد که ساکنان و پرندگان و چهارپایانش همگی مرده بودند. ایشان فرمود: بدانید اینان به سبب عذابی مردهاند؛ چون اگر جدای از هم مرده بودند، همدیگر را دفن کرده بودند. حواریّون عرض کردند: ای روح و کلمه (حُکم و اراده) خدا! از خداوند بخواه آنان را برای ما زنده کند تا ما را از کرده خود آگاه سازند و ما از چنین کرداری دوری جوئیم. حضرت علیه السلام از پروردگارش چنین خواست و در آن دم از آسمان به وی ندا رسید که آنان را ندا ده. حضرت عیسی علیه السلام شب هنگام بر بلندی ایستاد و فرمود: ای ساکنان روستا! در آن هنگام یکی از آنان به حضرت علیه السلام پاسخ داد: گوش به فرمان توام ای روح و کلمه(حُکم و اراده) خدا! حضرت عیسی علیه السلام فرمود: وای بر شما! چه کرده‌اید؟ عرض کرد: طاغوت پرستی و دنیا دوستی با ترس اندک و آرزوی بلند و غفلت ورزی در لهو و لعب. فرمود: دنیا دوستی شما چگونه بود؟ عرض کرد: همچون فرزندی که مادرش را دوست بدارد؛ چون دنیا به ما رو کرد، خوشحال و شاد شدیم و چون از ما روی گرداند، گریان و نالان شدیم. فرمود: طاغوتپرستی شما چگونه بود؟ عرض کرد: اطاعت از اهل معصیت. فرمود: سرانجام کارتان چگونه بود؟ عرض کرد: شب را در تندرستی خوابیدیم و صبح هنگام در هاویه بودیم. فرمود: هاویه چیست؟ عرض کرد: سِجّین. فرمود: سجّین چیست؟ عرض کرد: کوهی است از گدازه که تا به روز قیامت بر ما شعلهور است. فرمود: شما چه گفتید و به شما چه گفته شد؟ عرض کرد: گفتیم: ما را به دنیا بازگردان تا زهد پیشه کنیم. به ما گفته شد: دروغ میگویید. فرمود: وای بر تو! چرا در میان آنان کسی جز تو با من سخن نگفت؟ عرض کرد: ای روح خدا! آنان در دستان فرشتگانی درشتخو و سختگیر به لگامهایی از آتش مبتلا شدهاند. من (در دنیا) در میان آنها بودم، امّا از آنها نبودم. از این رو چون عذاب فرود آمد، مرا نیز با آنان در میان گرفت. اکنون من با تار مویی بر لبه دوزخ آویخته شدهام و نمی‌دانم که در آن واژگون میشوم یا از آن رهایی مییابم. آن گاه حضرت عیسی علیه السلام رو به حواریّون کرد و فرمود: ای دوستان خدا! خوردن نان خشک با سنگ نمک و خوابیدن در زبالهدانها در صورت سلامتی دنیا و آخرت، بسیار نیکتر است. - . کافی 2 : 318 -

**[ترجمه]

بیان

أما إنهم قال الشیخ البهائی قدس الله روحه أما بالتخفیف حرف استفتاح و تنبیه یدخل علی الجمل لتنبیه المخاطب و طلب إصغائه إلی ما یلقی إلیه و قد یحذف ألفها نحو أم و الله زید قائم إلا بسخطة السخط بالتحریک و بضم أوله و سکون ثانیة الغضب لتدافنوا الظاهر أن التفاعل هنا بمعنی فعل کتوانی و یمکن إبقاؤه علی أصل المشارکة بتکلف فقال الحواریون هم خواص عیسی علیه السلام قیل سموا حواریین لأنهم کانوا قصارین یحورون الثیاب أی یقصرونها و ینقونها من الأوساخ و یبیضونها مشتق من الحور و هو البیاض الخالص.

**[ترجمه]در عبارت «أما إنِهم» شیخ بهایی قدس الله روحه فرموده: أما یا با تخفیف میم است که حرف استفتاح کلام و تنبیه است که بر جملات داخل می‌شود برای تنبیه دادن مخاطب و این که از او طلب شود که به آنچه به او گفته می‌شود، خوب گوش فرا دهد و گاهی الف آخر آن حذف می‌شود مانند: أم و الله زید قائم یعنی آگاه باشید که به خدا قسم زید ایستاده است. عبارت «إلّا بسخطة» کلمه «سخط» به تحریک و فتح خاء و طاء و به ضم سین و سکون خاء به معنای غضب است. عبارت «لَتدافنوا» ظاهر این است که مصدر باب تفاعل در این جا به معنای ثلاثی مجرد باشد یعنی دفن می‌کردند مثل «توانی» که به معنای سست شد می‌باشد؛ و ممکن است «تدافنوا» را با ارتکاب تکلف در معنا بر اصل مشارکت نیز معنا کرد. عبارت «فقال الحواریّون» مراد از حواریّون خواص عیسی علیه السلام هستند و گفته شده: آنان را حواریّین نامیدند زیرا البسه کوتاه می‌پوشیدند و لباس خود را کوتاه می‌کردند و آن را از چرک پاکیزه می‌کردند و آن را سفید می‌نمودند و حواریّ مشتق از حور است که به معنای سفیدی خالص است.

**[ترجمه]

أقول

و قد قیل إنهم إنما سموا حواریین لنقاء ثیابهم و قیل لنقاء قلوبهم و قیل الحواری بمعنی الناصر و قد کان الحواریون أنصار عیسی علیه السلام و قیل لأنهم کانوا نورانیین علیهم أثر العبادة و نورها و حسنها و قیل إنهم اتبعوا عیسی علیه السلام فکانوا إذا جاعوا قالوا یا روح الله جعنا فیضرب علیه السلام بیده الأرض سهلا کان أو جبلا و یخرج لکل منهم رغیفین و إذا عطشوا قالوا یا روح الله عطشنا فیضرب بیده الأرض فیخرج ماء و یشربون فقالوا یا روح الله من أفضل منا إذا شئنا أطعمنا و إذا شئنا سقینا و قد آمنا بک و اتبعناک فقال عیسی علیه السلام أفضل منکم من یعمل بیده و یأکل من کسبه فصاروا یغسلون الثیاب بالکری بعد ذلک و یأکلون من أجرته و سیأتی فی مطاوی شرح حدیث الکافی فی أواسط هذا الباب کلام أیضا فی معنی الحواریین فانتظره.

و قال بعض العلماء إنهم لم یکونوا قصّارین علی الحقیقة و إنما أُطلق هذا الاسم علیهم رمزا إلی أنهم کانوا ینقّون نفوس الخلائق من الأوساخ و الأوصاف الذمیمة و الکدورات و یرفعونها إلی عالم النور من عالم الظلمات.

1) 1. الکافی ج 2 ص 318.

**[ترجمه]و گفته شده: آنان را حواریّین نامیدند به خاطر پاکیزگی لباس‌هایشان و گفته شده: به خاطر پاکیزگی دل‌هایشان و گفته شده: حواریّ به معنای ناصر است و حواریّون انصار عیسی علیه السلام بودند و گفته شده: وجه تسمیه آن‌ها این بود که آنان نورانی بودند و اثر و نور عبادت و نیکویی آن بر ایشان دیده می‌شد و گفته شده: آنان پیوان عیسی علیه السلام بودند و وقتی گرسنه می‌شدند، می‌گفتند:ای روح خدا! ما گرسنه شدیم. پس حضرت با دست خود به زمین می‌زد، خواه زمین هموار یا کوهستانی بود و در نتیجه برای هر یک دو چانه خمیر نان از زمین بیرون می‌آمد و و وقتی تشنه می‌شدند، می‌گفتند:ای روح خدا! ما تشنه شدیم. پس حضرت با دست خود به زمین می‌زد، و آب از زمین بیرون می‌آمد و آنان می‌نوشیدند. پس گفتند:ای روح خدا! چه کسی از ما افضل است که وقتی بخواهیم غذا می‌خوریم و وقتی اراده کنیم آب می‌نوشیم و به تو ایمان آورده‌ایم و از تو پیروی می‌کنیم؛ پس عیسی علیه السلام فرمود: بهترین شما کسی است که با دست خود کار کند و از کسب خود بخورد؛ پس حواریّن بعد از این سخن، لباس‌ها را در برابر اجرت می‌شستند و از اجرت آن می‌خوردند و در خلال شرح و بیان حدیث کافی در اواسط این باب نیز کلامی در معنای حواریّون می‌آید که منتظر آن باش .

و برخی علما فرموده‌اند: آنان حقیقتاً رخت شوی نبودند؛ بلکه این نام بر آنان اطلاق شد به سبب این که رمزی باشد بر این که آنان نفوس خلائق را از چرک‌ها و اوصاف مذموم و کدورات پاکیزه می‌کردند و آن نفوس را از عالم تاریکی به عالم روشنایی بالا می‌بردند.

**[ترجمه]

یا روح الله أقول فی تسمیته روحا أقوال أحدها أنه إنما سمّاه روحا لأنه حدث عن نفخة جبرئیل علیه السلام فی درع مریم بأمر الله تعالی و إنما نسبه إلیه لأنه کان بأمره و قیل إنما أضافه إلیه تفخیما لشأنه کما قال الصوم لی و أنا أجزی به و قد یسمی النفخ روحا و الثانی أن المراد به یحیا به الناس فی دینهم کما یحیون بالأرواح و الثالث أن معناه إنسان أحیاه الله بتکوینه بلا واسطة من جماع و نطفة کما جرت العادة بذلک الرابع أن معناه و رحمة منه و الخامس أن معناه روح من الله خلقها فصوّرها ثم أرسلها إلی مریم فدخلت فی فیها فصیّرها الله سبحانه عیسی علیه السلام السادس سماه روحا لأنه کان یحیی الموتی کما أن الروح یصیر سببا للحیاة.

و کذا اختلفوا فی تسمیته کلمة فی قوله سبحانه إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ‌⁽¹⁾و قوله تعالی إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ‌⁽²⁾علی أقوال أحدها أنه إنما سمی بذلک لأنه حصل بکلمة من الله من غیر والد و هو قوله کن کما قال سبحانه إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ‌⁽³⁾.

و الثانی أنه سمی بذلک لأن الله تعالی بشر به فی الکتب السالفة أو بشرت بها مریم علی لسان الملائکة و الثالث أنه یهتدی به الخلق کما اهتدوا بکلام الله و وحیه.

فنودی من الجو الجو بالفتح و التشدید ما بین السماء و الأرض علی شرف قال الشیخ البهائی قدس سره الشرف المکان العالی قیل و منه سمی الشریف شریفا تشبیها للعلو المعنوی بالعلو المکانی فقال ویحک ویح اسم فعل بمعنی الترحم

1) 1. آل عمران: 45.

2) 2. النساء: 171.

3) 3. آل عمران: 59.

کما أن ویل کلمة عذاب و بعض اللغویین یستعمل کلا منهما مکان الأخری و الطاغوت فلعوت من الطغیان و هو تجاوز الحد و أصله طغیوت فقدموا لأمه علی عینه علی خلاف القیاس ثم قلبوا الیاء ألفا فصار طاغوت و هو یطلق علی الکاهن و الشیطان و الأصنام و علی کل رئیس فی الضلالة و علی کل ما یصد عن عبادة الله تعالی و علی ما عبد من دون الله و یجی‌ء مفردا لقوله

تعالی یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ‌⁽¹⁾و جمعا کقوله تعالی وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ‌⁽²⁾.

و قال قدس سره لعلک تظن أن ما تضمنه هذا الحدیث من أن الطاعة لأهل المعاصی عبادة لهم جار علی ضرب من التجوز لا الحقیقة و لیس کذلک بل هو حقیقة فإن العبادة لیست إلا الخضوع و التذلل و الطاعة و الانقیاد و لهذا جعل سبحانه اتباع الهوی و الانقیاد إلیه عبادة للهوی فقال أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ‌⁽³⁾و جعل طاعة الشیطان عبادة له فقال تعالی أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ‌⁽⁴⁾.

ثم نقل أخبارا کثیرة فی ذلک فقال بعد ذلک و إذا کان اتباع الغیر و الانقیاد إلیه عبادة له فأکثر الخلق عند التحقیق مقیمون علی عبادة أهواء نفوسهم الخسیسة الدنیة و شهواتهم البهیمیة و السبعیة علی کثرة أنواعها و اختلاف أجناسها و هی أصنامهم التی هم علیها عاکفون و الأنداد التی هم لها من دون الله عابدون و هذا هو الشرک الخفی نسأل الله سبحانه أن یعصمنا عنه و یطهر نفوسنا عنه بمنه و کرمه.

و غفلة عطف علی خوف و عطفه علی عبادة الطاغوت بعید فی لهو

1) 1. النساء: 60.

2) 2. البقرة: 257.

3) 3. الفرقان: 43.

4) 4. یس: 60.

قال الشیخ البهائی رحمه الله لفظة فی هنا إما للظرفیة المجازیة کما فی نحو النجاة فی الصدق أو بمعنی مع کما فی قوله تعالی ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ‌⁽¹⁾و للسببیة کقوله تعالی فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ‌⁽²⁾.

إذا أقبلت علینا قال قدس سره الشرطیتان واقعتان موقع أی المفسرة لحب الصبی لأمه.

قال الطاعة لأهل المعاصی قال رحمه الله ما ذکره هذا الرجل المتکلم لعیسی علی نبینا و آله و علیه السلام فی وصف أصحاب تلک القریة و ما کانوا علیه من الخوف القلیل و الأمل البعید و الغفلة و اللهو و اللعب و الفرح بإقبال الدنیا و الخوف بإدبارها هو بعینه حالنا و حال أهل زماننا بل أکثرهم خال عن ذلک الخوف القلیل أیضا نعوذ بالله من الغفلة و سوء المنقلب: قال جبال من جمر فی القاموس الجمرة النار المتقدة و الجمع جمر قال الشیخ المتقدم ذکره رحمه الله هذا صریح فی وقوع العذاب فی مدة البرزخ أعنی ما بین الموت و البعث و قد انعقد علیه الإجماع و نطقت به الأخبار و دل علیه القرآن العزیز و قال به أکثر أهل الملل و إن وقع الاختلاف فی تفاصیله و الذی یجب علینا هو التصدیق المجمل بعذاب واقع بعد الموت و قبل الحشر فی الجملة و أما کیفیاتها و تفاصیله فلم نکلف بمعرفتها علی التفصیل و أکثرها مما لا تسعه عقولنا فینبغی ترک البحث و الفحص عن تلک التفاصیل و صرف الوقت فیما هو أهم منها أعنی فیما یصرف ذلک العذاب و یدفعه عنا کیف ما کان و علی أی نوع حصل و هو المواظبة علی الطاعات و اجتناب المنهیات لئلا یکون حالنا فی الفحص عن ذلک و الاشتغال به عن الفکر فیما یدفعه و ینجی منه کحال شخص أخذه السلطان و حبسه لیقطع فی غد یده و یجذع أنفه فترک الفکر فی الحیل المؤدیة إلی خلاصه و بقی طول لیله متفکرا فی أنه هل یقطع بالسکین أو بالسیف و هل

1) 1. الأعراف: 38.

2) 2. یوسف: 32.

القاطع زید أو عمرو؟

قیل لنا کذبتم دل علی أنهم لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ‌⁽¹⁾کما نطقت به الآیة أو کذبتم فیما دل علیه قولکم هذا أنه یمکنکم العود و ربما یقرأ بالتشدید أی کذبتم الرسل فلا محیص عن عذابکم.

قال یا روح الله فی بعض النسخ یا روح الله و کلمته بقدس الله فقوله بقدس الله متعلق بروح الله و کلمته یعنی أیها الذی صار روح الله و کلمته بقدس الله کما قیل و یحتمل أن یکون الباء بمعنی مع أی مع تقدسه عن أن یکون له روح و کلمة حقیقة.

ثم قال الشیخ البهائی رحمه الله ثم لا یخفی أن ما قاله هذا الرجل من أنه کان فیهم و لم یکن منهم فلما نزل العذاب عمه معهم یشعر بأنه ینبغی المهاجرة عن أهل المعاصی و الاعتزال لهم و أن المقیم معهم شریک لهم فی العذاب و محترق بنارهم و إن لم یشارکهم فی أفعالهم و أقوالهم و قد یستأنس لذلک بعموم قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً⁽²⁾و لو لم یکن فی الاعتزال عن الناس فائدة سوی ذلک لکفی و فیه من الفوائد ما لا یعد و لا یحصی نسأل الله سبحانه أن یوفقنا لذلک بمنه و کرمه.

فأنا معلق هذا کنایة عن أنه مشرف علی الوقوع فیها و لا یبعد أن یراد به معناه الصریح أیضا و الشفیر حافة الوادی و جانبه أکبکب فیها علی البناء للمفعول أی أطرح فیها علی وجهی و فی القاموس جرش الشی‌ء لم ینعم دقة فهو جریش و فی الصحاح ملح جریش لم یطیب مع عافیة الدنیا أی إذا کان مع عافیة الدنیا من الخطایا و الآخرة من النار أو فیه عافیة الدنیا من تشویش

1) 1. الأنعام: 128.

2) 2. النساء: 97.

البال و مشقة تحصیل الأموال و عافیة الآخرة من العذاب و السؤال.

**[ترجمه]در عبارت «یا روح الله» می‌گویم: در تسمیه حضرت عیسی علیه السلام به روح خدا اقوالی است: یکی این که خدا ایشان را روح نامید به این سبب که از دمیدن جبرئیل در پیراهن خانگی حضرت مریم سلام الله علیها به امر خدای متعال به وجود آمد و علت اضافه کردن روح به الله این است که تولد عیسی علیه السلام به امر خدا بود. و گفته شده: از جهت تفخیم شأن عیسی علیه السلام، روح به الله اضافه شده، چنانچه خداوند فرمود: روزه برای من است و من آن را سزا می‌دهم و نفخ نیز روح نامیده می‌شود. وجه دوم تسمیه عیسی علیه السلام به روح این است که مراد این باشد که مردم در دین خود با ایشان زنده می‌شوند چنانچه با ارواح، جسمشان زنده می‌گردد. سوم آن که معنای روح این است که عیسی علیه السلام انسانی است که خدا با آفرینش او بدون واسطه جماع و انتقال نطفه که در تولد امری عادی است، او را زنده نمود. چهارم این که روح الله به معنای رحمت از جانب پرودگار است و پنجم این که ایشان روحی از جانب خداست که او را آفرید و صورتگری کرد و سپس آن را به سوی مریم فرستاد و آن روح در دهان مریم وارد شد و خدای سبحان آن روح را مبدل به عیسی علیه السلام کرد. ششم آنکه ایشان را روح نامید به این جهت که مردگان را زنده می‌کرد، چنانچه روح سبب حیات جسم است.

همچنین بین علما در وجه تسمیه حضرت عیسی علیه السلام به کلمة الله نیز اختلاف نظر وجود دارد که خدای سبحان فرمود: «إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَم» - . آل عمران / 45 - {به

یاد آورید) هنگامی را که فرشتگان گفتند: «ای مریم! خداوند تو را به کلمه‌ای [وجود باعظمتی] از طرف خودش بشارت می‌دهد که نامش «مسیح، عیسی پسر مریم» است؛} و نیز آیه‌ای که فرمود: «إِنَّمَا الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ» - . نساء / 171 - {مسیح

عیسی بن مریم فقط فرستاده خدا، و کلمه (و مخلوق) اوست، که او را به مریم القا نمود؛ و روحی (شایسته) از طرف او بود.} قول اول این است که حضرت را کلمة الله نامیدند به این جهت که به سبب کلامی از خدا و بدون وجود پدری متولد شد که آن کلمه عبارت «کُن» بود؛ چنانچه خداوند فرمود: «إِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» - . آل عمران / 59 - {مَثَل

عیسی در نزد خدا، همچون آدم است؛ که او را از خاک آفرید، و سپس به او فرمود: «موجود باش!» او هم فوراً موجود شد.}

دوم آن که ایشان بدین اسم نامیده شد زیرا که خدای متعال در کتب انبیای پیشین به او بشارت داده بود یا مریم توسط ملائکه به او بشارت داده شده بود و سوم آن که خلق خدا به سبب او هدایت می‌شوند، چنانچه به کلام و وحی خدا نیز هدایت می‌شوند.

عبارت «فنودی من الجو» کلمه جوّ به فتح جیم و تشدید واو بین آسمان و زمین را گویند و عبارت «علی شرف» پیخ بهایی قدس سره الشریف فرموده: شرف مکان بلند است و گفته شده: و از همین معنا شریف را شریف نامیده‌اند که تشبیه علوّ مکانی به علوّ و بلندای معنوی باشد. عبارت «فقال ویحک» ویح اسم فعل به معنای ترحم و شفقت است، همان طور که ویل کلمه عذاب است و برخی اهل لغت هر یک از ویح و ویل را به جای دیگری نیز استعمال می‌کنند و «طاغوت» وزن فلعوت از ریشه طغیان است و به معنای تجاوز از حد است و اصل آن «طغیوت» بوده که لام الفعلش بر عین الفعلش مقدم شده و این بر خلاف قاعده است و سپس یاء را قلب به الف کرده‌اند و طاغوت شده است و طاغوت، بر کاهن و شیطان و بتان و رئیس هر ضلالتی و بر هر کس که از عبادت خدای متعال باز دارد و بر هر معبودی جز خدا اطلاق می‌شود و هم مفرد نیز می‌آید به خاطر آیه «یُریدُون أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ» - . نساء / 60 -

{می‌خواهند برای داوری نزد طاغوت و حکّام باطل بروند؟! با اینکه به آن‌ها دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند.} و جمع هم استعمال می‌شود مانند آیه «وَ الَّذینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ» - . بقره / 257 - {(اما)

کسانی که کافر شدند، اولیای آن‌ها طاغوت‌ها هستند؛ که آن‌ها را از نور، به سوی ظلمت‌ها بیرون می‌برند؛}

شیخ بهایی قدس سره فرموده: شاید تو گمان کنی مضمون این حدیث که «اطاعت اهل معصیت عبادت آنان است» بر وجهی مجازی باشد نه حقیقی و البته امر چنین نیست که می‌پنداری؛ بلکه این مضمون حقیقی است و نه مجازی، زیرا عبادت چیزی جز خضوع و خواری و طاعت و انقیاد نیست و به همین جهت خدای سبحان پیروی از هوی و اطاعت از هوای نفس را عباد آن تلقی نموده و فرموده: «أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ.» - . فرقان / 43 - {آیا دیدی کسی را که هوای نفسش را معبود خود برگزیده است؟!} و طاعت شیطان را عبادت او انگشته و فرموده: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطان.» - . یس / 60 - {آیا

با شما عهد نکردم ای فرزندان آدم که شیطان را نپرستید،} و سپس اخبار فراوانی را نقل کرده که دلالت بر این مطلب می‌کند و بعد فرموده: وقتی پیروی از غیر و انقیاد در برابر او عبادت او باشد. پس اکثر خلائق حقیقتاً بر پرستش هواهای پست و دنیّ نفوس خود اقامت دارند و بر پرستش شهوات حیوانی و درندگی با انواع مختلف آن و اجناس متفاوت آن مقیم‌اند و این شهوات بت‌های ایشان هستند که بر آنان گرد آمده‌اند و شرکایی هستند که آنان را در برابر خدا می‌پرستند و این همان شرک خفیّ است که از خدای سبحان می‌خواهیم ما را از آن حفظ فرماید و با منّ و کرمش نفوس ما را از آن تطهیر فرماید.

و کلمه «غفلة» عطف بر خوف است و عطف آن بر «عبادة الطاغوت» بعید است. درباره عبارت «فی لهو» شیخ بهایی رحمه الله فرموده: لفظ فی در این جا یا برای ظرفیت و مجاز است مانند عبارت «النجاة فی الصدق» یا فی به معنای «مع» است مانند آیه «ادْخُلُوا فی أُمَم.» - . اعراف / 38 -

{همراه گروه‌هایی وارد شوید} و یا به معنایی سببیت است مانند آیه «فَذلِکُنَّ الَّذی لُمْتُنَّنی فیهِ.» - . یوسف / 32 -

{این همان کسی است که به خاطر (عشق) او مرا سرزنش کردید!}

شیخ بهایی قدس سرّه درباره عبارت «اذا اقبلت الینا» فرموده: دو جمله شرطیه در جایگاه «أی» مفسّره قرار دارند یعنی به خاطر محبتی که طفل صبیّ به مادر خود دارد.

شیخ بهایی رحمه الله در شرح عبارت « الطاعة لاهل المعاصی» فرموده: آنچه این مرد متکلم به عیسی علی نبیّنا و آله و علیه السلام در وصف اهل آن قریه گفته و اوصافشان را گفته که ترس اندک و آرزوی دراز و غفلت و لهو و لعب و شادی به اقبال دنیا و خوف از ادبار آن داشته‌اند، دقیقاً حال ما و حال اهل زمان ماست و حتی اکثر اهل زمان ما از آن ترس اندک نیز بی بهره‌اند و ما از غفلت و عاقبت بد به خدا پناه می‌بریم. عبارت «جبال من جمر» در قاموس آمده کلمه «جمرة» آتش مشتعل است و جمع آن «جمر» است. شیخ بهایی که نام او برده شد فرموده: این عبارت صریح است در این که در طول مدت برزخ یعنی بین مرگ تا رستاخیز، عذاب وجود دارد و این امر اجماعی بوده و اخبار آن را فرموده و قرآن عزیز نیز بر این امر دلالت دارد و اکثر اهل ادیان آسمانی نیز به آن معتقد هستند، اگر چه در تفصیل عذاب اختلاف وجود دارد و آنچه بر ما واجب است این است که به عذاب بعد از مرگ و قبل از قیامت، اجمالاً ایمان بیاوریم؛ اما نسبت به تفصیل کیفیت و تفصیل آن تکلیفی نداریم و اکثر تفاصیل آن را عقول ما بر نمی‌تابد؛ پس سزاوار است بحث و فحص از آن تفاصیل را ترک کنیم و وقت خود را صرف در امور مهم‌تر کنیم، یعنی وقت خود را صرف اندیشه در آنچه آن عذاب را از ما رویگردان نموده و از ما دفع می‌سازد، به هر کیفیتی که هست و محقق می‌شود کنیم و آن دافع عبارت است از مواظبت بر طاعات و اجتناب از نواهی خدا کنیم تا حال ما در فحص از آن تفاصیل و اشتغال به فکر در دافع‌ها و منجیات از آن عذاب حال کسی نباشد که سلطان او را گرفته و حبس کرده تا فردا دست او را ببرد و بینی او را کوتاه کند؛ این شخص فکر در چاره‌های خلاص از آن را رها نموده و تمام شب را در این موضوع می‌اندیشد که آیا دست و بینی او با چاقو بریده می‌شود یا با شمشیر و آیا برّنده زید است یا عمرو!

عبارت «قِیلَ لَنَا کَذَبْتُم» دلالت دارد بر این که آنان اگر بازگردند، به همان اعمالی که از آن نهی شده بودند بازمی‌گردند؛ چنانچه آیه آن را فرموده و یا معنا این است که بر آنچه این سخنتان بر آن دلالت می‌کند که بازگشت شما امکان دارد، دروغ گفتید؛ و چه بسا با تشدید خوانده شود یعنی رسولان را تکذیب کردید؛ پس چاره‌ای از عذاب شما نیست.

عبارت «قال یا روح الله» در برخی نسخه‌ها «یا روح الله و کلمته بقدس الله» است. پس عبارت «بقدس الله» متعلق است به «روح الله و کلمته»، یعنی‌ای کسی که روح الله و کلمة الله شد به سبب قداست خدا، چنانچه این معنا گفته شده و ممکن است باء به معنای مع باشد یعنی‌ای روح و کلمه خدا همراه با این که خدا منزه است از این که حقیقتاً روح و کلمه داشه باشد.

سپس شیخ بهایی رحمه الله فرموده: مخفی نماند که آنچه این مرد گفته که در بین آن قوم بوده ولی از آنان نبوده و وقتی عذاب نازل شده همراه با ایشان شامل او نیز شده، حاکی از این است که سزاوار است که از اهل معاصی دوری گزیده شود و کسی که همراه با اهل معصیت باشد، با آنان در عذاب شریک است و به آتش آن‌ها می‌سوزد، اگر چه در افعال و اقوال با آنان شریک نباشد. و این مطلب از آیه «إِنَّ الَّذینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصیراً.» - . نساء / 97 - {کسانی که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آن‌ها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند، به آن‌ها گفتند: «شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با اینکه مسلمان بودید، در صفِ کفّار جای داشتید؟!)» گفتند: «ما در سرزمین خود، تحت فشار و مستضعف بودیم.» - . نساء / 97 - آن‌ها فرشتگان گفتند: «مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟!» آن‌ها (عذری نداشتند، و) جایگاهشان دوزخ است، و سرانجام بدی دارند} هم استفاده می‌شود و اگر فائده‌ای جز همین در دوری از مردم نباشد کافی است و در دوری گزیدن از مردم فوائدی بی شمار و غیر قابل احصا است و ما از خدای سبحان می‌خواهیم که به منّ و کرمش ما را بر آن موفق بدارد.

عبارت «فأنا معلق» کنایه است از این که آن مرد نیز در شرف افتادن در آتش است و بعید نیست که معنای صریح آن نیز مراد باشد. و «شفیر» به معنای کنار وادی و جنب آن است و « أکبکب فیها» بنا بر آن که فعل معلوم باشد، یعنی من با صورت در آن افکنده می‌شوم و در قاموس گفته: «جرش الشیء» یعنی خوب باریک و نازک نشد و آن نیم کوب است و در صحاح آمده: «ملح جریش» یعنی نمکی که خوب به عمل نیامده. عبارت «مع عافیة الدنیا» یعنی طعام بد وقتی همراه با عافیت از آتش به خاطر خطا در دنیا و آخرت باشد، بهتر است یا در طعام بد، عافیت از دنیا و تشویش خاطر و مشقت تحصیل مال است و موجب عافیت آخرت است از عذاب و حسابرسی.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ بَاباً مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنَ الْحِرْصِ مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال دری از امر دنیا بر بنده‌ای باز نمی‌کند، مگر آنکه دری از حرص به مانند آن نیز بر وی باز می‌کند. - . کافی 2 : 319 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی زیادة الحرص بزیادة المال و غیره من مطلوبات الدنیا کما هو المجرب.

**[ترجمه]این حدیث چنانچه تجربه نیز نشان داده، دلالت دارد بر این که با زیاد شدن مال و غیر آن از مطلوبات دنیوی، حرص نیز افزون می‌گردد.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام تَعْمَلُونَ لِلدُّنْیَا وَ أَنْتُمْ تُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ عَمَلٍ وَ لَا تَعْمَلُونَ لِلْآخِرَةِ وَ أَنْتُمْ لَا تُرْزَقُونَ فِیهَا إِلَّا بِالْعَمَلِ وَیْلَکُمْ عُلَمَاءَ سَوْءٍ⁽²⁾الْأَجْرَ تَأْخُذُونَ وَ الْعَمَلَ تُضَیِّعُونَ یُوشِکُ رَبُّ الْعَمَلِ أَنْ یَقْبَلَ عَمَلَهُ وَ یُوشِکُ أَنْ تُخْرَجُوا مِنْ ضِیقِ الدُّنْیَا إِلَی ظُلْمَةِ الْقَبْرِ کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ هُوَ فِی مَسِیرِهِ إِلَی آخِرَتِهِ وَ هُوَ مُقْبِلٌ عَلَی دُنْیَاهُ وَ مَا یَضُرُّهُ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِمَّا یَنْفَعُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیه السلام فرمود: برای دنیا کار می‌کنید در حالی که در آن بدون کار [زیاد] هم روزی شما فراهم می‌شود ولی برای آخرت کار نمی‌کنید، در حالی که در آن جز با کار چیزی به دست نمی‌آید. وای بر شما دانشمندان بد که دستمزد می‌گیرید اما کاری نمی‌کنید. به زودی خداوند، کار را از شما مطالبه می‌کند. به زودی از دنیا به تاریکی قبر می‌روید .

چگونه کسی از اهل علم به شمار می‌رود در حالی که به سوی آخرت می‌رود ولی توجه او به دنیاست و آنچه به او ضرر می‌رساند را بیش از آنچه برایش سودمند است، دوست می‌دارد - .[1] کافی 2 : 319 - .

**[ترجمه]

بیان

و أنتم ترزقون فیها بغیر عمل أی کدّ شدید کما قال تعالی وَ ما مِنْ دَابَّةٍ ... إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها⁽⁴⁾و أنتم لا ترزقون فیها إلا بالعمل کما قال تعالی وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی‌⁽⁵⁾علماء سَوْء بفتح السین قال الجوهری ساءه یسوؤه سوءا بالفتح نقیض سره و الاسم السوء بالضم و قرئ قوله عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ⁽⁶⁾یعنی الهزیمة و الشر و من فتح فهو من المساءة و تقول هذا رجل سوء بالإضافة ثم تدخل علیه الألف و اللام فتقول هذا رجل السوء قال الأخفش و لا یقال الرجل

1) 1. الکافی ج 2 ص 319.

2) 2. ویلکم عملاء سوء ظ.

3) 3. الکافی ج 2 ص 319.

4) 4. هود: 6.

5) 5. النجم: 39.

6) 6. براءة: 98.

السوء لأن السوء لیس بالرجل قال و لا یقال هذا رجل السوء بالضم انتهی‌⁽¹⁾.

الأجر تأخذون بحذف حرف الاستفهام و هو علی الإنکار و یحتمل أن یکون المراد أجر الدنیا أی نعم الله سبحانه و علی هذا یحتمل أن یکون توبیخا لا استفهاما و أن یکون المراد أجر الآخرة فالاستفهام متعین فالواو فی قوله و العمل للحالیة أی کیف تستحقون أخذ الأجرة و الحال أنکم تضیعون العمل.

أن یَقْبَل عملَه أی یتوجّه إلی أخذ عمله و هو لا یأخذ و لا یقبل إلا العمل الخالص فهو کنایة عن الطلب و یؤیده أن فی مجالس الشیخ أن یطلب عمله أو هو من الإقبال علی الحذف و الإیصال أی یقبل علی عمله.

و قال بعض الأفاضل أرید برب العمل العابد الذی یقلد أهل العلم فی عبادته أعنی یعمل بما یأخذ عنهم و فیه توبیخ لأهل العلم الغیر العامل و قرأ بعضهم یقیل بالیاء المثناة من الإقالة أی یرد عمله فإن المقیل یرید المتاع.

**[ترجمه]عبارت «و انتم ترزقون فیها بغیر عمل» یعنی بدون تلاش فراوان نیز روزی داده می‌شوید، چنانچه خدای متعال نیز فرمود: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُها.» - . هود / 6 - {هیچ

جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست!} و شما جز با عمل در دنیا روزی داده نمی‌شوید، چنانچه خدای متعال نیز فرمود: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی.» - . نجم / 39 - {و

اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست،}. کلمه «علماء سَوء» به فتح سین جوهری گفته: «ساءه یسوؤه سَوءاً» نقیض «سَرَّه» به معنای ناخشنود کرد می‌باشد و اسم آن سوء به ضم سین است و آیه «علیهم دائرة السُّوء» به ضم خوانده شده، یعنی شکست و شرّ بر آنان است و کسی که به فتح سین قرائت کرده از مساءت و نا خشنودی گرفه شده و گفته می‌شود: «هذا رجل سَوء» به اضافه شدن سوء به رجل. سپس الف و لام به مضاف الیه افزوده شده و گفته شده: «هذا رجل السوء» و اخفش گفته: «الرجل السوء» استعمال نمی‌شود؛ زیرا سوء، رجل نیست و گفته: «هذا رجل السوء» به ضم سین نیز استعمال نمی‌شود. پایان کلام جوهری.

عبارت «الاجر تأخذون» به حذف حرف استفهام است و استفهام انکاری است و ممکن است مراد این باشد که اجر دنیا را می‌گیرید؛ یعنی نعمت‌های خدای سبحان را؛ و بنا بر این معنا استفهام نیست و توبیخ است و ممکن است مراد اجر اخروی باشد که طبق این معنا استفهام متعیّن است؛ پس واو در کلمه «و العمل» حالیه است؛ یعنی چگونه مستحق گرفتن اجرت هستید، در حالی که عمل را ضایع می‌کنید؟ عبارت «ان یقبل عمله» یعنی متوجه گرفتن عملش شود و صاحب عمل جز عمل خالص را نمی‌گیرد و قبول نمی‌کند؛ پس جمله کنایه است از طلب و مؤید این معنا عبارت مجالس شیخ مفید است که عبارت «یطلب عمله» دارد یا «یقبل» از اقبال بنا بر محذوف بودن و ایصال است، یعنی بر عمل خود روی می‌آورد.

برخی از فضلا فرموده‌اند: منظور از رب العمل همان عابدی است که در عبادت خود پیروی از اهل علم می‌کند؛ یعنی به آنچه از اهل علم می‌گیرد، عمل می‌کند و در این جمله توبیخی نسبت به علمای غیر عامل وجود دارد و برخی «یقیل» با یاء خوانده‌اند که از إقاله مأخوذ است؛ یعنی عملش به او برگردانده می‌شود؛ زیرا مُقیل، خواهان پس گرفتن متاع خویش است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الدُّنْیَا أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی الْفَقْرَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ شَتَّتَ أَمْرَهُ وَ لَمْ یَنَلِ الدُّنْیَا إِلَّا مَا قُسِّمَ لَهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الْآخِرَةُ أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی الْغِنَی فِی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد، خداوند فقر را مقابل چشمانش قرار داده و کارش را بی سامان ساخته و به دنیا دست نمی‌یابد مگر به میزانی که قسمتش باشد، و هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش آخرت باشد، خداوند متعال بی نیازی را در دلش قرار داده و کارش را سامان می‌بخشد. - .[1] کافی 2 : 319 -

**[ترجمه]

بیان

أکبر همه أی قصده أو حزنه جعل الله الفقر بین عینیه لأنه کلما یحصل له من الدنیا یزید حرصه بقدر ذلک فیزید احتیاجه و فقره أو لضعف توکله علی الله یسد الله علیه بعض أبواب رزقه و قیل فهو فقیر فی الآخرة لتقصیره فیما ینفعه فیها و فی الدنیا لأنه یطلبها شدیدا و الغنی من لا یحتاج إلی الطلب و لأن مطلوبه کثیرا ما یفوت عنه و الفقر عبارة عن فوات المطلوب و أیضا یبخل عن نفسه و عیاله خوفا من فوات الدنیا و هو فقر حاضر.

1) 1. الصحاح ص 56.

2) 2. الکافی ج 2 ص 319.

و شتت أمره التشتیت التفریق لأنه لعدم توکله علی ربه لا ینظر إلا إلی الأسباب و یتوسل بکل سبب و وسیلة فیتحیر فی أمره و لا یدری وجه رزقه و لا ینتظم أحواله أو لشدة حرصه لا یقنع بما حصل له و یطلب الزیادة و لا یتیسر له فهو دائما فی السعی و الطلب و لا ینتفع بشی‌ء و حمله علی تفرق أمر الآخرة بعید.

و لم ینل من الدنیا إلا ما قسم له یدل علی أن الرزق مقسوم و لا یزید بکثرة السعی کما قال تعالی نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا⁽¹⁾و لذلک منع الصوفیة من طلب الرزق و الحق أن الطلب حسن و قد یکون واجبا و تقدیره لا ینافی اشتراطه بالسعی و الطلب و لزومه علی الله بدون سعی غیر معلوم و قیل قدر سد الرمق واجب علی الله و یحتمل أن یکون التقدیر مختلفا فی صورتی الطلب و ترکه بأن قدر الله تعالی قدرا من الرزق بدون الطلب لکن مع التوکل التام علیه و قدرا مع الطلب لکن شدة الحرص و کثرة السعی لا یزیده و به یمکن الجمع بین أخبار هذا الباب و سیأتی القول فیه فی کتاب التجارة إن شاء الله تعالی.

و قیل المراد بقوله لم ینل من الدنیا إلا ما قسم له أنه لا ینتفع إلا بما قسم له و إن زاد بالسعی فإنه یبقی للوارث و هو حظه و قیل فیه إشارة إلی أن ذا المال الکثیر قد لا ینتفع به بسبب مرض أو غیره و ذا المال القلیل ینتفع به أکثر منه و لا یخفی ما فیه.

جعل الله الغنی فی قلبه أی بالتوکل علی ربه و الاعتماد علیه و إخراج الحرص و حب الدنیا من قلبه لا بکثرة المال و غیره و لذا نسبه إلی القلب.

و جمع له أمره أی جعل أحواله منتظمة و باله فارغا عن حب الدنیا و تشعب الفکر فی طلبها.

**[ترجمه]«أکبر همّه» یعنی بزرگ‌ترین مقصود او یا بزرگ‌ترین مایه اندوه او. عبارت «جعل الله الفقر بین عینیه» به این خاطر است که هر چه از دنیا به دست می‌آورد، به همان میزان حرص او نیز زیاد می‌شود و در نتیجه احتیاج و فقرش بیشتر می‌شود یا به خاطر ضعف توکلش برخدا، خدا برخی ابواب روزی او را می‌بندد. و گفته شده: او در آخرت به خاطر کوتاهی در آنچه در آخرت برایش نفع داشت فقیر است و در دنیا نیز فقیر است زیرا شدیدا در طلب دنیاست و غنیّ کسی است که از طلب بی نیاز است و فقیر است چون بسیار اتفاق می‌افتد که مطلوب او از وی فوت می‌شود و فقر عبارت است از از دست دادن مطلوب و همچنین بر خود و عیالش نیز بخل می‌ورزد، چرا که از از دست دادن دنیا می‌هراسد و این همان فقر حاضر است. عبارت «و شتّت امره» تشتیت به معنای تفریق است، زیرا او به خاطر عدم توکل بر پروردگارش جز به اسباب نمی‌نگرد و و به هر سبب و وسیله‌ای متوسل می‌شود در نتیجه در امر خود متحیر می‌شود و علت روزی خود را نمی‌داند و احوالش منظم نمی‌گردد یا به خاطر شدت حرصش به آنچه به دست می‌آورد قانع نمی‌گردد و طلب زیادی می‌کند و برایش میسر نمی‌شود. پس او دائما در سعی و طلب است و از چیزی منتفع نمی‌شود و حمل تفریق امر بر پراکنده شدن امر آخرت او دور از صواب است.

عبارت «و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له» دلالت بر این دارد که روزی تقسیم شده و با کثرت سعی زیاد نمی‌شود؛ چنانچه خداوند فرمود: «نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا.» - . زخرف / 32 - {ما

معیشت آن‌ها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم} و به همین خاطر صوفیان از طلب رزق منع می‌کنند ولی حق آن است که طلب روزی نیکوست و گاهی واجب است و مقدر کردن روزی منافاتی ندارد که روزی مشروط به سعی و طلب باشد و لزوم روزی دادن بر خدا بدون سعی معلوم نیست. و گفته شده: روزی دادن به میزان سدّ رمق بر خدا واجب است و ممکن است مقدار روزی در دو صورت طلب و ترک آن مختلف باشد به این صورت که خدای تعالی مقداری از روزی را بدون طلب مقدر فرموده ولی به شرط توکل تام بر او و مقداری هم روزی مقرر کرده که شدت حرص و کثرت سعی بر آن نمی‌افزاید و با این تفسیر می‌توان بین اخبار این باب جمع نمود و در کتاب تجارت سخن در این خصوص خواهد آمد ان شاء الله تعالی.

و گفته شده مراد از عبارت «و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له» آن است که او منتفع نمی‌شود مگر به مقداری که بر او تقسیم شده، و اگر تلاش بیشتری هم نماید، برای ورثه باقی می‌ماند و بهره وارث است و گفته شده: در این جمله اشاره است به این که چه بسا ثروتمند که از مال خود به سبب مرض یا غیر آن منتفع نمی‌شود و چه بسا کسی که مال او کمتر است ولی از آن بیش از ثروتمند منتفع می‌شود و اشکال این سخن مخفی نیست.

«جعل الله الغنی فی قلبه» یعنی به سبب توکل بر پروردگارش و اعتماد بر او و بیرون کردن حرص و حب دنیا از قلبش بی نیاز می‌شود نه این که با کثرت مال و غیر آن بی نیاز گردد و به همین خاطر بی نیازی را به قلب نسبت داد.

«جمع له امره» یعنی احوال او را منظم می‌کند و خاطر او را از حب دنیا و پراکندگی فکر در طلب آن آسوده می‌نماید.

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ فِیمَا أَعْلَمُ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْحَذَّاءِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَبْعَدُ مَا یَکُونُ

1) 1. الزخرف: 32.

الْعَبْدُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا لَمْ یُهِمَّهُ إِلَّا بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: دورترین حالت بنده از پروردگار هنگامی است که مقصودی جز شکم و فرج نداشته باشد. - .[1] کافی 2 : 319 -

**[ترجمه]

بیان

إذا لم یهمه إلا بطنه و فرجه أی لا یکون اهتمامه و عزمه و سعیه و غمه و حزنه إلا فی مشتهیات البطن و الفرج فی القاموس الهم الحزن و ما هم به فی نفسه و همه الأمر حزنه کأهمه فاهتم انتهی فالمراد الإفراط فیهما و قصر همته علیهما و إلا فللبطن و الفرج نصیب عقلا و شرعا و هو ما یحتاج إلیه لقوام البدن و اکتساب العلم و العمل و بقاء النوع.

**[ترجمه]عبارت «اذا لم یهمه الا بطنه او فرجه» یعنی اهتمام و سعی و اندوه و حزن او جز درباره شهوات بطن و فرج نباشد. و در قاموس «همّ» را به اندوه معنا کرده و آنچه او را در درون محزون می‌سازد و « همّه الامر» یعنی آن امر او را محزون کرد و مانند «أهمّه فاهتمّ» معنا می‌شود. پایان کلام صاحب قاموس. پس مراد افراط در شهوات بطن و فرج است و این که همتش منحصر بر آن دو باشد و الا بطن و فرج نیز عقلاً و شرعاً نصیب و بهره‌ای دارند که همان چیزی است که برای قوام بدن و کسب علم و عمل و بقای نوع بشریت به آن دو نیاز است.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ قُرْطٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَثُرَ اشْتِبَاکُهُ بِالدُّنْیَا کَانَ أَشَدَّ لِحَسْرَتِهِ عِنْدَ فِرَاقِهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس بیشتر آلوده به دنیا شود، در زمان جدایی از آن، حسرتش بیشتر خواهد بود. - .[2] کافی 2 : 319 -

**[ترجمه]

بیان

من کثر اشتباکه بالدنیا أی اشتغاله و تعلق قلبه بها یقال اشتبکت النجوم إذا کثرت و انضمت و کل متداخلین مشتبکان و منه تشبیک الأصابع لدخول بعضها فی بعض و الغرض الترغیب فی رفض الدنیا و ترک محبتها لئلا یشتد الحزن و الحسرة فی مفارقتها.

**[ترجمه]«من کثُر اشتباکه بالدنیا» یعنی کسی که اشتغالش به دنیا و تعلق قلبش به آن بیشتر شود. گفته می‌شود: «اشتبکت النجوم» یعنی ستارگان زیاد و در کنار هم قرار گرفتند و هر دو چیزی که متداخل در هم باشند مشتبک هستند و «تشبیک الاصابع» نیز از همین باب است؛ زیرا برخی انگشتان در برخی دیگر فرو می‌روند و غرض حضرت، تحریک بر رد دنیا و ترک محبت آن است تا هنگام جدایی از آن حزن و حسرت شدت پیدا نکند .

**[ترجمه]

«9»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا مِنْ عَمَلٍ بَعْدَ مَعْرِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَعْرِفَةِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله أَفْضَلَ مِنْ بُغْضِ الدُّنْیَا فَإِنَّ لِذَلِکَ لَشُعَباً کَثِیرَةً وَ لِلْمَعَاصِی شُعَبٌ فَأَوَّلُ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ الْکِبْرُ مَعْصِیَةُ إِبْلِیسَ حِینَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ‌⁽³⁾ثُمَّ الْحِرْصُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ علیهما السلام حِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمَا فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ‌⁽⁴⁾فَأَخَذَا مَا لَا حَاجَةَ بِهِمَا إِلَیْهِ فَدَخَلَ ذَلِکَ عَلَی

1) 1. الکافی ج 2 ص 319.

2) 2. الکافی ج 2 ص 319.

3) 3. البقرة: 34.

4) 4. الأعراف: 19.

ذُرِّیَّتِهِمَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَکْثَرَ مَا یَطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَیْهِ ثُمَّ الْحَسَدُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ ابْنِ آدَمَ حَیْثُ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَتَشَعَّبَ مِنْ ذَلِکَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ وَ حُبُّ الْکَلَامِ وَ حُبُّ الْعُلُوِّ وَ الثَّرْوَةِ فَصِرْنَ سَبْعَ

خِصَالٍ فَاجْتَمَعْنَ کُلُّهُنَّ فِی حُبِّ الدُّنْیَا فَقَالَتِ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَةِ ذَلِکَ حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٌ وَ دُنْیَا مَلْعُونَةٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از حضرت امام سجاد علیه السلام پرسیدند: کدام عمل نزد خداوند عزوجل برتر است؟ حضرت فرمود: هیچ عملی پس از شناخت خداوند عزوجل و شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله برتر از نفرت از دنیا نیست و دنیا شاخه‌های فراوانی دارد و گناه نیز شاخه‌هایی دارد. نخستین گناهی که خداوند بدان نافرمانی شد تکبر بود و آن گناه شیطان است در آن گاه که سرکشی کرد و بزرگی فروخت و از کافران شد؛ و بعد از کبر، حرص است که آن معصیت آدم و حوّا علیهما السلام است در آن گاه که خداوند عزوجل به آن دو فرمود: «فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ» - . اعراف / 19 - {و از هر جا که خواهید بخورید (ولی) به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد} و آن‌ها رو به چیزی گذاشتند که هیچ نیازی به آن نداشتند و این گونه این خصلت تا روز قیامت درون فرزندانشان راه یافت؛ چرا که بیشترین خواسته‌های فرزند آدم چیزی است که هیچ نیازی به آن ندارد. سپس حسد و آن گناه فرزند آدم است، در آن جا که به برادرش رشک ورزید و او را بکشت و از آن جا شاخه‌های زن دوستی و دنیا دوستی و مقام دوستی و رفاه دوستی و حرف دوستی و برتری و ثروت دوستی سر برآورد که هفت خصلت شد؛ و این هفت خصلت، همگی در دنیا دوستی جمع آمد. از این روست که پیامبران و دانایان پس از آگاهی از این امر گفته‌اند: دوستی دنیا سرچشمه همه گناهان است و دنیا دو گونه است: دنیایی که در حدّ بسندگی است و دنیایی که نفرین شده است. - . کافی 2 : 316 -

**[ترجمه]

بیان

قد مر هذا الخبر بعینه فی باب ذم الدنیا ما من عمل بعد معرفة الله یدل علی أن المعرفة أفضل لأنها أصل جمیع الأخلاق و الأعمال و یدخل فی معرفة الرسول معرفة الإمام فإن لذلک کأنه تعلیل لکون بغض الدنیا بعد المعرفة أفضل و فیما مضی و إن کما فی بعض النسخ هنا⁽²⁾

و هو أظهر و ذلک إشارة إلی بغض الدنیا أو إلی الدنیا و قیل المشار إلیه العمل یعنی أن للأعمال الصالحة لشعبا یرجع کلها إلی بغض الدنیا و للمعاصی شعبا یرجع کلها إلی حب الدنیا ثم اکتفی ببیان أحدهما عن الآخر و کأن ما ذکرنا أظهر.

و المراد بالشعب الأولی أنواع الأخلاق و الأعمال الفاضلة و بالثانیة أنواع المعاصی و الأولی مندرجة تحت بغض الدنیا و الثانیة تحت حبها فبغضها أفضل الأعمال لاشتماله علی محاسن کثیرة کالتواضع المقابل للکبر و القنوع المقابل للحرص و هکذا و بحکم المقابلة حب الدنیا أقبح الأعمال لاشتماله علی رذائل کثیرة و هی الکبر إلی آخر ما ذکر و ذلک أن و فی بعض النسخ فلذلک أی لدخول الحرص علی ذریتهما و إنما قال أکثر لأن طلب المحتاج إلیه و هو القدر الضروری من الطعام و اللباس و المسکن و نحوها لیس بمذموم بل ممدوح لأنه لا یمکن بدونه تکمیل النفس بالعلم و العمل.

حیث حسد أخاه قیل حسده فی قبول قربانه و قیل فی حب النساء و قیل:

1) 1. الکافی ج 2 ص 316.

2) 2. رواه الکلینی فی ص 130 باب ذمّ الدنیا و الزهد فیها أیضا.

فی حب الدنیا لئلا یکون له نسل یعیرون أولاده فی رد قربانه و کأن المراد بحب الدنیا أولا حب المال أو حب البقاء فی الدنیا و کراهة الموت و به ثانیا حب کل ما لا حاجة به فی تحصیل الآخرة و قیل یمکن أن یکون المراد بالسبع الکبر و الحرص و حب النساء و حب الرئاسة و حب الراحة و حب الکلام و حب العلو و الثروة و هما شعبة واحدة بقرینة عدم ذکر الحب فی المعطوف و أما الحسد فقد اکتفی عنه بذکر شعبه و أنواعه دنیا بلاغ أی کفاف و کفایة أو تبلغ بها إلی الآخرة.

**[ترجمه]عین این خبر در باب مذمت دنیا گذشت. عبارت «ما من عمل بعد معرفة الله» دلالت دارد بر این که معرفت افضل است؛ زیرا معرفت اساس همه اخلاق و اعمال است و معرفت امام نیز در معرفت رسول داخل است. عبارت «فإن لذلک» گویا تعلیل است بر این مطلب که بغض دنیا بعد از معرفت افضل است و در آنچه گذشت، در این جای روایت به جای «فإن لذلک» عبارت «و إن» دارد، همان طور که در برخی نسخه‌هاست و این اظهر است و اشاره دارد به بغض دنیا یا بغض به سوی دنیا و گفته شده: مشار الیه «ذلک» عمل است؛ یعنی اعمال شایسته شاخه‌هایی دارند که تمام آن‌ها به بغض دنیا برمی‌گردد و معاصی نیز شاخه‌هایی دارند که همگی به حب دنیا برمی‌گردد. سپس حضرت به بیان یکی از این دو مورد اکتفا فرموده و شاید آنچه ما ذکر کردیم واضح‌تر باشد.

و مقصود از شعب اول، انواع اخلاقیات و اعمال خوب باشد و منظور از شعب دوم، انواع معاصی باشد و شعبه‌های اولی تحت بغض دنیا و شعبه‌های دومی تحت حبّ دنیا مندرج باشد. پس بغض دنیا افضل اعمال است؛ زیرا که مشتمل بر محاسن فراوانی است، مانند تواضع در مقابل کبر و قناعت در برابر حرص و به همین ترتیب و به حکم مقابله، بغض دنیا قبیح‌ترین اعمال است، زیرا مشتمل بر رذائل فراوان است که عبارت است از کبر تا آخر آنچه ذکر شده. و در برخی نسخه‌ها به جای عبارت «و ذلک أنّ» عبارت « فلذلک» دارد؛ یعنی به خاطر وارد شدن حرص بر ذریه آدم و حوا است و این که حضرت به کلمه «أکثر» تعبیر فرمود به این خاطر است که طلب چیزی که بدان احتیاج است و همان مقدار ضروری از غذا و لباس و مسکن و مانند آن است، مذموم نیست، بلکه ستودنی است؛ زیرا بدون قدر ضرورت تکمیل نفس با علم و عمل ممکن نیست.

عبارت «حیث حسد اخاه» گفته شده: حسد قابیل به خاطر قبول شدن قربانی هابیل بود و گفته شده: به خاطر دوستی زنان حسد کرد و گفته شده: به خاطر دوستی دنیا بود تا هابیل نسل و ذریّه‌ای نداشته باشد که اولاد قابیل را در مردود شدن قربانی پدرشان سرزنش کنند و گویا مراد از حب دنیا اولاً حب مال یا حب بقاء در دنیاست و کراهت از مرگ و مراد از حب دنیا در مرتبه دوم حب هر آن چیزی است که در تحصیل آخرت به آن احتیاجی نیست و گفته شده: ممکن است مراد از هفت خصلت عبارت است از کبر و حرص و دوستی زنان و دوستی ریاست و دوستی راحت و دوستی کلام و دوستی بلند مرتبگی و ثروت است و این دو تای آخری یک شعبه دارند به قرینه این که کلمه «حبّ» در معطوف ذکر نشده؛ اما حسد را به ذکر شاخه‌ها و انواع آن اکتفا نموده است. عبارت «دنیا بلاغ» یعنی دنیای در حد کفاف و کفایت یا دنیایی که با ان به آخرت رسیدگی شود .

**[ترجمه]

«10»

کا، [الکافی] وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی مُنَاجَاةِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ عَاقَبْتُ فِیهَا آدَمَ علیه السلام عِنْدَ خَطِیئَتِهِ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ فِیهَا لِی یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِی الدُّنْیَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ وَ سَائِرَ الْخَلْقِ رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ وَ مَا مِنْ أَحَدٍ عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ فِیهَا وَ لَا یُحَقِّرُهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال در مناجات حضرت موسی علیه السلام به او فرمود:ای موسی! دنیا محل کیفر است. آدم را در دنیا به دلیل خطایش کیفر دادم و دنیا را ملعونه قرار دادم. هرآنچه در دنیاست معلون است به جز آنچه که در آن برای من باشد.ای موسی بندگان صالح من در دنیا به میزان دانش خود زهد پیشه کردند و دیگران به میزان نادانی خود، بدان روی آوردند و کسی نیست که دنیا را بزرگ بدارد و چشمش در آن روشن گردد و کسی آن را پست نشمرد مگرآنکه بدان بهرمند شود. - . کافی 2 : 317 -

**[ترجمه]

بیان

جعلتها ملعونة اللعن الطرد و الإبعاد و السب و کأن المراد بلعنها لعن أهلها أو کراهتها و المنع عن حبها و کل ما نهی الله تعالی عنها فقد لعنها و طردها و قیل العرب تقول لکل شی‌ء ضار ملعون و الشجرة الملعونة عندهم هی کل من ذاقها کرهها و لعنها و کذلک حال الدنیا فإن کل من ذاق شهواتها لعنها إذا أحس بضررها.

ملعون ما فیها إلا ما کان فیها لی أقول هذا معیار کامل للدنیا الملعونة و غیرها فکل ما کان فی الدنیا و یوجب القرب إلی الله تعالی من المعارف و العلوم الحقة و الطاعات و ما یتوصل به إلیها من المعیشة بقدر الضرورة و الکفاف فهی من الآخرة و لیست من الدنیا و کلما یصیر سببا للبعد عن الله و الاشتغال عن ذکره و یلهی عن درجات الآخرة و کمالاتها و لیس الغرض فیه القرب منه تعالی و الوصول إلی رضاه فهی الدنیا الملعونة.

قیل ما یقع فی الدنیا من الأعمال أربعة أقسام الأول ما یکون ظاهره

1) 1. الکافی ج 2 ص 317.

و باطنه لله کالطاعات و الخیرات الخالصة الثانی ما یکون ظاهره و باطنه للدنیا کالمعاصی و کثیر من المباحات أیضا لأنها مبدأ البطر و الغفلة الثالث ما یکون ظاهره لله و باطنه للدنیا کالأعمال الریائیة الرابع عکس الثالث کطلب الکفاف لحفظ بقاء البدن و القوة علی العبادة و تکمیل النفس بالعلم و العمل.

بقدر علمهم أی بعیوبها و فنائها و مضرتها ما من أحد عظمها فقرت عینه فیها أی من عظمها و تعلق قلبه بها تصیر سببا لبعده عن الله و لا تبقی الدنیا له لیخسر الدنیا و الآخرة و من حقرها ترکها و لم یأخذ منها إلا ما یصیر سببا لتحصیل الآخرة فینتفع بها فی الدارین.

**[ترجمه]در عبارت «جعلتها ملعونة» لعن به معنای راندن و دور کردن و ناسزا گفتن است و گویا مراد از لعن دنیا لعن اهل آن است و یا ناپسند داشتن آن و منع از محبت آن می‌باشد؛ و هر آنچه را خدای متعال از آن نهی کرده، آن را لعن کرده و طرد نموده. و گفته شده: عرب به هر چیز مضرّی ملعون می‌گوید و شجره ملعونه نزد آنان هر درختی است که هر کس آن را بچشد، آن را مکروه می‌دارد و لعنش می‌کند و حال دنیا نیز چنین است که هر کس شهوات آن را بچشد، وقتی احساس ضرر از آن بنماید، آن را لعن می‌کند.

عبارت «ملعون ما فیها الا ما کان فیها لی» می‌گویم: این معیار کاملی برای دنیای ملعون و دنیای غیر ملعون است؛ پس هر آنچه در دنیاست و موجب قرب به خدای متعال می‌شود، از قبیل معارف و علوم حقه و طاعات و آنچه به وسیله آن به طاعات رسیده می‌شود مثل معیشت به قدر ضرورت و کفاف. پس همه این‌ها از آخرت محسوب می‌شود و از دنیا نیست و هر آن چیزی که سبب دوری از خدا و غفلت از یاد اوست و انسان را از درجات اخروی و کمالات آن باز می‌دارد، و غرض از آن قرب به خدای متعال و رسیدن به رضای او نیست، دنیای ملعون است.

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یَحْیَی بْنِ عُقْبَةَ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: مَثَلُ الْحَرِیصِ عَلَی الدُّنْیَا کَمَثَلِ دُودَةِ الْقَزِّ کُلَّمَا ازْدَادَتْ مِنَ الْقَزِّ عَلَی نَفْسِهَا لَفّاً کَانَ أَبْعَدَ لَهَا مِنَ الْخُرُوجِ حَتَّی تَمُوتَ غَمّاً.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَغْنَی الْغِنَی مَنْ لَمْ یَکُنْ لِلْحِرْصِ أَسِیراً.

وَ قَالَ: لَا تُشْعِرُوا قُلُوبَکُمُ الِاشْتِغَالَ بِمَا قَدْ فَاتَ فَتَشْغَلُوا أَذْهَانَکُمْ عَنِ الِاسْتِعْدَادِ لِمَا لَمْ یَأْتِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امام باقر علیه السلام فرمود: مَثَل حریص بر دنیا مَثَل کرم ابریشم است که هرچه بر خود ابریشم بیشتری می‌پیچد راه خروجش دورتر می‌گردد تا با اندوه بمیرد.

•

امام صادق علیه السلام فرمود: بی نیازترین بی نیازی‌ها آن است که کسی اسیر حرص نباشد .

•

و نیز فرمود: دل‌هایتان را به آنچه که از دست رفته مشغول نکنید تا افکارتان از آمادگی نسبت به آنچه هنوز نیامده باز داشته شوند. - . کافی 2 : 316 -

**[ترجمه]

بیان

کمثل دودة القز هذا من أحسن التمثیلات للدنیا و قد أنشد بعضهم فیه:

أ لم تر أن المرء طول حیاته***حریص علی ما لا یزال یناسجه

کدود کدود القز ینسج دائما***فیهلک غما وسط ما هو ناسجه

1) 1. الکافی ج 2 ص 316.

2) 2. الکافی ج 2 ص 316.

قوله علیه السلام أغنی الغنی أی لیس الغنی و عدم الحاجة بکثرة المال بل بترک الحرص فإن الحریص کلما ازداد ماله اشتد حرصه فیکون أفقر و أحوج ممن لا مال له لا تشعروا قلوبکم أی لا تلزموه إیاها و لا تجعلوه شعارها فی القاموس أشعره الأمر و به أعلمه و الشعار ککتاب ما تحت الدثار من اللباس و هو یلی شعر الجسد و استشعره لبسه و أشعره غیره ألبسه إیاه و أشعر الهم قلبی لزق به و کلما ألزقته بشی‌ء أشعرته به الاشتغال بما قد فات أی من أمور الدنیا سواء لم یحصل أو حصل و فات فإن اشتغال القلب به یوجب غفلته عن ذکر الله تعالی و حبه فإنه لا یجتمع حبان متضادان فی قلب واحد.

**[ترجمه]عبارت «کمثل دود القزّ» از بهترین تمثیلات برای بیان دنیاطلبی است و برخی شعرا در این خصوص چنین سروده‌اند:

آیا ندیده‌ای که انسان در طول حیات خود حریص است بر چیزی که پیوسته آن را می‌بافد؟

لا یغنی لأنه لا یحصل له ما هو مقتضی حرصه و أمله فی الدنیا

1) 1. الکافی ج 2 ص 315« حب الدنیا و الشرف» خ ل.

2) 2. الکافی ج 2 ص 315« حب الدنیا و الشرف» خ ل.

3) 3. الکافی ج 2 ص 320.

و لا یمکنه الاحتراز عن آفاتها و مصائبها فهو فی الدنیا دائما فی الغم لما فات و الهم لما لم یحصل فإذا فات فهو فی أحزان و حسرات من مفارقتها و لم یقدم منها شیئا ینفعه فهمه لا یغنی أبدا و الفرق بین الأمل و الرجاء أن متعلق الأمل العمر و البقاء فی الدنیا و متعلق الرجاء ما سواه أو متعلق الأمل بعید الحصول و متعلق الرجاء قریب الوصول و معلوم أن محب الدنیا و طالبها یأمل منها ما لا مطمع فی حصوله لکن لشدة حرصه یطلبه و یأمله و یرجو الانتفاع بها فیحول الأجل بینه و بینها أو یرجو الآخرة و جمعها مع الدنیا مع أنه لا یسعی لتحصیل الآخرة و یقصر همه علی تحصیل الدنیا و نعم ما قیل:

یا طالب الرزق.....مجتهدا***أقصر عناک فإن الرزق مقسوم

لا تحرصن علی ما لست تدرکه***إن الحریص علی الآمال محروم

تتمة مهمة: قال بعض المحققین اعلم أن معرفة ذم الدنیا لا یکفیک ما لم تعرف الدنیا المذمومة ما هی و ما الذی ینبغی أن یجتنب و ما الذی لا یجتنب فلا بد أن نبین الدنیا المذمومة المأمور باجتنابها لکونها عدوة قاطعة لطریق الله ما هی فنقول.

دنیاک و آخرتک عبارتان عن حالتین من أحوال قلبک و القریب الدانی منهما یسمی دنیا و هی کل ما قبل الموت و المتراخی المتأخر یسمی آخره و هی ما بعد الموت فکل ما لک فیه حظ و غرض و نصیب و شهوة و لذة فی عاجل الحال قبل الوفاة فهی الدنیا فی حقک إلا أن جمیع ما لک إلیه میل و فیه نصیب و حظ فلیس بمذموم بل هی تنقسم إلی ثلاثة أقسام.

الأول ما یصحبک فی الدنیا و یبقی معک ثمرته بعد الموت و هو شیئان العلم و العمل فقط و أعنی بالعلم العلم بالله و صفاته و أفعاله و ملائکته و کتبه و رسله و ملکوت أرضه و سمائه و العلم بشریعة نبیه و أعنی بالعمل العبادة الخالصة لوجه الله و قد یأنس العالم بالعلم حتی یصیر ذلک ألذ الأشیاء عنده فیهجر النوم و المنکح و المشرب و المطعم فی لذته لأنه أشهی عنده من جمیعها: فقد

صار حظا عاجلا فی الدنیا و لکنا إذا ذکرنا الدنیا المذمومة لم نعد هذا من الدنیا أصلا بل قلنا إنه من الآخرة و کذلک العابد قد یأنس بعبادته و یستلذها بحیث لو منعت عنه لکان ذلک أعظم العقوبات علیه و هذا أیضا لیس من الدنیا المذمومة.

الثانی و هو المقابل للقسم الأول علی الطرف الأقصی کل ما فیه حظ عاجل و لا ثمرة له فی الآخرة أصلا کالتلذذ بالمعاصی و التنعم بالمباحات الزائدة علی قدر الضرورات و الحاجات الداخلة فی جملة الرفاهیة و الرعونات کالتنعم بالقناطیر المقنطرة من الذهب و الفضة و الخیل المسومة و الأنعام و الحرث و الغلمان و الجواری و الخیول و المواشی و القصور و الدور المشیدة و رفیع الثیاب و لذائذ الأطعمة فحظ العبد من هذه کلها هی الدنیا المذمومة و فیما یعد فضولا و فی محل الحاجة نظر طویل.

الثالث و هو متوسط بین الطرفین کل حظ فی العاجل معین علی أعمال الآخرة کقدر القوت من الطعام و القمیص الواحد الخشن و کل ما لا بد منه لیتأتی للإنسان البقاء و الصحة التی بها یتوصل إلی العلم و العمل و هذا لیس من الدنیا کالقسم الأول لأنه معین علی القسم الأول و وسیلة إلیه فمهما تناوله العبد علی قصد الاستعانة علی العلم و العمل لم یکن به متناولا للدنیا و لم یصر به من أبنائها و إن کان باعثه الحظ العاجل دون الاستعانة علی التقوی التحق بالقسم الثانی و صار من جملة الدنیا.

و لا یبقی مع العبد عند الموت إلا ثلاث صفاء القلب و أنسه بذکر الله و حبه لله و صفاء القلب لا یحصل إلا بالکف عن شهوات الدنیا و الأنس لا یحصل إلا بکثرة ذکر الله و الحب لا یحصل إلا بالمعرفة و لا تحصل المعرفة إلا بدوام الفکر.

فهذه الثلاث هی المنجیات المسعدات بعد الموت و هی الباقیات الصالحات أما طهارة القلب عن شهوات الدنیا فهی من المنجیات إذ تکون جنة بین العبد و بین عذاب الله و أما الأنس و الحب فهما من المسعدات و هما موصلان العبد إلی لذة

اللقاء و المشاهدة و هذه السعادة تتعجل عقیب الموت إلی أن یدخل الجنة فیصیر القبر روضة من ریاض الجنة.

و کیف لا یکون کذلک و لم یکن له إلا محبوب واحد و کانت العوائق تعوقه عن الأنس بدوام ذکره و مطالعة جماله فارتفعت العوائق و أفلت من السجن و خلی بینه و بین محبوبه فقدم علیه مسرورا آمنا من العوائق آمنا من الفرق و کیف لا یکون محب الدنیا عند الموت معذبا و لم یکن له محبوب إلا الدنیا و قد غصب منه و حیل بینه و بینه و سدت علیه طرق الحیلة فی الرجوع إلیه و لیس الموت عدما إنما هو فراق لمحاب الدنیا و قدوم علی الله تعالی فإذن سالک طریق الآخرة هو المواظب علی أسباب هذه الصفات الثلاث و هی الذکر و الفکر و العمل الذی یحفظه من شهوات الدنیا و یبغض إلیه ملاذها و یقطعه عنها و کل ذلک لا یمکن إلا بصحة البدن و صحة البدن لا تنال إلا بالقوت و الملبس و المسکن و یحتاج کل واحد إلی أسباب.

فالقدر الذی لا بد منه من هذه الثلاثة إذا أخذه العبد من الدنیا للآخرة لم یکن من أبناء الدنیا و کانت الدنیا فی حقه مزرعة الآخرة و إن أخذ ذلک علی قصد التنعم و لحظ النفس صار من أبناء الدنیا و الراغبین فی حظوظها إلا أن الرغبة فی حظوظ الدنیا تنقسم إلی ما یعرض صاحبه لعذاب الله فی الآخرة و یسمی ذلک حراما و إلی ما یحول بینه و بین الدرجات العلی و یعرضه لطول الحساب و یسمی ذلک حلالا.

و البصیر یعلم أن طول الموقف فی عرصات القیامة لأجل المحاسبة أیضا عذاب فمن نوقش فی الحساب عذب فلذلک قال رسول الله صلی الله علیه و آله حلالها حساب و حرامها عقاب و قد قال أیضا حلالها عذاب إلا أنه عذاب أخف من عذاب الحرام بل لو لم یکن الحساب لکان ما یفوت من الدرجات العلی فی الجنة و ما یرد علی القلب من التحسر علی تفویتها بحظوظ حقیرة خسیسة لا بقاء لها هو أیضا عذاب فالدنیا قلیلها و کثیرها حلالها و حرامها ملعونة إلا ما أعان علی تقوی

الله فإن ذلک القدر لیس من الدنیا.

و کل من کانت معرفته أقوی و أتقن کان حذره من نعیم الدنیا أشد و لهذا زوی الله تعالی الدنیا عن نبینا صلی الله علیه و آله فکان یطوی أیاما و کان یشد الحجر علی بطنه من الجوع و لهذا سلط الله البلاء و المحن علی الأنبیاء و الأولیاء ثم الأمثل فالأمثل کل ذلک نظرا لهم و امتنانا علیهم لیتوفر من الآخرة حظهم کما یمنع الوالد الشفیق ولده لذیذ الفواکه و یلزمه ألم الفصد و الحجامة شفقة علیه و حبا له لا بخلا به علیه و قد عرفت بهذا أن کل ما لیس لله فهو للدنیا و ما هو لله فلیس من الدنیا.

فإن قلت فما الذی هو لله فأقول الأشیاء ثلاثة أقسام منها ما لا یتصور أن یکون لله و هو الذی یعبر عنه بالمعاصی و المحظورات و أنواع التنعمات فی المباحات و هی الدنیا المحضة المذمومة فهی الدنیا صورة و معنی.

و منها ما صورتها لله و یمکن أن یجعل لغیر الله و هی ثلاثة الفکر و الذکر و الکف عن شهوات فهذه الثلاثة إذا جرت سرا و لم یکن علیها باعث سوی أمر الله و الیوم الآخر فهی لله و لیست من الدنیا و إن کان الغرض من النظر طلب العلم للشرف و طلب

القبول بین الخلق بإظهار المعرفة أو کان الغرض من ترک الشهوة حفظ المال أو الحمیة لصحة البدن أو الاشتهار بالزهد فقد صار هذا من الدنیا بالمعنی و إن کان یظن بصورتها أنها لله.

و منها ما صورتها لحظ النفس و یمکن أن یجعل معناه لله و ذلک کالأکل و النکاح و کل ما لا یرتبط به بقاؤه و بقاء ولده فإن کان القصد حظ النفس فهو من الدنیا و إن کان القصد الاستعانة علی التقوی فهو لله بمعناه و إن کان صورته صورة الدنیا قال صلی الله علیه و آله من طلب من الدنیا حلالا مکاثرا مفاخرا لقی الله و هو علیه غضبان و من طلبها استعفافا عن المسألة و صیانة لنفسه جاء یوم القیامة و وجهه کالقمر لیلة البدر.

انظر کیف اختلف ذلک بالقصد فإذا الدنیا حظ نفسک العاجل الذی لا حاجة إلیه لأمر الآخرة و یعبر عنه بالهوی و إلیه أشار قوله تعالی وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی‌⁽¹⁾.

و اعلم أن مجامع الهوی خمسة أمور و هی ما جمعه الله عز و جل فی قوله أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽²⁾و الأعیان التی تحصل منها هذه الأمور سبعة یجمعها قوله تعالی زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ‌⁽³⁾فقد عرفت أن کل ما هو لله فلیس من الدنیا و قدر ضرورة القوت و ما لا بد منه من مسکن و ملبس فهو لله و إن قصد منه وجه الله و الاستکثار منه تنعم و هو لغیر الله و بین التنعم و الضرورة درجة یعبر عنها بالحاجة و لها طرفان و واسطة طرف یقرب من حد الضرورة فلا یضر فإن الاقتصار علی حد الضرورة غیر ممکن و طرف تتاخم جانب التنعم و یقرب منه و ینبغی أن یحذر و بینهما وسائط متشابه و من حام حول الحمی یوشک أن یقع فیه و الحزم فی الحذر و التقوی و التقرب من حد الضرورة ما أمکن اقتداء بالأنبیاء و الأولیاء.

ثم قال اعلم أن الدنیا عبارة من أعیان موجودة و للإنسان فیها حظ و له فی إصلاحها شغل فهذه ثلاثة أمور قد یظن أن الدنیا عبارة عن آحادها و لیس کذلک أما الأعیان الموجودة التی الدنیا عبارة عنها فهی الأرض و ما علیها قال الله تعالی إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا⁽⁴⁾فالأرض فراش للآدمیین و مهاد و مسکن و مستقر و ما علیها لهم ملبس و مطعم و مشرب و منکح.

1) 1. النازعات: 40- 41.

2) 2. الحدید: 20.

3) 3. آل عمران: 14.

4) 4. الکهف: 7.

و یجمع ما علی الأرض ثلاثة أقسام المعادن و النبات و الحیوان أما المعادن فیطلبها الآدمی للآلات و الأوانی کالنحاس و الرصاص أو للنقد کالذهب و الفضة و لغیر ذلک من المقاصد و أما النبات فیطلبها الآدمی للإقتات و التداوی و أما الحیوان فینقسم إلی الإنسان و البهائم أما البهائم فیطلب لحومها للمأکل و ظهورها للمرکب و الزینة و أما الإنسان فقد یطلب الآدمی أن یملک أبدان الناس لیستخدمهم و یستسخرهم کالغلمان أو لیتمتع بهم کالجواری و النسوان و یطلب قلوب الناس لیملکها فیغرس فیها التعظیم و الإکرام و هو الذی یعبر عنه بالجاه إذ معنی الجاه ملک قلوب الآدمیین.

فهذه هی الأعیان التی یعبر عنها بالدنیا و قد جمعها الله تعالی فی قوله زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ و هذا من الإنس وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ و هذا من الجواهر و المعادن و فیه تنبیه علی غیرها من اللآلی و الیواقیت وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ و هی البهائم و الحیوانات وَ الْحَرْثِ و هو النبات و الزرع.

فهذه هی أعیان الدنیا إلا أن لها مع العبد علاقتین علاقة مع القلب و هو حبه لها و حظه منها و انصراف قلبه إلیها حتی تصیر قلبه کالعبد أو المحب المستهتر بالدنیا و یدخل فی هذه العلاقة جمیع صفات القلب المتعلقة بالدنیا کالکبر و الغل و الحسد و الریاء و السمعة و سوء الظن و المداهنة و حب الثناء و حب التکاثر و التفاخر فهذه هی الدنیا الباطنة و أما الظاهرة فهی الأعیان التی ذکرناها و العلاقة الثانیة مع البدن و هو اشتغاله بإصلاح هذه الأعیان لیصلح لحظوظه و حظوظ غیره و هی جملة الصناعات و الحرف التی الخلق مشغولون بها و الخلق إنما نسوا أنفسهم و مالهم و منقلبهم لهاتین العلاقتین علاقة القلب بالحب و علاقة البدن بالشغل و لو عرف ربه و عرف نفسه و عرف حکمة الدنیا و سرها علم أن هذه الأعیان التی سمیتها دنیا لم تخلق إلا لعلف الدابة التی تسیر بها إلی الله تعالی و أعنی بالدابة البدن فإنه لا یبقی إلا بمطعم و ملبس و مسکن

کما لا یبقی الإبل فی طریق الحج إلا بعلف و ماء و جلال.

و مثال العبد فی نسیانه نفسه و مقصده مثال الحاج الذی یقف فی منازل الطریق و لا یزال یعلف الدابة و یتعهدها و ینظفها و یکسوها ألوان الثیاب و یحمل إلیها أنواع الحشیش و یبرد لها الماء بالثلج حتی تفوته القافلة و هو غافل عن الحج و عن مرور القافلة و عن بقائه فی البادیة فریسة للسباع هو و ناقته و الحاج البصیر لا یهمه من أمر الجمل إلا القدر الذی یقوی به علی المشی فیتعهده و قلبه إلی الکعبة و الحج و إنما یلتفت إلی الناقة بقدر الضرورة فکذلک البصیر فی سفر الآخرة لا یشغل بتعهد البدن إلا بالضرورة کما لا یدخل بیت الماء إلا للضرورة و لا فرق بین إدخال الطعام فی البدن و بین إخراجه من البطن: و أکثر ما شغل الناس عن الله البدن فإن القوت ضروری و أمر الملبس و المسکن أهون و لو عرفوا سبب الحاجة إلی هذه الأمور و اقتصروا علیها لم تستغرقهم أشغال الدنیا فإنما استغرقتهم لجهلهم بالدنیا و حکمتها و حظوظهم منها و لکنهم جهلوا و غفلوا و تتابعت أشغال الدنیا و اتصلت بعضها ببعض و تداعت إلی غیر نهایة محدودة فتاهوا فی کثرة الأشغال و نسوا مقصودها.

و أما تفاصیل أشغال الدنیا و کیفیة حدوث الحاجة إلیها و انجرار بعضها إلی بعض فمما یطول ذکرها و خارج عن مقصود کتابنا.

و إذا تأملت فیها علمت أن الإنسان لاضطراره إلی القوت و المسکن و الملبس یحتاج إلی خمس صناعات و هی الفلاحة لتحصیل النبات و الرعایة لحفظ الحیوانات و استنتاجها و الاقتناص لتحصیل ما خلق الله من صید أو معدن أو حشیش أو حطب و الحیاکة للباس و البناء للمسکن ثم یحتاج بسبب ذلک إلی التجارة و الحدادة و الخرز أی إصلاح جلود الحیوانات و أجزائها ثم لبقاء النوع إلی المنکح ثم إلی حفظ الولد و تربیته ثم لاجتماعهم إلی قریة یجتمعون فیها ثم إلی قاض و حاکم یتحاکمون إلیه ثم إلی جند یحرسهم عن الأعادی ثم إلی خراج یعان به الجند ثم إلی عمال و خزان لذلک ثم إلی ملک یدبرهم

و أمیر مطاع و قائد علی کل طائفة منهم فانظر کیف ابتدأ الأمر من حاجة القوت و المسکن و الملبس و إلی ما ذا انتهی.

هکذا أمور الدنیا لا یفتح منها باب إلا و ینفتح منها بسببه عشرة أبواب أخر و هکذا یتناهی إلی حد غیر محصور و کأنها هاویة لا نهایة لعمقها و من وقع فی مهواة منها سقط منها إلی أخری و هکذا علی التوالی.

فهذه هی الحرف و الصناعات و یتفرع علیها أیضا بناء الحوانیت و الخانات للمتحرفة و التجار و جماعة یتجرون و یحملون الأمتعة من بلد إلی بلد و یتفرع علیها الکرایة و الإجارة ثم یحدث بسبب البیوع و الإجارات و أمثالها الحاجة إلی النقدین لتقع المعاملة بهما فاتخذت النقود من الذهب و الفضة و النحاس ثم مست الحاجة إلی الضرب و النقش و التقدیر فحدثت الحاجة إلی دار الضرب و إلی الصیارفة.

فهذه أشغال الخلق و هی معایشهم و شی‌ء من هذه الحرف لا یمکن مباشرته إلا بنوع تعلم و تعب فی الابتداء و فی الناس من یغفل عن ذلک فی الصبا فلا یشتغل به أو یمنعه مانع فیبقی عاجزا فیحتاج إلی أن یأکل مما سعی فیه غیره فتحدث منه حرفتان خسیستان اللصوصیة و الکدیة و للصوص أنواع و لهم حیل شتی فی ذلک و أما التکدی فله أسباب مختلفة فمنهم من یطلب ذلک بالتمسخر و المحاکاة و الشعبذة و الأفعال المضحکة و قد یکون بالأشعار مع النغمة أو غیرها فی المدح أو التعشق أو غیرهما أو تسلیم ما یشبه العوض و لیس بعوض کبیع التعویذات و الطلسمات و کأصحاب القرعة و الفال و الزجر من المنجمین و یدخل فی هذا الجنس الوعاظ المتکدون علی رءوس المنابر.

فهذه هی أشغال الخلق و أعمالهم التی أکبوا علیها و جرهم إلی ذلک کله الحاجة إلی القوت و الکسوة و لکن نسوا فی أثناء ذلک أنفسهم و مقصودهم و منقلبهم و مالهم فضلوا و تاهوا و سبق إلی عقولهم الضعیفة بعد أن کدرها زحمة أشغال الدنیا خیالات فاسدة و انقسمت مذاهبهم و اختلفت آراؤهم علی عدة أوجه.

فطائفة غلب علیهم الجهل و الغفلة فلم ینفتح أعینهم للنظر إلی عاقبة أمرهم فقالوا المقصود أن نعیش أیاما فی الدنیا فنجهد حتی نکسب القوت ثم نأکل حتی نقوی علی الکسب ثم نکتسب حتی نأکل فیأکلون لیکسبوا و یکسبون لیأکلوا فهذه مذاهب الملاحین و المتحرفین و من لیس لهم تنعم فی الدنیا و لا قدم فی الدین و طائفة أخری زعموا أنهم تفطنوا للأمر و هو أن لیس المقصود أن

یشقی الإنسان و لا یتنعم فی الدنیا بل السعادة فی أن یقضی وطره من شهوات الدنیا و هی شهوة البطن و الفرج فهؤلاء طائفة نسوا أنفسهم و صرفوا همهم إلی اتباع النسوان و جمع لذائذ الأطعمة یأکلون کما تأکل الأنعام و یظنون أنهم إذا نالوا ذلک فقد أدرکوا غایات السعادات فیشغلهم ذلک عن الله و الیوم الآخر.

و طائفة ظنوا أن السعادة فی کثرة المال و الاستغناء بکنز الکنوز فأسهروا لیلهم و نهارهم فی الجمع فهم یتعبون فی الأسفار طول اللیل و النهار و یترددون فی الأعمال الشاقة و یکسبون و یجمعون و لا یأکلون إلا قدر الضرورة شحا و بخلا علیها أن تنقص و هذه لذتهم و فی ذلک دأبهم و حرکتهم إلی أن یأتیهم الموت فیبقی تحت الأرض أو یظفر به من یأکله فی الشهوات و اللذات فیکون للجامع تعبها و وبالها و للآکل لذتها و حسابها ثم إن الذین یجمعون ینظرون إلی أمثال ذلک فی أشباههم و أمثالهم فلا یعتبرون.

و طائفة زعموا أن السعادة فی حسن الاسم و انطلاق الألسن بالثناء و المدح بالتجمل و المروة فهؤلاء یتعبون فی کسب المعایش و یضیقون علی أنفسهم فی المطعم و المشرب و یصرفون جمیع مالهم إلی الملابس الحسنة و الدواب النفیسة و یزخرفون أبواب الدور و ما یقع علیه أبصار الناس حتی یقال إنه غنی و إنه ذو ثروة و یظنون أن ذلک هو السعادة فهمتهم فی لیلهم و نهارهم فی تعهد موقع نظر الناس.

و طائفة أخری ظنوا أن السعادة فی الجاه و الکرامة بین الناس و انقیاد الخلق بالتواضع و التوقیر فصرفوا همتهم إلی استجرار الناس إلی الطاعة بطلب الولایة

و تقلد الأعمال السلطانیة لینفذوا أمرهم بها علی طائفة من الناس و یرون أنهم إذا اتسعت ولایتهم و انقادت لهم رعایاهم فقد سعدوا سعادة عظیمة و أن ذلک غایة المطلب و هذا أغلب الشهوات علی قلوب المتغافلین من الناس فهؤلاء شغلهم حب تواضع الناس لهم عن التواضع لله و عن عبادته و عن التفکر فی آخرتهم و معادهم.

و وراء هذا طوائف یطول حصرها تزید علی نیف و سبعین فرقة کلهم ضلوا و أضلوا عن سواء السبیل و إنما جرهم إلی جمیع ذلک حاجة المطعم و الملبس و المسکن فنسوا ما یراد له هذه الأمور الثلاثة و القدر الذی یکفی منها و انجرت بهم أوائل أسبابها إلی أواخرها و تداعت لهم إلی مبادی لم یمکنهم الترقی منها.

فمن عرف وجه الحاجة إلی هذه الأسباب و الأشغال و عرف غایة المقصود منها فلا یخوض فی شغل و حرفة و عمل إلا و هو عالم بمقصوده و عالم بحظه و نصیبه منه و أن غایة مقصوده تعهد بدنه بالقوة و الکسوة حتی لا یهلک و ذلک أن سلک فیه سبیل التقلیل اندفعت الأشغال و فرغ القلب و غلب علیه ذکر الآخرة و انصرفت الهمة إلی الاستعداد له و إن تعدی به قدر الضرورة کثرت الأشغال و تداعی البعض إلی البعض و تسلسل إلی غیر نهایة فتشعب به الهموم و من تشعب به الهموم فی أودیة الدنیا فلا یبال الله فی أی واد أهلکه.

فهذا شأن المنهمکین فی أشغال الدنیا و تنبه لذلک طائفة فأعرضوا عن الدنیا فحسدهم الشیطان، فلم یترکهم و أضلهم فی الأعراض أیضا حتی انقسموا إلی طوائف فظنت طائفة أن الدنیا دار بلاء و محنة و أن الآخرة دار سعادة لکل من وصل إلیها سواء تعبد فی الدنیا أو لم یتعبد فرأوا أن الصواب فی أن یقتلوا أنفسهم للخلاص من محنة الدنیا و إلیه ذهب طوائف من عباد الهند فهم یتهجمون علی النار و یقتلون أنفسهم بالإحراق و یظنون أن ذلک خلاص منهم من سجن الدنیا.

و ظنت طائفة أخری أن القتل لا یخلص بل لا بد أولا من إماتة الصفات البشریة و قلعها عن النفس بالکلیة و أن السعادة فی قطع الشهوة و الغضب ثم أقبلوا علی المجاهدة فشدوا علی أنفسهم حتی هلک بعضهم بشدة الریاضة و بعضهم فسد

عقله و جن و بعضهم مرض و انسدت علیه طرق العبادة.

و بعضهم عجز عن قمع الصفات بالکلیة فظن أن ما کلفه الشرع محال و أن الشرع تلبیس لا أصل له فوقع فی الإلحاد و الزندقة و ظهر لبعضهم أن هذا التعب کله لله و أن الله مستغن عن عبادة العباد لا ینقصه عصیان عاص و لا یزیده عبادة عابد فعادوا إلی الشهوات و سلکوا مسلک الإباحة فطووا بساط الشرع و الأحکام و زعموا أن ذلک من صفاء توحیدهم حیث اعتقدوا أن الله مستغن عن عبادة العباد.

و ظن طائفة أخری أن المقصود من العبادات المجاهدة حتی یصل العبد بها إلی معرفة الله تعالی فإذا حصلت المعرفة فقد وصل و بعد الوصال یستغنی عن الوسیلة و الحیلة فترکوا السعی و العبادة و زعموا أنه ارتفع محلهم فی معرفة الله سبحانه عن أن یمتحنوا بالتکالیف و إنما التکلیف علی عوام الخلق.

و وراء هذا مذاهب باطلة و ضلالة هائلة و خیالات فاسدة یطول إحصاؤها إلی أن یبلغ نیفا و سبعین فرقة و إنما الناجی منها فرقة واحدة و هی السالکة ما کان علیها رسول الله صلی الله علیه و آله و أصحابه و هو أن لا یترکوا الدنیا بالکلیة و لا یقمع فی الشهوات بالکلیة.

أما الدنیا فیأخذ منها قدر الزاد و أما الشهوات فیقمع منها ما یخرج عن طاعة الشرع و العقل فلا یتبع کل شهوة و لا یترک کل شهوة بل یتبع العدل و لا یترک کل شی‌ء من الدنیا و لا یطلب کل شی‌ء من الدنیا بل یعلم مقصود کل ما خلق من الدنیا و یحفظه علی حد مقصوده فیأخذ من القوت ما یقوی به البدن علی العبادة و من المسکن ما یحفظ به من اللصوص و الحر و البرد و من الکسوة کذلک حتی إذا فرغ القلب من شغل البدن أقبل علی الله بکنه همه و اشتغل بالذکر و الفکر طول العمر و بقی ملازما لسیاسة الشهوات و مراقبا لها حتی لا تجاوز حدود الورع و التقوی و لا یعلم تفصیل ذلک إلا بالاقتداء بالفرقة الناجیة الذین صحت عقائدهم و اتبعوا الرسول و أئمة الهدی صلوات الله علیهم فی أقوالهم و أفعالهم فإنهم ما کانوا

یأخذون الدنیا للدنیا بل للدین و ما کانوا یترهبون و یهجرون الدنیا بالکلیة و ما کان لهم فی الأمور تفریط و لا إفراط بل کانوا بین ذلک قواما و ذلک هو العدل و الوسط بین الطرفین و هو أحب الأمور إلی الله تعالی وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.

**[ترجمه]علت «لا یغنی» این است که آنچه مقتضای حرص و آرزوی اوست، در دنیا برایش فراهم نمی‌شود و نمی‌تواند از آفات و مصائب دنیا دوری بجوید؛ پس در نتیجه او در دنیا دائما در اندوه ما فات است و در حزن آنچه حاصل نشده؛ پس وقتی از دست رفت، او در اندوه‌ها و حسرت‌های جدایی از دنیاست و چیز نافعی از دنیا را پیش نفرستاده؛ پس اندوه او تا ابد از بین نمی‌رود. و فرق بین آرزو و امید در این است که متعلق آرزو، عمر و بقای در دنیاست و متعلق امید، ما سوای عمر و بقاست یا تفاوت در این است که متعلق آرزو دیر حاصل می‌شود، ولی متعلق امید نزدیک است که فرا برسد و معلوم است که محبّ دنیا و طالب آن نسبت به دنیا آرزویی دارد که طمعی در حصول آن نیست ولی به خاطر شدت حرصش آن را می‌طلبد و آرزو و رجاء انتفاع از آن را دارد؛ پس اجل بین او و آن آرزوها حائل می‌شود یا امید به آخرت و جمع آن با دنیا را دارد با این که تلاشی برای تحصیل آخرت ندارد و همت خود را بر تحصیل دنیا مصروف می‌دارد و چه خوب گفته شده:

ای کسی که با تلاش طلب رزق می‌کنی! رنج خود را کم نما که روزی تقسیم شده است بر آنچه آن را درک نخواهی کرد، حریص مباش که حریص از رسیدن به آرزوها محروم است

تتمّه‌ای مهم: برخی محققین گفته‌اند: بدان که مادامی که دنیای ناپسند را نشناسی که چیست، و چه چیزی سزاوار است که مورد اجتناب قرار گیرد و یا مورد اجتناب قرار نگیرد، شناخت مذمت دنیا تو را کفایت نمی‌کند؛ پس ناچار باید دنیای مذموم را که مأمور شده‌ای از آن اجتناب کنی برای تو تبیین کنیم که چیست؛ زیرا دنیا دشمنی است که راهزن راه خداست. پس می‌گوییم:

دنیا و آخرت تو عبارت‌اند از دو حالت از احوال قلب تو که آن حالت نزدیک دنیا نامیده می‌شود و عبارت است از هر چیزی که قبل از مرگ است و حالت غیر فوری و متأخر که آخرت نامیده می‌شود و عبارت است از عالم بعد از مرگ؛ پس هر آنچه را تو در آن در حال عاجل و قبل از وفات، حظ و بهره و غرض و نصیب و شهوت و لذت داری در حق تو دنیای توست؛ الا این که هر آنچه را که تو به آن میل داری و در آن نصیب و بهره داشته‌ای، مذموم نیست، بلکه به سه قسم تقسیم می‌شود:

اول: آنچه در دنیا همراه توست و ثمره آن بعد از مرگ با تو می‌ماند و آن دو چیز است: مجرد علم و عمل. و مراد من از علم، علم به خدا و صفات و افعال او و ملائک و کتب و رسولان و ملکوت زمین و آسمان و علم به شریعت پیامبرش می‌باشد و مرادم از عمل عبادت با اخلاص برای ذات خداست و گاهی می‌شود که عالم به علم خود مأنوس می‌گردد، به گونه‌ای که علم لذیذترین چیزها برای او می‌گردد؛ پس خواب و نکاح و نوشیدن و خوردن را رها می‌کند و به لذت علم روی می‌آورد؛ زیرا علم نزد او از تمام این‌ها لذت بخش‌تر است. این شخص به بهره‌ای زودرس از دنیا رسیده، ولی وقتی ما سخن از دنیای مذموم می‌گوییم، این امر را اساساً از دنیا نمی‌دانیم؛ بلکه می‌گوییم چنین لذتی اخروی است و همچنین شخص عابد به عبادت خدا انس می‌گیرد و از آن لذت می‌برد، به گونه‌ای که اگر او را از عبادت منع کنی این از بزرگ‌ترین عقوبات بر اوست و این مورد نیز از قبیل دنیای مذموم نیست .

دوم: چیزی که در مقابل قسم اول است و در طرف دورتری از آن واقع می‌شود و عبارت است از هر چیزی که در آن بهره عاجل است و أساساً در آخرت ثمری ندارد؛ مانند لذت بردن از گناهان و استفاده از تنعماتی که مباح بوده ولی از قدر ضرورت و احتیاج بیشترند و داخل در رفاهیّات و کارهای احمقانه هستند؛ مانند تنعم از اموال هنگفت طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت و غلامان و کنیزان و مرکب‌ها و گله‌ها و قصرها و خانه‌های مرتفع و البسه فاخر و غذاهای لذیذ. پس حظّ بنده از همه این‌ها همان دنیای مذموم است و در اموری که فضول و زیادی شمرده می‌شود و نیز در خصوص محل احتیاج به آنان بحثی طلانی وجود دارد.

سوم: آنچه متوسط بین دو طرف است و عبارت است از هر حظّ و بهره عاجلی که بر اعمال اخروی یاری‌گر است، مانند غذایی در حد سیری و یک پیراهن غییر لطیف و هر آنچه از آن چاره‌ای نیست برای بقا و صحت که به کمک آن به علم و عمل برسد و این قسم، مانند قسم اول است و از قبیل دنیازدگی محسوب نمی‌شود؛ زیرا یاری دهنده انسان بر علم و عمل است و وسیله‌ای به سوی آن دو می‌باشد؛ پس هر چه عبد به قصد استعانت بر علم و عمل به آن دو بپردازد، به سبب آن در پی رسیدن به دنیا نیست و به این سبب از دنیازدگان محسوب نمی‌شود و اگر انگیزه او فقط بهره عاجل باشد و نه استعانت از آن برای تقوای الهی، ملحق به قسم دوم می‌شود و از قبیل دنیای مذموم است.

و در هنگامه وفات، همراه با بنده جز سه چیز باقی نمی‌ماند: صفای دل و انس او به ذکر خدا و محبتی که به خدا دارد و صفای دل حاصل نمی‌شود مگر با خودداری از شهوات دنیا و انس به خدا حاصل نمی‌شود مگر با کثرت یاد خدا و دوستی خدا نیز جز با معرفت حاصل نمی‌شود و معرفت نیز جز با دوام تفکر به دست نمی‌آید.

پس این سه امر، عوامل نجات و سعادت پس از مرگ هستند و همان باقیات الصالحات هستند؛ اما طهارت دل از شهوات دنیا از امور نجات بخش است به این سبب که سپری بین عبد و عذاب خدا می‌گردد و اما انس و دوستی خدا از امور سعادت بخش هستند و عبد را به مقام لذت ملاقات با خدا و مشاهده می‌رسانند و پس از مرگ این سعادت شتاب می‌گیرد تا عبد وارد بهشت گردد و قبر او باغی از باغ‌های بهشت شود.

چگونه چنین سعادتی نداشته باشد در حالی که او فقط یک محبوب دارد، در حالی که موانع می‌خواهند او را از انس به دوام ذکر آن محبوب و آگاهی از جمال او باز دارند! پس موانع مرتفع می‌شوند و از زندان دنیا بیرون می‌رود و بین او محبوب او خلوتی حاصل می‌گردد و با شادی و ایمنی از موانع و ایمنی از فراق بر او وارد می‌شود و چگونه ممکن است محب دنیا در هنگامه مرگ عذاب نشود در حالی که محبوبی جز دنیا ندارد و دنیا به زور از او گرفته شده و بین او محبوبش فاصل افتاده و راه‌های چاره برای بازگشت به محبوبش دنیا بر او بسته گشته و مرگ به معنای نیستی نیست؛ بلکه به معنای جدایی از محبوب‌های دنیوی و وارد شدن بر خدای متعال است. بنابراین سالک راه آخرت کسی است که بر اسباب این صفات سه گانه که عبارت است از ذکر و فکر و عمل است مواظبت کند؛ همین سه امر او را از شهوات دنیا حفظ می‌کند و پناهندگی به آن را نزد عبد، مبغوض نموده و او را از دنیا جدا می‌کند و همه این سه امر جز با صحت بدن ممکن نیست و صحت بدن نیز جز با سیری و لباس و مسکن به دست نمی‌آید و هر یک از این‌ها نیز محتاج اسباب است.

پس آن مقداری از این سه امر (یعنی خوراک و پوشاک و مسکن) که گزیری از آن نیست، اگر عبد آن مقدار از دنیا را برای آخرت خود بگیرد، از دنیازدگان به شمار نیامده و دنیا در حق او مزرعه آخرت است و اگر از این سه به قصد متنعم شدن و بهره نفس خود برگیرد، از دنیازدگان محسوب گشته و از کسانی است که رغبت به حظوظ دنیوی دارند؛ جز این که رغبت در حظوظ دنیوی به دو قسم منقسم است: حظوظی که صاحب خود را در آخرت در معرض عذاب خدا قرار می‌دهد که «حرام» نامیده می‌شود و حظوظی که بین او و بین درجات بلند بهشتی حائل می‌شود و او را در معرض حسابرسی طولانی قرار می‌دهد و این قسم «حلال» نامیده می‌شود .

و شخص با بصیرت می‌داند که توقف طولانی در مواقف قیامت، به خاطر محاسبه اعمال نیز خود عذاب است و هر کس که در حسابرسی مورد مناقشه و سخت‌گیری قرار بگیرد، این نیز خود عذابی بر اوست و به همین سبب رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حلال دنیا حساب و حرام آن عقاب دارد و نیز فرمود: حلال دنیا نیز عذاب است، فقط عذاب آن از عذاب حرام سبک‌تر است؛ بلکه اگر حساب و کتابی هم در کار نبود هر آینه درجات بلند بهشتی که از انسان فوت می‌شود و حسرت‌هایی که بر قلب انسان به خاطر از دست دادن آن درجات با حظوظی اندک و پست که بقایی ندارد، وارد می‌شود نیز خود عذاب دیگری است. پس دنیا کم و زیاد و حلال و حرام آن ملعون است، مگر آن مقدار که یاری بر تقوای الهی کند که البته آن مقدار از دنیا محسوب نمی‌شود.

و هر کس که شناخت او قوی‌تر و مستحکم‌تر باشد، ترس او از نعمت‌های دنیا شدیدتر است و به همین خاطر خدای تعالی دنیا را از پیامبر ما صلی الله علیه و آله دور فرمود؛ آن حضرت روزهایی را گرسنه بود و از شدت گرسنگی سنگ بر شکم می‌بست و به همین خاطر بود که خدا بلا و رنج‌ها را بر انبیا و اولیای خود و سپس بر برتران از امم به ترتیب برتری مسلط فرمود و تمام این رنج‌ها به خاطر نظر رحمت و امتنان بر آنان بود تا بهره‌شان از آخرت بیشتر گردد، مانند این که پدر دلسوز فرزند خود را از میوه‌های لذیذ منع می‌کند و درد رگ‌زنی و حجامت را بر او هموار می‌سازد به خاطر دلسوزی و محبتی که به فرزند خود دارد، نه این که از سر بخل به او خوراک لذیذ ندهد و دانستی که هر آن چیزی که برای خدا نباشد متعلق به دنیاست و هر آن چه برای خداست، از متعلقات دنیا نیست.

پس اگر بگویی: آنچه برای خداست چیست؟ من در پاسخ می‌گویم: اشیا بر سه قسم هستند: یک قسم از اشیا هستند که تصور نمی‌شود که برای خدا باشند که از آن‌ها تعبیر به «معاصی» و «محرمات» می‌شود و انواع بهره گیری از نعمت‌های مباح که این قسم دنیای محض و مذموم است که از لحاظ صورت ظاهری و معنوی واقعاً دنیاست .

یک قسم از اشیا هستند که صورت ظاهر آن‌ها برای خداست و ممکن است برای غیر خدا نیز قرار داده شود که خود سه قسم دارد: فکر و ذکر و خودداری از شهوات. پس این سه قسم اگر مخفیانه انجام شود و بر آن انگیزه‌ای جز امر خدا و روز قیامت نباشد، برای خداست و از دنیا محسوب نمی‌شود؛ و اگر غرض از این سه خدایی نبوده و طلب علم به خاطر شرافت و طلب جا افتادن بین قلوب مردم به سبب اظهار معرفت باشد یا غرض از ترک شهوت حفظ مال یا تعصب بر تندرستی یا مشهور شدن به زاهد بودن باشد، این از قبیل دنیازدگی معنایی است، اگر چه صورت ظاهری عمل نشان می‌دهد که برای خداست.

و یک قسم از اشیا نیز وجود دارد که برای حظّ و بهره نفس است و می‌تواند معنا و باطن آن را برای خدا قرار دهد؛ مانند خوردن و آمیزش؛ و هر عملی که به بقای انسان و بقای فرزندان او مرتبط نیست، اگر مقصود از آن حظّ نفس باشد از قبیل دنیاست و اگر مقصود از آن استعانت بر تقوای الهی باشد، از حیث معنا و باطن برای خداست، اگر چه صورت ظاهری آن دنیایی باشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که حلال دنیا را طلب کند در حالی که قصد او مال اندوزی فراوان و تفاخر بر مردم باشد، خدا را ملاقات می‌کند در حالی که خدا بر او غضبناک است و کسی که به خاطر حیای از درخواست و حفظ آبروی خود دنیا را طلب کند، روز قیامت می‌آید در حالی که صورت او مانند قرص کامل ماه می‌درخشد.

خوب بنگر که چگونه امر با تفاوت قصد و نیت متفاوت می‌شود؛ پس دنیا حظّ و بهره عاجل نفس توست که برای امر آخرت احتیاجی به آن دنیا نداری و از این به «هوی» تعبیر می‌شود و آیه «وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی.» - . نازعات / 40 - 41 - {و

نفس را از هوا بازدارد، قطعاً بهشت جایگاه اوست!}و بدان که پنج چیز است که محل جمع شدن هوای نفس است و عبارت است از آنچه خدای متعال در این آیه بیان فرموده؛ «أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ.» - . حدید / 20 - {زندگی

دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است،} و اشیای عینی و خارجی که این امور از آن به دست می‌آید هفت چیز است که این آیه آن‌ها را جمع کرده: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ.» - . آل عمران / 14 - {محبّت

امور مادی، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ (تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند؛ ولی) این‌ها (در صورتی که هدف نهایی آدمی را تشکیل دهند،) سرمایه زندگی پست (مادی) است؛ و سرانجام نیک (و زندگیِ والا و جاویدان)، نزد خداست.}. پس دانستی که هر آنچه برای خداست از دنیا محسوب نیست و به مقدار ضرورت از خوراک و به مقدار ضرورت از مسکن و پوشاک، برای خداست و مشروط است که ذات خدا از این امور قصد گردد و بیش از این مقدار تنعم است و برای غیر خداست. و بین تنعم و مقدار ضرورت درجه‌ای است که از آن به حاجت تعبیر می‌شود و درجه حاجت دو طرف و یک حد وسط دارد: یک طرف از آن به حد ضرورت نزدیک می‌شود که البته این مقدار ضرری ندارد؛ زیرا اکتفا به مقدار ضرورت ممکن نیست و یک طرف از آن به جوار تنعم نزدیک می‌شود و سزاوار است که از آن پرهیز شود و بین این دو طرف حدود وسطی است که متشابه است و هر کس در اطراف غرق گاه معصیت خدا دور بزند نزدیک است که در آن بیفتد و دوراندیشی- هر چه بیشتر ممکن باشد- در ترسیدن و تقوای از نزدیک شدن به حد ضرورت، تأسّی به انبیا و اولیاست.

سپس این فاضل فرموده: بدان که دنیا عبارت است از اشیای موجود و این که انسان نیز در آن حظّ و بهره‌ای دارد و این که در اصلاح آن اشیا و اعیان برای او مشغولیت است؛ پس این‌ها سه چیز هستند که گمان می‌رود دنیا عبارت از تک تک آن‌هاست، اما چنین نیست؛ اما اشیای موجود در دنیا که دنیا عبارت از آن است، زمین و هر آن چیزی است که بر زمین قرار دارد و خدای تعالی می‌فرماید: «إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.» - . کهف / 7 - {ما

آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آن‌ها را بیازماییم که کدامینشان بهتر عمل می‌کنند! } پس زمین بستر آدمی زاد و گهواره و مسکن و محل استقرار اوست و آنچه بر روی زمین است برای آدمی زاد است که همان پوشاک و خوراک و نوشیدنی و ازدواج است.

و آنچه بر روی سطح زمین است، سه قسم است: معادن و گیاهان و حیوان؛ اما معادن را آدمی برای وسائل و ظروف می‌خواهد مانند معدن مس و سرب یا برای ضرب سکه‌های نقدی مثل طلا و نقره و برای مقاصد دیگر استفاده می‌شود. اما گیاهان را آدمی برای علوفه دام و داروسازی می‌خواهد؛ اما حیوان به دو قسم انسان و چارپایان تقسیم می‌شود؛ اما گوشت چارپایان را انسان برای خوراک و پشت آنان را برای سواری و زینت می‌طلبد؛ اما ابدان انسانها را آدمیان برای خدمت گزاری و تسلط در اختیار می‌گیرند مانند غلامان یا برای بهره برداری از آنان مانند کنیزان و زنان و قلوب انسان‌ها را می‌طلبند برای این که در آن تعظیم و اکرام را بکارند که آن را جاه می‌نامند؛ زیرا معنای جاه عبارت است از مالک شدن قلوب آدمیان.

پس این‌ها اشیایی دنیایی هستند؛ فقط این چیزها همراه با عبد دو وابستگی هم دارند: علاقه‌ای که در دل عبد نسبت به آن‌هاست که همان دوستی و بهره برداری از آن و تمایل دل او به سمت آنان است تا جایی که دل آدمی نسبت به این‌ها مثل بنده و یا مثل شخص محبی می‌شود که نسبت به امور دنیوی گستاخ است و در این علاقه داخل است تمام صفات قلبی که متعلق به دنیاست، مانند تکبر و کینه و حسد و ریاء و سُمعه و سوء ظن و سازش و حب مدح گویی و حب زیاده طلبی و فخر فروشی. پس این‌ها دنیای پنهان و باطن هستند؛ اما دنیای ظاهری همان اعیان و اشیایی هستند که ذکر کردیم. علاقه دوم در کنار علاقه اول که علاقه قلبی بود، علاقه جسمی است که عبارت است از اشتغال انسان به اصلاح این اعیان و اشیا تا بهره برداری او و غیر او اصلاح شود که این اشتغال همان صنعتها و حرفه هاست که خلائق به آن مشغول هستند و مردم خود را و مال و تغییرات خود را به خاطر این دو علاقه فراموش کرده اند؛ علاقه قلب به محبت و علاقه جسم به اشتغال و اگر انسان پروردگار خود و نفس خود و حکمت این دنیا و راز آن را می‌شناخت، می‌فهمید این اعیان و اشیایی که دنیا نام نهادیم، جز برای علوفه چهارپا خلق نشده تا با آن به سمت خدای متعال سیر کند و مرادم از چهارپا بدن است که بقای آن نیست مگر به خوراک و پوشاک و مسکن، چنانچه بقای شتر در راه حج نیست مگر به علوفه و آب و پوشش بر پشت خود.

و مثل عبد در فراموشی خود و مقصدش مثال آن حاجی است که در منزلگاه‌های میان راه می‌ایستد و پیوسته به مرکب خود علوفه می‌دهد و به آن رسیدگی می‌کند و آن را نظافت می‌کند و البسه رنگارنگ بر تن آن می‌پوشاند و انواع گیاهان را برای خوردن او مهیا می‌کند و آب را با یخ برای او خنک می‌کند تا این که کاروان را از دست می‌دهد و حاجی و شترش از حج خود و رفتن کاروان و ماندن در بیابانی که شکار درندگان می‌شوند غافل هستند. اما حاجی با بصیرت در حدی امور شترش برایش اهمّیّت دارد که شتر را قادر بر حرکت نماید؛ پس به آن رسیدگی می‌کند در حالی که دلش متوجه کعبه و حج است و به مقدار ضرورت به شتر خود التفات دارد؛ همچنین است کسی که نسبت به سفر آخرتش بیناست که جز به قدر ضرورت به رسیدگی به جسم خود نمی‌پردازد، چنان که جز به میزان ضرورت به بیت الخلأ نمی‌رود و فرقی بین غذا داخل بدن نمودن و غذا را از شکم خارج کردن نیست؛ و بیشترین چیزی که مردم را از یاد خدا باز می‌دارد، بدن است؛ زیرا خوراک ضروری است ولی امر پوشاک و مسکن آسان‌تر است و اگر مردم سبب احتیاج به این امور را بدانند و بر آن اکتفا کنند، مشغولیتهای دنیا آنان را فرا نمی‌گیرد و علت این که آنان را فرا گرفته، جهالت ایشان به دنیا و حکمتها و حظوظشان از دنیاست؛ ولی جهالت می‌ورزند و غفلت می‌کنند و مشغولیت‌های دنیا پی در پی بر آنان وارد می‌شود و برخی از آن‌ها به برخی دیگر متصل می‌شود و به بی نهایتی نامحدود دعوتشان می‌کند؛ پس در کثرت مشاغل سرگردان شده و مقصود از دنیا را فراموش می‌کنند .

اما بیان مفصل مشغولیت‌های دنیا و کیفیت حدوث احتیاج به آن‌ها و منجر شدن برخی به برخی دیگر بسیار طول می‌کشد و از مقصود کتاب ما خارج است.

و وقتی در این‌ها تأمل کنی، علم پیدا می‌کنی که انسان به خاطر اضطرار به خوراک و مسکن و پوشاک به پنج صنعت محتاج است که عبارت است از: کشاورزی برای گیاه به دست آوردن؛ گله داری برای حفظ حیوانات و تولید نسل آن‌ها؛ اکتساب برای به دست آوردن آنچه خدا آفریده از قبیل شکار یا معدن یا گیاه یا هیزم؛ بافندگی برای پوشاک و بنّائی برای مسکن؛ سپس به سبب این امور به تجارت و آهنگری و دباغی یعنی اصلاح پوست حیوانات و اجزای آن احتیاج حاصل می‌شود؛ و برای بقای نوع انسانی به نکاح و سپس حفظ فرزند و تربیت او نیاز است و برای اجتماع نوع آدمی به قریه‌ای نیاز است که در آن اجتماع کنند و سپس به قاضی و حاکم نیاز است که از او طلب فصل خصومت کنند و به سپاهی نیاز است که آنان را از دشمنان حراست نماید و به خراجی نیاز است که سپاه با آن یاری گردد و به کارگزاران و خزانه دارانی احتیاج است و به پادشاهی که امور مردم را تدبیر کند و به فرمان روایی که مورد اطاعت باشد و هر طائفه‌ای از مردم رهبری داشته باشد؛ پس ببین که چگونه امر احتیاج به خوراک و مسکن و پوشاک آغاز شده است و به کجا منتهی می‌شود.

امور دنیا این چنین است که بابی از آن گشوده نمی‌شود مگر این که به سبب آن ده باب دیگر گشوده می‌گردد و به همین ترتیب تا مقداری غیر قابل شمارش ادامه می‌یابد و گویی دنیا دوزخی است که عمق آن بی نهایت است و کسی که در پرتگاهی از آن سقوط کند، از آن به پرتگاه دیگر سقوط می‌کند و پیوسته امر چنین خواهد بود.

این سرگذشت حرفه‌ها و صنعتهاست و متفرع بر آن دکانها و سراها برای صاحبان حِرَف و تاجران و جماعتی که تجارت می‌کنند و کالا‌ها را از شهری به شهر دیگر می‌برند و کرایه حمل و اجاره بر آن متفرع می‌گردد؛ سپس در اثر خرید و فروش‌ها و اجارات و امثال آن احتیاج به وجه نقد پیدا می‌شود تا معامله با آن صورت بپذیرد؛ پس سکه‌های طلایی و نقره‌ای و مسی تولید می‌شود و احتیاج به ضرب سکه و نقش بر آن و اندازه گیری آن پیدا می‌شود و احتیاج به ضراب خانه و صراف خانه پیدا می‌شود.

این‌ها مشاغل مردم هستند و اسباب معیشت ایشان و تصدی هر یک از این مشاغل ممکن نیست مگر به سبب نوعی تعلم و رنج که در ابتدای امر رخ می‌دهد و برخی از مردم در کودکی از یادگیری غفلت ورزیده و به شغلی مشغول نمی‌شوند یا مانعی آنان را از اشتغال باز می‌دارد و عاجز می‌مانند و محتاج می‌شوند که از حاصل تلاش دیگران بخورند و در نتیجه دو حرفه پست ایجاد می‌شود که یکی دزدی است و دیگری گدایی کردن و دزدان انواع و اقسام دارند و حیله‌های متفاوتی در امر دزدی دارند و تکدی گری نیز اسباب مختلفی دارد: برخی با مسخره بازی و داستان گویی و تردستی و کارهای خنده دار تکدی گری می‌کنند و گاهی با خواند شعر با آهنگ یا غیر آن در مدح یا عشق بازی یا غیر آن یا دادن چیزهایی که شبیه عوض معامله است اما در واقع عوض نیست مانند فروختن تعویذ و طلسم و مانند کسانی که قرعه کشی می‌کنند و فال می‌گیرند و صاحبان علم زجر از ستاره شناسان و داخل در این قسم است واعظانی که بر سر منبر تکدی گری می‌کنند.

این مشاغل مردم و اعمال ایشان است که بدآن‌ها روی آورده و احتیاج به خوراک و پوشاک آنان را به انجام این کارها کشانده ولی در اثنای کار خودشان را فراموش نموده و مقصود و بازگشت گاه و عاقبت خود را به دست نسیان سپرده اند، در نتیجه گمراه شده و سرگردان گشته‌اند و به عقلهای ضعیفشان، بعد از آن که کدورت زحمت مشاغل دنیا آن را گرفت خیالات باطلی خطور می‌کند و مذاهب مختلفی پیدا می‌کنند و آرائشان بر وجوهی اختلاف پیدا می‌کند:

گروهی جهل و غفلت بر آن‌ها چیره گشته و چشمهایشان بر عاقبت امرشان گشوده نمی‌شود و می‌گویند: مقصود این است که ما ایامی را در دنیا به سر ببریم؛ پس باید تلاش کنیم تا خوراکی به دست آورده و بخوریم تا بر کسب بیشتر قوت پیدا کنیم و سپس کسب کنیم تا بتوانیم بخوریم؛ پس این دسته می‌خورند تا اکتساب کنند و اکتساب می‌کنند تا بخورند؛ این مذهب ملوانان و صاحبان حرفه هاست و مذهب کسانی است که در دنیا متنعم نبوده و قدمی نیز در راه دین ندارند؛ گروه دیگری پنداشته‌اند که متوجه امر شده‌اند و مقصود را دریافته‌اند که هدف شقاوت مندی انسان و تنعم صرف در دار دنیا نیست؛ بلک ه سعدت در این است که انسان به قدر حاجت خود از شهوات دنیا که شهوت شکم و فرج است بگیرد؛ این طائفه خود را فراموش نموده و همت خود را صرف پیروی از زنان و جمع غذاهای لذیذ نموده‌اند و مانند چهارپایان غذا می‌خورند و می‌پندارند وقتی به طعام و نکاح رسیدند، نهایت سعادت مندی را درک کرده‌اند و این امور آنان را از خدا و روز قیامت غافل می‌سازد.

و گروهی گمان می‌کنند که سعادت در زیادی مال است و در بی نیاز شدن به سبب گردآوری گنجها؛ لذا شب و روز خود را در جمع مال به بیداری می‌گذرانند و شب و روز رنج سفر را به جان می‌خرند و به اعمال دشوار مشغول می‌شوند و کسب می‌کنند و جمع می‌کنند ولی از حرص و بخلی که بر مال دارند که مبادا کم شود، جز به مقدار ضرورت نمی‌خورند! این موجب لذت بردن آن‌هاست و روش آنان بر همین منوال است تا مرگ به سراغشان بیاید و اموال را به زیر زمین مخفی بگذارند یا کسی از سر شهوت و لذت بر آن اموال دست پیدا کند و بخورد؛ پس در نتیجه رنج و وبال آن برای جمع کننده است و لذت و حساب آن بر خورنده آن است؛ سپس حقیقت این است که جمع کنندگان اموال به امثال و اشباه خود نگاه می‌کنند که اموالشان را دیگران می‌خورند ولی عبرت نمی‌گیرند.

و گروهی می‌پندارند که سعدت در نام نیک بین مردم داشتن است و این که زبان مردم به مدح آنان باز باشد و به زیبایی و مردانگی مدح شوند؛ این دسته در کسب معیشت به رنج می‌افتند و بر خود در خوراک و نوشیدنی سخت می‌گیرند و تمام اموالشان را در خرید البسه نیکو و مرکب‌های نفیس خرج می‌کنند و درب خانه هایشان و هر آنچه را که چشم مردم بر آن می‌افتد، تزیین می‌کنند تا در حقشان بگویند که فلان کس غنیّ است و ثروت دارد و می‌پندارند که این همان سعادت است؛ پس همت آنان شب و روز در جلب نگاه مردم است؛

و گروهی دیگر می‌پندارند که سعادت در وجاهت و کرامت بین مردم است و این که مردم با تواضع، مطیع ایشان شوند و بزرگشان بدارند؛ پس همت خود را صرف کشیدن مردم به اطاعت خود به سبب طلب ولایت و سرپرستی و قلاده کارهای شاهانه به گردن مردم افکندن می‌کنند تا با این کار امرشان بر گروهی از مردم نفوذ پیدا کند و خیال می‌کنند وقتی ولایتشان بر مردم وسعت پیدا کند و رعیتشان مطیع آنان شوند، به سعادت بزرگی دست یافته‌اند و این سعادت غایت امر است و این غالب‌ترین شهوات است که بر دل‌های مردم غفلت زده وجود دارد؛ حبّ تواضع مردم نسبت به ایشان، این قوم را مشغول داشته و از تواضع برای خدا و عبادت او و تفکر در آخرت و امر معادشان باز داشته است.

غیر از این گروه‌ها، طوائف دیگری نیز هستند که تعدادشان به هفتاد و چند فرقه می‌رسد که همگی گمراه شده و از راه راست مردم را گمراه می‌کنند و فقط احتیاج به خوراک و پوشاک و مسکن مردم را به این امور می‌کشاند و در نتیجه هدف اصلی که این امور سه گانه برای آن مورد اراده مردم واقع می‌شود (یعنی استعانت بر تقوای الهی) را فراموش می‌کنند و مقدار مکفی از آن را نیز فراموش می‌کنند و اسباب اولیه این امور، آنان را به اسباب آخر آن می‌کشاند و آنان را به سمت جاهایی می‌کشاند که امکان ترقی از آن را ندارند.

پس کسی که وجه حاجت به این اسباب و مشاغل را بداند و غایت مقصود از آن را دریابد، وارد هیچ حرفه و شغل و عملی نمی‌گردد مگر این که به مقصود آن و حظّ و نصیبش از آن آگاه است و می‌داند که غایت مقصود از ورود در این حرفه‌ها رسیدگی به بدنش از باب خوراک و پوشاک است تا بدنش نابود نگردد و اگر روش تقلیل و مصرف کم را در پیش بگیرد، مشغله‌های او کم گردد و قلبش فراغ حاصل نماید و یاد آخرت بر او غلبه پیدا می‌کند و همت خود را صرف آمادگی برای آخرت خود می‌نماید و اگر از قدر ضرورت آن تعدّی نماید، مشغله‌اش زیاد می‌گردد و برخی امور و مشاغل به برخی دیگر دعوت می‌کند و تا بی نهایت ادامه پیدا می‌کند و اندوه او شاخه شاخه می‌گردد و کسی که اندوه‌های او در بیابان‌های دنیا شاخه شاخه گردد، دیگر مبالاتی ندارد که خدا او را در کدام وادی نابود گرداند؛

پس این شأن کسانی است که در مشاغل دنیا فرو رفته‌اند و گروهی متوجه این امر گشته و از دنیا رویگردان گشته‌اند و شیطان نیز بر آنان رشک برده و آنان را رها نمی‌سازد و آنان را نیز در امور فرعی گمراه می‌سازد تا به گروه‌هایی منقسم گردند: گروهی می‌پندارند که دنیا دار بلا و رنج و آخرت سرای سعادت است برای هر کسی که به آن برسد؛ خواه در دنیا متعبد باشد و یا اهل تعبد نباشد؛ چنین گروهی می‌بینند راه درست این است که برای خلاصی از رنج دنیا اقدام به خود کشی کنند و گروههای از بندگان هندی به این عقیده گرایش پیدا کرده‌اند و به سمت آتش هجوم می‌برند و خود سوزی می‌کنند و خود را می‌کشند و می‌پندارند این کار موجب خلاصی آنان از زندان دنیاست.

گروه دیگری می‌پندارند که خودکشی رهای بخش نیست؛ بلکه اولاً باید صفات بشری را میراند و آن را به طور کلی از نفس برید و سعادت در قطع شهوت و غضب است و این دسته روی به مجاهدت آورده و بر خود سخت می‌گیرند تا جایی که برخی از آنان در اثر شدت ریاضت می‌میرند و برخی عقلشان تباه شده و دیوانه می‌شوند و برخی بیمار می‌شوند و راه عبادت بر آنان بسته می‌گردد.

و برخی از آنان از ریشه کن کردن صفات به طور کلی عاجز می‌گردند و می‌پندارند آنچه شارع به آن تکلیف فرموده، محال است و شریعت فریب کاری بوده و اساسی ندارد و در نتیجه ملحد و زندیق می‌شوند و برخی از آنان می‌پندارند که تمام این رنج برای خداست و خدا هم که از عبادت بندگان بی نیاز است و عصیان عاصین چیزی از او کم نمی‌کند و عبادت عبّاد نیز چیزی بر او نمی‌افزاید؛ پس به سمت شهوات بر می‌گردند و مسلک اباحی گری را می‌پیمایند و بساط شرع و احکام شریعت را می‌پیچند و می‌پندارند این نتیجه توحید خالصانه ایست که دارند؛ توحیدی که معتقد شده‌اند که خداوند از عبادت بندگانش بی نیاز گشته است. گروه دیگری پنداشته‌اند که مقصود از عبادات مجاهده است تا بنده با آن به معرفت خدای متعال برسد و وقتی معرفت حاصل شد، عبد، واصل شده و بعد از وصول، از وسیله و چاره بی نیاز است؛ در نتیجه تلاش و عبادت را رها نموده و گمان می‌کنند که جایگاه آنان در معرفت خدای متعال به حدی بالا رفته که نیازی ندارند که با تکالیف مورد امتحان قرار گیرند و تکلیف مخصوص عوام مردم است .

و غیر از این مذاهب، مذاهب باطل و گمراهی‌های وحشتناک و خیالات فاسدی وجود دارد که بر شمردن آن‌ها به طول می‌انجامد که به هفتاد و چند فرقه می‌رسند که فقط یک فرقه از آنان اهل نجات هستند که همان کسانی هستند که آن راهی را می‌پیمایند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحابش می‌پیمودند و راه این است که به طور کلی ترک دنیا نمی‌کنند و به طور کلی در برابر شهوات نیز ذلیل نمی‌شوند.

اما از دنیا به قدر توشه بر می‌گیرند و از شهوات آنچه را که از طاعت شرع و عقل بیرونشان می‌کند، نابود می‌سازند؛ پس از هر شهوتی تبعیت نمی‌کنند و هر شهوتی را نیز ترک نمی‌کنند، بلکه اعتدال پیشه می‌کنند و همه چیز دنیا را ترک ننموده و همه چیز آن را هم خواهان نیستند؛ بلکه مقصود از هر چیزی را که در دنیا خلق شده، می‌دانند و آن را بر حد و حدود مقصودش حفظ می‌نمایند و از خوراک دنیا به مقداری بر می‌گیرند که بدن بر عبادت خداوند تقویت گردد و از مسکن به مقداری می‌گیرند که از دزدان و سرما و گرما محفوظ بمانند و از پوشاک نیز به همین ترتیب، تا وقتی دل از مشغولیت به بدن فارغ گردید، با تمام همتش به خدای متعال روی می‌آورد و تمام عمرش را مشغول ذکر و فکر می‌گردد و ملتزم به تدبیر شهوات و مراقب آنان می‌گردد تا از حدود ورع و تقوا تجاوز نکند و تفصیل این مطلب دانسته نمی‌شود مگر با اقتدا به فرقه ناجیه که عقائدشان صحیح است و تبعیت از رسول خدا و امامان هدایت صلوات الله علیهم در گفتار و کردارشان نموده اند؛ اینان دنیا را برای دنیا نگرفته‌اند بلکه دنیا را برای دین خدا گرفته‌اند و رهبانیت به خرج نداده و به طور کلی دنیا را ترک نمی‌کنند و در امور دنیا دچار تفریط و افراط نگشته بلکه میان این دو حد اعتدالی دارند و این مسلک همان مسلک اعتدال و وسط بین دو طرف است و محبوب‌ترین امور نزد خدای متعال هستند و از خدا یاری می‌خواهیم.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ یَا جَابِرُ وَ اللَّهِ إِنِّی لَمَحْزُونٌ وَ إِنِّی لَمَشْغُولُ الْقَلْبِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا شَغَلَکَ وَ مَا حَزَنَ قَلْبَکَ فَقَالَ یَا جَابِرُ إِنَّهُ مَنْ دَخَلَ قَلْبَهُ صَافِی خَالِصِ دِینِ اللَّهِ شُغِلَ قَلْبُهُ عَمَّا سِوَاهُ یَا جَابِرُ مَا الدُّنْیَا وَ مَا عَسَی أَنْ تَکُونَ الدُّنْیَا هَلْ هِیَ إِلَّا طَعَامٌ أَکَلْتَهُ أَوْ ثَوْبٌ لَبِسْتَهُ أَوِ امْرَأَةٌ أَصَبْتَهَا یَا جَابِرُ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ لَمْ یَطْمَئِنُّوا إِلَی الدُّنْیَا بِبَقَائِهِمْ فِیهَا وَ لَمْ یَأْمَنُوا قُدُومَهُمُ الْآخِرَةَ یَا جَابِرُ الْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ وَ الدُّنْیَا دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ وَ لَکِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا أَهْلُ غَفْلَةٍ وَ کَأَنَّ الْمُؤْمِنِینَ هُمُ الْفُقَهَاءُ أَهْلُ فِکْرَةٍ وَ عِبْرَةٍ لَمْ یُصِمَّهُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ مَا سَمِعُوا بِآذَانِهِمْ وَ لَمْ یُعْمِهِمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ مَا رَأَوْا مِنَ الزِّینَةِ فَفَازُوا بِثَوَابِ الْآخِرَةِ کَمَا فَازُوا بِذَلِکَ الْعِلْمِ وَ اعْلَمْ یَا جَابِرُ أَنَّ أَهْلَ التَّقْوَی أَیْسَرُ أَهْلِ الدُّنْیَا مَئُونَةً وَ أَکْثَرُهُمْ لَکَ مَعُونَةً تَذْکُرُ فَیُعِینُونَکَ وَ إِنْ نَسِیتَ ذَکَّرُوکَ قَوَّالُونَ بِأَمْرِ اللَّهِ قَوَّامُونَ عَلَی أَمْرِ اللَّهِ قَطَعُوا مَحَبَّتَهُمْ بِمَحَبَّةِ رَبِّهِمْ وَ وَحَشُوا الدُّنْیَا لِطَاعَةِ مَلِیکِهِمْ وَ نَظَرُوا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ إِلَی مَحَبَّتِهِ بِقُلُوبِهِمْ وَ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِکَ هُوَ الْمَنْظُورُ إِلَیْهِ لِعَظِیمِ شَأْنِهِ فَأَنْزِلِ الدُّنْیَا کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ ثُمَّ ارْتَحَلْتَ عَنْهُ أَوْ کَمَالٍ وَجَدْتَهُ فِی مَنَامِکَ وَ اسْتَیْقَظْتَ وَ لَیْسَ مَعَکَ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ إِنِّی إِنَّمَا ضَرَبْتُ لَکَ هَذَا مَثَلًا لِأَنَّهَا عِنْدَ أَهْلِ اللُّبِّ وَ الْعِلْمِ بِاللَّهِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلَالِ یَا جَابِرُ فَاحْفَظْ مَا اسْتَرْعَاکَ اللَّهُ مِنْ دِینِهِ وَ حِکْمَتِهِ وَ لَا تَسْأَلَنَّ عَمَّا لَکَ عِنْدَهُ إِلَّا مَا لَهُ عِنْدَ نَفْسِکَ فَإِنْ تَکُنِ الدُّنْیَا عَلَی غَیْرِ مَا وَصَفْتُ لَکَ فَتَحَوَّلْ إِلَی دَارِ الْمُسْتَعْتَبِ فَلَعَمْرِی لَرُبَّ حَرِیصٍ عَلَی أَمْرٍ قَدْ شَقِیَ بِهِ حِینَ أَتَاهُ وَ لَرُبَّ کَارِهٍ

لِأَمْرٍ قَدْ سَعِدَ بِهِ حِینَ أَتَاهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: جابر می‌گوید: بر امام باقر علیه السلام وارد شدم. پس حضرت علیه السلام فرمود:ای جابر! به خدا سوگند که غمگینم و دلم مشغول است. گفتم: فدایت شوم چه چیز شما را مشغول ساخته و دل شما را غمگین نموده؟ فرمود:ای جابر! هر کس در دلش صافی خالص دین خدا وارد شود، از غیر او روگردان می‌شود.ای جابر! دنیا چیست؟ و امید داری که چه باشد؟ آیا آن غیر از خوراکی است که خوردی و لباسی است که پوشیدی و زنی است که بدان رسیدی؟ای جابر مومنین به ماندن در دنیا اطمینان نکردند و از ورود به آخرت ایمن نشدند.ای جابر! آخرت محل آرام گرفتن و دنیا محل نابودی است ولی مردم دنیا اهل غفلت‌اند و گویا این مومنان هستند که فقیه و اهل فکر و عبرت اند. آنچه به گوششان می‌رسد آن‌ها را از یاد خدا کر نمی‌کند و آنچه از زینت دنیا ببینند آن‌ها را از یاد خدا کور نکند. پس به پاداش آخرت بهرمند شدند کما اینکه از آن دانش بهره بردند. آگاه باش‌ای جابر! پرهیزگاران کم هزینه‌ترین مردم دنیا بوده و بیشترین کمک را آنان به تو می‌رسانند. تا یادآوری شان کنی به تو کمک می‌کنند و اگر فراموششان کنی تو را به یاد دارند. پرگفتارند به فرمان خدا و بر دستورات خداوند متعال پایدارند. به واسطه محبت خداوند دل از دیگران بریدند و برای اطاعت پروردگار از دنیا هراس دارند. و با دل‌های خود به سوی خداوند و محبتش رو آوردند و دانستند که خداست که باید به سبب بزرگی مقامش به او متوجه بود. دنیا را منزل کن مانند منزلی که در آن ساکن می‌شوی و سپس از آن کوچ می‌کنی. و یا مانند مالی که در خواب به دست می‌آوری و چون بیدار می‌شوی چیزی از آن همراه تو نیست. من برای تو این مثال را آوردم زیرا دنیا در نزد خردمندان و خداشناسان مانند سایه بعد از ظهر است.ای جابر! آنچه خداوند از دین و حکمتش به تو سپرده حفظ کن و از آنچه که برای تو در نزد اوست سوال نکن مگر آنچه برای او در نزد توست. پس اگر در نظرت دنیا برخلاف آنچه برایت وصف کردم باشد، پس به خانه‌ای برو که رضایت خدا در آن باشد. پس به جان خودم قسم بسا حریص بر کاری که به واسطه انجام همان کار بدبخت شد. و بسا کسی که کاری را خوش نداشت و به واسطه انجام همان کار سعادتمند گردید و این کلام خداوند متعال است که «وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ» - . آل عمران / 141 - {و

تا خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند خالص گرداند و کافران را [به تدریج] نابود سازد.} - . کافی 2 : 132 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام صافی خالص دین الله کأن إضافة الصافی إلی الخالص للبیان تأکیدا و یحتمل اللامیة أی المحبة الصافیة لله الحاصلة من خالص دینه و فی تحف العقول من دخل قلبه خالص حقیقة الإیمان‌⁽²⁾

و أکلته و أختاها علی صیغة الخطاب و یحتمل التکلم و الغرض أن هذه لذات قلیلة فانیة و لا یختارها العاقل علی النعم الجلیلة الباقیة.

لم یطمئنوا أی لم یلههم الأمل الطویل عن العمل و لم یأمنوا أی فی کل حین قدومهم الآخرة بالموت أو عذاب الآخرة أهل فکرة خبر مبتدأ محذوف استئنافا بیانیا و کذا قوله لم یصمهم استئناف بیانی للاستئناف ما سمعوا بآذانهم من وصف ملاذ الدنیا و زهراتها و حکومة أهلها و بسطة أیدیهم فیها و القصص الملهیة الباطلة.

و لم یعمهم عن ذکر الله الحاصل بالعبرة من أحوال الدنیا و فنائها ففازوا لترک الدنیا بثواب الآخرة کما فازوا بذلک العلم و هو العلم الیقینی بدناءة الدنیا و فنائها و رفعة الآخرة و بقائها و تمییز الخیر من الشر و الهدی من الضلالة و أهل الدنیا من أهل الآخرة و المحقین من المبطلین و من یجب اتباعه من أهل الآخرة و أئمة الحق و من یجب التبری عنه من أهل الدنیا و أصحابها و أئمة الضلالة فهذه هی الحکمة الحاصلة من الزهد فی الدنیا فلما فازوا بهذا العلم فازوا بنعیم الآخرة.

أیسر أهل الدنیا مئونة المئونة بالفتح القوت و الثقل و ذلک لأنهم یکتفون بقدر الکفایة بل الضرورة و المعونة مصدر بمعنی الإعانة تذکر أی حاجتک لهم فیعینونک فیها و إذا کنت متذکرا لما یوجب صلاح أمر دنیاک و آخرتک

1) 1. الکافی ج 2 ص 132، و الآیة فی آل عمران: 141.

2) 2. تحف العقول ص 295 فی ط و ص 286 فی ط آخر.

أعانوک علی فعله و إن کنت ناسیا له ذکروک و أرشدوک إلیه ثم یعینونک مع الحاجة إلی الإعانة.

قوالون بأمر الله أی بما أمر الله به أو بکل أمر یرضی الله به موعظة و إرشادا و تذکیرا و أمرا بالمعروف و نهیا عن المنکر قوامون علی أمر الله بحفظ دین الله و شرائعه و أصول الدین و فروعه و بمنع أهل الباطل و أرباب البدع من التغییر و التحریف فی دین الله.

قطعوا محبتهم أی عن کل شی‌ء أو عما لا یرضی الله بمحبة ربهم أی بسببها أو جعلوا محبتهم تابعین لمحبة الله و لا یحبون شیئا إلا لحب الله له کقوله تعالی وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

وحشوا الدنیا الوحشة ضد الأنس أی لم یستأنسوا بالدنیا لطاعة ملیکهم أی مالکهم و سیدهم أو ذی الملک و السلطنة علیهم إما لأمره بالزهد فی الدنیا أو لأن طاعة الله مطلقا و الإخلاص فیها لا تجتمع مع حب الدنیا نظروا إلی الله و إلی محبته بقلوبهم الظرف فی قوله بقلوبهم متعلق بنظروا أی لم ینظروا بعین قلوبهم إلا إلی الله أی رضاه أو معرفته و مراقبته و ذکره و عدم الالتفات إلی غیره و إلی محبته أی تحصیل حبهم لله أو حب الله لهم أو الأعم کما قال تعالی یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ‌⁽²⁾أو ما یحبه الله من الأخلاق و الأعمال و الأقوال.

و علموا أن ذلک أی المذکور و هو الله و محبته و الإشارة للتعظیم هو المنظور إلیه أی هو الذی ینبغی أن ینظر إلیه لا غیره لعظمة شأنه و حقارة ما سواه بالنسبة إلیه فأنزل الدنیا أی اجعلها عند نفسک کمنزل نزلته ثم ارتحلت عنه بل هذه الدنیا بالنسبة إلی الآخرة أقصر بالمراتب الغیر المتناهیة عن نسبة مدة نزول المنزل بالنسبة إلی مدة عمر الدنیا لأن الأولی نسبة المتناهی إلی غیر المتناهی و الثانیة نسبة المتناهی إلی المتناهی و الغرض العمدة من التشبیه أنها لم تخلق للتوطن بل للعبور

1) 1. الإنسان: 30، التکویر: 29.

2) 2. المائدة: 54.

کما أن منازل المسافر إنما تبنی لذلک و قد قال بعض الشعراء فی هذا المعنی:

نزلنا هاهنا ثم ارتحلنا***کذا الدنیا نزول و ارتحال

أردنا أن نقیل بها و لکن***مقیل المرء فی الدنیا محال

و هذا مثل للمبتدین ثم ذکر مثلا کاملا للکاملین و هو أو کمال وجدته فی منامک إلی آخره فإن أکثر الناس فی الدنیا کالنائمین لغفلتهم عن الآخرة و عما یراد بهم فإذا ماتوا لم یجدوا معهم شیئا مما اکتسبوا فی الدنیا للدنیا کما قال أمیر المؤمنین علیه السلام الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا.

ثم ذکر علیه السلام تمثیلا ثالثا و هو أنها کفیئ الظلال فی سرعة الزوال و الظلال بالکسر جمع الظل و هو و الفی‌ء بمعنی واحد عند کثیر من الناس و قال ابن قتیبة الظل یکون غدوة و عشیة و الفی‌ء لا یکون إلا بعد الزوال لأنه ظل فاء عن جانب المغرب إلی جانب المشرق و الفی‌ء الرجوع و قال ابن السکیت الظل من الطلوع إلی الزوال و الفی‌ء من الزوال إلی المغرب و قال تغلب الظل للشجرة و غیرها للغداة و الفی‌ء للعشاء و قال رؤبة کلما کانت علیه الشمس فزالت عنه فهو ظل و فی‌ء و ما لم تکن علیه الشمس فهو ظل و من هنا قیل الشمس تنسخ الظل و الفی‌ء ینسخ الشمس و المراد هنا بالفی‌ء إما المصدر أی کرجوع الظلال أی کما تظل فی ظل شجرة مثلا فتنتفع به ساعة فترجع عنک فتکون فی الشمس أو المراد بالفی‌ء الظل و بالظلال ما أظلک من شجر و جدار و نحوهما أو المراد بالظلال قطعات السحاب التی تواری الشمس قلیلا ثم تذهب و هذا أنسب قال فی القاموس الظل من کل شی‌ء شخصه و من السحاب ما واری الشمس منه و الظلالة بالکسر السحابة تراها وحدها و تری ظلها علی الأرض و کسحاب ما أظلک و قال راعیته لاحظته محسنا إلیه و الأمر نظرت إلی م یصیر و أمره حفظه کرعاه و استرعاه إیاهم استحفظه انتهی و فی تحف العقول فاحفظ یا جابر ما أستودعک من دین الله و حکمته.

**[ترجمه]عبارت «صافی خالص دین الله» گویا اضافه صافی به خالص بیانیّه و برای تأکید باشد و ممکن است لامیّه باشد، یعنی محبت خالص به خدا از دین خالص او حاصل می‌شود و در تحف العقول دارد: «هر کس در دلش حقیقت خالص ایمان داخل گردد، الخ.» عبارت «أکلته» و دو خواهر آن یعنی لباسی که پوشیدی و زنی که گرفتی، بنا بر صیغه مخاطب هستند و احتمال دارد متکلم وحده باشند و غرض حضرت این است که این لذات کم و اندک هستند و عاقل این لذات کم را بر نعمت‌های بزرگ و باقی ترجیح نمی‌دهد.

«لم یطمئنّوا» یعنی آرزوی دراز آنان را از عمل باز نداشت و «لم یؤمنوا» یعنی در هر آن و لحظه‌ای از این که با مرگ یا عذاب اخرت به سرای آخرت وارد شوند، ایمن نبودند. «أهل فکرة» خبر برای مبتدای محذوف است و جمله استیناف بیانی دارد و همچنین عبارت «لم یصمهم» استیناف بیانی برای از سر گرفتن آن چیزی است که با گوش خود از وصف پناه بردن به دنیا و درخشندگی‌های آن و حکومت اهل آن و گشاده دستی ایشان در آن و داستان‌های لهوآور و باطل شنیدند.

عبارت «و لم یعمهم عن ذکر الله» یعنی آنچه با عبرت از احوال دنیا و فنای آن حاصل می‌شود آنان را کور نکرد، پس به خاطر ترک دنیا به سبب ثواب آخرت، رستگار شدند، چنانچه به آن علم نیز رستگار شدند که عبارت بود از علم یقینی به پستی دنیا و نابودی آن و بلندی آخرت و بقای آن و تشخیص خیر از شرّ و هدایت از ضلالت و تمیز اهل دنیا از اهل آخرت و اهل حق از اهل باطل و تمییز کسانی که تبعیت از آنان واجب است از قبیل اهل آخرت و ائمه حق از کسانی از اهل دنیا و اصحاب و امامان ضلالت که تبرّی از آنان واجب است. این، حکمت حاصل از زهد در دنیاست؛ وقتی به سبب این علم رستگار شدند، به نعمت‌های آخرت نیز رستگار گردیدند .

عبارت «أیسر أهل الدنیا مئونة» کلمه مئونة به فتح میم قوت و سنگینی را گویند و علت این است که اهل تقوا به میزان کفاف و بلکه ضرورت بسنده می‌کنند و «معونة» مصدر به معنای إعانت است. «تذکر» یعنی تو وقتی حاجت خود را ذکر می‌کنی، تو را در آن حاجت یاری می‌دهند و وقتی متذکر چیزی شوی که صلاح امر دنیاو آخرت تو در آن است، تو را بر انجام آن یاری می‌دهند و اگر آن را فراموش کنی، تو را به آن یادآوری و ارشاد می‌کنند و سپس با احتیاج تو به یاری، تو را یاری می‌کنند.

عبارت «قوّالون بأمر الله» یعنی آنچه را خدا امر کرده بگویند، می‌گویند یا هر امری را که خدا به آن رضایت دارد، از قبیل موعظه و ارشاد و تذکر و امر به معروف و نهی از منکر، می‌گویند. عبارت «قوّامون علی أمر الله» یعنی برای حفظ دین خدا و شرایع او و اصول و فروع دین و برای منع اهل باطل و بدعت گزاران از تغییر و تحریف در دین خدا قیام می‌کنند.

عبارت «قطعوا محبتهم» یعنی محبتشان را از هر چیزی بریدند یا محبت خود را از هر آن چیزی که خدا رضایت ندارد قطع نمودند. «بمحبة ربهم» یعنی به سبب محبت پروردگارشان یا این که محبت خود را تابع محبت خدا قرار دادند و چیزی را دوست نمی‌دارند مگر به خاطر محبت خدا نسبت به آن چیز، چنانچه خداوند فرموده: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّه.» - . انسان / 30 - {و

شما اراده نمی‌کنید مگر اینکه خداوند اراده کند و بخواهد!}

در عبارت «وحشوا الدنیا» وحشت ضد انس است؛ یعنی به خاطر اطاعت از مالک و سرورشان یا صاحب ملک و سلطنتشان به دنیا انس پیدا نکردند؛ یا به خاطر امر او به زهد در دنیا یا به این خاطر که اطاعت مطلق از خدا و اخلاص در آن با حبّ دنیا جمع نمی‌شود. «نظروا الی الله و الی محبته بقلوبهم» ظرف در بقلوبهم متعلق است به «نظروا» یعنی با دیده دلشان جز به خدا نگاه نکردند یعنی به رضایت او یا معرفت او و مراقبت و ذکر و یاد او و به غیر او التفات پیدا نکردند. عبارت «و إلی محبته» یعنی تحصیل حبشان به خدا یا حب خدا نسبت به آنان یا اعم از هر دو مراد را با چشم دل نگریستند، چنانچه خدای متعال فرمود: «یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَه.» - . مائده / 54 - {خداوند

آن‌ها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند} یا اخلاق و اعمال و اقوالی را که خداوند دوست دارد، با چشم دل به آن نگریستند.

عبارت «و علموا أن ذلک» مشار الیه ذلک یعنی آنچه ذکر شد که عبارت بود از خدا و محبت او و اسم اشاره برای تعظیم و بزرگداشت است. عبارت «هو المنظور الیه» یعنی این همان چیزی است که سزاوار است به آن نظر شود نه غیر آن؛ به سبب عظمت شأن آن و حقارت ما سوای آن نسبت به آن. «فأنزل الدنیا» یعنی دنیا را در پیش خود مثل منزلی تلقی کن که در آن نشسته‌ای و سپس از آن کوچ می‌کنی! بلکه این دنیا نسبت به آخرت به مراتب بی نهایتی کوتاه‌تر است از نسبت مدت زمان نزول در یک منزل نسبت به مدت عمر دنیا؛ زیرا فرض اول نسبت متناهی به غیر متناهی است و دومی فرض نسبت متناهی است به متناهی و غرض عمده از تشبیه آن است که دنیا برای وطن قرار گرفتن خلق نشده؛ بلکه برای عبور آفریده شده، چنانچه منازل مسافران برای این منظور ساخته می‌شود و یکی از شعرا در این خصوص چنین سروده است:

ما در این جا فرود آمدیم و سپس کوچ کردیم، به همین ترتیب دنیا نیز یک نزول و یک کوچ بیش نیست

خواستیم در دنیا استراحت کنیم ولی استراحت انسان در دنیا محال است

و این مثال دنیا و منزلگاه مسافران مثالی برای مبتدیان است. سپس مثالی برای کاملان ذکر نمود که عبارت «أو کمال وجدته فی منامک» تا آخر آن است؛ زیرا اکثر مردم در دنیابه خاطر غفلتی که از آخرت و از اموری که قصد آنان را نموده دارند، مانند شخصی هستند که خواب است؛ وقتی مردند، چیزهایی را که در دنیا برای دنیا کسب کردند با خود نمی‌یابند، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مردم خواب‌اند و وقتی مردند، بیدار می‌شوند .

سپس حضرت تمثیل سومی را ذکر فرمود و آن این که دنیا در سرعت زوال و نابودی آن مثل سایه‌هاست و ظلال به کسر ظاء جمع ظل است و ظل و فیء نزد بسیاری از مردم به یک معناست و ابن قتیبه گفته: ظل آن است که صبحگاهان و شامگاهان وجود دارد ولی فیء فقط سایه‌ای است که بعد از زوال به وجود می‌آید؛ زیرا فیء سایه‌ای است که از جانب مغرب به سمت مشرق برمی‌گردد و فیء به معنای رجوع است. و ابن سگیت گفته: ظل سایه‌ای را گویند که از طلوع تا زوال وجود دارد و فیء سایه‌ای است که از زوال تا مغرب به وجود می‌آید و تغلب گفته: ظل سایه درخت و غیر آن را گویند که صبحگاهان به وجود می‌آید و فیء شامگاهان تشکیل می‌گردد. و رؤبة گفته: هر چیزی که خورشید بر آن بتابد و سپس از آن زوال یابد، به آن ظل و وفیء می‌گویند و هر آنچه خورشید بر آن نتابد را ظل می‌نامند و از این جاست که گفته شده: خورشید ظل را از بین می‌برد ولی فیء خورشید را از بین می‌برد و مراد از فیء در اینجا یا مصدر است، یعنی مانند بازگشت سایه و معنا این می‌شود که دنیا مانند این است که تو زیر سایه درختی بایستی و ساعتی از آن بهره مند شوی و در نهایت سایه از بالای سر تو برود و تو در میان آفتاب قرار بگیری؛ یا این که مراد از فیء ظل باشد و مراد از ظلال آن چیزهایی باشد که سایبان تو قرار می‌گیرد، از قبیل درخت و دیوار و مانند آن، یا منظور از ظلال تکه‌های ابر است که مدت کمی جلوی خورشید را می‌گیرد و بعد می‌رود و این وجه مناسب‌تر است. در قاموس گفته: ظل هر چیزی شخص آن است و ظل از ابرها آن ابری است که خورشید در آن پوشیده می‌شود و «ظلالة» به کسر ظاء لکه ابری است که آن را تنها می‌بینی و سایه آن بر زمین مشهود است و مانند ابری که بر تو سایه می‌افکند. و گفته: «راعیته» یعنی با دیده احسان به آن نگریستی و «راعیت الامر» یعنی نگاه کردی که فلان امر تا کجا می‌رود و «راعیت امره» یعنی آن را حفظ کرد به معنای «رعاه» و جمله «استرعاه ایاهم» یعنی آن را از ایشان حفظ نمود؛ پایان کلام صاحب قاموس. و در تحف العقول دارد: «ما استودعک» یعنی ای جابر! پس آنچه را که از دین و حکمت خدا برای تو به ودیعه نهادم حفظ نما .

**[ترجمه]

أقول

قوله علیه السلام و لا تسألن أقول یحتمل وجوها الأول أن یکون المعنی لا تبالغ فی الدعاء و السؤال من الله عما لک عنده من الرزق و غیره مما ضمن لک و لکن

سله التوفیق عما له عندک من الطاعات و الاستثناء ظاهره الانقطاع و یحتمل الاتصال أیضا لأن التوفیق و الإعانة أیضا مما للعبد عند الله.

الثانی أن یکون المراد لا تسأل أحدا عما لک عند الله من الأجر و الرزق و أمثالهما فإنها بید الله و علمها عنده و لا ینفعک السؤال عنها بل سل العلماء عما لله عندک من الطاعات لتعلم شرائطها و کیفیاتها.

الثالث أن یکون المعنی أنک لا تحتاج إلی السؤال عما لک عند الله من الثواب فإنه بقدر ما لله عندک من عملک فیمکنک معرفته بالرجوع إلی نفسک و عملک فعلی هذا یحتمل أن یکون التقدیر لا تسأل عما لک عند الله من أحد إلا مما له عندک فیکون ما له عنده مسئولا و الاستثناء متصلا لکن فی السؤال تجوز و یؤید الأخیر علی الوجهین ما روی فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلَمَ مَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْیَعْلَمْ مَا لِلَّهِ عِنْدَهُ.

و فی تحف العقول فی هذا الخبر مکان هذه الفقرة هکذا و انظر ما لله عندک فی حیاتک فکذلک یکون لک العهد عنده فی مرجعک.

**[ترجمه]عبارت «و لا تسألن» وجوهی را محتمل است: معنای نخست این که در دعا و مسألت از خدا در خصوص رزق و غیر آن که برای تو نزد اوست و برای تو تضمین نموده مبالغه نکن، ولی از او توفیق چیزهایی از او که نزد توست از قبیل طاعات، طلب کن و ظاهراً استثناء در این روایت منقطع است و می‌توان آن را متصل نیز گرفت، زیرا توفیق و یاری کردن نیز از اموری است که برای بنده در نزد خدا می‌باشد.

دوم این که مراد این است که از احدی درباره اجر و رزق و امثال آن که از تو در نزد خداست، مپرس که این امور در دست خداست و علم آن نزد اوست و درخواست تو در این مورد نفعی به حال تو ندارد؛ بلکه از علما در خصوص اموری از طاعات سؤال کن که برای خدا در نزد توست تا شرایط و کیفیت آن را بدانی.

سوم این که معنا این باشد که تو به سؤال در خصوص آنچه از تو در نزد خداست، یعنی ثواب اعمالت محتاج نیستی، زیرا ثواب به میزان عملی از توست که برای خدا در نزد تو وجود دارد. پس تو می‌توانی با مراجعه به خویشتن و عمل خود، از آن معرفت حاصل نمایی و بنا بر این معنا، تقدیر این می‌شود که از آنچه برای تو در نزد خداست از احدی مپرس، مگر از آنچه برای خدا نزد توست، پس آنچه برای خدا در نزد اوست مورد سؤال قرار می‌گیرد و استثنا متصل است، ولی در سؤال مجاز گویی وجود دارد. و مؤید احتمال آخری که دادیم بر هر دو وجه که استثنا منقطع یا متصل باشد، روایتی است که در محاسن از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که دوست دارد بداند چه در نزد خدا دارد، باید بداند خدا نزد او چه دارد.

و در تحف العقول به جای این فقره مورد اختلاف این عبارت نقل شده: «و انظر ما لله عندک فی حیاتک فکذلک یکون لک العهد عنده فی مرجعک» یعنی ببین خدا در زندگی تو نزد تو چه دارد، به همین ترتیب است آنچه تو در آخرتت نزد او داری.

**[ترجمه]

قوله علیه السلام فإن تکن الدنیا أقول هذه الفقرة أیضا تحتمل وجوها الأول ما ذکره بعض المحققین أن المعنی إن تکن الدنیا عندک علی غیر ما وصف لک فتکون تطمئن إلیها فعلیک أن تتحول فیها إلی دار ترضی فیها ربک یعنی أن تکون فی الدنیا ببدنک و فی الآخرة بروحک تسعی فی فکاک رقبتک و تحصیل رضا ربک عنک حتی یأتیک الموت.

الثانی ما ذکره بعض الأفاضل أن المعنی إن تکن الدنیا عندک علی غیر ذلک فانتقل إلی مقام التوبة و الاستعتاب و الاسترضاء فإن هذه عقیدة سیئة.

الثالث ما خطر بالبال أن المعنی إن لم تکن الدنیا عندک علی ما وصفت لک فتوجه إلی الدنیا و انظر بعین البصیرة فیها و تفکر فی أحوالها من فنائها و تقلبها بأهلها لیتحقق لک حقیقة ما ذکرت و إنما عبر علیه السلام عن ذلک بالتحول إشعارا بأن من أنکر ذلک فکأنه لغفلته و غروره لیس فی الدنیا فلیتحول إلیها

لیعرف ذلک.

الرابع أنه أراد أنه لا بد لکل مکلف من دار استرضاء حتی یرضی فیها ربه بالأعمال الصالحة فإذا لم تکن الدنیا عندک کما وصفتها لک بل تکون منهمکا فی لذاتها حریصا علیها فلتطلب دار استرضاء أخری غیر التی أنت فیها فإنه مما لا بد منه.

الخامس أن یقرأ تحول بصیغة المضارع المخاطب بحذف إحدی التاءین فالمعنی أنه لا یخفی علی ذی عقل قبح الدنیا و فنائها فإن زعمت أنه لیس کذلک فلعلک تقول ذلک لأجل أنها دار یمکن فیها تحصیل رضا الله و هذا لا ینافی ما ذکرت لک من ذم الرکون إلی لذاتها و شهواتها کما عرفت سابقا: السادس أن یکون المراد بدار المستعتب دار الآخرة لأن الکفار یطلبون فیها الرجوع إلی الدنیا عند مشاهدة عذابها کما قال تعالی وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ‌⁽¹⁾فالمراد به إن لم تصدق بهذه الأوصاف لهذه الدار فاصبر حتی ترد دار القرار فإنه حینئذ یظهر لک حقیقة هذا الکلام و علی هذا الوجه یمکن أن یقرأ علی اسم الفاعل أیضا.

السابع ما ذکره بعض المدعین للفضل أن المستعتب لعله اسم رجل ذی جاه و مال أصابه الذل و ذهب جمیع ما کان له فقال علیه السلام تحول إلی داره لتعتبر به و إنما ذکرناه لغرابته.

**[ترجمه]عبارت «فإن تکن الدنیا» نیز محتمل است به چند صورت معنا شود: اول وجهی است که برخی از محققان ذکر کرده‌اند که معنا این است که اگر دنیا نزد توست به غیر از صورتی که برای تو وصف شده، و تو در نتیجه به آن اطمینان خاطر داری، پس بر تو واجب است که به سمت سرایی روی گردان شوی که پروردگارت را خشنود سازی؛ یعنی بدنت در دنیا باشد و روحت متوجه آخرت باشد و تلاش کنی در آزادی خود از جهنم و تحصیل رضایت پروردگارت از تو تا مرگ به سراغ تو بیاید.

دوم معنایی است که یکی از از فضلا فرموده که معنا این است که اگر دنیا نزد تو بر غیر وصفی باشد که وصف شده، پس به مقام توبه و طلب رضایت او روی بیاور و او را از خویش راضی کن که این عقیده‌ای که داری بد و نادرست و گناه است.

سوم معنایی است که به ذهن من می‌رسد و آن این که اگر دنیا نزد تو بر غیر وصفی است که من نمودم، پس متوجه دنیا باش و با دیده بصیرت در آن بنگر و در احوال آن از فنا و دگرگونی آن نسبت به اهلش تفکر کن تا حقیقت آنچه برای تو ذکر کردم آشکار گردد. و حضرت از این امور با این الفاظ تعبیر فرمود، تا بفهماند که اگر کسی منکر این اوصاف دنیا باشد، گویا به خاطر غفلت و فریب خوردنش در دنیا نیست؛ پس باید به سمت دنیا برود تا این حقیقت را درک کند.

چهارم این که منظور حضرت این است که هر مکلفی باید سرایی داشته باشد که در آن پروردگارش را خشنود سازد تا خدایش با اعمال صالح او راضی گردد. پس وقتی دنیا در نزد تو به گونه‌ای که برای تو وصف نمودم نیست، و تو در لذات آن فرو رفته‌ای و بر آن حرص داری، پس باید سرای رضایت طلبی دیگری غیر از سرایی که در آنی را بطلبی که گزیری از آن سرا نیست.

پنجم آن که فعل «تحول» به صیغه مضارع مخاطب خوانده شود که یکی از دو تاء در اول باب تفعل در آن حذف شده باشد. پس معنا این می‌شود که بر هیچ خردمندی قبح دنیا و فنای آن مخفی نیست؛ پس اگر بپنداری که چنین نیست، شاید بگویی علت آن است که دنیا سرایی است که در آن تحصیل رضایت الهی ممکن است و این منافاتی با آنچه من برای تو ذکر کردم که اعتماد به لذات و شهوات دنیا، که قبلا دانستی، ندارد .

ششم آن که منظور از سرای طلب رضایت، سرای آخرت است؛ زیرا کفار در آخرت در هنگامه مشاهده عذاب، طالب رجوع به دنیا هستند، چنانچه خداوند فرموده: «وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبینَ.» - . فصلت / 24 - {و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی‌گیرند!} پس مراد این است که اگر اوصاف این دنیا را تصدیق نمی‌کنی،پس صبر کن تا وارد دار القرار آخرت شوی و که در این وقت است که حقیقت این سخن برای تو آشکار می‌گردد و طبق این وجه می‌توان کلمه «معتبین» را بر وزن اسم فاعل نیز خواند.

هفتم معنایی است که برخی مدعیان فضل ذکر کرده‌اند که مستعتب شاید اسم مردی باشد که صاحب مقام و مال بود و خواری دامنگیر او شد و تمام آنچه داشت از دستش رفت. پس حضرت فرمود: به سمت خانه او برو تا از او عبرت بگیری، و چون این معنا بسیار دور از واقعیت بود آن را ذکر کردیم.

**[ترجمه]

و أقول

فی تحف العقول لیس لفظ غیر بل هو هکذا فإن تکن الدنیا عندک علی ما وصفت لک فتحول عنها إلی دار المستعتب الیوم فیؤید المعنی الأول أی إذا عرفت أن الدنیا کذلک و صدقت بما قلت فتحول عنها أی انتقل إلی الآخرة بقلبک و اقطع تعلقک عن الدنیا الیوم اختیارا قبل أن تقلع عنها عند الموت اضطرارا أو إلی مقام الاسترضاء کما مر.

و الظاهر أن المستعتب علی أکثر الاحتمالات مصدر میمی قال فی القاموس

1) 1. فصّلت: 24.

العتبی بالضم الرضا و استعتبه أعطاه العتبی کأعتبه و طلب إلیه العتبی ضد و إن تستعتبوا فما هم من المعتبین أی إن یستقیلوا ربهم لم یقلهم أی لم یردهم إلی الدنیا و فی النهایة المعتبة الغضب و أعتبنی فلان إذا عاد إلی مسرتی و استعتب طلب أن یرضی عنه کما یقول استرضیته فأرضانی و المعتب المرضی

وَ مِنْهُ الْحَدِیثُ: لَا یَتَمَنَّیَنَّ أَحَدُکُمُ الْمَوْتَ إِمَّا مُحْسِناً فَلَعَلَّهُ یَزْدَادُ وَ إِمَّا مُسِیئاً فَلَعَلَّهُ یَسْتَعْتِبُ.

أی یرجع عن الإساءة و یطلب الرضا و منه الحدیث و لا بعد الموت من مستعتب أی لیس بعد الموت من استرضاء لأن الأعمال بطلت و انقضی زمانها و ما بعد الموت دار جزاء لا دار عمل انتهی.

و قوله علیه السلام فلعمری أی أقسم بحیاتی و فی القسم مفتوح غالبا لرب حریص علی أمر من أمور الدنیا قد شقی به حین أتاه أی تعب به فی الدنیا أو صار سببا لشقاوته فی الآخرة و یطلق غالبا علی سوء العاقبة و السعادة ضد الشقاوة و تطلق غالبا علی حسن العاقبة و راحة الآخرة.

فی القاموس الشقاء الشدة و العسر و یمد شقی کرضی شقاوة و یکسر و شقا و شقاء و شقوة و یکسر و قال السعادة خلاف الشقاوة و قد سعد کعلم و عنی فهو سعید و مسعود.

و قال الراغب و السعد و السعادة معاونة الأمور الإلهیة للإنسان علی نیل الخیر و یضاد الشقاوة و قال الشقاوة خلاف السعادة و کما أن السعادة فی الأصل ضربان سعادة أخرویة و سعادة دنیویة ثم السعادة الدنیویة ثلاثة أضرب سعادة نفسیة و بدنیة و خارجیة کذلک الشقاوة علی هذه الأضرب و قال بعضهم قد یوضع الشقاء موضع التعب نحو شقیت فی کذا و کل شقاوة تعب و لیس کل تعب شقاوة فالتعب أعم من الشقاوة⁽¹⁾.

و فی التحف فلرب حریص علی أمر من أمور الدنیا قد ناله فلما ناله کان علیه وبالا و شقی به و لرب کاره لأمر من أمور الآخرة قد ناله فسعد به و إلی هنا انتهی الخبر فیه.

1) 1. مفردات غریب القرآن 232 و 264.

قوله وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الآیة فی آل عمران عند ذکر غزوة أحد حیث قال تعالی وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا قال الطبرسی رحمه الله بین وجه المصلحة فی مداولة الأیام بین الناس أی و لیبتلی الله الذین آمنوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ ینقصهم أو لیخلص الله ذنوب المؤمنین أو ینجی الله الذین آمنوا من الذنوب بالابتلاء و یهلک الکافرین بالذنوب عند الابتلاء⁽¹⁾.

**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می‌فرماید: می‌گویم: در تحف العقول لفظ «غیر» وجود ندارد؛ بلکه عبارت چنین است که اگر دنیا نزد تو به صورتی است که من برایت وصف نمودم، پس همین امروز به سرای طلب رضایت برو و این نقل مؤید معنای اول است که ذکر کردیم، یعنی وقتی دانستی دنیا چنین است و آنچه گفتم را تصدیق کردی، پس با قلب خود به آخرت منتقل شو و تعلق خود را از دنیا همین امروز که اختیار داری قطع نما، قبل از آن که پیش از مرگ از سر اضطرار از دنیا بریده شوی یا با قلبت به مقام طلب رضایت منتقل شو، چنانچه این معنا گذشت.

ظاهر این است که کلمه «مستعتب» طبق تمام احتمالات مصدر میمی است؛ در قاموس گفته: «العتبی» به ضم عین به معنای خشنودی است و «استعتبه» یعنی به او رضایت داد و مانند «أعتبه» معنا می‌شود و از او طلب رضایت کرد و از الفاظی است که معانی متضاد دارند و آیه {و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی‌گیرند} یعنی اگر از پروردگار خود تقاضای برگشت به دنیا کنند، خداوند پشیمانی آنان را نمی‌پذیرد و آنان را به دنیا بر نمی‌گرداند. و در نهایه گفته: «المعتبة» به معنای غضب است و «أعتبنی فلان» یعنی فلانی به خشنودی من رجوع کرد و «استعتب» یعنی از او طلب رضایت کرد، چنانچه می‌گویی: «استرضیته فأرضانی» یعنی از او طلب رضایت کردم و او از من راضی شد و «المعتب» یعنی کسی که مورد رضایت است.

و از همین باب است حدیثی که فرمود: نباید کسی از شما آرزوی مرگ نماید؛ زیرا یا نیکوکار است که با طول عمر، بر احسانش خواهد افزود و یا بدکار است و شاید در ادامه زندگی از خدا طلب رضایت کند، یعنی از اعمال بد دست بردارد و از خدا رضایت طلب کند و از همین باب است این حدیث که فرمود: بعد از مرگ طلب رضایتی در کار نیست، زیرا اعمال باطل شده و زمان آن منقضی می‌گردد و بعد از مرگ سرای جزاست و نه دار عمل؛ پایان کلام صاحب قاموس.

عبارت «فَلَعَمری» یعنی به زندگانی خود سوگند یاد می‌کنم و عین در قسم نوعا مفتوح است. «لرب حریص علی امر من امور الدنیا قد شقی به حین اتاه» یعنی در دنیا درباره آن امر خسته می‌شود و یا آن امر سبب بدبختی او در آخرت می‌گردد و شقاوت غالبا در مورد سوء عاقبت اطلاق می‌شود و سعادت ضد شقاوت است و غالبا سعادت بر حسن عاقبت و راحتی در آخرت اطلاق می‌گردد.

در قاموس گفته: «الشقاء» به معنای شدت و سختی است و الف ممدوده دارد و «شقی» بر وزن رضی که مصدر آن شقاوة است و شین آن مکسور است و شقا و شقاء و شقوة مصدر آن است و شقوة به کسر شین است. و گفته: «السعادة» بر خلاف شقاوت است و «سعد» بر وزن علم و عنی استعمال می‌شود و او سعید و مسعود است.

و راغب گفته: «السعد و السعادة» به معنای این است که امور الهی انسان را بر رسیدن به خیر یاری دهد و ضد آن شقاوت است و همان طور که در اصل سعادت بر دو قسم است: سعادت دنیوی و سعادت اخروی؛ سپس سعادت دنیوی سه قسم دارد: سعادت نفسی و بدنی و خارجی و به همین صورت شقاوت نیز بر همین اقسام است و برخی از لغویون گفته‌اند: شقاوت در موضع رنج و تعب قرار داده می‌شود، مانند «شقیت فی کذا» و هر شقاوتی رنج و تعب است ولی هر رنج و تعبی شقاوت نیست، پس تعب و رنج اعم از شقاوت است.

و در تحف العقول آمده: چه بسا فرد حریصی که بر امری از امور دنیا حرص می‌ورزد که به آن برسد و وقتی بدان رسید آن امر وبال گردنش می‌شود و چه بسا کسی امری از امور آخرت را که به او رسیده، مکروه بدارد، ولی به سبب آن سعادت‌مند گردد و در تحف العقول خبر همین جا به پایان می‌رسد.

عبارت «و لیمحص الله» تا آخر آیه، در سوره آل عمران است در باب ذکر جنگ احد که خداوند فرمود: «وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا» - . آل عمران / 140 - 141 - {و ما این روزها(ی پیروزی و شکست) را در میان مردم می‌گردانیم؛ (- و این خاصیّت زندگی دنیاست -) تا خدا، افرادی را که ایمان آورده‌اند، بداند (و شناخته شوند)؛ و خداوند از میان شما، شاهدانی بگیرد. و خدا ظالمان را دوست نمی‌دارد. و تا خداوند، افراد باایمان را خالص گرداند (و ورزیده شوند)} طبرسی رحمه الله فرموده: خداوند علت مصلحت گرداندن روزگار بین مردم را تبیین فرموده، یعنی علت این مصلحت آن است که خدا اهل ایمان را بیازماید. «وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ» {و کافران را به تدریج نابود سازد.} یعنی کافران را ناقص کند یا خدا گناهان مؤمنین را رها کند یا این که اهل ایمان را از ذنوب به سبب ابتلا نجات دهد و کافران را نیز به هنگام ابتلا به سبب گناهشان هلاک فرماید.

**[ترجمه]

هذا الوجه الأخیر أنسب بالخبر لیکون استشهادا للجزئین معا فإن الکافرین کانوا حرصاء فی الغلبة علی المؤمنین فنالوها فصارت سببا لشقاوتهم و مزید عذابهم و المؤمنین کانوا کارهین للمغلوبیة فصارت سببا لمزید سعادتهم و تمحیص ذنوبهم.

قال الراغب أصل المحص تخلیص الشی‌ء مما فیه من عیب یقال محصت الذهب و محصته إذا أزلت عنه ما یشوبه من خبث قال تعالی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا فالتمحیص هنا کالتزکیة و التطهیر⁽²⁾.

**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می‌فرماید: من می‌گویم: این وجه اخیر که طبرسی در تفسیر آیه فرمود با معنای خبر مناسبت بیشتری دارد تا استشهادی برای هر دو جزء( حرص و کراهت) باشد؛ زیرا کافران در غلبه بر مؤمنان حریص بودند و به غلبه رسیدند و همین سبب بدبختی آنان و افزایش عذابشان گردید و مؤمنان از مغلوب شدن کراهت داشتند و این شکست سبب زیادی سعادت و خالص شدن از گناهانشان گشت .

راغب گفته: اصل ریشه «محص» به معنای خالص کردن چیزی است از عیبی که در آن است؛ گفته می‌شود: «محصت الذهب و محصته» یعنی ناخالصی و کثافت را از طلا گرفتم و خدای متعال فرمود: «وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا» و تمحیص در این جا به معنای تزکیه و تطهیر است.

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: إِنَّ الدُّنْیَا قَدِ ارْتَحَلَتْ مُدْبِرَةً وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدِ ارْتَحَلَتْ مُقْبِلَةً وَ لِکُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا أَلَا وَ کُونُوا مِنَ الزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا الرَّاغِبِینَ فِی الْآخِرَةِ أَلَا إِنَّ الزَّاهِدِینَ فِی الدُّنْیَا اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ التُّرَابَ فِرَاشاً وَ الْمَاءَ طِیباً وَ قُرِّضُوا مِنَ الدُّنْیَا تَقْرِیضاً أَلَا وَ مَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ الْمَصَائِبُ أَلَا إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً کَمَنْ رَأَی أَهْلَ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ مُخَلَّدِینَ وَ کَمَنْ رَأَی أَهْلَ

1) 1. مجمع البیان ج 2 ص 510.

2) 2. المفردات: 464.

النَّارِ فِی النَّارِ مُعَذَّبِینَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَةٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِیفَةٌ صَبَرُوا أَیَّاماً قَلِیلَةً فَصَارُوا بِعُقْبَی رَاحَةٍ طَوِیلَةٍ أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَجْرِی دُمُوعُهُمْ عَلَی خُدُودِهِمْ وَ هُمْ یَجْأَرُونَ إِلَی رَبِّهِمْ یَسْعَوْنَ فِی فَکَاکِ رِقَابِهِمْ وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُکَمَاءُ عُلَمَاءُ بَرَرَةٌ أَتْقِیَاءُ کَأَنَّهُمُ الْقِدَاحُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ مِنَ الْعِبَادَةِ یَنْظُرُ إِلَیْهِمُ النَّاظِرُ فَیَقُولُ مَرْضَی وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ أَمْ خُولِطُوا فَقَدْ خَالَطَ الْقَوْمَ أَمْرٌ عَظِیمٌ مِنْ ذِکْرِ النَّارِ وَ مَا فِیهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: امام زین العابدین علیه السلام فرمود: دنیا پشت کرده و می‌رود و آخرت رو کرده و می‌آید و هرکدام از آن‌ها فرزندانی دارند. پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. هلا از بی رغبت‌تان در دنیا و راغبان در آخرت باشید. هلا بی رغبت‌تان در دنیا زمین را بستر خود و خاک را رختخواب و آب را عطر خود قرار داده و دل از دنیا بریده‌اند. هلا هر کس مشتاق بهشت است، شهوات را کنار گذارد و هر کس از آتش جهنم می‌ترسد از محرمات بازگردد. هر کس در دنیا زهد و بی رغبتی پیشه کند، دشواری‌ها برایش آسان شود. هلا برای خداوند بندگانی است که گویی اهل بهشت را در بهشت جاودان و اهل آتش را در آتش گرفتار دیده است. شر آن‌ها به دیگری نرسد و دلشان غمگین و شخصیتی با عفت هستند. نیازهایشان سبک و کم است. روزگار کوتاهی را صبر پیشه کرده و به آسایش طولانی آخرت گراییدند. پس در شب قدم‌هایشان برای عبادت در صف ایستاده و اشک بر صورتشان جاری است. به پروردگارشان پناه برده و در آزادی خود می‌کوشند. و در روز پس از حکیمان، دانشمندان، نیکان و پرهیزگاران هستند. همانند چوبی هستند که ترس از عبادت آن‌ها را تراشیده است. بیننده به آن‌ها نگریسته و می‌گوید: اینان بیمار هستند؛ ولی در واقع بیمار نیستند. یا می‌گویند: اینان دیوانه‌اند. به راستی که ترس بزرگی از یاد آتش جنهم و آنچه در آن است، در جان آن‌هاست. - . کافی 2 : 132 -

توضیح: عبارت «إن الدنیا قد ارتحلت» گفته می‌شود: «رحل و ارتحل» یعنی مشخص شد و پشت کرد و رفت و منظور از ادبار دنیا، گذشتن و از بین رفتن زمان‌های آن است. و مراد از إقبال آخرت، نزدیکی مرگ و آن نعمت‌ها یا عذاب‌های پس از مرگ است؛ پس دنیا و زندگی در آن به راکبی تشبیه شده که بر مرکب زندگی، سنگینی‌های زندگی را که همان لذات و شهوات و اموال و سایر متعلقات انسان است، بار کرده و مرگ به راکب دیگری تشبیه شده که بر مرکب‌های خود نعمت‌ها و عذاب‌های خود و وقایع پس از مرگ را حمل نموده؛ پس راکب اولی روز به روز و ساعت به ساعت در رفتن و نابود شدن است و از انسان دور می‌شود و راکب دوم به سمت انسان در حرکت است و به او نزدیک‌تر می‌شود و عن قریب است که به او برسد. پس باید آدمی آماده رسیدن مرگ و رو به رو شدن با آن با عقاید حقه و اعمال صالح باشد.

و برای هر یک از دنیا و آخرت فرزندانی است. حضرت علیه السلام لفظ بنین را برای بندگان نسبت به دنیا و آخرت استعاره گرفته و به سبب علاقه به دنیا یا آخرت انسان‌ها را به فرزندان دنیا و آخرت تشبیه نموده از باب میل فرزند به پدر خود و اعتماد بچه شتر بر مادر خود و هر یک از فرزندان توقع منتفع شدن از یکی از والدین خود را دارند و هر یک شبیه به آن بوده و به خاطر آن خلق شده‌اند و هر یک از دنیا و آخرت را به پدر و مادر تشبیه فرمود به خاطر تأنیث آن دو یا آخرت را به پدر و دنیا را به مادر تشبیه فرمود به خاطر نقص دنیا و به خاطر مناسبت پدربزرگان به آخرت و مادر بزرگان به دنیا؛ پس گویا دنیا پرستان به منزله اولاد زنا هستند که پدری ندارند.

عبارت «فکونوا من ابناء الآخرة» یعنی به خاطر بقای آخرت و خلوصی که در ذات آن است و به این خاطر که آخرت در وعده خود صادق است فرزند آخرت باشید و «لا تکونوا من ابناء الدنیا» یعنی به خاطر نابود شدن دنیا و کذب و فریب آن و این که لذات آن آمیخته به انواع آلام است فرزند دنیا نباشید. سپس حضرت علیه السلام اشاره فرمود که مقصود مجرد ترک دنیا و ترک عمل برای دنیا نیست؛ بلکه باید همراه با از بین بردن دوستی آن از قلب باشد که با عبارت «کونوا من الزاهدین» الخ، به آن اشاره فرمود.

«البساط» فِعال به معنای مفعول است؛ یعنی در عوض فرش‌های پهن شده در خانه‌ها به زمین اکتفا نمودند در فرضی که فرش جز از راه حرام یا شبهه فراهم نمی‌شد و یا این که مطلقا به زمین اکتفا کردند و احتمال اول برای جمع بین اخبار مناسب‌تر است و همچنین در سایر موارد. و در صحاح بساط به معنای چیزی است که گسترده می‌شود و بَساط به فتح باء به معنای زمین وسیع است و عبارت «التراب فراشا» یعنی خاک را مفروش گرفتند یعنی خاک را در عوض لباس‌های نیکویی که با پنبه و غیر آن پر شده تا بر آن بخوابد؛ زیرا خاک از سایر اجزای زمین نرم‌تر است. «و الماء طیبا» به این خاطر آب را عطر خود گرفتند که منفعت عمده عطر دفع بوهای بد است و این بوها با شستشوی با آب دفع می‌شود. و این که برخی گفته‌اند: مراد این است که زاهدان به جای شربت‌های لذیذ از نوشیدن آب لذت می‌برند چرا که اصل طیب به معنای لذت است، چنانچه در قاموس به آن تصریح شده، بعید به نظر می‌رسد.

«قرضوا من الدنیا تقریضا» بنا بر این که به صیغه مفعول و از باب تفعل خوانده شود از «قرض» گرفته شده که به معنای قطع است و باب تفعیل مبالغه را می‌رساند و گفته شده: قرض به معنای تجاوز است و از عبارت «قرضت الوادی» یعنی از آن بیابان عبور نمودم، گرفته شده و یا قرض به معنای عدول است و از عبارت «قرضت المکان» یعنی از آن مکان عبور کردم، گرفته شده و در نهج البلاغه دارد: سپس دنیا را به شدت از خود بریدند.

عبارت «سلا عن الشهوات» یعنی شهوات را فراموش و ترک نمود و در قاموس آمده «سلاه و سلا عنه» بر وزن دعاه و رضیه است و مصدر آن سلوا و سلوا و سلوانا و سلیا بوده و به معنای این است که آن چیز را فراموش کرد و «أسلاه عنه فتسلی» نیز استعمال دارد. «عن المحرمات» و در برخی نسخه‌ها «عن الحرمات» دارد که جمع حرمت است مثل غرفات که جع غرفه است. «هانت علیه المصائب» به این دلیل که مصائب به از دست رفتن امور دنیوی برگشت می‌کند و کسی که در دنیا زاهد باشد، از دست رفتن دنیا برای او آسان است.

عبارت «کمن رأی» یعنی از نظر یقین به درجه دیدن عینی رسیدند، چنانچه در باب یقین گذشت. «مخلّدین» یعنی گویا خلودشان دیده می‌شود یا این که آنان را می‌بیند با این که علم به خلودشان دارد و برخی از اهل ض «مخلِدین» بر وزن اسم فاعل از باب افعال خوانده مانند این که گفته می‌شود: «أخلد الیه» یعنی به او میل پیدا کرد و بعید بودن این احتمال واضح است.

عبارت «وقلوبهم محزونه» یعنی به خاطر اندوه آخرت و ترس از کوتاهی کردن و عدم علم به عاقبت امرشان. «انفسهم عفیفة» یعنی از محرمات و شبهات عفت دارند و «حوائجهم خفیفة» به خاطر این که در دنیا بر قدر ضرورت آن اکتفا کرده اند. «صبروا ایاما قلیلة» یعنی در ایام کوتاه عمرشان که در برابر ایام آخرت کوتاه است، بردباری نموده‌اند؛ در آن بر فقر و ضرر و مشقت انجام طاعات و ترک محرمات و آزار ظالمان و مخالفانشان صبر کرده‌اند. «فصاروا بعقبی راحة طویلة» در قاموس گفته: عقبی به معنای جزای کار است و راغب گفته: عقب و عقبی مخصوص ثواب هستند مانند آیه «خیر ثوابا و خیر عقباً» - . کهف / 44 - {برترین

ثواب، و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد} و فرمود: «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 22 - {پایان

نیک سرای دیگر، از آن آن‌هاست.} و آیه «فنعم عقبی الدار.» - . رعد / 24 - {چه نیکوست سرانجام آن سرا(ی جاویدان)! } و کلمه عاقبت اگر مطلق استعمال شود، مخصوص ثواب است مانند آیه «والعاقبةُ للمتقین.» - . اعراف / 128 - {و سرانجام (نیک) برای پرهیزکاران است!»} و اگر چیزی به عاقبت اضافه شود، گاهی در عقوبت بد نیز استعمال می‌شود مانند: «ثم کان عاقبة الذین اساوؤا السوآی.» - . روم / 10 - {سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند} پایان کلام صاحب قاموس.

**[ترجمه]

توضیح

أن الدنیا قد ارتحلت یقال رحل و ارتحل أی شخص و سار مدبرة المراد بإدبار الدنیا تقضیها و انصرامها و بإقبال الآخرة قرب الموت و ما یکون بعدها من نعیم أو عذاب فشبه الدنیا و حیاتها براکب حمل علی مراکبها أثقالها و هی لذات الدنیا و شهواتها و أموالها و سائر ما یتعلق الإنسان بها و الموت براکب آخر حمل علی مراکبه نعیمه و عذابه و سائر ما یکون بعده فالراکب الأول یوما فیوما و ساعة فساعة فی التقضی و الفناء فهو یبعد عن الإنسان و الراکب الثانی یسیر إلی الإنسان و یقرب منه فعن قریب یصل إلیه فلا بد من الاستعداد لوصوله و تلقیه بالعقائد الحقة و الأعمال الصالحة.

و لکل واحدة منهما بنون استعار علیه السلام لفظ البنین للعباد بالنسبة إلی الدنیا و الآخرة فشبههم لمیل کل منهم إلی إحداهما میل الولد إلی والده و رکون الفصیل إلی أمه و توقع کل منهم توقع النفع من إحداهما و مشابهته بها و کونه مخلوقة لأجلها و شبه کلا منهما بالأب أو بالأم لتأنیثهما أو الآخرة بالأب و الدنیا بالأم لنقصها و لمناسبة الآباء العلویة بالأولی و الأمهات السفلیة بالثانیة فکأن أبناء الدنیا بمنزلة أولاد الزنا لا أب لهم.

فکونوا من أبناء الآخرة لبقائها و خلوص لذاتها و لکونها صادقة فی وعدها و لا تکونوا من أبناء الدنیا لفنائها و کذبها و غرورها و کون لذاتها مشوبة بأنواع الآلام ثم أشار علیه السلام إلی أن المقصود لیس مجرد رفض الدنیا و ترک العمل

1) 1. الکافی ج 2 ص 132.

لها بل مع إزالة حبها من القلب بقوله و کونوا من الزاهدین إلخ.

و البساط فعال بمعنی المفعول أی اکتفوا بالأرض عوضا عن الفرش المبسوطة فی البیوت مع عدم تیسر البساط إلا من الحرام أو الشبهة أو مطلقا و الأول أنسب بالجمع بین الأخبار و کذا فی البواقی و فی الصحاح البساط ما یبسط و بالفتح الأرض الواسعة و التراب فراشا بمعنی المفروش أی عوضا عن الثیاب الناعمة المحشوة بالقطن و غیره للنوم علیها فإن التراب ألین من سائر أجزاء الأرض و الماء طیبا فإن الطیب عمدة منفعته دفع الروائح الکریهة و هو یتحقق بالغسل بالماء و ما قیل من أن المراد التلذذ بشرب الماء بدلا من الأشربة اللذیذة لأن أصل الطیب اللذة کما فی القاموس فهو بعید.

و قرضوا من الدنیا تقریضا علی بناء المفعول من التفعیل من القرض بمعنی القطع و بناء التفعیل للمبالغة و قیل بمعنی التجاوز من قرضت الوادی إذا جزته أو بمعنی العدول من قرضت المکان إذا عدلت عنه و فی النهج ثم قرضوا الدنیا قرضا⁽¹⁾.

قوله علیه السلام سلا عن الشهوات أی نسیها و ترکها و فی القاموس سلاه و عنه کدعاه و رضیه سلوا و سلوا و سلوانا و سلیا نسیه و أسلاه عنه فتسلی عن المحرمات و فی بعض النسخ عن الحرمات جمع الحرمة کالغرفات جمع الغرفة هانت علیه المصائب لأنها راجعة إلی فوات الأمور الدنیویة و من زهد فیها سهل عنده فواتها.

قوله علیه السلام کمن رأی أی صاروا من الیقین بمنزلة المعاینة کما مر فی باب الیقین مخلدین أی کأنه یری خلودهم أو یراهم مع علمه بخلودهم و من الأفاضل من قرأ مخلدین علی بناء الفاعل من الإفعال کقولهم أخلد إلیه أی مال و لا یخفی بعده.

و قلوبهم محزونة لهم الآخرة و خوف التقصیر و عدم العلم بالعاقبة أنفسهم

1) 1. نهج البلاغة- تحت الرقم 104 من قسم الحکم.

عفیفة عن المحرمات و الشبهات و حوائجهم خفیفة لاقتصارهم فی الدنیا علی القدر الضروری منها صبروا أیاما قلیلة أی أیام عمرهم فإنها قلیلة فی جنب أیام الآخرة صبروا فیها علی الفقر و الضر و مشقة فعل الطاعات و ترک المحرمات و إیذاء الظلمة و المخالفین فصاروا بعقبی راحة طویلة فی القاموس العقبی جزاء الأمر و قال الراغب العقب و العقبی یختصان بالثواب نحو خَیْرٌ

ثَواباً وَ خَیْرٌ عُقْباً⁽¹⁾و قال أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ⁽²⁾فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ⁽³⁾و العاقبة إطلاقها یختص بالثواب نحو وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ‌⁽⁴⁾و بالإضافة قد تستعمل فی العقوبة نحو ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای‌⁽⁵⁾انتهی.

و أقول العقبی غالبه أنه یستعمل فی الثواب و قد یستعمل فی العقاب أیضا کقوله تعالی تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرِینَ النَّارُ⁽⁶⁾و قوله سبحانه وَ لا یَخافُ عُقْباها⁽⁷⁾و قال البیضاوی‌⁽⁸⁾

فی قوله تعالی أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ أی عاقبة الدنیا و ما ینبغی أن یکون مال أهلها و هی الجنة و فی قوله سبحانه تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا أی الجنة الموصوفة مالهم و منتهی أمرهم و فی قوله وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ⁽⁹⁾اللام یدل علی أن المراد بالعقبی العاقبة المحمودة انتهی و الباء فی قوله بعقبی إما بمعنی إلی أو بمعنی مع و إضافة العقبی إلی الراحة للبیان و یحتمل غیره أیضا و فی فقه الرضا فصارت لهم العقبی راحة طویلة.

و أما اللیل ظاهره النصب علی الظرفیة و قیل یحتمل الرفع علی الابتداء و التخصیص به لأن العبادة فیه أشق و أقرب إلی القربة و حضور القلب

1) 1. الکهف: 44.

2) 2. الرعد: 22.

3) 3. الرعد: 24.

4) 4. الأعراف: 128.

5) 5. الروم: 10، راجع مفردات غریب القرآن ص 340.

6) 6. الرعد: 35.

7) 7. الشمس: 15.

8) 8. أنوار التنزیل: 213.

9) 9. الرعد: 42، راجع أنوار التنزیل: 215.

فیه أکثر کما قال تعالی إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا⁽¹⁾فصافون أقدامهم أی للصلاة و یدل علی استحباب صف القدمین فی الصلاة بحیث لا یکون أحدهما أقرب من القبلة من الأخری أو تکون الفاصلة بینهما من الأصابع إلی العقبین مساویة و الأول أظهر و علی استحباب التضرع و البکاء فی صلاة اللیل: و فی القاموس جار کمنع جأرا و جؤارا رفع صوته بالدعاء و تضرع و استغاث قوله فی فکاک رقابهم أی من النار کأنهم القداح فی القاموس القدح بالکسر السهم قبل أن یراش و ینصل و الجمع قداح و أقداح و أقادیح انتهی و أشار علیه السلام إلی وجه التشبیه بالقداح بقوله قد براهم الخوف أی نحلهم و ذبلهم کما یبری السهم فی القاموس بری السهم یبریه بریا و ابتراه نحته و براه السفر یبریه بریا هزله و قوله من العبادة إما متعلق بقوله براهم أی نحتهم الخوف بآلة العبادة أی بحمله إیاهم علیها و علی کثرتها أو بقوله کأنهم القداح فیرجع إلی الأول و علی التقدیرین من للسببیة و العلیة أو متعلق بالخوف أی من قلة العبادة و الأول أظهر.

فیقول مرضی أی یظن أنهم مرضی لصفرة وجوههم و نحافة بدنهم فخطأ علیه السلام ظنه و قال و ما بالقوم من مرض بل هم من الأصحاء من الأدواء النفسانیة و الأمراض القلبیة أم خولطوا أی أو یقول خولطوا و یحتمل أن یکون مرضی علی الاستفهام و قوله أم خولطوا معادلا له من کلام الناظر فاعترض جوابه علیه السلام بین أجزاء کلامه.

و الحاصل أنهم لما کانوا لشدة اشتغالهم بحب الله و عبادته و اعتزالهم عن عامة الخلق و مباینة أطوارهم لأطوارهم و أقوالهم لأقوالهم و یسمعون منهم ما هو فوق إدراکهم و عقولهم فتارة ینسبونهم إلی المرض الجسمانی و تارة إلی المرض الروحانی و هو الجنون و اختلاط العقل بما یفسده فأجاب علیه السلام عن الأول بالنفی المطلق و عن الثانی بأن المخالطة متحققة لکن لا بما یفسد

1) 1. المزّمّل: 6.

العقل بل بما یکمله من خوف النار و حب الملک الغفار.

**[ترجمه]علامه مجلسی می‌فرماید: من می‌گویم: کلمه «عقبی» غالبا در ثواب استعمال می‌شود و در عقاب نیز گاهی استعمال می‌شود مانند آیه «تِلْکَ عُقْبَی الَّذینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرینَ النَّارُ.» - . رعد / 35 - {این سرانجام کسانی است که پرهیزگاری پیشه کردند؛ و سرانجام کافران، آتش است! } و مانند آیه «و لا یخاف عقباها.» - . شمس / 15 - {از سرانجام آن باکی ندارد} و بیضاوی درباره آیه «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 22 -

گفته: یعنی عاقبت دنیا و آنچه سزاوار است که سرانجام اهل آن باشد که همان بهشت است و درباره آیه «تلک عقبی الذین اتقوا» گفته: یعنی سرانجام اینان و انتهای کارشان بهشت وصف شده است و درباره آیه «وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 42 - {و به زودی کفّار می‌دانند سرانجام (نیک و بد) در سرای دیگر از آن کیست!} گفته: لام دلالت دارد بر این که مراد از عقبی عاقبتی ستوده است. پایان کلام بیضاوی. و باء در عبارت «بعقبی» یا به معنای «الی» است یا به معنای «مع» و اضافه کردن کلمه راحت به عقبی، اضافه بیانیّه است و احتمال غیر بیان نیز می‌رود و در فقه الرضا آمده «فصارت لهم العقبی راحة طویلة».

در عبارت «و اما اللیل» ظاهرا لیل منصوب است بنا بر این که ظرف باشد و گفته شوده: محتمل است مرفوع باشد، بنا بر این که مبتدا باشد و اختصاص دادن عبادت به شب، به این علت است که عبادت در آن سخت‌تر است و به قربت به خدا نزدیک‌تر است و حضور قلب در آن بیشتر است، چنانچه خداوند فرمود: «إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً.» - . مزمل / 6 - {مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامت‌تر است!} عبارت «فصافون اقدامهم» یعنی برای نماز و این عبارت دلالت دارد بر استحباب صاف بودن قدم‌ها در نماز، به گونه‌ای که یکی از دیگری به قبله نزدیک‌تر نباشد یا فاصله بین دو پا از انگشتان تا پاشنه مساوی باشد و اولی واضح‌تر است و این عبارت دلالت دارد بر استحباب زاری و گریه در نماز شب. و در قاموس در مورد عبارت «جأر» بر وزن منع که مصدر آن «جأراً و جؤاراً» است به معنای بلند کردن صدا به دعا و تضرع و یاری طلبیدن از خداست. عبارت «فی فکاک رقبتهم» یعنی آزادی از آتش جهنم. «کأنّهم القداح» در قاموس گفته: «بری السهم یبریه بریا و ابتراه» یعنی تیر را تراشید و «براه السفر یبریه بریا» یعنی سفر او را لاغر کرد و «من العبادة» یا متعلق به «براهم» یعنی خوف آنان را تراش داده است به وسیله عبادت یعنی ترس آنان را وادار به عبادت و کثرت انجام آنان نموده و یا «من العبادة» متعلق است به عبارت «کأنهم القداح» که رجوع به معنای اول می‌کند و بنا بر هر دو تقدیر که من به معنای سببیت یا علیت باشد. «أو» متعلق به خوف است یعنی از شدت کمی عبادت و احتمال اول ظاهر‌تر است.

عبارت «فیقول مرضی» یعنی بیننده آنان را مریض می‌انگارد به خاطر زردی چهره‌هایشان و لاغری اندامشان و حضرت می‌فرمایند: گمان بیننده خطاست؛ و می‌فرماید: «و ما بالقوم من مرض» بلکه این قوم سالم هستند از بیماری‌های نفسانی و امراض قلبی. «ام خولطوا» یعنی بیننده می‌گوید: اینان دچار سبک مغزی شده‌اند و محتمل است که عبارت «مرضی» استفهامی باشد و عبارت «ام خولطوا» نیز معادل آن و استفهامی باشد که حضرت در اثنای کلام بیننده سؤال کننده متعرض جواب او نیز شده‌اند.

و حاصل معنا این که آن‌ها وقتی از شدت اشتغال به محبت و عبادت خدا و دوری گزیدنشان از عوام مردم و مباینت بین حالات و گفتار و مردم با حالات و گفتار ایشان، و این که مردم چیزهایی از اینان می‌شنوند که فوق قدرت ادراک و عقول ایشان است، گاهی آنان را به امراض جسمانی و گاهی به مرض روحانی که همان دیوانگی و اختلاط عقل به تباه کننده عقل است نسبت می‌دهند. پس حضرت مرض جسمانی را مطلقا نفی فرمود و از بیماری روحی هم جواب داد که بله اینان دچار اختلاط عقل شده‌اند، اما نه این که عقلشان به چیزی مشوب شود که آن را تباه سازد، بلکه به چیزی مشوب شده که عقلشان را کامل می‌کند که همان ترس از جهنم و دوستی خدای پادشاه آمرزنده است.

**[ترجمه]

«19»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ الْحَرِیرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا أَثْبَتَ اللَّهُ الْحِکْمَةَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُیُوبَ الدُّنْیَا دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا وَ أَخْرَجَهُ مِنَ الدُّنْیَا سَالِماً إِلَی دَارِ السَّلَامِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در دنیا زهد پیشه کند، خداوند متعال حکمت را در دلش جای داده و زبانش را به آن گویا ساخته و او را به عیوب دنیا و درد و درمانش بینا ساخته و از دنیا به سلامت به بهشت بیرونش آورد. - . کافی 2 : 128 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی المغرب زهد فی الشی‌ء و عن الشی‌ء زهدا و زهادة إذا رغب عنه و لم یرده و من فرق بین زهد فیه و عنه فقد أخطأ و قال فی عدة الداعی

رُوِیَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَأَلَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام عَنْ تَفْسِیرِ الزُّهْدِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام الزَّاهِدُ یُحِبُّ مَنْ یُحِبُّ خَالِقُهُ وَ یُبْغِضُ مَنْ یُبْغِضُ خَالِقُهُ وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ حَلَالِ الدُّنْیَا وَ لَا یَلْتَفِتُ إِلَی حَرَامِهَا فَإِنَّ حَلَالَهَا حِسَابٌ وَ حَرَامَهَا عِقَابٌ وَ یَرْحَمُ جَمِیعَ الْمُسْلِمِینَ کَمَا یَرْحَمُ نَفْسَهُ وَ یَتَحَرَّجُ مِنَ الْکَلَامِ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ کَمَا یَتَحَرَّجُ مِنَ الْحَرَامِ وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ کَثْرَةِ الْأَکْلِ کَمَا یَتَحَرَّجُ مِنَ الْمَیْتَةِ الَّتِی قَدِ اشْتَدَّ نَتْنُهَا وَ یَتَحَرَّجُ مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا وَ زِینَتِهَا کَمَا یَجْتَنِبُ النَّارَ أَنْ یَغْشَاهَا وَ أَنْ یَقْصُرَ أَمَلَهُ وَ کَانَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ أَجَلُهُ.

و الحکمة العلوم الحقة المقرونة بالعمل أو العلوم الربانیة الفائضة من الله تعالی بعد العمل بطاعته و قد مر تحقیقها فی کتاب العقل و غیره.

قال الراغب الحکمة إصابة الحق بالعلم و العقل فالحکمة من الله تعالی معرفة الأشیاء و إیجادها علی غایة الإحکام و من الإنسان معرفة الموجودات و فعل الخیرات و هذا هو الذی وصف به لقمان فی قوله تعالی وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ⁽²⁾و نبه علی جملتها بما وصفه بها انتهی‌⁽³⁾.

قوله علیه السلام داءها و دواءها کأنه بدل اشتمال للعیوب أی المراد بتبصیر العیوب أن یعرفه أدواء الدنیا من ارتکاب المحرمات و الصفات الذمیمة المتفرعة

1) 1. الکافی ج 2 ص 128.

2) 2. لقمان: 12.

3) 3. المفردات: 127.

علی حب الدنیا و یعرفه ما یعالج به تلک الأدواء من التفکرات الصحیحة و المواعظ الحسنة و فعل الطاعات و الریاضات و مجاهدة النفس فی ترک الشهوات کأن یقال الطب حد معرفة الأمراض بأن یعرف ما تحصل منه و أصل المرض و کیفیة علاجه أو یقال الدنیا دنیاءان دنیا بلاغ یصیر سببا لتحصیل الآخرة و دنیا ملعونة فلما ذکر عیوب الدنیا فصلها و بین أن منها ما هو داء و منها ما هو دواء.

و یحتمل حینئذ ارتکاب استخدام بأن یکون المراد بالدنیا أولا الدنیا المذمومة و بالضمیر الأعم و یحتمل أن یکون داؤها تأکیدا لعیوب الدنیا و دواؤها عطفا علی العیوب.

و قیل داؤها و دواؤها مجروران بدلا بعض للدنیا فالمراد بعیوب دواء الدنیا شدتها علی النفس و صعوبتها و ربما یقرأ دواها بالقصر بمعنی الأحمق أی المبتلی بحب الدنیا و لا یخفی بعده و أخرجه من الدنیا سالما من العیوب و المعاصی إلی دار السلام أی الجنة التی من دخلها سلم من جمیع المکاره و الآلام.

**[ترجمه]در کتاب «المغرب» گفته: «زهد فی الشیء و عن الشیء زهدا و زهادةً» یعنی از آن چیز رویگردان شد و آن را نخواست و کسی که بین «زهد فیه» و «زهد عنه» فرق بگذارد اشتباه کرده و در عدة الداعی گفته:

روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل علیه السلام در خصوص تفسیر زهد پرسید. پس جبرئیل علیه السلام گفت: زاهد کسی است که آن کس را که خالقش دوست می‌دارد، دوست بدارد و آن کس را که خالقش دشمن می‌دارد، دشمن بدارد و از حلال دنیا نیز دوری می‌کند و به حرام آن نیز التفاتی ندارد؛ زیرا حلال دنیا حساب دارد و حرام آن عقاب دارد و زاهد به تمام اهل اسلام رحمت دارد، به همان صورت که به خود رحمت دارد و از سخن گفتن درباره اموری که به او مربوط نیست دوری می‌کند، به همان صورت که از کلام حرام دوری می‌کند به همان صورت که از خوردن مرداری که بوی بد آن زیاد شده اجتناب می‌کند، از پرخوری نیز اجتناب می‌کند و از مال فناپذیر دنیا و زینت‌های آن دوری می‌کند، به همان صورت که از آتش اجتناب می‌کند که او را فرا بگیرد و زاهد کسی است که آرزوی او کم است و اجلش مقابل چشم اوست.

و حکمت عبارت است از علوم حقیقی که مقرون با عمل باشد یا منظور علوم ربانی است که از خدای متعال بعد از عمل به طاعت او افاضه می‌شود و تحقیق در خصوص حکمت در کتاب عقل و غیر آن گذشت.

راغب می‌گوید: حکمت عبارت است از رسیدن به حقیقت با علم و عقل؛ پس حکمتِ خدای متعال به معنای شناخت اشیا و به وجود آوردن آن در نهایت استحکام است و حکمت انسان عبارت است از شناخت موجودات و انجام کارهای نیک و این همان وصفی است که لقمان در آیه شریفه به آن متصف شده که فرمود: «و لقد آتینا لقمان الحکمة.» - . لقمان / 12 - {ما به لقمان حکت عطا کردیم} و خداوند با این وصف حکمت به تمام معانی آن تنبّه داد. پایان کلام راغب.

«داءها و دواءها» گویا بدل اشتمال از عیوب است یعنی مراد از بصیرت به عیوب این است که خداوند دردهای دنیوی از قبیل انجام محرمات و صفات مذمومی را که متفرع بر دنیادوستی است، به او بشناساند و علاج آن دردها از قبیل تفکرات صحیح و مواعظ نیک و انجام طاعات و ریاضات و جهاد با نفس در ترک شهوات را نیز بشناساند؛ گویا این گونه گفته شود: حدّ شناخت امراض این است که بداند مرض از چه طریقی به وجود می‌آید و ریشه آن و کیفیت معالجه آن را بشناسد یا گفته شود: دنیا بر دو قسم است: دنیای در حد کفاف که سبب تحصیل آخرت است و دنیای ملعون؛ پس وقتی عیوب دنیا بیان می‌شود، آن را مفصلا بیان کند و تبیین نماید که بخشی از دنیا درد و قسمی از آن دواء است.

و گفته شده: «داءها و دواءها» مجرور بوده و بدل بعض برای دنیا باشد؛ پس منظور از عیوبی که دواء دنیا هستند، شدت و صعوبت آن دواها بر نفس است و چه بسا «دواها» با الف مقصوره خوانده شود به معنای احمق، یعنی کسی که مبتلا به حب دنیاست احمق است و بعید بودن این قرائت مخفی نیست. و «اخرجه من الدنیا سالما» یعنی از عیوب و معاصی سالم می‌ماند. «الی دار السلام» یعنی به سمت بهشتی که هر کس داخل آن شود، از تمام سختی‌ها و دردها سالم می‌ماند.

2) 2. مجمع البیان ج 9 ص 240.

مسوقة لأمر واحد و قد مر وجه آخر فی تأویل الآیة فی کتاب الإمامة و أنها نازلة فی أهل البیت علیهم السلام و قد بیناه هناک.

و قال البیضاوی المراد منه نفی الأسی المانع عن التسلیم لأمر الله و الفرح الموجب للبطر و الاختیال و الله لا یحب کل مختال فخور إذ قل من یثبت نفسه حالی السراء و الضراء انتهی‌⁽¹⁾.

وَ رُوِیَ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ کَلِمَتَیْنِ فِی الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ فَمَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَی الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]صدر این روایت در باب رضا به قضای الهی گذشت تا عبارت «إلّا أن الزهد» و در آن جا بود که زهد ده جزء است و برخی از شراح اجزای ده گانه زهد را به اعتبار ترک دوستی ده چیز قرار داده است: مال و اولاد و لباس و طعام و زن و خانه و مرکب و انتقام از دشمن و حکومت و حب شهرت به خیر و این تکلفی است که نیازی به آن نیست. و آیات در سوره حدید به این صورت است: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ.» - . حدید / 20 - {بدانید

زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.} تا آنجا که فرمود: « وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ» {زندگی دنیا چیزی جز متاع فریب نیست!} سپس خدای متعال فرمود: «ما أَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فی أَنْفُسِکُمْ إِلاَّ فی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسیرٌ. لِکَیْلا تَأْسَوْا» - . حدید / 22 - 23 - {هیچ

مصیبتی (ناخواسته) در زمین و نه در وجود شما روی نمی‌دهد مگر اینکه همه آن‌ها قبل از آنکه زمین را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت است؛ و این امر برای خدا آسان است! این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید.} مفسرین گفته‌اند: یعنی این مطلب را در کتابی نوشته‌ایم. «لکیلا تأسوا» یعنی برای این که محزون نشوید. «علی ما فاتکم» یعنی نعمت‌های دنیا که از دست شما رفته. «و لا تفرحوا بما آتاکم» یعنی بر آنچه از دنیا به شما اعطا فرموده. و طبرسی رحمه الله فرموده: و آنچه موجب منتفی شدن حزن و شادی از این می‌شود این است که انسان وقتی دانست که آنچه از دست او می‌رود، خدای تعالی در آخرت عوض آن را ضمانت می‌کند، سزاوار نیست که برای آن محزون گردد و وقتی بداند آنچه از دنیا به او رسیده، مکلف به شکر آن و ادای حقوق واجب آن است، سزاوار نیست که شاد گردد و نیز وقتی بداند که چیزی از دنیا باقی نمی‌ماند، سزاوار نیست که بر آن اهتمام فراوان ورزد؛ بلکه شایسته است که به امر آخرت اهتمام ورزد که دوام دارد و از بین نمی‌رود. پایان کلام طبرسی.

و مخفی نیست که این دو وجه مذکور بر تعلیلی که در آیه ذکر شد، منطبق نمی‌گردد، مگر این که گفته شود این امور نیز از امور نوشته شده و مکتوب است. و به همین جهت غیر طبرسی از مفسران گفته‌اند: علت آن است که کسی که بداند همه امور در تقدیر الهی جای دارد، امر بر او آسان می‌شود.

و برخی از فضلا گفته‌اند: این تعلیلی است برای سه آیه قبل از آن که فرمود: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْو.» - . حدید / 20 - {بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی است} و این به حسب معنا وجه نیکویی است و بدین ترتیب در تعلیل تکلفی نیست ولی از حیث لفظی بعید به نظر می‌رسد، اگر چه این آیات به حسب معنایی به هم متصل و سیاقشان برای امر واحدی است و در کتاب امامت وجه دیگری برای تأویل آیه گذشت و آن این بود که این آیه درباره اهل بیت علیهم السلام نازل شده و ما آن را در آنجا تبیین نمودیم.

و بیضاوی گفته: مراد از این آیه نفی حزنی است که مانع از تسلیم امر خدا بشود و نفی شادمانی است که موجب سرمستی و تکبر گردد و خدا هیچ متکبر فخر فروشی را دوست نمی‌دارد؛ زیرا کم هستند کسانی که در حال سرور و اندوه ثابت قدم بدارد. پایان کلام بیضاوی.

و در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: تمام زهد بین دو کلمه در قرآن است. خدای سبحان فرمود: « لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُم.» - . حدید / 23 - {این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید.} پس هر کس که بر گذشته اندوه نخورد و به آینده نیز شادمان نباشد، هر دو طرف زهد را گرفته است .

**[ترجمه]

«23»

کا، [الکافی] بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کُلُّ قَلْبٍ فِیهِ شَکٌّ أَوْ شِرْکٌ فَهُوَ سَاقِطٌ وَ إِنَّمَا أَرَادُوا بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا لِتَفْرُغَ قُلُوبُهُمْ لِلْآخِرَةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر دلی که در آن شک یا شرک باشد ساقط است و آنان به دنیا بی رغبت شدند برای این که دل‌هایشان برای آخرت آماده گردد. - . کافی 2 : 129 -

**[ترجمه]

«24»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ عَلَامَةَ الرَّاغِبِ فِی ثَوَابِ الْآخِرَةِ زُهْدُهُ فِی عَاجِلِ زَهْرَةِ الدُّنْیَا أَمَا إِنَّ زُهْدَ الزَّاهِدِ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا لَا یَنْقُصُهُ مِمَّا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهَا وَ إِنْ زَهِدَ وَ إِنَّ حِرْصَ الْحَرِیصِ عَلَی عَاجِلِ زَهْرَةِ الدُّنْیَا لَا یَزِیدُهُ فِیهَا وَ إِنْ حَرَصَ فَالْمَغْبُونُ مَنْ حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الْآخِرَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: نشانه مشتاق به پاداش آخرت، بی رغبتی اوست نسبت به زیبایی زودگذر دنیاست. اما بی رغبتی زاهد در این دنیا از آنچه خداوند برایش قسمت کرده، کم نمی‌کند اگرچه او بی رغبت باشد و حرص حریص هم بر زیبایی زودگذر دنیا چیز بیشتری در دنیا به او نمی‌رساند، اگرچه حرص ورزد. پس مغبون کسی است که از بهره آخرت محروم شود. - . کافی 2 : 129 -

**[ترجمه]

بیان

إن علامة الراغب إشارة إلی ما عرفت من أن الدنیا و الآخرة ضرتان لا یجتمع حبهما فی قلب فالراغب فی أحدهما زاهد فی الآخر لا محالة و إنما أدخل العاجل لأنه السبب لاختیار الناس الدنیا غالبا علی ثواب الآخرة آجلا أو لدلالته علی عدم الثبات و قیل لأن زهرة الدنیا المتعلقة بالآجلة و الآخرة کقدر ما یحتاج إلیه الإنسان لتحصیل ما ینفع فی الآخرة لا ینافی الرغبة فی ثوابها

1) 1. أنوار التنزیل: 423.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 439 من الحکم.

3) 3. الکافی ج 2 ص 129.

4) 4. الکافی ج 2 ص 129.

بل معین لحصوله و المراد بزهرة الدنیا بهجتها أو نضارتها أو متاعها تشبیها له بزهرة النبات لکونها أقل الریاحین ثباتا و هو إشارة إلی قوله تعالی وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌⁽¹⁾

قال فی القاموس الزهرة و یحرک النبات و نوره أو الأصفر منه و من الدنیا بهجتها و نضارتها و حسنها انتهی قوله علیه السلام فی هذه الدنیا الإشارة للتحقیر و إن زهد أی بالغ فی الزهد و کذا قوله و إن حرص أو المراد بقوله و إن زهد و إن سعی فی صرفها عن نفسه و بقوله و إن حرص أی بالغ فی تحصیلها فالمراد بالزهد و الحرص الأولین القلبیان بالآخرین الجسمانیان.

و الحاصل أن الرزق لکل أحد مقدر و إن کان وصولها إلیه مشروطا بقدر من السعی علی ما أمره الشارع من غیر إفراط یمنعه عن الطاعات و لا تقصیر کثیر بترک السعی مطلقا و لا مدخل لکثرة السعی فی کثرة الرزق فمن ترک الطاعات و ارتکب المحرمات فی ذلک حرم ثواب الآخرة و لا یزید رزقه فی الدنیا فهو مغبون و هذا علی القول بأن مقدار الرزق معین مقدر و لا یزید بالسعی و لا ینقص بترکه و علی القول بأن الرزق المقدر الواجب علی الله تعالی هو القدر الضروری و یزید بالکسب بالسعی فیحتاج الخبر إلی تأویل بعید و سیأتی الکلام فیه فی محله إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]«إن علامة الراغب» اشاره است به آنچه دانستی که دنیا و آخرت دو همسر یک مرد هستند و اجتماع دوستی آن دو در یک قلب ممکن نیست؛ پس کسی که به یکی از دنیا یا آخرت رغبت ورزد، ناچار از دیگری بی میل است و این که حضرت سخن از دسترسی زود به میان آورد به این دلیل که همین دسترسی فوری است که موجب می‌شود مردم غالبا دنیا را بر ثواب آخرت که دیرهنگام است، برگزینند یا به این خاطر که در دسترس بودن دلالت بر عدم ثبات دنیا دارد. و گفته شده به این خاطر است که زیبایی دنیا که متعلق به آینده‌ای است که زمان دارد و متاخر است، مانند آن مقداری که انسان برای تحصیل آنچه در آخرت نافع است، به آن نیاز دارد و این منافاتی با رغبت و میل به ثواب آخرت ندارد و بلکه یاوری بر حصول آن ثواب است. و مراد از «زهرة الدنیا» سرور دنیا یا شکفتگی آن یا متاع دنیاست و این از باب تشبیه متاع دنیا به شکوفه گیاهان است زیرا از حیث ثبات، کمترین مقدار زمانی را ثبات دارد و این اشاره است به آیه «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی.» - . طه / 131 - {و

هرگز چشمان خود را به نعمت‌های مادّی، که به گروه‌هایی از آنان داده‌ایم، میفکن! اینها شکوفه‌های زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است!} در قاموس گفته: «الزهره» که گاهی هاء آن متحرک نیز می‌شود گیاه و شکوفه آن یا شکوفه زردرنگ آن است و زهره نسبت به دنیا بهجت و شکفتگی و نیکویی آن است. پایان کلام صاحب قاموس. عبارت «فی هذه الدنیا» اشاره کردن به دنیا برای تحقیر آن است. «و إن زهد» یعنی اگر چه در زهد تلاش فراوانی کند و همچنین معنا می‌شود عبارت «و إن حرص» یا این که مراد از «و إن زهد» یعنی اگر چه تلاش کند که دنیا را از خود منصرف کند و «و إن حرص» یعنی اگر چه در به دست آوردن دنیا تلاش فراوان کند. پس مراد از زهد و حرص اولی، زهد و حرص قلبی و در دومی زهد و حرص جسمی می‌باشد.

حاصل معنا این که روزی برای هر کس مقدر است، اگر چه رسیدن به این روزی مشروط است به مقداری سعی بر طبق امری که شارع فرموده، به شرطی که افراط نکند که مانع او از اطاعت شود و با ترک سعی مطلق، کوتاهی زیادی رخ نمی‌دهد و کثرت سعی دخلی به کثرت رزق ندارد. پس کسی که در راه سعی برای رزق طاعات را ترک کند و مرتکب محرمات شود از ثواب آخرت محروم می‌گردد و روزی او در دنیا افزون نمی‌شود؛ پس او خسران زده است و بنا بر این قول که مقدار روزی هر کس مشخص و معین است، و با سعی و تلاش بیشتر نمی‌گردد و با ترک سعی کم نمی‌شود، بنا بر این قول که روزی مقدر واجب بر خدای متعال به همان مقدار ضرورت است و با کسب و تلاش بیشتر می‌گردد. بنا بر این مبانی این روایت احتیاج به تأویلی بعید دارد و کلام در این خصوص در محل آن خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

**[ترجمه]

«25»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَعْجَبَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِیهَا جَائِعاً خَائِفاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: چیزی از دنیا پیامبرخدا صلی الله علیه و آله را به خود جلب نمی‌کرد، مگر آنکه نسبت آن گرسنه و ترسان بود. - . کافی 2 : 129 -

**[ترجمه]

بیان

إلا أن یکون فیها کان الاستثناء منقطع و یحتمل الاتصال

1) 1. طه: 131.

2) 2. الکافی ج 2 ص 129.

جائعا أی بسبب الصوم أو الإیثار علی الغیر أو لأن الجوع موجب للقرب من الله تعالی بخلاف الشبع فإنه موجب للبعد مع أن فی الجوع الاضطراری و الصبر علیه و الرضا بقضائه سبحانه لذة للمقربین خائفا أی من عذاب الآخرة أو من العدو فی الجهاد أیضا أو لأن الضراء فی الدنیا مطلقا موجب للسراء فی الآخرة و قد أشبعنا الکلام فی جوعه و قناعه و تواضعه صلی الله علیه و آله فی المأکل و الملبس و المجلس و سائر أحواله فی المجلد السادس.

**[ترجمه]«إلّا أن یکون فیها» استثنا منقطع است و ممکن است متصل باشد. «جائعا» یعنی به سبب روزه یا دیگران را بر خود مقدم داشتن یا به این خاطر که گرسنگی موجب قرب به خدای متعال است به خلاف سیری که موجب دوری است، مضافا بر این که در گرسنگی اضطراری و صبر بر آن و رضا به قضای خدای سبحان، برای مقربان لذت بخش است. «خائفا» یعنی هراسان از عذاب آخرت یا و نیز از دشمن در امر جهاد؛ یا به این خاطر که گزند در دنیا مطلقا موجب سرور در آخرت است و ما مفصلاً در خصوص گرسنگی و قناعت و تواضع آن حضرت صلی الله علیه و آله در خوراک و پوشاک و مجلس و سایر احوال ایشان در جلد ششم سخن گفتیم.

**[ترجمه]

«26»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مَحْزُونٌ فَأَتَاهُ مَلَکٌ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الْأَرْضِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ هَذِهِ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الدُّنْیَا یَقُولُ لَکَ رَبُّکَ افْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شِئْتَ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُنْقَصَ شَیْئاً عِنْدِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ فَقَالَ الْمَلَکُ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ لَقَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْکَلَامَ مِنْ مَلَکٍ یَقُولُ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ حِینَ أُعْطِیتُ الْمَفَاتِیحَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله غمگین بیرون رفت. پس فرشته‌ای که کلیدهای گنج‌های زمین نزدش بود بر ایشان وارد شد و گفت: ای محمد! این کلیدهای گنج‌های دنیاست. پروردگارت می‌فرماید: باز کن و هر آنچه می‌خواهی از آن‌ها بگیر، بدون اینکه چیزی نزد من کاسته شود. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می‌کند. فرشته گفت: به خدایی که تو را به حق مبعوث نمود، این سخن را در هنگامی که این کلیدها به من داده شد، از فرشته‌ای شنیدم که در آسمان چهارم بود. - . کافی 2 : 129 -

**[ترجمه]

بیان

خرج النبی أی من البیت أو إلی بعض الغزوات و هو محزون لعل حزنه صلی الله علیه و آله کان لضعف المسلمین و عدم رواج الدین و قوة المشرکین و قلة أسباب الجهاد من غیر أن تنقص علی بناء المجهول قال الجوهری نقص الشی‌ء و نقصته أنا یتعدی و لا یتعدی انتهی و یمکن أن یقرأ علی بناء المعلوم فالمستتر راجع إلی المفاتیح و فی بعض النسخ علی الغیبة أی ینقص أخذک شیئا من المنزلة و الدرجة التی لک عندی من لا دار له أی فی الآخرة فالمعنی أن الذی یهتم لتحصیل الدنیا و تعمیرها لیست له دار فی الآخرة أو یختار الدنیا من لا یؤمن بأن له دارا فی الآخرة أو من لا دار له أصلا فإن دار الآخرة قد فوتها و دار الدنیا لا تبقی له و لها أی للدنیا و العیش فیها یجمع الأموال و الأسباب من لا عقل له لأن العاقل لا یختار الفانی علی الباقی و ربما یقرأ یجمع علی بناء

1) 1. الکافی ج 2 ص 129.

الإفعال من العزم و الاهتمام فی القاموس الإجماع الاتفاق و صر أخلاف الناقة جمع و جعل الأمر جمیعا بعد تفرقه و الإعداد و الإیباس الإیناس و سوق الإبل جمیعا و العزم علی الأمر أجمعت الأمر و علیه و الأمر مجمع انتهی‌⁽¹⁾و یناسب هذا أکثر المعانی لکن الأول أظهر.

**[ترجمه]«خرج النبی» یعنی پیامبر از خانه خارج شد یا برای یکی از غزوات خارج شد. «و هو محزون» شاید حزن آن حضرت صلی الله علیه و آله به خاطر ضعف مسلمانان و عدم رواج یافتن دین و قوت مشرکان و کمی اسباب جهاد بود. «من غیر أن تنقص» فعل مضارع مجهول است. جوهری گفته: «نقص الشیء و نقصته أنا» گاهی متعدی و گاهی لازم استعمال می‌شود. پایان کلام جوهری. و ممکن است این فعل به صورت معلوم خوانده شود که ضمیر مستتر به «مفاتیح» بر می‌گردد و در برخی نسخه‌ها فعل به صیغه غایب است یعنی این که تو چیزی از آن بگیری موجب نقصان منزلت و درجه‌ای می‌شود که نزد من داری. «من لا دار له» یعنی کسی که در آخرت خانه‌ای ندارد؛ پس معنا این می‌شود که کسی که همت می‌کند برای جمع دنیا و آباد کردن آن، در آخرت خانه‌ای ندارد یا این گونه معنا می‌شود که کسی دنیا را بر می‌گزیند که ایمان ندارد که در آخرت خانه‌ای دارد یا کسی که اصلا خانه‌ای ندارد، دنیا را بر می‌گزیند؛ زیرا دار آخرت را از دست داد و دار دنیا نیز برای او باقی نمی‌ماند. «لها» یعنی برای دنیا و عیش در آن کسی که عقل ندارد اموال و اسباب را جمع می‌کند؛ زیرا عاقل چیز فانی را بر چیز باقی ترجیح نمی‌دهد و چه بسا «یُجمِع» از باب افعال خوانده شود که به معنای عزم و اهتمام است. در قاموس آمده: «إجماع» به معنای اتفاق است «صرّ أخلاف الناقة» یعنی پستان‌های شتر را جمع کرد و امر را بعد از متفرق شدن آن جمع کرد و إعداد و إیباس و إیناس و سوق همه شتران و عزم بر امر «أجمعت الامر و علی الامر و الامر مجمع.» پایان کلام صاحب قاموس.

**[ترجمه]

«27»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ بِجَدْیٍ أَسَکَّ مُلْقًی عَلَی مَزْبَلَةٍ مَیْتاً فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ کَمْ یُسَاوِی هَذَا فَقَالُوا لَعَلَّهُ لَوْ کَانَ حَیّاً لَمْ یُسَاوِ دِرْهَماً فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَلدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذَا الْجَدْیِ عَلَی أَهْلِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر بزغاله مرده‌ای که گوشش بریده شده بود و در زباله دان افتاده بود گذر کردند. ایشان به اصحاب فرمود: این مردار به چه می‌ارزد؟ اصحاب گفتند: اگر زنده بود شاید به یک درهم نیز نمی‌ارزید. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به خدایی که جانم در دست اوست، دنیا نزد خداوند از این بزغاله نزد صاحبش کم ارزش‌تر است. - . کافی 2 : 129 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه أنه مر بجدی أسکّ أی مصطلم الأذنین مقطوعهما و فی القاموس السکک محرکة الصمم و صغر الأذن و لزوقها بالرأس و قلة إشرافها أو صغر قوب الأذن و ضیق الصماخ یکون فی الناس و غیرهم سککت یا جدی و هی أسک و هی سکاء.

و أقول: رَوَی مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ هَذَا الْحَدِیثَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ بِالسُّوقِ فَمَرَّ بِجَدْیٍ أَسَکَّ مَیْتٍ فَتَنَاوَلَهُ فَأَخَذَ بِأُذُنِهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّکُمْ یُحِبُّ أَنَّ هَذَا لَهُ بِدِرْهَمٍ فَقَالُوا مَا نُحِبُّ أَنَّهُ لَنَا بِشَیْ‌ءٍ وَ مَا نَصْنَعُ بِهِ قَالَ تُحِبُّونَ أَنَّهُ لَکُمْ قَالُوا وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ حَیّاً کَانَ عَیْباً فِیهِ لِأَنَّهُ أَسَکُّ فَکَیْفَ وَ هُوَ مَیْتٌ فَقَالَ فَوَ اللَّهِ لَلدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذَا عَلَیْکُمْ.

و المزبلة بفتح الباء و الضم لغة موضع یلقی فیه الزبل بالکسر و هو السرقین.

**[ترجمه]در نهایه در خصوص این روایت گفته: «مرّ بجدی أسکّ» یعنی حضرت از کنار بزغاله‌ای عبور کردکه دو گوش آن بریده شده بود. و در قاموس گفته: «السکک» به تحریک سین و میم کَری و کوچکی گوش و چسبیدن آن به سر و کم بودن بلندای آن یا به معنای کوچکی حفره گوش و تنگی سوراخ آن که در انسان و غیر آن است. «سککت یا جدی» که أسکّ و سکاء است.

و مسلم در صحیح خود این حدیث را از جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله از بازاری عبور کردند و از کنار بزغاله مرده گوش بریده‌ای گذشتند و آن را برداشتند و گوشش را گرفتند و فرمودند: کدام یک از شما دوست دارد که به إزای یک درهم این بزغاله از آن او باشد؟ پس گفتند: ما را به این چه کار؟ ما نمی‌خواهیم که این بزغاله از آن ما باشد. حضرت فرمود: دوست دارید این برای شما باشد؟ گفتند: به خدا قسم اگر زنده بود نیز گوش بریده او عیبی در او محسوب می‌شد؛ زیرا این حیوان گوش بریده است! چه رسد به این که الآن مرده است! حضرت فرمود: به خدا قسم دنیا نزد خدا از این بزغاله برای شما خوارتر است.

و «مزبله» به فتح باء و ضمه آن، از حیث لغت موضعی است که در آن زبل که همان سرگین است افکنده می‌شود.

**[ترجمه]

«28»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً زَهَّدَهُ فِی الدُّنْیَا وَ فَقَّهَهُ فِی الدِّینِ وَ بَصَّرَهُ عُیُوبَهَا وَ مَنْ أُوتِیَهُنَّ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرَ الدُّنْیَا

1) 1. القاموس ج 3 ص 15.

2) 2. الکافی ج 2 ص 129.

وَ الْآخِرَةِ وَ قَالَ لَمْ یَطْلُبْ أَحَدٌ الْحَقَّ بِبَابٍ أَفْضَلَ مِنَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ ضِدٌّ لِمَا طَلَبَ أَعْدَاءُ الْحَقِّ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مِمَّا ذَا قَالَ مِنَ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ قَالَ أَ لَا مِنْ صَبَّارٍ کَرِیمٍ وَ إِنَّمَا هِیَ أَیَّامٌ قَلَائِلُ إِلَّا أَنَّهُ حَرَامٌ عَلَیْکُمْ أَنْ تَجِدُوا طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدُوا فِی الدُّنْیَا.

قَالَ وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا تَخَلَّی الْمُؤْمِنُ مِنَ الدُّنْیَا سَمَا وَ وَجَدَ حَلَاوَةَ حُبِّ اللَّهِ وَ کَانَ عِنْدَ أَهْلِ الدُّنْیَا کَأَنَّهُ قَدْ خُولِطَ وَ إِنَّمَا خَالَطَ الْقَوْمَ حَلَاوَةُ حُبِّ اللَّهِ فَلَمْ یَشْتَغِلُوا بِغَیْرِهِ.

قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ الْقَلْبَ إِذَا صَفَا ضَاقَتْ بِهِ الْأَرْضُ حَتَّی یَسْمُوَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: عبدالله بن قاسم می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را نسبت به دنیا بی رغبت می‌کند و نسبت به دین آگاهش می‌نماید و او را به عیوبش بینا می‌کند و به هر کس این فضلیت‌ها عطا شود، خیر دنیا و آخرت به او عطا شده است. و فرمود: هیچ کس حق را از دری بهتر از درِ زهد در دنیا نخواسته است. و این بر خلاف آن چیزی است که دشمنان حق می‌طلبند. گفتم: فدایت شوم! آن‌ها از چه راهی می‌طلبند؟ فرمود: از رغبت به دنیا؛ و فرمود: آیا شخص صابر کریمی وجود ندارد؟ به راستی این دنیا روزگار کوتاهی است، جز این که بر شما حرام است که طعم ایمان را بچشید، تا این که در دنیا زهد پیشه کنید.

• گوید: و شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که مومن خود را از دنیا خالی سازد، مقامش بالا رفته و شیرینی دوستی خداوند را می‌یابد و در نزد اهل دنیا به دیوانگان شبیه است. به گروه مومنان شیرینی دوستی خداوند آمیخته و در نتیجه به غیر خداوند مشغول نگردیده‌اند.

گوید: و شنیدم که فرمود: دل هرگاه صاف شود زمین برایش تنگ شده تا بالا رود. - . کافی 2 : 130 -

**[ترجمه]

بیان

و بصره عیوبها أی الدنیا و من أوتیهن أی تلک الخصال الثلاث و فیه إشعار بأنها لا تتیسر إلا بتوفیق الله تعالی فقد أوتی کأنه إشارة إلی قوله تعالی وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً⁽²⁾فالحکمة العلم بالدین أصوله و فروعه و بعیوب الدنیا و الزهد فیها لم یطلب أحد الحق أی الدین بباب أی بسبب و وسیلة أفضل من ترک الدنیا فإنه لیس الباعث لاختیار الباطل مع وضوح الحق و ظهوره إلا حب الدنیا فإنها غالبا مع أهل الباطل.

و یمکن تعمیم الحق فی کل حکم و مسألة فإن الأغراض الدنیویة تعمی القلب عن الحق أو المراد بالحق الرب تعالی أی قربه و وصاله و هو أی الزهد ضد لما طلب أعداء الحق و قوله مما ذا طلب لبیان ما طلبه أعداء الحق فبین علیه السلام بقوله من الرغبة فیها و الرغبة و إن کانت عین الطلب لکن جعلها مطلوبهم مبالغة و یحتمل أن یکون ما فی قوله لما طلب مصدریة فلا یکون مما للبیان بل للتعلیل کما سیأتی.

و یحتمل أن یکون ضمیر هو راجعا إلی الحق أی الحق ضد لمطلوب أعداء

1) 1. الکافی ج 2 ص 130.

2) 2. البقرة: 269.

الحق فمن فی قوله مما للتعلیل و ما ذا للاستفهام أی لأی علة صار ضد الحق مطلوبهم قال لرغبتهم فی الدنیا و قیل أی مما ذا طلب أعداء الحق مطلوبهم.

و الهمزة فی أ لا للاستفهام و لا للنفی و من زائدة لعموم النفی و المعنی أ لا یوجد صبار کریم النفس یصبر علی الدنیا و علی فقرها و شدتها و یزهد فیها و قد یقرأ صبار بکسر الصاد و تخفیف الباء مصدر باب المفاعلة مضافا إلی کریم و قرأ بعضهم إلا بالتشدید استثناء من الرغبة فیها أی إلا أن تکون الرغبة فیها من صبار کریم یطلبها من طرق الحلال و یصبر علی الحرام و علی إخراج الحقوق المالیة و إعانة الفقراء فإن الرغبة فی هذه الدنیا إنما هی للآخرة و أول الوجوه أظهرها.

ثم رغب علیه السلام فی الزهد و سهل تحصیله بقوله فإنما هی أی الدنیا أیام قلائل و هی أیام العمر فالصبر علی ترک الشهوات و تحمل الملاذ⁽¹⁾

فیها سهل یسیر سیما إذا کان مستلزما للراحة الطویلة الدائمة ألا إنه ألا حرف تنبیه و شبه حصول الإیمان الکامل فی القلب بحیث یظهر أثره فی الجوارح بإدراک طعم شی‌ء لذیذ مع أن اللذات الروحانیة أعظم من اللذات الجسمانیة.

قوله إذا تخلی المؤمن من الدنیا أی جعل نفسه خالیة من حب الدنیا و قطع تعلقه بها أو تفرغ للعبادة مجتنبا من الدنیا و معرضا عنها قال فی النهایة فیه أن تقول أسلمت وجهی إلی الله و تخلیت التخلی التفرغ یقال تخلی للعبادة و هو تفعل من الخلو و المراد التبرؤ من الشرک و عقد القلب علی الإیمان و قال السمو العلو یقال سما یسمو سموا فهو سام و یقال فلان یسمو إلی المعالی إذا تطاول إلیها انتهی أی ارتفع من حضیض النقص إلی أوج الکمال أو مال و ارتفع إلی عالم الملکوت و ارتفعت همته عن التدنس بما فی عالم الناسوت.

کأنه قد خولط قال فی القاموس خالطه مخالطة و خلاطا مازجه و الخلاط

1) 1. کذا فی النسخ، و الظاهر تحمل المشاق، أو تجنب الملاذ.

بالکسر أن یخالط الرجل فی عقله و قد خولط و فی النهایة فیه ظن الناس أن قد خولطوا و ما خولطوا و لکن خالط قلبهم هم عظیم یقال خولط فلان فی قلبه إذا اختل عقله فقوله خولط بهذا المعنی و خالط بمعنی الممازجة و هذا أعلی درجات المحبین حیث استقر حب الله تعالی فی قلوبهم و أخرج حب کل شی‌ء غیره منها فلا یلتفتون إلی غیره تعالی و یترکون معاشرة عامة الخلق لمباینة طوره أطوارهم فهم یعدونه سفیها مخالطا کما نسبوا الأنبیاء علیهم السلام إلی الجنون لذلک.

إن القلب إذا صفا أی إن القلب أی الروح الإنسانی لما کان من عالم الملکوت و إنما أهبط إلی هذا العالم الأدنی أو ابتلی بالتعلق بالبدن لتحصیل الکمالات و حیازة السعادات کما أن الثوب قد یلوث ببعض الکثافات لیصیر بعد الغسل أشد بیاضا و أصفی مما کان فإذا اختار الشقاوة و تشبث بهذه العلائق الجسمانیة و الشهوات الظلمانیة لحق بالأنعام بل هو أضل سبیلا و إن تمسک بعروة الشریعة الحقة و عمل بالنوامیس الإلهیة و الریاضات البدنیة حتی انفتح له عین الیقین فنظر إلی الدنیا و لذاتها بتلک العین الصحیحة رآها ضیقة مظلمة فانیة موحشة غدارة غرارة ملوثة بأنواع النجاسات المعنویة و الصفات الدنیة استوحش منها و تذکر عالمه الأصلی فرغب إلیها و تعلق بها فجانب المتعلقین بهذا العالم و آنس بالمتعلقین بالملإ الأعلی فلحق بهم و ضاقت به الأرض و صارت همته رفیعة عالیة فلم یرض إلا بالصعود إلی سدرة المنتهی و جنة المأوی فهم مع کونهم بین الخلق أرواحهم معلقة بالملإ الأعلی و یستسعدون بقرب المولی.

أو یقال لما کانت الأرض أعظم أجزاء الإنسان و کانت قواه الظاهرة و الباطنة مائلة إلیها بالطبع لکمال النسبة بینهما کانت الدواعی إلی زهراتها حاضرة و البواعث إلی لذاتها ظاهرة فربما اشتغل بها و اکتسب الأخلاق و الأعمال الفاسدة لتحصیل المقاصد حتی تصیر النفس تابعة لها راضیة بأثرها مشعوفة بعملها متکدرة بالشهوات منغمسة فی اللذات فتحب الاستقرار فی الأرض و ترکن

إلیها. و أما إذا منعت تلک القوی عن مقتضاها و صرفتها عن هواها و روضتها بمقامع الشریعة و أدبتها بآداب الطریقة حتی غلبت علیها و صفت عن کدوراتها و طهرت عن خبائث لذاتها و تحلت بالأخلاق الفاضلة و الأعمال الصالحة و الآداب السنیة و الأطوار الرضیة ضاقت بها الأرض حتی تسمو إلی عالم النور فتشاهد العالم الأعلی بالعیان و تنظر إلی الحق بعین العرفان و یزداد لها نور الإیمان و الإیقان فتعاف جملة الدنیا و الاستقرار فی الأرض فبدنها فی هذه الدنیا و هی فی العالم الأعلی فیصیر

کَمَا قَالَ علیه السلام: لَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِی کُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ یَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَبْدَانِهِمْ طَرْفَةَ عَیْنٍ. و لذا قال مولی المؤمنین عند الشهادة فزت و رب الکعبة.

**[ترجمه]«و بصره عیوبها» یعنی عیوب دنیا. «و من اوتیهنَّ» یعنی آن خصال سه گانه به او داده شود و در این جمله اشاره است به این که این خصلت‌ها جز به توفیق الهی میسر نمی‌شود. «فقد اوتی» گویا اشاره دارد به آیه: «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثیراً.» - . بقره / 269 - {و به هر کس دانش داده شود، خیر فراوانی داده شده است.} پس حکمت عبارت است از علم به اصول دین و فروع آن و علم به عیوب دنیا و زهد در آن. «لم یطلب احد الحق» یعنی کسی دین را طلب نکرد. «بباب» یعنی به سبب و وسیله‌ای افضل از ترک دنیا؛ چرا که انگیزه انتخاب باطل با وجود وضوحی که حق دارد جیزی نیست مگر حب دنیا که غالبا دوستی دنیا با اهل باطل وجود دارد.

و می‌توان معنای کلمه حق را در این عبارت نسبت به هر حکم و مسأله‌ای تعمیم داد؛ زیرا اهداف دنیوی چشم دل را از حق کور می‌کند و یا این که منظور از حق، پروردگار متعال باشد یعنی قرب و وصال او. «و هو» یعنی زهد ضد آن چیزی است که دشمنان حقیقت آن را طلب می‌کنند و «مما ذا» طلب بیان آن چیزی است که دشمنان حقیقت می‌جویند؛ پس در نتیجه حضرت علیه السلام با عبارت «من الرغبة فیها» جواب سائل را تبیین می‌فرماید؛ و رغبت اگر چه عین طلب است، ولی این که رغبت را مطلوب آنان قرار داد، از باب مبالغه است؛ و ممکن است «ما» در عبارت «ما طلب» مصدریه باشد که در این صورت «مما» برای بیان است و نه برای تعلیل، چنانچه خواهد آمد.

و محتمل است ضمیر «هو» به حق برگردد؛ یعنی حق ضدّ مطلوب دشمنان حق است، پس در نتیجه «من» در عبارت «مما» برای تعلیل است و «ماذا» برای استفهام، و معنا چنین می‌شود که برای چه ضدّ حق مطلوب آنان گشته، حضرت در پاسخ می‌فرماید: به خاطر رغبتی که به دنیا دارند و گفته شده: یعنی از چه دشمنان حق مطلوب خود را می‌طلبند؟

همزه در «ألا» برای استفهام است و «لا» برای نفی است و «من» زائده است برای عموم نفی و معنا این است که آیا هیچ شخص بردبار و کریم النفسی پیدا نمی‌شود که بر دنیا و نداری و سختی آن صبر کند و در آن زهد پیشه کند و برخی شرّاح «صبار» به کسر صاد و تخفیف باء و مصدر باب مفاعله است و مضاف است به کریم و برخی «الّا» را به تشدید خوانده‌اند و این استثناست از رغبت در دنیا. یعنی مگر این که رغبت در آن از جانب شخص بردبار کریمی باشد که دنیا را از طریق حلال طلب کند و بر حرام و اخراج حقوق مالی و یاری فقرا صبر کند؛ زیرا رغبت در این دنیا فقط به خاطر آخرت است و اولین وجهی که معنا شد، ظاهرترین وجوه است.

سپس حضرت علیه السلام ترغیب به زهد فرمود و به دست آوردن آن را تسهیل نمود که فرمود: «فإنما هی» یعنی دنیا «أیام قلائل» که ایام عمر کوتاه است. پس صبر بر ترک شهوات و تحمل سختی‌ها در دنیا آسان و میسر است، مخصوصا وقتی این صبر مستلزم راحتی طولانی دائمی باشد. «ألا إنه» ألا حرف تنبیه است و حضرت حصول ایمان کامل در قلب را به گونه‌ای که اثر آن در جوارح ظاهر شود، تشبیه به ادراک طعم چیز لذیذی فرمود، با این که لذات روحانی از لذات جسمانی عظیم‌تر است.

عبارت «اذا تخلّی المؤمن من الدنیا» یعنی وقتی مؤمن نفس خود را از دوستی دنیا خالی کند و تعلق خود را از آن قطع کند یا خود را آسوده برای عبادت کند در حالی که از دنیا اجتناب کند و از آن رویگردان شود. در نهایه درباره این حدیث گفته: به این صورت که بگوید: من در برابر خدا تسلیم شده‌ام و فارغ البال گشته‌ام و «تخلّی» به معناب فارغ شدن است. گفته می‌شود: «تخلّی للعباده» که این کلمه باب تفعل از «خلوّ» است و مراد از آن تبرّی از شرک و گره زدن دل به ایمان است و گفته: «السموّ» به معنای علوّ است و «سما، یسمو، سموّا فهو سامٍ» استعمال می‌شود و گفته می‌شود: «فلان یسمو إلی المعالی» یعنی فلانی به امور بلند دست انداخت، یعنی از حضیض نقص به اوج کمال رسید. پایان کلام جزری. یعنی میل پیدا کرد و به عالم ملکوت اوج گرفت و همت او از این که به عالم مادی، چرکین و آلوده گردد، مرتفع و بلند شد.

«کأنه قد خولط» در قاموس گفته: «خالطه مخالطة و خلاطاً» یعنی با آن چیز آمیخته و مشوب شد و «خِلاط» با کسر خاء به این معنا است که عقل شخص، مشوب و دست خورده گردد و دیوانه شود. در نهایه درباره این حدیث گفته: مردم می‌پندارند که اینان دیوانه شده‌اند در حالی که دیوانه نشده‌اند بلکه اندوهی بزرگ با دل‌های ایشان آمیخته شده. گفته می‌شود: «خولط فلان فی قلبه» یعنی عقل و خردش مختلّ گردید. پس عبارت روایت که فرمود: «خولط» به این معناست و «خالط» به معنای ممازجت است و این بلند‌ترین درجات محبّان است که حبّ خدای متعال در دل‌هایشان مستقرّ شده و دوستی هر چیزی جز او از دلشان خارج گردیده و التفاتی به غیر خدای متعال ندارند و از معاشرت با عوام مردم می‌پرهیزند؛ زیرا حالات عوام مردم با حالات نورانی آنان متفاوت است؛ در نتیجه مردم او را کودن و دیوانه می‌دانند همان طور که انبیا علیهم السلام را نیز به همین سبب نسبت جنون می‌دادند.

«إن القلب إذا صفا» یعنی قلب که همان روح انسانی است، وقتی از عالم ملکوت بود و برای تحصیل کمالات و کسب سعادات به این عالم پست هبوط داده شده یا مبتلی به تعلق به بدن گردیده - چنانچه لباس نیز گاهی آلوده به بعضی کثافات می‌شود تا بعد از شستشو سفیدتر و پاک‌تر از قبل باشد - وقتی شقاوت را برگزید و به این علائق جسمانی و شهوات ظلمانی چنگ انداخت، ملحق به بهائم می‌شود و بلکه از بهائم نیز گمراه‌تر می‌گردد؛ ولی اگر به ریسمان شریعت حق تمسک کند و به وحی‌های الهی و ریاضات بدنی عمل کند تا دیده یقین برای او گشوده گردد و با آن دیده صحیح به دنیا و لذات آن بنگرد، دنیا را تنگ و تاریک و وحشتناک و خائن و مکار و رنگارنگ به انواع نجاسات معنوی و صفات پست می‌بیند؛ لذا از دنیا وحشت کرده و متوجه عالم اصلی خود می‌گردد و له آن متمایل می‌شود و به آن علاقه پیدا می‌کند و از علاقه مندان به این عالم دوری می‌کند و به متعلقین به عالم بالا انس می‌گیرد و به آنان ملحق می‌شود و زمین برای او تنگ می‌شود و همت او رفیع و بلند می‌گردد و جز به صعود به سدرة المنتهی و جنة المأوی راضی نمی‌شود. پس اینان با این که در دنیا در کنار مردم هستند ولی ارواحشان متعلق به عالم بالاست و به سبب قرب به مولی طالب سعادت مندی هستند .

یا این گونه گفته شود: وقتی زمین بزرگ‌ترین اجزای زندگی انسان است و قوای ظاهری و باطنی او به خاطر کمال نسبتی که بین انسان و زمین است، بالطبع به زمین مایل است، انگیزه‌های او به زیبایی‌های دنیا حاضر و محرکات او به سمت لذائذ معنوی آشکار است؛ پس چه بسا به زمین مشغول شود و اخلاق و اعمال فاسد کسب کند تا به مقاصدش برسد، تا نفسش نیز تابع آن مقاصد گردد و به پیروی از آن خشنود شود و با عمل برای رسیدن به این پلیدی‌ها احساس خوشحالی کند و با شهوات کدر گردد و در لذات فرو رود و در نتیجه ماندن بر زمین را دوست بدارد و به زمین اعتماد و تکیه کند؛ اما وقتی آن قوای ظاهری را از خواهش‌هایش منع کند و آن‌ها را از هوس‌هایش باز دارد و آن‌ها را با چوب‌های شریعت تمرین دهد و با آداب طریقت مؤدب سازد تا بر آن هوس‌ها چیره گردد و آن‌ها را از کدورت‌هایش پاک کند و از لذات خبیثش تطهیر نماید، و به اخلاق فاضله و اعمال صالح و آداب نورانی و حالات پسندیده زینت شود، زمین برای او تنگ می‌گردد تا به عالم نور بالا رود و بالعیان عالم بالا را ببیند و با دیده عرفان به حق بنگرد و نور ایمان و یقینش افزوده می‌گردد و از همه دنیا و استقرار در زمین امتناع می‌ورزد. پس بدن او در این دنیاست ولی او در عالم اعلی است و به گونه‌ای می‌شود که حضرت علی علیه السلام فرمود: اگر نبود اجل‌هایی که بر آنان نوشته شده، به قدر چشم بر هم زدنی ارواحشان در بدن‌هایشان نمی‌ماند. و به همین سبب مولای مؤمنان هنگام شهادت فرمود: به خدای کعبه قسم که رستگار شدم.

**[ترجمه]

«29»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ شِهَابٍ قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ مَا مِنْ عَمَلٍ بَعْدَ مَعْرِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَعْرِفَةِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله أَفْضَلَ مِنْ بُغْضِ الدُّنْیَا وَ إِنَّ لِذَلِکَ لَشُعَباً کَثِیرَةً وَ لِلْمَعَاصِی شُعَباً فَأَوَّلُ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ الْکِبْرُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ إِبْلِیسَ حِینَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ‌⁽¹⁾وَ الْحِرْصُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ حِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمَا فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ‌⁽²⁾فَأَخَذَا مَا لَا حَاجَةَ بِهِمَا إِلَیْهِ فَدَخَلَ ذَلِکَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِمَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَکْثَرَ مَا یَطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَیْهِ ثُمَّ الْحَسَدُ وَ هِیَ مَعْصِیَةُ ابْنِ آدَمَ حَیْثُ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَتَشَعَّبَ مِنْ ذَلِکَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ وَ حُبُّ الْکَلَامِ وَ حُبُّ الْعُلُوِّ وَ حُبُّ الثَّرْوَةِ فَصِرْنَ سَبْعَ خِصَالٍ فَاجْتَمَعْنَ کُلُّهُنَّ فِی حُبِّ الدُّنْیَا فَقَالَ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَةِ ذَلِکَ حُبُّ الدُّنْیَا

1) 1. البقرة: 34.

2) 2. الأعراف: 19.

رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٌ وَ دُنْیَا مَلْعُونَةٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از حضرت امام زین العابدین علیه السلام پرسیدند: کدام عمل نزد خداوند عزوجل برتر است؟ حضرت فرمود: هیچ عملی پس از شناخت خداوند عزوجل و شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله، برتر از نفرت از دنیا نیست و این نفرت از دنیا شاخه‌های فراوانی دارد و گناه نیز شاخه‌هایی دارد. نخستین گناهی که بدان خداوند نافرمانی شد تکبر بود و آن گناه شیطان است در آن گاه که {سرکشی کرد و بزرگی فروخت و کفر ورزید}؛ و حرص که آن گناه آدم و حوّاست در آن گاه که خداوند عزوجل به آن دو فرمود: «کُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ» - . بقره / 35 - {و

از هر جا که خواهید بخورید (ولی) به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد} و آن‌ها رو به چیزی گذاشتند که هیچ نیازی به آن نداشتند و این گونه این خصلت تا روز قیامت درون فرزندانشان راه یافت؛ چرا که بیشترین خواسته‌های فرزند آدم چیزی است که هیچ نیازی به آن ندارد. سپس حسد و آن گناه فرزند آدم است، در آن جا که به برادرش رشک ورزید و او را بکشت و از آن جا شاخه‌های زن دوستی و دنیا دوستی و مقام دوستی و رفاه دوستی و کلام دوستی و برتری و ثروت دوستی سر برآورد که هفت خصلت شد؛ و این هفت خصلت، همگی در دنیا دوستی جمع آمد. از این روست که پیامبران و دانایان پس از آگاهی از این امر گفته‌اند: دوستی دنیا سرچشمه همه گناهان است و دنیا دو گونه است: دنیایی که در حدّ بسندگی است و دنیایی که نفرین شده است. - . کافی 2 : 130 -

**[ترجمه]

بیان

و إن لذلک أی لبغض الدنیا لشعبا أی من الصفات الحسنة و الأعمال الصالحة و هی ضد شعب المعاصی کالتواضع مع الکبر و القنوع مع الحرص و الرضا بما آتاه الله مع الحسد و قد مر ذکر الأضداد کلها فی باب جنود العقل و الجهل و إنما ذکر هنا معظمها و هی معصیة آدم، هی عند الإمامیة مجاز و النهی عندهم نهی تنزیه فدخل ذلک أی الحرص أو أخذ ما لا حاجة به إلیه و ذلک أن أکثر ما یطلب إنما قال أکثر لأن قدر الکفاف لا بد منه فتشعب من ذلک أی من ذلک المذکور و هو الکبر و الحرص و الحسد و التخصیص بالحسد بعید معنی.

حب النساء أی لمحض الشهوة لا لاتباع السنة أو إذا انتهی إلی الحرام و الشبهة و حب الدنیا أی حیاة الدنیا و کراهة الموت لئلا ینافی اجتماعهن فی حب الدنیا و إن احتمل أن یکون المراد اجتماع الخمسة أو الظرفیة المجازیة و حب الرئاسة أی بغیر استحقاق أو الباطلة أو لمحض الاستیلاء و الغلبة و حب الراحة کأن النوم أیضا داخل فیها و حب الکلام أی بغیر فائدة أو للفخر و المراء و حب العلو أی فی المجالس أو الأعم و حب الثروة أی الکثرة فی الأموال أو الأعم منها و من الأولاد و العشائر و الأتباع

وَ رَوَی فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَا عُصِیَ اللَّهُ بِهِ سِتٌّ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبُّ الطَّعَامِ وَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ النَّوْمِ وَ حُبُّ الرَّاحَةِ.

قوله علیه السلام و العلماء أی الأوصیاء أو الأعم و قولهم إما بالوحی أو بعلومهم الکاملة ثم لما کان هنا مظنة أن ارتکاب کل ما فی الدنیا مذموم قسم علیه السلام الدنیا إلی دنیا بلاغ أی تبلغ به إلی الآخرة و یحصل بها مرضاة الرب تعالی أو دنیا تکون بقدر الضرورة و الکفاف فالزائد علیها ملعونة أی ملعون

1) 1. الکافی ج 2 ص 130 و قد مر مثله تحت الرقم 9.

صاحبها فالإسناد علی المجاز أو هی ملعونة أی بعیدة من الله و الخیر و السعادة قال فی النهایة البلاغ ما یتبلغ و یتوصل به إلی الشی‌ء المطلوب و فی المصباح البلغة ما یتبلغ به من العیش و لا یفضل یقال تبلغ به إذا اکتفی به و فی هذا بلاغ و بلغة و تبلغ أی کفایة.

**[ترجمه]«إن لذلک» یعنی برای بغض دنیا. «لشعبا» یعنی بغض و نفرت دنیا شاخه‌هایی از صفات حسنه و اعمال صالح دارد و این شاخه‌ها ضدّ شاخه‌های گناهان است؛ مثل تواضع که ضد کبر است و قناعت که ضد حرص است و رضا به آنچه خدا عطا کرده که ضد حسد است و در باب جنود عقل و جهل، ذکر اضداد گذشت و اینجا بخش عظیم آن یعنی معصیت آدم علیه السلام ذکر شد و معصیت آدم علیه السلام در نزد علمای امامیه مجاز است و نهی آدم از آن درخت، نهی تنزیهی بوده نه تحریمی. «فدخل ذلک» یعنی حرص یا گرفتن آنچه بدان نیاز ندارد. «و ذلک أن اکثر ما یطلب» حضرت تعبیر به أکثر فرمود از این باب که از طلب به قدر کفاف گزیری نیست. «فتشعّب من ذلک» یعنی از آن چیزی که مذکور شد که عبارت بود از کبر و حرص و حسد و اختصاص دادن مشار الیه «ذلک» به صرف حسد، از حیث معنا بعید به ذهن می‌رسد.

«حبّ النّساء» یعنی دوست داشتن زنان برای شهوت صرف نه برای اتباع سنت نبوی یا دوست داشتنی که به حرام یا شبهه منتهی گردد. و «حبّ الدنیا» یعنی دوستی زندگی دنیا و کراهت از مرگ تا منافاتی با اجتماع سایر دوستی‌های مذموم در «حب دنیا» نداشته باشد، اگر چه محتمل است که مراد اجتماع آن پنج دوستی باشد یا ظرفیت مجازی مقصود باشد. و «حبّ الریاسة» یعنی ریاستی که رئیس مستحق آن ریاست نباشد یا ریاست باطل یا ریاست به جهت صرف تسلط و غلبه بر دیگران. «حبّ الراحة» گویا خواب نیز داخل در دوستی راحتی است. «حبّ الکلام» یعنی سخن بی فایده یا سخن برای فخر فروشی و جدال بی جهت. «حبّ العلوّ» یعنی برتری در مجالس و یا اعم از مجالس و غیر آن. «حبّ الثروة» یعنی دوستی کثرت اموال و یا اعم از کثرت اموال و اولاد و بستگان و پیروان. و در کتاب محاسن از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: اولین عواملی که موجب نافرمانی خدا شد، شش چیز بود: حب دنیا، حب ریاست، حب طعام، حب زنان، حب خواب و حب راحتی.

عبارت «و العلماء» یعنی جانشینان انبیا یا اعم از جانشینان و غیر ایشان و سخن علما یا به سبب وحی است یا از روی علوم کامل ایشان؛ سپس وقتی این گمان تولید شد که ارتکاب هر کاری در دنیا مذموم است، حضرت علیه السلام دنیا را تقسیم نمود به دنیای در حد کفایت یعنی دنیایی که با آن به آخرت رسیده می‌شود و با آن رضایت پررودگار متعال تحصیل می‌شود یا دنیایی که در حد ضرورت و کفاف باشد و زائد بر این مقدار ملعون است، یعنی صاحب چنین دنیایی ملعون است. پس اسناد ملعون به دنیا مجازی است یا این که دنیا ملعون است، یعنی از خدا و خیر و سعادت دور است. در نهایه گفته: «البلاغ» یعنی آنچه به کمک آن به چیزی رسیده می‌شود که مطلوب است و در مصباح گفته: «البلغة» آن مقداری که به وسیله آن به زندگی رسیده می‌شود و نه بیشتر از آن. گفته می‌شود: «تبلّغ به» یعنی به آن اکتفا نمود و «فی هذا بلاغ و بلغة و تبلّغ» یعنی در همین مقدار کفایت است.

**[ترجمه]

«30»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا إِضْرَاراً بِالْآخِرَةِ وَ فِی طَلَبِ الْآخِرَةِ إِضْرَاراً بِالدُّنْیَا فَأَضِرُّوا بِالدُّنْیَا فَإِنَّهَا أَحَقُّ بِالْإِضْرَارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در دنیاخواهی زیان به آخرت است و در آخرت خواهی زیان به دنیاست. پس به دنیا زیان رسانید که آن بیشتر سزاوار زیان رساندن است. - . کافی 2 : 131 -

**[ترجمه]

بیان

یومئ إلی أن المذموم من الدنیا ما یضر بأمر الآخرة فأما ما لا یضر به کقدر الحاجة فی البقاء و التعیش فلیس بمذموم و لنذکر معنی الدنیا و ما هو مذموم منها فإن ذلک قد اشتبه علی أکثر الخلق فکثیر منهم یسمون أمرا حقا بالدنیا و یذمونه و یختارون شیئا هو عین الدنیا المذمومة و یسمونه زهدا و یشبهون ذلک علی الجاهلین.

اعلم أن الدنیا تطلق علی معان الأول حیاة الدنیا و هی لیست بمذمومة علی الإطلاق و لیست مما یجب بغضه و ترکه بل المذموم منها أن یحب البقاء فی الدنیا للمعاصی و الأمور الباطلة أو یطول الأمل فیها و یعتمد علیها فبذلک یسوف التوبة و الطاعات و

ینسی الموت و یبادر بالمعاصی و الملاهی اعتمادا علی أنه یتوب فی آخر عمره عند مشیبه و لذلک یجمع الأموال الکثیرة و یبنی الأبنیة الرفیعة و یکره الموت لتعلقه بالأموال و حبه للأزواج و الأولاد و یکره الجهاد و القتل فی سبیل الله لحبه للبقاء أو یترک الصوم و قیام اللیل و أمثال ذلک لئلا یصیر سببا لنقص عمره.

و الحاصل أن من یحب العیش و البقاء و العمر للأغراض الباطلة فهو مذموم و من یحبه للطاعات و کسب الکمالات و تحصیل السعادات فهو ممدوح و هو عین الآخرة فلذا طلب الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام طول العمر و البقاء فی الدنیا، وَ قَدْ قَالَ

1) 1. الکافی ج 2 ص 131.

سَیِّدُ السَّاجِدِینَ: عَمِّرْنِی مَا کَانَ عُمُرِی بِذْلَةً فِی طَاعَتِکَ فَإِذَا کَانَ عُمُرِی مَرْتَعاً لِلشَّیْطَانِ فَاقْبِضْنِی إِلَیْکَ وَ لَوْ لَمْ یَکُنِ الْکَوْنُ فِی الدُّنْیَا صَلَاحاً لِلْعِبَادِ لِتَحْصِیلِ الذَّخَائِرِ لِلْمَعَادِ لَمَا أَسْکَنَ اللَّهُ الْأَرْوَاحَ الْمُقَدَّسَةَ فِی تِلْکَ الْأَبْدَانِ الْکَثِیفَةِ.

و سیأتی خطبة أمیر المؤمنین علیه السلام فی ذلک و سنتکلم علیها إن شاء الله تعالی.

الثانی الدینار و الدرهم و أموال الدنیا و أمتعتها و هذه أیضا لیست مذمومة بأسرها بل المذموم منها ما کان من حرام أو شبهة أو وسیلة إلیها و ما یلهی عن ذکر الله و یمنع عبادة الله أو یحبها حبا لا یبذلها فی الحقوق الواجبة و المستحبة و فی سبل طاعة الله کما مدح الله تعالی جماعة حیث قال رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ⁽¹⁾.

و بالجملة المذموم من ذلک الحرص علیها و حبها و شغل القلب بها و البخل بها فی طاعة الله و جعلها وسیلة لما یبعد عن الله و أما تحصیلها لصرفها فی مرضاة الله و تحصیل الآخرة بها فهی من أفضل العبادات و موجبة لتحصیل السعادات.

وَ قَدْ رُوِیَ فِی الصَّحِیحِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا فَقَالَ لِی تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قُلْتُ أَتَزَوَّجُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ وَ أُنْفِقُ عَلَی عِیَالِی وَ أُنِیلُ إِخْوَانِی وَ أَتَصَدَّقُ قَالَ لِی لَیْسَ هَذَا مِنَ الدُّنْیَا هَذَا مِنَ الْآخِرَةِ.

وَ قَدْ رُوِیَ: نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلْعَبْدِ الصَّالِحِ وَ نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ.

و سیأتی بعض الأخبار فی ذلک فی أبواب المکاسب إن شاء الله تعالی.

الثالث التمتع بملاذ الدنیا من المأکولات و المشروبات و الملبوسات و المنکوحات و المرکوبات و المساکن الواسعة و أشباه ذلک و قد وردت أخبار کثیرة فی استحباب التلذذ بکثیر من ذلک ما لم یکن مشتملا علی حرام أو شبهة أو إسراف و تبذیر و فی ذم ترکها و الرهبانیة و قد قال تعالی قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ‌⁽²⁾.

1) 1. النور: 37.

2) 2. الأعراف: 32.

فإذا عرفت ذلک فاعلم أن الذی یظهر من مجموع الآیات و الأخبار علی ما نفهمه أن الدنیا المذمومة مرکبة من مجموع أمور یمنع الإنسان من طاعة الله و حبه و تحصیل الآخرة فالدنیا و الآخرة ضرتان متقابلتان فکلما یوجب رضی الله سبحانه و قربه فهو من الآخرة و إن کان بحسب الظاهر من أعمال الدنیا کالتجارات و الصناعات و الزراعات التی یکون المقصود منها تحصیل المعیشة للعیال لأمره تعالی به و صرفها فی وجوه البر و إعانة المحتاجین و الصدقات و صون الوجه عن السؤال و أمثال ذلک فإن هذه کلها من أعمال الآخرة و إن کان عامة الخلق یعدونها من الدنیا.

و الریاضات المبتدعة و الأعمال الرئائیة و إن کان مع الترهب و أنواع المشقة فإنها من الدنیا لأنها مما یبعد عن الله و لا یوجب القرب إلیه کأعمال الکفار و المخالفین فرب مترهب متقشف یعتزل الناس و یعبد الله لیلا و نهارا و هو أحب الناس للدنیا و إنما یفعل ذلک لیخدع الناس و یشتهر بالزهد و الورع و لیس فی قلبه إلا جلب قلوب الناس و یحب المال و الجاه و العزة و جمیع الأمور الباطلة أکثر من سائر الخلق و جعل ترک الدنیا ظاهرا مصیدة لتحصیلها و رب تاجر طالب للأجر لا یعده الناس شیئا و هو من الطالبین للآخرة لصحة نیته و عدم حبه للدنیا.

و جملة القول فی ذلک أن المعیار فی العلم بحسن الأشیاء و قبحها و ما یجب فعلها و ترکها الشریعة المقدسة و ما صدر فی ذلک عن أهل بیت العصمة صلوات الله علیهم فما علم من الآیات و الأخبار أن الله سبحانه أمر به و طلبه من عباده سواء کان صلاة أو صوما أو حجا أو تجارة أو زراعة أو صناعة أو معاشرة للخلق أو عزلة أو غیرها و عملها بشرائطها و آدابها بنیة خالصة فهی من الآخرة و ما لم یکن کذلک فهو من الدنیا المذمومة المبعدة عن الله و عن الآخرة.

و هی علی أنواع فمنها ما هو حرام و هو ما یستحق به العقاب سواء کان عبادة مبتدعة أو ریاء و سمعة أو معاشرة الظلمة أو ارتکاب المناصب المحرمة أو تحصیل

الأموال من الحرام أو للحرام و غیر ذلک مما یستحق به العقاب.

و منها ما هو مکروه کارتکاب الأفعال و الأعمال و المکاسب المکروهة و کتحصیل الزوائد من الأموال و المساکن و المراکب و غیرها مما لم یکن وسیلة لتحصیل الآخرة و تمنع من تحصیل السعادات الأخرویة.

و منها ما هو مباح کارتکاب الأعمال التی لم یأمر الشارع بها و لم ینه عنها إذا لم تصر مانعة عن تحصیل الآخرة و إن کانت نادرة و یمکن إیقاع کثیر من المباحات علی وجه تصیر عبادة کالأکل و النوم للقوة علی العبادة و أمثال ذلک و ربما کان ترک المباحات بظن أنها عبادة بدعة موجبة لدخول النار کما یصنعه کثیر من أرباب البدع.

**[ترجمه]این حدیث به این اشاره دارد که آن بخشی از دنیا مذموم است که به امر آخرت ضرر برساند؛ اما آن مقداری که به امر آخرت مضرّ نیست، مثل مقدار حاجت برای بقا و زندگانی، مذموم نیست و باید معنای دنیا و آن مقداری را که از آن مذموم است بیان کنیم؛ چرا که این امر بر بسیاری از مردم مشتبه شده. زیرا بسیاری از مردم امر حقی را دنیا می‌نامند و آن را مذمت می‌کنند و چیزی را که عین دنیای مذموم است می‌گیرند و آن را زهد می‌نامند و جاهلان را به اشتباه می‌اندازند.

بدان که دنیا بر چند معنا اطلاق می‌شود: اول: زندگی دنیا که به طور مطلق مذموم نیست و از اموری نیست که بغض و ترک آن واجب است؛ بلکه مذموم از زندگی دنیا این است که بقای در دنیا را برای انجام معاصی و امور باطل بخواهد، یا در دنیا آرزوهای دراز کند و بر دنیا اعتماد و تکبه کند و به همین خاطر توبه و طاعت را به تأخیر اندازد و مرگ را فراموش کند و به معصیت و لهو روی بیاورد، به این خیال که در آخر عمر و در وقت پیری توبه خواهد کرد و به همین خاطر اموال فراوانی را جمع می‌کند و ساختمان‌های بلند می‌سازد و به خاطر تعلق خاطر به اموالش و دوستی زنان و فرزندانش مرگ را ناپسند می‌دارد و از جنگ و کشته شدن در راه خدا بدش می‌آید، زیرا حب بقا دارد و یا روزه و شب زنده داری و مانند آن را ترک می‌کند تا سبب کوتاهی عمرش نشود.

حاصل سخن این که کسی که زندگی و بقا و عمر را به خاطر اغراض باطل دوست بدارد، این مذموم و ناپسند است و کسی که زندگی را برای طاعت خدا و کسب کمالات و تحصیل سعادت‌ها دوست بدارد، این دوستی ممدوح است و عین آخرت طلبی است و به همین جهت انبیا و اوصیا علیهم السلام، طالب طول عمر و بقای در دنیا بودند و سید الساجدین علیه السلام عرضه می‌دارد: «خدایا! مرا طول عمر بده، مادامی که عمر من مبذول در طاعت تو باشد و وقتی عمرم چراگاه شیطان شد، مرا به سوی خود قبض روح کن». و اگر بودن در دنیا به صلاح بندگان نبود، تا برای معاد خود ذخیره جمع کنند، خداوند ارواح مقدسه را در آن بدن‌های آلوده مستقر نمی‌ساخت و خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام در این زمینه خواهد آمد و درباره آن خطبه ان شاء الله سخن خواهیم گفت .

دوم: معنای دوم دنیا، دینار و درهم و اموال و کالاهای دنیاست و این‌ها نیز به طور کلی ناپسند نیست؛ بلکه آن مقدرا از آن مذموم است که از حرام یا شبهه جمع شده باشد یا وسیله‌ای برای حرام و شبهه باشد و چیزی باشد که انسان را از ذکر خدا غافل و از عبادت خدا باز دارد؛ یا انسان به گونه‌ای آن را دوست بدارد که آن را در حقوق واجب و مستحب بر خود بذل ننماید و در راه‌های طاعت خدا خرج نکند، چنانچه خدای متعال جماعتی را مدح نمود و فرمود: «رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إیتاءِ الزَّکاةِ.» - . نور / 37 - {مردانی که نه تجارت و نه معامله‌ای آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند.}

و خلاصه این که درهم و دیناری مذموم است که بر آن حرص ورزیده شود و محبوب باشد و دل را مشغول کند و در راه طاعت خدا به آن بخل ورزیده شود و وسیله دوری از خدا قرار گیرد؛ اما تحصیل درهم و دینار برای مصرف آن در خشنودی خدا و تحصیل آخرت با آن، از افضل عبادات است و موجب تحصیل سعادات می‌گردد.

و در حدیث صحیح السندی ابن ابی یعفور می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما دنیا را دوست می‌داریم! حضرت فرمود: می‌خواهی با دنیا چه کنی؟ عرض کردم: می‌خواهم ازدواج کنم و حج به جای بیاورم و بر عیال خود نفقه بدهم و به برادرانم خیر برسانم و صدقه بدهم! حضرت فرمود: این دوستی دنیا از دنیا نیست، بلکه از آخرت است.

و روایت شده: «چه چیز خوبی است که مال نیکو در دست بنده شایسته خدا باشد و چه خوب یاوری است دنیا برای آخرت» و برخی اخبار در این زمینه در ابواب مکاسب خواهد آمد، ان شاء الله.

سوم: بهره مندی از لذات دنیوی از مأکولات و نوشیدنی‌ها و پوشاک و ازدواج و سواری و مسکن وسیع و مانند آن که اخبار فراوانی وارد شده که لذت جویی از بسیاری از این امور مستحب است، مادامی که مشتمل بر فعل حرام یا شبهه یا اسراف و تبذیر نباشد و اخبار فراوانی نیز در مذمت ترک لذت از چنین امور و گرایش به رهبانیت وارد شده و خدای متعال فرموده: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْق.» - . اعراف / 32 - {بگو: «چه کسی زینت‌های الهی را که برای بندگان خود آفریده، و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟!}

پس وقتی این را فهمیدی، بدان که آنچه از مجموع آیات و اخبار بر طبق فهم ما به دست می‌آید این است که دنیای مذموم عبارت است از مجموعه اموری که انسان را از طاعت خدا و دوستی او و تحصیل آخرت باز می‌دارد. پس دنیا و آخرت دو هَووی متقابل هستند؛ هر چیزی که موجب رضایت خدا و قرب او شود، از امور اخروی محسوب می‌گردد، اگر چه به حسب ظاهر از اعمال دنیوی باشد، مانند تجارت و صنعت و کشاورزی که مقصود از این امور تحصیل معیشت برای عیال باشد؛ زیرا خدای متعال امر به تحصیل معاش و صرف آن در امور خیر و یاری رساندن به محتاجان و صدقات کرده و امر فرموده که انسان از گدایی و مانند آن بپرهیزد. همه این‌ها از اعمال آخرت است، اگر چه عوام مردم این کارها را از قبیل امور دنیوی می‌دانند.

اما ریاضت‌هایی که بدعت است و اعمال از سر ریا و خودنمایی، اگر چه همراه با گوشه گیری و انواع مشقات باشد، همگی از قبیل دنیای مذموم است؛ زیرا انسان را از خدا دور کرده و موجب قرب به او نمی‌شود؛ مانند اعمال کفار و مخالفان مذهب؛ پس چه بسا کسی که رهبانیت گزیده و جامه وصله دار پوشیده و از مردم عزلت گزیده و شب و روز خدا را می‌خواند، ولی در بین مردم از همه بیشتر دنیا را دوست می‌دارد و این اعمال را می‌کند که مردم را بفریبد و به زهد و ورع مشهور شود، در حالی که در دل او جز جلب دل‌های مردم نیست و مال و جاه و عزت بین مردم و همه امور باطل را بیشتر از مردم دوست دارد و ترک دنیا را ظاهر و ابزار صید و تحصیل دنیا قرار داده و چه بسا بازرگانی که طالب اجر اخروی است و مردم او را به حساب نمی‌آورند در حالی که او طالب آخرت است، به خاطر نیت صحیح و عدم محبتی که به دنیا دارد.

خلاصه مطلب این که ملاک در علم به نیکی اشیا و قبح آن و آنچه انجام آن و ترک آن واجب است، شریعت مقدس اسلام و آن چیزهایی است که از اهل بیت عصمت صلوات الله علیهم صادر شده است؛ پس هر چه از آیات و روایات فهمیده شود که خدای سبحان به آن امر کرده و از بندگانش خواسته، خواه نماز باشد یا روزه یا حج یا تجارت یا زراعت یا صنعت یا معاشرت با خلق یا عزلت یا غیر آن و عمل به شرایط و آداب آن با نیت خالص، از امور آخرت محسوب می‌شود و هر آنچه چنین نباشد، از قبیل دنیای مذموم و دور از خدا و آخرت است.

دنیای مذموم انواعی دارد: بخشی از آن حرام است و چیزی است که به سبب آن شخص مستحق عقاب می‌شود، خواه عبادتی باشد که بدعت باشد یا ریاء و سمعه باشد یا معاشرت با ظالمان یا به عهده گرفتن مشاغل حرام یا کسب اموال از راه حرام یا کسب اموال برای کار حرام و غیر از آن از اموری که با آن شخص مستحق عقاب می‌شود. بخشی از دنیای مذموم مکروه است مانند انجام افعال و اعمال و مکاسب مکروه یا تحصیل اموال زائد و خانه‌ها و مرکب‌های زائد و غیر آن، که وسیله‌ای برای تحصیل آخرت نیست و از تحصیل سعادت اخروی باز می‌دارد.

بخشی از دنیای مذموم مباح است مثل انجام اعمالی که شارع به آن امر نفرموده و از آن نهی نیز نکرده است، به شرطی که مانع از تحصیل آخرت نیز نباشد؛ چنین چیزی اگر چه نادر است و انسان می‌تواند بسیاری از مباحات را به گونه‌ای انجام دهد که عبادت باشد، مانند خوردن و خوابیدنی که عامل قوت بر عبادت خدا باشد و امثال آن و چه بسا ترک مباحات به گمان این که این ترک عبادت است، بدعتی است که موجب دخول در آتش است، چنانچه بسیاری از بدعت گزاران چنین می‌کنند.

**[ترجمه]

«31»

الرابع ما قیل إن ألا بالتخفیف حرف تنبیه و ما نافیة و الضمیران للشی‌ء و معنی الاستثناء أن المرحوم ینتفع بخیره و لا یتضرر من شره و قیل فی بیان هذا الوجه یعنی أن شیئا من الدنیا لیس شیئا یعتد به و یرکن إلیه العاقل لأنه إما خیر أو شر و خیره لا ینفع لأنه فی معرض الفناء و الزوال و شره یضر إلا مع رحمة الله و هو الذی عصمه من الشر.

الخامس أن کلمة ما مصدریة و ضمیر خیره راجعا إلی شیئا من الدنیا و الإضافة من قبیل إضافة الجزء إلی الکل و الاستثناء من مفعول یضر أی کأن شیئا من الدنیا لم یکن شیئا إلا نفع الطاعة فیه أو إضرار المعصیة فیه کل أحد إلا من رحم الله بتوفیق التوبة و هذا یرجع إلی المعنی الثالث و علی جمیع التقادیر الاستثناء الثانی مفرغ.

عن نفسک أی عن تحصیل ما ینفعها فی یوم لا ینفع مال و لا بنون و قد قال تعالی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽¹⁾و المراد بالأهل هنا أعم من الزوجة و الأولاد و سائر من فی بیته بل یشمل الأقارب أیضا قال الراغب أهل الرجل من جمعه و إیاهم نسب أو دین أو ما یجری مجراهما من صناعة و بیت و

بلد و ضیعة فأهل الرجل فی الأصل من جمعه و إیاهم مسکن واحد ثم تجوز به فقیل أهل بیت الرجل لمن یجمعه و إیاهم نسب و عبر بأهل الرجل عن امرأته و أهل الإسلام الذین یجمعهم.

قوله کمنزل أی کمنزلین تحولت من إحداهما إلی الآخر و التصریح

1) 1. المنافقون: 9.

بتشبیه الدنیا للإشارة إلی أن الاهتمام هنا ببیان حاله أشد و أکثر و الضمیر فی نمتها راجع إلی النومة فهو بمنزلة مفعول مطلق و هذا بالنسبة إلی المستضعفین و کأن التخصیص بذکرهم لأن المتقین بعد الموت فی النعیم و الجنة و الکفار فی العذاب و النار فلیس بین الدنیا و الآخرة لهما فاصلة فیتحولون من الدنیا إلی الآخرة کما

روی من مات فقد قامت قیامته.

و أما المستضعفون فلما کانوا ملهی عنهم استدرک ذلک بأن حالهم فی البرزخ کنوم لیلة فلا فاصلة بین دنیاهم و آخرتهم حقیقة و یحتمل أن یکون الغرض بیان قلة نعیم البرزخ و حمیمها بالنسبة إلی نعیم الآخرة و جحیمها فکأنهم نائمون أو لأن جل عذابهم بعد السؤال و الضغطة و أمثالهما لما کان روحانیا شبه تلک الحالة بالنومة و لم یتعرض أحد لتحقیق هذه الفقرة مع إشکالها و مخالفتها ظاهرا للآیات و الأخبار الکثیرة.

قوله رحمه الله قدم أی العمل الصالح لمقامک بین یدی الله عز و جل أی للحساب کما تدین تدان أی کما تفعل تجازی فهو علی المشاکلة و لا یضر تقدمه أو کما تجازی الرب تجازی و لا تخلو من بعد أو کما تجازی العباد تجازی فیکون تأسیسا قال الجوهری دانه دینا أی جازاه کما یقال کما تدین تدان أی کما تجازی تجازی بفعلک و بحسب ما عملت و قوله تعالی إِنَّا لَمَدِینُونَ‌⁽¹⁾أی مجزیون.

یا مبتغی العلم قیل هذا افتتاح کلام آخر ترکه المصنف و إنما ذکر لیعلم أن ما ذکره لیس جمیع الخطبة کما مر بعضه فی باب الصمت حیث قال رضی الله عنه یا مبتغی العلم إن هذا اللسان مفتاح خیر إلخ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]«یا مبتغی العلم» یعنی‌ای طالب علم. «کأنّ شیئاً من الدنیا» این عبارت ممکن است چند معنا داشته باشد: اول این که «الّا» در عبارت «الّا ما ینفع» کلمه استثنا است و «ما» موصوله است و معنا این می‌شود: آنچه در این دنیا تصور می‌شود یا چیزی است که خیر آن به هر کسی نفع می‌رساند یا چیزی است که شر آن به هر کسی ضرر می‌رساند. «الّا ما رحم الله» یعنی خدا یا با توبه یا بدون آن او را می‌آمرزد .

دوم این که مفردات مثل احتمال اول معنا شود، ولی معنا این باشد: هر چیزی در دنیا یک جهت نفع و یک جهت ضرر برای مردم دارد، مگر کسی که خدا به او رحم کند و او را توفیق احتراز از جهت شر آن مرحمت فرماید.

سوم: این که «ما» مصدریه است و استثنا از مفعول فعل «یضرّ» است؛ یعنی چیزی از دنیا ارزش شیئیّت ندارد، مگر نفع رسانی خیر و ضرر رسانی شرّ آن نسبت به هر کس، مگر کسی که خدا به او رحم کند.

چهارم: احتمالی که داده شده که «ألا» مشدد نباشد و حرف تنبیه باشد و «ما» نافیه باشد و هر دو ضمیر در «خیره» و «شره» به شیء برگردد و معنای استثنا این باشد که کسی که مورد رحمت خدا واقع شده، از خیر او منتفع می‌گردند و از شرّ او متضرر نمی‌گردند. و در تبیین این وجه گفته شده: یعنی چیزی از این دنیا قابل اعتنا نیست و عاقل به آن اعتماد نمی‌کند؛ زیرا آن چیز یا خیر است یا شرّ؛ و خیر او نفع نمی‌رساند زیرا در معرض فنا و زوال است و شرّ آن نیز ضرر می‌رساند، مگر در صورت رحمت خدا و رحمت خدا است که او را از شرّ حفظ می‌کند.

پنجم: این که کلمه «ما» مصدریه باشد و ضمیر در کلمه «خیره» به «شیئاً من الدنیا» بر می‌گردد و اضافه «خیر» به ضمیر از قبیل اضافه جزء به کل است و استثنا نیز از مفعول «یضرّ» است؛ یعنی گویا چیزی از امور دنیا ارزش شیئیّت ندارد مگر نفع اطاعتی که در آن است یا ضرر معصیتی که در آن نسبت به هر کسی وجود دارد، مگر کسی که خدا با توفیق توبه به او رحم کند و این معنا به معنای سوم برگشت می‌کند و بنا بر همه این احتمالات، استثنای دوم یعنی «الّا من رحم الله» در عبارت، مفرَّغ است.

«عن نفسک» یعنی از تحصیل آنچه به تو، نفع می‌رساند، در روزی که مال و فرزندان نفع ندارد و خدای متعال فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ.» - . منافقون / 9 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند! و کسانی که چنین کنند، زیانکارانند!}. منظور از «اهل» در اینجا اعم از همسر و اولاد و سایر کسانی است که در خانه او هستند و بلکه شامل خویشان نیز می‌شود. راغب می‌گوید: «اهل الرجل» یعنی کسانی که آن‌ها را خویشاوندی یا دین یا چیزهایی شبیه این از قبیل صنعت و خانه و شهر و زمین یک جا جمع می‌کند. پس اهل رجل در اصل کسانی هستند که مسکن واحدی آن مرد و آن اهل را یک جا جمع کرده، سپس از آن تعدی شده و گفته شده: اهل بیت رجل، کسی را گویند که آن مرد و ایشان را یک نسب و خویشاوندی، جمع می‌کند و از همسر یک به مرد به اهل او و از کسانی که اسلام آنان را جمع کرده به اهل اسلام تعبیر می‌شود.

عبارت «کمنزل» یعنی مانند دو منزل که از یکی از آن‌ها به دیگری رفته باشد و تصریح به تشبیه دنیا برای اشاره به این است که این جا اهتمام به بیان حال او شدیدتر و بیشتر است و ضمیر در«نمتها» به «نومة» بر می‌گردد و این مصدر به منزله مفعول مطلق است و این نسبت به مستضعفان است و گویا تخصیص به ذکر مستضعفان به این سبب است که متقین پس از مرگ در نعمت و بهشت هستند و کفار در عذاب و آتش؛ پس بین دنیا و آخرت برای آن دو دسته فاصله‌ای نیست؛ پس از دنیا به آخرت می‌روند، چنانچه روایت شده: کسی که بمیرد، قیامت او برپا می‌شود.

اما مستضعفان، از آنجا که به آنان توجه نمی‌شود، به تدارک این حالت گفته شده که حالشان در برزخ مانند یک شب خفتن است، پس حقیقتاً بین دنیا و آخرتشان فاصله‌ای نیست و ممکن است غرض، بیان کم بودن نعمات برزخی و دوزخ آن نسبت به نعمات و آتش سوزان آخرت باشد، پس گویا اینان خفتگان هستند. یا به این خاطر که اکثر عذابشان، بعد از سؤال و فشار قبر و امثال آن، وقتی روحانی باشد، آن حالت را به خواب تشبیه فرموده‌اند و کسی از علما متعرض تحقیق در معنای این فقره نشده، با این که این فقره با آیات و اخبار فراوانی مخالفت دارد و در آن إشکال وجود دارد.

عبارت «قدّم» یعنی عمل صالح را. «لمقامک بین یدی الله عز و جل» یعنی برای حسابرسی. «کما تدین تدان» یعنی همان گونه که عمل کنی سزا داده می‌شوی، پس این سخن تأسیس است نه تأکید؛ یا معنا این باشد که همان طور که پروردگار را جزا دهی، مجازات می‌شوی و این معنا بعید به نظر می‌رسد. جوهری می‌گوید: «دانه دینا» یعنی او را جزا داد؛ چنانچه گفته می‌شود: «کما تدین تدان» یعنی همان طور که جزا بدهی، به فعلت و به حسب عملت جزا داده می‌شوی و آیه «إنا لَمَدینون» یعنی ما جزا داده می‌شویم.

«یا مبتغی العلم» در آخر روایت، گفته شده این بازگشایی کلام دیگری است که مصنف آن را ترک کرده و ذکر شده تا دانسته شود که آن مقدار را که مصنف آورده، تمام خطبه ابی ذر نیست، چنانچه بخشی از آن در باب صمت گذشت که ابوذر رضی الله عنه فرمود: ای جوینده علم! این زبان کلید خیر است، تا آخر.

**[ترجمه]

«35»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ

1) 1. الصافّات: 53.

2) 2. راجع الکافی ج 2 ص 114، و قد أخرجه المؤلّف العلامة رضوان اللّه علیه فی ج 71 ص 301.

بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا لِی وَ الدُّنْیَا وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلِی وَ مَثَلُهَا کَمَثَلِ رَاکِبٍ رُفِعَتْ لَهُ شَجَرَةٌ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ فَقَالَ تَحْتَهَا ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا⁽¹⁾.

قال فی المصباح القز معرب قال اللیث هو ما یعمل منه الإبریسم و لهذا قال بعضهم القز و الإبریسم مثل الحنطة و الدقیق انتهی و لفا تمیز عن نسبة ازدادت و غما مفعول له أو حال فلم یبق ما جمعوا فی بعض النسخ ما جمعوا له و کأنه زید له من النساخ و علی تقدیره کأن المعنی لم یبق الأغراض و المطالب الباطلة التی جمعوا لها الدنیا کالجاه و العزة و الغلبة و الفخر و أمثالها.

فکان حتفها أی هلاکها المعنوی فإن التمتع بالمستلذات الجسمانیة موجبة لقوة القوی الشهوانیة و طغیانها و هذا استعارة تمثیلیة شبه توسع الإنسان فی لذات الدنیا و شهواتها و عدم مبالاته بحرامها و شبهاتها و ابتلائه بعد الموت بعقوباتها بشاة وقعت فی زرع أخضر فأکلت منها حیث شاءت و کیف شاءت بلا مانع حتی إذا سمنت قتلها صاحبها لسمنها.

1) 1. الکافی ج 2 ص 134.

آخر الدهر أی إلی آخر الزمان أی أبدا أخربها أی دعها خرابا بترک ما لا تحتاج إلیه من المطاعم و المشارب و الملابس و المناکح و المساکن و الاقتصار علی القدر الضروری فی کل منها ستسأل قیل السین لمحض التأکید فیما أبلیته کلمة ما فی المواضع الأربعة استفهامیة و إثبات الألف مع حرف الجر فیها شاذ و الثوب البالی هو الذی استعمل حتی أشرف علی الاندراس.

ثم إن العمر لا یستلزم القوة و الشباب فکل منهما نعمة یسأل عنها و مع الاستلزام أیضا تکفی المغایرة للسؤال عن کل منهما.

و أما السؤال عن المال إما لغیر المؤمنین أو لغیر الکاملین منهم لِمَا رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِیمَا کَتَبَ إِلَی أَهْلِ مِصْرَ: مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ کَفَاهُ الْمُهِمَّ فِیهِمَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ‌⁽¹⁾فَمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا لَمْ یُحَاسِبْهُمْ بِهِ فِی الْآخِرَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ⁽²⁾وَ الْحُسْنَی هِیَ الْجَنَّةُ وَ الزِّیَادَةُ هِیَ الدُّنْیَا⁽³⁾.

وَ رَوَی الْبَرْقِیُّ فِی الصَّحِیحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ لَا یُحَاسَبُ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ عَلَیْهِنَّ طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَ ثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَ زَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعَاوِنُهُ وَ یُحْصِنُ بِهَا فَرْجَهُ‌⁽⁴⁾.

و قد وردت أخبار کثیرة فی تفسیر قوله تعالی ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ‌⁽⁵⁾إن النعیم ولایة أهل البیت علیهم السلام‌⁽⁶⁾وَ قَدْ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ وَ غَیْرُهُ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبُو حَنِیفَةَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ فَقَالَ لَهُ مَا النَّعِیمُ عِنْدَکَ یَا نُعْمَانُ قَالَ الْقُوتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الْمَاءُ الْبَارِدُ فَقَالَ لَئِنْ أَوْقَفَکَ اللَّهُ بَیْنَ یَدَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَسْأَلَکَ عَنْ کُلِّ أَکْلَةٍ أَکَلْتَهَا أَوْ شَرْبَةٍ شَرِبْتَهَا لَیَطُولَنَّ وُقُوفُکَ

1) 1. الزمر: 10.

2) 2. یونس: 26.

3) 3. راجع أمالی الطوسیّ ج 1 ص 25.

4) 4. راجع المحاسن ص 399.

5) 5. التکاثر: 8.

6) 6. راجع ج 24 ص 48- 66 من هذه الطبعة الحدیثة.

بَیْنَ یَدَیْهِ قَالَ فَمَا النَّعِیمُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ نَحْنُ أَهْلَ الْبَیْتِ النَّعِیمُ الَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ بِنَا عَلَی الْعِبَادِ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

و یمکن أن یقال السؤال عن مال اکتسبه من حلال أو حرام أو أنفقه فی حلال أو حرام لا ینافی عدم محاسبتهم علی ما أنفقوه فی الحلال من مأکلهم و مسکنهم و ملبسهم و نحو ذلک أو المراد بتلک الأخبار أنهم لا یعاتبون بذلک و لا یقاص من حسناتهم بها فلا ینافی أصل المحاسبة کما

رَوَی الشَّیْخُ فِی مَجَالِسِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: یُوقَفُ الْعَبْدُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ فَیَقُولُ قِیسُوا بَیْنَ نِعَمِی عَلَیْهِ وَ بَیْنَ عَمَلِهِ فَتَسْتَغْرِقُ النِّعَمُ الْعَمَلَ فَیَقُولُونَ قَدِ اسْتَغْرَقَ النِّعَمُ الْعَمَلَ فَیَقُولُ هَبُوا لَهُ نِعَمِی وَ قِیسُوا بَیْنَ الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَوَی الْعَمَلَانِ أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّرَّ بِالْخَیْرِ وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ وَ إِنْ کَانَ لَهُ فَضْلٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِفَضْلِهِ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ فَضْلٌ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ التَّقْوَی لَمْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ تَعَالَی وَ اتَّقَی الشِّرْکَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْمَغْفِرَةِ یَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ بِرَحْمَتِهِ إِنْ شَاءَ وَ یَتَفَضَّلُ عَلَیْهِ بِعَفْوِهِ‌⁽²⁾.

و قال الجوهری تأهب استعد و أهبة الحرب عدتها و قال الأسی بالیاء مفتوح مقصور الحزن و أسی علی مصیبته بالکسر یأسی أسی أی حزن لا یدوم بقاؤه و العاقل لا یتأسف بفوات قلیل لا بقاء له لا یؤمن بلاؤه أی فی الدنیا و الآخرة و العاقل لا یتأسف بفوت ما یتوقع منه الضرر و البلیة مع أن الرب الذی فوتهما علیه أعلم بمصلحته أو المعنی لا تحزن علی ما لم یصل إلیک من الدنیا فإن الصبر علی قلیل الدنیا و قلته سهل فإنه لا یدوم و ینقضی قریبا بالموت و الکثرة محل الآفات.

فخذ حذرک بالکسر أی ما تحذر به من مکاید النفس و الشیطان، فی الدنیا

1) 1. تراه فی مجمع البیان ج 10 ص 534 و 535 فی حدیث طویل، و یوجد فی دعوات الراوندیّ أیضا.

2) 2. أمالی الطوسیّ ص 132، من طبعته الحجریة.

و العذاب فی الآخرة قال الراغب فی قوله تعالی خُذُوا حِذْرَکُمْ‌⁽¹⁾أی ما فیه الحذر من السلاح و غیره و جد فی أمرک أی فی تهیئة سفر الآخرة و الاستعداد للقاء الله من العقائد الحسنة و الأعمال الصالحة و الأخلاق المرضیة فإن من أراد سفرا یأخذ الأسلحة لدفع ضرر الطریق و یجهز و یهیئ ما یحتاج إلیه فی ذلک السفر.

و اکشف الغطاء عن وجهک أی ارفع غطاء الغفلة عن وجه قلبک لتمیز بین الحق و الباطل و الفانی و الباقی أو عن الجهة التی تتوجه إلیه و الطریق الذی تسلکه لئلا یشتبه علیک فتسلک طریقا یؤدیک إلی النار و أنت لا تعلم و تعرض لمعروف ربک بما به یستحق إحسانه و تفضله علیک من صالح النیات و الأعمال و جدد التوبة فی قلبک أی کلما ذکرت معاصیک و فی النسبة إلی القلب إشعار بأن التوبة أمر قلبی و هی الندامة علی ما مضی و العزم علی عدم الإتیان بمثله فیما سیأتی و فیه دلالة علی حسن تکرار التوبة و إن کانت عن معصیة واحدة و اکمش أی أسرع و عجل فی الصحاح الکمش الرجل السریع الماضی و قد کمش بالضم کماشة فهو کمش و کمیش و کمشته تکمیشا أعجلته و انکمش و تکمش أسرع انتهی.

فی فراغک أی فی أن تفرغ من الأمور التی تحتاج إلیه فی الآخرة أو فی فراغک من الدنیا و جعلک نفسک فارغة منها للآخرة أو فی قصدک إلی الآخرة أو أسرع فی العمل فی أیام فراغک قبل أن تشتغل أو تبتلی بشی‌ء یمنعک عنه فإن الفراغ خلاف الشغل قال فی المصباح فرغ من الشغل فروغا من باب قعد و من باب تعب لغة لبنی تمیم و الاسم الفراغ و فرغت للشی‌ء و إلیه قصدت.

**[ترجمه]در مصباح گفته: «القزّ» کلمه‌ای است عربی. لیث گفته: چیزی است که از آن ابریشم به دست می‌آید و به همین خاطر برخی گفته‌اند: قز و ابریشم مثل گندم آرد هستند. «لفّا» تمیز است از نسبت فعل «ازدادت» و «غمّا» مفعول له یا حال است. «فلم یبق ما جمعوا» در برخی نسخ «ما جمعوا له» دارد و گویی کلمه «له» توسط نسّاخ اضافه گردیده و بنا بر این که «له» باشد، گویا معنا این می‌شود که اهداف و مطالب باطلی که برای آن دنیا را جمع کردند باقی نماند، مانند جاه و عزت و غلبه و فخر و امثال آن.

«فکان حتفها» یعنی هلاکت معنوی آن؛ زیرا بهره مندی از لذائذ جسمانی موجب قوت قوای شهوانی و طغیان آن می‌شود و این استعاره‌ای تمثیلی است که گشاده دستی انسان در لذت و شهوات دنیا و بی مبالاتی نسبت به حرام و شبهات آن و ابتلای بعد از مرگ انسان به عقوبات شهوات تشبیه به گوسفندی شده که در کشتزاری سرسبز واقع شده و از هر جای آن و به هر گونه‌ای که می‌خواهد می‌خورد و مانعی او را باز نمی‌دارد، تا جایی که وقتی چاق و فربه شد، صاحب آن به خاطر چاق و چله شدنش او را می‌کشد .

«آخر الدهر» یعنی تا آخر زمان و تا ابد. « أخربها» یعنی آن را به صورت خراب واگذار به این صورت که آنچه بدان نیازی نداری از قبیل خوراک و نوش و پوشاک و ازدواج و مسکن را ترک نما و در هر یک از این امور به مقدار ضروری اکتفا کن. «ستسأل» گفته شده: سین برای مجرد تأکید است. «فیما أبلیته» کلمه «ما» در هر چهار جا استفهامی است و آوردن الف با وجود حرف جر در آن خلاف قاعده است و «الثوب البالی» لباسی را گویند که به حدی استعمال شده که در شرف مندرس شدن قرار گرفته است.

عمر همیشه قوت و جوانی را به همراه ندارد؛ پس هر یک از عمر و جوانی نعمتی است که از آن سؤال می‌شود و بر فرض که عمر همیشه مستلزم و همراه با جوانی باشد، صررف مغایرت مفهوم آن دو برای سؤال از هر یک کافی است.

اما سؤال از مال یا مخصوص غیر اهل ایمان است یا از مؤمنانی است که کمال نیافته‌اند؛ زیرا روایت شده که امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه به اهل مصر نوشتند: کسی که برای خدا کار کند، خدا اجر او را در دنیا و آخرت می‌دهد و مهمات امورش را کفایت می‌کند و خداوند فرموده است: «قُلْ یا عِبادِ الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذینَ أَحْسَنُوا فی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ.» - . زمر / 10 - {بگو: «ای بندگان من که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید! برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده‌اند پاداش نیکی است! و زمین خدا وسیع است، (اگر تحت فشار سران کفر بودید مهاجرت کنید) که صابران اجر و پاداش خود را بی‌حساب دریافت می‌دارند!} پس هر آنچه را خدا در دنیا به آنان عطا فرموده، آنان را در آخرت به خاطر آن محاسبه نمی‌کند. خداوند می‌فرماید: «للذین أحسنوا الحسنی و زیادة» {کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک و افزون بر آن دارند؛} و حسنی همان بهشت و زیاده همان دنیاست.

برقی به سند صحیح از امام صادق علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمود: سه چیز است که خداوند بنده مؤمنش را بر آن حسابرسی نمی‌کند: غذایی که می‌خورد و لباسی که می‌پوشد و همسر صالحی که آن مرد را یاری می‌دهد و با او شهوتش را دفع می‌کند. و اخبار فراوانی در تفسیر آیه «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعیمِ.» - . تکاثر / 8 - {سپس

در آن روز (همه شما) از نعمت‌هایی که داشته‌اید بازپرسی خواهید شد!} وارد شده که نعیم ولایت اهل بیت علیهم السلام است و عیاشی و غیر او روایت کرده‌اند که ابو حنیفه از امام صادق علیه السلام از معنای این آیه سؤال کرد، حضرت به او فرمود: ای نعمان! نعیم نزد تو چه معنایی دارد؟ ابو حنیفه گفت: قوتی از غذا و آب خنک. حضرت فرمود: اگر خدا روز قیامت تو را مقابل خود بیاورد و از تو درباره هر وعده‌ای که خوردی یا شربتی که نوشیدی بازخواست کند، ایستادن تو در مقابل او به طول می‌انجامد. ابو حنیفه گفت: فدایت شوم! نعیم چیست؟ فرمود: ما اهل بیت آن نعیمی هستیم که خدا به وسیله ما بر بندگان نعمت داده است، تا آخر خبر.

و ممکن است بگوییم: سؤال از مالی که از حلال یا حرام کسب کرده یا آن را در حلال یا حرام خرج کرده، منافاتی ندارد که بر آنچه در راه حلال خرج کرده‌اند، از قبیل خوراک و مسکن و پوشاک و مانند آن محاسبه نشوند؛ پس این با اصل محاسبه منافات ندارد، چنانچه شیخ طوسی در مجالس خود با ذکر سند از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود: بنده مقابل پروردگار می‌ایستد و خداوند می‌فرماید: بین نعمت‌های من بر او و بین عمل او مقایسه کنید؛ پس نعمت‌های خدا تمام عمل عبد را فرا می‌گیرد؛ می‌گویند: نعمت‌هایت عمل او را فرا گرفت و در خود غرق کرد. خداوند می‌فرماید: نعمت‌های مرا به او ببخشید و بین اعمال خیر و شرّ او مقایسه کنید. پس اگر اعمال خیر و شرّ او مساوی باشد، خداوند شرّ او را با اعمال خیرش از بین می‌برد و او را داخل بهشت می‌کند و اگر بر او اضافه‌ای باشد، خدا با تفضلش به او عطا می‌کند و اگر شرّ او از خیرش بیشتر باشد، اگر از اهل تقوا باشد و به خدای متعال شرک نورزد و از شرک به او بپرهیزد، از اهل آمرزش است و خدا به سبب رحمش او را می‌بخشد، اگر بخواهد و با عفوش بر او تفضل می‌فرماید.

جوهری می‌گوید: «تأهب» یعنی مهیا شد و «أهبة الحرب» یعنی ابزار جنگی و گفته: «أسی» با یای مفتوح و الف مقصوره به معنای حزن است و «أسی علی مصیبته، یأسی، أسیّ» به کسر سین یعنی بر مصیبتش محزون گشت. عبارت «لا یدوم بقاؤه» یعنی عاقل به از دست رفتن چیزی کمی که بقا نیز ندارد، تأسف نمی‌خورد. «لا یؤمن بلاؤه» یعنی بلایش در دنیا و آخرت مورد ایمنی نیست و عاقل برای از دست رفتن آنچه از آن بلا و ضرر انتظار می‌رود، تأسف نمی‌خورد، با این که پروردگاری که آن دو را از او گرفته، به مصالح او واقف‌تر است یا معنا این می‌شود که بر آنچه از دنیا به تو نرسیده محزون مباش که صبر بر کم دنیا و قلّت آن آسان است؛ چرا که دنیا دوام ندارد و به زودی با مرگ از بین می‌رود و کثرت، محل وقوع آفات است.

«فخذ حذرک» به کسر حاء یعنی آنچه به وسیله آن از کید نفس و شیطان در دنیا و از عذاب آخرت ایمنی می‌یابی. راغب درباره آیه: « خُذوا حذرکم» گفته: یعنی بگیرید هر آنچه را که دارای جانب احتیاط است از سلاح و غیر آن. «جدّ فی امرک» یعنی در مهیا شدن برای سفر آخرت و آمادگی لقاء الله بکوش؛ یعنی با عقاید نیکو و اعمال صالح و اخلاق مورد پسند خدا مهیا شو که کسی که قصد سفر دارد، برای دفع ضررهای راه اسلحه برمی‌دارد و مجهز می‌شود و مایحتاج خود در آن سفر را فراهم می‌کند.

«و اکشف الغطاء عن وجهک» یعنی پرده غفلت را از چهره قلبت بردار تا بین حق و باطل و بین فانی و باقی تمییز دهی، یا پرده را از جهتی که به سوی آن در حرکتی و راهی که می‌پیمایی بردار تا امر بر تو مشتبه نشود و راهی را بروی که تو را به آتش بسپارد، در حالی که تو علم نداری! «و تعرض لمطلوب ربک» یعنی با اعمالی که با آن مستحق احسان و تضل خداوند بر تو می‌شوی که عبارت است از نیات و اعمال صالح. «و جدد التوبة فی قلبک» یعنی هر گاه که معاصی خود را یاد کردی و از این که توبه را به قلب نسبت داد، فهمیده می‌شود که توبه امری قلبی است و عبارت است از پشیمانی از گذشته و عزم بر عدم انجام گناه در آینده و عبارت اشعار دارد بر این که تکرار توبه نیکوست، اگر چه شخص از یک گناه توبه کند. «اکمش» یعنی بشتاب و عجله نما. در صحاح، «الکمش» به معنای مردی است که سریع و رونده است و «کمُش کماشةً فهو کمش و کمیش و کمّشته تکمیشا» یعنی او را به عجله وادار کردم و «انکمش و تکمّش» یعنی شتافت. پایان کلام جوهری.

«فی فراغک» یعنی در این که از اموری که در آخرت به آن محتاجی فراغ حاص کنی یا بشتاب در فراغتت از دنیا و بشتاب که خود را فراغ از دنیا برای آخرت قرار دهی یا در عزمت بر آخرت بشتاب یا در عمل در ایام آسوده خاطری خود بشتاب، قبل از آن که مشغول و مبتلا به چیزی شوی که تو را از آن باز دارد، زیرا فراغ ضد شغل است. در مصباح گفته: «فرغ من الشغل فروغا» از باب «قصد» و «تعب» که لغتی از بنی تمیم است و اسم مصدر آن «فراغ» است و «فرغت للشیء و الی الشیء» یعنی قصد آن کردم.

**[ترجمه]

أقول

و یؤید المعنی الأخیر ما روی فی مجالس الشیخ عن ابن عمر خذ من حیاتک لموتک و خذ من صحتک لسقمک و خذ من فراغک لشغلک فإنک یا عبد الله ما تدری

1) 1. النساء: 71، 102.

ما اسمک غدا⁽¹⁾.

وَ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَجَالِسِهِ عَنِ الْکَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ قَالَ لَا تَنْسَ صِحَّتَکَ وَ قُوَّتَکَ وَ فَرَاغَکَ وَ شَبَابَکَ وَ نَشَاطَکَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الْآخِرَةَ⁽²⁾.

قبل أن یقصد علی بناء المجهول قصدک أی نحوک کنایة عن توجه ملک الموت إلیه لقبض روحه أو توجه الأمراض و البلایا من الله إلیه و یقضی قضاؤک أی یقدر و یحتم موتک و یحال بالموت أو الأعم بینک و بین ما ترید من التوبة و الأعمال الصالحة و لا ینفعه تمنی الحیاة و الرجعة حیث یقول رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ فیقال کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ‌⁽³⁾أعاذنا الله و سائر المؤمنین من ندامة تلک الساعة و أهوال هذا الیوم.

**[ترجمه]مؤید معنای اخیر روایتی است که در مجالس شیخ مفید از ابن عمر نقل شده که گفت: از زندگی خود برای مرگت و از صحت خود برای بیماری‌ات و از فراغت خود برای مشغله‌ات بگیر؛ چرا که تو ای بنده خدا! فردا نخواهی دانست که نام تو چیست. و دیگر مؤید، روایت امالی صدوق از امام کاظم علیه السلام از پدران خود علیهم السلام از علی علیه السلام است که درباره آیه «و لا تنس نصیبک» - . قصص / 77 -

فرمود: یعنی صحت و قوت و فراغت و جوانی و نشاطت را فراموش نکن که با آن اخرت را طلب کنی. «قبل ان یقصد» به صورت مجهول است و «قصدک» یعنی سمت تو را قصد کند؛ این کنایه است از روی آوردن ملک الموت برای قبض روح او یا روی آوردن امراض و بلایا از جانب خدا به سوی او. «و یقضی قضاؤک» یعنی مرگ تو مقدر و حتمی گردد. «و یحال» یعنی با مرگ یا اعم از مرگ و غیر آن. «بینک و بین ما ترید» یعنی توبه و اعمال صالح، در حالی که آروزی حیات و رجعت سودی به حال او ندارد که می‌گوید: {پروردگار من! مرا بازگردانید! شاید در آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم!»} پس گفته می‌شود: {چنین نیست! این سخنی است که او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!} خداوند ما و سایر مؤمنان را از پشیمانی آن ساعت و ترس‌های آن روز پناه دهد.

**[ترجمه]

«37»

کا، [الکافی] عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی مَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی لَا تَرْکَنْ إِلَی الدُّنْیَا رُکُونَ الظَّالِمِینَ وَ رُکُونَ مَنِ اتَّخَذَهَا أَباً وَ أُمّاً یَا مُوسَی لَوْ وَکَلْتُکَ إِلَی نَفْسِکَ لِتَنْظُرَ إِلَیْهَا إِذاً لَغَلَبَ عَلَیْکَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ زَهْرَتُهَا یَا مُوسَی نَافِسْ فِی الْخَیْرِ وَ اسْبِقْهُمْ إِلَیْهِ فَإِنَّ الْخَیْرَ کَاسْمِهِ وَ اتْرُکْ مِنَ الدُّنْیَا مَا بِکَ الْغِنَی عَنْهُ وَ لَا تَنْظُرْ عَیْنَکَ إِلَی کُلِّ مَفْتُونٍ بِهَا وَ مُوَکَّلٍ إِلَی نَفْسِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ فِتْنَةٍ بَدْوُهَا حُبُّ الدُّنْیَا وَ لَا تَغْبِطْ أَحَداً بِکَثْرَةِ الْمَالِ فَإِنَّ مَعَ کَثْرَةِ الْمَالِ تَکْثُرُ الذُّنُوبُ لِوَاجِبِ الْحُقُوقِ وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً بِرِضَی النَّاسِ عَنْهُ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ رَاضٍ عَنْهُ وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً⁽⁴⁾بِطَاعَةِ النَّاسِ لَهُ فَإِنَّ طَاعَةَ النَّاسِ لَهُ وَ اتِّبَاعَهُمْ إِیَّاهُ عَلَی غَیْرِ الْحَقِّ هَلَاکٌ لَهُ وَ لِمَنِ اتَّبَعَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در مناجات خداوند متعال با حضرت موسی علیه السلام آمده است: ای موسی! به دنیا تکیه نکن همچون تکیه کردن ظالمان و همچون تکیه کردن کسی که دنیا را پدر و مادر خود گرفته است. ای موسی! اگر تو را به خودت بسپارم برای این که به دنیا بنگری، دوستی دنیا و زیبایی آن بر تو غالب می‌شود.ای موسی! در کار خیر با اهلش مشورت کن و آن‌ها را به کار خیر پیش بران چرا که کار خیر همانند نامش خیر است. و از دنیا آنچه را که از آن بی نیاز هستی رها کن و به هرچیز شیفته کننده نگاه نکن و نیز به کسانی که آنان را به حال خود وا گذاشتیم ننگر و بدان که هر فتنه‌ای سرآغازش دوستی دنیاست. به کسی از بابت بسیاری اموالش غبطه نخور که با بسیاری دارائی گناهان زیاد می‌شوند، چرا که دارائی فراوان حقوق واجبی هم دارد. و به کسی که مردم از او خشنود هستند غبطه نخور تا هنگامی که بدانی خداوند از او خشنود است. و به کسی که مردم او را اطاعت می‌کنند غبطه نخور چرا که اگر اطاعت مردم از او و پیروی ایشان از وی به ناحق باشد هم او و هم پیروانش هلاک می‌گردند. - . کافی 2 : 135 -

**[ترجمه]

بیان

یقال رکن إلیه کنصر و علم و منع مال و یطلق غالبا علی المیل القلبی

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 391.

2) 2. أمالی الصدوق 138، و تراه فی معانی الأخبار: 325.

3) 3. المؤمنون: 99- 100.

4) 4. مخلوقا خ ل.

5) 5. الکافی ج 2 ص 135.

لو وکلتک یدل علی أن الزهد فی الدنیا لا یحصل بدون توفیقه تعالی و فی القاموس نظر لهم رثی لهم و أعانهم و قال النظر محرکة الفکر فی الشی‌ء تقدره و تقیسه و الحکم بین القوم و الإعانة و الفعل کنصر و فی النهایة المنافسة الرغبة فی الشی‌ء و الانفراد به و هو من الشی‌ء النفیس الجید فی نوعه و نافست فی الشی‌ء منافسة و نفاسا إذا رغبت فیه.

قوله علیه السلام فإن الخیر کاسمه لعل المعنی أن الخیر لما دل بحسب أصل معناه فی اللغة علی الأفضلیة و ما یطلق علیه فی العرف و الشرع من الأعمال الحسنة أو إیصال النفع إلی الغیر هی خیر الأعمال فالخیر کاسمه أی إطلاق هذا الاسم علی تلک الأمور بالاستحقاق و المعنی المصطلح مطابق للمدلول اللغوی أو المراد به أن الخیر لما کان کل من سمعه یستحسنه فهو حسن واقعا و حسنه حسن واقعی و الحاصل أن ما یحکم به عقول عامة الخلق فی ذلک مطابق للواقع أو المراد باسمه ذکره بین الناس یعنی أن الخیر ینفع فی الآخرة کما یصیر سببا لرفعة الذکر فی الدنیا.

ما بک الغنی عنه أی ما لم یحتج إلیه بل لم تضطر إلیه و لا تنظر علی بناء المجرد عینک بالرفع أو النصب بنزع الخافض أی بعینک و ربما یقرأ تنظر علی بناء الإفعال أی لا تجعلها ناظرة إلی کل مفتون بها أی مبتلی مخدوع بها و المراد النظر إلی کل من لقیه منهم فإنه لا یمکن النظر إلی کلهم أو کنایة عن أن النظر إلی واحد منهم بالإعجاب به و بما معه من زینتها بمنزلة النظر إلی جمیعهم لاشتراک العلة.

و موکل إلی نفسه المتبادر أنه علی بناء المفعول لکن الظاهر حینئذ و موکول إذ لم یأت أوکله فی ما عندنا من کتب اللغة لکن کثیر من الأبنیة المتداولة کذلک و یمکن أن یقرأ علی بناء الفاعل من الإیکال بمعنی الاعتماد فی القاموس وکل بالله یکل و توکل علیه و أوکل و اتکل استسلم إلیه و وکل إلیه الأمر وکلا و وکولا سلمه و ترکه.

إن کل فتنة أی ضلالة أو بلیة أو امتحان أو إثم فی القاموس الفتنة بالکسر

الخبرة و إعجابک بالشی‌ء و الضلال و الإثم و الکفر و الفضیحة و العذاب و إذابة الذهب و الفضة و الإضلال و الجنون و المحنة و المال و الأولاد و اختلاف الناس فی الآراء و أقول یناسب هنا أکثر المعانی و لا تغبط أحدا بأن تتمنی حالة تکثر الذنوب بصیغة المضارع من باب حسن أو مصدر باب التفعل لواجب الحقوق أی للتقصیر فی أداء الحقوق الواجبة غالبا بطاعة الناس له أی فی الباطل.

**[ترجمه]عبارت «رکن الیه» بر وزن نصر و علم و منع به معنای تمایل پیدا کرد و غالبا به میل قلب اطلاق می‌شود. «لو وکلتک» دال بر این است که زهد در دنیا بدون تویق خدای متعال حاصل نمی‌شود. در قاموس آمده «نظر لهم» یعنی آنان را مرثیه گفت و یاری کرد و گفته: «النظر» به فتح ظاء به معنای تفکر در چیزی است که تو آن را می‌سنجی و قیاس می‌کنی و به معنای حکومت بین قوم و یاری نیز هست و فعل آن مانند نصر است و در نهایه گفته: «المنافسة» به معنای رغبت به چیزی و منفرد بودن در آن رغبت است و از چیز نفیسی که در نوع خود خوب است گرفته شده. و «نافست فی شیء منافسة و نفاساً» یعنی به چیزی میل پیدا کردم.

عبارت «فإن الخیر کاسمه» شاید به این معنا باشد که خیر، وقتی به حسب اصل معنای آن در لغت بر افضلیت و برتری دلالت دارد، و در عرف و شرع، اعمال حسنه و نفع رساندن به غیر را بهترین اعمال می‌گویند، پس خیر مانند اسم آن است یعنی اطلاق این اسم بر آن امور به سبب استحقاق آن‌هاست و معنای مصطلح خیر مطابق با مدلول لغوی آن است یا مراد از فرمایش حضرت علیه السلام این است که وقتی هر کس خیر را شنید، آن را نیکو می‌شمرد، پس واقعا نیکو است و حسن آن واقعی است و حاصل این که هر آنچه عقول عامه مردم در خیر بودن چیزی به آن حکم می‌کند، مطابق واقع است یا این که مراد از «باسمه» ذکر کار نیک بین مردم است به این معنا که خیر در آخرت نفع می‌رساند، همان گونه که سبب بلندی نام و یاد شخص در دنیا می‌شود.

«ما بک الغنا عنه» یعنی مادامی که بدان احتیاج نداری، بلکه بدان اضطرار پیدا نکرده‌ای. «و لا تنظر» بنا بر این که ثلاثی مجرد باشد. «عینک» به رفع و نصب به نزع خافض است یعنی با چشم خود و چه بسا «تنظر» خوانده شود بنا بر این که از باب افعال باشد، یعنی چشم خود را بیننده قرار مده. «الی کل مفتون بها» یعنی هر کس که مبتلا شده و نیرنگ دنیا را خورده و مراد نظر به هر کسی است که از آنان می‌بیند؛ زیرا نظر به همگی آنان ممکن نیست یا کنایه از این است که نظر به یکی از آنان با شگفتی به او و آنچه از زینت دنیا با خود دارد، به منزله نگاه به همگی آنان است زیرا علت بین همگی مشترک است.

«موکل الی نفسه» متبادر به ذهن است که این کلمه اسم مفعول است ولی ظاهرا در این صورت باید «موکول» باشد، زیرا در کتب لغتی که پیش ماست کلمه «أوکله» نیامده ولی بسیاری از لغات متداول از همین قبیل است و ممکن است آن را به صورت اسم فاعل خواند که از «ایکال» گرفته شده باشد که به معنای اعتماد است. در قاموس گفته: «وکل بالله، یکل و توکل علیه و أوکل و اتّکل» یعنی تسلیم او شد و امر را به او سپرد و مصدر آن «وکلا و وکولا» است که یعنی به او سپرد و رهایش کرد.

«أن کل فتنة» یعنی هر ضلالتی یا ابتلا و امتحانی یا گناهی. در قاموس گفته: «الفتنة» به کسر فاء به معنای خبره است و این که چیزی را بپسندی و به معنای گمراهی و گناه و کفر و فضیحت و عذاب و ذوب کردن طلا و نقره و گمراه کردن و دیوانگی و رنج و مال و اولاد و اختلاف نظر مردم در آراء است. می‌گویم: اکثر این معانی در این جا مناسبت دارد. «و لا تغبط احداً» یعنی به این که آرزوی حال او را داشته باشی. «تکثر الذنوب» به صیغه مضارع از باب «حسُن» یا مصدر باب تفعل است. «لواجب الحقوق» یعنی به خاطر این که غالبا در ادای حقوق واجب کوتاهی می‌کنند. «بطاعة الناس له« یعنی اطاعت مردم او را در امور باطل.

**[ترجمه]

«38»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْحَیَّةِ مَا أَلْیَنَ مَسَّهَا وَ فِی جَوْفِهَا السَّمُّ النَّاقِعُ یَحْذَرُهَا الرَّجُلُ الْعَاقِلُ وَ یَهْوِی إِلَیْهَا الصَّبِیُّ الْجَاهِلُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در کتاب علی علیه السلام آمده است: مَثَل دنیا همچون مار است. بدنش چه نرم است ولی در درونش سم کشنده نهفته است. انسان عاقل از آن دوری می‌کند و کودک نادان شیفته آن است. - . کافی 2 : 135 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة السم الناقع أی القاتل و قد نقعت فلانا إذا قتلته و قیل الناقع الثابت المجتمع من نقع الماء انتهی و ما أحسن هذا التشبیه و أتمه و أکمله.

**[ترجمه]در نهایه گفته: «السم الناقع» یعنی سم کشنده و «نقعت فلانا» یعنی او را کشتم و گفته شده: «الناقع» یعنی آنچه ثابت و مجتمع است و از «نقع الماء» گرفته شده؛ و این تشبیه چقدر نیکو و تامّ و کامل است.

**[ترجمه]

«39»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی بَعْضِ أَصْحَابِهِ یَعِظُهُ أُوصِیکَ وَ نَفْسِی بِتَقْوَی مَنْ لَا تَحِلُّ مَعْصِیَتُهُ وَ لَا یُرْجَی غَیْرُهُ وَ لَا الْغِنَی إِلَّا بِهِ فَإِنَّ مَنِ اتَّقَی اللَّهَ عَزَّ وَ قَوِیَ وَ شَبِعَ وَ رَوِیَ وَ رُفِعَ عَقْلُهُ عَنْ أَهْلِ الدُّنْیَا فَبَدَنُهُ مَعَ أَهْلِ الدُّنْیَا وَ قَلْبُهُ وَ عَقْلُهُ مُعَایِنُ الْآخِرَةِ فَأَطْفَأَ بِضَوْءِ قَلْبِهِ مَا أَبْصَرَتْ عَیْنَاهُ مِنْ حُبِّ الدُّنْیَا فَقَذِرَ حَرَامَهَا وَ جَانَبَ شُبُهَاتِهَا وَ أَضَرَّ وَ اللَّهِ بِالْحَلَالِ الصَّافِی إِلَّا مَا لَا بُدَّ مِنْهُ مِنْ کِسْرَةٍ یَشُدُّ بِهَا صُلْبَهُ وَ ثَوْبٍ یُوَارِی بِهِ عَوْرَتَهُ مِنْ أَغْلَظِ مَا یَجِدُ وَ أَخْشَنِهِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ فِی مَا لَا بُدَّ مِنْهُ ثِقَةٌ وَ لَا رَجَاءٌ فَوَقَعَتْ ثِقَتُهُ وَ رَجَاؤُهُ عَلَی خَالِقِ الْأَشْیَاءِ فَجَدَّ وَ اجْتَهَدَ وَ أَتْعَبَ بَدَنَهُ حَتَّی بَدَتِ الْأَضْلَاعُ وَ غَارَتِ الْعَیْنَانِ فَأَبْدَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِکَ قُوَّةً فِی بَدَنِهِ وَ شِدَّةً فِی عَقْلِهِ وَ مَا ذُخِرَ لَهُ فِی الْآخِرَةِ أَکْثَرُ.

فَارْفُضِ الدُّنْیَا فَإِنَّ حُبَّ الدُّنْیَا یُعْمِی وَ یُصِمُّ وَ یُبْکِمُ وَ یُذِلُّ الرِّقَابَ فَتَدَارَکْ مَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِکَ وَ لَا تَقُلْ غَداً وَ بَعْدَ غَدٍ فَإِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ بِإِقَامَتِهِمْ عَلَی الْأَمَانِیِ

1) 1. الکافی ج 2 ص 136.

وَ التَّسْوِیفِ حَتَّی أَتَاهُمْ أَمْرُ اللَّهِ بَغْتَةً وَ هُمْ غَافِلُونَ فَنُقِلُوا عَلَی أَعْوَادِهِمْ إِلَی قُبُورِهِمُ الْمُظْلِمَةِ الضَّیِّقَةِ وَ قَدْ أَسْلَمَهُمُ الْأَوْلَادُ وَ الْأَهْلُونَ فَانْقَطِعْ إِلَی اللَّهِ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ مِنْ رَفْضِ الدُّنْیَا وَ عَزْمٍ لَیْسَ فِیهِ انْکِسَارٌ وَ لَا انْخِزَالٌ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ عَلَی طَاعَتِهِ وَ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ لِمَرْضَاتِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام به یکی از یارانش در حالی که او را موعظه می‌فرمود، چنین نوشت: تو و خودم را به تقوای خدایی سفارش می‌کنم که نافرمانی‌اش حلال نبوده و به غیر او امیدی نیست. و بی نیازی مگر با اتکا به او محقق نمی‌شود. پس کسی که تقوای خدا پیشه کند، عزیز و نیرومند گردد و سیر شود و سیراب شود و عقل خود را از اهل دنیا بردارد. جسمش همراه اهل دنیا اما دل و عقلش نگران آخرت است. پس به نور دلش آنچه چشمانش از دوستی دنیا می‌بیند خاموش می‌کند. حرام دنیا را ناپاک داند و از شبهه ناک آن دوری نماید. و به خدا قسم که از حلال صافی نیز دوری می‌کند مگر آنچه که بدان ناچار است؛ از پاره نانی که جان خود را با آن نیرومند سازد و لباسی که با آن عورتش را بپوشاند از درشت‌ترین و خشن‌ترین چیزهایی که می‌یابد. و به آنچه بدان ناچار است اعتماد و امیدی نداشته بلکه اعتماد و امیدش بر آفریننده همه چیز است. پس تلاش و کوشش کند و خود را به زحمت اندازد تا دنده‌هایش نمایان شده و چشمانش گود افتد. پس خداوند در مقابل به او توانایی در بدن و توانمندی در عقل عطا کرده و آنچه برای او در آخرت ذخیره می‌گردد بیشتر است. دنیا را واگذار که دوستی دنیا کور و کر و لال نماید و مردم را خوار کند. و آنچه از عمرت باقی مانده را دریاب و نگو فردا و پس فردا. چرا که کسانی که قبل از تو بودند به واسطه تکیه بر آرزوها و عقب انداختن کارها هلاک شدند تا ناگهان فرمان رحلت از جانب خدا به آن‌ها رسید در حالی که غافل بودند. پس بر روی چوب‌های تابوت به سوی قبرهای تنگ و تاریک خود برده شدند و اولاد و خاندانشان آنان را به خود واگذاردند. پس با دلی متوجه به خدا و بریده از دنیا و عزمی که شکست و بریدگی در آن نیست به سوی او رو کن. خداوند متعال ما و تو را بر طاعت خود یاری فرماید و به ما و تو نسبت به مورد خشنودیش توفیق دهد. - . کافی 2 : 136 -

**[ترجمه]

بیان

قال الراغب الوعظ زجر مقترن بتخویف و قال الخلیل هو التذکیر بالخیر فیما یرق له القلب و العظة و الموعظة الاسم و قال الوصیة التقدم إلی الغیر بما یعمل به مقترنا بوعظ من قولهم أرض واصیة متصلة النبات یقال أوصاه و وصاه فإن من اتقی الله علة للوصیة عز أی بعزة واقعیة ربانیة لا تزول بإذلال الناس کما قال تعالی وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ‌⁽²⁾و قوی بقوة معنویة إلهیة لا تشبه القوی البدنیة

کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا قَلَعْتُ بَابَ خَیْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِیَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِیَّةٍ.

و شبع و روی من غیر اکتساب لقوله تعالی وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ‌⁽³⁾أو شبع بالعلوم الدینیة و ارتوی بزلال الحکمة الإلهیة.

و رفع عقله علی بناء المجهول عن أهل الدنیا أی صار عقله أرفع من عقولهم أو أرفع من أن ینظر إلی الدنیا و أهلها و یلتفت إلیهم و یعتنی بشأنهم إلا لهدایتهم و إرشادهم فبدنه مع أهل الدنیا لکونه من جنس أبدانهم فی الصورة الجسدانیة و قلبه و عقله لشدة یقینه معاین الآخرة لتخلیته عن العلائق الجسمانیة.

من حب الدنیا من للبیان أو للتبعیض و إسناد الأبصار إلی الحب علی المجاز أو المصدر بمعنی المفعول أو هو بالکسر قال فی القاموس الحب بالکسر المحبوب شبه علیه السلام ما أبصره أو أحبه بالنار فی الإهلاک استعارة مکنیة و نسبة الإطفاء إلیه تخییلیة.

1) 1. الکافی ج 2 ص 136.

2) 2. المنافقون: 8.

3) 3. الطلاق: 3.

فقذر حرامها أی عدّه قذرا نجسا یجب اجتنابه أو کرهه فی الصحاح القذر ضد النظافة و شی‌ء قذر بیّن القذارة و قذرت الشی‌ء بالکسر و تقذّرته و استقذرته إذا کرهته و جانب شبهاتها و هی المشتبهات بالحرام مع عدم العلم بکونها حراما کأموال الظلمة فیکون مکروها علی المشهور أو الذی اشتبه علیه الحکم فیه فاجتنابه مستحب علی المشهور و کأنه علیه السلام لذلک غیر التعبیر فعبر هنا بالاجتناب و فی الحرام بالحکم بالقذارة.

و أضرّ علی بناء المعلوم کنایة عن ترکه و عدم الاعتناء به و ترک الالتفات إلیه أو علی بناء المجهول أی یعد نفسه متضررة به أو یتضرر به لعلو حاله بالحلال الصافی من الشبهة فکیف بالحرام و الشبهة و فی المصباح الکسرة القطعة من الشی‌ء المکسور و منه الکسرة من الخبز و فی القاموس الکسرة بالکسر القطعة من الشی‌ء المکسور و الجمع کسر انتهی.

یشد بها صلبه أی یقوی بها علی العبادة من أغلظ ما یجد ظاهره استحباب الاکتفاء بالثیاب الخشنة و إن کان قادرا علی الناعمة و هو مخالف لأخبار کثیرة إلا أن یحمل علی أن المراد به من الأغلظ الذی یجده أی إذا لم یجد غیره أو علی ما إذا لم یجد غیره إلا بارتکاب الحرام أو الشبهة أو بصرف جل أوقاته فی تحصیله بحیث یمنعه عن النوافل و فواضل الطاعات أو علی ما إذا علم أنه یصیر سببا لطغیانه و أن علاج کبره و صفاته الذمیمة منحصر فی ذلک.

ثقة و لا رجاء أی بغیره سبحانه کما بینه فی الفقرة الآتیة و فی المصباح الجد بالکسر الاجتهاد و هو مصدر یقال منه جد یجد من بابی ضرب و قتل و الاسم الجد بالکسر و أتعب بدنه أی بالعبادات الشرعیة لا الأعمال المبتدعة.

فأبدل الله له لأنه تعالی قال لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ‌⁽¹⁾فمن بذل ما أعطاه الله من الأموال الفانیة عوضه الله من الأموال الباقیة أضعافها و من بذل قوته البدنیّة فی طاعة الله أبدله الله قوّة روحانیة لا یفنی فی الدنیا و الآخرة فتبدو منه

1) 1. إبراهیم: 7.

المعجزات و خوارق العادات و الکرامات و ما لا یقدر علیه بالقوی الجسمانیة و من بذل علمه فی الله و عمل به ورثه الله علما لدنیا یزید فی کل ساعة و من بذل عزه الفانی الدنیوی فی رضی الله تعالی أعطاه الله عزا حقیقیا لا یتبدل بالذل أبدا کما أن الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام لما بذلوا عزهم الدنیوی فی‌⁽¹⁾سبیل الله أعطاهم الله عزة فی الدارین لا یشبه عزّ غیرهم فیلوذ الناس بقبورهم و ضرائحهم المقدسة و الملوک یعفرون وجوههم علی أعتابهم و یتبرکون بذکرهم.

و من بذل حیاته البدنیة فی الجهاد فی سبیله عوّضه الله حیاة أبدیة یتصرفون بعد موتهم فی عوالم الملک و الملکوت و لذا قال تعالی وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ‌⁽²⁾و من بذل نور بصره و سمعه فی الطاعة أعطاه الله نورا منه به ینظر فی ملکوت السماوات و الأرض و به یسمع کلام الملائکة المقربین و وحی رب العالمین کما ورد المؤمن ینظر بنور الله و ورد بی یسمع و بی یبصر و إذا تخلی من إرادته و جعلها تابعة لإرادة الله جعله بحیث لا یشاء إلا أن یشاء الله و کان الله هو الذی یدبر فی بدنه و قلبه و عقله و روحه و الکلام هنا دقیق لا تفی به العبارة و البیان و فی هذا المقام تزل الأقدام.

و الرفض الترک یعمی أی بصر القلب عن رؤیة الحق کما قال تعالی فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ⁽³⁾و یصم القلب أیضا عن سماع الحق و قبوله و یمکن أن یراد بهما عمی البصر الظاهر لعدم انتفاعه بما یری فکأنه أعمی و صمم

السمع الظاهر لأنه لا ینتفع بما یسمع فکأنه أصم کما قال سبحانه خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ⁽⁴⁾و البکم نسبته إلی الظاهر أظهر فإنه لما لم یتکلم بالحق و بما ینفعه فکأنه أبکم و إن أمکن حمله أیضا علی لسان القلب فإن لسان الرأس معبر عنه حقیقة.

و یذل الرقاب لأنه موجب للتذلل عند أهل الدنیا لتحصیله أو یذلها

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 143.

2) 2. آل عمران: 169.

3) 3. الحجّ: 46.

4) 4. البقرة: 7.

لقبول الباطل من أهله من الذل بالکسر و هو ضد الصعوبة فتدارک ما بقی التدارک لیس هنا بمعنی التلافی و لا بمعنی التلاحق بل بمعنی الإدراک أی أدرکه و لا تفوته کقوله تعالی لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ‌⁽¹⁾أی أدرکته بإجابة دعائه کما قاله الطبرسی و یحتمل أن یکون ما بقی ظرفا و المفعول مقدرا أی تلاف ما فات منک فیما بقی من عمرک لکنه بعید و لا تقل غدا أی أتوب أو أعمل غدا حتی أتاهم أمر الله أی بالموت أو بالعذاب بغتة بالفتح و قد تحرک أی فجاءه و هم غافلون من إتیانه علی أعوادهم أی کائنین علی السرر و التوابیت المعمولة من الأعواد إلی قبورهم المظلمة الضیقة فإنها علی الأشقیاء کذلک و إن کانت للأصفیاء روضة من ریاض الجنة فانقطع أی عن الدنیا و أهلها بقلب أی مع قلب منیب أی تائب راجع عن الذنوب إشارة إلی قوله تعالی مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ‌⁽²⁾قال الطبرسی أی وافی الآخرة بقلب مقبل علی طاعة الله راجع إلی الله بضمائره من رفض الدنیا من تعلیل للإنابة أو للانقطاع و عزم عطف علی قلب لیس فیه انکسار أی وهن و لا انخزال أی تثاقل أو انقطاع فی القاموس الانخزال مشیة فی تثاقل و الانخزال الانفراد و الحذف و الاقتطاع و انخزل عن جوابی لم یعبأ به و فی کلامه انقطع لمرضاته أی لما یوجب رضاه عنا.

**[ترجمه]راغب می‌گوید: «الوعظ» یعنی آن نهی‌ای که قرین ترساندن است خلیل گفته: عبارت است از تذکر به خیر درباره اموری که قلب بر آن مهربان می‌شود و «العظه» و «الموعظه» اسم هستند. و خلیل گفته: «الوصیة» یعنی پیش قدم کردن غیر به آنچه باید بکند در حالی که قرین موعظه باشد و از عبارت «ارض واصیة متصلة النبات» گرفته شده و « أوصاه و وصّاه» استعمال می‌شود. «فإنّ من اتّقی الله» این جمله علت برای وصیّت است. «عزّ» یعنی به عزتی واقعی و ربّانی که با ذلیل کردم فرد توسط مردم از بین نرود، چنانچه خدای متعال فرمود: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنین.» - . منافقون / 8 - {در

حالی که عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است؛} و «قوی» یعنی با قوتی معنوی و الهی که شبیه قوای بدنی نیست، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: من در قلعه خیبر را به قوت جسمانی از جای نکَندم، بلکه به قدرتی ربّانی کندم! و «شبع و روی» یعنی بدون اکتساب رزق به خاطر آیه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ.» - . طلاق / 3 - {و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند، و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد؛} یا معنا این است که با علوم دینی سیر می‌گردد و از حکمت زلال الهی سیراب می‌گردد.

«و رفع عقله» این فعل مجهول است. «عن اهل الدنیا» یعنی عقل او بلندپرواز‌تر از عقول آنان می‌گردد یا بلند‌تر از این می‌گردد که به دنیا و اهل آن نظر کند و به آنان توجه و به شأن آن‌ها اعتنا کند، مگر برای هدایت و ارشاد آنان. «فبدنه» با اهل دنیاست زیرا در شکل جسمی، از جنس بدن‌های اهل دنیاست و «قلبه و عقله» به خاطر شدت یقینش. «معاین الآخرة» به خاطر خالی کردن آن از تعلقات جسمانی.

«من حب الدنیا» مِن بیانیه یا بعضیه است و نسبت دادن إبصار به حبّ مجاز است یا مصدر به معنای مفعول است یا «حِبّ» به کسر است. در قاموس گفته: «حِبّ» به کسر حاء به معنای محبوب است. حضرت علیه السلام آنچه دید یا آنچه را دوست داشت، در نابود کردن به آتش تشبیه فرمود از باب استعاره مکنیه و نسبت دادن خاموش کردن آتش به آن استعاره تخییلی است.

«فقذّر حرامها» یعنی حرام دنیا را ناپاک و نجس دانست که از آن باید اجتناب شود یا مکروه و ناپسند دانسته شود و در صحاح گفته: «قذر» ضد نظافت است و « شیء قذر» یعنی چیزی که ناپاکی آن آشکار است. «قذرت الشیء» به کسر ذال و «تقذرته و استقذرته» یعنی آن چیز را ناپسند داشت. «جانب شبهاتها» همان مشتبهات به حرام هستند، با عدم یقین به حرام بودن آن مثل اموال ظالمان که بنا بر قول مشهور مکروه است، یا مراد از «شبهات» آن چیزی است که حکم آن بر شخص مشتبه شده که در نتیجه بنا بر قول مشهور اجتناب از آن مستحب است و گویا حضرت علیه السلام تعبیر را عوض فرمود و این جا به اجتناب تعبیر نمود و در امر حرام به حکم به قذارت آن تعبیر فرمود.

«أضرّ» بنا بر این که معلوم باشد، کنایه از ترک حلال و بی اعتنایی به آن است و ترک توجه به آن، یا بنا بر این که فعل مجهول باشد، یعنی نفس خود را به سبب حلال متضرر می‌شمارد یا بدان ضرر می‌بیند، به خاطر بلندی شأنش. «بالحلال الصافی» یعنی حلالی که از شبهه نیز به دور است، چه رسد به حرام و شبهه. در مصباح گفته: «الکسرة» یک تکه از چیز شکسته را گویند و «الکسرة من الخبز» نیز از همین باب است و در قاموس گفته: «الکسرة» به کسر کاف، یک تکه از چیز شکسته شده است و جمع آن «کسر» است. پایان سخن صاحب قاموس.

«یشد بها صلبه» یعنی با آن قدرت بر عبادت پیدا کند. «من أغلظ ما یجد» ظاهر این عبارت این است که اکتفا به البسه خشن و زبر مستحب است، اگر چه قدرت بر پوشیدن لباس‌های نرم نیز دارد و این بر خلاف اخبار فراوان است، مگر این که حمل کنیم بر این که مراد از أغلظ، یعنی لباس خشنی که آن را می‌یابد، یعنی لباس دیگری غیر از آن را نمی‌یابد، یا حمل شود بر صورتی که لباس دیگری جز با ارتکاب حرام یا شبهه یا به صرف اکثر اوقاتش در تحصیل آن نمی‌یابد، به گونه‌ای که این صرف اوقات او را از انجام نوافل و طاعات زیادی باز می‌دارد، یا حمل شود بر فرضی که بداند که لباس نرم سبب طغیان او می‌شود و علاج کبر و صفات ناپسند او منحصر است به پوشیدن آن لباس خشن.

«ثقة و لا رجاء» یعنی امید و تکیه به غیر خدای سبحان، چنانچه در فقره بعدی آن را بیان فرمود. در مصباح گفته: «الجد» به کسر جیم به معنای تلاش فراوان است و مصدر «جدّ یجدّ» از باب ضرب و قتل است و اسم مصدر آن «جِدّ» به کسر جیم است و «أتعب بدنه» یعنی با عبادات شرعی و نه با اعمالی که بدعت محسوب می‌شود .

«فأبدل الله له» به این جهت است که خدای متعال فرمود: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزیدَنَّکُم.» - . ابراهیم / 7 - {اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود.} پس هر کس از آن اموال فانی که خدا به او عطا کرده بذل کند، خداوند چند برابر از اموال باقی به او می‌بخشد و کسی که توان بدنی خود را در طاعت خدا بذل نماید، خداوند به جای آن قدرتی روحانی به او عطا می‌کند که در دنیا و آخرت نابود نمی‌گردد و از او معجزات و خوارق عادات آشکار می‌شود و کارهایی غیر مقدور با قوای جسمانی‌اش انجام می‌دهد و کسی که علمش را در راه خدا بذل کند و به آن عمل کند، خداوند علمی لدنّی به او می‌بخشد که هر ساعت افزون می‌گردد و کسی که عزت فانی دنیوی خود را در رضای خدای متعال بذل کند، خداوند به او عزتی حقیقی عطا می‌کند که هیچگاه مبدل به خواری نگردد؛ همان طور که انبیا و اوصیا علیهم السلام، وقتی عزت دنیوی خود را در راه خدا بذل کردند، خداوند به آنان عزتی در دو سرا عطا فرمود که شبیه عزت غیر آنان نیست و مردم به قبور و ضریح‌های مقدس آنان پناه می‌برند و پادشاهان صورت‌های خود را بر خاک اعتاب آنان می‌مالند و با ذکر آنان متبرک می‌شوند.

و کسی که حیات جسمانی خود را در جهاد در راه خدا بذل کند، خداوند به او حیاتی ابدی اعطا می‌کند که پس از مرگ در عوالم ملک و ملکوت تصرف می‌کنند و به همین جهت خدای متعال فرمود: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ.» - . آل عمران / 169 - {(ای

پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده‌اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.} و کسی که نور چشم و گوش خود را بذل در طاعت خدا کند، خداوند نوری از خود به او می‌بخشد که با آن ملکوت آسمان‌ها و زمین را می‌بیند و با آن کلام ملائک مقرب و وحی رب العالمین را می‌شنود، چنانچه وارد شده: «مؤمن به نور خدا می‌بیند» و همچنین «به سبب من می‌شنود و به سبب من می‌بیند» و وقتی از اراده خود بیرون آمد و آن را تابع ارده خدا قرار داد آن را به گونه‌ای قرار می‌دهد که چیزی نمی‌خواهد مگر آنچه را خدا بخواهد و این خداست که در بدن و قلب و عقل و روح او تدبیر می‌کند و کلام در این باب دقیق است و عبارات و بیانها وافی به مقصود نیست و در این مقام گامها می‌لغزد.

«الرفض» یعنی ترک و «یعمی» یعنی چشم قلب او به دیدن حق نابینا می‌شود، همان طور که فرمود: «فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُورِ.» - . حج / 46 - {چرا که چشم‌های ظاهر نابینا نمی‌شود، بلکه دل‌هایی که در سینه‌هاست کور می‌شود.} «یصم» یعنی گوش قلب از شنیدن حق و قبول آن کر می‌شود و ممکن است مراد از این دو تعبیر کوری چشم ظاهر باشد، چون از آنچه می‌بیند نفعی نمی‌برد؛ پس گویی کور گشته و گوش ظاهری او ناشنوا شده زیرا از آنچه می‌شنود منتفع نمی‌شود؛ پس گویا کر شده است. خدای سبحان می‌فرماید: «خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ.» - . بقره / 7 - {خدا بر دل‌ها و گوش‌های آنان مهر نهاده؛ و بر چشم‌هایشان پرده‌ای افکنده شده؛} و نسبت «بکم» به ظاهر، آشکارتر است زیرا وقتی شخص به حق و به آنچه به او سود می‌رساند، تکلم نکرد، گویی لال است؛ اگر چه می‌توان «بکم» را نیز به زبان قلب حمل کرد؛ زیرا زبان سر حقیقتاً تعبیری از آن است.

**[ترجمه]

أقول

و قد سبق کلام طویل الذیل فی أوائل هذا الباب فی أثناء شرح حدیث من الکافی‌⁽³⁾أیضا فی تحقیق معنی الحواریین فلا تغفل.

و الأسی الحزن علی فوت الفائت و الغرض لا یکون أهل الدنیا علی باطلهم

1) 1. الکافی ج 2 ص 137.

2) 2. الأحزاب: 33.

3) 3. راجع الرقم:

أشد حرصا منکم علی الحق.

**[ترجمه]کلام مفصلی در اوایل این باب در اثنای شرح حدیثی از کافی در تحقیق معنای حواریّون گذشت که از آن غافل مباش.

**[ترجمه]

«42»

نهج، [نهج البلاغة]: الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٍ عَنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ مِنْهُ نِعْمَةٌ وَ الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا مِنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: ستایش برای خداوندی است که از رحمتش یأسی نیست و از نعمت‌هایش نتوان بیرون رفت و یأسی از مغفرتش نیست و سرپیچی از عبادتش سزاوار نیست. اوست کسی که رحمتش از بین نمی‌رود و نعمتش تمام نمی‌شود. دنیا محل آرزوهایی است که نابود می‌شود و اهلش از آن کوچ می‌کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می‌شتابد و در دل بیننده خود منزل می‌کند. پس از این دنیا به بهترین توشه‌ای که فراهم نموده‌اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از حد کفاف از آن طلب نکنید. - . نهج البلاغه خطبه: 45 -

**[ترجمه]

«43»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ دُنْیَاهُ أَضَرَّ بِآخِرَتِهِ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الدُّنْیَا دُوَلٌ فَاطْلُبْ حَظَّکَ مِنْهَا بِأَجْمَلِ الطَّلَبِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ وَ مَنْ غَالَبَهُ أَهَانَهُ.

وَ قَالَ: الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِنْ کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ فَکِلَاهُمَا عَنْکَ سَیَنْحَسِرُ.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَصْبَحَ حَزِیناً عَلَی الدُّنْیَا فَقَدْ أَصْبَحَ سَاخِطاً عَلَی رَبِّهِ تَعَالَی وَ مَنْ کَانَتِ الدُّنْیَا أَکْبَرَ هَمِّهِ طَالَ شَقَاؤُهُ وَ غَمُّهُ الدُّنْیَا لِمَنْ تَرَکَهَا وَ الْآخِرَةُ لِمَنْ طَلَبَهَا الزَّاهِدُ فِی الدُّنْیَا کُلَّمَا ازْدَادَتْ لَهُ تَحَلِّیاً ازْدَادَ عَنْهَا تَخَلِّیاً.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا طَلَبْتَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا فَزُوِیَ عَنْکَ فَاذْکُرْ مَا خَصَّکَ اللَّهُ بِهِ مِنْ دِینِکَ وَ صَرَفَهُ عَنْ غَیْرِکَ فَإِنَّ ذَلِکَ أَحْرَی أَنْ تَسْتَحِقَّ نَفْسَکَ بِمَا فَاتَکَ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَا زَعِیمٌ بِثَلَاثٍ لِمَنْ أَکَبَّ عَلَی الدُّنْیَا بِفَقْرٍ لَا غَنَاءَ لَهُ وَ بِشُغُلٍ لَا فَرَاغَ لَهُ وَ بِهَمٍّ وَ حُزْنٍ لَا انْقِطَاعَ لَهُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: کُونُوا فِی الدُّنْیَا أَضْیَافاً وَ اتَّخِذُوا الْمَسَاجِدَ بُیُوتاً وَ عَوِّدُوا قُلُوبَکُمُ الرِّقَّةَ وَ أَکْثِرُوا التَّفَکُّرَ وَ الْبُکَاءَ وَ لَا تَخْتَلِفَنَّ بِکُمُ الْأَهْوَاءُ تَبْنُونَ مَا لَا تَسْکُنُونَ وَ تَجْمَعُونَ مَا لَا تَأْکُلُونَ وَ تَأْمُلُونَ مَا لَا تُدْرِکُونَ.

**[ترجمه]کنز کراجکی: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس دنیایش را دوست داشته باشد، به آخرتش ضرر می‌زند.

•

و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است، پس بهره خود را از آن به نیکوترین شکل طلب کن.

•

و فرمود: هر کس خود را از روزگار ایمن بداند، روزگار به او خیانت کند و هر کس بر روزگار تکبر کند وی را خوار سازد.

•

و فرمود: روزگار دو روز است. روزی همراه تو و روز دیگر علیه توست. پس اگر همراه تو بود مستی نکن و اگر علیه تو بود صبر کن. پس هر دو گذراست.

•

و فرمود: هر کس به زندگی دنیا غمگین باشد، بر خدایش خشم کرده است. و هر کس بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد، بدبختی و غمش طولانی می‌شود. دنیا برای کسی است که ترکش کند و آخرت برای کسی است که آن را بخواهد. دنیا هر چه بیشتر برای بی رغبت به آن جلوه کند، وی بیشتر از آن فاصله می‌گیرد.

•

و فرمود هرگاه چیزی از دنیا را خواستی و از تو دریغ شد، به یادآور آنچه را که خدا از دین به تو داده و به دیگری نداده است. این برای تو سزاوارتر است تا خودت را مستحق آنچه از دست داده‌ای بدانی .

•

و پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: من برای کسی که به دوستی دنیا دل بسته سه چیز را پیش بینی می‌کنم: فقری که بی نیازی ندارد. گرفتاری که پایان ندارد. و غم و اندوهی که تمام نشود.

•

و فرمود: در دنیا همچون مهمان باشید و مساجد را خانه‌های خود بدانید و دل‌های خود را به نرمی عادت دهید و بسیار بیندیشید و بگریید و هواهای نفسانی بین شما اختلاف نیفکند. بنا می‌نهید آنچه را که در آن ساکن نخواهید شد و جمع می‌کنید آنچه را که از آن نخواهید خورد و به چیزی امید دارید که آن را درک نخواهید کرد.

**[ترجمه]

«44»

عُدَّةُ الدَّاعِی، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ أَنْ لَا نُؤْتَاهَا خَیْرٌ لَنَا مِنْ أَنْ نُؤْتَاهَا وَ مَا أُوتِیَ ابْنُ آدَمَ مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا نَقَصَ حَظُّهُ مِنَ الْآخِرَةِ.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 45 من الخطب، و قوله« منی لها الفناء» أی قدر لها.

**[ترجمه]عدة الداعی: امام صادق علیه السلام فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود، بهتر از آن است که به ما داده شود. و به هیچ انسانی چیزی از دنیا داده نشد مگر اینکه بهره‌ای از آخرت را از دست داد. - . عده الداعی : 110 -

**[ترجمه]

«45»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام‌⁽¹⁾: دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ لَا تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَ لَا یَسْلَمُ نُزَّالُهَا أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَ الْأَمَانُ مِنْهَا مَعْدُومٌ وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا وَ تُفْنِیهِمْ بِحِمَامِهَا⁽²⁾

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا عَلَی سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَی قَبْلَکُمْ مِمَّنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَعْمَرَ دِیَاراً وَ أَبْعَدَ آثَاراً أَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُمْ هَامِدَةً وَ رِیَاحُهُمْ رَاکِدَةً⁽³⁾

وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَةً وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَةً وَ آثَارُهُمْ عَافِیَةً وَ اسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمُشَیَّدَةِ وَ بِالنَّمَارِقِ الْمُمَهَّدَةِ الصُّخُورَ وَ الْأَحْجَارَ الْمُسَنَّدَةَ وَ الْقُبُورَ اللَّاطِئَةَ الْمُلْحَدَةَ الَّتِی قَدْ بُنِیَ لِلْخَرَابِ فِنَاؤُهَا وَ شُیِّدَ بِالتُّرَابِ بِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ بَیْنَ أَهْلِ مَحَلَّةٍ مُوحِشِینَ وَ أَهْلِ فَرَاغٍ مُتَشَاغِلِینَ لَا یَسْتَأْنِسُونَ بِالْأَوْطَانِ وَ لَا یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ عَلَی مَا بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَزَاوُرٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَی‌⁽⁴⁾

وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَی وَ کَأَنْ قَدْ صِرْتُمْ إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ وَ ارْتَهَنَکُمْ ذَلِکَ الْمَضْجَعُ وَ ضَمَّکُمْ ذَلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ تَنَاهَتْ بِکُمُ الْأُمُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ‌⁽⁵⁾.

1) 1. عدّة الداعی: 80.

2) 2. النزال کنجار جمع نازل، و الحمام بالکسر: الموت.

3) 3. لما کانت الریاح الهابة ذات قوة و شوکة و قدرة هدامة، کنی بها عن ذلک یقال الریح لال فلان: أی تجری الدولة لهم علی أعدائهم، و منه قوله تعالی:« وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ» و رکود الریاح کنایة عن عدم القدرة و الشوکة.

4) 4. الکلکل فی الأصل صدر البعیر و هو إذا ظفر بعدوه برک بکلکله علیه و داسه و طحنه بحیث لا یبقی علیه، و کذلک البلی إذا ناء بکلکله علی الأموات و طحنهم عفا علی لحومهم و عظامهم بحیث لا یبقی منها الا التراب.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 224 من الخطب و الآیة فی یونس: 30.

**[ترجمه]نهج البلاغه: از خطبه‌های آن حضرت علیه السلام است: دنیا خانه‌ای است که به بلا پیچیده شده و به نیرنگ شناخته گردیده است. حالات دنیا پایدار نبوده و اهالی آن در سلامت نمی‌مانند. حالاتش گوناگون و دوران‌هایش متفاوت است. زندگی در آن نکوهیده و امان در آن نیست. و اهل دنیا در آن هدف تیرهای بلا هستند که دنیا با تیرهایش به سوی آن‌ها تیر افکنده و با مرگ آن‌ها را نابود می‌کند. و بدانید ای بندگان خدا که شما و آنچه از این دنیا دارید بر روش گذشتگانتان هستید. کسانی که عمرشان از شما طولانی‌تر و شهرهایشان از شما آبادتر و آثارشان از شما مهم‌تر بود. شب را به صبح رساندند در حالی که صداهایشان خاموش و بادهایشان خوابیده و بدن‌هایشان پوسیده و شهرهایشان خالی و آثارشان نابود شده است. قصرهای باشکوه و فرش‌های گسترده را به سنگ‌های سخت و قبور به هم چسبیده مبدل ساختند. قبوری که بر خرابی بنا شده و ساختمانش با خاک یکسان گردیده است. قبرها به یکدیگر نزدیک اما ساکنانشان غریب هستند. آنان در میان کسانی هراسان و کسانی به ظاهر آرام اما در واقع گرفتارند. آنان به وطن‌هایشان انس نگرفته و با همسایگان خود علی رغم همجواری و نزدیکی مکان، ارتباطی ندارند. پس چگونه با یکدیگر دیدار کنند در حالی که فرسودگی آنان را خرد کرده و سنگ و خاک آنان را خورده است. گویی شما به جایی رفته‌اید که آنان به آن جا رفته‌اند و در آن قبرها به گرو گذاشته شده‌اید و آن امانت دار، شما را در خود گرفته است. پس حال شما چگونه است اگر کارهایتان پایان یابد و مردگان از قبور برانگیخته شوند. « هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ» - . یونس / 30 - {در آن جا، هر کس عملی را که قبلاً انجام داده است، می‌آزماید. و همگی به سوی «اللّه» - مولا و سرپرستِ حقیقی خود - بازگردانده می‌شوند؛ و چیزهایی را که بدروغ همتای خدا قرار داده بودند، گم و نابود می‌شوند!} - . نهج البلاغه خطبه : 226 -

**[ترجمه]

«46»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِیرَةُ مَعَادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَةٍ وَ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَةٍ بِهَا یَنْجَحُ الطَّالِبُ وَ یَنْجُو الْهَارِبُ وَ تُنَالُ الرَّغَائِبُ فَاعْمَلُوا وَ الْعَمَلُ یُرْفَعُ وَ التَّوْبَةُ تَنْفَعُ وَ الدُّعَاءُ یُسْمَعُ وَ الْحَالُ هَادِئَةٌ وَ الْأَقْلَامُ جَارِیَةٌ وَ بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ عُمُراً نَاکِساً أَوْ مَرَضاً حَابِساً أَوْ مَوْتاً خَالِساً فَإِنَّ الْمَوْتَ هَادِمُ لَذَّاتِکُمْ وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُمْ وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُمْ‌⁽¹⁾زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوبٍ وَ قِرْنٌ غَیْرُ مَغْلُوبٍ وَ وَاتِرٌ غَیْرُ مَطْلُوبٍ قَدْ أَعْلَقَتْکُمْ حَبَائِلُهُ وَ تَکَنَّفَتْکُمْ غَوَائِلُهُ وَ أَقْصَدَتْکُمْ مَعَابِلُهُ‌⁽²⁾

وَ عَظُمَتْ فِیکُمْ سَطْوَتُهُ وَ تَتَابَعَتْ عَلَیْکُمْ عَدْوَتُهُ وَ قَلَّتْ عَنْکُمْ نَبْوَتُهُ فَیُوشِکُ أَنْ تَغْشَاکُمْ دَوَاجِی ظُلَلِهِ وَ احْتِدَامُ عِلَلِهِ وَ حَنَادِسُ غَمَرَاتِهِ وَ غَوَاشِی سَکَرَاتِهِ وَ أَلِیمُ إِزْهَاقِهِ وَ دُجُوُّ أَطْبَاقِهِ وَ جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ فَکَأَنْ قَدْ أَتَاکُمْ بَغْتَةً فَأَسْکَتَ نَجِیَّکُمْ وَ فَرَّقَ نَدِیَّکُمْ وَ عَفَّی آثَارَکُمْ وَ عَطَّلَ دِیَارَکُمْ وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُمْ یَقْتَسِمُونَ تُرَاثَکُمْ بَیْنَ حَمِیمٍ خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ وَ قَرِیبٍ مَحْزُونٍ لَمْ یَمْنَعْ وَ آخَرَ شَامِتٍ لَمْ یَجْزَعْ فَعَلَیْکُمْ بِالْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ وَ التَّأَهُّبِ وَ الِاسْتِعْدَادِ وَ التَّزَوُّدِ فِی مَنْزِلِ الزَّادِ وَ لَا تَغُرَّنَّکُمُ الدُّنْیَا کَمَا غَرَّتْ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِیَةِ وَ الْقُرُونِ الْخَالِیَةِ الَّذِینَ احْتَلَبُوا دِرَّتَهَا وَ أَصَابُوا غِرَّتَهَا وَ أَفْنَوْا عِدَّتَهَا وَ أَخْلَقُوا جِدَّتَهَا أَصْبَحَتْ مَسَاکِنُهُمْ أَجْدَاثاً وَ أَمْوَالُهُمْ مِیرَاثاً لَا یَعْرِفُونَ مَنْ أَتَاهُمْ وَ لَا یَحْفِلُونَ مَنْ بَکَاهُمْ وَ لَا یُجِیبُونَ مَنْ دَعَاهُمْ فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا فَإِنَّهَا غَدَّارَةٌ غَرَّارَةٌ خَدُوعٌ مُعْطِیَةٌ مَنُوعٌ مُلْبِسَةٌ نَزُوعٌ لَا یَدُومُ رَخَاؤُهَا وَ لَا یَنْقَضِی عَنَاؤُهَا وَ لَا یَرْکُدُ بَلَاؤُهَا⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: همانا ترس از خدا کلید هر در بسته، و ذخیره رستاخیز، و عامل آزادگی از هر گونه بردگی، و نجات از هر گونه هلاکت است. در پرتو پرهیزکاری، تلاشگران پیروز، پرواکنندگان از گناه رستگار می‌شوند، و به هر آرزویی می‌توان رسید. عمل کنید که عمل نیکو به سوی خدا بالا می‌رود، و توبه سودمند است، و دعا به اجابت می‌رسد، و آرامش برقرار، و قلم‌های فرشتگان در جریان است. و به سوی اعمال نیکو بشتابید پیش از آن که عمرتان پایان پذیرد، یا بیماری مانع شود، و یا تیر مرگ شما را هدف قرار دهد. مرگ نابود کننده لذّت‌ها، تیره کننده خواهش‌های نفسانی، و دور کننده اهداف شماست، مرگ دیدار کننده‌ای دوست نداشتنی، هماوردی شکست ناپذیر و کینه توزی است که بازخواست نمی‌شود دام‌های خود را هم اکنون بر دست و پای شما آویخته، و سختی‌هایش شما را فرا گرفته، و تیرهای خود را به سوی شما پرتاب کرده است. قهرش بزرگ، و دشمنی او پیاپی و تیرش خطا نمی‌کند.

چه زود است که سایه‌های مرگ، و شدّت دردهای آن، و تیرگی‌های لحظه جان کندن، و بیهوشی سکرات مرگ، و ناراحتی و خارج شدن روح از بدن، و تاریکی چشم پوشیدن از دنیا، و تلخی خاطره‌ها، شما را فرا گیرد. پس ممکن است ناگهان مرگ بر شما هجوم آورد، و گفتگوهایتان را خاموش، و جمعیّت شما را پراکنده، و نشانه‌های شما را نابود، و خانه‌های شما را خالی، و میراث خواران شما را برانگیزد تا ارث شما را تقسیم کنند، آنان یا دوستان نزدیکند که به هنگام مرگ نفعی نمی‌رسانند، یا نزدیکان غم زده‌ای که نمی‌توانند جلوی مرگ را بگیرند، یا سرزنش کنندگانی که گریه و زاری نمی‌کنند.

بر شما باد به تلاش و کوشش، آمادگی و مهیا شدن، و جمع آوری زاد و توشه آخرت در محل جمع آوری توشه. دنیا شما را مغرور نسازد، چنانکه گذشتگان شما و امّت‌های پیشین را در قرون سپری شده مغرور ساخت.

آنان که دنیا را دوشیدند، به غفلت زدگی در دنیا گرفتار آمدند، فرصت‌ها را از دست دادند، و تازه‌های آن را فرسوده ساختند سرانجام خانه‌هایشان گورستان، و سرمایه‌هایشان ارث این و آن گردید، آنان که نزدیکشان را نمی‌شناسند، و به گریه کنندگان خود توجّهی ندارند، و نه دعوتی را پاسخ می‌گویند. مردم! از دنیای حرام بپرهیزید، که حیله‌گر و فریبنده و نیرنگ‌باز است، بخشنده‌ای باز پس گیرنده، و پوشنده‌ای برهنه کننده است، آسایش دنیا بی دوام، و سختی‌هایش بی پایان، و بلاهایش دائمی است.

**[ترجمه]

«47»

نَهْجُ الْکَیْدُرِیِّ، عِنْدَ شَرْحِ قَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِهَمَّامٍ فِی وَصْفِ

1) 1. الطیات- جمع طیة بالکسر- النیة و العزم، أی الموت یبعدکم عن مقاصدکم و أهوائکم.

2) 2. المعابل: جمع معبلة- بالکسر- النصل الطویل العریض.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 228 من الخطب.

الْمُتَّقِینَ: أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا وَ لَمْ یُرِیدُوهَا.

قَالَ مِنْ مُکَاشَفَاتِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا رَوَاهُ الصَّادِقُ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنِّی کُنْتُ بِفَدَکَ فِی بَعْضِ حِیطَانِهَا وَ قَدْ صَارَتْ لِفَاطِمَةَ علیها السلام إِذَا أَنَا بِامْرَأَةٍ قَدْ هَجَمَتْ عَلَیَّ وَ فِی یَدِی مِسْحَاةٌ وَ أَنَا أَعْمَلُ بِهَا فَلَمَّا نَظَرْتُ إِلَیْهَا طَارَ قَلْبِی مِمَّا تَدَاخَلَنِی مِنْ جَمَالِهَا فَشَبَّهْتُهَا بِبُثَیْنَةَ⁽¹⁾

بِنْتِ عَامِرٍ الْجُمَحِیِّ وَ کَانَتْ مِنْ أَجْمَلِ نِسَاءِ قُرَیْشٍ فَقَالَتْ لِی یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ هَلْ لَکَ أَنْ تَزَوَّجَنِی وَ أُغْنِیَکَ عَنْ هَذِهِ الْمِسْحَاةِ وَ أَدُلَّکَ عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ وَ یَکُونَ لَکَ الْمُلْکُ مَا بَقِیتَ فَقُلْتُ لَهَا مَنْ أَنْتِ حَتَّی أَخْطُبَکِ مِنْ أَهْلِکِ فَقَالَتْ أَنَا الدُّنْیَا فَقُلْتُ لَهَا ارْجِعِی فَاطْلُبِی زَوْجاً غَیْرِی فَلَسْتِ مِنْ شَأْنِی وَ أَقْبَلْتُ عَلَی مِسْحَاتِی وَ أَنْشَأْتُ أَقُولُ‌⁽²⁾:

لَقَدْ خَابَ مَنْ غَرَّتْهُ دُنْیَا دَنِیَّةٌ***وَ مَا هِیَ إِنْ غَرَّتْ قُرُوناً بِطَائِلٍ

أَتَتْنَا عَلَی زِیِّ الْعَزِیزِ بُثَیْنَةَ***وَ زِینَتُهَا فِی مِثْلِ تِلْکَ الشَّمَائِلِ

فَقُلْتُ لَهَا غُرِّی سِوَایَ فَإِنَّنِی***عَزُوفٌ عَنِ الدُّنْیَا وَ لَسْتُ بِجَاهِلٍ

وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا فَإِنَّ مُحَمَّداً***رَهِینٌ بِقَفْرٍ بَیْنَ تِلْکَ الْجَنَادِلِ

وَ هَبْهَا أَتَتْنَا بِالْکُنُوزِ وَ دُرِّهَا***وَ أَمْوَالِ قَارُونَ وَ مُلْکِ الْقَبَائِلِ

أَ لَیْسَ جَمِیعاً لِلْفَنَاءِ مَصِیرُهَا***وَ یُطْلَبُ مِنْ خُزَّانِهَا بِالطَّوَائِلِ

فَغُرِّی سِوَایَ إِنَّنِی غَیْرُ رَاغِبٍ***لِمَا فِیکِ مِنْ عِزٍّ وَ مُلْکٍ وَ نَائِلٍ

وَ قَدْ قَنِعَتْ نَفْسِی بِمَا قَدْ رُزِقْتُهُ***فَشَأْنَکِ یَا دُنْیَا وَ أَهْلَ الْغَوَائِلِ

فَإِنِّی أَخَافُ اللَّهَ یَوْمَ لِقَائِهِ***وَ أَخْشَی عِتَاباً دَائِماً غَیْرَ زَائِلٍ

1) 1. مصغرة علی وزن جهینة، کأنها کانت مشهورة بالحسن و الجمال عند نساء العرب و عامر الجمحی لعله ابن مسعود بن أمیّة بن خلف القرشیّ الجمحی.

2) 2. رواه الکیدری أیضا فی أنوار العقول فی قافیة اللام مرسلا، و ذکره الشهید الثانی فی حدیث طویل عن الصادق علیه السلام فی کتاب الغیبة ص 264 المطبوع مع کشف الفوائد، و سیأتی فی ج 75 ص 363، ج 77 ص 195، ج 78 ص 274.

وَ قَالَ أَیْضاً:

دُنْیَا تُخَادِعُنِی کَأَنِّی***لَسْتُ أَعْرِفُ حَالَهَا

مَدَّتْ إِلَیَّ یَمِینَهَا***فَرَدَدْتُهَا وَ شِمَالَهَا

وَ رَأَیْتُهَا مُحْتَاجَةٌ***فَوَهَبْتُ جُمْلَتَهَا لَهَا

فَهَذَا مَعْنَی قَوْلِهِ علیه السلام أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا وَ لَمْ یُرِیدُوهَا.

**[ترجمه]نهج کیدری: در شرح فرمایش امیر المومنین علیه السلام به همام در وصف متقین که فرمود: «أرادتهم الدنیا و لم یریدوها» می‌گوید: از مکاشفات امیر المؤمنین علیه السلام روایتی است که امام صادق علیه السلام از قول پدران خود علیهم السلام نقل فرمود که حضرت امیر علیه السلام فرمود: من در یکی از بستان‌های فدک بودم که به فاطمه علیها السلام تعلق داشت که ناگهان زنی را دیدم که به من هجمه آورد، در حالی که من بیلی به دست داشتم و با آن کار می‌کردم وقتی به آن زن نظر کردم، از جمال او قلبم به پرواز آمد و من او را به بُثینه بن عامر جمحی که از زیبا‌ترین زنان قرشی بود تشبیه کردم. آن زن به من گفت: ای پسر ابی طالب! آیا حاضر به ازدواج با من هستی تا در عوض من تو را از این بیل راحت کنم و تو را به گنجینه‌های زمین راهنمایی کنم و تا هستی، پادشاهی برای تو باشد؟ حضرت می‌فرماید: به او گفتم: تو که هستی تا من تو را از اهل و خویشانت خواستگاری کنم؟ آن زن گفت: من دنیا هستم! به او گفتم: برو و همسری غیر من طلب کن که تو در شأن من نیستی! و به سمت بیل خود آمدم و چنین سرودم:

به تحقیق که نومید گردد کسی که دنیای پست او را بفریبد و اگر نسل‌هایی را هم بفریبد، ارزشی ندارد!

بر شکل و شمایل و بثینه بزرگوار و زینتی مثل شمایل او به نزد ما آمد!

من به او گفتم: برو غیر مرا فریب ده که من از دنیا خسته شده‌ام و جاهل نیستم

مرا با دنیا چه کار؟ وقتی محمد صلی الله علیه و آله نیز گرفتار بیابانی در بین آن زمین‌هاست

گیرم دنیا گنج‌ها و مرواریدهای خود و اموال قارون و دارایی قبائل را برای ما بیاورد!

آیا همگی این اموال به سوی فنا و نیستی نمی‌رود؟ و از خزانه داران چنین گنج‌هایی کیفر آن طلب نمی‌شود؟

پس غیر مرا بفریب که من به عزت و دارایی و ثروتی که در توست رغبتی ندارم!

و خود را به آنچه روزی من است قانع کرده‌ام؛ ای دنیا شأن تو با اهل کینه‌های پنهان است

من از خدا در روز دیدارش می‌ترسم و از عتاب و سرزنشی دائمی که زوال نپذیرد، می‌هراسم

و نیز فرمود:

دنیا به من نیرنگ می‌زند، گویا من حال او را نمی‌دانم

لی، [الأمالی للصدوق] الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَاشِمِیُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ عَنْ حَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی مَعْشَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِفَاطِمَةَ علیها السلام فَدَخَلَ عَلَیْهَا فَأَطَالَ عِنْدَهَا الْمَکْثَ فَخَرَجَ مَرَّةً فِی سَفَرٍ فَصَنَعَتْ فَاطِمَةُ مَسَکَتَیْنِ‌⁽³⁾

مِنْ وَرِقٍ وَ قِلَادَةً وَ قُرْطَیْنِ وَ سِتْراً لِبَابِ الْبَیْتِ لِقُدُومِ أَبِیهَا وَ زَوْجِهَا علیها السلام فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَخَلَ

1) 1. یعنی باب اختتال الدنیا بالدین.

2) 2. الانفطار: 60.

3) 3. المسکة- محرکة- السوار و الخلخال إذا کان من قرن أو عاج، و لذلک قیدها بالورق، و هو الفضة، أی کان سوارها من فضة لا من غیرها، و القلادة معروف و القرط ما یعلق علی شحمة الاذن من درة و نحوها.

عَلَیْهَا فَوَقَفَ أَصْحَابُهُ عَلَی الْبَابِ لَا یَدْرُونَ یَقِفُونَ أَوْ یَنْصَرِفُونَ لِطُولِ مَکْثِهِ عِنْدَهَا.

فَخَرَجَ عَلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ عُرِفَ الْغَضَبُ فِی وَجْهِهِ حَتَّی جَلَسَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ فَظَنَّتْ فَاطِمَةُ علیها السلام أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ لِمَا رَأَی مِنَ الْمَسَکَتَیْنِ وَ الْقِلَادَةِ وَ الْقُرْطَیْنِ وَ السِّتْرِ فَنَزَعَتْ قِلَادَتَهَا وَ قُرْطَیْهَا وَ مَسَکَتَیْهَا وَ نَزَعَتِ السِّتْرَ فَبَعَثَتْ بِهِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَتْ لِلرَّسُولِ قُلْ لَهُ تَقْرَأُ عَلَیْکَ ابْنَتُکَ السَّلَامَ وَ تَقُولُ اجْعَلْ هَذَا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ فَعَلَتْ فِدَاهَا أَبُوهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَیْسَتِ الدُّنْیَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ لَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَوْ کَانَتِ الدُّنْیَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْخَیْرِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَی فِیهَا کَافِراً شَرْبَةَ مَاءٍ ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ عَلَیْهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه از سفر باز می‌گشت، از حضرت فاطمه سلام الله علیها شروع می‌کرد و ابتدا بر ایشان وارد شده و مکث پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد آن حضرت طولانی می‌شد. پس یک بار که پیامبر صلی الله علیه و آله برای سفری خارج شدند، حضرت فاطمه سلام الله علیها دو دستبند نقره و گردن بند و دو گوشواره و پرده‌ای برای در خانه برای بازگشت پدر و شوهرش علیهم السلام تهیه کرد. پس هنگامی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بازگشتند، بر حضرت فاطمه سلام الله علیها وارد شدند. پس یاران نیز بر در خانه ایستادند و چون حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد حضرت فاطمه طولانی شد، نمی‌دانستند که بمانند یا بروند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر یاران خارج شد در حالی که خشم در چهره ایشان پیدا بود تا در کنار منبر نشستند. پس حضرت فاطمه سلام الله علیها گمان کردند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به خاطر آنچه دیدند از دستبندها و گردنبند و گوشواره‌ها و پرده خشمگین شدند. پس گردنبند و گوشواره‌ها و دست بند‌ها را کندند و پرده را نیز کندند و آن‌ها را به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرستادند و به قاصد فرمودند: به پدرم بگو دخترت سلام می‌رساند و می‌گوید این‌ها را در راه خدا قرار ده. پس هنگامی که قاصد آن‌ها را به پیامبر صلی الله علیه و آله عطا نمود، ایشان سه مرتبه فرمودند: چنین کرد! پدرش به فدایش باد. دنیا از آن محمد و از آن خاندان او نیست و اگر دنیا در نزد خداوند به بال مگسی می‌ارزید کافر از آن حتی جرعه‌ای از آب هم نمی‌خورد سپس برخاست و بر فاطمه سلام الله علیها وارد شد. - . امالی صدوق : 141 -

**[ترجمه]

«51»

لی، [الأمالی للصدوق] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَی إِلَی الدُّنْیَا أَنْ أَتْعِبِی مَنْ خَدَمَکِ وَ اخْدُمِی مَنْ رَفَضَکِ.

ثُمَّ قَالَ علیه السلام عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْعِبَادَةِ وَ ازْهَدُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا الزَّاهِدَةِ فِیکُمْ فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ کَمْ مِنْ مُغْتَرٍّ فِیهَا قَدْ أَهْلَکَتْهُ وَ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ خَانَتْهُ وَ کَمْ مِنْ مُعْتَمَدٍ عَلَیْهَا قَدْ خَدَعَتْهُ وَ أَسْلَمَتْهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال به دنیا وحی کرد که خادم خود را به سختی بینداز و به کسی که تو را ترک کرده خدمت کن.

سپس فرمود: بر شما باد ورع و تلاش و عبادت. به این دنیایی که به شما رغبت ندارد، بی رغبت باشید. پس آن بسیار فریبنده و محل نابودی و زوال است. چه بسیار فریب خورندگانی که دنیا نابودشان کرد و چه بسیار تکیه کنندگان به دنیا که به آن‌ها خیانت نمود و چه بسیار اعتماد کنندگان بر دنیا که به آن‌ها نیرنگ زد و آن را تسلیم نمود. - . امالی صدوق : 168 -

**[ترجمه]

أقول

قد أثبتنا الخبر بتمامه فی باب مواعظ النبی صلی الله علیه و آله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نقل کامل این خبر را در باب مواعظ پیامبر صلی الله علیه و آله آوردیم.

**[ترجمه]

«52»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ یَا مُوسَی إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ عَاقَبْتُ فِیهَا آدَمَ علیه السلام عِنْدَ خَطِیئَتِهِ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً مَلْعُوناً مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ فِیهَا لِی.

یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِیهَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ بِی وَ سَائِرُهُمْ مِنْ خَلْقِی

1) 1. أمالی الصدوق: 141.

2) 2. أمالی الصدوق 168.

3) 3. لم نجده فی باب مواعظه، صلّی اللّه علیه و آله.

رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ بِی وَ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِی عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ وَ لَمْ یُحَقِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: در مناجات خداوند متعال با حضرت موسی بن عمران علیه السلام آمده است: ای موسی! هنگامی که فقر را در حال آمدن ببینی، پس بگو: خوش آمدی ای شعار و (علامت) شایستگان. و هنگامی که ثروت به سوی تو بیاید، بگو: گناهی است که کیفر آن به زودی خواهد آمد. دنیا محل کیفر است. آدم را در دنیا به دلیل خطایش کیفر دادم و دنیا را معلونه قرار دادم. هرآنچه در دنیاست معلون است به جز آنچه که در آن برای من باشد. ای موسی! بندگان صالح من در دنیا به میزان دانش خود نسبت به من زهد پیشه کردند و دیگران به میزان نادانی‌شان نسبت به من بدان روی آوردند و کسی نیست که دنیا را بزرگ بدارد ولی چشمش در آن روشن گردد و کسی آن را پست نشمرَد مگرآنکه بدان بهرمند شود. - . امالی صدوق: 396 -

**[ترجمه]

«53»

«58»

فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ‌⁽³⁾قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ لَمْ یَتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ عَلَی الدُّنْیَا حَسَرَاتٍ وَ مَنْ رَمَی بِبَصَرِهِ إِلَی مَا فِی یَدَیْ غَیْرِهِ کَثُرَ هَمُّهُ وَ لَمْ یُشْفَ غَیْظُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ عَلَیْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَلْبَسٍ فَقَدْ قَصُرَ عَمَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ عَلَی الدُّنْیَا حَزِیناً أَصْبَحَ عَلَی اللَّهِ سَاخِطاً وَ مَنْ شَکَا مُصِیبَةً نَزَلَتْ بِهِ فَإِنَّمَا یَشْکُو رَبَّهُ وَ مَنْ دَخَلَ النَّارَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَهُوَ مِمَّنْ یَتَّخِذُ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ مَنْ أَتَی ذَا مَیْسَرَةٍ فَتَخَشَّعَ لَهُ طَلَبَ مَا فِی یَدَیْهِ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ.

1) 1. أمالی الصدوق: 67 و 68.

2) 2. أمالی الصدوق: 237، و تراه فی المعانی: 198.

3) 3. الحجر: 88.

4) 4. الخصال ج 1 ص 11.

5) 5. الخصال ج 1 ص 15.

4) 4. الخصال ج 1 ص 44.

5) 5. راجع ج 71 ص 337. من هذه الطبعة.

مَأْوَاهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا زندان مومن و قبر پناهگاه او و بهشت اقامتگاه وی است. و دنیا بهشت کافر و قبر زندان او و جهنم اقامتگاه وی است. - . خصال 1 : 53 -

**[ترجمه]

«68»

ل، [الخصال] عَنِ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَسِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الصُّوفِیِّ عَنْ أَبِی غَسَّانَ عَنْ مَسْعُودِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَشَدُّ مَا یُتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثَةٌ زَلَّةُ عَالِمٍ أَوْ جِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ أَوْ دُنْیَا تَقْطَعُ رِقَابَکُمْ فَاتَّهِمُوهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: بیشترین چیزهایی که از آن‌ها نسبت به امتم بیمناکم سه چیز است. لغزش عالم و جدال منافق با استنادش به قرآن [برای اثبات مدعایش] و یا دنیایی که گردن شما را قطع می‌کند. پس به دنیا نسبت به خود بدبین باشید - .[5] خصال 1 : 78 - .

**[ترجمه]

«69»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُیَیْنَةَ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ لَمْ یَتَعَزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ عَلَی الدُّنْیَا حَسَرَاتٍ وَ اللَّهِ مَا الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ إِلَّا کَکَفَّتَیِ الْمِیزَانِ فَأَیُّهُمَا رَجَحَ ذَهَبَ بِالْآخَرِ ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ عَزَّ وَ جَلَ إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ⁽³⁾یَعْنِی الْقِیَامَةَ لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ خافِضَةٌ خَفَضَتْ وَ اللَّهِ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ إِلَی النَّارِ رافِعَةٌ رَفَعَتْ وَ اللَّهِ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ إِلَی الْجَنَّةِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی رَجُلٍ مِنْ جُلَسَائِهِ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ وَ أَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ وَ لَا تَطْلُبْ مَا لَمْ یُخْلَقْ فَإِنَّ مَنْ طَلَبَ مَا لَمْ یُخْلَقْ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ وَ لَمْ یَنَلْ مَا طَلَبَ ثُمَّ قَالَ وَ کَیْفَ یَنَالُ مَا لَمْ یُخْلَقْ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ کَیْفَ یَطْلُبُ مَا لَمْ یُخْلَقْ فَقَالَ مَنْ طَلَبَ الْغِنَی وَ الْأَمْوَالَ وَ السَّعَةَ فِی الدُّنْیَا فَإِنَّمَا یَطْلُبُ ذَلِکَ لِلرَّاحَةِ وَ الرَّاحَةُ لَمْ تُخْلَقْ فِی الدُّنْیَا وَ لَا لِأَهْلِ الدُّنْیَا إِنَّمَا خُلِقَتِ الرَّاحَةُ فِی الْجَنَّةِ وَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَ التَّعَبُ وَ النَّصْبُ خُلِقَا فِی الدُّنْیَا وَ لِأَهْلِ الدُّنْیَا وَ مَا أُعْطِیَ أَحَدٌ مِنْهَا حَفْنَةً⁽⁴⁾

إِلَّا أُعْطِیَ مِنَ الْحِرْصِ مِثْلَیْهَا وَ مَنْ أَصَابَ مِنَ الدُّنْیَا أَکْثَرَ کَانَ فِیهَا أَشَدَّ فَقْراً لِأَنَّهُ یَفْتَقِرُ إِلَی النَّاسِ فِی حِفْظِ أَمْوَالِهِ وَ یَفْتَقِرُ إِلَی کُلِّ آلَةٍ مِنْ آلَاتِ الدُّنْیَا فَلَیْسَ فِی غِنَی الدُّنْیَا رَاحَةٌ وَ لَکِنَّ الشَّیْطَانَ یُوَسْوِسُ إِلَی ابْنِ آدَمَ أَنَّ لَهُ فِی جَمْعِ ذَلِکَ رَاحَةً وَ إِنَّمَا یَسُوقُهُ إِلَی التَّعَبِ فِی الدُّنْیَا

1) 1. الخصال ج 1 ص 53.

2) 2. الخصال ج 1 ص 78.

3) 3. الواقعة: 2- 3.

4) 4. الحفنة: مل‌ء الکف.

وَ الْحِسَابُ عَلَیْهِ فِی الْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام کَلَّا مَا تَعِبَ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا بَلْ تَعِبُوا فِی الدُّنْیَا لِلْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ مَنِ اهْتَمَّ لِرِزْقِهِ کُتِبَ عَلَیْهِ خَطِیئَةٌ کَذَلِکَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ إِنَّمَا الدُّنْیَا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام سجاد علیه السلام فرمود: هر کس به واسطه شرافت و عزت خداوندی شریف و عزیز نشود و آرامش نیابد، در اثر حسرت‌های دنیا جانش فرسوده و تکّه‌تکّه می‌شود. پس به خدا قسم دنیا و آخرت نیستند مگر به مانند دو کفه ترازو که هر طرف برتری یابد دیگری می‌رود. سپس کلام خداوند متعال را تلاوت فرمود: «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ» - . واقعه / 1 -

یعنی قیامت، «لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ خافِضَةٌ» - . واقعه / 2 - یعنی به خدا قسم که دشمنان خداوند را در آتش جهنم فرو می برد. و«رَّافِعَةٌ» یعنی این که به خدا قسم، دوستان خداوند را در بهشت مکان بالایی می‌برد.

سپس به مردی که در جلسه حاضر بود رو کرده و به او فرمودند: تقوای الهی پیشه کن و به شکل نیکو به دنبال تحقق خواسته خود باش. آنچه خلق نشده را مخواه که خواستن آن موجب حسرتی می‌شود که جان را تکه تکه و فرسوده کرده و آنچه خواسته نمی‌رسد. سپس فرمود: چگونه به چیزی که خلق نشده نخواهد رسید؟ آن مرد گفت: چگونه می‌خواهد چیزی را که خلق نشده؟ حضرت علیه السلام فرمود: کسی که خواهان بی نیازی و اموال و وسعت در دنیا است، برای فراهم کردن آسودگی به دنبال این امور است و آسایش در دنیا و برای اهل دنیا خلق نشده است. آسودگی در بهشت و برای اهل بهشت خلق شده است و سختی و دشواری برای دنیا و اهل دنیا خلق شده‌اند و به هیچ از اهل دنیا یک کاسه از آن را ندادند مگر اینکه دو برابر آن از حرص به او دادند و کسی که از دنیا بیشتر به دست آورد نیازش بیشتر خواهد شد چرا که او نیازمند مردم است برای نگهداری اموالش و نیازمند است به هر وسیله از وسایل دنیا پس در بی نیازی دنیا آسایش نیست، ولی شیطان فرزندان آدم را وسوسه می‌کند که برای او در جمع کردن مال آسایش فراهم می‌شود و این او را به سختی در دنیا و حساب بر آن در آخرت می‌کشاند.

سپس فرمود: هرگز دوستان خدا در دنیا برای دنیا سختی نمی‌بینند بلکه در دنیا برای آخرت به زحمت می‌افتند. سپس فرمود: آگاه باشید که هر کس برای رزقش اندوهگین شود برای او خطایی نوشته می‌شود. همچنین عیسی علیه السلام به حواریون فرمود: دنیا پلی است؛ از آن بگذرید و آبادش نکنید. - . خصال 1 : 33 -

**[ترجمه]

«70»

مع‌⁽²⁾،[معانی الأخبار] ع‌⁽³⁾، [علل الشرائع] ل، [الخصال] عَنِ الْقَطَّانِ عَنِ السُّکَّرِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَطْلُوبَاتُ النَّاسِ فِی الدُّنْیَا الْفَانِیَةِ أَرْبَعَةٌ الْغِنَی وَ الدَّعَةُ وَ قِلَّةُ الِاهْتِمَامِ وَ الْعِزُّ فَأَمَّا الْغِنَی فَمَوْجُودٌ فِی الْقَنَاعَةِ فَمَنْ طَلَبَهُ فِی کَثْرَةِ الْمَالِ لَمْ یَجِدْهُ وَ أَمَّا الدَّعَةُ فَمَوْجُودٌ فِی خِفَّةِ الْمَحْمِلِ فَمَنْ طَلَبَهَا فِی ثِقَلِهِ لَمْ یَجِدْهَا وَ أَمَّا قِلَّةُ الِاهْتِمَامِ فَمَوْجُودَةٌ فِی قِلَّةِ الشُّغُلِ فَمَنْ طَلَبَهَا مَعَ کَثْرَتِهِ لَمْ یَجِدْهَا وَ أَمَّا الْعِزُّ فَمَوْجُودٌ فِی خِدْمَةِ الْخَالِقِ فَمَنْ طَلَبَهُ فِی خِدْمَةِ الْمَخْلُوقِ لَمْ یَجِدْهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: مطلوب مردم در دنیای فانی چهار چیز است: بی نیازی و آسودگی و کمی غم و عزت. اما بی نیازی در قناعت است، پس کسی که آن را در افزونی دارائی می‌خواهد آن را نخواهد یافت. و اما آسودگی در سبکباری است، پس کسی که آن را در امر سنگین می‌خواهد آن را نخواهد یافت. و اما کمی غم در کمی اشتغال است، پس کسی که کمی غم را می‌خواهد در صورتی که پر مشغله است آن را نخواهد یافت. و اما عزت در خدمت پروردگار است، پس اگر کسی آن را در خدمت به مخلوق می‌جوید آن را نخواهد یافت. - . خصال 1 : 93 -

**[ترجمه]

«71»

ل، [الخصال] عَنِ الْفَامِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْحُسَیْنِ الْفَارِسِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ سَلِمَ مِنْ أُمَّتِی مِنْ أَرْبَعِ خِصَالٍ فَلَهُ الْجَنَّةُ مِنَ الدُّخُولِ فِی الدُّنْیَا وَ اتِّبَاعِ الْهَوَی وَ شَهْوَةِ الْبَطْنِ وَ شَهْوَةِ الْفَرْجِ الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس از امتم از چهار خصلت سلامت باشد بهشت برای اوست. ورود در دنیا، پیروی هوس، شهوت شکم و شهوت فرج. - . خصال 1 : 106 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بعض الأخبار فی باب الحیاء⁽⁶⁾.

**[ترجمه]برخی از اخبار در باب حیاء گذشت.

**[ترجمه]

«72»

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ سُلَیْمٍ مَوْلَی طِرْبَالٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ:

1) 1. الخصال ج 1 ص 33.

2) 2. معانی الأخبار ص 230.

3) 3. علل الشرائع ج 2 ص 154.

4) 4. الخصال ج 1 ص 93.

5) 5. الخصال ج 1 ص 106.

6) 6. راجع ج 71 ص 329- 337.

الدُّنْیَا دُوَلٌ فَمَا کَانَ لَکَ فِیهَا أَتَاکَ عَلَی ضَعْفِکَ وَ مَا کَانَ مِنْهَا عَلَیْکَ أَتَاکَ وَ لَمْ تَمْتَنِعْ مِنْهُ بِقُوَّةٍ ثُمَّ أَتْبَعَ هَذَا الْکَلَامَ بِأَنْ قَالَ مَنْ یَئِسَ مِمَّا فَاتَ أَرَاحَ بَدَنَهُ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا أُوتِیَ قَرَّتْ عَیْنُهُ‌⁽¹⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَاهِرٍ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است. پس آنچه در آن برای تو باشد به تو می‌رسد، ولو ناتوان باشی و آنچه از آن علیه تو باشد به آن گرفتار می‌شوی و نمی‌توانی مانع آن باشی، ولو توانمند باشی. سپس این کلام را این گونه ادامه داد که فرمود: کسی که از آنچه از دست داده قطع امید کند جانش آسوده شود و کسی که قانع باشد به آن چیزی که به وی داده شده چشمش روشن می‌شود. - . خصال 1 : 124 -

در امالی شیخ طوسی نیز همانند این خبر از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده است - . امالی طوسی 1 : 229 - .

**[ترجمه]

«73»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ الضَّحَّاکِ عَنْ مُنْذِرٍ الْجَوَّانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ سَلْمَانُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ: عَجِبْتُ لِسِتٍّ ثَلَاثٌ أَضْحَکَتْنِی وَ ثَلَاثٌ أَبْکَتْنِی فَأَمَّا الَّذِی أَبْکَتْنِی فَفِرَاقُ الْأَحِبَّةِ مُحَمَّدٍ وَ حِزْبِهِ وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا الَّذِی أَضْحَکَتْنِی فَطَالِبُ الدُّنْیَا وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ ضَاحِکٌ مِلْ‌ءَ فِیهِ لَا یَدْرِی أَ رَضِیَ اللَّهُ أَمْ سَخِطَ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سلمان رحمه الله فرمود: از شش چیز در شگفتم. سه چیز مرا می‌خنداند و سه چیز مرا می‌گریاند. اما چیزی که مرا می‌گریاند و جدایی از دوستان که حضرت محمد صلی الله علیه و آله و یاران ایشان هستند می‌باشد. و نیز ترس از مرگ و ایستادن در مقابل خداوند متعال است. و اما چیزی که مرا می‌خنداند خواهان دنیاست که مرگ او را می‌طلبد و غافلی که دیگری او را می‌نگرد و کسی که دهان را پر از خنده کرده و نمی‌داند که خدا از او راضی است یا بر او خشم گرفته است. - . خصال 1 : 158 -

**[ترجمه]

«74»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَوَّلُ مَا عُصِیَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِسِتِّ خِصَالٍ حُبِّ الدُّنْیَا وَ حُبِّ الرِّئَاسَةِ وَ حُبِّ النِّسَاءِ وَ حُبِّ الطَّعَامِ وَ حُبِّ النَّوْمِ وَ حُبِّ الرَّاحَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: شش خصلت سرآغاز نافرمانی خداوند تبارک و تعالی است: دوستی دنیا، دوستی ریاست، دوستی زنان، دوستی خوراک، دوستی خواب و دوستی آسایش. - . خصال 1 : 106 -

**[ترجمه]

«75»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ أَبِی ذَرٍّ: عَجِبْتُ لِمَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَقَلُّبَهَا بِأَهْلِهَا لِمَ یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا⁽⁵⁾.

1) 1. الخصال ج 1 ص 124 و قد مر فی ج 72 ص 327، حدیث بهذا السند و المتن و کان رمز المصدر ن، و قلنا فی الذیل أنا لم نجده فی العیون، فالظاهر أن الصحیح من رمز المصدر ل فلیصحح.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 229.

3) 3. الخصال ج 1 ص 158.

4) 4. تراه فی الخصال ج 1 ص 106.

5) 5. الخصال ج ص.

**[ترجمه]خصال: ابوذر رحمه الله فرمود: [پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود]: عجب دارم از کسی که دنیا و بازی آن با اهلش را دیده، پس چگونه به آن دل می‌بندد. - . خصال 1 : 525 -

**[ترجمه]

«76»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وُجِدَ لَوْحٌ تَحْتَ حَائِطِ مَدِینَةٍ مِنَ الْمَدَائِنِ فِیهِ مَکْتُوبٌ أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْمَوْتِ کَیْفَ یَفْرَحُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یَحْزَنُ وَ عَجِبْتُ لِمَنِ اخْتَبَرَ الدُّنْیَا کَیْفَ یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَیْقَنَ بِالْحِسَابِ کَیْفَ یُذْنِبُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام : حسین بن علی علیهما السلام فرمود: لوحی در زیر دیوار شهری از شهرها یافت شد که بر روی آن نوشته شده بود: من خداوند یکتایم، خدایی جز من نیست و محمد صلی الله علیه و آله پیغمبر من است. عجب دارم از کسی که به مرگ یقین دارد پس چگونه شادمان است. و عجب دارم از کسی که به تقدیر یقین دارد پس چگونه غمگین است. و عجب دارم از کسی که دنیا را دیده، پس چگونه به آن دل می بندد. و عجب دارم از کسی که به قیامت یقین دارد، چگونه گناه می‌کند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 44 -

**[ترجمه]

«77»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ:

إِنَّکَ فِی دَارٍ لَهَا مُدَّةٌ***یُقْبَلُ فِیهَا عَمَلُ الْعَامِلِ

أَ لَا تَرَی الْمَوْتَ مُحِیطاً بِهَا***یُکْذَبُ فِیهَا أَمَلُ الْآمِلِ

تَعْجَلُ الذَّنْبَ لِمَا تَشْتَهِی***وَ تَأْمُلُ التَّوْبَةَ فِی قَابِلٍ

وَ الْمَوْتُ یَأْتِی أَهْلَهُ بَغْتَةً***مَا ذَاکَ فِعْلَ الْحَازِمِ الْعَامِلِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام : ابن مغیره می‌گوید: شنیدم امام رضا علیه السلام فرمود:

تو در خانه‌ای هستی که دارای مدت زمان است و در آن عمل عمل کننده قبول می‌شود

آیا مرگ را نمی‌بینی که آن خانه را احاطه کرده و آرزوی آروزمند دروغ می‌شود؟ گناه را نسبت به آنچه بدان شهوت دارد جلو می‌اندازد و آرزوی توبه در سال‌های آینده را دارد!

و مرگ ناگهان به سراغ اهلش می‌آید! پس عکس العمل اندیشمند اهل عمل در این صورت چیست؟ - . عیون اخبار الرضا 2 : 176 -

**[ترجمه]

«78»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْبَیْهَقِیُّ عَنِ الصَّوْلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ أَبِی عَبَّادٍ عَنْ عَمِّهِ قَالَ: سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَوْماً یُنْشِدُ شِعْراً:

کُلُّنَا نَأْمُلُ مَدّاً فِی الْأَجَلِ***وَ الْمَنَایَا هُنَّ آفَاتُ الْأَمَلِ

لَا یَغُرَّنْکَ أَبَاطِیلُ الْمُنَی***وَ الْزَمِ الْقَصْدَ وَ دَعْ عَنْکَ الْعِلَلَ

إِنَّمَا الدُّنْیَا کَظِلٍّ زَائِلٍ***حَلَّ فِیهِ رَاکِبٌ ثُمَّ رَحَلَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: عموی یحیی بن ابی عباد می‌گوید: شنیدم که حضرت رضا علیه السلام روزی چنین شعری را خواند:

همه ما آرزوی این داریم که اجلمان دیر برسد و مرگ‌ها آفت‌های آرزوها هستند!

اباطیل آرزوها تو را فریب ندهد! ملازم میانه روی باش و بیماری‌ها را از خود دور نما

همانا دنیا مانند سایه‌ای است که رفتنی است و سواری در ان فرود می‌آید و سپس کوچ کرده و می‌رود - . عیون اخبار الرضا 2 : 177 -

**[ترجمه]

«79»

جا⁽⁴⁾،[المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الزَّیَّاتِ عَنِ ابْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَوْ رَأَی الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَیْهِ أَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ تَرَکَ طَلَبَ الدُّنْیَا⁽⁵⁾.

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 44.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 176.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 177.

4) 4. مجالس المفید: 190.

5) 5. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 76.

**[ترجمه]مجالس مفید و امالی شیخ طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اگر بنده اجل و سرعت اجل نسبت به خود را می‌دید، از آرزو بدش می‌آمد و دنیا خواهی را رها می‌کرد. - . مجالس مفید : 190 ، امالی طوسی 1 : 76 -

**[ترجمه]

«80»

جا⁽¹⁾،[المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَنْبَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ سَلَمَةَ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمْ طُولُ الْأَمَلِ وَ اتِّبَاعُ الْهَوَی فَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ وَ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ تَوَلَّتْ مُدْبِرَةً وَ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ مُقْبِلَةً وَ لِکُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا فَإِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ الْآخِرَةَ حِسَابٌ وَ لَا عَمَلَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید و امالی شیخ طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ترسناک‌ترین چیزی که نسبت به آن بر شما بیمناکم، آرزوی دراز و پیروی از هوس است. اما آرزوی دراز آخرت را از یاد می‌برد و هوس از حق باز می‌دارد. آگاه باشید که دنیا پشت کرده می‌رود و آخرت رو کرده و می‌آید و هر یک از این دو فرزندانی دارند. پس شما اگر می‌توانید از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. امروز روز عمل است و نه حساب و آخرت روز حساب است و نه عمل. - . مجالس مفید : 212 ، امالی طوسی 1 : 117 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بعض الأخبار فی باب الزهد⁽³⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعِیدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ لَهُ وَ ذَکَرَ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]برخی از اخبار در این خصوص در باب زهد گذشت .

مثل این روایت در امالی شیخ طوسی در ذیل خطبه‌ای از امیر المؤمنین علیه السلام آمده است.

**[ترجمه]

«81»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ أَصْبَحْتُمْ أَغْرَاضاً تَنْتَضِلُ فِیکُمُ الْمَنَایَا وَ أَمْوَالُکُمْ نَهْبٌ لِلْمَصَائِبِ مَا طَعِمْتُمْ فِی الدُّنْیَا مِنْ طَعَامٍ فَلَکُمْ فِیهِ غَصَصٌ وَ مَا شَرِبْتُمُوهُ مِنْ شَرَابٍ فَلَکُمْ فِیهِ شَرَقٌ وَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ مَا تَنَالُونَ فِی الدُّنْیَا نِعْمَةً تَفْرَحُونَ بِهَا إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی تَکْرَهُونَهَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خُلِقْنَا وَ إِیَّاکُمْ لِلْبَقَاءِ لَا لِلْفَنَاءِ وَ لَکِنَّکُمْ مِنْ دَارٍ تُنْقَلُونَ فَتَزَوَّدُوا لِمَا أَنْتُمْ صَائِرُونَ إِلَیْهِ وَ خَالِدُونَ فِیهِ وَ السَّلَامُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ای مردم! شما هدف‌هایی هستید که کمان‌های مرگ برای شما کشیده شده و اموال شما برای گرفتاری‌ها از بین می‌رود. در دنیا غذایی نمی‌خورید مگر آنکه در آن برای شما غصه‌هایی است و آبی نمی‌نوشید مگر اینکه در آن برای شما گرفتاری است. و به خداوند متعال شهادت می‌دهم که در دنیا به هیچ نعمتی نمی‌رسید که شما را خوشحال کند، مگر اینکه نعمت دیگری از دست می‌رود که موجب ناراحتی شما می‌گردد. ای مردم! ما و شما برای بقا خلق شده‌ایم و نه نابودی، ولی از خانه‌ای به خانه دیگر منتقل می‌گردید، پس برای آن چه که شما به سوی آن می‌روید و در آن جاودان هستید توشه برگیرید. - . امالی طوسی 1 : 320 -

**[ترجمه]

«82»

ف، [تحف العقول] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ عُمِّرَتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ لَا تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ أَکَّالَةٌ غَوَّالَةٌ لَا تَعْدُو إِذَا

1) 1. مجالس المفید: 212.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 117.

3) 3. راجع ج 70 ص 309- 322.

4) 4. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 236 و فیه غندر بن محمّد.

5) 5. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 320.

هِیَ تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ الرِّضَی بِهَا أَنْ تَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً⁽¹⁾مَعَ أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ عَبْرَةً وَ لَمْ یَلْقَ مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ تُظِلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَةُ بَلَاءٍ إِذَا هِیَ أَصْبَحَتْ مُنْتَصِرَةً لَمْ تَأْمَنْ أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَةً وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ مِنْهَا فَأَوْبَی‌⁽²⁾

وَ مَا أَمْسَی امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی أَخْوَفِ خَوْفٍ غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا لَا خَیْرَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ زَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ یَدُمْ لَهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنْهُ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی حَذَرٍ قَدْ خَدَعَتْهُ وَ کَمْ ذِی أُبَّهَةٍ فِیهَا قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ قَدْ رَدَّتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ کَمْ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا ذُلٌّ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ أَمْنُهَا مَنْکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُوبٌ وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ وَ زَفَرَاتُهُ وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ الْحَاکِمِ الْعَدْلِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاکِنِ مَنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْیَنَ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ مِنْکُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ أَ فَبِهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَی هَذِهِ تَحْرِصُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا

1) 1. الکهف: 45.

2) 2. هتنت: صبت، و أوبی: صار ذا وباء، و سیأتی شرح مشکلاتها و غریبها عند نقلها من النهج.

فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَهَیَّأْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ وَ اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَ اللَّهُ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽²⁾فَاتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ وَ بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ کَیْفَ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ وَ لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا وَ لَا یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أکنانا [أَکْنَانٌ] وَ مِنَ التُّرَابِ أکفانا [أَکْفَانٌ] وَ مِنَ الرُّفَاتِ جیرانا [جِیرَانٌ] فَهُمْ جِیرَةٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً لَا یَزُورُونَ وَ لَا یُزَارُونَ حُلَمَاءُ قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ جُهَلَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَحْقَادُهُمْ لَا تُخْشَی فَجْعَتُهُمْ وَ لَا یُرْجَی دَفْعُهُمْ وَ هُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ‌⁽³⁾اسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ الْأَرْضِ بَطْناً وَ بِالسَّعَةِ ضِیقاً وَ بِالْأَهْلِ غُرْبَةً وَ بِالنُّورِ ظُلْمَةً جَاءُوهَا کَمَا فَارَقُوهَا حُفَاةً عُرَاةً قَدْ ظَعَنُوا مِنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ إِلَی الْحَیَاةِ الدَّائِمَةِ وَ إِلَی خُلُودٍ أَبَدٍ یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تحف العقول: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: من شما را از دنیا بر حذر می‌دارم؛ زیرا در کام شیرین است و در دیده سبز و خرم و در هاله‌ای از خواهش‌های نفسانی قرار گرفته است و به جهت نقد بودنش دلپذیر و چشم نواز است و پر از آرزوهای دراز و دارای آرایش فریباست؛ ولی شادی آن نپاید و از آسیبش امانی نباشد؛ بسیار فریبنده، زیان رساننده، زوال یابنده، پایان پذیر، شکمباره و مرگبار است؛ اگر شیفتگان و خشنودان خود را به آرزویی برساند، فراتر از آن نرفته‌اند که خداوند سبحان فرموده: {(ای پیامبر!) زندگی دنیا را برای آنان به آبی تشبیه کن که از آسمان فرو می‌فرستیم؛ و به وسیله آن، گیاهان زمین (سرسبز می‌شود و) در هم فرومی‌رود. امّا بعد از مدتی می‌خشکد؛ و بادها آن را به هر سو پراکنده می‌کند؛ و خداوند بر همه چیز تواناست!} - . کهف / 45 -

هیچ کس از شادی دنیا بهره مند نشد، مگر آن که پس از آن سرشکی در پی داشت؛ به کسی با خوشی‌هایش روی نیاورد، جز آن که با سختی‌ها و بدی‌هایش بر او پشت نمود و باران نرم آسایشش بر کسی نبارید، مگر آن که غرش ابر بلایش بر او نهیب زد. اگر بامدادان بر کسی در انجام گناه روی یاری نشان دهد، شامگاهان خود را بر او ناآشنا جلوه دهد. اگر یک سویش گوارا و شیرین است، سوی دیگرش تلخ و مرگبار است. اگر کسی در سایه بال امن و آسایش او بخسبد، بامدادان او را در سخت‌ترین هراس افکند؛ دنیا سخت فریبنده است و هر چه در او هست جز فریبی بیش نیست؛ فانی است و هر که در آن است جام فنا را سر خواهد کشید. در هیچ توشه آن خیری نیست جز در توشه تقوا. هر کس در دنیا بهره کمتری دارد، از آنچه موجب ایمنی اوست بهره بیشتری یافته است و هر که از دنیا بهره بیشتری بگیرد، از آنچه موجب هلاکت اوست سهم بیشتری برداشته و به زودی زوال پذیرد.

چه بسیار خوش باور به آن که ناگهان مزه تلخ درد و مصیبت را به او چشانید و چه بسا صاحب اطمینان به آن که دنیا بر زمینش کوبید؛ بسا شخصی را که در برخورد با آن احتیاط کرد را فریب داد. بسا صاحب هیبت و عظمتی را که خرد و ناچیزش ساخت و چه بسا گردن فرازی که گرسنه و بینوایش نمود و چه بسیار تاجداری که دست و زبان بسته سرنگونش کرد. سلطنتش خواری است و زندگی‌اش تیرگی و گوارای آن شور است و شیرین آن تلخ. زنده‌اش در معرض مرگ است و تندرستش دستخوش بیماری است و سرافرازش در گذر سرنگونی. ملک آن از دست ربودنی است و عزیز آن شکست خورده. آسودگی‌اش نکبت زده است و پناهنده‌اش غارت شده است. به دنبال همه این‌ها سختی‌های جان دادن و ناله‌های آن و هراس ورود به عالم دیگر و ایستادن در پیشگاه حاکم دادگستر است که {تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!} - . نجم / 31 -

آیا نه چنین است که شما اکنون در خانه‌های کسانی به سر می‌برید که عمرشان از شما درازتر بود و آثارشان روشن‌تر و افرادشان از شما افزون‌تر و لشکرهایشان فراگیر‌تر و در عناد سخت تر؟ دنیا را پرستیدند آن هم چه پرستیدنی! و برگزیدندش چه گزیدنی! سپس با خواری از آن رخت بربستند، آیا گزینش شما نیز همین است؟! یا بر این آزمندید؟! یا بر آن دل بسته و آرام شده اید خداوند می‌فرماید:{کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمالشان را در همین دنیا بطور کامل به آن‌ها می‌دهیم؛ و چیزی کم و کاست از آن‌ها نخواهد شد! (ولی) آن‌ها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت؛ و آنچه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می‌رود؛ و آنچه را عمل می‌کردند، باطل و بی‌اثر می‌شود!} - . هود / 15 - 16 - پس این دنیا بد خانه ایست برای کسی که از آن نهراسد یا در آن خود را از بیم وی ایمن شمارد.

پس بدانید - هر چند خود می‌دانید - که شما ناگزیر دنیا را ترک خواهید کرد و به راستی هم دنیا چنان است که خداوندش وصف فرموده: {تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است،} - . حدید / 20 - و عبرت گیرید از برادران خود که دیدید چگونه به گورهاشان بردند بی آن که سواره خوانده شوند و در قبرها فرود آوردند بی آن که مهمانانشان شمرند. به گورشان جا دادند و از خاک کفن‌ها ساختند و از استخوان‌های پوسیده همسایگان. همسایگانی بی زبان؛ نه به ندای همسای خود پاسخ دهند و نه ستمی را باز دارند و نه دید و بازدیدی نمایند. مردمی بردبارند، کینه‌هایشان از میان رفته و نادانانی که دشمنی‌هایشان مرده. نه از آزار و آسیب آنان ترسی است و نه به دفاع آنان امیدی! چنانند که گویی هرگز وجود نداشته‌اند، چنان که خداوند سبحان می‌فرماید: {این خانه‌های آن‌هاست (که ویران شده)، و بعد از آنان جز اندکی کسی در آن‌ها سکونت نکرد؛ و ما وارث آنان بودیم!} - .

قصص / 58 -

در آن پند گیرید از آنان که در هر تپه‌ای نشانه‌ای بر پا داشتند و کارگاه‌هایی به وجود آوردند که شاید جاودانه بمانند و نیز از آنان پند بگیرید که گفتند: {چه کسی از ما قوی‌تر است؟} - . فصلت / 15 -

به جای زیستن بر روی زمین در دل زمین جای گرفته‌اند و به جای فراخی در تنگنای خفته‌اند؛ به جای زندگی با خانواده و خویشان غربت را گزیده‌اند و روشنایی را با تاریکی عوض کرده‌اند، چنان که عریان و برهنه پا به دنیا آمدند، آن سان هم از آن بیرون رفتند. تنها با کردار خود به زندگی جاوید و سرای باقی کوچیدند. خداوند متعال می‌فرماید: {(سپس) همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمی‌گردانیم؛ این وعده‌ای است بر ما، و قطعاً آن را انجام خواهیم داد} - .

انبیا / 104 -

**[ترجمه]

«83»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْفَحَّامُ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ عَمِّ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ صَفَتْ لَهُ دُنْیَاهُ فَاتَّهِمْهُ فِی دِینِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که دنیایش برایش مصفا گردید، او را در دینش متهم نما! - . امالی طوسی 1 : 286 -

**[ترجمه]

«84»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْفَحَّامُ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِیهِ

1) 1. هود: 15.

2) 2. الحدید: 20.

3) 3. القصص: 58.

4) 4. تحف العقول: 180 فی ط و 176 فی ط الإسلامیة.

5) 5. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 286.

عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: یَا جَابِرُ أَنْزِلِ الدُّنْیَا مِنْکَ کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ تُرِیدُ التَّحَوُّلَ عَنْهُ وَ هَلِ الدُّنْیَا إِلَّا دَابَّةٌ رَکِبْتَهَا فِی مَنَامِکَ فَاسْتَیْقَظْتَ وَ أَنْتَ عَلَی فِرَاشِکَ غَیْرَ رَاکِبٍ وَ لَا أَحَدٌ یَعْبَأُ بِهَا أَوْ کَثَوْبٍ لَبِسْتَهُ أَوْ کَجَارِیَةٍ وَطِئْتَهَا یَا جَابِرُ الدُّنْیَا عِنْدَ ذَوِی الْأَلْبَابِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلَالِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: ای جابر! دنیا را منزل کن، مانند منزلی که در آن ساکن می‌شوی و سپس می‌خواهی که از آن کوچ کنی. آیا دنیا جز این است که در خوابت بر حیوانی سوار شده‌ای و چون بیدار می‌شوی تو بر رختخوابت هستی و سواره نیستی؟ که هیچ کس به آن اعتنا نمی‌کند. و یا دنیا همچون لباس است که آن را می‌پوشی یا زنی که با آن نزدیکی می‌کنی. ای جابر! دنیا در نزد خردمندان و خداشناسان مانند سایه بعد از ظهر است. - . امالی طوسی 1 : 302 -

**[ترجمه]

«85»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ ابْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَزْوِینِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی عَمِّی عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُوسَی الْجُهَنِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: سَمِعْتُ سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ وَ قَدْ أُکْرِهَ عَلَی طَعَامٍ فَقَالَ حَسْبِی إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ شِبَعاً فِی الدُّنْیَا أَکْثَرُهُمْ جُوعاً فِی الْآخِرَةِ یَا سَلْمَانُ إِنَّمَا الدُّنْیَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْکَافِرِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: ابن عامر گفت: در حالی که سلمان فارسی را وادار به خوردن طعامی کرده بودند، و می‌گفت: مرا بس است، شنیدم که وی گفت: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌گفت: سیرترین انسان‌ها در دنیا گرسنه‌ترین آن‌ها در آخرت هستند. ای سلمان! دنیا زندان مومن و بهشت کافر است - . امالی طوسی 1 : 356 - .

**[ترجمه]

«86»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُنْ فِی الدُّنْیَا کَأَنَّکَ غَرِیبٌ أَوْ کَأَنَّکَ عَابِرُ سَبِیلٍ وَ عُدَّ نَفْسَکَ فِی أَصْحَابِ الْقُبُورِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَ أَنْتَ یَا عَبْدَ اللَّهِ إِذَا أَمْسَیْتَ فَلَا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ أَنْ تُصْبِحَ وَ إِذَا أَصْبَحْتَ فَلَا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ أَنْ تُمْسِیَ وَ خُذْ مِنْ حَیَاتِکَ لِمَوْتِکَ وَ مِنْ صِحَّتِکَ لِسُقْمِکَ فَإِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا اسْمُکَ غَداً⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: مجاهد گفت: ابن عمر گفت: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: چنان باش گویی تو غریب یا رهگذر هستی و خودت را در زمره مردگان بدان .

مجاهد گفت: و پیامبر صلی الله علیه و آله به عبدالله بن عمر فرمود: و تو ای عبدالله! اگر شامگاه شد به صبح امید نداشته باش و اگر صبح شد به شامگاه امید نداشته باش و از زندگی خود برای مرگت و از سلامتی خود برای بیماری‌ات توشه برگیر، چرا که فردا نامت را هم نخواهی دانست! - . امالی طوسی 1 : 391 -

**[ترجمه]

«87»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْغَضَائِرِیِّ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّمَا الدُّنْیَا فَنَاءٌ وَ عَنَاءٌ وَ عِبَرٌ وَ غِیَرٌ فَمِنْ فَنَائِهَا أَنَّ الدَّهْرَ مُوتِرٌ قَوْسَهُ مُفَوِّقٌ نَبْلَهُ یَرْمِی الصَّحِیحَ بِالسَّقَمِ وَ الْحَیَّ بِالْمَوْتِ وَ مِنْ عَنَائِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یَجْمَعُ مَا لَا یَأْکُلُ وَ یَبْنِی مَا لَا یَسْکُنُ وَ مِنْ عِبَرِهَا أَنَّکَ تَرَی الْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً وَ الْمَرْحُومَ مَغْبُوطاً لَیْسَ مِنْهَا إِلَّا نَعِیمٌ زَالَ وَ بُؤْسٌ نَزَلَ‌⁽⁴⁾وَ مِنْ غِیَرِهَا أَنَّ الْمَرْءَ یُشْرِفُ عَلَی أَمَلِهِ فَیَخْتَطِفُهُ مِنْ دُونِهِ أَجَلُهُ.

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 302.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 356.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 391.

4) 4. فی المصدر: نعیم زائل و بؤس نازل.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ مَغْرُورٌ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ مَفْتُونٌ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا أَبْلَی اللَّهُ عَبْداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ‌⁽¹⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِقْسَمِیِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ زَاذَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ صَبِیحٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مِثْلَهُ بِتَغْیِیرٍ مَا وَ قَدْ أَثْبَتْنَاهُمَا فِی بَابِ الْمَوَاعِظِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود: همانا دنیا رنج و نابودی و عبرت و دگرگونی است و از نشانه‌های نابودی‌اش این است که کمانش را زه می کند و تیر در آن قرار می دهد و زندگان را با تیر مرگ و افراد سالم را با تیرهای بیماری مورد هدف قرار می دهد؛ و از نشانه‌های سختی آن این است که انسان چیزی را که نمیخورد، جمع می کند و چیزی را که در آن ساکن نمی شود، بنا می کند و از پندهای آن نیز این است که گاهی ثروتمند را مسکین و گاهی مسکین را ثروتمند می بینی و بین این دو فاصله‌ای جز نعمتی که از بین می‌رود و اندوهی که فرود می‌آید، نیست. و از دگرگونی‌های آن نیز این است که آرزو، انسان را در بر می‌گیرد؛ ولی قبل از رسیدن به آرزو، ناگهان مرگ او را در می‌ربایید.

• امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: چه بسیار افرادی که با احسانی که به آن‌ها می‌شود به تدریج به عذاب نزدیک می‌شوند و با پرده‌ای که بر اعمالشان کشیده شده، فریب می‌خورند و با سخن نیکویی که درباره آن‌ها گفته می‌شود شگفت زده می‌شوند و خداوند هیچ بنده‌ای را همچون مهلت دادن آزمایش نمی‌کند. - . امالی طوسی 2 : 58 -

در امالی شیخ طوسی مثل این روایت با تغییر اندکی نقل شده و ما هر دو را در باب مواعظ آوردیم. - . امالی طوسی 2 : 107 -

**[ترجمه]

«88»

ف، [تحف العقول] قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ: کُنَّا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْبَصْرَةِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِتَالِ مَنْ قَتَلَهُ أَشْرَفَ عَلَیْنَا مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ فَقَالَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ فَقُلْنَا فِی ذَمِّ الدُّنْیَا فَقَالَ عَلَامَ تَذُمُّ الدُّنْیَا یَا جَابِرُ ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ یَذُمُّونَ الدُّنْیَا انْتَحَلُوا الزُّهْدَ فِیهَا الدُّنْیَا مَنْزِلُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ مَسْکَنُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا فِیهَا مَسْجِدُ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَتِهِ وَ مَسْکَنُ أَحِبَّائِهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَائِهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا مِنْهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یَذُمُّ الدُّنْیَا یَا جَابِرُ وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِانْقِطَاعِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا بِالزَّوَالِ وَ مَثَّلَتْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِنِعْمَةٍ وَ عَافِیَةٍ تَرْهِیباً وَ تَرْغِیباً یَذُمُّهَا قَوْمٌ عِنْدَ النَّدَامَةِ وَ یَحْمَدُهَا آخَرُونَ عِنْدَ السَّلَامَةِ خَدَمَتْهُمْ جَمِیعاً

فَصَدَّقَتْهُمْ وَ ذَکَّرَتْهُمْ فَذَکَرُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا وَ خَوَّفَتْهُمْ فَخَافُوا وَ شَوَّقَتْهُمْ فَاشْتَاقُوا فَأَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ بَلْ مَتَی غَرَّتْکَ بِنَفْسِهَا أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ مِنَ الثَّرَی کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ وَ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الدَّوَاءَ وَ تَطْلُبُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ تُدْرِکْ فِیهِ طَلِبَتَکَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِحَاجَتِکَ.

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 58.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 107. راجع کتاب الروضة الباب 15 باب مواعظ أمیر المؤمنین و حکمه علیه السّلام ص 404.

بَلْ مَثَّلَتِ الدُّنْیَا بِهِ نَفْسَکَ وَ بِحَالِهِ حَالَکَ غَدَاةَ لَا یَنْفَعُکَ أَحِبَّاؤُکَ وَ لَا یُغْنِی عَنْکَ نِدَاؤُکَ حِینَ یَشْتَدُّ مِنَ الْمَوْتِ أَعَالِینُ الْمَرَضِ‌⁽¹⁾وَ أَلِیمُ لَوْعَاتِ الْمَضَضِ حِینَ لَا یَنْفَعُ الْأَلِیلُ وَ لَا یَدْفَعُ الْعَوِیلُ یَحْفَزُ بِهَا الْحَیْزُومُ وَ یُعَضُّ بِهَا الْحُلْقُومُ لَا یُسْمِعُهُ النِّدَاءُ وَ لَا یَرُوعُهُ الدُّعَاءُ فَیَا طُولَ الْحُزْنِ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْأَجَلِ ثُمَّ یُرَاحُ بِهِ عَلَی شَرْجَعٍ تُقِلُّهُ أَکُفٌّ أَرْبَعٌ فَیَضْجَعُ فِی قَبْرِهِ فِی مَحَلِّ لَبْثٍ وَ ضِیقِ جَدَثٍ فَذَهَبَتِ الْجِدَةُ وَ انْقَطَعَتِ الْمُدَّةُ وَ رَفَضَتْهُ الْعُطَفَةُ وَ قَطَعَتْهُ اللُّطَفَةُ لَا یُقَارِبُهُ الْأَخِلَّاءُ وَ لَا یُلِمُّ بِهِ الزُّوَّارُ وَ لَا اتَّسَقَتْ بِهِ الدَّارُ انْقَطَعَ دُونَهُ الْأَثَرُ وَ اسْتُعْجِمَ دُونَهُ الْخَبَرُ وَ بَکَّرَتْ وَرَثَتُهُ فَقُسِمَتْ تَرَکَتُهُ وَ لَحِقَهُ الْحُوبُ وَ أَحَاطَتْ بِهِ الذُّنُوبُ فَإِنْ یَکُنْ قَدَّمَ خَیْراً طَابَ مَکْسَبُهُ وَ إِنْ یَکُنْ قَدَّمَ شَرّاً تَبَّ مُنْقَلَبُهُ وَ کَیْفَ یَنْفَعُ نَفْساً قَرَارُهَا وَ الْمَوْتُ قَصَارُهَا وَ الْقَبْرُ مَزَارُهَا فَکَفَی بِهَذَا وَاعِظاً کَفَی یَا جَابِرُ امْضِ مَعِی فَمَضَیْتُ مَعَهُ حَتَّی أَتَیْنَا الْقُبُورَ فَقَالَ یَا أَهْلَ التُّرْبَةِ وَ یَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ أَمَّا الْمَنَازِلُ فَقَدْ سُکِنَتْ وَ أَمَّا الْمَوَارِیثُ فَقَدْ قُسِمَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحْنَ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ ثُمَّ أَمْسَکَ عَنِّی مَلِیّاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ وَ الَّذِی أَقَلَّ السَّمَاءَ فَعَلَتْ وَ سَطَحَ الْأَرْضَ فَدَحَتْ لَوْ أُذِنَ لِلْقَوْمِ فِی الْکَلَامِ لَقَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ إِذَا شِئْتَ فَارْجِعْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تحف العقول: جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: با امیرالمومنین علیه السلام در بصره بودیم. پس هنگامی که ایشان از جنگ با مخالفان خود فارغ شد، در آخر شبی نزد ما آمد و فرمود: در مورد چه چیزی صحبت می‌کنید؟ پس گفتیم: در نکوهش دنیا پس فرمود: ای جابر، چه چیز دنیا را نکوهش می‌کنید؟ سپس خداوند متعال را ثنا و ستایش نمود و فرمود: اما بعد، چرا گروهی از مردم دنیا را نکوهش می‌کنند و نسبت به آن بی رغبت هستند؟ دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه سلامتی است برای کسی که آن را بفهمد و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. مسجد پیامبران خداوند متعال و محل نزول وحی خدا و جایگاه نماز فرشتگان خدا و خانه دوستان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا رحمت را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند. پس چه کسی دنیا را نکوهش می‌کند ای جابر، در حالی که دنیا جدایی خدا را اعلام نموده و به گسستن خود ندا داده و خود را با زوال توصیف کرده و با بلای خود بلا را مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق نموده، شب هنگام به مصیبت و صبح هنگام به نعمت و سلامت، بیم دهنده و ترغیب کننده در آید. گروهی آن را در هنگام پشیمانی مذمت کرده و گروهی دیگر آن را در هنگام سلامتی ستایش می‌کنند. به همه آن‌ها صادقانه خدمت کرده و آن‌ها را تذکر داده، پس متذکر شده‌اند و آن‌ها را پند داده پس بهره برده‌اند و آن‌ها را ترسانده، پس ترسیده‌اند و آن‌ها را مشتاق نموده، پس مشتاق گردیده‌اند. پس ای نکوهش کننده دنیا که فریب خورده فریب دنیا هستی، چه زمانی لایق مذمت تو شد؟ بلکه چه زمانی تو را فریب داد؟ با بدن‌های پوسیده پدرانت یا با گورهای مادرانت در خاک؟ چقدر با دستان خود بیماران را پرستاری کرده و با پنجه خود تیمار نمودی. برای آن‌ها تجویز دارو نمودی و پزشکان را طلب کردی. در آن خواسته‌ات به دست نیامد و حاجتت روا نشد، بلکه دنیا به این وسیله خود را مجسم ساخت و به حال خود، حال تو را نمایان کرد در روزی که دوستانت سودی به تو نرسانند و نه ندایت به جایی رسد، در آن زمان که به سبب مرگ، نشانه‌های بیماری و درد شدت گرفته و سوزدل‌های دردناک افزون شود، در هنگامی که ناله سود نبخشد و شیون مرگ را دفع نکند. به سبب آن سینه تنگ شود و گلو گرفته شود. نه صدایی را می‌شنود و نه آوایی او را بترساند. پس چقدر طولانی است اندوه در هنگام مرگ. سپس بر تابوت روان می‌شود و چهار دست حملش کنند. پس در قبرش می‌خوابد، در مکان ماندن و تنگی قبر. پس توان رفته و زمان به سر رسیده و مهرورزان او را کنار گذاشته و نوازشگران از او دست کشیده‌اند. نه دوستان به او نزدیک می‌شوند و نه دیدار کنندگان به او سر زنند و نه خانه به خود نظم گیرد. اثری از او نماند و خبری از او به دست نیاید. وارثانش صبح با شتاب آیند و اموال او را تقسیم کنند و وحشت به او رسد و گناهان او را در برگیرند. پس اگر به نیکی اقدام کرده باشد خوب به دست آورده و اگر به بدی عمل کرده باشد، سرانجامش زیانبار خواهد بود. و چگونه سود می‌رساند به کسی پایداری این دنیا در حالی که مرگ پایانش و قبر زیارتگاهش است. پس همین برای موعظه کردن کافی است. کافی است ای جابر همراهم بیا.

پس همراهش رفتم تا به قبور رسیدیم. پس فرمود: ای اهل خاک و ای اهل غربی، اما خانه‌ها پس در آن ساکن شدند و اما میراث‌تان پس تقسیم شد و اما همسران‌تان ازدواج کردند؛ این خبری است که پیش ما بود و چه خبری در نزد شماست. پس مدتی سکوت فرمود. سپس سرش را بلند کرد و فرمود: قسم به کسی که آسمان را بر پا داشت، پس اوج گرفت و زمین را گسترداند، پس گسترده شد، اگر اجازه داده می‌شد در سخن به این قوم، حتما می‌گفتند ما بهترین توشه را تقوا یافتیم. سپس فرمود: ای جابر، هرگاه خواستی بازگرد. - . تحف العقول : 183 -

**[ترجمه]

«89»

ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ صَالِحِ بْنِ

1) 1. کذا فی نسخة الکمبانیّ و هکذا المصدر و لعله مصحف« أعالیل» قیل: هی جمع أعلال، جمع علل، جمع علة: لما یتعلل به من مرض و غیره. أو هی جمع أعلولة أو هی جمع لا واحد له من لفظه، و المضض: بلوغ الحزن الی القلب بحیث یحرقه و اللوعة: المرة أی حرقة الحزن و الهوی و الالیل: الانین من شدة المرض، أو هو بمعنی الجؤار و التضرع فی الدعاء و الاستغاثة و الضجة.

2) 2. تحف العقول: 183 ط الإسلامیة.

سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ سَهْلٍ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا عِیسَی فِی سِیَاحَتِهِ إِذْ مَرَّ بِقَرْیَةٍ فَوَجَدَ أَهْلَهَا مَوْتَی فِی الطُّرُقِ وَ الدُّورِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ مَاتُوا بِسَخْطَةٍ وَ لَوْ مَاتُوا بِغَیْرِهَا تَدَافَنُوا قَالَ فَقَالَ أَصْحَابُهُ وَدِدْنَا أَنَّا عَرَفْنَا قِصَّتَهُمْ فَقِیلَ لَهُ نَادِهِمْ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ یَا أَهْلَ الْقَرْیَةِ فَأَجَابَهُ مُجِیبٌ مِنْهُمْ لَبَّیْکَ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ مَا حَالُکُمْ وَ مَا قِصَّتُکُمْ قَالَ أَصْبَحْنَا فِی عَافِیَةٍ وَ بِتْنَا فِی الْهَاوِیَةِ قَالَ فَقَالَ مَا الْهَاوِیَةُ قَالَ بِحَارٌ مِنْ نَارٍ فِیهَا جِبَالٌ مِنْ نَارٍ قَالَ وَ مَا بَلَغَ بِکُمْ مَا أَرَی قَالَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ عِبَادَةُ الطَّاغُوتِ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ حُبِّکُمُ الدُّنْیَا قَالَ کَحُبِّ الصَّبِیِّ لِأُمِّهِ إِذَا أَقْبَلَتْ فَرِحَ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ حَزِنَ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ عِبَادَتِکُمُ الطَّاغُوتَ قَالَ کَانُوا إِذَا أَمَرُوا أَطَعْنَاهُمْ قَالَ فَکَیْفَ أَجَبْتَنِی أَنْتَ مِنْ بَیْنِهِمْ قَالَ لِأَنَّهُمْ مُلْجَمُونَ بِلُجُمٍ مِنْ نَارٍ عَلَیْهِمْ مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ وَ إِنِّی کُنْتُ فِیهِمْ وَ لَمْ أَکُنْ

مِنْهُمْ فَلَمَّا أَصَابَهُمُ الْعَذَابُ أَصَابَنِی مَعَهُمْ فَأَنَا مُعَلَّقٌ بِشَجَرَةٍ أَخَافُ أَنْ أُکَبْکَبَ فِی النَّارِ قَالَ فَقَالَ عِیسَی علیه السلام النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ وَ أَکْلُ خُبْزِ الشَّعِیرِ کَثِیرٌ مَعَ سَلَامَةِ الدِّینِ‌⁽¹⁾.

ثو⁽²⁾، [ثواب الأعمال] مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: در همان حال که حضرت عیسی بن مریم علیه السلام در حال گشت و گذار بود، از روستایی گذر کرد و اهالی آن جا را دید که بر راهها و در خانهها مردهاند. امام علیه السلام فرمود: حضرت عیسی علیه السلام فرمود: اینان به سبب خشم خداوند مردهاند. اگر غیر از این بود، یکدیگر را به خاک سپرده بودند. یاران ایشان عرض کردند: دوست داریم ما را از قصّه آنان باخبر کنی. در آن هنگام به حضرت علیه السلام ندا رسید: ای روح الله! آنان را ندا ده. امام صادق علیه السلام فرمود: ایشان فرمود: ای اهالی روستا! آن گاه یکی از آنان پاسخ داد: گوش به فرمان تواَم ای روح الله! فرمود: حال و قصّه شما چیست؟ عرض کرد: ما در تندرستی به سر میبردیم و در هاویه افتادیم. امام صادق علیه السلام فرمود: ایشان فرمود: هاویه چیست؟ عرض کرد: دریایی است از آتش که کوههایی از آتش در خود دارد. فرمود: چه چیز چنین کاری بر سرتان آورد؟ عرض کرد: دوستی دنیا و بندگی طاغوتیان. فرمود: از دوستی دنیا چه به شما رسید؟ عرض کرد: همچون کودکی که مادرش را دوست بدارد؛ چون رو کرد، شاد کرد و چون پشت کرد، غمگین کرد. فرمود: و از بندگی طاغوتیان چه به شما رسید؟ عرض کرد: هرگاه فرمانمان دادند، آنان را اطاعت کردیم. فرمود: چه شد که از میان آنان تو مرا پاسخ گفتی؟ عرض کرد: زیرا آنان به لگامهایی از آتش دهانه شدهاند و فرشتگانی درشتخو وسختگیر بر آنان گماشته شدهاند. من (در دنیا) در میان آنها بودم، امّا از آنها نبودم. از این رو چون عذاب، آنان را در میان گرفت، من نیز به آن دچار شدم. اکنون من بر درختی آویخته شدهام و میترسم در آتش دوزخ واژگون شوم. حضرت عیسی علیه السلام به یاران خود فرمود: اگر دین در سلامت بماند، خوابیدن در زبالهدانها و خوردن نان جو نیکتر است. - . علل الشرایع 2 : 152 -

مانند این خبر در ثواب الاعمال و معانی الاخبار نیز روایت گردیده است. - . ثواب الاعمال: 227 ، معانی الاخبار: 341 -

**[ترجمه]

«90»

مع، [معانی الأخبار] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ رَفَعَهُ إِلَی عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما⁽⁴⁾قَالَ کَانَ ذَلِکَ الْکَنْزُ لَوْحاً مِنْ ذَهَبٍ فِیهِ مَکْتُوبٌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَجِبْتُ لِمَنْ یَعْلَمُ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ کَیْفَ یَفْرَحُ عَجِبْتُ لِمَنْ یُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یَحْزَنُ عَجِبْتُ لِمَنْ یَذْکُرُ النَّارَ کَیْفَ یَضْحَکُ عَجِبْتُ لِمَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَصَرُّفَ أَهْلِهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ کَیْفَ

1) 1. علل الشرائع ج 2 ص 152.

2) 2. ثواب الأعمال: 227.

3) 3. معانی الأخبار: 341.

4) 4. الکهف: 81.

یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام علی علیه السلام درباره آیه شریفه «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» - . کهف / 81 - {و

زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت؛} فرمود: آن گنج، لوحی از جنس طلا بود که در آن نوشته شده بود:

بسم الله الرحمن الرحیم، لا اله إلا الله، محمد رسول الله، عجب است از کسی که به مرگ اعتقاد دارد، چگونه دلشاد است. عجب است از کسی که به قضا و قدر معتقد است، چگونه اندوهگین می‌شود. عجب است از کسی که به یاد آتش جهنم می‌افتد، چگونه می‌خندد. و عجب است از کسی که دنیا را می‌بیند که چگونه اهل آن از حالی به حالی دیگر میشوند، چگونه باز هم به آن اطمینان می‌کند. - . معانی الاخبار : 200 -

**[ترجمه]

«91»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفِ عَامٍ مَا یَجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا شَیْخٌ زَانٍ وَ لَا جَارٌّ إِزَارَهُ خُیَلَاءَ وَ لَا فَنَّانٌ‌⁽²⁾

وَ لَا مَنَّانٌ وَ لَا جَعْظَرِیٌّ قَالَ قُلْتُ فَمَا الْجَعْظَرِیُّ قَالَ الَّذِی لَا یَشْبَعُ مِنَ الدُّنْیَا.

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: وَ لَا حَیُّوفٌ وَ هُوَ النَّبَّاشُ وَ لَا زَنُّوفٌ وَ هُوَ الْمُخَنَّثُ وَ لَا جَوَّاضٌ وَ لَا جَعْظَرِیٌّ وَ هُوَ الَّذِی لَا یَشْبَعُ مِنَ الدُّنْیَا⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: جبرئیل علیه السلام مرا خبر داد که بوی بهشت از مسافتی که پیمودنش هزار سال طول می‌کشد دریافت می‌شود. ولی عاق والدین و کسی که از خویشاوندانش بریده است و پیر زناکار و متکبری که دامن کشان راه رود و فریبکار و منت گذار و جعظری آن بو را نخواهند دریافت. جابرگوید گفتم: جعظری چیست؟ فرمود: کسی است که از دنیا سیر نمی‌شود.

و در حدیث دیگر آمده است: اینان مشمول این حدیث هستند: حیوف و آن کفن دزد است و زنوف و آن مرد زن صفت است و بی ادب گستاخ و جعظری و آن کسی است که از دنیا سیر نمی‌شود. - . معانی الاخبار : 330 -

**[ترجمه]

«92»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ: سَمِعْتُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیه السلام عِنْدَ قَبْرٍ وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّ شَیْئاً هَذَا آخِرُهُ لَحَقِیقٌ أَنْ یُزْهَدَ فِی أَوَّلِهِ وَ إِنَّ شَیْئاً هَذَا أَوَّلُهُ لَحَقِیقٌ أَنْ یُخَافَ آخِرُهُ‌⁽⁴⁾.

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ عَبَدَ الدُّنْیَا وَ آثَرَهَا عَلَی الْآخِرَةِ اسْتَوْخَمَ الْعَاقِبَةَ.

وَ قَالَ علیه السلام: أَنَا یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الظَّلَمَةِ.

وَ قَالَ علیه السلام: مَا بَالُ مَنْ خَالَفَکُمْ أَشَدُّ بَصِیرَةً فِی ضَلَالَتِهِمْ وَ أَبْذَلُ لِمَا فِی أَیْدِیهِمْ مِنْکُمْ مَا ذَاکَ إِلَّا أَنَّکُمْ رَکَنْتُمْ إِلَی الدُّنْیَا فَرَضِیتُمْ بِالضَّیْمِ وَ شَحَحْتُمْ عَلَی الْحُطَامِ وَ فَرَّطْتُمْ فِیمَا فِیهِ عِزُّکُمْ وَ سَعَادَتُکُمْ وَ قُوَّتُکُمْ عَلَی مَنْ بَغَی عَلَیْکُمْ لَا مِنْ رَبِّکُمْ تَسْتَحْیُونَ فِیمَا أَمَرَکُمْ وَ لَا لِأَنْفُسِکُمْ تَنْظُرُونَ وَ أَنْتُمْ فِی کُلِّ یَوْمٍ تُضَامُونَ وَ لَا تَنْتَبِهُونَ مِنْ رَقْدَتِکُمْ وَ لَا یَنْقَضِی فُتُورُکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هر کس دنیا را پرستید و آن را بر آخرت ترجیح داد سرانجامش خطرناک است.

•

و فرمود: من پیشوای مومنین و مال، پیشوای ستمگران است.

•

و فرمود: چرا مخالفان شما در گمراهی خود از شما بیناتر و برای گمراهی خود از دارائیشان بخشنده‌تر از شما هستند و شما به دنیا تکیه کرده پس راضی شدید به ستم کشیدن و به دارائی دنیا بخل ورزدید و کوتاهی کردید نسبت به آنچه که عزت و سعادت و قوت شما بر کسانی که به شما ظلم کردند به آن وابسته بود. نه از پروردگارتان نسبت به کارهایتان شرم می‌کنید و نه از برای خود در کارهایتان نظر می‌کنید و شما در هر روز ستمی تازه را متحمل می‌شوید و از خواب خود بیدار نمی‌شوید و سستی شما پایان نمی‌پذیرد. - .[2] خصال 2 : 155 -

**[ترجمه]

«97»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ الْعَزِیزِ مَعاً عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الْآخِرَةُ أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْغِنَی فِی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یَسْتَکْمِلَ رِزْقَهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الدُّنْیَا أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْفَقْرَ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ شَتَّتَ عَلَیْهِ أَمْرَهُ وَ لَمْ یَنَلْ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا مَا قُسِّمَ لَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش آخرت باشد، خداوند متعال بی نیازی را در دلش قرار داده و کارش را سامان بخشیده و از دنیا نمی‌رود تا روزی‌اش کامل گردد. و هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد خداوند فقر را مقابل چشمانش قرار داده و کارش را بی سامان ساخته و به دنیا دست نمی‌یابد، مگر به میزانی که قسمتش باشد. - . ثواب الاعمال : 153 -

**[ترجمه]

«98»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ قُتَیْبَةَ الْأَعْشَی قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ بِهِ مُوسَی علیه السلام أَنْ قَالَ إِنَّ الدُّنْیَا لَیْسَتْ بِثَوَابٍ لِلْمُؤْمِنِ بِعَمَلِهِ وَ لَا نَقِمَةَ الْفَاجِرِ بِقَدْرِ ذَنْبِهِ هِیَ دَارُ الظَّالِمِینَ إِلَّا الْعَامِلَ فِیهَا بِالْخَیْرِ فَإِنَّهَا لَهُ نِعْمَتِ الدَّارُ.

1) 1. قرب الإسناد ص 57 فی ط و ص 76 فی ط.

2) 2. راجع الخصال ج 2 ص 155.

3) 3. ثواب الأعمال: 153.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء علیهم السلام: امام باقر علیه السلام فرمود: در نجوای خداوند با موسی علیه السلام آمده که خداوند فرمود: دنیا ثواب مؤمن در قبال عمل او نیست و عذاب بر فاجر نیز به قدر گناهش نمی‌باشد. دنیا سرای ظالمان است، مگر کسی که در آن به خیر عمل کند که چه خوب سرایی برای آنان است. - . قصص الانبیا: 162 -

**[ترجمه]

«99»

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ تَعَالَی بِهِ مُوسَی لَا تَرْکَنْ إِلَی الدُّنْیَا رُکُونَ الظَّالِمِینَ وَ رُکُونَ مَنِ اتَّخَذَهَا أُمّاً وَ أَباً یَا مُوسَی لَوْ وَکَلْتُکَ إِلَی نَفْسِکَ تَنْظُرُهَا لَغَلَبَ عَلَیْکَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ زَهْرَتُهَا یَا مُوسَی نَافِسْ فِی الْخَیْرِ أَهْلَهُ وَ اسْبِقْهُمْ إِلَیْهِ فَإِنَّ الْخَیْرَ کَاسْمِهِ وَ اتْرُکْ مِنَ الدُّنْیَا مَا بِکَ الْغِنَی عَنْهُ وَ لَا تَنْظُرْ عَیْنَاکَ إِلَی کُلِّ مَفْتُونٍ فِیهَا مَوْکُولٍ إِلَی نَفْسِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ فِتْنَةٍ بَذْرُهَا حُبُّ الدُّنْیَا وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً بِرِضَا النَّاسِ عَنْهُ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ رَاضٍ وَ لَا تَغْبِطَنَّ أَحَداً بِطَاعَةِ النَّاسِ لَهُ وَ اتِّبَاعِهِمْ إِیَّاهُ عَلَی غَیْرِ الْحَقِّ فَهُوَ هَلَاکٌ لَهُ وَ لِمَنِ اتَّبَعَهُ.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: در آنچه خداوند متعال با حضرت موسی علیه السلام مناجات کرد آمده است: به دنیا تکیه نکن همچون تکیه کردن ظالمان و همچون تکیه کردن کسی که دنیا را مادر و پدر خود گرفته است. ای موسی! اگر تو را به خودت بسپارم برای این که به دنیا بنگری در آن هنگام دوستی دنیا و زیبایی آن بر تو غالب می‌شود. ای موسی! در کار خیر با اهلش مشورت کن و آن‌ها را به کار خیر پیش بران چرا که کار خیر همانند نامش خیر است. و از دنیا آنچه را که از آن بی نیاز هستی رها کن و به هرچیز شیفته کننده‌ای که به حال واگذاشته شده نگاه نکن و بدان که بذر هر فتنه‌ای دوستی دنیاست. و به کسی که مردم از او خشنود هستند غبطه نخور تا هنگامی که بدانی خداوند از او خشنود است. و به کسی که مردم او را اطاعت می‌کنند غبطه نخور چرا که اگر اطاعت مردم از او و پیروی ایشان از وی به نا حق باشد هم او و هم پیروانش هلاک می‌گردند.

**[ترجمه]

«100»

سن، [المحاسن] عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْمَسْجُونُ مَنْ سَجَنَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: زندانی کسی است که دنیایش نسبت به آخرتش زندانی‌اش کرده است. - . محاسن : 299 -

**[ترجمه]

«101»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الدُّنْیَا بِمَنْزِلَةِ صُورَةٍ رَأْسُهَا الْکِبْرُ وَ عَیْنُهَا الْحِرْصُ وَ أُذُنُهَا الطَّمَعُ وَ لِسَانُهَا الرِّئَاءُ وَ یَدُهَا الشَّهْوَةُ وَ رِجْلُهَا الْعُجْبُ وَ قَلْبُهَا الْغَفْلَةُ وَ کَوْنُهَا الْفَنَاءُ وَ حَاصِلُهَا الزَّوَالُ فَمَنْ أَحَبَّهَا أَوْرَثَتْهُ الْکِبْرُ وَ مَنِ اسْتَحْسَنَهَا أَوْرَثَتْهُ الْحِرْصُ وَ مَنْ طَلَبَهَا أَوْرَدَتْهُ إِلَی الطَّمَعِ وَ مَنْ مَدَحَهَا أَکَبَّتْهُ الرِّئَاءُ وَ مَنْ أَرَادَهَا مَکَّنَتْهُ مِنَ الْعُجْبِ وَ مَنِ اطْمَأَنَّ إِلَیْهَا رَکِبَتْهُ الْغَفْلَةُ وَ مَنْ أَعْجَبَهُ مَتَاعُهَا فَتَنَتْهُ فِیمَا یَبْقَی وَ مَنْ جَمَعَهَا وَ بَخِلَ بِهَا رَدَّتْهُ إِلَی مُسْتَقَرِّهَا وَ هِیَ النَّارُ⁽²⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا همچون صورتی است که سرش کبر و چشمش حرص و گوشش طمع و زبانش ریا و دستش شهوت و پایش عجب و دلش غفلت و هستی‌اش بر فنا و نتیجه‌اش زوال است. پس هر کس دنیا را دوست بدارد، کبر را به ارث برده و هر کس دنیا را پسندیده بدارد، حرص را به ارث می‌برد و هر کس دنیا را بجوید، دنیا او را به طمع می‌کشاند و هر کس دنیا را ستایش کند، به ریا مبتلا شود و هر کس خواهان دنیا باشد، خودپرستی در دلش برقرار شود و هر کس به آن اعتماد کند، غفلت بر او غالب شود و هر کس شیفته کالای دنیا شود، نسبت به ما بقی آن مفتون شود و هر کس به گردآوری ثروت بپردازد و نسبت به آن بخل ورزد، او را به جایگاهش یعنی آتش کشاند. - . مصباح الشریعه : 23 -

**[ترجمه]

«102»

شا، [الإرشاد] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا مَثَلُ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا شَدِیدٌ نَهْشُهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ مِنْهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکَ مِنْهَا وَ کُنْ أَسَرَّ مَا تَکُونُ فِیهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُ لَهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ مِنْهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَهُ مِنْهَا إِلَی مَکْرُوهٍ وَ السَّلَامُ‌⁽³⁾.

1) 1. المحاسن ص 299.

2) 2. مصباح الشریعة ص 23.

3) 3. إرشاد المفید ص 112.

**[ترجمه]ارشاد: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اما بعد، مَثَل دنیا همچون ماری است؛ بدنش نرم است ولی سمش کشنده است. پس از آنچه از آن که تو را شیفته ساخته دوری کن، زیرا مدت کوتاهی با تو خواهد بود و هرچه بیشتر به آن تمایل یافتی، بیشتر از آنچه برای اوست دوری کن. پس صاحب دنیا هرگاه به سرخوشی دنیا مشغول گردد دنیا او را به کدورتی مبتلا خواهد نمود. و السلام. - . ارشاد مفید : 112 -

**[ترجمه]

«103»

شا، [الإرشاد] رَوَی الْعُلَمَاءُ بِالْأَخْبَارِ وَ نَقَلَةُ السِّیَرِ وَ الْآثَارِ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یُنَادِی فِی کُلِّ لَیْلَةٍ حِینَ یَأْخُذُ النَّاسُ مَضَاجِعَهُمْ بِصَوْتٍ یَسْمَعُهُ کَافَّةُ مَنْ فِی الْمَسْجِدِ⁽¹⁾

وَ مَنْ جَاوَرَهُ مِنَ النَّاسِ تَزَوَّدُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا یَحْضُرُکُمْ‌⁽²⁾مِنَ الزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَهُولَةً لَا بُدَّ مِنَ الْمَمَرِّ بِهَا وَ الْوُقُوفِ

4) 4. فی النهج: و جرعة کجرعة المقلة، و المقلة الحصاة کانوا إذا أعوزهم الماء فی الاسفار یضعونها فی الاناء ثمّ یصبون علیها الماء الی أن یغمرها، یقدرون بذلک و یقتسمون الماء بینهم لیشربوا من أولهم إلی آخرهم.

لَوْ تَمَزَّزَهَا الْعَطْشَانُ‌⁽¹⁾لَمْ یَنْقَعْ بِهَا فَأَذِّنُوا بِالرَّحِیلِ مِنْ هَذِهِ الدَّارِ الْمُقَدَّرِ عَلَی أَهْلِهَا الزَّوَالُ الْمَمْنُوعِ أَهْلُهَا مِنَ الْحَیَاةِ الْمُذَلَّلَةِ فِیهَا أَنْفُسُهُمْ بِالْمَوْتِ فَلَا حَیٌّ یَطْمَعُ فِی الْبَقَاءِ وَ لَا نَفْسٌ إِلَّا مُذْعِنَةٌ بِالْمَنُونِ فَلَا یُعَلِّلُکُمُ الْأَمَلُ وَ لَا یَطُولُ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ وَ لَا تَغْتَرُّوا مِنْهَا بِالْآمَالِ وَ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ الْوُلَّهِ الْعِجَالِ‌⁽²⁾وَ دَعَوْتُمْ مِثْلَ حَنِینِ الْحَمَامِ‌⁽³⁾وَ جَأَرْتُمْ جَأْرَ مُتَبَتِّلِی الرُّهْبَانِ‌⁽⁴⁾وَ خَرَجْتُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَیْهِ فِی ارْتِفَاعِ الدَّرَجَةِ عِنْدَهُ أَوْ غُفْرَانِ سَیِّئَةٍ أَحْصَتْهَا کَتَبَتُهُ وَ حَفِظَتْهَا مَلَائِکَتُهُ لَکَانَ قَلِیلًا فِیمَا أَرْجُو لَکُمْ مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکُمْ مِنْ عِقَابِهِ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِنَ التَّائِبِینَ الْعَابِدِینَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: مجاهد گوید: امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: در این دنیائی که احدی پیش از شما از آن بهره‌مند نگشته، و برای احدی پس از شما باقی نخواهد ماند، زهد را پیشه سازید. راه شما در این دنیا همان راه گذشتگان است، همانا عمر دنیا بریده شده و آوای سپری شدن سر داده، و خوبی‌های آن زشت‌نما گشته است. پس پیوسته اهل خود را به فنا و نابودی، و ساکنان خود را به مرگ گوشزد می‌کند. راستی که شیرین آن تلخ، و زلال آن کدر گشته، و از آب زندگانی آن جز چند قطره یا جرعه‌ای بیش در ته این ظرف باقی نمانده که اگر تشنه لبی آن را بمکد، لب او هم تر نشود.

پس از این خانه‌ای که فنا و نیستی بر اهل آن مقدّر شده، و از ادامه حیات ممنوع‌اند - همان خانه‌ای که جان اهلش در آن خوار و ذلیل می‌گردد - عزم کوچیدن کنید، که زنده‌ای نیست که طمع در ماندن داشته، و نفسی نیست جز اینکه به مرگ اعتراف دارد. بنا بر این آرزوها سرگرمتان نسازد، و روزگاران و دوران فترت بر شما دراز ننماید، و با داشتن آرزوها فریب آن مخورید. و اگر به مانند شتران بچه گم کرده‌ای که به سرعت در پی آن است مشتاق باشید، و چون ناله کبوتران صدا برآورید، و همچون راهبان دلباخته به فغان آئید، و برای حرکت به سوی خدای متعال دست از اموال و اولاد بکشید، به تمنّای اینکه شما را درجه‌ای نزد خویش بالا برد، یا گناهی را - که کاتبان الهی به شمار آورده و فرشتگان خداوندی ثبت و ضبط نموده‌اند - ببخشاید، هر آینه همه این‌ها در قبال پاداشی که برایتان امید داشته، و در برابر آن کیفری که از آن بر شما هراس دارم اندک است. خداوند ما و شما را از توبه‌کنندگان و عبادت‌کنندگان قرار دهد. - . مجالس المفید: 103. -

**[ترجمه]

«110»

مِنْ کِتَابِ عُیُونِ الْحِکَمِ وَ الْمَوَاعِظِ، لِعَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَاسِطِیِّ کَتَبْنَاهُ مِنْ أَصْلٍ قَدِیمٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: احْذَرُوا هَذِهِ الدُّنْیَا الْخَدَّاعَةِ الْغَدَّارَةِ الَّتِی قَدْ تَزَیَّنَتْ بِحُلِیِّهَا وَ فَتَنَتْ بِغُرُورِهَا وَ غَرَّتْ بِآمَالِهَا وَ تَشَوَّفَتْ لِخِطَابِهَا⁽⁶⁾

فَأَصْبَحَتْ کَالْعَرُوسِ الْمَجْلُوَّةِ وَ الْعُیُونُ إِلَیْهَا نَاظِرَةٌ وَ النُّفُوسُ بِهَا مَشْغُوفَةٌ وَ الْقُلُوبُ إِلَیْهَا تَائِقَةٌ وَ هِیَ لِأَزْوَاجِهَا کُلِّهِمْ قَاتِلَةٌ فَلَا الْبَاقِی بِالْمَاضِی مُعْتَبِرٌ وَ لَا الْآخِرُ بِسُوءِ أَثَرِهَا

1) 1. التمزز: تمصص الشراب قلیلا قلیلا کأنّه یتذوقه و لا یرید أن یشربه و النقع سکون العطش و الری من الماء.

2) 2. الوله جمع الوالهة، یطلق علی الناقة إذا اشتد وجدها علی ولدها، و العجال جمع عجلی: الناقة السریعة کأنها تسرع حیاری لتفقد ولدها و لا تجده.

3) 3. الحمام: طائر معروف، و الحنین: الانین، و فی نسخة نهج« دعوتم بهدیل الحمام» و الهدیل صوت الحمام فی بکائه لفقد الفه.

4) 4. الجؤار و الجأر: التضرع و الاستغاثة بصوت عال کما یفعله الرهبان المتبتلون المنقطعون للعبادة المتضرعون إلیه.

5) 5. مجالس المفید: 103.

6) 6. أی تزینت و تطاولت و تعرضت.

عَلَی الْأَوَّلِ مُزْدَجِرٌ وَ لَا اللَّبِیبُ فِیهَا بِالتَّجَارِبِ مُنْتَفِعٌ أَبَتِ الْقُلُوبُ لَهَا إِلَّا حُبّاً وَ النُّفُوسُ إِلَّا صَبّاً⁽¹⁾وَ النَّاسُ لَهَا طَالِبَانِ طَالِبٌ ظَفِرَ بِهَا فَاغْتَرَّ فِیهَا وَ نَسِیَ التَّزَوُّدَ مِنْهَا لِلظَّعْنِ فَقَلَّ فِیهَا لَبْثُهُ حَتَّی خَلَتْ مِنْهَا یَدُهُ وَ زَلَّتْ عَنْهَا قَدَمُهُ وَ جَاءَتْهُ أَسَرَّ مَا کَانَ بِهَا مَنِیَّتُهُ فَعَظُمَتْ

نَدَامَتُهُ وَ کَثُرَتْ حَسْرَتُهُ وَ جَلَّتْ مُصِیبَتُهُ فَاجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِ وَ آخَرُ اخْتَلَجَ عَنْهَا قَبْلَ أَنْ یَظْفَرَ بِحَاجَتِهِ فَفَارَقَهَا بِغُرَّتِهِ وَ أَسَفِهِ وَ لَمْ یُدْرِکْ مَا طَلَبَ مِنْهَا وَ لَمْ یَظْفَرْ بِمَا رَجَا فِیهَا فَارْتَحَلَا جَمِیعاً مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ زَادٍ وَ قَدِمَا عَلَی غَیْرِ مِهَادٍ فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا الْحَذَرَ کُلَّهُ وَ ضَعُوا عَنْکُمْ ثِقَلَ هُمُومِهَا لِمَا تَیَقَّنْتُمْ لَوْ شَکَّ زَوَالَهَا وَ کُونُوا أَسَرَّ مَا تَکُونُونَ فِیهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُونَ لَهَا فَإِنَّ طَالِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ مِنْهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَهُ عَنْهَا مَکْرُوهٌ وَ کُلَّمَا اغْتَبَطَ مِنْهَا بِإِقْبَالٍ نَغَّصَهُ عَنْهَا إِدْبَارٌ وَ کُلَّمَا ثَبَتَتْ عَلَیْهِ مِنْهَا رَجُلًا طَوَتْ عَنْهُ کَشْحاً فَالسَّارُّ فِیهَا غَارٌّ وَ النَّافِعُ فِیهَا ضَارُّ وَصَلَ رَخَاؤُهَا بِالْبَلَاءِ وَ جُعِلَ بَقَاؤُهَا إِلَی الْفَنَاءِ فَرَحُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ آخَرُ هُمُومِهَا إِلَی الْوَهْنِ فَانْظُرْ إِلَیْهَا بِعَیْنِ الزَّاهِدِ الْمُفَارِقِ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَیْهَا بِعَیْنِ الصَّاحِبِ الْوَامِقِ اعْلَمْ یَا هَذَا أَنَّهَا تَشْخَصُ الْوَادِعَ السَّاکِنَ وَ تُفَجِّعُ الْمُغْتَبِطَ الْآمِنَ لَا یَرْجِعُ مِنْهَا مَا تَوَلَّی فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ فَیُحْذَرَ أَمَانِیُّهَا کَاذِبَةٌ وَ آمَالُهَا بَاطِلَةٌ صَفْوُهَا کَدِرٌ وَ ابْنُ آدَمَ فِیهَا عَلَی خَطَرٍ إِمَّا نِعْمَةٌ زَائِلَةٌ وَ إِمَّا بَلِیَّةٌ نَازِلَةٌ وَ إِمَّا مَعْظَمَةٌ جَائِحَةٌ⁽²⁾

وَ إِمَّا مَنِیَّةٌ قَاضِیَةٌ فَلَقَدْ کَدِرَتْ عَلَیْهِ الْعِیشَةُ إِنْ عَقَلَ وَ أَخْبَرَتْهُ عَنْ نَفْسِهَا إِنْ وَعَی وَ لَوْ کَانَ خَالِقُهَا جَلَّ وَ عَزَّ لَمْ یُخْبِرْ عَنْهَا خَبَراً وَ لَمْ یَضْرِبْ لَهَا مَثَلًا وَ لَمْ یَأْمُرْ بِالزُّهْدِ فِیهَا وَ الرَّغْبَةِ عَنْهَا لَکَانَتْ وَقَائِعُهَا وَ فَجَائِعُهَا قَدْ أَنْبَهَتِ النَّائِمَ وَ وَعَظَتِ الظَّالِمَ وَ بَصَّرَتِ الْعَالِمَ وَ کَیْفَ وَ قَدْ جَاءَ عَنْهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَی زَاجِرٌ وَ أَتَتْ مِنْهُ

1) 1. الصب: الشوق فی رقة و حرارة کالصبابة.

2) 2. المعظمة: النازلة الشدیدة، و الجائحة: المهلکة.

فِیهَا الْبَیِّنَاتُ وَ الْبَصَائِرُ فَمَا لَهَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْرٌ وَ لَا وَزْنٌ وَ لَا خَلْقٌ فِیمَا بَلَغَنَا خَلْقاً أَبْغَضَ إِلَیْهِ مِنْهَا وَ لَا نَظَرَ إِلَیْهَا مُذْ خَلَقَهَا وَ لَقَدْ عَرَضَتْ عَلَی نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله بِمَفَاتِیحِهَا وَ خَزَائِنِهَا لَا یَنْقُصُهُ ذَلِکَ مِنْ حَظِّهِ مِنَ الْآخِرَةِ فَأَبَی أَنْ یَقْبَلَهَا لِعِلْمِهِ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَبْغَضَ شَیْئاً فَأَبْغَضَهُ وَ صَغَّرَ شَیْئاً فَصَغَّرَهُ وَ أَنْ لَا یَرْفَعَ مَا وَضَعَهُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ أَنْ لَا یُکْثِرَ مَا أَقَلَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ لَمْ یُخْبِرْکَ عَنْ صِغَرِهَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ صَغَّرَهَا عَنْ أَنْ یُجْعَلَ خَیْرُهَا ثَوَاباً لِلْمُطِیعِینَ وَ أَنْ یُجْعَلَ عُقُوبَتُهَا عِقَاباً لِلْعَاصِینَ لَکَفَی وَ مِمَّا یَدُلُّکَ عَلَی دَنَاءَةِ الدُّنْیَا أَنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ زَوَاهَا عَنْ أَوْلِیَائِهِ وَ أَحِبَّائِهِ نَظَراً وَ اخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِأَعْدَائِهِ فِتْنَةً وَ اخْتِبَاراً فَأَکْرَمَ عَنْهَا مُحَمَّداً نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله حِینَ عَصَبَ عَلَی بَطْنِهِ مِنَ الْجُوعِ وَ حَمَاهَا مُوسَی نَجِیَّهُ الْمُکَلَّمَ وَ کَانَتْ تُرَی خُضْرَةُ الْبَقْلِ مِنْ صِفَاقِ بَطْنِهِ مِنَ الْهُزَالِ وَ مَا سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ أَوَی إِلَی الظِّلِّ إِلَّا طَعَاماً یَأْکُلُهُ لِمَا جَهَدَهُ مِنَ الْجُوعِ وَ لَقَدْ جَاءَتِ الرِّوَایَةُ أَنَّهُ قَالَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ صَاحِبِ الرُّوحِ وَ الْکَلِمَةِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام إِذْ قَالَ إِدَامِیَ الْجُوعُ وَ شِعَارِیَ الْخَوْفُ وَ لِبَاسِیَ الصُّوفُ وَ دَابَّتِی رِجْلَایَ وَ سِرَاجِی بِاللَّیْلِ الْقَمَرُ وَ صَلَایَ فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الشَّمْسِ وَ فَاکِهَتِی مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ لِلْأَنْعَامِ أَبِیتُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ أَحَدٌ أَغْنَی مِنِّی وَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَ مَا أُوتِیَ مِنَ الْمُلْکِ إِذْ کَانَ یَأْکُلُ خُبْزَ الشَّعِیرِ وَ یُطْعِمُ أُمَّهُ الْحِنْطَةَ وَ إِذَا جَنَّهُ اللَّیْلُ لَبِسَ الْمُسُوحَ وَ غَلَّ یَدَهُ إِلَی عُنُقِهِ وَ بَاتَ بَاکِیاً حَتَّی یُصْبِحَ وَ یُکْثِرُ أَنْ یَقُولَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَهَؤُلَاءِ أَنْبِیَاءُ اللَّهِ وَ أَصْفِیَاؤُهُ تَنَزَّهُوا عَنِ الدُّنْیَا وَ زَهِدُوا فِیمَا زَهَّدَهُمُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِیهِ مِنْهَا وَ أَبْغَضُوا مَا أَبْغَضَ وَ صَغَّرُوا مَا صَغَّرَ ثُمَّ اقْتَصَّ الصَّالِحُونَ آثَارَهُمْ

وَ سَلَکُوا مِنْهَاجَهُمْ وَ أَلْطَفُوا الْفِکَرَ وَ انْتَفَعُوا بِالْعِبَرِ وَ صَبَرُوا فِی هَذَا الْعُمُرِ الْقَصِیرِ مِنْ مَتَاعِ الْغُرُورِ الَّذِی یَعُودُ إِلَی الْفَنَاءِ وَ یَصِیرُ إِلَی الْحِسَابِ نَظَرُوا بِعُقُولِهِمْ إِلَی آخِرِ الدُّنْیَا وَ لَمْ یَنْظُرُوا إِلَی أَوَّلِهَا وَ إِلَی بَاطِنِ الدُّنْیَا وَ لَمْ یَنْظُرُوا إِلَی ظَاهِرِهَا وَ فَکَّرُوا فِی مَرَارَةِ عَاقِبَتِهَا فَلَمْ یَسْتَمْرِئْهُمْ‌⁽¹⁾حَلَاوَةُ عَاجِلِهَا ثُمَّ أَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمُ الصَّبْرَ وَ أَنْزَلُوا الدُّنْیَا مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَالْمَیْتَةِ الَّتِی لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَشْبَعَ مِنْهَا إِلَّا فِی حَالِ الضَّرُورَةِ إِلَیْهَا وَ أَکَلُوا مِنْهَا بِقَدْرِ مَا أَبْقَی لَهُمُ النَّفَسَ وَ أَمْسَکَ الرُّوحَ وَ جَعَلُوهَا بِمَنْزِلَةِ الْجِیفَةِ الَّتِی اشْتَدَّ نَتْنُهَا فَکُلُّ مَنْ مَرَّ بِهَا أَمْسَکَ عَلَی فِیهِ فَهُمْ یَتَبَلَّغَونَ بِأَدْنَی الْبَلَاغِ وَ لَا یَنْتَهُونَ إِلَی الشِّبَعِ مِنَ النَّتْنِ وَ یَتَعَجَّبُونَ مِنَ الْمُمْتَلِی مِنْهَا شِبَعاً وَ الرَّاضِی بِهَا نَصِیباً إِخْوَانِی وَ اللَّهُ لَهِیَ فِی الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ لِمَنْ نَاصَحَ نَفْسَهُ فِی النَّظَرِ وَ أَخْلَصَ لَهَا الْفِکَرَ أَنْتَنُ مِنَ الْجِیفَةِ وَ أَکْرَهُ مِنَ الْمَیْتَةِ غَیْرَ أَنَّ الَّذِی نَشَأَ فِی دِبَاغِ الْإِهَابِ لَا یَجِدُ نَتْنَهُ وَ لَا تُؤْذِیهِ رَائِحَتُهُ مَا تُؤْذِی الْمَارَّ بِهِ وَ الْجَالِسَ عِنْدَهُ وَ قَدْ یَکْفِی الْعَاقِلَ مِنْ مَعْرِفَتِهَا عِلْمُهُ بِأَنَّ مَنْ مَاتَ وَ خَلَّفَ سُلْطَاناً عَظِیماً سَرَّهُ أَنَّهُ عَاشَ فِیهَا سُوقَةً خَامِلًا أَوْ کَانَ فِیهَا مُعَافًی سَلِیماً سَرَّهُ أَنَّهُ کَانَ فِیهَا مُبْتَلًی ضَرِیراً فَکَفَی بِهَذَا عَلَی عَوْرَتِهَا وَ الرَّغْبَةُ عَنْهَا دَلِیلًا وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الدُّنْیَا کَانَتْ مَنْ أَرَادَ مِنْهَا شَیْئاً وَجَدَهُ حَیْثُ تَنَالُ یَدَهُ مِنْ غَیْرِ طَلَبٍ وَ لَا تَعَبٍ وَ لَا مَئُونَةٍ وَ لَا نَصَبٍ وَ لَا ظَعْنٍ وَ لَا دَأْبٍ غَیْرَ أَنَّ مَا أَخَذَ مِنْهَا مِنْ شَیْ‌ءٍ لَزِمَهُ حَقُّ اللَّهِ فِیهِ وَ الشُّکْرُ عَلَیْهِ وَ کَانَ مَسْئُولًا عَنْهُ مُحَاسَباً بِهِ لَکَانَ یَحِقُّ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ لَا یَتَنَاوَلَ مِنْهَا إِلَّا قُوَّتَهُ وَ بُلْغَةَ یَوْمِهِ حَذَراً مِنَ السُّؤَالِ وَ خَوْفاً مِنَ الْحِسَابِ وَ إِشْفَاقاً مِنَ الْعَجْزِ عَنِ الشُّکْرِ فَکَیْفَ بِمَنْ تَجَشَّمَ فِی طَلَبِهَا مِنْ خُضُوعِ رَقَبَتِهِ وَ وَضْعِ خَدِّهِ وَ فَرَطِ عِنَائِهِ وَ الِاغْتِرَابِ عَنْ أَحْبَابِهِ وَ عَظِیمِ أَخْطَارِهِ ثُمَّ لَا یَدْرِی مَا آخِرُ ذَلِکَ الظَّفَرُ أَمِ الْخَیْبَةُ إِنَّمَا الدُّنْیَا ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ یَوْمٌ مَضَی بِمَا فِیهِ فَلَیْسَ بِعَائِدٍ وَ یَوْمٌ أَنْتَ فِیهِ فَحَقٌّ عَلَیْکَ اغْتِنَامُهُ وَ یَوْمٌ لَا تَدْرِی أَنْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَعَلَّکَ رَاحِلٌ فِیهِ أَمَّا الْیَوْمُ الْمَاضِی

1) 1. استمرأ الطعام: استطیبه وعده و وجده مریئا.

فَحَکِیمٌ مُؤَدِّبٌ وَ أَمَّا الْیَوْمُ الَّذِی أَنْتَ فِیهِ فَصَدِیقٌ مُوَدِّعٌ وَ أَمَّا غَداً فَإِنَّمَا فِی یَدَیْکَ مِنْهُ الْأَمَلُ فَإِنْ یَکُنْ أَمْسِ سَبَقَکَ بِنَفْسِهِ فَقَدْ أَبْقَی فِی یَدَیْکَ حِکْمَتَهُ وَ إِنْ یَکُنْ یَوْمُکَ هَذَا آنَسَکَ بِمَقْدَمِهِ عَلَیْکَ فَقَدْ کَانَ طَوِیلَ الْغَیْبَةِ عَنْکَ وَ هُوَ سَرِیعُ الرِّحْلَةِ فَتَزَوَّدْ مِنْهُ وَ أَحْسِنْ وَدَاعَهُ خُذْ بِالثِّقَةِ مِنَ الْعَمَلِ وَ إِیَّاکَ وَ الِاغْتِرَارَ بِالْأَمَلِ وَ لَا تُدْخِلْ عَلَیْکَ الْیَوْمَ هَمَّ غَدٍ یَکْفِی الْیَوْمَ هَمُّهُ وَ غَداً دَاخِلٌ عَلَیْکَ بِشُغُلِهِ إِنَّکَ إِنْ حَمَلْتَ عَلَی الْیَوْمِ هَمَّ غَدٍ زِدْتَ فِی حُزْنِکَ وَ تَعَبِکَ وَ تَکَلَّفْتَ أَنْ تَجْمَعَ فِی یَوْمِکَ مَا یَکْفِیکَ أَیَّاماً فَعَظُمَ الْحُزْنُ وَ زَادَ الشُّغُلُ وَ اشْتَدَّ التَّعَبُ وَ ضَعُفَ الْعَمَلُ لِلْأَمَلِ وَ لَوْ أَخْلَیْتَ قَلْبَکَ مِنَ الْأَمَلِ لَجَدَّدْتَ فِی الْعَمَلِ وَ الْأَمَلُ الْمُمَثَّلُ فِی الْیَوْمِ غَداً أَضَرَّکَ فِی وَجْهَیْنِ سَوَّفْتَ بِهِ الْعَمَلَ وَ زِدْتَ بِهِ فِی الْهَمِّ وَ الْحُزْنِ أَ وَ لَا تَرَی أَنَّ الدُّنْیَا سَاعَةٌ بَیْنَ سَاعَتَیْنِ سَاعَةٌ مَضَتْ وَ سَاعَةٌ بَقِیَتْ وَ سَاعَةٌ أَنْتَ فِیهَا فَأَمَّا الْمَاضِیَةُ وَ الْبَاقِیَةُ فَلَسْتَ تَجِدُ لِرِخَائِهِمَا لَذَّةً وَ لَا لِشِدَّتِهِمَا أَلَماً فَأَنْزِلِ السَّاعَةَ الْمَاضِیَةَ وَ السَّاعَةَ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا مَنْزِلَةَ الضَّیْفَیْنِ نَزَلَا بِکَ فَظَعَنَ الرَّاحِلُ عَنْکَ بِذَمِّهِ إِیَّاکَ وَ حَلَّ النَّازِلُ بِکَ بِالتَّجْرِبَةِ لَکَ فَإِحْسَانُکَ إِلَی الثَّاوِی یَمْحُو إِسَاءَتَکَ إِلَی الْمَاضِی فَأَدْرِکْ مَا أَضَعْتَ بِهِ عِتَابَکَ مِمَّا اسْتَقْبَلْتَ وَ احْذَرْ أَنْ تَجْمَعَ عَلَیْکَ شَهَادَتَهُمَا فَیُوبِقَاکَ وَ لَوْ أَنَّ مَقْبُوراً مِنَ الْأَمْوَاتِ قِیلَ لَهُ هَذِهِ الدُّنْیَا أَوَّلُهَا إِلَی آخِرِهَا تَخَلَّفْهَا لِوَلَدِکَ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لَکَ هَمٌّ غَیْرُهُ أَوْ یَوْمٌ نَرُدُّهُ إِلَیْکَ فَتَعْمَلُ فِیهِ لِنَفْسِکَ لَاخْتَارَ یَوْماً یَسْتَعْتِبُ فِیهِ مِنْ سَیِّئِ مَا أَسْلَفَ عَلَی جَمِیعِ الدُّنْیَا بِهِ یُورِثُهَا وَلَداً خَلَّفَهُ فَمَا یَمْنَعُکَ أَیُّهَا الْمُغْتَرُّ الْمُضْطَرُّ الْمُسَوِّفُ أَنْ تَعْمَلَ عَلَی مَهَلٍ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ وَ مَا یَجْعَلُ الْمَقْبُورَ أَشَدَّ تَعْظِیماً لِمَا فِی یَدَیْکَ مِنْکَ أَ لَا تَسْعَی فِی تَحْرِیرِ رَقَبَتِکَ وَ فَکَاکِ رِقِّکَ وَ وِقَاءِ نَفْسِکَ مِنَ النَّارِ الَّتِی عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ.

وَ قَالَ علیه السلام أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اغْتِنَامِ مَا اسْتَطَعْتُمْ عَمَلًا بِهِ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ الْأَیَّامِ الْخَالِیَةِ بِجَلِیلِ مَا یَشْقَی عَلَیْکُمْ بِهِ الْفَوْتُ

بَعْدَ الْمَوْتِ وَ بِالرَّفْضِ لِهَذِهِ الدُّنْیَا التَّارِکَةِ لَکُمْ وَ إِنْ لَمْ تَکُونُوا تُحِبُّونَ تَرْکَهَا وَ الْمُبْلِیَةِ لَکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِیدَهَا فَإِنَّمَا مَثَلُکُمْ وَ مَثَلُهَا کَرَکْبٍ سَلَکُوا سَبِیلًا فَکَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ وَ أَمُّوا عِلْماً فَکَأَنْ قَدْ بَلَغُوهُ وَ کَمْ عَسَی مِنَ الْمَجْرَی إِلَی الْغَایَةِ أَنْ یَجْرِیَ حَتَّی یَبْلُغَهَا فَکَمْ عَسَی أَنْ یَکُونَ بَقَاءَ مَنْ لَهُ یَوْمٌ لَا یَعْدُوهُ وَ مِنْ وَرَائِهِ طَالِبُ حَثِیثٍ یَحْدُوهُ فِی الدُّنْیَا حَتَّی یُفَارِقَهَا فَلَا تَتَنَافَسُوا فِی عِزِّ الدُّنْیَا وَ فَخْرِهَا وَ لَا تُعْجَبُوا بِزِینَتِهَا وَ لَا تَجْزَعُوا مِنْ ضَرَّائِهَا وَ بُؤْسِهَا فَإِنَّ عِزَّ الدُّنْیَا وَ فَخْرَهَا إِلَی انْقِطَاعٍ وَ إِنَّ زِینَتَهَا وَ نَعِیمَهَا إِلَی زَوَالٍ وَ إِنَّ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤْسَهَا إِلَی نَفَادٍ وَ کُلُّ مُدَّةٍ فِیهَا إِلَی مُنْتَهًی وَ کُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَی فَنَاءٍ أَ وَ لَیْسَ لَکُمْ فِی آثَارِ الْأَوَّلِینَ مُزْدَجَرٌ وَ فِی آبَائِکُمُ الْمَاضِینَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَ لَمْ تَرَوْا إِلَی الْمَاضِینَ مِنْکُمْ لَا یَرْجِعُونَ وَ إِلَی الْخَلَفِ الْبَاقِی مِنْکُمْ لَا یَبْقَوْنَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ عَلَا وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ‌⁽¹⁾الْآیَةَ وَ الَّتِی بَعْدَهَا وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ⁽²⁾أَ لَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُمْسُونَ وَ یُصْبِحُونَ عَلَی أَحْوَالٍ شَتَّی مَیِّتٌ یَبْلَی وَ آخَرُ یُعَزَّی وَ صَرِیعٌ مُبْتَلًی وَ عَائِدٌ مَعُودٌ وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ یَجُودُ وَ طَالِبٌ وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَلَی أَثَرِ الْمَاضِی مِنَّا یَمْضِی الْبَاقِی فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ الَّذِی یَبْقَی وَ یَفْنَی مَا سِوَاهُ وَ إِلَیْهِ مَوْئِلُ الْخَلْقِ وَ مَرْجِعُ الْأُمُورِ⁽³⁾

وَ قَالَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ

1) 1. الأنبیاء: 95.

2) 2. آل عمران: 185.

3) 3. روی هذا الأخیر فی النهج مع اختلاف تحت الرقم 93 من قسم الخطب.

بِالشَّهَوَاتِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ عُمِّرَتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ فَلَا تَدُومُ نِعْمَتُهَا وَ لَا تَفْنَی فَجَائِعُهَا غَدَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةٌ أَکَّالَةٌ غَوَّالَةٌ لَا تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِیهَا وَ الرِّضَا بِهَا کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً⁽¹⁾: مَعَ أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ مِنْهَا فِی حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ مِنْهَا بَعْدُ بِعَبْرَةٍ وَ لَمْ یَلْقَ مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا أَعْطَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ یَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ‌⁽²⁾عَلَیْهِ

مِنْهَا مُزْنَةُ بَلَاءٍ وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَکَ مُتَحَبِّرَةً أَنْ تُمْسِیَ لَکَ مُتَنَکِّرَةً⁽³⁾وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ فَأَوْبَی وَ إِنْ آنَسَ إِنْسَانٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً أَرْهَقَتْهُ مِنْ بَوَائِقِهَا تَعَباً غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا وَ لَمْ یَمَسَّ امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی جَوْفِ خَوْفٍ‌⁽⁴⁾

لَا خَیْرَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ زَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ تَدُمْ لَهُ وَ زَالَتْ عَنْهُ کَمْ وَاثِقٍ بِهَا فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَةٍ إِلَیْهَا صَرَعَتْهُ وَ ذِی خَدَعٍ فِیهَا خَدَعَتْهُ وَ کَمْ مِنْ ذِی أُبَّهَةٍ فِیهَا قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَةٍ فِیهَا قَدْ رَدَّتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ کَمْ مِنْ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا دُوَلٌ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسْبَابُهَا رِمَامٌ وَ قِطَافُهَا سَلْعٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ

1) 1. الکهف: 45.

2) 2. الطل: المطر الخفیف الضعیف، و قیل الندی، و قیل فوقه، و کأنّه بمعنی الادامة و الاشراف، فان الدیمة أیضا هو المطر إذا نزل بلا رعد و برق مع سکون، و هتنت أی انصبت و جرت، و المزنة: القطعة من المزن، أو هی المطرة نفسها.

3) 3. المتحبرة: المتزینة المتعرضة بحسنها، و فی بعض النسخ نقلا عن کتاب مطالب السؤل« متنصرة» راجع ج 78 ص 15 من هذه الطبعة.

4) 4. خوافی خوف ظ.

وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ ضَیْفُهَا مَنْکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُومٌ مَعَ أَنَّ وَرَاءَ ذَلِکَ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ زَفَرَاتِهِ وَ هَوْلَ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفَ بَیْنَ یَدَیْ إِلَهِکُمُ الْحَکَمِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاکِنِ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ کَانُوا أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْقَی مِنْکُمْ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ مِنْکُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ وَ هَلْ بَلَغَکُمْ أَنَّ الدُّنْیَا سَخَتْ لَهُمْ نَفْساً بِفِدْیَةٍ أَوْ صُدَّتْ عَنْهُمْ فِیمَا أَهْلَکَتْهُمْ بِهِ بِخَطْبٍ بَلْ أَوْهَنَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ وَ ضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ وَ مَقَرَتْهُمْ بِالْمَنَاخِرِ وَ أَعَانَهَا عَلَیْهِمْ رَیْبَ الْمَنُونِ فَقَدْ رَأَیْتُمْ تَنَکُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَ آثَرَهَا أَوْ أَخْلَدَ إِلَیْهَا حِینَ ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ أَبَدٍ أَوْ إِلَی آخِرِ زَوَالٍ هَلْ زَوَّدَتْهُمْ إِلَّا السَّغَبُ أَوْ أَحَلَّتْهُمْ إِلَّا إِلَی الضَّنْکِ أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إِلَّا الظُّلْمَةُ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلَّا النَّارُ أَ لِهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَیْهَا تَرَبَّصُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَّهِمْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ مِنْهَا اذْکُرُوا عِنْدَ تَصَرُّفِهَا بِکَمْ سُرْعَةٍ انْقِضَاؤُهَا عَنْکُمْ وَ وَشْکِ زَوَالِهَا وَ ضَعْفِ مَجَالِهَا أَ لَمْ تَجِدْکُمْ عَلَی مِثَالِ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ وَجَدْتُ مَنْ کَانَ قِبَلَکُمْ عَلَی مِثَالِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُمْ جِیلٌ بَعْدَ جِیلٍ وَ أُمَّةٌ بَعْدَ أُمَّةٍ وَ قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ وَ خَلَفٌ بَعْدَ خَلَفٍ فَلَا هِیَ تَسْتَحِی مِنَ الْعَارِ وَ مَا لَا یَنْبَغِی مِنَ الْمُبْدِیَاتِ وَ لَا تَخْجَلْ مِنَ الْغَدْرِ اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽²⁾فَاتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ بِکُلِّ رَیْعٍ آیَةً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ

1) 1. هود: 15 و 16.

2) 2. الحدید: 20.

لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ‌⁽¹⁾وَ بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً⁽²⁾وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ کَیْفَ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا لَا یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً⁽³⁾

وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أَجْنَاناً⁽⁴⁾

وَ مِنَ التُّرَابِ أَکْفَاناً وَ مِنَ الرُّفَاتِ جِیرَاناً وَ هُمْ جِیرَةٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً وَ لَا یُبَالُونَ مَنْدَبَةً وَ لَا یَعْرِفُونَ نَسَباً وَ لَا حَسَباً وَ لَا یَشْهَدُونَ زُوراً إِنْ جِیدُوا لَمْ یَفْرَحُوا⁽⁵⁾وَ إِنْ قُحِطُوا لَمْ یَقْنَطُوا جَمِیعٌ وَ هُمْ آحَادٌ وَ جِیرَةٌ وَ هُمْ أَبْعَادٌ وَ مُتَدَانُونَ لَا یَتَزَاوَرُونَ وَ لَا یُزَوِّرُونَ حُلَمَاءُ قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ جُهَلَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَحْقَادُهُمْ لَا یُخْشَی فَجْعُهُمْ وَ لَا یُرْجَی دَفْعُهُمْ وَ هُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ‌⁽⁶⁾إِنَّ الدُّنْیَا وَهْنٌ مَطْلَبُهَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا⁽⁷⁾

غَرُورٌ مَاحِلٌ‌⁽⁸⁾وَ سَمٌّ قَاتِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ تُرِیقُ مُطَّرِفَهَا وَ تُرْدِی مُسْتَزِیدَهَا وَ تُصْرِعُ مُسْتَفِیدَهَا

1) 1. إشارة الی قوم عاد کما فی سورة الشعراء: 128.

2) 2. إشارة الی قوم عاد أیضا کما فی سورة السجدة: 15.

3) 3. یعنی أنهم و ان حملوا علی أکتاف الناس و یمشون لا بأنفسهم، مع ذلک لا یقال انهم رکبان، و انهم و ان انزلوا فی الجدث مع التکریم و الاحترام مع ذلک لا یقال: انهم ضیفان انزلوا بالتکریم و الحبور.

4) 4. الاجنان جمع جنن، و هو الجدث و القبر و فی نسخة مطالب السؤل ص 58 و هکذا تحف العقول ص 178« اکنانا» بدل اجنان و اکنان جمع کن: المختفی و الستر، و قد یقال للبیت: الکن.

5) 5. من الجود: و هو المطر.

6) 6. القصص: 58.

7) 7. الرنق: الکدر، و الردغ: کثیر الطین و الوحل.

8) 8. الماحل: الساعی فی الفتنة و الکائد الی السلاطین بالسعایة.

بِإِنْفَادِ لَذَّتِهَا وَ مُوبِقَاتِ شَهَوَاتِهَا وَ أَسْرِ نَافِرِهَا قَنَصَتْ بِأَحْبُلِهَا وَ قَصَدَتْ بِأَسْهُمِهَا مَائِلًا لِهَنَاتِهَا وَ تُعَلِّلُ بِهِبَاتِهَا لَیَالِیَ عُمُرِهِ وَ أَیَّامَ حَیَاتِهِ قَدْ عَلَّقَتْهُ أَوْهَاقَ الْمَنِیَّةِ فَأَرْدَتْهُ بِمَرَائِرِهَا⁽¹⁾

و هی طاقة الحبل أو الحبل الشدید الفتل و قیل: الحبل الدقیق الطویل.

قَائِدَةً لَهُ بِحُتُوفِهَا إِلَی ضَنْکِ الْمَضْجَعِ وَ وَحْشَةِ الْمَرْجِعِ وَ مُجَاوَرَةِ الْأَمْوَاتِ وَ مُعَایَنَةِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ ثُمَّ ضُرِبَ عَلَی أَدْنَاهُمْ سُبَاتُ الدُّهُورِ وَ هُمْ لَا یَرْجِعُونَ قَدِ ارْتَهَنَتِ الرِّقَابَ بِسَالِفِ الِاکْتِسَابِ وَ أُحْصِیَتِ الْآثَارُ لِفَصْلِ الْخِطَابِ وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً.

وَ قَالَ علیه السلام فِی ذَمِّ الدُّنْیَا فِی خُطْبَةٍ خَطَبَهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ أَحْمَدُهُ وَ أَسْتَعِینُهُ وَ أُومِنُ بِهِ وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ وَ دِینِ الْهُدَی لِیُزِیحَ بِهِ عِلَّتَکُمْ وَ لِیُوقِظَ بِهِ غَفْلَتَکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مَیِّتُونَ وَ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ وَ مَوْقُوفُونَ عَلَی أَعْمَالِکُمْ وَ مُجْزَوْنَ بِهَا فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَإِنَّهَا دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَةٌ وَ بِالْعَنَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ بِالْغَدْرِ مَوْصُوفَةٌ وَ کُلُّ مَا فِیهَا إِلَی زَوَالٍ وَ هِیَ بَیْنَ أَهْلِهَا دُوَلٌ وَ سِجَالٌ لَا تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَ لَا یَسْلَمُ مِنْ شَرِّهَا بَیْنَا أَهْلُهَا مِنْهَا فِی رَخَاءٍ وَ سُرُورٍ إِذْ هُمْ مِنْهَا فِی بَلَاءٍ وَ غُرُورٍ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَةٌ الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَ الرَّخَاءُ فِیهَا لَا یَدُومُ وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَةٌ تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا وَ تَقْصِمُهُمْ بِحِمَامِهَا وَ کُلٌّ حَتْفُهُ فِیهَا مَقْدُورٌ وَ حَظُّهُ مِنْهَا مَوْفُورٌ وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا عَلَی سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَی مِمَّنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ بَاعاً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ بَطْشاً وَ أَعْمَرَ دِیَاراً وَ أَبْعَدَ آثَاراً فَأَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُمْ هَامِدَةً خَامِدَةً مِنْ بَعْدِ طُولٍ تَغْلِبُهَا وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَةً وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَةً وَ آثَارُهُمْ عَافِیَةً فَاسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمُشَیَّدَةِ وَ السُّتُورِ وَ النَّمَارِقِ الْمُمَهَّدَةِ الصُّخُورَ وَ الْأَحْجَارَ الْمُسْنَدَةَ فِی الْقُبُورِ الَّتِی قَدْ بُنِیَ لِلْخَرَابِ فِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ

1) 1. الاوهاق: جمع وهق، و هو حبال الموت أو هو بالدال المهملة، و هو خشبتان یغمز بهما ساق المجرمین، یقال: عنقه فی وهق و رجله فی دهق. و المرائر جمع مریرة:

وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ بَیْنَ أَهْلِ عِمَارَةٍ مُوحِشِینَ وَ أَهْلِ مَحَلَّةٍ مُتَشَاغِلِینَ لَا یَسْتَأْنِسُونَ بِالْعُمْرَانِ وَ لَا یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ وَ الْإِخْوَانِ عَلَی مَا بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَوَاصُلٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَی وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَی فَأَصْبَحُوا بَعْدَ الْحَیَاةِ أَمْوَاتاً وَ بَعْدَ غَضَارَةِ الْعَیْشِ رُفَاتاً فُجِعَ بِهِمُ الْأَحْبَابُ وَ سَکَنُوا التُّرَابَ وَ ظَعَنُوا فَلَیْسَ لَهُمْ إِیَابٌ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ فَکَانَ قَدْ صِرْتُمْ إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ مِنَ الْبِلَی وَ الْوَحْدَةِ فِی الْمَثْوَی وَ ارْتَهَنْتُمْ فِی ذَلِکَ الْمَضْجَعِ وَ ضَمَّکُمْ ذَلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ قَدْ تَنَاهَتِ الْأُمُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ وَ حُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ وَ وَقَفْتُمْ لِلتَّحْصِیلِ بَیْنَ یَدَیْ مَلَکٍ جَلِیلٍ فَطَارَتِ الْقُلُوبُ لِإِشْفَاقِهَا مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ هَتَکَتْ عَنْکُمُ الْحُجُبُ وَ الْأَسْتَارُ وَ ظَهَرَتْ مِنْکُمُ الْعُیُوبُ وَ الْأَسْرَارُ هُنَالِکَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی‌⁽¹⁾وَ قَالَ وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً⁽²⁾جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ عَامِلِینَ بِکِتَابِهِ مُتَّبِعِینَ لِأَوْلِیَائِهِ حَتَّی یُحِلَّنَا وَ إِیَّاکُمْ دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ.

وَ قَالَ علیه السلام: انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا فَإِنَّهَا وَ اللَّهِ عَنْ قَلِیلٍ تُزِیلُ الثَّاوِیَ السَّاکِنَ وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الْآمِنَ لَا یَرْجِعُ مَا تَوَلَّی عَنْهَا فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَیَنْتَظِرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ آخِرُ الْحَیَاةِ فِیهَا إِلَی الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ فَلَا یَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ مَا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا

1) 1. النجم: 31.

2) 2. الکهف: 46.

رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً تَفَکَّرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ إِدْبَارَ مَا قَدْ أَدْبَرَ وَ حُضُورَ مَا قَدْ حَضَرَ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَةِ لَمْ یَزُلْ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ‌ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ وَ إِنَّهَا لِذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ.

**[ترجمه]کتاب عیون الحکم و المواعظ: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: از این دنیای مکار و خائن بر حذر باشید که با زیورهای خود تزیین شده و با فریب‌هایش هوش از سر مردمان ربوده است، و با جلوه دادن آرزوهایش کسان را فریب داده، و خود را در دیدگاه خواستارانش درآورده است. و مانند عروسی بزک کرده به جلوه در آمده است، چشم‌ها به آن خیره، و جان‌ها به آن شیفته، و دل‌ها به آن آرزومند، و خود قاتل شوهران همه؛ نه آن کس که هنوز زنده است از سرنوشت گذشتگان عبرت می‌گیرد، و نه آن کس که سپس می‌آید از بدی‌هایی که به دیگران کرده است از آن بیزار می‌گردد، و نه عاقل در کار دنیا از تجربه‌ها سود می‌برد.

دل‌ها جز از دوستی دنیا ابا دارند و جان‌ها بدان شوق دارند و مردم نسبت به دنیا طالب دو چیز هستند: طالب پیروزی به وسیله آن که در دنیا فریفته گردد و توشه بر گرفتن از آن را برای کوچ خود فراموش نموده؛ پس ماندنش در آن کوتاه گشته که دستش از آن خالی گشته و پایش در آن لغزیده و دنیا به نزد او آمده و آنچه را سبب مرگ اوست پنهان داشته، پس پشیمانی او بزرگ گشته و حسرتش زیاد شده و مصیبتش عظیم شده است؛ پس سکرات مرگ بر او جمع شده و آنچه بر او فرود می‌آید، وصف پذیر نیست.

و دیگری قبل از آن که به حاجت خود برسد، از دنیا رفته و از دنیا با فریب و تأسفش جدا شده و به آنچه از آن طلب نموده، نرسیده و به آنچه در آن امید داشته نرسیده؛ هر دو دسته نام برده بدون توشه از دنیا کوچ نمودند و بر محلی که فاقد آرامش است وارد شدند.

پس با تمام توان از دنیا حذر کنید و بار سنگین اندوه آن را از خود به زمین گذارید، به خاطر یقینی که دارید که زوال آن نزدیک گردد و در دنیا تا می‌توانید پنهان باشید و برای دنیا بسیار محتاط باشید؛ زیرا طالب دنیا هر قدر که به سروری از دنیا دل خوش دارد، امر مکروهی او را دلتنگ می‌کند و هر قدر که از آن به سبب اقبالش روی آورد، ادباری آن خوشی را گلوگیر می‌کند و هر قدر که پایی بر آن ثابت گردد، رویی از آن برتافته می‌شود؛ پس کسی که در دنیا مسرور است فریب دهنده است و کسی که در آن نفع ببرد، زیان دیده است. راحتی آن متصل به بلاست و بقای آن به سوی فنا قرار داده شده و شادی آن آمیخته به اندوه است و آخر اندوه آن روی به سستی می‌برد.

پس در دنیا به دیده زاهدی که از دنیا جدا شده بنگر و در آن به دیده یار مورد اعتماد نظر مکن .

فلانی! بدان که دنیا شخص آرام و دارای آرامش را دلتنگ می‌کند و خوشحال دارای ایمنی را مصیبت زده می‌کند، آنچه از دنیا رفته و پشت کرده بر نمی‌گردد و دانسته نمی‌شود که در آینده چه خواهد شد تا جانب احتیاط برگیرد. آرزوهای دنیا دروغین است و آمالش باطل است؛ پاکی آن کدورت دارد و فرزند آدم در آن بر خطر است؛ یا نعمتی دارد که از بین می‌رود و یا بلایی است که فرود می‌آید و یا مصیبتی نابود کننده است و یا مرگی حتمی؛ پس اگر تعقل ورزیده شود، زندگی بر شخص مکدر است و اگر گوش شنوا داشته باشد، دنیا از احوال خود به او خبر می‌دهد.

و اگر خالق دنیا خدای عز و جل از آن خبر نداده بود و از آن مثالی نزده بود و در آن امر به زهد و بی میلی به آن ننموده بود، خود وقایع و فجایع آن شخص خفته را بیدار می‌کرد و ستمکار را موعظه می‌کرد و عالم را بصیر می‌نمود. حال چگونه است که که نهی نیز از جانب خدا نسبت به آن رسیده و بینات و موجبات بینایی در آن آمده. پس نزد خدای عز و جل مقدار و وزن ندارد و تا جایی که ما رسیدیم، مخلوقی مبغوض‌تر از ما در دنیا آفریده نشده و خدا از روزی که دنیا را آفریده به آن نظر ننموده است.

و دنیا با تمام کلیدها و گنجینه‌هایش بر پیامبر ما صلی الله علیه و آله عرضه شد، در حالی که گرفتن آن از حظ اخروی ایشان کم نمی‌کرد، ولی حضرت از قبول آن ابا فرمود! زیرا می‌دانست که خدای عز و جل چیزی( دنیا) را مبغوض داشت، پس ایشان نیز آن چیز را مبغوض داشت و خدا چیزی را کوچک شمرد، پس ایشان نیز آن را کوچک می‌شمرد و حضرت صلی الله علیه و آله می‌دانست که آنچه را خداوند عز و جل پایین آورده بالا نمی‌رود و آنچه را خداوند کم شمرده زیاد نمی‌گردد، اگر چه تو را خبر ندهد که فلان چیز نزد خدا کوچک است؛ جز این که خدای عز و جل دنیا را کوچک‌تر از آن دانست که خیر آن را ثواب اهل طاعت خود و عقوبت دنیا را عقاب اهل معصیت خود قرار دهد.

و از اموری که تو را به پستی دنیا رهنمون می‌سازد، این است که خدای عز و جل دنیا را از اولیا و دوستان خود از سر عمد و اختیار دریغ داشته و آن را از باب امتحان و آزمایش برای دشمنانش بسط داده؛ پس پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله را نسبت به دنیا کرامت عطا کرد، هنگامی که از شدت گرسنگی شکم خود را بست و موسای نجواگر و حلیم خود دنیا را منع فرمود، موسایی که رنگ سبز سبزیجات از شدت لاغری او از پوست شکمش پیدا بود و روزی که به آن سایه پناه برد، از خدای عز و جل فقط طعامی خواست که بخورد، به خاطر گرسنگی که او را به زحمت انداخته بود و روایتی رسیده که خدا به موسی وحی کرد: وقتی دیدی که بی نیازی به تو روی آورده، پس بگو: من گناهی کرده‌ام که عقوبت آن جلو انداخته شده و وقتی دیدی فقر به تو روی می‌آورد، بگو: مرحبا به نشانه صالحان!

و همچنین عیسی بن مریم علیه السلام که صاحب روح و کلمه بود، که گفت: خورش من گرسنگی است و شعارم ترس از خدا و لباسم پشم و مرکب من دو پای من است و چراغم در دل شب ماه و گرمایم در زمستان طلوع گاه‌های خورشید است و میوه من چیزهایی است که زمین برای چارپایان می‌رویاند؛ من ابا کردم در حالی که چیزی ندارم و کسی از من بی نیاز‌تر نیست.

و سلیمان بن داود و ملکی که به او داده شد، وقتی نان جو می‌خورد و به مادرش گندم می‌خوراند و وقتی شب می‌شد، عبای بافته شده از موی می‌پوشید و دست خود را به گردنش می‌آویخت و تا صبح گریه می‌کرد و بسیار می‌گفت: پروردگارا! من به خود ظلم کردم؛ پس اگر تو مرا نیامرزی و به من رحم نکنی از زیان کاران خواهم بود. معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو و من از ظالمان هستم!

پس اینان انبیا و برگزیدگان خدا هستند که از دنیا فاصله گرفتند و در آنچه خداوند عز و جل آنان را در آن زاهد کرد، زهد ورزیدند و آنچه خدا مبغوض داشت و کوچک شمرد را مبغوض شمردند و کوچک انگاشتند. سپس صالحان از آثار آنان پیروی کردند و راه آنان را پیمودند و با تفکر همراهی کردند و از عبرت‌ها منتفع شدند و در این عمر کوتاه از متاع فریبی که بازگشت به فنا می‌کند، و به سمت حسابرسی می‌رود، بردباری به خرج دادند.

با عقول خود به آخر دنیا نظر کردند و به اول و ظاهر و باطن آن ننگریستند و در تلخی عاقبت کار دنیا تفکر کردند و شیرینی نعم زودگذر آن را گوارا نیافتند .

سپس خود را ملزم به صبر کردند و دنیا را نسبت به خود به منزله مرداری گرفتند که برای کسی حلال نیست که از آن سیر بخورد، مگر در حال اضطرار به آن و از آن به قدری که تنفسشان باقی بماند و زنده بمانند، خوردند و دنیا را به منزله لاشه‌ای انگاشتند که بوی گند آن شدت گرفته و هر کس از کنار آن عبور می‌کند، دهان خود را از آن می‌گیرد؛ پس آنان به کمترین حد ممکن اکتفا می‌کنند و به خاطر بوی بد آن، از آن سیر نمی‌شوند و از کسی که از آن سیر خورده و از حیث نصیب و بهره بدان راضی گشته، تعجب می‌کنند.

برادران من! به خدا قسم که دنیا در آینده‌ای زود یا دیر - نسبت به کسی که در نظر کردن به دنیا خیرخواه خویش باشد و اندیشه‌های خود را درباره آن خالص کند - از لاشه بدبوتر و از مردار ناپسندتر است، جز این که کسی که در دباغ خانه پوست‌ها رشد کرده، بوی گند آن را درک نمی‌کند و بوی بد آن او را آزار نمی‌دهد، به همان کیفیت که رهگذر و کسی که آنجا می‌نشیند را می‌آزرد و برای شناخت عاقل همین قدر بس است که بداند که کسی که بمیرد و سلطنت عظیمی از خود به جای گذارد، خوشحال می‌شود که به صرت عوام مردم و در خفا در آن زندگی کند یا کسی که در دنیا معاف و سالم زیسته، خوشحال می‌شود که در دنیا مبتلا و متضرر باشد؛ همین برای زشتی دنیا و بی میلی به آن از حیث دلیل کافی است.

به خدا قسم اگر دنیا به گونه‌ای بود که هر کس اراده چیزی از آن می‌کرد، آن را از جایی که دستش بدان می‌رسید، برمی‌داشت، بدون این که طلب و خستگی و زحمت و رنجی و کوچ و کاری لازم داشته باشد، جز این که هر چیزی از آن برداشته شود، حق خدا در آن بر عهده او می‌آید و شکر بر او لازم می‌شود و از آن چیز سؤال و بر آن حسابرسی می‌شود، بر عاقل لازم بود که از دنیا جز به قدر قوت و کفاف آن روزش بیشتر بر ندارد تا از سؤال در امان باشد و به خاطر خوف از حساب باید چنین می‌کرد و نیز به خاطر نگرانی از ادای شکر آن؛ چه رسد به کسی که در طلب دنیا فرود آمدن گردن بر او تحمیل شده و این که صورت بر خاک نهد و رنج بسیار آن را به جان بخرد و از دوستانش دور شود و خطرات بزرگی را بر خود آسان کند و دست آخر نداند که آخر آن چه خواهد شد! موفقیت یا نومیدی! دنیا سه روز است: روزی که با آنچه در آن بود گذشت و برنخواهد گشت و روزی که اکنون تو در آن هستی که غنیمت شمردن آن بر تو لازم است و روزی که نمی‌دانی آیا آن را درک می‌کنی یا نه و شاید در آن روز بمیری. اما روزی که گذشت، حکیمی تأدیب‌گر است و روزی که در آن هستی دوستی است که با تو وداع می‌کند. و اما فردا، روزی است که آرزوی آن در دست توست. اگر دیروز خود بر تو گذشت، حکمت آن را در دست تو باقی گذاشته و اگر امروز تو، با آمدنش با تو انس گرفته، بسیار از تو دور بوده و به زودی نیز از پیش تو می‌رود؛ پس از آن توشه برگیر و با آن به نیکی وداع کن!

از انجام دادن هر کار اطمینان پیدا کن، و از فریب خوردن آرزوها و امل بپرهیز، و غم فردا را امروز بر خود وارد مکن، که همّ و غم امروز تو را بس است، و فردا با گرفتاریهایش بر تو وارد خواهد شد. اگر غم فردا را امروز بر خود بار کنی، بر اندوه و رنج خود افزوده‌ای، و خود را واداشته‌ای تا یک روزه چیزهایی را تحمل کنی که می‌توانستی در خلال چندین روز تحمل کرد. و بدین گونه است که اندوه افزون می‌شود، و کار زیاد، و رنج فراوان؛ و کار کردن، به واسطه دل به آرزوی فردا بستن، کاهش پیدا می‌کند. لیکن اگر دل خویش از آرزو تهی می‌کردی، امروز بیشتر در کار می‌کوشیدی. و آرزویی که امروز پیدا کردی فردا از دو جهت به تو ضرر می‌رساند: به سبب آن عمل را به تأخیر انداختی و با آن آرزو، بر غم و اندوهت افزودی!

آیا نمی‌بینی که دنیا ساعتی بین دو ساعت است؟ ساعت گذشته، و ساعت باقی مانده، و ساعتی که در آنی؛ تو اکنون از آسایش ساعت گذشته و ساعت آینده لذتی نمی‌یابی، و از سختی آنها دردی احساس نمی‌کنی. پس ساعت گذشته و ساعتی را که اکنون در آنی را همچون دو مهمان بدان که بر تو وارد شده‌اند. آنکه از پیش تو رفته تو را نکوهش می‌کند، و آنکه بر تو وارد شده تجربه‌ای از گذشته برایت آورده است. پس احسان تو نسبت به ساعتی که اکنون در آنی، بد کردن تو به ساعت گذشته را محو می‌کند؛ پس نسبت به آینده، آنچه که عتابت را به آن ضایع نمودی جبران کن و بترس از این که شهادت آن دو روز علیه تو باشد که در نتیجه تو را هلاک کنند.

و اگر میتی از اموات که دفن شده، به او گفته شود یا این دنیا را از اول آن تا آخر آن برای فرزندت که در زندگی خود همتی جز امور او نداشتی باقی بگذار و یا یک روز از دنیا را به تو بر می‌گردانیم که در آن روز برای خودت کار کنی، قطعا آن میت روزی را که در آن از اعمال بدی که مرتکب شده از خدا رضایت بطلبد، بر تمام دنیا که آن را برای فرزند خود به ارث بگذارد، ترجیح می‌دهد! پس ای کسی که فریفته و بیچاره شده‌ای و امورت را به تأخیر می‌افکنی! چه چیز تو را منع می‌کند از این که تا فرصت داری و قبل از فرا رسیدن اجلت عمل کنی و چه شده که میت مدفون را از آنچه در دست داری با عظمت‌تر قرار داده؟ آیا برای آزادی خود از جهنم و آزاد کردن بندگی‌ات نسبت به دنیا تلاش نمی‌کنی و خود را از آتشی که فرشتگانی خشن و سختگیر بر آن موکل هستند، حفظ نمی‌کنی؟

و امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ای بندگان خدا شما را سفارش می کنم به تقوای خدا و مغتنم شمردن هر گونه امکان و فرصتی برای عمل به طاعتش در این ایّام زود گذر زندگی، و نیز (سفارش می‌کنم) به ترک این دنیائی که شما را وا می‌گذارد، اگر چه شما ترک آن را خوش نمی‌داشته‌اید، و شما را کهنه می‌سازد اگر چه شما نو ساختن آن را دوست می‌داشته‌اید. همانا مثل شما و دنیا همچون کاروانیانی است که در راهی گام سپرده‌اند. چنان که گوئی آن را به پایان برده‌اند، و آهنگ فراز کوهی کرده‌اند، چنان که گوئی به آن رسیده‌اند (یا عن قریب خواهند رسید) و چون هر دو همچنان راه می‌پیمایند، چنان است که گوئی راه را به پایان رسانده‌اند، و چه بسیار باشد که کشتی روان شده به سوی سر منزلی همچنان جریان خود را ادامه دهد تا به آن سر منزل برسد. و چه بسیار کس باشد که بیش از یک روز تا أجل باقی ندارد، و چه بسیار باشد طالب دنیای حریصی که دنیا را پیش می‌راند (و در پی دنیا می‌تازد) تا آنگاه که از آن جدا شود.

پس (حال که وضع آدمی با دنیا چنین است) در عزّت دنیا و فخر آن رقابت مکنید. و به زینت و نعمت آن شیفته مگردید، و از سختی و ناسازگاری آن بی‌تاب و غمگین مشوید، زیرا عزّت و فخر دنیا رو به پایان است، و زینت و نعمتش زایل‌شدنی است، و سختی و ناسازگاری‌اش به مرور رو به نابود شدن، و هر مدّتی از آن رو به انتها است، و هر زنده‌ای از آن رهسپار دیار بلا و فنا است.

آیا اگر اهل تعقّل و اندیشیدن باشید. شما را در آثار پیشینیان و در سرگذشت پدران درگذشته‌تان عبرتی و مایه بصیرتی نیست؟ آیا به گذشتگانتان نمی‌اندیشید، که باز نمی گردند؟ و به نسل‌های باقی مانده خودتان نمی‌نگرید که بر یک حال توقّف نمی‌کنند؟ خداوند تبارک و تعالی فرموده است: «و حرام شده است بر قریه‌ای که ما آن را به هلاک رساندیم [بازگشت]، البتّه که ایشان بازنخواهند گشت» - . انبیا / 95 - و نیز فرموده است: «هر جانی چشنده شربت مرگ است، و همانا که در روز قیامت مزد اعمالتان را دریافت خواهید کرد، پس کسی که از آتش جهنّم به دور داشته شود، و به بهشت داخل گردد به حقیقت رستگار و برخوردار شده است. و زندگی دنیا جز متاع غرور نیست.» - . آل عمران / 185 -

آیا به اهل دنیا نمی‌نگرید که بر حالات مختلفی شب را صبح می‌کنند، و روز را به شب می‌رسانند: یکی مرده‌ای است که بر او می‌گریند، و دیگری بازمانده‌ای است که به تسلیتش می روند، و دیگری بر زمین افتاده‌ای است که دست و پا می‌زند، و عیادت‌کننده‌ای است که به دیدار بیماری می‌رود، و بیماری که از او عیادت می‌کنند و محتضری است که در حال جان کندن است، و دنیاطلبی که مرگ او را همی طلبد، و غافلی که از او غفلت نمی‌شود. کاروان زندگی و زندگان همچنان روان است. و بازماندگان از پی درگذشتگان رهسپارند و سپاس و ستایش خداوند را که پروردگار عوالم هستی است. پروردگار آسمان‌های هفتگانه و پروردگار زمین‌های هفتگانه، و پروردگار عرش عظیم است، همان خدائی که باقی می‌ماند، و ما سوای او فانی می‌شود، و خلق به سوی او می‌پیوندد، و کار به او باز می‌گردد.

و نیز فرمود: اما بعد، همانا من شما را از دنیای حرام می‌ترسانم، زیرا در کام شیرین، و در دیده انسان سبز و رنگارنگ است، در شهوات و خواهش‌های نفسانی پوشیده شده، و با نعمت‌های زودگذر دوستی می‌ورزد، با متاع اندک زیبا جلوه می‌کند، و در لباس آرزوها خود را نشان می‌دهد، و با زینت غرور خود را می‌آراید، شادی آن دوام ندارد، و کسی از اندوه آن ایمن نیست. دنیا بسیار فریبنده و بسیار زیان رساننده است، دگرگون شونده و ناپایدار، فنا پذیر و مرگبار و کشنده‌ای تبهکار است، و آنگاه که به دست آرزومندان افتاد و با خواهش‌های آنان دمساز شد می‌نگرند که جز سرابی بیش نیست که خدای سبحان فرمود: «زندگی چون آبی ماند که از آسمان فرو فرستادیم و به وسیله آن گیاهان فراوان رویید سپس خشک شده، باد آنها را پراکنده کرد و خدا بر همه چیز قادر و تواناست». - . کهف / 45 -

کسی از دنیا شادمانی ندید جز آن که پس از آن با اشک و آه روبرو شد هنوز با خوشی‌های دنیا روبرو نشده است که با ناراحتی‌ها و پشت کردن آن مبتلا می‌گردد، شبنمی از رفاه و خوشی دنیا بر کسی فرود نیامده جز آن که سیل بلاها همه چیز را از بیخ و بن می‌کنند. هر گاه صبحگاهان به یاری کسی برخیزد، شامگاهان خود را به ناشناسی می‌زند؛ اگر از یک طرف شیرین و گوارا باشد، از طرف دیگر تلخ و ناگوار است. کسی از فراوانی نعمت‌های دنیا کام نگرفت جز آن که مشکلات و سختی‌ها دامنگیر او شد؛ بسیار فریبنده است و آنچه در دنیاست نیز فریبندگی دارد ، فانی و زودگذر است، و هر کس در آن زندگی می‌کند فنا می‌پذیرد. کسی شبی را در آغوش امن دنیا به سر نبرده جز آن که صبحگاهان بال‌های ترس و وحشت بر سر او کوبید؛ در زاد و توشه آن جز تقوا خیری نیست. کسی که به قدر کفایت از آن بردارد در آرامش به سر می‌برد و آن کس که در پی به دست آوردن متاع بیشتری از دنیا باشد وسائل نابودی خود را فراهم کرده و به زودی از دست می‌رود.

بسا افرادی که به دنیا اعتماد کردند، ناگهان مزه تلخ مصیبت را بدان‌ها چشاند و بسا صاحب اطمینانی که به خاک و خونش کشید. چه انسان‌های با عظمتی را که خوار و کوچک ساخت و بسا فخر فروشانی را که به خاک ذلّت افکند. حکومت دنیا ناپایدار عیش و زندگانی آن تیره و تار گوارای آن شور و شیرینی آن تلخ غذای آن زهر، و اسباب و وسائل آن پوسیده است، زنده آن در معرض مردن و تندرست آن گرفتار بیماری است حکومت آن بر باد رفته و عزیزان آن شکست خورده متاع آن نکبت آلود و پناه آورنده آن محروم خواهد بود. با این که از پس این‌ها سکرات مرگ و نفس‌های بلند است و ترس کسی که آگاه شده و ایستادن در برابر معبودتان که حاکم است تا نیکوکاران را جزای نیک دهد.

آیا شما در جای گذشتگان خود به سر نمی‌برید؟ که عمرشان از شما طولانی‌تر و آثارشان با دوام‌تر و آرزویشان درازتر و افرادشان بیشتر و لشکریانشان انبوه‌تر بودند؟ دنیا را چگونه پرستیدند؟ و آن را چگونه بر خود گزیدند؟ و سپس از آن رخت بر بستند و رفتند. و آیا به شما خبر رسید که دنیا جانی به عنوان فدیه به آنان بخشید؟ یا بلایی را که هلاکشان کرد از آنان باز داشت؟ نه هرگز!! بلکه سختی و مشکلات دنیا چنان به آنها رسید که پوست و گوشتشان را درید با سختی‌ها آنان را سست و با مصیبت‌ها ذلیل و خوارشان کرد و بینی آنان را به خاک مالید و لگد مال کرد و گردش روزگار را بر ضد آنها برانگیخت.

شما دیدید که دنیا آن کس را که برابر آن فروتنی کرد و آن را برگزید، و بر همه چیز مقدّم داشت که گویا جاودانه می‌ماند، نشناخت و روی خوش نشان نداد تا آن که از دنیا رفت! آیا جز گرسنگی توشه‌ای به آنها سپرد؟ آیا جز در مضیقه فرودشان نیاورد؟ و آیا روشنی دنیا جز تاریکی و سرانجامش جز پشیمانی بود؟ و آیا جز آتش برای آنان باقی گذاشت؟ آیا شما چنین دنیایی را بر همه چیز مقدم می‌دارید یا در آرزوی آن به سر می‌برید؟ و بدان اطمینان می‌کنید؟ خدای عز و جل می‌فرماید: «کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمالشان را در همین دنیا به طور کامل به آنها می‌دهیم؛ و چیزی کم و کاست از آنها نخواهد شد! (ولی) آنها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت؛ و آنچه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می‌رود؛ و آنچه را عمل می‌کردند، باطل و بی‌اثر می‌شود!} - . هود / 15 - 16 -

پس دنیا بد خانه‌ای است برای کسی که خوشبین باشد، و یا از خطرات آن نترسد. وقتی به شما روی آورد، یاد کنید که چقدر سریع دوران خوشی آن از شما منقضی می‌گردد و زوال آن نزدیک می‌گردد و محل جولان در آن به ضعف می‌گراید. آیا دنیا شما را مانند پیشینیان خود نمی‌یابد و پیشینیان شما را مانند پیشینیان آنها نمی‌یابد؟ نسلی بعد از نسلی و امتی پس از امتی و قرنی پس از قرنی و گروهی از پی گروهی؛ پس دنیا از ننگ، و کارهایی که شایسته نیست از اموری که آشکار می‌شود، حیا ندارد و از خیانت کردن خجالت زده نمی‌شود.

پس بدانید - و می‌دانید که ناچار آن را ترک می‌کنید و دنیا همان گونه است که خدای عز و جل آن را ستوده و فرموده: «بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.» - . حدید / 20 -

و پند گیرید از آنها که بنا می‌ساختند و بر هر مکان مرتفعی نشانه‌ای از روی هوا و هوس می‌ساختند و قصرها و قلعه‌های زیبا و محکم بنا می‌کنید شاید در دنیا جاودانه بمانند؟ و از کسانی پند بگیرید که گفتند: «چه کسی از ما نیرومندتر است؟» - . سجده / 15 - و پند گیرید از برادرانتان که آنان را دیدید که چگونه به قبورشان برده شدند و سواره خوانده نمی‌شدند و فرود آمدند، در حالی که مهمان خوانده نمی‌شدند و برای آنان قبوری قرار داده شد و از خاک برایشان کفن قرار دادند و از استخوان‌ها همسایگانی یافتند.

هیچ خواننده‌ای را پاسخ نمی‌دهند و هیچ ستمی را باز نمی‌دارند و نه به نوحه‌گری توجّهی دارند. و نسب و حسبی نمی‌شناسند و گواهی باطل نمی‌دهند؛ نه از باران خوشحال و نه از قحط سالی نومید می‌گردند. گرد هم قرار دارند و تنهایند همسایه یکدیگرند امّا از هم دورند فاصله‌ای با هم ندارند، ولی هیچ گاه به دیدار یکدیگر نمی‌روند. نزدیکان از هم دورند بردبارانی هستند که کینه‌ها از دل آنان رفته بی خبرانی که کینه در دلشان فرو مرده است. نه از زیان آنها ترسی و نه به دفاع آنها امیدی وجود دارد و مانند کسانی هستند که نبوده‌اند و خدای سبحان درباره آنان فرموده: «این خانه‌های آنهاست (که ویران شده)، و بعد از آنان جز اندکی کسی در آنها سکونت نکرد؛ و ما وارث آنان بودیم!» - . قصص / 58 -

طلب دنیا وهن است و نوشیدن از آن کدر است و رودخانه‌اش گل و لای فراوان به همراه دارد؛ فریبی است که با سخن چینی نیرنگ می‌زند و سمی است کشنده و معیوبی است که متمایل به فرو افتادن است و دارایی آن روشن و صاف است و کسی که زیاده طلبی کند را پست و هلاک می‌کند و کسی را که از آن بهره بگیرد، با تمام شدن لذتش و با شهوات هلاک کننده‌اش و اسیر کردن گریزنده از آن به خاک می‌افکند. دام‌های خود را افکنده و تیرهای خود را نشانه رفته و سختی‌های خود را متمایل ساخته و در تمام شب‌های عمر آدمی و ایام زندگانی او، وی را با بخشش‌های خود سرگرم ساخته و ریسمان‌های مرگ را به سمت او آویخته و ریسمان‌های بلند و نازک خود، آدمی را به هلاکت کشانده و او را با مرگ و میرهایش به سمت تنگی قبر و وحشت محل بازگشت و مجاورت مردگان و دیدن محل و ثواب عمل کشانده؛ سپس بر چشم کمترین از آدمیان خواب روزگاران (دراز) زده شده ( کنایه از مرگشان) در حالی که آنان برنمی‌گردند و آدمیان گرفتار اعمال گذشته خویش هستند و آثار و اعمالشان برای خطاب نهایی به احصا در آمده و مأیوس (و زیانکار) است آن که بار ستمی بر دوش دارد!

و حضرت درباره مذمت دنیا در خطبه‌ای که ایراد نمودند، فرمودند: حمد مخصوص خداست؛ او را می‌ستایم و از او یاری می‌جویم و به او ایمان دارم و بر او توکل می‌کنم و گواهی می‌دهم که معبودی جز خدای یگانه بی همتا نیست و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست که او را با حق و دین هدایتگر فرستاد، تا علت و بیماری (عقلی و روحی و عملی) را از شما بزداید، و از خواب غفلت بیدارتان سازد و بدانید که شما مردگانید و بعد از مرگ برانگیخته می‌شوید و بر اعمالتان متوقف می‌شوید و سزای آن به شما داده می‌شود؛ پس زندگی دنیا شما را فریفته نسازد که سرایی است که به بلا پیچیده شده و به رنج شناخته می‌شود و به خیانت وصف می‌گردد و هر آنچه در آن است به سوی زوال است و بین اهل خود در گردش و پیوستگی است؛ احوال آن دوام ندارد و از شر آن ایمنی نیست؛ در همین حین که اهل آن در دنیا مشغول راحتی و شادی هستند، در آن در ابتلا و فریب هستند؛ احوالی مختلف و شؤونی متغیر دارد؛ زندگی در آن ناپسند است و راحتی در آن دوام ندارد و اهل دنیا در آن آماجی هستند که مورد هدف قرار گرفته‌اند و دنیا با تیرهای خود آنان را می‌زند و با مرگ آنان را می‌شکند و هر مرگی در دنیا مقدور گشته و بهره شخص از دنیا فراوان است.

ای بندگان خدا! بدانید، شما و وضعیتی که در این دنیا در آن زندگی می‌کنید، بر همان راهی می‌روید که گذشتگان پیمودند! آنان زندگانی‌شان از شما طولانی‌تر، و قدرتشان از شما بیشتر خانه‌های‌شان آبادتر، و آثارشان از شما بیشتر بود که ناگهان صداهایشان بعد از مدت طولانی چیرگی ایشان، خاموش و آرام شد، و اجسادشان پوسیده، و سرزمینشان خالی، و آثارشان ناپدید شد! قصرهای بلند و محکم، و بساط عیش و بالش‌های نرم را به سنگ‌ها و آجرها، و قبرهای به هم چسبیده تبدیل کردند؛ گورهایی که بنای آن بر خرابی است، گورها به هم نزدیک اما ساکنان آنها از هم دور و غریبند در وادی وحشتناک به ظاهر آرام امّا اهل محله‌ای هستند که گرفتارند، نه در جایی که وطن گرفتند انس می‌گیرند، و نه با همسایگان و برادران ارتباطی دارند، در صورتی که با یکدیگر در همسایگی نزدیک، و در قرب خانه‌های هم به سر می‌برند.

چگونه یکدیگر را دیدار کنند در حالی که فرسودگی آنها را در هم کوبیده، و سنگ و خاک آنان را در کام خود فرو برده است و بعد از زنده بودن، مرده‌اند و بعد از شادابی زندگی پوسیده‌اند و دوستانشان در مرگشان مصیبت زده شده‌اند و ساکن خاک گشته‌اند و کوچ کرده‌اند و برگشتی ندارند؛ هیهات! هیهات! این سخنی است که او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!

شما هم راهی را خواهید رفت که آنان رفته‌اند، که پوسیدن در خاک و تنهایی در جایگاه است و گورها شما را به امانت خواهد پذیرفت و آن امانت گیرنده شما را در خود خواهد داشت پس چگونه خواهید بود که عمر شما به سر آید؟ و مردگان از قبرها برخیزند؟ و آنچه در سینه‌هاست آشکار گردد و برای به دست آوردن در برابر پادشاهی با عظمت می‌ایستید؛ پس دل‌ها از ترس گناهان گذشته از نگرانی به پرواز در می‌آید و حجاب‌ها و پرده‌ها از شما برداشته می‌شود و عیوب و اسرارتان آشکار می‌گردد و در آنجا به هر کس آنچه کسب کرده جزا داده می‌شود.

خدای عز و جل می‌فرماید: «تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!» - . نجم / 31 - و فرمود: «و کتاب [کتابی که نامه اعمال همه انسان‌هاست] در آن جا گذارده می‌شود، پس گنهکاران را می‌بینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند؛ و می‌گویند: «ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته، مگر اینکه آن را به شمار آورده است؟! و (این در حالی است که) همه اعمال خود را حاضر می‌بینند؛ و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی‌کند.» - . کهف / 49 -

خداوند ما و شما را از عاملان به کتابش و از پیروان اولیایش قرار دهد تا ما و شما را با فضل خود در این سرای اقامت (جاویدان) جای دهد که او ستوده و بزرگوار است.

و فرمود: به دنیا با نگاه زاهدان نگاه کنید که به خدا قسم دنیا به زودی کسی را که در آن مأوا گزیده و ساکن شده را از بین می‌برد و رفاه زده با امنیت را مصیبت زده می‌کند؛ آنچه از دنیا که گذشت و پشت کرد، برنمی‌گردد و کسی نمی‌داند چه خواهد آمد تا منتظر آن باشد. سرور دنیا آمیخته با حزن و آخر زندگی در آن به ضعف و سستی است؛ پس فراوانی آنچه در دنیاست شما را به شگفتی وا ندارد، زیرا مدت زمان کمی با شما همراه است.

خدا رحمت کند بنده‌ای را که بیندیشد و عبرت بگیرد و پشت کردن آنچه پشت کرده را ببیند و حضور آنچه اکنون حاضر است را دریابد و گویا آنچه از دنیا اکنون هست، به زودی نابود می‌شود و آنچه از امر آخرت محقق می‌شود، پیوسته هست و هر چیزی که می‌آید، نزدیک است؛ بدانید دنیا سرایی است که کسی از آن سالم نمی‌ماند مگر در خود آن و با چیزی که برای دنیا باشد، نجات نمی‌یابد. مردم به آزمایش دنیا مبتلا هستند؛ پس هر قدر از دنیا را که برای دنیا بگیرند، از آن بیرون رانده شده و مورد محاسبه قرار می‌گیرند و آنچه از دنیا را برای غیر دنیا بگیرند، بر آن وارد شده و در آن اقامت می‌گزینند و دنیا برای صاحبان خرد مثل سایه است؛ که هنوز گسترش نیافته، کوتاه می‌گردد، و هنوز فزونی نیافته کاهش می‌یابد.

**[ترجمه]

«111»

ضه، [روضة الواعظین] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا لِی وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلِی وَ مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ رَاکِبٍ مَرَّ لِلْقَیْلُولَةِ فِی ظِلِّ شَجَرَةٍ فِی یَوْمِ صَیْفٍ ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا الدُّنْیَا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا یَجْعَلُ أَحَدُکُمْ إِصْبَعَهُ فِی الْیَمِّ فَلْیَنْظُرْ بِمَ یَرْجِعُ.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِیهَا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ.

وَ قَالَ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ‌ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ وَ إِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ.

وَ قَالَ علیه السلام: حَلَاوَةُ الدُّنْیَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ وَ مَرَارَةُ الْآخِرَةِ حَلَاوَةُ الدُّنْیَا.

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حُلُولٌ إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا.

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ.

وَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ: إِنَّمَا الدُّنْیَا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّغْبَةُ فِی الدُّنْیَا تُکْثِرُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ وَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا یُرِیحُ الْقَلْبَ وَ الْبَدَنَ.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا أَصِفُ دَاراً أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا آتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَی إِلَی الدُّنْیَا أَنْ أَتْعِبِی مَنْ خَدَمَکِ وَ اخْدُمِی مَنْ رَفَضَکِ وَ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَخَلَّی بِسَیِّدِهِ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ نَاجَاهُ أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِی قَلْبِهِ فَإِذَا قَالَ یَا رَبِّ یَا رَبِّ نَادَاهُ الْجَلِیلُ جَلَّ جَلَالُهُ لَبَّیْکَ عَبْدِی سَلْنِی أُعْطِکَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیَّ أَکْفِکَ ثُمَّ یَقُولُ جَلَّ جَلَالُهُ لِمَلَائِکَتِهِ یَا مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی قَدْ تَخَلَّی فِی جَوْفِ هَذَا اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ الْبَطَّالُونَ

لَاهُونَ وَ الْغَافِلُونَ نِیَامٌ اشْهَدُوا أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ ثُمَّ قَالَ علیه السلام عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْعِبَادَةِ وَ ازْهَدُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا الزَّاهِدَةِ فِیکُمْ فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ کَمْ مِنْ مُغْتَرٍّ بِهَا قَدْ أَهْلَکَتْهُ وَ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ خَانَتْهُ وَ کَمْ مِنْ مُعْتَمِدٍ عَلَیْهَا قَدْ خَدَعَتْهُ وَ أَسْلَمَتْهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ أَمَامَکُمْ طَرِیقاً بَعِیداً وَ سَفَراً مَهُولًا وَ مَمَرّاً عَلَی الصِّرَاطِ وَ لَا بُدَّ لِلْمُسَافِرِ مِنْ زَادٍ وَ مَنْ لَمْ یَتَزَوَّدْ وَ سَافَرَ عَطِبَ وَ هَلَکَ وَ خَیْرُ الزَّادِ التَّقْوَی إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَانَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ یَا بَنِی آدَمَ اهْرُبُوا مِنَ الدُّنْیَا إِلَی اللَّهِ وَ أَخْرِجُوا قُلُوبَکُمْ عَنْهَا فَإِنَّکُمْ لَا تَصْلُحُونَ لَهَا وَ لَا تَصْلُحُ لَکُمْ وَ لَا تَبْقُونَ لَهَا وَ لَا تَبْقَی لَکُمْ هِیَ الْخَدَّاعَةُ الْفَجَّاعَةُ الْمَغْرُورُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا الْمَفْتُونُ مَنِ اطْمَأَنَّ إِلَیْهَا الْهَالِکُ مَنْ أَحَبَّهَا وَ أَرَادَهَا فَتُوبُوا إِلی اللَّهِ بارِئِکُمْ وَ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً.

أَیْنَ آبَاؤُکُمْ وَ أُمَّهَاتُکُمْ أَیْنَ إِخْوَانُکُمْ أَیْنَ أَخَوَاتُکُمْ أَیْنَ أَوْلَادُکُمْ دُعُوا فَأَجَابُوا وَ اسْتُودِعُوا الثَّرَی وَ جَاوَرُوا الْمَوْتَی وَ صَارُوا فِی الْهَلْکَی وَ خَرَجُوا عَنِ الدُّنْیَا وَ فَارَقُوا الْأَحِبَّةَ وَ احْتَاجُوا إِلَی مَا قَدَّمُوا وَ اسْتَغْنَوْا عَمَّا خَلَّفُوا کَمْ تُوعَظُونَ وَ کَمْ تُزْجَرُونَ وَ أَنْتُمْ لَاهُونَ سَاهُونَ مَثَلُکُمْ فِی الدُّنْیَا مَثَلُ الْبَهَائِمِ أَهَمَّتْکُمْ بُطُونُکُمْ وَ فُرُوجُکُمْ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ مِمَّنْ خَلَقَکُمْ قَدْ وَعَدَ مَنْ عَصَاهُ النَّارَ وَ لَسْتُمْ مِمَّنْ یَقْوَی عَلَی النَّارِ وَ وَعَدَ مَنْ أَطَاعَهُ الْجَنَّةَ وَ مُجَاوَرَتَهُ فِی الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَی فَتَنَافَسُوا وَ کُونُوا مِنْ أَهْلِهِ وَ أَنْصِفُوا مِنْ أَنْفُسِکُمْ وَ تَعَطَّفُوا عَلَی ضُعَفَائِکُمْ وَ أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْکُمْ وَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً وَ کُونُوا عَبِیداً أَبْرَاراً وَ لَا تَکُونُوا مُلُوکاً جَبَابِرَةً وَ لَا مِنَ الْفَرَاعِنَةِ الْمُتَمَرِّدِینَ عَلَی اللَّهِ قَهَرَهُمْ بِالْمَوْتِ جَبَّارُ الْجَبَابِرَةِ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ رَبُّ الْأَرْضِ وَ إِلَهُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ مَالِکُ یَوْمِ الدِّینِ شَدِیدُ الْعِقَابِ الْأَلِیمُ الْعَذَابِ لَا یَنْجُو مِنْهُ ظَالِمٌ وَ لَا یَفُوتُهُ شَیْ‌ءٌ وَ لَا یَتَوَارَی مِنْهُ شَیْ‌ءٌ أَحْصَی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْمَهُ وَ أَنْزَلَهُ مَنْزِلَهُ فِی جَنَّةٍ أَوْ نَارٍ ابْنَ آدَمَ الضَّعِیفَ أَیْنَ تَهْرُبُ مِمَّنْ یَطْلُبُکَ فِی سَوَادِ لَیْلِکَ وَ بَیَاضِ نَهَارِکَ وَ فِی کُلِّ حَالٍ مِنْ حَالاتِکَ فَقَدْ أَبْلَغَ مَنْ وَعَظَ وَ أَفْلَحَ مَنِ اتَّعَظَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُوسَی إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَةٍ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ لِی یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِیهَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ وَ سَائِرَهُمْ مِنْ خَلْقِی رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ وَ مَا مِنْ خَلْقِی أَحَدٌ عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ وَ لَمْ یُحَقِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا.

ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِنْ قَدَرْتُمْ أَلَّا تُعْرَفُوا فَافْعَلُوا وَ مَا عَلَیْکَ إِنْ لَمْ یُثْنِ عَلَیْکَ النَّاسُ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ تَکُونَ مَذْمُوماً عِنْدَ النَّاسِ إِذَا کُنْتَ عِنْدَ اللَّهِ مَحْمُوداً إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَقُولُ لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ إِحْسَاناً وَ رَجُلٍ یَتَدَارَکُ سَیِّئَةً بِالتَّوْبَةِ وَ أَنَّی لَهُ بِالتَّوْبَةِ وَ اللَّهِ لَوْ سَجَدَ حَتَّی یَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ إِلَّا بِوَلَایَتِنَا.

وَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام: مَثَلُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ کَمَثَلِ رَجُلٍ لَهُ ضَرَّتَانِ إِنْ أَرْضَی إِحْدَاهُمَا أَسْخَطَتِ الْأُخْرَی.

وَ قِیلَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ یَکُونُ الرَّجُلُ فِی الدُّنْیَا قَالَ کَمَا تَمُرُّ الْقَافِلَةُ قِیلَ فَکَمِ الْقَرَارُ فِیهَا قَالَ کَقَدْرِ الْمُتَخَلِّفِ عَنِ الْقَافِلَةِ قَالَ فَکَمْ مَا بَیْنَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ غَمْضَةُ عَیْنٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ⁽¹⁾الْآیَةَ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا حُلُمُ الْمَنَامِ أَهْلُهَا عَلَیْهَا مُجَازَوْنَ مُعَاقَبُونَ.

وَ قِیلَ: إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ عَلَی سَخْلَةٍ مَنْبُوذَةٍ عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ فَقَالَ أَ تَرَوْنَ هَذِهِ هَیِّنَةً عَلَی أَهْلِهَا فَوَ اللَّهِ الدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذِهِ عَلَی أَهْلِهَا.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ مَالُ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ شَهَوَاتِهَا یَطْلُبُ مَنْ لَا فَهْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یُعَادِی مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یَحْسُدُ مَنْ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَهَا یَسْعَی مَنْ لَا یَقِینَ لَهُ.

وَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله: قَرَأَ أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ‌⁽²⁾فَقَالَ إِنَّ النُّورَ إِذَا وَقَعَ فِی الْقَلْبِ انْفَسَحَ لَهُ وَ انْشَرَحَ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ لِذَلِکَ عَلَامَةٌ یُعْرَفُ بِهَا قَالَ التَّجَافِی عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَةُ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ.

قَالَ صلی الله علیه و آله لِابْنِ عُمَرَ: کُنْ کَأَنَّکَ غَرِیبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِیلٍ وَ اعْدُدْ نَفْسَکَ مَعَ الْمَوْتَی.

**[ترجمه]روضة الواعظین: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ من و دنیا را چه تناسبی هست؟ همانا مَثَل من و دنیا، مَثَل سواره‌ای است که در روز بسیار گرمی بالای سرش درختی باشد. پس در زیر آن درخت بخوابد؛ سپس برود و آن درخت را جا گذارد.

•

و فرمود: نیست دنیا در مقابل آخرت مگر به مانند آنکه یکی از شما انگشتش را در دریا فرو برده و بعد بنگرد و ببیند که چه مقدار تر شده است.

•

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا محل آرزوهایی است که نابود می‌شود و اهلش از آن کوچ می‌کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می‌شتابد و در دل بیننده خود منزل می‌کند. پس از این دنیا به بهترین توشه‌ای که فراهم نموده‌اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از آنچه بشما رسیده از آن طلب نکنید.

•

و فرمود: دنیا محلی است که هیچ کس از آن سالم نمی‌ماند مگر در آن و به وسیله چیزی که برای دنیا باشد نجات حاصل نمی‌شود. مردم به آن آزمایش می‌شوند و از آنچه که از دنیا برگرفته‌اند جدا شده و نسبت به آن حساب پس می‌دهند. و آنچه که برای غیر دنیا تهیه کرده‌اند برای آنها مانده و بر آن وارد می‌شوند. دنیا در نزد خردمندان مانند سایه‌ای است که آن را گسترده می‌بینی، ولی جمع می‌شود و زیاد است ولی کم می‌گردد.

•

و فرمود: شیرینی دنیا تلخی آخرت است و تلخی آخرت، شیرینی دنیاست.

•

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی خدای جل جلاله به دنیا خطاب کرد که خادم خود را به رنج افکن و تارک خود را خدمت کن و چون بنده در نیمه شب تار با آقای خود خلوت کند و راز گوید خدا نور را در دلش برجا دارد چون گوید: یا رب یا رب، جلیل جل جلاله او را ندا کند لبیک عبد من، بخواه تا به تو بدهم بر من توکل کن تا تو را کفایت کنم. سپس خدای جل جلاله به ملائکه خود فرماید: ای ملائکه! ببینید بنده مرا که در دل شب تار با من خلوت گرده و بیهودگان در بازی و غفلتند و به خواب اندرند؛ گواه باشید که من او را آمرزیدم. پس از آن فرمود: بر شما باد به ورع و کوشش و عبادت و بی‌رغبت باشید در این دنیا که به شما بی‌رغبت است، زیرا که پرفریب دهنده است، خانه فنا و زوال است، بسیار کسی که فریب آن خورد و نابودش کرد و بدان تکیه زد خیانتش نمود و بسیار کسی که بدان اعتماد کرد و فریبش داد و او را وانهاد. بدانید که در پیش شما راهی است هراسناک و سفری است دراز و گذشت شما بر صراط است و به ناچار مسافر را توشه باید و هر که بی‌توشه سفر کند در رنج افتد و هلاک شود و بهترین توشه، تقوا است، تا آخر خبر.

امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیهما السلام به اصحابش می‌فرمود: ای فرزندان آدم، از دنیا بگریزید به سوی خدا و دل از آن بردارید که آن را نشائید و آنهم برای شما نشاید؛ در آن نمانید و برای شما نماند هم آن است پر فریب و پرماجرا. فریب خورده است کسی که بدان مغرور شود، مغبون است آنکه بدان دل دهد، هلاک است آنکه آن را دوست دارد. و بخواهید به درگاه آفریننده خود بازگردید و از پروردگار خود بپرهیزید و بترسید از روزی که پدر مجازات پسر را نکشد و فرزند به جای پدر مجازات نشود، کجایند پدرانتان؟ کجایند برادرانتان؟ کجایند خواهرانتان؟ کجایند فرزندانتان؟ آنها را دعوت کردند و اجابت نمودند و با این وطن وداع کردند و با مردگان آرمیدند و در زمره نابودان درآمدند، از دنیا برآمدند و از دوستان جدا شدند و نیازمند آنچه پیش فرستاده بودند گردیدند و از آنچه به جا نهادند مستغنی شدند. تا چند پند داده شوید و تا چند جلوگیری شوید و شما در بازی و پشت سر اندازی هستید؟ شما در دنیا چون جانورید، در اندیشه شکم و شهوتید، شرم ندارید از آنکه شما را آفریده با آنکه نافرمان خود را به دوزخ تهدید کرده و شما تاب آن ندارید و فرمانبر خود را وعده بهشت و مجاورت فردوس اعلی داده، در آن رقابت کنید و از اهل آن باشید، نسبت به خود انصاف دهید و بر ناتوانان خود لطف داشته باشید و هم بر حاجتمندان خود و به خدا توبه با اخلاص کنید، نیکان باشید نه پادشاهان جبار و نه سرکشان فرعون شعار متمرد بر آنکه به مرگ بر آنها چیره باشد. و جبار جباران است و پروردگار آسمان‌ها و زمین و معبود اولین و آخرین و مالک یوم دین، سخت کیفر و دردناک شکنجه ستمکاری از دست او به در نرود و چیزی از او فوت نشود و چیزی بر او نهان نماند و چیزی از او نهفته نگردد، هر چیز را دانش او آمار کرده و به جای خود مقرر نموده از بهشت یا دوزخ، ای آدمیزاده ناتوان! کجا گریزی از کسی که تو را در روشنی روزت و سیاهی شبت می‌جوید و در هر حال باشی، خوب تبلیغ کرد هر که پند داد و رستگار است هر که پند گرفت.

• خدای متعال فرمود: ای موسی! دنیا خانه کیفر است، من دنیا را ملعونه قرار دادم، آنچه در آن است ملعون است مگر آنچه برای من باشد. ای موسی! بندگان شایسته من به اندازه دانششان در دنیا زهد ورزیدند، و دیگران به اندازه نادانی‌شان بدان رغبت کردند، و کسی نیست که آن را بزرگ شمارد و چشمش در آن روشن گردد، و هیچ کس آن را زبون و پست نشمرد جز آنکه بدان بهره‌مند شود.

سپس امام صادق علیه السلام فرمود: اگر توانستید طوری باشید که شناخته نشوید، آن طور باشید و اگر مردم تو را ثنا نگویند، چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ و وقتی نزد خدا محبوب بودی، چه گزندی بر تو است که نزد مردم ناپسند باشی؟ علی علیه السلام مکرر می‌فرمود: در دنیا خیری نیست مگر برای یکی از این دو نفر: کسی که هر روز کار نیکش بیشتر شود و کسی که گناهی را با توبه جبران کند و کجا توبه او مقبول می‌شود؟ به خدا قسم اگر آن قدر سجده کند تا گردنش قطع شود، خدا از او جز به ولایت ما قبول نمی‌کند.

•

و مسیح علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا و آخرت همچون مردی است که دو همسر دارد؛ اگر یکی از آن دو را خشنود کند، دیگری را خشمگین نموده است.

•

و از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسیده شد: انسان در دنیا چگونه باید باشد؟ فرمود: همچون کسی که در پی قافله عبور است. گفته شد: چقدر در دنیا می‌ماند؟ فرمود: به اندازه رسیدن کسی که از قافله جا مانده. گفت: پس فاصله میان دنیا و آخرت چقدر است؟ فرمود: چشم بر هم زدنی. خداوند متعال فرمود: «کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ» - . احقاف / 35 - {هنگامی که وعده‌هایی را که به آنها داده می‌شود ببینند، احساس می‌کنند که گویی فقط ساعتی از یک روز (در دنیا) توقّف داشتند.}

•

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا همچون خواب‌های خوشی است که شخص خوابیده می‌بیند، ولی اهل دنیا بر اثر دنیاخواهی خود مجازات و عقاب می‌شوند.

•

و گفته شده پیامبر صلی الله علیه و آله از کنار لاشه بزغاله‌ای که در راه افتاده بود گذر می‌کردند. پس فرمودند: آیا می‌نگرید که این لاشه برای صاحبش چقدر بی قیمت است؟ پس به خدا قسم دنیا در نزد خدا از این مردار در نزد صاحبش بی ارزش‌تر است.

•

و فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و دارایی کسی است که مالی ندارد. کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می‌کند. و کسی که فهم ندارد، در پی شهوات آن باشد. و کسی که دانش ندارد بر سر آن به دشمنی می‌پردازد. و کسی که بینش ندارد بر آن حسادت می‌ورزد و کسی که یقین ندارد برای آن تلاش می‌کند.

•

و روایت شده است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تلاوت فرمود: «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» - . زمر / 22 -

{آیا کسی که خدا سینه‌اش را برای اسلام گشاده است و بر فراز مرکبی از نور الهی قرار گرفته.} پس فرمود: هنگامی که نور بر دل افتد، دل را گشاده و گسترده می‌سازد. گفتند: ای پیامبر خدا! پس آیا برای این نشانه هست تا به وسیله آن شناخته شود؟ فرمود: جدا شدن از خانه فریب و بازگشت به خانه جاودان و آمادگی برای مرگ پیش از رسیدن آن.

• پیامبر صلی الله علیه و آله به ابن عمر گفت: چنان باش گویی تو غریب یا رهگذر هستی و خودت را در زمره مردگان بدان.

**[ترجمه]

«112»

نبه‌⁽³⁾،[تنبیه الخاطر]: کَانَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام کَثِیراً مَا یَتَمَثَّلُ:

یَا أَهْلَ لَذَّاتِ دُنْیَا لَا بَقَاءَ لَهَا***إِنَّ اغْتِرَاراً بِظِلٍّ زَائِلٍ حُمْقٌ

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ مَالُ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ یَطْلُبُ شَهَوَاتِهَا مَنْ لَا فَهْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یُعَادِی مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ

1) 1. الأحقاف: 35.

2) 2. الزمر: 22.

3) 3. تنبیه الخواطر: 69 و 70 و 77، متفرقا.

وَ عَلَیْهَا یَحْسُدُ مَنْ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَهَا یَسْعَی مَنْ لَا یَقِینَ لَهُ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: الدُّنْیَا قَدْ نَعَتْ إِلَیْکَ نَفْسَهَا وَ تَکَشَّفَتْ لَکَ عَنْ مَسَاوِیهَا وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَی مِنْ إِخْلَادِ أَهْلِهَا إِلَیْهَا وَ تَکَالُبِهِمْ عَلَیْهَا فَإِنَّهُمْ کِلَابٌ عَاوِیَةٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِیَةٌ یَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَی بَعْضٍ یَأْکُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَهَا وَ یَقْهَرُ کَبِیرُهَا صَغِیرَهَا نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ وَ أُخْرَی مُهْمَلَةٌ قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَکِبَتْ مَجْهُولَهَا.

**[ترجمه]تنبیه الخواطر: امام حسن علیه السلام بسیار این شعر را می‌خواند:

ای دوستداران لذت‌های دنیا! آن‌ها بقا ندارند. فریفته شدن به سایه‌ای که رفتنی است حماقت است

•

و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و دارایی کسی است که مالی ندارد. کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می‌کند. و کسی که فهم ندارد، در پی شهوات آن باشد. و کسی که دانش ندارد بر سر آن به دشمنی پردازد. و کسی که بینش ندارد بر آن حسادت می‌ورزد و کسی که یقین ندارد برای آن تلاش می‌کند.

•

و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا خود را برای تو وصف نموده و از بدی‌های خود برای تو پرده برداشته است. و مبادا که به آنچه که می‌بینی از وابستگی دنیاداران به دنیا و درنده خویی آن‌ها بر سر دنیا تو را بفریبد. چرا که آن‌ها سگانی زوزه کن و درندگانی درنده هستند که بر یکدیگر نعره می‌زنند. قوی آن‌ها ذلیلشان را می‌خورد و بزرگ‌شان بر کوچک‌شان غلبه می‌کند. شترانی عقال کرده شده‌اند و برخی دیگرشان رها شده‌اند که عقال‌شان را گم کرده‌اند و به کسی که نمی‌شناسند سواری می‌دهند. - . تنبیه الخواطر : 69 و70 و77 -

**[ترجمه]

«113»

نبه، [تنبیه الخاطر] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ قُلْعَةٍ وَ لَیْسَتْ بِدَارِ نُجْعَةٍ دَارٌ هَانَتْ عَلَی رَبِّهَا فَخَلَطَ خَیْرَهَا بِشَرِّهَا وَ حُلْوَهَا بِمُرِّهَا لَمْ یَرْضَهَا لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَمْ یَضِنَّ بِهَا عَلَی أَعْدَائِهِ رُبَّ فِعْلٍ یُصَابُ بِهِ وَقْتُهُ فَیَکُونُ سُنَّةً وَ یَخْطَأُ بِهِ وَقْتُهُ فَیَکُونُ سُبَّةً دَخَلَ عُمَرُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ عَلَی حَصِیرٍ قَدْ أَثَّرَ فِی جَنْبِهِ فَقَالَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ فِرَاشاً أَوْثَرَ مِنْهُ‌⁽¹⁾فَقَالَ مَا لِی وَ لِلدُّنْیَا مَا مَثَلِی وَ مَثَلُ الدُّنْیَا إِلَّا کَرَاکِبٍ سَارَ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ فَاسْتَظَلَّ تَحْتَ شَجَرَةٍ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علِیٌّ علیه السلام. وَ اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ أَنَّکُمْ فِی زَمَانٍ الْقَائِلُ فِیهِ بِالْحَقِّ قَلِیلٌ وَ اللِّسَانُ عَنِ الصِّدْقِ کَلِیلٌ وَ اللَّازِمُ لِلْحَقِّ ذَلِیلٌ أَهْلُهُ مُعْتَکِفُونَ فِی الْعِصْیَانِ یَصْطَلِحُونَ عَلَی الْإِدْهَانِ فَتَاهُمْ عَارِمٌ‌⁽²⁾وَ شَائِبُهُمْ آثِمٌ وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ وَ قَارِئُهُمْ مُمَاذِقٌ‌⁽³⁾

وَ لَا یُعَظِّمُ صَغِیرُهُمْ کَبِیرَهُمْ وَ لَا یَعُولُ غَنِیُّهُمْ فَقِیرَهُمْ‌⁽⁴⁾.

بَعْضُهُمْ: إِیَّاکَ وَ هَمَّ الْغَدِ ارْضَ لِلْغَدِ بِرَبِّ الْغَدِ.

1) 1. الوثیر من البساط مالان و سهل و وطئ یقال: ما أوثر فراشک؟ أی ما ألینه.

2) 2. العارم: السیئ الخلق الشرس، و الشائب: الذی ابیض شعره من الهرم، و فی نسخة الکمبانیّ« شابهم» و هو تصحیف، و التصحیح من نسخة النهج.

3) 3. المماذق المنافق الذی یشوب عمله بالریاء- غیر المخلص، و فی نسخة النهج« قارنهم مماذق».

4) 4. نقله فی النهج تحت الرقم 231 من قسم الخطب.

أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ: یَوْمُکَ جَمَلُکَ إِذَا أَخَذْتَ بِرَأْسِهِ أَتَاکَ ذَنَبُهُ یَعْنِی إِذَا کُنْتَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فِی خَیْرٍ لَمْ تَزَلْ فِیهِ إِلَی آخِرِهِ.

لُقْمَانُ قَالَ لِابْنِهِ: یَا بُنَیَّ لَا تَدْخُلْ فِی الدُّنْیَا دُخُولًا یُضِرُّ بِآخِرَتِکَ وَ لَا تَتْرُکْهَا تَرْکاً تَکُونُ کَلًّا عَلَی النَّاسِ.

عَلِیٌّ علیه السلام. قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ خُطْبَتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالْآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بِأَدْنَی سَهْمَتِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تنبیه الخواطر: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: از دنیا بپرهیزید، چرا که آن خانه کندن است و خانه آسایش نیست. خانه‌ای است که خوار است بر صاحبش، پس خیر آن را به شر آن و شیرینی‌اش را به تلخی‌اش مخلوط کرده است. از دنیا برای دوستان خود راضی نشده و آن را از دشمنان خود باز نداشته است. چه بسا کاری در وقت خودش انجام می‌شود و سنت می‌شود و اشتباهی در وقت خود انجام شده و گناه می‌شود.

عمر بر پیامبرخدا صلی الله علیه و آله وارد شد در حالی که ایشان بر روی حصیر بودند و نقش حصیر بر روی بدن شریفشان مانده بود. پس گفت: ای پیامبر خدا! اگر زیراندازی نرم‌تر از این اختیار کنید بهتر است. پس حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ مَثَل من و دنیا، نیست مگر همچون سواره‌ای است که در روز بسیار گرمی در حرکت است. پس ساعتی از روز را زیر سایه درختی نشسته، سپس برود و آن درخت را جا گذارد.

•

امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: بدانید خداوند رحمت‌تان کند شما در زمانی هستید که گوینده حق در آن کم و زبان از راستگویی ناتوان و همراه حق خوار است. مردم آن به نافرمانی رو کرده و به ظاهرسازی مشغولند. جوان‌شان بدرفتار و پیرشان گناهکار و دانشمندان‌شان منافق و قاری قرآن‌شان ریاکار است. و کوچک آن‌ها بزرگ‌شان را احترام نمی‌گذارد و ثروتمندشان از مستمند دستگیری نمی‌کند.

•

یکی از بزرگان می‌گوید: از غم خوردن برای فردا بپرهیز! برای فردا به خدای فردا رضایت بده.

•

ابوذر رحمه الله می‌فرمود: روزی که در آن به سر می‌بری همچون شتر توست؛ اگر سرش را بگیری، دمش هم به سمت تو می‌آید. یعنی اگر از اول روز در خیر باشی تا آخرش خیر از بین نمی‌رود.

•

لقمان به پسرش فرمود: ای پسرم! وارد دنیا نشو، وارد شدنی که به آخرتت ضرر برساند و آن را به گونه‌ای ترک نکن که سربار مردم شوی.

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ

1) 1. تنبیه الخواطر: 77 و 78 و 79، متفرقا.

2) 2. الاختصاص: 243.

3) 3. الاختصاص: 243.

قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا إِسْحَاقُ کَمْ تَرَی أَصْحَابَ هَذِهِ الْآیَةِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ لِی هُمْ أَکْثَرُ مِنْ ثُلُثَیِ النَّاسِ.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ فِی هَذِهِ الْآیَةِ وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ‌⁽²⁾قَالَ لَوْ فَعَلَ لَکَفَرَ النَّاسُ جَمِیعاً.

**[ترجمه]نوادر: اسحاق بن غالب گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای اسحاق، کسانی که شامل این آیه شریفه می‌شوند را چند نفر می‌پنداری؟ «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ» - . توبه / 58 - {اگر از آن (غنایم، سهمی) به آنها داده شود، راضی می‌شوند؛ و اگر داده نشود، خشم می‌گیرند.} سپس به من فرمود: آنها بیش از دو سوم مردم هستند.

و به همین سند اسحاق گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که در باره آیه «ولولا أَن یکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ» - . زخرف / 33 - {اگر (تمکّن کفّار از مواهب مادی) سبب نمی‌شد که همه مردم امت واحد (گمراهی) شوند، ما برای کسانی که به (خداوند) رحمان کافر می‌شدند خانه‌هایی قرار می‌دادیم با سقف‌هایی از نقره و نردبان‌هایی که از آن بالا روند،} فرمود: اگر خداوند چنین می‌کرد، همه مردم کافر می‌شدند. - . الزهد: 47 -

**[ترجمه]

«120»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَجَاءَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَشَکَا إِلَیْهِ الدُّنْیَا وَ ذَمَّهَا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ الدُّنْیَا مَنْزِلُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ عَاقِبَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَتِهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَائِهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الْجَنَّةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ فَلِمَا ذَا تَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِانْقِطَاعِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ بِبَلَائِهَا إِلَی الْبَلَاءِ وَ شَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِعَافِیَةٍ تَحْذِیراً وَ تَرْغِیباً وَ تَخْوِیفاً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ذَکَرَتْهُمْ فَذَکَرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا فَیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُعْتَلُّ بِتَغْرِیرِهَا مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ الدُّنْیَا وَ غَرَّتْکَ أَ بِمَنَازِلِ آبَائِکَ مِنَ الثَّرَی أَمْ بِمَضَاجِعِ

أُمَّهَاتِکَ مِنَ الْبِلَی کَمْ مَرَّضْتَ بِکَفَّیْکَ وَ کَمْ عَلَّلْتَ بِیَدَیْکَ تَبْتَغِی لَهُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ یَنْفَعْهُ إِشْفَاقُکَ وَ لَمْ تَعُقْهُ طَلِبَتُکَ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعُکَ فَجَدِیرٌ بِکَ أَنْ لَا یَفْنَی بِهِ بُکَاؤُکَ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا یَنْفَعُکَ أَحِبَّاؤُکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نوادر: ابن نباته گفت: در محضر امیرالمومنین علیه السلام نشسته بودم. پس شخصی به خدمت حضرت آمد و به ایشان از دنیا شکایت کرد و دنیا را نکوهش نمود. پس امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. و خانه عاقبت اندیشی است برای کسی که از آن درس بگیرد. مسجد دوستان خداوند متعال و محل نزول وحی خدا و جایگاه نماز فرشتگان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا بهشت را به دست آورده و رحمت را از آن سود بردند. پس چرا دنیا را نکوهش می‌کنید؟ در حالی که دنیا جدایی خود را اعلام نموده و به گسستن خود ندا داده و خود و اهلش را توصیف کرده و با بلای خود بلا را مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق نموده است. به مصیبت شب گذرد و به سلامت روز سپری شود، هشدار دهنده و ترغیب کننده و ترساننده. پس گروهی در فردای پشیمانی آن را مذمت کنند و گروهی دیگر در روز قیامت آن را ستایش کنند. دنیا آن‌ها را تذکر داده پس متذکر شدند و با آن‌ها سخن گفت پس تصدیقش نمودند. پس ای نکوهش کننده دنیا که در مقابل فریب دنیا ناتوان هستی، چه زمانی لایق مذمت تو شد و تو را فریب داد؟ به خانه‌های پدرانت در خاک یا خوابگاه‌های پوسیده مادرانت؟ چقدر با پنجه خود پرستاری نمودی و با دستان خود تیمار کردی. برای او درخواست بهبودی نموده و پزشکان را در نظر گرفتی. مهربانی تو او را سودی نبخشید و خواسته تو درباره او محقق نگشت. دنیا به همین وسیله خود را برای تو نمایان ساخت و قتلگاهت را به واسطه قتلگاه دیگری به تو نشان داد. پس چه نیکوست که گریه تو به واسطه آن تمام نشود، در حالی که تو می‌دانی که دوستانت سودی برای تو ندارند. - . الزهد: 48 -

**[ترجمه]

«121»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

1) 1. براءة: 58.

2) 2. الزخرف: 33.

3) 3. کتاب المؤمن مخطوط، و تراه فی النهج تحت الرقم 131 من قسم الحکم.

تَمَثَّلَتِ الدُّنْیَا لِعِیسَی علیه السلام فِی صُورَةِ امْرَأَةٍ زَرْقَاءَ فَقَالَ لَهَا کَمْ تَزَوَّجْتِ قَالَتْ کَثِیراً قَالَ فَکُلٌّ طَلَّقَکِ قَالَتْ بَلْ کُلًّا قَتَلْتُ قَالَ فَوَیْحَ أَزْوَاجِکَ الْبَاقِینَ کَیْفَ لَا یَعْتَبِرُونَ بِالْمَاضِینَ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْبَحْرِ الْمَالِحِ کُلَّمَا شَرِبَ الْعَطْشَانُ مِنْهُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یَقْتُلَهُ.

**[ترجمه]نوادر: طلحة بن زید می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا برای حضرت عیسی علیه السلام در ظاهر زن کبود چشمی ظاهر شد. پس حضرت عیسی علیه السلام به آن فرمود: چند شوهر کرده‌ای؟ پاسخ داد: بسیار. فرمود: همه آن‌ها تو را طلاق دادند؟ پاسخ داد: نه بلکه همه آن‌ها را کشتم. فرمود: وای بر شوهران زنده‌ات! چگونه از گذشتگان عبرت نگرفتند. طلحه گوید و همچنین امام صادق علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون دریای آب شوری است که شخص تشنه هرچه از آن بنوشد بر تشنگی وی افزوده می‌شود تا بمیرد. - . الزهد: 48 -

**[ترجمه]

«122»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر فَضَالَةُ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ أَبِی حَفْصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام عَنْ جَابِرٍ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالسُّوقِ وَ أَقْبَلَ یُرِیدُ الْعَالِیَةَ وَ النَّاسُ یَکْتَنِفُهُ فَمَرَّ بِجَدْیٍ أَسَکَّ عَلَی مَزْبَلَةٍ مُلْقًی وَ هُوَ مَیِّتٌ فَأَخَذَ بِأُذُنِهِ فَقَالَ أَیُّکُمْ یُحِبُّ أَنْ یَکُونَ هَذَا لَهُ بِدِرْهَمٍ قَالُوا مَا نُحِبُّ أَنَّهُ لَنَا بِشَیْ‌ءٍ وَ مَا نَصْنَعُ بِهِ قَالَ أَ فَتُحِبُّونَ أَنَّهُ لَکُمْ قَالُوا لَا حَتَّی قَالَ ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَقَالُوا وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ حَیّاً کَانَ عَیْباً فَکَیْفَ وَ هُوَ مَیِّتٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ الدُّنْیَا عَلَی اللَّهِ أَهْوَنُ مِنْ هَذَا عَلَیْکُمْ.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام به نقل از امام باقر علیه السلام فرمود: جابر گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از بازار می‌گذشت و به سمت بالای آن روی کرد و مردم گرد حضرت جمع بودند. پس بر مردار بزغاله‌ای که در زباله دان افتاده بود، گذشت. پس گوش آن را گرفت و فرمود: کدامیک از شما دوست دارد که این را به یک درهم بخرد؟ مردم گفتند: آن را به هیچ قیمتی نمی‌خواهیم. با آن مردار چه کار می‌توانیم کنیم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آیا دوست دارید که آن برای شما باشد؟ گفتند: خیر. وپیامبر صلی الله علیه و آله سه بار این سوال را پرسیدند. پس مردم گفتند: به خدا سوگند اگر زنده بود بی ارزش بود، حال که آن مرده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا در نزد خداوند بی ارزش‌تر از این در نزد شماست. - . الزهد: 49 -

**[ترجمه]

«123»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی رَجَاءٍ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصْبَحَ وَ الدُّنْیَا أَکْبَرُ هَمِّهِ شَتَّتَ اللَّهُ عَلَیْهِ أَمْرَهُ وَ کَانَ فَقْرُهُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ لَمْ یَأْتِهِ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا مَا قُدِّرَ لَهُ وَ مَنْ کَانَتِ الْآخِرَةُ أَکْبَرَ هَمِّهِ کَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ ضِیقَهُ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ وَ أَتَتْهُ الدُّنْیَا وَ هِیَ رَاغِمَةٌ.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس شب را به صبح برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش دنیا باشد خداوند کارش را بی سامان ساخته و فقر را مقابل چشمانش قرار داده و به دنیا دست نمی‌یابد، مگر به میزانی که قسمتش باشد و هر کس شب را به صبح و صبح را به شب برساند در حالی که بزرگ‌ترین مقصودش آخرت باشد، خداوند متعال تنگی او را برطرف کرده و کارش را سامان می‌بخشد و دنیا مشتاقانه به او رو می‌کند. - . الزهد: 49 -

**[ترجمه]

«124»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا جَابِرُ أَنْزِلِ الدُّنْیَا مِنْکَ کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ ثُمَّ أَرَدْتَ التَّحَرُّکَ مِنْهُ مِنْ یَوْمِکَ ذَلِکَ أَوْ کَمَالٍ اکْتَسَبْتَهُ فِی مَنَامِکَ وَ اسْتَیْقَظْتَ فَلَیْسَ فِی یَدِکَ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ إِذَا کُنْتَ فِی جَنَازَةٍ فَکُنْ کَأَنَّکَ أَنْتَ الْمَحْمُولُ وَ کَأَنَّکَ سَأَلْتَ رَبَّکَ الرَّجْعَةَ إِلَی الدُّنْیَا لِتَعْمَلَ عَمَلَ مَنْ عَاشَ فَإِنَّ الدُّنْیَا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ مِثْلُ الظِّلِّ.

**[ترجمه]نوادر: جابر گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود: دنیا را منزل کن مانند منزلی که در آن ساکن می‌شوی و سپس می‌خواهی در همان روز از آن کوچ می‌کنی. و یا مانند مالی که در خواب به دست می‌آوری و چون بیدار می‌شوی چیزی از آن همراه تو نیست. و هنگامی که در نزد جنازه‌ای حاضر شدی چنان باش همانند اینکه تو مرده‌ای و چنانکه از پروردگارت می‌خواهی که تو را به دنیا بازگرداند برای اینکه عمل کنی همچون کسی که زنده است. پس دنیا در نزد دانشمندان مانند سایه بعدازظهر است. - . الزهد: 50 -

**[ترجمه]

«125»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: دَخَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ وَ هُوَ عَلَی حَصِیرٍ قَدْ أَثَّرَ فِی جِسْمِهِ وَ وِسَادَةِ لِیفٍ قَدْ أَثَّرَتْ فِی خَدِّهِ فَجَعَلَ یَمْسَحُ وَ یَقُولُ مَا رَضِیَ بِهَذَا کِسْرَی وَ لَا قَیْصَرُ إِنَّهُمْ یَنَامُونَ

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَةٍ حُبُّ الدُّنْیَا.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ هِشَامٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا وَ أَنْ لَا نُعْطَاهَا خَیْرٌ لَنَا وَ مَا أُعْطِیَ أَحَدٌ مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا نَقَصَ حَظُّهُ فِی

الْآخِرَةِ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ اللَّهِ إِنَّا لَنَطْلُبُ الدُّنْیَا فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قَالَ أَعُودُ بِهَا عَلَی نَفْسِی وَ عَلَی عِیَالِی وَ أَتَصَدَّقُ مِنْهَا وَ أَصِلُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ مِنْهَا قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَیْسَ هَذَا طَلَبَ الدُّنْیَا هَذَا طَلَبُ الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستی دنیا سرآمد هر گناهی است.

هشام گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود بهتر است. و هیچ کس چیزی از دنیا داده نشد مگر آنکه بهره‌ای از آخرت را از دست داد. هشام گوید: مردی به امام عرض کرد: به خدا قسم ما دنیا را می‌خواهیم. امام صادق علیه السلام به او فرمود: با دنیا چکار می‌کنی؟ او گفت: از آن به خود نیاز خود و خانواده‌ام را تأمین کرده و از آن صدقه می‌دهم و از آن صله می‌دهم و از آن حج به جا می‌آورم. هشام گوید: امام صادق علیه السلام گفت: این دنیا خواهی نیست، بلکه آخرت خواهی است. - . امالی طوسی 2 : 276- 275 -

**[ترجمه]

«132»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: أَهْلُ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ یُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِیَامٌ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی‌⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الدَّهْرُ یُخْلِقُ الْأَبْدَانَ وَ یُجَدِّدُ الْآمَالَ وَ یُقَرِّبُ الْمَنِیَّةَ وَ یُبَاعِدُ الْأُمْنِیَّةَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: اهل دنیا همچون کاروانی هستند که سیر داده می‌شوند، در حالی که خوابیده‌اند. - . نهج البلاغه حکمت : 64 -

•

و فرمود: هنگامی که تو پشت کرده‌ای و مرگ رو کرده است، رسیدن تو و مرگ به یکدیگر چقدر سریع است. - . نهج البلاغه حکمت : 28 -

•

و فرمود: روزگار بدن‌ها را فرسوده و آرزوها را زنده و مرگ را نزدیک و امیدها را دور می‌کند. کسی به آن دست یافت، ناراحتی دید و کسی که آن را از دست داد سختی کشید. - . نهج البلاغه حکمت : 72 -

•

نَفَس شخص گام‌های او به سوی مرگش است. - . نهج البلاغه حکمت : 74 -

•

هر شمرده شده‌ای به پایان رسد و هر انتظارکشیده‌ای فرا می‌رسد. - . نهج البلاغه حکمت : 75 -

**[ترجمه]

«133»

نهج، [نهج البلاغة] وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ ضَمْرَةَ الضَّبَابِیِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَیْتُهُ فِی بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَی اللَّیْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَی لِحْیَتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ وَ یَبْکِی بُکَاءَ الْحَزِینِ وَ یَقُولُ یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا إِلَیْکِ عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِینُکِ هَیْهَاتَ غُرِّی غَیْرِی لَا حَاجَةَ لِی فِیکِ قَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِیهَا فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ وَ خَطَرُکِ یَسِیرٌ وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ وَ خُشُونَةِ الْمَضْجَعِ‌⁽⁷⁾.

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 275 و 276.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 64 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 28 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 72 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 74 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 75 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 77 من الحکم.

**[ترجمه]نهج البلاغه: ضرار بن ضمره در هنگام حضورش در نزد معاویه و در پاسخ پرسش معاویه در مورد امیرالمومنین علیه السلام گفت: پس شهادت می‌دهم که امام علی علیه السلام را در برخی مواقف دیدم، در حالی شب پرده‌های خود را انداخته بود و او در محراب خود به عبادت ایستاده و محاسن خود را در دست گرفته و همچون مارگزیده به خود می‌پیچید و غمگینانه گریه می‌کرد و می‌گفت: ای دنیا! ای دنیا! از من دور باش. آیا خود را بر من عرضه می‌کنی؟ یا مشتاقم شده‌ای؟ مبادا که به من واصل شوی! هرگز! غیر از مرا فریب بده. به تو هیچ نیازی ندارم. تو را سه طلاق دادم که رجوعی در آن نیست. زندگی‌ات کوتاه و ارزشت ناچیز و آرزویت کوچک است. آه از کمی توشه و طولانی بودن راه و دوری سفر و بزرگی قیامت و سختی قبر. - . نهج البلاغه حکمت : 77 -

**[ترجمه]

«134»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: إِنَّ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةَ عَدُوَّانِ مُتَفَاوِتَانِ وَ سَبِیلَانِ مُخْتَلِفَانِ فَمَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا وَ تَوَلَّاهَا أَبْغَضَ الْآخِرَةَ وَ عَادَاهَا وَ هُمَا بِمَنْزِلَةِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مَاشٍ بَیْنَهُمَا کُلَّمَا قَرُبَ مِنْ وَاحِدٍ بَعُدَ مِنَ الْآخَرِ وَ هُمَا بَعْدُ ضَرَّتَانِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: دنیا و آخرت دشمنان متفاوت و راه‌های مختلف هستند. پس هر کس دنیا را دوست بدارد و بدان گردن نهد، آخرت را ناخوش داشته و با آن دشمن است و این دو به منزله مشرق و مغرب هستند و کسی که میان این دو در حرکت است، هر چه به یکی نزدیک شود از دیگری دور می‌شود و این دو همچون دو هوو هستند. - . نهج البلاغه حکمت : 103 -

**[ترجمه]

«135»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا وَ السَّمُّ النَّاقِعُ فِی جَوْفِهَا یَهْوِی إِلَیْهَا الْغِرُّ الْجَاهِلُ وَ یَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: علی علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون ماری است. بدنش چه نرم است ولی در درونش سم کشنده نهفته است. فریب خورده نادان شفیته آن است، ولی خردمند عاقل از آن دوری می‌کند. - . نهج البلاغه حکمت : 119 -

**[ترجمه]

«136»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا یَذُمُّ الدُّنْیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا الْمُنْخَدِعُ بِأَبَاطِیلِهَا أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ مَتَی اسْتَهْوَتْکَ أَمْ مَتَی غَرَّتْکَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی کَمْ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ وَ کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ تَبْغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ یَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُکَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِطَلِبَتِکَ وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُمْ بِقُوَّتِکَ قَدْ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَکَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّی مَلَائِکَةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ رَاحَتْ بِعَافِیَةٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِفَجِیعَةٍ تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذِیراً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ذَکَّرَتْهُمُ الدُّنْیَا فَذَکَرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا⁽³⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 103 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 119 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 131 من الحکم.

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ إِلَی دَارِ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لِکُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ وَ مَا أَدْبَرَ کَأَنْ لَمْ یَکُنْ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الِاصْطِحَابُ قَلِیلٌ‌⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الرَّحِیلُ وَشِیکٌ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّمَا الْمَرْءُ فِی الدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ الْمَنَایَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ وَ مَعَ کُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ وَ فِی کُلِّ أَکْلَةٍ غَصَصٌ وَ لَا یَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی وَ لَا یَسْتَقْبِلُ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا⁽⁵⁾بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نُصُبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَیْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَ هَذَا اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ یَرْفَعَا مِنْ شَیْ‌ءٍ شَرَفاً إِلَّا أَسْرَعَا الْکَرَّةَ فِی هَدْمِ مَا بَنَیَا وَ تَفْرِیقِ مَا جَمَعَا⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ لَهِجَ قَلْبُهُ بِحُبِّ الدُّنْیَا الْتَاطَ مِنْهَا بِثَلَاثٍ هَمٍّ لَا یُغِبُّهُ وَ حِرْصٍ لَا یَتْرُکُهُ وَ أَمَلٍ لَا یُدْرِکُهُ‌⁽⁷⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: وَ اللَّهِ لَدُنْیَاکُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِی عَیْنِی مِنْ عُرَاقِ خِنْزِیرٍ فِی یَدِ مَجْذُومٍ‌⁽⁸⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 133 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 152 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 168 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 187 من الحکم.

5) 5. ما بین العلامتین ساقط من نسخة الکمبانیّ.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 191 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 228 من الحکم.

8) 8. نهج البلاغة الرقم 236 من الحکم، و العراق- بالضم- العظم أکل لحمه أو بالکسر- و هو من الحشا ما فوق السرة معترضا بالبطن، کانه یرید به الکرش، و علی الوجهین ما أقذره إذا کان بید مجذوم.

قَالَ علیه السلام: مَرَارَةُ الدُّنْیَا حَلَاوَةُ الْآخِرَةِ وَ حَلَاوَةُ الدُّنْیَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلَانِ عَامِلٌ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ فَیُفْنِی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَةِ غَیْرِهِ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَلٍ فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ لَا یَسْأَلُ اللَّهَ شَیْئاً فَیَمْنَعَهُ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ أَبْنَاءُ الدُّنْیَا وَ لَا یُلَامُ الرَّجُلُ عَلَی حُبِّ أُمِّهِ‌⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: یَا أَیُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِئٌ‌⁽⁴⁾

فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا حُکِمَ عَلَی مُکْثِرِیهَا بِالْفَاقَةِ وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَةِ مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً⁽⁵⁾وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ هَمٌّ یَحْزُنُهُ کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ‌⁽⁶⁾فَیُلْقَی بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ هَیِّناً عَلَی اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ

1) 1. نهج البلاغة الرقم 251 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 269 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 303 من الحکم.

4) 4. الموبئ الکثیر الوباء- و مرعی وبی‌ء: أی مرتع إذا سرج فیه الدوابّ أصابها الوباء و الطاعون. و قوله« قلعتها أحظی من طمأنینتها» القلعة: النزوع و العزلة أی الکف منها أسعد و أحظی من أن تطمئن و ترکن إلیها.

5) 5.- الکمه- محرکة- العمی، فان حبّ زبرجها و زینتها یعمی البصر عن رؤیة عاقبتها.

6) 6.- الکظم- محرکة- الحلقوم، أو مخرج النفس، و الاخذ بالکظم کنایة عن الخنق و الابهر: عرق مستبطن الصلب إذا انقطع لم یبق صاحبه، و فی الصحاح: و هما أبهران یخرجان من القلب ثمّ یتشعب منهما سائر الشرائین. و قیل: هما الوریدان.

وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ إِنْ قِیلَ أَثْرَی قِیلَ أَکْدَی‌⁽¹⁾

وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: هنگامی که امیرالمومنین علیه السلام شنید که شخصی دنیا را نکوهش می‌کند، فرمود: پس ای نکوهش کننده دنیا که فریب خورده فریب دنیا و نیرنگ خورده پوچی‌های آن هستی، آیا خود فریب آن را خورده‌ای سپس نکوهشش می‌کنی؟ تو دنیا را مجرم می‌دانی یا آن تو را مجرم می‌داند؟ چه زمانی دنیا به تو اظهار علاقه نمود؟ یا چه زمانی تو را با خود فریب داد؟ با بدن‌های پوسیده پدرانت یا با گورهای مادرانت در زیر خاک؟ چقدر با پنجه خود تیمار کرده و با دستان خود بیماران را پرستاری نمودی. برای آن‌ها درخواست بهبودی نموده و برای آن‌ها پزشکان را در نظر گرفتی. مهربانی تو یکی از آن‌ها را سودی نبخشید و خواسته تو درباره آن محقق نگشت و نتوانستی با نیروی خود [بیماری را] از آن‌ها دفع نمایی. دنیا به همین وسیله خود را برای تو نمایان ساخت و قتلگاهت را به واسطه قتلگاه دیگری به تو نشان داد. دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه سلامتی است برای کسی که آن را بفهمد و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. و خانه پند است برای کسی که به واسطه آن پند بگیرد .

مسجد دوستان خداوند متعال و جایگاه نماز فرشتگان خدا و محل نزول وحی خدا و خانه دوستان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا رحمت را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند. پس چه کسی دنیا را نکوهش می‌کند. در حالی که دنیا جدایی خود را اعلام نموده و به دورگشتن خود ندا داده و خود و اهلش را توصیف کرده و با بلای خود بلا را برای آن‌ها مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق‌شان نموده است. به سلامت شب گذرد و به مصیبت روز سپری شود، ترغیب کننده و بیم دهنده و ترساننده و هشدار دهنده. پس گروهی در فردای پشیمانی آن را مذمت کنند و گروهی دیگر در روز قیامت آن را ستایش کنند. دنیا آن‌ها را تذکر داده پس متذکر شدند و با آن‌ها سخن گفت، پس تصدیقش نمودند و آن‌ها را پند داده پس بهره بردند. - . نهج البلاغه حکمت : 131 -

•

و فرمود: دنیا محل گذر به سوی محل ماندگاری است و مردم در آن دو دسته‌اند: دسته‌ای که خود را فروخت پس هلاک کرد و دسته‌ای که خود را خرید پس آزاد کرد. - . نهج البلاغه حکمت : 133 -

•

و فرمود: هرچه رو آورد، پشت کند و آنچه پشت کند گویی نبوده است. - . نهج البلاغه حکمت : 152 -

•

و فرمود: امر نزدیک است و مصاحبت اندک است - . نهج البلاغه حکمت : 168 - .

•

و فرمود: کوچ کردن به سرعت انجام می‌شود. - . نهج البلاغه حکمت : 187 -

•

و فرمود: انسان در دنیا هدفی است که کمان‌های مرگ برای او کشیده شده‌اند و غنیمتی است که گرفتاری‌ها بر آن پیشی می‌گیرند. و با هر جرعه آبی گرفتاری و با هر لقمه غذایی، غصه‌هایی است. و بنده به نعمتی نمی‌رسد مگر با از دست دادن نعمتی دیگر و هیچ روز از عمرش را درک نمی‌کند مگر با از دست دادن روزی دیگر از عمر خود. پس ما یاران مرگ هستیم و جان‌های ما هدف نابودی است. پس از کجا به بقا امید داریم؟ و این شب و روز، شرافت چیزی را بالا نبرند مگر اینکه شتاب کنند در نابودی آنچه بنیان نهاده‌اند و پراکنده ساختن آنچه جمع کرده‌اند. - . نهج البلاغه حکمت : 191 -

•

و فرمود: کسی که دلش به دوستی دنیا گرفتار شود از آن به سه امر گرفتار می‌شود. اندوهی که رهایش نکند و حرصی که ترکش ننماید و آرزویی که بدان نرسد. - . نهج البلاغه حکمت : 228 -

•

و فرمود: به خدا سوگند که این دنیای شما در چشم من از استخوان بی گوشت خوکی که در دست انسان مبتلا به جذام باشد بی ارزش‌تر است. - . نهج البلاغه حکمت : 236 -

•

فرمود: تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت است. - . نهج البلاغه حکمت : 251 -

•

و فرمود: مردم در دنیا دو دسته‌اند: کسی که در دنیا برای دنیا کار می‌کند. دنیای او، وی را از آخرتش مشغول کرده. او بر بازماندگان نسبت به فقر می‌ترسد درحالی که خود را ایمن می‌داند. پس عمرش به سود دیگری تمام از دست می‌رود. و دیگری کسی که در دنیا برای آخرت کار می‌کند. پس آنچه از دنیا قسمت اوست بدون کارکردن به او می‌رسد پس سود دنیا و آخرت را با هم به دست می‌آورد و مالک خانه دنیا و آخرت می‌شود. پس در نزد خداوند آبرومند شده و از خداوند چیزی را نمی‌خواهد که آن دریغ شود. - . نهج البلاغة حکمت : 269 -

•

مردم فرزندان دنیا هستند و کسی به سبب دوست داشتن مادرش سرزنش نمی‌شود. - . نهج البلاغة حکمت : 303 -

•

و فرمود: ای مردم، کالای دنیا هیزمی است وبادار. پس از چراگاه آن دوری کنید که دل کندن از آن سودمندتر از دل بستن به آن است و بهره کم از آن پاک‌تر از مال بسیار است. بر ثروتمندان آن به تنگدستی حکم شده است. و هر کس از آن بی نیازی جوید به آسایش خود کمک کرده است. هر کس را زیورش به شگفت آورد، کوری مادرزاد به دنبالش آید. و هر کس دلدادگی به آن را نمایان سازد، ضمیرش را از اندوه‌هایی پر کند که در ژرفای دل او به پایکوبی مشغول شوند. غمی او را مشغول کند و غمی او را اندوهگین سازد و این چنین باشد تا گلویش را بفشارد و به جایی پرتابش کند. رگ‌های قلبش بریده، مرگش برای خداوند ساده و دفنش برای برادران آسان است. و فقط مومن است که به دیده عبرت‌بین به دنیا می‌نگرد و از آن به میزان ضرورت غذا می‌خورد و در آن با گوش دشمنی و عداوت می‌شنود. اگر گفته شود ثروت‌مند شد گفته می‌شود فقیر شد و اگر برای آن به بقا شادمان شود، برای آن به نابودی اندوهگین می‌شود. با این حال هنوز فرا نرسیده روزی که در آن اندوهگین هستند. - . نهج البلاغه حکمت : 367 -

**[ترجمه]

«137»

نهج، [نهج البلاغة] رُوِیَ: أَنَّهُ علیه السلام قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ خُطْبَتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالْآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بِأَدْنَی سُهْمَتِهِ‌⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: رُبَّ مُسْتَقْبِلٍ یَوْماً لَیْسَ بِمُسْتَدْبِرِهِ وَ مَغْبُوطٍ فِی أَوَّلِ لَیْلَةٍ قَامَتْ بَوَاکِیهِ فِی آخِرِهِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الرُّکُونُ إِلَی الدُّنْیَا مَعَ مَا تُعَایِنُ مِنْهَا جَهْلٌ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ: مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللَّهِ أَنَّهُ لَا یُعْصَی إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْکِهَا⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: فِی صِفَةِ الدُّنْیَا أَنَّ الدُّنْیَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حَلُّوا إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا⁽⁷⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَ لَا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لِأَهْلِهَا إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلَّا

1) 1. أثری: أی صار ذا ثروة و غناء و أکدی: أی صادف الکدیة، فلا یظفر بحاجته و رجع القهقری الی حالته الأولی من الفقر.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 367 من قسم الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 370 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 380 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 384 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 385 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 415 من الحکم.

الْجَنَّةُ فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ طَالِبُ عِلْمٍ وَ طَالِبُ دُنْیَا⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا⁽³⁾.

وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ‌ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ‌ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَا أَصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: روایت شده است که امیرالمومنین علیه السلام کمتر بر منبر می‌نشست، مگر آنکه در ابتدای سخنش می‌فرمود: ای مردم! از خدا بترسید. پس هیچ کس بیهوده خلق نشد تا به لهو پردازد و به حال خود رها نشده تا به لغو مشغول شود و دنیایی که برای او زیبا جلوه کرده در نظرش جایگزین آخرتی نشود که با بدبینی آن را زشت می‌پندارد. و مغروری که در دنیا با بالاترین همت خود پیروز گشته، همانند کسی که در آخرت به کمترین نصیبی رسیده است نیست. - . نهج البلاغه حکمت : 370 -

•

و فرمود: چه بسیار کسانی که روز را آغاز کردند اما به پایان نبردند و چه بسیار کسانی که در اول شب بر آن‌ها غطبه خورده می‌شد و در آخر شب بر آن‌ها گریسته می‌شد. - . نهج البلاغه حکمت : 380 -

•

و فرمود: تکیه بر دنیا در حالی که خود شاهد امور آن هستی، نادانی است. - . نهج البلاغه حکمت : 384 -

•

و فرمود: از خواری دنیا بر خدا این است که معصیت نمی‌شود خدا، مگر در دنیا و کسی نمی‌رسد به آنچه نزد خداست، مگر به ترک دنیا - . نهج البلاغه حکمت : 385 - .

•

در ویژگی دنیا فرمود: دنیا فریب می‌دهد و زیان می‌رساند و می‌گذرد. خداوند متعال دنیا را به عنوان پاداش دوستان خود و کیفر دشمنان خود نپسندیده است. و مردم دنیا مانند مسافرانی هستند که تا فرود آیند، کاروان سالارشان فریاد زند که حرکت کنید. - . نهج البلاغه حکمت : 415 -

•

و فرمود: آیا آزاد‌مردی نیست که این غذای نیم خورده را برای اهلش واگذارد. قیمت جان‌های شما جز بهشت نیست، پس آن را به غیر بهشت نفروشید. - . نهج البلاغه حکمت : 456 -

•

و فرمود: دو گرسنه‌اند که سیر نمی‌شوند: طالب دانش و طالب دنیا. - . نهج البلاغه حکمت : 457 -

•

و فرمود: دنیا برای غیرش خلق شده و برای خودش خلق نگردیده است. - . نهج البلاغه حکمت : 463 -

•

و از خطبه‌های آن حضرت است که فرمود: دنیا محلی است که هیچ کس از آن سالم نمی‌ماند، مگر در آن و به وسیله چیزی که برای دنیا باشد نجات حاصل نمی‌شود. مردم به آن آزمایش می‌شوند و از آنچه که از دنیا برگرفته‌اند جدا شده و نسبت به آن حساب پس می‌دهند. و آنچه که برای غیر دنیا تهیه کرده‌اند برای آنها مانده و بر آن وارد می‌شوند. دنیا در نزد خردمندان مانند سایه‌ای است که آن را گسترده می‌بینی، ولی جمع می‌شود و زیاد است ولی کم می‌گردد. - . نهج البلاغه خطبه : 61 -

•

و فرمود: چه وصف کنم خانه‌ای را که آغاز آن سختی و پایان آن نابودی است. در حلالش حساب و در حرامش عقاب است. کسی که در آن توانگر شود، گرفتار می‌گردد و کسی که نیازمند باشد غمگین می‌شود و کسی که در به دست آوردن آن بکوشد به جایی نرسد و کسی که از آن دست کشد، دنیا نزد وی مهار می‌شود و کسی که از آن عبرت گیرد، بینا شده و کسی که به آن چشم بدوزد، نابینا می‌گردد. - . نهج البلاغه خطبه : 80 -

**[ترجمه]

«138»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام: بَعَثَهُ حِینَ لَا عَلَمٌ قَائِمٌ وَ لَا مَنَارٌ سَاطِعٌ وَ لَا مَنْهَجٌ وَاضِحٌ أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوصٍ وَ مَحَلَّةُ تَنْغِیصٍ سَاکِنُهَا ظَاعِنٌ وَ قَاطِنُهَا بَائِنٌ تَمِیدُ بِأَهْلِهَا مَیَدَانَ السَّفِینَةِ تَعْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِی لُجَجِ الْبِحَارِ فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ‌⁽⁶⁾

وَ مِنْهُمُ النَّاجِی عَلَی مُتُونِ

1) 1. نهج البلاغة الرقم 456 و اللماظة- بالضم: ما بقی من الطعام فی الفم: عبر عن الدنیا الفانیة التی أدبرت و آذنت بوداع باللماظة الباقیة فی الفم بعد أکل الطعام و قبل المضمضة و الاستیاک، کما شبهها فی غیر مورد بصبابة الاناء و سملة الحوض.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 457 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 463 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 61 من الخطب.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 80 من الخطب.

6) 6. الوبق- ککتف- الهالک و الحفز الدفع. و المعنی أن الذی غرق فی البحر حین تکسر به السفینة فلا یستدرک، و لا یمکن خلاصه، و أمّا من حمل علی متن الامواج، و لاقی شدة المحن و الاهوال حین یلقیه موج الی موج، تارة یعلو علی الماء و مرة یعلو الماء. علیه، فهو و ان نجا من هذه المهلکة فی البحر. تترقبه مهلکة أخری فی البر لیفنیها فهو أیضا لیس بناج.

الْأَمْوَاجِ تَحْفِزُهُ الرِّیَاحُ بِأَذْیَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَی أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَیْسَ بِمُسْتَدْرَکٍ وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَی مَهْلَکٍ عِبَادَ اللَّهِ الْآنَ فَاعْمَلُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ وَ الْأَبْدَانُ صَحِیحَةٌ وَ الْأَعْضَاءُ لَدْنَةٌ وَ الْمُتَقَلَّبُ فَسِیحٌ وَ الْمَجَالُ عَرِیضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقِّقُوا عَلَیْکُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: در خطبه‌ای از امیرالمومنین علیه السلام آمده است: خداوند متعال، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را مبعوث فرمود هنگامی که دانشی برپا نبود و مناره‌ای بلند نبود و راهی آشکار نبود. سفارش می‌کنم شما بندگان خدا را به تقوای خداوند متعال و برحذر می‌دارم شما را از دنیا که آن محل رفتن و جایگاه کدورت است. ساکن آن رونده و مقیم آن جدا شونده است. مضطرب می‌گردد به اهل خود همچون اضطراب کشتی که بادها در گرداب‌های دریاها بر آن بوزد. پس برخی از آن‌ها غرق شده و نابود شده و برخی دیگر نجات یافته بر بالای موج‌ها که باد آن‌ها را کوچ دهد با دامن‌های خود و حمل کند او را بر هراس‌های خود. پس آنچه از آن غرق شد درک نمی‌شود و آنچه از آن نجات یافت، به سوی هلاکت می‌رود. بندگان خدا، هم اکنون عمل کنید، در حالی که زبان شما آزاد و بدن‌های شما سالم و عضوها تازه و میدان کار گسترده و مجال پهن است، قبل از احاطه فوت و حلول مرگ، پس فرود آمدن مرگ بر شما محقق گردیده و منتظر آمدنش نباشید. - . نهج البلاغه خطبه : 194 -

**[ترجمه]

«139»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ مَجَازٍ وَ الْآخِرَةُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ وَ لَا تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَیْرِهَا خُلِقْتُمْ إِنَّ الْمَرْءَ إِذَا هَلَکَ قَالَ النَّاسُ مَا تَرَکَ وَ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ مَا قَدَّمَ لِلَّهِ آبَاؤُکُمْ فَقَدِّمُوا بَعْضاً یَکُنْ لَکُمْ قَرْضاً وَ لَا تُخْلِفُوا کُلًّا فَیَکُونَ عَلَیْکُمْ کَلًّا⁽²⁾.

وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام کَثِیراً مَا یُنَادِی بِهِ أَصْحَابَهُ: تَجَهَّزُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ وَ أَقِلُّوا الْعُرْجَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ انْقَلِبُوا بِصَالِحِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ فَإِنَّ أَمَامَکُمْ عَقَبَةً کَئُوداً وَ مَنَازِلَ مَخُوفَةً مَهُولَةً لَا بُدَّ مِنَ الْوُرُودِ عَلَیْهَا وَ الْوُقُوفِ عِنْدَهَا: وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَلَاحِظَ الْمَنِیَّةِ نَحْوَکُمْ دَانِیَةٌ وَ کَأَنَّکُمْ بِمَخَالِبِهَا وَ قَدْ نَشِبَتْ فِیکُمْ وَ قَدْ دَهِمَتْکُمْ مِنْهَا مُفْظِعَاتُ الْأُمُورِ وَ مُعْضِلَاتُ الْمَحْذُورِ فَقَطِّعُوا عَلَائِقَ الدُّنْیَا وَ اسْتَظْهِرُوا بِزَادِ التَّقْوَی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: از کلمات امیرالمومنین علیه السلام: ای مردم! دنیا محل گذر و آخرت محل استقرار است. پس از گذرگاه خود برای جایگاه خود توشه برگیرید و در مقابل کسی که بر سر شما آگاه است پرده دری نکنید و دل‌هایتان را از دنیا خارج کنید قبل از اینکه بدن‌هایتان از آن خارج شوند. پس در دنیا آزمایش شدید و برای آخرت آفریده شدید. انسان وقتی می‌میرد، مردم می‌گویند، از ثروت چه گذاشت؟ و ملائکه می‌گویند چه برای خداوند فرستاد. پس مقداری را پیش فرستید تا برای شما ذخیره باشد و تمام آنچه دارید را برجای نگذارید که وبال شما می‌شود. - . نهج البلاغه خطبه : 201 -

• از فرمایشات آن حضرت علیه السلام که بسیار آن را به یارانش می‌فرمود: خدا رحمتتان کند، توشه برگیرید. پس ندای رفتن در میان شما داده شده و ماندن در دنیا را کم بدانید و با توشه‌ای از اعمال صالح که دارید بازگردید. پس در مقابل شما گردنه دشوار و منازل ترسناک و هولناک است که ناچار به ورود در آن‌ها و توقف در آن‌ها هستید. و بدانید که فاصله نگاه‌های مرگ بر شما کوتاه و گویا در چنگال‌هایش هستید و آن‌ها را در شما فرو کرده است. دشواری‌های امور دنیا و گرفتاری‌های سخت مرگ را از یادتان برده است. پس وابستگی‌های دنیا را قطع کنید و با توشه‌ای از پرهیزگاری مدد بگیرید. - . نهج البلاغه خطبه : 202 -

**[ترجمه]

«140»

نهج، [نهج البلاغة]: الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا

1) 1. نهج البلاغة الرقم 194 من الخطب.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 201 من الخطب و فیه: فرضا علیکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 202 من الخطب.

مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٍ مِنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَةٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَةٌ وَ الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: ستایش برای خداوندی است که از رحمتش یأسی نیست و از نعمت‌هایش نتوان بیرون رفت و یأسی از مغفرتش نیست و سرپیچی از عبادتش سزاوار نیست. اوست کسی که رحمتش از بین نمی‌رود و نعمتش تمام نمی‌شود. دنیا محل آرزوهایی است که نابود می‌شود و اهلش از آن کوچ می‌کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می‌شتابد و در دل بیننده خود منزل می‌کند. پس از این دنیا به بهترین توشه‌ای که فراهم نموده‌اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از آنچه به شما رسیده از آن طلب نکنید. - . نهج البلاغه خطبه : 45 -

**[ترجمه]

«141»

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَافَهُ وَ مَنْ غَالَبَهُ أَهَانَهُ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِنْ کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ فَکِلَاهُمَا غَائِبٌ سَیَحْضُرُ.

•

و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است، پس بهره خود را از آن به نیکوترین شکل طلب کن. - . کنز الفوائد 1 : 61 -

•

و فرمود: هر کس خود را از روزگار ایمن بداند، به او خیانت کند و هر کس بر روزگار تکبر کند، وی را خوار سازد.

•

و فرمود: روزگار دو روز است. روزی همراه تو و روز دیگر علیه توست. پس اگر همراه تو بود مستی نکن و اگر علیه تو بود صبر کن. پس هر دو خواهد آمد .

**[ترجمه]

باب 123 حب المال و جمع الدینار و الدرهم و کنزهما

الآیات

الأنفال: وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ‌⁽²⁾

التوبة: وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ‌⁽³⁾

الکهف: الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا⁽⁴⁾

1) 1. نهج البلاغة الرقم 45 من الخطب.

2) 2. الأنفال: 28.

3) 3. براءة: 34- 35.

4) 4. الکهف: 45.

القصص: إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ‌⁽¹⁾

المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽²⁾

التغابن: إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ‌⁽³⁾

المعارج: تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی وَ جَمَعَ فَأَوْعی‌⁽⁴⁾

الفجر: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ کَلَّا بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلًا لَمًّا وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا کَلَّا إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا

1) 1. القصص: 76- 82.

2) 2. المنافقون: 9.

3) 3. التغابن: 15.

4) 4. المعارج: 17- 18.

وَ جِی‌ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ⁽¹⁾

العادیات: إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ وَ إِنَّهُ عَلی ذلِکَ لَشَهِیدٌ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ أَ فَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِی الْقُبُورِ وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ⁽²⁾

الهمزة: وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِی جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ کَلَّا لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ فِی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ

{و بدانید که اموال و فرزندان شما [وسیله] آزمایش [شما] هستند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}

• وَ الَّذینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فی سَبیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلیم *یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ. - . توبه / 34 - 35 -

{و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر ده. روزی که آن [گنجینه]ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می‌اندوختید بچشید.»}

• الْمالُ وَ الْبَنُونَ زینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا. - . کهف / 45 -

{مال و پسران زیور زندگی دنیایند.}

• إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحینَ *وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدینَ *قالَ إِنَّما أُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ *فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ *وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُون *فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرینَ *وَ أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُون. - . قصص / 76 - 82 -

{قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه‌ها آن قدر به او داده بودیم که کلیدهای آنها بر گروه نیرومندی سنگین می‌آمد، آنگاه که قوم وی بدو گفتند: «شادی مکن که خدا شادی‌کنندگان را دوست نمی‌دارد. و با آنچه خدایت داده سرای آخرت را بجوی و سهم خود را از دنیا فراموش مکن، و همچنانکه خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و در زمین فساد مجوی که خدا فسادگران را دوست نمی‌دارد. [قارون] گفت: «من اینها را در نتیجه دانش خود یافته‌ام.» آیا وی ندانست که خدا نسل‌هایی را پیش از او نابود کرد که از او نیرومندتر و مال‌اندوزتر بودند؟ و[لی این گونه] مجرمان را [نیازی] به پرسیده شدن از گناهانشان نیست. پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد؛ کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: «ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می‌شد؛ واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد.» و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: «وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.» آنگاه [قارون] را با خانه‌اش در زمین فرو بردیم، و گروهی نداشت که در برابر [عذابِ] خدا او را یاری کنند و [خود نیز] نتوانست از خود دفاع کند. و همان کسانی که دیروز آرزو داشتند به جای او باشند، صبح می‌گفتند: «وای، مثل اینکه خدا روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد گشاده یا تنگ می‌گرداند، و اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود، ما را [هم] به زمین فرو برده بود؛ وای، گویی که کافران رستگار نمی‌گردند.»}

• إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظیمٌ. - . تغابن / 15 -

{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}

• تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی *وَ جَمَعَ فَأَوْعی. - . معارج / 17 - 18 -

{هر که را پشت کرده و روی برتافته،و گرد آورده و انباشته [و حسابش را نگاه داشته] فرا می‌خواند.}

• فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ *وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَن *کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتیمَ *وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلاً لَمًّا *وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا *کَلاَّ إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا *وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا *وَ جی‌ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری *یَقُولُ یا لَیْتَنی قَدَّمْتُ لِحَیاتی *فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَد *وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ. - . فجر / 15 - 26 -

{امّا انسان، هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید، و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد، می‌گوید: «پروردگارم مرا گرامی داشته است.» و امّا چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند، می‌گوید: «پروردگارم مرا خوار کرده است.» ولی نه، بلکه یتیم را نمی‌نوازید؛ و بر خوراک[دادن] بینوا همدیگر را بر نمی‌انگیزید؛ و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می‌خورید؛ و مال را دوست دارید، دوست داشتنی بسیار. نه چنان است، آنگاه که زمین، سخت در هم کوبیده شود، و [فرمان] پروردگارت و فرشته[ها] صف‌درصف آیند، و جهنّم را در آن روز [حاضر] آورند، آن روز است که انسان پند گیرد؛ و[لی] کجا او را جای پندگرفتن باشد؟ گوید: «کاش برای زندگانی خود [چیزی] پیش فرستاده بودم.» پس در آن روز هیچ کس چون عذاب‌کردن او، عذاب نکند. و هیچ کس چون دربند کشیدن او، دربند نکشد.}

• إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ *وَ إِنَّهُ عَلی ذلِکَ لَشَهید *وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدید *أَ فَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِی الْقُبُورِ *وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ *إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبیرٌ. - . عادیات / 6 - 11 -

{که انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است، و او خود بر این [امر]، نیک گواه است. و راستی او سخت شیفته مال است. مگر نمی‌داند که چون آنچه در گورهاست بیرون ریخته گردد، و آنچه در سینه‌هاست فاش شود، در چنان روزی پروردگارشان به [حال] ایشان نیک آگاه است؟}

• وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ *الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ *یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ *کَلاَّ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ *وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةِ * نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ *الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ *إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَةٌ *فی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ. - . همزه / 1 - 9 -

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ دِرْهَمٍ وَ دِینَارٍ ضُرِبَا فِی الْأَرْضِ نَظَرَ إِلَیْهِمَا إِبْلِیسُ فَلَمَّا عَایَنَهُمَا أَخَذَهُمَا فَوَضَعَهُمَا عَلَی عَیْنَیْهِ ثُمَّ ضَمَّهُمَا إِلَی صَدْرِهِ ثُمَّ صَرَخَ صَرْخَةً ثُمَّ ضَمَّهُمَا إِلَی صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ أَنْتُمَا قُرَّةُ عَیْنِی وَ ثَمَرَةُ فُؤَادِی مَا أُبَالِی مِنْ بَنِی آدَمَ إِذَا أَحَبُّوکُمَا أَنْ لَا یَعْبُدُوا وَثَناً حَسْبِی مِنْ بَنِی آدَمَ أَنْ یُحِبُّوکُمَا⁽⁵⁾.

1) 1. الفجر: 15- 16.

2) 2. العادیات: 6- 11.

3) 3. أمالی الصدوق: 6.

4) 4. أمالی الصدوق: 361.

5) 5. أمالی الصدوق: 121.

**[ترجمه]امالی صدوق: ابن عباس گفت: اولین درهم و دیناری که در زمین ضرب شد، ابلیس به آن‌ها نظر کرد. پس وقتی آن‌ها را دید، آن‌ها را برداشت و بر چشمان خود گذاشت. سپس بر سینه خود چسبانیدشان. سپس فریاد بلندی سر داد و به سینه چسبانیدشان. سپس گفت: شما نور چشم من و میوه دل من هستید. من اشکالی نمی‌بینیم که بنی آدم پس از آن که شما را دوست بدارند دیگر بت نپرستند. برای من کافی است از بنی آدم که شما را دوست بدارند. - . امالی صدوق : 121 -

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽¹⁾فَإِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ کَنْزَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ أَمَرَ بِإِنْفَاقِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ قَوْلِهِ یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ قَالَ کَانَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِیُّ یَغْدُو کُلَّ یَوْمٍ وَ هُوَ بِالشَّامِ فَیُنَادِی بِأَعْلَی صَوْتِهِ بَشِّرْ أَهْلَ الْکُنُوزِ بِکَیٍّ فِی الْجِبَاهِ وَ کَیٍّ بِالْجُنُوبِ وَ کَیٍّ بِالظُّهُورِ أَبَداً حَتَّی یَتَرَدَّدَ الْحَرَقُ فِی أَجْوَافِهِمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره فرموده خداوند متعال: «وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ» - . توبه / 34 -

{و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می‌سازند، و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!} فرمود: همانا خداوند اندوختن طلا و نقره را حرام دانسته است و به انفاق آن در راه خدا دستور داده است. و درباره فرموده خداوند متعال: «یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ» - . توبه / 35 - {در

آن روز که آن را در آتش جهنم، گرم و سوزان کرده، و با آن صورت‌ها و پهلوها و پشت‌هایشان را داغ می‌کنند؛ (و به آنها می‌گویند): این همان چیزی است که برای خود اندوختید (و گنجینه ساختید)! پس بچشید چیزی را که برای خود می‌اندوختید!} فرمود: ابوذر غفاری هنگامی که در شام بود، هر روز صبح بیرون می‌آمد و با صدای بلند می‌گفت: گنج داران را مژده دهید به داغ کردن در پیشانی و داغ کردن در پهلوها و داغ کردن، در پشت تا این که گرما در شکم‌هایشان به گردش درآید. - . تفسیر قمی : 265 -

**[ترجمه]

«5»

ل‌⁽³⁾،[الخصال] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الْفَامِیُّ عَنِ ابْنِ بُطَّةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: لَا یَجْتَمِعُ الْمَالُ إِلَّا بِخِصَالٍ خَمْسٍ بِبُخْلٍ شَدِیدٍ وَ أَمَلٍ طَوِیلٍ وَ حِرْصٍ غَالِبٍ وَ قَطِیعَةِ الرَّحِمِ وَ إِیثَارِ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام رضا علیه السلام فرمود: ثروت اندوخته نمی‌شود مگر به پنج خصلت: به بخل شدید و آرزوی دراز و حرص چیره و قطع رحم و برگزیدن دنیا بر آخرت. - . خصال 1 : 136 -

**[ترجمه]

«6»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَیُّکُمْ مَالُ وَارِثِهِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنْ مَالِهِ قَالُوا مَا فِینَا أَحَدٌ یُحِبُّ ذَلِکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ قَالَ بَلْ کُلُّکُمْ یُحِبُّ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ یَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِی مَالِی وَ هَلْ لَکَ مِنْ مَالِکَ إِلَّا مَا أَکَلْتَ فَأَفْنَیْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَیْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَیْتَ وَ مَا عَدَا ذَلِکَ فَهُوَ مَالُ الْوَارِثِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: کدامیک از شما مال وارثش را از مال خود بیشتر دوست دارد؟ گفتند: ای پیامبر خدا! کسی در میان ما نیست که مال وارث را دوست داشته باشد. فرمود: بلکه همه شما مال وارث خود را دوست دارید. سپس فرمود: فرزند آدم می‌گوید: مالم مالم و آیا برای تو مالی هست جز آنکه خوردی پس نابود کردی یا پوشیدی پس کهنه کردی یا انفاق کردی، پس پس انداز کردی و غیر این‌ها مال وارث است. - . امالی طوسی 2 : 133 -

**[ترجمه]

«7»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّنَانِیرِ وَ الدَّرَاهِمِ وَ مَا عَلَی النَّاسِ فِیهَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هِیَ خَوَاتِیمُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ جَعَلَهَا اللَّهُ مَصَحَّةً لِخَلْقِهِ وَ بِهَا یَسْتَقِیمُ شُئُونُهُمْ وَ مَطَالِبُهُمْ فَمَنْ أُکْثِرَ لَهُ مِنْهَا فَقَامَ

1) 1. براءة: 34 و 35.

2) 2. تفسیر القمّیّ: 265.

3) 3. الخصال ج 1 ص 136.

4) 4. عیون الأخبار ج 1 ص 276.

5) 5. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 133.

«12»

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 133 و الآیة فی براءة: 34.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 133.

3) 3. الخصال ج 1 ص 8.

4) 4. راجع ج 72 ص 56- 68.

5) 5. الخصال ج 1 ص 23.

6) 6. الخصال ج 1 ص 23.

مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفِتَنُ ثَلَاثٌ حُبُّ النِّسَاءِ وَ هُوَ سَیْفُ الشَّیْطَانِ وَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ هُوَ فَخُّ الشَّیْطَانِ وَ حُبُّ الدِّینَارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ هُوَ سَهْمُ الشَّیْطَانِ فَمَنْ أَحَبَّ النِّسَاءَ لَمْ یَنْتَفِعْ بِعَیْشِهِ وَ مَنْ أَحَبَّ الْأَشْرِبَةَ حَرُمَتْ عَلَیْهِ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَحَبَّ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ فَهُوَ عَبْدُ الدُّنْیَا.

وَ قَالَ: قَالَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام الدِّینَارُ دَاءُ الدِّینِ وَ الْعَالِمُ طَبِیبُ الدِّینِ فَإِذَا رَأَیْتُمُ الطَّبِیبَ یَجُرُّ الدَّاءَ إِلَی نَفْسِهِ فَاتَّهِمُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ غَیْرُ نَاصِحٍ لِغَیْرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فتنه‌ها چیز هستند: دوستی زنان و آن شمشیر شیطان است. نوشیدن شراب و آن تله شیطان است و دوستی دینار و درهم و آن تیر شیطان است. پس هر کس زنان را دوست بدارد، از زندگی خود بهره‌ای نبرد و هر کس شرابخواری را دوست بدارد، بهشت بر او حرام می‌شود و هرکه دینار و درهم را دوست بدارد، پس او بنده دنیا است.

و فرمود: عیسی بن مریم علیه السلام فرمود: دینار، بیماری دین و عالم، طبیب دین است. پس هرگاه طبیب را دیدید که که بیماری را به جانب خود می‌کشد، او را متهم کنید و بدانید که او نصحیت کننده دیگران نیست. - . خصال 1 : 56 -

**[ترجمه]

«13»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ کَمِهَ أَعْمَی مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ عَبَدَ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ نَکَحَ بَهِیمَةً⁽²⁾.

مع، [معانی الأخبار] عَنِ ابْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ: مِثْلَهُ.

قال الصدوق رحمه الله قوله علیه السلام ملعون من عبد الدینار و الدرهم یعنی به من یمنع زکاة ماله و یبخل بمواساة إخوانه فیکون قد آثر عبادة الدینار و الدرهم علی عبادة خالقه‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: معلون است معلون است کسی که نابینایی را از راه انحراف دهد. معلون است معلون است کسی که دینار و درهم را بپرستد. و معلون است معلون است کسی که با حیوانی جماع کند. - . خصال 1 : 64 -

در معانی الاخبار همانند این خبر روایت شده است.

شیخ صدوق فرموده: «ملعون من عبد الدینار و الدرهم» یعنی کسی ملعون است که زکات مالش را نپردازد و از یاری برادرانش بخل بورزد و در نتیجه پرستش دینار و درهم را بر عبادت خالقش ترجیح داده است.

**[ترجمه]

«14»

ع، [علل الشرائع] عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: أَتَی یَهُودِیٌّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلَهُ لِمَ سُمِّیَ الدِّرْهَمُ دِرْهَماً وَ الدِّینَارُ دِینَاراً فَقَالَ علیه السلام إِنَّمَا سُمِّیَ الدِّرْهَمُ دِرْهَماً لِأَنَّهُ دَارُ هَمٍّ مَنْ جَمَعَهُ وَ لَمْ یُنْفِقْهُ فِی طَاعَةِ اللَّهِ أَوْرَثَهُ النَّارَ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ الدِّینَارُ دِینَاراً لِأَنَّهُ دَارُ

1) 1. الخصال ج 1 ص 56.

2) 2. الخصال ج 1 ص 64.

3) 3. معانی الأخبار: 403.

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ

1) 1. معانی الأخبار: 313 و 314.

2) 2. الخصال ج 1 ص 170.

3) 3. معانی الأخبار: 365.

4) 4. البقرة: 167.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 72.

وَ الْفِضَّةَ إِنَّمَا عَنَی بِذَلِکَ مَا جَاوَزَ أَلْفَیْ دِرْهَمٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام درباره فرموده خداوند متعال: «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ» - . توبه / 34 - {و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می‌سازند، و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!} فرمود: همانا منظور او از آن، مبلغی است که از دو هزار درهم تجاوز کند. - . تفسیر عیاشی 2 : 87 -

**[ترجمه]

«23»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُعَاذِ بْنِ کَثِیرٍ صَاحِبِ الْأَکْسِیَةِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مُوَسَّعٌ عَلَی شِیعَتِنَا أَنْ یُنْفِقُوا مِمَّا فِی أَیْدِیهِمْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا حَرَّمَ عَلَی کُلِّ ذِی کَنْزٍ کَنْزَهُ حَتَّی یَأْتِیَهُ فَیَسْتَعِینَ بِهِ عَلَی عَدُوِّهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهُ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیرعیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: دست شیعیان ما در انفاق آن چه در دست آنان است، به گونه شایسته باز است. پس هرگاه قائم ما عجل الله تعالی فرجه الشریف ظهور کند، گنج‌هایی را که ثروتمندان اندوخته‌اند بر آنان تحریم می‌کند تا این که آن گنجها را بیاورند و از آنها بر علیه دشمن خود کمک گیرد و این همان فرموده خدای عز وجل است در کتابش که میفرماید: «و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می‌سازند، و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!» - . تفسیر عیاشی 2 : 87 -

**[ترجمه]

«24»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا کَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ یُنْفِقُهُ عَلَی عِیَالِهِ مَا شَاءَ ثُمَّ إِذَا قَامَ الْقَائِمُ فَیَحْمِلُ إِلَیْهِ مَا عِنْدَهُ وَ مَا بَقِیَ مِنْ ذَلِکَ یَسْتَعِینُ بِهِ عَلَی أَمْرِهِ فَقَدْ أَدَّی مَا یَجِبُ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیرعیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: همانا انسان مؤمن اگر چیزی از آن (مالی) داشته باشد، می‌تواند آن را به هر مقداری که می‌خواهد بر خانواده‌اش انفاق کند. سپس هرگاه قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند، آن چه دارد باید در اختیار او قرار دهد و هر چه از آن باقی می‌ماند، برای امرار معاش خویش کمک می‌گیرد. و در این صورت آن چه را بر او واجب است ادا کرده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 87 -

**[ترجمه]

«25»

جا، [المجالس للمفید] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام: فِی مَعْنَی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ‌⁽⁴⁾قَالَ الرَّجُلُ یَکْسِبُ مَالًا فَیُحْرَمُ أَنْ یَعْمَلَ خَیْراً فَیَمُوتُ فَیَرِثُهُ غَیْرُهُ فَیَعْمَلُ عَمَلًا صَالِحاً فَیَرَی الرَّجُلُ مَا کَسَبَ حَسَنَاتٍ فِی مِیزَانِ غَیْرِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام در معنای فرموده خداوند متعال: «کَذَلِکَ یرِیهمُ اللّه أَعْمَالَهمْ حَسَرَاتٍ عَلَیهمْ» - . بقره / 167 - {خداوند این چنین اعمال آنها را به صورت حسرت‌زایی به آنان نشان می‌دهد؛} فرمود: یعنی آن شخص، مالی را به دست می‌آورد و آنها را در هیچ امر خیری مصرف نمی‌کند و می‌میرد و دیگری آن را به ارث می‌برد و آن را در کار نیکی مصرف می‌کند و آن شخص اموال خود را به عنوان حسنات، در ترازوی اعمال دیگری می‌یابد. - . مجالس مفید : 127 -

**[ترجمه]

«26»

ضه، [روضة الواعظین] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ عِیسَی بْنَ مَرْیَمَ تَوَجَّهَ فِی بَعْضِ حَوَائِجِهِ وَ مَعَهُ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَمَرَّ بِلَبِنَاتٍ مِنْ ذَهَبٍ عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ فَقَالَ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ إِنَّ هَذَا یَقْتُلُ النَّاسَ ثُمَّ مَضَی فَقَالَ أَحَدُهُمْ إِنَّ لِی حَاجَةً فَانْصَرَفَ ثُمَّ قَالَ الْآخَرُ لِی حَاجَةٌ فَانْصَرَفَ ثُمَّ قَالَ الْآخَرُ لِی حَاجَةٌ فَانْصَرَفَ فَوَافَوْا عِنْدَ الذَّهَبِ ثَلَاثَتُهُمْ فَقَالَ اثْنَانِ لِوَاحِدٍ اشْتَرِ لَنَا طَعَاماً فَذَهَبَ یَشْتَرِی لَهُمَا طَعَاماً فَجَعَلَ فِیهِ سَمّاً لِیَقْتُلَهُمَا کَیْلَا یُشَارِکَاهُ فِی الذَّهَبِ وَ قَالَ الِاثْنَانِ إِذَا جَاءَ قَتَلْنَاهُ کَیْلَا یُشَارِکَنَا فَلَمَّا جَاءَ قَامَا إِلَیْهِ فَقَتَلَاهُ ثُمَّ تَغَدَّیَا فَمَاتَا.

1) 1. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 87، و الآیة فی براءة: 34.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 87، و الآیة فی براءة: 34.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 87، و الآیة فی براءة: 34.

4) 4. البقرة: 167.

5) 5. مجالس المفید: 127.

فَرَجَعَ إِلَیْهِمْ عِیسَی علیه السلام وَ هُمْ مَوْتَی حَوْلَهُ فَأَحْیَاهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنَّ هَذَا یَقْتُلُ النَّاسَ.

**[ترجمه]روضة الواعظین: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم با سه نفر از یارانش به دنبال کاری می‌رفت. پس بر خشت‌هایی از طلا که در کنار راه افتاده بود گذر کرد و به یارانش فرمود این طلاها مردم را می‌کشد. سپس از کنار آن‌ها عبور کردند. پس یکی از همراهان وی گفت برای من کاری پیش آمده و از آن‌ها جدا شد. سپس دیگری گفت برای من کاری پیش آمده و او هم جدا شد. سپس نفر سوم هم گفت برای من کاری پیش آمده و او هم جدا شد. پس هر سه خود را به طلاها رساندند. پس دوتن از آن‌ها به نفر سوم گفتند: برای ما غذایی بخر. پس آن نفر سوم رفت و برای آن دو غذایی خرید و درونش سمی ریخت تا آن دو را بکشد تا آن دو با او در طلاها شریک نشوند. و آن دو نیز گفتند هرگاه آن سومی بازگشت او را خواهیم کشت تا با ما شریک نباشد. پس هنگامی که سومی آمد، آن دو برخاسته و او را کشتند. سپس غذا را خورده و خود نیز مردند. پس عیسی علیه السلام به نزد آنان آمد و آنان را در کنار طلاها مرده یافت. پس آنان را به امر خدای عز و جل زنده کرد و فرمود: آیا به شما نگفتم که این طلا مردم را می‌کشد. - . روضة الواعظین 2 : 428 -

**[ترجمه]

«27»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر فَضَالَةُ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَخٍ لَهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا ذِئْبَانِ جَائِعَانِ فِی غَنَمٍ قَدْ فَرَّقَهَا رَاعِیهَا أَحَدُهُمَا فِی أَوَّلِهَا وَ الْآخَرُ فِی آخِرِهَا بِأَفْسَدَ فِیهَا مِنْ حُبِّ الْمَالِ وَ الشَّرَفِ فِی دِینِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ.

**[ترجمه]نوادر: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دو گرگ گرسنه که به گله بی چوپان حمله می‌کنند، به ترتیبی که یکی از جلو و دیگری از آخر هجوم می‌آورد، فسادشان بیش از فساد دوستی مال و شرف در دین مسلمان نیست. - . الزهد: 58 -

**[ترجمه]

«28»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: یَا ابْنَ آدَمَ مَا کَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِکَ فَأَنْتَ فِیهِ خَازِنٌ لِغَیْرِکَ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: وَ قَدْ مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَی مَزْبَلَةٍ هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ الْبَاخِلُونَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ هَذَا مَا کُنْتُمْ تَتَنَافَسُونَ فِیهِ بِالْأَمْسِ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لَمْ یَذْهَبْ مِنْ مَالِکَ مَا وَعَظَکَ‌⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لِکُلِّ امْرِئٍ فِی مَالِهِ شَرِیکَانِ الْوَارِثُ وَ الْحَوَادِثُ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لِابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام یَا بُنَیَّ لَا تُخَلِّفَنَّ وَرَاءَکَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا فَإِنَّکَ تُخَلِّفُهُ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ إِمَّا رَجُلٌ عَمِلَ فِیهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ وَ إِمَّا رَجُلٌ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ فَکُنْتَ عَوْناً لَهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ وَ لَیْسَ أَحَدُ هَذَیْنِ حَقِیقاً أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ.

وَ یُرْوَی هَذَا الْکَلَامُ عَلَی وَجْهٍ آخَرَ وَ هُوَ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الَّذِی فِی یَدَیْکَ مِنَ الدُّنْیَا قَدْ کَانَ لَهُ أَهْلٌ قَبْلَکَ وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَی أَهْلٍ بَعْدَکَ وَ إِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ عَمِلَ فِیمَا جَمَعْتَهُ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ أَوْ رَجُلٍ عَمِلَ

1) 1. نهج البلاغة الرقم 192 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 195 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 196 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 335 من الحکم.

فِیهِ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ فَشَقِیَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ وَ لَیْسَ أَحَدُ هَذَیْنِ أَهْلًا أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ وَ تَحْمِلَ لَهُ عَلَی ظَهْرِکَ فَارْجُ لِمَنْ مَضَی رَحْمَةَ اللَّهِ وَ لِمَنْ بَقِیَ رِزْقَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ای فرزند آدم! آنچه بیش از قوت خود به دست می‌آوری پس تو نسبت به آن ذخیره کننده برای دیگری هستی. - . نهج البلاغه حکمت : 192 -

•

و آن حضرت علیه السلام از کنار مدفوعی که در زباله دان افتاده بود گذشت و فرمود: این چیزی است که بخیلان به دادنش بخل ورزیدند. و روایت شده که فرمود: این چیزی است که دیروز بر سرش رقابت داشتید. - . نهج البلاغه حکمت : 195 -

•

و فرمود: از مال نمی‌رود آنچه تو را پند داده باشد. - . نهج البلاغه حکمت : 196 -

•

و فرمود: برای هر کس در مالش دو شریک هست: وارث و حوادث. - . نهج البلاغه حکمت : 335 -

•

و الظاهر أن قوله فی دین المسلم صلة للضرر المقدر أی لیس ضرر الذئبین فی الغنم بأشد من ضرر الرئاسة فی دین المسلم ففی الکلام تقدیم و تأخیر.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 416 من الحکم.

2) 2. القصص: 83.

3) 3. الکافی ج 2 ص 297.

و یؤیده ما سیأتی فی باب حب الدنیا مثله‌⁽¹⁾هکذا بأفسد فیها من حب المال و الشرف فی دین المسلم.

و قیل فی دین المسلم حال عن الرئاسة قدم علیه و لا یخفی ما فیه و فیه تحذیر عن طلب الرئاسة و للرئاسة أنواع شتی منها ممدوحة و منها مذمومة فالممدوحة منها الرئاسة التی أعطاها الله تعالی خواص خلقه من الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام لهدایة الخلق و إرشادهم و دفع الفساد عنهم و لما کانوا معصومین مؤیدین بالعنایات الربانیة فهم مأمونون من أن یکون غرضهم من ذلک تحصیل الأغراض الدنیة و الأغراض الدنیویة فإذا طلبوا ذلک لیس غرضهم إلا الشفقة علی خلق الله و إنقاذهم من المهالک الدنیویة و الأخرویة کما قال یوسف علیه السلام اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ‌⁽²⁾.

و أما سائر الخلق فلهم رئاسات حقة و رئاسات باطلة و هی مشتبهة بحسب نیاتهم و اختلاف حالاتهم فمنها القضاء و الحکم بین الناس و هذا أمر خطیر و للشیطان فیه تسویلات و لذا وقع التحذیر عنه فی کثیر من الأخبار و أما من یأمن ذلک من نفسه و یظن أنه لا ینخدع من الشیطان، فإذا کان فی زمان حضور الإمام علیه السلام و بسط یده علیه السلام و کلفه ذلک یجب علیه قبوله و أما فی زمان الغیبة فالمشهور أنه یجب علی الفقیه الجامع لشرائط الحکم و الفتوی ارتکاب ذلک إما عینا و إما کفایة.

فإن کان غرضه من ارتکاب ذلک إطاعة إمامه و الشفقة علی عباد الله و إحقاق حقوقهم و حفظ فروجهم و أموالهم و أعراضهم عن التلف و لم یکن غرضه الترفع علی الناس و التسلط علیهم و لا جلب قلوبهم و کسب المحمدة منهم فلیست رئاسته رئاسة باطلة بل رئاسة حقة أطاع الله تعالی فیها و نصح إمامه.

1) 1. یعنی باب حبّ الدنیا من الکافی ج 2 ص 315، و قد مر فی الباب 122 تحت الرقم: 14.

2) 2. یوسف: 55.

و إن کان غرضه کسب المال الحرام و جلب قلوب الخواص و العوام و أمثال ذلک فهی الرئاسة الباطلة التی حذر عنها و أشد منها من ادعی ما لیس له بحق کالإمامة و الخلافة و معارضة أئمة الحق فإنه علی حد الشرک بالله و قریب منه ما فعله الکذابون المتصنعون الذین کانوا فی أعصار الأئمة علیهم السلام و کانوا یصدون الناس عن الرجوع إلیهم کالحسن البصری و سفیان الثوری‌⁽¹⁾و أبی حنیفة و أضرابهم.

و من الرئاسات المنقسمة إلی الحق و الباطل ارتکاب الفتوی و التدریس و الوعظ فمن کان أهلا لتلک الأمور عالما بما یقول متبعا للکتاب و السنة و کان غرضه هدایة الخلق و تعلیمهم مسائل دینهم فهو من الرئاسة الحقة و یحتمل وجوبه إما عینا أو کفایة و من لم یکن أهلا لذلک و یفسر الآیات برأیه و الأخبار مع عدم فهمها و یفتی الناس بغیر علم فهو ممّن قال الله سبحانه فیهم قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً⁽²⁾.

و کذلک من هو أهل لتلک الأمور من جهة العلم لکنه مراء متصنع یحرف الکلم عن مواضعه و یفتی الناس بخلاف ما یعلم أو کان غرضه محض الشهرة و جلب القلوب أو تحصیل الأموال و المناصب فهو أیضا من الهالکین و منها أیضا إمامة الجمعة و الجماعة فهذا أیضا إن کان أهله و صحت نیته فهو من الرئاسات الحقة و إلا فهو أیضا من أهل الفساد.

و الحاصل أن الرئاسة إن کانت بجهة شرعیة و لغرض صحیح فهی ممدوحة و إن کانت علی غیر الجهات الشرعیة أو مقرونة بالأغراض الفاسدة فهی مذمومة فهذه الأخبار محمولة علی أحد هذه الوجوه الباطلة أو علی ما إذا کان المقصود نفس الرئاسة و التسلط.

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 277.

2) 2. الکهف: 103 و 104.

قال بعض المحققین معنی الجاه ملک القلوب و القدرة علیها فحکمها حکم ملک الأموال فإنه غرض من أغراض الحیاة الدنیا و ینقطع بالموت کالمال و الدنیا مزرعة الآخرة فکلما خلق الله فی الدنیا فیمکن أن یتزود منه إلی الآخرة و کما أنه لا بد من أدنی مال لضرورة المطعم و الملبس فلا بد من أدنی جاه لضرورة المعیشة مع الخلق و الإنسان کما لا یستغنی عن طعام یتناوله فیجوز أن یحب الطعام و المال الذی یبتاع به الطعام فکذلک لا یخلو عن الحاجة إلی خادم یخدمه و رفیق یعینه و أستاد یعلمه و سلطان یحرسه و یدفع عنه ظلم الأشرار.

فحبه أن یکون له فی قلب خادمه من المحل ما یدعوه إلی الخدمة لیس بمذموم و حبه لأن یکون فی قلب رفیقه من المحل ما یحسن به مرافقته و معاونته لیس بمذموم و حبه لأن یکون فی قلب أستاذه من المحل ما یحسن به إرشاده و تعلیمه و العنایة به لیس بمذموم و حبه لأن یکون له من المحل فی قلب سلطانه ما یحثه ذلک علی دفع الشر عنه لیس بمذموم فإن الجاه وسیلة إلی الأغراض کالمال: فلا فرق بینهما إلا أن التحقیق فی هذا یفضی إلی أن یکون المال و الجاه فی أعیانهما محبوبین بل ینزل ذلک منزلة حب الإنسان أن یکون فی داره بیت ماء لأنه یضطر إلیه لقضاء حاجته و بوده لو استغنی عن قضاء الحاجة حتی یستغنی عن بیت الماء و هذا علی التحقیق لیس بحب لبیت الماء فکل ما یراد به التوصل إلی محبوب فالمحبوب هو المقصود المتوصل إلیه.

و تدرک التفرقة بمثال و هو أن الرجل قد یحب زوجته من حیث إنه یدفع بها فضلة الشهوة کما یدفع ببیت الماء فضلة الطعام و لو کفی مئونة الشهوة لکان یهجر زوجته کما لو کفی قضاء الحاجة لکان لا یدخل بیت الماء و لا یدور به و قد یحب زوجته لذاتها حب العشاق و لو کفی الشهوة لبقی مستصحبا لنکاحها.

فهذا هو الحب دون الأول فکذلک الجاه و المال قد یحب کل واحد منهما من هذین الوجهین فحبهما لأجل التوسل إلی مهمات البدن غیر مذموم و حبهما لأعیانهما فیما یجاوز ضرورة البدن و حاجته مذموم و لکنه لا یوصف صاحبه بالفسق و العصیان ما لم یحمله الحب علی مباشرة معصیة و ما لم یتوصل إلی اکتسابه بعبادة فإن التوصل إلی المال و الجاه بالعبادة خیانة علی الدین و هو حرام و إلیه یرجع معنی الرئاء المحظور کما مر.

فإن قلت طلب الجاه و المنزلة فی قلب أستاذه و خادمه و رفیقه و سلطانه و من یرتبط به أمره مباح علی الإطلاق کیف ما کان أو مباح إلی حد مخصوص أو علی وجه مخصوص فأقول یطلب ذلک علی ثلاثة أوجه وجهان منها مباح و وجه منها محظور.

أما المحظور فهو أن یطلب قیام المنزلة فی قلوبهم باعتقادهم فیه صفة هو منفک عنها مثل العلم و الورع و النسب فیظهر لهم أنه علوی أو عالم أو ورع و لا یکون کذلک فهذا حرام لأنه تلبیس و کذب إما بالقول و إما بالفعل.

و أما المباح فهو أن یطلب المنزلة بصفة و هو متصف بها کقول یوسف علیه السلام اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ‌⁽¹⁾فإنه طلب المنزلة فی قلبه بکونه حفیظا علیما و کان محتاجا إلیه و کان صادقا فیه.

و الثانی أن یطلب إخفاء عیب من عیوبه و معصیة من معاصیه حتی لا یعلمه فلا تزول منزلته به فهذا أیضا مباح لأن حفظ الستر علی القبائح جائز و لا یجوز هتک الستر و إظهار القبح فهذا لیس فیه تلبیس بل هو سد لطریق العلم بما لا فائدة فی العلم به کالذی یخفی عن السلطان أنه یشرب الخمر و لا یلقی إلیه أنه ورع فإن قوله إنی ورع تلبیس و عدم إقراره بالشرب لا یوجب اعتقاده الورع بل یمنع العلم بالشرب.

و من جملة المحظورات تحسین الصلاة بین یدیه لأن تحسن فیه اعتقاده فإن

1) 1. یوسف: 55.

ذلک رئاء و هو ملبس إذ یخیل إلیه أنه من المخلصین الخاشعین لله و هو مراء بما یفعله فکیف یکون مخلصا فطلب الجاه بهذا الطریق حرام و کذا بکل معصیة و ذلک یجری مجری اکتساب المال من فرق و کما لا یجوز له أن یتملک مال غیره بتلبیس فی عوض أو غیره فلا یجوز له أن یتملک قلبه بتزویر و خداع فإن ملک القلوب أعظم من ملک الأموال.

**[ترجمه]«إنه ذکر رجلا» ضمایر در «أنه» و «ذکر» و «فقال» در اول روایت به معمر بن خلاد برمی‌گردند و احتمال دارد به امام علیه السلام نیز برگردد. و «الریاسة» به معنای شرف و علوّ بر مردم است و از «رأس الرجل یرأس» با همزه گرفته شده و راء و همزه هر دو مفتوح هستند. و «ریاسة» یعنی بزرگ شد و قدر و منزلت آن بالا رفت. پس او رئیس است و جمع آن رؤساء است مثل شریف و شرفاء. و «الضاری» یعنی درنده‌ای که به شکار و کشتن آن عادت دارد و «الرعاء» به کسر و الف ممدوده جمع راعی و اسم فاعل است و به ضم راء اسم جمع است که صاحب مصباح به مطلب اولی و قاضی به مطلب دومی تصریح کرده و «تفرق رعاء» برای بیان شدت ضرر است؛ زیرا چوپان وقتی حاضر باشد، گرگ را از ضرر زدن باز می‌دارد و گله را حمایت و حفاظت می‌کند.

ظاهرا عبارت «فی دین المسلم» صله برای ضرر مقدر باشد، یعنی ضرر دو گرگ در بین گوسفندان شدیدتر از ضرر ریاست در دین مسلم نیست؛ پس کلام حاوی تقدیر و تأخیر است.

و مؤید این معناست روایاتی که در باب دوستی دنیا مثل آن خواهد آمد که دارد: «خراب کننده‌تر از حب مال و شرف در دین مسلمان نیست.»

و گفته شده: «فی دین المسلم» حال است برای ریاست و بر آن مقدم شده و اشکالی که این قول دارد، مخفی نیست. این روایت انسان را از طلب ریاست بر حذر می‌دارد. ریاست انواع مختلفی دارد؛ بخشی از آن ممدوح و بخشی از آن مذموم است. پس ریاست ممدوح آن ریاستی است که خدای متعال به خواص از خلق خود یعنی انبیا و اوصیا علیهم السلام اعطا فرموده تا خلق را هدایت و ارشاد کنند و فساد را از آن باز دارند و چون معصوم بودند، با عنایات ربانی تأیید می‌شدند. پس اینان ایمنی دارند از این که غرضشان به دست آوردن اغراض پست و دنیوی باشد. پس وقتی اینان طلب ریاست می‌کنند، غرضشان تنها دلسوزی بر خلق خدا و نجات آنان از مهالک دنیوی و اخروی است، چنانچه یوسف علیه السلام عرض کرد: «مرا سرپرست خزائن سرزمین (مصر) قرار ده، که نگهدارنده و آگاهم!» - . یوسف / 55

•

اما سایر مردم نیز ریاسات به حق و ریاسات باطلی دارند و این به حسب نیات آنها و اختلاف احوالشان مختلف می‌شود؛ از جمله این نیت‌ها، قضاوت و حکومت بین مردم است و این امری خطیر است و شیطان در آن آراستن‌های زیادی دارد و به همین خاطر در بسیاری از اخبار از آن بر حذر داشته شده، اما کسی که خود را از فریب شیطان ایمن می‌داند، و می‌داند که فریب شیطان را نمی‌خورد، اگر در زمان حضور امام علیه السلام و باز بودن دست حضرت باشد و حضرت امر قضاوت را بر عهده آن شخص بگذرد، واجب است که قبول نماید و اما در زمان غیبت، مشهور این است که بر فقیه جامع الشرایط که حق حکم کردن و فتوا دادن دارد، واجب است که قضاوت نماید و این وجوب یا عینی است و یا کفایی.

پس اگر غرض شخص از این امر اطاعت امامش و دلسوزی بر بندگان خدا و احقاق حقوق خلق و حفظ فروج و اموال و آبروی مردم از تلف شدن باشد، و غرض او بالادستی نمودن بر مردم و تسلط بر ایشان و جلب قلوبشان و کسب ستایش آنان نباشد، ریاست او ریاست باطل نیست بلکه ریاست به حق است که خدا را در ان اطاعت نموده و خیر امام خویش ررا خواسته است.

اما اگر غرض او کسب مال حرام و جلب قلوب خواص و عوام مردم و مانند آن باشد، این همان ریاست باطلی است که از آن بر حذر داشته شده و بدتر از آن این است که کسی ادعای امری را کند که برای او نیست، مانند امامت و خلافت و معارضه با امامان حق که در حد شرک به خداست و نزدیک به این عمل، فعل دروغگویان و بازیگرانی است که در اعصار امامان علیهم السلام بودند و مردم را از رجوع به ائمه علیهم السلام باز می‌داشتند، مثل حسن بصری و سفیان ثوری و ابو حنیفه و امثال اینان.

و از جمله ریاساتی که به حق و باطل تقسیم می‌گردد، تصدی فتوا و تدریس و وعظ است؛ پس هر کس اهل این امور باشد و عالم به آنچه می‌گوید باشد، و تابع کتاب و سنت باشد و غرض او هدایت مردم و تعلیم مسائل دینی به مردم باشد، از قبیل ریاست حق است و احتمال دارد به صورت عینی یا کفائی واجب باشد؛ و کسی که اهل آن نباشد، و آیات قرآن را تفسیر به رأی کند و اخبار را با عدم فهم خود، به رأی خود تفسیر کند و برای مردم فتوای بدون علم بدهد، از جمله کسانی است که خدای سبحان در حق ایشان فرمود: «بگو: «آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین (مردم) در کارها، چه کسانی هستند؟ آنها که تلاش‌هایشان در زندگی دنیا گم (و نابود) شده؛ با این حال، می‌پندارند کار نیک انجام می‌دهند!» - . کهف / 103 - 104 -

و همچنین کسانی که از جهت علم و دانش اهل این امور هستند، اما اهل ریا و ظاهرسازی هستند و سخنان را از جای آن تحریف می‌کنند و بر خلاف آنچه می‌دانند برای مردم فتوا می‌دهند، یا غرض ایشان صرفا شهرت طلبی است و جلب قلوب مردم و یا تحصیل اموال و مناصب ، این دسته نیز از هلاک شوندگانند. و نیز از این قبیل است امامت جماعت و جمعه که در این مورد نیز اگر شخص اهل آن بوده و نیتش صحیح باشد، از ریاسات حق است و گر نه، او نیز از اهل فساد است.

و حاصل این که ریاست اگر به جهت شرعی و برای غرض صحیحی باشد، ممدوح است وگرنه، اگر بر غیر جهات شرعیه بوده یا مقرون به اهداف فاسد باشد، مذموم است و این اخبار حمل می‌شود بر یکی از این وجوه باطل یا بر فرضی که هدف، نفس ریاست و تسلط باشد.

برخی از محققین گفته‌اند: معنای جاه، مالک شدن دل‌ها و قدرت بر آن پیدا کردن است و حکم آن حکم مالک شدن اموال است؛ زیرا جاه نیز اهدفی از اهداف دنیاست و مثل مال، با مرگ شخص منقطع می‌شود و دنیا مزرعه آخرت است. پس هر آنچه را خدا در دنیا آفریده، ممکن است از آن برای آخرت توشه بر گرفت و همان طور که برای خوراک و پوشاک ضروری کمترین میزان مال لازم است، کمترین حد از ریاست نیز برای زندگی با خلق لازم است و انسان به همان صورت که از غذایی که می‌خورد، بی نیاز نیست، جایز است غذا و مالی را که با آن غذا می‌خرد را دوست داشته باشد و به همین ترتیب بی نیاز از خادمی که او را خدمت کند و رفیقی که او را یاری دهد و استادی که او را تعلیم نماید و سلطانی که او را حراست کند و ستم اشرار را از او دفع کند نیست.

پس این که دوست دارد در قلب خادم خود جایی داشته باشد که خادم به او خدمت کند، مذموم نیست و این که دوست دارد در قلب رفیق خود جایی داشته باشد که رفیقش با او به نیکی همراهی و معاونت کند، مذموم نیست. و این که دوست دارد در قلب استاد خود جایی داشته باشد که استاد به او به نیکی ارشاد و تعلیم و تجه کند، کند، مذموم نیست. و این که دوست دارد در قلب سلطان خود جایی داشته باشد که سلطان را وادار به دفع شر از او کند، مذموم نیست؛ زیرا جاه نیز مانند مال وسیله‌ای برای اغراض آدمی است.

پس فرقی بین مال و جاه نیست، جز این که تحقیق در این معنا منجر می‌شود به این که مال و جاه خود نیز مستقلّا محبوب باشند؛ بلکه این حب تنزیل پیدا می‌کند به این که آدمی دوست دارد در خانه‌اش بیت الخلا داشته باشد، زیرا برای قضای حاجت بدان محتاج است و به خاطر دوست داشتن بیت الخلا اگر از قضاء حاجت بی نیاز باشد، دوست دارد از بیت الخلا بی نیاز باشد و این حقیقتاً از قبیل دوست داشتن بیت الخلا نیست؛ پس هر چیزی که برای رسیدن به محبوب به آن نیاز پیدا می‌شود، محبوب شخص همان مقصودی است که به آن توسل جسته است.

و تفاوت بین محبوب و آن وسیله با مثالی قابل درک است: مردی همسرش را از این جهت که به وسیله او شهوت زیادی خود را دفع می‌کند، دوست می‌دارد، چناچه با بیت الخلا زیادی غذای خود را دفع می‌نماید، و اگر زحمت شهوتش از او برداشته می‌شد، از همسرش جدا می‌گشت، کما این که اگر زحمت قضاء حاجت از او برداشته می‌شد، داخل بیت الخلا نمی‌شد و در آن دور نمی‌زد؛ ولی همسرش را مستقلّا مانند عاشقان دوست دارد و اگر شهوت هم نداشته باشد، باز هم عقد نکاح با آن زن را ادامه می‌دهد.

این دومی حب است نه اولی؛ و جاه و مال نیز این چنین است که شخص، گاهی هر یک از آن دو را از این دو جهت دوست می‌دارد؛ پس محبت مال و جاه برای رسیدن به مهمات بدن مذموم نیست ولی محبت آن دو به طور مستقلّ و بیش از حد ضرورت بدن و احتیاج آن ناپسند است؛ ولی با این حال صاحب آن متصف به فسق و عصیان نمی‌گردد، مادامی که این محبت او را وادار به انجام معصیتی نکند و مادامی که با عبادت کردن به دنبال کسب مال و جاه نباشد، زیرا رسیدن به مال و جاه با عبادت کردن، خیانت به دین است و حرام می‌باشد و معنای ریایی که حرام و ممنوع است نیز چنانچه گذشت، به این معنا برمی‌گردد.

پس اگر بگویی طلب وجاهت و منزلت در دل استاد و خادم و رفیق و سلطان او و کسی که کار شخص مرتبط به اوست، مطلقاً و به هر کیفیتی که باشد، امری مباح است؟ یا تا حد مخصوص و بر گونه مخصوصی مباح است؟ من در پاسخ می‌گویم: این امر بر سه وجه دنبال می‌شود که دو وجه آن مباح و یک وجه آن ممنوع است:

اما وجهی که ممنوع است این است که احترام در قلوب این اشخاص طلب می‌شود تا آنها خیال کنند که در این شخص صفتی وجود دارد، ولی آن شخص این صفت را ندارد، مثل علم و ورع و نسب بلند. پس برای مردم آشکار گردد که این شخص علویّ نسب و یا عالم یا پرهیزگار است، ولی این شخص چنین نیست؛ پس این حرام بوده، چرا که امر را مشتبه نمودن و دروغ است یا با قول و یا با فعل!

اما فرض مباح آنجاست که طالب منزلت باشد به سبب وصفی و خود نیز متصف به آن وصف باشد، مانند سخن یوسف علیه السلام که گفت: «مرا سرپرست خزائن سرزمین (مصر) قرار ده، که نگهدارنده و آگاهم!» - . یوسف / 55 - این امر طلب منزلت در قلوب است به این که من فردی نگهدارنده و عالم هستم و به این وصف نیاز است و حضرت نیز در کلام خود راستگوست.

وجه دوم مباح این است که بخواهد عیبی از عیوب خود و گناهی از گناهان خود را مخفی بدارد تا کسی نداند و منزلت او در دل اشخاص با علم به آن گناه از بین نرود. این نیز مباح است؛ زیرا پوشاندن کارهای قبیح جایز است و پرده دری و اظهار زشتی جایز نیست؛ در این قسم امر را مشتبه ساختن راه ندارد؛ بلکه سدّ راه علم است به طریقی که علم به آن قبیح فائده‌ای ندارد، مانند کسی که از سلطان مخفی می‌دارد که خمر می‌نوشد و به سلطان القا نمی‌کند که من با ورع هستم؛ زیرا این که می‌گوید: «من پرهیزگارم» فریبکاری است و عدم اقرار او به شرب خمر موجب نمی‌شود که سلطان اعتقاد به ورع این شخص پیدا کند، بلکه مانع از علم او به شرب خمر توسط این شخص می‌شود.

و از جمله امور ممنوع این است که در مقابل سلطان نیکو نماز گزارد تا سلطان در او اعتقاد نیکو پیدا کند؛ زیرا این عمل ریا و فریبکاری است؛ زیرا سلطان خیال می‌کند این شخص از مخلصان و خاشعان خداست، در حالی که این شخص با این عمل خود مشغول ریا کردن است، پس چگونه مخلص باشد؟ پس جاه طلبی از این راه حرام است و همچنین جاه طلبی با هر معصیتی و این جاه طلبی جاری مجرای مال طلبی است و فرقی بین آن دو نیست؛ پس همان طور که برای فرد جایز نیست که مال غیر را با فریب در مقابل عوض یا غیر آن تملک کند، با تزویر و خدعه نیز جایز نیست که قلب کسی را تملک کند؛ زیرا مالک شدن قلوب از مالک شدن اموال بزرگ‌تر است.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی عَامِرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ طَلَبَ الرِّئَاسَةَ هَلَکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس ریاست را بخواهد هلاک خواهد شد. - . کافی 2 : 297 -

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِیَّاکُمْ وَ هَؤُلَاءِ الرُّؤَسَاءَ الَّذِینَ یَتَرَأَّسُونَ فَوَ اللَّهِ مَا خَفَقَتِ النِّعَالُ خَلْفَ رَجُلٍ إِلَّا هَلَکَ وَ أَهْلَکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: بپرهیزید از رئیسانی که ریاست طلب هستند. پس به خدا سوگند کفش‌ها پشت سر شخصی صدا نکرده مگر اینکه خود هلاک شده و دیگران را نیز هلاک کرده است. - . کافی 2 : 297 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری رأس فلان القوم یرأس بالفتح رئاسة و هو رئیسهم و رأسته أنا ترئیسا فترأس هو و ارتأس علیهم و قال خفق الأرض بنعله و کل ضرب بشی‌ء عریض خفق أقول و هذا أیضا محمول علی الجماعة الذین کانوا فی أعصار الأئمة علیهم السلام و یدعون الرئاسة⁽³⁾من غیر استحقاق أو تحذیر عن تسویل النفس و تکبرها و استعلائها باتباع العوام و رجوعهم إلیه فیهلک بذلک و یهلکهم بإضلالهم و إفتائهم بغیر علم مع أن زلات علماء الجور مسریة إلی غیرهم لأن کل ما یرون منهم یزعمون أنه حسن فیتبعونهم فی ذلک کَمَا قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی زَلَّةَ عَالِمٍ.

**[ترجمه]جوهری می‌گوید: «رأس فلان القوم، یرأس، بالفتح ریاسةً و هو رئیسهم و رأّسته انا فترأّس هو و ارتإس علیهم» (ریشه و افعال مجرد و مزید آن را بیان می‌کند) و «خفق الارض بنعله» یعنی نعلینش را به زمین زد و هر زدن با چیزی را خفق گویند. می‌گویم: این روایت نیز بر جماعتی حمل می‌شود که در اعصار ائمه علیهم السلام بودند، و مدعی ریاست بودند بدون استحقاق آن و بدون آن که از فریب نفس و تکبر آن و طلب بلندی کردن آن به سبب تبعیت توده‌ها و رجوع آنان به ایشان بر حذر باشند. پس به این سبب هلاک می‌شوند و با گمراه کردن مردم و با فتوای بدن علم دادن، آنان را هلاک می‌کنند؛ با این که لغزش‌های علمای جور به غیر ایشان نیز سرایت می‌کند؛ زیرا هر چه از آنان می‌بینند را نیکو می‌پندارند و از آنان در آن امر تبعیت می‌کنند، همان طور که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بر امت خود از لغزش عالم بیمناکم.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبِی عَقِیلَةَ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ حَدَّثَنَا کَرَّامٌ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِیَّاکَ وَ الرِّئَاسَةَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ

1) 1. الکافی ج 2 ص 297.

2) 2. الکافی ج 2 ص 297.

3) 3. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 278.

أَمَّا الرِّئَاسَةُ فَقَدْ عَرَفْتُهَا وَ أَمَّا أَنْ أَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ‌⁽¹⁾

فَمَا ثُلُثَا مَا فِی یَدِی إِلَّا مِمَّا وَطِئْتُ أَعْقَابَ الرِّجَالِ فَقَالَ لِی لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِیَّاکَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِی کُلِّ مَا قَالَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابوحمزه ثمالی نقل می‌کند که امام صادق علیه السلام فرمود: بپرهیز از ریاست و بپرهیز از اینکه پشت سر اشخاص راه بروی. ابوحمزه گوید: گفتم فدایت شوم، اما ریاست را می‌شناسم ولی درباره پشت سر اشخاص راه رفتن، دو سوم آنچه در اختیار من است جز از راه رفتن پشت سر اشخاص حاصل نشده است. پس فرمود: آنگونه که پنداشتی نیست، بلکه بپرهیز از اینکه شخصی را که کمتر از حجت خداست بپذیری و تمام سخنان او را تصدیق کنی. - . کافی 2 : 297 -

**[ترجمه]

بیان

فی بعض النسخ أبی عقیل و فی بعضها أبی عقیلة و الظاهر أنه کان أیوب بن أبی عقیلة لأن الشیخ ذکر فی الفهرست الحسن بن أیوب بن أبی عقیلة⁽³⁾و قال النجاشی له کتاب أصل و کون کتابه أصلا عندی مدح عظیم إلا مما وطئت أعقاب الرجال أی مشیت خلفهم لأخذ الروایة عنهم فأجاب علیه السلام بأنه لیس الغرض النهی عن ذلک بل الغرض النهی عن جعل غیر الإمام المنصوب من قبل الله تعالی بحیث تصدقه فی کل ما یقول و قیل وطء العقب کنایة عن الاتباع فی الفعال و تصدیق المقال و اکتفی فی تفسیره بأحدهما لاستلزامه الآخر غالبا.

**[ترجمه]در نام روات این خبر در برخی نسخه‌ها ابی عقیل و در برخی دیگر ابی عقیلة وارد شده و ظاهر این است که او ایوب بن ابی عقیلة است؛ زیرا شیخ در فهرست حسن بن ایوب بن ابی عقیلة را نام برده و نجاشی گفته: او کتاب یعنی یک اصل دارد و این که کتاب او اصل است، نزد من مدحی بزرگ در حق اوست. «الّا مما وطئت اعقاب الرجال» یعنی من از پس آنان رفتم تا از آنان اخذ روایت کنم. حضرت علیه السلام جواب دادند غرض نهی از پشت سر مردان رفتن نیست، بلکه هدف نهی از این است که غیر امام منصوب از جانب خدای متعال، امام دانسته شود به گونه‌ای که در هر چه می‌گوید، تصدیقش کنی و گفته شده: «وطء العقب» کنایه است از پیروی در کار و تصدیق گفتار و در تفسیر روایت به یکی از آن دو اکتفا شده زیرا غالبا با توضیح یکی، دیگری نیز معلوم می‌شود.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ وَ غَیْرِهِ رَفَعُوهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ مَلْعُونٌ مَنْ هَمَّ بِهَا مَلْعُونٌ کُلُّ مَنْ حَدَّثَ بِهَا نَفْسَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: معلون است هر کس ریاست طلب باشد. معلون است هر کس قصد ریاست طلبی داشته باشد. معلون است هر کس با خود درباره ریاست بیندیشد. - . کافی 2 : 298 -

**[ترجمه]

بیان

من ترأس أی ادعی الرئاسة بغیر حق فإن التفعل غالبا یکون للتکلف.

**[ترجمه]«من ترأّس» یعنی بدون استحقاق ادعای ریاست کند، زیرا باب تفعل غالبا برای بیان تکلف است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی وَیْحَکَ یَا أَبَا الرَّبِیعِ لَا تَطْلُبَنَّ الرِّئَاسَةَ وَ لَا تَکُنْ ذَنَباً وَ لَا تَأْکُلْ بِنَا النَّاسَ فَیُفْقِرَکَ اللَّهُ وَ لَا تَقُلْ فِینَا مَا لَا نَقُولُ فِی أَنْفُسِنَا فَإِنَّکَ مَوْقُوفٌ وَ مَسْئُولٌ لَا مَحَالَةَ فَإِنْ کُنْتَ صَادِقاً صَدَّقْنَاکَ وَ إِنْ کُنْتَ کَاذِباً کَذَّبْنَاکَ‌⁽⁵⁾.

1) 1. ما بین العلامتین ساقط من نسخة الکمبانیّ، أضفناه من المصدر.

2) 2. الکافی ج 2 ص 297.

3) 3. و هو الصحیح قطعا کما سیأتی تحت الرقم 10 من معانی الأخبار للصدوق.

4) 4. الکافی ج 2 ص 298.

5) 5. الکافی ج 2 ص 298.

**[ترجمه]کافی: ابو ربیع شامی نقل می‌کند که امام باقر علیه السلام به من فرمود: وای بر تو‌ای ابا ربیع! ریاست را طلب مکن و پشت سر کسی نباش و به واسطه ما اموال مردم را نخور که خداوند متعال تو را فقیر می‌کند. و درباره ما نگو آنچه را که ما درباره خودمان نمی‌گوییم. پس تو بی تردید بازداشته شده و مورد سوال هستی پس اگر راستگو باشی تصدیقت می‌کنیم و اگر دروغگو باشی تکذیبت می‌نماییم. - . کافی 2 : 298 -

**[ترجمه]

بیان

و لا تکن ذنبا أی تابعا للجهال و المترئسین و علماء السوء قال فی النهایة الأذناب الأتباع جمع ذنب کأنهم فی مقابل الرءوس و هم المقدمون و فی بعض النسخ ذئبا بالهمزة فیکون تأکیدا للفقرة السابقة فإن رؤساء الباطل ذئاب یفترسون الناس و یهلکونهم من حیث لا یعلمون و لا تأکل بنا الناس أی لا تجعل انتسابک إلینا بالتشیع أو العلم أو النسب مثلا وسیلة لأخذ أموال الناس أو إضرارهم أو لا تجعل وضع الأخبار فینا وسیلة لأخذ أموال الشیعة فیفقرک الله علی خلاف مقصودک.

ما لا نقول فی أنفسنا کالربوبیة و الحلول و الاتحاد و نسبة خلق العالم إلیهم أو کونهم أفضل من نبینا صلی الله علیه و آله أو الأعم منها و من التقصیر فی حقهم فإنک موقوف أی یوم القیامة و مسئول عما قلت فینا لقوله تعالی وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ‌⁽¹⁾و فی القاموس لا محالة منه بالفتح لا بد.

«11»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَخِیهِ سُفْیَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِیَّاکَ وَ الرِّئَاسَةَ فَمَا طَلَبَهَا أَحَدٌ إِلَّا هَلَکَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ هَلَکْنَا إِذاً لَیْسَ أَحَدٌ مِنَّا إِلَّا وَ هُوَ یُحِبُّ أَنْ یُذْکَرَ وَ یُقْصَدَ وَ یُؤْخَذَ عَنْهُ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِلَیْهِ إِنَّمَا ذَلِکَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِی کُلِّ مَا قَالَ وَ تَدْعُوَ النَّاسَ إِلَی قَوْلِهِ‌⁽³⁾.

1) 1. الخصال ج 1 ص 106.

2) 2. معانی الأخبار: 169.

3) 3. معانی الأخبار: 180.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: از ریاست طلبی بپرهیز پس احدی ریاست طلب نمی‌شود مگر اینکه هلاک می‌گردد. به او گفتم فدایت شوم، پس ما هلاک شده‌ایم، چرا که همه ما از یادکردن و قصد کردن و تصدی ریاست خشنود هستیم. پس فرمود: آن گونه که گمان کردی نیست، بلکه منظور آن است که کسی را که کمتر از حجت خداست بپذیری و تمام سخنانش را تصدیق کنی و مردم را به سخن او دعوت کنی. - . معانی الاخبار: 180 -

**[ترجمه]

«12»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] نَرْوِی: مَنْ طَلَبَ الرِّئَاسَةَ لِنَفْسِهِ هَلَکَ فَإِنَّ الرِّئَاسَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِأَهْلِهَا.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: برای ما روایت شده که هر کس ریاست را برای خود بخواهد هلاک می‌شود. پس تصدی ریاست جز برای اهلش درست نیست. - . فقه الرضا: 384 -

**[ترجمه]

«13»

کش، [رجال الکشی] عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: مَا ذِئْبَانِ ضَارِیَانِ فِی غَنَمٍ قَدْ غَابَ عَنْهَا رِعَاؤُهَا بِأَضَرَّ فِی دِینِ الْمُسْلِمِ مِنْ حُبِّ الرِّئَاسَةِ ثُمَّ قَالَ لَکِنَّ صَفْوَانَ لَا یُحِبُّ الرِّئَاسَةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: امام کاظم علیه السلام فرمود: دو گرگ گرسنه که به گله بی چوپان حمله می‌کنند، ضررشان بیش از ضرر ریاست دوستی، در دین مسلمان نیست. ولی صفوان ریاست را دوست ندارد. - . رجال کشی: 424 -

**[ترجمه]

باب 125 الغفلة و اللهو و کثرة الفرح و الإتراف بالنعم

الآیات

الأعراف: وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِینَ‌⁽²⁾

یونس: وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ‌⁽⁴⁾

هود: وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کانُوا مُجْرِمِینَ‌⁽⁵⁾

أسری: وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً⁽⁶⁾

مریم: وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا یُؤْمِنُونَ‌⁽⁷⁾

الأنبیاء: اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ

1) 1. رجال الکشّیّ: 424.

2) 2. الأعراف: 205.

3) 3. یونس: 7- 8.

4) 4. یونس: 92.

5) 5. هود: 116.

6) 6. أسری: 16.

7) 7. مریم: 39.

ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ لاهِیَةً قُلُوبُهُمْ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ‌⁽²⁾

و قال: یا وَیْلَنا قَدْ کُنَّا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ کُنَّا ظالِمِینَ‌⁽³⁾

المؤمنون: حَتَّی إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ یَجْأَرُونَ لا تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ‌⁽⁴⁾

القصص: وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَها فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا⁽⁶⁾

الروم: وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها⁽⁷⁾

سبأ: وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ إلی قوله تعالی وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَیْناهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ⁽⁸⁾

المؤمن: ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ‌⁽⁹⁾

حمعسق: وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ

1) 1. الأنبیاء: 1- 2.

2) 2. الأنبیاء: 13- 14.

3) 3. الأنبیاء: 97.

4) 4. المؤمنون: 64- 65.

5) 5. القصص: 58.

6) 6. القصص: 76- 77.

7) 7. الروم: 36.

8) 8. سبأ: 34- 35.

9) 9. المؤمن: 75.

بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ⁽¹⁾

الزخرف: وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ حَتَّی إِذا جاءَنا قالَ یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ‌⁽⁴⁾

الذاریات: قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ ساهُونَ‌⁽⁵⁾

الواقعة: إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُتْرَفِینَ‌⁽⁶⁾

الحدید: لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ‌⁽⁷⁾

المجادلة: اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽⁸⁾

الحشر: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽⁹⁾

المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽¹⁰⁾

المزمل: وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلًا⁽¹¹⁾

1) 1. الشوری: 48.

2) 2. الزخرف: 23.

3) 3. الزخرف: 36- 39.

4) 4. الزخرف: 83.

5) 5. الذاریات: 10- 11.

6) 6. الواقعة: 45.

7) 7. الحدید: 23.

8) 8. المجادلة: 19.

9) 9. الحشر: 19.

10) 10. المنافقون: 9.

11) 11. المزّمّل: 11.

{و از غافلان مباش.}

• وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ * أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ. - . یونس / 7 - 8 -

{و کسانی که از آیات ما غافلند، آنان به [کیفر] آنچه به دست می‌آوردند، جایگاهشان آتش است.}

• وَ إِنَّ کَثیراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ. - . یونس / 92 -

{و بی‌گمان، بسیاری از مردم از نشانه‌های ما غافلند.}

• وَ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فیهِ وَ کانُوا مُجْرِمینَ. - . هود / 116 -

{و کسانی که ستم کردند به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند رفتند، و آنان بزهکار بودند.}

• وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقُوا فیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً. - . اسراء / 16 -

{و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوشگذرانانش را وا می‌داریم تا در آن به انحراف [و فساد] بپردازند، و در نتیجه عذاب بر آن [شهر] لازم گردد، پس آن را [یکسره] زیر و زبر کنیم.} - وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا یُؤْمِنُونَ. - . مریم / 39 -

{و آنان را از روز حسرت بیم ده، آنگاه که داوری انجام گیرد، و حال آنکه آنها [اکنون] در غفلتند و سرِ ایمان آوردن ندارند.}

• اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ *ما یَأْتیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ *لاهِیَةً قُلُوبُهُمْ. - . انبیا 1 و 2 -

{برای مردم [وقت] حسابشان نزدیک شده است، و آنان در بی‌خبری رویگردانند. هیچ پند تازه‌ای از پروردگارشان نیامد، مگر اینکه بازی‌کنان آن را شنیدند. در حالی که دل‌هایشان مشغول است}

• لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ. - . انبیا / 13 -

{[هان] مگریزید، و به سوی آنچه در آن متنعّم بودید و [به سوی] سراهایتان بازگردید، باشد که شما مورد پرسش قرار گیرید.}

• یا وَیْلَنا قَدْ کُنَّا فی غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ کُنَّا ظالِمین. - . انبیا / 97 -

{ای وای بر ما که از این [روز] در غفلت بودیم، بلکه ما ستمگر بودیم.}

• حَتَّی إِذا أَخَذْنا مُتْرَفیهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ یَجْأَرُونَ *لا تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ. - . مومنون / 64 - 65 -

{تا وقتی خوشگذرانان آنها را به عذاب گرفتار ساختیم، بناگاه به زاری درمی‌آیند. امروز زاری مکنید که قطعاً شما از جانب ما یاری نخواهید شد.}

• وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعیشَتَها فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلیلاً وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثینَ. - . قصص / 58 -

{و چه بسیار شهرها که هلاکش کردیم، [زیرا] زندگی خوش، آنها را سرمست کرده بود. این است سراهایشان که پس از آنان - جز برای عدّه کمی - مورد سکونت قرار نگرفته، و ماییم که وارث آنان بودیم.}

• إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحینَ *وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا. - . قصص / 76 - 77 -

{آنگاه که قوم وی بدو گفتند: «شادی مکن که خدا شادی‌کنندگان را دوست نمی‌دارد. و با آنچه خدایت داده سرای آخرت را بجوی و سهم خود را از دنیا فراموش مکن.}

• وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها. - . روم / 36 -

{و چون مردم را رحمتی بچشانیم، بدان شاد می‌گردند.}

• وَ ما أَرْسَلْنا فی قَرْیَةٍ مِنْ نَذیرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ *وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبینَ الی قوله تعالی وَ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَیْناهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلی فَکَیْفَ کانَ نَکیرِ. - . سبأ / 34 - 35 -

{و [ما] در هیچ شهری هشداردهنده‌ای نفرستادیم جز آنکه خوشگذرانان آنها گفتند: «ما به آنچه شما بدان فرستاده شده‌اید کافریم.» و گفتند: «ما دارایی و فرزندانمان از همه بیشتر است و ما عذاب نخواهیم شد.» - تا آنجا که فرمود: - و کسانی که پیش از اینان بودند، [نیز] تکذیب کردند، در حالی که اینان به ده‌یک آنچه بدیشان داده بودیم نرسیده‌اند. [آری،] فرستادگانِ مرا دروغ شمردند؛ پس چگونه بود کیفر من؟}

• ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَمْرَحُون. - . غافر / 75 -

{این [عقوبت] به سبب آن است که در زمین به ناروا شادی و سرمستی می‌کردید و بدان سبب است که [سخت به خود] می‌نازیدید.} - وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ. - . شوری / 48 -

{و ما چون رحمتی از جانب خود به انسان بچشانیم، بدان شاد و سرمست گردد، و چون به [سزای] دستاورد پیشین آنها، به آنان بدی رسد، انسان ناسپاسی می‌کند.}

• وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فی قَرْیَةٍ مِنْ نَذیرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ. - . زخرف / 23 -

{و بدین گونه در هیچ شهری پیش از تو هشداردهنده‌ای نفرستادیم مگر آنکه خوشگذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آیینی [و راهی] یافته‌ایم و ما از پی ایشان راه‌سپریم.»}

• وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرینٌ *وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ *حَتَّی إِذا جاءَنا قالَ یا لَیْتَ بَیْنی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرینُ *وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ. - . زخرف / 36 - 39 -

{و هر کس از یاد [خدای] رحمان دل بگرداند، بر او شیطانی می‌گماریم تا برای وی دمسازی باشد. و مسلّماً آنها ایشان را از راه باز می‌دارند و [آنها] می‌پندارند که راه یافتگانند. تا آنگاه که او [با دمسازش] به حضور ما آید، [خطاب به شیطان] گوید: «ای کاش میان من و تو، فاصله خاور و باختر بود، که چه بد دمسازی هستی!» و امروز هرگز [پشیمانی] برای شما سود نمی‌بخشد، چون ستم کردید؛ در حقیقت، شما در عذاب، مشترک خواهید بود.}

• فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذی یُوعَدُونَ. - . زخرف / 83 -

{پس آنان را رها کن تا در یاوه‌گویی خود فروروند و بازی کنند تا آن روزی را که بدان وعده داده می‌شوند دیدار کنند.}

• قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ*الَّذینَ هُمْ فی غَمْرَةٍ ساهُونَ. - . ذاریات / 10 - 11 -

{مرگ بر دروغپردازان! همانان که در ورطه نادانی بی‌خبرند.}

• إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُتْرَفینَ. - . واقعه / 45 -

{اینان بودند که پیش از این ناز پروردگان بودند.}

• لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ. - . حدید / 23 -

{تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید.}

• اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ. - . مجادله / 19 -

{شیطان بر آنان چیره شده و خدا را از یادشان برده است؛ آنان حزب شیطانند. آگاه باش که حزب شیطان همان زیانکارانند.}

• وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُون. - . حشر / 19 -

{و چون کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند و او [نیز] آنان را دچار خودفراموشی کرد؛ آنان همان نافرمانانند.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ. - . منافقون / 9 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.} - وَ ذَرْنی وَ الْمُکَذِّبینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلیلاً. - . مزمل / 11 -

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لَا یُکَفِّرُهَا صَلَاةٌ وَ لَا صَدَقَةٌ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَا یُکَفِّرُهَا قَالَ الْهُمُومُ فِی طَلَبِ الْمَعِیشَةِ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ دَاوُدَ علیه السلام قَالَ إِلَهِی أَمَرْتَنِی أَنْ أُطَهِّرَ وَجْهِی وَ بَدَنِی وَ رِجْلِی بِالْمَاءِ فَبِمَا ذَا أُطَهِّرُ لَکَ قَلْبِی قَالَ بِالْهُمُومِ وَ الْغُمُومِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّهُ لَیَأْتِی عَلَی الرَّجُلِ مِنْکُمْ زَمَانٌ لَا یُکْتَبُ عَلَیْهِ سَیِّئَةٌ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ مُبْتَلًی بِهَمِّ الْمَعَاشِ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ کُلَّ قَلْبٍ حَزِینٍ وَ سُئِلَ أَیْنَ اللَّهُ فَقَالَ عِنْدَ الْمُنْکَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ الْهَمَّ لَیَذْهَبُ بِذُنُوبِ الْمُسْلِمِ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا اکْتَحَلَ أَحَدٌ بِمِثْلِ مَکْحُولِ الْحُزْنِ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا کَثُرَتْ ذُنُوبُ الْمُؤْمِنِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ مِنَ الْعَمَلِ مَا یُکَفِّرُهَا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِالْحُزْنِ لِیُکَفِّرَهَا بِهِ عَنْهُ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: در میان گناهان گناهی است که هیچ نماز یا صدقه‌ای کفاره آن نمی‌شود. گفته شد: ای پیامبرخدا صلی الله علیه و آله، پس چه چیز کفاره آن‌هاست؟ فرمود: غم خوردن در طلب معیشت.

•

و روایت شده که داوود علیه السلام عرض کرد: خدای من، مرا امر کردی که با آب صورتم و بدنم و پایم را پاک گردانم. پس با چه چیزی دلم را برای تو پاک کنم؟ خداوند متعال فرمود: به اندوه و غم.

•

و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برای یکی از شما زمانی خواهد رسید که هیچ گناهی برای او نوشته نمی‌شود و آن زمانی است که او به غم روزی مبتلاست. و فرمود: خداوند متعال هر دل محزونی را دوست دارد و پرسیده شد که خداوند متعال کجاست؟ پس فرمود نزد دل‌های شکسته آن‌ها.

•

و امام صادق علیه السلام فرمود: اندوه گناهان مسلمان را می‌برد.

•

و امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: هیچ کس سرمه‌ای مانند سرمه اندوه به چشم نکشیده است .

•

و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که گناهان مومن زیاد می‌شود و برای او عملی نیست که کفاره آن گناهان باشد، خداوند او را به حزن مبتلا می‌سازد تا به واسطه آن گناهانش محو گردد.

**[ترجمه]

«4»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الْمَوْعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ الْغِرَّةِ⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: جَاهِلُکُمْ مُزْدَادٌ وَ عَالِمُکُمْ مُسَوِّفٌ‌⁽⁵⁾.

1) 1. الخصال ج 2 ص 61.

2) 2. أمالی الصدوق: 6.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 346.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 282 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 282 من الحکم.

وَ قَالَ علیه السلام: قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: کُلُّ مُعَاجَلٍ یَسْأَلُ الْإِنْظَارَ وَ کُلُّ مُؤَجَّلٍ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِیفِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: بین شما و بین موعظه حجابی از غرور است. - . نهج البلاغه حکمت : 282 -

•

و فرمود: نادان شما گناه بر گناه بیفزاید و دانشمند شما کار امروز را به فردا افکند. - . نهج البلاغه حکمت : 283 -

•

و فرمود: علم، عذر بهانه تراش را قطع می‌کند. - . نهج البلاغه حکمت : 284 -

•

و فرمود: هر شتاب کننده‌ای مهلت می‌خواهد و هر که مهلت دارد کار را به عقب می‌اندازد. - . نهج البلاغه حکمت : 285 -

**[ترجمه]

باب 126 ذم العشق و علته

روایات

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّیلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْعِشْقِ قَالَ قُلُوبٌ خَلَتْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ حُبَّ غَیْرِهِ‌⁽³⁾.

ع، [علل الشرائع] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: مفضل گوید از امام صادق علیه السلام درباره عشق پرسیدم. حضرت علیه السلام فرمود: دل‌هایی که از یاد خدا خالی هستند پس خدا به آن‌ها دوستی دیگری را چشانده است. - . امالی صدوق : 396 -

در علل الشرائع همانند این روایت نقل شده است - . علل الشرایع 1 : 133 - .

**[ترجمه]

«2»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ حُبِّ الْحُزْنِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به خدا پناه ببرید از دوست داشتن حزن. - . عیون الاخبار 2 : 61 -

**[ترجمه]

«3»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی هَذِهِ الْمَکَاسِبُ الْمُحَرَّمَةُ وَ الشَّهْوَةُ الْخَفِیَّةُ وَ الرِّبَا⁽⁶⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 284 و 285 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 284 و 285 من الحکم.

3) 3. أمالی الصدوق: 396.

4) 4. علل الشرائع ج 1 ص 133.

5) 5. عیون الأخبار ج 2 ص 61.

6) 6. نوادر الراوندیّ: 17.

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: ترسناک‌ترین چیزی که مرا نسبت به امتم بعد از خود می‌ترساند، این معاملات حرام و شهوت نهانی و ربا است. - . نوادر راوندی : 17 -

**[ترجمه]

باب 127 الکسل و الضجر و العجز و طلب ما لا یدرک

2) 2. أمالی الصدوق: 6.

3) 3. أمالی الصدوق: 324.

4) 4. الخصال ج 1 ص 60.

5) 5. الخصال ج 2 ص 160.

6) 6. الخصال ج 2 ص 94.

7) 7. الخصال ج 2 ص 54.

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ده نفر هستند که خود را می‌فریبند تا آنجا که فرمود: و کسی که می‌خواهد چیزی را که در نمی‌یابد. - . خصال 1 : 54 -

**[ترجمه]

«7»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْعَجْزُ آفَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَطَاعَ التَّوَانِیَ ضَیَّعَ الْحُقُوقَ وَ مَنْ أَطَاعَ الْوَاشِیَ ضَیَّعَ الصَّدِیقَ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: فِی وَصِیَّتِهِ لِلْحَسَنِ علیه السلام وَ إِیَّاکَ وَ الِاتِّکَالَ عَلَی الْمُنَی فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْکَی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ناتوانی آفت و صبر شجاعت است. - . نهج البلاغه حکمت : 3 -

•

و فرمود: هر کس از سستی پیروی کند حقوق را ضایع نموده و هر کس از سخن چین پیروی کند، دوست خود را ضایع می‌کند.

•

و در وصیت خود به امام حسن علیه السلام فرمود: از تکیه بر آرزوها بپرهیز که آن‌ها سرمایه کم خردان است. - . نهج البلاغه حکمت : 31 -

**[ترجمه]

باب 128 الحرص و طول الأمل

الآیات

المعارج: إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً⁽⁴⁾

القیامة: بَلْ یُرِیدُ الْإِنْسانُ لِیَفْجُرَ أَمامَهُ یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ⁽⁵⁾

{به راستی که انسان سخت آزمند [و بی‌تاب] خلق شده است. چون صدمه‌ای به او رسد عجز و لابه کند.}

• بَلْ یُریدُ الْإِنْسانُ لِیَفْجُرَ أَمامَهُ یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ. - . قیامت / 5 - 6 -

ل‌⁽⁹⁾،[الخصال] لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: نَاقِلًا عَنْ حَکِیمٍ الْحَرِیصِ الْجَشِعُ أَشَدُّ

1) 1. نهج البلاغة الرقم 3 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 239 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 31 من الحکم.

4) 4. المعارج: 19 و 20.

5) 5. القیامة: 5 و 6.

6) 6. الخصال ج 2 ص 61.

7) 7. أمالی الصدوق: 6.

8) 8. أمالی الصدوق: 14.

9) 9. الخصال ج 2 ص 5.

حَرَارَةً مِنَ النَّارِ⁽¹⁾.

کِتَابُ الْغَایَاتِ، مُرْسَلًا: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]خصال و امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: از حکیمی نقل شده که گفت: شخص بسیار حریص از آتش سوزان‌تر است. - . خصال 2 : 5 -

در کتاب الغایات نیز همانند این روایت شده است .

**[ترجمه]

«4»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی خَبَرِ الشَّیْخِ الشَّامِیِّ: سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَیُّ ذُلٍّ أَذَلُّ قَالَ الْحِرْصُ عَلَی الدُّنْیَا⁽²⁾.

کِتَابُ الْغَایَاتِ، مُرْسَلًا: مِثْلَهُ.

4) 4. الخصال ج 1 ص 36.

5) 5. الخصال ج 1 ص 37.

6) 6. الخصال ج 1 ص 37.

وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: شخصی که در او بخل و حسد و ترس باشد ایمان ندارد و مومن ترسو و حریص و بخیل نمی‌شود. - . خصال 1 : 41 -

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِیمَا أَوْصَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً علیه السلام یَا عَلِیُّ أَنْهَاکَ عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ عِظَامٍ الْحَسَدِ وَ الْحِرْصِ وَ الْکَذِبِ‌⁽²⁾.

ل، [الخصال] فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام بِسَنَدٍ آخَرَ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: أَلَا إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمْ خَصْلَتَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ⁽²⁾.

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْحَمَّادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الشَّافِعِیِّ عَنْ عَمِّهِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عَلِیٍّ اللَّهَبِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ترسناک‌ترین چیزی که نسبت به آن بر شما بیمناکم دو خصلت است: پیروی از هوس و آرزوی دراز. اما پیروی از هوس از حق باز می‌دارد و آرزوی دراز آخرت را از یاد می‌برد. - . خصال 1 : 27 -

در خصال همانند این روایت از جابر از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است - . خصال 1 : 27 - .

**[ترجمه]

أقول

قد مر فی باب ذم الدنیا و باب ترک الأهواء.

**[ترجمه]قد مر فی باب ذم الدنیا و باب ترک الأهواء.

ل‌⁽²⁾،[الخصال] لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَامِرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عِیسَی السَّدُوسِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهَا علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ صَلَاحَ أَوَّلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِالزُّهْدِ وَ الْیَقِینِ وَ هَلَاکَ آخِرِهَا بِالشُّحِّ وَ الْأَمَلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام حسین علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مصلحت این امت اولا در بی رغبتی به دنیا و یقین و نابودی آن‌ها نهایتاً به بخل و آرزومندی است. - . خصال 1 : 40 -

**[ترجمه]

«21»

ل، [الخصال]: فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ یَا عَلِیُّ أَرْبَعُ خِصَالٍ مِنَ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَیْنِ وَ قَسَاوَةُ الْقَلْبِ وَ بُعْدُ الْأَمَلِ وَ حُبُّ الْبَقَاءِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام آمده است: ای علی! چهار خصلت از بدبختی است: خشکی چشم، سنگدلی، آرزوی دراز و دوست داشتن بقاء. - . خصال 1 : 115 -

**[ترجمه]

«22»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام قَالَ: لَوْ رَأَی الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَیْهِ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ تَرَکَ طَلَبَ الدُّنْیَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اگر بنده اجل و سرعت اجل نسبت به خود را می‌دید، حتماً از آرزو بدش می‌آمد و دنیاخواهی را رها می‌کرد. - . عیون الاخبار 2 : 39 -

**[ترجمه]

«23»

5) 5. نهج البلاغة الرقم 34 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 36 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 171 من الحکم.

وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ رَأَی الْعَبْدُ الْأَجَلَ وَ مَسِیرَهُ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ غُرُورَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هر کس پیشاپیش آرزویش حرکت کند، در اجلش می‌افتد. - . نهج البلاغه حکمت : 18 -

•

شریف‌ترین توانگری، ترک آرزوهاست. - . نهج البلاغه حکمت : 34 -

•

هر کس آرزو را دراز دارد، کار را زشت می‌کند. - . نهج البلاغه حکمت : 36 -

•

چه بسا که یک خوراکی مانع می‌شود از سایر خوراکی‌ها. - . نهج البلاغه حکمت : 171 -

•

اگر بنده، اجل و راه آن را ببیند، آرزو و مغرور شدن به آن برایش زشت می‌شود. - . نهج البلاغه حکمت : 334 -

**[ترجمه]

«30»

کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ رَفَعَهُ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: خَطَبَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَالَ إِنَّمَا أَهْلَکَ النَّاسَ خَصْلَتَانِ هُمَا أَهْلَکَتَا مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ هُمَا مُهْلِکَتَانِ مَنْ یَکُونُ بَعْدَکُمْ أَمَلٌ یُنْسِی الْآخِرَةَ وَ هَوًی یُضِلُّ عَنِ السَّبِیلِ ثُمَّ نَزَلَ.

**[ترجمه]الغارات: حضرت علی علیه السلام خطبه خواند، پس فرمود: دو خصلت مردم را هلاک می‌کند، این دو خصلت پیشینیان شما را هلاک ساخته و نیز همین دو خصلت کسانی که بعد از شما نیز هستند را هلاک می‌کند: آرزویی که آخرت را به فراموشی دهد و هوسی که از راه منحرف سازد. سپس حضرت علیه السلام پایین آمد. - . الغارات 2 : 501 -

**[ترجمه]

«31»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ،: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا ابْنَ آدَمَ فِی کُلِّ یَوْمٍ تُؤْتَی بِرِزْقِکَ وَ أَنْتَ تَحْزَنُ وَ یَنْقُصُ مِنْ عُمُرِکَ وَ أَنْتَ لَا تَحْزَنُ تَطْلُبُ مَا یُطْغِیکَ وَ عِنْدَکَ مَا یَکْفِیکَ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ یَأْمُلُ أَنْ یَعِیشَ غَداً فَإِنَّهُ یَأْمُلُ أَنْ یَعِیشَ أَبَداً.

وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ أَیْقَنَ أَنَّهُ یُفَارِقُ الْأَحْبَابَ وَ یَسْکُنُ التُّرَابَ وَ یُوَاجِهُ الْحِسَابَ وَ یَسْتَغْنِی عَمَّا خَلَفَ وَ یَفْتَقِرُ إِلَی مَا قَدَّمَ کَانَ حَرِیّاً بِقَصْرِ الْأَمَلِ وَ طُولِ الْعَمَلِ.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنِ الْحِرْصِ مَا هُوَ قَالَ هُوَ طَلَبُ الْقَلِیلِ بِإِضَاعَةِ الْکَثِیرِ.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 334 من الحکم.

**[ترجمه]کنز کراجکی: خداوند متعال فرمود: ای فرزند آدم! در هر روز روزی‌ات به تو داده می‌شود و تو اندوهگینی و از عمرت کاسته می‌شود و تو اندوهگین نیستی. درخواست داری آن چه را که موجب طغیان تو می‌شود، در حالی که آن چه در نزدت هست، تو را کافی است.

• و پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که آرزو دارد که فردا زنده باشد، پس او آرزو دارد که همیشه زنده باشد.

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: کسی که یقین داشته باشد که از دوستان جدا و در خاک ساکن و با حساب رو به رو می‌گردد، و از آن چه به جای گذاشت، بی نیاز و به آن چه پیش فرستاد، نیازمند است، سزاوار است که آرزو را کوتاه و عمل را زیاد کند. - . کنز الفوائد 2 : 31 -

• و روایت شده است که از امیرالمومنین علیه السلام از حرص سوال شد که چیست، حضرت علیه السلام فرمود: آن کم خواستن با زیاد ضایع کردن است .

**[ترجمه]

باب 129 الطمع و التذلل لأهل الدنیا طلبا لما فی أیدیهم و فضل القناعة

روایات

• و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: احسان کن بر هر کس که خواستی تا امیر او باشی و بی نیاز باش از هر کس که خواستی تا همانند او باشی؛ از طمع کار ایمان برچیده می‌شود و خودش آگاه نیست؛ چرا که ایمان بین بنده و طمع حجاب می‌شود و می‌گوید از همراه من، گنجینه‌های خداوند متعال سرشار از کرامات هستند و او پاداش کسی را که عملش را نیکو نموده ضایع نمی‌کند و آنچه در دست مردم است آمیخته به مشکلات است و او را می‌خواند به توکل و قناعت و کوتاهی آرزو و لزوم اطاعت خداوند و ناامیدی از مردم؛ پس اگر این‌ها را انجام دهد ایمان با او همراه می‌گردد و اگر این‌ها را ترک کند ایمان او را با طمع رها کرده و می‌رود. - . مصباح الشریعه : 34 -

**[ترجمه]

«7»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ

1) 1. تفسیر القمّیّ: 356 فی حدیث. و قد مر ص 90 فیما سبق مع اختلاف.

2) 2. البقرة: 175.

3) 3. مصباح الشریعة: 34.

کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: وَ الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَکْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ‌⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الطَّامِعُ فِی وِثَاقِ الذُّلِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَتَی غَنِیّاً فَتَوَاضَعَ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَیْرُ مُصْدِرٍ وَ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رَیِّهِ فَکُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّیْ‌ءِ الْمُتَنَافَسِ فِیهِ عَظُمَتِ الرَّزِیَّةُ لِفَقْدِهِ وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ وَ الْحَظُّ یَأْتِی مَنْ لَا یَأْتِیهِ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: فِی وَصِیَّتِهِ لِلْحَسَنِ علیه السلام الْیَأْسُ خَیْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَی النَّاسِ مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغَنَاءِ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: عیب دار نموده است خود را کسی لباس طمع بر تن کرده باشد و راضی شده به خواری کسی که بدحالی خود را آشکار سازد. - . نهج البلاغه حکمت : 2 -

•

و فرمود: طمع داشتن موجب اسارت ابدی است. - . نهج البلاغه حکمت : 180 -

•

و فرمود: بیشترین لغزش‌های عقل در اثر جوشش طمع‌هاست. - . نهج البلاغه حکمت : 219 -

•

و فرمود: شخص طمع کننده در بند خواری است. - . نهج البلاغه حکمت : 226 -

•

و فرمود: هر کس به ثروتمندی رسد پس برای ثروت او تواضع کند، دو سوم دین خود را از دست داده است. - . نهج البلاغه حکمت : 228 -

•

و فرمود: طمع به هلاکت کشانده و نجات نمی‌دهد و ضمانت نموده و وفا نمی‌کند و چه بسیار نوشنده‌ای که قبل از سیراب شدن گلوگیرشده و بمیرد. پس هرچه ارزش چیزی که نسبت به آن طمع هست بزرگ‌تر باشد، مصیبت فقدانش هم بزرگ‌تر است. آرزوها چشم‌های دل را کور می‌کند و بخت برای کسی می‌آید که به دنبال آن نبوده است. - . نهج البلاغه حکمت : 275 -

•

و در وصیتش به امام حسن علیه السلام فرمود: نا امیدی بهتر از درخواست از مردم است. چقدر زشت است خضوع نمودن هنگام نیازمندی و ستم نمودن هنگام توانگری. - . نهج البلاغه حکمت: 31 -

**[ترجمه]

«8»

صِفَاتُ الشِّیعَةِ، لِلصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَبِیبٍ الْوَاسِطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَقْبَحَ بِالْمُؤْمِنِ أَنْ تَکُونَ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]صفات الشیعه: امام صادق علیه السلام فرمود: چقدر زشت است برای مومن که برای او رغبتی باشد که او را خوار کند. - . صفات الشیعه: 45 -

**[ترجمه]

«9»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ بَلَغَ بِهِ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ وَ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ‌⁽⁹⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 2 من الحکم.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 180 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 219 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 226 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 228 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 275 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 31 من الحکم.

8) 8. صفات الشیعة تحت الرقم 45، و فیه حباب الواسطی.

9) 9. الکافی ج 2 ص 320.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: بدترین بنده، بنده‌ای است که در اختیار طمعش باشد و بدترین بنده، بنده‌ای است که رغبتش خوارش کند. - . کافی 2 : 320 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بالطمع ما فی القلب من حب ما فی أیدی الناس و أمله و بالرغبة إظهار ذلک و السؤال و الطلب عن المخلوق و القود یناسب الأول کما أن الذلة تناسب الثانی.

**[ترجمه]شاید مراد از طمع چیزی باشد که در دل است از دوستی آنچه در دست مردم است و آرزوی آن و مراد از رغبت، اظهار این طمع و خواستن و طلب کردن از مخلوق باشد و قود مناسب با اولی است، کما این که ذلت متناسب با دومی است.

**[ترجمه]

«10»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام: رَأَیْتُ الْخَیْرَ کُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فِی قَطْعِ الطَّمَعِ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام زین العابدین علیه السلام فرمود: تمام خیر را دیدم که در قطع طمع از آنچه در دست مردم است جمع شده است. - . کافی 2 : 320 -

**[ترجمه]

بیان

رأیت الخیر کله أی الرفاهیة و خیر الدنیا و سعادة الآخرة لأن الطمع یورث الذل و الحقارة و الحسد و الحقد و العداوة و الغیبة و الوقیعة و ظهور الفضائح و الظلم و المداهنة و النفاق و الریاء و الصبر علی باطل الخلق و الإعانة علیه و عدم التوکل علی

2) 2. طه: 131.

3) 3. الکافی ج 2 ص 137.

من المتاعب و ما یرون فیها من الشدائد و المصائب وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ: أی فیموتوا کافرین مشتغلین بالتمتع عن النظر فی العاقبة فیکون ذلک استدراجا لهم‌⁽¹⁾.

و قال فی الأخری تکریر للتأکید و الأمر حقیق به فإن الأبصار طامحة إلی الأموال و الأولاد و النفوس مغتبطة علیها و یجوز أن یکون هذه فی فریق غیر الأول‌⁽²⁾.

وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ قال فی الکشاف أی نظر عینیک و مد النظر تطویله و أن لا یکاد یرده استحسانا للمنظور إلیه و تمنیا أن یکون له مثله و فیه أن النظر غیر الممدود معفو عنه و ذلک مثل نظر من باده الشی‌ء بالنظر ثم غض الطرف و قد شدد العلماء من أهل التقوی فی وجوب غض البصر عن أبنیة الظلمة و عدد الفسقة فی اللباس و المراکب و غیر ذلک لأنهم إنما اتخذوا هذه الأشیاء لعیون النظارة فالناظر إلیها محصل لغرضهم و کالمغری لهم علی اتخاذها.

أَزْواجاً مِنْهُمْ قال البیضاوی أصنافا من الکفرة و یجوز أن یکون حالا من الضمیر فی به و المفعول منهم أی إلی الذی متعنا به و هو أصناف بعضهم و ناسا منهم زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا منصوب بمحذوف دل علیه مَتَّعْنا أو به علی تضمینه معنی أعطینا أو بالبدل من محل بِهِ أو من أَزْواجاً بتقدیر مضاف و دونه أو بالضم و هی الزینة و البهجة لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ لنبلوهم و نختبرهم فیه أو لنعذبهم فی الآخرة بسببه وَ رِزْقُ رَبِّکَ و ما ادخره لک فی الآخرة أو ما رزقک من الهدی و النبوة خَیْرٌ مما منحهم فی الدنیا وَ أَبْقی فإنه لا ینقطع‌⁽³⁾.

و إنما ذکرنا تتمة الآیتین لأنهما مرادتان و ترکنا اختصارا فإن دخلک من ذلک أی من إطماح البصر أو من جملته شی‌ء أو بسببه شی‌ء من الرغبة فی الدنیا فاذکر لعلاج ذلک و إخراجه عن نفسک عیش رسول الله صلی الله علیه و آله أی

1) 1. أنوار التنزیل: 175.

2) 2. أنوار التنزیل: 178.

3) 3. أنوار التنزیل: 270.

طریق تعیشه فی الدنیا لتسهل علیک مشاق الدنیا و القناعة فیها فإنه إذا کان أشرف المکونات هکذا تعیشه فکیف لا یرضی من دونه به و إن کان شریفا رفیعا عند الناس مع أن التأسی به صلی الله علیه و آله لازم.

فإنما کان قوته الشعیر أی خبزه غالبا و حلواه التمر قال فی المصباح الحلواء التی تؤکل تمد و تقصر و جمع الممدود حلاوی مثل صحراء و صحاری بالتشدید و جمع المقصور حلاوی بفتح الواو و قال الأزهری الحلواء اسم لما یؤکل من الطعام إذا کان معالجا بحلاوة و وقودة السعف الوقود بالفتح الحطب و ما یوقد به و السعف أغصان النخل ما دامت بالخوص فإن زال الخوص عنها قیل جریدة الواحدة سعفة ذکره فی المصباح و فی القاموس السعف محرکة جرید النخل أو ورقه و أکثر ما یقال إذا یبست و الضمیر فی إن وجده راجع إلی کل من الأمور المذکورة أو إلی السعف وحده و فسر بعضهم السعف بالورق و قال الضمیر راجع إلیه و المعنی أنه کان یکتفی فی خبز الخبز و نحوه بورق النخل فإذا انتهی ذلک و لم یجده کان یطبخ بالجرید بخلاف المسرفین فإنهم یطرحون الورق و یستعملون الجرید ابتداء.

**[ترجمه]«أن تطمح بصرک» ظاهرا از باب افعال است و «بصر» منصوب است و ممکن است ثلاثی مجرد باشد و «بصر» مرفوع باشد؛ یعنی دیده تو نباید بلند گردد به این صورت که در دنیا به ما فوق خود بنگری و تمنای حال او را داشته باشی و به آنچه خدا به تو داده راضی نباشی و وقتی در دنیا به ما دون خود نظر کنی، به آنچه داری راضی می‌شوی و خدا را بر آنچه داری شکر می‌گویی و بدان قناعت می‌ورزی؛ در قاموس گفته: «طمح بصره الیه» بر وزن منع یعنی بلند گردید و اسم فاعل آن «طامح» است و «أطمح بصره» یعنی دیده خود را بلند نمود. پایان کلام صاحب قاموس.

«فکفی بما قال الله» «باء» زائده است، یعنی برای پندپذیری و قبول آنچه من ذکر کردم کافی است آنچه خدا به پیامبرش فرمود، اگر چه در آیه غیر از پیامبر مقصود و طرف خطاب خداوند است. «و لا تعجبک» در نسخه‌هایی که نزد ماست چنین آمده و ظاهرا «فلا» باشد؛ زیرا این آیه در سوره توبه است که یک جا «فلا تعجبک اموالهم و لا اولادهم» - . توبه / 55 - و در موضع دیگر «و لا تعجبک اموالهم و اولادهم» - . توبه / 85 - دارد. و آیه‌ای که این جا ذکر شده موافق با هیچ یک نیست، اگر چه احتمال دارد که نقل به معنا باشد و اشاره به هر دو آیه باشد.

بیضاوی در مورد آیه اول گفته: «فلا تعجبک» تا آخر آیه این به تدریج گرفتار عذاب کردن آنها است و وبالی بر آنان است، چنانچه فرمود: « إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها.» به سبب رنجی که برای جمع و حفظ آن به جان می‌خرند و به خاطر آنچه از شدائد و مصائب می‌بینند. «و تزهق انفسهم» یعنی که کافر و به سبب متمتع شدن، از نظر به عاقبتشان غفلت دارند و این به تدریج گرفتار عذاب شدن آنان است.

و در مورد آیه دوم گفته: این تکرار به منظور تأکید است و امر به چنین چیزی رواست زیرا چشم‌ها به اموال و اولاد دوخته شده و جان‌ها بر آن غبطه می‌خورند و جایز است که این آیه مخصوص یک گروه خاص باشد، ولی آیه اولی مخصوص گروهی نیست.

«و لا تمدنّ عینیک» زمخشری در کشاف گفته: یعنی نگاه دو چشمت را مکِش و مدّ نظر یعنی نگاه طولانی و این که از باب نیک شمردن آنچه بدان می‌نگرد، نمی‌خواهد نظر از آن بردارد و آرزو دارد که مثل آن را داشته باشد و اشکالی که این تفسیر دارد این است که نگاهی که کشیده نشود، مورد بخشش است و آن مانند نگاه کسی است که چیزی در منظر چشم او نابود شد و سپس دیده خود را کوتاه نماید و علمای اهل تقوا در وجوب دیده فرو بستن از نگاه به ساختمان‌های ستمگران و ادوات فاسقان از قبیل لباس و مرکب و غیر آن شدت به خرج داده اند؛ زیرا اهل ظلم و فسق این اشیا را برای دیدن بینندگان گرفته‌اند و بیننده آنان غرض آنان را تحصیل می‌کند و گویا آنان را بر گرفتن چنین چیزهایی تحریک می‌کند.

«ازواجا منهم» بیضاوی گفته: یعنی گروه‌هایی از کفار و جایز است حال از ضمیر «به» باشد و مفعول آن «منهم» است یعنی به سوی کسی که به سبب او متمتع ساختیم و آنان گروه‌هایی از این‌ها و مردمی از ایشان هستند. «زهرة الحیاة الدنیا» منصوب است به سبب محذوفی که دلالت بر آن دارد. «متّعنا» یا «متّعنا به» بنا بر این که متضمن معنای «اعطینا» باشد یا بدل از محل «به» باشد یا بدل از «ازواجا» به تقدیر مضافی برای آن یا بدون تقدیر مضاف؛ یا این که «ازواج» به ضم خوانده شود که زینت و سرور است. «لنفتنهم فیه» یعنی تا آنان را بیازماییم و در آن مورد امتحانشان کنیم یا در آخرت به سبب آن عذابشان کنیم. «و رزق ربک» یعنی آنچه خدایت برای تو ذخیره فرموده در آخرت یا آنچه از هدایت و نبوت روزی تو کرده. «خیر» یعنی از آنچه در دنیا به آنان بخشیده «و ابقی» زیرا منقطع نمی‌شود.

و ما شرح تتمه دو آیه را در کلام مفسرین ذکر کردیم، زیرا آن تتمه مقصود است و ترک شده و ما مختصرا بیان نمودیم. «فإن دخلک من ذلک» یعنی از دیده بلند کردن یا از همه آن امور؛ « شیء» یعنی یا به سبب آن چیزی از رغبت در دنیا. «فاذکر» برای علاج آن و اخراج آن از خودت. «عیش رسول الله» یعنی روش زندگی آن حضرت در دنیا تا مشقات دنیا و قناعت در آن برایت آسان گردد؛ چون وقتی ایشان اشرف مخلوقات است و این زندگی اوست، پس چگونه کسی که از ایشان پائین‌تر است به آن راضی نشود، اگر چه بین مردم شریف و بلند درجه باشد، با این که تأسی به ایشان صلی الله علیه و آله لازم است.

«فإنما کان قوته الشعیر» یعنی نان غالب ایشان «و حلواه التمر» در مصباح گفته: حلوا آن است که خورده می‌شود و هم با الف ممدوده و هم با الف مقصوره می‌آید. جمع ممدود آن «حلاویّ» مثل صحرائ و صحاری به تشدید یاء است و جمع مقصور آن «حلاوی» به فتح واو است و ازهری گفته: حلوا اسم طعامی است که خورده می‌شود، وقتی که شیرینی در آن غالب باشد. «و وقود السعف» «وقود» به فتح واو چوب و آتشگیره است و سعف شاخه خرما را گویند، مادامی که به برگ نخل چسبیده باشد؛ و وقتی برگ از آن جدا گشت، به آن جریده گفته می‌شود و مفرد آن «سعفه» است. این مطلب را در مصباح فرموده و در قاموس گفته: «السعف» به تحریک سین و عین، چوب نخل یا برگ آن است و بیشتر وقتی خشک می‌شود از آن به «سعف» تعبیر می‌شود و ضمیر در «ان وجده» راجع به هر یک از امور مذکور است یا به سعف به تنهایی و برخی از مفسران سعف را به معنای برگ گرفته‌اند و گفته شده ضمیر به آن بر می‌گردد و معنا این می‌شود که آن حضرت در نان پختن و مانند آن به برگ درخت نخل اکتفا می‌فرمود و وقتی برگ تمام می‌شد و حضرت پیدا نمی‌کرد با شاخه می‌پخت؛ بر خلاف اسراف کاران که برگ را می‌اندازند و در ابتدای امر از سوزاندن شاخه بهره می‌گیرند.

**[ترجمه]

و أقول

**[ترجمه]می‌توان مثل این بیان را در این حدیث نیز جاری ساخت، زیرا کسی که به روزی کم راضی باشد، در دنیا زهد پیشه نموده و دل خود را از دوستی آن پاک کرده است.

**[ترجمه]

«16»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ ابْنَ آدَمَ کُنْ کَیْفَ شِئْتَ کَمَا تَدِینُ تُدَانُ مَنْ رَضِیَ مِنَ اللَّهِ بِالْقَلِیلِ مِنَ الرِّزْقِ قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ الْیَسِیرَ مِنَ الْعَمَلِ وَ مَنْ رَضِیَ بِالْیَسِیرِ مِنَ الْحَلَالِ خَفَّتْ مَئُونَتُهُ وَ زَکَتْ مَکْسَبَتُهُ وَ خَرَجَ مِنْ حَدِّ الْفُجُورِ⁽³⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 138.

2) 2. معانی الأخبار: 260.

3) 3. الکافی ج 2 ص 138.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در تورات نوشته شده: فرزند آدم! هرگونه که می‌خواهی باش که همان طور که پاداش می‌دهی به تو پاداش می‌دهند. هر کس نسبت به خداوند به روزی کم رضایت دهد، خداوند از او عمل کم را می‌پذیرد و هر کس به حلال اندک راضی شود، زحمت کسب درآمد بر او آسان شود و کسبش پاک شود و از مرز وقوع در حرام دور دور می‌شود. - . کافی 2 : 138 -

**[ترجمه]

بیان

کن کیف شئت الظاهر أنه أمر علی التهدید نحو قوله تعالی اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ و قیل کن کما شئت أن یعمل معک و تتوقعه لقوله کما تدین تدان و قد مر معناه خفت مئونته أی مشقته فی طلب المال و حفظه و زکت أی طهرت من الحرام مکسبته لأن ترک الحرام و الشبهة فی القلیل أسهل أو نمت و حصلت فیه برکة مع قلته.

و خرج من حد الفجور أی من قرب الفجور و الإشراف علی الوقوع فی الحرام فإن بین المال القلیل و الوقوع فی الفجور فاصلة کثیرة لقلة الدواعی و صاحب المال الکثیر لکثرة دواعی الشرور و الفجور فیه کأنه علی حد هو منتهی الحلال و بأدنی شی‌ء یخرج منه إلی الفجور إما بالتقصیر فی الحقوق الواجبة فیه أو بالطغیان اللازم له أو بالقدرة علی المحرمات التی تدعو النفس إلیها أو بالحرص الحاصل منه فلا یکتفی بالحلال و یتجاوز إلی الحرام و أشباه ذلک و یحتمل أن یکون المعنی خرج من حد الفجور الذی تستلزمه کثرة المال إلی الخیر و الصلاح اللازم لقلة المال و الأول أبلغ و أتم.

**[ترجمه]«کن کیف شئت» ظاهرا مردا این است که امر به معنای تهدید است مانند آیه «اعملوا ما شئتم.» - . فصلت / 40 - {هر کاری می‌خواهید بکنید،} و گفته شده: همان طوری که دوست داری و توقع داری با تو رفتار شود باش، زیرا فرمود: «هر طور عمل کنی جزا داده می‌شوی» و معنای این عبارت گذشت . «خفّت معونته» یعنی مشقت او در طلب مال و حفظ آن. «و زکت» یعنی کسب او از حرام پاک می‌شود، زیرا ترک حرام و شبهه عمل کم آسان‌تر است یا معنا این می‌شود که با وجود کمی عمل، آن رشد می‌کند و در آن برکت حاصل می‌گردد.

«و خرج من حدّ الفجور» یعنی از نزدیکی گناه و در شرف وقوع بر حرام قرار گرفتن؛ زیرا بین مال کم و وقوع در گناه فاصله زیادی است زیرا انگیزه بر گناه کم می‌شود و صاحب مال فراوان به خاطر کثرت انگیزه بدی و گناه در او فاصله کمی دارد؛ گویا او بر مرزی است که انتهای آن است؛ یا خروج از حد فجور به خاطر طغیانی است که لازمه آن است یا به سبب قدرت بر محرماتی که نفس به آن دعوت می‌کند یا به سبب حرصی که از مال فراوان حاصل می‌شود، پس به حلال بسنده ننموده و به حرام تهدی می‌کند و مانند آن و ممکن است معنا این باشد که از حد فجوری که لازمه کثرت مال است به خیر و صلاحی که لازمه کمی مال است، خارج گردد و معنای اول رساتر و کامل‌تر است.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ لَمْ یُقْنِعْهُ مِنَ الرِّزْقِ إِلَّا الْکَثِیرُ لَمْ یَکْفِهِ مِنَ الْعَمَلِ إِلَّا الْکَثِیرُ وَ مَنْ کَفَاهُ مِنَ الرِّزْقِ الْقَلِیلُ فَإِنَّهُ یَکْفِیهِ مِنَ الْعَمَلِ الْقَلِیلُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس که جز رزق زیاد او را قانع نکند، جز عمل زیاد چیزی او را کفایت نکند و هر کس روزی کم او را کفایت کند، عمل کم نیز او را کفایت می‌کند. - . کافی 2 : 138 -

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: ابْنَ آدَمَ إِنْ کُنْتَ تُرِیدُ مِنَ الدُّنْیَا مَا یَکْفِیکَ فَإِنَّ أَیْسَرَ مَا فِیهَا یَکْفِیکَ وَ إِنْ کُنْتَ إِنَّمَا تُرِیدُ مَا لَا یَکْفِیکَ فَإِنَّ کُلَّ مَا فِیهَا لَا یَکْفِیکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود: فرزند آدم! اگر از دنیا می‌خواهی آنچه که تو را کفایت کند، پس اندک آنچه در آن است تو را کفایت می‌کند و اگر خواهان بیش از آنچه تو را کفایت می‌کند هستی، پس تمام آنچه که در دنیا هست تو را کفایت نمی‌کند. - . کافی 2 : 138 -

**[ترجمه]

بیان

ما یکفیک أی ما تکتفی و تقنع به أی بقدر الکفاف و الضرورة و قوله فإن أیسر من قبیل وضع الدلیل موضع المدلول أی فیحصل مرادک لأن أیسر ما فی الدنیا یمکن أن یکتفی به و إن کنت ترید ما لا یکفیک أی

1) 1. الکافی ج 2 ص 138.

2) 2. الکافی ج 2 ص 138.

ما لا تکتفی به و ترید أزید منه فلا تصل إلی مقصودک و لا تنتهی إلی حد فإنه إن حصل لک جمیع الدنیا ترید أزید منها لما مر أن کثرة المال یصیر سببا لکثرة الحرص و سیأتی أوضح من ذلک.

**[ترجمه]«ما یکفیک» یعنی آن مقداری که تو به آن اکتفا و قناعت می‌کنی به مقدار کفاف و ضرورت و «فإنّ أیسر» از قبیل قرار دادن دلیل در جایگاه مدلول است؛ یعنی مراد تو حاصل می‌شود زیرا به کمترین مقدار از آنچه در دنیاست، می‌توان اکتفا نمود. «و إن کنت ترید ما لا یکفیک» یعنی مقداری که به آن اکتفا نکنی و بیش از آن بخواهی، به مقصودت نمی‌رسی و به حد یقفی نمی‌رسی؛ زیرا اگر تمام دنیا برای تو حاصل شود، بیش از آن را می‌خواهی به خاطر دلیلی که گذشت که کثرت مال، موجب کثرت حرص می‌شود و اموری واضح‌تر از این نیز خواهد آمد.

**[ترجمه]

«19»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اشْتَدَّتْ حَالُ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ لَوْ أَتَیْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلْتَهُ فَجَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَآهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَیْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَی أَغْنَاهُ اللَّهُ فَقَالَ الرَّجُلُ مَا یَعْنِی غَیْرِی فَرَجَعَ إِلَی امْرَأَتِهِ فَأَعْلَمَهَا فَقَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ بَشَرٌ فَأَعْلِمْهُ فَأَتَاهُ فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَیْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَی أَغْنَاهُ اللَّهُ حَتَّی فَعَلَ الرَّجُلُ ذَلِکَ ثَلَاثاً ثُمَّ ذَهَبَ الرَّجُلُ فَاسْتَعَارَ مِعْوَلًا ثُمَّ أَتَی الْجَبَلَ فَصَعِدَهُ فَقَطَعَ حَطَباً ثُمَّ جَاءَ بِهِ فَبَاعَهُ بِنِصْفِ مُدٍّ مِنْ دَقِیقٍ فَرَجَعَ بِهِ فَأَکَلَهُ ثُمَّ ذَهَبَ مِنَ الْغَدِ فَجَاءَ بِأَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَبَاعَهُ فَلَمْ یَزَلْ یَعْمَلُ وَ یَجْمَعُ حَتَّی اشْتَرَی مِعْوَلًا ثُمَّ جَمَعَ حَتَّی اشْتَرَی بَکْرَیْنِ وَ غُلَاماً ثُمَّ أَثْرَی حَتَّی أَیْسَرَ فَجَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَأَعْلَمَهُ کَیْفَ جَاءَ یَسْأَلُهُ وَ کَیْفَ سَمِعَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قُلْتُ لَکَ مَنْ سَأَلَنَا أَعْطَیْنَاهُ وَ مَنِ اسْتَغْنَی أَغْنَاهُ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: حال مردی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله سخت شد. پس همسر وی به او گفت: کاش خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می‌رفتی و از او چیزی می‌خواستی. پس به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد. پس هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله او را دید فرمود: هر کس از ما چیزی بخواهد به او عطا می‌کنیم و هر کس اظهار نیاز نکند، خداوند او را بی نیاز می‌کند. مرد گفت: جز مرا قصد نکرده است. پس به نزد همسرش بازگشت و به او خبر داد. زن به او گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بشر است [و غیب نمی‌داند] پس او را از حال آگاه کن. مرد به خدمت ایشان آمد، هنگامی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله او را دید فرمود: هر کس از ما چیزی بخواهد به او عطا می‌کنیم و هر کس اظهار نیاز نکند خداوند او را بی نیاز می‌کند. تا اینکه مرد این کار را سه بار انجام داد. سپس مرد رفت و تبری عاریه گرفت. سپس به کوه رفته و از آن بالا رفت و هیزمی قطع کرد سپس آن را با خود آورده و آن را به نیم مد آرد فروخت و با آرد بازگشت و آن را خورد. سپس از فردا دوباره به کوه رفت و با هیزم بیشتری آمد پس هیزم را فروخت واین کار را ادامه داد و درآمد خود را پس انداز کرد تا تبر را خرید. سپس پس انداز کرد تا دو شتر نر و یک غلام خرید سپس توانگر شد و رفاه یافت. پس به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و به ایشان خبر داد از اینکه چگونه خدمت ایشان آمد تا خواهشی کند و از ایشان چه شنید. پس پیامبر فرمود: به تو گفتم که هر کس از ما چیزی بخواهد به او عطا می‌کنیم و هر کس اظهار نیاز نکند خداوند او را بی نیاز می‌کند. - . کافی 2 : 139 -

**[ترجمه]

بیان

لو أتیت لو للتمنی إن رسول الله صلی الله علیه و آله بشر أی لا یعلم الغیب إلا الله و هو بشر لا یعلم الغیب أی لم یکن هذا الکلام معک لأنه لا یعلم ما فی ضمیرک أو لا یعلم کنه شدة حالنا و إنما عرف حاجتک فی الجملة و فی الصحاح المعول الفأس العظیمة التی ینقر بها الصخر من الغد من بمعنی فی و البکر بالفتح الفتی من الإبل و یقال أثری الرجل إذا کثرت أمواله و أیسر الرجل أی استغنی کل ذلک ذکره الجوهری.

**[ترجمه]«لو اتیت» حرف «لو» برای تمنا و آرزو است. «ان رسول الله صلی الله علیه و آله بشر» یعنی غیب را کسی جز خدا نمی‌داند و رسول خدا نیز بشری است و غیب نمی‌داند و نمی‌داند که تو با خود سخنی داری که می‌خواهی بگویی؛ زیرا او درون تو را نمی‌داند و یا این که حضرت حقیقت سختی حال ما را نمی‌داند و ایشان اجمالا حاجت تو را دانسته است؛ در صحاح گفته: «المعول» یعنی تبری بزرگ که با آن صخره را سوراخ می‌کنند. در عبارت «من الغد»، «من» به معنای «فی» است و «بکر» به فتح باء شتر جوان را گویند و گفته می‌شود: «أثری الرجل» یعنی اموال آن مرد زیاد شد و «أیسر الرجل» یعنی بی نیاز گردید. هر یک از این دو معنا را جوهری ذکر کرده است.

**[ترجمه]

«20»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْفُرَاتِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

1) 1. الکافی ج 2 ص 139.

أجزأ مهموز و قد یخفف أی أغنی و کفی قال فی المصباح قال الأزهری و الفقهاء یقولون فیه أجزی من غیر همز و لم أجده لأحد من أئمة

1) 1. الکافی ج 2 ص 139.

2) 2. الکافی ج 2 ص 139.

3) 3. الکافی ج 2 ص 139.

4) 4. الکافی ج 2 ص 140.

اللغة و لکن إن همز أجزأ فهو بمعنی کفی و فیه نظر لأنه إن أراد امتناع التسهیل فقد توقف فی غیر موضع التوقف فإن تسهیل همزة الطرف فی الفعل المزید و تسهیل الهمزة الساکنة قیاسی فیقال أرجأت الأمر و أرجیته و أنسأت و أنسیت و أخطأت و أخطیت.

**[ترجمه]«أجزأ» مهموز است و گاهی مخفف می‌شود و «أجزی» خوانده می‌شود، یعنی بی نیاز کرد و کفایت کرد. در مصباح گفته: ازهری می‌گوید: و فقها درباره این ریشه می‌گویند: «أجزی» بدون همزه صحیح است و من این را از احدی از پیشوایان لغت نیافتم؛ اما اگر همزه داشته باشد و «أجزأ» باشد به معنی کفایت کرد می‌باشد، اما در این کلام ازهری اشکال است؛ زیرا اگر مقصود او امتناع این واژه از حذف همزه و مخفف شدن آن باشد، در غیر موضعی که باید توقف کند، توقف نموده؛ زیرا تخفیف همزه‌ای که در آخر واژه است، در فعل ثلاثی مزید و تخفیف همزه ساکن، قیاسی است و ملاک دارد؛ پس در نتیجه گفته می‌شود: «أرجأت الامر و أرجیته» و «أنسأت و أنسیت» و «أخطأت و أخطیت» .

**[ترجمه]

باب 130 الکبر

الآیات

البقرة: أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ⁽²⁾

النساء: إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالًا فَخُوراً⁽³⁾

المائدة: ذلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽⁴⁾

الأعراف: فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ إلی قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ⁽⁶⁾

و قال سبحانه: وَ نادی أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیماهُمْ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ‌⁽⁷⁾

1) 1. البقرة: 87.

2) 2. البقرة: 206.

3) 3. النساء: 34.

4) 4. المائدة: 82.

5) 5. الأعراف: 13.

6) 6. الأعراف: 36- 40.

7) 7. الأعراف: 48.

و قال: قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ‌⁽²⁾

و قال: فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ‌⁽⁴⁾

یونس: فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ‌⁽⁵⁾

هود: حاکیا عن قوم نوح فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ إلی قوله وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ‌⁽⁶⁾

و قال: حاکیا عن قوم شعیب قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنَراکَ فِینا ضَعِیفاً وَ لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزِیزٍ قالَ یا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ⁽⁷⁾

إبراهیم: وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ⁽⁸⁾

1) 1. الأعراف: 75- 76.

2) 2. الأعراف: 88.

3) 3. الأعراف: 133.

4) 4. الأعراف: 146.

5) 5. یونس: 75.

6) 6. هود: 27- 31.

7) 7. هود: 91- 92.

8) 8. إبراهیم: 15.

و قال تعالی: وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِیعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَیْناکُمْ سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِیصٍ‌⁽¹⁾

النحل: فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽⁴⁾

أسری: وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا⁽⁵⁾

المؤمنون: ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً عالِینَ فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ‌⁽⁶⁾

الفرقان: لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً⁽⁷⁾

الشعراء: وَ ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَ إِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ الْکاذِبِینَ‌⁽⁸⁾

القصص: وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنا لا یُرْجَعُونَ‌⁽⁹⁾

لقمان: وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ⁽¹⁰⁾

1) 1. إبراهیم: 21.

2) 2. النحل: 22- 23.

3) 3. النحل: 29.

4) 4. النحل: 49.

5) 5. أسری: 37- 38.

6) 6. المؤمنون: 45- 47.

7) 7. الفرقان: 21.

8) 8. الشعراء: 186.

9) 9. القصص: 39.

10) 10. لقمان: 18.

التنزیل: وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽¹⁾

فاطر: اسْتِکْباراً فِی الْأَرْضِ‌⁽²⁾

الصافات: إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قِیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽³⁾

ص: إِلَّا إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ إلی قوله تعالی أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ‌⁽⁴⁾

الزمر: بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ إلی قوله تعالی أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽⁵⁾

المؤمن: وَ قالَ مُوسی إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِیباً مِنَ النَّارِ قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُلٌّ فِیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ⁽⁸⁾

و قال تعالی: إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ⁽⁹⁾

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽¹¹⁾

السجدة: فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَ وَ لَمْ

1) 1. التنزیل: 15.

2) 2. فاطر: 43.

3) 3. الصافّات: 35.

4) 4. ص: 74- 76.

5) 5. الزمر: 59- 60.

6) 6. المؤمن: 27.

7) 7. المؤمن: 35.

8) 8. المؤمن: 47 و 48.

9) 9. المؤمن: 56.

10) 10. المؤمن: 60.

11) 11. المؤمن: 76.

یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ‌⁽¹⁾

نوح: وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً⁽²⁾

المدثر: ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ فَقالَ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ⁽³⁾

{پس چرا هر گاه پیامبری چیزی را که خوشایند شما نبود برایتان آورد، کبر ورزیدید؟}

• وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ. - . بقره / 206 -

{و چون به او گفته شود: «از خدا پروا کن» نخوت، وی را به گناه کشاند. پس جهنم برای او بس است، و چه بد بستری است.}

• إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُوراً. - . نساء / 34 -

{خدا کسی را که متکبّر و فخرفروش است دوست نمی‌دارد.}

• بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسینَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ. - . مائده / 82 -

{زیرا برخی از آنان دانشمندان و رهبانانی‌اند و آنان تکبر نمی‌ورزند.}

• فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرینَ. - . اعراف / 13 -

{تو را نرسد که در آن [جایگاه] تکبّر نمایی. پس بیرون شو که تو از خوارشدگانی.} - وَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ الی قوله تعالی إِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِ الْخِیاط. - . اعراف / 36 - 40 -

{و کسانی که آیات ما را دروغ انگاشتند و از [پذیرش] آنها تکبّر ورزیدند آنان همدم آتشند [و] در آن جاودانند. - تا آن جا که فرمود: - در حقیقت، کسانی که آیات ما را دروغ شمردند و از [پذیرفتن] آنها تکبّر ورزیدند، درهای آسمان را برایشان نمی‌گشایند و در بهشت درنمی‌آیند مگر آنکه شتر در سوراخ سوزن داخل شود.}

• وَ نادی أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسیماهُمْ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ. - . اعراف / 48 -

{و اهل اَعراف، مردانی را که آنان را از سیمایشان می‌شناسند، ندا می دهند [و] می‌گویند: «جمعیّت شما و آن [همه] گردنکشی که می‌کردید، به حال شما سودی نداشت.»}

• قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ *قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ. - . اعراف / 75 - 76 -

{سران قوم او که استکبار می‌ورزیدند، به مستضعفانی که ایمان آورده بودند، گفتند: «آیا می‌دانید که صالح از طرف پروردگارش فرستاده شده است؟» گفتند: «بی‌تردید، ما به آنچه وی بدان رسالت یافته است مؤمنیم.» کسانی که استکبار می‌ورزیدند، گفتند: «ما به آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید کافریم.»}

• قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ. - . اعراف / 88 -

{سران قومش که تکبر می‌ورزیدند، گفتند: «ای شعیب، یا تو را از شهر خودمان بیرون خواهیم کرد}

• فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمین. - . اعراف / 133 -

{و باز سرکشی کردند و گروهی بدکار بودند.}

• سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَق. - . اعراف / 146 -

{به زودی کسانی را که در زمین، بناحق تکبّر می‌ورزند، از آیاتم رویگردان سازم .}

• فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمینَ. - . یونس / 75 -

{و باز سرکشی کردند و گروهی بدکار بودند.}

• فَقالَ الْمَلَأُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبین الی قوله تعالی وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ *وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ *وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَری أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمینَ. - . هود / 27 - 31 -

{پس، سران قوم نوح که کافر بودند، گفتند: «ما تو را جز بشری مثل خود نمی‌بینیم، و جز [جماعتی از] فرومایگانِ ما، آن هم نسنجیده، نمی‌بینیم کسی تو را پیروی کرده باشد، و شما را بر ما امتیازی نیست، بلکه شما را دروغگو می‌دانیم.» تا آنجا که فرمود: و کسانی را که ایمان آورده‌اند طرد نمی‌کنم. قطعاً آنان پروردگارشان را دیدار خواهند کرد، ولی شما را قومی می‌بینم که نادانی می‌کنید.» و ای قوم من! اگر آنان را برانم، چه کسی مرا در برابر خدا یاری خواهد کرد؟ آیا عبرت نمی‌گیرید؟ «و به شما نمی‌گویم که گنجینه‌های خدا پیش من است، و غیب نمی‌دانم، و نمی‌گویم که من فرشته‌ام، و در باره کسانی که دیدگان شما به خواری در آنان می‌نگرد، نمی‌گویم خدا هرگز خیرشان نمی‌دهد. خدا به آنچه در دل آنان است آگاه‌تر است. [اگر جز این بگویم] من در آن صورت از ستمکاران خواهم بود.»}

• قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثیراً مِمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنَراکَ فینا ضَعیفاً وَ لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزیزٍ *قالَ یا قَوْمِ أَ رَهْطی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحیطٌ. - . هود / 91 - 92 -

{( قوم شعیب) گفتند: «ای شعیب! بسیاری از آنچه را که می‌گویی نمی‌فهمیم، و واقعاً تو را در میان خود ضعیف می‌بینیم، و اگر عشیره تو نبود قطعاً سنگسارت می‌کردیم، و تو بر ما پیروز نیستی.» گفت: «ای قوم من، آیا عشیره من پیش شما از خدا عزیزتر است که او را پشت سر خود گرفته‌اید [و فراموشش کرده‌اید]؟ در حقیقت، پروردگار من به آنچه انجام می‌دهید احاطه دارد.»}

• وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنیدٍ. - . ابراهیم / 15 -

{و [پیامبران از خدا] گشایش خواستند، و [سرانجام] هر زورگوی لجوجی نومید شد.}

• وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمیعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَیْناکُمْ سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحیص. - . ابراهیم / 21 -

{و همگی در برابر خدا ظاهر می‌شوند. پس ناتوانان به گردنکشان می‌گویند: «ما پیروان شما بودیم. آیا چیزی از عذاب خدا را از ما دور می‌کنید؟» می‌گویند: «اگر خدا ما را هدایت کرده بود، قطعاً شما را هدایت می‌کردیم. چه بی‌تابی کنیم، چه صبر نماییم برای ما یکسان است. ما را راه گریزی نیست.»}

• فَالَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ *لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرینَ. - . نحل / 22 - 23 -

{پس کسانی که به آخرت ایمان ندارند، دل‌هایشان انکارکننده [حق] است و خودشان متکبرند. شک نیست که خداوند آنچه را پنهان می‌دارند و آنچه را آشکار می‌سازند، می‌داند، و او گردنکشان را دوست نمی‌دارد.}

•

فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ - . نحل / 29 - {و حقّا که چه بد است جایگاه متکبران.}

•

وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُون. - . نحل / 49 -

{و تکبّر نمی‌ورزند.}

• وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً. - . اسراء / 37 - 38 -

{و در [روی] زمین به نخوت گام برمدار، چرا که هرگز زمین را نمی‌توانی شکافت، و در بلندی به کوه‌ها نمی‌توانی رسید.}

• ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبینٍ *إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً عالینَ *فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ. - . مومنون / 45 - 47 -

{سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجتی آشکار فرستادیم، به سوی فرعون و سران [قوم] او، ولی تکبر نمودند و مردمی گردنکش بودند، پس گفتند: «آیا به دو بشر که مثل خود ما هستند و طایفه آنها بندگان ما می‌باشند ایمان بیاوریم؟»}

• لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبیراً. - . فرقان / 21 -

{قطعاً در مورد خود تکبر ورزیدند و سخت سرکشی کردند.}

• وَ ما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَ إِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ الْکاذِبین. - . شعراء / 186 -

{«و تو جز بشری مانند ما [بیش] نیستی، و قطعاً تو را از دروغگویان می‌دانیم.} - وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنا لا یُرْجَعُون. - . قصص / 39 -

{و او و سپاهیانش در آن سرزمین به ناحق سرکشی کردند و پنداشتند که به سوی ما بازگردانیده نمی‌شوند.}

• وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَ مُخْتالٍ فَخُورٍ. - . لقمان / 18 -

{و از مردم [به نِخوت] رُخ برمتاب، و در زمین خرامان راه مرو که خدا خودپسندِ لافزن را دوست نمی‌دارد.}

• وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ. - . تنزیل / 15 -

{و تکبّر نمی‌ورزند.}

• اسْتِکْباراً فِی الْأَرْضِ. - . فاطر / 43 -

{[انگیزه] این کارشان فقط گردنکشی در [رویِ] زمین.}

• إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ یَسْتَکْبِرُون. - . صافات / 35 -

{چرا که آنان بودند که وقتی به ایشان گفته می‌شد: «خدایی جز خدای یگانه نیست»، تکبّر می‌ورزیدند.}

• إِلاَّ إِبْلیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ الی قوله تعالی أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالینَ *قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ. - . ص / 74 - 76 -

{مگر ابلیس [که] تکبّر نمود و از کافران شد. - تا آنجا که فرمود: - آیا تکبّر نمودی یا از [جمله] برتری‌جویانی؟» گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گِل آفریده‌ای.»} - بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرینَ الی قوله تعالی أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرینَ. - . زمر / 59 - 60 -

{[به او گویند:] آری، نشانه‌های من بر تو آمد و آنها را تکذیب کردی و تکبّر ورزیدی و از [جمله] کافران شدی آیا جای سرکشان در جهنم نیست؟}

• وَ قالَ مُوسی إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ. - . غافر / 27 -

{و موسی گفت: «من از هر متکبّری که به روز حساب عقیده ندارد، به پروردگار خود و پروردگار شما پناه برده‌ام.»}

• کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ. - . غافر / 35 -

{این گونه، خدا بر دل هر متکبّر و زورگویی مُهر می‌نهد.}

• وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصیباً مِنَ النَّارِ *قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُلٌّ فیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ. - . غافر / 47 - 48 -

{و آنگاه که در آتش شروع به آوردن حجّت می‌کنند، زیردستان به کسانی که گردنکش بودند، می‌گویند: «ما پیرو شما بودیم؛ پس آیا می‌توانید پاره‌ای از این آتش را از ما دفع کنید؟» کسانی که گردنکشی می‌کردند، می‌گویند: «[اکنون] همه ما در آن هستیم. خداست که میان بندگان [خود] داوری کرده است.»}

• إِنْ فی صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ. - . غافر / 56 -

{در دل‌هایشان جز بزرگنمایی نیست [و] آنان به آن [بزرگی که آرزویش را دارند] نخواهند رسید. پس به خدا پناه جوی، زیرا او خود شنوای بیناست.}

• إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرین. - . غافر / 60 -

{در حقیقت، کسانی که از پرستش من کبر می‌ورزند به زودی خوار در دوزخ درمی‌آیند.»}

• فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ. - . غافر / 76 -

{وه چه بد [جایی] است جای سرکشان!»}

• فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُون. - . سجده / 15 -

{و امّا عادیان، به ناحقّ، در زمین سر برافراشتند و گفتند: «از ما نیرومندتر کیست؟» آیا ندانسته‌اند که آن خدایی که خلقشان کرده خود از ایشان نیرومندتر است؟ و در نتیجه آیات ما را انکار می‌کردند.}

• وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً. - . نوح / 7 -

{و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر کبر خود افزودند.}

• ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ *فَقالَ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ یُؤْثَرُ. - . مدثر / 23 - 24 -

{آنگاه پشت گردانید و تکبّر ورزید. و گفت: «این [قرآن] جز سحری که [به برخی] آموخته‌اند نیست.}

**[ترجمه]

تفسیر

أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ‌⁽⁴⁾الخطاب للیهود رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ فی تفسیر الإمام علیه السلام أی أخذ عهودکم و مواثیقکم بما لا تحیبون من اتباع النبی صلی الله علیه و آله و بذل الطاعة لأولیاء الله اسْتَکْبَرْتُمْ عن الإیمان و الاتباع فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ کموسی و عیسی وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ أی قتل أسلافکم کزکریا و یحیی و أنتم رمتم قتل محمد و علی فخیب الله سعیکم‌⁽⁵⁾.

وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ‌⁽⁶⁾و دع سوء صنیعک أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ أی حملته الأنفة و حمیة الجاهلیة علی الإثم الذی یؤمر باتقائه و ألزمته ارتکابه لجاجا من قولک أخذته بکذا إذا حملته علیه و ألزمته إیاه فیزداد إلی شره شرا و یضیف إلی ظلمه ظلما فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ أی کفاه جزاء و عذابا علی سوء فعله وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ أی الفراش یمهدها و یکون دائما فیها کذا فی تفسیر الإمام علیه السلام‌⁽⁷⁾.

مَنْ کانَ مُخْتالًا⁽⁸⁾أی متکبرا یأنف عن أقاربه و جیرانه و أصحابه و لا یکتنف إلیهم فَخُوراً یتفاخر علیهم.

وَ أَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽⁹⁾أی عن قبول الحق إذا فهموه و یتواضعون.

فَما یَکُونُ لَکَ‌⁽¹⁰⁾أی فما یصح لک أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها و تعصی فإنها

1) 1. السجدة: 15.

2) 2. نوح: 7.

3) 3. المدّثّر: 23- 24.

4) 4. البقرة: 87.

5) 5. تفسیر الإمام: 172.

6) 6. البقرة: 206.

7) 7. تفسیر الإمام: 283.

8) 8. النساء: 34.

9) 9. المائدة: 82.

10) 10. الأعراف: 13.

مکان الخاشع المطیع قیل فیه تنبیه علی أن التکبر لا یلیق بأهل الجنة و أنه تعالی إنما طرده و أهبطه للتکبر لا بمجرد عصیانه إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ أی ممن أهانه الله تعالی لکبره.

وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها⁽¹⁾أی عن الإیمان بها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ لأدعیتهم و أعمالهم و لنزول البرکة علیهم و لصعود أرواحهم إذا ماتوا وَ فِی الْمَجْمَعِ‌⁽²⁾، عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَتُرْفَعُ أَعْمَالُهُمْ وَ أَرْوَاحُهُمْ إِلَی السَّمَاءِ فَتُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُهَا وَ أَمَّا الْکَافِرُ فَیَصْعَدُ بِعَمَلِهِ وَ رُوحِهِ حَتَّی إِذَا بَلَغَ إِلَی السَّمَاءِ نَادَی مُنَادٍ اهْبِطُوا بِهِ إِلَی سِجِّینٍ وَ هُوَ وَادٍ بِحَضْرَمَوْتَ یُقَالُ لَهُ بَرَهُوتُ.

وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ أی لا یدخلون الجنة حتی یکون ما لا یکون أبدا.

الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا⁽³⁾أی أنفوا من اتباعه لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أی للذین استضعفوهم و أذلوهم لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بدل الذین أَ تَعْلَمُونَ قالوه علی سبیل الاستهزاء فَاسْتَکْبَرُوا⁽⁴⁾أی من الإیمان.

سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ‌⁽⁵⁾أی المنصوبة فی الآفاق و الأنفس أو معجزات الأنبیاء و فی المجمع‌⁽⁶⁾

ذکر فی معناه وجوه أحدها أنه أراد سأصرف عن نیل الکرامة المتعلقة بآیاتی و الاعتزاز بها کما یناله المؤمنون فی الدنیا و الآخرة المستکبرین و ثانیها أن معناه سأصرفهم عن زیادة المعجزات التی أظهرها علی الأنبیاء بعد قیام الحجة بما تقدم من المعجزات و ثالثها أن معناه سأمنع من الکذابین و المتکبرین آیاتی و معجزاتی و أصرفهم عنها و أخص بها الأنبیاء و رابعها أن یکون الصرف معناه المنع من إبطال الآیات و الحجج و القدح فیها

1) 1. الأعراف: 40.

2) 2. مجمع البیان ج 4 ص 418.

3) 3. الأعراف: 75، 76.

4) 4. الأعراف: 133.

5) 5. الأعراف: 146.

6) 6. مجمع البیان ج 4 ص 477.

و خامسها أن المراد سأصرف عن إبطال آیاتی و المنع من تبلیغها هؤلاء المتکبرین.

فَاسْتَکْبَرُوا⁽¹⁾أی عن اتباعها وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ أی معتادین الأجرام فلذلک تهاونوا فی رسالة ربهم و اجترءوا علی ردها.

ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا⁽²⁾أی لا مزیة لک علینا تخصک بالنبوة و وجوب الطاعة إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا أی أخساؤنا⁽³⁾

و قال علی بن إبراهیم‌⁽⁴⁾یعنی المساکین و الفقراء بادِیَ الرَّأْیِ أی ظاهر الرأی من غیر تعمق من البدو أو أول الرأی من البدء و إنما استرذلوهم لفقرهم فإنهم لما لم یعلموا إلا ظاهرا من الحیاة الدنیا کان الأحظ بها أشرف عندهم و المحروم أرذل وَ ما نَری لَکُمْ أی لک و لمتبعیک عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ یؤهلکم للنبوة و استحقاق المتابعة بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ أنت فی دعوی النبوة و إیاهم فی دعوی العلم بصدقک.

وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا⁽⁵⁾یعنی الفقراء و هو جواب لهم حین سألوا طردهم إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ یلاقونه و یفوزون بقربه فیخاصمون طاردهم فکیف أطردهم وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ الحق و أهله و تتسفهون علیهم بأن تدعوهم أراذل مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ یدفع انتقامه إِنْ طَرَدْتُهُمْ و هم بتلک المثابة أَ فَلا تَذَکَّرُونَ لتعرفوا أن التماس طردهم و توفیق الإیمان علیه لیس بصواب.

وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ‌⁽⁶⁾أی خزائن رزقه حتی جحدتم فضلی وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ أی و لا أقول أنا أعلم الغیب حتی تکذبونی استبعادا أو

1) 1. یونس: 75.

2) 2. هود: 27.

3) 3. مجمع البیان ج 5 ص 154. أنوار التنزیل: 193.

4) 4. تفسیر القمّیّ: 301.

5) 5. هود: 29.

6) 6. هود: 31.

حتی أعلم أن هؤلاء اتبعونی بادی الرأی من غیر بصیرة و عقد قلب وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ حتی تقولوا ما أنت إلا بشر مثلنا وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ أی و لا أقول فی شأن من استرذلتموهم لفقرهم من زری علیه إذا عابه و إسناده إلی الأعین للمبالغة و التنبیه علی أنهم استرذلوهم بادی الرأی من غیر رؤیة لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً فإن ما أعد الله لهم فی الآخرة خیر مما آتاکم فی

الدنیا إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ إن قلت شیئا من ذلک ما نَفْقَهُ‌⁽¹⁾أی ما نفهم ضَعِیفاً أی لا قوة لک و لا عز و قال علی بن إبراهیم‌⁽²⁾قد کان ضعف بصره وَ لَوْ لا رَهْطُکَ أی قومک و عزتهم عندنا لکونهم علی ملتنا لَرَجَمْناکَ أی لقتلناک شر قتلة وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزِیزٍ فتمنعنا عزتک عن القتل بل رهطک هم الأعزة علینا وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا و جعلتموه کالمنسی المنبوذ وراء الظهر لا یعبأ به.

وَ اسْتَفْتَحُوا⁽³⁾أی سألوا من الله الفتح علی أعدائهم أو القضاء بینهم و بین أعادیهم من الفتاحة بمعنی الحکومة

وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ فِی التَّوْحِیدِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَنْ أَبَی أَنْ یَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.

وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ‌⁽⁴⁾

عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: الْعَنِیدُ الْمُعْرِضُ عَنِ الْحَقِّ.

وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِیعاً⁽⁵⁾یعنی یبرزون یوم القیامة فَقالَ الضُّعَفاءُ أی ضعفاء الرأی و هم الأتباع لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا أی لرؤسائهم

وَ فِی الْمُتَهَجِّدِ: فِی خُطْبَةِ الْغَدِیرِ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بَعْدَ تِلَاوَتِهِ لَهَا أَ فَتَدْرُونَ الِاسْتِکْبَارَ مَا هُوَ هُوَ تَرْکُ الطَّاعَةِ لِمَنْ أُمِرُوا بِطَاعَتِهِ وَ التَّرَفُّعُ عَلَی مَنْ

1) 1. هود: 91- 92.

2) 2. تفسیر القمّیّ: 314.

3) 3. إبراهیم: 15.

4) 4. تفسیر القمّیّ: 344.

5) 5. إبراهیم: 21.

نُدِبُوا إِلَی مُتَابَعَتِهِ.

إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فی تکذیب الرسل و الإعراض عن نصائحهم فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا أی دافعون عنا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ للإیمان و النجاة من العذاب و قال علی بن إبراهیم‌⁽¹⁾

الهدی هنا الثواب مِنْ مَحِیصٍ أی منجی و مهرب من العذاب قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ⁽²⁾فی المجمع‌⁽³⁾أی جاحدة للحق یستبعد ما یرد علیها من المواعظ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ عن الانقیاد للحق دافعون له

من غیر حجة و الاستکبار طلب الترفع بترک الإذعان للحق إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ أی المتعظمین الذین یأنفون أن یکونوا أتباعا للأنبیاء أی لا یرید ثوابهم و تعظیمهم

**[ترجمه]«أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ» خطاب متوجه یهود است. «رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ» در تفسیر امام علیه السلام آمده: یعنی عهد و پیمان‌های شما بر آنچه که دوست نمی‌دارید، یعنی تبعیت از پیامبر صلی الله علیه و آله و بذل طاعت اولیای خدا. «اسْتَکْبَرْتُمْ» از ایمان آوردن و تبعیت کردن؛ «فَفَریقاً کَذَّبْتُمْ» مانند موسی و عیسی. «وَ فَریقاً تَقْتُلُونَ» یعنی پیشینیان شما مانند زکریا و یحیی و شما نیز قصد کشتن محمد و علی صلوات الله علیهما را داشتید، پس خدا تلاش شما را به نومیدی کشاند .

«وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ» و سوء رفتارت را رها کن. «أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ» یعنی خود بزرگ بینی و تعصب جاهلیت گونه او، وی را وادار به گناهی کرد که امر به تقوا نسبت به آن شده بود و از سر لجاجت این اخلاق رذیله او را وادار به ارتکابش کرد و این از عبارت «اخذته بکذا» یعنی او را وادار به فلان چیز کردم و ملزم به آن نمودم گرفته شده؛ پس شرّی بر شرور سابق خود می‌افزاید و به ظلم خود ستمی می‌افزاید. «فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ» یعنی از حیث جزا و عذاب بر کرده بد خود، او را کفایت می‌کند. «وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ» یعنی بستری که برای خود مهیا می‌کند و دائما در آن است؛ در تفسیر امام علیه السلام چنین آمده.

«من کان مختالا» یعنی کسی که متکبر باشد و نسبت به اقارب و همسایگان و یاران خود تکبر می‌ورزد و گرد آنان جمع نمی‌شود. «فخورا» یعنی بر آنان تفاخر می‌کند.

«و انهم لا یستکبرون» یعنی از قبول حقیقت، وقتی آن را فهمیدند و تواضع به خرج می‌دهند.

«فَما یَکُونُ لَکَ» یعنی برای تو صحیح نیست. «أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها» و عصیان کنی؛ زیرا بهشت جای شخص خاشع و مطیع است؛ گفته شده: در این آیه هشداری است بر این که تکبر شایسته اهل بهشت نیست و خدای تعالی شیطان را راند و هبوطش داد، به خاطر تکبری که داشت نه به جهت مجرد عصیان و نافرمانی او. «إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرینَ» یعنی از کسانی که خدا به خاطر کبرشان خوارشان نموده است.

«وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها» یعنی از ایمان به آن. «لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ» یعنی برای دعاها و اعمالشان و برای نزول برکت بر آنان و برای بالا رفتن ارواحشان وقتی مردند و در مجمع البیان از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: امام ارواح مؤمنان و اعمالشان به آسمان صعود می‌کند و درهای آسمان برای آنان گشوده می‌شود؛ اما کافر عمل و روحش بالا برده می‌شود، تا وقتی به آسمان رسید، منادی ندا می‌دهد: او را به «سجین» ببرید و سجین بیابانی در حضرموت است که به آن برهوت گفته می‌شود. «وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِّ الْخِیاطِ» یعنی وارد بهشت نمی‌شوند، تا زمانی که اتفاقی بیفتد که هرگز تا ابد نخواهد افتاد! «الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا» یعنی از تبعیت از او سر باز زدند. «لِلَّذینَ اسْتُضْعِفُوا» یعنی به کسانی که آنان را به استضعاف کشیدند و خوارشان نمودند، «لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ» بدل است برای «الذین». «أَ تَعْلَمُونَ» این کلام را از باب تمسخر گفتند؛ «فاستکبروا» یعنی از ایمان آوردن تکبر ورزیدند.

«سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذینَ» یعنی آیات من که در آفاق و انفس برافراشته گشته یا مراد معجزات انبیاست و در مجمع البیان فرموده: در معنای این عبارت وجوهی گفته شده: یکی این که یعنی من مستکبران را از رسیدن به کرامتی که به آیاتم تعلق دارد، و از این که به سبب آیات من عزیز گردند، بازشان می‌دارم، همان طور که مؤمنان در دنیا و آخرت به این عزت می‌رسند. دوم این که معنا این است که آنان را از معجزات اضافی، علاوه بر معجزاتی که سابقا گذشت، که بعد از قیام حجت و دلیل به دست انبیا آشکار می‌کنم، منصرف می‌سازم. سوم این که معنا این است که آیات و معجزاتم را از کذابان و متکبران منع می‌کنم و آنان را از این امور منصرف می‌سازم و انبیا را مخصوص این امور قرار می‌دهم. چهارم این که معنای صرف در آیه منع از ابطال آیات و حجت‌ها و منع از مناقشه در آن باشد. پنجم این که مراد این است که این متکبران را از باطل نمودن آیاتم و منع از تبلیغ آن بازمی‌دارم.

«فاستکبروا» یعنی از پیروی از آن؛ «و کانوا قوما مجرمین» یعنی به گناهان اعتیاد پیدا کرده بودند و به همین جهت در مورد پیام‌های پروردگارشان سستی ورزیده و بر ردّ آن جرأت ورزیدند.

«ما نَراکَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا» یعنی تو مزیّتی بر ما نداری که سبب شود شخص تو پیامبر شوی و اطاعتت واجب گردد. «إِلاَّ الَّذینَ هُمْ أَراذِلُنا» یعنی کسانی از ما که فرومایه هستند و علی بن ابراهیم فرموده: یعنی مساکین و فقرا. «بادِیَ الرَّأْیِ» یعنی کسانی که رأیشان آشکار است بدون تعمق. این کلمه از «بدو» گرفته شده یا از «بدأ» یعنی تازه رأی و نظری پیدا کرده‌اند و آنان به خاطر فقر پیروان انبیا، ایشان را پست می‌دانستند؛ زیرا وقتی تنها ظاهری از زندگی دنیا را می‌دانستند، ثروتنمدانشان نزد آنان با شرافت‌تر بودند و محروم در بینشان پست و فرومایه بود. «وَ ما نَری لَکُمْ» یعنی برای تو و پیروانت. «عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ» یعنی فضیلتی که شما را شایستگی نبوت و استحقاق متابعت بخشد؛ «بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبین» یعنی تو در ادعای نبوت و آنان در این ادعا که به صدق تو عالم هستند.

«وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا» یعنی فقیران و این کلام جوابی بر مشرکان بود، وقتی از نوح علیه السلام خواستار راندن مؤمنان شدند. «إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ» یعنی پروردگارشان را ملاقات می‌کنند و از نزدیکی و قررب او رستگار می‌شوند و بر کسی که آنان را براند، احتجاج می‌کنند؛ پس چگونه من آنان را برانم؟! «وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ» یعنی شما حق و اهل آن را نمی‌شناسید و آنان را کودن می‌دانید که لقب فرومایگی به ایشان داده‌اید. «مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللَّهِ» یعنی چه کسی انتقام خدا را از من دفع می‌کند؟ «إِنْ طَرَدْتُهُمْ» در حالی که آنان این گونه هستند! «أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» تا بدانید که درخواست طرد ایشان و طرد این توفیق ایمان به نوح علیه السلام درست نیست؟

«وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللَّهِ» یعنی گنجینه‌های روزی او تا فضل مرا منکر شوید. «وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ» یعنی من مدعی نیستم که غیب می‌دانم تا شما از سر استبعاد مرا تکذیب کنید تا من علم پیدا کنم که اینان که مرا تبعیت نموده‌اند در حالی که بدویّ الرأی هستند، ایمانشان بدون بصیرت و عقد محکم قلبی بوده است. «وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ» تا بگویید: تو صرفا بشری مثل ما هستی. «وَ لا أَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَری أَعْیُنُکُمْ» یعنی درباره کسانی که به خاطر فقرشان خوارشان شمردید، از «زری علیه» یعنی بر او عیب شمرد گرفته شده و نسبت داردن خوار شمردن به چشمان برای مبالغه و تنبیه بر این امر است که مؤمنان را بدون رؤیت، اراذلی ساده لوح انگاشتند. «لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً» زیرا آنچه خدا در آخرت برای اینان مهیا فرموده بهتر است از آنچه در دنیا به شما داده. «إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمینَ» یعنی اگر من چیزی از این سخنان را که شما انتظار دارید بگویم، از ظالمان خواهم بود!

«ما نَفْقَهُ» یعنی نمی‌فهمیم! «ضَعیفاً» یعنی تو قوت و عزتی بین ما نداری و علی بن ابراهیم فرموده: چشم حضرت شعیب علیه السلام ضعیف شده بود. «وَ لَوْ لا رَهْطُکَ» یعنی اگر قوم تو نبودند و نبود عزتی که نزد ما دارند به این خاطر که بر آیین ما هستند، «لَرَجَمْناکَ» یعنی تو را به بدترین وضع می‌کشتیم. «وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزیزٍ» تا عزت تو ما را از کشتنت باز دارد؛ بلکه قوم تو هستند که بر ما عزیز و گزان قدر هستند. «وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا» و او را مانند کسی که فراموش شده و پشت گوش انداخته شده که به او اعتنایی نمی‌شود قرار داده‌اید.

«واستفتحوا» یعنی از خدا پیروزی بر دشمنانشان را خواستند یا از خدا قضاوت بین آنان و دشمنان خود را طلب کردند که از «فتاحة» به معنای حکومت گرفته شده. «و خاب کل جبار عنید» در توحید صدوق از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: گردن کش منحرف کسی است که از گفتن لا اله الا الله، ابا ورزد و علی بن ابراهیم از امام باقر علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمود: عنید کسی است که از حقیقت روی گردان گشته است.«وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمیعاً» یعنی روز قیامت همگی ظاهر می‌شوند. «فَقالَ الضُّعَفاءُ» یعنی کسانی که رأیشان ضعیف بود که مراد همان پیروان انبیاست. «لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا» یعنی به رؤسای خود. و در کتاب مصباح المتهجد در خطبه غدیر امیر المؤمنین علیه السلام است که حضرت بعد از تلاوت این آیه فرمود: آیا می‌دانید استکبار چیست؟ استکبار ترک طاعت کسی است که به اطاعت او مأمور شدند و سرکشی بر کسی است که به پیروی از او دعوت شدند. «إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً» در تکذیب رسولان و روی گرداندن از خیرخواهی‌های ایشان. «فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا» یعنی از ما دفع می‌کنید. «مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ» یعنی اگر خدا ما را برای ایمان و نجات از عذاب هدایت می‌کرد؛ و علی بن ابراهیم فرموده: هدایت در اینجا به معنای ثواب است؛ «مِنْ مَحیصٍ» یعنی نجات بخش و جایی که محل فرار از عذاب خدا باشد.

«قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ» در مجمع آمده که دل‌هایشان حق را منکر است و مواعظی را که بر دل‌هایشان وارد می‌شود، بعید می‌داند. «وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ» یعنی از انقیاد در برابر حق استکبار می‌ورزند و آن را بی دلیل دفع می‌کنند و استکبار به معنای طلب بزرگی به سبب ترک اعتراف به حقیقت است. «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرینَ» یعنی کسانی که خود را بزرگ می‌پندارند و از این که پیرو انبیا باشند، تکبر می‌ورزند و خدا آنان را دوست ندارد یعنی نمی‌خواهد به آنان ثواب دهد و آنان را بزرگ بدارد .

**[ترجمه]

و أقول

رَوَی الْعَیَّاشِیُ‌⁽⁴⁾: أَنَّهُ مَرَّ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام عَلَی مَسَاکِینَ قَدْ بَسَطُوا کِسَاءَهُمْ وَ أَلْقَوْا کِسَراً فَقَالُوا هَلُمَّ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَثَنَّی وَرِکَهُ فَأَکَلَ مَعَهُمْ ثُمَّ تَلَا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ.

فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ أی جهنم وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ أی عن عبادته‌⁽⁵⁾مَرَحاً⁽⁶⁾أی ذا مرح و فی المجمع‌⁽⁷⁾معناه لا تمش علی وجه الأشر و البطر و الخیلاء و التکبر قال الزجاج معناه لا تمش فی الأرض مختالا فخورا و قیل المرح شدة الفرح بالباطل إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ إلخ هذا مثل ضربه الله قال إنک أیها الإنسان لن تشق الأرض من تحت قدمک بکبرک و لن تبلغ الجبال بتطاولک و المعنی أنک لن تبلغ مما ترید کثیر مبلغ کما لا یمکنک أن تبلغ هذا فما وجه المثابرة علی ما هذا سبیله مع أن الحکمة زاجرة عنه و إنما

1) 1. تفسیر القمّیّ: 445.

2) 2. النحل: 22 و 23.

3) 3. مجمع البیان ج 6 ص 355.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 2 ص 257.

5) 5. النحل: 29 و 49.

6) 6. أسری: 37.

7) 7. مجمع البیان ج 6 ص 416.

قال ذلک لأن من الناس من یمشی فی الأرض بطرا یدق قدمیه علیها لیری بذلک قدرته و قوته و یرفع رأسه و عنقه فبین الله سبحانه أنه ضعیف مهین لا یقدر أن یخرق الأرض بدق قدمیه علیها حتی ینتهی إلی آخرها و إن طوله لا یبلغ الجبال و إن کان طویلا علم سبحانه عباده التواضع و المروءة و الوقار.

فَاسْتَکْبَرُوا⁽¹⁾أی عن الإیمان و المتابعة وَ کانُوا قَوْماً عالِینَ أی متکبرین وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ یعنی أن بنی إسرائیل لنا خادمون منقادون لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ‌⁽²⁾أی فی شأنهم وَ عَتَوْا أی تجاوزوا الحد فی الظلم عُتُوًّا کَبِیراً بالغا أقصی مراتبه حیث عاینوا المعجزات القاهرة فأعرضوا عنها و اقترحوا لأنفسهم الخبیثة ما سدت دونه مطامح النفوس القدسیة.

بِغَیْرِ الْحَقِ‌⁽³⁾أی بغیر الاستحقاق فإن الکبریاء رداء الله لا یُرْجَعُونَ أی بالنشور.

وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ‌⁽⁴⁾قیل أی لا تمله عنهم و لا تولهم صفحة خدک کما یفعله المتکبرون من الصعر و هو داء یعتری البعیر فیلوی عنقه و فی المجمع‌⁽⁵⁾أی و لا تمل وجهک من الناس تکبرا و لا تعرض عمّن یکلمک استخفافا به و هذا معنی قول ابن عباس و أبی عبد الله علیه السلام و قیل هو أن یسلم علیک فتلوی عنقک تکبرا وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً أی بطرا و خیلاء إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ أی کل متکبر فَخُورٍ علی الناس و قال علی بن إبراهیم‌⁽⁶⁾وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ أی لا تذل لِلنَّاسِ طمعا فیما عندهم وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً أی فرحا و فی روایة أبی الجارود عن أبی جعفر علیه السلام أی بالعظمة.

1) 1. المؤمنون: 45.

2) 2. الفرقان: 21.

3) 3. القصص: 39.

4) 4. لقمان: 18.

5) 5. مجمع البیان ج 8 ص 319.

6) 6. تفسیر القمّیّ: 508.

وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽¹⁾قیل أی عن الإیمان و الطاعة.

یَسْتَکْبِرُونَ‌⁽²⁾أی عن کلمة التوحید أو علی من یدعوهم إلیه.

اسْتَکْبَرَ⁽³⁾قیل أی تعظم و صار من الکافرین باستنکاره أمر الله تعالی و استکباره عن المطاوعة أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ قیل أی تکبرت من غیر استحقاق أو کنت ممن علا و استحق التفوق و قیل استکبرت الآن أم لم تزل کنت من المستکبرین.

**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می‌فرماید: می‌گویم: عیاشی روایت کرده که حسین بن علی علیهما السلام از کنار عده‌ای از مساکین عبور می‌کرد که عبای خود را پهن کرده و قدری نان خشک روی آن انداخته بودند؛ پس گفتند: یابن رسول الله! بفرمایید! حضرت ( ران خود را خم فرمودند) نشستند و با آنان هم غذا شدند! سپس این آیه را تلاوت فرمودند: «خدا مستکبران را دوست نمی‌دارد»

«فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» یعنی جهنم مراد است. «و هم لا یَستَکبرونَ» یعنی از عبادت او تکبر نمی‌ورزند؛

«مَرَحا» یعنی دارای تکبر. در مجمع البیان فرموده: معنا این است که مانند شخص بی خیال و سرمست و مغرور و متکبر راه مرو! زجاج گفته: معنای آیه این است که بر روی زمین از سر تکبر و فخر فروشی راه مرو و گفته شده: «المرح» یعنی شدت خوشحالی به امور باطل. «انک لن تخرق الارض« الخ، این مثالی است که خداوند زده و فرموده: ای انسان! تو زمین زیر پایت را به سبب تکبر خود نخواهی شکافت و با سرکشی خود به کوه‌ها نخواهی رسید و معنا این است که به چیزی که می‌خواهی برسی، خیلی هم نخواهی رسید، چنانچه بر تو ممکن نیست که به این درجه (شکافتن زمین و رسیدن به کوه‌ها) برسی! پس حال که چنین است، علت این که تکبر خود را ادامه می‌دهی چیست؟ با این که حکمت و تعقل از تکبر منع می‌کند. و خداوند این را فرمود، از این جهت که برخی از روی سر مستی تکبر روی زمین راه می‌روند و پای خود را بر روی زمین می‌کوبند تا با این عمل قدرت و قوتشان به رخ کشیده شود و سر و گردنشان بالا گرفته شود. پس خدای سبحان تبیین فرمود که متکبر ضعیف و خوار است و با کوبیدن پای خود بر زمین نمی‌تواند زمین را سوراخ کند تا به آخر زمین برسد و سرکشی او نیز به کوه‌ها نمی‌رسد، اگر چه قامت او بلند باشد؛ خدای سبحان به بندگان خود، تواضع و مروت و وقار آموخت.

«فاستکبروا» یعنی از ایمان و متابعت. «و کانوا قوما عالین» یعنی متکبر بودند. «و قومهما لنا عابدون» یعنی بنی اسرائیل خادم و مطیع ما بودند .

«لقد استکبروا فی انفسهم» یعنی درشأن خود. «و عتوا» یعنی در ظلم و ستم از حد گذشتند. «عتوّا کبیرا» یعنی به بالاترین مراتب سرکشی و تجاوز رسیدند، چون معجزات پیروز را دیدند و از آن روی گرداندند و برای نفس‌های خبیث خود چیزی را پسندیدند که خواست نفوس قدسی، جلوی آن را سدّ می‌کند.

«بغیر الحق» یعنی بدون استحقاق؛ زیرا کبریا و بزرگی ردای عظمت خداست. «لا یرجعون» یعنی با زنده شدن.

«وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ» گفته شده: یعنی روی از مردم بر نگردان، همان طور که متکبران چنین می‌کنند! این فعل از «صعر» گرفته شده که مرضی است که عارض بر شتر می‌شود و گردن او خم می‌شود؛ در مجمع البیان آمده: یعنی از روی تکبر روی خود را از مردم برنگردان و از سر خفیف و خوار شمردن کسی که با تو سخن می‌گوید، از او اعراض مکن! و این همان معنایی است که ابن عباس و امام صادق علیه السلام برای آیه فرموده‌اند. و گفته شده: معنا این است که کسی به تو سلام کند و تو از سر تکبر گردن خود را به سمت دیگری بپیچانی. «وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً» یعنی از روی سر مستی و تکبر. «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ» یعنی متکبر؛ «فَخُورٍ» یعنی فخر فروش بر مردم. و علی بن ابراهیم گفته: «و لا تصعر خدک» یعنی از سر طمع بر آنچه مردم دارند، برای آنان ذلیل مشو. «ولا تمشِ فی الارض مرحاً» یعنی از شدت شادمانی و در روایت ابی جارود از امام باقر علیه السلام یعنی از سر بزرگی.

«و هم یستکبرون» گفته شده: یعنی از ایمان و طاعت.

«یستکبرون» یعنی از کلمه توحید یا تکبر بر کسی که پیامبر آنان را به سوی او می‌خواند. «استکبر» گفته شده: یعنی خود را بزرگ شمرد و از کافران شد، به این جهت که امر خدای متعال را منکر گشت و از اطاعت او تکبر ورزید. «استکبرت ام کنتَ من العالین» گفته شده: یعنی بدون این که مستحق بزرگی باشی، تکبر ورزیدی یا این که آیا تو از کسانی که برتر بودند، بودی و مستحق برتری گشتی؟ و گفته شده: یعنی آیا اکنون تکبر می‌ورزی یا دائما در جرگه مستکبران بوده‌ای؟

**[ترجمه]

و أقول فی بعض الروایات أن المراد بالعالین أنوار الحجج ع.

بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی‌⁽⁴⁾قال علی بن إبراهیم‌⁽⁵⁾المراد بالآیات الأئمة علیهم السلام مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ أی عن الإیمان و الطاعة

وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی جَهَنَّمَ لَوَادِیاً لِلْمُتَکَبِّرِینَ یُقَالُ لَهُ سَقَرُ شَکَا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی شِدَّةَ حَرِّهِ وَ سَأَلَهُ أَنْ یَتَنَفَّسَ فَأَذِنَ لَهُ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ‌⁽⁶⁾.

إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ⁽⁷⁾قال البیضاوی أی إلا تکبر عن الحق و تعظم عن التفکر و التعلم أو إرادة الرئاسة أو أن النبوة و الملک لا یکون إلا لهم ما هُمْ بِبالِغِیهِ أی ببالغی دفع الآیات أو المراد فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ أی فالتجئ إلیه إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ لأقوالکم و أفعالکم.

عَنْ عِبادَتِی‌⁽⁸⁾فسرت فی الأخبار بالدعاء داخِرِینَ أی صاغرین و فی الکافی‌⁽⁹⁾

عن الباقر علیه السلام فی هذه الآیة قال هو الدعاء و أفضل العبادة الدعاء و الأخبار فی ذلک کثیرة سیأتی فی کتاب الدعاء إن شاء الله و فی الصحیفة السجادیة⁽¹⁰⁾

1) 1. التنزیل: 15.

2) 2. الصافّات: 35.

3) 3. ص: 74- 76.

4) 4. الزمر: 59.

5) 5. تفسیر القمّیّ: 579.

6) 6. تفسیر القمّیّ: 579.

7) 7. المؤمن: 56.

8) 8. المؤمن: 60.

9) 9. الکافی ج 2 ص 467.

10) 10. الدعاء: 45 فی وداع شهر رمضان.

بعد ذکر هذه الآیة فسمیت دعاءک عبادة و ترکه استکبارا و توعدت علی ترکه دخول جهنم داخرین.

فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽¹⁾فَاسْتَکْبَرُوا⁽²⁾أی فتعظموا فیها علی أهلها بغیر استحقاق و اغتروا بقوتهم و شوکتهم هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً أی قدرة وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ أی یعرفون أنها حق و ینکرونها.

ثُمَّ أَدْبَرَ⁽³⁾أی عن الحق وَ اسْتَکْبَرَ عن اتباعه و یُؤْثَرُ أی یروی و یتعلم.

**[ترجمه]در برخی روایات دارد که مراد از «العالین» انوار معصومین علیهم السلام بوده است.

« قَدْ جاءَتْکَ آیاتی» علی بن ابراهیم فرموده: مراد از آیات در این آیه امامان علیهم السلام هستند. «مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» یعنی متکبران از ایمان و طاعت. علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: در جهنم وادی‌ای برای متکبران است که آن را «سقر» می‌نامند. این وادی به خدای متعال از شدت حرارتش شکایت کرد و از او خواست که نفسی بکشد؛ خدا نیز به او اذن داد؛ پس نفسی کشید که جهنم آتش گرفت. «إِنْ فی صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ» بیضاوی گفته: در دل‌هایشان جز تکبر از حق و خود بزرگ بینی در تفکر و تعلم یا اندیشه ریاست نیست، یا این که نبوت و پادشاهی جز برای آنان نیست. «ما هم ببالغیه» یعنی نمی‌توانند آیات را دفع کنند یا مقصود خداوند را باز دارند. «فاستعذ بالله» یعنی به او پناه ببر. «إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ» نسبت به گفتار و کردارتان.

«عن عبادتی» در اخبار عبادت در اینجا به «دعاء» تفسیر شده است. «داخرین» یعنی خوارشدگان. و در کافی از امام باقر علیه السلام نقل شده که در مورد این آیه فرمود: مراد دعا است و بهترین عبادت دعا کردن است و اخبار در این زمینه فراوان است و در کتاب دعا خواهد آمد ان شاء الله. و در صحیفه سجادیه بعد از ذکر این آیه عرضه می‌دارد: پس دعایت را عبادت نامیدی و ترک آن را استکبار خواندی و بر ترک عبادتت وعده کردی که با خواری داخل جهنم شوند.

«فاستکبروا» یعنی قوم عاد بدون شایستگی، در زمین بر اهل آن تکبر ورزیدند و با قوت و شوکت خود فریفته شدند. «هو اشد منهم قوةً» یعنی از حیث قدرت. «و کانوا بآیاتنا یجحدون» یعنی می‌دانستند حق است ولی باز انکار می‌کردند.

«ثمّ ادبر» یعنی از حق. «و استکبر» یعنی از تبعیت از حق. «یؤثر» یعنی روایت می‌شود و تعلیم داده می‌شود .

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ حُکَیْمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَدْنَی الْإِلْحَادِ قَالَ إِنَّ الْکِبْرَ أَدْنَاهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: حکیم می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم که کمترین حدّ الحاد و انحراف از حق چیست؟ فرمود: کبر کمترین آن است. - . کافی 2 : 309 -

**[ترجمه]

بیان

قال الراغب ألحد فلان مال عن الحق و الإلحاد ضربان إلحاد إلی الشرک بالله و إلحاد إلی الشرک بالأسباب فالأول ینافی الإیمان و یبطله و الثانی یوهن عراه و لا یبطله و من هذا النحو قوله عز و جل وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ‌⁽⁵⁾.

و قال الکبر الحالة التی یتخصص بها الإنسان من إعجابه بنفسه و ذلک أن یری الإنسان نفسه أکبر من غیره و أعظم التکبر التکبر علی الله عز و جل بالامتناع من قبول الحق و الإذعان له بالعبادة و الاستکبار یقال علی وجهین أحدهما أن یتحری الإنسان و

یطلب أن یصیر کبیرا و ذلک متی کان علی ما یجب و فی المکان الذی یجب و فی الوقت الذی یجب فمحمود و الثانی أن یتشبع فیظهر من نفسه ما لیس له و هذا

1) 1. المؤمن: 76 و لم یسطر له تفسیر.

2) 2. السجدة: 15.

3) 3. المدّثّر: 23 و 24.

4) 4. الکافی ج 2 ص 309.

5) 5. مفردات غریب القرآن 448، و الآیة فی الحجّ: 25.

هو المذموم.

و علی هذا ما ورد فی القرآن و هو ما قال تعالی أَبی وَ اسْتَکْبَرَ أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً⁽¹⁾و قال تعالی فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ما کانُوا سابِقِینَ‌⁽²⁾و قال تعالی الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ‌⁽³⁾و قال تعالی إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ‌⁽⁴⁾و قوله تعالی فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا قابل المستکبرین بالضعفاء تنبیها علی أن استکبارهم کان بما لهم من القوة فی البدن و المال و قال تعالی قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا⁽⁵⁾فقابل بالمستکبرین المستضعفین و قال عز و جل ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ‌⁽⁶⁾نبه تعالی بقوله فَاسْتَکْبَرُوا علی تکبرهم و إعجابهم بأنفسهم و تعظمهم عن الإصغاء إلیه و نبه بقوله وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ علی أن الذی حملهم علی ذلک هو ما تقدم من جرمهم فإن ذلک لم یکن شیئا حدث منهم بل کان ذلک دأبهم.

قال فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ و قال بعده إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ‌⁽⁷⁾.

1) 1. البقرة: 34، و 78، نوح: 7.

2) 2. العنکبوت: 35.

3) 3. کذا فی نسخة الکمبانیّ، و هکذا المصدر و فی المصحف: فاستکبروا فی الأرض بغیر الحق.

4) 4. الأعراف: 40 و 48.

5) 5. الأعراف: 75.

6) 6. یونس: 75.

7) 7. النحل: 22- 23.

و التکبر یقال علی وجهین أحدهما أن تکون الأفعال الحسنة کثیرة فی الحقیقة و زائدة علی محاسن غیره و علی هذا وصف الله تعالی بالمتکبر و قال تعالی الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ⁽¹⁾الثانی أن یکون متکلفا لذلک متشبعا و ذلک فی وصف عامة الناس نحو قوله

عز و جل فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽²⁾و قوله تعالی کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ⁽³⁾و من وصف بالتکبر علی الوجه الأول فمحمود و من وصف به علی الوجه الثانی فمذموم.

و یدل علی أنه قد یصح أن یوصف الإنسان بذلک و لا یکون مذموما قوله تعالی سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ‌⁽⁴⁾فجعل المتکبرین بغیر الحق مصروفا.

و الکبریاء هی الترفع عن الانقیاد و ذلک لا یستحقه غیر الله قال تعالی وَ لَهُ الْکِبْرِیاءُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‌⁽⁵⁾و لما قلنا

رُوِیَ عَنْهُ علیه السلام: یَقُولُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی الْکِبْرِیَاءُ رِدَائِی وَ الْعَظَمَةُ إِزَارِی فَمَنْ نَازَعَنِی فِی شَیْ‌ءٍ مِنْهُمَا قَصَمْتُهُ.

قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنِینَ‌⁽⁶⁾انتهی‌⁽⁷⁾.

و أقول الآیات و الأخبار فی ذم الکبر و مدح التواضع أکثر من أن تحصی قال الشهید قدس الله روحه الکبر معصیة و الأخبار کثیرة فی ذلک

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنَ الْکِبْرِ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَحَدَنَا یُحِبُّ أَنْ یَکُونَ ثَوْبُهُ حَسَناً وَ فِعْلُهُ حَسَناً فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ الْجَمَالَ وَ لَکِنَّ الْکِبْرَ بَطَرُ الْحَقِّ وَ غَمْصُ النَّاسِ.

بطر الحق رده علی قائله و الغمص بالصاد المهملة الاحتقار و الحدیث مؤول بما یؤدی إلی الکفر أو یراد أنه لا یدخل الجنة مع دخول غیر المتکبر بل بعده

1) 1. الحشر: 23.

2) 2. الزمر: 72.

3) 3. غافر: 35.

4) 4. الأعراف: 146.

5) 5. الجاثیة: 37.

6) 6. یونس: 78.

7) 7. مفردات غریب القرآن 421 و 422.

و بعد العذاب فی النار و قد علم منه أن التجمل لیس من التکبر فی شی‌ء انتهی.

و قیل الکبر ینقسم إلی باطن و ظاهر و الباطن هو خلق فی النفس و الظاهر هو أعمال تصدر من الجوارح و اسم الکبر بالخلق الباطن أحق و أما الأعمال فإنها ثمرات لذلک الخلق و لذلک إذا ظهر علی الجوارح یقال له تکبر و إذا لم یظهر یقال له فی نفسه کبر فالأصل هو الخلق الذی فی النفس و هو الاسترواح إلی رؤیة النفس فوق المتکبر علیه فإن الکبر یستدعی متکبرا علیه و متکبرا به و به ینفصل الکبر عن العجب فإن العجب لا یستدعی غیر المعجب.

بل لو لم یخلق الإنسان إلا وحده تصور أن یکون معجبا و لا یتصور أن یکون متکبرا إلا أن یکون مع غیره و هو یری نفسه فوق ذلک الغیر فی صفات الکمال بأن یری لنفسه مرتبة و لغیره مرتبة ثم یری مرتبة نفسه فوق مرتبة غیره فعند هذه الاعتقادات الثلاثة یحصل فیه خلق الکبر لا أن هذه الرؤیة هی الکبر بل هذه الرؤیة و هذه العقیدة تنفخ فیه فیحصل فی قلبه اغترار و هزة و فرح و رکون إلی ما اعتقده و عز فی نفسه بسبب ذلک فتلک العزة و الهزة و الرکون إلی المعتقد هو خلق الکبر

وَ لِذَلِکَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَفْخَةِ الْکِبْرِیَاءِ.

فالکبر عبارة عن الحالة الحاصلة فی النفس من هذه الاعتقادات و یسمی أیضا عزا و تعظما و لذلک قال ابن عباس فی قوله تعالی إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِیهِ‌⁽¹⁾فقال عظمة لا یبلغوها ثم هذه العزة تقتضی أعمالا فی الظاهر و الباطن و هی ثمراته و یسمی ذلک تکبرا فإنه مهما عظم عنده قدر نفسه بالإضافة إلی غیره حقر من دونه و ازدراه و أقصاه من نفسه و أبعده و ترفع عن مجالسته و مؤاکلته و رأی أن حقه أن یقوم ماثلا بین یدیه إن اشتد کبره.

فإن کان کبره أشد من ذلک استنکف عن استخدامه و لم یجعله أهلا للقیام بین یدیه فإن کان دون ذلک یأنف عن مواساته و یتقدم علیه فی مضایق الطرق و ارتفع علیه فی المحافل و انتظر أن یبدأه بالسلام و إن حاج أو ناظر

1) 1. غافر: 55.

استنکف أن یرد علیه و إن وعظ أنف من القبول و إن وعظ عنف فی النصح و إن رد علیه شی‌ء من قوله غضب و إن علم لم یرفق بالمتعلمین و استذلهم و انتهرهم و امتن علیهم و استخدمهم و ینظر إلی العامة کما ینظر إلی الحمیر استجهالا لهم و استحقارا.

و الأعمال الصادرة من الکبر أکثر من أن تحصی فهذا هو الکبر و آفته عظیمة و فیه یهلک الخواص و العوام و کیف لا تعظم آفته وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ کِبْرٍ.

و إنما صار حجابا عن الجنة لأنه یحول بین المرء و بین أخلاق المؤمنین کلها و تلک الأخلاق هی أبواب الجنة و الکبر و عز النفس تغلق تلک الأبواب کلها لأنه مع تلک الحالة لا یقدر علی حبه للمؤمنین ما یحب لنفسه و لا علی التواضع و هو رأس أخلاق المتقین و لا علی کظم الغیظ و لا علی ترک الحقد و لا علی الصدق و لا علی ترک الحسد و الغضب و لا علی النصح اللطیف و لا علی قبوله و لا یسلم من الإزراء بالناس و اغتیابهم فما من خلق ذمیم إلا و صاحب الکبر و العز مضطر إلیه لیحفظ به عزه و ما من خلق محمود إلا و هو عاجز عنه خوفا من أن یفوته عزه فعن هذا لم یدخل الجنة.

و شر أنواع الکبر ما یمنع من استفادة العلم و قبول الحق و الانقیاد له و فیه وردت الآیات التی فیها ذم المتکبرین کقوله سبحانه وَ کُنْتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ‌⁽¹⁾و أمثالها کثیرة وَ لِذَلِکَ ذَکَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: جُحُودَ الْحَقِّ فِی حَدِّ الْکِبْرِ وَ الْکَشْفِ عَنْ حَقِیقَتِهِ.

وَ قَالَ: مَنْ سَفِهَ الْحَقَّ وَ غَمَصَ النَّاسَ.

ثم اعلم أن المتکبر علیه هو الله أو رسله أو سائر الخلق فهو بهذه الجهة ثلاثة أقسام الأول التکبر علی الله و هو أفحش أنواعه و لا مثار له إلا الجهل المحض و الطغیان مثل ما کان لنمرود و فرعون.

الثانی التکبر علی الرسل و الأوصیاء علیهم السلام کقولهم أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ

1) 1. الأنعام: 93.

مِثْلِنا⁽¹⁾وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ‌⁽²⁾و قالوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَةُ أَوْ نَری رَبَّنا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً⁽³⁾و هذا قریب من التکبر علی الله عز و جل و إن کان دونه و لکنه تکبر عن قبول أمر الله.

الثالث التکبر علی العباد و ذلک بأن یستعظم نفسه و یستحقر غیره فتأبی نفسه عن الانقیاد لهم و تدعوه إلی الترفع علیهم فیزدریهم و یستصغرهم و یأنف عن مساواتهم و هذا و إن کان دون الأول و الثانی فهو أیضا عظیم من وجهین.

أحدهما أن الکبر [و العزة و العظمة لا یلیق إلا بالمالک القادر فأما العبد الضعیف الذلیل المملوک العاجز الذی لا یقدر علی شی‌ء فمن أین یلیق به الکبر]⁽⁴⁾فمهما تکبر العبد فقد نازع الله تعالی فی صفة لا تلیق إلا بجلاله و إلی هذا المعنی الإشارة بقوله تعالی العظمة إزاری و الکبریاء ردائی فمن نازعنی فیهما قصمته أی أنه خاص صفتی و لا یلیق إلا بی و المنازع فیه منازع فی صفة من صفاتی فإذا کان التکبر علی عباده لا یلیق إلا به فمن تکبر علی عباده فقد جنی علیه إذ الذی استرذل خواص غلمان الملک و یستخدمهم و یترفع علیهم و یستأثر بما حق الملک أن یستأثر به منهم فهو منازع له فی بعض أمره و إن لم یبلغ درجته درجة من أراد الجلوس علی سریره و الاستبداد بملکه کمدعی الربوبیة.

و الوجه الثانی أنه یدعو إلی مخالفة الله تعالی فی أوامره لأن المتکبر إذا سمع الحق من عبد من عباد الله استنکف عن قبوله و یتشمر بجحده و لذلک تری المناظرین فی مسائل الدین یزعمون أنهم یتباحثون عن أسرار الدین

1) 1. المؤمنون: 47.

2) 2. المؤمنون: 34.

3) 3. الفرقان: 21.

4) 4. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 293.

ثم إنهم یتجاحدون تجاحد المتکبرین و مهما اتضح الحق علی لسان أحدهم أنف الآخر من قبوله و یتشمر بجحده و یحتال لدفعه بما یقدر علیه من التلبیس و ذلک من أخلاق الکافرین و المنافقین إذ وصفهم الله تعالی فقال وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ‌⁽¹⁾و کذلک یحمل ذلک علی الأنفة من قبول الوعظ کما قال تعالی وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ‌⁽²⁾و تکبر إبلیس من ذلک.

فهذه آفة من آفات الکبر عظیمة. وَ لِذَلِکَ شَرَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْکِبْرَ بِهَاتَیْنِ الْآفَتَیْنِ: إِذْ سَأَلَهُ ثَابِتُ بْنُ قَیْسٍ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِّی امْرُؤٌ حُبِّبَ إِلَیَّ مِنَ الْجَمَالِ مَا تَرَی أَ فَمِنَ الْکِبْرِ هُوَ فَقَالَ صلی الله علیه و آله لَا وَ لَکِنَّ الْکِبْرَ مِنْ بَطَرِ الْحَقِّ وَ غَمْصِ النَّاسِ. وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: مِنْ سَفَهِ الْحَقِّ.

و قوله غمص الناس أی ازدراهم و استحقرهم و هم عباد الله أمثاله و خیر منه و هذه الآفة الأولی و قوله سفه الحق هو رده به و هذه الآفة الثانیة.

ثم اعلم أنه لا یتکبر إلا من استعظم نفسه و لا یستعظمها إلا و هو یعتقد لها صفة من صفات الکمال و مجامع ذلک یرجع إلی کمال دینی أو دنیوی و الدینی هو العلم و العمل و الدنیوی هو النسب و الجمال و القوة و المال و کثرة الأنصار فهذه سبعة.

الأول العلم و ما أسرع الکبر إلی العلماء وَ لِذَلِکَ قَالَ صلی الله علیه و آله: آفَةُ الْعِلْمِ الْخُیَلَاءُ. فهو یتعزز بعز العلم و یستعظم نفسه و یستحقر الناس و ینظر إلیهم نظرة إلی البهائم و یتوقع منهم الإکرام و الابتداء بالسلام و یستخدمهم و لا یعتنی بشأنهن هذا فیما یتعلق بالدنیا و أما فی الآخرة فبأن یری نفسه عند الله أعلی و أفضل منهم فیخاف علیهم أکثر مما یخافه علی نفسه و یرجو لنفسه أکثر مما یرجو لهم و هذا بأن یسمی جاهلا أولی من أن یسمی عالما بل العلم الحقیقی

1) 1. فصّلت: 26.

2) 2. البقرة: 206.

هو الذی یعرف الإنسان به نفسه و ربه و خطر الخاتمة و حجة الله علی العلماء و عظم خطر العمل‌⁽¹⁾

فیه و هذه العلوم تزید خوفا و تواضعا و تخشعا و یقتضی أن یری أن کل الناس خیر منه لعظم حجة الله علیه بالعلم و تقصیره فی القیام بشکر نعمة العلم.

فإن قلت فما بال بعض الناس یزداد بالعلم کبرا و أمنا.

فاعلم أن له سببین أحدهما أن یکون اشتغاله بما یسمی علما و لیس بعلم حقیقی و إنما العلم الحقیقی ما یعرف العبد به نفسه و ربه و خطر أمره فی لقاء الله و الحجاب عنه و هذا یورث الخشیة و التواضع دون الکبر و الأمن قال الله تعالی إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ⁽²⁾فأما ما وراء ذلک کعلم الطب و الحساب و اللغة و الشعر و النحو و فصل الخصومات و طرق المجادلات فإذا تجرد الإنسان لها حتی امتلأ بها امتلأ کبرا و نفاقا و هذه بأن تسمی صناعات أولی بأن تسمی علوما بل العلم هو معرفة العبودیة و الربوبیة و طریق العبادة و هذا یورث التواضع غالبا.

السبب الثانی أن یخوض العبد فی العلم و هو خبیث الدخلة ردی النفس سیئ الأخلاق فلم یشتغل أولا بتهذیب نفسه و تزکیة قلبه بأنواع المجاهدات و لم یرض نفسه فی عبادة ربه فبقی خبیث الجوهر فإذا خاض فی العلم أی علم کان صادف العلم من قلبه منزلا خبیثا فلم یطب ثمره و لم یظهر فی الخیر أثره.

و قد ضرب وهب لهذا مثلا فقال العلم کالغیث ینزل من السماء حلوا صافیا فتشربه الأشجار بعروقها فتحوله علی قدر طعومها فیزداد المر مرارة و الحلو حلاوة و کذلک العلم یحفظه الرجال فیحوله علی قدر هممهم و أهوائهم فیزید المتکبر تکبرا و المتواضع تواضعا و هذا لأن من کانت همته الکبر و هو جاهل فإذا حفظ العلم وجد ما یتکبر به فازداد کبرا و إذا کان الرجل خائفا مع جهله فإذا ازداد علما علم أن الحجة قد أکدت علیه فیزداد خوفا و إشفاقا و تواضعا فالعلم من أعظم ما به یتکبر.

1) 1. فی شرح الکافی ج 2 ص 294« خطر العلم».

2) 2. فاطر: 28.

الثانی العمل و العبادة و لیس یخلو عن رذیلة العز و الکبر و استمالة قلوب الناس الزهاد و العباد و یترشح الکبر منهم فی الدنیا و الدین أما الدنیا فهو أنهم یرون غیرهم بزیارتهم أولی من أنفسهم بزیارة غیرهم و یتوقعون قیام الناس بحوائجهم و توقیرهم و التوسیع لهم فی المجالس و ذکرهم بالورع و التقوی و تقدیمهم علی سائر الناس فی الحظوظ إلی غیر ذلک مما مر فی حق العلماء و کأنهم یرون عبادتهم منه علی الخلق.

و أما فی الدین فهو أن یری الناس هالکین و یری نفسه ناجیا و هو الهالک تحقیقا مهما رأی ذلک قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا سَمِعْتُمُ الرَّجُلَ یَقُولُ هَلَکَ النَّاسُ فَهُوَ أَهْلَکُهُمْ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ رَجُلًا فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ یُقَالُ لَهُ خَلِیعُ بَنِی إِسْرَائِیلَ لِکَثْرَةِ فَسَادِهِ مَرَّ بِرَجُلٍ یُقَالُ لَهُ عَابِدُ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ کَانَتْ عَلَی رَأْسِ الْعَابِدِ غَمَامَةٌ تُظِلُّهُ لَمَّا مَرَّ الْخَلِیعُ بِهِ فَقَالَ الْخَلِیعُ فِی نَفْسِهِ أَنَا خَلِیعُ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَیْفَ أَجْلِسُ بِجَنْبِهِ وَ قَالَ الْعَابِدُ هُوَ خَلِیعُ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَیْفَ یَجْلِسُ إِلَیَّ فَأَنِفَ مِنْهُ وَ قَالَ لَهُ قُمْ عَنِّی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی نَبِیِّ ذَلِکَ الزَّمَانِ مُرْهُمَا فَلْیَسْتَأْنِفَا الْعَمَلَ فَقَدْ غَفَرْتُ لِلْخَلِیعِ وَ أَحْبَطْتُ عَمَلَ الْعَابِدِ.

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: فَتَحَوَّلَتِ الْغَمَامَةُ إِلَی رَأْسِ الْخَلِیعِ.

و هذه آفة لا ینفک عنها أحد من العباد إلا من عصمه الله لکن العلماء و العباد فی آفة الکبر علی ثلاث درجات.

الدرجة الأولی أن یکون الکبر مستقرا فی قلبه یری نفسه خیرا من غیره إلا أنه یجتهد و یتواضع و یفعل فعل من یری غیره خیرا من نفسه و هذا قد رسخت فی قلبه شجرة الکبر و لکنه قطع أغصانها بالکلیة.

الثانیة أن یظهر ذلک علی أفعاله بالترفع فی المجالس و التقدم علی الأقران و إظهار الإنکار علی من یقصر فی حقه و أدنی ذلک فی العالم أن یصعر خده للناس کأنه معرض عنهم و فی العابد أن یعبس وجهه و یقطب جبینه کأنه متنزه عن الناس مستقذر لهم أو غضبان علیهم و لیس یعلم المسکین أن الورع لیس فی الجبهة حتی یقبطها و لا فی الوجه حتی یعبس و لا فی الخد حتی یصعر و لا

فی الرقبة حتی یطأطئ و لا فی الذیل حتی یضم إنما الورع فی القلوب قال صلی الله علیه و آله التقوی هاهنا و أشار إلی صدره.

و هؤلاء أخف حالا ممن هو فی المرتبة الثالثة و هو الذی یظهر الکبر علی لسانه حتی یدعوه إلی الدعوی و المفاخرة و المباهاة و تزکیة النفس أما العابد فإنه یقول فی معرض التفاخر لغیره من العباد من هو و ما عمله و من أین زهده فیطیل اللسان فیهم بالتنقص ثم یثنی علی نفسه و یقول إنی لم أفطر منذ کذا و کذا و لا أنام باللیل و فلان لیس کذلک و قد یزکی نفسه ضمنا فیقول قصدنی فلان فهلک ولده و أخذ ماله أو مرض و ما یجری مجراه هذا یدعی الکرامة لنفسه.

و أما العالم فإنه یتفاخر و یقول أنا متفنن فی العلوم و مطلع علی الحقائق رأیت من الشیوخ فلانا و فلانا و من أنت و ما فضلک و من لقیته و من ذا الذی سمعت من الحدیث کل ذلک لیصغره و یعظم نفسه فهذا کله أخلاق الکبر و آثاره التی یثمرها التعزز بالعلم و العمل و أین من یخلو عن جمیع ذلک أو عن بعضه یا لیت شعری من عرف هذه الأخلاق من نفسه

وَ سَمِعَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله. لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ کِبْرٍ.

کیف یستعظم نفسه و یتکبر علی غیره و هو بقول رسول الله صلی الله علیه و آله من أهل النار و إنما العظیم من خلا عن هذا و من خلا عنه لم یکن فیه تعظم و تکبر.

الثالث التکبر بالنسب و الحسب فالذی له نسب شریف یستحقر من لیس له ذلک النسب و إن کان أرفع منه عملا و علما و ثمرته علی اللسان التفاخر به و ذلک عرق رقیق فی النفس لا ینفک عنه نسیب و إن کان صالحا أو عاقلا إلا أنه قد لا یترشح منه عند اعتدال الأحوال فإن غلب غضب أطفأ ذلک نور بصیرته و ترشح منه.

الرابع التفاخر بالجمال و ذلک یجری أکثره بین النساء و یدعو ذلک إلی التنقص و التسبب و الغیبة و ذکر عیوب الناس.

الخامس الکبر بالمال و ذلک یجری بین الملوک فی الخزائن و بین التجار

فی بضائعهم و بین الدهاقین فی أراضیهم و بین المتجملین فی لباسهم و خیولهم و مراکبهم فیستحقر الغنی الفقیر و یتکبر علیه و من ذلک تکبر قارون.

السادس الکبر بالقوة و شدة البطش و التکبر به علی أهل الضعف.

السابع التکبر بالأتباع و الأنصار و التلامیذ و الغلمان و العشیرة و الأقارب و البنین و یجری ذلک بین الملوک فی المکاثرة فی الجنود و بین العلماء بالمکاثرة بالمستفیدین و بالجملة فکل ما هو نعمة و أمکن أن یعتقد کمالا و إن لم یکن فی نفسه کمالا أمکن أن یتکبر به حتی إن المخنث لیتکبر علی أقرانه بزیادة قدرته و معرفته فی صفة المخنثین لأنه یری ذلک کمالا فیفتخر به و إن لم یکن فعله إلا نکالا.

و أما بیان البواعث علی التکبر فاعلم أن الکبر خلق باطن و أما ما یظهر من الأخلاق و الأعمال فهو ثمرتها و نتیجتها و ینبغی أن یسمی تکبرا و یخص اسم الکبر بالمعنی الباطن الذی هو استعظام النفس و رؤیة قدر لها فوق قدر الغیر و هذا الباب الباطن له موجب واحد و هو العجب فإنه إذا أعجب بنفسه و بعلمه و عمله أو بشی‌ء من أسبابه استعظم نفسه و تکبر و أما الکبر الظاهر فأسبابه ثلاثة سبب فی المتکبر و سبب فی المتکبر علیه و سبب یتعلق بغیرهما أما السبب الذی فی المتکبر فهو العجب و الذی یتعلق بالمتکبر علیه فهو الحقد و الحسد و الذی یتعلق بغیرهما هو الرئاء فالأسباب بهذا الاعتبار أربعة العجب و الحقد و الحسد و الرئاء.

أما العجب فقد ذکرنا أنه یورث الکبر الباطن و الکبر الباطن یثمر التکبر الظاهر فی الأعمال و الأقوال و الأفعال.

و أما الحقد فإنه قد یحمل علی التکبر من غیر عجب و یحمله ذلک علی رد الحق إذا جاء من جهته و علی الأنفة من قبول نصحه و علی أن یجتهد فی التقدم علیه و إن علم أنه لا یستحق ذلک.

و أما الحسد فإنه یوجب البغض للمحسود و إن لم یکن من جهته إیذاء

و سبب یقتضی الغضب و الحقد و یدعو الحسد أیضا إلی جحد الحق حتی یمتنع من قبول النصح و تعلم العلم فکم من جاهل یشتاق إلی العلم و قد بقی فی الجهل لاستنکافه أن یستفید من واحد من أهل بلده و أقاربه حسدا و بغیا علیه.

و أما الرئاء فهو أیضا یدعو إلی أخلاق المتکبرین حتی إن الرجل لیناظر من یعلم أنه أفضل منه و لیس بینه و بینه معرفة و لا محاسدة و لا حقد و لکن یمتنع من قبول الحق منه خیفة من أن یقول الناس إنه أفضل منه.

و أما معالجة الکبر و اکتساب التواضع فهو علمی و عملی أما العلمی فهو أن یعرف نفسه و ربه و یکفیه ذلک فی إزالته فإنه مهما عرف نفسه حق المعرفة علم أنه أذل من کل ذلیل و أقل من کل قلیل بذاته و أنه لا یلیق به إلا التواضع و الذلة و المهانة و إذا عرف ربه علم أنه لا یلیق العظمة و الکبریاء إلا بالله.

أما معرفة ربه و عظمته و مجده فالقول فیه یطول و هو منتهی علم الصدیقین و أما معرفة نفسه فکذلک أیضا یطول و یکفیه أن یعرف معنی آیة واحدة من کتاب الله تعالی فإنه فی القرآن علم الأولین و الآخرین لمن فتحت بصیرته و قد قال تعالی قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ‌⁽¹⁾فقد أشار الآیة إلی أول خلق الإنسان و إلی آخر أمره و إلی وسطه فلینظر الإنسان ذلک لیفهم معنی هذه الآیة أما أول الإنسان فهو أنه لم یکن شیئا مذکورا و قد کان ذلک فی کتم العدم دهورا بل لم یکن لعدمه أول فأی شی‌ء أخس و أقل من المحو و العدم و قد کان کذلک فی القدم ثم خلقه الله تعالی من أذل الأشیاء ثم من أقذرها إذ خلقه مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ ثم جعله عظاما ثم کسی العظام لحما.

فقد کان هذا بدایة وجوده حیث صار شیئا مذکورا فما صار مذکورا إلا

1) 1. عبس: 17- 22.

و هو علی أخس الأوصاف و النعوت إذ لم یخلق فی ابتدائه کاملا بل خلقه جمادا میتا لا یسمع و لا یبصر و لا یحس و لا یتحرک و لا ینطق و لا یبطش و لا یدرک و لا یعلم فبدأ بموته قبل حیاته و بضعفه قبل قوته و بجهله قبل علمه و بعماه قبل بصره و بصممه قبل سمعه و ببکمه قبل نطقه و بضلالته قبل هداه و بفقره قبل غناه و بعجزه قبل قدرته.

فهذا معنی قوله تعالی هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ کذلک خلقه أولا ثم امتن علیه فقال ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ و هذه إشارة إلی ما تیسر له فی مدة حیاته إلی الموت و لذلک قال مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ و معناه أنه أحیاه بعد أن کان جمادا میتا ترابا أولا و نطفة ثانیا و أبصره بعد ما کان فاقد البصر و قواه بعد الضعف و علمه بعد الجهل و خلق له الأعضاء بما فیها من العجائب و الآیات بعد الفقد لها و أغناه بعد الفقر و أشبعه بعد الجوع و کساه بعد العری و هداه بعد الضلال.

فانظر کیف دبره و صوره و إلی السبیل کیف یسره و إلی طغیان الإنسان ما أکفره و إلی جهل الإنسان کیف أظهره فقال تعالی أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ‌⁽¹⁾وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ‌⁽²⁾فانظر إلی نعمة الله علیه کیف نقله من تلک القلة و الذلة و الخسة و القذارة إلی هذه الرفعة و الکرامة فصار موجودا بعد العدم و حیا بعد الموت و ناطقا بعد البکم و بصیرا بعد العمی و قویا بعد الضعف و عالما بعد الجهل و مهدیا بعد الضلالة و قادرا بعد العجز و غنیا بعد الفقر فکان فی ذاته لا شی‌ء و أی شی‌ء أخس من لا شی‌ء و أی قلة أقل من العدم المحض ثم صار بالله شیئا و إنما خلقه من التراب الذلیل و النطفة القذرة بعد العدم المحض لیعرفه خسة ذاته فیعرف به نفسه و إنما أکمل

1) 1. یس: 77.

2) 2. الروم: 20.

النعمة علیه لیعرف بها ربه و یعلم بها عظمته و جلاله و أنه لا یلیق الکبریاء إلا به عز و جل.

فلذلک امتنّ علیه فقال تعالی أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ وَ لِساناً وَ شَفَتَیْنِ وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ‌⁽¹⁾و عرف خسته أولا فقال أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ثُمَّ کانَ عَلَقَةً⁽²⁾ثم ذکر مننه فقال فَخَلَقَ فَسَوَّی فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی لیدوم وجوده بالتناسل کما حصل وجوده ابتداء بالاختراع فمن کان هذا بدؤه و هذا أحواله فمن أین له البطر و الکبریاء و الفخر و الخیلاء و هو علی التحقیق أخسّ الأخسّاء و أضعف الضعفاء.

نعم لو أکمله و فوض إلیه أمره و أدام له الوجود باختیاره لجاز أن یطغی و ینسی المبدأ و المنتهی و لکنه سلط علیه فی دوام وجوده الأمراض الهائلة و الأسقام العظیمة و الآفات المختلفة و الطبائع المتضادة من المرة و البلغم و الریح و الدم لیهدم البعض من أجزائه البعض شاء أم أبی رضی أم سخط فیجوع کرها و یعطش کرها و یمرض کرها و یموت کرها لا یملک لنفسه نفعا و لا ضرا و لا خیرا و لا شرا یرید أن یعلم الشی‌ء فیجهله و یرید أن یذکر الشی‌ء فینساه و یرید أن ینسی الشی‌ء فیغفل عنه فلا یغفل و یرید أن یصرف قلبه إلی ما یهمه فیجول فی أودیة الوسواس و الأفکار بالاضطرار فلا یملک قلبه قلبه و لا نفسه نفسه.

یشتهی الشی‌ء و ربما یکون هلاکه فیه و یکره الشی‌ء و یکون حیاته فیه یستلذ الأطعمة فتهلکه و تردیه و یستبشع الأدویة و هی تنفعه و تحییه لا یأمن فی لحظة من لیله و نهاره أن یسلب سمعه و بصره و علمه و قدرته و تفلج أعضاؤه و یختلس عقله و یختطف روحه و یسلب جمیع ما یهواه فی دنیاه و هو مضطر ذلیل إن ترک ما بقی و إن اختطف فنی عبد مملوک لا یقدر علی شی‌ء من نفسه و لا من غیره فأی شی‌ء أذل منه لو عرف نفسه و أنی یلیق الکبر به لو لا جهله؟

1) 1. البلد: 8- 10.

2) 2. القیامة: 37.

فهذا أوسط أحواله فلیتأمله و أما آخره و مورده فهو الموت المشار إلیه بقوله تعالی ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ‌⁽¹⁾و معناه أنه یسلب روحه و سمعه و بصره و علمه و قدرته و حسه و إدراکه و حرکته فیعود جمادا کما کان أول مرة لا تبقی إلا شبه أعضائه و لا صورته لا حس فیها و لا حرکة ثم یوضع فی التراب فیصیر جیفة منتنة قذرة کما کان فی الأول نطفة قذرة ثم تبلی أعضاؤه و صورته و تفتت أجزاؤه و تنخر عظامه فتصیر رمیما و رفاتا فتأکل الدود أجزاءه فیبتدئ بحدقتیه فیقلعهما و بخدیه فیقطعهما و بسائر أجزائه فتصیر روثا فی أجواف الدیدان و تکون جیفة تهرب منه الحیوان و یستقذره کل إنسان و یهرب منه لشدة الإنتان: و أحسن أحواله أن یعود إلی ما کان فیصیر ترابا یعمل منه الکیزان أو یعمر به البنیان و یصیر مفقودا بعد ما کان موجودا و صار کأن لم یغن بالأمس حصیدا کما کان أول مرة أمدا مدیدا.

و لیته بقی کذلک فما أحسنه لو ترک ترابا لا بل یحییه بعد طول البلی لیقاسی شدائد البلاء فیخرج من قبره بعد جمع أجزائه المتفرقة و یخرج إلی أهوال القیامة فینظر إلی قیامة قائمة و سماء ممزقة مشققة و أرض مبدلة و جبال مسیرة و نجوم منکدرة و شمس منکسفة و أحوال مظلمة و ملائکة غلاظ شداد و جحیم تزفر و جنة ینظر إلیها المجرم فیتحسر.

و یری صحائف منشورة فیقال له اقْرَأْ کِتابَکَ فیقول و ما هو فیقال کان قد وکل بک فی حیاتک التی کنت تفرح بها و تتکبر بنعیمها و تفتخر بأسبابها ملکان رقیبان یکتبان علیک ما تنطق به أو تعمله من قلیل و کثیر و نقیر و قطمیر و أکل و شرب و قیام و قعود و قد نسیت ذلک و أحصاه الله فهلم إلی الحساب و استعد للجواب أو یساق إلی دار العذاب فینقطع قلبه هول هذا الخطاب من قبل أن ینشر الصحف و یشاهد ما فیها من مخازیه فإذا شاهدها قال یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا

1) 1. عبس: 21- 22.

الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها فهذا آخر أمره و هو معنی قوله عز و جل ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ فما لمن هذا حاله و التکبر بل ما له و للفرح فی لحظة فضلا عن البطر و التجبر فقد ظهر له أول حاله و وسطه و لو ظهر آخره و العیاذ بالله ربما اختار أن یکون کلبا و خنزیرا لیصیر مع البهائم ترابا و لا یکون إنسانا یسمع خطابا و یلقی عذابا و إن کان عند الله مستحقا للنار فالخنزیر أشرف منه و أطیب و أرفع إذ أوله التراب و آخره التراب و هو بمعزل عن الحساب و العذاب و الکلب و الخنزیر لا یهرب منه الخلق.

و لو رأی أهل الدنیا العبد المذنب فی النار لصعقوا من وحشة خلقته و قبح صورته و لو وجدوا ریحه لماتوا من نتنه و لو وقعت قطرة من شرابه الذی یسقاه فی بحار الدنیا لصارت أنتن من الجیف فمن هذا حاله فی العاقبة إلا أن یعفی عنه و هو علی شک من العفو فکیف یتکبر و کیف یری نفسه شیئا حتی یعتقد لها فضلا و أی عبد لم یذنب ذنبا استحق به العقوبة إلا أن یعفو الکریم بفضله.

أ رأیت من جنی علی بعض الملوک بما استحق به ألف سوط فحبس فی السجن و هو منتظر أن یخرج إلی العرض و یقام علیه العقوبة علی ملإ من الخلق و لیس یدری أ یعفی عنه أم لا فکیف یکون ذلة فی السجن و ما من عبد مذنب إلا و الدنیا سجنه و قد استحق العقوبة من الله تعالی و لا یدری کیف یکون أمره فیکفیه ذلک حزنا و خوفا و إشفاقا و مهانة و ذلا.

فهذا هو العلاج العلمی القاطع لأصل الکبر و أما العلاج العملی فهو التواضع بالفعل لله تعالی و لسائر الخلق بالمواظبة علی أخلاق المتواضعین و ما وصل إلیه من أحوال الصالحین و من أحوال رسول الله صلی الله علیه و آله حتی أنه کان یأکل علی الأرض و یقول إنما أنا عبد آکل کما یأکل العبد.

و قیل لسلمان لم لا تلبس ثوبا جیدا فقال إنما أنا عبد فإذا أعتقت یوما لبست. أشار به إلی العتق فی الآخرة.

و لا یتم التواضع بعد المعرفة إلا بالعمل فمن عرف نفسه فلینظر إلی کل ما یتقاضاه الکبر من الأفعال فلیواظب علی نقیضها حتی یصیر التواضع له خلقا و قد ورد فی الأخبار الکثیرة علاج الکبر بالأعمال و بیان أخلاق المتواضعین.

قیل اعلم أن التکبر یظهر فی شمائل الرجل کصعر فی وجهه و نظره شزرا و إطراقه رأسه و جلوسه متربعا و متکئا و فی أقواله حتی فی صوته و نغمته و صفته فی الإیراد و یظهر فی مشیته و تبختره و قیامه و جلوسه فی حرکاته و سکناته و فی تعاطیه لأفعاله و سائر تقلباته فی أقواله و أفعاله و أعماله.

فمن المتکبرین من یجمع ذلک کله و منهم من یتکبر فی بعض فمنها التکبر بأن یحب قیام الناس له أو بین یدیه

وَ قَدْ قَالَ عَلِیٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَنْظُرَ إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَلْیَنْظُرْ إِلَی رَجُلٍ قَاعِدٍ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ قَوْمٌ قِیَامٌ.

و قال أنس لم یکن شخص أحب إلیهم من رسول الله صلی الله علیه و آله و کانوا إذا رأوه لا یقومون له لما یعلمون من کراهته لذلک.

و منها أن لا یمشی إلا و معه غیره یمشی خلفه.

قال أبو الدرداء لا یزال العبد یزداد من الله بعدا ما مشی خلفه و کان رسول الله صلی الله علیه و آله فی بعض الأوقات یمشی مع الأصحاب فیأمرهم بالتقدم و یمشی فی غمارهم.

و منها أن لا یزور غیره و إن کان یحصل من زیارته خیر لغیره فی الدین و هو ضد التواضع.

و منها أن یستنکف من جلوس غیره بالقرب منه إلا أن یجلس بین یدیه و التواضع خلافه

قال أنس کانت الولیدة من ولائد المدینة تأخذ بید رسول الله صلی الله علیه و آله و لا ینزع منها یده حتی تذهب به حیث شاءت.

و منها أن یتوقی مجالسة المرضی و المعلولین و یتحاشی عنهم و هو کبر دخل رجل علی رسول الله صلی الله علیه و آله و علیه جدری قد یقشر و عنده أصحابه یأکلون فما جلس عند أحد إلا قام من جنبه فأجلسه النبی صلی الله علیه و آله بجنبه.

و منها أن لا یتعاطی بیده شغلا فی بیته و التواضع خلافه و منها أن لا یأخذ

متاعا و یحمله إلی بیته و هذا خلاف عادة المتواضعین کان رسول الله یفعل ذلک وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام. لَا یَنْقُصُ الرَّجُلُ مِنْ کَمَالِهِ مَا حَمَلَ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَی عِیَالِهِ.

وَ قَالَ بَعْضُهُمْ: رَأَیْتُ عَلِیّاً اشْتَرَی لَحْماً بِدِرْهَمٍ فَحَمَلَهُ فِی مِلْحَفَتِهِ فَقَالَ أَحْمِلُ عَنْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ لَا أَبُو الْعِیَالِ أَحَقُّ أَنْ یَحْمِلَ.

و منها اللباس إذ یظهر به التکبر و التواضع وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْبَذَاذَةُ مِنَ الْإِیمَانِ. قیل هی الدون من الثیاب وَ عُوتِبَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی إِزَارٍ مَرْقُوعٍ فَقَالَ: یَقْتَدِی بِهِ الْمُؤْمِنُ وَ یَخْشَعُ لَهُ الْقَلْبُ.

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: جَوْدَةُ الثِّیَابِ خُیَلَاءُ الْقَلْبِ.

وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ تَرَکَ زِینَةً لِلَّهِ وَ وَضَعَ ثِیَاباً حَسَنَةً تَوَاضُعاً لِلَّهِ وَ ابْتِغَاءَ وَجْهِهِ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ عَبْقَرِیَّ الْجَنَّةِ.

فإن قلت فقد قال عیسی علیه السلام جودة الثیاب خیلاء القلب وَ قَدْ سُئِلَ نَبِیُّنَا صلی الله علیه و آله: مِنَ الْجَمَالِ فِی الثِّیَابِ هَلْ هُوَ مِنَ الْکِبْرِ فَقَالَ لَا وَ لَکِنَّ الْکِبْرَ مِنْ سَفَهِ الْحَقِّ وَ غَمْصِ النَّاسِ.

فکیف طریق الجمع بینهما. فاعلم أن الثوب الجید لیس من ضرورته أن یکون من التکبر فی حق کل أحد فی کل حال و هو الذی أشار إلیه رسول الله صلی الله علیه و آله و هو الذی عرفه رسول الله صلی الله علیه و آله من حال ثابت بن قیس إذ قال إنی امرؤ حبب إلی الجمال ما تری فعرفه أن میله إلی النظافة و جودة الثیاب لا لیتکبر علی غیره فإنه لیس من ضرورته أن یکون من الکبر و قد یکون ذلک من الکبر کما أن الرضا بالثوب الدون قد یکون من التواضع فإذا انقسمت الأحوال نزل قول عیسی علیه السلام علی بعض الأحوال علی أن قوله خیلاء القلب یعنی قد یورث خیلاء فی القلب و قول نبینا إنه لیس من الکبر یعنی أن الکبر لا یوجبه و یجوز أن لا یوجبه الکبر ثم یکون هو مورثا للکبر.

و بالجملة فالأحوال تختلف فی مثل هذا و المحمود الوسط من اللباس الذی لا یوجب شهرة بالجودة و لا بالرذالة

وَ قَدْ قَالَ صلی الله علیه و آله: کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ الْبَسُوا وَ تَصَدَّقُوا فِی غَیْرِ سَرَفٍ وَ لَا بُخْلٍ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ أَنْ یَرَی أَثَرَ نِعْمَتِهِ عَلَی عَبْدِهِ.

و قال بکر بن عبد الله المزنی البسوا ثیاب الملوک و أمیتوا قلوبکم بالخشیة و إنما خاطب بهذا قوما یطلبون التکبر بثیاب أهل الصلاح

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: مَا لَکُمْ تَأْتُونِّی وَ عَلَیْکُمْ ثِیَابُ الرُّهْبَانِ وَ قُلُوبُکُمْ قُلُوبُ الذِّئَابِ الضَّوَارِی الْبَسُوا ثِیَابَ الْمُلُوکِ وَ أَلِینُوا قُلُوبَکُمْ بِالْخَشْیَةِ.

و منها أن یتواضع بالاحتمال إذا سب و أوذی و أخذ حقه فذلک هو الأفضل.

و بالجملة فمجامع حسن الأخلاق و التواضع سیرة رسول الله صلی الله علیه و آله فبه ینبغی أن یقتدی و منه ینبغی أن یتعلم و قد قال

ابن أبی سلمة قلت لأبی سعید الخدری ما تری فی ما أحدث الناس من الملبس و المشرب و المرکب و المطعم فقال یا ابن أخی کل لله و اشرب لله و کل شی‌ء من ذلک دخله زهو أو مباهاة أو رئاء أو سمعة فهو معصیة و سرف.

و عالج فی بیتک من الخدمة ما کان رسول الله صلی الله علیه و آله یعالج فی بیته کان یعلف الناضح و یعقل البعیر و یقمّ البیت و یحلب الشاة و یخصف النعل و یرقع الثوب و یأکل مع خادمه و یطحن عنه إذا أعیا و یشتری الشی‌ء من السوق و لا یمنعه الحیاء أن یعلقه بیده أو یجعله فی طرف ثوبه فینقلب إلی أهله یصافح الغنی و الفقیر و الصغیر و الکبیر و یسلم مبتدئا علی کل من استقبله من صغیر أو کبیر أسود أو أحمر حر أو عبد من أهل الصلاة.

لیس له حلة لمدخله و حلة لمخرجه لا یستحیی من أن یجیب إذا دعی و إن کان أشعث أغبر و لا یحقر ما دعی إلیه و إن لم یجد إلا حشف الدقل‌⁽¹⁾

الیابس الفاسد البالی، و الدقل: أردأ التمر.

لا یرفع غداء لعشاء و لا عشاء لغداء هین المقولة لین الخلقة کریم الطبیعة جمیل المعاشرة طلق الوجه بساما من غیر ضحک محزونا من غیر عبوس شدیدا من غیر عنف متواضعا من غیر مذلة جوادا من غیر سرف رحیما بکل

1) 1. فی نسخة الکمبانیّ و شرح الکافی« خشف الزقل» و هو تصحیف، و الحشف:

ذی قربی قریبا من کل ذمی و مسلم رقیق القلب دائم الإطراق لم یبشم قط من شبع و لا یمد یده إلی طمع.

قال أبو سلمة فدخلت علی عائشة فحدثتها کل هذا من أبی سعید فقالت ما أخطأ فیه حرفا و لقد قصر إذ ما أخبرک أن رسول الله صلی الله علیه و آله لم یمتلئ قط شبعا و لم یبث إلی أحد شکوی و إن کانت الفاقة أحب إلیه من الیسار و الغنی و إن کان لیظل جائعا یتلوی لیلته حتی یصبح فما یمنعه ذلک عن صیام یومه و لو شاء أن یسأل ربه فیؤتی کنوز الأرض و ثمارها و رغد عیشها من مشارقها و مغاربها لفعل.

و ربما بکیت رحمة له مما أوتی من الجوع فأمسح بطنه بیدی فأقول نفسی لک الفداء لو تبلغت من الدنیا بقدر ما یقوتک و یمنعک من الجوع فیقول یا عائشة إخوانی من أولی العزم من الرسل قد صبروا علی ما هو أشد من هذا فمضوا علی حالهم فقدموا علی ربهم فأکرم مآبهم و أجزل ثوابهم فأجدنی أستحیی إن ترفهت فی معیشتی أن یقصر بی دونهم فأصبر أیاما یسیرة أحب إلی من أن ینقص حظی غدا فی الآخرة و ما من شی‌ء أحب إلی من اللحوق بإخوانی و أخلائی فقالت عائشة فو الله ما استکمل بعد ذلک جمعة حتی قبضه الله تعالی.

فما نقل من أخلاقه صلی الله علیه و آله یجمع جملة أخلاق المتواضعین فمن طلب التواضع فلیقتد به و من رأی نفسه فوق محله صلی الله علیه و آله و لم یرض لنفسه بما رضی هو به فما أشد جهله فلقد کان رسول الله صلی الله علیه و آله أعظم خلق الله تعالی منصبا فی الدین و الدنیا فلا عزة و لا رفعة إلا فی الاقتداء به و لذلک لما عوتب بعض الصحابة فی بذاذة هیئته قال أنا قوم أعزنا الله تعالی بالإسلام فلا نطلب العز فی غیره.

**[ترجمه]راغب می‌گوید: «ألحد فلان» یعنی از حق منحرف گردید و إلحاد بر دو قسم است: إلحاد به شرک به خدا و إلحاد به شرک به اسباب؛ قسم اول با ایمان منافات دارد و ایمان را نابود می‌کند و قسم دوم ریسمان‌های ایمان را سست می‌کند ولی آن را نابود نمی‌نماید و از قسم دوم است آیه شریفه: «وَ مَنْ یُرِدْ فیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلیمٍ .» - . حج / 25 - {و هر کس بخواهد در این سرزمین از راه حق منحرف گردد و دست به ستم زند، ما از عذابی دردناک به او می‌چشانیم!}

و گفته: کبر آن حالتی است که مخصوص انسان است و ناشی از شگفتی همراه با تحسین انسان نسبت به خود به وجود می‌آید به این شکل که انسان خود را از غیر خود بزرگ‌تر می‌بیند و بزرگ‌ترین قسم تکبر، تکبر بر خدای عز و جل است به این که انسان از قبول حقیقت سر باز زند و اعتراف به عبادت او ننماید. و استکبار بر دو قسم اطلاق می‌شود: یکی آنکه انسان چیزی را طلب کند و آن را برتری دهد و بخواهد بزرگ باشد و این امر زمانی که به خاطر چیزی باشد که واجب است و در مکان و زمانی روی دهد که واجب باشد، این نوع استکبار محمود و ستودنی است و دوم آن که بسیار خودبزرگ‌بین شود و از خود اموری را که مربوط به او نیست بروز دهد و این استکبار مذموم و ناپسند است.

آنچه در قرآن وارد شده این معنای مذموم است که خدای متعال فرمود: «أَبی وَ اسْتَکْبَر. أفَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ. و أصرّوا و استکبروا استکبارا» - . بقره / 34 - 78 ، نوح / 7 - و فرمود: «فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ما کانُوا سابِقینَ.» - . عنکبوت / 35 - و فرمود: «الذین یستکبرون فی الارض بغیر الحق.» - . در نسخه کمپانی چنین آمده و مصدر نیز چنین است و در مصحف آمده: «فاستکبروا فی الارض بغیر الحق» - و فرمود: «إِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ. قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ.» - . اعراف / 40 - 48 -

و در آیه «فیقول الضعفاء للذین استکبروا» مستکبرین را در مقابل ضعیفان قرار داد تا به این مطلب توجه دهد که علت استکبار آنها قوتی بود که در جسم و مال خود داشتند و خدای تعالی فرمود: «قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذینَ اسْتُضْعِفُوا» - . اعراف / 75 - در اینجا هم مستضعفان را در مقابل مستکبران قرار داد. و نیز فرمود: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمینَ.» - . یونس / 75 - خدای تعالی با کلمه «فاستکبروا» تنبه داد بر این که آنان متکبر و خودپسند بودند و از این که به کلام موسی و هارون گوش فرا دهند، تکبر می‌ورزیدند؛ و با آیه «و کانوا قوما مجرمین» به این مسأله تنبه داد که چیزی که آن فرعونیان را وادار به چنین امری کرد، همان جرمی بود که سابقا مرتکب شده بودند. چرا که استکبار امری نبود که یک بار از آنان سر بزند، بلکه دأب و شیوه آنان بود.

راغب ادامه می‌دهد: «فَالَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ» {امّا کسانی که به آخرت ایمان نمی‌آورند، دل‌هایشان (حق را) انکار می‌کند و مستکبرند.} و بعد از آن می‌فرماید: « إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرینَ» - . نحل / 22 - 23 - {او مستکبران را دوست ندارد.}

و تکبر بر دو جه اطلاق می‌شود: اول آن که افعال نیک شخص در واقع زیاد باشد و از افعال نیک دیگران نیز بیشتر باشد؛ طبق این معنا خدای متعال متصف به صفت متکبر می‌شود که در قرآن فرمود: «العزیز الجبّار المتکبر.» - . حشر / 23 -

دوم آن که مردم خود را به خاطر خودبزرگ‌بینی چنین تلقی کنند که این از اوصاف عموم مردم است؛ مانند آیه: «فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» - . زمر / 72 - {چه بد جایگاهی است جایگاه متکبّران!} و نیز آیه «کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ» - . غافر / 35 - {این گونه خداوند بر دل هر متکبّر جبّاری مُهر می‌نهد!} و کسی که به تکبر به معنای اول آن وصف شود، محمود و ستوده است و کسی که به تکبر به معنای دوم آن وصف شود، مذموم و ناپسند است.

و آیه «سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ» - . اعراف / 146 - {به زودی کسانی را که در روی زمین به نا حق تکبّر می‌ورزند، از (ایمان به) آیات خود، منصرف می‌سازم!} دلالت دارد بر این که صحیح است که انسان متصف به کبر بشود و چنین کبری مذموم نباشد؛ زیرا خداوند کسانی را که به ناحق تکبر می‌کنند، منصرف می‌سازد.

و کبریا عبارت است بالا بودن از انقیاد و اطاعت و این امر را کسی غیر خدای متعال استحقاق ندارد؛ خداوند می‌فرماید: «وَ لَهُ الْکِبْرِیاءُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ» - . جاثیه / 37 - {و برای اوست کبریا و عظمت در آسمان‌ها و زمین، و اوست عزیز و حکیم!} و به خاطر آنچه گفتیم که از حضرت رسول صلی الله علیه و آله نقل شده که از قول خدای متعال فرمود: «بزرگی ردای من و عظمت پوشش من است؛ پس هر آن کس در چیزی از این امور با من ستیز کند، او را می‌شکنم.» «قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنینَ» - . یونس / 78 - {گفتند: «آیا آمده‌ای که ما را، از آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم، منصرف سازی؛ و بزرگی (و ریاست) در روی زمین، از آن شما دو تن باشد؟! ما (هرگز) به شما ایمان نمی‌آوریم!} پایان کلام راغب اصفهانی .

می گویم

آیات و روایات در مذمت تکبر و مدح تواضع، بیش از آن است که به شمارش آید؛ شهید قدس الله روحه فرموده: کبر معصیت است و اخبار در این زمینه فراوان است؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که در قلبش مثقال ذره‌ای تکبر باشد، داخل بهشت نمی‌گردد؛ اصحاب گفتند: یا رسول الله! هر یکی از ما دوست دارد که لباس او نیک و کردارش نیکو باشد! فرمود: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد؛ لکن منظور از کبر، عدم قبول حق و تحقیر نمودن مردم است.

«بطر الحق» یعنی حق را به گوینده آن برگرداند و «غمص» با صاد، به معنای حقیر شمردن است و این حدیث باید تأویل شود به کبری که منجر به کفر شود یا مراد این است که متکبر همراه با متواضع وارد بهشت نمی‌شود، بلکه بعد از او و بعد از معذب شدن در آتش داخل می‌شود و از این حدیث استفاده می‌شود که تجمل غیر هیچ نسبتی با تکبر ندارد. پایان کلام شهید.

و گفته شده: کبر به دو قسم کبر باطنی و کبر ظاهری تقسیم می‌شود. کبر باطن، اخلاقی نفسانی است و کبر ظاهری اعمالی است که از جوارح صادر می‌شود و نامیدن کبر به خلق و خوی باطنی شایسته‌تر است و اعمال ثمرات و نتایج آن خلق و خوی هستند و به همین خاطر کبر وقتی از جوارح بروز پیدا می‌کند، گفته می‌شود که فلانی تکبر ورزید، ولی وقتی بروز پیدا نکند، گفته می‌شود: فلانی در نفسش کبر وجود دارد؛ پس اصل همان خلقی است که در نفس است و آن خلق عبارت است از آرامش یافتن نفس از این که خود را بالای کسی می‌بیند که بر او تکبر می‌ورزد؛ زیرا کبر یک «متکبر علیه» یعنی کسی که بر او تکبر ورزیده می‌شود و یک «متکبر به» یعنی چیزی که به سبب آن بزرگی فروخته می‌شود نیاز دارد و با این تعریف، کبر از عجب که خودپسندی است جدا می‌گردد؛ زیرا «عجب» مستلزم وجود کسی غیر از شخص خود پسند نیست.

بلکه اگر فقط انسان به تنهایی خلق شده باشد، باز هم متصور است که خودپسندی باشد، ولی تصور نمی‌شود که کسی متکبر باشد، مگر آنکه غیری نیز در کار باشد که خود را در صفات کمال بالا دست آن غیر ببیند؛ به این صورت که برای نفس خود مرتبه‌ای و برای غیر خود نیز مرتبه‌ای ببیند و سپس مرتبه نفس خود را فوق مرتبه غیر خود ببیند؛ پس هنگامی که این اعتقادات سه گانه را دارا باشد، خلق و خوی کبر در او حاصل می‌شود؛ زیرا چنین بینشی کبر است و بلکه این بینش و این عقیده در کبر می‌دمد و در نتیجه در قلبش فریب و نشاط و شادمانی حاصل می‌شود و به آنچه اعتقاد پیدا کرده اعتماد می‌کند و در نفسش به این سبب عزتی به وجود می‌آید؛ پس این عزت و نشاط و اعتماد به چیزی که به آن اعتقاد پیدا کرده، «کبر» نام دارد و به همین خاطر پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدایا! من به تو از باد خودبزرگ‌بینی به تو پناه می‌برم.

پس کبر عبارت است از حالتی که از این اعتقادات در نفس حاصل می‌شود و هچنین «عزّ» و «تعظّم» نیز نامیده می‌شود و به همین سبب ابن عباس درباره آیه «إن فی صدورهم الا کبر ما هم ببالغیه» - . غافر / 55 - {در سینه‌هایشان فقط تکبّر (و غرور) است، و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید،} گفته: مراد، عظمتی است که بدان نرسند.

سپس این عزت، مقتضی اعمالی در ظاهر و باطن است که همان ثمرات آن است و تکبر نامیده می‌شود؛ زیرا که هرچه منزلت نفسش نسبت به غیر، پیش او بزرگ شود، پایین دست خود را تحقیر و خوار می‌کند و او را از نفس خود دور نموده و عقب می‌راند و از نشستن و با او غذا خوردن، خود را بالاتر می‌بیند و اگر کبرش شدت پیدا بکند، به این نظر می‌رسد که حق اوست که شخص مادون او مقابل او به صورت مستخدم حاضر بایستد.

پس اگر کبر او از این درجه هم بالا‌تر برود، از استخدام مادون خود نیز تکبر می‌ورزد و او را لایق ایستادن در مقابل خود نمی‌بیند و اگر آن شخص از این مقدار هم پایین‌تر باشد، از دوستی با او سرپیچی می‌کند و در راه‌های باریک بر او مقدم می‌شود و در محافل بر او بالادستی می‌کند و منتظر است که ابتدا او به وی سلام کند و اگر آن شخص مادون، با او محاجّه یا مناظره کند، از این که جواب سخن او را بدهد استنکاف می‌کند و اگر موعظه شود، از قبول خودداری می‌کند و اگر نصیحت و موعظه کند، در نصیحت کردن سخت می‌گیرد و اگر چیزی از کلامش ردّ شود، عصبانی می‌شود و اگر معلم شود به آموزندگان خود ارفاق نمی‌کند و آنان را ذلیل می‌کند و سؤال کنندگان را نهیب می‌زند و بر آنان منت می‌نهد و آنان را به خدمت خود می‌گیرد و به عامه مردم مانند نگاه به خران، نگاه می‌کند از این جهت که می‌خواهد عامه مردم را جاهل و حقیر بداند.

و اعمالی که از خصلت کبر صادر می‌شود نیز از حیث کثرت به شمار نمی‌آید؛ این کبر و آفت عظیم آن است و خواص و عوام در این ورطه هلاک می‌شوند و چگونه آفت آن عظیم نباشد، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: «کسی که در قلبش مثقال ذره‌ای از کبر باشد، داخل بهشت نمی‌گردد.»

و این اخلاق مانع دخول بنده به بهشت می‌شود، زیرا بین شخص و تمام اخلاقیات خوب مؤمنین حائل می‌شود و این اخلاقیات درهای بهشت هستند و کبر و عزّ نفس تمام آن درها را می‌بندد؛ زیرا شخص متکبر با این حالت، نمی‌تواند آنچه برای خود دوست می‌دارد برای مؤمنین نیز دوست بدارد؛ و نمی‌تواند تواضع که در رأس اخلاق مؤمنان است به خرج دهد و نمی‌تواند کظم غیظ و ترک کینه کند و راست بگوید و حسد و غضب را کنار نهد و نمی‌تواند با لطف کسی را نصیحت کند و نمی‌تواند قبول نصیحت نماید و از خوار شمردن مردم و غیبت کردنشان نیز سالم نمی‌ماند؛ پس هیچ اخلاق ناپسندی نیست مگر این که شخص متکبر و خودبزرگ‌بین به آن به شدت نیاز دارد تا عزت پوشالی خود را با آن حفظ کند و هیچ اخلاق محمودی نیست مگر این که این شخص از آن عاجز است؛ زیرا می‌ترسد آن اخلاق آن عزت پوشالی‌اش را از بین ببرد؛ پس به این دلیل است که متکبر داخل بهشت نمی‌گردد.

و بدترین انواع کبر آن حالتی است که متکبر را از فراگیری علم و قبول حق و انقیاد در برابر آن بازمی‌دارد و آیاتی که حاوی مذمت متکبران است، در خصوص چنین متکبری وارد شده است: «و کنتم عن آیاته تستکبرون» - . انعام / 93 -

{نسبت به آیات او تکبر می‌ورزیدید} و امثال این آیه فراوان است و به همین جهت رسول خدا صلی الله علیه و آله انکار حق را تعریف کبر دانستند و پرده از حقیقت کبر برداشتند و فرمودند: متکبر کسی است که به حقیقت نفهم باشد و مردم را تحقیر نماید.

لازم به ذکر است که آن کسی که نسبت به او تکبر ورزیده می‌شود، خدا یا رسولان او یا سایر مردم هستند؛ پس «متکبر علیه» از این جهت بر سه قسم است: اول: تکبر بر خداست که بدترین انواع تکبر است و جز جهالت محض و طغیان عاملی ندارد، مانند تکبری که نمرود و فرعون داشتند.

دوم: تکبر بر رسولان و اوصیای ایشان علیهم السلام است؛ مثل آیه «أنؤمنُ لبشرینِ مثلِنا» - . مؤمنون / 47 - {آیا به دو بشر که مثل ما هستند ایمان بیاوریم؟} و «وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ» - . مؤمنون / 34 - {و اگر از بشری چون خودتان اطاعت کنید، شما بنا بر این زیان کارید} و «لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَةُ أَوْ نَری رَبَّنا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبیراً» - . فرقان / 21 - {چرا فرشتگان بر ما نازل نشدند و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی‌بینیم؟!» آنها درباره خود تکبّر ورزیدند و طغیان بزرگی کردند!} و این قسم از تکبر نیز نزدیک به تکبر بر خدای عز و جل است، اگر چه از آن پایین‌تر است ولی این تکبر از قبول فرمان خداست.

سوم: تکبر بر بندگان خداست و آن به این شکل است که خود را بزرگ بشمارد و غیر خود را تحقیر کند و نفس خود را از اطاعت آنان باز دارد و نفسش او را دعوت به برتری‌جویی نسبت به آنان نماید، پس آنان را خوار شمرده و کوچک انگارد و از مساوات با آنان خودداری کند و این، اگر چه از قسم اول و دوم پایین‌تر است، اما از دو جهت بزرگ و ناپسند است:

یکی آن که کبر و عزت و عظمت جز برای مالک قادر شایست نیست؛ اما بنده ضعیف و ذلیل و مملوک ناتوانی که قدرت بر چیزی ندارد، کبر کجا برای او شایسته است؟ پس هر بار که عبد تکبر ورزد، با خدای متعال در صفتی که تنها شایسته جلال و بزرگی اوست، ستیز کرده. و به این معنا اشاره دارد حدیث قدسی که فرمود: «عظمت پوشش من و کبریا ردای من است و کسی که با من در هر یک از این‌ها ستیز کند او را خواهم شکست»، یعنی این اوصاف خاص من است و فقط سزاوار من است و کسی که در این‌ها با من نزاع کند، در صفتی از صفاتم با من ستیز کرده؛ پس وقتی تکبر بر بندگان فقط سزاوار خداست، پس کسی که بر بندگان خدا تکبر بورزد، بر خدا جنایت کرده است؛ زیرا کسی که خواص از غلامان پادشاه را تحقیر کند و آنان را به خدمت خود در آورد و بر آنان بزرگی بفروشد و نسبت به غلامان، چیزی را ویژه خود قرار دهد که حق پادشاه است که آن را ویژه خود قرار دهد، پس در برخی امور پادشاه با او نزاع نموده؛ اگر چه درجه چنین شخصی درجه کسی نیست که بر تخت پادشاه بنشیند و خود را پادشاه بداند؛ مانند کسی که ادعای ربوبیت نماید.

وجه دوم آن است که چنین رذیله‌ای انسان را به مخالفت خدا در اوامرش دعوت می‌کند؛ زیرا وقتی متکبر، حقیقت را از بنده‌ای از بندگان خدا شنید، از قبول آن سر باز می‌زند و مهیای انکار آن می‌شود و به همین جهت می‌بینی که مناظره کنندگان در امور دینی می‌پندارند که از اسرار دین بحث می‌کنند، سپس مانند انکار متکبران، حقایق را انکار می‌کنند و وقتی حق بر لسان یکی از آنان واضح می‌گردد، دیگری از قبول آن خود داری نموده و مهیای انکار آن می‌شود و برای دفع نظر حق، با فریبکاری که تحت قدرت او باشد، چاره می‌اندیشد. و این اخلاق کافران و منافقان است؛ زیرا خدای متعال آنان را وصف نمود و فرمود: «وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ» - . فصلت / 26 - {کافران گفتند: «گوش به این قرآن فراندهید؛ و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید، شاید پیروز شوید!»} و همچنین این تکبر انسان متکبر را وادار به خود داری از قبول اندرز می‌کند، چنانچه خدای متعال فرمود: «وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْم» - . بقره / 206 - {و هنگامی که به آنها گفته شود: «از خدا بترسید!» (لجاجت آنان بیشتر می‌شود)، و لجاجت و تعصب، آنها را به گناه می‌کشاند.} و ابلیس نیز از قبول حق تکبر ورزید .

پس این آفت بزرگی از آفات کبر است و به همین خاطر رسول خدا صلی الله علیه و آله کبر را به این دو آفت شرح داد، هنگامی که ثابت بن قیس از ایشان پرسید: یا رسول الله! من کسی هستم که آنچه از زیبایی که می‌بینی برای من محبوب است؛ آیا این از قبیل کبر است؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: «نه؛ بلکه کبر آن است که کسی حق را نپذیرد و مردم را تحقیر کند.» و در حدیث دیگری دارد: «کبر آن است که کسی نسبت به حق نفهمی داشته باشد» و عبارت «غمص الناس» یعنی مردم را خوار و حقیر قلمداد کند، در حالی که آنان بندگان خدایند و مثل او و از او بهترند و این آفت نخست است و این که فرمود: «سفه الحق» یعنی حق را به سبب تکبرش رد می‌کند و این آفت دوم کبر است.

سپس این را هم بدان که تنها کسی که خود را عظیم می‌انگارد، تکبر می‌کند و چنین شخصی خود را بزرگ نمی‌شمارد، مگر به این جهت که برای خود صفتی از صفات کمال معتقد است و محل جمع شدن صفات کمال، کمال دینی یا دنیوی است؛ کمال دینی همان علم و عمل است و کمال دنیوی نسب و زیبایی و قدرت و مال و کثرت یاور. پس این امور هفت قسم هستند:

اول: علم است و چقدر کبر به علما زود راه پیدا می‌کند! به همین سبب رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آفت علم تکبر است؛ عالم به عزت و بزرگی علم، به مردم عزت می‌یابد و خود را بزرگ می‌انگارد و مردم را حقیر می‌شمارد و مانند نگاهی که به چارپایان دارد، به مردم نظر می‌کند و از آنان توقع اکرام و ابتدا سلام نمودن به او دارد و آنان را خادم خود می‌داند و به شؤون آنها کاری ندارد؛ این از متعلقات دنیوی تکبر به علم؛ اما از جهت اخروی به این صورت است که خود را نزد خدا اعلی و افضل از مردم می‌داند و بر مردم بیش از آن مقداری که برای خود می‌ترسد، بیمناک است و برای خود بیش از آن مقداری که برای خود امیدوار است، امید دارد؛ چنین شخصی جاهل نامیده شود بهتر است از این که عالم نام نهاده شود؛ بلکه علم حقیقی آن است که انسان با آن علم، خود و پروردگارش و خطر عاقبت امرش و حجت خدا بر علما و بزرگی خطر علم در خصوص این امور را بشناسد و این علوم موجب ازدیاد خوف و تواضع و فروتنی است و اقتضا می‌کند که عالم به خاطر بزرگی حجت خدا بر او به سبب علمی که دارد و این که در قیام به شکر نعمت علم کوتاهی نموده است، همه مردم را از خود بهتر بداند.

پس اگر بگویی: پس برخی مردم چه فکری دارند که به سبب علم، کبر و احساس امنیتشان بیشتر می‌شود؟ پس بدان که این امر دو سبب دارد: یکی اشتغال اوست بدانچه علم نامیده می‌شود، در حالی که آنچه وی بدان مشغول است علم حقیقی نیست؛ علم حقیقی آن علمی است که بنده با آن خود و پروردگارش را بشناسد و امر خطیر و حساس خود را در ملاقات پروردگار بداند و پوششی برای روز ملاقات با خدا پیدا کند و این امر موجب خشیت و تواضع است نه تکبر و احساس امنیت! خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَما» - . فاطر / 28 - {از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند؛} اما علوم دیگر غیر از علم خداشناسی مانند علم طب و حساب و لغت و شعر و نحو و فصل خصومت و راه‌های مجادله، وقتی انسان صرفا این‌ها را فرا بگیرد و خود را انباشته از این علوم کند، از کبر و نفاق انباشته می‌شود؛ این علوم اگر «صناعات» نامیده شود، سزاوارتر است از این که علم نام نهاده شود؛ بلکه علم تنها معرفت عبودیت و ربوبیت و راه عبادت است و این علوم، غالبا تواضع را به دنبال دارد.

سبب دوم آن است که بنده، در علوم فرو می‌رود، در حالی که نیتی پلید دارد و نفسی پست و اخلاقی بد؛ پس اولا این شخص با انواع مجاهدات، به تهذیب نفس و تزکیه قلب، نپرداخته و نفس او در عبادت پروردگارش تمرین نکرده و در نتیجه جوهر نفس او پلید باقی مانده؛ پس وقتی در علم و دانش فرو می‌رود، هر علمی که باشد، علم در قلب او با منزلی پلید مواجه می‌شود و در نتیجه میوه نیکویی نمی‌دهد و اثرر آن علم در کار خیری ظاهر نمی‌گردد.

وهب برای این امر مثالی زده است. وی می‌گوید: علم مانند باران است که از آسمان، شیرین و زلال فرود می‌آید و درختان با ریشه‌های خود آن آب را می‌نوشند و به قدر مزه‌های آن درختان، آن آب باران دگرگون می‌شود؛ پس درخت تلخ بر مرارات و تلخی آن می‌افزاید و درخت شیرین بر شیرینی آن آب می‌افزاید؛ همچنین است حال علمی که مردان آن را حفظ می‌کنند و آن را به قدر همت‌ها و امیال خود دگرگون می‌سازند؛ پس متکبر بر تکبرش و متواضع بر تواضعش افزوده می‌گردد و این بدین خاطر است که کسی که همتش تکبر باشد، در حالی که خود جاهل است، وقتی علم را حفظ می‌کند، چیزی می‌یابد که با آن تکبر کند و از کبر او افزون می‌گردد و وقتی فرد با وجود جهالت خود، خوف داشته باشد، وقتی علمش زیاد شد، می‌داند که حجت بر او مؤکّدتر گردیده پس خوف و دلسوزی و تواضع او بیشتر می‌گردد. پس علم از بزرگ‌ترین چیزهایی است که به سبب آن تکبر ورزیده می‌شود.

دوم: عمل و عبادت است که از رذیله عزّ و کبر و طلب تمایل دل‌های مردم توسط زاهدان و متعبدان و خالی نمی‌باشد و کبر از اینان در دنیا و دین فرومی‌ریزد؛ اما دنیا از این باب است که اینان از این که مردم آنها را زیارت کنند و ببینند را از این که آنها مردم را زیارت کنند، سزاوارتر می‌بینند و توقع دارند مردم به دنبال حوائج ایشان بروند و آنان را اکرام نموده و در جلسات آنان را بزرگ بدارند و آنان را به ورع و تقوا یاد کنند و در بهره‌ها و حظوظ آنان را بر سایر مردم مقدم بدارند. و غیر از این‌ها اموری که در حق علما گذشت و گویا این دسته عبادت خود را منتی بر خلق خدا می‌دانند.

اما در دین از این جهت که مردم را هلاک شده می‌انگارند و خود را نجات یافته؛ ولی در حقیقت اینان هستند که هلاک گشته‌اند، تا چنین دیدی داشته باشند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: وقتی شنیدید کسی می‌گوید: مردم نابود شدند، بدانید که خود او از همه بدتر هلاک گشته. و روایت شده که مردی در میان بنی اسرائیل بود که به خاطر فساد فراوانش به او «بی بند و بار بنی اسرائیل» گفته می‌شد! وی از کنار مردی که به او «عابد بنی اسرائیل» گفته می‌شد، عبور کرد در حالی که بالای سر آن عابد، سایه‌ای بود که او را زیر خود داشت؛ وقتی آن شخص بی بند و بار از کنار او گذشت، با خود گفت: من بی بند و بار قوم بنی اسرائیل هستم! چگونه در کنار این فرد بنشینم؟ و عابد گفت: این شخص، بی بند و بار بنی اسرائیل است؛ چگونه نزد من بنشیند؟ پس از او متکبرانه روی برگرداند و به او گفت: از کنار من برخیز! خدا به پیامبر آن زمان وحی کرد: به این دو امر کن که هر دو عمل خود را از نو شروع کنند! زیرا من آن بی بند و بار را آمرزیدم و اعمال آن عابد را حبط نمودم. و در حدیث دیگری دارد: آن ابر به بالای سر آن شخص بی بند و بار آمد!

این آفتی است که احدی از اهل عبادت از آن جدا نیستند، مگر کسانی که خدا آنان را حفظ کند؛ اما علما و اهل عبادت در آفت کبر خود بر سه دسته هستند:

اول: آن است که تکبر در قلب او مستقر شده باشد و خود را از غیر خود برتر ببیند، اما تلاش می‌کند و تواضع به خرج می‌دهد و کارهای کسانی را انجام می‌دهد که غیر خود را از خود بهتر می‌بینند و درخت کبر در قلب این شخص رسوخ نموده؛ اما تمام شاخه‌های آن را بریده است!

دوم: آن است که کبر خود را بر کارهایش بروز دهد به این که در مجالس برتری طلبی کند و بر امثال خود مقدم گردد و انکار خود را در خصوص کسی که در حق او کوتاهی کند، آشکار نماید و کمترین حد این درجه در عالم این است که روی خود را از مردم برگرداند که گویا از آنان اعراض کرده و در اهل عبادت این است که روی خود را ترش نموده و چهره خود را در هم کشد، گویا از مردم بری است، آنان را پلید می‌داند و بر آنان غضب می‌کند و بیچاره نمی‌داند که پرهیزگاری به چهره در هم کشیدن نیست و در روی ترش نمودن هم نیست و در صورت برگرداندن هم نمی‌باشد و در گردن هم نیست که آن را پایین افکند و در پایین دامن نیست که آن را بالا بیاورد و بر زمین نکشد؛ همانا پرهیزگاری در قلب جای دارد؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تقوا در این جا جای دارد و به سینه مبارکش اشاره فرمود.

و این دو دسته حالشان سبک‌تر است از کسانی که در دسته سوم هستند و آنها کسانی هستند که تکبر را بر زبان جاری می‌سازند و کبر آنان را وادار به ادعا و فخر فروشی و مباهات و خود را تبرئه کردن می‌کند؛ اما شخص اهل عبادت، در مقام تفاخر بر دیگر بندگان می‌گوید: او که باشد؟ عملش چیست؟ زهدش از کجاست؟ پس در نقص وارد کردن بر مردم زبانش را دراز می‌کند و سپس خود را می‌ستاید و می‌گوید: من از فلان تاریخ روزه هستم و شب‌ها نمی‌خوابم و فلانی چنین نیست؛ و به طور ضمنی نفس خود را تزکیه می‌کند و می‌گوید: فلان کس قصد بدی نسبت به من داشت، اما فرزندانش هلاک شدند و مالش گرفته شد و بیمار گشت و سخنانی از این قبیل می‌گوید و ادعای کرامت نفس خویش می‌نماید.

اما عالم متکبر تفاخر نموده و می‌گوید: من در علوم مهارت دارم و بر حقایق مطلع هستم و از استادان، محضر فلان و فلان کس را درک نموده‌ام! تو که باشی؟ فضل علمی تو چیست؟ که را دیده‌ای؟ از که استماع حدیث نموده‌ای؟ تمام این سخنان را برای تحقیر دیگران و بزرگداشت خود می‌گوید؛ تمام این‌ها از اخلاق کبر آمیز است و آثاری که این اخلاق به جای می‌گذارد، طلب عزت و بزرگی به سبب علم و عمل است و کجایند علمایی که تمام این رذایل یا از برخی از آنان را نداشته باشند؟ ای کاش می‌دانستم کسی که این اخلاق را در درون خود می‌بیند، در حالی که سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله را می‌شنود که فرمود: «کسی که مثقال ذره‌ای از کبر در قلبش باشد داخل بهشت نمی‌گردد» چطور چنین کسی خود را بزرگ می‌شمارد و بر غیر خود تکبر می‌ورزد؟ در حالی که طبق فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله از اهل دوزخ است و بزرگ کسی است که از این رذیله پاک باشد و کسی که از این رذیله پاک باشد، در او تکبر و خود بزرگ بینی نخواهد بود.

سوم: تکبر به سبب نسب و حسب است؛ پس کسی که دارای نسب شریفی است، کسی را که آن نسب را ندارد، حقیر می‌انگارد، اگر چه آن شخص از حیث عمل و علم از او برتر باشد و ثمره این خصلت آن است که به این خصلت تفاخر می‌ورزد و این ریشه‌ای نازک در نفس است که شخص صاحب نسب از آن خالی نمی‌گردد، اگر چه انسان صالح یا عاقلی باشد؛ فقط در هنگامی که احوال روحی او اعتدال دارد، این خصلت از او پیدا نمی‌شود ولی اگر غضب بر او چیره گردد، این خصلت نور بصیرت او را خاموش می‌کند و این تکبر به سبب نسب از او سر می‌زند.

چهارم: تفاخر به سبب زیبایی است و این قسم از تکبر اکثرا بین زنان جاری است و موجب می‌شود که انسان به ذکر نقص و عیب و غیبت و عیوب مردم بپردازد؛ پنجم: کبر به سبب مال است و این خصلت بین پادشاهان در خزائنشان و بین بازرگانان در کالاهایشان و بین کشاورزان در زمین هایشان و بین اهل تجمل در البسه و اسب‌ها و مراکبشان جاری است که در نتیجه شخص ثروتمند، فقیر را حقیر می‌شمرد و بر او تکبر می‌ورزد و قارون از همین باب تکبر ورزید.

ششم: تکبر به سبب قدرت و شدت گرفتن قهرآمیز است و با آن بر ناتوانان تکبر ورزیده می‌شود.

هفتم: تکبر به سبب پیروان و یاوران و شاگردان و غلامان و قبیله و خویشان و فرزندان است و این در پادشاهان ظاهر می‌شود که لشکریان خود را زیاد می‌انگارند و بین علما با کثرت شاگردان ایجاد می‌شود و به طور کلی هر چیزی که نعمت خدا شمرده شود و سزاوار باشد که کمالی دانسته شود، اگر چه به خودی خود کمالی نباشد، می‌توان به آن تکبر ورزید؛ تا جایی که شخص زن نما بر اقران خود تکبر می‌ورزد، به این خاطر که قدرت و معرفت خود را در وصف زن نمایان زیاد می‌بیند؛ زیرا این شخص این علم و قدرت خود را کمالی برای خود می‌پندارد که با آن افتخار بورزد، گرچه فعل او جز عذاب چیز دیگری نیست.

اما بیان انگیزه‌هایی که باعث تکبر می‌شوند: بدان که کبر اخلاق درون است و اخلاق و اعمالی که ظهور بیرونی دارند، ثمره و نتیجه کبر است و سزاوار است که «تکبر» نامیده شود و اسم «کبر» مخصوص آن وصف درونی باشد که همان خودبزرگ‌بینی و دیدن مرتبه‌ای برای تفس فوق مرتبه دیگران است. و این باب باطنی تنها یک عامل دارد و آن عجب و خودپسندی است؛ پس وقتی انسان به خویش و عمل و علم خود، یا به چیزی از اسباب علم و عملش عجب ورزید، نفس خود را عظیم می‌شمرد و تکبر می‌ورزد؛ اما اسباب کبر ظاهری سه چیز است: یک عامل در شخص متکبر است و یک عامل در کسی که نسبت به او تکبر ورزیده می‌شود و یک عامل که به غیر این دو تعلق می‌گیرد؛ اما سببی که در خود متکبر وجود دارد، همان عجب است و آن عامل که در شخصی است که نسبت به او تکبر می‌شود، کینه و حسد است و عاملی که به غیر این دو متعلق است، ریاء است؛ پس به این اعتبار، اسباب کبر چهار سبب است: عجب و کینه و حسد و ریاء .

اما عجب و خودپسندی را که گفتیم موجب کبر باطنی است و میوه کبر باطنی، تکبر ظاهری در اعمال و گفتارها و افعال است.

اما حقد و کینه، گاهی باعث تکبر بدون عجب می‌شود و نیز حقد و کینه باعث رد حق می‌شود، وقتی آن حق از جانب شخصی که نسبت به او تکبر ورزیده می‌شود، آمده باشد و همچنین حقد و کینه، او را وادار به استنکاف از قبول نصیحت او می‌کند و او را وادار می‌کند که بر تقدم بر آن شخص تلاش کند، اگر چه بداند که مستحق این تقدم و برتری بر آن شخص نیست.

اما حسد موجب کینه شخص مورد حسادت می‌شود، اگر چه از جانب آن محسود عاملی برای ایذا و سببی که مقتضی غضب و کینه باشد، وجود نداشته باشد؛ همچنین حسد شخص را وادار به انکار حقیقت می‌کند تا از قبول نصیحت و آموختن علم امتناع ورزد؛ پس چه بسا جاهلی که به علم اشتیاق دارد ولی در جهل می‌ماند چرا که به خاطر حسادت بر آنان و غرض ورزی که دارد، از این که از یکی از اهل شهر خود و خویشانش چیزی بیاموزد، استنکاف می‌کند.

اما ریاء نیز دعوت به اخلاق متکبران می‌کند تا جایی که شخص، با کسی که می‌داند از او فضل بیشتری دارد، مناظره می‌کند و بین آن دو شناخت قبلی و حسادت و کینه‌ای هم وجود ندارد؛ ولی از این که حق را از او قبول کند امتناع می‌ورزد زیرا از این می‌ترسد که مردم بگویند: آن شخص از او فضل بیشتری دارد.

و اما راه علاج کبر و کسب تواضع یا راه علمی است و یا راه عملی؛ اما راه علمی آن است که خود و پروردگارش را بشناسد و همین مقدار در از بین بردن کبر، او را کفایت می‌کند؛ زیرا وقتی خود را به حقیقت معرفت، شناخت، می‌فهمد که او خوار‌تر از هر خوار است و به از نظر ذاتی کمتر از هر کمی است و جز تواضع و خواری و افتادگی چیزی شایسته او نیست و وقتی پروردگارش را شناخت می‌فهمد که عظمت و کبریایی فقط سزاوار خداست.

اما معرفت پروردگار و عظمت و مجد او که سخن در آن به درازا می‌انجامد و آن غایت علم صدّیقین است؛ اما شناخت خویشتن خویش نیز به طول می‌انجامد و او را کافی است که معنای یک آیه از قرآن را بفهمد؛ زیرا علم اولین و آخرین برای کسی که بصیرتش باز باشد، در قرآن وجود دارد؛ خدای متعال می‌فرماید: «قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَه ثُمَّ السَّبیلَ یَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَه ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَه» - . عبس / 17 - 22 - {مرگ بر این انسان، چقدر کافر و ناسپاس است! (خداوند) او را از چه چیز آفریده است؟! او را از نطفه ناچیزی آفرید، سپس اندازه‌گیری کرد و موزون ساخت، سپس راه را برای او آسان کرد، بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود، سپس هرگاه بخواهد او را زنده می‌کند} آیه نخست به اول خلقت انسان اشاره می‌کند و به آخر و وسط امر او؛ پس انسان باید این سه مرحله را ببیند تا معنای این آیه را بفهمد؛ اما اول انسان این بود که چیز قابل ذکری نبود و این زمانی بود که روزگارانی را در پرده نیستی بود؛ بلکه عدم او زمان نداشت؛ پس چه چیزی پست‌تر و کمتر از محو و عدم است و در لا زمان انسان این گونه بود؛ سپس خدای تعالی او را از خوارترین چیزها و سپس از پلیدترین اشیا آفرید؛ زمانی که او را از خاک و سپس از نطفه خلق کرد و سپس از خون بسته و سپس از گوشت جویده و سپس به او استخوان داد و سپس به استخوان‌ها گوشت پوشاند!

این ابتدای وجود انسان بوده که تبدیل به چیز قابل ذکری گشته و در خور ذکر نگشته مگر این که پست‌ترین اوصاف و نعت‌ها را داشته؛ چون در ابتدای امر کامل خلق نشده، بلکه به صورت جمادی مرده بوده که نه می‌شنیده و نه می‌دیده و نه حس و حرکتی داشته و نه قدرت سخن و اقدام عقاب آمیزی داشته و چیزی نمی‌دانسته و درک نمی‌کرده؛ پس قبل از حیاتش با مرگ شروع کرده و قبل از قوت با ضعف و قبل از علم با جهل و قبل از بینایی با کوری و قبل از شنوایی با کری و قبل از سخن گفتن با لالی و قبل از هدایت با گمراهی و قبل از بی نیازی با فقر و قبل از قدرت با عجز و ناتوانی آغاز نموده است.

این است معنای آیه : «هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلیهِ.» - . انسان / 1 - 2 -

{آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود؟! ما انسان را از نطفه مختلطی آفریدیم، و او را می‌آزماییم؛ (بدین جهت) او را شنوا و بینا قرار دادیم!} خدا در بدو امر او را این گونه آفرید و سپس بر او منت نهاد و فرمود: «ثم السیبلَ یسَّره» و این اشاره است به آنچه در مدت حیاتش تا دم مرگ برای او فراهم فرموده و به همین جهت فرمود: «مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلیهِ فَجَعَلْناهُ سَمیعاً بَصیراً إنّا هَدَیناه السَّبیل» و معنای آیه این است که خداوند اولا او را بعد از آن که جمادی مرده و از خاک بود زنده فرمود و در مرحله دوم او را از نطفه احیا کرد و پس از آن که فاقد چشم بود، او را بینا فرمود و پس از ضعف او را قوت بخشید و بعد از جهالت او را علم آموخت و بعد از آن که فاقد اعضا و جوارح بود آنها را برای او با عجائبش خلقت فرمود و او را پس از فقر بی نیاز فرمود و بعد از گرسنگی سیرش نمود و بعد از عریانی او را پوشاند و بعد از گمراهی او را هدایت کرد.

پس ببین چگونه امر او را تدبیر نمود و انسان را صورتگری کرد و راه را برای او روشن فرمود راه طغیانگری انسان را نیز برایش باز گذارد؛ چه کافر است انسان و چگونه خدا جهالت انسان را آشکار کرد. خدای تعالی فرمود: «أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصیمٌ مُبین» - . یس / 77 - {آیا

انسان نمی‌داند که ما او را از نطفه‌ای بی‌ارزش آفریدیم؟! و او (چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد که) به مخاصمه آشکار (با ما) برخاست!؟} و فرمود: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ» - . روم / 20 -

{از نشانه‌های او این است که شما را از خاک آفرید، سپس بناگاه انسان‌هایی شدید و در روی زمین گسترش یافتید!} پس به نعمت خدا بر انسان بنگر که چگونه او را از آن کمی و خواری و پستی و پلیدی به این رفعت و کرامت رسانده و بعد از نیستی مبدل به موجودی گشته و بعد از مردگی زنده شده و بعد از گنگی به سخن آمده و بعد از کوری بینا گشته و بعد از ناتوانی قوی گشته و بعد از جهالت عالم گشته و بعد از گمراهی هدایت یافته و بعد از ناتوانی قادر گشته و بعد از نداری بی نیاز گشته. پس در حد ذات خود چیزی نبوده و چه چیزی از لا شیء - نیستی محض - پست‌تر است و چه کمی کمتر از عدم محض؟ سپس به سبب امر خدا شیء گردیده و خدا او را از خاک ذلیل و نطفه پلید خلق فرموده بعد از نیستی مطلق تا پستی ذاتی خود را درک کند و خود را با آن بشناسد و خدا نعمت را بر او اتمام فرموده تا پروردگارش را با آن نعمت بشناسد و با آن معرفت عظمت و بزرگی خدایش را بداند و بفهمد که بزرگی جز برای ذات خدای عز و جل شایسته کسی نیست.

به همین سبب خدای متعال بر او منت نهاده و فرموده: «ألم نجعل له عینین و لسانا و شفتین و هدیناه النجدین» - . بلد / 8 - 10 - {آیا ما برای او دو چشم و یک زبان و دو لب قرار ندادیم و او را به راه خیر و شر هدایت نکردیم؟ و پستی اولیه او را به او شناساند و فرمود: «ألم یک نطفة من منی یمنی ثم کان علقة» - . قیامت / 37 -

{آیا او نطفه‌ای که درر رحم ریخته می‌شود نبود، سپس خون بسته شد؟} سپس منت‌های خود بر او را ذکر فرمود: «فخلق فسوّی فجعل منه الزوجین الذکر و الانثی» - . قیامت / 38 - 39 - {پس او را آفرید و هماهنگی بخشید و از آن دو زوج مذکر و مؤنث قرار داد} تا وجود انسان با تناسل تداوم یابد، همان طور که وجود انسان در ابتدا با ابداع به وجود آمد؛ پس کسی که این ابتدای وجود او و این احوال اوست، چطور حق را نمی‌پذیرد و تکبر می‌ورزد و فخر و کبر می‌ورزد و چنین شخصی حقیقتاً پست‌ترین اشخاص پست و ضعیف‌ترین ضعیفان خواهد بود. بله اگر خدا انسان را به کمال برساند و امورش را به خودش واگذار کند و وجود او را به اختیار خود ادامه دهد، ممکن است که طغیان کند و مبدأ و منتهی را فراموش کند؛ اما خدا در دوام وجودش، امراض هولناک و بیماری‌های بزرگ و آفات مختلف و طبایع متضاد، از قبیل تلخی و بلغم و باد و خون را بر او مسلط می‌کند تا برخی از اجزای او، برخی دیگر را از بین ببرد؛ وی این امور را بخواهد یا نخواهد؛ خشنود باشد یا نباشد؛ پس ناخواسته گرسنه می‌شود و تشنه می‌شود و مریض می‌شود و می‌میرد و برای خود نفع و ضرر و خیر و شرّی مالک نمی‌شود؛ می‌خواهد چیزی را بداند، اما آن را درک نمی‌کند و می‌خواهد چیزی را به یاد بیاورد، اما آن را فراموش می‌کند و می‌خواهد چیزی را فراموش کند و از آن غفلت بورزد، اما از آن غافل نمی‌شود و می‌خواهد قلبش را متوجه چیزی کند که برایش مهم است اما از سر اضطرار در درّه‌های وسوسه و افکار جولان می‌دهد؛ پس قلب او مالک قلبش و نفس او مالک نفسش نمی‌شود.

چیزی را می‌خواهد و چه بسا آن چیز موجب هلاکت او گردد و از چیزی کراهت دارد ولی حیات او در آن چیز است؛ غذاهایی را لذیذ می‌داند ولی آن غذاها او را هلاک و نابود می‌کند و برخی دواها را ناپسند می‌یابد در حالی که آن دوا به نفع اوست و او را زندگی می‌بخشد؛ در لحظه‌ای از شب و روزش ایمنی ندارد که گوش و چشم و علم و قدرتش از او سلب گردد و اعضایش فلج شود و عقلش از او به زور گرفته شود و روحش ربوده شود و تمام آنچه در دنیا بدان علاقه دارد، از او گرفته شود، در حالی که مضطر و ذلیل است؛ اگر رها شود باقی نمی‌ماند و اگر ربوده شود، نابود می‌شود. بنده مملوکی که قدرتی بر هیچ چیز از نفس و غیر خود ندارد؛ پس اگر خود را بشناسد، چه چیزی از او خوارتر است و کجا کبر شایسته اوست؟ اگر جهل او نبود؛ هرگز متکبر نمی‌شد. (این جهالت اوست که موجب کبر اوست.)

پس این وسط احوال آدمی است که باید انسان متکبر در آن تأمل کند؛ اما آخر زندگی او نیز مرگ است که در آیه کریمه «ثم أماته فأقبره ثم اذا شاء أنشره» - . عبس / 21 - 22 -

{سپس او را میراند و در قبر نهانش ساخت و سپس وقتی بخواهد او را زنده می‌کند.} و معنای این آیه آن است که روح و گوش و چشم و علم و قدرت و حس و ادراک و حرکت او از وی سلب می‌شود و تبدیل به جماد می‌شود؛ همان طور که اول بار بود و (پس از مرگ) تنها چیزی شبیه اجزا و صورت او که فاقد حس و حرکت است از وی باقی می‌ماند؛ سپس در خاک نهاده می‌شود و مبدل به لاشه‌ای بدبو و ناپاک می‌شود، چنانچه در اول امر نطفه‌ای ناپاک بود؛ سپس اعضا و صورت او می‌پوسد و اجزایش از هم می‌پاشد و استخوان‌هایش از هم گسیخته می‌شود و پوسیده و از هم گسیخته می‌شود؛ پس کرم‌ها اجزای او را می‌خورند و ابتدا دو حدقه چشمش را از جا در می‌آورند و گونه‌ها و سایر اجزای او را جدا می‌کنند و تبدیل به مدفوع در بدن کرم‌ها می‌شود و تبدیل به لاشه‌ای می‌شود که حیوان از او می‌گریزد و هر انسانی او را ناپاک می‌شمرد و به خاطر شدت بوی بد او از وی می‌گریزد.

و بهترین حال او این است که به وضعی که بود برگردد و خاکی شود که از او کوزه بسازند یا با او بنا بسازند و پس از آن که موجود بود، مفقود می‌گردد و به گونه‌ای می‌گردد که گویی دیروز وجود نداشته و درو شده، همان طور که بار اول مدت‌های مدید معدوم بود.

و کاش چنین باقی می‌ماند؛ چه نیکو بود که انسان به صورت خاک رها می‌شد! نه چنین است؛ چون خدا او را بعد از مدت طولانی پوسیده بودن زنده می‌کند و بلاهای شدید را تحمل کند و بعد از جمع کردن اجزای پراکنده شده او از قبرش جمع می‌شود و به سوی بیم‌های قیامت می‌رود و به قیامت که بر پا شده می‌نگرد و به آسمان متلاشی و شکافته و به زمین تبدیل یافته و کوه‌های روان و ستارگان کدر شده و خورشید گرفته و احوال تاریک و ملائکه سخت گیر و خشن و جهنمی که می‌نالد و بهشتی که مجرم بدان می‌نگرد و حسرت می‌خورد، نگاه می‌کند.

و نامه‌های اعمال را می‌بیند که گشوده شده و به او گفته می‌شود: «نامه عملت را خود بخوان!» وی می‌گوید: آن چیست؟ پس در جواب او گفته می‌شود: در حیات و زندگی‌ات که با آن شاد بودی و با نعمت‌های آن تکبر می‌ورزیدی و به اسباب آن افتخار می‌کردی دو فرشته بر تو گمارده شده بودند که مراقب تو بودند و هر چه می‌گفتی و عمل می‌کردی - چه کم بود و چه زیاد و چه اندک بود و چه به قدر پوست نازک هسته خرما و خوردن و نوشیدن و ایستادن و نشستن تو - را می‌نوشتند و تو آن را فراموش کرده‌ای و خدا آن را احصا کرده؛ پس به سوی حسابرسی خود بیا و آماده جواب دادن شو؛ یا به سوی خانه عذاب سوق داده می‌شود و قلب او از ترس این خطاب، قبل از آن که نامه اعمال گشوده شود و خفّت‌های او در آن مشاهده شود، پاره می‌گردد. وقتی نامه عملش را دید می‌گوید: «ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته مگر اینکه آن را به شمار آورده است!»

پس این آخر امر انسان متکبر است و این است معنای آیه «سپس وقتی بخواهد او را زنده می‌کند» پس کسی که چنین حالی دارد را با تکبر چه کار؟ و بلکه او را با شادی در لحظه‌ای چه کار؟ چه رسد به سرمستی و تکبر ورزیدن؟ اول و وسط حال او آشکار شده است و اگر - پناه بر خدا - آخر کار او نیز آشکار شود، چه بسا که این را برگزیند که سگ یا خوکی باشد تا همراه چارپایان تبدیل به خاک شود و انسان نباشد که سخنی بشنود و عذابی ببیند و اگر نزد خدا مستحق آتش دوزخ باشد، خوک از او شرافتمند‌تر و پاک‌تر و بلندتر است زیرا اول خوک، خاک وآخر آن نیز خاک است و از حساب و کتاب نیز به دور است و خلق خدا از سگ و خوک گریزان نیستند.

اگر اهل دنیا بنده گنهکار را در آتش ببینند، از وحشت خلقت و قبح صورت او فریاد می‌زنند و اگر باد او به مشامشان بخورد، از شدت بوی گند آن می‌میرند و اگر قطره‌ای از آن شرابی که در دنیا می‌نوشید، در دریاهای دنیا بریزد، آب دریاها بدبوتر از لاشه مرده می‌شود؛ پس کسی که حال او در عاقبت کار چنین است - مگر این که بخشوده شود، در حالی که خودش نسبت به عفوش در تردید است - پس چگونه تکبر ورزد؟ و چگونه خود را چیزی بداند تا برای خود به فضیلتی معتقد گردد؟ و کدام بنده است که گناهی نکرده که به سبب آن مستحق عقوبت نشده باشد؟ مگر آن که خدای کریم با فضلش از او در گذرد.

آیا دیده‌ای کسی را که بر برخی پادشاهان جنایتی می‌کند که به سبب آن سزاوار هزار تازیانه است، پس او را در زندان حبس می‌کنند و منتظر است تا برای عرض جنایتش او را از زندان خارج کنند و در ملأ عام خلق عقوبتش نمایند، و او نمی‌داند که بخشیده می‌شود یا نه، ذلت و خواری چنین شخصی در زندان چگونه خواهد بود؟ هیچ بنده گنهکاری نیست مگر این که دنیا زندان اوست و مستحق عقوبت از جانب خدای متعال است و نمی‌داند که عاقبت امر او چه خواهد شد؛ همین امر از حیث حزن و خوف و نگرانی و خواری و ذلت برای او کافی است .

پس این راه علاج علمی برای ریشه کبر است. اما علاج عملی این است که به صورت بالفعل برای خدا و سایر خلق او تواضع به خرج دهد به این صورت که بر اخلاق اهل تواضع و بر احوال صالحان و حالات رسول خدا صلی الله علیه و آله که به او می‌رسد، مواظبت کند، تا آنجا که آن حضرت روی زمین غذا میل می‌فرمود و می‌فرمود: من بنده‌ای هستم که غذا می‌خورم، همان طور که یک بنده و عبد غذا می‌خورد.

و به سلمان گفته شد: چرا لباس نیکویی به بر خود نمی‌کنی؟ فرمود: من بنده هستم؛ روزی که آزاد شدم لباس نیک خواهم پوشید و مراد او آزادی در آخرت بود.

و تواضع بعد از معرفت جز با عمل تمام نمی‌شود؛ پس کسی که خودش را شناخت، پس باید به تمام افعالی که مقتضای کبر است بنگرد و بر نقیض آن فعل مواظبت کند تا تواضع برای او تبدیل به یک اخلاق بشود و در اخبار فراوانی علاج کبر را با اعمال و بیان اخلاق متواضعان میسر دانسته‌اند.

گفته شده: بدان که تکبر در شکل و شمایل شخص متکبر ظاهر می‌شود؛ مانند روی برگرداندن و نگاه با گوشه چشم و سر را پایین انداختن و چهار زانو و در حال تکیه دادن نشستن و در اقوال شخص نیز ظاهر می‌شود، حتی در صدا و آهنگ و چگونه ایراد سخن کردن و در راه رفتن و متمایل به راست و چپ شدن و ایستادن و نشستن در حرکات و سکنات شخص و در انجام افعال و رفتارش در گفتار و کردار و اعمالش بروز می‌کند.

برخی از متکبران همه این خصوصیات را با هم دارند و برخی هم در بخشی از آن تکبر دارند؛ از جمله تکبر در این که دوست دارد مردم برای او قیام کنند یا مقابل او بایستند و حضرت علی صلوات الله علیه فرمود: کسی که می‌خواهد به مردی از اهل اتش نگاه کند، پس بنگرد به کسی که نشسته و مقابل او قومی ایستاده‌اند. و انس می‌گوید: کسی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پیش اصحاب آن حضرت محبوب‌تر نبود و اصحاب چون ایشان را می‌دیدند، برای حضرتش قیام نمی‌کردند؛ زیرا کراهت ایشان را نسبت به این امر می‌دانستند .

و برخی تکبر دارند به این که دوست دارند که هنگام راه رفتن کسانی نیز پشت سر او راه بروند. ابو الدرداء می‌گوید: تا زمانی که پشت سر بنده‌ای راه رفته شود، آن بنده پیوسته از خدا دور و دورتر می‌شود و رسول خدا صلی الله علیه و آله در برخی از اوقات با اصحاب که می‌رفتند امر می‌فرمودند که اصحاب از ایشان پیشی بگیرند و حضرت در گروه و دسته آنان راه می‌رفتند و برخی از عادات متکبرانه این است که دوست دارد کسی غیر از او مورد زیارت و دیدار قرار نگیرد، اگر چه از زیارت کسی غیر او خیری برای غیر او در دین حاصل شود و این روحیه ضد تواضع است.

و از جمله این که از این که غیر، نزدیک او بنشیند، خودداری می‌کند، مگر آن که آن شخص مقابل او بنشیند و تواضع بر خلاف آن است. انس می‌گوید: گاهی بچه‌ای از بچه‌های مدینه دست رسول خدا صلی الله علیه و آله را می‌گرفت و حضرت دست خود را رها نمی‌کرد تا آن بچه حضرت را هر جا می‌خواست می‌برد.

و از جمله این که از مجالست با افراد بیمار و معلول پرهیز کرده و از آنان وحشت دارد و این کبر است؛ مردی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد، در حالی که آبله‌ای بر بدن داشت که گاهی پوست آن کنده می‌شد و اصحاب نیز خدمت حضرت بودند و غذا می‌خوردند؛ پس آن مرد کنار هیچ کس نمی‌نشست مگر این که آن صحابی از کنارش بر می‌خواست؛ پس پیامبر صلی الله علیه و آله آن مرد آبله روی را کنار خود جای داد.

و از جمله این که در خانه‌اش کاری را با دست خود انجام نمی‌دهد و تواضع بر خلاف آن است و دیگر این که کالایی را نمی‌گیرد و به خانه نمی‌برد و این بر خلاف دأب متواضعان است و رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می‌کرد. و علی علیه السلام فرمود: از کمال مرد چیزی کم نمی‌شود که چیزی را برای عیال خود ببرد و برخی از اصحاب می‌گویند: علی علیه السلام را دیدم که با پولی مقداری گوشت خریدند و آن را در پارچه خود پیچیدند؛ به او گفته شد: یا امیر المؤمنین! ما برای شما این را می‌آوریم! فرمود: نه؛ پدر عیال سزاوارتر است به حمل آن .

و از جمله لباس شخص است که تکبر و تواضع شخص را بروز می‌دهد و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: بذاذت از ایمان است؛ گفته شده: مراد از بذاذت، لباس کم ارزش است و علی علیه السلام را در مورد شلواری پینه دار سرزنش کردند؛ فرمود: مؤمن از این عمل سرمش می‌گیرد و قلب با دیدن آن خاشع می‌گردد. و عیسی علیه السلام فرمود: نیکویی لباس موجب تکبر دل است و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که زینتی را برای خدا ترک کند و لباس نیکویی را از باب تواضع در برابر خدا و طلب رضایت او ترک کند، بر خداست که او را بر فرش‌های سبز رنگ بهشت داخل نماید.

اگر بگویی: عیسی علیه السلام فرموده: نیکویی لباس موجب تکبر دل است و از پیامبر ما صلی الله علیه و آله در خصوص لباس زیبا سؤال شد که آیا از کبر محسوب می‌شود، فرمود: نه؛ متکبر کسی است که نسبت به حقیقت نفهم باشد و مردم را تحقیر نماید؛ راه جمع بین این دو روایت چیست؟

پس بدان که لباس نیکو با این ملازمه ندارد که در حق همه و در هر حال علامت تکبر باشد و این همان امری است که رسول خدا صلی الله علیه و آله بدان اشاره فرمود و این همان چیزی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را برای ثابت بن قیس تعریف کرد، وقتی گفت: من کسی هستم که زیبایی برایم محبوب است؛ نظر شما چیست؟ حضرت به او فهماند که تمایل به پاکیزگی و نیکویی لباس، البته نه به خاطر تکبر بر مردم، ملازمه ندارد که حتما نشان کبر شخص باشد؛ بلکه گاهی این علامت کبر است، چناچه پوشیدن لباس پست نیز گاهی از علائم تواضع است؛ پس وقتی احوال تقسیم و متفاوت شد، قول عیسی علیه السلام ناظر است بر برخی از احوال؛ مضافا بر این که وقتی فرمود: تکبر دل، به این معناست که لباس نیکو گاهی موجب تکبر در دل می‌شود و سخن پیامبر ما صلی الله علیه و آله که فرمود: این از علامات کبر نیست، یعنی کبر موجب پوشیدن لباس زیبا نیست و ممکن است که کبر سبب پوشیدن لباس زیبا نباشد اما همین لباس زیبا کبر از خود بر جای گذارد .

و خلاصه احوال در این زمینه مختلف است و آنچه مورد ستایش است، لباس متوسط است که از شدت خوبی و پستی موجب شهرت شخص نگردد و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بخورید و بیاشامید و بپوشید و بین اسراف و بخل صدقه دهید که خداوند دوست دارد اثر نعمت خود را بر بنده‌اش ببیند!

و بکر بن عبدالله مزنی می‌گوید: لباس شاهان را بپوشید اما دل‌هایتان را از ترس خدا بمیرانید و این سخن را خطاب به کسانی گفت که با پوشیدن لباس نیکان، می‌خواستند تکبر بورزند. و عیسی علیه السلام فرمود: شما را چه شده که با لباس راهبان نزد من می‌آیید در حالی که دل‌هایتان دل‌های گرگ‌های درنده است؟ لباس شاهان را بپوشید و دل‌های خود را با خشیت نرم کنید.

و از جمله این است که وقتی به او ناسزا گفته شد و اذیت شد و حقش گرفته شد، تحمل نماید که این افضل است.

و خلاصه این که محل اجتماع اخلاق نیکو و تواضع، سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله است که سزاوار است به آن حضرت اقتدا و از آن حضرت درس فرا گرفته شود. ابن ابی سلمه می‌گوید: به ابو سعید خدری گفتم: نظرت درباره رفتار جدیدی که مردم در پوشاک و نوشیدنی و مرکب و خوراک در پیش گرفته‌اند چیست؟

گفت: ای برادر زاده! برای خدا بخور و بیاشام و هر یک از امور نامبرده که تکبر و مباهات و ریا و سمعه در آن داخل شود، معصیت و اسراف است. و در خانه‌ات خدماتی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانه می‌کرد، انجام بده: آن حضرت به شتر آب کش علوفه می‌داد و پای شتر را می‌بست و خانه را جاروب می‌زد و گوسفند را می‌دوشید و کفش را پینه می‌زد و جامه را وصله می‌زد و با خادم خود هم غذا می‌شود و وقتی خادم خسته می‌شد، حضرت به جای او گندم آرد می‌کرد و از بازار جنس می‌خرید و حیا مانع آن نمی‌شد که آن را به دست خود بیاوزید یا آن را در گوشه لباسش قرار دهد و به نزد اهل خود برگردد و آن حضرت با فقیر و غنی و صغیر و کبیر دست می‌داد و به هر کس اعم از کوچک و بزرگ، سیاه و سرخ، عبد و حرّ از اهل اسلام و نماز که از مقابلش می‌آمد، ابتدای به سلام می‌کرد.

لباسی برای اندرون و لباسی برای بیرون نداشت و از این حیا نمی‌کرد که وقتی صدایش کنند اجابت کند، اگر چه پراکنده موی و غبار آلوده بود و امری را که بدان خوانده شده بود حقیر نمی‌شمرد، اگر چه تنها خرمایی خشک و پست می‌یافت؛ ناهاری را برای شام، و شامی را برای ناهار نمی‌گذاشت. راحت سخن می‌گفت و نرم‌خو بود و طبعی بزرگوارانه داشت و معاشرتش زیبا بود؛ گشاده روی بود و تبسم می‌کرد و بلند نمی‌خندید؛ محزون بود ولی ترشروی نبود و صلابت داشت اما سخت گیر نبود؛ متواضع بود اما تن به خواری نمی‌داد و جواد بود اما اسراف نمی‌کرد؛ به همه خویشانش مهربان و به هر کافر ذمی و مسلمانی نزدیک بود؛ دلش مهربان بود، دائما (از روی تواضع) چشم به زمین می‌دوخت؛ هرگز از شدت سیری دچار پری شکم نشد و دست خود را از سر طمع به چیزی دراز نفرمود.

ابو سلمه می‌گوید: من وارد بر عایشه شدم و تمام این سخنان را از ابوسعید خدری برایش نقل کردم. وی گفت: تمام سخنان او درست است و کم هم گفته! چون به تو خبر نداده که رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز از شدت سیری شکمش پر نشد و به احدی از چیزی شکایت نکرد. فقر برای او محبوب‌تر از دارایی و بی نیازی بود و اگر روزی را گرسنه به سر می‌برد، شب را تا به صبح به خود می‌پیچید و آن گرسنگی او را از روزه آن روز بازنمی‌داشت و اگر می‌خواست می‌توانست از پروردگارش بخواهد و گنج‌های زمین و ثمرات آن و زندگی گوارای آن از شرق و غرب زمین برای او آورده شود، می‌توانست!

من گاهی از باب دلسوزی بر گرسنگی او بر او می‌گریستم و با دستم شکم مبارکش را لمس می‌کردم و می‌گفتم: جانم به فدایت باد! کاش از دنیا به قدر ضرورت که تو را از گرسنگی باز دارد، می‌خوردی! پس می‌فرمود: ای عایشه! برادران از انبیای اولوا العزم، بر حالتی شدیدتر از این صبر کردند و احوال خود را سپری کردند و بر پروردگارشان وارد شدند و خدا نیز آمدنشان را اکرام و ثوابشان را افزون کرد؛ من نسبت به خودم حیا می‌کنم که در زندگی خود رفاهی داشته باشم که مرا از آنان پائین‌تر قرار دهد! پس چند روز کوتاهی صبر می‌کنم و این برایم محبوب‌تر است از این که حظّ و بهره من فردا در آخرت از آنان کمتر باشد و چیزی برای من محبوب‌تر از ملحق شدن به برادران و دوستانم نیست! عایشه می‌گوید: به خدا سوگند بعد از این سخنان، حضرت صلی الله علیه و آله یک هفته را کامل سپری نکرد، تا این که خدای تعالی او را قبض روح فرمود.

پس آنچه از اخلاقیات آن حضرت نقل شده، جامع تمام اخلاقیات اهل تواضع است؛ پس هر کس خواهان تواضع است باید به ایشان اقتدا کند و کسی که خود را بالاتر از جایگاه ان حضررت صلی الله علیه و آله ببیند، و برای خود راضی نشود به آنچه آن حضرت بدان راضی بود، چقدر جهالت شدیدی دارد! زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله از حیث منصب در دین و دنیا اعظم خلق خدای متعال است؛ پس هیچ عزت و رفعتی نیست مگر در اقتدای به ایشان و به همین جهت وقتی برخی از صحابه در خصوص شکل و شمایل بدی که داشتند، سرزنش شدند، گفتند: ما قومی هستیم که خدا ما را با اسلام عزیز داشت؛ پس عزت را در غیر اسلام نمی‌جوییم!

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: الْکِبْرُ قَدْ یَکُونُ

فِی شِرَارِ النَّاسِ مِنْ کُلِّ جِنْسٍ وَ الْکِبْرُ رِدَاءُ اللَّهِ فَمَنْ نَازَعَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رِدَاءَهُ لَمْ یَزِدْهُ اللَّهُ إِلَّا سَفَالًا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ مَرَّ فِی بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِینَةِ وَ سَوْدَاءُ تَلْقُطُ السِّرْقِینَ فَقِیلَ لَهَا تَنَحَّیْ عَنْ طَرِیقِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ إِنَّ الطَّرِیقَ لَمُعْرَضٌ فَهَمَّ بِهَا بَعْضُ الْقَوْمِ أَنْ یَتَنَاوَلَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعُوهَا فَإِنَّهَا جَبَّارَةٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کبر در بدترین مردم است از هر جنسی که باشند و کبر ردای خداوند است، پس هر کس با خداوند عز و جل نسبت به ردای او ستیزه جوید خداوند جز بر پستی او نمی‌افزاید. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در یکی از راه‌های مدینه عبور فرمود در حالی که زن سیاهی سرگین بر می‌چید. پس به آن زن گفته شد که از راه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله کنار برو. پس گفت: راه گشاده است. برخی از مردم خواستند که او را به کنار برانند، پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: رهایش کنید که او سرکش است. - . کافی 2 : 309 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام قد یکون أقول یحتمل أن یکون قد للتحقیق و إن کان فی المضارع قلیلا کما قیل فی قوله تعالی قَدْ یَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ‌⁽²⁾قال الزمخشری دخل قد لتوکید العلم و یرجع ذلک إلی توکید الوعید و قیل هو للتقلیل باعتبار قید من کل جنس و قوله من کل جنس أی من کل صنف من أصناف الناس و إن کان دنیا أو من کل جنس من أجناس سبب التکبر من الأسباب التی أشرنا إلیها سابقا و الأول أظهر کما یومئ إلیه قصة السوداء.

و الکبر رداء الله قَالَ فِی النِّهَایَةِ فِی الْحَدِیثِ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الْعَظَمَةُ إِزَارِی وَ الْکِبْرِیَاءُ رِدَائِی.

ضرب الإزار و الرداء مثلا فی انفراده بصفة العظمة و الکبریاء أی لیستا کسائر الصفات التی قد یتصف بها الخلق مجازا کالرحمة و الکرم و غیرهما و شبههما بالإزار و الرداء لأن المتصف بهما یشملانه کما یشمل الرداء و الإزار الإنسان و لأنه لا یشارکه فی ردائه و إزاره أحد فکذلک الله لا ینبغی أن یشرکه فیهما أحد و مثله الحدیث الآخر تأزر بالعظمة و تردی بالکبریاء و تسربل بالعز انتهی.

قال بعض شراح صحیح مسلم الإزار الثوب الذی یشد علی الوسط و الرداء الذی یمد علی الکتفین و قال محیی الدین و هما لباس و اللباس من خواص الأجسام و هو سبحانه لیس بجسم فهما استعارة للصفة التی هی العظمة و العزة و وجه الاستعارة أن هذین الثوبین لما کانا مختصین بالناس و لا

1) 1. الکافی ج 2 ص 309.

2) 2. النور: 64.

یستغنی عنهما و لا یقبلان الشرکة و هما جمال عبر عن العز بالرداء و عن الکبر بالإزار علی وجه الاستعارة المعروفة عند العرب کما یقال فلان شعاره الزهد و دثاره التقوی لا یریدون الثوب الذی هو شعار و دثار بل صفة الزهد کما یقولون فلان غمر الرداء واسع العطیة فاستعاروا لفظ الرداء للعطیة انتهی.

لم یزده الله إلا سفالا أی فی أعین الخلق مطلقا غالبا علی خلاف مقصوده کما سیأتی أو فی أعین العارفین و الصالحین أو فی القیامة کما سیأتی أنهم یجعلون فی صورة الذر تلقط کتنصر أو علی بناء التفعل بحذف إحدی التاءین فی القاموس لقطة أخذه من

الأرض کالتقطه و تلقطه التقطه من هاهنا و هاهنا و قال السرقین و السرجین بکسرهما الزبل معربا سرگین بالفتح فقیل لها تنحی بالتاء و النون و الحاء المشددة کلها مفتوحة و الیاء الساکنة أمر الحاضرة من باب التفعل أی ابعدی.

لمعرض علی بناء المفعول من الإفعال أو التفعیل و قد یقرأ علی بناء الفاعل من الإفعال فعلی الأولین من قولهم أعرضت الشی‌ء و عرضته أی جعلته عریضا و علی الثالث من قولهم عرضت الشی‌ء أی أظهرته فأعرض أی ظهر و هو من النوادر فهم بها أی قصدها أن یتناولها أی یأخذها فینحیها قسرا عن طریقه صلی الله علیه و آله أو یشتمها من قولهم نال من عرضه أی شتمه و الأول أظهر فإنها جبارة أی متکبرة و ذلک خلقها لا یمکنها ترکه أو إذا قهرتموها یظهر منها أکثر من ذلک من البذاء و الفحش.

قال فی النهایة فیه أنه أمر امرأة فتأبت فقال دعوها فإنها جبارة.

أی متکبرة عاتیة و قال الراغب أصل الجبر إصلاح الشی‌ء بضرب من القهر و تجبر یقال إما لتصور معنی الاجتهاد أو للمبالغة أو لمعنی التکلف و الجبار فی صفة الإنسان یقال لمن یجبر نقیصته بادعاء منزلة من التعالی لا یستحقها و هذا لا یقال إلا علی طریق الذم کقوله تعالی وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً شَقِیًّا⁽¹⁾.

1) 1. إبراهیم: 15، مریم: 32.

إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ‌⁽¹⁾کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ⁽²⁾أی متعال عن قبول الحق و الإذعان له و أما فی وصفه تعالی نحو الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ⁽³⁾فقد قیل سمی بذلک من قولهم جبرت الفقیر لأنه هو الذی یجبر الناس بفائض نعمه‌⁽⁴⁾

و قیل لأنه یجبر الناس أی یقهرهم علی ما یریده.

و دفع بعض أهل اللغة ذلک من حیث اللفظ فقال لا یقال من أفعلت فعال فجبار لا یبنی من أجبرت فأجیب عنه بأن ذلک من لفظ الجبر المروی فی قوله لا جبر و لا تفویض لا من الإجبار.

و أنکر جماعة من المعتزلة ذلک من حیث المعنی فقالوا تعالی الله عن ذلک و لیس ذلک بمنکر فإن الله تعالی قد أجبر الناس علی أشیاء لا انفکاک لهم منها حسب ما تقتضیه الحکمة الإلهیة لا علی ما تتوهمه الغواة الجهلة و ذلک لإکراههم علی المرض و الموت و البعث و سخر کلا منهم بصناعة یتعاطاها و طریقه من الأخلاق و الأعمال یتحراها و جعله مجبرا فی صورة مخیر فإما راض بصنعته لا یرید عنها حولا و إما کاره لها یکابدها مع کراهیة لها کأنه لا یجد عنها بدلا قال فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ

حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ‌⁽⁵⁾و قال تعالی نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا⁽⁶⁾و علی هذا الحد وصف بالقاهر و هو لا یقهر إلا علی ما تقتضی الحکمة أن یقهر علیه‌⁽⁷⁾.

1) 1. المائدة: 22.

2) 2. غافر: 35.

3) 3. الحشر: 23.

4) 4. فی طبعة الکمبانیّ هاهنا بیاض و هو الصفحة 119 من الجزء الثالث و قد أضفنا ما سقط منها من شرح الکافی ج 2 ص 298، و جعلنا ما سقط بین المعقوفتین.

5) 5. المؤمنون: 53.

6) 6. الزخرف: 32.

7) 7. مفردات غریب القرآن 85 و 86.

**[ترجمه]عبارت «قد یکون» می‌گویم: ممکن است «قد» برای تحقیق باشد؛ اگر چه در فعل مضارع کم است، چنانچه در آیه «قد یعلم ما انتم علیه» - . نور / 64 -

{او می‌داند آنچه را که شما بر آن هستید،} به کار رفته. زمخشری می‌گوید: اینجا «قد» برای تأکید علم خدا به کار رفته است و رجوع آن به تأکید وعده خدا به عذاب است و گویند: «قد» برای تقلیل است به اعتبار قید «قید من کل جنس» و عبارت «من کل جنس» یعنی از هر صنفی از اصناف مردم، اگر چه که صنف پستی باشد یا از هر جنسی از اجناس سبب تکبر، از اسبابی که سابقا بدان اشاره کردیم و احتمال اولی واضح‌تر است، چنانچه قصه سوداء نیز به آن اشاره می‌کند.

«والکبر رداء الله» در نهایه درباره این حدیث گفته: خدای تبارک و تعالی فرمود: عظمت پوشش من و کبریا ردای من است. «إزار» و «رداء» مثالی است برای این که خداوند در اتصاف به صفت عظمت و کبریا منفرد است یعنی این دو صفت مثل سایر صفات نیست که گاهی مجازاً خلق خدا هم بدان متصف شوند؛ مثل رحمت و کرم و غیر این دو وصف. و این دو وصف را به ازار و رداء تشبیه فرمود، چون کسی که متصف به این دو وصف می‌شود، همان طور که شلوار و عبا انسان را می‌پوشاند، این دو وصف نیز موصوف خود را می‌پوشاند و به این سبب که در شلوار و ردای انسان احدی با او شریک نمی‌شود؛ هم چنین است در مورد خدا که سزاوار نیست در این دو وصف احدی با او شریک شود. و مانند این تعبیر است تعبیر حدیث دیگر که فرمود: «ازار عظمت پوشید و ردای کبریا به دوش انداخت و لباس عزت به تن کرد.» پایان کلام صاحب نهایه.

برخی شارحان صحیح مسلم می‌گویند: «ازار» لباسی است که به کمر بسته می‌شود و «رداء» لباسی است که بر کتفین انداخته می‌شود. و محی الدین می‌گوید: و هر دو لباس هستند و لباس از خواص اجسام است و خدای سبحان جسم نیست؛ پس این دو استعاره است برای صفتی که عظمت و عزت باشد؛ و وجه شبه استعاره این است که این دو لباس مختص مردم است و کسی از این دو لباس مستغنی نیست و دو نفر نمی‌توانند در این لباس شریک شوند و موجب زیبایی هستند؛ لذا از عزت خود به رداء و از کبر خود به رداء تعبیر فرمود، بر گونه استعاره‌ای که نزد عرب معروف است؛ همان طور که گفته می‌شود: فلانی لباس زیرینش زهد و لباسش رویینش تقوا است. منظور گوینده این مثل لباسی نیست که عبارت از لباس زیرین و رویین باشد، بلکه مراد او صفت زهد است؛ چنانچه گفته می‌شود: فلانی ردایش بخشنده است؛ یعنی عطای او زیاد است؛ پس لفظ «رداء» را برای عطیه استعاره گرفته‌اند. پایان کلام محی الدین.

«لم یزده الله الا سفالا» یعنی مطلقاً در چشم خلق و غالباً بر خلاف مقصود او، همان طور که خواهد آمد؛ یا در چشم عارفان و صالحان یا در قیامت پست می‌شود، همان طور که می‌آید که اهل کبر به صورت مورچه قرار داده می‌شوند. «تلقط» بر وزن «تنصر» یا از باب تفعل و حذف یکی از دو تاء در ابتدای این فعل مضارع می‌باشد؛ در قاموس گفته: «لقطه» یعنی از روی زمین برداشت مثل «التقطه» و «تلقّطه» یعنی آن سرگین‌ها را از این جا و آنجا بر می‌داشت و گفته: «السّرقین» و «السرجین» به کسر سین به معنای پشکل دام و ستور است و هر دو عربیِ واژه «سَرگین» به فتح سین هستند. «فقیل لها تنحّی» با تاء و نون و حاء مشدد که همگی این سه حرف مفتوح هستند و یاء آن ساکن است و امر حاضر از باب تفعیل است به معنای دور شو!

«لمعرض» به صورت اسم مفعول از باب إفعال یا تفعیل و گاهی نیز به صورت اسم فاعل خوانده می‌شود. بنا بر دو احتمال اول که اسم مفعول باشد، از عبارت «أعرضت الشیء و عرّضته» یعنی آن چیز را پهن قرار دادم و بنا بر احتمال سوم، از عبارت «عرضت الشیء» یعنی آن را آشکار و عرضه کردم. پس «أعرض» یعنی آشکار شد و این از افعال نادر است.

«فهمّ بها» یعنی به سمت او آمدند. «أن یتناولها» یعنی او را بگیرند و به زور از محل عبور رسول خدا صلی الله علیه و آله دورش کنند؛ یا به معنای ناسزا گفتن به اوست از عبارت «نال من عرضه» یعنی او را ناسزا داد و معنای اول ظاهرتر است. «فإنها جبّارة» یعنی این زن متکبر است و این اخلاق اوست که نمی‌تواند آن را ترک کند یا یه این معنا که اگر به زور متوسل شوید، بیش از این مقدار از او دشنام و ناسزا سر می‌زند.

در نهایه در مورد این حدیث گفته: حضرت صلی الله علیه و آله زنی را دستور دادند، ولی آن زن سرپیچی کرد. حضرت فرمود: رهایش کنید که جبّار است؛ یعنی متکبر و سرکش است؛ و راغب گفته: اصل جبر به معنای اصلاح چیزی همراه با نوعی زور و اجبار است و کلمه «تجبّر» یا برای تصور معنای تلاش فراوان و یا برای مبالغه در تکبر و یا برای معنای تکلف استعمال می‌شود و «الجبّار» به عنوان وصف انسان به کسی گفته می‌شود که نقص خود را یا با ادعای درجه‌ای از بلندی که شایستگی آن را ندارد جبران می‌کند و این وصف جز به عنوان مذمت استعمال می‌شود مثل آیه «و خاب کل جبّار عنید» - . ابراهیم / 15 - {و (سرانجام) هر گردنکش منحرفی نومید و نابود شد!} و آیه «و لم یجعلنی جبّارا شقیّا» - . مریم / 32 - {و مرا جبّار و شقی قرار نداده است! } و آیه «إن فیها قوما جبّارین» - . مائده / 22 - {در آن (سرزمین)، جمعیّتی (نیرومند و) ستمگرند؛} و آیه «کذلک یطبع الله علی کل قلب متکبر جبار» - . غافر / 35 - {این گونه خداوند بر دل هر متکبّر جبّاری مُهر می‌نهد!} یعنی بر دلی که از قبول حق و اذعان به آن تکبر ورزد، مهر می‌نهد و یا این صفت در وصف خدای متعال به کار می‌رود: «العزیز الجبّار المتکبر» - . حشر / 23 - {قدرتمندی شکست‌ناپذیر که با اراده نافذ خود هر امری را اصلاح می‌کند، و شایسته عظمت است.} در این زمینه گفته شده: خداوند بدین اسم نامیده شده از باب عبارت عرب که می‌گوید: «جبرت الفقیر» یعنی فقر فقیر را با نعمت جبران کردم. زیرا خداست که فقر مردم را با فیضان نعمت‌هایش جبران می‌کند؛ و گفته شده: زیرا خدا مردم را به آنچه اراده‌اش کرده مجبور می‌سازد.

برخی از لغویّون این احتمال را از حیث لفظی دفع نموده و گفته‌اند: از وزن «أفعلت»، وزن مبالغه «فعّال» ساخته نمی‌شود؛ پس از «أجبرت» وزن «جبّار» ساخته نمی‌شود. به این اشکال کننده جواب داده‌اند که «یُجبر» از لفظ جبری است که در روایت «لا جبر َ و لا تفویض» آمده است نه از «إجبار».

و جماعتی از معتزله این معنا را از حیث معنوی منکر شده‌اند و گفته‌اند: خدا از این معنا متعالی است و این مورد انکار نیست؛ زیرا خدای متعال مردم را به حسب حکمت الهی خود، مجبور به چیزهایی نموده که از آن جدایی ندارند؛ نه این که آنان را مجبور به چیزهایی کند که گمراهان و نادانان توهم کرده‌اند و شاهد نیز آن است که مردم را بر مرض و مرگ و رستاخیز وادار کرده و هر یک از مردم را به صنعتی که به او داده و طریقه‌ای از اعمال و اخلاق که آن را برگزیند، مسخر خود کرده و هر یک از مردم را مجبور در صورت مختار قرار داده که یا به شغل خود راضی است و طالب تغییر در آن نیست و یا از آن بدش می‌آید و با کراهتی که از آن دارد، در آن کار رنج می‌کشد و گویا جایگزینی برای آن نمی‌یابد. خداوند فرموده: «فتقطّعوا امرهم بینهم زبرا کل حزب بما لدیهم فرحون» - . مومنون / 53 - {امّا آنها کارهای خود را در میان خویش به پراکندگی کشاندند، و هر گروهی به راهی رفتند؛ هر گروه به آنچه نزد خود دارند خوشحالند!} و فرموده: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاة الدنیا» - . زخرف / 32 - {ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم} و بنا بر این تعریف، خداوند به قهاریّت وصف می‌شود و او جز به چیزی که حکمتش اقتضای قهر بر آن را دارد، قهر پیدا نمی‌کند.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: الْعِزُّ رِدَاءُ اللَّهِ وَ الْکِبْرُ إِزَارُهُ فَمَنْ تَنَاوَلَ شَیْئاً مِنْهُ أَکَبَّهُ اللَّهُ فِی جَهَنَّمَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: عزت روپوش خدا و کبر زیرپوش خداست. پس هر کس به چیزی از آن دست اندازی کند خداوند او را در جهنم سرنگون کند. - . کافی 2 : 309 -

**[ترجمه]

بیان

قیل فی علة تشبیه العز بالرداء و الکبر بالإزار إن العزة أمر إضافی کما قیل هی الامتناع من أن ینال و قیل هی الصفة التی تقتضی عدم وجود مثل الموصوف بها و قیل هی الغلبة علی الغیر و الأمر الإضافی أمر ظاهر و الرداء من الأثواب الظاهرة فبینهما مناسبة من جهة الظهور و الکبر بمعنی العظمة و هی صفة حقیقیة إذ العظیم قد یتعاظم فی نفسه من غیر ملاحظة الغیر فهی أخفی من العزة و الإزار ثوب خفی لأنه یستر غالبا بغیره فبینهما مناسبة من هذه الجهة.

**[ترجمه]در بیان علت تشبیه عزت خدا به رداء و کبر او به إزار گفته شده: عزت، چنانچه گفته شده، امری نسبی است و عبارت است از امتناع از این که به چیزی رسیده شود و گفته شده: صفتی است که اقتضا می‌کند که مثل موصوف به آن صفت وجود نداشته باشد و گفته شده: به معنای غلبه بر غیر است و امر نسبی، امری آشکار است و رداء نیز از لباس‌هایی است که آشکار و ظاهر است و دیده می‌شود. پس بین عزت و رداء وجه شبهی از حیث آشکار بودن هست و کبر به معنای عظمت است و صفتی حقیقی است، زیرا شخص بزرگ گاهی بدون ملاحظه غیر، در نفس خود احساس بزرگی می‌کند؛ پس کبر از عزت که آشکار بود، مخفی‌تر است و ازار نیز لباسی است که مخفی است زیرا غالبا روی آن لباس دیگری آن را می‌پوشاند؛ پس بین این دو کلمه از این جهت که ذکر شد، تناسب وجود دارد.

**[ترجمه]

أقول

و یحتمل أن یراد بالعز إظهار العظمة و بالکبر نفسها أو بالعز ما یصل إلیه عقول الخلق من کبریائه و بالکبر ما عجز الخلق عن إدراکه أو بالعز ما کان بسبب صفاته العلیة و بالکبر ما کان بحسب ذاته المقدسة و المناسبة علی کل من الوجوه ظاهرة⁽²⁾

و هذا القول مجاز، و المراد بذلک أن الکبریاء و العظمة رداؤه تعالی و ازاره اللذان یکسوهما خلیقته، و یلبسهما بریته، و لا یقدر غیره تعالی علی أن ینزع منهما ما ألبسه، أو یلبس منهما ما نزعه، و المراد بذلک العظمة و الکبریاء علی حقیقتهما، دون ما یعتقده الجهال انه عظمة و کبریاء و لیس بهما، و ذلک مثل ما نشأ هذه من تعظم الجبارین و تکبر المتملکین، فان ذلک لیس بتعظیم من اللّه سبحانه لهم و لا بافاضة من ملابس کبریائه. علیهم، و انما العظمة و الکبریاء فی الحقیقة هما الکرامة التی یلقیها اللّه سبحانه علی رسله و أنبیائه و القائمین بالقسط من عباده، فیعظمون بها فی العیون، و یحلون فی الصدور و القلوب، و ان کانت هیئاتهم ذمیمة، و ظواهرهم و رقابهم خاضعة، و بطونهم جائعة.

فاذا ثبت ما قلنا بأن تسمیة الکبریاء و العظمة رداء اللّه و ازاره لیس لانه یکتسیهما و لکن لانه یکسوهما، و ذلک کما یقول القائل و قد رأی علی بعض الناس ثوبا أفاضه علیه عظیم من العظماء أو کریم من الکرماء: هذا ثوب فلان و لم یرد أنّه ملبسه، فأضافه إلیه من حیث کساه لا من حیث اکتساه إلخ.

فمن تناول أی تصرف و أخذ شیئا منه الضمیر راجع إلی کل من

1) 1. الکافی ج 2 ص 309.

2) 2. أقول: و للسیّد الشریف الرضی رضوان اللّه علیه فی کتابه المجازات النبویّة ص 282 فی معنی هذا الحدیث مسلک آخر قال قدّس سرّه: و من ذلک قوله علیه السلام فی تعبیر اقوام ذمهم: و رجل ینازع اللّه رداءه فان رداءه الکبریاء و ازاره العظمة.

العز و الکبر و الغالب فی أکب مطاوع کب یقال کبه فأکب و قد یستعمل أکب أیضا متعدیا فی القاموس کبه قلبه و صرعه کأکبه و کبکبه فأکب و هو لازم متعد و فی المصباح کببت زیدا کبا ألقیته علی وجهه فأکب هو و هو من النوادر التی تعدی ثلاثیها و قصر رباعیها و فی التنزیل فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ⁽¹⁾أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلی وَجْهِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]شاید هم وجه شبه این باشد که مراد از «عزت» اظهار عظمت است و مرا از «کبر» خود عظمت و یا این که مراد از «عزّت» آن کبریایی خداست که عقول خلق به آن می‌رسد و مراد از «کبر» آن وصفی است که خلق از ادراک آن عاجز هستند یا عزت آن چیزی است که مسبب از صفات بلند خداست و مراد از کبر ان چیزی است که مسبب از ذات مقدس اوست و مناسبت با هر یک از این وجوه که گفتیم آشکار و ظاهر است.

«فمن تناول» یعنی کسی که تصرف نماید و بگیرد. «شیئاً منه» ضمیر به هر یک از «عزّ» و «کبر» بر می‌گردد و غالبا فعل «أکبّ» مطاوعه برای فعل «کبّ» است؛ گفته می‌شود: «کبّه فأکبّ» یعنی او را سرنگون کرد و او سرنگون شد و فعل «أکبّ» گاهی متعدی نیز استعمال می‌شود. در قاموس گفته: «کبّه» یعنی او را برگرداند و به زمین زد؛ مثل «أکبّه و کبکبه فأکبّ» و این فعل هم لازم و هم متعدی است. و در مصباح گفته: «کببت زیدا کبّاً» یعنی او را با صورت به زمین افکندم و او نیز با صورت به زمین افتاد و این فعل از افعال نادری است که ثلاثی آن متعدی و رباعی آن لازم است و در قرآن نیز آمده: «فکبّت وجوههم فی النار» - . نمل / 27 - {به صورت در آتش افکنده می‌شوند} «افمن یمشی مکبّاً علی وجهه» - . ملک / 22 - {آیا کسی که به رو افتاده حرکت می‌کند}.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَطَاءٍ⁽³⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْکِبْرُ رِدَاءُ اللَّهِ وَ الْمُتَکَبِّرُ یُنَازِعُ اللَّهَ رِدَاءَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: کبر ردای خداوند است و متکبر با خداوند نسبت به ردایش ستیزه می‌کند. - . کافی 2 : 309 -

**[ترجمه]

بیان

قال بعض المحققین الإنسان مرکب من جوهرین أحدهما أعظم من الآخر و هو الروح التی من أمر الرب و بینها و بین الرب قرب تام لو لا عنان العبودیة لقال کل أحد أنا ربکم الأعلی فکل أحد یحب الربوبیة و لکن یدفعها عن نفسه بالإقرار بالعبودیة و یطلب باعتبار الجوهر الآخر

1) 1. النمل: 27.

2) 2. الملک: 22.

3) 3. الظاهر أنّه: عن معمر بن عمر، عن عطا، کما یظهر من کتب الرجال، منه رحمه اللّه.

4) 4. الکافی ج 2 ص 309.

المرکوز فیه القوة الشهویة و الغضبیة آثار الربوبیة و خواصها و هی أن یکون فوق کل شی‌ء و أعلی رتبة منه و یغفل عن أن هذا فی الحقیقة دعوی الربوبیة و کذلک کل صفة من الصفات الرذیلة تتولد من ادعاء آثار الربوبیة کالغضب و الحسد و الحقد و الرئاء و العجب فإن الغضب من جهة الاستیلاء اللازم للربوبیة و الحسد من جهة أنه یکره أن یکون أحد أفضل منه فی الدین و الدنیا و هو أیضا من لوازمها و الحقد یتولد من احتقان الغضب فی الباطن و الرئاء من جهة أنه یرید ثناء الخلق و العجب من جهة أنه یری ذاته کاملة و کل ذلک من آثار الربوبیة و قس علیه سائر الرذائل فإنک إن فتشتها وجدتها مبنیة علی ادعاء الربوبیة و الترفع.

**[ترجمه]برخی از محققین گفته‌اند: انسان مرکب است از دو جوهر که یکی از دیگری بزرگ‌تر است و آن روحی است که از فرمان پروردگار است و بین آن و بین پروردگار نزدیکی تام و تمامی وجود دارد؛ اگر لجام عبودیت نبود، هر کس می‌گفت: «من پروردگار بلند مرتبه شما هستم»؛ پس هر کسی ربوبیّت را دوست دارد ولی با اقرار به عبودیت، ربوبیت را از خود نفی می‌کند و به اعتبار جوهر دیگر که در آن قوه شهوت و غضب وجود دارد، آثار و خواص ربوبیت را می‌طلبد. این آثار عبارت است از این که می‌خواهد بالا دست هر چیز باشد و از حیث رتبه از آن برتر باشد و از این غافل می‌شود که طلب فوقیت بر هر چیزی نیز خود در حقیقت ادعای ربوبیت است؛ و همچنین هر صفتی از صفات رذیله از ادعای آثار ربوبیّت متولد می‌شود؛ مثل غضب و حسد و کینه و ریا و عجب؛ چرا که غضب از جهت آن چیرگی و تسلطی است که لازمه ربوبیت است و حسد از این جهت که شخص بدش می‌آید از این که کسی از او در امر دین و دنیا افضل باشد. پس حسد نیز از لوازم ادعای ربوبیبت است و کینه نیز از جمع شدن غضب در باطن زاده می‌شود و ریا نیز از این جهت که می‌خواهد خلق خدا او را مدح و ثنا بگویند و عجب نیز از این جهت که ذات خود را کامل می‌بیند و تمام این‌ها از آثار ربوبیت است و سایر رذائل را نیز با همین قیاس کن که اگر این امر را پیگیری کنی، همه را مبتنی بر ادعای ربوبیت و بالادستی می‌یابی.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکِبْرُ رِدَاءُ اللَّهِ فَمَنْ نَازَعَ اللَّهَ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ أَکَبَّهُ اللَّهُ فِی النَّارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کبر ردای خداوند است، پس هر کس با خداوند نسبت به چیزی از آن ستیزه کند، خداوند در آتش سرنگونش کند. - . کافی 2 : 309 -

**[ترجمه]

بیان

شیئا من ذلک أی فی شی‌ء من الکبر.

**[ترجمه]«شیئاً من ذلک» یعنی در چیزی از کبر.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام قَالا: لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ کِبْرٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که در دلش به سنگینی ذره‌ای کبر باشد، وارد بهشت نمی‌شود. - . کافی 2 : 310 -

**[ترجمه]

بیان

الذر النمل الأحمر الصغیر واحدتها ذرة و سئل تغلب عنها فقال إن مائة نملة وزن حبة و الذرة واحدة منها و قیل الذرة لیس لها وزن و یراد بها ما یری فی شعاع الشمس الداخل فی النافذة.

و قال فیه لا یدخل الجنة من فی قلبه مثقال حبة من خردل من کبر یعنی کبر الکفر و الشرک کقوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ‌⁽³⁾أ لا تری أنه قابلة فی نقیضه بالإیمان فقال و لا یدخل النار

1) 1. الکافی ج 2 ص 309.

2) 2. الکافی ج 2 ص 310.

3) 3. غافر: 60.

من فی قلبه مثل ذلک من الإیمان أراد دخول تأبید و قیل أراد إذا دخل الجنة نزع ما فی قلبه من الکبر کقوله تعالی وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ‌⁽¹⁾انتهی.

**[ترجمه]«الذرّ» مورچگان سرخ کوچک را گویند که مفرد آن «الذّرّة» است. از تغلب در خصوص این کلمه پرسیده شد؛ گفت: وزن صد مورچه با یک دانه گندم برابر است و «الذرّة» یکی از آن صد عدد است، و گفته شده: «الذرّة» وزنی ندارد و مراد از آن غباری است که از اشعه خورشید که از پنجره داخل می‌شود، دیده می‌شود.

و در مورد این حدیث گفته: کسی که در دلش به قدر سنگینی یک دانه ارزن از کبر وجود داشته باشد، داخل بهشت نمی‌شود و مراد از کبر، کبر کفر و شرک است مانند آیه: «إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرینَ» - . غافر / 60 - {کسانی که از عبادت من تکبّر می‌ورزند به زودی با ذلّت وارد دوزخ می‌شوند!»} آیا نمی‌بینی که حضرت، کبر را در مقابل نقیض آن، یعنی ایمان قرار داد و فرمود: و داخل دوزخ نمی‌شود کسی که در دلش به همین اندازه ایمان باشد؟ حضرت دخول در بهشت و جهنم برای همیشه را اراده فرموده. و گفته شده: منظور حضرت این است که وقتی داخل بهشت شد، آنچه از کبر در دل دارد، از او کَنده می‌شود؛ مانند آیه «و نزعنا ما فی صدوره من غلّ» - . اعراف / 43 - {و آنچه در دل‌ها از کینه و حسد دارند، برمی‌کنیم} پایان کلام شارح.

**[ترجمه]

و أقول

التأویل الأول حسن و موافق لما فی الخبر الآتی و أما الثانی فلا یخفی بعده لأن المقصود ذم التکبر و تحذیره لا تبشیره برفع الإثم عنه و لذا حمله بعضهم علی المستحل أو عدم الدخول ابتداء بل بعد المجازاة و ما فی الخبر أصوب.

**[ترجمه]تأویل نخست نیکوست و با مضمون حدیث بعدی موافق است و اما معنای دوم بعید بودن آن واضح است؛ زیرا مراد حضرت مذمت کردن تکبر است و از آن بر حذر داشتن؛ نه این که حضرت بخواهد به متکبر بشارت دهد که گناه از او برداشته می‌شود. به همین جهت برخی این حدیث را حمل بر کسی نموده‌اند که کبر را حلال بداند یا گفته‌اند: مراد این است که متکبر از ابتدا وارد بهشت نمی‌شود؛ بلکه بعد از مجازات داخل می‌شود و آنچه در حدیث موجود است، به صحت نزدیک‌تر است.

**[ترجمه]

«7»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنَ الْکِبْرِ قَالَ فَاسْتَرْجَعْتُ فَقَالَ مَا لَکَ تَسْتَرْجِعُ قُلْتُ لِمَا سَمِعْتُ مِنْکَ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ‌⁽²⁾إِنَّمَا أَعْنِی الْجُحُودَ إِنَّمَا هُوَ الْجُحُودُ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که در دلش به سنگینی دانه خردل از کبر باشد وارد بهشت نمی‌شود. محمد بن مسلم گفت: کلمه استرجاع بر زبان آوردم. پس حضرت علیه السلام فرمود: چرا کلمه استرجاع بر زبان آوردی؟ گفتم: به خاطر آنچه از شما شنیدم. پس حضرت علیه السلام فرمود: آن طور که تصور کردی نیست. منظورم از کبر انکار است و آن فقط انکار است. - . کافی 2 : 310 -

**[ترجمه]

بیان

فاسترجعت یقال أرجع فرجع و استرجع فی المصیبة قال إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ کما فی القاموس و إنما قال ذلک لأنه استشعر بالهلاک و استحقاق دخول النار بحمل الکلام علی ظاهره لأنه کان متصفا ببعض الکبر إنما هو الجحود أی المراد بالکبر إنکار الله سبحانه أو إنکار أنبیائه أو حججه علیهم السلام و الاستکبار عن إطاعتهم و قبول أوامرهم و نواهیهم مثل تکبر إبلیس لعنه الله فإنه لما کان مقرونا بالجحود و الإباء عن طاعة الله و الاستصغار لأمره کما دل علیه قوله لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ‌⁽⁴⁾و قوله أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً⁽⁵⁾کان سببا لکفره و الکفر یوجب الحرمان من الجنة أبدا و هذا

1) 1. الأعراف: 43، الحجر: 47.

2) 2. إلی هنا انتهی ما أثبتناه من شرح الکافی و متنه فی محل بیاض الصفحة 119 من الجزء الثالث من نسخة الکمبانیّ فراجع.

3) 3. الکافی ج 2 ص 310.

4) 4. الحجر: 33.

5) 5. أسری: 61.

أحد التأویلات للروایات الدالة علی أن صاحب الکبر لا یدخل الجنة کما عرفت و کان المقصود أن هذا الوعید مختص بکبر الجحود لا أن غیره لا یتعلق به الوعید مطلقا و التکریر للتأکید.

**[ترجمه]«فاسترجعت» گفته می‌شود: «أرجع فرجع» و «استرجع فی المصیبة» یعنی در مصیبت «إنا لله و إنا إلیه راجعون» گفت، چنانچه در قاموس ذکر کرده و راوی این کلام را به زبان جاری ساخت، از این جهت که احساس هلاکت و استحقاق دخول در جهنم کرد؛ به سبب این که کلام بر ظاهرش حمل می‌شود؛ زیرا راوی به برخی از کبرها مبتلا بود؛ «انما هو الجحود» یعنی منظور از کبر انکار خدای سبحان است یا انکار انبیا و یا حجج او علیهم السلام است و تکبر ورزیدن از طاعت ایشان و قبول اوامر و نواهی آنها منظور است؛ مثل تکبری که ابلیس لعنه الله نمود؛ زیرا چون تکبر او قرین انکار و سرپیچی از طاعت خدا بود و امر او را کوچک شمرد، چنانچه بر این مطلب دلالت دارد آیه «لم أکن لأسجد لبشر خلقته من صلصال» - . حجر / 33 - {من هرگز برای بشری که او را از گل خشکیده آفریده‌ای، سجده نخواهم کرد!»} و آیه «ءأسجد لمن خلقت طیناً» - . اسراء / 61 - {آیا برای کسی سجده کنم که او را از خاک آفریده‌ای؟}، این جحود و انکار ابلیس سبب کفر او شد و کفر موجب محرومیت همیشگی از بهشت است و این یکی از معانی باطنی روایاتی است که دلالت دارد بر این که متکبر داخل بهشت نمی‌شود، چنانچه دانستی؛ و گویا مقصود این است که این وعده به دوزخ مخصوص کبر از سر انکار است؛ نه این که غیر چنین کبری مطلقا نمی‌تواند متعلق وعده به عذاب باشد؛ و تکرار حضرت در آخر روایت برای تأکید است.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکِبْرُ أَنْ تَغْمِصَ النَّاسَ وَ تَسْفَهَ الْحَقَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کبر آن است که مردم را خوار شماری و حق را سفاهت پنداری. - . کافی 2 : 310 -

**[ترجمه]

بیان

أن تغمص الناس أی تحقرهم و المراد إما مطلق الناس أو الحجج و الأئمة علیهم السلام کما ورد فی الأخبار أنهم الناس کما قال تعالی ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ‌⁽²⁾فی القاموس غمصه کضرب و سمع احتقره کاغتمصه و عابه و تهاون بحقه و النعمة لم یشکرها و قال سفه نفسه و رأیه مثلثة حمله علی السفه أو نسبه إلیه أو أهلکه و سفه کفرح و کرم علینا جهل و سفه تسفیها جعله سفیها کسفهه کعلمه أو نسبه إلیه و سفه صاحبه کنصر غلبه فی المسافهة.

و فی النهایة فیه إنما ذلک من سفه الحق و غمص الناس أی احتقرهم و لم یرهم شیئا تقول منه غمص الناس یغمصهم غمصا و قال فیه إنما البغی من سفه الحق أی من جهله و قیل جهل نفسه و لم یفکر فیها و رواه الزمخشری من سفه الحق علی أنه اسم مضاف إلی الحق قال و فیه وجهان أحدهما أن یکون علی حذف الجار و إیصال الفعل کان الأصل سفه علی الحق و الثانی أن یضمن معنی فعل متعد کجهل و المعنی الاستخفاف بالحق و أن لا یراه علی ما هو علیه من الرجحان و الرزانة و قال أیضا فیه و لکن الکبر من بطر الحق أی ذو الکبر أی کبر من بطر کقوله تعالی وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی‌⁽³⁾و هو

1) 1. الکافی ج 2 ص 310.

2) 2. البقرة: 199.

3) 3. البقرة: 189.

أن یجعل ما جعله حقا من توحیده و عبادته باطلا و قیل و هو أن یتجبر عند الحق فلا یراه حقا و قیل هو أن یتکبر عن الحق فلا یقبله.

**[ترجمه]«ان تغمص الناس» یعنی مردم را تحقیر کنی و مراد یا همه مردم است یا حجج و ائمه علیهم السلام، چنانچه در اخبار نیز وارد شده که ائمه علیهم السلام همان «ناس» هستند، همان طور که خدای تعالی فرمود: «ثم افیضوا من حیث افاض الناسُ» - . بقره / 199 - {سپس از همان‌جا که مردم کوچ می‌کنند، (به سوی سرزمین منی) کوچ کنید!} در قاموس گفته: «غمص» بر وزن ضرب و سمع یعنی او را حقیر شمرد و معنای آن مثل «اغتمصه و عابه و تهاون بحقه» است و «غمص النعمة» یعنی شکر نعمت را به جای نیاورد. و گفته: «سفه نفسه» و «سفه رأیه» که فاء آن هر سه حالت اعرابی را می‌گیرد، یعنی او را سفیه دانست و به او نسبت سفاهت داد یا او را هلاک کرد و «سفه» بر وزن فرح و کرُم علینا یعنی نادان شد و «سفّه تسفیها» یعنی او را کودن قرار داد مثل معنای «سفِهه» بر وزن علِمه یا به این معناست که به او نسبت کودنی داد. و عبارت«سفه صاحبه» بر وزن نصر یعنی در نادانی بر دوست خود غلبه نمود.

در نهایه در مورد این حدیث آمده: کبر یعنی «سفه الحق» و «غمص الناس» یعنی مردم را حقیر انگاشت و آنان را چیزی به حساب نیاورد و «غمص الناس یغمصهم غمصا» از این کلمه گفته می‌شود و در این مورد گفته: بغی و تجاوز ناشی از سفاهت حق یعنی جهل نسبت به آن است و گفته شده: یعنی خود را نشناخت و در نفس خود تفکر نکرد؛ زمخشری این روایت را نقل کرده که از «سَفَهُ الحق» است یعنی سفه اسمی است که به حق اضافه شده و گفته در معنای آن دو وجه وجود دارد: یکی این که حرف جرّ آن محذوف باشد و فعل به مفعول رسیده باشد؛ گویا اصل آن این باشد که بر حق سفاهت به خرج داد و دوم این که متضمن معنای فعل متعدی باشد مانند «جهل» و معنای آن سبک شمردن حق باشد و حق را بر آن رجحان و متانتش نبیند و نیز در این زمینه گفته: این که حضرت فرمود: «و لکنّ الکبر من بطر الحق» یعنی متکبر کسی است که احساس سرمستی کند مانند آیه «لکنّ البرّ من اتقی» - . بقره / 189 - {نیکی

کسی است که تقوا پیشه سازد} و معنای آن این است که آنچه را حق قرار داده بود، از توحید و عبادت خدا، آن را باطل قرار داد و گفته شده: مراد آن است که نزد حق تکبر کند و آن را حق نبیند و گفته شده: یعنی نسبت به حق تکبر کند و آن را نپذیرد.

**[ترجمه]

«9»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ أَعْیَنَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَعْظَمَ الْکِبْرِ غَمْصُ الْخَلْقِ وَ سَفَهُ الْحَقِّ قَالَ قُلْتُ وَ مَا غَمْصُ الْخَلْقِ وَ سَفَهُ الْحَقِّ قَالَ یَجْهَلُ الْحَقَّ وَ یَطْعُنُ عَلَی أَهْلِهِ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَقَدْ نَازَعَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رِدَاءَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: عبدالاعلی بن اعین گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بزرگ‌ترین کبر، خوار شمردن مردم و سفاهت پنداشتن حق است. عبدالاعلی گفت: عرض کردم: خوار شمردن مردم و سفاهت پنداشتن حق چیست؟ فرمود: حق را نادیده بگیرد و بر اهل آن طعن زند پس هر کس این کار را انجام دهد پس با خداوند عز و جل نسبت به ردایش ستیزه کرده است. - . کافی 2 : 310 -

**[ترجمه]

بیان

قال یجهل الحق النشر علی خلاف ترتیب اللف و کأن المراد بالخلق هنا أیضا أهل الحق و أئمة الدین کالناس فی الخبر السابق و الجملتان متلازمتان فإن جهل الحق أی عدم الإذعان به و إنکاره تکبرا یستلزم الطعن علی أهله و تحقیرهم و هما لازمتان للجحود فالتفاسیر کلها یرجع إلی واحد.

فمن فعل ذلک فقد نازع الله قیل فإن قلت الغمص و السفه بالتفسیر المذکور لیسا من صفات الله تعالی و ردائه فکیف نازعه فی ذلک قلت الغمص و السفه أثران من آثار الکبر ففاعل ذلک ینازع الله من حیث الملزوم علی أنه لا یبعد أن یراد بهما الملزوم مجازا و هو الکبر البالغ إلی هذه المرتبة.

**[ترجمه]«قال یجهل الحق» لف و نشر مشوش است و گویا مراد از خلق در اینجا اهل حقیقت و امامان دین هستند، مثل «الناس» در روایت قبلی و هر دو جمله حضرت ملازم هم هستند؛ چرا که جهالت نسبت به حق یعنی عدم اعتراف به آن و انکار از سر تکبر نمودن آن مستلزم طعنه بر اهل حق و تحقیر نمودن آنان است و این هر دو متلازم با انکار هستند؛ پس تمام تفاسیر به یک چیز برگشت می‌کند.

«فمن فعل ذلک فقد نازع الله» گفته شده: اگر بگویی: غمص و سفه طبق این تفسیر که گفتی از صفات خداوند و ردای او نیستند، پس چگونه کسی با خداوند در آن امر منازعه کند؟ در جواب می‌گویم: غمص و سفه دو اثر از آثار کبر هستند و کسی که غمص و سفاهت می‌کند، با خدا از جهت ملزوم فعل خود نزاع می‌کند، مضافا بر این که بعید نیست مراد از این دو ملزوم آن باشد که آن ملزوم عبارت است از آن کبری که به این مرتبه برسد.

**[ترجمه]

و أقول

یحتمل أن یکون المنازعة من حیث إنه إذا لم یقبل إمامة أئمة الحق و نصب غیرهم لذلک فقد نازع الله فی نصب الإمامة و بیان الحق و هما مختصان به کما أطلق لفظ المشرک فی کثیر من الأخبار علی من فعل ذلک.

**[ترجمه]ممکن است منازعه با خدا از این جهت باشد که وقتی کسی امامت ائمه حق علیهم السلام را قبول نکرد و غیر ایشان را بر این امر گماشت، با خدا در نصب امامت و بیان حق نزاع کرده و نصب امام و بیان حق مختص امام هستند، چنانچه لفظ مشرک در بسیاری از روایات بر منکر امامت اطلاق شده است .

**[ترجمه]

«10»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی جَهَنَّمَ لَوَادِیاً لِلْمُتَکَبِّرِینَ یُقَالُ لَهُ سَقَرُ شَکَا إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ شِدَّةَ حَرِّهِ وَ سَأَلَهُ أَنْ یَأْذَنَ لَهُ أَنْ یَتَنَفَّسَ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در جهنم، دره‌ای است برای متکبرین که سَقَر نامیده می‌شود. این دره از شدت حرارت به خداوند عز و جل شکایت کرد و از خداوند متعال خواست که به او اجازه دهد که نفس بکشد؛ پس نفس کشید و جهنم شعله ور شد. - . کافی 2 : 310 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الوادی مفرج بین جبال أو تلال أو آکام

**[ترجمه]در قاموس گفته: «الوادی» به معنای شکاف بین کوه‌ها و تلّ‌ها و تپه‌هاست.

**[ترجمه]

و أقول

ذلک إشارة إلی قوله تعالی تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ

1) 1. الکافی ج 2 ص 310.

2) 2. الکافی ج 2 ص 310.

فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽¹⁾و قال بعد ذکر المشرکین فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ‌⁽²⁾و قال سبحانه بعد ذکر الکفار و دخولهم النار فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ فی موضعین‌⁽³⁾

و إلی قوله عز و جل ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ إلی قوله کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ‌⁽⁴⁾و إلی قوله بعد ذکر المکذبین بالنبی صلی الله علیه و آله و بالقرآن سَأُصْلِیهِ سَقَرَ وَ ما أَدْراکَ ما سَقَرُ لا تُبْقِی وَ لا تَذَرُ لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ⁽⁵⁾.

و فی النهایة سقر اسم أعجمی لنار الآخرة و لا ینصرف للعجمة و التعریف و قیل هو من قولهم سقرته الشمس أذابته فلا ینصرف للتأنیث و التعریف.

**[ترجمه]کلمه «متکبرین» در روایت اشاره است به آیه «تَرَی الَّذینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرینَ» - . زمر / 60 - {کسانی

را که بر خدا دروغ بستند می‌بینی که صورت‌هایشان سیاه است؛ آیا در جهنّم جایگاهی برای متکبّران نیست؟} و خداوند بعد از ذکر مشرکین می‌فرماید: «فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرین» - . نحل / 29 - {اکنون

از درهای جهنم وارد شوید در حالی که جاودانه در آن خواهید بود! چه جای بدی است جایگاه مستکبران!} و بعد از ذکر کفار و دخولشان در آتش، در دو موضع از قرآن فرمود: «فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرین» - . غافر/ 76 ، زمر / 72 - {چه

جای بدی است جایگاه مستکبران}و نیز اشاره دارد به آیه «ماسلککم فی سقر» - . مدثر / 42 -

{چه چیز شما را به دوزخ وارد ساخت؟} تا آیه «و کنا نکذب بیوم الدین» - . مدثر / 26 - 28 -

{و ما روز جزا را تکذیب می‌نمودیم} و نیز اشاره دارد به آیه‌ای که بعد از ذکر تکذیب کنندگان پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن که فرمود: «سأصلیه سقر و ما ادراک ما سقر لا تبقی و لا تذر لوّاحة للبشر» - . مدثر / 26 - 28 - {به زودی او را وارد سقر وی کنم و تو چه می‌دانی که سقر چیست که نه چیزی باقی می‌گذارد و نه رها می‌سازد که پوست تن را به کلی دگرگون می‌سازد.} و در نهایه گفته: «سقر» نامی غیر عربی برای آتش آخرت است و به دلیل عجمه بودن و معرفه بودن غیر منصرف است. و گفته شده: این کلمه از قول عرب گرفته شده که گفت: «سقرته الشمس» یعنی خورشید آن را ذوب کرد؛ پس به دلیل مؤنث بودن و معرفه بودن پس غیر منصرف است.

**[ترجمه]

یظهر من الآیات أن المراد بالمتکبرین فی الخبر من تکبر علی الله و لم یؤمن به و بأنبیائه و حججه علیهم السلام و الشکایة و السؤال إما بلسان الحال أو المقال منه بإیجاد الله الروح فیه أو من الملائکة الموکلین به و الإسناد علی المجاز و کأن المراد بتنفسه خروج لهب منه و بإحراق جهنم تسخینها أشد مما کان لها أو إعدامها أو جعلها رمادا فأعادها الله تعالی کما کانت.

**[ترجمه]از آیات استفاده می‌شود که مراد از متکبرین در این حدیث کسانی هستند که تکبر بر خدا می‌کنند و به او و انبیا و حجج او علیهم السلام ایمان نمی‌آورند و شکایت و سؤال یا به زبان حال و یا مقال است به این شکل که خدا روح را در او ایجاد می‌کند و یا این سخن از جانب ملائکه‌ای است که گماشته بر این آتش هستند و اسناد این شکایت، مجازی است و گویا مراد از تنفس، خروج شعله‌ای از این است و مراد از سوزاندن جهنم بر افروخته شدن به بیش از مقداری است که داشت و یا مراد نابود کردن آن و تبدیل به خاکستر نمودن آن است؛ پس خدای متعال آن آتش را به شکل اول برگرداند.

**[ترجمه]

«11»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْمُتَکَبِّرِینَ یُجْعَلُونَ فِی صُوَرِ الذَّرِّ یَتَوَطَّؤُهُمُ النَّاسُ حَتَّی یَفْرُغَ اللَّهُ مِنَ الْحِسَابِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرمود: متکبرین در قیامت به صورت مورچه قرار می‌گیرند و مردم آن‌ها را پایمال می‌کنند تا خداوند از حساب فارغ شود. - . کافی 2 : 311 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی أنه یمکن أن یخلق الإنسان یوم القیامة أصغر مما کان مع بقاء الأجزاء الأصیلة أو بعضها فیه ثم یضاف إلیه سائر الأجزاء فیکبر إذ یبعد التکاثف إلی هذا الحد و یمکن أن یکون المراد أنهم یخلقون کبارا

1) 1. الزمر: 60.

2) 2. النحل: 29، و ما بین العلامتین ساقط من الکمبانیّ.

3) 3. غافر: 76، الزمر: 72.

4) 4. المدّثّر: 42.

5) 5. المدّثّر: 26- 28.

6) 6. الکافی ج 2 ص 311.

بهذه الصور فإنها أحقر الصور فی الدنیا معاملة معهم بنقیض مقصودهم أو یکون المراد بالصورة الصفة أی یطؤهم الناس کما یطئون الذر فی الدنیا.

و فی بعض أخبار العامة یحشر المتکبرون أمثال الذر فی صورة الرجال و قال بعض شراحهم أی یحشرهم أذلاء یطؤهم الناس بأرجلهم بدلیل أن الأجساد تعاد علی ما کانت علیه من الأجزاء غرلا یعاد منهم ما انفصل عنهم من الغلفة⁽¹⁾و قرینة المجاز قوله فی صورة الرجال.

و قال بعضهم یعنی أن صورهم صور الإنسان و جثثهم کجثث الذر فی الصغر و هذا أنسب بالسیاق لأنهم شبهوا بالذر و وجه الشبه إما صغر الجثة أو الحقارة و قوله فی صورة الرجال بیان للوجه و حدیث الأجساد تعاد علی ما کانت علیه لا ینافیه لأنه قادر علی إعادة تلک الأجزاء الأصلیة فی مثل الذر.

**[ترجمه]این روایت دلالت دارد بر این که ممکن است روز قیامت انسان کوچک‌تر از اندازه‌ای که بوده، خلق شود؛ با وجود بقای اجزای اصلی در او و یا وجود برخی اجزای اصلی در او و سپس سایر اجزا به او اضافه می‌شود و بزرگ می‌شود؛ زیرا غلیظ شدن و ستبر بودن تا این حد بعید است و ممکن است مراد این باشد که متکبران، بزرگ و به صورت مورچگان خلق می‌شوند؛ زیرا مورچگان حقیرترین صورت‌ها در دنیا هستند و با متکبران معامله نقیض مقصود آنان می‌شود یا مراد از صورت، آن صفت است یعنی مردم آنان را لگدمال می‌کنند، همان طور که مورچگان را در دنیا لگد مال می‌کنند.

و در برخی اخبار اهل تسنن آمده: متکبران مانند مورچگان در صورت مردان محشور می‌شوند که مردم با پاهایشان آنها را لگدمال می‌کنند؛ زیرا اجساد با همان اجزایی که داشته‌اند برمی‌گردند در حالی که مختون نیستند و هر آنچه از آنان هنگام ختنه جدا شده نیز برمی‌گردد و قرینه مجاز بودن این تعبیر، عبارت: «فی صورة الرجال.»

و برخی شارحان از اهل تسنن گفته‌اند: یعنی چهره‌هایشان، چهره‌های انسان است ولی جثه‌هایشان از نظر کوچکی مانند جثه‌های مورچگان است و این تفسیر با سیاق روایت تناسب بیشتری دارد؛ زیرا متکبران به مورچگان تشبیه شده‌اند و وجه شبه، یا کوچکی جثه و یا حقارت آنان است و عبارت «فی صورة الرجال» بیان وجه شبه است و حدیث «اجساد به همان گونه که بوده‌اند اعاده می‌شوند» منافاتی با این روایت ندارد؛ زیرا خداوند قادر است آن اجزای اصلی را در چیزی مثل مورچگان برگرداند.

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا الْکِبْرُ فَقَالَ أَعْظَمُ الْکِبْرِ أَنْ تَسْفَهَ الْحَقَّ وَ تَغْمِصَ النَّاسَ قُلْتُ وَ مَا تَسَفُّهُ الْحَقِّ قَالَ تَجْهَلُ الْحَقَّ وَ تَطْعُنُ عَلَی أَهْلِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: عبدالاعلی گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کبر چیست؟ پس فرمود: بزرگ‌ترین کبر آن است که حق را سفاهت بپنداری و مردم را خوار شماری. عرض کردم: و سفاهت پنداشتن حق چیست؟ فرمود: آن است که حق را نادیده بگیری و بر اهل آن طعن بزنی. - . کافی 2 : 311 -

**[ترجمه]

بیان

فقال ما تسفه الحق أی ما معنی هذه الجملة و یمکن أن یقرأ بصیغة المصدر من باب التفعل و کأنه سئل عن الجملتین معا و اکتفی بذکر إحداهما أی إلی آخر الکلام بقرینة الجواب أو کان غرضه السؤال عن الأولی فذکر علیه السلام الثانیة أیضا لتلازمهما أو لعلمه بعدم فهم الثانیة أیضا.

**[ترجمه]«فقال ما تسفّه الحق» یعنی راوی می‌پرسد معنای این جمله چیست؟ و ممکن است به صورت مصدر و از باب تفعل خوانده شود و گویا راوی از هر دو جمله با هم سؤال کرده، ولی به ذکر یکی از دو جمله در هنگام پرسیدن اکتفا نموده و مرادش این بود که مراد از این جمله مذکور تا آخر روایت چیست. این مطلب را به قرینه جواب حضرت علیه السلام در می‌یابیم؛ یا غرض راوی سؤال از قسمت اول بود ولی حضرت علیه السلام قسمت دوم را نیز ذکر فرمود؛ زیرا قسمت اول و دوم با هم تلازم دارند؛ یا این که حضرت علم داشتند که دومی نیز فهمیده نشده است.

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّنِی آکُلُ الطَّعَامَ الطَّیِّبَ وَ أَشَمُّ الرِّیحَ الطَّیِّبَةَ

1) 1. الغلفة: جلیدة یقطعها الخاتن و یقال لها: القلفة بالقاف أیضا و الغرلة، و الجمع غلف، و غرلا أی غیر مختونین جمع اغرل، و الأنثی غرلاء.

2) 2. الکافی ج 2 ص 311.

وَ أَرْکَبُ الدَّابَّةَ الْفَارِهَةَ وَ یَتْبَعُنِی الْغُلَامُ فَتَرَی فِی هَذَا شَیْئاً مِنَ التَّجَبُّرِ فَلَا أَفْعَلُهُ فَأَطْرَقَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا الْجَبَّارُ الْمَلْعُونُ مَنْ غَمَصَ النَّاسَ وَ جَهِلَ الْحَقَّ قَالَ عُمَرُ قُلْتُ أَمَّا الْحَقُّ فَلَا أَجْهَلُهُ وَ الْغَمْصُ لَا أَدْرِی مَا هُوَ قَالَ مَنْ حَقَّرَ النَّاسَ وَ تَجَبَّرَ عَلَیْهِمْ فَذَلِکَ الْجَبَّارُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: عمر بن یزید از پدرش نقل می‌کند که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: همانا من غذای پاکیزه می‌خورم و بوی خوش استشمام می‌کنم و بر حیوان چابک سوار می‌شوم و غلام به دنبالم می‌آید. پس اگر در این امور چیزی از سرکشی می‌بینید انجام ندهم. امام صادق علیه السلام سر به زیر انداخت. سپس فرمود: سرکش ملعون کسی است که مردم را خوار شمرد و حق را نادیده بگیرد. عمر گوید: گفتم: اما حق را نادیده نمی‌گیرم و اما خوارکردن نمی‌دانم به چه معناست. فرمود: کسی که مردم را کوچک شمرد و بر آن‌ها گردنکشی کند، پس او سرکش است. - . کافی 2 : 311 -

**[ترجمه]

بیان

فی النهایة دابة فارهة أی نشیطة حادة قویة انتهی و کان السائل إنما سأل عن هذه الأشیاء لأنها سیرة المتکبرین لتفرعها علی الکبر و کون الکبر سبب ارتکابها غالبا فأجاب علیه السلام ببیان معنی التکبر لیعلم أنها إن کانت مستلزمة للتکبر فلا بد من ترکها و إلا فلا کیف و سیأتی أن الله جمیل یحب الجمال و إطراقه و سکوته علیه السلام للإشعار بأنها فی محل الخطر و مستلزمة للتکبر ببعض معانیه و التجبر التکبر و الجبار العاتی.

**[ترجمه]در نهایه گفته: «الدابة الفارهة» یعنی با نشاط و تندخوی و قوی؛ و گویا سائل از این امور پرسیده، به این جهت که این امور سیره متکبران بوده؛ زیرا این کارها متفرع بر کبر هستند و غالبا کبر سبب ارتکاب چنین اموری می‌شود؛ پس حضرت علیه السلام معنای تکبر را فرمود تا راوی بداند که اگر این کارها مستلزم تکبر باشد، باید ترک شود و اگر نباشد، لزومی در ترک آن نیست؛ چگونه این کارها ترک شود در حالی که خواهد آمد که خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد. این که حضرت سر به زیر افکندند و لحظاتی سکوت کردند، برای فهماندن این امر است که این امور در معرض خطر و مستلزم تکبر به برخی معانی آن است و «تجبّر» یعنی تکبر و «جبّار» یعنی سرکش.

**[ترجمه]

«14»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثَةٌ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ شَیْخٌ زَانٍ وَ مَلِکٌ جَبَّارٌ وَ مُقِلٌّ مُخْتَالٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سه دسته‌اند که خداوند در روز قیامت با آن‌ها سخن نمی‌گوید و به آن‌ها نگاه نمی‌کند و آن‌ها را پاک نمی‌کند و برای آن‌ها عذابی دردناک است: پیر زناکار، سلطان سرکش و فقیر خودخواه. - . کافی 2 : 311 -

**[ترجمه]

بیان

لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ إشارة إلی قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽³⁾و المعنی لا یکلمهم کلام رضا بل کلام سخط مثل اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ‌⁽⁴⁾.

و قیل لا یکلمهم بلا واسطة بل الملائکة یتعرضون لحسابهم و عتابهم و قیل هو کنایة عن الإعراض و الغضب فإن من غضب علی أحد قطع کلامه و قیل أی لا ینتفعون بکلام الله و آیاته و معنی لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ أنه لا ینظر إلیهم

1) 1. الکافی ج 2 ص 311.

2) 2. الکافی ج 2 ص 311.

3) 3. آل عمران: 77.

4) 4. المؤمنون: 108.

نظر الکرامة و العطف و البر و الرحمة و الإحسان لضعفهم و حقارتهم عنده أو کنایة عن شدة الغضب لأن من اشتد غضبه علی أحد استهان به و أعرض عنه و عن التکلم معه و الالتفات نحوه کما أن من اعتد بغیره یقاوله و یکثر النظر إلیه.

و قیل فی قوله یَوْمَ الْقِیامَةِ إشعار بأن المعاصی المذکورة بل غیرها أیضا لا تمنع من إیصال الخیر و النعمة إلیهم فی الدنیا لأن إفضاله فیها یعم الأبرار و الفجار تأکیدا للحجة علیهم.

وَ لا یُزَکِّیهِمْ أی لا یطهرهم من ذنوبهم أو لا یقبل عملهم أو لا یثنی علیهم و تخصیص الثلاثة بالذکر لیس لأجل أن غیرهم معذور بل لأن عقوبتهم أعظم و أشد لأن المعصیة مع وجود الصارف عنها و عدم الداعی القوی علیها أقبح و أشنع.

و ذلک فی الشیخ لانکسار قوته و انطفاء شهوته و طول أعذاره و مدته و قرب الانتقال إلی الله فهو حری بأن یتدارک ما فات و یستعد لما هو آت فإذا ارتکب الزنا أشعر ذلک بأنه غیر مقر بالدین و مستخف بنهی رب العالمین فلذا استحق العذاب المهین و فیه إشعار بأن الشیخ فی أکثر المعاصی بل [جمیعها أشد عقوبة من الشاب و علی أن الشاب بالعفة أمدح من الشیخ و الصارف للملک عن کونه جبارا مشاهدة کمال نعمه تعالی علیه]⁽¹⁾حیث سلطه علی عباده و بلاده و جعلهم تحت یده و قدرته فاقتضی ذلک أن یشکر منعمه و یعدل بین خلق الله و یرتدع عن الظلم و الفساد و یشاهد ضعفه بین یدی الملک المنان فإذا قابل کل ذلک بالکفران استحق عذاب النیران.

و الصارف للمقل الفقیر عن الاختیال و الاستکبار فقره لأن الاختیال أنما هو بالدنیا و لیست عنده فاختیاله عناد و من عاند ربه العظیم صار محروما

1) 1. أضفنا ما بین العلامتین من شرح الکافی ج 2 ص 300.

من رحمته و له عذاب ألیم.

**[ترجمه]«لا یکلمهم الله» اشاره دارد به آیه «إِنَّ الَّذینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلیلاً أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ» - . آل عمران / 77 - {کسانی

که پیمان الهی و سوگندهای خود (به نام مقدس او) را به بهای ناچیزی می‌فروشند، آنها بهره‌ای در آخرت نخواهند داشت؛ و خداوند با آنها سخن نمی‌گوید و به آنان در قیامت نمی‌نگرد و آنها را (از گناه) پاک نمی‌سازد؛ و عذاب دردناکی برای آنهاست.} و معنا این است که خدا با کلام رضایت خود با آنان سخن نمی‌گوید؛ بلکه با کلام غضب و خشم سخن می‌گوید مثل آیه «اخسؤا فیها و لا تکلمون» - . مومنون / 108 - {دور شوید در دوزخ، و با من سخن مگویید!}

و گفته شده: خداوند بدون واسطه با آنان سخن نمی‌گوید؛ بلکه ملائکه متعرض حساب و عتابشان می‌شوند؛ و گفته شده: این آیه، کنایه از روی گرداندن و غضب خداست؛ زیرا کسی که بر دیگری غضب می‌کند، کلامش قطع می‌شود. و گفته شده: یعنی از کلام خدا و آیات او منتفع نمی‌شوند. و معنای «لا ینظر الیهم» یعنی خدا نظر کرامت و عطوفت و نیکی و رحمت و احسان به آنان نمی‌کند؛ زیرا اینان نزد خدا ضعیف و زبون هستند؛ یا کنایه از شدت غضب خداست؛ زیرا کسی که بر دیگری به شدت غضب کند، او را خوار می‌بیند و از وی و نیز تکلم با او و توجه به او روی بر می‌گرداند، کما این که کسی که به دیگری اعتنا می‌کند، با او طرفینی سخن می‌گوید و زیاد به او نگاه می‌کند.

و گفته شده: این که فرمود: «یوم القیامة» می‌خواهد بفهماند که گناهان یاد شده و بلکه غیر آنها نیز مانع ایصال خیر و نعمت به آنان در دنیا نمی‌شود؛ زیرا تفضلات خداوند در دنیا از جهت اتمام حجت بر همه، شامل نیکان و بدکاران می‌شود. «و لا یزکیهم» یعنی آنان را از گناهانشان پاک نمی‌کند، یا عملشان را نمی‌پذیرد، یا آنان را نمی‌ستاید و این که این حضرت صلی الله علیه و آله فقط این سه دسته را ذکر فرمود، به این خاطر نیست که غیر از اینان از اهل معاصی معذورند؛ بلکه به این خاطر این سه دسته را اختصاصا ذکر فرمود که عقوبتشان بزرگ‌تر و شدیدتر است؛ زیرا معصیت کردن با وجود چیزی که انسان را از آن منصرف کند و با وجود عدم انگیزه قوی برای انجام آن، قبح و زشتی بیشتری دارد.

و این قبح در پیرمرد به خاطر شکسته شدن قوت او و خاموش شدن آتش شهوت او و طولانی بودن کوتاهی‌های او در طول مدتی که دردنیا به سر برده و نزدیک است به سوی خدا منتقل شود، بیشتر است؛ پس پیرمرد، سزاوار است به جبران مافات بپردازد و مهیای چیزی شود که در حال آمدن است. پس وقتی مرتکب زنا می‌شود، این فعل او می‌فهماند که معترف به تدین نیست و نهی پروردگار عالمیان را سبک شمرده و به همین جهت مستحق عذاب خوار کننده است. و در این بیان اشاره است به این که پیرمرد در اکثر گناهان، از جوان عقوبتش بیشتر است و نیز دلالت دارد که جوان به سبب عفت از پیرمرد ممدوح‌تر است؛ آنچه پادشاه را بازمی‌دارد از این که تکبر ورزد، مشاهد کمال نعمت‌های خدا بر اوست که او را بر بندگان و سرزمین‌های خود مسلط فرموده و آنان را زیر دست و قدرت او قرار داده؛ پس این نعمت اقتضا دارد که این سلطان از مُنعم خود تشکر کند و بین خلق خدا عدالت داشته و از ظلم و فساد بازشان دارد و ضعف خود را در برابر خداوند ملِک منّان ببیند؛ پس وقتی با کفران نعمت، عمل مقابل همه این وظایفش را انجام داد، مستحق عذاب جهنم می‌شود.

و عاملی که موجب می‌شود انسان فقیر از تکبر و استکبارورزی منصرف شود، فقر و نداری اوست؛ زیرا تکبر فقط به سبب دنیا است و دنیا نزد این فقیر نیست؛ پس تکبر او عناد است و کسی که با پروردگار با عظمت خود عناد بورزد، از رحمت او محروم می‌گردد و عذابی دردناک دارد.

**[ترجمه]

و أقول

یحتمل أن لا یکون تخصیص الملک لکون الصارف فیه أکثر بل لکونه أقوی علی الظلم و أقدر.

و فی الصحاح أقل افتقر و قال الراغب الخیلاء التکبر عن تخیل فضیلة تراءت للإنسان من نفسه و منها یتأول لفظ الخیل لما قیل إنه لا یرکب أحد فرسا إلا وجد فی نفسه نخوة⁽¹⁾و فی النهایة فیه من جر ثوبه خیلاء لم ینظر الله إلیه الخیلاء بالضم و الکسر الکبر و العجب یقال اختال فهو مختال و فیه خیلاء و مخیلة أی کبر.

**[ترجمه]احتمال دارد وجه این که ملک را ذکر فرمود این باشد که عامل دورکننده وی از تکبر و زورگویی، بیشتر است و بلکه به این خاطر که ملِک، بر ظلم کردن قوی‌تر و قدرتمندتر است.

در صحاح گفته «أقلّ» یعنی فقیر شد و راغب گفته: «الخیلاء» یعنی تکبر از سر تخیل کردن یک فضیلتی که انسان برای خود می‌بیند و لفظ «خیل» نیز به همین معنا تأویل می‌شود؛ زیرا گفته شده: کسی که سوار اسب می‌شود، قطعا در خود احساس غرور و تکبر می‌کند و در نهایه در مورد این خبر گفته: کسی که از سر تکبر لباس خود را به زمین بکشد، خداوند به او نظر نمی‌کند و گفته: «الخیلاء» به ضم و کسر خاء به معنای کبر و خودپسندی است و گفته می‌شود: «اختال فهو مختال و فیه خیلاء و مخیله» که همه این‌ها به معنای تکبر است .

**[ترجمه]

«15»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَکِ بْنِ عُبَیْدٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ یُوسُفَ علیه السلام لَمَّا قَدِمَ عَلَیْهِ الشَّیْخُ یَعْقُوبُ علیه السلام دَخَلَهُ عِزُّ الْمُلْکِ فَلَمْ یَنْزِلْ إِلَیْهِ فَهَبَطَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا یُوسُفُ ابْسُطْ رَاحَتَکَ فَخَرَجَ مِنْهَا نُورٌ سَاطِعٌ فَصَارَ فِی جَوِّ السَّمَاءِ فَقَالَ یُوسُفُ علیه السلام مَا هَذَا النُّورُ الَّذِی خَرَجَ مِنْ رَاحَتِی فَقَالَ نُزِعَتِ النُّبُوَّةُ عَنْ عَقِبِکَ عُقُوبَةً لِمَا لَمْ تَنْزِلْ إِلَی الشَّیْخِ یَعْقُوبَ فَلَا یَکُونُ مِنْ عَقِبِکَ نَبِیٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: یوسف علیه السلام هنگامی که یعقوب پیر علیه السلام به نزدش آمد، عزت سلطانی بر او وارد شد و به احترام پدر پایین نیامد. پس جبرئیل بر او فرود آمد و فرمود: ای یوسف! کف دستت را بازکن. پس از کف دستش نوری بالارونده خارج شد و به آسمان رفت. پس یوسف گفت: این نوری که از کف دستم خارج شد چه بود؟ پس جبرئیل فرمود: نبوت از نسل تو گرفته شد به عنوان عقوبت اینکه برای یعقوب پیر علیه السلام پایین نیامدی؛ پس، از نسل تو پیامبری نخواهد بود. - . کافی 2 : 311 -

**[ترجمه]

بیان

الملک بضم المیم و سکون اللام السلطنة و بفتح المیم و کسر اللام السلطان و بکسر المیم و سکون اللام ما یملک و إضافة العز إلیه لامیة و النزول إما عن الدابة أو عن السریر و کلاهما مرویان و ینبغی حمله علی أن ما دخله لم یکن تکبرا أو تحقیرا لوالده لکون الأنبیاء منزهین عن أمثال ذلک بل راعی فیه المصلحة لحفظ عزته عند عامة الناس لتمکنه من سیاسة الخلق و ترویج الدین إذ کان نزول الملک عندهم لغیره موجبا لذلة و کان رعایة الأدب للأب مع نبوته و مقاساة الشدائد لحبه أهم و أولی من رعایة تلک المصلحة فکان هذا منه علیه السلام ترکا للأولی فلذا عوتب علیه و خرج نور النبوة من صلبه لأنهم لرفعة شأنهم و علو درجتهم یعاتبون بأدنی شی‌ء فهذا کان شبیها بالتکبر و لم

1) 1. مفردات غریب القرآن 162.

2) 2. الکافی ج 2 ص 311.

یکن تکبرا فصار فی جو السماء أی استقر هناک أو ارتفع إلی السماء.

**[ترجمه]«الملک» به ضم میم و سکون لام به معنای سلطنت است و به فتح میم و کسر لام به معنای سلطان است و به کسر میم و سکون لام مالی است که کسی آن را مالک می‌شود و اضافه عزّ به ملک اضافه لامیّه است و نزول یا از مرکب و یا از تخت سلطنت بوده و هر دو این معانی روایت شده و سزاوار است که این خبر حمل شود بر این معنا که آنچه بر یوسف علیه السلام داخل شد، تکبر یا تحقیر پدرش نبود؛ زیرا انبیا از امثال این گناهان پاک و بری هستند؛ بلکه رعایت مصلحت کرد که عزتش بین عموم مردم محفوظ بماند تا بتواند خلق خدا را سیاست کند و دین را ترویج دهد؛ زیرا پایین آمدن پادشاه نزد آن مردم برای غیر، موجب ذلت بود و رعایت ادب برای پدر با وجود نبوت او و تحمل مشکلات به خاطر محبت یوسف، از رعایت آن مصلحت اهم و اولی بود. پس این عمل حضرت علیه السلام ترک اولی بوده و به همین خاطر به سبب آن سرزنش گردید و نور نبوت از صلب او خارج شد؛ زیرا انبیا به خاطر شأن رفیع و درجه عالی خود، به کمترین چیزی مورد عتاب و سرزنش قرار می‌گیرند؛ پس این عمل شبیه تکبر بود و خود تکبر نبود. «فصار فی جوّ السماء» یعنی در آسمان مستقر شد یا به سوی آسمان رفت.

**[ترجمه]

«16»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ فِی رَأْسِهِ حَکَمَةٌ وَ مَلَکٌ یُمْسِکُهَا فَإِذَا تَکَبَّرَ قَالَ لَهُ اتَّضِعْ وَضَعَکَ اللَّهُ فَلَا یَزَالُ أَعْظَمَ النَّاسِ فِی نَفْسِهِ وَ أَصْغَرَ النَّاسِ فِی أَعْیُنِ النَّاسِ وَ إِذَا تَوَاضَعَ رَفَعَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ قَالَ لَهُ انْتَعِشْ نَعَشَکَ اللَّهُ فَلَا یَزَالُ أَصْغَرَ النَّاسِ فِی نَفْسِهِ وَ أَرْفَعَ النَّاسِ فِی أَعْیُنِ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: بنده‌ای نیست مگر آنکه در سرش چیزی مثل دو طرف لگام اسب است که او را از نافرمانی باز می‌دارد؛ و فرشته‌ای هست که آن را نگه می‌دارد. پس هنگامی که تکبر می‌کند به او می‌گوید: پست باش خدا تو را پست کند. پس همیشه در نزد نفس خود بزرگ‌ترین مردم و در نظر مردم کوچک‌ترین مردم است و هنگامی که تواضع می‌کند خداوند عز و جل او را بالا می‌برد. سپس می‌گوید: سربلند باش خداوند تو را سربلند کند. پس همیشه در نزد نفس خود کوچک‌ترین مردم و در نزد نظر مردم بالاترین مردم است. - . کافی 2 : 312 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری حکمة اللجام ما أحاط بالحنک و قال فی النهایة یقال أحکمت فلانا أی منعته و منه سمی الحاکم لأنه یمنع الظالم و قیل هو من حکمت الفرس و أحکمته إذا قدعته و کففته و منه الحدیث ما من آدمی إلا و فی رأسه حکمة و فی روایة فی رأس کل عبد حکمة إذا هم بسیئة فإن شاء الله أن یقدعه بها قدعه الحکمة حدیدة فی اللجام تکون علی أنف الفرس و حنکه تمنعه عن مخالفة راکبه و لما کانت الحکمة تأخذ بفم الدابة و کان الحنک متصلا بالرأس جعلها تمنع من هی فی رأسه کما تمنع الحکمة الدابة و منه الحدیث أن العبد إذا تواضع رفع الله حکمته أی قدره و منزلته یقال له عندنا حکمة أی قدر و فلان عالی الحکمة و قیل الحکمة من الإنسان أسفل وجهه مستعار من موضع حکمة اللجام و رفعها کنایة عن الإعزاز لأن فی صفة الذلیل تنکیل رأسه انتهی.

و قیل المراد بالحکمة هنا الحالة المقتضیة لسلوک سبیل الهدایة علی سبیل الاستعارة و بإمساک الملک إیاها إرشاده إلی ذلک السبیل و نهیه عن العدول عنه.

اتضع أمر تکوینی أو شرعی وضعک الله دعاء علیه و دعاء الملک مستجاب أو إخبار بأن الله أمر بوضعک و قدر مذلتک رفعها الله أی الحکمة و إنما غیر الأسلوب و لم ینسبها إلی الملک لأن نسبة الخیر و اللطف إلی الله

1) 1. الکافی ج 2 ص 312.

تعالی أنسب و إن کان الکل بأمره تعالی و قیل هو التنبیه علی أن الرفع مترتب علی التواضع من غیر حاجة إلی دعاء الملک بخلاف الوضع فإنه غیر مترتب علی التکبر ما لم یدعو الملک علیه بالوضع و ما ذکرنا أنسب.

ثم قال له أی الرب تعالی أو الملک انتعش یحتمل الوجهین المتقدمین یقال نعشه الله کمنعه و أنعشه أی أقامه و رفعه و نعشه فانتعش أی رفعه فارتفع نعشک الله أیضا إما إخبار بما وقع من الرفع أو دعاء له بالثبات و الاستمرار.

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَتَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ حَتَّی عَدَّ تِسْعَةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَا إِنَّکَ عَاشِرُهُمْ فِی النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شخصی به خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله! من فلانی پسر فلانی هستم و تا نه جد خود را نام برد. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پس تو دهمین آن‌ها بوده و در آتش هستی. - . کافی 2 : 329 -

**[ترجمه]

بیان

أما إنک عاشرهم فی النار أی إن آباءک کانوا کفارا و هم فی النار فما معنی افتخارک بهم و أنت أیضا مثلهم فی الکفر باطنا إن کان منافقا أو ظاهرا أیضا إن کان کافرا فلا وجه لافتخارک أصلا و الحاصل أن عمدة أسباب الفخر بل أشیعها و أکثرها الفخر بالآباء و هو باطل لأن الآباء إن کانوا ظلمة أو کفرة فهم من أهل النار فینبغی أن یتبرأ منهم لا أن یفتخر بهم و إن کانوا باعتبار أن لهم مالا فلیعلم أن المال لیس بکمال یقع به الافتخار بل ورد فی ذمه کثیر من الأخبار و لو کان کمالا کان لهم لا له و العاقل لا یفتخر بکمال غیره [و إن کان باعتبار أنه کان خیرا أو فاضلا أو عالما فهذا جهل من حیث إنه تعزز بکمال غیره]⁽³⁾و لذلک قیل: لئن فخرت بآباء ذوی شرف*** لقد صدقت و لکن بئس ما ولدوا

فالمتکبر بالنسب إن کان خسیسا فی صفات ذاته فمن أین یجبر خسّته کمال غیره و أیضا ینبغی أن یعرف نسبه الحقیقی فیعرف أباه و جده فإن أباه نطفة

1) 1. الکافی ج 8 ص 128 فی حدیث طویل.

2) 2. الکافی ج 2 ص 329.

3) 3. راجع شرح الکافی ج 2 ص 316.

قذرة و جده البعید تراب ذلیل و قد عرّفه الله نسبه فقال الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ‌⁽¹⁾فمن أصله من التراب المهین الذی یداس بالأقدام ثم خمر طینه حتی صار حمأ مسنونا کیف یتکبر و أخس الأشیاء ما إلیه نسبه فإن قال افتخرت بالأب فالنطفة و المضغة أقرب إلیه من الأب فلیحتقر نفسه بهما.

و السبب الثانی الحسن و الجمال فإن افتخر به فلیعلم أنه قد یزول بأدنی الأمراض و الأسقام و ما هو فی عرضة الزوال لیس بکمال یفتخر به و لینظر أیضا إلی أصله و ما خلق منه کما مر و إلی ما یصیر إلیه فی القبر من جیفة منتنة و إلی ما فی بطنه من الخبائث مثل الأقذار التی فی جمیع أعضائه و الرجیع الذی فی أمعائه و البول الذی فی مثانته و المخاط الذی فی أنفه و الوسخ الذی فی أذنیه و الدم الذی فی عروقه و الصدید الذی تحت بشرته إلی غیر ذلک من المقابح و الفضائح فإذا عرف ذلک لم یفتخر بجماله الذی هو کخضراء الدمن.

الثالث القوة و الشجاعة فمن افتخر بهما فلیعلم أن الذی خلقه هو أشد منه قوة و أن الأسد و الفیل أقوی منه و أن أدنی العلل و الأمراض یجعله أعجز من کل عاجز و أذل من کل ذلیل و أن البعوضة لو دخلت فی أنفه أهلکته و لم یقدر علی دفعها.

الرابع الغنی و الثروة و الخامس کثرة الأنصار و الأتباع و العشیرة و قرب السلاطین و الاقتدار من جهتهم و الکبر و الفخر لهذین السببین أقبح لأنه أمر خارج عن ذات الإنسان و صفاته فلو تلف ماله أو غصب أو نهب أو تغیر علیه السلطان و عزله لبقی ذلیلا عاجزا و إن من فرق الکفار من هو أکثر منه مالا و جاها فالمتکبر بهما فی غایة الجهل.

السادس العلم و هو أعظم الأسباب و أقواها فإنه کمال نفسانی عظیم عند الله تعالی و عند الخلائق و صاحبه معظم عند جمیع المخلوقات فإذا تکبر

1) 1. السجدة: 7 و 8.

العالم و افتخر فلیعلم أن خطر أهل العلم أکثر من خطر أهل الجهل و أن الله تعالی یحتمل من الجاهل ما لا یحتمل من العالم و أن العصیان مع العلم أفحش من العصیان مع الجهل و أن عذاب [العالم أشد من عذاب الجاهل و أنه تعالی شبه العالم الغیر العامل تارة بالحمار و تارة بالکلب و أن الجاهل]⁽¹⁾أقرب إلی السلامة من العالم لکثرة آفاته و أن الشیاطین أکثرهم علی العالم و أن سوء العاقبة و حسنها أمر لا یعلمه إلا الله سبحانه فلعل الجاهل یکون أحسن عاقبة من العالم.

السابع العبادة و الورع و الزهادة و الفخر فیها أیضا فتنة عظیمة و التخلص منها صعب فإذا غلب علیه فلیتفکر أن العالم أفضل منه فلا ینبغی أن یفتخر علیه و لا ینبغی أیضا أن یفتخر علی من تأخر عنه فی العمل أیضا إذ لعل قلیل عمله یکون مقبولا و کثیر عمله مردودا و لا علی الجاهل و الفاسق إذ قد یکون لهما خصلة خفیة و صفة قلبیة موجبة لقرب الرب سبحانه و رحمته و لو فرض خلوهما عن جمیع ذلک بالفعل فلعل الأحوال فی العاقبة تنعکس و قد وقع مثل ذلک کثیرا و لو فرض عدم ذلک فلیتصور أن تکبره فی نفسه شرک فیحبط عمله فیصیر هو فی الآخرة مثلهم بل أقبح منهم وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.

**[ترجمه]«اما انک عاشرهم فی النار» یعنی پدران تو کافر بودند و در آتش؛ پس چه معنا دارد که تو به آنها افتخار کنی در حالی که تو نیز از حیث کفر باطنی مثل آنان هستی، اگر آن منافقی و اگر کافری که کفر ظاهری نیز داری! پس افتخار تو اصلا توجیهی ندارد و حاصل این که عمده اسباب فخر و بلکه شایع‌ترین آنها و بیشترین آن اسباب، فخر به پدران است و چنین فخری باطل است؛ زیرا اگر پدران انشان کافر یا ظالم باشند که اهل دوزخ هستند و سزاوار است که انسان از آنان تبری بجوید، نه این که به آنها افتخار کند؛ و اگر فخرفروشی بر پدران به این سبب باشد که آنان مال و ثروت دارند، باید دانست که مال داشتن کمال نیست که موجب افتخار باشد؛ بلکه اخبار فراوانی در مذمت مال وارد شده و اگر مال کمال نیز باشد، مخصوص پدران آنان است و نه خود آنان و انسان عاقل به کمال غیر خود افتخار نمی‌کند؛ و اگر افتخار به پدران از باب این باشد که نیکوکار یا فاضل و یا عالم بوده‌اند، این نیز جهل است؛ زیرا شخص به کمال غیر خود احساس عزت نموده است. به همین جهت گفته شده:

اگر به پدران با شرافت خود افتخار کنی، راست گفته‌ای، ولی چه بد فرزندی (مثل تو را) به دنیا آورده اند.

پس شخص متکبر به نسب، اگر در صفات ذاتی خود، رذالت و پستی داشته باشد، پس کمال غیر او چگونه پستی او را جبران نماید؟ و نیز سزاوار است که نسب حقیقی خود را نیز بداند و پدر و جد خود را بشناسد؛ پدر او نطفه‌ای نجس و جدّ بعید او خاکی ذلیل بوده‌اند و خداوند نسب او را معرفی کرده و فرمود: «الَّذی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طینٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ» - . سجده / 7 - 8 - {او همان کسی است که هر چه را آفرید نیکو آفرید؛ و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد؛ سپس نسل او را از عصاره‌ای از آب ناچیز و بی‌قدر آفرید.} پس کسی که اصل او از خاکی ذلیل است که قدم‌ها آن را پایمال می‌کنند، سپس گِل او تخمیر می‌شود و گِلی بدبوی درست می‌شود؛ این فرد چگونه تکبر می‌ورزد در حالی که پست‌ترین اشیا آن چیزی است که نسب او بدان می‌رسد؛ پس اگر بگوید: من به پدرم افتخار می‌کنم، نطفه و گوشت جویده شده از پدرش به او نزدیک‌تر است؛ پس باید خود را به سبب این دو حقیر بشمارد.

سبب دوم حسن و جمال است و اگر به این دو افتخار می‌کند، باید بداند که این دو با کمترین مرض و بیماری از بین می‌رود؛ پس چیزی که در عرض آن زوال و نیستی است، کمالی نیست که بدان افتخار شود؛ و نیز باید به اصل خود و چیزی که از آن خلق شده بنگرد، همان طور که گذشت؛ و باید بنگرد که در قبر تبدیل به چه چیزی می‌شود؟ مرداری بدبو! و باید به قاذورات نجسی که در شکم دارد بنگرد؛ مثل نجاساتی که در تمام اعضایش دارد و به سرگینی که در میان روده‌های خود دارد و به ادراری که در مثانه‌اش دارد و چرکی که زیر پوستش هست و غیر این‌ها از اشیای قبیح و افتضاح؛ وقتی این را دانست، به زیبایی خود که مثل علف سبز وسط لجنزار است افتخار نخواهد کرد.

سوم قوت و شجاعت اوست؛ کسی که به این دو افتخار می‌کند باید بداند که آن خدایی که او را آفریده از او قوی‌تر است و شیر و فیل نیز از او قوی‌تر هستند و کوچکترین بیماری و رضی او را نا توان‌تر از هر عاجزی و خوار‌تر از هر ذلیلی قرار می‌دهد و اگر پشه‌ای داخل بینی او شود، او را هلاک می‌کند و قدرت دفع آن را نخواهد داشت.

چهارم بی نیازی و ثروت اوست و پنجم کثرت یاوران و پیروان و قبیله او و قرب به سلاطین و اقتداری که از ناحیه ایشان دارد؛ و کبر و فخر به خاطر این دو سبب قبیح‌تر است؛ زیرا امری است خارج از ذات و صفات انسان؛ پس اگر مال او تلف شود و یا غصب شود و یا غارت گردد یا سلطان نسبت به او تغییر رفتار حاصل کند و او را بر کنار کند، ذلیل و عاجز می‌ماند. و از میان فرقه‌های کفار هستند کسانی که از او از حیث مال و جاه دارا‌تر هستند؛ پس کسی که به مال و جاه تکبر می‌کند، در نهایت جهالت به سر می‌برد.

ششم علم است که اعظم اسباب تکبر و قوی‌ترین آن اسباب است؛ زیرا کمالی نفسانی و بزرگ است که نزد خدای متعال و خلق خدا نیز بزرگ شمرده می‌شود؛ شخص عالم نزد تمام مخلوقات عظیم است، و وقتی عالم تکبر کند و فخر بفروشد، باید دانست که خطر اهل علم بیش از خطر اهل جهالت است و خدای متعال از جاهل اموری را تحمل می‌کند که از عالم تحمل نمی‌کند. و عصیان با علم بدتر از عصیان با جهل است و عذاب عالم شدیدتر از عذاب جاهل است و خدای متعال عالم بی عمل را گاهی به الاغ و گاهی به سگ تشبیه فرموده و جاهل از عالم به سلامتی نزدیک‌تر است به خاطر کثرت آفاتی که در کمین عالم است و بیشتر شیاطین به سراغ عالم می‌روند و این که سوء و حسن عاقبت را فقط خدای سبحان می‌داند و شاید عاقبت جاهلی از عاقبت عالمی نیکوتر باشد.

هفتم عبادت و پرهیزگاری و زهد است؛ و افتخار به این امور نیز فتنه بزرگی است و رهایی از آن دشوار است؛ پس وقتی به چنین فتنه‌ای مبتلا شد، باید بداند که عالم از او افضل است؛ پس سزاوار نیست که بر عالم فخر فروشی کند و نیز سزاوار نیست که بر کسی که در عمل از او متأخر است، فخر بفروشد؛ زیرا چه بسا عمل کم چنین شخصی قبول شود و عمل فراوان این زاهد عابد مقبول نیفتد و نیز شخص عابد نباید بر جاهل و فاسق نیز فخر فروشی کند؛ زیرا چه بسا این دو نیز خصلتی مخفی و صفتی قلبی داشته باشند که موجب قرب پروردگار سبحان و رحمت او بشود و اگر فرض هم کنیم که جاهل و فاسق به صورت بالفعل خالی از این صفات هستند، ممکن است احوال در عاقبت بر عکس شود و مثل این امر زیاد اتفاق افتاده است و اگر عدم این امر نیز تصور شود، باید تصور کند که تکبر نفسانی او شرک است و موجب بطلان عمل او می‌شود و او نیز در آخرت مثل این‌ها و بلکه بدتر از این‌ها می‌گردد و خداست که مدد خواه او هستیم .

**[ترجمه]

«20»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: آفَةُ الْحَسَبِ الِافْتِخَارُ وَ الْعُجْبُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: آفت حَسَب، تفاخر کردن و عُجب است. - . کافی 2 : 328 -

**[ترجمه]

بیان

الحسب الشرف و المجد الحاصل من جهة الآباء و قد یطلق علی الشرافة الحاصلة من الأفعال الحسنة و الأخلاق الکریمة و إن لم تکن من جهة الآباء فی القاموس الحسب ما تعده من مفاخر آبائک أو المال أو الدین أو الکرم أو الشرف فی الفعل أو الفعال الصالح أو الشرف الثابت فی الآباء أو البال أو الحسب و الکرم قد یکونان لمن لا آباء له شرفاء و الشرف و المجد لا یکونان

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 316.

2) 2. الکافی ج 2 ص 328 و مثله فی ص 329.

أو مفعول مطلق لفعل محذوف أی أعجب عجبا فعلی الأول للمتکبر صفة لقوله عجبا و علی الثانی خبر مبتدأ محذوف بتقدیر هو للمتکبر و الضمیر المحذوف راجع إلی عجبا.

و قال النحویون لا یمکن أن یکون صفة لعجبا لأن الفعل کما لا یکون موصوفا فکذلک النائب الوجوبی له لا یکون موصوفا و حذف الفعل و إقامة المصدر مقامه فی تلک المواضع واجب.

**[ترجمه]«عجباً» به تحریک جیم مصدر است باب «علم» است. و یا حرف نداء در آن در تقدیر است و یا مفعول مطلق فعل محذوف است؛ یعنی تعجب می‌کنم؛ پس بنا بر احتمال اول، «للمتکبر» صفت کلمه «عجبا» است و بنا بر احتمال دوم خبر مبتدای محذوف است یعنی «هو للمتکبر» و ضمیر محذوف مرجع آن «عجباً» است.

نحویّون می‌گویند: نمی‌تواند صفت برای «عجباً» باشد؛ زیرا همان طور که فعل نمی‌تواند موصوف باشد، نایب وجوبی آن نیز نمی‌تواند موصوف باشد؛ و حذف فعل و نشاندن مصدر به جای آن در آن مواضع واجب است.

**[ترجمه]

و أقول

هذا الخبر و أمثاله نسخ أدویة من الحکماء الربانیة لمعالجة أعظم الأدواء الروحانیة و هو الفخر المترتب علی الکبر و حاصلها أن فی الإنسان کثیر من صفات النقصان و إن کان فیه کمال فمن رب الإنس و الجان فلا یلیق به أن یفتخر علی غیره من الإخوان و فیها إشعار بأن دفع هذا المرض باختیاره و علاجه مرکب من أجزاء علمیة و عملیة.

فأما العلمیة فبأن یعرف الله سبحانه بجلاله و یوحده فی ذاته و صفاته و أفعاله و أن یعلم أن کل موجود سواه مقهور مغلوب عاجز لا وجود له إلا بفیض جوده و رحمته و أن الإنسان مخلوق عن أکثف الأشیاء و أخسها و هو التراب ثم النطفة النجسة القذرة ثم العلقة ثم المضغة ثم العظام ثم الجنین الذی غذاؤه دم الحیض ثم یصیر فی القبر جیفة منتنة یهرب منه أقرب الناس إلیه.

و هو فیما بین ذلک ینقلب من طور إلی طور و من حال إلی حال من مرض إلی صحة و من صحة إلی مرض إلی غیر ذلک من الأحوال المتبادلة و هو لا یملک لنفسه نفعا و لا ضرا و لا حیاة و لا نشورا و إلی هذا أشار علیه السلام بقوله و هو فیما بین ذلک ما یدری ما یصنع به ثم لا یعلم ما یأتی علیه فی البرزخ و القیامة کما ذکرنا سابقا فی باب الکبر⁽¹⁾.

و أنه یعلم أن استکمال کل شی‌ء سواء کان طبیعیا أو إرادیا لا یتحقق إلا بالانکسار و الضعف فإن العناصر ما لم ینکسر صورة کیفیاتها الصرفة لم تقبل صورة کمالیة معدنیة أو نباتیة أو حیوانیة أو إنسانیة و البذر ما لم یقع فی

1) 1. یرید باب الکبر من الکافی، و قد مر فی صدر الباب.

التراب و لم یقرب من التعفن و الفساد لم یقبل صورة نباتیة و لم تخرج منه سنبلة و لا ثمرة و ماء الظهر ما لم یصر منیا منتنا لم تفض علیها صورة إنسانیة قابلة للخلافة الربانیة فمن تفکر فی أمثال هذه الحکم و المعارف أمکنه التحرز من الکبر و الفخر بفضله تعالی.

و أما العملیة فهی المداومة علی التواضع لکل عالم و جاهل و صغیر و کبیر و الاقتداء بسنن النبی صلی الله علیه و آله و الأئمة الطاهرین صلوات الله علیهم و تتبع سیرهم و أخلاقهم و حسن معاشرتهم لجمیع الخلق.

**[ترجمه]این روایت و امثال آن نسخه‌هایی از داروهای حکمای ربّانی برای معالجه بزرگ‌ترین دردهای روحی که همان فخر مترتب بر کبر است می‌باشد و حاصل ان که در انسان بسیاری از صفات نقص وجود دارد و اگر کمالی نیز در او وجود دارد از ناحیه پروردگار انس و جن است. پس شایسته انسان نیست که بر سایر برادران خود افتخار کند و در این روایت اشاره است به این که دفع این مرض به دست خود مریض است و علاج مرض فخرفروشی مرکب از اجزای علمی و عملی است.

اما علاج علمی به این است که خدای سبحان را به بزرگی‌اش بشناسد و در ذات و صفات و افعالش نسبت به او موحد باشد و بدانید که هر موجودی غیر خدا، شکست خورده و مقهور و عاجز است و جز به سبب فیض جود و رحمت حق وجود ندارد و انسان از کثیف‌ترین و پست‌ترین اشیا که خاک است، خلق شده و بعد از نطفه نجس پلید و بعد از خون بسته و سپس از گوشت جویده شده و سپس استخوان‌ها و سپس جنینی که غذای او خون حیض است و سپس در قبر مبدل به لاشه‌ای می‌شود که نزدیک‌ترین افراد به او نیز ازآن فرار می‌کند.

و انسان در این بین از شکلی به شکلی و از حالی به حال دیگر تغییر می‌کند؛ از مرض به عافیت و از عافیت به مرض؛ و سایر احوالی که در حال تبدل است؛ در حالی که انسان برای خود مالک نفع و ضرر و حیات و مرگ نمی‌شود و حضرت به این معنا اشاره نمود که فرمود: «و هو فیما بین ذلک ما یدری ما یصنع به» سپس نمی‌داند در برزخ و قیامت چه به سراغ او می‌آید، چنانچه سابقا در باب کبر ذکر کردیم.

و نیز علاج این است که بداند کمال هر چیزی، خواه طبیعی و یا ارادی باشد، جز با انکسار و ضعف تحقق نمی‌یابد؛ زیرا عناصر، تا آن صورت کیفیتی صرفش نشکند، صورت کمالی معدنی یا نباتی یا حیوانی و یا انسانی پیدا نمی‌کند و دانه تا در خاک نیفتد و در معرض گندیدن و فساد قرار نگیرد، صورت نباتی پیدا نمی‌کند و هیچ خوشه و ثمری از آن خارج نمی‌شود و آب کمر آدمی مادامی که مبدل به منیّ بدبو نشود، صورت انسانی نمی‌پذیرد که قابلیت خلافت ربّانی پیدا کند؛ پس کسی که در امثال این حکمت‌ها و معارف تفکر کند، می‌تواند به فضل خدای متعال از کبر و فخر محفوظ بماند.

اما راه علاج عملی به این است که به تواضع در برابر هر عالم و جاهل و کوچک و بزرگی مداومت بخشد و به سنن پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام تأسی کند و از سیره و اخلاق آنان و حسن معاشرتی که با تمام خلایق داشتند، پیروی کند.

**[ترجمه]

«23»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَمْقَتُ النَّاسِ الْمُتَکَبِّرُ⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ یَسْتَکْبِرْ یَضَعْهُ اللَّهُ.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: دشمن دار‌ترین مردم شخص متکبر است. - . امالی صدوق : 14 -

• و نیز امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس تکبر جوید خداوند او را پست می‌کند.

**[ترجمه]

«24»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: وَقَعَ بَیْنَ سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ بَیْنَ رَجُلٍ کَلَامٌ وَ خُصُومَةٌ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ مَنْ أَنْتَ یَا سَلْمَانُ فَقَالَ سَلْمَانُ

أَمَّا أُولَایَ وَ أُولَاکَ فَنُطْفَةٌ قَذِرَةٌ وَ أَمَّا أُخْرَایَ وَ أُخْرَاکَ فَجِیفَةٌ مُنْتِنَةٌ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِینُ فَمَنْ ثَقُلَ مِیزَانُهُ فَهُوَ الْکَرِیمُ وَ مَنْ خَفَّتْ مِیزَانُهُ فَهُوَ اللَّئِیمُ‌⁽²⁾.

ع، [علل الشرائع] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽³⁾وَ قَدْ مَرَّ فِی بَابِ أَحْوَالِ سَلْمَانَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام و از جدش علیه السلام نقل فرمودند: بین سلمان فارسی و شخصی صحبت و دشمنی واقع شد. پس آن شخص به سلمان گفت: ای سلمان تو کیستی؟ سلمان گفت: اول من و اول تو نطفه چرکینی بوده و اما آخر من و آخر تو پس مردار بدبویی است. پس هنگامی که روز قیامت فرارسد و ترازوها گذاشته شود. پس هر کس که ترازویش سنگین شود پس او کریم است و هر کس ترازویش سبک گردد پس او پست است. - . امالی صدوق: 363 -

در علل الشرایع نیز همانند این روایت از امام صادق علیه السلام نقل شده است که در باب احوال سلمان گذشت. - . علل الشرایع 1 : 261 -

**[ترجمه]

«25»

ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَحَبَّکُمْ إِلَیَّ وَ أَقْرَبَکُمْ مِنِّی یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَجْلِساً أَحْسَنُکُمْ خُلُقاً

1) 1. أمالی الصدوق: 14 و رمز المصدر ساقط عن نسخة الکمبانیّ.

2) 2. أمالی الصدوق: 363.

3) 3. علل الشرائع ج 1 ص 261.

4) 4. راجع ج 22 ص 380 من هذه الطبعة.

وَ أَشَدُّکُمْ تَوَاضُعاً وَ إِنَّ أَبْعَدَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنِّی الثَّرْثَارُونَ وَ هُمُ الْمُسْتَکْبِرُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: همانا محبوب‌ترین شما در نزد من و نزدیک‌ترین شما در جایگاه نسبت به من در روز قیامت خوش خلق‌ترین شما و متواضع‌ترین شماست. و دورترین شما در روز قیامت از من پرادعا‌ها از شما هستند و آنها متکبرانند. - . قرب الاسناد: 22 -

**[ترجمه]

«26»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنِ ابْنِ خَالِدٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیُبْغِضُ الْبَیْتَ اللَّحِمَ وَ اللَّحِمَ السَّمِینَ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّا لَنُحِبُّ اللَّحْمَ وَ مَا تَخْلُو بُیُوتُنَا مِنْهُ فَکَیْفَ ذَاکَ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِنَّمَا الْبَیْتُ اللَّحِمُ الَّذِی یُؤْکَلُ فِیهِ لُحُومُ النَّاسِ بِالْغِیبَةِ وَ أَمَّا اللَّحِمُ السَّمِینُ فَهُوَ الْمُتَکَبِّرُ الْمُتَبَخْتِرُ الْمُخْتَالُ فِی مَشْیِهِ‌⁽²⁾.

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنِ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام از جد بزرگوارش علیه السلام نقل کرد که فرمود: خداوند تبارک و تعالی دشمن می‌دارد خانه گوشت و گوشت چاق را. بعضی از یاران به ایشان عرض کردند: ای پسر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله! ما گوشت را دوست داریم و خانه‌های ما از آن خالی نمی‌شود. پس این چگونه است؟ پس فرمود: آن گونه که تو تصور نمودی نیست. خانه گوشت جایی است که خورده می‌شود در آن گوشت‌های مردم با غیبت کردن و اما گوشت چاق شخص متکبر، خرامان رو خودخواه در راه رفتن است. - . معانی الاخبار: 388 -

در عیون الاخبار الرضا علیه السلام همانند این روایت نقل گردیده است. - . عیون الاخبار 1 : 314 -

**[ترجمه]

«27»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً⁽⁴⁾یَقُولُ بِالْعَظَمَةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام در مورد آیه شریفه «وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً» - . لقمان / 18 - {و روی زمین، با تکبر راه مرو!} فرمود: می‌فرماید با احساس عظمت. - . تفسیر قمی: 509 -

**[ترجمه]

«28»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: إِنَّ فِی جَهَنَّمَ لَوَادِیاً لِلْمُتَکَبِّرِینَ یُقَالُ لَهُ سَقَرُ شَکَا إِلَی اللَّهِ شِدَّةَ حَرِّهِ وَ سَأَلَهُ أَنْ یَتَنَفَّسَ فَأَذِنَ لَهُ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ‌⁽⁶⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁷⁾.

سن، [المحاسن] بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ بُکَیْرٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: در جهنم دره‌ای هست برای متکبرین که سَقَر نامیده می‌شود. این دره از شدت حرارت به خداوند عز و جل شکایت کرد و از خداوند متعال خواست که به او اجازه دهد که نفس بکشد. پس به او اجازه داد و نفس کشید، پس جهنم شعله ور شد. - . تفسیر قمی: 579 -

در ثواب الاعمال از ابن ابی عمیر همانند این روایت نقل شده است. - . ثواب الاعمال : 200 -

در محاسن نیز از ابن بکیر همانند این روایت نقل گردیده است. - . محاسن: 123 -

**[ترجمه]

«29»

فس، [تفسیر القمی] فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْفَرَحَ

1) 1. قرب الإسناد: 22.

2) 2. معانی الأخبار: 388.

3) 3. عیون الأخبار ج 1 ص 314.

4) 4. لقمان: 18.

5) 5. تفسیر القمّیّ: 509.

6) 6. تفسیر القمّیّ: 579، فی آیة الزمر: 60.

7) 7. ثواب الأعمال: 200.

8) 8. المحاسن: 123.

وَ الْمَرَحَ وَ الْخُیَلَاءَ کُلُّ ذَلِکَ فِی الشِّرْکِ وَ الْعَمَلِ فِی الْأَرْضِ بِالْمَعْصِیَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام فرمود: اظهارشادمانی و سرخوشی و خودستایی همه از شرک و رفتار در زمین به معصیت است. - . تفسیر قمی: 588 -

**[ترجمه]

«30»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ رَقَعَ جَیْبَهُ وَ خَصَفَ نَعْلَهُ وَ حَمَلَ سِلْعَتَهُ فَقَدْ أَمِنَ مِنَ الْکِبْرِ⁽²⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

2) 2. معانی الأخبار: 241.

3) 3. معانی الأخبار: 241.

4) 4. معانی الأخبار: 241.

رِدَائِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: عبدالاعلی از امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بزرگ‌ترین کبر، خوار شمردن مردم و سفاهت پنداشتن حق است. عبدالاعلی گفت: عرض کردم: خوار شمردن مردم و سفاهت پنداشتن حق چیست؟ فرمود: حق را نادیده بگیرد و بر اهل آن طعن زند. پس هر کس این کار را انجام دهد، پس با خداوند عز و جل نسبت به ردایش ستیزه کرده است. - . معانی الاخبار: 241 -

**[ترجمه]

«42»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ دَخَلَ مَکَّةَ مُبَرَّأً مِنَ الْکِبْرِ غُفِرَ ذَنْبُهُ قُلْتُ وَ مَا الْکِبْرُ قَالَ غَمْصُ الْخَلْقِ وَ سَفَهُ الْحَقِّ قُلْتُ وَ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ یَجْهَلُ الْحَقَّ وَ یَطْعُنُ عَلَی أَهْلِهِ.

قال الصدوق رضی الله عنه فی کتاب الخلیل بن أحمد تقول فلان غمص الناس و غمص النعمة إذا تهاون بها و بحقوقهم و یقال إنه لمغموص علیه فی دینه أی مطعون علیه و قد غمص النعمة و العافیة إذا لم یشکرها و قال أبو عبیدة فی قوله علیه السلام سفه الحق هو أن یری الحق سفها و جهلا و قال الله تبارک و تعالی وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ‌⁽²⁾و قال بعض المفسرین إلا من سفه نفسه یقول سفهها و أما قوله غمص الناس فإنه الاحتقار لهم و الازدراء بهم و ما أشبه ذلک قال و فیه لغة أخری فی غیر هذا الحدیث و غمص بالصاد غیر معجمة و هو بمعنی غمط و الغمص فی عبر العین و القطعة منه غمصة و الغمیصاء کوکب و المغمص فی المعا غلظة و تقطیع و وجع‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: عبدالاعلی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که ایشان فرمود: هر کس مبرا از کبر وارد مکه شود خداوند گناهش را می‌آمرزد .

عبدالاعلی گوید: گفتم: کبر چیست؟ فرمود: خوار شمردن مردم و نفهمیدن حق. گفتم: و آن چگونه است؟ فرمود: حق را نادیده بگیرد و بر اهلش طعن بزند.

شیخ صدوق رضی الله عنه گفته: در کتاب خلیل بن احمد آمده: «فلان غمص الناس و غمص النعمة» یعنی نسبت به نعمت و حقوق مردم سستی به خرج داد. و گفته می‌شود: «انه لمغموص علیه فی دینه» یعنی در دین خود مورد طعن است. و«قد غمص النعمة و العافیة» یعنی آن نعمت و عافیت را شکر نکرد و ابو عبیده درباره سخن حضرت که فرمود: «سفه الحق» یعنی حقیقت را سفاهت و جهالت پنداشت و خداوند تبارک و تعالی فرمود: «وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهیمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ» - . بقره / 130 - {جز افراد سفیه و نادان، چه کسی از آیین ابراهیم، روی‌گردان خواهد شد؟!} و برخی مفسران گفته‌اند: «الّا من سفه نفسه» یعنی کسی که خود را کودن نماید و اما «غمص الناس» به معنای حقیر شمردن مردم و خوار و ذلیل انگاشتن ایشان است و مانند آن. شیخ صدوق می‌فرماید: این حدیث لغت دیگری در غیر این حدیث دارد «غمص» با صاد به معنای سبک شمردن کسی است و «الغمص فی عبر العین» ماده چرکینی است که در مجرای اشک قرار می‌گیرد و یک قطعه از آن را «غمصة» می‌گویند و «غمیصاء» نام ستاره‌ای است و «المغوص فی المعاء» به معنای غلظت و تقطیع و درد در روده‌هاست.

**[ترجمه]

«43»

سن، [المحاسن] عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَاقَةٌ لَا تُسْبَقُ فَسَابَقَ أَعْرَابِیٌّ بِنَاقَتِهِ فَسَبَقَتْهَا فَاکْتَأَبَ لِذَلِکَ الْمُسْلِمُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّهَا تَرَفَّعَتْ فَحَقٌّ عَلَی اللَّهِ أَنْ لَا یَرْتَفِعَ شَیْ‌ءٌ إِلَّا وَضَعَهُ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا شتری داشت که در مسابقه، شتر دیگری نمی‌توانست از او سبقت بگیرد! یک اعرابی با شتر خود با آن شتر مسابقه داد و از او پیشی گرفت. مسلمانان از این باب اندوهگین شدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: این شتر تکبر پیدا کرد و حق است بر خدا که چیزی تکبر نورزد، مگر آن که او را به زمین بزند. - . محاسن: 122 -

**[ترجمه]

«44»

سن، [المحاسن] عَنْ أَبِیهِ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُتَکَبِّرِینَ

1) 1. معانی الأخبار ص 241.

2) 2. البقرة: 130.

3) 3. معانی الأخبار: 242 و 243.

4) 4. المحاسن: 122 و الظاهر: أن لا یترفع.

یُجْعَلُونَ فِی صُوَرِ الذَّرِّ فَیَطَؤُهُمُ النَّاسُ حَتَّی یَفْرُغُوا مِنَ الْحِسَابِ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] فِی رِوَایَةِ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فِی السَّمَاءِ مَلَکَیْنِ مُوَکَّلَیْنِ بِالْعِبَادِ فَمَنْ تَجَبَّرَ وَضَعَاهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: متکبرین در قیامت در صورت مورچه قرار می‌گیرند و مردم آن‌ها را پایمال می‌کنند تا از حساب فارغ شوند. - . محاسن: 123 -

محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در آسمان دو فرشته موکل بندگان هستند پس هر کس سرکشی کند او را به زمین می‌زنند. - . محاسن: 123 -

**[ترجمه]

«45»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَخْبَرَنِی‌⁽³⁾جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ یُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفِ عَامٍ مَا یَجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا شَیْخٌ زَانٍ وَ لَا جَارٌّ إِزَارَهُ خُیَلَاءُ وَ لَا فَتَّانٌ وَ لَا مَنَّانٌ وَ لَا جَعْظَرِیٌّ قَالَ قُلْتُ فَمَا الْجَعْظَرِیُّ قَالَ الَّذِی لَا یَشْبَعُ مِنَ الدُّنْیَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: جبرئیل علیه السلام مرا خبر داد که بوی بهشت از مسافتی که پیمودنش هزار سال طول می‌کشد دریافت می‌شود. ولی عاق والدین و کسی که از خویشاوندانش بریده است و پیر زناکار و متکبری که دامن کشان راه رود و فریبکار و منت گذار و جعظری آن بو را نخواهند دریافت. جابر گوید: گفتم: جعظری چیست؟ فرمود: کسی است که از دنیا سیر نمی‌شود. - . معانی الاخبار: 330 -

**[ترجمه]

باب 131 الحسد

الأخبار

«1»

باب 131 الحسد⁽⁵⁾

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَأْتِی بِأَیِّ بَادِرَةٍ فَیَکْفُرُ وَ إِنَّ الْحَسَدَ لَیَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: شخص شتابزدگی کرده و کافر می‌شود و حسد ایمان را می‌خورد، همچنانکه آتش هیزم را می‌خورد. - . کافی 2 : 306 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس البادرة ما یبدر من حدتک فی الغضب من قول أو فعل و فی النهایة البادرة من الکلام الذی یسبق من الإنسان فی الغضب و إذا عرفت هذا فهذه الفقرة تحتمل وجوها.

الأول أن یکون المعنی أن عدم منع النفس عن البوادر و عدم إزالة مواد

1) 1. المحاسن: 123.

2) 2. المحاسن: 123.

3) 3. من هنا یبتدئ بالصفحة 126 من الجزء الثالث من نسخة الکمبانیّ و کلها بیاض.

4) 4. معانی الأخبار: 330، و قد کان سقط ذیل الحدیث و انما أخرجناه بقرینة السند.

5) 5. أضفنا عنوان الباب طبقا لفهرس طبعة الکمبانیّ.

6) 6. الکافی ج 2 ص 306 تحت الرقم 1 من باب الحسد.

الغضب عن النفس و إرخاء عنان النفس فیها ینجر إلی الکفر أحیانا أو غالبا کما نری من کثیر من الناس یصدر منهم عند الغضب التلفظ بما یوجب الکفر من سب الله سبحانه و سب الأنبیاء و الأئمة علیهم السلام أو ارتکاب أعمال یوجب الارتداد کوطی المصحف الکریم بالرجل و رمیه.

الثانی أن یراد به الحث علی ترک البوادر مطلقا فإن کل بادرة تصیر سببا لنوع من أنواع الکفر المقابل للإیمان الکامل.

الثالث أن یقرأ فتکفر علی بناء المجهول من باب التفعیل أی البوادر عند الغضب مکفرة غالبا لعذر الإنسان فیه فی الجملة لا سیّما إذا تعقبها ندامة و قلما لم تتعقبها بخلاف الحسد فإنها صفة راسخة فی النفس تأکل الإیمان و یمکن حملها حینئذ علی ما إذا غلب علیه الغضب بحیث ارتفع عنه القصد⁽¹⁾.

و یمکن أن یقرأ بالیاء کما فی النسخ علی هذا البناء أیضا أی ینسب إلی الکفر و إن کان معذورا عند الله لرفع الاختیار فیکون ذکرا لبعض مفاسد البادرة.

و فی النهایة الحسد أن یری الرجل لأخیه نعمة فیتمنی زوالها عنه و تکون له دونه و الغبطة أن یتمنی أن یکون له مثلها و لا یتمنی زوالها عنه انتهی.

و اعلم أنه لا حسد إلا علی نعمه فإذا أنعم الله علی أخیک بنعمة فلک فیها حالتان إحداهما أن تکره تلک النعمة و تحب زوالها سواء أردت وصولها إلیک أم لا و هذه الحالة تسمی حسدا و الثانیة أن لا تحب زوالها و لا تکره وجودها و دوامها و لکنک تشتهی لنفسک مثلها و هذه یسمی غبطة و قد یخص باسم المنافسة فأما الأول فهو حرام مطلقا کما هو المشهور أو إظهاره کما یظهر من بعض الأخبار إلا نعمة أصابها کافر أو فاجر و هو یستعین علی تهیج الفتنة و إفساد ذات البین و إیذاء الخلق فلا یضرک کراهتک لها و محبتک لزوالها فإنک لا تحب

1) 1. هنا ینتهی ما أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 286 بالقرینة و ما بعده مسطور فی نسخة الکمبانیّ ص 127.

زوالها من حیث إنها نعمة بل من حیث هی آلة الفساد و لو أمنت فساده لم تغمک تنعمه.

و یظهر من کلام الشیخ کون الحسد من جملة المکروهات لا من المحرمات قال العلامة فی کتاب صوم المختلف مسألة جعل الشیخ رحمه الله التحاسد من باب ما الأولی ترکه و الإمساک عنه و قال ابن إدریس إنه واجب و هو الأقرب لعموم النهی عن الحسد و النهی یقتضی التحریم انتهی.

**[ترجمه]در قاموس گفته: «البادرة» آن تیزی است که هنگام خشم در قول و فعل تو بروز می‌کند. و در نهایه گفته: «البادرة من الکلام» یعنی آن کلامی که انسان در حال خشم، اول به زبان می‌راند؛ وقتی این را دانستی، این فقره از روایت به چند وجه قابل معنا کردن است:

اول: معنا این است که عدم بازداشتن نفس از شتابزدگی هنگام خشم، و عدم از بین بردن ماده خشم از نفس، و شل کردن عنان نفس در خود، احیانا موجب کفر می‌شود یا غالبا به کفر می‌انجامد؛ کما این که بسیای از مردم را می‌بینیم که هنگام غضب کلامی می‌گویند که موجب کفر می‌شود از قبیل دشنام به خدا و انبیا و ائمه علیهم السلام یا ارتکاب اعمالی که موجب ارتداد می‌شود، مثل لگدمال کردن مصحف شریف و پرتاب کردن آن.

دوم: منظور حضرت تشویق به ترک مطلق شتابزده سخن گفتن و عمل کردن است؛ زیرا هر شتابزدگی موجب ایجاد نوعی از انواع کفر می‌شود که در برابر آن ایمان کامل وجود دارد.

سوم: این که «فتکفّر» خوانده شود به صورت مجهول و از باب تفعیل؛ یعنی الفاظی که هنگام شتاب زده سخن گفتن و عمل کردن از انسان صادر می‌شود، غالبا مورد بخشش است؛ زیرا انسان نسبت به این الفاظ اجمالا معذور است، مخصوصا وقتی که از پی آن، شخص پشیمان شود و کم پیش می‌آید که شخص پشیمان نشود؛ به خلاف حسد؛ زیرا حسادت صفتی است که در نفس رسوخ کرده و ایمان را می‌خورد؛ و می‌توان روایت را به صورتی حمل نمود که غضب بر شخص غلبه کرده و قصد و اختیار از او مرتفع گشته است.

و ممکن است با یاء خوانده شود، کما این که در نسخی با یاء آمده و به صورت فعل غایب باشد؛ یعنی چنین شخصی را به کفر منتسب می‌کنند؛ اگر چه نزد خدای متعال معذور است؛ زیرا اختیار او مرتفع شده و این می‌تواند به عنوان ذکر پاره‌ای از مفاسد شتابزدگی در قول و فعل به هنگام غضب باشد.

در نهایه گفته: «الحسد» عبارت است از این که کسی برای برادر خود نعمتی ببیند و تمنای زوال آن را داشته باشد و آرزو کند که این نعمت برای خودش باشد نه برای آن برادرش؛ و «غبطة» یعنی انسان آرزوی داشتن مثل آن نعمت را برای خود داشته باشد و آرزوی زوال آن نعمت را از آن شخص نداشته باشد. پایان کلام صاحب نهایه.

لازم به ذکر است که هیچ حسادتی نیست مگر نسبت به نعمتی؛ پس وقتی خدا به برادر تو نعمتی بخشید، تو نسبت به آن نعمت دو حالت داری: یکی این که آن نعمت را دوست نداری و می‌خواهی نابود شود؛ خواه، بخواهی که به تو برسد یا این که نخواهی؛ این حالت، حسد نامیده می‌شود. دوم این که دوست نداشته باشی از بین برود، و از وجود و دوام آن بدت نمی‌آید، ولی دوست داری خودت نیز مثل آن را داشته باشی! این خصلت را غبطه می‌نامند که گاهی منافسه نیز نامیده می‌شود.

خصلت اول که حسد باشد، مطلقا نزد مشهور علما حرام است، یا این که خودش حرام نیست بلکه اظهار حسد حرام است، کما این که در برخی اخبار وارد شده؛ مگر این که آن نعمت، به کافر یا فاجری رسیده باشد و او از آن نعمت بر هیجان دادن به فتنه و فاسد کردن روابط بین دو تن، و آزار رساندن به خلق کمک می‌گیرد؛ اینجا ناپسند داشتن تو نسبت به این نعمت ضرری ندارد و این که دوست داشته باشی از بین برود، اشکال ندارد؛ زیرا از این جهت که نعمت است تو طالب زوال آن نیستی؛ بلکه از این جهت که آلتی برای فساد است، دوست داری نابود گردد و اگر از فساد آن ایمن باشی، متنعم بودن آن کافر یا فاجر از آن نعمت، تو را محزون نمی‌سازد.

از کلام شیخ طوسی استفاده می‌شود که حسد از جمله مکروهات است نه از محرمات! علامه حلی در کتاب صوم مختلف الشیعه فرموده: مسألةٌ: شیخ طوسی حسادت ورزیدن را از باب اموری قرار داده که ترک و امساک از آن بهتر است و ابن ادریس نیز گفته: ترک از حسادت کردن واجب است و این قول به واقع نزدیک‌تر است؛ زیرا نهی از حسد عمومیت دارد و نهی مقتضی تحریم است؛ پایان کلام علامه.

**[ترجمه]

أقول

نظر الشیخ بها إلی ما أومأنا إلیه آنفا أن بعض الأخبار یدل علی أن الحسد المحرم أنما هو إظهاره لا مع عدم الإظهار و أما أصل الحسد فهو مکروه و لذلک قد یصدر عن بعض الأنبیاء أیضا کما نطق به الآثار و الأخبار فتأمل.

و بالجملة الحسد المذموم لا شک أنه مع قطع النظر عن الآیات الکثیرة و الأخبار المتواترة الواردة فی ذمه و النهی عنه صریح العقل أیضا یحکم بقبحه فإنه سخط لقضاء الله فی تفضیل بعض عباده علی بعض و أی معصیة تزید علی کراهتک لراحة مسلم من غیر أن یکون لک فیها مضرة و سیأتی ذکر بعض مفاسدها.

و أما المنافسة فلیست بحرام بل هی إما واجبة أو مندوبة کما قال الله تعالی وَ فِی ذلِکَ فَلْیَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ‌⁽¹⁾و قال سبحانه سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ‌⁽²⁾.

فأما الواجبة فهی ما إذا کانت فی نعمة و بنیّة واجبة کالإیمان و الصلاة و الزکاة فإنه إن لم یحب أن یکون له مثل ذلک یکون راضیا بالمعصیة و هو حرام و المندوبة فیما إذا کانت لغیره نعمة مباحة یتنعم فیها علی وجه مباح فیتمنی أن یکون له مثلها یتنعم بها من غیر أن یرید زوالها عنه فی الجمیع.

1) 1. المطففین: 26.

2) 2. الحدید: 21.

**[ترجمه]شیخ طوسی نظر به چیزی فرموده که ما قبلا و همین نزدیکی بدان اشاره کردیم که برخی اخبار دلالت دارد که آن حسادتی که حرام است، همان اظهار حسد است نه حسادت همراه با عدم اظهار آن؛ اما اصل حسد کراهت دارد و به همین خاطر گاهی از برخی از انبیا هم صادر می‌شود کما این که اخبار و روایات این مطلب را دارد؛ پس تأمل نما.

خلاصه این که حسد مذموم است، و تردیدی وجود ندارد که با قطع نظر از آیات فراوان و اخبار متواتری که در زمینه مذمت حسد و نهی از آن وارد شده، حکم صریح عقل نیز قبح حسادت است؛ زیرا حسد یعنی خشم در برابر تقدیرات الهی در این مورد که برخی بندگان بر برخی دیگر تفضل پیدا کنند؛ و کدام معصیت بزرگ‌تر از این که تو از راحتی مسلمانی برنجی در حالی که خودت در آن راحتی او متضرر نمی‌شوی؟ و برخی از مفاسد حسادت ذکر خواهد شد.

اما غبطه خوردن حرام نیست؛ بلکه یا واجب است و یا مستحب؛ کما این که خدای متعال فرمود: « وَ فی ذلِکَ فَلْیَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ» - . مطففین / 26 - {و در این نعمت‌های بهشتی راغبان باید بر یکدیگر پیشی گیرند!} و خدای سبحان فرمود: « سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُم» - . حدید / 21 - {به پیش تازید برای رسیدن به مغفرت پروردگارتان.} اما غبطه واجب آن جایی است که غبطه در یک نعمت و به نیت واحد باشد؛ مانند ایمان و نماز و زکات؛ زیرا اگر شخص راضی نباشد که مانند این امور را داشته باشد، به معصیت راضی می‌شود و این رضایت حرام است. اما غبطه مستحب در آن جایی است که غیر او نعمت مباحی دارد که در آن بر امر مباحی متنعم گردیده؛ او نیز آرزو می‌کند مثل آن نعمت را داشته باشد و از آن برخوردار گردد، بدون آن که زوال آن نعمت را از آن شخص متنعم نسبت به همه آن نعمت‌ها بخواهد.

**[ترجمه]

و أقول

یمکن أن یفرض فیها فرد حرام کان یتمنی منصبا حراما أو مالا حلالا لیصرفه فی الحرام بل مکروه أیضا کان یتمنی مال شبهة أو مالا حلالا لیصرفها فی المصارف المکروهة.

و قیل للحسد أسباب کثیرة یحصر جملتها سبعة العداوة و التعزز و الکبر و التعجب و الخوف من فوت المقاصد المحبوبة و حب الرئاسة و خبث النفس و بخلها فإنه إنما یکره النعمة علیها إما لأنه عدوه فلا یرید له الخیر و إما أن یکون من حیث یعلم أنه یستکبر بالنعمة علیه و هو لا یطیق احتمال کبره و تفاخره لعزة نفسه و هو المراد بالتعزز و إما أن یکون فی طبعه أن یتکبر علی المحسود و یمتنع ذلک علیه بنعمته و هو المراد بالتکبر.

و إما أن یکون النعمة عظیمة و المنصب کبیرا فیتعجب من فوز مثله بمثل تلک النعمة کما أخبر الله تعالی عن الأمم الماضیة إذ قالوا ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا⁽¹⁾و فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا⁽²⁾و أمثال ذلک کثیرة فتعجبوا من أن یفوز برتبة الرسالة و الوحی و القرب مع أنهم بشر مثلهم فحسدوهم و هو المراد بالتعجب.

و إما أن یخاف من فوات مقاصده بسبب نعمه بأن یتوصل بها إلی مزاحمته فی أغراضه و إما أن یکون بحب الرئاسة التی یبتنی علی الاختصاص بنعمة لا یساوی فیها و إما أن لا یکون بسبب من هذه الأسباب بل لخبث النفس و شحها بالخیر لعباد الله.

فهذه أسباب الحسد و قد یجتمع بعض هذه الأسباب أو أکثرها أو جمیعها فی شخص واحد فیعظم الحسد لذلک و یقوی قوة لا یقدر معها علی الإخفاء و المجاملة بل یهتک حجاب المجاملة و یظهر العداوة بالمکاشفة و أکثر المحاسدات یجتمع فیها جملة من هذه الأسباب.

1) 1. یس: 15.

2) 2. المؤمنون: 48.

و اعلم أن الحسد من الأمراض العظیمة للقلوب و لا تداوی أمراض القلوب إلا بالعلم و العمل و العلم النافع لمرض الحسد هو أن تعرف تحقیقا أن الحسد ضرر علیک فی الدنیا و الدین و أنه لا ضرر به علی المحسود فی الدین و الدنیا بل ینتفع بها فی الدنیا و الدین و مهما عرفت هذا عن بصیرة و لم تکن عدو نفسک و صدیق عدوک فارقت الحسد لا محالة.

أما کونه ضررا علیک فی الدین فهو أنک بالحسد سخطت قضاء الله تعالی و کرهت نعمته التی قسمها لعباده و عدله الذی أقامه فی ملکه بخفی حکمته و استنکرت ذلک و استبشعته و هذا جنایة علی حدقة التوحید و قذی فی عین الإیمان و ناهیک بها جنایة علی الدین و قد انضاف إلیه أنک غششت رجلا من المؤمنین و ترکت نصیحته و فارقت أولیاء الله و أنبیاءه فی حبهم الخیر

لعباد الله و شارکت إبلیس و سائر الکفار فی حبهم للمؤمنین البلایا و زوال النعم و هذه خبائث فی القلب تأکل حسنات القلب و الإیمان فیه.

و الحاصل أن الحسد مع کونه فی نفسه صفة منافیة للإیمان یستلزم عقائد فاسدة کلها منافیة لکمال الإیمان و أیضا لاشتغال النفس بالتفکر فی أمر المحسود و التدبیر لدفعه یمنعها عن تحصیل الکمالات و التوجه إلی العبادات و حضور القلب فیها و تولد فی النفس صفاتا ذمیمة کلها توجب نقص الإیمان و أیضا یوجب عللا فی البدن و ضعفا فیها یمنع الإتیان بالطاعات علی وجهها فینقص بل یفسد الإیمان علی أی معنی کان و لذا قال علیه السلام یأکل الإیمان کما تأکل النار الحطب.

و أما کونه ضررا فی الدنیا علیک فهو أنه تتألم بحسدک و تتعذب به و لا تزال فی کدر و غم إذ أعداؤک لا یخلیهم الله عن نعم یفیضها علیهم فلا تزال تتعذب بکل نعمة تراها علیهم و تتأذی و تتألم بکل بلیة تنصرف عنهم فتبقی مغموما محزونا متشعب القلب ضیق النفس کما تشتهیه لأعدائک و کما یشتهی أعداؤک لک فقد کنت ترید المحنة لعدوک فتنجزت فی الحال محنتک و غمک نقدا

کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لِلَّهِ دَرُّ الْحَسَدِ حَیْثُ بَدَأَ بِصَاحِبِهِ فَقَتَلَهُ.

و لا تزول النعمة عن المحسود بحسدک و لو لم تکن تؤمن بالبعث و الحساب لکان مقتضی الفطنة إن کنت عاقلا أن تحذر من الحسد لما فیه من ألم القلب و مساءته مع عدم النفع فکیف و أنت عالم بما فی الحسد من العذاب الشدید فی الآخرة.

و أما أنه لا ضرر علی المحسود فی دینه و دنیاه فواضح لأن النعمة لا تزول عنه بحسدک بل ما قدره الله من إقبال و نعمة فلا بد من أن یدوم إلی أجل قدره الله فلا حیلة فی دفعه بل کُلُّ شَیْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ و لِکُلِّ أَجَلٍ کِتابٌ و إما أن المحسود ینتفع به فی الدین و الدنیا فواضح أما منفعته فی الدین فهو أنه مظلوم من جهتک لا سیما إذا أخرجک الحسد إلی القول و الفعل بالغیبة و القدح فیه و هتک ستره و ذکر مساویه فهذه هدایا تهدیها إلیه أعنی أنک بذلک تهدی إلیه حسناتک حتی تلقاه یوم القیامة مفلسا محروما عن النعمة کما حرمت فی الدنیا عن النعمة فأضعفت له نعمة إلی نعمة و لنفسک شقاوة إلی شقاوتک.

و أما منفعته فی الدنیا فهو أن أهم أغراض الخلق مساءة الأعداء و غمهم و شقاوتهم و کونهم معذبین مغمومین و لا عذاب أعظم مما أنت فیه من ألم الحسد و غایة أمانی أعدائک أن یکونوا فی نعمة و أن تکون فی غم و حسرة بسببهم و قد فعلت بنفسک ما هو مرادهم.

ثم اعلم أن الموذی ممقوت بالطبع و من آذاک لا یمکنک أن لا تبغضه غالبا و إذا تیسرت له نعمة فلا یمکنک أن لا تکرهها له حتی یستوی عندک حسن حال عدوک و سوء حاله بل لا تزال تدرک فی النفس بینهما فرقا و لا یزال الشیطان، ینازعک فی الحسد له و لکن إن قوی ذلک فیک حتی یبعثک علی إظهار الحسد بقول أو فعل بحیث یعرف ذلک من ظاهرک بأفعالک الاختیاریة فأنت إذا حسود عاص بحسدک و إن کففت ظاهرک بالکلیة إلا أنک بباطنک تحب زوال النعمة و لیس فی نفسک کراهة لهذه الحالة فأنت أیضا حسود عاص لأن الحسد صفة القلب لا صفة الفعل.

قال الله تعالی وَ لا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا⁽¹⁾و قال وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً⁽²⁾و قال إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ‌⁽³⁾أما بالفعل فهو غیبة و کذب و هو عمل صادر عن الحسد و لیس هو عین الحسد بل محل الحسد القلب دون الجوارح.

نعم هذا الحسد لیست مظلمة یجب الاستحلال منها بل هو معصیة بینک و بین الله و إنما تجب الاستحلال من الأسباب الظاهرة علی الجوارح و أما إذا کففت ظاهرک و ألزمت مع ذلک قلبک کراهیة ما یترشح منه بالطبع من حب زوال النعمة حتی کأنک تمقت نفسک علی ما فی طبعها فتکون تلک الکراهیة من جهة العقل فی مقابلة المیل من جهة الطبع فقد أدیت الواجب علیک و لا مدخل تحت اختیارک فی أغلب الأحوال أکثر من هذا.

فأما تغییر الطبع لیستوی عنده الموذی و المحسن فیکون فرحه أو غمه بما تیسر لهما من نعمة و تصب علیهما من بلیة سواء فهذا مما لا یطاوع الطبع علیه ما دام ملتفتا إلی حظوظ الدنیا إلا أن یصیر مستغرقا بحب الله تعالی مثل السکران الواله فقد ینتهی أمره إلی أن لا یلتفت قلبه إلی تفاصیل أحوال العباد بل ینظر إلی الکل بعین واحدة و هو عین الرحمة و یری الکل عباد الله و ذلک إن کان فهو کالبرق الخاطف لا یدوم و یرجع القلب بعد ذلک إلی طبعه و یعود العدو إلی منازعته أعنی الشیطان، فإنه ینازع بالوسوسة فمهما قابل ذلک بکراهة ألزم قلبه فقد أدی ما کلفه.

و ذهب الذاهبون إلی أنه لا یأثم إذا لم یظهر الحسد علی جوارحه و روی مرفوعا أنه ثلاثة فی المؤمن له منهن مخرج و مخرجه من الحسد أن لا یبغی و الأولی أن یحمل هذا علی ما ذکرنا من أن یکون فیه کراهة من جهة الدین و العقل

1) 1. الحشر: 9.

2) 2. النساء: 89.

3) 3. آل عمران: 120.

فی مقابلة حب الطبع لزوال النعمة عن العدو و تلک الکراهة تمنعه من البغی و من الإیذاء فإن جمیع ما ورد فی الأخبار فی ذم الحسد یدل ظاهرها علی أن کل حاسد آثم و الحسد عبارة عن صفة القلب لا عن الأفعال فکل محب لمساءة المسلمین فهو حاسد فأما کونه حاسدا بمجرد حسد القلب من غیر فعل فهو فی محل النظر و الإشکال.

و قد عرفت من هذا أن لک فی أعدائک ثلاثة أحوال.

أحدها أن تحب مساءتهم بطبعک و تکره حبک لذلک و میل قلبک إلیه بعقلک و تمقت نفسک علیه و تود لو کانت لک حیلة فی إزالة ذلک المیل منک و هذا معفو عنه قطعا لأنه یدخل تحت الاختیار أکثر منه.

الثانیة أن تحب ذلک و تظهر الفرح بمساءته إما بلسانک أو بجوارحک فهذا هو الحسد المحظور قطعا.

الثالثة و هی بین الطرفین أن تحسد بالقلب من غیر مقتک لنفسک علی حسدک و من غیر إنکار منک علی قلبک و لکن تحفظ جوارحک عن طاعة الحسد فی مقتضاها و هذا محل الخلاف و قیل إنه لا یخلو عن إثم بقدر قوة ذلک الحب و ضعفه.

**[ترجمه]ممکن است غبطه، فرد حرامی نیز داشته باشد مثل این که شخص آرزوی منصب حرامی بکند یا تمنای مال حلالی داشته باشد تا آن را در حرام مصرف کند؛ بلکه فرض مکروه هم دارد، مثل این که آرزوی مال شبهه کند یا مال حلالی که آن را در مصارف مکروه مصرف نماید.

و گفته شده: حسد اسباب فراوان دارد که همه آنها منحصر در هفت عامل است: دشمنی، عزیز شدن، کبر، خود پسندی، خوف از مقاصد محبوب، دوستی ریاست و خبث طینت و بخیل بودن آن؛ زیرا انسان نعمت را بر دیگری دوست ندارد یا از این جهت که او دشمنش بوده و برای او خیر نمی‌خواهد و یا از این جهت است که می‌داند که فلانی با داشتن نعمت متکبر می‌شود و انسان طاقت تحمل کبر او و تفاخر او را به خاطر عزت نفسش ندارد و منظور از عزیز شدن همین است و یا این که در طبیعت خود می‌خواهد بر کسی که به او حسادت می‌ورزد، تکبر کند و با متنعم شدن آن محسود، این قدرت تکبر کردن بر او از دستش می‌رود و این همان منظور از تکبر است.

و یا این که نعمت بزرگ و منصب رفیعی در کار است و این شخص حسود، از این که کسی مثل خود به آن نعمت برسد، تعجب می‌کند همان طور که خداوند متعال از امت‌های گذشته خبر داد که می‌گفتند: «ما أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا» - . یس / 15 - {شما

جز بشری همانند ما نیستید،} و «قالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا» - . مومنون / 47 - {گفتند:

«آیا ما به دو انسان همانند خودمان ایمان بیاوریم»؟} و مانند این سخنان فراوان است؛ پس تعجب می‌کردند که بشری به درجه رسالت و وحی و قرب برسد با این که بشری مثل خود مردم باشد؛ لذا بر آنان حسادت می‌ورزیدند و منظور از تعجب همین است.

و یا این که به سبب نعمتی خوف از دست رفتن مقاصدش را دارد که فرد متنعم در اغراض او مزاحمت برایش درست کند و یا به جهت حب ریاستی است که مبتنی بر این است که نعمتی داشته باشد که در آن کسی به درجه او نرسد و یا این که حسادت به سبب هیچ یک از این اسباب نیست؛ بلکه به خاطر خبث نفس و بخل آن به خیر نسبت به بندگان خدا باشد.

این‌ها عوامل حسد هستند و برخی از این اسباب یا اکثر آن یا همه آن در شخص واحدی جمع می‌شود و به همین سبب حسدش بزرگ می‌شود و قوتی پیدا می‌کند که شخص حسود دیگر قدرت مخفی کردن و ظاهر سازی ندارد و بلکه حجاب خوش رفتاری ظاهری را می‌درد و علناً دشمنی خود را آشکار می‌کند و در اکثر حسادت‌ها پاره‌ای از این عوامل جمع می‌شود.

بدان که حسد از امراض قلبی بزرگ است و امراض قلبی جز با علم و عمل مداوا نمی‌شود و علمی که برای مرض حسد نافع است این است که حقیقتاً بدانی که حسد ضرری در دنیا و دین توست و موجب ضرر دینی و دنیوی برای محسود تو نمی‌شود؛ بلکه آن شخص مورد حسادت از آن منتفع نیز می‌شود و وقتی از روی بصیرت این را دانستی و نخواستی دشمن خود و دوست دشمن خویش باشی، ناچار از حسد جا می‌شوی؛

اما این که حسد ضرر دینی به تو می‌زند از این جهت است که تو با حسد ورزیدن، تقدیر خدای متعال را مورد خشم قرار داده‌ای و نعمتش را که بین بندگانش تقسیم فرموده، مورد اکراه قرار داده‌ای و عدالت خدا را که آن را با حکمنهای پنهانش در ملکش اقامه فرموده مکروه داشته‌ای و آن را زشت و قبیح دانسته‌ای و این جنایت بر سیاهی چشم توحید و خواری در چشم ایمان است و از نظر جنایت بر دین تو را کافی است مضافا بر این که تو نسبت به مردی از اهل ایمان گمان بد برده‌ای و خیر او را نخواسته‌ای و از اولیا و انبیای خدا در این جهت که خیرخواه بر بندگان خدا بوده‌اند، جدا شده‌ای و با ابلیس و سایر کفار در این جهت که بلا و زوال نعمت‌ها را بر مومنان دوست دارند، شریک شده‌ای و این چیزهای خبیثی که در دل داری، حسنات قلب و ایمان در قلب را می‌خورد.

حاصل آن که حسد با این که به خودی خود، صفتی منافی با ایمان است، مستلزم عقاید فاسدی است که تماماً با کمال ایمان منافات دارد و نیز با مشغول کردن خود به تفکر در امر شخص محسود خود و تدبیر در دفع او، نفس را از تحصیل کمالات و توجه به عبادات و حضور قلب در آن باز می‌دارد و در نفس صفات مذمومی متولد می‌شود که همگی موجب نقص ایمان می‌شود و موجب بیماری‌هایی در بدن و ضعف آن می‌گردد که مانع از انجام واجبات بر گونه صحیح آن می‌شود. پس ایمان فرد حسود، به هر معنا که باشد، ناقص و بلکه تباه می‌شود و به همین جهت حضرت علیه السلام فرمود: حسد ایمان را می‌خورد همان طور که آتش هیزم را.

اما این که حسادت ضرر دنیوی بر توست از این جهت است که تو از حسد خود متألم می‌شوی و به وسیله آن عذاب می‌گردی و پیوسته مکدر و غمگین هستی؛ چون دشمنان تو را خدا از این که دائما به آنها نعمتی بدهد رها نمی‌کند و به همین جهت تو پیوسته به خاطر هر نعمتی که خدا به آنها می‌دهد عذاب می‌کشی و به سبب هر بلایی که از آنان منصرف می‌شود متأذی و متألم می‌گردی و مغموم و محزون و در حالی که دلت شعبه شعبه گشته و نفست در تنگناست، همان حالی را که برای دشمنانت می‌خواهی و همان حالی که دشمنانت برای تو می‌خواهند داری! تو می‌خواستی دشمنانت محنت ببینند، ولی همین حالا محنت و غم خود را محقق نموده‌ای، همان طور که امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: آفرین بر حسد که از صاحبش (شخص حسود) شروع می‌کند و او را می‌کشد!

و به سبب حسادت تو نعمت از کف محسود تو نمی‌رود، و اگر ایمان به رستاخیز و حسابرسی هم نداشته باشد، مقتضای زیرکی این است که اگر عاقل هم باشی از حسد بر حذر باشی به خاطر تألم قلبی و حال بد قلبی که در حسادت وجود دارد، با این که نفعی هم ندارد و تو عذاب سخت اخروی حسادت را در آخرت می‌دانی .

اما این که حسادت تو موجب ضرر دینی و دنیوی بر شخص مورد حسادت تو نمی‌شود، واضح است؛ زیرا به سبب حسادت تو از او زوال نمی‌پذیرد بلکه به سبب مقدرات خداست که اقبال و نعمت می‌آید؛ پس باید نعمت بر محسود، تا آن زمانی که خداوند مقدر فرموده ادامه یابد؛ پس چاره‌ای از دفع نعمت او نیست و هر چیزی نزد او مقدار معینی دارد و برای هر کاری موعدی مقرر است.

اما این که شخص مورد حسادت، به سبب حسد حاسدش در دین و دنیایش منتفع می‌شود نیز واضح است. اما این که در دینش متفی می‌شود، این است که این شخص از جهت تو که حاسد اویی مظلوم است و مخصوصا در فرضی که حسدت را با قول و فعل و غیبت بر او آشکار کنی و از او عیب جویی کنی و پرده دری نمایی و بدی‌های او را بگویی؛ همه این‌ها هدایایی است که به او می‌دهی. یعنی تو با این کار تمام حسنات خود را به او می‌دهی تا روز قیامت او را بیچاره و محروم از نعمت می‌بینی، همان طور که در دنیا از نعمات محروم بود ولی تو یکی یکی بر نعمت او می‌افزایی و برای نفس خود، یکی یکی بدبختی اضافه می‌کنی.

اما منفعت شخص مورد حسادت در دنیا به این صورت است که مهم‌ترین اغراض مردم، بد شدن حال دشمنان و غمگین بودن آنها و بدبختی و معذب و مغموم بودن آنان است و عذابی بزرگ‌تر از آنچه تو اکنون در آن هستی، یعنی درد حسادت وجود ندارد و نهایت آرزوی دشمنان تو این است که آنان در نعمت باشند و تو به سبب آنها در غم حسرت باشی و تو با دست خود مراد آنان را برآورده ساخته‌ای.

سپس بدان که کسی که آزار دارد، مورد خشم مردم است؛ و کسی که تو را آزار می‌دهد، تو غالبا نمی‌توانی او را مبغوض نداشته باشی و وقتی نعمتی برای او فراهم شد، نمی‌توانی آن نعمت را بر او نپسندی تا زمانی که حسن حال دشمن تو و سوء حالش برای تو مساوی باشد؛ بلکه پیوسته در نفس، بین این دو حال تفاوت می‌گذاری و پیوسته شیطان با تو در حسادت ورزیدن بر او نزاع می‌کند. ولی وقتی این حالت در تو قوت پیدا کند تا آن که موجب شود که تو حسادت خود را با گفتار یا کردار آشکار نمایی، به گونه‌ای که به سبب افعال اختیاری تو این امر در ظاهر تو نیز آشکار گردد، تو در این صورت، حسودی هستی که به سبب حسادتت، عصیان‌کاری؛ ولی اگر به طور کلی ظاهر خود را حفظ کنی و فقط در باطنت خواهان زوال نعمت از محسود خود باشی، و در نفس تو کراهتی نسبت به این حالت نباشد، تو این بار هم حسود عصیان کار هستی؛ زیرا حسادت صفت قلب است نه صفت فعل.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لا یَجِدُونَ فی صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا» - . حشر / 9 - {و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی‌کنند} و فرمود: «وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً» - . نساء / 89 - {آنان آرزو می‌کنند که شما هم مانند ایشان کافر شوید، و مساوی یکدیگر باشید.} و فرمود: «إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ» - . آل عمران / 120 - {اگر نیکی به شما برسد، آنها را ناراحت می‌کند؛ } اما حسد به فعلیت که برسد، غیبت و کذب است و عملی است که از روی حسد صادر می‌شود و عین حسد نیست؛ بلکه محل حسد، قلب آدمی است نه جوارح او.

بله، این حسد که به فعل مبدل نشود، آن قدر تاریک نیست که واجب شاد حاسد از محسود حلالیّت بطلبد؛ بلکه معصیتی بین تو خداست و حلالیت طلبیدن از اسبابی که بر جوارح بروز کند واجب است؛ اما اگر ظاهرت را حفظ کردی و با این وجود، قلبت را ملزم کردی که از آنچه به سبب طبیعی از آن تولید می‌شود را که همان حب زوال نعمت از محسود است، ناپسند بدارد به گونه‌ای که گویا تو از نفس خود بر آنچه در طبع آن وجود دارد خشمگین گشته‌ای، آن احساس کراهت از ناحیه عقل است در مقابل میلی که از طبیعت سرچشمه می‌گیرد، اگر چنین کردی تکلیف واجب خود را ادا نموده‌ای و در اغلب احوالات چیزی بیش از این در تحت اختیار تو داخل نیست.

اما تغییر دادن طبیعت به این شکل که در نتیجه عامل اذیت کننده و عامل نیکی کننده برای او مساوی باشد، و در نتیجه شادی شخص یا اندوه او نسبت به نعمتی که برای آنان فراهم شده یا بلایی که بر آنان فرود آمده، مساوی باشد، این امر از اموری است که طبیعت آدمی، مادامی که انسان به حظوظ دنیوی ملتفت باشد، آن را نمی‌پذیرد، مگر این که انسان، مانند شخص مست و شیدا، غرق در دوستی خدای متعال باشد که در این صورت قلب او منتهی به وضعی می‌شود که به تفصیل به احوال بندگان خدا التفات ندارد و همه را به یک چشم می‌بیند و آن چشم رحمت است و همه را بنده خدا می‌بیند و این حالت اگر باشد، مانند برق جهنده است و دوامی ندارد، و قبل و بعد از آن به طبع خود رجوع می‌کند و دشمن یعنی شیطان دوباره به نزاع با او بر می‌گردد؛ زیرا شیطان با وسوسه منازعه می‌کند. پس هر بار که با این وضعیت به مقابله برخیزد، به سبب کراهتی که دلش را ملزم به آن نموده، تکلیف خود را ادا نموده است.

برخی معتقد شده‌اند که اگر حسد بر جوارح انسان عملی نشود، شخص گناه نکرده است؛ و به صورت مرفع روایت شده که سه چیز در مؤمن است که راه خروج از آن را دارد و راه خروج از حسد آن است که به سبب آن ستم عملی نکند و اولی این است که این روایت بر آنچه ذکر کردیم حمل شود که گفتیم از جهت دین و عقل در او کراهت وجود دارد و در مقابل آن طبیعت او دوستدار زوال نعمت از دشمن است و این کراهت او را از ستم و ایذاء باز می‌دارد؛ چرا که تمام روایاتی که در مذمت حسد وارد شده دلالت دارد بر این که هر شخص حسودی گنهکار است و حسد صفتی قلبی است و نه فعلی؛ پس هر کس که دوستدار بدی برای مسلمانان است، حسود است؛ اما این که به مجرد حسادت قلبی بدون این که فعلی از او سر بزند، حسود باشد، محل تأمل و اشکال است.

از تمام این سخنان دانستی که تو نسبت به دشمنانت سه حالت داری:

اول آن که به طبیعت خود دوستدار بدی برای آنان هستی، ولی این دوست داشتنت ومیل قلبی‌ات را به این دوست داشتن، به سبب عقلت ناپسند می‌داری و بر نفس خود بدین خاطر خشمگینی و دوست داری که چاره‌ای داشتی که آن میل را از خودت زایل نمایی و این قطعا از تو بخشیده می‌شود؛ زیرا بیش از این مقدرا تحت اختیار آدمی قرار نمی‌گیرد .

دوم آن که بدی دشمنت را دوست داری و با بد آوردن او یا با زبان و یا با جوارحت اظهار شادی می‌کنی؛ این حسادتی است که یقینا حرام است.

سوم آن که حالت بینابین طرفین دارد و حسادت قلبی داری، ولی بر نفس خود نسبت به حسادتی که دارد خشمگین نیستی و این امر را با قلب خود زشت نمی‌دانی؛ اما جوارح خود را از اطاعت عملی حسد در مقتضیات آن حفظ می‌کنی و این محل اختلاف بین علماست و گفته شده: این حالت نیز بسته به مقدار قدرت و ضعف آن حب، خالی از گناه نیست.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: حسد ایمان را می‌خورد، آنچنان که آتش هیزم را می‌خورد. - . کافی 2 : 306 -

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یَحْسُدْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً إِنَّ عِیسَی بْنَ مَرْیَمَ کَانَ مِنْ شَرَائِعِهِ السَّیْحُ فِی الْبِلَادِ فَخَرَجَ فِی بَعْضِ سَیْحِهِ وَ مَعَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَصِیرٌ وَ کَانَ کَثِیرَ اللُّزُومِ لِعِیسَی بْنِ مَرْیَمَ فَلَمَّا انْتَهَی عِیسَی إِلَی الْبَحْرِ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّةِ یَقِینٍ مِنْهُ فَمَشَی عَلَی ظَهْرِ الْمَاءِ فَقَالَ الرَّجُلُ الْقَصِیرُ

1) 1. الکافی ج 2 ص 306.

حِینَ نَظَرَ إِلَی عِیسَی علیه السلام جَازَهُ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّةِ یَقِینٍ مِنْهُ فَمَشَی‌⁽¹⁾

عَلَی الْمَاءِ وَ لَحِقَ بِعِیسَی علیه السلام فَدَخَلَهُ الْعُجْبُ بِنَفْسِهِ فَقَالَ هَذَا عِیسَی رُوحُ اللَّهِ یَمْشِی عَلَی الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِی عَلَی الْمَاءِ فَمَا فَضْلُهُ عَلَیَّ قَالَ فَرُمِسَ فِی الْمَاءِ فَاسْتَغَاثَ بِعِیسَی فَتَنَاوَلَهُ مِنَ الْمَاءِ فَأَخْرَجَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ مَا قُلْتَ یَا قَصِیرُ قَالَ قُلْتُ هَذَا رُوحُ اللَّهِ یَمْشِی عَلَی الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِی فَدَخَلَنِی مِنْ ذَلِکَ عُجْبٌ فَقَالَ لَهُ عِیسَی لَقَدْ وَضَعْتَ نَفْسَکَ فِی غَیْرِ الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعَکَ اللَّهُ فِیهِ فَمَقَتَکَ اللَّهُ عَلَی مَا قُلْتَ فَتُبْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا قُلْتَ قَالَ فَتَابَ الرَّجُلُ وَ عَادَ إِلَی الْمَرْتَبَةِ الَّتِی وَضَعَهُ اللَّهُ فِیهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یَحْسُدَنَّ بَعْضُکُمْ بَعْضاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: از خدا بترسید و نسبت به یکدیگر حسادت نکنید. از دستورات دینی عیسی بن مریم علیه السلام گردش در شهرها بود. پس برای یکی از گردش هایش خارج شد و همراه او شخصی از یارانش بود که کوتاه قد بود و بیشتر ملازم حضرت عیسی بن مریم علیه السلام بود. پس هنگامی که عیسی بن مریم علیه السلام به دریا رسید فرمود: بسم الله در حالی که یقین کامل به کلامش داشت پس بر روی آب راه رفت. پس مرد کوتاه قد وقتی عیسی علیه السلام را دید گفت: بسم الله در حالی که یقین کامل به کلامش داشت و بر آب راه رفت و به عیسی علیه السلام رسید. پس خودبینی بر نفس وی وارد شد و با خود گفت: این عیسی روح الله است که بر آب راه می‌رود و من نیز بر آب راه می‌روم. پس برتری او نسبت به من چیست؟ حضرت فرمود: پس در آب فرو رفت و از عیسی علیه السلام کمک طلبید. پس عیسی علیه السلام بر آب دست انداخت و او را خارج کرد. سپس به او فرمود: چه گفتی ای مرد کوتاه قد؟ گفت: گفتم: این عیسی روح الله است که بر آب راه می‌رود و من هم راه می‌روم و از این جهت بر من خودبینی وارد شد. عیسی علیه السلام به او فرمود: پس خود را در غیر جایگاهی که خداوند برایت قرار داده بود، قرار دادی. پس خداوند به خاطر آنچه گفتی تو را مبغوض داشت. پس به سوی خداوند عز و جل توبه کن از آنچه گفتی. فرمود: آن مرد توبه کرد و به مرتبه‌ای بازگشت که خداوند وی را در آن قرار داده بود. پس از خدا بترسید و به یکدیگر حسادت نکنید. - . کافی 2 : 306 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس ساح الماء یسیح سیحا و سیحانا جری علی وجه الأرض و السیاحة بالکسر و السیح الذهاب فی الأرض للعبادة و منه المسیح انتهی.

**[ترجمه]در قاموس گفته: «ساح الماء یسیح سیحا و سیحانا» یعنی آب روی زمین جریان یافت و «سیاحة» به کسر سین و «سیح» به معنای راه رفتن روی زمین برای عبادت است و کلمه «مسیح» نیز از این ریشه است؛ پایان کلام صاحب قاموس.

**[ترجمه]

و أقول

کان من شرائع عیسی علیه السلام السیاحة فی الأرض للاطلاع علی عجائب قدرة الله و هدایة عباد الله و الفرار من أعدائه و ملاقاة أولیائه فنسخ ذلک فی شرعنا و قد

روی لا سیاحة فی الإسلام و سیاحة هذه الأمة الصیام.

فدخله العجب فإن قیل هذا إما عجب کما صرح به أو غبطة حیث تمنی منزلة عیسی علیه السلام لکنه تجاوز عن حد نفسه حیث لم یکن له أن یتمنی تلک الدرجة الرفیعة التی لا یمکن حصولها له فکیف فرعه علیه السلام علی النهی عن الحسد قلت الظاهر أنه کان الحامل له علی الجرأة علی هذا التمنی الحسد بمنزلة عیسی و اختصاصه بالنبوة حیث قال فما فضله علی أو أنه لما رأی مساواته لعیسی علیه السلام فی فضیلة واحدة حسد عیسی علیه السلام علی نبوته و أنکر فضله علیه کما قال بعض الکفار أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا⁽³⁾.

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من المصدر.

2) 2. الکافی ج 2 ص 306.

3) 3. المؤمنون: 48.

فرمس فی الماء أی غمس فیه علی بناء المجهول فیهما لا یقال سیأتی عدم المؤاخذة بالخطورات القلبیة و قصد المعصیة و هنا أخذ بها لأن الظاهر أن قوله فقال المراد به الکلام النفسی لأنا نقول الأفعال القلبیة⁽¹⁾التی لا مؤاخذة بها هی التی تتعلق بإرادة المعاصی أو کان محض خطور من غیر أن یصیر سببا لشکه فی العقائد الإیمانیة أو حدوث خلل فیها و هاهنا لیس کذلک مع أنه لا یدل ما سیأتی إلا علی أنه لا یعاقب بها و هو لا ینافی حط منزلته عن صدور مثل هذه الغرائب منه.

و قوله علیه السلام یا قصیر دل علی جواز مخاطبة الإنسان ببعض أوصافه المشهورة لا علی وجه الاستهزاء و الظاهر أن ذلک کان تأدیبا له قوله علیه السلام و عاد أی فی نفسه و اعتقاده إلی مرتبته أی الإقرار بحط نفسه عن الارتقاء إلی درجة النبوة و سلم لعیسی علیه السلام فضله و نبوته و ترک الحسد له.

**[ترجمه]«کان من شرائع عیسی علیه السلام السیح» یعنی گشتن روی زمین برای اطلاع از عجایب قدرت خدا و هدایت بندگان خدا و فرار از دشمنان او و ملاقات دوستان او؛ و این امر در شریعت ما نسخ گردیده و روایت شده: «در اسلام سیاحت نیست و سیاحت این امت روزه داری است.»

«فدخله العجب» اگر گفته شود: این یا عجب و خودپسندی است، چنانچه بدان تصریح شده و یا غبطه است؛ زیرا منزلت عیسی علیه السلام را آرزو کرد ولی از حد نفس خود تعدّی کرد؛ زیرا در حد او نبود که آن درجه رفیع را آرزو کند که رسیدن به آن برایش ممکن نیست؛ پس چگونه حضرت صادق علیه السلام این عمل او را از فروع حسد دانست و در ذیل نفی از حسد آورد؟ در جواب می‌گویم: گویا آنچه او را وادار کرد که جرأت بر چنین آرزو پیدا بکند، حسادت او به منزلت عیسی علیه السلام و این که نبوت اختصاص به حضرتش داشت، بود؛ زیرا گفت: فضیلت او بر من چیست؟ یا این که وقتی دید با عیسی علیه السلام در یک فضیلت مساوی است، بر نبوت عیسی علیه السلام رشک و حسد برد و فضل او را بر خود انکار نمود، چنانچه برخی کفار می‌گویند: «أنؤمن لبشرین مثلنا» - . مؤمنون / 48 - {آیا به دو بشر مانند خود ایمان بیاوریم؟}

«فرمس فی الماء» یعنی در آب فرو رفت بنا بر این که «رمس و غمس» هر دو مجهول باشند؛ این اشکال وارد نیست که کسی بگوید: خواهد آمد که انسان به سبب خطورات قلبی خود و قصد معصیت مؤاخذه نمی‌شود، ولی این مرد در اینجا به خطورات قلبی خود مؤاخذه شده! زیرا ظاهر این است که این که فرمود: «فقال» مراد از آن کلام نفسی و بیرونی است؛ زیرا ما می‌گوییم افعال قلبی که مؤاخذه ندارد، افعالی است که به اراده و قصد انجام گناهان تعلق می‌گیرد و یا محض خطور قلبی است بدون این که سبب تردید در عقاید ایمانی بشود یا خللی در آن ایجاد گردد و آنچه اینجا از این مرد سر زد، غیر از این امور است. مضافا بر این که آنچه خواهد آمد، فقط دلالت بر این دارد که این شخص به خاطر این خطور قلبی مورد عقاب نیست و این منافاتی ندارد که با صادر شدن این چیزهای عجیب از او منزلت او پایین بیاید.

کلام عیسی علیه السلام که به او فرمود: «یا قصیر» دلالت دارد که می‌توان انسان را به برخی صفات مشهور او مورد خطاب قرار داد، منتها نه بر وجه تمسخر و ظاهر این است که این خطاب حضرت علیه السلام برای تأدیب آن مرد بود؛ این که حضرت فرمود: «و عاد» یعنی در درون و اعتقاد خود رجوع نمود؛ «الی مرتبته» یعنی اقرار به پایین آمدن نفس او از ارتقا یافتن به مقام نبوت و فضل و نبوت عیسی علیه السلام را مسلم دانست و حسد نسبت به او را ترک کرد.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَکُونَ کُفْراً وَ کَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَغْلِبَ الْقَدَرَ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: فقر نزدیک است که تبدیل به کفر شود و حسد نزدیک است که بر قَدَر چیره شود. - . کافی 2 : 307 -

**[ترجمه]

بیان

قوله کاد الفقر أن یکون کفرا أقول هذه الفقرة تحتمل وجوها الأول ما خطر بالبال أن المراد به الفقر إلی الناس و هذا هو الفقر المذموم فإن سؤال الخلق و عدم التوجه إلی خالقه و من ضمن رزقه فی طلب الرزق و سائر الحوائج نوع من الکفر و الشرک لعدم الاعتماد علی الله سبحانه و ضمانه و ظنه أن المخلوق العاجز قادر علی إنجاح حوائجه و سوق الرزق إلیه بدون تقدیره و تیسیره و تسبیبه فبعضها یقرب من الکفر و بعضها من الشرک.

الثانی أن المراد به الفقر القاطع لعنان الاصطبار و قد وقعت الاستعاذة منه.

و أما الفقر الممدوح فهو المقرون بالصبر قال الغزالی سبب ذلک أن

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 288.

2) 2. الکافی ج 2 ص 307.

الفقیر إذا نظر إلی شدة حاجته و حاجة عیاله و رأی نعمة جزیلة مع الظلمة و الفسقة و غیرهم ربما یقول ما هذا الإنصاف من الله و ما هذه القسمة التی لم تقع علی العدل فإن لم یعلم شدة حاجتی ففی علمه نقص و إن علم و منع مع القدرة علی الإعطاء ففی جوده نقص و إن منع لثواب الآخرة فإن قدر علی إعطاء الثواب بدون هذه المشقة الشدیدة فلم منع و إن لم یقدر ففی قدرته نقص.

و مع هذا یضعف اعتقاده بکونه عدلا جوادا کریما مالکا لخزائن السماوات و الأرض و حینئذ یتسلط علیه الشیطان، و یذکر له شبهات حتی یسب الفلک و الدهر و غیرهما و کل ذلک کفر أو قریب منه و إنما یتخلص من هذه الأمور من امتحن الله قلبه للإیمان و رضی عن الله سبحانه فی المنع و الإعطاء و علم أن کل ما فعله بالنسبة إلیه فهو خیر له وَ قَلِیلٌ ما هُمْ الثالث ما ذکره الراوندی قدس سره فی کتاب شرح الشهاب کما سیأتی حیث قال معنی الحدیث و الله أعلم أنه إشارة إلی أن الفقیر یسف إلی المآکل الدنیة و المطاعم الوبیة و إذا وجد أولاده یتضورون من الجوع و العری و رأی نفسه لا یقدر علی تقویم أودهم و إصلاح حالهم و التنفیس عنهم کان بالحری أن یسرق و یخون و یغصب و ینهب و یستحل أموال الناس و یقطع الطریق و یقتل المسلم أو یخدم بعض الظلمة فیأکل مما یغصبه و یظلمه و هذا کله من أفعال من لا یحاسب نفسه و لا یؤمن بیوم الحساب فهو قریب إلی أن یکون کافرا بحتا و فی الأثر عجبت لمن له عیال و لیس له مال کیف لا یخرج علی الناس بالسیف انتهی.

و أقول المعانی متقاربة و المال واحد و أما قوله علیه السلام و کاد الحسد أن یغلب القدر فیه أیضا وجوه الأول ما ذکره الراوندی ره فی الکتاب المذکور علی ما سیجی‌ء أیضا حیث قال المعنی أن للحسد تأثیرا قویا فی النظر فی إزالة النعمة عن المحسود أو التمنی لذلک فإنه ربما یحمله حسده علی قتل المحسود و إهلاک ماله و إبطال معاشه فکأنه سعی فی غلبة المقدور لأن الله تعالی

قد قدر للمحسود الخیر و النعمة و هو یسعی فی إزالة ذلک عنه و قیل الحسد منصف لأنه یبدأ بصاحبه و قیل الحسود لا یسود و قیل الحسد یأکل الجسد: و کاد یعطی أنه قرب الفعل و لم یکن و یفید فی الحدیث شدة تأثیر الفقر و الحسد و إن لم یکونا یغلبان القدر و یقال إن کاد إذا أوجب به الفعل دل علی النفی و إذا نفی دل علی الوقوع انتهی.

و قریب منه ما قیل فیه مبالغة فی تأثیر الحسد فی فساد النظام المقدر للعالم فإنه کثیرا ما یبعث صاحبه علی قتل النفوس و نهب الأموال و سبی الأولاد و إزالة النعم حتی کأنه غیر راض بقضاء الله و قدره و یطلب الغلبة علیهما و هو فی حد الشرک بالله.

الثانی ما قیل إن المعنی أن الحسد قد یغلب القدر بأن یزید فی المحسود ما قدر له من النعمة.

الثالث أن یکون المراد غلبة القدر بتغییر نعمة الحاسد و زوال ما قدر له من الخیر.

الرابع أن یکون المراد کاد أن یغلب الحسد فی الوزر و الإثم القول بالقدر مع شدة عذاب القدریة.

الخامس أن یکون إشارة إلی تأثیر العین فإن الباعث علیه الحسد کما فسر جماعة من المفسرین قوله تعالی وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ بإصابة العین‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]فقره «کاد الفقر ان یکون کفرا» ممکن است چند معنا داشته باشد: اول: آنچه به ذهنم خطور کرده که مراد از فقر، فقر به مردم است و این همان فقر مورد مذمت است؛ زیرا از خلق خدا خواستن و عدم توجه به خالق و کسی که روزی انسان را ضمانت کرده، در طلب روزی و سایر حوائج، نوعی کفر و شرک محسوب می‌شود؛ زیرا بر خدای متعال و ضمانتی که کرده اعتماد نشده است و این شخص فقیر گمان کرده که مخلوق عاجز، قدرت بر قضای حوائج و سوق دادن روزی به او دارد، بدون تقدیر و فراهم سازی اسباب و سبب سازی خداوند؛ پس برخی از فروض این حالت به کفر نزدیک می‌شود و برخی از آن به شرک.

دوم: مراد از این حدیث این است که فقر افسار صبر را می‌بُرد و استعاذه از فقر نیز واقع شده است.

اما فقر ممدوح، آن فقری است که مقرون به صبر باشد. غزالی می‌گوید: سبب آن است که فقیر وقتی به شدت احتیاج خود و عیالش نظر می‌کند و نعمت فراوانی را در دست ظالمان و فسقه و غیر ایشان می‌بیند، چه بسا می‌گوید: این انصاف خدا نیست و این چه تقسیم روزی است که عادلانه صورت نگرفته؟ اگر شدت احتیاج مرا نداند، علمش ناقص است و اگر می‌داند و قدرت بر اعطا نیز دارد و نمی‌دهد، جود او نقص دارد و اگر به خاطر ثواب اخروی نمی‌دهد، اگر قدرت بر ثواب دادن بدون این مشقت شدید را دارد، پس چرا باز هم نمی‌دهد؟ و اگر قدرت دادن ندارد، پس قدرت او نقص دارد.

و با این اوصاف، اعتقاد او به این که خدا عادل و جواد و کریم و دارنده گنجینه‌های آسمان و زمین است دچار ضعف می‌شود و در این حین، شیطان بر او مسلط می‌شود و شبهاتی بر او القا می‌کند تا او آسمان و روزگار و غیر این دو را دشنام می‌دهد و تمام این‌ها کفر یا نزدیک به کفر است. و کسی از این امور رها می‌شود که خدا قلب او را برای ایمان خالص نموده و از خدای سبحان در دادن و ندادن روزی راضی باشد و بداند که هر چه خدا نسبت به او می‌کند خیر او در آن است و این افراد چقدر اندکند!

سوم: معنایی است که راوندی قدس سره در کتاب شرح شهاب ذکر کرده که خواهد آمد؛ وی گفته: معنای حدیث این است - و خدا داناتر است - که فقیر به خوردنی‌های پست و غذاهای وباآور دست می‌زند و وقتی می‌بیند فرزندانش از گرسنگی و برهنگی به خود می‌پیچند و خود را می‌بیند که قدرت بر قوام بخشیدن به کژی‌های آنان و اصلاح حالشان و رفع مشکلاتشان ندارد، سزاوار می‌بیند که دزدی و خیانت کند و غصب و غارت کند و اموال مردم را حلال بداند و راهزنی و مسلمان‌کشی کند و به برخی ظالمان خدمت کند و از آنچه غصب کرده و ستم نموده بخورد. تمام این‌ها از افعال کسانی است که خویش را مورد محاسبه قرار نداده و به روز قیامت و حساب رسی ایمان ندارند و این فرد، نزدیک است که کافر محض شود و در روایت است که تعجب می‌کنم از کسی که عیال دارد و مال ندارد، که چگونه با شمشیر بر مردم خروج نمی‌کند؛ پایان کلان راوندی.

می‌گویم: وجوه و معانی حدیث به هم نزدیکند و برگشت همه به امری واحد است. اما این که حضرت فرمود: «کاد الحسد ان یغلب القدر» نیز وجوه و چند احتمال معنایی دارد: اول: آنچه راوندی در کتاب یاد شده ذکر کرده و این نیز خواهد آمد؛ راوندی گفته: معنا این است که حسد در نظر و تأمل ما، تأثیر به سزایی در از بین رفتن نعمت شخص مورد حسادت دارد؛ یا تمنّا و آروزی زوال نیز همین طور؛ زیرا چه بسا حسادت حسود او را به کشتن محسود و از بین بردن مال او وادار کند و معاش محسود را نابود کند. پس گویا حسود سعی در غلبه بر مقدرات خدا دارد؛ زیرا خدا برای محسود، خیر و نعمت مقدر فرموده و این حسود، سعی دارد آن نعمت را از محسود خود از بین ببرد. و گفته شده: حسد اهل انصاف است؛ زیرا اول از حسود شروع می‌کند و گفته شده: حسود سیادت و آقایی نمی‌یابد و گفته شده: حسد، جسد را می‌خورد.

«کاد» نزدیکی وقوع فعل را می‌رساند ولی هنوز آن فعل محقق نشده و حدیث شدت تأثیر فقر و حسد را می‌رساند، اگر چه نتوانند بر قضا و قدر غلبه کنند. و گفته می‌شود: «کاد» وقتی فعل آن مثبت و ایجابی باشد، بر نفی آن فعل دلالت می‌کند و اگر فعل پس از آن منفی باشد، دالّ بر وقوع آن فعل است. پایان کلام راوندی.

نزدیک تفسیر راوندی است آنچه گفته شده: در این حدیث مبالغه شدیدی است بر این که حسد در فساد نظام مقدر عالم تأثیر دارد؛ زیرا چه بسیار که حسد، حسود را وادار به کشتن محسود و غارت اموال و اسیر کردن اولاد و از بین بردن نعمت‌ها می‌کند، تا جایی که گویا حسود به قضا و قدر الهی راضی نیست و می‌خواهد بر این دو غلبه پیدا کند و این در حد شرک به خداست .

دوم: آن است که گفته شده که حسد گاهی بر قضا و قدر غلبه می‌کند به این معنا که نعمتی را که برای محسود مقدر گشته، زیاد می‌کند!

سوم: مراد غلبه بر قضا و قدر به سبب تغییر نعمت شخص حسود باشد و به این که خیراتی که برای او مقدر شده نابود گردد.

چهارم: معنا این باشد که نزدیک است که حسد در سنگینی و گناه بر قول به عقیده فرقه «قَدَریّه» نیز غلبه پیدا کند؛ با این که شدت عذاب این فرقه واضح است.

پنجم: می‌تواند اشاره به تأثیر چشم زدن باشد؛ زیرا چیزی که موجب حسد شده چشم زدن است؛ کما این که جماعتی از مفسران آیه «و من شر حاسد اذا حسد» - . فلق / 5 - {و از شر حسود، هنگامی که حسادت بورزد} را به چشم زدن تفسیر نموده اند.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: آفَةُ الدِّینِ الْحَسَدُ وَ الْعُجْبُ وَ الْفَخْرُ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: آفت دین، حسد و خودبینی و فخر است. - . کافی 2 : 307 -

**[ترجمه]

بیان

الحسد و العجب من معاصی القلب و الفخر من معاصی اللسان و هو

1) 1. و فی شرح الکافی ج 2 ص 288 و 289 تتمة وافیة لهذا الکلام تبحث عن اصابة العین و أنّها حق، راجعه.

2) 2. الکافی ج 2 ص 307.

التفاخر بالآباء و الأجداد و الأنساب الشریفة و بالعلم و الزهد و العبادة و الأموال و المساکن و القبائل و أمثال ذلک فبعض تلک کذب و بعضها رئاء و بعضها عجب و بعضها تکبر و تعزز و تعظم و کل ذلک من ذمائم الأخلاق و من صفات الشیطان، حیث تعزز بأصله فاستکبر عن طاعة ربه.

قال الراغب الفخر المباهاة فی الأشیاء الخارجة عن الإنسان کالمال و الجاه و یقال له الفخر و رجل فاخر و فخور و فخیر علی التکثیر قال تعالی إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ⁽¹⁾و قال فی النهایة الفخر ادعاء العظم و الکبر و الشرف و فی المصباح فخرت به فخرا من باب نفع و افتخرت مثله و الاسم الفخار بالفتح و هو المباهاة بالمکارم و المناقب من حسب و نسب و غیر ذلک إما فی المتکلم أو فی آبائه.

**[ترجمه]حسد و عجب از گناهان قلبی و فخر فروشی از گناهان زبان است و عبارت است از فخر فروشی به پدران و اجداد و نسب‌های شریف و همچنین فخر فروشی به علم و زهد و عبادت و اموال و خانه و قبیله و مانند آن؛ پس برخی از این‌ها کذب است و برخی ریاء است و برخی از آنها تکبر است و عزت طلبی و خود بزرگ بینی؛ و تمام این‌ها از اخلاقیات ناپسند و از صفات شیطان هستند که به اصل و ریشه‌اش یعنی آتش عزت فروشی کرد و نسبت به اطاعت از پروردگارش تکبر ورزید.

راغب می‌گوید: فخر عبارت است از مباهات نمودن به اشیایی که خارج از انسان است مانند مال و مقام و به آن «فخر و مرد فاخر و فخور و فخیر» گفته می‌شود؛ خدای متعال فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ» - . لقمان / 18 - {خداوند

هیچ متکبّر مغروری را دوست ندارد.}. در نهایه گفته: فخر به معنای ادعای عظمت و بزرگی و شرافت است و در مصباح گفته: «فخرت به فخرا» بر وزن نفع می‌باشد و «افتخرت» نیز مانن آن است و اسم مصدر آن نیز «فَخار» به فتح فاء است که عبارت است از مباهات نمودن به مکارم و مناقب حسبی و نسبی و غیر آن که در متکلم باشد و یا در پدران او.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ یُونُسَ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ یَا ابْنَ عِمْرَانَ لَا تَحْسُدَنَّ النَّاسَ عَلَی مَا آتَیْتُهُمْ مِنْ فَضْلِی وَ لَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی ذَلِکَ وَ لَا تُتْبِعْهُ نَفْسَکَ فَإِنَّ الْحَاسِدَ سَاخِطٌ لِنِعَمِی صَادٌّ لِقَسْمِیَ الَّذِی قَسَمْتُ بَیْنَ عِبَادِی وَ مَنْ یَکُ کَذَلِکَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَ لَیْسَ مِنِّی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عز و جل به موسی بن عمران فرمود: ای پسر عمران! به مردم نسبت به آنچه به آن‌ها از فضلم دادم حسادت نکن و به آن چشم نبند و خود را به دنبال آن نینداز. پس حسود نعمت من را بد داشته و مانع قسمتی می‌شود که بین بندگان انجام می‌دهم و هر کس این گونه باشد من از او نیستم و او از من نیست. - . کافی 2 : 307 -

**[ترجمه]

بیان

لا تحسدن الناس إشارة إلی قوله تعالی أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‌⁽³⁾و لا تمدن إشارة إلی قوله سبحانه وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌⁽⁴⁾.

قال البیضاوی‌⁽⁵⁾

أی لا تمدن نظر عینیک إلی ما متعنا به استحسانا له

1) 1. مفردات غریب القرآن 374 و الآیة فی لقمان: 18.

2) 2. الکافی ج 2 ص 307 و السند معلق علی سابقه.

3) 3. النساء: 54.

4) 4. طه: 131.

5) 5. أنوار التنزیل: 270.

و تمنیا أن یکون لک مثله و قال الطبرسی رحمه الله‌⁽¹⁾أی لا ترفعن عینیک من هؤلاء الکفار إلی ما متعناهم و أنعمنا علیهم به أمثالا فی النعم من الأولاد و الأموال و غیر ذلک و قیل لا تنظرن إلی ما فی أیدیهم من النعم و قیل و لا تنظرن و لا یعظمن فی عینیک و لا تمدهما إلی ما متعنا به أصنافا من المشرکین نهی الله رسوله عن الرغبة فی الدنیا فحظر علیه أن یمد عینیه إلیها و کان علیه السلام لا ینظر إلی ما یستحسن من الدنیا.

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بعض الأخبار فی باب الحرص و بعضها فی باب البخل و بعضها فی باب أصول الکفر و بعضها فی باب ما أعطی الله أمة نبینا صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]برخی از اخبار در باب حرص گذشت و برخی در باب بخل و برخی در باب اصول کفر و برخی در باب آنچه خدای متعال به امت پیامبر ما صلی الله علیه و آله عطا کرده گذشت.

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْجَازِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: لَا یُؤْمِنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُّ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ الْخَبَرَ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: شخصی که در او بخل و حسد و ترس باشد ایمان ندارد، تا پایان حدیث. - . خصال 1 : 41 -

**[ترجمه]

«11»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ لِلْحَاسِدِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ یَغْتَابُ إِذَا غَابَ وَ یَتَمَلَّقُ إِذَا شَهِدَ وَ یَشْمَتُ بِالْمُصِیبَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: لقمان به فرزندش گفت: شخص حسود سه نشانه دارد: در غیاب شخص غیبت می‌کند، در حضور تملق می‌کند و در مصیبت شماتت می‌کند. - . خصال 1 : 60 -

**[ترجمه]

أقول

أثبتنا فی باب وصایا النبی صلی الله علیه و آله إلی علی بأسانید کثیرة أَنَّهُ قَالَ: یَا عَلِیُّ أَنْهَاکَ عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ عِظَامٍ الْحَسَدِ وَ الْحِرْصِ وَ الْکَذِبِ‌⁽⁵⁾.

1) 1. أمالی الصدوق: 177.

2) 2. الخصال ج 1 ص 9، و قد أخرجه المؤلّف العلامة فی ج 72 باب فضل الفقر و الفقراء ص 29، و زاد علیه سندا آخر من کتاب الإمامة و التبصرة، ثمّ شرحها شرحا ضافیا من 30- الی 35، راجعه ان شئت و قد سبق فی هذا الباب أیضا شرح له نقلا عن الکافی تحت الرقم 4.

3) 3. الخصال ج 1 ص 41.

4) 4. الخصال ج 1 ص 60.

مع، [معانی الأخبار]⁽⁶⁾

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْعَرِیشِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: دَبَّ إِلَیْکُمْ دَاءُ الْأُمَمِ قَبْلَکُمْ الْبَغْضَاءُ وَ الْحَسَدُ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمودند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به شما سرایت کرده است بیماری امت‌های قبل از شما؛ حسد و کینه. - . معانی الاخبار: 367 -

**[ترجمه]

«17»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

1) 1. الخصال ج 1 ص 80 فی حدیث طویل.

2) 2. راجع باب جوامع مساوی الأخلاق ج 72 ص 190 و هکذا ص 193 نقلا عن الخصال ج 1 ص 130.

3) 3. الخصال ج 1 ص 158.

4) 4. الخصال ج 1 ص 160.

5) 5. الخصال ج 1 ص 53.

6) 6. معانی الأخبار ص 367.

7) 7. عیون الأخبار ج 1 ص 313.

کَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَسْبِقَ الْقَدَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام : امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمودند که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حسد نزدیک است که از قَدَر پیشی گیرد. - . عیون الاخبار 1 : 132 -

**[ترجمه]

«18»

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ رَفَعَهُ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ قَالَ أَ مَا رَأَیْتَهُ إِذَا فَتَحَ عَیْنَیْهِ وَ هُوَ یَنْظُرُ إِلَیْکَ هُوَ ذَاکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: در مرفوعه ابن ابی عمیر آمده است : در خصوص سخن خداوند عز و جل «وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ» - . فلق / 5 - {و از شرّ هر حسودی هنگامی که حسد می‌ورزد!} فرمود: آیا نمی‌بینی او را هنگامی که چشمانش را می‌گشاید و به تو می‌نگرد؟ او همان( حسادت) است. - . معانی الاخبار : 227 -

**[ترجمه]

«19»

مع، [معانی الأخبار] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْحَسَدِ فَقَالَ لَحْمٌ وَ دَمٌ یَدُورُ فِی النَّاسِ حَتَّی إِذَا انْتَهَی إِلَیْنَا یَئِسَ وَ هُوَ الشَّیْطَانُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: ابی بصیر از امام صادق علیه السلام در خصوص حسد پرسید. پس فرمود: گوشت و خونی است که در مردم می‌چرخد تا به ما می‌رسد و ناامید می‌شود و آن شیطان است. - . معانی الاخبار: 244 -

**[ترجمه]

«20»

جا⁽⁴⁾،[المجالس للمفید] ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَبِی نَصْرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ لِأَصْحَابِهِ: أَلَا إِنَّهُ قَدْ دَبَّ إِلَیْکُمْ دَاءُ الْأُمَمِ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ هُوَ الْحَسَدُ لَیْسَ بِحَالِقِ الشَّعْرِ لَکِنَّهُ حَالِقُ الدِّینِ‌⁽⁵⁾

و هذه استعارة، و المراد بالحالقة هاهنا المبیرة المهلکة، أی هذه الخلة المذمومة تهلک الدین و تستأصله کما تستأصل الموسی الشعر، و المقراض الوبر، و علی هذا قول الشاعر:

أرسل علیهم سنة قاشورة***تحتلق الناس احتلاق النورة

أی تبیر الناس فتأتی علی نفوسهم، أو تأتی علی أموالهم من الإبل و الشیاة، فتکون کأنها قد أتت علی نفوسهم باتیانها علی ما هو قوام نفوسهم. و انما جعل علیه السلام البغضاء حالقة للدین لأنّها سبب التفانی و التهالک و الایقاع فی المعاطب و المهالک، و الداعی الی سفک الدم الحرام و احتمال أعباء الآثام.

وَ یُنْجِی مِنْهُ أَنْ یَکُفَّ الْإِنْسَانُ یَدَهُ وَ یَخْزُنَ لِسَانَهُ وَ لَا یَکُونَ ذَا غَمْزٍ

1) 1. عیون الأخبار ج 1 ص 132.

2) 2. معانی الأخبار ص 227.

3) 3. معانی الأخبار ص 244.

4) 4. مجالس المفید ص 211.

5) 5. قال السیّد الشریف رضوان اللّه علیه فی المجازات النبویّة ص 112: و من ذلک قوله علیه السلام: دب الیکم داء الأمم من قبلکم: الحسد و البغضاء هی الحالقة حالقة الدین لا حالقة الشعر.

عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر خدا روزی به یارانش فرمود: آگاه باشید که بیماری امت‌های پیشین به شما سرایت کرده و آن حسد است که مو را نمی‌تراشد بلکه دین را می‌تراشد و انسان از حسد نجات می‌یابد با نگهداشتن دستش از آن و نگهداشتن زبانش و به برادر مومن خود با چشم اشاره نکند. - . مجالس مفید: 211 -

**[ترجمه]

«21»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ لَمْ یَعْرَ مِنْهَا نَبِیٌّ فَمَنْ دُونَهُ الطِّیَرَةُ وَ الْحَسَدُ وَ التَّفَکُّرُ فِی الْوَسْوَسَةِ فِی الْخَلْقِ.

قال الصدوق رحمه الله معنی الطیرة فی هذا الموضع هو أن یتطیر منهم قومهم فأما هم علیه السلام فلا یتطیرون و ذلک کما قال الله عز و جل عن قوم صالح قالُوا اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ‌⁽²⁾و کما قال آخرون لأنبیائهم إِنَّا تَطَیَّرْنا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ‌⁽³⁾الآیة و أما الحسد فی هذا الموضع هو أن یحسدوا لا أنهم یحسدون غیرهم و ذلک کما قال الله عز و جل أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً⁽⁴⁾و أما التفکر فی الوسوسة فی الخلق فهو بلواهم علیهم السلام بأهل الوسوسة لا غیر ذلک و ذلک کما حکی الله عنهم عن الولید بن المغیرة المخزومی إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ⁽⁵⁾یعنی قال للقرآن إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز است که از آن پیامبر و پایین‌تر آن هم برکنار نیست: فال بد و حسد و تفکر در وسوسه در آفرینش. - . خصال 1 : 89 -

شیخ صدوق رحمه الله می‌فرماید: معنای «طیره» در این جا یعنی امت‌های انبیا به آنان فال بد می‌زنند؛ اما خود انبیا علیهم السلام فال بد نمی‌زنند و این مانند قولی است که خدای عز و جل از قوم صالح علیه السلام نقل فرمود: «قالُوا اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّه» - . نمل / 47 - {آنها

گفتند: «ما تو را و کسانی که با تو هستند به فال بد گرفتیم!» (صالح) گفت: «فال (نیک و) بد شما نزد خداست} و مانند کلام سایر امت‌ها که به پیامبرانشان گفتند: «إِنَّا تَطَیَّرْنا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ» تا آخر آیه. - . یس / 18 - {ما

شما را به فال بد گرفته‌ایم (و وجود شما را شوم می‌دانیم)، و اگر (از این سخنان) دست برندارید شما را سنگسار خواهیم کرد}. اما حسد در این موضع آن است که به انبیا حسد ورزیده می‌شود نه این که آنان به غیرشان حسد بورزند و این مثل سخن خدای متعال است که فرمود: «أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظیماً» - . نساء / 54 - {یا اینکه نسبت به مردم [پیامبر و خاندانش]، و بر آنچه خدا از فضلش به آنان بخشیده، حسد می‌ورزند؟ ما به آل ابراهیم، (که یهود از خاندان او هستند نیز،) کتاب و حکمت دادیم؛ و حکومت عظیمی در اختیار آنها [پیامبران بنی اسرائیل] قرار دادیم.}. اما تفکر در وسوسه در خلق عبارت است از مبتلا بودن انبیا علیهم السلام به اهل وسوسه نه چیزی غیر از آن و این از قبیل چیزی است که خداوند از مشرکان از قول ولید بن مغیره مخزومی نقل نمود و فرمود: «إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ» - . مدثر / 18 - 19 - {او (برای مبارزه با قرآن) اندیشه کرد و مطلب را آماده ساخت! مرگ بر او باد! چگونه (برای مبارزه با حق) مطلب را آماده کرد!} یعنی این سخنان را درباره قرآن گفت که: «إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ یُؤْثَرُ إِنْ هذا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ» - . مدثر 24 و 25 - {این (قرآن) چیزی جز افسون و سحری همچون سحرهای پیشینیان نیست! این فقط سخن انسان است (نه گفتار خدا)!}

**[ترجمه]

«22»

ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا تَتَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 117.

2) 2. النمل: 47.

3) 3. یس: 18.

4) 4. النساء: 54.

5) 5. المدّثّر: 18 و 19- و بعده 24 و 25.

6) 6. الخصال ج 1 ص 44.

الْحَطَبَ الْیَابِسَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام روایت فرمود: به یکدیگر حسادت نورزید چرا که حسد ایمان را می‌خورد، آنچنان که آتش هیزم خشک را می‌خورد. - . قرب الاسناد: 22 -

**[ترجمه]

«23»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْحَاسِدُ مُضِرٌّ بِنَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ یُضِرَّ بِالْمَحْسُودِ کَإِبْلِیسَ أَوْرَثَ بِحَسَدِهِ لِنَفْسِهِ اللَّعْنَةَ وَ لِآدَمَ علیه السلام الِاجْتِبَاءَ وَ الْهُدَی وَ الرَّفْعَ إِلَی مَحَلِّ حَقَائِقِ الْعَهْدِ وَ الِاصْطِفَاءِ فَکُنْ مَحْسُوداً وَ لَا تَکُنْ حَاسِداً فَإِنَّ مِیزَانَ الْحَاسِدِ أَبَداً خَفِیفٌ بِثِقَلِ مِیزَانِ الْمَحْسُودِ وَ الرِّزْقُ مَقْسُومٌ فَمَا ذَا یَنْفَعُ حَسَدُ الْحَاسِدِ فَمَا یَضُرُّ الْمَحْسُودَ الْحَسَدُ وَ الْحَسَدُ أَصْلُهُ مِنْ عَمَی الْقَلْبِ وَ جُحُودِ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ هُمَا جَنَاحَانِ لِلْکُفْرِ وَ بِالْحَسَدِ وَقَعَ ابْنُ آدَمَ فِی حَسْرَةِ الْأَبَدِ وَ هَلَکَ مَهْلَکاً لَا یَنْجُو مِنْهُ أَبَداً وَ لَا تَوْبَةَ لِلْحَاسِدِ لِأَنَّهُ مُصِرٌّ عَلَیْهِ مُعْتَقِدٌ بِهِ مَطْبُوعٌ فِیهِ یَبْدُو بِلَا مُعَارِضٍ لَهُ وَ لَا سَبَبٍ وَ الطَّبْعُ لَا یَتَغَیَّرُ عَنِ الْأَصْلِ وَ إِنْ عُولِجَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: حسود پیش از آنکه به آن شخصی که نسبت به آن حسادت کرده ضرر بزند، به خود ضرر می‌زند. مانند ابلیس که با حسدش برای خود لعنت را به ارث برد و برای آدم برگزیده شدن و هدایت و رسیدن به جایگاه حقایق عهد و برگزیدگی حاصل شد. پس کسی باش که به تو حسادت شود و خود حسادت کننده نباش. پس میزان حسادت کننده همیشه سبک است در مقابل میزان حسادت شونده که سنگین است. روزی تقسیم شده است. پس حسد حسادت کننده به او نفع نمی‌رساند و به حسادت شونده ضرر نمی‌رساند .

و حسد در اصل از کوری دل و انکار فضل خداوند متعال است. این دو بال‌های کفر هستند. به سبب حسد فرزند آدم در حسرت ابدی واقع شد و به گونه‌ای هلاک شد که نجات از آن ابداً ممکن نبود. و توبه‌ای برای حسادت کننده نیست، چرا که بر آن اصرار داشته، معتقد به آن بوده و در نزد نفسش مطبوع گردیده است. بدون معارض و سبب برای او آشکار می‌شود و طبع از اصل تغییر نمی‌کند، اگر چه علاج شود. - . مصباح الشریعه: 33 -

**[ترجمه]

«24»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ‌⁽³⁾قَالَ لَا یَتَمَنَّی الرَّجُلُ امْرَأَةَ الرَّجُلِ وَ لَا ابْنَتَهُ وَ لَکِنْ یَتَمَنَّی مِثْلَهُمَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابن ابی نجران می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم در خصوص سخن خداوند که می‌فرماید: «وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ» - . نساء / 32 - {برتری‌هایی را که خداوند برای بعضی از شما بر بعضی دیگر قرار داده آرزو نکنید!} فرمود: مردی آرزوی همسر و دختر مرد دیگر را نکند، ولی آرزوی مانند آن‌ها اشکالی ندارد. - . تفسیر عیاشی 1 : 239 -

**[ترجمه]

«25»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ ظَبْیَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: بَیْنَمَا مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ یُنَاجِی رَبَّهُ وَ یُکَلِّمُهُ إِذْ رَأَی رَجُلًا تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ فَقَالَ یَا رَبِّ مَنْ هَذَا الَّذِی قَدْ أَظَلَّهُ عَرْشُکَ فَقَالَ یَا مُوسَی هَذَا مِمَّنْ لَمْ یَحْسُدِ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: روزی موسی بن عمران با پروردگارش مناجات می‌کرد و سخن می‌گفت. در همان حال شخصی را در زیر سایه عرش خداوند دید، پس عرض کرد: ای پروردگار من! این چه کسی است که عرش تو بر آن سایه افکنده است. پس خداوند فرمود: ای موسی! این از کسانی است که به مردم به واسطه آنچه خداوند به آن‌ها از فضلش عنایت فرموده حسادت نمی‌کند. - . تفسیر عیاشی 1 : 248 -

**[ترجمه]

«26»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِیَّاکُمْ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ.

1) 1. قرب الإسناد: 22.

2) 2. مصباح الشریعة: 33.

3) 3. النساء: 32.

4) 4. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 239.

5) 5. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 248.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِنِعَمِ اللَّهِ أَعْدَاءً قِیلَ وَ مَا أَعْدَاءُ نِعَمِ اللَّهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الَّذِینَ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِإِنْجَاحِ الْحَوَائِجِ بِکِتْمَانِهَا فَإِنَّ کُلَّ ذِی نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لِابْنِهِ فِی وَصِیَّتِهِ إِنَّ مِنْ شَرِّ مَفَاضِحِ الْمَرْءِ الْحَسَدَ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَاسِدُ مُغْتَاظٌ عَلَی مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از حسد بپرهیزید چرا که حسد نیکی‌ها را می‌خورد، همچنانکه آتش هیزم را می‌خورد.

•

و فرمود: همانا بر نعمت‌های خداوند دشمنانی هست؛ گفته شد که دشمنان نعمت‌های خداوند کیستند ای پیامبر خدا؟ فرمود: کسانی که به مردم به واسطه آنچه خداوند به آن‌ها از فضلش عنایت فرموده حسادت می‌کنند .

•

و فرمود: بر شما باد به پنهان داشتن برآورده شدن حاجت‌ها. پس هر صاحب نعمتی مورد حسادت است.

•

و امیرالمومنین علیه السلام به فرزندش در وصیتش فرمود: از بدترین زشتی‌های شخص حسد است.

•

و فرمود: حسادت کننده خشمگین است بر کسی که گناهی ندارد. - . جامع الاخبار: 186 -

**[ترجمه]

«27»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ ابْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: رَأَی مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ رَجُلًا تَحْتَ ظِلِّ الْعَرْشِ فَقَالَ یَا رَبِّ مَنْ هَذَا الَّذِی أَدْنَیْتَهُ حَتَّی جَعَلْتَهُ تَحْتَ ظِلِّ الْعَرْشِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُوسَی هَذَا لَمْ یَکُنْ یَعُقُّ وَالِدَیْهِ وَ لَا یَحْسُدُ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

**[ترجمه]نوادر: در مرفوعه ابن ابی البلاد آمده است: موسی بن عمران شخصی را در زیر سایه عرش دید. پس عرض کرد: ای پروردگار من! این چه کسی است که او را به خود نزدیک کرده‌ای تا در زیر سایه عرش جایش داده‌ای؟ پس خداوند متعال فرمود: ای موسی! این کسی است که پدر و مادرش او را عاق نکرده‌اند و به مردم به واسطه آنچه خداوند به آن‌ها از فضلش عنایت فرموده حسادت نمی‌کند.

**[ترجمه]

«28»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْعَجَبُ لِغَفْلَةِ الْحُسَّادِ عَنْ سَلَامَةِ الْأَجْسَادِ⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: صِحَّةُ الْجَسَدِ مِنْ قِلَّةِ الْحَسَدِ⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: شگفت از غفلت حسودان از سلامت بدن‌های خود. - . نهج البلاغه حکمت: 225 -

• و فرمود: سلامتی بدن از کم بودن حسادت است. - . نهج البلاغه حکمت: 256 -

**[ترجمه]

«29»

کَنْزُ الْکَرَاجَکِیِّ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا رَأَیْتُ ظَالِماً أَشْبَهَ بِمَظْلُومٍ مِنَ الْحَاسِدِ نَفَسٌ دَائِمٌ وَ قَلْبٌ هَائِمٌ وَ حُزْنٌ لَازِمٌ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَاسِدُ مُغْتَاظٌ عَلَی مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ إِلَیْهِ بَخِیلٌ بِمَا لَا یَمْلِکُهُ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَسَدُ آفَةُ الدِّینِ وَ حَسْبُ الْحَاسِدَ مَا یَلْقَی.

وَ قَالَ علیه السلام: لَا مُرُوَّةَ لِکَذُوبٍ وَ لَا رَاحَةَ لِحَسُودٍ.

وَ قَالَ علیه السلام: یَکْفِیکَ مِنَ الْحَاسِدِ أَنَّهُ یَغْتَمُّ فِی وَقْتِ سُرُورِکَ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَسَدُ لَا یَجْلِبُ إِلَّا مَضَرَّةً وَ غَیْظاً یُوهِنُ قَلْبَکَ وَ یُمْرِضُ جِسْمَکَ وَ شَرُّ مَا اسْتَشْعَرَ قَلْبُ الْمَرْءِ الْحَسَدُ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَسُودُ سَرِیعُ الْوَثْبَةِ بَطِی‌ءُ الْعَطْفَةِ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَسُودُ مَغْمُومٌ وَ اللَّئِیمُ مَذْمُومٌ.

1) 1. جامع الأخبار ص 186.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 225 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 256 من الحکم.

وَ قَالَ علیه السلام: لَا غِنَی مَعَ فُجُورٍ وَ لَا رَاحَةَ لِحَسُودٍ وَ لَا مَوَدَّةَ لِمُلُوکٍ.

وَ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ یَتَبَیَّنُ فِیکَ وَ لَا یَتَبَیَّنُ فِیمَنْ تَحْسُدُهُ.

**[ترجمه]کنز کراجکی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: نمی‌بینم ستمکاری را شبیه‌تر به ستمکش از حسود؛ نفس نفس زدنش همیشگی است و با دل سرگردان و اندوه همیشه همراهش است.

•

و فرمود: حسادت کننده خشمگین است بر کسی که گناهی ندارد و بخیل است نسبت به آنچه که مالکش نیست.

•

و فرمود: حسد آفت دین است و برای حسادت کننده همان رنجی که می‌کشد کافی است.

•

و فرمود: دروغگو مروت ندارد و حسود آسایش ندارد.

•

و فرمود: کافی است برای تو که حسادت کننده در هنگام شادی تو اندوهناک است .

•

و فرمود: حسد جز زیان و خشم چیزی به دنبال ندارد، دلت را زشت کرده و بدنت را بیمار می‌کند و بدترین چیزی که دل انسان می‌فهمد حسد است.

•

و فرمود: حسود زود پرخاش و کندعاطفه است.

•

و فرمود: حسود اندوهگین و پست زشت است.

•

و فرمود: ثروت با بخشندگی و آسایش برای حسود و دوستی برای شاهان وجود ندارد.

•

و لقمان به فرزندش فرمود: از حسد بپرهیز که در تو آشکار می‌شود و در حسادت شونده آشکار نمی‌شود. - . کنز الفوائد 1 : 136 -

**[ترجمه]

«30»

الْمَجَازَاتُ النَّبَوِیَّةُ، قَالَ صلی الله علیه و آله: الْحَسَدُ یَأْکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ.

**[ترجمه]المجازات النبویه: حسد نیکی‌ها را می‌خورد، همچنانکه آتش هیزم را می‌خورد. - . المجازات النبویه : 210 -

**[ترجمه]

بیان

قال السید رضی الله عنه فی شرح هذا الخبر هذه استعارة و المراد أن الحسد مخرج لصاحبه إلی الإقدام علی المعاصی و الارتکاس فی المهاوی فیقع فی الدماء الحرام و یحتطب فی حمائل الآثام و یشرع فی نقل النعم من أماکنها و إزعاجها عن مواطنها فیکون عقاب هذه المحظورات محبطا لحسناته و مسقطا لثواب طاعاته علی المذهب الذی أشرنا إلیه فیما تقدم فیصیر الحسد الذی هو السبب فی استحقاق العقاب و إحباط الثواب کأنه یأکل تلک الحسنات لأنه یذهبها و یفنیها و یسقط أعیانها و یعفیها.

و إنما شبه علیه السلام فی أکله الحسنات بالنار التی تأکل الحطب لأن الحسد یجری فی قلب الإنسان مجری النار لاهتیاجه و اتقاده و إرماضه و إحراقه و من هناک قال بعضهم ما رأیت ظالما أشبه بمظلوم من الحاسد نفس یتضور و زفیر یتردد و حزن یتجدد⁽¹⁾.

**[ترجمه]سید شریف رضی، رضی الله عنه در شرح این حدیث گفته: این استعاره است و منظور این است که حسد، موجب می‌شود که حسود به انجام معاصی اقدام کند و در هوس‌ها واژگون شود و مبتلا به قتل حرام شود و هیزم گناهان را در خورجینش جمع کند و شروع کند به انتقال دادن نعمت‌ها از جای خود به جای دیگر و آن را از محل خود بر کندن؛ پس عقاب این کارهای حرام موجب بطلان حسنات حسود می‌شود و ثواب طاعات او را اسقاط می‌کند و این حسد است که عامل استحقاق عقاب و بطلان ثواب می‌گردد؛ گویا آن حسنات را می‌خورد؛ زیرا آنها را می‌برد و نابود می‌کند و عین آنها را ساقط نموده و آنها را از صاحبش مبرّا می‌سازد.

و علت این که حضرت علیه السلام حسد را در این که حسنات را می‌خورد به آتشی تشبیه فرمود که هیزم را می‌خورد، آن است که حسد در دل انسان مانند آتش عمل می‌کند؛ زیرا به هیجان می‌آید و شعله می‌کشد و می‌سوزاند و آتش می‌زند و از این جهت برخی گفته‌اند: من هیچ ظالمی را شبیه‌تر از حسود به مظلوم ندیده‌ام؛ نفسش از درد به خود می‌پیچد و شعله آتشش می‌رود و می‌آید و حزن او دائما تجدید می‌شود! (پس گویا حسود است که خود مظلوم است) .

**[ترجمه]

«31»

الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَکُونَ کُفْراً وَ کَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَغْلِبَ الْقَدَرَ.

**[ترجمه]شهاب: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: فقر نزدیک است که به کفر تبدیل شود و حسد نزدیک است که بر قَدَر چیره شود.

**[ترجمه]

الضوء

کاد و عسی کلاهما من أفعال المقاربة و کاد مشبه بعسی و عسی مشبه بلعل فلذلک لم یتصرف لأنه مشبه بحرف و الحرف لا یتصرف و کاد أشد مقاربة من عسی و إنما لم یأت من عسی الفعل المضارع لأن فیه معنی الطمع و الطمع لا یصح إلا فی المستقبل فلو بنی منه المضارع لصلح للحال و الاستقبال معا و الطمع لا یصح فی الحال فلذلک اقتصر فیه علی الماضی و عسی ترفع الاسم و تنصب الخبر إلا أن خبره لا یکون إلا فعلا مضارعا یدخله أن

1) 1. المجازات النبویّة ص 140، و فیه: نفس یتصعد.

و کذلک کاد ترفع الاسم و تنصب الخبر و من شروط کاد أن لا یدخل علی خبره أن کقولک کاد زید و قال تعالی وَ إِنْ یَکادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصارِهِمْ‌⁽¹⁾و کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً⁽²⁾و هذا إذا کان للحال و إن کان للاستقبال شبه بعسی فأدخل علی خبره أن کما قال‌⁽³⁾.

قد کاد من طول البلی أن یمصحا

فهذا ما علقناه علی شیخنا أبی الحسن النحوی رحمه الله و معنی الحدیث و الله أعلم أنه إشارة إلی أن الفقیر یسف إلی المآکل الدنیئة و المطاعم الوبیئة و إذا وجد أولاده یتضورون من الجوع و العری و رأی نفسه لا یقدر علی تقویم أودهم و إصلاح حالهم و التنفیس عنهم کان بالحری أن یسرق و یخون و یغصب و ینهب و یستحل أموال الناس و یقطع الطریق و یقتل المسلم أو یخدم بعض الظلمة فیأکل مما یغصبه و یظلمه و هذا کله من أفعال من لا یحاسب نفسه و لا یؤمن بیوم الحساب فهو قریب إلی أن یکون کافرا بحتا و فی الأثر عجبت لمن له عیال و لیس له مال کیف لا یخرج علی الناس بالسیف.

و قوله علیه السلام کاد الحسد أن یغلب القدر المعنی أن للحسد تأثیرا قویا فی النظر فی إزالة النعمة عن المحسود أو التمنی لذلک فإنه ربما یحمله حسده علی قتل المحسود و إهلاک ماله و إبطال معاشه فکأنه سعی فی غلبة المقدور لأن الله تعالی قد قدر للمحسود الخیر و النعمة و هو یسعی فی إزالة ذلک عنه و قیل الحسد منصف لأنه یبدأ بصاحبه و قیل الحسود لا یسود و قیل الحسد یأکل الجسد و قال الشاعر:

اصبر علی حسد الحسود فإن صبرک قاتله***النار تأکل نفسها إن لم تجد ما تأکله

و کاد تعطی أنه قرب الفعل و لم یکن و تفید فی الحدیث شدة تأثیر

1) 1. القلم: 51.

2) 2. الجن: 19.

3) 3. یعنی رؤبة: ربع عفاه الدهر طولا فانمحی قد کاد إلخ.

الفقر و الحسد و إن لم یکونا یغلبان القدر و یقال إن کاد إذا أوجب به الفعل دل علی النفی و إذا نفی دل علی الوقوع و قال شاعرهم:

أ نحوی هذا الدهر ما هی لفظة***جرت بلسانی جرهم و ثمود

إذا نفیت و الله أعلم أوجبت***و إن أوجبت قامت مقام جحود

و هذا کما قال عز و جل کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً و المعنی أنهم لم یکونوا و قال تعالی وَ ما کادُوا یَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾و قد ذبحوا.

و هذه من أعجب القصص فی الحسد و هی من أعاجیب الدنیا کان أیام موسی الهادی ببغداد رجل من أهل النعمة و کان له جار فی دون حاله و کان یحسده و یسعی بکل مکروه یمکنه و لا یقدر علیه قال فلما طال علیه أمره و جعلت الأیام لا تزیده فیه إلا غیظا اشتری غلاما صغیرا فرباه و أحسن إلیه فلما شب الغلام و اشتدت و قوی غضبه قال له مولاه یا بنی إنی أریدک لأمر من الأمور جسیم فلیت شعری کیف لی أنت عند ذلک قال کیف یکون العبد لمولاه و المنعم علیه المحسن إلیه و الله یا مولای لو علمت أن رضاک فی أن أتقحم النار لرمیت بنفسی فیها و لو علمت أن رضاک فی أن أغرق نفسی فی لجة البحر لفعلت ذاک و عدد علیه أشیاء فسر بذلک من قوله و ضمه إلی صدره و أکب علیه یترشفه و یقبله و قال أرجو أن تکون ممن یصلح لما أرید قال یا مولای إن رأیت أن تمن علی عبدک فتخبره بعزمک هذا لیعرفه و یضم علیه جوانحه قال لم یأن لذلک بعد و إذا کان ذلک فأنت موضع سری و مستودع أمانتی.

فترکه سنة فدعاه فقال أی بنی قد أردتک للأمر الذی کنت أرشحک له قال له یا مولای مرنی بما شئت فو الله لا تزیدنی الأیام إلا طاعة لک قال إن جاری فلانا قد بلغ منی مبلغا أحب قتله قال فأنا أفتک به الساعة قال لا أرید هذا و أخاف ألا یمکنک و إن أمکنک أحالوا ذلک علی و لکنی دبرت أن تقتلنی أنت و تطرحنی علی سطحه فیؤخذ و یقتل بی.

1) 1. البقرة: 71.

فقال له الغلام أ تطیب نفسک بنفسک و ما فی ذلک تشف من عدوک و أیضا فهل تطیب نفسی بقتلک و أنت أبر من الوالد الحدب و الأم الرفیقة قال دع عنک هذا فإنما کنت أربیک لهذا فلا تنقض علی أمری فإنه لا راحة لی إلا فی هذا قال الله الله فی نفسک یا مولای و أن تتلفها للأمر الذی لا یدری أ یکون أم لا یکون فإن کان لم تر منه ما أملت و أنت میت قال أراک لی عاصیا و ما أرضی حتی تفعل ما أهوی.

قال أما إذا صح عزمک علی ذلک فشأنک و ما هویت لأصیر إلیه بالکرة لا بالرضی فشکره علی ذلک و عمد إلی سکین فشحذها و دفعها إلیه و أشهد علی نفسه أنه دبره و دفع إلیه من صلب ماله ثلاثة آلاف درهم و قال إذا فعلت ذلک فخذ فی أی بلاد الله شئت فعزم الغلام علی طاعة المولی بعد التمنع و الالتواء.

فلما کان فی آخر لیلة من عمره قال له تأهب لما أمرتک به فإنی موقظک فی آخر اللیل فلما کان فی وجه السحر قام و أیقظ الغلام فقام مذعورا و أعطاه المدیة فجاء حتی تسور حائط جاره برفق فاضطجع علی سطحه فاستقبل القبلة ببدنه و قال للغلام ها و عجل فترک السکین علی حلقه و فری أوداجه و رجع إلی مضجعه و خلاه یتشحط فی دمه.

فلما أصبح أهله خفی علیهم خبره فلما کان فی آخر النهار أصابوه علی سطح جاره مقتولا فأخذ جاره و أحضروا وجوه المحلة لینظروا إلی الصورة و رفعوه و حبسوه و کتبوا بخبره إلی الهادی فأحضره فأنکر أن یکون له علم بذلک و کان الرجل من أهل الصلاح فأمر بحبسه و مضی الغلام إلی أصبهان.

و کان هناک رجل من أولیاء المحبوس و قرابته و کان یتولی العطاء للجند بأصفهان فرأی الغلام و کان عارفا به فسأله عن أمر مولاه و قد کان وقع الخبر إلیه فأخبره الغلام حرفا حرفا فأشهد علی مقالته جماعة و حمله إلی مدینة السلام و بلغ الخبر الهادی فأحضر الغلام فقص أمره کلّه علیه فتعجب الهادی من ذلک و أمر بإطلاق الرجل المحبوس و إطلاق الغلام أیضا.

فائدة الحدیث إعلام أن الفقر من أصعب الأشیاء و مکابرته من أهول الأمور و أن الحسد أمره شدید و الحدیث متضمن للنهی عنه.

**[ترجمه]«کاد» و «عسی» هر دو از افعال مقاربه هستند و «کاد» شبیه به «عسی» است و «عسی» شبیه «لعلّ» است و به همین خاطر «عسی» صرف فعلی ندارد زیرا شبیه به حرف است و حرف نیز صرف نمی‌شود و «کاد» مقاربت بیشتری را از «عسی» می‌رساند؛ زیرا در آن معنای طمع وجود دارد و طمع نیز جز در آینده صحیح نیست. پس اگر از آن مضارع ساخته شود هم برای زمان حال و هم برای استقبال صلاحیت دارد، در حالی که طمع در زمان حال صحیح نیست. به همین جهت به فعل ماضی آن اکتفا شده و «عسی» اسمش را مرفوع و خبرش را منصوب می‌کند؛ جز این که خبر آن فقط فعل مضارع است که «ان» بر سر آن داخل می‌شود؛ و همچنین «کاد» اسم خود را مرفوع و خبرش را منصوب می‌کند و از شروط استعمال «کاد» این است که بر خبر آن «ان» داخل نشود، مثل این که می‌گویی: «کاد زید» و خداوند متعال فرمود: «و ان یکاد الذین کفروا لیزلقونک بابصارهم» - . قلم / 51 - و فرمود: «کادوا یکونون علیه لبدا» - . جن / 19 - و این شرط در زمانی وجود دارد که «کاد» برای زمان حال باشد و اگر برای زمان آینده باشد، به «عسی» شبیه شده و بر خبر آن «ان» داخل می‌شود مانند شعر شاعر:

«قد کاد من طول البلی ان یمصحا»

از شدت پوسیدگی نزدیک بود که کهنه و مندرس گردد

این تعلیقه ما بر کلام استادمان شیخ ابو الحسن نحوی رحمه الله است و معنای حدیث این است - و خدا داناتر است - فقیر به خوردنی‌های پست و غذاهای وباآور دست می‌زند و وقتی می‌بیند فرزندانش از گرسنگی و برهنگی به خود می‌پیچند و خود را می‌بیند که قدرت بر قوام بخشیدن به کژی‌های آنان و اصلاح حالشان و رفع مشکلاتشان ندارد، سزاوار می‌بیند که دزدی و خیانت کند و غصب و غارت کند و اموال مردم را حلال بداند و راهزنی و مسلمان‌کشی کند و به برخی ظالمان خدمت کند و از آنچه غصب کرده و ستم نموده بخورد؛ تمام این‌ها از افعال کسانی است که خویش را مورد محاسبه قرار نداده و به روز قیامت و حساب رسی ایمان ندارند و این فرد، نزدیک است که کافر محض شود و در روایت است که تعجب می‌کنم از کسی که عیال دارد و مال ندارد، که چگونه با شمشیر بر مردم خروج نمی‌کند.

اما این که حضرت فرمود: «کاد الحسد ان یغلب القدر» معنایش این است که حسد در نظر و تأمل ما، تأثیر به سزایی در از بین رفتن نعمت شخص مورد حسادت دارد؛ یا تمنّا و آروزی زوال نیز همین طور؛ زیرا چه بسا حسادت حسود او را به کشتن محسود و از بین بردن مال او وادار کند و معاش محسود را نابود کند. پس گویا حسود سعی در غلبه بر مقدرات خدا دارد؛ زیرا خدا برای محسود، خیر و نعمت مقدر فرموده و این حسود، سعی دارد آن نعمت را از محسود خود از بین ببرد و گفته شده: حسد اهل انصاف است؛ زیرا اول از خود حسود شروع می‌کند. و گفته شده: حسود سیادت و آقایی نمی‌یابد و گفته شده: حسد، جسد را می‌خورد. و شاعر گفته:

بر حسد حسود صبر کن که صبر تو او را می‌کشد!

آتش خود را می‌خورد اگر هیزمی نیابد که آن را بخورد

«کاد» نزدیکی وقوع فعل را می‌رساند ولی هنوز آن فعل محقق نشده و حدیث شدت تأثیر فقر و حسد را می‌رساند، اگر چه نتوانند بر قضا و قدر غلبه کنند؛ و گفته می‌شود: «کاد» وقتی فعل آن مثبت و ایجابی باشد، بر نفی آن فعل دلالت می‌کند و اگر فعل پس از آن منفی باشد، دالّ بر وقوع آن فعل است. و شاعر عرب گوید:

آیا عالم علم نحو در این عصر چیزی است که لفظی باشد که بر زبان جرهم و ثمود جاری گشته!

اگر منفی به کار رود - خدا می‌داند - مثبت معنا می‌شود و اگر مثبت به کار برود، جانشین معنای منفی است و این کاربرد منفی و مثبت مثل آیه «کادوا یکونون علیه لبدا» است و معنای آیه این است که آنان اجتماع نمی‌کردند و خدای متعال فرمود: «و ما کادوا یفعلون» - . بقره / 71 - در حالی که آن‌ها آن گاو را ذبح کردند.

این از عجیب‌ترین قصه‌ها در مورد حسد است و از عجایب شگفت انگیز دنیا است: در زمان خلافت موسی الهادی در بغداد مردی متموّل بود و همسایه‌ای داشت که وضع مالی او از آن مرد، پایین‌تر بود؛ اما این مرد ثروتمند به او حسادت می‌کرد و هر بدی که ممکن بود نسبت به او دریغ نمی‌کرد ولی موفق نمی‌شد که بر آن مرد غلبه کند! وقتی این حسادت طولانی شد و روز به روز گذشت ایام موجب ازدیاد خشم و کین او می‌شد، غلام کوچکی خرید و او را تربیت کرد و به او نیکی می‌کرد؛ وقتی غلام جوان شد و رشد کرد و قدرت غضبش قوی گردید، مولای ثروتمندش به او گفت: پسرکم! من تو را برای امر بسیار مهمی می‌خواهم و دوست دارم بدانم تو در این امر چگونه برای من عمل می‌کنی! غلام گفت: چطور اطاعت نکنم؟ عبد در خدمت مولای خویش است و متعلق به کسی است که به او نعمت داده و احسان نموده است. ای مولای من! به خدا قسم اگر بدانم که دوست داری من به میان آتش بروم، خود را در آن خواهم افکند اگر بدانم که دوست داری من خود را در میان دریای عمیق غرقه سازم، خود را در آن خواهم افکند و کارهای دیگری نیز برای مولایش برشمرد! مولا از این سخنان او خوشحال شد و او را به سینه چسباند و با روی صورت او افتاد و او را می‌مکید و می‌بوسید. به غلام گفت: امید دارم که تو شایستگی کاری که مد نظر دارم را داشته باشی! غلام گفت: مولای من! اگر می‌خواهی بر بنده خود منت گذاری تصمیم خود را بگو تا بداند و تمام توان درونی خود را برای انجام آن جمع کند! مولا گفت: هنوز زمان آن نرسیده! وقتی زمانش فرا رسید، تو محل اسرار من و خزانه دار امانت من هستی!

بعد مولا یک سال غلامش را ترک کرد و بعد از یک سال به او گفت: پسرکم! اکنون تو را برای کاری که تو را شایسته آن می‌دیدم می‌خواهم؛ غلام گفت: ای مولای من! مرا بدانچه می‌خواهی امر کن؛ به خدا قسم که ایام روزگار مرا بر اطاعت تو پرورانده. گفت: فلان همسایه من کار مرا به جایی رسانده که من می‌خواهم او را بکشم؛ غلام گفت: من همین الآن او را خواهم کشت! مولا گفت: من این را از تو نمی‌خواهم و بیم آن دارم که تو نتوانی و اگر هم بتوانی این قتل را به من نسبت می‌دهند؛ ولی من فکر کرده‌ام که تو مرا بکشی و جنازه‌ام را بر پشت بام خانه او بیندازی تا او را بگیرند و به قصاص خون من بکشند.

غلام به او گفت: آیا خودت می‌خواهی با طیب خاطر کشته شوی؟ آیا دشمنت از کشته شدن تو خوشحال نمی‌شود؟ و نیز من چگونه به کشتن تو رضایت دهم در حالی که تو از پدر پیر گوژپشت به من نیکوکارتر و از مادر همراه به من خوبی بیشتری کرده‌ای! مولا گفت: این تفکرات را از خودت دور کن! من تو را برای این مقصودم می‌پروراندم؛ دستور مرا نقض مکن که راحت شدن من فقط در همین است که گفتم! غلام گفت: مولای من! از خدا در مورد خودت خیلی بترس! آیا می‌خواهی خود را در امری از بین ببری که نمی‌دانی می‌شود یا نمی‌شود؟ اگر به آروزی خود (قصاص همسایه) نرسی و ضمنا بمیری چه؟ مولا گفت: می‌بینم که از من نافرمانی می‌کنی! من راضی نمی‌شوم تا این که کاری که دوست دارم انجام بدهی!

غلام گفت: حال که تصمیم خود را بر این امر گرفته‌ای، خود می‌دانی که چه می‌کنی! پس هر آنچه بخواهی می‌کنم ولی در این امر کراهت دارم نه رضایت! مولا از غلام خود تشکر کرد و چاقویی را برداشت و آن را تیز کرد و به دست او داد و غلام را گواه گرفت که بعد از مرگ او، غلامش آزاد باشد و از اصل مالش سه هزار درهم به او داد و گفت: وقتی این کار را کردی به هر شهری که دوست داشتی برو. غلام نیز بعد از اظهار امتناع و به خود پیچیدن، تصمیم به امتثال امر مولایش گرفت.

وقتی آخر شب عمر مولا فرا رسید، مولا به غلامش گفت: آماده اجرای امری شو که به تو نمودم! من آخر شب تو را بیدار می‌کنم. وقتی دمدمه‌های سحر فرا رسید، برخاست و غلام را بیدار کرد؛ غلام با ترس بیدار شد و مولا به او کارد بزرگی داد؛ آمد و به آرامی از دیوار خانه همسایه‌اش بالا رفت و بر پشت بام خانه او دراز کشید؛ پس با بدنش رو به قبله شد و به غلام گفت: بیا عجله کن! غلام نیز دشنه بر حلق او گذاشت و رگ‌های او را برید و به بستر خود برگشت و مولایش را در حالی که در خون خود دست و پا می‌زد، رها کرد.

وقتی اهل و عیال مولا صبح کردند، از مولا بی خبر شدند! اوخر روز او را بالای بام همسایه‌اش کشته پیدا کردند؛ همسایه دستگیر شد و بزرگان محل او را حاضر کردند تا مردم به چهره او بنگرند و او را بردند و حبس کردند و خبر او را برای هادی خلیفه وقت نوشتند! هادی او را احضار کرد و مرد همسایه انکار کرد که علمی به این ماجرا داشته باشد و آن مرد، انسان درست و شایسته‌ای بود؛ هادی دستور داد او را حبس کنند و غلام آن مولی هم به اصفهان آمد.

در اصفهان مردی از خویشان همسایه که اکنون در حبس به سر می‌برد، زندگی می‌کرد و متولی امر حقوق دادن به لشکریان در اصفهان بود. آن مرد غلام را دید و او را می‌شناخت؛ از او در خصوص امر مولایش پرسید؛ زیرا خبر قتل او به آن خویشاوند اصفهانی رسیده بود. غلام تمام ماجرا را به او گفت و جماعتی نیز بر گفتار او شهادت دادند. آن مرد او را به بغداد آورد و خبر به هادی رسید و هادی آن غلام را احضار کرد و غلام تمام جریان را به هادی گفت؛ هادی از این امر تعجب کرد و دستور داد که همسایه محبوس را آزاد کنند و نیز دستور داد که غلام را نیز آزاد کنند.

فایده این حدیث که «کاد الفقر ان یکون کفرا» این است که فقر از سخت‌ترین چیزهاست و تحمل و غلبه بر درد آن از بیمناک‌ترین امور است و حسد نیز امری دشوار است و حدیث «کاد الحسد ان یغلب القدر» متضمن نهی از حسد است.

**[ترجمه]

«32»

الشِّهَابُ،: إِنَّ الْحَسَدَ لَیَأْکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ.

**[ترجمه]شهاب: حسد نیکی‌ها را می‌خورد همچنان که آتش هیزم را می‌خورد.

**[ترجمه]

الضوء

الحسد تمنی زوال نعمة غیرک یقول صلی الله علیه و آله الحسد یفسد الحسنات و هی الأفعال الحسنة و یلطخها و یغیرها و یغطی علیها و یسوؤها و یجعلها بحیث لا یعتد بها کما تأکل النار الحطب حیث تجعله رمادا أو فحما و ذلک أن الحسود و لو حصلت منه الأفعال الصالحة لکانت مشینة لمکان الحسد ثم إن الحاسد یعارض ربه فیما یفعل لأن النعمة علی المحسود من قبله و هو یتمنی زواله و کأنه یخطئ الله تعالی فیما أولاه تعالی و تقدس.

و روی عن سفیان قال بلغنی أن الله تعالی یقول الحاسد عدو نعمتی غیر راض بقسمتی التی قسمت بین عبادی و قال منصور الفقیه:

ألا قل لمن کان بی حاسدا***أ تدری علی من أسأت الأدب

أسأت علی الله فی فعله***إذا أنت لم ترض لی ما وهب

جزاؤک منه الزیادات لی***و أن لا تنال الذی تطلب

و قیل الحاسد بارز ربه من ستة أوجه أبغض کل نعمة تظهر علی غیره و سخط القسمة و ضاد قضاء الله و کابر مقدوره و خذل ولیه و أعان عدوه و قیل الحاسد جاحد لأنه لم یرض بحکم الواحد و قیل فی قوله تعالی إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ‌⁽¹⁾یعنی الحسد و قیل الحسد منصف لأنه یؤثر فی الحاسد و لا یؤثر فی المحسود.

و قال:

اصبر علی حسد الحسود فإن صبرک قاتله***فالنار تأکل نفسها إن لم تجد ما تأکله‌⁽²⁾.

1) 1. الأعراف: 33.

2) 2. قد مر بعض هذا آنفا.

و قال:

إنی لأرحم حاسدی لحر ما***ضمنت صدورهم من الأسعار

نظروا صنیع الله لی فعیونهم***فی جنة و قلوبهم فی نار

و قیل الحسود لا یسود و روی أن فی السماء الخامسة ملکا یمر به عمل عبد له ضوء کضوء الشمس فیقول قف فأنا ملک الحسد أضرب به وجه صاحبه فإنه حاسد و یقال لا یوجد ظالم و هو مظلوم إلا الحاسد و أنشد:

قل للحسود إذا تنفس حسرة***یا ظالما و کأنه مظلوم

و فائدة الحدیث النهی عن الحسد و الأمر بتجنبه.

**[ترجمه]حسد آن است که آروزی زوال نعمت از غیر خود داشته باشی. معنای کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله این است که حسادت حسنات را تباه می‌کند و مراد از حسنات کارهای نیک است و آن را آلوده و متغیر می‌کند و آنان را می‌پوشاند و بد می‌سازد و آن اعمال را به گونه‌ای می‌سازد که بدان اعتنا نمی‌شود، چنانچه آتش هیزم را می‌خورد، به گونه‌ای که آن را به خاکستر یا زغال مبدل می‌سازد. علت آن است که حسود، اگر چه افعال نیکی از او سر می‌زند، اما به خاطر حسدی که دارد معیوب و زشت است؛ سپس حسود با پروردگارش در کاری که خدا انجام داده معارضه و ستیز می‌کند؛ زیرا نعمت بر محسود از جانب خداست ولی حسود آرزوی زوال آن را دارد و گویا حسود خدای متعال و ذات قدوس او را در امری که خدا اولویت داده، تخطئه می‌کند.

از سفیان روایت شده که گفت: به من خبر رسیده که خدای متعال فرموده: «حسود دشمن نعمت من است و به قسمت من که بین بندگانم تقسیم نموده‌ام راضی نیست» و منصور فقیه گفته:

آیا به کسی که به من حسادت می‌ورزد، نگفتی که آیا می‌دانی به چه کسی اسائه ادب می‌کنی؟

بر خدا در افعالش بی ادبی می‌ورزی وقتی به آنچه به من بخشیده راضی نمی‌شوی

جزای تو از سوی خدا این است که خدا به من بیشتر می‌بخشد، اما تو به مطلوب خود نمی‌رسی!

و گفته شده: حسود با پروردگارش از شش جهت مبارزه می‌کند: هر نعمتی را که به غیر او اعطا می‌شود، مبغوض می‌دارد و از قسمت خدا خشمگین است و با قضای الهی ضدّیت می‌ورزد و با قَدَر الهی لجبازی می‌کند و دوست او را خوار نموده و دشمن او را یاری می‌کند؛ و گفته شده: حسود منکر است زیرا به حکم خدای واحد راضی نمی‌شود. و در مورد آیه « إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَن» - . اعراف / 33 - {خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان، حرام کرده است} گفته شده: مراد حسد است و گفته شده: حسد انصاف دارد؛ زیرا در ححسود تأثیر دارد ولی در محسود تأثیری ندارد.

و گفته:

بر حسد حسود صبر کن که صبر تو او را می‌کشد؛

آتش خود را می‌خورد اگر نیابد چیزی که آن را بخورد و نیز گفته:

من بر حسودانم رحمم می‌آید به خاطر حرارتی که در سینه‌هایشان از شعله‌های آتش وجود دارد؛

به نعمت خدا به من نگاه می‌کنند، پس چشمانشان در بهشت است اما دل‌هایشان در آتش است!

و گفته شده: حسود آقایی نمی‌کند؛ و روایت شده در آسمان پنجم فرشته ایست که عمل بنده‌ای از مقابل او عبور می‌کند و نوری مانند نور خورشید دارد. فرشته می‌گوید: بایست که من فرشته حسد هستم، این عمل را به صورت صاحبش بزن که حسود است؛ و گفته شده: هیچ ظالمی پیدا نمی‌شود که مظلوم نیز باشد، مگر شخص حسود؛ و چنین سروده:

به حسود بگو وقتی از حسرت نفس می‌کشی، ای ظالمی که گویا مظلوم نیز هستی!

و فائده این حدیث، نهی از حسادت و امر به اجتناب از آن است .

**[ترجمه]

باب 132 ذم الغضب و مدح التنمر فی ذات الله

الآیات

طه: قالَ یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی‌⁽¹⁾

الشعراء: وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِینَ‌⁽²⁾

{گفت: «ای پسر مادرم، نه ریش مرا بگیر و نه [موی] سرم را.}

• وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارین. - . شعراء / 130 -

{و چون حمله‌ور می‌شوید [چون] زورگویان حمله‌ور می‌شوید؟}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ن‌⁽³⁾،[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: دَخَلَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام عَلَی هَارُونَ الرَّشِیدِ وَ قَدِ اسْتَخَفَّهُ الْغَضَبُ عَلَی رَجُلٍ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا تَغْضَبُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَا تَغْضَبْ لَهُ بِأَکْثَرَ مِمَّا غَضِبَ لِنَفْسِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام و امالی صدوق: امام جواد علیه السلام از پدر بزرگوارش نقل فرمود: موسی بن جعفر علیه السلام بر هارون الرشید وارد شد در حالی که خشم بر شخصی وی را از کوره بدر برده بود. پس حضرت علیه السلام به او فرمود: تو برای خدای عز و جل خشمگین می‌شوی. پس بیش از آنچه که خداوند برای خود خشمگین می‌شود برای او خشمگین نشو. - . امالی صدوق: 14 ، عیون اخبار الرضا 1 : 292 -

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا نَسَبَ أَوْضَعُ مِنَ الْغَضَبِ‌⁽⁵⁾.

1) 1. طه: 94.

2) 2. الشعراء: 130.

3) 3. عیون الأخبار ج 1 ص 292.

4) 4. أمالی الصدوق: 14.

5) 5. أمالی الصدوق: 193.

**[ترجمه]امالی صدوق: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هیچ اتصافی پست‌تر از اتصاف به خشم نیست. - . امالی صدوق : 193 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی الأخبار فی باب الحلم و کظم الغیظ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اخبار در این زمینه در باب بردباری و فرو خوردن خشم گذشت .

**[ترجمه]

«3»

4) 4. ثواب الأعمال: 120.

5) 5. ثواب الأعمال: 120.

ختص، [الإختصاص] عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس خود را از آبروی مردم بازدارد، خداوند از او عذاب روز قیامت را نگه می‌دارد. و هر کس خشم خود را از مردم نگه دارد، خداوند از او خودش می‌گذرد. - . ثواب الاعمال: 120 -

در اختصاص همانند این روایت از امام باقر علیه السلام نقل شده است. - . الاختصاص: 229 -

**[ترجمه]

«13»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْعَالِمَ أَنْ یُعَلِّمَهُ مَا یَنَالُ بِهِ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ لَا یُطَوِّلَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَا تَغْضَبْ.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: روایت شده است که شخصی از دانشمندی خواست تا چیزی به او بیاموزد که به سبب آن به خیر دنیا و آخرت برسد و مختصر باشد. پس فرمود: خشمگین مشو. - . فقه الرضا علیه السلام: 354 -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ أَحَدَکُمْ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَی حَتَّی یَدْخُلَ بِهِ النَّارَ فَأَیُّمَا رَجُلٍ مِنْکُمْ غَضِبَ عَلَی ذِی رَحِمِهِ فَلْیَدْنُ مِنْهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مَسَّتْهَا الرَّحِمُ اسْتَقَرَّتْ وَ إِنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِالْعَرْشِ یَنْتَقِضُهُ انْتِقَاضَ الْحَدِیدِ فَیُنَادِی اللَّهُمَّ صِلْ مَنْ وَصَلَنِی وَ اقْطَعْ مَنْ قَطَعَنِی وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ فِی کِتَابِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً⁽²⁾وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَلْزَمِ الْأَرْضَ مِنْ فَوْرِهِ فَإِنَّهُ یُذْهِبُ رِجْزَ الشَّیْطَانِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: اصبغ بن نباته می‌گوید: شنیدم که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمود: کسی از شما خشمگین می‌شود و راضی نمی‌شود تا این که داخل آتش می‌شود. پس هر یک از شما که بر رحم خود خشمگین شد، باید به او نزدیک شود؛ زیرا خویشاوند وقتی خویشاوند را لمس کند، خشم او مستقرّ می‌شود. و «رحم» به عرش آویزان است و مثل برش آهن، آن خشم را می‌بُرد و آن رحم ندا می‌دهد: خدایا کسی که مرا صله نمود، تو نیز از او صله فرما و کسی که نسبت به من قطع رحم کرد، تو نیز از او قطع فرما. و این سخن خدای متعال است که در قرآن فرمود: «وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً» - . نساء / 1 - {و از خدایی بپرهیزید که (همگی به عظمت او معترفید؛ و) هنگامی که چیزی از یکدیگر می‌خواهید، نام او را می‌برید! (و نیز) (از قطع رابطه با) خویشاوندان خود، پرهیز کنید! زیرا خداوند، مراقب شماست.} و هر کس که عصبانی می‌شود در حالی که ایستاده، باید فورا به زمین بنشیند که این عمل او پلیدی شیطان را می‌برد. - . تفسیر العیّاشیّ 1 : 217 -

**[ترجمه]

«15»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الْغَضَبُ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الصَّبِرُ الْعَسَلَ وَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ.

وَ قَالَ إِبْلِیسُ عَلَیْهِ اللَّعْنَةُ: الْغَضَبُ وَهَقِی‌⁽⁴⁾وَ مِصْیَادِی وَ بِهِ أَصُدُّ خِیَارَ الْخَلْقِ عَنِ الْجَنَّةِ وَ طَرِیقِهَا.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ لَمْ یَغْتَبْ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ لَمْ یَغْضَبْ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ لَمْ یَحْسُدْ فَلَهُ الْجَنَّةُ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خشم شراره‌ای شیطانی است.

•

و فرمود: غضب ایمان را فاسد می‌کند، همچنان که گیاه صبر، عسل را فاسد می‌کند و همچنان که سرکه عسل را فاسد می‌کند.

•

و ابلیس ملعون گفت: غضب، دام من بر گردن انسان و وسیله شکار شدن اوست و با غضب، من بندگان خوب خدا را از بهشت و پیمودن راه آن بازمی‌دارم!

•

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که غیبت نکند برایش بهشت است و کسی که خشمیگن نشود برایش بهشت است و کسی که حسادت نورزد برایش بهشت است. - . جامع الاخبار : 186 -

**[ترجمه]

«16»

ختص، [الإختصاص] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَانَ أَبِی مُحَمَّدٌ علیه السلام یَقُولُ أَیُّ شَیْ‌ءٍ أَشَرُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَضِبَ یَقْتُلُ النَّفْسَ وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: چه چیز بدتر از خشم است. شخص هنگامی که خشمگین می‌شود، انسان را می‌کشد و محصنه را قذف می‌کند. - . الاختصاص: 243 -

**[ترجمه]

«17»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر فَضَالَةُ عَنِ ابْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِیٌ

1) 1. الاختصاص: 229.

2) 2. الآیة الأولی من سورة النساء.

3) 3. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 217.

4) 4. الوهق محرکة و تسکن الهاء: حبل فی طرفیه النشوطة یطرح فی عنق الدابّة و الإنسان حتّی تؤخذ، قیل هو معرب وهک.

5) 5. جامع الأخبار: 186.

6) 6. الاختصاص: 243.

إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی شَیْئاً وَاحِداً فَإِنِّی رَجُلٌ أُسَافِرُ فَأَکُونُ فِی الْبَادِیَةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَا تَغْضَبْ فَاسْتَیْسَرَهَا الْأَعْرَابِیُّ فَرَجَعَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی شَیْئاً وَاحِداً فَإِنِّی أُسَافِرُ فَأَکُونُ فِی الْبَادِیَةِ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا تَغْضَبْ فَاسْتَیْسَرَهَا الْأَعْرَابِیُّ فَرَجَعَ فَأَعَادَ السُّؤَالَ فَأَجَابَهُ رَسُولُ اللَّهِ فَرَجَعَ الرَّجُلُ إِلَی نَفْسِهِ وَ قَالَ لَا أَسْأَلُ عَنْ شَیْ‌ءٍ بَعْدَ هَذَا إِنِّی وَجَدْتُهُ قَدْ نَصَحَنِی وَ حَذَّرَنِی لِئَلَّا أَفْتَرِیَ حِینَ أَغْضَبُ وَ لِئَلَّا أَقْتُلَ حِینَ أَغْضَبُ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ. وَ قَالَ: إِنَّ إِبْلِیسَ کَانَ مَعَ الْمَلَائِکَةِ وَ کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ تَحْسَبُ أَنَّهُ مِنْهُمْ وَ کَانَ فِی عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهُمْ فَلَمَّا أُمِرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ حَمِیَ وَ غَضِبَ فَأَخْرَجَ اللَّهُ مَا کَانَ فِی نَفْسِهِ بِالْحَمِیَّةِ وَ الْغَضَبِ.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: شخصی اعرابی به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا! چیزی به من بیاموز. پس من شخصی هستم که مسافرت می‌کنم پس در بادیه هستم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: خشمگین مشو. مرد اعرابی این سخن را ساده گرفت و به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت و عرض کرد: ای پیامبر خدا! چیزی به من بیاموز. پس من شخصی هستم که مسافرت می‌کنم پس در بادیه هستم. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: خشمگین مشو. مرد اعرابی این سخن را ساده گرفت و بازگشت و سوال را تکرار کرد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جوابش را داد. پس مرد به خود رجوع کرد و گفت: دیگر چیزی نمی‌پرسم. ایشان مرا نصیحت کرد و بر حذر داشت از اینکه در حین خشم تهمت نزنم و در هنگام خشم کسی را به قتل نرسانم.

•

و امام صادق علیه السلام فرمود: خشم کلید همه بدی‌هاست.

•

و فرمود: ابلیس با ملائکه بود و ملائکه می‌پنداشتند که او از آنهاست و در علم خداوند بود که او از آن‌ها نیست. پس هنگامی که امر شد به سجده بر آدم تعصب ورزید و خشمگین شد. پس خداوند خارج کرد آنچه در نفسش بود با تعصب و خشم. - . الزهد: 27 -

**[ترجمه]

«18»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الصَّبَّاحِ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی نَبِیِّهِ دَاوُدَ علیه السلام إِذَا ذَکَرَنِی عَبْدِی حِینَ یَغْضَبُ ذَکَرْتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی جَمِیعِ خَلْقِی وَ لَا أَمْحَقُهُ فِیمَنْ أَمْحَقُ.

**[ترجمه]نوادر: زید بن علی گفت: خداوند عز و جل به پیامبرش داود علیه السلام وحی کرد: هنگامی که بنده من در هنگام خشمگین شدنش مرا یاد می‌کند، من او را در روز قیامت در میان تمام مخلوقاتم یادش می‌کنم و محوش نمی‌کنم او را در میان کسانی که از محوشان می‌کنم. - . الزهد: 28 -

**[ترجمه]

«19»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ أَوْ کَمَا یُفْسِدُ الصَّبِرُ الْعَسَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: موسی بن جعفر علیهما السلام از پدران بزرگوارش نقل فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خشم ایمان را فاسد می‌کند همچنان که سرکه عسل را فاسد می‌کند و همچنانکه گیاه صبر عسل را فاسد می‌کند. - . نوادر راوندی: 17 -

در کتاب الامامه و التبصره نیز همانند این روایت از امام باقر علیه السلام روایت شده است.

**[ترجمه]

«20»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکِمٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: تندخویی شکلی از دیوانگی است، چرا که صاحب آن پشیمان می‌شود. پس اگر پشیمان نشود دیوانگی او ثابت است. - . نهج البلاغه حکمت: 255 -

**[ترجمه]

«21»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ،: سُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا یُبْعِدُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ تَعَالَی قَالَ لَا تَغْضَبْ.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ.

1) 1. نوادر الراوندیّ: 17.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 255 من الحکم.

وَ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ دُلَّنِی عَلَی عَمَلٍ یُدْخِلُنِی الْجَنَّةَ قَالَ لَا تَغْضَبْ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الصَّبِرُ الْعَسَلَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا غَضِبَ أَحَدٌ إِلَّا أَشْفَی عَلَی جَهَنَّمَ.

وَ ذُکِرَ الْغَضَبُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام: فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَی أَبَداً حَتَّی یَدْخُلَ النَّارَ.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی أَمْسِکْ غَضَبَکَ عَمَّنْ مَلَّکْتُکَ عَلَیْهِ أَکُفَّ عَنْکَ غَضَبِی.

وَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَتَوَقَّدُ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ وَ إِنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَیْنَاهُ وَ انْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ فِیهِ.

**[ترجمه]منیة المرید: از پیامبر صلی الله علیه و آله سوال شد: چه چیزی از خشم خداوند متعال دور می‌کند؟ فرمود: خشمگین مشو.

•

و از ایشان صلی الله علیه و آله روایت شده: هر کس خشم خود را نگه دارد خداوند زشتی او را می‌پوشاند.

•

و ابوالدرداء گفت: گفتم ای پیامبر خدا، به کاری راهنماییم کن که مرا وارد بهشت کند. فرمود: خشمگین مشو.

•

و فرمود: خشم ایمان را فاسد می‌کند، همچنانکه گیاه صبر عسل را فاسد می‌کند.

•

و فرمود: کسی خشمگین نشد، مگر این که با جهنم درمان شد.

•

در نزد امام باقر علیه السلام از خشم صحبت شد. پس فرمود: شخص خشمگین می‌شود و تا هیچ وقت راضی نمی‌شود و به همین سبب وارد آتش می‌شود.

•

و از ایشان روایت شده که فرمود: در تورات نوشته شده در آنچه خداوند عز و جل مناجات نمود به آن با موسی علیه السلام آمده است: ای موسی! خشم خود را نگه دار از کسی که تو را بر او مالک ساخته‌ام تا خشمم را از تو نگه دارم .

•

امام باقر علیه السلام فرمود: این خشم شراره‌ای از شیطان است که در دل فرزند آدم شعله ور شود و یکی از شما هنگامی که خشمگین شود، چشمانش قرمز شود و رگ‌هایش باد می‌کند و شیطان در او وارد می‌شود. - . منیة المرید: 321 -

**[ترجمه]

«22»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خشم ایمان را فاسد می‌کند، همچنانکه سرکه عسل را فاسد می‌کند. - . کافی 2 : 302 -

**[ترجمه]

بیان

کما یفسد الخل العسل أی إذا أدخل الخل العسل ذهبت حلاوته و خاصیته و صار المجموع شیئا آخر فکذا الإیمان إذا دخله الغضب فسد و لم یبق علی صرافته و تغیرت آثاره فلا یسمی إیمانا حقیقة أو المعنی أنه إذا کان طعم العسل فی الذائقة فشرب الخل ذهبت تلک الحلاوة بالکلیة فلا یجد طعم العسل فکذا الغضب إذا ورد علی صاحب الإیمان لم یجد حلاوته و ذهبت فوائده.

قال بعض المحققین الغضب شعلة نار اقتبست من نار الله الموقدة إلا أنها لا تطلع علی الأفئدة و إنها لمستکنة فی طی الفؤاد استکنان الجمر تحت الرماد و یستخرجها الکبر الدفین من قلب کل جبار عنید کما یستخرج الحجر النار من الحدید و قد انکشف للناظرین بنور الیقین أن الإنسان ینزع منه عرق إلی

1) 1. الکافی ج 2 ص 302.

الشیطان، اللعین فمن أسعرته نار الغضب فقد قویت فیه قرابة الشیطان، حیث قال خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ‌⁽¹⁾فمن شأن الطین السکون و الوقار و شأن النار التلظی و الاستعار و الحرکة و الاضطراب و الاصطهار و منه قوله تعالی یُصْهَرُ بِهِ ما فِی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ⁽²⁾و من نتائج الغضب الحقد و الحسد و بهما هلک من هلک و فسد من فسد.

ثم قال اعلم أن الله تعالی لما خلق الإنسان معرضا للفساد و الموتان بأسباب فی داخل بدنه و أسباب خارجة منه أنعم علیه بما یحمیه الفساد و یدفع عنه الهلاک إلی أجل معلوم سماه فی کتابه.

أما السبب الداخل فإنه رکبه من الرطوبة و الحرارة و جعل بین الرطوبة و الحرارة عداوة و مضادة فلا تزال الحرارة تحلل الرطوبة و تجففها و تبخرها حتی یتفشی أجزاؤها بخارا یتصاعد منها فلو لم یتصل بالرطوبة مدد من الغذاء یجبر ما انحل و تبخر من أجزائها لفسد الحیوان فخلق الله الغذاء الموافق لبدن الحیوان و خلق للحیوان شهوة تبعثه علی تناول الغذاء کالموکل به فی جبر ما انکسر و سد ما انثلم لیکون حافظا له من الهلاک بهذه الأسباب.

و أما الأسباب الخارجة التی یتعرض لها الإنسان فکالسیف و السنان و سائر المهلکات التی یقصد بها فافتقر إلی قوة و حمیة تثور من باطنه فیدفع المهلکات عنه فخلق الله الغضب من النار و غرزه فی الإنسان و عجنه بطینته فمهما قصد فی غرض من أغراضه و مقصود من مقاصده اشتعلت نار الغضب و ثارت ثورانا یغلی به دم القلب و ینتشر فی العروق و یرتفع إلی أعالی البدن کما ترتفع النار و کما یرتفع الماء الذی یغلی فی القدر.

و لذلک ینصب إلی الوجه فیحمر الوجه و العین و البشرة بصفائها تحکی لون ما وراءها من حمرة الدم کما تحکی الزجاجة لون ما فیها و إنما ینبسط الدم إذا غضب علی من دونه و استشعر القدرة علیه فإن صدر الغضب علی من هو فوقه

1) 1. الأعراف: 12 ص 76.

2) 2. الحجّ: 20.

و کان معه یأس من الانتقام تولد منه انقباض الدم من ظاهر الجلد إلی جوف القلب و صار حزنا و لذلک یصفر اللون و إن کان الغضب علی نظیر یشک فیه تولد منه تردد بین انقباض و انبساط فیحمر و یصفر و یضطرب.

و بالجملة فقوة الغضب محلها القلب و معناها غلیان دم القلب لطلب الانتقام و إنما یتوجه هذه القوة عند ثورانها إلی دفع الموذیات قبل وقوعها و إلی التشفی و الانتقام بعد وقوعها و الانتقام قوت هذه القوة و شهوتها و فیه لذتها و لا تسکن إلا به.

ثم الناس فی هذه القوة علی درجات ثلاث فی أول الفطرة و بحسب ما یطرأ علیها من الأمور الخارجة من التفریط و الإفراط و الاعتدال أما التفریط فبفقد هذه القوة أو ضعفها بأن لا یستعملها فیما هو محمود عقلا و شرعا مثل دفع الضرر عن نفسه علی وجه سائغ و الجهاد مع أعدائه و البطش علیهم و إقامة الحدود علی الوجه المعتبر و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فتحصل فیه ملکة الجبن بل ینتهی إلی عدم الغیرة علی حرمه و أشباه ذلک: و هذا مذموم معدود من الرذائل النفسانیة و قد وصف الله تعالی الصحابة بالشدة و الحمیة فقال أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ⁽¹⁾و قال تعالی یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ‌⁽²⁾و إنما الغلظة و الشدة من آثار قوة الحمیة و هو الغضب و أما الإفراط فهو الإقدام علی ما لیس بالجمیل و استعمالها فیما هو مذموم عقلا و شرعا مثل الضرب و البطش و الشتم و النهب و القتل و القذف و أمثال ذلک مما لا یجوزه العقل و الشرع.

و أما الاعتدال فهو غضب ینتظر إشارة العقل و الدین فینبعث حیث تجب الحمیة و ینطفئ حیث یحسن الحلم و حفظه علی حد الاعتدال هو الاستقامة التی کلف الله تعالی به عباده و هو الوسط الذی وصفه رسول الله صلی الله علیه و آله حیث قال:

1) 1. الفتح: 29.

2) 2. التحریم: 9.

خیر الأمور أوساطها فمن مال غضبه إلی الفتور حتی أحس من نفسه ضعف الغیرة و خسة النفس و احتمال الذل و الضیم فی غیر محله فینبغی أن یعالج نفسه حتی یقوی غضبه و من مال غضبه إلی الإفراط حتی جره إلی التهور و اقتحام الفواحش فینبغی أن یعالج نفسه لیسکن من سورة الغضب و یقف علی الوسط الحق بین الطرفین فهو الصراط المستقیم و هو أدق من الشعر و أحد من السیف فینبغی أن یسعی فی ذلک بحسب جهده و یتوسل إلی الله تعالی فی أن یوفقه لذلک.

**[ترجمه]«کما یفسد الخل العسل» یعنی وقتی که سرکه وارد ظرف عسل شود، شیرینی عسل و خاصیت آن می‌رود و مجموع آن چیز دیگری می‌شود. ایمان نیز به همین ترتیب؛ وقتی غضب داخل آن می‌شود، فاسد می‌شود و بر خلوص خود باقی نمی‌ماند و آثار آن متغیر می‌شود و حقیقتاً ایمان نام نهاده نمی‌شود؛ یا معنای روایت این است: وقتی مزه عسل در ذائقه آدمی بود و آدمی کمی سرکه نوشید، آن شیرینی به طور کلی از بین می‌رود و انسان طعم عسل را نمی‌چشد؛ همچنین است غضب که وقتی وارد بر مومن می‌شود، شیرینی ایمان را نمی‌چشد و فوائد ایمانش از بین می‌رود.

برخی از محققین گفته‌اند: غضب شعله آتشی است که از آتش افروخته خدا گرفته شده، با این تفاوت که از دل‌ها سر نمی‌زند و این آتش در درون قلب مخفی است، مانند مخفی بودن آتش در زیر خاکستر و آن تکبر دفن شده در دل هر متکبر معاند، آن را خارج می‌سازد، همان طور که سنگ، آتش را از آهن جدا می‌کند. و برای بینندگان به نور یقین منکشف می‌شود که انسان عرقی از او به سوی شیطان لعین بیرون ریخته می‌شود، پس هر آن کس را که آتش غضب شعله ور می‌سازد، قرابت او با شیطان در وی قوی‌تر می‌شود؛ زیرا شیطان گفت: «خلقتنی من نار و خلقته من طین» - . اعراف / 12 -

{مرا از آتش و آدم را از گِل آفریدی!} پس شأن گِل، سکون و وقار است و شأن آتش شعله کشیدن و برافروخته گشتن و حرکت و اضطراب و ذوب شدن؛ و از همین باب است آیه «یُصْهَرُ بِهِ ما فی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ» - . حج / 20 - {آنچنان که هم درونشان با آن آب می‌شود، و هم پوست‌هایشان.} و از نتایج غضب کینه و حسادت است و با این دو خصلت، هر هلاک شونده‌ای هلاک و هر تباه شونده‌ای تباه می‌گردد.

سپس می‌فرماید: بدان که وقتی خداوند تعالی انسان را به وسیله اسبابی در درون بدن او و اسبابی در خارج بدن او در معرض تباهی و خالی شدن از آبادانی قرار داده، به او نعمت بخشیده و چیزی عطا کرده که او را از فساد محافظت می‌کند و از او هلاکت را تا زمان معلومی دفع می‌کند و آن چیز را در کتابش نام برده.

اما آن سبب داخلی را مرکب از حرارت و رطوبت قرار داده و بین رطوبت و حرارت، دشمنی و ضدّیت قرار داده و پیوسته حرارت رطوبت را حل می‌کند و آن را خشک نموده و بخار می‌کند تا اجزای آن رطوبت مبدل به بخاری شود که از آن، اجزای رطوبت پخش می‌شود. پس اگر کمکی از غذا به رطوبت نرسد که جبران آن اجزای حل شده و بخار شده را نکند، حیوان فاسد می‌شود. پس خداوند غذا را موافق بدن حیوانات آفرید و برای حیوان اشتهایی قرار داد که مانند شخص گماشته بر جبران شکستگی و بستن سوراخ، او را بر خوردن غذا تحریک می‌کند تا با این اسباب، او را از هلاکت حفظ نماید.

اما آن اسباب خارجی که انسان برای حفاظت از خود متعرّض آنها می‌شود، مانند شمشیر و نیزه و سایر ابزار کشنده‌ای که انسان بدان اهتمام دارد، می‌باشد. پس انسان احتیاج به نیرو و قدرتی دارد که از درون او بجوشد و نابودکنندگان را از خود دفع نماید؛ پس خداوند غضب را از آتش آفرید و آن را غریزه انسان نمود و با گِل او مخلوط کرد. پس هر بار که قصد هدفی از اهداف خود و مقصدی از مقاصد خود را می‌کند، آتش غضب مشتعل می‌شود و جوششی بر پا می‌کند که خون قلب از آن به غلیان می‌آید و در رگ‌ها پخش می‌شود و به نقاط بلند بدن می‌رسد، مانند مرتفع شدن آتش و مانند آبی که در دیگ غذا بالا می‌آید .

و به همین خاطر به صورت می‌ریزد و در نتیجه صورت و چشم سرخ می‌گردند و پوست با خلوصی که دارد حکایت از رنگ پشت خود که سرخی خون است می‌کند، همان طور که شیشه رنگ محتوای خود را نشان می‌دهد؛ و خون پخش می‌شود، وقتی بر شخص پایین دست خود غضب می‌کند و احساس قدرتمندی بر او می‌کند؛ اگر بر بالادست خود غضب کند و از انتقام گرفتن نومید باشد، انقباض دم از ظاهر پوست تا درون قلب ایجاد می‌شود و مبدل به اندوه می‌شود و به همین خاطر رنگ زرد می‌شود و اگر غضب بر موردی باشد که تردید در قدرت بر او دارد، نوعی تردّد بین انقباض و انبساط در او تولید می‌شود و در نتیجه رنگش سرخ و زرد می‌شود و به اضطراب می‌افتد.

خلاصه این که محل قوه غضب در قلب است و معنای غضب، به غلیان افتادن خون قلب است و این قوه وقتی برانگیخته می‌شود، روی به دفع آزاردهندگان، قبل از وقوعشان می‌آورد و بعد از وقوع، روی به تشفّی خاطر و انتقام می‌آورد و انتقام غذای این قوه و چیز مورد اشتهای آن است و از آن لذت می‌برد و جز با انتقام گرفتن ساکن نمی‌شود.

سپس مردم در این قوه خود، در اول فطرت و غریزه و به حسب امور خارجی که بر آن عارض می‌گردد، سه درجه دارند: تفریط و افراط و اعتدال؛ اما تفریط به سبب فقدان این قوه و ضعف آن است به این صورت که در آنجا که عقلا و شرعا ستوده است، آن را به کار نمی‌گیرد؛ مانند دفع ضرر از خود، به گونه‌ای که آن دفع ضرر جایز باشد و مثل جهاد با دشمنانش و عقوبت کردن آنان و اجرای حدود به گونه معتبر و امر به معروف و نهی از منکر. پس در این فرد، ملکه ترسویی حاصل می‌شود و منتهی می‌شود به بی غیرتی نسبت به محارم خود و مانند آن!

و این تفریط مذموم و در شمار رذائل نفسانی است و خدای سبحان اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله را به صلابت و استواری ستوده و فرموده: «اشداء علی الکفار» - . فتح / 29 - {در

برابر کفّار سرسخت و شدیدند} و فرموده: «یا ایها النبی جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم» - . تحریم / 9 - {ای پیامبر! با کفّار و منافقین پیکار کن و بر آنان سخت بگیر!} و قوت و شدت از آثار قوه حمیّت است که همان غضب است؛ اما افراط در این قوه عبارت است از اقدام به کاری که زیبا نیست و استعمال این قوه در آنچه عقلا و شرعا مذموم است، مثل زدن و عقوبت کردن و دشنام دادن و غارت کردن و کشتن و ناسزا گویی و مانند آن که عقل و شرع آن را تجویز نمی‌کند.

اما اعتدال عبارت است از آن غضبی که منتظر اشاره عقل و دین است؛ پس در جایی که غضب واجب است، برانگیخته می‌شود و جایی که بردباری نیکوست، خاموش می‌شود و حفظ آن بر حد اعتدال، همان استقامتی است که خداوند بندگانش را مکلف بدان کرده و آن طریقه وسطی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را وصف کرده و فرموده: «بهترین امور، حد اعتدال در آن است»؛ پس کسی که غضب او میل به سستی پیدا کند تا در نفس خود احساس ضعف غیرت و پستی نفس و تحمل خواری و ذلت در غیر جای آن بنماید، سزاوار است خود را معالجه کند تا غضبش قوی شود؛ و کسی که غضبش به حد افراط میل کند تا او را به گستاخی و اقدام به انجام کارهای زشت بکشاند، سزاوار است خود را معالجه کند تا از پرخاشگری غضب، آرامش یابد و بر حد وسط شایسته بین دو طرف بایستد که همان راه مستقیم است و از موی باریک‌تر و از شمشیر بران‌تر است. پس شایسته است که به حسب تلاش خود در این زمینه سعی کند و به خدای تعالی متوسل شود تا در این زمینه خداوند او را موفق بدارد.

**[ترجمه]

«23»

کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُیَسِّرٍ قَالَ: ذُکِرَ الْغَضَبُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَی أَبَداً حَتَّی یَدْخُلَ النَّارَ فَأَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَی قَوْمٍ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَجْلِسْ مِنْ فَوْرِهِ ذَلِکَ فَإِنَّهُ سَیَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّیْطَانِ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَی ذِی رَحِمٍ فَلْیَدْنُ مِنْهُ فَلْیَمَسَّهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مُسَّتْ سَکَنَتْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: در نزد امام باقر علیه السلام از خشم صحبت شد. پس فرمود: شخص خشمگین می‌شود و تا هیچ وقت راضی نمی‌شود و به همین سبب وارد آتش می‌شود. پس هر شخصی بر گروهی خشمگین شد و ایستاده بود، پس فوراً بنشیند این برای آن است که پلیدی شیطان از او خواهد رفت. و هر شخصی که بر فامیل خود خشمگین شود پس به او نزدیک شود و او را لمس کند، چرا که هنگامی که فامیل، فامیل را لمس کند آرام شود. - . کافی 2 : 302 -

**[ترجمه]

بیان

فما یرضی أبدا فیه تنبیه علی أنه ینبغی أن لا یغضب و إن غضب لا یستمر علیه بل یعالجه قریبا بالسعی فی الرضا عنه إذ لو استمر علیه اشتد غضبه آنا فآنا و شیئا فشیئا إلی أن یصدر عنه ما یوجب دخوله النار کالقتل و الجرح و أمثالهما أو یصیر الغضب له عادة و خلقا فلا یمکنه ترکه حتی یدخل بسببه النار.

و اعلم أن علاج الغضب أمران علمی و فعلی أما العلمی فبأن یتفکر فی الآیات و الروایات التی وردت فی ذم الغضب و مدح کظم الغیظ و العفو و الحلم و یتفکر فی توقعه عفو الله عن ذنبه و کف غضبه عنه و أما الفعلی فذکر علیه السلام هنا أمران.

الأول قوله فأیما رجل ما زائدة من فوره کان من بمعنی فی و قال الراغب الفور شدة الغلیان و یقال ذلک فی النار نفسها إذا هاجت و فی القدر فی الغضب و یقال فعلت کذا من فوری أی فی غلیان

1) 1. الکافی ج 2 ص 302.

الحال و قبل سکون الأمر⁽¹⁾.

و قال البیضاوی فی قوله تعالی وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا⁽²⁾أی من ساعتهم هذه و هو فی الأصل مصدر فارت القدر إذا غلت فاستعیر للسرعة ثم أطلق للحال التی لا ریث فیها و لا تراخی و المعنی أن یأتوکم فی الحال‌⁽³⁾

و قال فی المصباح فار الماء یفور فورا نبع و جری و فارت القدر فورا و فورانا و قولهم الشفعة علی الفور من هذا أی علی الوقت الحاضر الذی لا تأخیر فیه ثم استعمل فی الحالة التی لا بطء فیها یقال جاء فلان فی حاجته ثم رجع من فوره أی من حرکته التی وصل فیها و لم یسکن بعدها و حقیقته أن یصل ما بعد المجی‌ء بما قبله من غیر لبث انتهی.

و ضمیر فوره للرجل و قیل للغضب و الأول أنسب بالآیة و ذلک صفة فوره فإنه سیذهب کیمنع و الرجز فاعله أو علی بناء الإفعال و الضمیر المستتر فاعله و راجع إلی مصدر فلیجلس و الرجز مفعوله و فی النهایة الرجز بکسر الراء العذاب و الإثم و الذنب و رجز الشیطان، وساوسه انتهی.

و ذهاب ذلک بالجلوس مجرب کما أن من جلس عند حملة الکلب وجده ساکنا لا یحوم حوله و فیه سر لا یعلمه إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ و ربما یقال السر فیه هو الإشعار بأنه من التراب و عبد ذلیل لا یلیق به الغضب أو التوسل بسکون الأرض و ثبوتها.

و أقول کأنه لقلة دواعیه إلی المشی للقتل و الضرب و أشباههما أو للانتقال من حال إلی حال أخری و الاشتغال بأمر آخر فإنهما مما یذهل عن الغضب فی الجملة و لذا ألحق بعض العلماء الاضطجاع و القیام إذا کان جالسا و الوضوء بالماء البارد و شربه بالجلوس فی ذهاب الرجز.

1) 1. مفردات غریب القرآن 387.

2) 2. آل عمران: 125.

3) 3. أنوار التنزیل: 81.

و أقول:

یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَهُ الْغَضَبُ فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ حَتَّی مَا یَرْضَی أَبَداً وَ یَدْخُلُ بِذَلِکَ النَّارَ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَجْلِسْ فَإِنَّهُ سَیَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّیْطَانِ وَ إِنْ کَانَ جَالِساً فَلْیَقُمْ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَی ذِی رَحِمِهِ فَلْیَقُمْ إِلَیْهِ وَ لْیَدْنُ مِنْهُ وَ لْیَمَسَّهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مَسَّتِ الرَّحِمَ سَکَنَتْ‌⁽¹⁾.

وَ مَا رَوَاهُ الْعَامَّةُ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا غَضِبَ وَ هُوَ قَائِمٌ جَلَسَ وَ إِذَا غَضِبَ وَ هُوَ جَالِسٌ اضْطَجَعَ فَیَذْهَبُ غَیْظُهُ.

و قال بعضهم علاج الغضب أن تقول بلسانک أعوذ بالله من الشیطان، الرجیم هکذا أمر رسول الله صلی الله علیه و آله أن یقال عند الغیظ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبَتْ عَائِشَةُ أَخَذَ بِأَنْفِهَا وَ قَالَ یَا عُوَیْشُ قُولِی اللَّهُمَّ رَبَّ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی وَ أَذْهِبْ غَیْظَ قَلْبِی وَ أَجِرْنِی مِنْ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ.

و یستحب أن تقول ذلک و إن لم یزل بذلک فاجلس إن کنت قائما و اضطجع إن کنت جالسا و أقرب من الأرض التی منها خلقت لتعرف بذلک ذل نفسک و اطلب بالجلوس و الاضطجاع السکون فإن سبب الغضب الحرارة و سبب الحرارة الحرکة إذ قال صلی الله علیه و آله إن الغضب جمرة تتوقد أ لم تر إلی انتفاخ أوداجه و حمرة عینیه.

فإن وجد أحدکم من ذلک شیئا فإن کان قائما فلیجلس و إن کان جالسا فلینم فإن لم یزل ذلک فلیتوضأ بالماء البارد و لیغتسل فإن النار لا یطفئها إلا الماء

وَ قَدْ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبَ أَحَدُکُمْ فَلْیَتَوَضَّأْ وَ لْیَغْتَسِلْ فَإِنَّ الْغَضَبَ مِنَ النَّارِ.

وَ فِی رِوَایَةٍ: أَنَّ الْغَضَبَ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ أَنَّ الشَّیْطَانَ خُلِقَ مِنَ النَّارِ وَ إِنَّمَا یُطْفِئُ النَّارَ الْمَاءُ فَإِذَا غَضِبَ أَحَدُکُمْ فَلْیَتَوَضَّأْ.

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبْتَ فَاسْکُتْ.

وَ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْغَضَبَ جَمْرَةٌ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ أَ لَا تَرَوْنَ إِلَی حُمْرَةِ

1) 1. أمالی الصدوق: 205 و قد مر تحت الرقم 9.

عَیْنَیْهِ وَ انْتِفَاخِ أَوْدَاجِهِ فَمَنْ وَجَدَ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً فَلْیَلْصَقْ خَدَّهُ بِالْأَرْضِ.

و کان هذا إشارة إلی السجود و هو تمکین أعز الأعضاء من أذل المواضع و هو التراب لتستشعر به النفس الذل و تزایل به العزة و الزهو الذی هو سبب الغضب.

و أما العلاج الثانی فهو خاص بذی الرحم حیث قال و أیما رجل غضب علی ذی رحم فلیدن منه أی الغاضب من ذی رحمه إذا مست علی بناء المجهول أی بمثلها و یحتمل المعلوم أی مثلها و ما فی روایة المجالس المتقدم ذکره أظهر و یظهر منها أنه سقط من روایة الکتاب بعض الفقرات متنا و سندا فتفطن إذ هی عین هذه الروایة و الظاهر أن سکنت علی بناء المعلوم المجرد و یحتمل المجهول من بناء التفعیل.

و قیل ضمیر فلیدن راجع إلی ذی الرحم و ضمیر منه إلی الرجل و هو بعید هنا و إن کان له شواهد من بعض الأخبار

مِنْهَا مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی عُیُونِ أَخْبَارِ الرِّضَا بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا دَخَلْتُ عَلَی الرَّشِیدِ سَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلَامَ ثُمَّ قَالَ یَا مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ خَلِیفَتَیْنِ یُجْبَی إِلَیْهِمَا الْخَرَاجُ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أُعِیذُکَ بِاللَّهِ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ وَ تَقْبَلَ الْبَاطِلَ مِنْ أَعْدَائِنَا عَلَیْنَا فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ قَدْ کُذِبَ عَلَیْنَا مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِمَا عِلْمُ ذَلِکَ عِنْدَکَ فَإِنْ رَأَیْتَ بِقَرَابَتِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ تَأْذَنَ لِی أُحَدِّثُکَ بِحَدِیثٍ أَخْبَرَنِی بِهِ أَبِی عَنْ آبَائِهِ عَنْ جَدِّی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ إِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مَسَّتِ الرَّحِمَ تَحَرَّکَتْ وَ اضْطَرَبَتْ فَنَاوِلْنِی یَدَکَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ فَقَالَ ادْنُ فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَأَخَذَ بِیَدِی ثُمَّ جَذَبَنِی إِلَی نَفْسِهِ وَ عَانَقَنِی طَوِیلًا ثُمَّ تَرَکَنِی وَ قَالَ اجْلِسْ یَا مُوسَی فَلَیْسَ عَلَیْکَ بَأْسٌ فَنَظَرْتُ إِلَیْهِ فَإِذَا أَنَّهُ قَدْ دَمَعَتْ عَیْنَاهُ فَرَجَعْتُ إِلَی نَفْسِی فَقَالَ صَدَقْتَ وَ صَدَقَ جَدُّکَ لَقَدْ تَحَرَّکَ دَمِی وَ اضْطَرَبَتْ عُرُوقِی حَتَّی غَلَبَتْ عَلَیَّ الرِّقَّةُ وَ فَاضَتْ عَیْنَایَ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ⁽¹⁾.

و أقول هذا لا یعین حمل خبر المتن علی دنو الغاضب فإنه یدنو کل من

1) 1. عیون الأخبار ج 1 ص 81.

یرید تسکین الغضب فإنه إذا أراد الغاضب تسکین غضبه یدنو من المغضوب علیه و إذا أراد المغضوب علیه تسکین غضب الغاضب یدنو منه.

**[ترجمه]در عبارت «فما یرضی أبدا» تنبیه است بر این که سزاوار است که انسان عصبانی نشود و اگر هم عصبانی شود، بر آن استمرار نبخشد؛ بلکه خیلی زود سعی کند که با رضایت آن عصبانیت را علاج کند؛ زیرا اگر عصبانیت را ادامه دهد، خشم او آن به آن و مقدار به مقدار بیشتر می‌شود تا این که چیزی از او سر می‌زند که او را مستحق دخول در آتش می‌شود؛ مثل قتل و جراحت و مانند آن؛ یا این که معنای عبارت این است که غضب عادت و سجیّه او شود و دیگر نتواند آن را ترک کند، تا به سبب آن داخل آتش شود.

بدان که راه علاج غضب دو امر است: راه علمی و راه عملی؛ اما راه علمی آن است که در آیات و روایاتی که در مذمت غضب و مدح کظم غیظ و عفو و بردباری وارد شده بیندیشد و در این اندیشه کند که خود توقع دارد خداوند از گناه او در گذرد و غضب خود را از او بازدارد؛ اما از نظر علاج عملی حضرت علیه السلام در این جا دو امر را ذکر فرمود:

اول این که فرمود: «فأیّما رجل»، «ما» در این جا زائده است. «من فوره»، «من» در این جا به معنای «فی» است. راغی گفته: «الفور» به معنای شدت غلیان و جوشش است و در خصوص خود آتش وقتی به هیجان و شعله بیفتد، گفته می‌شود و نیز در مورد دیگ و نیز در مورد غضب؛ و گفته می‌شود: «فعلت کذا من فوری» یعنی در همان اوج حساسیت کار و قبل از آن که کار آرام بگیرد.

بیضاوی در مورد آیه «و یأتوکم من فورهم هذا» - . آل عمران / 125 - {و

دشمن به همین زودی به سراغ شما بیاید،} گفته: یعنی در همان ساعتی که بودند؛ و این کلمه در حقیقت مصدر «فارت القدر» است یعنی دیگ به جوش آمد. این کلمه استعاره از سرعت است و به حالتی اطلاق می‌شود که در آن کندی و تراخی وجود ندارد و معنای آیه این می‌شود که «هم اکنون به نزد شما بیایند.» و در مصباح گفته: «فار الماء یفور فورا» یعنی آب جوشید و جریان پیدا کرد. و «فارت القدر فورا و فورانا» یعنی دیگ به جوش آمد. و سخن فقها که می‌گویند: حق شفعه فوری است، از همین قبیل است؛ یعنی حق شفعه در همین زمان حاضر است و تأخیر در آن راه ندارد. و سپس کلمه «فور» در حالتی استعمال شده که کندی در آن راه ندارد؛ گفته می‌شود: فلانی به دنبال حاجت خود آمد و بلافاصله بعد از همان حرکتی که آمده بود برگشت و بعد از رسیدن متوقف نشد و برگشت و حقیقت این کلمه، در جایی است که ما بعد آمدن را به ما قبل آن، بدون لحظه‌ای درنگ، وصل کند؛ پایان کلام صاحب مصباح.

و ضمیر «فوره» به رجل بر می‌گردد و گفته شده به غضب بر می‌گردد و احتمال اولی با آیه تناسب بیشتری دارد. «ذلک» صفت «فوره» است. «فأنه سیذهب» بر وزن یمنع می‌باشد و «الرّجز» فاعل آن است و یا این که این فعل از باب افعال است و ضمیر مستتر فاعل آن است و به مصدر «فلیجلس» بر می‌گردد و «الرجز» مفعول آن است؛ و در نهایه گفته: «الرّجز» به کسر راء عذاب و گناه و معصیت است و «رجز الشیطان» وساوس شیطان را گویند. پایان کلام صاحب نهایه.

و این که غضب با نشستن مرتفع می‌شود امری مجرّب است، کما این که کسی که وقتی سگ به او حمله می‌کند، بنشیند، می‌بیند که سگ آرام شده و دور او نمی‌چرخد و این امر سرّی دارد که جز خدا و راسخان در علم آن را نمی‌دانند. و چه بسا گفته شده: سرّ آن این است که به شخص عصبانی می‌فهماند که از خاک خلق شده و بنده ذلیل شایسته نیست که غضب کند و یا سرّ آن توسّل به آرامش زمین و ثابت بودن آن است.

می‌گویم: گویا نشستن به خاطر کم بودن انگیزه شخص نشسته برای رفتن به قصد کشتن و زدن و امثال آن است و یا برای انتقال از حالتی به حالت دیگر است و اشتغال به کار دیگر، چه بسا اجمالاً موجب غفلت از غضب او شود. به همین خاطر برخی علما به پهلو خوابیدن و ایستادن را وقتی شخص عصبانی نشسته است، ملحق کرده‌اند و نیز وضو با آب خنک و نوشیدن آب در حال نشسته را در رفتن آن پلیدی مؤثر دانسته‌اند.

می‌گویم: مؤید این امر، روایت صدوق از امام باقر علیه السلام است که راوی می‌گوید: نزد حضرت صحبت از غضب به میان آمد، حضرت فرمود: شخص خشمگین می‌شود و تا هیچ وقت راضی نمی‌شود و به همین سبب وارد آتش می‌شود. پس هر شخصی خشمگین شد و ایستاده بود، پس فوراً بنشیند، این برای آن است که پلیدی شیطان از او خواهد رفت. و اگر نشسته بود، باید برخیزد و هر شخصی که بر فامیل خود خشمگین شود پس به او نزدیک شود و او را لمس کند چرا که هنگامی که فامیل، فامیل را لمس کند آرام شود.

و نیز مؤید آن روایت عامّه از ابی هریره است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی عصبانی می‌شد، در حالی که ایستاده بود، می‌نشست و وقتی عصبانی می‌شد، در حالی که نشسته بود، دراز می‌کشید و در نتیجه خشمش فرو می‌نشست.

و برخی گفته‌اند: علاج غضب این است که به زبان بگویی: «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» این گونه رسول خدا صلی الله علیه و آله امر فرمود که هنگام عصبانیت گفته شود و وقتی عایشه عصبانی می‌شد، حضرت بینی او را می‌گرفت و می‌فرمود: «ای عویش! بگو: خدایا! ای پروردگار پیامبرت محمد! گناهم را بیامرز و خشم قلبم را ببر و مرا از فتنه‌های گمراه کننده پناه ده.» و مستحب است که این کلمات را بگویی؛ و اگر خشم تو با این کلمات فروکش نکرد، اگر ایستاده بودی بنشین و اگر نشسته بودی دراز بکش و به زمینی که از آن آفریده شده‌ای نزدیک شو تا بدین ترتیب ذلت نفست را درک کنی و با نشستن و دراز کشیدن، سکون و آرامش بطلب؛ زیرا سبب خشم، حرارت است و سبب حرارت نیز حرکت است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: غضب آتشی است که شعله ور می‌شود؛ آیا نمی‌بینی که شخص عصبانی رگ‌هایش باد می‌کند و چشمانش سرخ می‌شود؟

پس اگر کسی از شما خشمگین شد، اگر ایستاده بود باید بنشیند و اگر نشسته بود بخوابد و اگر باز خشم او فروکش نکرد، با آب سرد وضو بگیرد و غسل کند؛ زیرا آتش را فقط آب خاموش می‌کند. و حضرت علیه السلام فرمود: وقتی کسی از شما خشمگین شد، وضو بگیرد و غسل کند؛ زیرا غضب از آتش است. و در روایت دیگری آمده: غضب از شیطان است و شیطان از آتش آفریده شده و فقط آب آتش را خاموش می‌کند؛ پس وقتی کسی از شما خشمگین شد، وضو بگیرد.

ابن عباس می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که خشمگین شدی، سکوت کن. و ابو سعید خدری می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: غضب آتشی شعله ور در قلب بنی آدم است؛ آیا سرخی چشمان و باد کردن رگ‌هایش را نمی‌بینید؟ پس کسی که عصبانی شد، باید گونه‌اش را بر زمین نهد و گویا این کار اشاره به سجده کردن است که عبارت است از این که انسان عزیزترین اجزای بدنش را به ذلیل‌ترین اشیا که خاک قرار دهد تا نفس با این کار، احساس ذلت کند و آن احساس عزت و کبری که سبب غضب است با سجده کردن از بین برود.

اما علاج دوم مخصوص کسانی است که خویشاوند دارند؛ فرمود: «هر کس از رحم و خویشاوند خود عصبانی شد به او نزدیک شود» یعنی شخص عصبانی به خویشاوندش نزدیک شود. «اذا مسّت» به صوررت مجهول است یعنی وقتی به ذی رحم ساییده شود؛ و ممکن است این فعل معلوم باشد یعنی به خویشاوندش بساید، و روایتی که از کتاب مجالس گذشت، ظاهرتر است و از آن به دست می‌آید که از روایت این کتاب برخی فقرات در متن و در سند افتاده؛ پس هشیار باش؛ زیرا روایت مجالس عین این روایت است؛ و ظاهر این است که «سکت» فعل مجرد و معلوم باشد و ممکن است فعل مجهول و از باب تفعیل باشد.

و گفته شده: ضمیر در«فلیدن» به ذی الرحم بر می‌گردد و ضمیر «منه» به رجل بر می‌گردد و این احتمال اینجا بعید است؛ اگر چه در برخی از اخبار شواهدی دارد؛ از جمله آن اخبار روایت صدوق رحمه الله است که در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام نقل کرده که امام کاظم علیه السلام فرمود: وقتی وارد بر هارون الرشید شدم، بر او سلام کردم و او جواب سلام مرا داد و سپس گفت: ای موسی بن جعفر! به سوی دو خلیفه خراج جمع می‌شود، یعنی تو نیز خلیفه خواهی بود؟ حضرت فرمود: یا امیر المؤمنین! پناه می برم به خدا که تو بازگشت کنی به گناه کشتن من و گناه خود؛ چه قبول خواهی کرد قول باطل از دشمنان ما را بر ضرر ما و حال آنکه بعد از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ بسیار بر ضرر ما گفتند و این مقدار که دروغ از برای من نزد تو گفتند بر تو معلوم است. پس تو اگر قرابت و خویشی خود را نسبت به رسول خدا قبول داری، اذن می‌دهی که بگویم حدیثی را که خبر داده مرا پدر بزرگوارم از پدران خود از جد بزرگوارم رسول خدا صلی الله علیه و آله؟ هارون گفت: اذن دادم. آن جناب می فرماید که من گفتم: خبر داده است مرا پدر بزرگوارم از پدران خود از جد بزرگوارم که آن جناب فرمود که خویشی و رحم هر گاه نزدیک شود، خویش و رحم را قرابت و خویشی به حرکت و هیجان می‌آید. پس دست خود را به سوی من دراز کن فدای وجودت! هارون گفت: نزدیک بیا! من نزدیک او رفتم دست مرا گرفت و مرا به خود چسبانید و معانقه طولانی با من نمود. پس مرا واگذاشت و گفت: ای موسی! بنشین باکی بر تو نیست. پس من به او نظر نمودم دیدم که اشک از دو چشم او جاری شد؛ چون به خود آمدم گفت: راست گفتی و درست فرموده جد تو؛ خون من به جوش آمد و رگ‌های من به حرکت آمد و رقت بر من دست داد و اشک از دو چشمم روان شد، تا آخر روایت.

می‌گویم: این روایت دلالت ندارد که حتما در خبر متن، باید شخص عصبانی نزدیک خویشاوند آرام خود شود؛ بلکه هر کس که بخواهد غضبش تسکین یابد باید نزدیک شود؛ زیرا وقتی شخص عصبانی بخواهد غضبش را تسکین دهد، به شخص مورد غضب خود نزدیک می‌شود و وقتی شخص مورد غضب بخواهد غضب فرد عصبانی را تسکین دهد، به او نزدیک می‌شود.

**[ترجمه]

«24»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خشم کلید هر بدی است. - . کافی 2 : 303 -

**[ترجمه]

بیان

مفتاح کل شر إذ یتولد منه الحقد و الحسد و الشماتة و التحقیر و الأقوال الفاحشة و هتک الأستار و السخریة و الطرد و الضرب و القتل و النهب و منع الحقوق إلی غیر ذلک مما لا یحصی.

**[ترجمه]«مفتاح کل شرّ» به این سبب که کینه و حسادت و دشنام و تحقیر و سخنان زشت و پرده دری و تمسخر و طرد و ضرب و کشتن و غارت و منع حقوق و غیر این‌ها که بی شمار است از غضب متولد می‌شود.

**[ترجمه]

«25»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبِی علیه السلام یَقُولُ: أَتَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ بَدَوِیٌّ فَقَالَ إِنِّی أَسْکُنُ الْبَادِیَةَ فَعَلِّمْنِی جَوَامِعَ الْکَلَامِ فَقَالَ آمُرُکَ أَنْ لَا تَغْضَبَ فَأَعَادَ عَلَیْهِ الْأَعْرَابِیُّ الْمَسْأَلَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ حَتَّی رَجَعَ الرَّجُلُ إِلَی نَفْسِهِ فَقَالَ لَا أَسْأَلُ عَنْ شَیْ‌ءٍ بَعْدَ هَذَا مَا أَمَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَّا بِالْخَیْرِ قَالَ وَ کَانَ أَبِی یَقُولُ أَیُّ شَیْ‌ءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ یَغْضَبُ فَیَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شنیدم که پدرم علیه السلام می‌فرمود: مردی صحرانشین به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: من در صحرا سکونت دارم، پس سخن‌های کلی به من بیاموز. پس فرمود: تو را دستور می‌دهم که خشمگین نشوی. پس مرد اعرابی سوال خود را سه بار تکرار کرد تا اینکه وی به خود رجوع کرد و گفت: دیگر چیزی نمی‌پرسم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جز به خیر مرا دستور نداد. امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم علیه السلام می‌فرمود: چه چیز شدیدتر از خشم است؟ شخص خشمگین می‌شود و انسانی را که خداوند حرام نموده به قتل می‌رساند و محصنه‌ای را قذف می‌کند. - . کافی 2 : 303 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه أوتیت جوامع الکلم یعنی القرآن جمع الله بلطفه فی الألفاظ الیسیرة منه معانی کثیرة واحدها جامعة أی کلمة جامعة و منه حدیث فی صفته أنه کان یتکلم بجوامع الکلم أی أنه کان کثیر المعانی قلیل الألفاظ.

فأعاد علیه الأعرابی المسألة ثلاث مرات کان أصل السؤال کان ثلاث مرات فالإعادة مرتان أطلقت علی الثلاث تغلیبا و المعنی أنه صلی الله علیه و آله فی کل ذلک یجیبه بمثل الجواب الأول حتی رجع الرجل أی تفکر فی أن تکرار السؤال بعد اکتفائه صلی الله علیه و آله بجواب واحد غیر مستحسن فأمسک و علم أنه صلی الله علیه و آله لم یجبه بما أجابه إلا لعلمه بفوائد هذه النصیحة و أنها تکفیه أو تفکر فی مفاسد الغضب فعلم أن تخصیصه صلی الله علیه و آله الغضب بالذکر لتلک الأمور.

1) 1. الکافی ج 2 ص 303.

2) 2. الکافی ج 2 ص 303.

فیقتل النفس أی إحدی ثمرات الغضب قتل النفس مثلا و هو یوجب القصاص فی الدنیا و العذاب الشدید فی الآخرة و الأخری قذف المحصنة و هی العفیفة و هو یوجب الحد فی الدنیا و العقاب العظیم فی الآخرة.

**[ترجمه]در نهایه درباره این حدیث گفته: «اوتیتُ جوامع الکلم» یعنی قرآن به من داده شده! زیرا خداوند به لطف خود، در الفاظی اندک، معانی فراوانی آورده. مفرد «جوامع»، «جامعة» می‌باشد؛ یعنی کلمه‌ای کلّی؛ و حدیثی که درباره پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده از همین باب است که گفته: آن حضرت، با کلماتی جامع سخن می‌گفت؛ یعنی کلمات او پر معنا و با الفاظی اندک بود.

«فأعاد علیه الاعرابی المسألة ثلاث مرات» یعنی گویا اصل سؤال سه بار بوده و دوبار آن را اعاده کردن، از باب تغلیب بر سه بار اطلاق گردیده و معنا این است که حضرت صلی الله علیه و آله در هر مرتبه مثل جواب اول پاسخ می‌دادند. «حتی رجع الرجل» یعنی آن مرد اندیشید که تکرار سؤال پس از این که حضرت به یک جواب اکتفا فرمود: کار نیکویی نیست. پس سکوت کرد و دانست که رسول خدا صلی الله علیه و آله به خاطر علمی که به فوائد این نصیحت داشت، به او یکسان جواب داد و همین جواب او را کفایت می‌کند؛ یا معنا این است که در مفاسد غضب اندیشید و دانست که این که حضرت صلی الله علیه و آله فقط غضب را ذکر فرمود به خاطر آن امور است.

«فیقتل النفس» یعنی مثلا یکی از عواقب غضب، انسان کشی است و موجب قصاص در دنیا و عذاب شدیدی در آخرت است و ثمره دوم قذف زن محصنه یعنی عفیفه است که موجب حدّ در دنیا و عقاب بزرگی در آخرت است.

**[ترجمه]

«26»

کا، [الکافی] عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ فَلَا تَغْضَبْ ثُمَّ عَادَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ فَلَا تَغْضَبْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: عبدالاعلی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: پندی به من بیاموز تا از آن بهره گیرم. پس فرمود: مردی خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسید و به ایشان عرض کرد: ای پیامبر خدا! پندی به من بیاموز تا از آن بهره گیرم. پس ایشان به او فرمود: برو و خشمگین مشو. سپس به خدمت ایشان بازگشت و پیامبر صلی الله علیه و آله به او گفت: برو ولی خشمگین مشو. این کار سه بار تکرار شد. - . کافی 2 : 303 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی المصباح وعظه یعظه عظة أمره بالطاعة و وصاه بها فاتعظ أی ائتمر و کف نفسه و قال بعض المتقدمین الوعظ تذکیر مشتمل علی زجر و تخویف و حمل علی طاعة الله بلفظ یرق له القلب و الاسم الموعظة.

**[ترجمه]در مصباح گفته: «وعظه یعظه عظة» یعنی او را امر به طاعت کرد و او را توصیه به اطاعت کرد. «فأتّعظ» یعنی عمل کنم و نفس خود را بازداشت. و برخی متقدمین گفته‌اند: وعظ عبارت است از یادآوری که مشتمل بر نهی و ترساندن و وادار کردن به طاعت خدا و با الفاظی باشد که قلب در برابر آن نرم گردد و اسم آن «موعظه» است.

**[ترجمه]

«27»

کا، [الکافی] عَنْهُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ کَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرمود: هر کس خشمش را نگه دارد خداوند زشتی او را می‌پوشاند. - . کافی 2 : 303 -

**[ترجمه]

بیان

ستر الله عورته أی عیوبه و ذنوبه فی الدنیا فلا یفضحه بها أو فی الآخرة فیکون کفارة عنها أو الأعم منهما و قیل لأنه إذا لم یغضب لا یقوم فیه الناس ما یفضحه و اختلفوا فی أن من کان شدید الغضب و کف غضبه و من لا یغضب أصلا لکونه حلیما بحسب الخلقة أیهما أفضل فقیل الأول لأن الأجر علی قدر المشقة و فیه جهاد النفس و هو أفضل من جهاد العدو.

و غضب النبی صلی الله علیه و آله مشهور إلا أن غضبه لم یکن من مس الشیطان، و رجزه و إنما کان من بواعث الدین و قیل الثانی لأن الأخلاق الحسنة من الفضائل النفسانیة و صاحب الخلق الحسن بمنزلة الصائم القائم.

**[ترجمه]«ستر الله» یعنی خدا عیوب و ذنوب او را در دنیا می‌پوشاند و او را با آنها افتضاح نمی‌کند یا این که خدا در آخرت او را رسوا نمی‌کند و این خودداری از غضب، موجب کفاره از رسوایی آخرتی می‌شود و یا این که مراد اعم از رسوایی دنیا و آخرت است. و گفته شده: علت آن است که وقتی عصبانی نشود، مردم درباره او کلامی نمی‌گویند که او رسوا شود؛ علما اختلاف کرده‌اند که کسی که عصبانیت او شدید باشد و غضبش را دفع کند افضل است یا کسی که به طور طبیعی بردبار است و چون بردبار است، اصلا عصبانی نمی‌شود. گفته شده: اولی افضل است، زیرا اجر بر مقدار مشقت داده می‌شود و در این مورد مجاهده با نفس معنا دارد که از جهاد با دشمن افضل است.

و غضبناک شدن پیامبر صلی الله علیه و آله نیز مشهور است؛ اما غضب آن حضرت از باب وسوسه و پلیدی شیطان نبود؛ بلکه عوامل دینی داشت؛ و گفته شده: دومی افضل است؛ زیرا اخلاق نیکو از فضائل نفسانی است و کسی که اخلاق نیکو دارد به منزله شخص روزه دار نماز خوان است.

**[ترجمه]

«28»

کا، [الکافی] عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی یَا مُوسَی أَمْسِکْ غَضَبَکَ عَمَّنْ مَلَّکْتُکَ عَلَیْهِ أَکُفُّ عَنْکَ غَضَبِی‌⁽³⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 303.

2) 2. الکافی ج 2 ص 303.

3) 3. الکافی ج 2 ص 303.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: در تورات نوشته شده در آنچه خداوند عز و جل مناجات نمود به آن با موسی علیه السلام آمده است: ای موسی! خشم خود را نگه دار از کسی که تو را بر او مالک ساخته‌ام تا خشمم را از تو نگه دارم. - . کافی 2 : 303 -

**[ترجمه]

بیان

یقال ناجیته أی ساررته عمن ملکتک علیه أی من العبید و الإماء أو الرعیة أو الأعم و هو أولی و غضب الخلق ثوران النفس و حرکتها بسبب تصور المؤذی و الضار إلی الانتقام و المدافعة و غضب الخالق عقابه التابع لعلمه بمخالفة أوامره و نواهیه و غیرهما و فیه إشارة إلی نوع من معالجة الغضب و هو أن یذکر الإنسان عند غضبه علی الغیر غضبه تعالی علیه فإن ذلک یبعثه علی الرضا و العفو طلبا لرضاه سبحانه و عفوه لنفسه.

**[ترجمه]«ناجیته» یعنی با او پنهانی سخن گفتم. «عمن ملکتک علیه» یعنی مملوکان تو از عبید و اماء و رعیت، یا اعم از همه این‌ها که اولی، نیز تفسیر به اعم است. و غضب خلق همان هیجان نفس و حرکت آن است برای انتقام و دفاع، به سبب تصور چیزی که آزار می‌دهد و ضرر می‌رساند؛ و غضب خالق عبارت است از عقاب خالق که تابع علم اوست به سبب مخالفت با اوامر و نواهی او و غیر این دو؛ و در این حدیث به یک نوع معالجه غضب اشاره دارد و آن این که انسان هنگام غضب بر غیر، غضب خدا بر خود را به یاد بیاورد؛ زیرا این تذکر، موجب می‌شود راضی گردد و مغضوب را ببخشد، از این باب که رضایت و عفو خدای سبحان را برای خودش طلب کند.

فی هذا الخبر وقع قوله و إذا ظلمت بمظلمة فارض بانتصاری لک مکان قوله فی الخبر السابق و ارض بی منتصرا و مفادهما واحد و لما کان هذا فی اللفظ أطول أطلق علیه لفظ الزیادة و إنما ذکر ما بعدها مع کونه مشترکا بینهما للعلم بموضع الزیادة و فی المصباح الظلم اسم من ظلمه ظلما من باب ضرب و مظلمة بفتح المیم و کسر اللام و یجعل المظلمة اسما لما یطلبه عند الظالم کالظلامة بالضم.

**[ترجمه]در این روایت به جای «و ارض بی منتصرا» در حدیث قبل، عبارت «و اذا ظلمت بمظلمة فارض بانتصاری لک» آمده و مفاد هر دو عبارت یکی است؛ و چون این عبارت روایت فعلی از حیث لفظ طولانی‌تر بود، لفظ زیادت بر آن اطلاق شده و علت این که ما بعد از این زیاده را نقل کرد این بود که به موضع زیادی روایت علم پیدا بشود. در مصباح «الظلم» اسم مصدر است از «ظلمه ظلما» از باب «ضرب» و «مظلمه» به فتح میم و کسر لام است و «مظلمه» را اسم قرار می‌دهند برای آنچه از ظالم طلب می‌کنند مثل «الظُّلامة» به ضم ظاء.

**[ترجمه]

«31»

کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی قَالَ اذْهَبْ وَ لَا تَغْضَبْ فَقَالَ الرَّجُلُ قَدِ اکْتَفَیْتُ بِذَلِکَ فَمَضَی إِلَی أَهْلِهِ فَإِذَا بَیْنَ قَوْمِهِ حَرْبٌ قَدْ قَامُوا صُفُوفاً وَ لَبِسُوا السِّلَاحَ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ لَبِسَ سِلَاحَهُ ثُمَّ قَامَ مَعَهُمْ ثُمَّ ذَکَرَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا تَغْضَبْ فَرَمَی السِّلَاحَ ثُمَّ جَاءَ یَمْشِی إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ هُمْ عَدُوُّ قَوْمِهِ فَقَالَ یَا هَؤُلَاءِ مَا کَانَتْ لَکُمْ مِنْ جِرَاحَةٍ أَوْ قَتْلٍ أَوْ ضَرْبٍ لَیْسَ فِیهِ أَثَرٌ فَعَلَیَّ فِی مَالِی أَنَا أُوفِیکُمُوهُ فَقَالَ الْقَوْمُ فَمَا کَانَ فَهُوَ لَکُمْ نَحْنُ أَوْلَی بِذَلِکَ مِنْکُمْ قَالَ فَاصْطَلَحَ الْقَوْمُ وَ ذَهَبَ الْغَضَبُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمودند: مردی به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای پیامبر خدا! به من بیاموز. فرمود: برو و خشمگین نشو. پس مرد عرض کرد: به همین اکتفا کردم. پس به جانب اهل خود بازگشت. پس در زمانی بین قبیله وی جنگی رخ داد. صفوف جنگ را تشکیل دادند و سلاح بر تن کردند. پس وی وقتی این را دید، لباس بر تن کرد و در کنار آن‌ها ایستاد. سپس کلام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را به یاد آورد که خشمگین مشو. پس سلاح را بر زمین گذاشت و به نزد قبیله‌ای آمد که دشمن قبیله خود بود و گفت: ای قوم! هر جراحت یا قتل یا ضربه‌ای که اثرش مشخص نیست بر عهده من است و خسارت آن را از مالم پرداخت می‌کنم. پس قوم گفتند: هرچه باشد برای شماست و ما برای آن نسبت به شما اولویت داریم. حضرت فرمود: قوم صلح کردند و کدورت بر طرف شد. - . کافی 2 : 304 -

**[ترجمه]

بیان

لیس فیه أثر أی علامة جراحة لتصح مقابلته للجراحة و الأثر بالتحریک بقیة الشی‌ء و علامته و بالضم و بضمتین أثر الجراح یبقی بعد البرء فعلی فی مالی أی لا أبسطه علی القبیلة لیکون فیه مضایقة أو تأخیر و أنا إما تأکید للضمیر المجرور لأنهم جوزوا تأکیده بالمرفوع المنفصل أو مبتدأ خبره أوفیکموه علی بناء الإفعال أو التفعل و الضمیر راجع إلی الموصول أی علی دیة ما ذکر و الإیفاء و التوفیة إعطاء الحق تماما.

1) 1. الکافی ج 2 ص 304.

2) 2. الکافی ج 2 ص 304.

**[ترجمه]«لیس فیه اثر» یعنی ضربه‌ای که علامتی نداشت؛ یعنی جراحت تا مقابله به مثل کردن آن با جراحت صحیح باشد؛ «الاثر» به تحریک همزه و ثاء بقیه یک چیز و علامت آن است و به ضم همزه و ضم همزه و ثاء، اثر جراحت را گویند که بعد از خوب شدن باقی می‌ماند. «فعلیّ فی مالی» یعنی آن مال را بر قبیله خود تقسیم نمی‌کنم تا در آن تنگنا و تأخیر در پرداخت به وجود بیاید. و «انا» یا برای تأکید ضمیر مجرور است، زیرا نحویّون تاکید ضمیر مجرور را با ضمیر مرفوع منفصل جایز می‌دانند و یا این که مبتداست و خبر آن «أوفیکموه» است بر وزن افعال یا تفعیل و ضمیر «هاء» به موصول بر می‌گردد؛ یعنی دیه آنچه ذکر شد، بر عهده من است و «ایفاء و توفیه» یعنی این که تماماً حق داده شود.

**[ترجمه]

«32»

کا، [الکافی] عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تُوقَدُ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ وَ إِنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَیْنَاهُ وَ انْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ فِیهِ فَإِذَا خَافَ أَحَدُکُمْ ذَلِکَ مِنْ نَفْسِهِ فَلْیَلْزَمِ الْأَرْضَ فَإِنَّ رِجْزَ الشَّیْطَانِ لَیَذْهَبُ عَنْهُ عِنْدَ ذَلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: این خشم شراره‌ای از شیطان است که در دل فرزند آدم شعله ور شود و یکی از شما هنگامی که خشمگین شود، چشمانش قرمز شود و رگ‌هایش باد می‌کند و شیطان در او وارد شود؛ پس هرگاه یکی از شما از این امر برای خودش ترسید، پس بر زمین بنشیند، چرا که در این هنگام پلیدی شیطان از او می‌رود. - . کافی 2 : 304 -

**[ترجمه]

بیان

الجمرة القطعة الملتهبة من النار شبه بها الغضب فی الإحراق و الإهلاک و نسبها إلی الشیطان، لأن بنفخ نزغاته و وساوسه تحدث و تشتد و توقد فی قلب ابن آدم، و تلتهب التهابا عظیما و یغلی بها دم القلب غلیانا شدیدا کغلی الحمیم فیحدث منه دخان بتحلیل الرطوبات و ینتشر فی العروق و یرتفع إلی أعالی البدن و الدماغ و الوجه کما یرتفع الماء و الدخان فی القدر فلذلک تحمر العین و الوجه و البشرة و تنتفخ الأوداج و العروق و حینئذ یتسلط علیه الشیطان، کمال التسلط و یدخل فیه و یحمله علی ما یرید فیصدر منه أفعال شبیهة بأفعال المجانین و لزوم الأرض یشمل الجلوس و الاضطجاع و السجود کما عرفت.

**[ترجمه]«الجمرة» قطعه آتش برافروخته است که غضب در نابود کردن و سوزاندن به آن تشبیه شده و این که حضرت غضب را به شیطان نسبت داد، به این سبب است که با دمیدن تحریک‌ها و وسوسه‌های شیطان، این آتش ایجاد می‌شود و شدت پیدا می‌کند و در قلب بنی آدم شعله ور می‌شود و التهاب بزرگی پیدا می‌کند و خون غلب در اثر آن به غلیان بزرگی می‌افتد، مانند جوشیدن آب سوزان و با حل کردن رطوبات از آن دود ایجاد می‌شود و در رگ‌ها پخش می‌شود و به جاهای بلند بدن و مغز و صورت می‌رسد، همان گونه که آب و دود در دیگ بلند می‌شود و به همین سبب چشم و صورت و پوست، سرخ می‌گردد و رگ‌ها و عروق آدمی باد می‌کند و در این وقت است که شیطان بر آدمی کمال تسلط را پیدا می‌کند و در او داخل می‌شود و هر آنچه بخواهد می‌کند و در نتیجه کارهایی شبیه کارهای دیوانگان از او سر می‌زند؛ و ملتزم شدن به زمین شامل جلوس و دراز کشیدن و سجود می‌شود، همان گونه که دانستی.

**[ترجمه]

«33»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْغَضَبُ مَمْحَقَةٌ لِقَلْبِ الْحَکِیمِ وَ قَالَ مَنْ لَمْ یَمْلِکْ غَضَبَهُ لَمْ یَمْلِکْ عَقْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خشم از بین برنده دل شخص حکیم است و فرمود: هر کس مالک خشمش نباشد مالک عقلش نیست. - . کافی 2 : 305 -

**[ترجمه]

بیان

الممحقة مفعلة من المحق و هو النقص و المحو و الإبطال أی مظنة له و إنما خص قلب الحکیم بالذکر لأن المحق الذی هو إزالة النور أنما یتعلق بقلب له نور و قلب غیر الحکیم یعلم بالأولویة و إذا عرفت أن الغضب یمحق قلب الحکیم یعنی عقله ظهر لک حقیقة قوله من لم یملک غضبه لم یملک عقله.

قال بعض المحققین مهما اشتدت نار الغضب و قوی اضطرامها أعمی صاحبه و أصمه عن کل موعظة فإذا وعظ لم یسمع بل تزیده الموعظة غیظا و إن

1) 1. الکافی ج 2 ص 304.

2) 2. الکافی ج 2 ص 305.

أراد أن یستضی‌ء بنور عقله و راجع نفسه لم یقدر علی ذلک إذ ینطفئ نور العقل و ینمحی فی الحال بدخان الغضب فإن معدن الفکر الدماغ و یتصاعد عند شدة الغضب من غلیان دم القلب دخان إلی الدماغ مظلم مستول علی معادن الفکر.

و ربما یتعدی إلی معادن الحس فیظلم عینه حتی لا یری بعینه و یسود علیه الدنیا بأسرها و یکون دماغه علی مثال کهف أضرمت فیه نار فاسود جوّه و حمی مستقره و امتلأ بالدخان جوانبه و کان فیه سراج ضعیف فانطفأ و انمحی نوره فلا یثبت فیه قدم و لا یسمع فیه کلام و لا تری فیه صورة و لا یقدر علی إطفائه لا من داخل و لا من خارج بل ینبغی أن یصبر إلی أن یحترق جمیع ما یقبل الاحتراق فکذلک یفعل الغضب بالقلب و الدماغ و ربما تقوی نار الغضب فتفنی الرطوبة التی بها حیاة القلب فیموت صاحبه غیظا کما تقوی النار فی الکهف فیتشقق و تنهد أعالیه علی أسافله و ذلک لإبطال النار ما فی جوانبه من القوة الممسکة الجامعة لأجزائه فهکذا حال القلب مع الغضب.

و من آثار هذا الغضب فی الظاهر تغیر اللون و شدة الرعدة فی الأطراف و خروج الأفعال عن الترتیب و النظام و اضطراب الحرکة و الکلام حتی یظهر الزبد علی الأشداق و تحمر الأحداق و تنقلب المناخر و تستحیل الخلقة و لو رأی الغضبان فی حال غضبه قبح صورته لسکن غضبه حیاء من قبح صورته و استحالة خلقته و قبح باطنه أعظم من قبح ظاهره فإن الظاهر عنوان الباطن و إنما قبحت صورة الباطن أولا ثم انتشر قبحها إلی الظاهر ثانیا.

فهذا أثره فی الجسد و أما أثره فی اللسان فانطلاقه بالشتم و الفحش و قبیح الکلام الذی یستحیی منه ذوو العقول و یستحیی منه قائله عند فتور الغضب و ذلک مع تخبط النظم و اضطراب اللفظ و أما أثره علی الأعضاء فالضرب و التهجم و التمزیق و القتل و الجرح عند التمکن من غیر مبالاة فإن هرب منه المغضوب علیه أو فاته بسبب و عجز عن التشفی رجع الغضب علی صاحبه فیمزق ثوب نفسه و یلطم وجهه و قد یضرب یده علی الأرض و یعدو عدو الواله السکران و المدهوش

المتحیر و ربما سقط صریعا لا یطیق العدو و النهوض لشدة الغضب و یعتریه مثل الغشیة و ربما یضرب الجمادات و الحیوانات فیضرب القصعة علی الأرض و قد تکسر و تراق المائدة إذا غضب علیها و قد یتعاطی أفعال المجانین فیشتم البهیمة و الجماد و یخاطبه و یقول إلی متی منک کذا و یا کیت و کیت کأنه یخاطب عاقلا حتی ربما رفسته دابة فیرفسها و یقابلها به.

و أما أثره فی القلب مع المغضوب علیه فالحقد و الحسد و إظهار السوء و الشماتة بالمساءة و الحزن بالسرور و العزم علی إفشاء السر و هتک الأستار و الاستهزاء و غیر ذلک من القبائح فهذه ثمرة الغضب المفرط و قد أشیر إلیها فی تلک الأخبار.

**[ترجمه]«الممحقة» بر وزن مفعله از ریشه «محق» است که همان نقص و محو و ابطال معنا می‌شود؛ یعنی قلب حکیم را در مظنه ابطال قرار می‌دهد. این که فقط قلب حکیم را ذکر کرد، از این باب است که محق که همان از بین بردن نور است، به قلبی تعلق پیدا می‌کند که نورانی باشد و قلب شخص غیر حکیم به طریق اولی از بین می‌رود؛ وقتی دانستی که غضب، قلب حکیم یعنی عقل او را از بین می‌برد، حقیقت فرمایش حضرت برای تو آشکار می‌شود که کسی که مالک خشم خود نباشد، مالک عقل خود نخواهد بود.

برخی از محققین فرموده‌اند: وقتی آتش غضب شعله گرفت و شعله کشیدنش قوت یافت، شخص غضبناک را نابینا و از هر موعظه‌ای ناشنوا می‌کند؛ وقتی موعظه می‌شود، چیزی نمی‌شود و بلکه اندرز، خشم او را می‌افزاید؛ و اگر بخواهد از نور عقل خود روشنی بگیرد، و به خود رجوع کند، قدرت بر آن را پیدا نمی‌کند؛ زیرا نور عقل خاموش می‌شود و با دود غضب، در جا محو می‌گردد؛ زیرا معدن اندیشه مغز است و هنگام شدت عصبانیت، از جوشش خون قلب، دودی به مغز بلند می‌شود که تاریک است و بر معادن فکر استیلا پیدا می‌کند .

و چه بسا این دود تعدی کند و به معادن حس هم برسد؛ پس چشم او تار می‌گردد و در نتیجه با چشمش نمی‌بیند و تمام دنیا در برابر چشم او تیره می‌گردد و مغز او مثل غاری می‌ماند که آتشی در آن روشن شده و فضای آن تاریک می‌شود و محل آن غار سوزان می‌شود و اطراف آن از دود آکنده می‌شود و چراغ کوچکی که در آن غار است، نور آن خاموش و پنهان می‌گردد؛ پس قدم در آن غار ثابت نمی‌ماند و کلامی در آن شنیده نمی‌شود و صورتی در آن دیده نمی‌شود و نه از داخل و نه از خارج غار نمی‌توان آن را خاموش کرد؛ بلکه باید صبر نمود تا هر آنچه قابل سوختن است بسوزد؛ غضب نیز با قلب و مغز چنین می‌کند و چه بسا آتش غضب قوی گردد و رطوبتی که حیات قلب بدان وابسته است را از بین ببرد و شخص غضبناک از شدت خشم بمیرد! کما این که آتش در آن غار شدت بگیرد و آن کوه را بشکافد و آن را زیر و رو کند و این بدین خاطر است که آتش نیروی نگهدارنده اطراف آن غار را که اجزای آن را جمع کرده است از بین می‌برد؛ و حال قلب نیز با وجود غضب، چنین حالی است.

و از آثار ظاهری این غضب، تغییر رنگ شخص و لرزش شدید اعضا و خروج افعال او از ترتیب و نظام و اضطراب در حرکت و کلام است تا جایی که کف بر دو گوشه دهان او آشکار می‌شود و حدقه چشم‌هایش قرمز می‌گردد و بینی او تغییر حالت می‌دهد و خلقت او بر می‌گردد و اگر انسان عصبانی در حالت عصبانیت، قبح صورت خود را ببیند، در اثر خجالت از زشتی صورت و تغییر خلقتش، غضب او فروکش می‌کند؛ و قبح باطن او عظیم‌تر از قبح ظاهر اوست؛ زیرا ظاهر بیانگر باطن است و ابتدا صورت باطن زشت می‌شود و سپس در درجه دوم، قبح خود را به ظاهر منتقل می‌سازد.

این اثر خشم، در جسم اوست؛ اما اثر آن در زبان، به این شکل است که شروع به دشنام دادن و ناسزاگویی می‌کند و کلمات زشتی به کار می‌برد که خردمندان از آن حیا می‌کنند و خود گوینده نیز در وقت فروکش کردن خشمش، از آن حیا می‌کند. و این کلمات نظمی غلط و الفاظی مضطرب دارند؛ اما اثر خشم بر اعضا، زدن و یورش بردن و پاره کردن و کشتن و جراحت وارد آوردن است هنگامی که شخص عصبانی قدرت انجام این کارها را داشته باشد و بدون مبالات اقدام می‌کند؛ اگر شخصی که بر او غضب کرده از دست او بگریزد، یا به هر سببی از دست او برود و نتواند از او تشفی حاصل کند، غضب به او بر می‌گردد و پیراهن خود را می‌درد و به صورت خود لطمه می‌زند و با دست به زمین می‌کوبد و مانند شیدای مست و مدهوش متحیر می‌دود و چه بسا بر زمین بیفتد و نتواند از شدت غضب برخیزد و بدود و مثل حالت غش به او دست می‌دهد؛ و چه بسا جمادات و حیوانات را بزند و وقتی سر سفره غذا غضبناک شود، ظرف را به زمین بکوبد، که چه بسا بشکند و از سفره بریزد و افعال دیوانگان را انجام بدهد و به چارپایان و جمادات دشنام دهد و آنان را مورد خطاب قرار دهد و بگوید: تا کی چنین می‌کنی و فلان و فلان! گویا انسان عاقلی را مورد خطاب قرار داده؛ حتی چه بسا مرکب او، او را لگد بزند، او نیز مرکبش را می‌زند و با او مقابله به مثل می‌کند.

اما اثر خشم در قلب نسبت به شخص مرد غضب، کینه و حسادت و اظهار بدی و دشنام بد و محزون شدن در اثر سرور او تصمیم به افشای سرّ او و پرده دری و تمسخر و قبایح دیگر است؛ این‌ها ثمرات غضب افراطی است و در آن اخبار به آنها اشاره شد.

**[ترجمه]

«34»

کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَفَّ نَفْسَهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاسِ أَقَالَ اللَّهُ نَفْسَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ کَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النَّاسِ کَفَّ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَنْهُ عَذَابَ یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس خود را از آبروی مردم نگه دارد، خداوند از او در روز قیامت می‌گذرد و هر کس خشم خود را از مردم نگه دارد، خداوند تبارک و تعالی از او، عذاب روز قیامت را دفع می‌کند. - . کافی 2 : 305. -

**[ترجمه]

بیان

الأعراض جمع العرض بالکسر و فی القاموس العرض بالکسر الجسد و کل موضع یعرق منه و رائحته رائحة طیبة کانت أو خبیثة و النفس و جانب الرجل الذی یصونه من نفسه و حسبه أن یتنقص و یثلب أو سواء کان فی نفسه أو فی سلفه أو من یلزمه أمره أو موضع المدح و الذم منه أو ما یفتخر به من حسب و شرف‌⁽²⁾

و قال النفس الروح و الدم و الجسد و العظمة و العزة و الهمة و الأنفة و العیب و العقوبة.

و قوله علیه السلام مَنْ کَفَّ نَفْسَهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاسِ أَیْ عَنْ هَتْکِ عِرْضِهِمْ بِالْغِیبَةِ وَ الْبُهْتَانِ وَ الشَّتْمِ وَ کَشْفِ عُیُوبِهِمْ وَ أَمْثَالِ ذَلِکَ أَقَالَ اللَّهُ نَفْسَهُ قیل المراد بالنفس هنا العیب.

1) 1. الکافی ج 2 ص 305.

2) 2. القاموس ج 2 ص 334.

و أقول یمکن أن یکون المراد بالنفس هنا أیضا المعنی الشائع لأن الإقالة و إن کان الغالب نسبتها إلی العثرات و الذنوب لکن یمکن نسبتها إلی النفس أیضا فإن الإقالة فی الأصل هو أن یشتری الرجل متاعا فیندم فیأتی البائع فیقول له أقلنی أی اترک ما جری بینی و بینک و رد علی ثمنی و خذ متاعک و استعمل فی غفران الذنوب لأنه بمنزلة معاوضة بینه و بین الرب تعالی فکأنه أعطی الذنب و أخذ العقوبة و النفس مرهونة فی تلک المعاملة یقتص منها فکما یمکن نسبة الإقالة إلی الذنب یمکن نسبتها إلی النفس أیضا بل هو أنسب لأنه یرید أن یفک نفسه عن العقوبة کما قال تعالی کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهِینٌ‌⁽¹⁾و قال سبحانه کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ⁽²⁾وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَلَا إِنَّ أَنْفُسَکُمْ مَرْهُونَةٌ بِأَعْمَالِکُمْ فَفُکُّوهَا بِاسْتِغْفَارِکُمْ. مع أنه یمکن تقدیر مضاف أی عثرة نفسه.

**[ترجمه]«الاعراض» جمع عرض است به کسر عین و در قاموس «العرض» به کسر عین، جسد را گویند و هر موضعی که از آن عرق بیرون می‌آید؛ و به معنای بو و رایحه است، خواه خوش و یا بد باشد. و نیز به معنای خود شخص و اطرافیان او که آنها را حفظ می‌کند، از این که نقصی بر آنان وارد شود و یا از آنان عیب جویی کنند، یا این که خواه آن نقص در خود او و یا در گذشتگانش و یا در کسانی که کار او به آنان مربوط است باشد و یا به معنای موضع مدح و ذم آنان و یا حسب و نسبی که موجب افتخار او باشد و صاحب قاموس گفته: عرض به معنای نفس و روح و خون و جسم و عظمت و عزت و همت و عزت نفس و عیب و عقوبت معنا می‌دهد.

و عبارت «من کفّ نفسه عن اعراض الناس» یعنی از هتک آبروی آنان با غیبت و تهمت و فحش و کشف عیوب و امثال آن. «أقال الله نفسه» گفته شده: مراد از نفس در این جا عیب است.

می‌گویم: ممکن است مراد از نفس در این جا نیز همان معنای رایج نفس باشد؛ زیرا اقاله کردن و نادیده گرفتن، اگر چه غالبا به لغزش‌ها و گناهان نسبت داده می‌شود، اما می‌توان آن را به نفس نیز نسبت داد؛ زیرا اصل اقاله به این معناست که کسی مالی را بخرد و پشیمان شود و به نزد فروشنده بیاید و بگوید: «أقلنی» یعنی معامله‌ای را که بین من و تو گذشت، نادیده بگیر و پولم را پس بده و متاعت را بگیر! این کلمه در غفران گناهان نیز استعمال شده؛ زیرا به منزله معاوضه بین گناه و بین پروردگار متعال است؛ گویا خدا گناه را داده و عقوبت را گرفته و نفس در آن معامله در گرو است و به دنبال آن رفته شده است؛ پس همان طور که نسبت دادن اقاله به گناه ممکن است، همان گونه هم نسبت دادن آن به نفس نیز ممکن و بلکه مناسب‌تر است؛ زیرا گنهکار می‌خواهد نفس خود را از گروی عقوبت الهی خارج کند؛ جنانچه خدای متعال فرمود: «کل نفس بما کسب رهین» - . طور / 21 - {و هر کس در گرو اعمال خویش است!} و فرموده: «کل نفس بما کسبت رهینة » - . مدثر / 38 - {هر کس در گرو اعمال خویش است،} و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آگاه باشید! نفس‌های شما در گروی اعمال شماست؛ آنها را با استغفار کردنتان آزاد کنید» و ممکن است مضافی را هم بتواند در عبارت روایت در نظر گرفت: «اقال الله عثرة نفسه» یعنی خدا لغزش نفس او را در قیامت نادیده می‌گیرد .

**[ترجمه]

باب 133 العصبیة و الفخر و التکاثر فی الأموال و الأولاد غیرها

الآیات

الأنعام: وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ‌⁽³⁾

الکهف: فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالًا وَ أَعَزُّ نَفَراً⁽⁴⁾

مریم: وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً

1) 1. الطور: 21.

2) 2. المدّثّر: 38.

3) 3. الأنعام: 53.

4) 4. الکهف: 34.

وَ رِءْیاً قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً إلی قوله تعالی أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیاتِنا وَ قالَ لَأُوتَیَنَّ مالًا وَ وَلَداً أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً کَلَّا سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتِینا فَرْداً⁽¹⁾

المؤمنون: وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْناهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ‌⁽²⁾

الشعراء: قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ قالَ وَ ما عِلْمِی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِینَ‌⁽³⁾

الزخرف: أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لا یَکادُ یُبِینُ فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَةُ مُقْتَرِنِینَ‌⁽⁴⁾

الدخان: ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ‌⁽⁵⁾

الفتح: إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ⁽⁶⁾

الحجرات: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ⁽⁷⁾

الحدید: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ⁽⁸⁾

و قال تعالی: وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ⁽⁹⁾

1) 1. مریم: 73- 80.

2) 2. المؤمنون: 33- 34.

3) 3. الشعراء: 111- 114.

4) 4. الزخرف: 52- 53.

5) 5. الدخان: 49.

6) 6. الفتح: 26.

7) 7. الحجرات: 13.

8) 8. الحدید: 20.

9) 9. الحدید: 23.

العلق: فَلْیَدْعُ نادِیَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ⁽¹⁾

التکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتَّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ‌⁽²⁾

{و بدین گونه ما برخی از آنان را به برخی دیگر آزمودیم، تا بگویند: «آیا اینانند که از میان ما، خدا بر ایشان منّت نهاده است؟» آیا خدا به [حالِ] سپاسگزاران داناتر نیست؟}

• فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. - . کهف / 34 -

{پس به رفیقش - در حالی که با او گفت و گو می‌کرد - گفت: «مال من از تو بیشتر است و از حیث افراد از تو نیرومندترم.»}

• وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَریقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا * وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْیاً *قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا *حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً *وَ یَزیدُ اللَّهُ الَّذینَ اهْتَدَوْا هُدیً وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا *أَ فَرَأَیْتَ الَّذی کَفَرَ بِآیاتِنا وَ قالَ لَأُوتَیَنَّ مالاً وَ وَلَداً *أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً * کَلاَّ سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا *وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتینا فَرْداً. - . مریم / 73 - 80 -

{و چون آیات روشن ما بر آنان خوانده شود، کسانی که کفر ورزیده‌اند به آنان که ایمان آورده‌اند می‌گویند: «کدام یک از [ما] دو گروه جایگاهش بهتر و محفلش آراسته‌تر است؟» و چه بسیار نسل‌ها را پیش از آنان نابود کردیم، که اثاثی بهتر و ظاهری فریباتر داشتند. بگو: «هر که در گمراهی است [خدای] رحمان به او تا زمانی مهلت می‌دهد، تا وقتی آنچه به آنان وعده داده می‌شود: یا عذاب، یا روز رستاخیز را ببینند؛ پس به زودی خواهند دانست جایگاه چه کسی بدتر و سپاهش ناتوان‌تر است.» و خداوند کسانی را که هدایت یافته‌اند بر هدایتشان می‌افزاید، و نیکی‌های ماندگار، نزد پروردگارت از حیث پاداش بهتر و خوش‌فرجام‌تر است. آیا دیدی آن کسی را که به آیات ما کفر ورزید و گفت: «قطعاً به من مال و فرزند [بسیار] داده خواهد شد»؟ آیا بر غیب آگاه شده یا از [خدای] رحمان عهدی گرفته است؟ نه چنین است. به زودی آنچه را می‌گوید، می‌نویسیم و عذاب را برای او خواهیم افزود. و آنچه را می‌گوید، از او به ارث می‌بریم و تنها به سوی ما خواهد آمد.}

• وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْناهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا ما هذا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ *وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ. - . مومنون / 33 - 34 -

{و اشراف قومش که کافر شده، و دیدار آخرت را دروغ پنداشته بودند، و در زندگی دنیا آنان را مرفّه ساخته بودیم گفتند: «این [مرد] جز بشری چون شما نیست: از آنچه می‌خورید، می‌خورد؛ و از آنچه می‌نوشید، می‌نوشد. و اگر بشری مثل خودتان را اطاعت کنید در آن صورت قطعاً زیانکار خواهید بود.}

• قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ *قالَ وَ ما عِلْمی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ *إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلی رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ *وَ ما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنینَ. - . شعراء / 111 - 114 -

{گفتند: «آیا به تو ایمان بیاوریم و حال آنکه فرومایگان از تو پیروی کرده‌اند؟» [نوح] گفت: «به [جزئیات] آنچه می‌کرده‌اند چه آگاهی دارم؟ حسابشان - اگر درمی‌یابید - جز با پروردگارم نیست. و من طردکننده مؤمنان نیستم.}

• أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذی هُوَ مَهینٌ وَ لا یَکادُ یُبینُ *فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَةُ مُقْتَرِنینَ. - . زخرف / 52 - 53 -

{آیا [نه] من از این کس که خود بی‌مقدار است و نمی‌تواند درست بیان کند بهترم؟ پس چرا بر او دستبندهایی زرّین آویخته نشده؟ یا با او فرشتگانی همراه نیامده‌اند؟}

• ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزیزُ الْکَریمُ. - . دخان / 49 -

{بچش که تو همان ارجمند بزرگواری!}

• إِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّة. - . فتح / 26 -

{آنگاه که کافران در دل‌های خود، تعصّب [آن هم] تعصّب جاهلیّت ورزیدند.}

• یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ. - . حجرات / 13 -

{ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم، و شما را ملّت ملّت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. بی‌تردید، خداوند دانای آگاه است.}

• اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ. - . حدید / 20 -

{بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشیِ شما به یکدیگر و فزون‌جویی در اموال و فرزندان است.}

• وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ. - . حدید / 23 -

{و خدا هیچ خودپسند فخرفروشی را دوست ندارد.}

• فَلْیَدْعُ نادِیَهُ *سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ. - . علق / 17 - 18 -

{[بگو] تا گروه خود را بخواند. به زودی آتشبانان را فرا خوانیم.}

• أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ *حَتَّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ *کَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ *ثُمَّ کَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ. - . تکاثر / 1 - 4 -

{تفاخر به بیشترداشتن، شما را غافل داشت. تا کارتان [و پایتان] به گورستان رسید. نه چنین است، زودا که بدانید. باز هم نه چنین است، زودا که بدانید.}

**[ترجمه]

روایات

«1»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الْإِیمَانِ مِنْ عُنُقِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس تعصب ورزد یا برای او تعصب ورزند، پس رشته ایمان را از گردن خود گسسته است. - . کافی 2 : 307 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه العصبی من یعین قومه علی الظلم العصبی هو الذی یغضب لعصبته و یحامی عنهم و العصبة الأقارب من جهة الأب لأنهم یعصبونه و یعتصب بهم أی یحیطون به و یشتد بهم و منه الحدیث لیس منا من دعا إلی عصبیة أو قاتل عصبیة و التعصب المحاماة و المدافعة.

و قال فی قوله صلی الله علیه و آله فقد خلع ربقة الإسلام من عنقه الربقة فی الأصل عروة فی حبل تجعل فی عنق البهیمة أو یدها تمسکها فاستعارها للإسلام یعنی ما یشد المسلم به نفسه من عری الإسلام أی حدوده و أحکامه و أوامره و نواهیه و تجمع الربقة علی ربق مثل کسرة و کسر و یقال للحبل الذی تکون فیه الربقة ربق و یجمع علی رباق و أرباق انتهی.

و التعصب المذموم فی الأخبار هو أن یحمی قومه أو عشیرته أو أصحابه فی الظلم و الباطل أو یلج فی مذهب باطل أو ملة باطلة لکونه دینه أو دین آبائه أو عشیرته و لا یکون طالبا للحق بل ینصر ما لا یعلم أنه حق أو باطل للغلبة علی الخصوم أو لإظهار تدربه فی العلوم أو اختار مذهبا ثم ظهر له خطاؤه فلا یرجع عنه لئلا ینسب إلی الجهل أو الضّلال.

فهذه کلها عصبیة باطلة مهلکة توجب خلع ربقة الإیمان و قریب منه

1) 1. العلق: 17- 18.

2) 2. التکاثر: 1- 4.

3) 3. الکافی ج 2 ص 307.

الحمیّة قال سبحانه إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ⁽¹⁾قال الطبرسی رحمه الله الحمیة الأنفة و الإنکار یقال فلان ذو حمیة منکرة إذا کان ذا غضب و أنفة أی حمیت قلوبهم بالغضب کعادة آبائهم فی الجاهلیة أن لا یذعنوا لأحد و لا ینقادوا له‌⁽²⁾

و قال الراغب عبر عن القوة الغضبیة إذا ثارت بالحمیة فقیل حمیت علی فلان أی غضبت انتهی و أما التعصب فی دین الحق و الرسوخ فیه و الحمایة عنه و کذا فی المسائل الیقینیة و الأعمال الدینیة أو حمایة أهله أو عشیرته بدفع الظلم عنهم فلیس من الحمیة و العصبیة المذمومة بل بعضها واجب.

ثم إن هذا الذم و الوعید فی المتعصب ظاهر و أما المتعصب له فلا بد من تقییده بما إذا کان هو الباعث له و الراضی به و إلا فلا إثم علیه و⁽³⁾خلع الإیمان إما کنایة عن خروجه من الإیمان رأسا للمبالغة أو عن إطاعة الإیمان للإخلال بشریعة عظیمة من شرائعه أو المعنی خلع ربقة من ربق الإیمان التی لزمها الإیمان علیه من عنقه.

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]در نهایه در مورد این حدیث گفته: «العصبیّ» یعنی کسی که قوم خود را بر ظلم یاری می‌کند و «عصبیّ» کسی است که برای قوم خود خشم نموده و از آنان حمایت می‌کند و «العصبة» خویشان از ناحیه پدری را گویند، زیرا آنان هستند که گرد او جمع می‌شوند و او نیز با حمایت آنان قوت می‌گیرد. و حدیث «از ما نیست کسی که به تعصب قبیلگی دعوت کند و یا از سر تعصب قبیلگی بجنگد» از همین باب است و «التعصب» به معنای حمایت طرفینی کردن و دفاع کردن است.

و در مورد عبارت «فقد خلع ربقة الاسلام عن عنقه» گفته: «الربقة» در اصل ریسمانی است در طنابی که بر گردن یا دست چارپا نهاده می‌شود و او را نگه می‌دارد؛ حضرت این ریسمان را استعاره از اسلام گرفت؛ یعنی آن چیزی که مسلمان با آن خود را محکم می‌کند و آن چیزی ریسمان اسلام است؛ یعنی حدود و احکام و اوامر و نواهی اسلام و جمع «ربقة»، «الربق» است؛ مثل «الکسرة»، که جمع آن «کِسَر» است و به طنابی که در آن، آن ریسمان قرار دارد، «ربق» گفته می‌شود و جمع آن «رباق» و «ارباق» است؛ پایان کلام صاحب نهایه.

و تعصبی که در روایات مذمت شده، آن است که انسان از قوم و عشیره و اصحاب خود در ظلم و باطلشان حمایت کند و یا در مذهب و آیین باطلی لجاجت به خرج دهد؛ از این جهت که آن مذهب باطل دین او و دین پدران و عشیره اوست و در این مورد طالب حق نباشد؛ بلکه چیزی را که نمی‌داند حق است یا باطل یاری دهد تا بر دشمنان غلبه کند و یا اظهار نظری که آن را در علوم رواج دهد؛ یا مذهبی اختیار کند و سپس اشتباه بودن آن را بفهمد و از آن برنگردد تا به او نسبت جهالت و گمراهی ندهند!

تمام این امور عصبیت باطل و مهلک است و موجب کندن ریسمان ایمان می‌شود. و از لحاظ معنا، حمیّت، نزدیک به معنای عصبیّت است؛ خدای سبحان می‌فرماید: « إِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّة» - . فتح / 26 - {هنگامی را که کافران در دل‌های خود خشم و نخوت جاهلیّت داشتند؛} طبرسی رحمه الله فرموده: «الحمیّة» سرپیچی و انکار است و گفته می‌شود: «فلان ذو حمیّة منکّرة» یعنی خشم و سرپیچی دارد؛ معنای آیه این است که دل‌هایشان مانند عادت پدرانشان در جاهلیت در غضب می‌سوخت که به حقانیت احدی اعتراف نکنند و مطیع او نشوند. و راغب گفته: از قوه غضبی که به هیجان می‌آید تعبیر به حمیّت شده؛ پس گفته شده: «حمیت علی فلان» یعنی بر او غضب کردم. پایان کلام راغب. اما تعصب بر دین حق و رسوخ در آن و حمایت از آن و همچنین تعصب در مسائل یقینی و اعمال دینی یا حمایت از اهل و عشیره به این که ظلم را از آنان دفع کند، از قبیل حمیت و عصبیت مذمت شده نیست؛ بلکه برخی از حمیت‌ها و عصبیت‌ها واجب است .

سپس این مذمت و وعده به عذاب دادن در خصوص متعصب واضح است؛ اما مذمت کردن کسی که برای او عصبیت به خرج داده شده، باید حمل شود بر صورتی که خود او باعث این تعصب شده و بدان راضی باشد؛ وگرنه گناهی بر گردن او نیست. و تعبیر به «خلع الایمان» یا کنایه است از خروج متعصب به طور کلی از ایمان از باب مبالغه و یا کنایه از خروج از اطاعت ایمان است به خاطر اخلالی که به دستور بزرگی از دستورات اسلام وارد کرده؛ و یا معنای آن کندن ریسمانی از ریسمان‌های ایمان است که ایمان بر گردن او انداخته است.

همانند این روایت در کافی از ابن ابی منصور از امام صادق علیه السلام روایت گردیده است. - . کافی 2 : 290 -

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ حَبَّةٌ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِیَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِیَّةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس در دلش به اندازه دانه خردلی از تعصب باشد، خداوند متعال روز قیامت او را با اعراب جاهلیت محشور نماید. - . کافی 2 : 308 -

**[ترجمه]

بیان

فی النهایة الأعراب ساکنو البادیة من العرب الذین لا یقیمون فی الأمصار و لا یدخلونها إلا لحاجة و قال الجاهلیة الحال التی کانت علیها العرب قبل الإسلام من الجهل بالله و برسوله و شرائع الدین و المفاخرة بالأنساب و الکبر و التجبر و غیر ذلک انتهی و کأنه محمول علی التعصب فی الدین الباطل.

**[ترجمه]در نهایه «الاعراب» کسانی هستند که عرب و ساکن در بیابان هستند و در شهرها اقامت نمی‌گزینند و جز برای حاجت به شهر نمی‌آیند. و نیز گفته: جاهلیت عبارت است از حالی که عرب‌ها قبل از اسلام داشتند که به خدا و رسول او جاهل بودند و دستورات دینی را نمی‌دانستند و به انساب خود فخرفروشی می‌کردند و تکبر و زور گویی و غیر آن داشتند؛ پایان کلام نهایه. و گویا این تعصب در روایت بر تعصب در دین باطل حمل می‌شود.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ خَضِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ تَعَصَّبَ عَصَبَهُ اللَّهُ بِعِصَابَةٍ

1) 1. الفتح: 26.

2) 2. مجمع البیان ج 9 ص 125 و 126.

3) 3. راجع شرح الکافی ج 2 ص 290.

4) 4. راجع شرح الکافی ج 2 ص 290.

5) 5. الکافی ج 2 ص 308.

مِنْ نَارٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس تعصب ورزد، خداوند پیشانی بندی از آتش بر پیشانی او خواهد بست. - . کافی 2 : 308 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری العصب الطی الشدید و تقول عصب رأسه بالعصابة تعصیبا و العصب العمامة و کل ما یعصب به الرأس و قال الفیروزآبادی العصابة بالکسر ما عصب به و العمامة و تعصب شد العمامة و أتی بالعصبیة.

**[ترجمه]جوهری می‌گوید: «العصب» به معنای به شدت پیچیدن است و می‌گویی: سر خود را با دستمال به شدت بست. و «العصب» به معنای عمامه است و هر آن چیزی که سر با آن بسته شود؛ و فیروزآبادی گفته: «العصابة» به کسر عین چیزی است که به وسیله آن بسته می‌شود و نیز به معنای عمامه است؛ «تعصّب» یعنی عمامه بست یا عصبیت به خرج داد.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ ابْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَامِرِ بْنِ السِّمْطِ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: لَمْ تُدْخِلِ الْجَنَّةَ حَمِیَّةٌ غَیْرُ حَمِیَّةِ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ ذَلِکَ حِینَ أَسْلَمَ غَضَباً لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی حَدِیثِ السَّلَی الَّذِی أُلْقِیَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام زین العابدین علیه السلام فرمود: هیچ تعصبی کسی را وارد بهشت نکرد، مگر تعصب حمزه بن عبدالمطلب و آن هنگامی بود که اسلام آورد در حالت خشم برای پیامبر صلی الله علیه و آله در داستان بچه دان شتری که بر پیامبر صلی الله علیه و آله افکنده شده بود. - . کافی 2 : 308 -

**[ترجمه]

بیان

لم تدخل الجنة علی بناء الإفعال و الحمیة الأنفة و الغیرة و فی القاموس الحمی من لا یحتمل الضیم و حمی من الشی‌ء کرضی حمیة أنف و فی النهایة فیه إن المشرکین جاءوا بسلا جزور فطرحوه علی النبی صلی الله علیه و آله و هو یصلی السلا الجلد الرقیق الذی یخرج فیه الولد من بطن أمه ملفوفا فیه و قیل هو فی الماشیة السلا و فی الناس المشیمة و الأول أشبه لأن المشیمة تخرج بعد الولد و لا یکون الولد فیها حین یخرج.

**[ترجمه]«لم تدخل الجنة» از باب افعال است و «الحمیّة» به معنای تکبر و غیرت است و در قاموس گفته: «الحمیّ» کسی است که ظلم را تحمل نمی‌کند؛ و «حمی من الشیء» بر وزن رضی به معنای حمیّت از سر تکبر است و در نهایه درباره این حدیث گفته: مشرکان بچه دان شتری را آوردند و بر پیامبر صلی الله علیه و آله که مشغول نماز بود، انداختند. «السلا» پوست نازکی است که بچه وقتی از شکم مادر به دنیا می‌آید، در آن پیچیده شده. و گفته شده: بچه دان در بهائم «سلا» و در انسان «مشیمه» نام دارد و معنای اول درست‌تر است؛ زیرا مشیمه بعد از بچه خارج می‌شود و وقتی خارج می‌شود، بچه در آن نیست.

**[ترجمه]

أقول

قد مرت قصة السلا و إسلام حمزة فی مواضعها و اختلفوا فی سبب إسلامه قال علی بن برهان الدین الحلبی الشافعی و مما وقع له صلی الله علیه و آله من الأذیة ما کان سببا لإسلام عمه حمزة رضی الله عنه و هو ما حدث به ابن إسحاق عن رجل من أسلم أن أبا جهل مر برسول الله صلی الله علیه و آله عند الصفا و قیل عند الحجون فآذاه و شتمه و نال منه ما نکرهه و قیل إنه صب التراب علی رأسه و قیل ألقی علیه فرثا و وطئ برجله علی عاتقه فلم یکلمه رسول الله صلی الله علیه و آله و مولاة لعبد الله بن جدعان فی مسکن لها تسمع ذلک و تبصره ثم انصرف رسول الله إلی نادی قریش فجلس معهم.

فلم یلبث حمزة أن أقبل متوشحا بسیفه راجعا من قنصه أی من صیده و کان

1) 1. الکافی ج 2 ص 308.

2) 2. الکافی ج 2 ص 308.

من عادته إذا رجع من قنصه لا یدخل إلی أهله إلا بعد أن یطوف بالبیت فمر علی تلک المولاة فأخبرته الخبر و قیل أخبرته مولاة أخته صفیة قالت له إنه صب التراب علی رأسه و ألقی علیه فرثا و وطئ برجله علی عاتقه و علی إلقاء الفرث علیه اقتصر أبو حیان فقال لها حمزة أنت رأیت هذا الذی تقولین قالت نعم.

فاحتمل حمزة الغضب و دخل المسجد فرأی أبا جهل جالسا فی القوم فأقبل نحوه حتی قام علی رأسه و رفع القوس فضربه فشجه شجة منکرة ثم قال أ تشتمه و أنا علی دینه أقول ما یقول فرد علی ذلک إن استطعت و فی لفظ أن حمزة لما قام علی رأس أبی جهل بالقوس صار أبو جهل یتضرع إلیه و یقول سفه عقولنا و سب آلهتنا و خالف آباءنا فقال و من أسفه منکم تعبدون الحجارة من دون الله أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله.

فقامت رجال من بنی مخزوم إلی حمزة لینصروا أبا جهل فقالوا ما نراک إلا قد صبأت فقال حمزة ما یمنعنی و قد استبان لی منه أنا أشهد أنه رسول الله و أن الذی یقوله حق و الله لا أنزع فامنعونی إن کنتم صادقین فقال لهم أبو جهل دعوا أبا یعلی فإنی و الله قد أسمعت ابن أخیه شیئا قبیحا.

و تم حمزة علی إسلامه فقال لنفسه لما رجع إلی بیته أنت سید قریش اتبعت هذا الصابی و ترکت دین آبائک الموت خیر لک مما صنعت ثم قال اللهم إن کان رشدا فاجعل تصدیقه فی قلبی و إلا فاجعل لی مما وقعت فیه مخرجا فبات بلیلة لم یبت بمثلها من وسوسة الشیطان، حتی أصبح.

فغدا إلی رسول الله فقال یا ابن أخی إنی وقعت فی أمر لا أعرف المخرج منه و إقامة مثلی علی ما لا أدری أ رشد هو أم غی شدید فأقبل علیه رسول الله صلی الله علیه و آله فذکره و وعظه و خوفه و بشره فألقی الله فی قلبه الإیمان بما قال رسول الله صلی الله علیه و آله فقال أشهد أنک لصادق فأظهر یا ابن أخی دینک و قد قال ابن عباس فی ذلک نزل أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی

النَّاسِ‌⁽¹⁾یعنی حمزة کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها یعنی أبا جهل و سر رسول الله صلی الله علیه و آله بإسلامه سرورا کثیرا لأنه کان أعز فتی فی قریش و أشدهم شکیمة و من ثم لما عرفت قریش أن رسول الله صلی الله علیه و آله قد عز کفوا عن بعض ما کانوا ینالون منه و أقبلوا علی بعض أصحابه بالأذیة سیّما المستضعفین منها الذین لا جوار لهم انتهی.

**[ترجمه]قصه بچه دان و اسلام آوردن حمزه در جای خود گذشت و در علت اسلام آوردن او اختلاف نظر وجود دارد. علی بن برهان الدین حلبی شافعی می‌گوید: از اموری که موجب آزار پیامبر صلی الله علیه و آله بود، جریانی بود که سبب اسلام آوردن عموی آن حضرت، حمزه رضی الله عنه گشت. و آن جریانی است که ابن اسحاق از مردی از قبیله اسلم نقل می‌کند که روزی ابوجهل از کنار پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار کوه صفا گذشت - و گفته شده: در کنارحجون (موضعی در مکه) - و آن حضرت را آزرد و دشنام داد و نسبت به ایشان، کارهایی که مورد کراهت ماست انجام داد؛ گفته شده: خاک را بر سر حضرت ریخت و گفته شده: مقداری شکمبه بر حضرت ریخت و با پا بر روی دوش شریف پیامبر صلی الله علیه و آله رفت! پیامبر صلی الله علیه و آله در این مورد با او سخنی نگفت. کنیزی از عبدالله بن جدعان در خانه‌اش بود و سخنان ابو جهل را شنید و این منظره‌ها را دید؛ سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله به سمت محل نشستن قریش آمد و با آنان نشست.

چیزی نگذشت که حمزه در حالی که شمشیر به گردنش آویزان کرده بود از شکار برگشت. حمزه عادت داشت که وقتی از شکار بر می‌گشت، به سمت خانه‌اش نمی‌رفت مگر این که خانه خدا را طواف کند. حمزه با آن کنیز ملاقات کرد و کنیز، ماجرا را به او گفت. و گفته شده: کنیز خواهرش صفیه به او جریان را خبر داد و به او گفت: ابوجهل خاک بر سر پیامبر صلی الله علیه و آله ریخت و شکمبه بر او پرتاب کرد و با پا بر دوش شریف پیامبر صلی الله علیه و آله رفت! ( ابو حیان تا عبارت « شکمبه بر او پرتاب کرد)» را بیشتر نیاورده) حمزه به او گفت: آنچه گفتی را به چشم خود دیدی؟ گفت: بله.

حمزه عصبانی شد و داخل مسجد گشت و ابوجهل را دید که میان قوم نشسته؛ به سمت او آمد و بالای سرش ایستاد و کمان را بلند کرد و بر سر او کوبید و سر او زخم بسیار زشتی برداشت. سپس گفت: آیا به پیامبر صلی الله علیه و آله دشنام می‌دهی، در حالی که من متدین به دین او هستم و هر آنچه او معتقد است من نیز معتقدم؟ اگر می‌توانی این کارها را با من انجام بده! و در یک نقل دارد: وقتی حمزه با کمانش بالای سر ابوجهل ایستاد، ابوجهل شروع به زاری کردن کرد و به او گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله عقول ما را کودن انگاشت و معبودان ما را دشنام داد و با پدران ما مخالفت ورزید! حمزه گفت: چه کسی از شما سفیه‌تر است که سنگ را به جای خدا می‌پرستید؟ گواهی می‌دهم که معبودی جز خدا نیست و محمد صلی الله علیه و آله رسول خداست.

مردانی از بنی مخزوم برخاستند و به سمت حمزه رفتند تا ابوجهل را یاری کنند. آنها گفتند: می‌بینیم که از دین خود دست کشیده‌ای! حمزه گفت: چه چیز مانع من شود در حالی که حقیقت در دین او برای من منکشف گشته؟ من گواهی می‌دهم که او رسول خداست و آنچه می‌گوید، حق است؛ به خدا قسم که از یاری او باز نمی‌ایستم! پس اگر راست می‌گویید، مرا از یاری او بازدارید! ابوجهل به آنان گفت: ابو یعلی را رها کنید که من به برادرزاده او چیز زشتی شنواندم.

و حمزه بر اسلام خود ماند و وقتی به خانه‌اش برگشت به خود گفت: تو سید قریش هستی! آیا از این کسی که دین جدید آورده تبعیت نموده و دین پدرانت را ترک می‌کنی؟ مرگ برای تو بهتر است از آنچه کردی! سپس گفت: خدایا! اگر کار درستی کردم، تصدیق او را بر دلم قرار ده و اگر کارم درست نبوده، برایم از کاری که کردم راه گریزی مهیا کن . پس آن شب را خوابید و هیچ شبی را مثل آن شب در وسوسه شیطان سپری نکرد تا این که صبح کرد.

پس صبح به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و گفت: ای برادر زاده! من کاری کرده‌ام که راه خروج از آن را نمی‌دانم! و این که مثل منی بر چیزی بایستد که نمی‌داند درست است یا نه، سخت است! پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی او آمد و به او یادآوری کرد و او را موعظه فرمود و او را بیم و بشارت داد. پس خدا به سبب گفته‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان را در دل حمزه افکند؛ حمزه گفت: گواهی می‌دهم که تو راست می‌گویی؛ ای برادر زاده! دین خود را آشکار کن. ابن عباس می‌گوید: آیه «أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشی بِهِ فِی النَّاسِ» {آیا کسی که مرده بود، سپس او را زنده کردیم، و نوری برایش قرار دادیم که با آن در میان مردم راه برود،} مراد از آن حمزه است. «کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها» - . انعام / 122 - {همانند کسی است که در ظلمت‌ها باشد و از آن خارج نگردد؟} مراد ابوجهل است؛ و رسول خدا صلی الله علیه و آله به سبب اسلام حمزه به شدت خوشحال شد؛ زیرا حمزه عزیزترین جوان در قریش بود و بزرگی او از همه سخت‌تر بود و به همین جهت وقتی قریش دانستند که رسول خدا صلی الله علیه و آله عزیز گشته، از برخی آزارهای خود دست برداشتند و روی به آزار برخی از اصحاب حضرت آوردند، مخصوصا ضعیفانی که حق پناه بر گردن کسی نداشتند. پایان کلام علی بن برهان الدین .

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمَلَائِکَةَ کَانُوا یَحْسَبُونَ أَنَّ إِبْلِیسَ مِنْهُمْ وَ کَانَ فِی عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهُمْ فَاسْتَخْرَجَ مَا فِی نَفْسِهِ بِالْحَمِیَّةِ وَ الْغَضَبِ فَقَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: ملائکه می‌پنداشتند که ابلیس از آنهاست و در علم خداوند بود که او از آن‌ها نیست. پس آنچه در نفسش بود با تعصب و خشم خارج کرد و گفت: مرا از آتش آفریدی و او را از گل. - . کافی 2 : 308 -

**[ترجمه]

بیان

کانوا یحسبون أن إبلیس منهم أی فی طاعة الله و عدم العصیان لمواظبته علی عبادة الله تعالی فی أزمنة متطاولة و لم یکونوا یجوزون أنه یعصی الله و یخالفه فی أمره لبعد عدم علم الملائکة بأنه لیس منهم بعد أن أسروه من بین الجن و رفعوه إلی السماء فهو من قبیل

قولهم علیهم السلام سلمان منا أهل البیت.

و یمکن أن یکون المراد کونه من جنسهم و یکون ذلک الحسبان لمشاهدتهم تباین أخلاقه ظاهرا⁽³⁾

للجن و تکریم الله تعالی له و جعله بینهم بل رئیسا علی بعضهم کما قیل فظنوا أنه کان منهم وقع بین الجن أو یقال کان الظان جمع من الملائکة لم یطلعوا علی بدو أمره فاستخرج ما فی نفسه أی أظهر إبلیس ما فی نفسه أی أخذته الحمیة و الأنفة و العصبیة و افتخر و تکبر علی آدم بأن أصل آدم من طین و أصله من نار و النار أشرف من الطین و أخطأ فی ذلک بجهات شتی.

منها أنه إنما نظر إلی جسد آدم و لم ینظر إلی روحه المقدسة التی أودع الله فیها غرائب الشئون و قد ورد ذلک فی الأخبار و منها أن ما ادعاه من شرافة النار و کونه أعلی من الطین فی محل المنع فإن الطین لتذلله منبع لجمیع الخیرات و منشأ لجمیع الحبوب و الریاحین و الثمرات و النار لرفعتها و اشتعالها یحصل منها جمیع

1) 1. الأنعام: 122.

2) 2. الکافی ج 2 ص 308.

3) 3. راجع شرح الکافی ج 2 ص 291.

الشرور و الصفات الذمیمة و الأخلاق السیئة فثمرتها الفساد و آخرها الرماد.

ثم اعلم أن هذا الخبر مما یدل علی أن إبلیس لم یکن من الملائکة و قد اختلف أصحابنا و المخالفون فی ذلک فالذی ذهب إلیه أکثر المتکلمین من أصحابنا و غیرهم أنه لم یکن من الملائکة قال الشیخ المفید برد الله مضجعه فی کتاب المقالات إن إبلیس من الجن خاصة و إنه لیس من الملائکة و لا کان منها قال الله تعالی إِلَّا إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِ‌⁽¹⁾و جاءت الأخبار متواترة عن الأئمة الهدی من آل محمد صلی الله علیه و آله بذلک و هو مذهب الإمامیة کلها و کثیر من المعتزلة و أصحاب الحدیث انتهی.

و ذهب طائفة من المتکلمین إلی أنه من الملائکة و اختاره من أصحابنا شیخ الطائفة روح الله روحه فی التبیان و قال و هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام و الظاهر فی تفاسیرنا ثم قال رحمه الله ثم اختلف من قال کان منهم فمنهم من قال إنه کان خازنا للجنان و منهم من قال کان له سلطان سماء الدنیا و سلطان الأرض و منهم من قال إنه کان یسوس ما بین السماء و الأرض‌⁽²⁾.

**[ترجمه]«کانوا یحسبون ان ابلیس منهم» یعنی در راه طاعت خدا و عدم معصیت ابلیس نیز همراه آنان است، زیرا در زمان‌های طولانی بر عبادت خدا مواظبت داشت و ملائکه احتمال نمی‌دادند که او خدا را نافرمانی کرده و با امر او مخالفت می‌ورزد؛ زیرا بعید است ملائکه، بعد از آن که او را از بین جنیان اسیر کردند و به آسمان بردند، علم نداشته باشند که ابلیس از آنان نیست. پس این عبارت از قبیل عبارت «سلمان از ما اهل بیت است می‌باشد؛» و ممکن است مراد این باشد که ابلیس از جنس آنان بود و این پندار که ابلیس از آنان است. بر این اساس بود که می‌دیدند، اخلاق او ظاهرا با جنیان تباین دارد و خدا او را تکریم می‌کند و ابلیس را در بین جنیان به عنوان رئیس بر برخی از آنان قرار داده، چنانچه این مطلب گفته شده؛ پس ملائکه گمان کردند که ابلیس از آنان است که در بین جنیان واقع شده و یا گفته شود: گمان کنندگان جمعی از ملائکه بودند که بر آشکار شدن امر او اطلاع حاصل نکرده بودند. «فاستخرج ما فی نفسه» یعنی ابلیس آنچه در درون داشت را آشکار کرد؛ یعنی حمیت و تکبر و عصبیت او را گرفت و فخرفروشی کرد و بر آدم به این صورت تکبر ورزید که اصل آدم از گِل است و اصل او از آتش و آتش از گل شرافت بیشتری دارد و در این قیاس خود از جهات مختلفی خطا کرد:

از جمله این که به جسم آدم نظر کرد و به روح مقدس او ننگریست که خدا در آن شؤون عجیبی قرار داده و این امر در اخبار وارد شده. دیگر این که آنچه ادعا کرد که آتش شرافت دارد و از گِل بالاتر است قابل منع است، زیرا گل به سبب خواری که دارد منشأ همه خیرات و محل رشد همه دانه‌ها و گُل‌ها و میوه‌هاست و آتش به دلیل بلندی و شعله ور بودن، تمام شرور و صفات ناپسند و اخلاق بد از او به وجود می‌آید؛ پس ثمره آتش فساد است و آخر آن خاکستر شدن است .

سپس بدان که این روایت از روایاتی است که دلالت دارند که ابلیس از ملائکه نبوده و اصحاب امامیه و علمای اهل تسنن در این زمینه اختلاف نظر دارند. آن عقیده‌ای که اکثر متکلمان از شیعه و غیر شیعه بدان معتقد هستند این است که ابلیس از فرشتگان نبود. شیخ مفید در کتاب مقالات می‌فرماید: «ابلیس از جنیان بود و از فرشتگان نبود و جن نیز از فرشتگان نبودند؛ خدای متعال می‌فرماید: «الا ابلیس کان من الجنّ» - . کهف / 50 - {مگر ابلیس که از جنّ بود} و اخبار متواتری از ائمه هدی از آل وحود صلی الله علیه و آله وارد شده که بر این مطلب تأکید دارد و این مذهب تمام امامیه و بسیاری از معتزله و اصحاب حدیث است.»

و گروهی از متکلمین معتقد شده‌اند که ابلیس از ملائکه بوده و این قول را از شیعه، شیخ الطائفه طوسی که خدا روحش را شاد کند در تفسیر تبیان برگزیده و شیخ طوسی فرموده: این عقیده از امام صادق علیه السلام روایت شده و در تفاسیر امامیه ظاهر است. سپس فرموده: کسانی که ابلیس را از فرشتگان می‌دانند، اختلاف نظر پیدا کرده‌اند؛ گروهی گفته‌اند: ابلیس کلید دار بهشت بوده؛ و برخی گفته‌اند: سلطنت آسمان دنیا و سلطنت بر زمین برای او بوده و برخی گفته‌اند: بین آسمان و زمین مهتری و بزرگی می‌کرده است.

**[ترجمه]

«6»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام عَنِ الْعَصَبِیَّةِ فَقَالَ الْعَصَبِیَّةُ الَّتِی یَأْثَمُ عَلَیْهَا صَاحِبُهَا أَنْ یَرَی الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَیْراً مِنْ خِیَارِ قَوْمٍ آخَرِینَ وَ لَیْسَ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ أَنْ یُحِبَّ الرَّجُلُ قَوْمَهُ وَ لَکِنَّ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ أَنْ یُعِینَ قَوْمَهُ عَلَی الظُّلْمِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: از امام زین العابدین علیه السلام درباره تعصب سوال شد. پس فرمود: تعصبی که صاحبش بر آن گناه می‌کند آن است که شخص، بدترین از قوم خود را بهتر از خوبان قوم دیگران بداند و از تعصب نیست که شخص قومش را دوست بدارد ولی از تعصب است که قومش را بر ظلم یاری کند. - . کافی 2 : 308 -

**[ترجمه]

بیان

أن یری علی بناء المجرد أو الإفعال أن یحب الرجل قومه

1) 1. الکهف: 50.

2) 2. قال المؤلّف العلامة فی ج 11 ص 144 من هذه الطبعة باب سجود الملائکة بعد مثل هذا الکلام، و الحق ما اختاره المفید رحمه اللّه و سنورد الاخبار فی ذلک فی کتاب السماء و العالم.

3) 3. الکافی ج 2 ص 308.

إما محض المحبة فإنه من الجبلة الإنسانیة أن یحب الرجل قومه و عشیرته و أقاربه أکثر من غیرهم و قلما ینفک عنه أحد و الظاهر أنه لیس من الصفات الذمیمة أو بالأفعال أیضا بأن یسعی فی حوائجهم أکثر من السعی فی حوائج غیرهم و یبذل لهم المال أکثر من غیرهم و الظاهر أن هذا أیضا غیر مذموم شرعا بل ممدوح فإن أکثره من صلة الرحم و بعضه من رعایة الأخلاء و الإخوان و الأصحاب و قد مر عن أمیر المؤمنین علیه السلام فی صلة الرحم الحث علی جمیع ذلک و عن غیره علیه السلام فظهر أن العصبیة المذمومة إما إعانة قومه علی الظلم أو إثبات ما لیس فیهم لهم أو التفاخر بالأمور الباطلة التی توجب المنقصة أو تفضیلهم علی غیرهم من غیر فضل و غیر ذلک.

**[ترجمه]«ان یری» به صورت ثلاثی مجرد و یا از باب افعال است. «ان یحب الرجل قومه» یا محض محبت مراد است؛ زیرا محبت قوم و عشیره و خویشان بیش از دیگران از فطریات انسانی است و کم پیش می‌آید که احدی این محبت را نداشته باشد و ظاهرا این حب از صفات مذموم نیست و از افعال بد هم نیست که انسان سعی در قضای حوائج قوم خود به بیش از سعی در حوائج غیر آنها بپردازد و به آنان بیش از دیگران مال بپردازد. ظاهرا این امر نیز از لحاظ شرعی مذموم نیست و بلکه ممدوح است؛ زیرا اکثر این امور از باب صله رحم است و برخی نیز از باب مراعات حقوق دوستان و یاران است و در باب صله رحم از امیر المؤمنین علیه السلام و غیر ایشان، تشویق بر همه این امور گذشت. پس معلوم می‌شود که عصبیت مذموم یا یاری کردن قوم خود بر ظلم است و یا اثبات کردن آنچه ندارند، برای ایشان است و یا فخرفروشی به امور باطلی که موجب نقصان می‌شود و یا برتری دادن قوم خود بر غیر ایشان، بدون این که برتر باشند و غیر آن.

**[ترجمه]

«7»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِیَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِیَّةِ⁽¹⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ وَ ابْنِ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ:

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 28.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 357.

3) 3. الخصال ج 1 ص 36.

4) 4. الخصال ج 1 ص 107.

4) 4. ثواب الأعمال ص 241.

5) 5. ثواب الأعمال ص 241.

6) 6. ثواب الأعمال ص 241.

قَالَ: مَنْ تَعَصَّبَ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ أَعْرَابِ الْجَاهِلِیَّةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: خبر رسیده است که فرمود: هر کس تعصب ورزد، خداوند روز قیامت او را با اعراب جاهلیت محشور سازد. - . ثواب الأعمال : 241 -

**[ترجمه]

«20»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: مَنْ صَنَعَ شَیْئاً لِلْمُفَاخَرَةِ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَسْوَدَ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هر کس برای فخر فروشی کاری کند، خداوند روز قیامت او را سیاه محشور نماید. - . ثواب الأعمال: 228 -

**[ترجمه]

«21»

سن، [المحاسن] قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ثَلَاثٌ إِذَا کُنَّ فِی الْمَرْءِ فَلَا تَتَحَرَّجْ أَنْ تَقُولَ إِنَّهُ فِی جَهَنَّمَ الْبَذَاءُ وَ الْخُیَلَاءُ وَ الْفَخْرُ⁽³⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز اگر در انسان باشد پس سخت نیست که گفته شود که او در جهنم است: بدزبانی و تکبر و فخر. - . محاسن: 124 -

**[ترجمه]

«22»

کش، [رجال الکشی] وَجَدْتُ بِخَطِّ جَبْرَئِیلَ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أَنَا وَ صَفْوَانُ بْنُ یَحْیَی وَ مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ وَ أَظُنُّهُ قَالَ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُغِیرَةِ أَوْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُنْدَبٍ وَ هُوَ بِصَرْیَا⁽⁴⁾

قَالَ فَجَلَسْنَا عِنْدَهُ سَاعَةً ثُمَّ قُمْنَا فَقَالَ أَمَّا أَنْتَ یَا أَحْمَدُ فَاجْلِسْ فَجَلَسْتُ فَأَقْبَلَ یُحَدِّثُنِی وَ أَسْأَلُهُ وَ یُجِیبُنِی حَتَّی ذَهَبَ عَامَّةُ اللَّیْلِ فَلَمَّا أَرَدْتُ الِانْصِرَافَ قَالَ لِی یَا أَحْمَدُ تَنْصَرِفُ أَوْ تَبِیتُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ ذَاکَ اللَّیْلُ إِنْ أَمَرْتَ بِالانْصِرَافِ انْصَرَفْتُ وَ إِنْ أَمَرْتَ بِالْمُقَامِ أَقَمْتُ قَالَ أَقِمْ فَهَذَا الْحَرَسُ وَ قَدْ هَدَأَ النَّاسُ وَ بَاتُوا فَقَامَ وَ انْصَرَفَ فَلَمَّا ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ خَرَرْتُ لِلَّهِ سَاجِداً فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ حُجَّةُ اللَّهِ وَ وَارِثُ عِلْمِ النَّبِیِّینَ آنَسَ بِی مِنْ بَیْنِ إِخْوَانِی وَ حَبَّبَنِی فَأَنَا فِی سَجْدَتِی وَ شُکْرِی فَمَا عَلِمْتُ إِلَّا وَ قَدْ رَفَسَنِی بِرِجْلِهِ ثُمَّ قُمْتُ فَأَخَذَ بِیَدِی فَغَمَزَهَا ثُمَّ قَالَ یَا أَحْمَدُ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَادَ صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ فِی مَرَضِهِ فَلَمَّا قَامَ مِنْ عِنْدِهِ قَالَ یَا صَعْصَعَةُ لَا تَفْتَخِرَنَّ عَلَی إِخْوَانِکَ بِعِیَادَتِی إِیَّاکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ ثُمَّ انْصَرَفَ عَنِّی‌⁽⁵⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 241.

2) 2. ثواب الأعمال ص 228.

3) 3. المحاسن ص 124.

4) 4. صریا: قریة أسسها موسی بن جعفر علیه السلام علی ثلاثة أمیال من المدینة و قد کثر ذکرها فی الحدیث و لم نجد ذکرها فی المعاجم، راجع المناقب ج 4 ص 382.

5) 5. رجال الکشّیّ ص 491.

**[ترجمه]رجال کشی: ابن مهران از بزنظی نقل می‌کند که وی گفت: بر موسی بن جعفر علیه السلام وارد شدم من و صفوان بن یحیی و محمد بن سنان همراهم بودند و گمان دارم که گفت: عبد الله بن مغیره یا عبدالله بن جندب هم بودند و حضرت علیه السلام در روستای صریا بودند. بزنطی گفت: مدتی در نزد ایشان نشستیم و سپس برخاستیم. پس فرمود: اما تو ای احمد، بنشین. پس نشستم. پس رو به من فرموده و با من سخن گفتند. و من نیز سوال پرسیدم و ایشان پاسخ دادند تا اینکه مدتی از شب گذشت. پس وقتی که خواستم بروم به من فرمودند: ای احمد! می‌روی یا همین جا می‌خوابی؟ پس عرض کردم: فدایت شوم الان شب است. اگر به رفتن دستور دهی می‌روم و اگر به ماندن امر فرمایی می‌مانم. فرمود: بمان. نگهبان اینجاست و مردم آرام گرفته و خوابیده‌اند. پس برخاسته و رفتند. پس هنگامی که دانستم حضرت علیه السلام به اندرون رفتند، برای خداوند به سجده افتادم و گفتم: سپاس برای خداوند است که حجت خداوند و وارث علم انبیاء از میان برادرانم با من انس گرفت و مرا دوست داشت. پس در سجده و شکرم بودم و متوجه نبودم تا اینکه حضرت علیه السلام با پای خود مرا متوجه کرد، پس برخاستم. سپس دستم را گرفت و آن را فشرد. سپس فرمود: ای احمد! امیرالمومنین علیه السلام صعصعه بن صوحان را در بیماری‌اش عیادت فرمود. پس هنگامی که از نزدش برخاست فرمود: ای صعصعه! بر برادرانت به سبب عیادت من افتخار نکن. از این کار بپرهیز و از خدا بترس. سپس از پیش رفتند. - . رجال کشّی: 491 -

**[ترجمه]

«23»

کش، [رجال الکشی] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْبَرَّانِیُ‌⁽¹⁾

وَ عُثْمَانُ بْنُ حَامِدٍ الْکَشْیَانُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزْدَادَ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ الرِّضَا علیه السلام فَأَمْسَیْتُ عِنْدَهُ قَالَ فَقُلْتُ أَنْصَرِفُ فَقَالَ لِی لَا تَنْصَرِفْ فَقَدْ أَمْسَیْتَ قَالَ فَأَقَمْتُ عِنْدَهُ قَالَ فَقَالَ لِجَارِیَتِهِ هَاتِی مُضَرَّبَتِی وَ وِسَادَتِی فَافْرُشِی لِأَحْمَدَ فِی ذَلِکِ الْبَیْتِ قَالَ فَلَمَّا صِرْتُ فِی الْبَیْتِ دَخَلَنِی شَیْ‌ءٌ فَجَعَلَ یَخْطُرُ بِبَالِی مَنْ مِثْلِی فِی بَیْتِ وَلِیِّ اللَّهِ وَ عَلَی مِهَادِهِ فَنَادَانِی یَا أَحْمَدُ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَادَ صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ فَقَالَ یَا صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ لَا تَجْعَلْ عِیَادَتِی إِیَّاکَ فَخْراً عَلَی قَوْمِکَ وَ تَوَاضَعْ لِلَّهِ یَرْفَعْکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: احمد بن محمد بن ابی نصر گفت: در نزد امام رضا علیه السلام بودم تا شب شد. احمد گفت: گفتم: من می‌روم. حضرت علیه السلام فرمود: نرو، شب شده است. احمد گفت خدمت ایشان ماندم. احمد گفت: حضرت علیه السلام به کنیز خود فرمودند: رختخواب و بالش مرا بیاورید و برای احمد در این خانه پهن کنید. احمد گفت: پس هنگامی که وارد خانه شدم، چیزی بر من وارد شد و در فکرم گذشت که چه کسی مانند من در خانه ولی خداست و بر رختخواب اوست؟ پس حضرت علیه السلام مرا صدا زد: ای احمد! امیرالمومنین علیه السلام صعصعه بن صوحان را عیادت فرمود. پس فرمود: ای صعصعه بن صوحان! عیادت مرا موجب افتخار بر قوم خود قرار ندهی و برای خداوند تواضع کن تا تو را بالا برد. - . رجال کشّی: 491 -

**[ترجمه]

«24»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا کَانَ یَوْمُ فَتْحِ مَکَّةَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی النَّاسِ خَطِیباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ لِیُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ أَذْهَبَ عَنْکُمْ بِالْإِسْلَامِ نَخْوَةَ الْجَاهِلِیَّةِ وَ التَّفَاخُرَ بِآبَائِهَا وَ عَشَائِرِهَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ مِنْ آدَمَ وَ آدَمُ مِنْ طِینٍ أَلَا وَ إِنَّ خَیْرَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ أَکْرَمَکُمْ عَلَیْهِ الْیَوْمَ أَتْقَاکُمْ وَ أَطْوَعُکُمْ لَهُ أَلَا وَ إِنَّ الْعَرَبِیَّةَ لَیْسَتْ بِأَبٍ وَالِدٍ وَ لَکِنَّهَا لِسَانٌ نَاطِقٌ فَمَنْ قَصَرَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُبْلِغْهُ رِضْوَانَ اللَّهِ حَسَبَهُ أَلَا وَ إِنَّ کُلَّ دَمٍ أَوْ مَظْلِمَةٍ أَوْ إِحْنَةٍ کَانَتْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهِیَ تُطَلُّ تَحْتَ قَدَمِیَّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]نوادر: امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که روز فتح مکه بود، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای خواندن خطبه در میان مردم برخاست. پس خداوند را سپاس گفت و ستایش فرمود. سپس فرمود: ای مردم! برای اینکه حاضر به غایب برساند می‌گویم: خداوند تبارک و تعالی به وسیله اسلام، غرور جاهلیت و افتخار به پدران و قبیله‌های آن را از میان شما برد. ای مردم! شما از آدم و آدم از خاک است. بدانید که امروز بهترین شما در نزد خداوند و گرامی‌ترین شما بر او، باتقوا‌ترین و مطیع‌ترین شما برای اوست. بدانید که عرب بودن به تولد از پدر عرب نیست، بلکه عرب بودن زبان گویا است. پس هر کس به خاطر آن عملش کم شود، نژادش او را به رضوان خداوند نرساند. بدانید که هر خونی یا ستمی یا کینه‌ای که در جاهلیت بوده، پس در زیر پای من است تا روز قیامت. - . الزهد: 56 -

**[ترجمه]

«25»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی وَ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ: أَصْلُ الْمَرْءِ دِینُهُ وَ حَسَبُهُ خُلُقُهُ وَ کَرَمُهُ تَقْوَاهُ وَ إِنَّ النَّاسَ مِنْ آدَمَ شَرَعٌ سَوَاءٌ.

**[ترجمه]نوادر: امام باقر علیه السلام فرمود: اصل انسان دین اوست و نژادش اخلاق اوست و بخشندگی‌اش تقوای اوست و مردم از آدم یکسان هستند. - . الزهد: 57 -

**[ترجمه]

«26»

ین، [کتاب حسین بن سعید] و النوادر عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام النَّاسُ یَرْوُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَشْرَفُکُمْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ أَشْرَفُکُمْ فِی الْإِسْلَامِ فَقَالَ علیه السلام صَدَقُوا وَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُونَ کَانَ أَشْرَفُهُمْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ أَسْخَاهُمْ نَفْساً

1) 1. البریانی خ.

2) 2. رجال الکشّیّ ص 491.

وَ أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَحْسَنُهُمْ جِوَاراً وَ أَکَفُّهُمْ أَذًی فَذَلِکَ الَّذِی إِذَا أَسْلَمَ لَمْ یَزِدْهُ إِسْلَامُهُ إِلَّا خَیْراً.

**[ترجمه]نوادر: زراره گفت: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: مردم از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کنند که ایشان فرمود: شریف‌ترین شما در جاهلیت، شریف‌ترین شما در اسلام است. پس امام باقر علیه السلام فرمود: درست می‌گویند، ولی معنایش آنطور نیست که تصور می‌کنند. شریف‌ترین آن‌ها در جاهلیت، بخشنده‌ترین آن‌ها و خوش اخلاق‌ترین آن‌ها و نیکوترین آن‌ها در همنشینی و کم آزارترین آن‌ها بودند. پس چنین کسی هنگامی که اسلام آورد، اسلامش چیزی جز خیر به او اضافه نکرد. - . الزهد: 59 -

**[ترجمه]

«27»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أُوصِی أُمَّتِی بِخَمْسٍ بِالسَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ وَ الْهِجْرَةِ وَ الْجِهَادِ وَ الْجَمَاعَةِ وَ مَنْ دَعَا بِدُعَاءِ إِلْحَاحِ الْجَاهِلِیَّةِ فَلَهُ حَثْوَةٌ مِنْ حَثَی جَهَنَّمَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: امتم را به پنج چیز سفارش می‌کنم: به شنیدن و اطاعت و هجرت و جهاد و جماعت. و هر کس دعوت کند به دعوت جاهلیت، پس برای اوست خاکی از خاک‌های جهنم نصیبش خواهد شد. - . نوادر الراوندی: 21 -

**[ترجمه]

«28»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: مَا لِابْنِ آدَمَ وَ الْفَخْرِ أَوَّلُهُ نُطْفَةٌ وَ آخِرُهُ جِیفَةٌ لَا یَرْزُقُ نَفْسَهُ وَ لَا یَدْفَعُ حَتْفَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فرزند آدم را با افتخار چکار است؟ اولش نطفه و آخرش مردار است. خود را روزی نمی‌دهد و مرگش را دفع نمی‌کند. - . نهج البلاغة خطبه: 454 -

**[ترجمه]

باب 134 النهی عن المدح و الرضا به

روایات

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْمَدْحِ وَ قَالَ احْثُوا فِی وُجُوهِ الْمَدَّاحِینَ التُّرَابَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در چیزهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله از آن‌ها نهی فرموده‌اند، وارد شده است که ایشان از ستایش نهی کردند و فرمودند: در صورت ستایش کنندگان خاک بپاشید. - . أمالی صدوق: 256 -

**[ترجمه]

«2»

فس، [تفسیر القمی]: رُوِیَ فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ تَعَالَی لا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ‌⁽⁴⁾أَنَّهُ إِنْ جَاءَکَ رَجُلٌ وَ قَالَ فِیکَ مَا لَیْسَ فِیکَ مِنَ الْخَیْرِ وَ الثَّنَاءِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَلَا تَقْبَلْهُ مِنْهُ وَ کَذِّبْهُ فَقَدْ ظَلَمَکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: روایت شده در تفسیر فرموده خداوند تعالی «لا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ» - . نساء: 148 - {خداوند دوست ندارد کسی با سخنان خود، بدی‌ها(ی دیگران) را اظهار کند؛ مگر آن کس که مورد ستم واقع شده باشد} که آن هنگامی است که شخصی به نزد تو بیاید و در مورد تو چیزی را از خیر و ستایش و عمل صالح بگوید که در تو نیست پس آن را از او نپذیر و تکذیبش کن، چرا که او به تو ستم نموده است. - . تفسیر قمّی: 145 -

**[ترجمه]

«3»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا یَصِیرُ الْعَبْدُ عَبْداً خَالِصاً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّی یَصِیرَ الْمَدْحُ وَ الذَّمُّ عِنْدَهُ سَوَاءً لِأَنَّ الْمَمْدُوحَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَصِیرُ مَذْمُوماً بِذَمِّهِمْ وَ کَذَلِکَ الْمَذْمُومُ فَلَا تَفْرَحْ بِمَدْحِ أَحَدٍ فَإِنَّهُ لَا یَزِیدُ فِی مَنْزِلَتِکَ

1) 1. نوادر الراوندیّ ص 21.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 454 من الحکم.

3) 3. أمالی الصدوق ص 256.

4) 4. النساء: 148.

5) 5. تفسیر القمّیّ: 145.

عِنْدَ اللَّهِ وَ لَا یُغْنِیکَ عَنِ الْمَحْکُومِ لَکَ وَ الْمَقْدُورِ عَلَیْکَ وَ لَا تَحْزَنْ أَیْضاً بِذَمِّ أَحَدٍ فَإِنَّهُ لَا یَنْقُصُ عَنْکَ بِهِ ذَرَّةٌ وَ لَا یَحُطُّ عَنْ دَرَجَةِ خَیْرِکَ شَیْئاً وَ اکْتَفِ بِشَهَادَةِ اللَّهِ تَعَالَی لَکَ وَ عَلَیْکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً⁽¹⁾وَ مَنْ لَا یَقْدِرُ عَلَی صَرْفِ الذَّمِّ عَنْ نَفْسِهِ وَ لَا یَسْتَطِیعُ عَلَی تَحْقِیقِ الْمَدْحِ لَهُ کَیْفَ یُرْجَی مَدْحُهُ أَوْ یُخْشَی ذَمُّهُ وَ اجْعَلْ وَجْهَ مَدْحِکَ وَ ذَمِّکَ وَاحِداً وَ قِفْ فِی مَقَامٍ تَغْتَنِمُ بِهِ مَدْحَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَکَ وَ رِضَاهُ فَإِنَّ الْخَلْقَ خُلِقُوا مِنَ الْعَجِینِ مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ فَلَیْسَ لَهُمْ إِلَّا مَا سَعَوْا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی‌⁽²⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَیاةً وَ لا نُشُوراً⁽³⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: بنده، بنده خالص برای خداوند عز و جل نمی‌شود تا اینکه در نزد او ستایش و نکوهش یکسان شود. چرا که ستایش شده در نزد خداوند عز و جل، با نکوهش آنان نکوهیده نمی‌شود و همچنین است نکوهش شده. پس با ستایش کسی خوشحال نشو، چرا که آن چیزی به جایگاه تو در نزد خداوند اضافه نمی‌کند و تو را از آنچه برای تو محکوم و بر تو مقدور است بی نیاز نمی‌کند. همچنین با نکوهش کسی غمگین مشو، چرا که به اندازه یک ذره از تو به واسطه آن کاسته نمی‌شود و از میزان خیر تو چیزی کم نمی‌شود. و اکتفا کن به نفع تو و علیه تو به شهادت خداوند متعال. خداوند عز و جل فرمود: «وَ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً» - . النساء / 79 - {و خدا از حیث گواه بودن کافی است} و کسی که نمی‌تواند نکوهش را از خود برطرف کند و نمی‌تواند که ستایش را برای خود فراهم کند، چه امیدی به ستایش او و چه ترسی از نکوهش اوست؟ و وجه ستایش و نکوهش خود را یکی قرار ده و در مقامی باش که به آن ستایش خداوند عزوجل و رضای او را برای خود غنیمت شماری. پس خلق از خمیری از آب فرومایه آفریده شدند. پس نیست برای آن‌ها جز آنچه تلاش می‌کنند. خداوند عز و جل فرمود: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی» - . النجم / 39 - {و این که برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست} و خداوند عزوجل فرمود: «وَ لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَیاةً وَ لا نُشُوراً» - [3]. الفرقان / 3 - {و مالک زیان و سود خویش نیستند، و نه مالک مرگ و حیات و رستاخیز خویشند. } - . مصباح الشریعه: 31 -

**[ترجمه]

«4»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ،: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ علیه السلام لِرَجُلٍ وَ قَدْ أَکْثَرَ مِنْ إِفْرَاطِ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ أَقْبِلْ عَلَی شَأْنِکَ فَإِنَّ کَثْرَةَ الْمَلَقِ یَهْجُمُ عَلَی الظِّنَّةِ وَ إِذَا حَلَلْتَ مِنْ أَخِیکَ فِی مَحَلِّ الثِّقَةِ فَاعْدِلْ عَنِ الْمَلَقِ إِلَی حُسْنِ النِّیَّةِ.

**[ترجمه]الدرة الباهرة: امام هادی علیه السلام به کسی که در ستایش ایشان زیاده روی کرده بود فرمودند: به کار خود بپرداز چرا که تملق فراوان گمان برانگیزد و زمانی که از برادرت اعتماد یافتی از تملق رو گردانده و به حسن نیت رو کن.

**[ترجمه]

«5»

نهج، [نهج البلاغة]: مَدَحَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَوْمٌ فِی وَجْهِهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمُ بِی مِنْ نَفْسِی وَ أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْهُمْ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا خَیْراً مِمَّا یَظُنُّونَ وَ اغْفِرْ لَنَا مَا لَا یَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الثَّنَاءُ بِأَکْثَرَ مِنَ الِاسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ وَ التَّقْصِیرُ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ عِیٌّ أَوْ حَسَدٌ⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: رُبَّ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ‌⁽⁶⁾.

1) 1. النساء: 79.

2) 2. النجم: 39.

3) 3. مصباح الشریعة ص 31، و الآیة فی الفرقان: 3.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 100 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 347 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 462 من الحکم.

**[ترجمه]نهج البلاغه: گروهی امیرالمومنین را در حضورش ستایش کردند. پس حضرت علیه السلام فرمود: خداوندا تو از خودم به من آگاه‌تر هستی و من از آن‌ها به خود آگاه‌تر هستم. خداوندا مرا بهتر از آنچه آن‌ها گمان دارند قرار ده و آنچه را از ما که آن‌ها نمی‌دانند ببخش. - . نهج البلاغة حکمت: 100 -

•

و فرمود: ستایش بیش از استحقاق، تملق است و کمتر از استحقاق، درماندگی یا حسد است. - . نهج البلاغة حکمت: 347 -

•

و فرمود: چه بسیار کسانی که فریفته سخن نیکو درباره خود شدند. - . نهج البلاغة حکمت: 462 -

**[ترجمه]

باب 135 سوء الخلق

الآیات

آل عمران: وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ‌⁽¹⁾

القلم: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ‌⁽²⁾

{و اگر تندخو و سختدل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می‌شدند.}

• عُتُلٍ بَعْدَ ذلِکَ زَنیمٍ. - . قلم / 13 -

ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِأَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ یَا أَبَا أَیُّوبَ مَا بَلَغَ مِنْ کَرَمِ أَخْلَاقِکَ قَالَ

1) 1. آل عمران: 159.

2) 2. القلم: 13.

3) 3. الکافی ج 2 ص 321 باب سوء الخلق و فیه خمس روایات لم یخرج غیر هذا الحدیث.

4) 4. أمالی الصدوق ص 124، و مثله فی الکافی.

5) 5. أمالی الصدوق ص 163.

لَا أُوذِی جَاراً فَمَنْ دُونَهُ وَ لَا أَمْنَعُهُ مَعْرُوفاً أَقْدِرُ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام مَا مِنْ ذَنْبٍ إِلَّا وَ لَهُ تَوْبَةٌ وَ مَا مِنْ تَائِبٍ إِلَّا وَ قَدْ تَسْلَمُ لَهُ تَوْبَتُهُ مَا خَلَا سَیِّئَ الْخُلُقِ لَا یَکَادُ یَتُوبُ مِنْ ذَنْبٍ إِلَّا وَقَعَ فِی غَیْرِهِ أَشَرَّ مِنْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السلام فرمود: امام علی علیه السلام به ابوایوب انصاری فرمود:ای ابا ایوب! نیکی اخلاقت به کجا رسیده است؟ گفت: هیچ همسایه و کمتر از آن را آزار نمی‌دهم و از هیچ کار نیکی که در توانم باشد در حق آن‌ها دریغ نمی‌کنم. سپس حضرت علیه السلام فرمود: هیچ گناهی نیست مگر اینکه توبه‌ای دارد و هیچ توبه کننده‌ای نیست مگر اینکه توبه‌اش برایش سودمند است، مگر بداخلاق که از هیچ گناهی توبه نمی‌کند مگر آن که در گناه دیگری که بدتر از قبلی است، گرفتار می‌شود. - . قرب الإسناد: 22 -

**[ترجمه]

«5»

ل، [الخصال] عَنِ الْخَلِیلِ عَنِ ابْنِ صَاعِدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَوْنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مَالِکِ بْنِ دِینَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَصْلَتَانِ لَا تَجْتَمِعَانِ فِی مُسْلِمٍ الْبُخْلُ وَ سُوءُ الْخُلُقِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دو خصلت در مسلمان جمع نمی‌شود: بخل و بد اخلاقی. - . خصال 1 : 38 -

**[ترجمه]

«6»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی وَصِیَّتِهِ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ: إِیَّاکَ وَ الْعُجْبَ وَ سُوءَ الْخُلُقِ وَ قِلَّةَ الصَّبْرِ فَإِنَّهُ لَا یَسْتَقِیمُ لَکَ عَلَی هَذِهِ الْخِصَالِ الثَّلَاثِ صَاحِبٌ وَ لَا یَزَالُ لَکَ عَلَیْهَا مِنَ النَّاسِ مُجَانِبٌ وَ الْزَمْ نَفْسَکَ التَّوَدُّدَ الْخَبَرَ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام در وصیتش به فرزندش محمد حنفیه فرمود: بپرهیز از خودشیفتگی و بداخلاقی و کم صبری، چرا که با این سه خصلت دوستی برای تو نمی‌ماند و همیشه از مردم همراهی برای تو نمی‌ماند. و خود را به محبت عادت ده. - . خصال 1 : 72 -

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لِلثَّوْرِیِّ: یَا سُفْیَانُ لَا مُرُوَّةَ لِکَذُوبٍ وَ لَا أَخَ لِمَلُولٍ وَ لَا رَاحَةَ لِحَسُودٍ وَ لَا سُؤْدُدَ لِسَیِّئِ الْخُلُقِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام به ثوری فرمود: ای سفیان! دروغگو مروت ندارد و دلتنگ برادر ندارد و حسود راحتی ندارد و بد اخلاق صاحب آقایی نمی‌شود. - . خصال 1 : 80 -

**[ترجمه]

«8»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْخُلُقُ السَّیِّئُ یُفْسِدُ الْعَمَلَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ‌⁽⁵⁾.

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اخلاق بد، عمل را فاسد می‌کند همچنانکه سرکه عسل را فاسد می‌نماید. - . عیون الأخبار 2 : 37 -

در صحیفه الرضا علیه السلام همانند این روایت وارد شده است. - . صحیفة الرضا علیه السلام: 19 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ نُعَیْمٍ عَنْ مُحَمَّدِ

1) 1. قرب الإسناد ص 22 فی ط و 31 فی ط.

2) 2. الخصال ج 1 ص 38.

3) 3. الخصال ج 1 ص 72.

4) 4. الخصال ج 1 ص 80.

5) 5. عیون الأخبار ج 2 ص 37.

6) 6. صحیفة الرضا ص 19.

بْنِ شُعْبَةَ عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنِ الْبَاقِرِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام از پدران بزرگوارش نقل فرمود: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس اخلاقش بد شود، خود را عذاب می‌دهد. - . أمالی طوسیّ 2 : 125 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بعض الأخبار فی باب حسن الخلق‌⁽²⁾.

**[ترجمه]برخی از اخبار در باب حسن خلق گذشت.

**[ترجمه]

«10»

ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَبَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِصَاحِبِ الْخُلُقِ السَّیِّئِ بِالتَّوْبَةِ قِیلَ وَ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّهُ لَا یَخْرُجُ مِنْ ذَنْبٍ حَتَّی یَقَعَ فِیمَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل ابا می‌کند از پذیرش توبه شخص بد اخلاق، گفته شد که این چگونه است؟ فرمود: چرا که او از گناهی خارج نمی‌شود مگر اینکه در آنچه بزرگ‌تر از آن است گرفتار می‌شود. - . علل الشرائع 2 : 178 -

**[ترجمه]

«11»

ع، [علل الشرائع] عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سُفْیَانَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یُوسُفَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ نُوحٍ الْحَنَّاطِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُتِیَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقِیلَ لَهُ إِنَّ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ قَدْ مَاتَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ وَ قَامَ أَصْحَابُهُ فَحُمِلَ فَأَمَرَ بِغُسْلِ سَعْدٍ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَی عِضَادَةِ الْبَابِ فَلَمَّا أَنْ حُنِّطَ وَ کُفِّنَ وَ حُمِلَ عَلَی سَرِیرِهِ تَبِعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ ثُمَّ کَانَ یَأْخُذُ یَمْنَةَ السَّرِیرِ مَرَّةً وَ یَسْرَةَ السَّرِیرِ مَرَّةً حَتَّی انْتَهَی بِهِ إِلَی الْقَبْرِ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی لَحَّدَهُ وَ سَوَّی عَلَیْهِ اللَّبِنَ وَ جَعَلَ یَقُولُ نَاوِلْنِی حَجَراً نَاوِلْنِی تُرَاباً رَطْباً یَسُدُّ بِهِ مَا بَیْنَ اللَّبِنِ فَلَمَّا أَنْ فَرَغَ وَ حَثَا التُّرَابَ عَلَیْهِ وَ سَوَّی قَبْرَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّهُ سَیَبْلَی وَ یَصِلُ إِلَیْهِ الْبِلَی وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ عَبْداً إِذَا عَمِلَ عَمَلًا فَأَحْکَمَهُ فَلَمَّا أَنْ سَوَّی التُّرْبَةَ عَلَیْهِ قَالَتْ أُمُّ سَعْدٍ مِنْ جَانِبٍ هَنِیئاً لَکَ الْجَنَّةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ یَا أُمَّ سَعْدٍ مَهْ لَا تَجْزِمِی عَلَی رَبِّکِ فَإِنَّ سَعْداً قَدْ أَصَابَتْهُ ضَمَّةٌ قَالَ فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ رَجَعَ النَّاسُ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْنَاکَ صَنَعْتَ عَلَی سَعْدٍ مَا لَمْ تَصْنَعْهُ عَلَی أَحَدٍ إِنَّکَ تَبِعْتَ جَنَازَتَهُ بِلَا رِدَاءٍ وَ لَا حِذَاءٍ فَقَالَ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 125.

2) 2. راجع ج 71 ص 372- 396.

3) 3. علل الشرائع ج 2 ص 178.

صلی الله علیه و آله إِنَّ الْمَلَائِکَةَ کَانَتْ بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ فَتَأَسَّیْتُ بِهَا قَالُوا وَ کَیْفَ تَأْخُذُ یَمْنَةَ السَّرِیرِ مَرَّةً وَ یَسْرَةَ السَّرِیرِ مَرَّةً قَالَ کَانَتْ یَدِی فِی یَدِ جَبْرَئِیلَ آخُذُ حَیْثُ مَا أَخَذَ فَقَالُوا أَمَرْتَ بِغُسْلِهِ وَ صَلَّیْتَ عَلَی جِنَازَتِهِ وَ لَحَّدْتَهُ ثُمَّ قُلْتَ إِنَّ سَعْداً أَصَابَتْهُ ضَمَّةٌ فَقَالَ صلی الله علیه و آله نَعَمْ إِنَّهُ کَانَ فِی خُلُقِهِ مَعَ أَهْلِهِ سُوءٌ⁽¹⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْغَضَائِرِیُّ عَنِ الصَّدُوقِ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عرض شد: سعد بن معاذ از دنیا رفته است. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برخاستند و اصحاب ایشان نیز برخاستند. پس حمل شد و امر فرمودند به غسل دادن سعد در حالی که ایشان بر چهارچوب در ایستاده بودند. پس هنگامی که او را حنوط کرده و کفن نموده و بر تختش حمل کردند، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله او را بدون کفش و بدون ردا تشییع نمودند. سپس یک بار جانب راست تخت را گرفتند و یک بار طرف چپ تخت را گرفتند تا با آن به قبر رسیدند. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارد قبر شدند تا جنازه را در لحد بگذارند و خشت‌ها را بر روی او قرارداده و بچینند. می‌فرمودند به من سنگ بدهید و به من گل بدهید تا با آن بین خشت‌ها را پر کنم. پس هنگامی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از این کار فارغ شدند و خاک بر وی ریختند، قبرش را مرتب نموده و فرمودند: من می‌دانم که این گور هم فرسوده می‌شود و پوسیدگی به آن راه می‌یابد، ولی خداوند عز و جل دوست می‌دارد که هنگامی که بنده‌اش کاری انجام داد، آن را محکم انجام دهد. پس هنگامی که خاک روی قبرش را مرتب می‌کرد، مادر سعد از گوشه‌ای گفت: بهشت بر تو گوارا باد. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای مادر سعد! صبرکن، بر پروردگارت تکلیف نکن. سعد با فشار قبر مواجه شد. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بازگشت و مردم نیز بازگشتند و گفتند: ای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ما شما را دیدیم که با سعد کاری کردید که با احدی چنین نکرده بودید. شما جنازه او را بدون ردا و بدون کفش تشییع کردید. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ملائکه بدون کفش و بدون ردا بودند و من به آنها تأسی نمودم. گفتند: چگونه شد که یک بار جانب راست تابوت را و یک بار جانب چپ تابوت را گرفتید؟ فرمود: دستم در دست جبرئیل بود، می‌گرفتم آنچه را او می‌گرفت. گفتند: امر فرمودید به غسل دادن سعد و بر جنازه‌اش نماز خواندید و در قبر قرارش دادید سپس فرمودید که سعد با فشار قبر مواجه شد. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بله، او اخلاقش با خانواده‌اش بد بود. - . علل الشرائع 1 : 292 -

در امالی طوسی نیز از صدوق همانند این روایت وارد شده است. - . أمالی طوسیّ 2 : 41 -

**[ترجمه]

«12»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَبَی اللَّهُ لِصَاحِبِ الْخُلُقِ السَّیِّئِ بِالتَّوْبَةِ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّهُ إِذَا تَابَ مِنْ ذَنْبٍ وَقَعَ فِی أَعْظَمَ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِی تَابَ مِنْهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند عزوجل ابا می‌کند از پذیرش توبه شخص بد اخلاق. گفته شد که این چگونه است ای پیامبر خدا؟ فرمود: چرا که او هنگامی که از گناهی توبه می‌کند، در بزرگ‌تر از گناهی که از آن توبه کرده بود، گرفتار می‌شود. - . نوادر راوندیّ: 18 -

**[ترجمه]

باب 136 البخل

الآیات

النساء: الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽⁴⁾

و قال تعالی: أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَإِذاً لا یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیراً⁽⁵⁾

أسری: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفاقِ وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً⁽⁶⁾

محمد: وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ إِنْ یَسْئَلْکُمُوها فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغانَکُمْ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا

1) 1. علل الشرائع ج 1 ص 292 و رواه فی أمالیه ص 231 مع اختلاف یسیر.

2) 2. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 41.

3) 3. نوادر الراوندیّ ص 18.

4) 4. النساء: 37.

5) 5. النساء: 53.

6) 6. أسری: 100.

فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لا یَکُونُوا أَمْثالَکُمْ‌⁽¹⁾

الحدید: الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ⁽²⁾

القلم: مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ‌⁽³⁾

{همان کسانی که بخل می‌ورزند، و مردم را به بخل وامی‌دارند، و آنچه را خداوند از فضل خویش بدان‌ها ارزانی داشته پوشیده می‌دارند. و برای کافران عذابی خوارکننده آماده کرده‌ایم.}

• أَمْ لَهُمْ نَصیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَإِذاً لا یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقیراً. - . نساء / 53 -

{آیا آنان نصیبی از حکومت دارند؟ [اگر هم داشتند،] به قدر نقطه پشت هسته خرمایی [چیزی] به مردم نمی‌دادند.}

• قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفاقِ وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً. - . اسراء / 100 -

{بگو: «اگر شما مالک گنجینه‌های رحمت پروردگارم بودید، باز هم از بیم خرج کردن قطعاً امساک می‌ورزیدید، و انسان همواره بخیل است.»}

• وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ *إِنْ یَسْئَلْکُمُوها فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغانَکُمْ *ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فی سَبیلِ اللَّهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لا یَکُونُوا أَمْثالَکُمْ. - . محمد / 36 - 38 -

{و اگر ایمان بیاورید و پروا بدارید [خدا] پاداش شما را می‌دهد و اموالتان را [در عوض] نمی‌خواهد. اگر [اموال] شما را بخواهد و به اصرار از شما طلب کند بخل می‌ورزید، و کینه‌های شما را برملا می‌کند. شما همان [مردمی] هستید که برای انفاق در راه خدا فرا خوانده شده‌اید. پس برخی از شما بخل می‌ورزند، و هر کس بخل ورزد تنها به زیان خود بخل ورزیده، و [گرنه] خدا بی‌نیاز است و شما نیازمندید؛ و اگر روی برتابید [خدا] جای شما را به مردمی غیر از شما خواهد داد که مانند شما نخواهند بود.}

• الَّذینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمید. - . حدید / 24 -

{همانان که بخل می‌ورزند و مردم را به بخل ورزیدن وامی‌دارند. و هر که روی گرداند قطعاً خدا بی‌نیاز ستوده است.}

• مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثیمٍ. - . قلم / 12 -

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ بُطَّةَ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ

1) 1. القتال: 36- 38.

2) 2. الحدید: 24.

3) 3. القلم: 12.

4) 4. أمالی الصدوق ص 6.

5) 5. أمالی الصدوق ص 14.

6) 6. أمالی الصدوق ص 102.

7) 7. الخصال ج 1 ص 40.

8) 8. أمالی الصدوق ص 137.

مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِأَنْ یَتَمَنَّی لِلنَّاسِ الْغِنَی الْبُخَلَاءُ لِأَنَّ النَّاسَ إِذَا اسْتَغْنَوْا کَفُّوا عَنْ أَمْوَالِهِمْ وَ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِأَنْ یَتَمَنَّی لِلنَّاسِ الصَّلَاحَ أَهْلُ الْعُیُوبِ لِأَنَّ النَّاسَ إِذَا صَلَحُوا کَفُّوا عَنْ تَتَبُّعِ عُیُوبِهِمْ وَ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِأَنْ یَتَمَنَّی لِلنَّاسِ الْحِلْمَ أَهْلُ السَّفَهِ الَّذِینَ یَحْتَاجُونَ أَنْ یُعْفَی عَنْ سَفَهِهِمْ فَأَصْبَحَ أَهْلُ الْبُخْلِ یَتَمَنَّوْنَ فَقْرَ النَّاسِ وَ أَصْبَحَ أَهْلُ الْعُیُوبِ یَتَمَنَّوْنَ مَعَایِبَ النَّاسِ وَ أَصْبَحَ أَهْلُ السَّفَهِ یَتَمَنَّوْنَ سَفَهَ النَّاسِ وَ فِی الْفَقْرِ الْحَاجَةُ إِلَی الْبَخِیلِ وَ فِی الْفَسَادِ طَلَبُ عَوْرَةِ أَهْلِ الْعُیُوبِ وَ فِی السَّفَهِ الْمُکَافَاةُ بِالذُّنُوبِ‌⁽¹⁾.

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

4) 4. تفسیر القمّیّ: 685، و الآیة فی سورة التغابن: 16.

5) 5. الخصال ج 1 ص 15.

بْنِ عُمَارَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مَالِکِ بْنِ دِینَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَصْلَتَانِ لَا تَجْتَمِعَانِ فِی مُسْلِمٍ الْبُخْلُ وَ سُوءُ الْخُلُقِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دو خصلت در مسلمان جمع نمی‌شوند: بخل و بد اخلاقی. - . خصال 1 : 38 -

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] عَنِ الْخَلِیلِ عَنِ ابْنِ صَاعِدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ شَاهِینَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یُوسُفَ بْنِ مُوسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ سُهَیْلٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی یَزِیدَ عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ اللَّجْلَاجِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا یَجْتَمِعُ الشُّحُّ وَ الْإِیمَانُ فِی قَلْبِ عَبْدٍ أَبَداً⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بخل و ایمان در دل بنده‌ای هیچ‌گاه جمع نمی‌شوند. - . خصال 1 : 38 -

**[ترجمه]

«11»

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْمُوبِقَاتُ ثَلَاثٌ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: هلاک کننده‌ها سه چیز هستند: بخلی که انسان از آن فرمان گیرد، هوسی که از آن پیروی شود و خودشیفتگی. - . خصال 1 : 42 -

**[ترجمه]

أقول

و قد مضی بسند آخر عن أنس عن النبی صلی الله علیه و آله المهلکات ثلاث.

و کذا فی وصیة النبی صلی الله علیه و آله إلی علی علیه السلام. قال الصدوق رحمه الله- رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الشُّحُّ الْمُطَاعُ سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]به سند دیگر از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: سه چیز است که هلاک کننده است. و همچنین در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام چنین آمده. صدوق رحمه الله گوید: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: بخلی که انسان از آن فرمان گیرد، بدگمانی به خداوند عزوجل است. - . خصال 1 : 42 -

**[ترجمه]

«12»

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنِ الْجَازِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: لَا یُؤْمِنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُّ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام از امام باقر علیه السلام روایت کرده‌اند که ایشان فرمود: ایمان نمی‌آورد کسی که در او بخل و حسد و ترس باشد. و مومن ترسو و حریص و بخیل نمی‌شود. - . خصال 1 : 41 -

**[ترجمه]

«13»

ب، [قرب الإسناد] عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام سَمِعَ رَجُلًا یَقُولُ الشَّحِیحُ أَعْذَرُ مِنَ الظَّالِمِ فَقَالَ کَذَبْتَ إِنَّ الظَّالِمَ یَتُوبُ وَ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ یَرُدُّ الظُّلَامَةَ عَلَی أَهْلِهَا وَ الشَّحِیحُ إِذَا شَحَّ مَنَعَ الزَّکَاةَ

1) 1. الخصال ج 1 ص 38.

2) 2. الخصال ج 1 ص 38.

3) 3. الخصال ج 1 ص 42.

4) 4. راجع معانی الأخبار ص 314 و تراه فی الخصال ج 1 ص 42 بأسانید مختلفة.

5) 5. الخصال ج 1 ص 41.

وَ الصَّدَقَةَ وَ صِلَةَ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءَ الضَّیْفِ وَ النَّفَقَةَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ أَبْوَابَ الْبِرِّ وَ حَرَامٌ عَلَی الْجَنَّةِ أَنْ یَدْخُلَهَا شَحِیحٌ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: علی علیه السلام شنید که مردی می‌گوید: بخیل معذورتر از ستمگر است. پس فرمود: دروغ می‌گویی. ستمگر توبه می‌کند و آمرزش از خدا می‌طلبد و آنچه با ستم گرفته به صاحبش رد می‌کند و بخیل هنگامی که بخل بورزد، از پرداخت زکات و صدقه و از انجام صله رحم و پذیرایی از مهمان و انفاق در راه خدا و انواع نیکی‌ها سرباز می‌زند و بر بهشت حرام است که بخیل واردش شود. - . قرب الإسناد: 48 -

**[ترجمه]

«14»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: السَّخَاءُ شَجَرَةٌ فِی الْجَنَّةِ أَغْصَانُهَا فِی الدُّنْیَا مَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْهَا قَادَهُ ذَلِکَ الْغُصْنُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْبُخْلُ شَجَرَةٌ فِی النَّارِ أَغْصَانُهَا فِی الدُّنْیَا مَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْهَا قَادَهُ ذَلِکَ الْغُصْنُ إِلَی النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: بخشندگی درختی است در بهشت که شاخه‌هایش در دنیا هستند. هر کس به شاخه‌ای از آن درآویزد، آن شاخه وی را به بهشت رهبری کند و بخل درختی در آتش است که شاخه‌هایش در دنیا هستند. هر کس به شاخه‌ای از آن درآویزد آن شاخه او را به بهشت رهبری کند. - . قرب الإسناد: 74 -

**[ترجمه]

«15»

ل، [الخصال] عَنِ الْخَلِیلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ صَاعِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَرَفَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حِجَارَةَ عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الشُّحَّ فَإِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِالشُّحِّ أَمَرَهُمْ بِالْکَذِبِ فَکَذَبُوا وَ أَمَرَهُمْ بِالظُّلْمِ فَظَلَمُوا وَ أَمَرَهُمْ بِالْقَطِیعَةِ فَقَطَعُوا⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از بخل بپرهیزید، چرا که کسانی که پیش از شما بودند با بخل هلاک شدند. بخل آن‌ها را به دروغ فرمان داد پس دروغ گفتند و به ستم فرمان داد پس ستمگری نمودند و به جدایی فرمان داد پس جدا شدند. - . خصال 1 : 83 -

**[ترجمه]

«16»

ل، [الخصال] عَنِ الْخَلِیلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ السَّرَّاجِ عَنْ قُتَیْبَةَ عَنْ بَکْرِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ سَعِیدٍ الْمَقْبُرِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِیَّاکُمْ وَ الْفُحْشَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُحِبُّ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ وَ إِیَّاکُمْ وَ الظُّلْمَ فَإِنَّ الظُّلْمَ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الظُّلُمَاتُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ إِیَّاکُمْ وَ الشُّحَّ فَإِنَّهُ دَعَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ حَتَّی سَفَکُوا دِمَاءَهُمْ وَ دَعَاهُمْ حَتَّی قَطَّعُوا أَرْحَامَهُمْ وَ دَعَاهُمْ حَتَّی انْتَهَکُوا وَ اسْتَحَلُّوا مَحَارِمَهُمْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: از فحش بپرهیزید، چرا که خداوند عزوجل فحش دهنده بیهوده گو را دوست ندارد و از ستم بپرهیزید، چرا که ستم در نزد خداوند، تاریکی‌های روز قیامت است و از بخل بپرهیزید، چرا که آن واداشت کسانی را که قبل از شما بودند تا اینکه خون‌های خود را ریختند و آن‌ها را واداشت تا از خویشان خود بریدند و آن‌ها را واداشت تا بی آبرویی کردند و محارم خود را حلال شمردند. - . خصال 1 : 83 -

**[ترجمه]

«17»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ رَفَعَهُ إِلَی الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: خَمْسٌ هُنَّ کَمَا أَقُولُ لَیْسَتْ لِبَخِیلٍ رَاحَةٌ وَ لَا لِحَسُودٍ لَذَّةٌ وَ لَا لِمُلُوکٍ وَفَاءٌ⁽⁵⁾وَ لَا لِکَذَّابٍ مُرُوَّةٌ وَ لَا یَسُودُ سَفِیهٌ‌⁽⁶⁾.

1) 1. قرب الإسناد ص 48 ط النجف.

2) 2. قرب الإسناد ص 74 ط النجف.

3) 3. الخصال ج 1 ص 83.

4) 4. الخصال ج 1 ص 83.

5) 5. لملول خ لمملوک خ.

6) 6. الخصال ج 1 ص 130.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: پنج کس همانطورند که می‌گویم: برای بخیل آسایش نیست، برای حسود لذت نیست، برای شاهان وفا نیست، برای دروغگو مروت نیست و بی خرد به آقایی نرسد. - . خصال 1 : 130 -

**[ترجمه]

«18»

ل، [الخصال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا یَطْمَعَنَّ ذُو الْکِبْرِ فِی الثَّنَاءِ الْحَسَنِ وَ لَا الْخَبُّ فِی کَثْرَةِ الصَّدِیقِ وَ لَا السَّیِّئُ الْأَدَبِ فِی الشَّرَفِ وَ لَا الْبَخِیلُ فِی صِلَةِ الرَّحِمِ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: متکبر نباید در ستایش نیکو طمع کند و نه شخص نیرنگ باز در بسیاری دوست و نه بی ادب در شرافت و نه بخیل در صله رحم. - . خصال 2 : 53. -

**[ترجمه]

«19»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: خَطَبَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ سَیَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ یَعَضُّ الْمُؤْمِنُ عَلَی مَا فِی یَدِهِ وَ لَمْ یُؤْمَرْ بِذَلِکَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ⁽²⁾وَ سَیَأْتِی زَمَانٌ یُقَدَّمُ فِیهِ الْأَشْرَارُ وَ یُنْسَأُ فِیهِ الْأَخْیَارُ وَ یُبَایَعُ الْمُضْطَرُّ وَ قَدْ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ بَیْعِ الْمُضْطَرِّ وَ عَنْ بَیْعِ الْغَرَرِ فَاتَّقُوا اللَّهَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ وَ احْفَظُونِی فِی أَهْلِی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام از امام حسین علیه السلام نقل فرمود: امیرالمومنین علیه السلام برای ما خطبه می‌خواند، پس فرمود: زمانی دشوار بر مردم فرا رسد که مومن آنچه در دست دارد محکم نگه دارد، در حالی که به آن امر نشده است. خداوند متعال فرمود: «وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» - . بقرة / 237 -

{و گذشت و نیکوکاری را در میان خود فراموش نکنید، که خداوند به آنچه انجام می‌دهید، بیناست.} و زمانی خواهد آمد که اشرار در آن مقدم باشند و نیکان در آن فراموش شوند و با شخص مضطر معامله شود، در حالی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از معامله با مضطر و از مغامله غرری نهی فرموده است. پس ای مردم! از خدا بترسید و روابط میان خود را اصلاح کنید و مرا در خانواده‌ام حفظ کنید. - . عیون اخبار الرضا 2 : 45 -

**[ترجمه]

«20»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنِ الطَّالَقَانِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَدَوِیِّ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرُّمَّانِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ:

خُلِقَتِ الْخَلَائِقُ فِی قُدْرَةٍ***فَمِنْهُمْ سَخِیٌّ وَ مِنْهُمْ بَخِیلٌ

فَأَمَّا السَّخِیُّ فَفِی رَاحَةٍ***وَ أَمَّا الْبَخِیلُ فَشُومٌ طَوِیلٌ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود که امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود:

مخلوقات با یک قدرت آفریده شده‌اند. پس برخی از آن‌ها بخشنده و برخی بخیل‌اند

اما بخشنده در آسایش و اما بخیل در نحسی بلندمدت است - . عیون اخبار الرضا 2 : 176 -

**[ترجمه]

«21»

ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ آدَمَ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ لَا تُشَاوِرْ جَبَاناً فَإِنَّهُ یُضَیِّقُ عَلَیْکَ الْمَخْرَجَ وَ لَا تُشَاوِرِ الْبَخِیلَ فَإِنَّهُ یَقْصُرُ بِکَ عَنْ غَایَتِکَ وَ لَا تُشَاوِرْ حَرِیصاً فَإِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ شَرَهاً وَ اعْلَمْ یَا عَلِیُّ أَنَّ الْجُبْنَ وَ الْبُخْلَ وَ الْحِرْصَ غَرِیزَةٌ وَاحِدَةٌ یَجْمَعُهَا

1) 1. الخصال ج 2 ص 53.

2) 2. البقرة: 237.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 45.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 176.

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْبَخِیلُ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلَامِ‌⁽⁷⁾.

1) 1. علل الشرائع ج 2 ص 246.

2) 2. معانی الأخبار ص 245.

3) 3. معانی الأخبار ص 245.

4) 4. معانی الأخبار ص 401.

5) 5. معانی الأخبار ص 246.

6) 6. معانی الأخبار ص 246.

4) 4. الخصال ج 1 ص 76.

ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا کَانَ فِی شِیعَتِنَا فَلَا یَکُونُ فِیهِمْ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ لَا یَکُونَ فِیهِمْ مَنْ یَسْأَلُ بِکَفِّهِ وَ لَا یَکُونُ فِیهِمْ بَخِیلٌ وَ لَا یَکُونُ فِیهِمْ مَنْ یُؤْتَی فِی دُبُرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی که در میان شیعیان ما باشد، سه چیز در میان آن‌ها نیست: در میان آن‌ها کسی که دست به گدایی بلند کند نیست و در میان آن‌ها بخیل نیست و در میان آن‌ها ملوط نیست. - . خصال 1 : 65 -

**[ترجمه]

«33»

جا، [المجالس للمفید] عَنْ أَبِی غَالِبٍ الزُّرَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی الْمَعْرُوفُ هَدِیَّةٌ مِنِّی إِلَی عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ فَإِنْ قَبِلَهَا مِنِّی فَبِرَحْمَتِی وَ مِنِّی وَ إِنْ رَدَّهَا عَلَیَّ فَبِذَنْبِهِ حَرَمَهَا وَ مِنْهُ لَا مِنِّی وَ أَیُّمَا عَبْدٍ خَلَقْتُهُ فَهَدَیْتُهُ إِلَی الْإِیمَانِ وَ حَسَّنْتُ خُلُقَهُ وَ لَمْ أَبْتَلِهِ بِالْبُخْلِ فَإِنِّی أُرِیدُ بِهِ خَیْراً⁽²⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال می‌فرماید: نیکی هدیه‌ای از من به بنده مومنم است، پس اگر آن را پذیرفت پس داخل به رحمت من و از من است و اگر آن را بر من رد کرد، پس به گناهش از رحمت من محروم شده و از آن است و نه از من. و هر بنده‌ای را که آفریدم و او را به ایمان هدایت کردم و اخلاقش را نیکو گردانیدم و به بخل مبتلایش نساختم. پس من نسبت به او اراده خیر نموده‌ام. - . مجالس مفید: 159 -

**[ترجمه]

«34»

مکا، [مکارم الأخلاق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: خِیَارُکُمْ سُمَحَاؤُکُمْ وَ شِرَارُکُمْ بُخَلَاؤُکُمْ وَ مِنْ خَالِصِ الْإِیمَانِ الْبِرُّ بِالْإِخْوَانِ وَ السَّعْیُ فِی حَوَائِجِهِمْ.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: شَابٌّ سَخِیٌّ مُرَهَّقٌ فِی الذُّنُوبِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ شَیْخٍ عَابِدٍ بَخِیلٍ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَدَّی مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَهُوَ أَسْخَی النَّاسِ.

وَ قَالَ علیه السلام: مَا مَحَقَ الْإِسْلَامَ مَحْقَ الشُّحِّ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ قَالَ إِنَّ لِهَذَا الشُّحِّ دَبِیباً کَدَبِیبِ النَّمْلِ وَ شُعَباً کَشُعَبِ الشِّرْکِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السلام فرمود: خوبان شما، بخشندگانتان و بدان شما بخیلانتان هستند و نیکی به برادران و تلاش در برآورده شدن نیازهای آن‌ها از خلوص ایمان است.

•

و از ایشان وارد شده است که فرمود: جوان بخشنده فرورفته در گناهان در نزد خداوند عزوجل از پیر عابد بخیل محبوب‌تر است.

•

و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس آنچه را که خداوند بر او واجب نموده است ادا کند، پس او بخشنده‌ترین مردم است.

و فرمود: هیچ چیز همچون بخل اسلام را از بین نمی‌برد. سپس فرمود: برای این بخل حرکت آرامی است همچون حرکت مورچه و برای آن شعبه‌هایی هست همچون شعبه‌های شرک .

**[ترجمه]

«35»

ختص، [الإختصاص] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: حَسْبُ الْبَخِیلِ مِنْ بُخْلِهِ سُوءُ الظَّنِّ بِرَبِّهِ مَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِیَّةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: کافی است برای بخیل از بخلش بدگمانی به پروردگارش. هر کس به آینده یقین داشته باشد در بخشش تلاش می‌کند. - . الاختصاص: 234 -

**[ترجمه]

«36»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی الْعُیُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 65.

2) 2. مجالس المفید ص 159.

3) 3. مکارم الأخلاق ص.

4) 4. الاختصاص: 234.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 3 من الحکم.

إِلَی کُلِّ سُوءٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: بخل ننگ و ترس نقص است. - . نهج البلاغة حکمت: 3 -

• و فرمود: بخل جمع کننده بدترین عیب‌ها و نیز زمامی است که به وسیله آن به هر بدی کشیده می‌شود. - . نهج البلاغه حکمت: 378 -

**[ترجمه]

«37»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: السَّخِیُّ قَرِیبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ النَّاسِ قَرِیبٌ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْبَخِیلُ بَعِیدٌ مِنَ اللَّهِ بَعِیدٌ مِنَ النَّاسِ قَرِیبٌ مِنَ النَّارِ.

**[ترجمه]کتاب الامامه و التبصره: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بخشنده نزدیک به خدا، نزدیک به مردم و نزدیک به بهشت است و بخیل دور از خدا، دور از مردم و دور از آتش است .

**[ترجمه]

باب 137 الذنوب و آثارها و النهی عن استصغارها

الآیات

البقرة: فَأَنْزَلْنا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ‌⁽⁴⁾

النساء: فَکَیْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ‌⁽⁵⁾

وَ قَالَ: وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما یَکْسِبُهُ عَلی نَفْسِهِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً⁽⁶⁾

المائدة مخاطبا لموسی علیه السلام: فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ‌⁽⁷⁾

و قال: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً

1) 1. نهج البلاغة الرقم 378 من الحکم.

2) 2. البقرة: 59.

3) 3. البقرة: 61.

4) 4. البقرة: 81.

5) 5. النساء: 64.

6) 6. النساء: 111.

7) 7. المائدة: 26.

مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ‌⁽¹⁾

و قال: لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: وَ مَا اعْتَدَیْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالی: وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌⁽⁵⁾

الأنعام: أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَیْهِمْ مِدْراراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَ باطِنَهُ إِنَّ الَّذِینَ یَکْسِبُونَ الْإِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِما کانُوا یَقْتَرِفُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالی: وَ لا یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ‌⁽⁸⁾

و قال تعالی: وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ‌⁽⁹⁾

الأعراف: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ‌⁽¹⁰⁾

و قال: وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ‌⁽¹¹⁾

و قال سبحانه: فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا

1) 1. المائدة: 49.

2) 2. المائدة: 78- 79.

3) 3. المائدة: 87.

4) 4. المائدة: 107.

5) 5. المائدة: 108.

6) 6. الأنعام: 6.

7) 7. الأنعام: 120.

8) 8. الأنعام: 147.

9) 9. الأنعام: 151.

10) 10. الأعراف: 96.

11) 11. الأعراف: 160.

عَلَیْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَظْلِمُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: فی قصة أصحاب السبت کَذلِکَ نَبْلُوهُمْ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ إلی قوله تعالی فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ‌⁽²⁾

الأنفال: کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقابِ ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ‌⁽³⁾

التوبة: وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌⁽⁴⁾

هود: فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَیْتُهُ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی حاکیا عن شعیب علیه السلام: وَ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ إِنِّی عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ مَنْ هُوَ کاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ‌⁽⁶⁾

الرعد: إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ‌⁽⁷⁾

النحل: وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‌⁽⁸⁾

أسری: وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفی بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً⁽⁹⁾

الکهف: وَ تِلْکَ الْقُری أَهْلَکْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً⁽¹⁰⁾

1) 1. الأعراف: 162.

2) 2. الأعراف: 163- 166.

3) 3. الأنفال: 52- 53.

4) 4. براءة: 24.

5) 5. هود: 63.

6) 6. هود: 93.

7) 7. الرعد: 11.

8) 8. النحل: 90.

9) 9. أسری: 16- 17.

10) 10. الکهف: 59.

النور: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ⁽¹⁾

و قال تعالی: فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽²⁾

الفرقان: وَ کَفی بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً⁽³⁾

الشعراء: فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ کُنُوزٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها بَنِی إِسْرائِیلَ‌⁽⁴⁾

النمل: فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خاوِیَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌⁽⁶⁾

العنکبوت: أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ أَنْ یَسْبِقُونا ساءَ ما یَحْکُمُونَ‌⁽⁷⁾

فاطر: وَ الَّذِینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئاتِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ⁽⁸⁾

الزمر: قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ‌⁽⁹⁾

حمعسق: وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ إلی قوله تعالی أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِما کَسَبُوا وَ یَعْفُ عَنْ کَثِیرٍ⁽¹⁰⁾

الحجرات: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمانِ‌⁽¹¹⁾

الحشر: وَ لِیُخْزِیَ الْفاسِقِینَ‌⁽¹²⁾

1) 1. النور: 21.

2) 2. النور: 63.

3) 3. الفرقان: 58.

4) 4. الشعراء: 57- 59.

5) 5. النمل: 52.

6) 6. النمل: 90.

7) 7. العنکبوت: 4.

8) 8. فاطر: 10.

9) 9. الزمر: 13.

10) 10. الشوری: 30- 34.

11) 11. الحجرات: 11.

12) 12. الحشر: 5.

الصف: وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ‌⁽¹⁾

المعارج: یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ وَ فَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْوِیهِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ یُنْجِیهِ‌⁽²⁾

نوح: مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً⁽³⁾

الجن: وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً⁽⁴⁾

الشمس: فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها وَ لا یَخافُ عُقْباها⁽⁵⁾

{و ما [نیز] بر آنان که ستم کردند، به سزای اینکه نافرمانی پیشه کرده بودند، عذابی از آسمان فرو فرستادیم.}

• ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُون. - . بقره / 61 -

{این [عقوبت] به سزای آن بود که نافرمانی کردند و از اندازه درمی‌گذرانیدند.}

• بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ. - . بقره / 81 -

{آری، کسی که بدی به دست آورد، و گناهش او را در میان گیرد، پس چنین کسانی اهل آتشند، و در آن ماندگار خواهند بود.}

• فَکَیْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیهِم. - . نساء / 64 -

{پس چگونه، هنگامی که به [سزایِ] کار و کردار پیشینشان مصیبتی به آنان می‌رسد، نزد تو می‌آیند.}

• وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما یَکْسِبُهُ عَلی نَفْسِهِ وَ کانَ اللَّهُ عَلیماً حَکیما. - . نساء / 111 -

{و هر کس گناهی مرتکب شود، فقط آن را به زیان خود مرتکب شده، و خدا همواره دانای سنجیده‌کار است.}

• فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفاسِقین. - . مائده / 26 -

{پس تو (ای موسی) بر گروه نافرمانان اندوه مخور.»}

• فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما یُریدُ اللَّهُ أَنْ یُصیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثیراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُون. - . مائده / 49 -

{پس اگر پشت کردند، بدان که خدا می‌خواهد آنان را فقط به [سزای] پاره‌ای از گناهانشان برساند، و در حقیقت بسیاری از مردم نافرمانند.}

• لُعِنَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنی إِسْرائیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ *کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُون. - . مائده / 78 - 79 -

{از میان فرزندان اسرائیل، آنان که کفر ورزیدند، به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند. این [کیفر] به خاطر آن بود که عصیان ورزیده و [از فرمان خدا] تجاوز می‌کردند. [و] از کار زشتی که آن را مرتکب می‌شدند، یکدیگر را بازنمی‌داشتند. راستی، چه بد بود آنچه می‌کردند.}

• وَ لا تَعْتَدُوا إِنَ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ. - . مائده / 87 -

{و[لی] از اندازه درنگذرید، زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست نمی‌دارد؛}

• وَ مَا اعْتَدَیْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمینَ. - . مائده / 107 -

{و [از حقّ] تجاوز نکرده‌ایم، چرا که [اگر چنین کنیم] از ستمکاران خواهیم بود.}

• وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقینَ. - . مائده / 108 -

{و خدا گروه فاسقان را هدایت نمی‌کند.}

• أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَیْهِمْ مِدْراراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرینَ. - . انعام / 6 -

{آیا ندیده‌اند که پیش از آنان چه بسیار امّت‌ها را هلاک کردیم؟ [امّت‌هایی که] در زمین به آنان امکاناتی دادیم که برای شما آن امکانات را فراهم نکرده‌ایم، و [باران‌های] آسمان را پی در پی بر آنان فرو فرستادیم، و رودبارها از زیر [شهرهای] آنان روان ساختیم. پس ایشان را به [سزای] گناهانشان هلاک کردیم، و پس از آنان نسل‌های دیگری پدید آوردیم.}

• وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَ باطِنَهُ إِنَّ الَّذینَ یَکْسِبُونَ الْإِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِما کانُوا یَقْتَرِفُونَ. - . انعام / 120 -

{و گناه آشکار و پنهان را رها کنید، زیرا کسانی که مرتکب گناه می‌شوند، به زودی در برابر آنچه به دست می‌آوردند کیفر خواهند یافت.}

• وَ لا یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمینَ. - . انعام / 147 -

{و [با این حال] عذاب او از گروه مجرمان بازگردانده نخواهد شد.»}

• وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَن. - . انعام / 151 -

{و به کارهای زشت - چه علنی آن و چه پوشیده[اش] - نزدیک مشوید.}

• وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُون. - . اعراف / 96 -

{و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، قطعاً برکاتی از آسمان و زمین برایشان می‌گشودیم، ولی تکذیب کردند؛ پس به [کیفر] دستاوردشان [گریبان] آنان را گرفتیم.}

• وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. - . اعراف / 160 -

{و[لی آنان] بر ما ستم نکردند، بلکه بر خویشتن ستم روا می‌داشتند.}

• فَبَدَّلَ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَیْرَ الَّذی قیلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَظْلِمُونَ. - . اعراف / 162 -

{پس، کسانی از آنان که ستم کردند، سخنی را که به ایشان گفته شده بود به سخن دیگری تبدیل کردند. پس به سزای آنکه ستم می‌ورزیدند، عذابی از آسمان بر آنان فرو فرستادیم.}

• کَذلِکَ نَبْلُوهُمْ بِما کانُوا یَفْسُقُون الی قوله: فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ *فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئینَ. - . اعراف / 163 - 166 -

{در جریان اصحاب سبت این گونه ما آنان را به سبب آنکه نافرمانی می‌کردند، می‌آزمودیم، - تا آنچا که فرمود: - پس هنگامی که آنچه را بدان تذکّر داده شده بودند، از یاد بردند، کسانی را که از [کار] بد باز می‌داشتند نجات دادیم؛ و کسانی را که ستم کردند، به سزای آنکه نافرمانی می‌کردند، به عذابی شدید گرفتار کردیم. و چون از آنچه از آن نهی شده بودند سرپیچی کردند، به آنان گفتیم: «بوزینگانی رانده‌شده باشید.»}

• کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدیدُ الْعِقابِ *ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ. - . انفال / 52 - 53 -

{[رفتارشان] مانند رفتار خاندان فرعون و کسانی است که پیش از آنان بودند: به آیات خدا کفر ورزیدند؛ پس خدا به [سزای] گناهانشان گرفتارشان کرد. آری، خدا نیرومند سخت‌کیفر است. این [کیفر] بدان سبب است که خداوند نعمتی را که بر قومی ارزانی داشته تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در دل دارند تغییر دهند، و خدا شنوای داناست.}

• وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقینَ. - . توبه / 24 -

{و خدا گروه فاسقان را هدایت نمی‌کند.}

• فَمَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَیْتُه. - . هود / 63 -

{پس اگر او را نافرمانی کنم چه کسی در برابر خدا مرا یاری می‌کند؟}

و به نقل از شعیب علیه السلام فرمود: وَ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ إِنِّی عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتیهِ عَذابٌ یُخْزیهِ وَ مَنْ هُوَ کاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقیبٌ. - . هود / 93 -

{«و ای قوم من، شما بر حسب امکانات خود عمل کنید، من [نیز] عمل می‌کنم. به زودی خواهید دانست که عذابِ رسواکننده بر چه کسی فرود می‌آید و دروغگو کیست؛ و انتظار برید که من [هم] با شما منتظرم.»}

• إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ. - . رعد / 11 -

{در حقیقت، خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند. و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد، هیچ برگشتی برای آن نیست، و غیر از او حمایتگری برای آنان نخواهد بود.}

• وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ. - . نحل / 90 -

{و از کار زشت و ناپسند و ستم باز می‌دارد. به شما اندرز می‌دهد، باشد که پند گیرید.}

• وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقُوا فیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً *وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفی بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبیراً بَصیراً. - . اسراء / 16 - 17 -

{و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوشگذرانانش را وا می‌داریم تا در آن به انحراف [و فساد] بپردازند، و در نتیجه عذاب بر آن [شهر] لازم گردد، پس آن را [یکسره] زیر و زبر کنیم. و چه بسیار نسل‌ها را که ما پس از نوح به هلاکت رساندیم، و پروردگار تو به گناهان بندگانش بس آگاه و بیناست.}

• وَ تِلْکَ الْقُری أَهْلَکْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً. - . کهف / 59 -

{و [مردم] آن شهرها چون بیدادگری کردند، هلاکشان کردیم، و برای هلاکتشان موعدی مقرر داشتیم.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر. - . نور / 21 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پای از پی گام‌های شیطان منهید، و هر کس پای بر جای گام‌های شیطان نهد [بداند که] او به زشتکاری و ناپسند وامی‌دارد

• فَلْیَحْذَرِ الَّذینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصیبَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ. - . نور / 63 -

{پس کسانی که از فرمان او تمرّد می‌کنند بترسند که مبادا بلایی بدیشان رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند.}

• وَ کَفی بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبیراً. - . فرقان / 58 -

{و همین بس که او به گناهانِ بندگانش آگاه است.} - فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ *وَ کُنُوزٍ وَ مَقامٍ کَریمٍ *کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها بَنی إِسْرائیلَ. - . شعراء 57 - 59 -

{سرانجام، ما آنان را از باغستان‌ها و چشمه‌سارها، و گنجینه‌ها و جایگاه‌های پرناز و نعمت بیرون کردیم. [اراده ما] چنین بود، و آن [نعمت‌ها] را به فرزندان اسرائیل میراث دادیم.}

• فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خاوِیَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ. - . نمل / 52 -

{و این [هم] خانه‌های خالی آنهاست به [سزای] بیدادی که کرده‌اند. قطعاً در این [کیفر] برای مردمی که می‌دانند عبرتی خواهد بود.}

• وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. - . نمل / 90 -

{و هر کس بدی به میان آورَد، به رو در آتش [دوزخ] سرنگون شوند. آیا جز آنچه می‌کردید سزا داده می‌شوید؟}

• أَمْ حَسِبَ الَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ أَنْ یَسْبِقُونا ساءَ ما یَحْکُمُون. - . عنکبوت / 4 -

{آیا کسانی که کارهای بد می‌کنند، می‌پندارند که بر ما پیشی خواهند جست؟ چه بد داوری می‌کنند.}

• وَ الَّذینَ یَمْکُرُونَ السَّیِّئاتِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ وَ مَکْرُ أُولئِکَ هُوَ یَبُورُ. - . فاطر / 10 -

{و کسانی که با حیله و مکر کارهای بد می‌کنند، عذابی سخت خواهند داشت، و نیرنگشان خود تباه می‌گردد.}

• قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ. - . زمر / 13 -

{بگو: «اگر به پروردگارم عصیان ورزم از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم.»} - وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ ... أَوْ یُوبِقْهُنَّ بِما کَسَبُوا وَ یَعْفُ عَنْ کَثیرٍ. - . شوری 30 - 34 -

{و هر [گونه] مصیبتی به شما برسد به سبب دستاورد خود شماست، و [خدا] از بسیاری درمی‌گذرد... یا به [سزایِ] آنچه [کشتی‌نشینان] مرتکب شده‌اند هلاکشان کند، و[لی] از بسیاری درمی‌گذرد.}

• بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإیمانِ. - . حجرات / 11 -

{چه ناپسندیده است نام زشت پس از ایمان.}

• وَ لِیُخْزِیَ الْفاسِقینَ. - . حشر / 5 -

{تا نافرمانان را خوار گرداند.}

• وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقینَ. - . صف / 5 -

{و خدا گروه فاسقان را هدایت نمی‌کند.}

• یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدی مِنْ عَذابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنیهِ *وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخیهِ *وَ فَصیلَتِهِ الَّتی تُؤْویهِ *وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً ثُمَّ یُنْجیهِ. - . معارج 11 - 14 -

{گناهکار آرزو می‌کند که کاش برای رهایی از عذاب آن روز، می توانست پسران خود را عوض دهد، و [نیز] همسرش و برادرش را، و قبیله‌اش را که به او پناه می‌دهد، و هر که را که در روی زمین است همه را [عوض می‌داد] و آنگاه خود را رها می‌کرد.}

• مِمَّا خَطیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً. - . نوح / 25 -

{[تا] به سبب گناهانشان غرقه گشتند و [پس از مرگ] در آتشی درآورده شدند و برای خود، در برابر خدا یارانی نیافتند.} - وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها أَبَداً. - . جن / 23 -

{و هر کس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند قطعاً آتش دوزخ برای اوست و جاودانه در آن خواهند ماند.}

• فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها *وَ لا یَخافُ عُقْباها. - . شمس / 14 - 15 -

{و پروردگارشان به [سزای] گناهشان بر سرشان عذاب آورد و آنان را با خاک یکسان کرد. و از پیامدِ کار خویش، بیمی به خود راه نداد.}

**[ترجمه]

روایات

«1»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ: مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطِیئَتِهِ إِنَّ الْقَلْبَ لَیُوَاقِعُ الْخَطِیئَةَ فَلَا تَزَالُ بِهِ حَتَّی تَغْلِبَ عَلَیْهِ فَیَصِیرَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم علیه السلام می‌فرمود: چیزی همچون گناهان دل را فاسد نمی‌کند و دل با گناهی مواجه می‌شود پس از آن گناه جدا نمی‌شود تا آنکه آن گناه بر وی غلبه کرده و زیر و رو می‌شود. - . کافی 2 : 268 -

**[ترجمه]

بیان

أفسد للقلب من خطیئته فإن قلت ما یفسد القلب فهو خطیئة فما معنی التفضیل قلت لا نسلم ذلک فإن کثیرا من المباحات تفسد القلب بل بعض الأمراض و الآلام و الأحزان و الهموم و الوساوس أیضا تفسدها و إن لم تکن مما یستحق علیه العذاب و

هی أعم من الخطایا الظاهرة إذ للظاهر تأثیر فی الباطن بل عند المتکلمین الواجبات البدنیة لطف فی الطاعات القلبیة و من الخطایا القلبیة کالعقائد الفاسدة و الهم بالمعصیة و الصفات الذمیمة کالحقد و الحسد و العجب و أمثالها.

لیواقع الخطیئة أی یباشرها و یخالطها و یرتکبها خطیئة بعد خطیئة أو یقابل و یدافع الخطیئة الواحدة أو جنس الخطیئة فلا تزال به هو من الأفعال الناقصة

1) 1. الصف: 5.

2) 2. المعارج: 11- 14.

3) 3. نوح: 25.

4) 4. الجن: 23.

5) 5. الشمس: 14- 15.

6) 6. الکافی ج 2 ص 268.

و اسمه الضمیر الراجع إلی الخطیئة و به خبره أی ملتبسا به و قیل متعلق بفعل محذوف أی تفعل به و المراد إما جنس الخطیئة أو الخطیئة المخصوصة التی ارتکبها و لم یتب منها فتؤثر فی القلب بحلاوتها حتی تغلب علی القلب بالرین و الطبع أو یدافعها و یحاربها فتغلب علیه حتی یرتکبها لعدم قلع مراد الشهوات عن قلبه علی الاحتمال الثانی.

فیصیر أعلاه أسفله أی یصیر منکوسا کالإناء المقلوب المکبوب لا یستقر فیه شی‌ء من الحق و لا یؤثر فیه شی‌ء من المواعظ

کما روی القلوب ثلاثة قلب منکوس لا یعی شیئا من الخیر و هو قلب الکافر الخبر⁽¹⁾.

و الحاصل أن الخطیئة تلتبس بالقلب و تؤثّر فیه حتی تصیّره مقلوبا لا یستقر فیه شی‌ء من‌⁽²⁾الخیر بمنزلة الکافر فإن الإصرار علی المعاصی طریق إلی الکفر کما قال سبحانه ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ‌⁽³⁾و هذا أظهر الوجوه المذکورة فی تلک الآیة و هذا الذی خطر بالبال أظهر الأقوال من جهة الأخبار و قیل فیه وجوه أخر.

الأول ما ذکره بعض المحققین یعنی فما تزال تفعل تلک الخطیئة بالقلب و تؤثر فیه بحلاوتها حتی یجعل وجهه الذی إلی جانب الحق و الآخرة إلی جانب الباطل و الدنیا الثانی أن المعنی ما تزال تفعل و تؤثر بالقلب بمیله إلی أمثالها من المعاصی حتی تنقلب أحواله و یتزلزل و ترتفع نظامه و حاصله یرجع إلی ما ذکرنا لکن الفرق بین الثالث ما قیل فلا تزال به حتی تغلب علیه فإن لم ترتفع بالتوبة الخالصة فتصیر أعلاه أسفله أی تکدره و تسوده لأن الأعلی صاف و الأسفل ردی من باب التمثیل.

**[ترجمه]در مورد عبارت «أفسد للقلب من خطیئته» اگر بگویی: آنچه قلب را فاسد می‌سازد، گناه است؛ پس معنای تفضبل در «أفسد» چیست؟ می‌گویم: ما این اشکال را نمی‌پذیریم؛ زیرا بسیاری از مباحات نیز قلب را تباه می‌کند. بلکه برخی از امراض و دردها و غم‌ها و اندوه‌ها و وسوسه‌ها نیز قلب را فاسد می‌کند، هر چند از اموری نباشد که شخص با انجام آن مستحق عذاب گردد و این اموری که شخص با انجام آن مستحق عذاب نیست اعم است از خطاهای آشکار؛ زیرا ظاهر در باطن تأثیر دارد، و بلکه متکلمین معتقد هستند که واجبات بدنی لطفی برای طاعات قلبی هستند و اعم است از خطاهای قلبی مانند عقاید فاسد و قصد معصیت و صفات ناپسند، مانند کینه و حسد و عجب و مانند آن.

«لیواقع الخطیئة» یعنی قلب به پناه می‌افتد و با آن می‌آمیزد و یکی پس از دیگری مرتکب آن گناهان می‌شود؛ یا این که معنا این است که قلب با گناه مقابله می‌کند و یک گناه را دفع می‌کند و یا مراد مقابله با جنس گناه است؛ «فلا تزال به» این فعل از افعال ناقصه است و اسم آن ضمیری است که به خطیئه برمی‌گردد و «به» خبر آن است و معنای «فلا تزال به» یعنی آن گناه را مرتکب می‌شود. و گفته شده «به» متعلق به فعل محذوف است یعنی آن گناهان را مرتکب می‌شود و مراد یا انجام مطلق گناه است و یا گناه مخصوصی که مرتکب شده و از آن توبه ننموده و آن گناه با شیرینی‌اش در دل تأثیر گذاشته تا این که با زنگار و مُهر بر قلب غلبه می‌کند و یا این که قلب گناه را دفع می‌کند و با آن می‌جنگد ولی بر قلب غالب می‌شود تا آدمی مرتکب آن گناه می‌شود؛ زیرا اراده شهوت را از قلب خود ریشه کن نکرده است، بنا بر احتمال دوم که مراد از «یواقع» مقابله و مدافعه در برابر گناه باشد.

«فیصیر أعلاه أسفله» یعنی قلب واژگون می‌شود؛ مانند ظرف وارونه‌ای که به روی افتاده و در آن چیزی از حقیقت مستقر نمی‌شود و چیزی از مواعظ روی آن اثر نمی‌کند؛ چنانچه روایت شده: «قلوب بر سه دسته‌اند: قلب واژگون که چیزی از خیر را در خود نمی‌گیرد و آن قلب کافر است، تا آخر خبر؛» - . کافی 2 : 423 - حاصل این که گناه قلب را می‌پوشاند و در آن اثر می‌گذارد تا این که آن را وارونه می‌سازد و به جایی می‌رسد که مانند قلب کافر، چیزی از خیر در آن مستقر نمی‌شود؛ زیرا اصرار بر معاصی راهی به سوی کفر است، چنانچه خدای سبحان فرمود: «ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّه» - . روم / 10 - {سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند.} و این ظاهر‌ترین وجوهی است که درباره این آیه ذکر شده و آنچه به ذهن من رسید از جهت اخبار ظاهرترین اقوال است و در مورد این خبر وجوه دیگری نیز ذکر شده:

اول: آنچه برخی از محققین ذکر کرده‌اند که یعنی پیوسته آن گناه با قلب است و در آن با شیرینی‌اش تأثیر می‌گذارد تا آن روی قلب را که به سوی خدا و آخرت است به جانب باطل و دنیا بر می‌گرداند. دوم: معنا این است که پیوسته گناه در قلب اثر می‌گذارد تا آن را متمایل به گناهان مشابه می‌کند تا این که احوال آن دگرگون می‌شود و متزلزل گشته و نظامش بر هم می‌خورد و حاصل این تفسیر به معنایی که ما ذکر کردیم برمی‌گردد؛ ولی فرق بین دو معنا آشکار است. سوم: معنایی است که گفته شده: گناه با قلب کلنجار می‌رود تا بر او غلبه می‌کند؛ پس اگر با توبه خالص آن گناه از دل برنخاست، قلب زیر و رو می‌شود؛ یعنی قلب را مکدر و تیره می‌سازد؛ زیرا از باب تمثیل می‌توان گفت: بالای آن صاف و پائین آن پست است.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ فَقَالَ مَا أَصْبَرَهُمْ عَلَی فِعْلِ مَا یَعْلَمُونَ أَنَّهُ یُصَیِّرُهُمْ إِلَی النَّارِ⁽⁴⁾.

1) 1. راجع الکافی ج 2 ص 423.

2) 2. راجع شرح الکافی ج 2 ص 242.

3) 3. الروم: 10.

4) 4. الکافی ج 2 ص 268.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام درباره فرموده خداوند عزوجل: «فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ» - . بقره / 175 - {راستی چقدر در برابر عذاب خداوند، شکیبا هستند!} فرمود: یعنی چه صبری دارند بر انجام آن چیزی که می‌دانند که آن کار آن‌ها را به آتش می‌کشاند. - . کافی 2 : 268 -

**[ترجمه]

بیان

الآیة فی سورة البقرة هکذا إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ ما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ⁽¹⁾.

و ذکر البیضاوی قریبا مما ورد فی الخبر قال تعجب من حالهم فی الالتباس بموجبات النار من غیر مبالاة و ما تامة مرفوعة بالابتداء و تخصیصها کتخصیص شر أهر ذا ناب أو استفهامیة و ما بعدها الخبر أو موصولة و ما بعدها صلة و الخبر محذوف‌⁽²⁾.

و أقول یعضده قوله تعالی فی الآیة السابقة ما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ و قال البیضاوی فیه إما فی الحال لأنهم أکلوا ما یلتبس بالنار لکونها عقوبة علیه فکأنهم أکلوا النار أو فی المال أی لا یأکلون یوم القیامة إلا النار انتهی.

و أقول: مثله قوله صلی الله علیه و آله قوموا إلی نیرانکم التی أوقدتموها علی ظهورکم فأطفئوها بصلاتکم.

و قال الطبرسی رحمه الله فیه أقوال أحدها أن معناه ما أجرأهم علی النار ذهب إلیه الحسن و قتادة و رواه علی بن إبراهیم‌⁽³⁾

بإسناده عن أبی عبد الله علیه السلام و الثانی ما أعملهم بأعمال أهل النار عن مجاهد و هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام و الثالث ما أبقاهم علی النار کما یقال ما أصبر فلانا علی الحبس عن الزجاج و الرابع ما أدومهم علی النار أی ما أدومهم علی عمل أهل النار⁽⁴⁾

کما یقال ما أشبه سخاءک بحاتم أی بسخاء حاتم و علی هذا الوجه فظاهر الکلام التعجب و التعجب لا یجوز علی القدیم سبحانه لأنه عالم بجمیع الأشیاء لا یخفی علیه شی‌ء و التعجب أنما یکون

1) 1. الآیة: 174- 175.

2) 2. أنوار التنزیل: 47، و فیه« فی الالتباث» بدل« فی الالتباس».

3) 3. تفسیر القمّیّ ص 55.

4) 4. راجع شرح الکافی ج 2 ص 243.

مما لا یعرف سببه و إذا ثبت ذلک فالغرض أن یدلنا علی أن الکفار حلوا محل من یتعجب منه فهو تعجب لنا منهم و الخامس ما روی عن ابن عباس أن المراد أی شی‌ء أصبرهم علی النار أی حبسهم علیها فتکون للاستفهام.

و یجوز حمل الوجوه الثلاثة المتقدمة علی الاستفهام أیضا فیکون المعنی أی شی‌ء أجرأهم علی النار و أعملهم بأعمال أهل النار و أبقاهم علی النار و قال الکسائی هو⁽¹⁾استفهام علی وجه التعجب و قال المبرد هذا حسن لأنه کالتوبیخ لهم و التعجب لنا کما یقال لمن وقع فی ورطة ما اضطرک إلی هذا إذا کان غنیا عن التعرض للوقوع فی مثلها و المراد به الإنکار و التقریع علی اکتساب

سبب الهلاک و تعجب الغیر منه و من قال معناه ما أجرأهم علی النار فإنه عنده من الصبر الذی هو الحبس أیضا لأن بالجرأة یصبر علی الشدة⁽²⁾.

**[ترجمه]این آیه در سوره بقره به این صورت است. «إِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلیلاً أُولئِکَ ما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ أُولئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ» - . بقره / 174 - 175 - {کسانی که کتمان می‌کنند آنچه را خدا از کتاب نازل کرده، و آن را به بهای کمی می‌فروشند، آنها جز آتش چیزی نمی‌خورند؛ (و هدایا و اموالی که از این رهگذر به دست می‌آورند، در حقیقت آتش سوزانی است.) و خداوند، روز قیامت، با آنها سخن نمی‌گوید؛ و آنان را پاکیزه نمی‌کند؛ و برای آنها عذاب دردناکی است. اینان، همان‌هایی هستند که گمراهی را با هدایت، و عذاب را با آمرزش، مبادله کرده‌اند؛ راستی چقدر در برابر عذاب خداوند، شکیبا هستند!}

بیضاوی سخنی نزدیک به معنایی که در روایت آمده ذکر کرده و می‌گوید: تعجب است از حال آنان که بدون باک، مرتکب اموری می‌شوند که آتش را بر آنان واجب می‌سازد. «ما» در عبارت «ما اصبرهم» تامه و مرفوع است چون مبتداست و مسوغ ابتدا به نکره و مخصص بدون آن مانند مخصص عبارت «شرّ أهرّ ذا ناب» است، یعنی سرّی حیوان دارای دندان نیش (سگ) را هار کرده است؛ یا «ما» استفهامیه است و ما بعد آن خبر است و یا «ما» موصوله است و ما بعد آن صله بوده و خبر آن محذوف است.

می‌گویم: مؤید تفسیر بیضاوی، آیه قبل از آن است که فرمود: «ما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ»؛ بیضاوی در مورد این آیه گفته: معنای آیه این است که یا آنان همین حالا دارند آتش می‌خورند؛ زیرا چیزی می‌خورند که لباس آتش به تن دارد؛ زیرا آتش عقوبت آن عمل است، پس گویا مشغول خوردن آتش هستند؛ یا این که مراد خوردن آتش در آخرت است، یعنی روز قیامت جز آتش چیزی نمی‌خورند. پایان کلام بیضاویّ.

می‌گویم: مثل این آیه حدیث نبوی صلی الله علیه و آله که فرمود: «به سوی آتش‌های خود که آن بر پشت خود بر افروخته‌اید برخیزید و آن آتش را با نمازهای خود خاموش کنید.»

طبرسی رحمه الله فرموده: درباره معنای «ما أصبرهم علی النار» اقوالی وجود دارد: یکی آن که معنایش این است: چقدر بر ورود به آتش جهنم جریّ و گستاخ هستند؛ حسن و قتاده این معنا ررا انتخاب کرده‌اند و علی بن ابراهیم این تفسیر را از امام صادق علیه السلام نقل کرده است. دوم آن که یعنی چقدر آنان اعمال اهل آتش را مرتکب می‌شوند! این تفسیر از مجاهد نقل شده و از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده است؛ سوم این که چه مدت طولانی‌ای را در آتش می‌مانند! چنانچه گفته می‌شود: چه قدر فلان کس طولانی در زندان مانده! این تفسیر از زجاج نقل شده؛ چهارم این که یعنی چقدر بر آتش به طور مداوم می‌مانند یعنی چقدر بر کردار اهل آتش دوام دارند! چنانچه گفته می‌شود: چقدر سخاوت تو به حاتم شبیه است! طبق این وجه ظاهر کلام، تعجب کردن است و تعجب بر خدای قدیم متعال، جایز نیست؛ زیرا خداوند عالم به همه اشیاست و چیزی بر او پنهان نیست و تعجب بر امری است که علت آن مجهول است. وقتی این مطلب ثابت گردید، غرض آن است که خداوند ما را راهنمایی کند که کفار در جایگاه کسی قرار گرفته‌اند که مورد تعجب واقع شده؛ پس این تعجب ماست از آنان؛ پنجم تفسیری است که از ابن عباس نقل شده که گفته: یعنی چه چیزی آنان را بر آتش متوقف ساخته یعنی آنان را بر آتش حبس نموده؟ پس «ما» برای استفهام است.

و می‌توان وجوه سه گانه‌ای که گذشت را نیز بر استفهام حمل کرد. پس معنا این می‌شود: چه چیزی آنان را برای آتش جریّ و گستاخ کرد و آنان را عامل به کردار جهنمیان ساخت و آنان را مدام در آتش گرفتار کرد. کسائی گفته: عبارت این آیه استفهامی است که معنای تعجب می‌دهد؛ و مبرّد می‌گوید: این گونه استفهام نیکوست؛ زیرا گویا توبیخ آنان است و تعجب از جانب ماست؛ مانند این که به کسی که گرفتار شده و از وقوع در مثل این مهلکه بی نیاز باشد، گفته می‌شود: چه چیز تو را مجبور به انجام این کار کرد؟ و مراد از آن انکار و کوبیدن اکتساب اسباب هلاکت است و بیان تعجب غیر از آن؛ و کسانی که گفته‌اند: معنی آیه آن است که چقدر آنان بر آتش جهنم جریّ و گستاخ هستند، به این خاطر است که صبری که حبس نیز می‌باشد، را قبول دارد؛ زیرا با جرأت است که می‌توان بر سختی صبر نمود.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ عِرْقٍ یَضْرِبُ وَ لَا نَکْبَةٍ وَ لَا صُدَاعٍ وَ لَا مَرَضٍ إِلَّا بِذَنْبٍ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ⁽³⁾قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ مَا یَعْفُو اللَّهُ أَکْثَرُ مِمَّا یُؤَاخِذُ بِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: اما هیچ رگی نزند و هیچ بدبختی و دردسر و بیماری نیست مگر به سبب گناه. و این فرموده خداوند عزوجل در کتابش است: «وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ» - . شوری / 30 - {هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده‌اید، و بسیاری را نیز عفو می‌کند!}این را فرمود و سپس فرمود: و آنچه خداوند عفو می‌فرماید از آن چه به آن مواخذه می‌کند بیشتر است. - . کافی 2 : 269 -

**[ترجمه]

بیان

النکبة وقوع الرجل علی الحجارة عند المشی أو المصیبة و الأول أظهر کما مرّ و قد وقع التصریح فی بعض الأخبار التی وردت فی هذا المعنی بنکبة قدم‌⁽⁵⁾و المخاطب فی هذه الآیة من یقع منهم الخطایا و الذنوب لا المعصومون من الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام کأنهم فیهم لرفع درجاتهم

کَمَا رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ: لَمَّا دَخَلَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام عَلَی یَزِیدَ نَظَرَ إِلَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا عَلِیُ ما أَصابَکُمْ

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من المصدر.

2) 2. مجمع البیان ج 1 ص 259.

3) 3. الشوری: 30.

4) 4. الکافی ج 2 ص 269.

5) 5. سیأتی فی الصفحة التالیة.

مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ فَقَالَ علیه السلام کَلَّا مَا هَذِهِ فِینَا إِنَّمَا نَزَلَ فِینَا ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ‌⁽¹⁾فَنَحْنُ الَّذِینَ لَا نَأْسَی عَلَی مَا فَاتَنَا وَ لَا نَفْرَحُ بِمَا أُوتِینَا.

وَ رَوَی الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ فَقَالَ هُوَ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَالَ قُلْتُ مَا أَصَابَ عَلِیّاً وَ أَشْیَاعَهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ مِنْ ذَلِکَ قَالَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَتُوبُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّةً مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ‌⁽²⁾.

و قال الطبرسی رحمه الله وَ ما أَصابَکُمْ معاشر الخلق مِنْ مُصِیبَةٍ من بلوی فی نفس أو مال فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ من المعاصی وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ منها فلا یعاقب بها قال الحسن الآیة خاصة بالحدود التی تستحق علی وجه العقوبة و قال قتادة هی عامة وَ رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَیْرُ آیَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ هَذِهِ الْآیَةُ یَا عَلِیُّ مَا مِنْ خَدْشِ عُودٍ وَ لَا نَکْبَةِ قَدَمٍ إِلَّا بِذَنْبٍ وَ مَا عَفَا اللَّهُ عَنْهُ فِی الدُّنْیَا فَهُوَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِیهِ وَ مَا عَاقَبَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیَا فَهُوَ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ یُثَنِّیَ عَلَی عَبْدِهِ.

و قال أهل التحقیق إن ذلک خاص و إن خرج مخرج العموم لما یلحق من مصائب الأطفال و المجانین و من لا ذنب له من المؤمنین و لأن الأنبیاء و الأئمة یمتحنون بالمصائب و إن کانوا معصومین من الذنوب لما یحصل لهم فی الصبر علیها من الثواب انتهی‌⁽³⁾.

و قیل الذنوب متفاوتة بالذات و بالنسبة إلی الأشخاص و ترک الأولی ذنب بالنسبة إلیهم فلذلک قیل حسنات الأبرار سیئات المقربین و یؤیده ما

1) 1. الحدید: 22- 23.

2) 2. قرب الإسناد ص 103، ط النجف.

3) 3. مجمع البیان ج 9 ص 31.

أصاب آدم، و یونس و غیرهما بسبب ترکهم ما هو أولی بهم و لئن سلم فقد یصاب البری بذنب الجری و ما ذکرنا أظهر و أصوب و مؤید بالأخبار.

**[ترجمه]«النکبة» زمین خوردن شخص در هنگام راه رفتن و یا مصیبت دیدن است و زمین خوردن به هنگام راه رفتن واضح‌تر است. و در برخی از اخباری که در این معنا وارد شده تصریح به «نکبة القدم» وجود دارد؛ و مخاطب در این آیه کسانی هستند که از آنان خطاها و گناهان سر می‌زند؛ نه این که انبیا و اوصیای معصومین علیهم السلام مورد خطاب باشند که گویا آنان نیز در این آیه مورد خطاب هستند؛ زیرا درجات معصومین علیهم السلام بالاتر از آن است که مورد چنین خطابی قرار بگیرند؛ همچنان که روایت شده که امام صادق علیه السلام فرمودند: هنگامی که امام زین العابدین علیه السلام وارد مجلس یزید شد، یزید به ایشان نگاه کرد، سپس گفت: ای علی! «ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ» - . شوری / 30 - {هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده‌اید، و بسیاری را نیز عفو می‌کند!} پس امام علیه السلام فرمود: چنین نیست، این آیه درباره ما نیست. درباره ما این آیه نازل شده: «ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» - . حدید / 22-23 - {هیچ مصیبتی (ناخواسته) در زمین و نه در وجود شما روی نمی‌دهد مگر اینکه همه آن‌ها قبل از آنکه زمین را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت است؛ و این امر برای خدا آسان است! این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید.} پس ما کسانی هستیم که نسبت به آنچه بر ما گذشته تأسف نمی‌خوریم و نسبت به آنچه در آینده برای ما اتفاق می‌افتد خوشحال نیستیم.

و نیز در قرب الاسناد نقل شده که ابن بکیر می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم درباره فرموده خداوند عزوجل: «وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ» - . شوری / 30 - {هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده‌اید،} پس امام علیه السلام فرمود: «وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ» - . شوری / 30 - {و بسیاری را نیز عفو می‌کند!} ابن بکیر گفت: عرض کردم: آنچه به علی علیه السلام و پیروانش از اهل بیتش علیهم السلام رسید از این نوع بود؟ ابن بکیر گفت: امام علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هر روز هفتاد بار به درگاه خداوند عزوجل توبه می‌نمود بدون آنکه گناهی کرده باشد. - . قرب الإسناد: 103 -

طبرسی رحمه الله فرموده: «و ما اصابکم» ای جماعت مردم! «من مصیبة» یعنی آزمایشی که در جان و مال روی می‌دهد؛ «فبما کسبت ایدیکم» یعنی به خاطر گناهان شماست. «و یعفو عن کثیر» از بسیاری از گناهان و به سبب آن عقاب نمی‌کند؛ حسن می‌گوید: این آیه مخصوص حدودی است که مردم بر گونه عقوبت مستحق آن می‌شوند؛ و قتاده گفته: این آیه عمومیت دارد. و از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بهترین آیه در کتاب خداوند این آیه است. ای علی! هیچ خراش چوبی و لغزش قدمی نیست مگر به واسطه گناه. و خداوند کریم‌تر از آن است که نسبت به آن چه در دنیا از آن گذشت کرده، بازگشت به عقاب نماید و عادل‌تر از آن است که نسبت به آنچه در دنیا بر آن عقوبت کرده، عقوبت را بر بنده‌اش تکرار نماید». اهل تحقیق گفته‌اند: این آیه خاص است، اگر چه به ظاهر عمومیت را می‌رساند. وجه عمومیت آیه مصائب بر اطفال و مجانین و مؤمنان بی گناه است؛ و به این خاطر که انبیا و ائمه علیهم السلام نیز با مصیبت‌ها امتحان می‌شوند، اگر چه از نظر گناه معصوم هستند؛ زیرا با صبر بر این مصیبات، ثواب به آنان می‌رسد؛ پایان کلام طبرسی.

و گفته شده: گناهان به طور ذاتی متفاوت هستند و نسبت به اشخاص نیز فرق می‌کند، و ترک اولی نیز نسبت به معصومین علیهم السلام گناه است؛ به همین خاطر گفته شده: حسنات نیکان، گناهان مقربان است و مؤید این امر مصیبت‌هایی است که به خاطر ترک اولی به آدم و یونس و دیگران رسید؛ و اگر هم تسلیم شویم، انسان بی گناه به سبب گنهگار مصیبت می‌بیند؛ و آنچه ما ذکر کردیم آشکارتر و درست‌تر است و اخبار نیز آن را تأیید می‌کند.

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: لَا تُبْدِیَنَّ عَنْ وَاضِحَةٍ وَ قَدْ عَمِلْتَ الْأَعْمَالَ الْفَاضِحَةَ وَ لَا یَأْمَنِ الْبَیَاتَ مَنْ عَمِلَ السَّیِّئَاتِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود: خنده دندان نما مکن درحالی که کارهای رسواکننده مرتکب شده‌ای، و از شبیخون در امان نیست کسی که مرتکب گناهان شده است. - . کافی 2 : 269 -

**[ترجمه]

بیان

لا تبدین عن واضحة الإبداء الإظهار و تعدیته بعن لتضمین معنی الکشف و فی الصحاح و القاموس و المصباح الواضحة الأسنان تبدو عند الضحک و فی القاموس فضحه کمنعه کشف مساویه أی لا تضحک ضحکا یبدو به أسنانک و یکشف عن سرور قلبک و قد عملت أعمالا قبیحة افتضحت بها عند الله و عند ملائکته و عند الرسول و الأئمة علیهم السلام و لا تدری أ غفر الله لک أم یعذبک علیها.

و لذا کان من علامة المؤمنین أن ضحکهم التبسم و یؤیده

ما روی عنه علیه السلام لو تعلمون ما أعلم لضحکتم قلیلا و لبکیتم کثیرا.

لکن البشر فی الجملة مطلوب کما مر أن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه و قوله و قد عملت جملة حالیة و لا یأمن البیات بکسر النون لیکون نهیا و الکسرة لالتقاء الساکنین أو بالرفع خبرا بمعنی النهی و ما قیل إنه معطوف علی الجملة الحالیة بعید و المراد بالبیات نزول الحوادث علیه لیلا أو غفلة و إن کان بالنهار فی المصباح البیات بالفتح الإغارة لیلا و هو اسم من بیته تبییتا و بیت الأمر دبره لیلا.

**[ترجمه]در عبارت «لا تبدینّ عن واضحة»، «الإبداء» به معنای ظاهر ساختن است و متعدّی کردن این فعل با «عن» برای متضمن کردن معنای کشف در آن است و در صحاح و قاموس و مصباح، «الواضحة» یعنی دندان وقت خندیدن آشکار شود ودر قاموس گفته: «فضحه» بر وزن منعه یعنی بدی‌های او را بر ملا کرد. کل معنای روایت این می‌شود که خنده‌ای مکن که با آن دندان‌هایت آشکار شود و کاشف از شادی قلبت باشد، در حالی که اعمالی زشت مرتکب شده‌ای که با آن نزد خداوند و ملائکه او و نزد پیامبر و ائمه صلوات الله علیهم مفتضح و رسوا گشته‌ای و نمی‌دانی خداوند تو را به خاطر آن گناهان می‌بخشد یا عذاب می‌کند؛ لذا از نشانه‌های اهل ایمان این است که خندیدن آنان به صورت تبسم است و مؤید این امر روایتی است که می‌فرماید: اگر شما آنچه من می‌دانم را می‌دانستید کم می‌خندیدید و بسیار می‌گریستید؛ و لکن خوشرویی نیز اجمالا مطلوب است، چنانچه گذشت که خوشرویی مؤمن در چهره اوست و اندوه او در دل است. «وقد عملت» جمله حالیّه است و عبارت «لا یأمن البیات» به کسر نون است تا فعل نهی باشد و کسره آن به خاطر التقاء ساکنین است و یا نون آن مرفوع است و خبر به معنای نهی است؛ و این که گفته شده: این جمله عطف بر جمله حالیّه است بعید است. و مراد از «بیات» نزول حوادث بر او به صورت شبانه است یا اگر در روز است، او غافل است. در مصباح گفته: «بیات» به فتح باء یعنی شبیخون زدن و اسم مصدر از «بیّته تبییتا» است و «بیّت الامر» یعنی امر را شبانه تدبیر کرد.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الذُّنُوبُ کُلُّهَا شَدِیدَةٌ وَ أَشَدُّهَا مَا نَبَتَ عَلَیْهِ اللَّحْمُ وَ الدَّمُ لِأَنَّهُ إِمَّا مَرْحُومٌ أَوْ مُعَذَّبٌ وَ الْجَنَّةُ لَا یَدْخُلُهَا إِلَّا طَیِّبٌ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: همه گناهان شدید هستند و شدیدترین آن‌ها آن است که بر آن گوشت و خون بروید، چرا که آن باید آمرزیده شود و یا عذاب گردد و به بهشت پاکیزه وارد نمی‌شود. - . کافی 2 : 270 -

**[ترجمه]

بیان

کلها شدیدة لأن معصیة الجلیل جلیلة أو استیجاب غضب الله

1) 1. الکافی ج 2 ص 269.

2) 2. الکافی ج 2 ص 270.

و عقوبته مع عدم العلم بالعفو عظیم أو لأن التوبة المقبولة نادرة مشکلة و شرائطها کثیرة و التوفیق لها عزیزة و أشدها ما نبت علیه اللحم و الدم کأن المراد به ما له دخل فی قوام البدن من المأکول و المشروب الحرامین و یحتمل أن یکون المراد به ذنبا أصر و داوم علیه مدة نبت فیه اللحم و العظم و إطلاق هذه العبارة فی الدوام و الاستمرار شائع فی عرف العرب و العجم بل أخبار الرضاع أیضا ظاهرة فی ذلک.

لأنه إما مرحوم و إما معذب أی آخرا أو فی الجنة و النار لکن لا بد أن یعذب فی البرزخ أو المحشر قدر ما یطیب جسمه الذی نبت علی الذنوب لأن الجنة لا یدخلها إلا الطیب و یؤیده ما رویناه من النهج‌⁽¹⁾

و قیل المرحوم من کفرت ذنوبه بالتوبة أو البلایا أو العفو و المعذب من لم تکفر ذنوبه بأحد هذه الوجوه.

و أقول هذا الخبر ینافی ظاهرا عموم الشفاعة و عفو الله و تکفیر السیئات بالحسنات علی القول به و أجیب بوجوه الأول أن یقال یعنی أن صاحب الذنب الذی نبت علیه اللحم و الدم أمره فی مشیة الله لأنه لیس بطیب و لا یدخل الجنة قطعا و حتما إلا طیب الثانی أن یخص هذا بغیر تلک الصور أی لا یدخلها بدون الشفاعة و العفو و التکفیر الثالث ما قیل إنه تعالی ینزع عنهم الذنوب فیدخلونها و هم طیبون من الذنوب و یؤیده قوله تعالی وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ الآیة⁽²⁾و هو بعید.

**[ترجمه]«کلّها شدیدة» به این علت است که نافرمانی خدای با عظمت، بزرگ است و یا مستوجب غضب خدا و عقوبت او شدن، با عدم علم به عفو خداوندی، بزرگ است یا به این معناست که توبه مقبول، نادر و مشکل است و شرائط فراوان دارد و توفیق چنین توبه‌ای اندک است. و «اشدها ما نبت علیه اللحم و الدم» گویا مراد از این عبارت، خوراک و نوشیدن حرامی است که در قوام بدن دخالت دارد و ممکن است مراد از آن گناهی باشد که بر آن اصرار ورزیده و مدتی بر آن مداومت کرده که در آن مدت، گوشت و استخوان بر تنش روییده باشد و اطلاق این روایت در دوام و استمرار در عرف عرب و عجم رایج است و بلکه اخبار «رضاع» یعنی شیر دادن به کودک نیز ظهور در این معنا دارد.

2) 2. معانی الأخبار ص 403 و قد مر ص 140 فیما سبق من هذا المجلد.

3) 3. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 244.

4) 4. یس: 60.

5) 5. براءة: 31.

بالإیجاد و ذلک لیس إلا لله تعالی و إیاه قصد بقوله إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً⁽¹⁾الثالث عبد بالعبادة و الخدمة و الناس فی هذا ضربان عبد لله مخلصا و هو المقصود بقوله عز و جل وَ اذْکُرْ عَبْدَنا أَیُّوبَ‌⁽²⁾و أمثاله و عبد للدنیا و أعراضها و هو المعتکف علی خدمتها و مراعاتها و إیاه قصد

النبی صلی الله علیه و آله بقوله تعس عبد الدرهم تعس عبد الدینار.

و علی هذا النحو یصح أن یقال لیس کل إنسان عبدا لله فإن العبد علی هذا المعنی العابد لکن العبد أبلغ من العابد انتهی‌⁽³⁾.

و أما قوله من کمه أعمی ففی القاموس الکمه محرکة العمی یولد به الإنسان أو عام کمه کفرح عمی و صار أعشی و بصره اعترته ظلمة تطمس علیه و المکمه العینین کمعظم من لم تنفتح عیناه و الکامه من یرکب رأسه و لا یدری أین یتوجه کالمتکمه و قال الجوهری الأکمه الذی یولد أعمی و قد کمه بالکسر کمها و استعاره سوید فجعله عارضا بقوله.

کمهت عیناه حتی ابیضتا⁽⁴⁾.

و أبو سعید الکامه الذی یرکب رأسه لا یدری أین یتوجه یقال خرج یتکمه فی الأرض انتهی.

و قال الراغب العمی یقال فی افتقاد البصر و افتقاد البصیرة و یقال فی الأول أعمی و فی الثانی أعمی و عم.

و إذا عرفت هذا فاعلم أن هذه الفقرة تحتمل وجوها الأول ما مر من الصدوق رحمه الله و کأنه أظهرها الثانی أن یکون المعنی أضل أعمی البصر عن الطریق و حیره أو لا یهدیه إلیها الثالث أن یقول للأعمی یا أعمی أو یا أکمه معیرا له بذلک الرابع أن یکون المعنی من یذهب طریقا و یختار مذهبا لا یدری هو أحق أم لا کأکثر الناس فیکون کمه بکسر المیم المخففة مأخوذا من الکامه الذی ذکره الجوهری

1) 1. مریم: 93.

2) 2. ص: 41، 17.

3) 3. مفردات غریب القرآن: 319.

4) 4. بعده: فهو یلحی نفسه لما نزع، راجع الصحاح 2247.

و الفیروزآبادی فیکون أعمی حالا عن المستتر فی کمه أی أعمی القلب و هذا وجه وجیه مما خطر بالبال أن کان فعل المجرد استعمل بهذا المعنی کما هو الظاهر.

و لقد أعجب بعض من کان فی عصرنا حیث نقل عبارة القاموس من یرکب فرسه فقال و یحتمل کمه بالتخفیف و المعنی من رکب أعمی فهو کنایة عمن لم یسلک الطریق الواضح الخامس أن یقرأ بالتخفیف أیضا و یکون المعنی من کان أعمی مولودا علی العمی لم یهتد إلی الخیر سبیلا قط بخلاف من یکون لواما یتنبه أحیانا و یغفل أحیانا السادس أن یقرأ بضم الکاف و تشدید المیم اسما و یکون عمی الکم کنایة عن البخل.

و أقول الأظهر علی هذا الوجه أن یکون کنایة عن أنه لا یبالی أن یأخذ المال من حرام أو شبهه أو حلال أو یعطی المال کیف ما اتفق و یبذر و لا یعلم مصارفه الشرعیة.

و أما نکاح البهیمة فالظاهر أن المراد به الوطء کما فهمه الصدوق رحمه الله و غیره و ربما یحتمل العقد فیکون المراد بالبهیمة المرأة المخالفة أو تزویج البنت للمخالف کما مر أن الناس کلهم بهائم إلا قلیلا من المؤمنین و کما قیل فی قولهم علیهم السلام.

لا تنزی حمارا علی عتیقة و ربما یقرأ نکّح بالتشدید علی بعض الوجوه و لا یخفی ما فی الجمیع من التکلف.

**[ترجمه]شیخ صدوق رضی الله عنه در کتاب معانی الاخبار بعد از آوردن این روایت، فرموده: مصنف این کتاب می‌گوید: معنای عبارت «ملعون من کمّه اعمی» این است که کسی که انسانی را که در دین خود متحیر است، به سوی کفر رهنمون شود و کفر را در نفس او تثبیت کند تا معتقد به کفر گردد. و عبارت «من عبد الدینار و الدرهم» یعنی کسی که از دادن زکات مالش امتناع می‌ورزد و از رسیدگی به حال برادرانش امساک به خرج می‌دهد که در نتیجه عبادت درهم و دینار را بر عبادت خدا ترجیح داده؛ و اما نکاح با چارپا معلوم است؛ پایان کلام شیخ صدوق.

می‌گویم: لعن خدا به معنای طرد و دور کردن ملعون، از رحمت خدا است و لعن از مخلوق به معنای ناسزا و نفرین و طلب دوری از خیر است. و هر کسی که اطاعت کند کسی را که خدا امر به اطاعت او نموده، در حقیقت خدا را عبادت کرده؛ چنانچه خدای متعال فرمود: «ان لا تعبدوا الشیطان» - . یس / 60 - {که شیطان را نپرستید} و نیز فرمود: «اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله» - . توبه / 31 - {(آنها) دانشمندان و راهبان خویش را معبودهایی در برابر خدا قرار دادند،}؛ همچنین کسی که دوستی چیزی را بر رضا و اطاعت خدای سبحان ترجیح دهد، آن چیز را پرستیده؛ مانند پرستش دینار و درهم.

راغب می‌گوید: عبودیت، عبارت است از اظهار تذلل و بندگی که بندگی خود رساتر از تذلل است؛ زیرا عبادت، غایت تذلل است و تنها کسی مستحق عبادت است که نهایت فضل‌ها را دارا باشد و آن کس خدای متعال است و بنده نیز بر چهار قسم است: اول: عبد به حکم شریعت و آن انسانی است که فروش و خرید آن جایز است؛ دوم: عبد به ایجاد و آن جز به دست خدای متعال دست کسی نیست و منظور از آیه «إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلاَّ آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً» - . مریم / 93 - {تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند، بنده اویند!} همین معناست؛ سوم: عبد به عبادت و خدمت و مردم در این معنا دو قسم هستند: بنده مخلص خدا که مقصود از آیه «و اذکر عبدنا أیّوب» - . ص / 41 - {و یاد کن بنده ما أیوب را} ایوب و مانند او هستند؛ چهارم: گروهی بنده دنیا و متاع دنیا هستند و بر خدمت و مراعات آن کمر بسته‌اند؛ و پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود: «بنده درهم هلاک شد، بنده دینار هلاک شد.» و بر این نحو می‌توان گفت: هر انسانی بنده خدا نیست؛ زیرا عبد بر این معنا به معنای عابد است ولی عبد، تعبیری رساتر از عابد است؛ پایان کلام راغب.

اما عبارت«من کمه اعمی» در قاموس گفته: «الکمه» به تحریک کاف و میم به معنای کوری مادرزادی و یا اعم از آن است و «کمه» بر وزن فرح یعنی کور و دوبین شد و ظلمت بر چشمانش عارض گشت و نور آن کم شد. «مکمّه العینین» بر زون معظّم کسی است که چشمانش باز نمی‌شود و «الکامه» کسی را گویند که سرگشته به راه می‌افتد و نمی‌داند به کجا می‌رود؛ مثل «المتکمّه». و جوهری می‌گوید: «الأکمه» یعنی کسی که کور مادرزاد متولد می‌شود و «کَمِهَ کمهاً» به کسر میم در فعل ماضی یعنی کور شد و سوید آن را استعاره از کوری گرفته و آن را عارض قرار داده به سخن خود که گفته:

دو چشم او کور شد تا این که سفید گشت

و ابو سعید گفته: «الکامه» یعنی کسی که سرگشته به راه می‌افتد و نمی‌داند به کجا می‌رود؛ گفته می‌شود: خارج شد در حالی که در زمین به صورت سرگردان می‌ررفت. پایان کلام ابو سعید.

و راغب می‌گوید: «العمی» در فقدان بینایی و بصیرت به کار می‌رود؛ در مورد اول کلمه اعمی و در مورد دوم کلمه اعمی و عم به کار برده می‌شود.

وقتی این را دانستی، بدان که این فقره از روایت ممکن است چند معنا داشته باشد. اول: معنایی که از شیخ صدوق گذشت و گویا آن معنا از همه معانی ظاهر‌تر باشد. دوم: این که معنا این باشد: کسی را که چشمش کور است از راه به در کند و او را سرگردان کند، یا او را به سمت راه نیاورد. سوم: این که به کور بگوید: ای اعمی و ای کور مادرزاد! و با این تعبیر او را سرزنش کند. چهارم: معنا این باشد که کسی که به راهی می‌رود و مذهبی بر می‌گزیند، نمی‌داند آن مذهب حق است یا نه؛ مانند اکثر مردم. پس «کَمِه» به کسر میم از «کامه» گرفته شده که جوهری و فیروزآبادی ذکر کردند؛ پس «اعمی» حال از ضمیر مستتری است که در «کمه» وجود دارد؛ یعنی کسی که قلبش کور است. و این وجه نیکویی است که به ذهن من خطور کرده، مشروط بر این که فعل مجرد به این معنا استعمال شود، چنانچه ظاهر است.

برخی از معاصرین ما، کار تعجب برانگیزی مرتکب شده و عبارت قاموس را نقل کرده که گفت: «من یرکب فرسه» و گفته: احتمال دارد «کمه» با میم مخفف و غیر مشدد باشد و معنا این می‌شود که کسی که کورکورانه سوار بر مرکب شود و کنایه از کسی است که به راه واضحی طیّ طریق نمی‌کند! پنجم: این که «کمه» مشدد نباشد و معنا این طور باشد: کسی که کور باشد و کور متولد شده باشد، هرگز راهی به خیر نمی‌یابد، بر خلاف کسی که نفسی ملامت‌گر دارد و گاهی متنبه می‌شود و گاهی غفلت می‌ورزد. ششم: این که به ضم کاف خواند شود و میم آن مشدد باشد و کل این کلمه اسم باشد و «عمی الکم» کنایه از بخل باشد.

می‌گویم: طبق این معنای اخیر، ظاهر‌تر این است که معنا این باشد که او مبالاتی ندارد که مال را از حلال یا حرام و یا شبهه بگیرد؛ یا مال را هر گونه که بشود می‌دهد و تبذیر مال می‌کند و مصارف شرعی آن را نمی‌داند.

اما «نکاح البهیمه» ظاهرا مراد از آن وطی چهارپا است، چنانچه شیخ صدوق رحمه الله و غیر ایشان نیز همین را فهمیده‌اند و چه بسا مراد از نکاح، عقد نکاح و مراد از بهیمه زنی باشد که از اهل تسنن است یا مراد تزویج دختر به کسی باشد که اهل سنت است. چنانچه گذشت که تمام مردم از بهائم هستند، مگر عده اندکی از مؤمنین و چنانچه در ضمن فرمایش ائمه علیهم السلام گذشت که ما الاغ را بر اسب مادیان نجیب نمی‌جهانیم؛ و چه بسا بنا برخی معانی «نکّح» به تشدید کاف خوانده شود و تکلفاتی که همه معانی دارد، مخفی نیست.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: اتَّقُوا الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لَهَا طَالِباً یَقُولُ أَحَدُکُمْ أُذْنِبُ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ سَنَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ‌⁽¹⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ⁽²⁾.

1) 1. یس: 12.

2) 2. الکافی ج 2 ص 270، و الآیة فی سورة لقمان: 16.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: از گناهان کوچک بپرهیزید که آن‌ها هم بازخواست کننده‌ای دارد. یکی از شما می‌گوید: گناه می‌کنم و از خداوند استغفار می‌طلبم. خداوند عزوجل می‌فرماید: «سنَکتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» - .

یس / 12 - {و آنچه را از پیش فرستاده‌اند و تمام آثار آنها را می‌نویسیم؛ و همه چیز را در کتاب آشکار کننده‌ای برشمرده‌ایم!} و نیز خداوند عزوجل فرمود: «إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ ٍ» - . لقمان / 16 - {اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (کار نیک یا بد) باشد، و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای از) آسمان‌ها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را (در قیامت برای حساب) می‌آورد؛ خداوند دقیق و آگاه است} - . کافی 2 : 270 - .

**[ترجمه]

بیان

المحقرات علی بناء المفعول من الإفعال أو التفعیل عدها حقیرة فی القاموس الحقر الذلة کالحقریة بالضم و الحقارة مثلثة و المحقرة و الفعل کضرب و کرم و الإذلال کالتحقیر و الاحتقار و الاستحقار و الفعل کضرب و حقر الکلام تحقیرا صغره و المحقرات الصغائر و تحاقر تصاغر و فی المصباح حقر الشی‌ء بالضم حقارة هان قدره فلا یعبأ به فهو حقیر و یعدی بالحرکة فیقال حقرته من باب ضرب و أحقرته و قال الذنب الإثم و الجمع ذنوب و أذنب صار ذا ذنب بمعنی تحمله.

فإن لها طالبا أی إن للذنوب طالبا یعلمها و یکتبها و قرر علیها عقابا و إذا حقرها فهو یصر علیها و تصیر کبیرة فیمکن أن لا یعفو عنها مع أنه قد ورد أنها لا تغفر و لا ینبغی الاتکال علی التوبة و الاستغفار فإنه یمکن أن لا یوفق لها و تدرکه المنیة فیذهب بلا توبة.

و قیل یستفاد من الحدیث أن الجرأة علی الذنب اتکالا علی الاستغفار بعده تحقیر له و هو کذلک کیف لا و هذا محقق معجل نقد و ذاک موهوم مؤجل نسیئة إن الله عز و جل یقول بیان لقوله إن لها طالبا و الآیة فی سورة یس هکذا إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتی وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا و کأنه من النساخ أو الرواة و قیل هذا نقل للآیة بالمعنی لبیان أن هذه الکتابة تکون بعد إحیاء الموتی علی أجسادهم لفضیحتهم.

و قال فی مجمع البیان وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا من طاعاتهم و معاصیهم فی دار الدنیا و قیل نکتب ما قدموه من عمل لیس له أثر وَ آثارَهُمْ أی ما یکون له أثر و قیل یعنی بآثارهم أعمالهم التی صارت سنة بعدهم یقتدی فیها بهم حسنة کانت أم قبیحة و قیل معناه و نکتب خطاهم إلی المساجد و سبب ذلک

ما رواه الخدری أن بنی سلمة کانوا فی ناحیة المدینة فشکوا إلی رسول الله صلی الله علیه و آله بعد منازلهم من المسجد و الصلاة معه فنزلت الآیة.

وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ أی و أحصینا و عددنا کل شی‌ء من

الحوادث فی کتاب ظاهر و هو اللوح المحفوظ و الوجه فی إحصاء ذلک فیه اعتبار الملائکة به إذا قابلوا به ما یحدث من الأمور و یکون فیه دلالة علی معلومات الله سبحانه علی التفصیل و قیل أراد به صحائف الأعمال و سمی ذلک مبینا لأنه لا یدرس أثره انتهی‌⁽¹⁾.

و قد ورد فی کثیر من الأخبار أن الإمام المبین أمیر المؤمنین علیه السلام و قیل أراد بالآثار الأعمال و بما قدموا النیات المقدمة علیها.

و قال رحمه الله فی قوله تعالی یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ معناه أن ما فعله الإنسان من خیر أو شر إن کانت مقدار حبة من خردل فی الوزن و یجوز أن یکون الهاء فی إِنَّها ضمیر القصة فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أی فتکن تلک الحبة فی جبل أی فی حجرة عظیمة لأن الحبة فیها أخفی و أبعد من الاستخراج أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ ذکر السماوات و الأرض بعد ذکر الصخرة و إن کان لا بد أن تکون الصخرة فی الأرض علی وجه التأکید.

و قال السدی هذه الصخرة لیست فی السماوات و لا فی الأرض و هی تحت سبع أرضین و هذا قول مرغوب عنه یَأْتِ بِهَا اللَّهُ أی یحضرها الله یوم القیامة و یجازی علیها أی یأت بجزاء ما وازنها من خیر أو شر و قیل معناه یعلمها الله فیأتی بها إذا شاء کذلک قلیل العمل من خیر أو شر یعلمه الله فیجازی علیه فهو مثل قوله تعالی فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ‌⁽²⁾إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ باستخراجها خَبِیرٌ بمستقرها انتهی‌⁽³⁾.

و قال بعض المحققین خفاء الشی‌ء إما لغایة صغره و إما لاحتجابه و إما لکونه بعیدا و إما لکونه فی ظلمة فأشار إلی الأول بقوله مِثْقالَ حَبَّةٍ و إلی الثانی بقوله فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ و إلی الثالث بقوله أَوْ فِی السَّماواتِ و إلی

1) 1. مجمع البیان ج 8 ص 418.

2) 2. الزلزال: 7- 8.

3) 3. مجمع البیان ج 8 ص 319.

الرابع بقوله أَوْ فِی الْأَرْضِ و أقول قد ورد فی بعض الأخبار أن المراد بالصخرة هی التی تحت الأرضین و الاستشهاد بالآیتین لأن یعلم أن الله سبحانه عالم بجمیع أعمال العباد و أحصاها و کتبها و أوعد علیها العقاب فلا ینبغی تحقیر المعاصی لأن الوعید معلوم و الموعد عالم قادر و العفو غیر معلوم.

**[ترجمه]«المحقّرات» به صورت اسم مفعول از باب افعال یا تفعیل است و معنا کوچک شمردن گناهان است؛ در قاموس گفته: «الحقر» به معنای ذلت است مانند «الحقریّة» به ضم حاء و «الحقارة» به فتح و ضم و کسر حاء و «المحقّرة»؛ و فعل آن بر وزن ضرب و کرُم است و «الإذلال» مانند تحقیر و احتقار و استحقار معنا می‌شود و فعل آن بر وزن ضرب است. عبارت «حقّر الکلام» یعنی سخن را کوچک شمرد و «المحقّرات» یعنی چیزهای کوچک؛ «تحاقر» یعنی خود را به کوچکی زد؛ در مصباح آمده «حقُر» به ضم قاف که مصدر آن «حقارة» باشد، یعنی قدر و منزلت او سبک شد و بدان اعتنایی نشد؛ پس آن حقیر است و با حرکت متعدی می‌شود و گفته می‌شود: «حقرته» از باب ضربته و «أحقرته» و گفته: «الذنب» اسم است و جمع آن «ذنوب» است و «أذنب»؛ «أذنب» یعنی گناه کرد و مرتکب آن شد.

«فإن لها طالبا» یعنی گناهان بازخواست کننده‌ای دارد که آن را می‌داند و می‌نویسد و بر آن عقابی مقرر فرموده و وقتی گنهکار آن را کوچک شمرد، و بر آن اصرار کرد، مبدل به گناه کبیره می‌شود و ممکن است که از آن عفو نشود. مضافا بر این که وارد شده که این گناه بخشیده نمی‌شود و اعتماد بر توبه و استغفار سزاوار نیست؛ زیرا چه بسا موفق به توبه نگردد و مرگ او برسد و بدون توبه از دنیا برود.

و گفته شده: از حدیث استفاده می‌شود که جرأت بر انجام گناه با اعتماد بر استغفار پس از آن به معنای تحقیر گناه است و این سخن درست است. چطور درست نباشد در حالی که این گناه محقق و معجل و نقد است و آن استغفار موهوم و مؤجل و نسیئه؟ «ان الله عز و جل یقول» بیان است برای این که فرمود: «ان لها طالبا» و آیه در سوره یس به این ترتیب است: «إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتی وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا» و گویا اضافه کردن سین یا از نسّاخ است و یا از روات؛ و گفته شده: این نقل به معنای آیه است برای بیان این که این کتابت و نوشتن بعد از زنده کردن اجساد مردگان برای رسوا کردن آنان خواهد بود.

و در مجمع البیان گفته: «و نکتب ما قدّموا» یعنی طاعات و معاصی آنها در دار دنیا. و گفته شده: می‌نویسیم عملی را که پیش فرستادند که اثری ندارد. «و آثارهم» یعنی عملی را که اثر دارد. و گفته شده: مراد از آثار، اعمال آنهاست که بعد از آنها سنت گشته و به آنها تأسی می‌گردد، خواه حسنه باشد و خواه قبیح؛ و گفته شده: معنای «ما قدمو و آثارهم» این است که ما گام‌های آنان را به سوی مساجد می‌نویسیم؛ و سبب آن روایت خدری است که بنی سلمه در اطراف مدینه بودند و از دوری منازلشان به مسجد النبی صلی الله علیه و آله و عدم توفیف نماز با ایشان، به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شکایت کردند؛ پس این آیه نازل شد.

«و کل شیء احصیناه فی امام مبین» یعنی و احصا کردیم و شمردیم هر حادثه‌ای را در کتابی که آشکار است و آن لوح محفوظ است؛ و علت این که ما حوادث را در لوح محفوظ احصا کردیم این است که ملائکه را بر این کار ملزم نمودیم؛ زیرا اموری را که حادث می‌شود، در آن مقابله می‌کنند و این دلالت دارد که خداوند به تفصیل علم به همه چیز دارد؛ و گفته شده: مراد از امام مبین صحیفه‌های اعمال است و مبین نامیده شده، زیرا اثر آن کهنه نمی‌گردد. پایان کلام مجمع الیبان.

و در بسیاری از اخبار وارد شده که امام مبین امیر المؤمنین علیه السلام است و گفته شده: مراد از «آثار» اعمال است و مراد از «ما قدّموا» نیاتی است که بر اعمال پیشی می‌گیرد.

و طبرسی رحمه الله درباره آیه « یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَل» فرموده: معنا این است که هر کار خیر و شری که انسان انجام می‌دهد اگر از نظر وزن به مقدار دانه خردلی باشد؛ خدا آن را می‌آورد و جایز است هاء در «انها» ضمیر قصه باشد. «فتکن فی صخرة» یعنی آن دانه خردل در دل کوهی و در میان در سنگ بزرگی باشد؛ زیرا دانه در چنین جایی مخفی‌تر است و از نظر استخراج دورتر از چشم است. « أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ» و ذکر آسمان‌ها و زمین بعد از ذکر صخره، اگر چه که صخره بر روی زمین است، از باب تأکید است.

سدیّ گفته: این صخره در آسمان‌ها و زمین نیست، بلکه زیر زمین‌های هفتگانه است و این قول مورد رغبت مفسرین نیست؛ «یأت بها الله» یعنی خداوند روز قیامت آن را حاضر می‌کند و بر آن جزا می‌دهد؛ یعنی جزای خیر و شری را که موازن آن است می‌دهد. و گفته شده: معنا این است که خدا آن دانه را می‌داند و وقتی بخواهد آن را می‌آورد؛ به همین ترتیب عمل کم را خواه خیر یا شر باشد، خدا می‌داند و بر آن جزا می‌دهد؛ مثل آیه «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ و مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شرّاً یَرَهُ» - . زلزال / 7 - 8 - {پس هر کس هموزن ذرّه‌ای کار خیر انجام دهد آن را می‌بیند! و هر کس هموزن ذرّه‌ای کار بد انجام دهد آن را می‌بیند!}؛ «ان الله لطیف» به خارج کردن آن و «خبیر» به محل استقرار آن. پایان کلام مرحوم طبرسی.

برخی از محققین گفته‌اند: مخفی بودن یک چیز یا به خاطر اوج کوچکی آن است و یا به خاطر در پرده بودن آن است و یا به خاطر دور بودن آن و یا به خاطر در تاریکی بودن آن؛ خداوند با تعبیر «مثقال حبة» به امر نخست اشاره کرد و با «فتکن فی صخره» به امر دوم و با «او فی السماوات» به امر سوم و با «او فی الارض» به امر چهارم اشاره فرمود.

می‌گویم: در برخی از روایات وارد شده که مراد از صخره چیزی است که در زیر زمین‌ها وجود دارد و به این دو آیه استشهاد فرموده‌اند تا دانسته شود که خدای سبحان به تمام اعمال بندگان علم دارد و آن را احصا فرموده و نوشته و بر آن وعده عقاب داده؛ پس کوچک شمردن گناهان شایسته نیست؛ چرا که وعده به عذاب خدا معلوم است و کسی هم که وعده داده عالم و قادر است و عفو او نیز معلوم نیست.

**[ترجمه]

«9»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُدْرَأُ عَنْهُ الرِّزْقُ وَ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ وَ لا یَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: شخص گناهی را مرتکب می‌شود و روزی از او برداشته می‌شود و این آیه شریفه را تلاوت فرمود: «إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ وَ لا یَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ» - . قلم / 17 - 19 - {هنگامی که سوگند یاد کردند که میوه‌های باغ را صبحگاهان (دور از چشم مستمندان) بچینند و هیچ از آن استثنا نکنند؛ امّا عذابی فراگیر (شب هنگام) بر (تمام) باغ آنها فرود آمد در حالی که همه در خواب بودند.} - . کافی 2 : 271 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس درأه کجعله درأ و درأه دفعه و الفعل هنا علی بناء المجهول و یحتمل المعلوم بإرجاع المستتر إلی الذنب و اللام فی الذنب للعهد الذهنی أی أی ذنب کان بل یمکن شموله للمکروهات و ترک المستحبات کما تشعر به الآیة و إن أمکن حملها علی أنهم لم یؤدوا الزکاة الواجبة أو کان الزکاة عندهم حق الجداد و الصرام أو کان هذا أیضا واجبا فی شرعهم کما قیل بوجوبه فی شرعنا أیضا.

قال الطبرسی قدس سره فی جامع الجوامع إِنَّا بَلَوْناهُمْ أی أهل مکة بالجوع و القحط بدعاء الرسول صلی الله علیه و آله کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ و هم إخوة کانت لأبیهم هذه الجنة دون صنعاء الیمن بفرسخین فکان یأخذ منها قوت سنة و یتصدق بالباقی و کان یترک للمساکین ما أخطأه المنجل و ما فی أسفل الأکداس و ما أخطأه القطاف من العنب و ما بعد من البساط الذی یبسط تحت النخلة إذا صرمت فکان یجتمع لهم شی‌ء کثیر.

فلما مات قال بنوه إن فعلنا ما کان یفعل أبونا ضاق علینا الأمر و نحن أولو عیال فحلفوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ داخلین فی وقت الصباح خفیة عن المساکین

1) 1. الکافی ج 2 ص 271، و الآیة فی سورة القلم: 17- 19.

وَ لا یَسْتَثْنُونَ أی لم یقولوا إن شاء الله فی یمینهم فأحرق الله جنتهم.

و قال البیضاوی وَ لا یَسْتَثْنُونَ و لا یقولون إن شاء الله و إنما سماه استثناء لما فیه من الإخراج غیر أن المخرج به خلاف المذکور و المخرج بالاستثناء عینه أو لأن معنی لأخرج إن شاء الله و لا أخرج إلا أن یشاء الله واحد أو لا یستثنون حصة المساکین کما کان یخرج أبوهم فَطافَ عَلَیْها علی الجنة طائِفٌ بلاء طائف مِنْ رَبِّکَ مبتدأ منه‌⁽¹⁾.

و قال فی المجمع أی أحاطت بها النار فاحترقت أو طرقها طارق من أمر الله وَ هُمْ نائِمُونَ قال مقاتل بعث الله نارا باللیل إلی جنتهم فأحرقتها حتی صارت مسودة فذلک قوله فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ أی کاللیل المظلم و الصریمان اللیل و النهار لانصرام أحدهما عن الآخر و قیل کالمصروم ثماره أی المقطوع و قیل أی الذی صرم عنه الخیر فلیس فیه شی‌ء منه و قیل أی کالرملة انصرمت من معظم الرمل و قیل کالرماد الأسود فَتَنادَوْا مُصْبِحِینَ أی نادی بعضهم بعضا وقت الصباح أَنِ اغْدُوا أی بأن اغدوا عَلی حَرْثِکُمْ الحرث الزرع و الأعناب إِنْ کُنْتُمْ صارِمِینَ أی قاطعین النخل.

فَانْطَلَقُوا أی مضوا إلیها وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ یتسارون بینهم أَنْ لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ هذا ما کانوا یتخافتون به وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ أی علی قصد منع الفقراء قادِرِینَ عند أنفسهم و فی اعتقادهم علی منعهم و إحراز ما فی جنتهم و قیل علی حرد أی علی جد و جهد من أمرهم و قیل أی خنق و غضب من الفقراء و قیل قادرین مقدرین موافاتهم الجنة فی الوقت الذی قدروا إصرامها فیه و هو وقت الصبح.

فَلَمَّا رَأَوْها أی رأوا الجنة علی تلک الصفة قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ ضللنا عن الطریق فلیس هذا بستاننا أو لضالون عن الحق فی أمرنا فلذلک عوقبنا بذلک ثم استدرکوا فقالوا بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ أی هذه جنتنا و لکن حرمنا

1) 1. أنوار التنزیل: 439.

نفعها و خیرها لمنعنا حقوق المساکین و ترکنا الاستثناء قالَ أَوْسَطُهُمْ أی أعدلهم قولا و أفضلهم و أعقلهم أو أوسطهم فی السن أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ کأنه کان حذرهم سوء فعالهم فقال لو لا تستثنون لأن فی الاستثناء التوکل علی الله و التعظیم لله و الإقرار علی أنه لا یقدر أحد علی فعل شی‌ء إلا بمشیئة الله فلذلک سماه تسبیحا و قیل معناه هلا تعظمون الله بعبادته و اتباع أمره أو هلا تذکرون نعم الله علیکم فتؤدوا شکرها بأن تخرجوا حق الفقراء من أموالکم أو هلا نزهتم الله عن الظلم و اعترفتم بأنه لا یظلم و لا یرضی منکم بالظلم و قیل أی لم لا تصلون.

ثم حکی عنهم أنهم قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ فی عزمنا علی حرمان المساکین من حصتهم عند الصرام أو أنه تعالی منزه عن الظلم فلم یفعل بنا ما فعله ظلما و إنما الظلم وقع منا حیث منعنا الحق فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ أی یلوم بعضهم بعضا علی ما فرط منهم قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغِینَ قد علونا فی الظلم و تجاوزنا الحد فیه و الویل غلظ المکروه الشاق علی النفس عَسی رَبُّنا أَنْ یُبْدِلَنا خَیْراً مِنْها أی لما تابوا و رجعوا إلی الله قالوا لعل الله یخلف علینا و یولینا خیرا من الجنة التی هلکت إِنَّا إِلی رَبِّنا راغِبُونَ أی نرغب إلی الله و نسأله ذلک و نتوب إلیه مما فعلناه کَذلِکَ الْعَذابُ فی الدنیا للعاصین وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾.

و روی عن ابن مسعود أنه قال بلغنی أن القوم أخلصوا و عرف الله منهم الصدق فأبدلهم بها جنة یقال لها الحیوان فیها عنب یحمل البغل منها عنقودا و قال أبو خالد الیمامی رأیت الجنة و رأیت کل عنقود کالرجل الأسود القائم‌⁽²⁾.

1) 1. ما بین العلامتین ساقط عن نسخة الکمبانیّ، أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 246 طبقا للمصدر.

2) 2. مجمع البیان ج 10 ص 336- 337.

**[ترجمه]در قاموس گفته: «درأه» بر وزن جعله به معنای آن را دفع کرد می‌باشد و فعل در اینجا مجهول است و محتمل است معلوم باشد؛ به این صورت که ضمیر مستتر به ذنب برگردد و الف و لام در «الذنب» برای عهد ذهنی است یعنی هر گناهی که باشد، بلکه شامل مکروهات و ترک مستحبات نیز می‌شود، چنانچه آیه‌ای که حضرت تلاوت فرمود، نیز مشعر به این معناست، اگر چه می‌توان روایت را بر این مطلب حمل کرد که اینان زکات واجب را نمی‌پرداختند یا این که زکات نزد آنان حق میوه‌چینان بوده و یا این که این نیز در شریعت افراد محل بحث آیه واجب بوده، چنانچه در شریعت ما نیز قول به وجوب زکات در میوه نیز وجود دارد.

طبرسی قدس سره در تفسیر جامع الجوامع فرموده: «انا بلوناهم» یعنی اهل مکه را با گرسنکی و قحطی مبتلا کردیم؛ «کما بلونا اصحاب الجنه» این اصحاب برادرانی بودند که این باغ برای پدرشان بود و در دو فرسخی صنعای یمن قرار داشت. آن مرد غذای یک سال را از آن باغ می‌گرفت و باقی آن را صدقه می‌داد و آنچه از زیر داس‌ها می‌ریخت و در کف خرمن‌ها بود و انگورهایی را که انگورچین به اشتباه جمع نمی‌کرد و آن میوه‌هایی را که از پارچه‌ای که وقت چیدن محصول خرما زیر درخت خرما پهن می‌کنند، بیرون می‌ریزد را تصدق می‌کرد؛ به همین جهت مقدار زیادی از محصول به مستمندان می‌رسید.

وقتی آن مرد فوت کرد، فرزندانش گفتند: اگر ما مثل پدرمان عمل کنیم، کار بر خودمان سخت می‌شود و ما عیال‌وار هستیم؛ پس قسم خوردند که «لیصرمنّها مصبحین» صبحگاهان دور از چشم مساکین تمام باغ را بچینند؛ «و لا یستثنون» یعنی در قسمی که خوردند ان شاء الله نگفتند، پس خدا باغ آنان را سوزاند.

بیضاوی می‌گوید: «و لا یستثنون» یعنی ان شاء الله نگفتند؛ و این را خداوند استثنا نامید، به خاطر اخراج سهم فقرا که وجود دارد؛ جز این که سهمی که خارج می‌شود، بر خلاف چیزی است که ذکر گردیده؛ و سهمی که با استثنا خارج گردیده عین سهم خودشان است یا این که معنای «اگر خدا بخواهد، خارج می‌شوم» با معنای «خارج می‌شوم مگر این که خدا بخواهد» یکی است؛ یا معنا این است که مانند پدر خود که سهم مساکین را استثنا می‌کرد، آنان سهم مساکین را استثنا نکردند. «فطاف علیها» یعنی بر آن باغ. «طائف» یعنی بلایی فراگیر؛ «من ربک» یعنی بلای که مبدأ آن حکم خدا بود .

و در مجمع البیان فرموده: یعنی آتش باغ را فرا گرفت و سوخت یا از جانب خدا کوبنده‌ای آن باغ را کوبید. «و هم نائمون»، مقاتل گفته: خداوند در شب آتشی به باغ آنها فرستاد که آن را سوزاند و باغشان سیاه شد و این است معنای آیه «فأصبحت کالصریم»، یعنی مانند شب تاریک. و «الصریمان» شب و روز را گویند؛ زیرا از هم بریده و جدا هستند. و گفته شده: مانند درختی شد که میوه‌هایش چیده شده بود. و گفته شده: یعنی خیر از آن بریده شد و چیزی از میوه در آن نماند؛ و گفته شده: یعنی مانند زمینی شد که سطح آن را ریگ پوشانده باشد که از ریگ‌های فراوانی بریده شده باشد. و گفته شده: مانند خاکستر سیاه شد. «فتنادوا مصبحین» یعنی برخی از آنان برخی دیگر را در وقت صبح صدا زدند: «ان اغدوا» یعنی ندا دادند که حرکت کنید؛ «علی حرثکم» به معنای کشت و انگور است. «ان کنتم صارمین» یعنی اگر قصد چیدن نخل‌ها را دارید.

«فَانْطَلَقُوا» یعنی به سوی باغ حرکت کردند؛ «وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ» یعنی با هم سرّی سخن می‌گفتند؛ «أَنْ لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکینٌ» این جمله‌ای بود که با هم نجوا می‌کردند که مراقب باشید امروز مسکینی با شما وارد باغ نگردد! «وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ» یعنی به قصد منع از فقرا؛ «قادِرینَ» یعنی پیش خود و در اعتقادشان قدرت داشتند که به فقرا ندهند و هر آنچه در باغشان دارند را به چنگ بیاورند. و گفته شده: «علی حرد» یعنی بر تلاش و کوششی از امرشان. و گفته شده: بر احساس خفگی و خشم بر فقرا. و گفته شده: «قادرین» یعنی در همان وقت صبح میزان میوه‌ای را که می‌خواستند بچینند، اندازه گیری می‌کردند!

«فَلَمَّا رَأَوْها» یعنی وقتی باغ را دیدند که به آن وضع افتاده؛ «قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ» گفتند ما راه را اشتباه آمده‌ایم؛ این بستان ما نیست؛ یا گفتند: ما در کار خود از راه درست منحرف و گم گشتیم و به همین سبب با این وضع عقاب شدیم. سپس استدراک از قبل کرده و گفتند: «بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ» یعنی این باغ ماست ولی ما از خیر و نفع آن محروم شدیم؛ زیرا ما حقوق مسکینان را منع کردیم و ان شاء الله گفتن را ترک کردیم. «قالَ أَوْسَطُهُمْ» یعنی آن کسی که از همه سخنش عادلانه‌تر بود و فاضل‌ترین و عاقل‌ترین آنان به شمار می‌رفت و یا آن کس که از نظر سنی حد وسط آنها را داشت گفت: «أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ» گویا قبلا آنان را از کار بدشان بر حذر داشته بود. پس گفت: چرا ان شاء الله نگفتید؟ چون در ان شاء الله گفتن نوعی توکل بر خدا و تعظیم او و اقرار به این است که کسی نمی‌تواند کاری کند مگر به خواست خدا؛ لذا این کلمه را تسبیح نامید. و گفته شده: معنای آن این است که چرا خدا را با عبادت کردن او و پیروی از امرش بزرگ نداشتید؟ یا این که چرا نعمت‌های خدا بر شما را به یاد نیاوردید تا شکر آن را به جا بیاورید و شکر آن به این است که حق فقرا را از اموالتان بدهید؛ یا این که چرا خدا را از ظلم کردن منزه ندانستید و اعتراف نکردید که خدا ظلم نمی‌کند؟ و گفته شده: یعنی چرا نماز نخواندید؟

سپس خداوند از قول آنان حکایت می‌کند که گفتند: «سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمینَ» در تصمیم خود بر این که مسکینان را هنگام چیدن از سهمشان محروم کنیم؛ و یا این که معنا این است که خداوند منزه است از ظلم و آنچه با ما کرد، ظلم بر ما نبود و این ما بودیم که ظلم کردیم؛ زیرا از حق منع کردیم. « فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ» یعنی برخی، برخی دیگر را بر آن کوتاهی که کردند، ملامت می‌کردند. «قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغینَ» ما در ظلم بالا رفتیم و از حد آن تعدّی کردیم و «الویل» آن سختی مورد کراهت و دشوار بر نفس است؛ «عَسی رَبُّنا أَنْ یُبْدِلَنا خَیْراً مِنْها» وقتی توبه کردند و به سوی خدا برگشتند، گفتند: شاید خدا بر ما نعمتش را امتداد دهد و باغی بهتر از باغی که نابود شد، مرحمت کند. «إِنَّا إِلی رَبِّنا راغِبُونَ» یعنی رغبت به خدا داریم و از او این درخواست را می‌کنیم و از کرده خود به سوی او توبه می‌کنیم. « کَذلِکَ الْعَذابُ» در دنیا برای نافرمانان است؛ «وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ.»

از ابن مسعود روایت شده که گفت: به من خبر رسیده که آن برادران پاک شدند و خدا صدق آنان را شناخت و به جای آن باغ ویران، باغ دیگری به آنان داد که بدان حیوان می‌گفتند و انگوری درشت داشت که یک استر از آن یک خوشه بیرون می‌برد و ابو خالد یمامی می‌گوید: من باغ را دیدم و دیدم که هر خوشه از آن انگور، مانند مرد ایستاده سیه چرده بود!

**[ترجمه]

«10»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا أَذْنَبَ الرَّجُلُ خَرَجَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةٌ سَوْدَاءُ فَإِنْ تَابَ انْمَحَتْ وَ إِنْ زَادَ زَادَتْ حَتَّی تَغْلِبَ عَلَی قَلْبِهِ فَلَا یُفْلِحُ بَعْدَهَا أَبَداً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه شخص گناه کند، در دل او نقطه‌ای سیاه خارج شود؛ پس اگر توبه کند محو شود و اگر بیشتر گناه کند، آن نقطه زیادتر می‌شود تا بر دلش غلبه می‌کند و بعد از آن هرگز رستگار نمی‌شود. - . کافی 2 : 271 -

**[ترجمه]

بیان

خرج فی قلبه نکتة النکتة النقطة و کل نقطة فی شی‌ء بخلاف لونه فهو نکتة و قیل إن الله خلق قلب المؤمن نورانیا قابلا للصفات النورانیة فإن أذنب خرج فیه نقطة سوداء فإن تاب زالت تلک النقطة و عاد محلها إلی نورانیته و إن زاد فی الذنب سواء کان من نوع ذلک الذنب أم من غیره زادت نقطة أخری سوداء و هکذا حتی تغلب النقاط السود علی جمیع قلبه فلا یفلح بعدها أبدا لأن القلب حینئذ لا یقبل شیئا من الصفات النورانیة و الظاهر أنه إن تاب من ذنب ثم عاد لم تبطل التوبة الأولی و أنه إن تاب من بعض الذنوب دون بعض فهی صحیحة علی أحد القولین فیها.

**[ترجمه]«خرج فی قلبه نکتة» «نکتة» به معنای نقطه است و هر نقطه‌ای در یک چیز که رنگش بر خلاف آن چیز باشد، نکته است. و گفته شده: خداوند قلب مؤمن را نورانی و قابل دریافت صفات نورانی آفریده؛ پس اگر گناه کند، نقطه سیاهی در آن پیدا می‌شود؛ اگر توبه کند، آن نقطه از بین می‌رود و محل آن به نورانیت سابق خود بر می‌گردد و اگر گناه را بیشتر انجام دهد، خواه از نوع همان گناه باشد یا گناه دیگر، نقطه سیاه دیگری افزوده می‌شود و همین طور ادامه پیدا می‌کند تا این که نقاط سیاه تمام قلب او را فرا می‌گیرد. «فلا یفلح بعده ابدا» زیرا قلب در این حالت، دیگر چیزی از صفات نورانی را نمی‌پذیرد و ظاهرا این طور باشد که اگر از گناهی توبه کرد و دوباره به آن گناه برگشت، توبه اول او باطل نمی‌گردد و آن شخص اگر از برخی از گناهان توبه کند و از برخی دیگر توبه نکند، این توبه بنا بر یکی از دو قولی که در مسأله وجود دارد صحیح است.

**[ترجمه]

أقول

و قال بعض المحققین بعد أن حقق أن القلب هو اللطیفة الربانیة الروحانیة التی لها تعلق بالقلب الصنوبری کما مر ذکره القلب فی حکم مرآة قد اکتنفته هذه الأمور المؤثرة فیه و هذه الآثار علی التوالی واصلة إلی القلب أما الآثار المحمودة فإنها تزید مرآة القلب جلاء و إشراقا و نورا و ضیاء حتی یتلألأ فیه جلیة الحق و تنکشف فیه حقیقة الأمر المطلوب فی الدین و إلی مثل هذا القلب أَشَارَ بِقَوْلِهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً جَعَلَ لَهُ وَاعِظاً مِنْ قَلْبِهِ.

وَ بِقَوْلِهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ کَانَ لَهُ مِنْ قَلْبِهِ وَاعِظٌ کَانَ عَلَیْهِ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ.

و هذا القلب هو الذی یستقر فیه الذکر قال الله تعالی أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ‌⁽²⁾.

و أما الآثار المذمومة فإنها مثل دخان مظلم یتصاعد إلی مرآة القلب و لا یزال یتراکم علیه مرة بعد أخری إلی أن یسود و یظلم و یصیر بالکلیة محجوبا

1) 1. الکافی ج 2 ص 271.

2) 2. الرعد: 28.

عن الله تعالی و هو الطبع و الرین قال الله تعالی کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ‌⁽¹⁾و قال الله أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ‌⁽²⁾فربط عدم السماع و الطبع بالذنوب کما ربط السماع بالتقوی حیث قال وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْمَعُوا⁽³⁾وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

و مهما تراکمت الذنوب طبع علی القلب و عند ذلک یعمی القلب عن إدراک الحق و صلاح الدین و یستهین بالآخرة و یستعظم أمر الدنیا و یصیر مقصورا لهم علیه فإذا قرع سمعه أمر الآخرة و ما فیها من الأخطار دخل من أذن و خرج من الأخری و لم یستقر فی القلب و لم یحرکه إلی التوبة و التدارک أولئک الذین یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ⁽⁵⁾.

و هذا هو معنی اسوداد القلب بالذنوب کما نطق به القرآن و السنة قَالَ بَعْضُهُمْ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: قَلْبُ الْمُؤْمِنِ أَجْرَدُ فِیهِ سِرَاجٌ یَزْهَرُ وَ قَلْبُ الْکَافِرِ أَسْوَدُ مَنْکُوسٌ.

فطاعة الله تعالی بمخالفة الشهوات مصقلات للقلب و معصیته مسودات له فمن أقبل علی المعاصی أسود قلبه و من اتبع السیئة الحسنة و محا أثرها لم یظلم قلبه و لکن ینقص نوره کالمرآة التی یتنفس فیها ثم یمسح ثم یتنفس ثم یمسح فإنها لم تخلو عن کدورة قال الله تعالی إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ‌⁽⁶⁾.

فأخبر أن جلاء القلب و إیضاءه یحصل بالذکر و أنه لا یتمکن منه إلا الذین اتقوا فالتقوی باب الذکر و الذکر باب الکشف و الکشف باب الفوز الأکبر

1) 1. المطففین: 14.

2) 2. الأعراف: 100.

3) 3. المائدة: 108.

4) 4. البقرة: 282.

5) 5. الممتحنة: 13.

6) 6. الأعراف: 201.

و هو الفوز بلقاء الله تعالی.

**[ترجمه]برخی از محققان بعد از آن که تحقیق کرده‌اند که قلب آن لطیفه ربّانی و روحانی است که تعلقی به قلب صنوبری دارد و ذکر آن گذشت، فرموده‌اند: قلب در حکم یک آیینه است که این امور مؤثر در قلب آن را احاطه کرده اند؛ و این آثار پشت سر هم به قلب می‌رسد؛ اما آثار محمود و ستوده بر جلا و تابندگی و نور و روشنی آن می‌افزاید تا این که نور جلیّ حق در آن می‌درخشد و حقیقت امری که در دین مورد طلب متدینین است در آن آشکار می‌شود و حضرت به مثل این قلب اشاره نموده و فرموده: وقتی خدا خیر بنده‌ای را بخواهد، برای او اندرزگویی از قلبش قرار می‌دهد. و نیز فرموده: کسی که واعظی از قلبش داشته باشد، حافظی از جانب خدا بر او گماشته شده و این قلب همان است که ذکر خدا در آن مستقر می‌گردد؛ خدای متعال فرمود: «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» - . رعد / 28 - {آگاه باشید، تنها با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌یابد.}

اما آثار ناپسند مانند دود سیاهی است که به سوی آیینه قلب بالا می‌رود و پیوسته یکی پس از دیگری بر قلب متراکم می‌شود تا این که قلب سیاه می‌شود و تاریک می‌گردد و به کلی از خدای متعال محجوب می‌شود و این همان مُهر و زنگار است که خداوند متعال فرمود: «کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ» - . مطففین / 14 - {چنین نیست که آنها می‌پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل‌هایشان نشسته است!} و فرمود: «لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ» - . اعراف / 100 - {اگر بخواهیم، آنها را نیز به گناهانشان هلاک می‌کنیم، و بر دل‌هایشان مهر می‌نهیم تا (صدای حق را) نشنوند؟} پس عدم حرف شنوی نسبت به حقیقت و مُهر بر دل‌ها با گناهان ربط پیدا می‌کند، همان طور که حرف شنوی با تقوا مرتبط است که خداوند می‌فرماید: «و اتقوا الله و اسمعوا» - . مائده / 108 - {و از خدا بپرهیزید و گوش فرا دهید.} و فرمود: «و اتقوا الله و یعلمکم الله» - . بقره / 282 - {از خدا بپرهیزید! و خداوند به شما تعلیم می‌دهد.}

و هر چقدر گناهان متراکم و انباشته گردد، بر قلب مُهر زده می‌شود و در این هنگام قلب از ادراک حقیقت و صلاح دین کور گشته و آخرت را خوار و ذلیل می‌شمارد و امر دنیا را بزرگ می‌شمارد و تنها همت خود را متوجه دنیا می‌کند؛ وقتی گوش او حرف امر آخرت و خطرات آن را می‌شنود، از یک گوش او وارد و از گوش دیگر خارج می‌گردد و در قلب او مستقر نمی‌شود و او را تحریک به توبه و جبران نمی‌کند؛ آنان کسانی هستند که «قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ» - . ممتحنه / 13 - {از آخرت مأیوسند همان‌گونه که کفار مدفون در قبرها مأیوس می‌باشند!}

و این معنای سیاه شدن قلب به سبب گناهان است. برخی گفته‌اند: از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که قلب مؤمن خالی است و در آن چراغی است که می‌درخشد و قلب کافر سیاه است و وارونه! پس طاعت خدا با مخالفت شهوات، قلب را صیقل می‌دهد و معصیت خدا دل را تیره می‌کند. پس کسی که به گناه روی بیاورد، قلبش تیره می‌شود و کسی که از پی سیئه، حسنه بیاورد و اثر آن گناه را محو کند، قلبش تاریک نمی‌شود ولی نور آن کم می‌شود؛ مانند آیینه‌ای که در آن دمیده می‌شود و سپس پاک می‌شود؛ سپس در آن دمیده می‌شود و سپس پاک می‌شود؛ این آیینه خالی از کدورت نیست. خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» - . اعراف / 201 - {پرهیزگاران هنگامی که گرفتار وسوسه‌های شیطان شوند، به یاد (خدا و پاداش و کیفر او) می‌افتند؛ و (در پرتو یاد او، راه حق را می‌بینند و) ناگهان بینا می‌گردند.}

پس خداوند خبر داده که درخشندگی و نورانیت قلب با ذکر خدا حاصل می‌شود و تنها اهل تقوا متمکن از یاد خدا هستند؛ پس تقوا درب ذکر است و ذکر باب کشف است و کشف باب رستگاری بزرگ‌تر است که همان رستگاری به لقاء الله است.

**[ترجمه]

هذا من تحقیقات بعض الصوفیة أوردناه استطرادا و فیه حق و باطل و الله الملهم للخیر و الصواب.

**[ترجمه]این از تحقیقات برخی از اهل تصوف بود که استطرادا ذکر کردیم و در آن هم حق و هم باطل است و خداست که خیر و صواب را الهام می‌فرماید.

**[ترجمه]

«11»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ یَسْأَلُ اللَّهَ الْحَاجَةَ فَیَکُونُ مِنْ شَأْنِهِ قَضَاؤُهَا إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ أَوْ إِلَی وَقْتٍ بَطِی‌ءٍ فَیُذْنِبُ الْعَبْدُ ذَنْباً فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِلْمَلَکِ لَا تَقْضِ حَاجَتَهُ وَ احْرِمْهُ إِیَّاهَا فَإِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطِی وَ اسْتَوْجَبَ الْحِرْمَانَ مِنِّی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: بنده از خداوند حاجتی را می‌خواهد و خداوند در مقام برآوردن آن حاجت برای زمان نزدیک یا وقت دیرتر برمی‌آید. پس بنده گناهی را مرتکب می‌شود. پس خداوند تبارک و تعالی به فرشته می‌گوید: حاجت او را برآورده مکن و او را از آن محروم کن، چرا که او با خشم من مواجه شد و مستوجب محرومیت از من شد. - . کافی 2 : 271 -

**[ترجمه]

بیان

فیکون من شأنه ضمیر شأنه راجع إلی الله تعالی و یحتمل رجوعه إلی مصدر یسأل أو العبد و مال الجمیع واحد أی له قابلیة قضاء الحاجة قیل لا یقال هذا ینافی ما فی بعض الروایات من أن العاصی إذا دعاه أجابه بسرعة کراهة سماع صوته لأنا نقول لا منافاة بینهما لأن هناک شیئین أحدهما المعصیة و هی تناسب عدم الإجابة و الثانی کراهة سماع صوته و هی تناسب سرعة الإجابة فربما ینظر إلی الأول فلا یجیبه و ربما ینظر إلی الثانی فیجیبه و لیس فی الأخبار ما یدل علی أن العاصی یجاب

دائما و لو سلم لأمکن حمل هذا الخبر علی أن المؤمن الصالح إن أذنب و تعرض لسخط ربه استوجب الحرمان و لا یقضی الله حاجته تأدیبا له لینزجر عما یفعله.

**[ترجمه]در عبارت «فیکون من شأنه» ضمیر در «شأنه» به خدای متعال بر می‌گردد و ممکن است به مصدر «یسأل» و یا «العبد» برگردد و برگشته همه این موارد به یک جاست؛ یعنی او قابلیت روا کردن حاجت را دارد؛ کسی نباید بگوید: این منافات دارد با آنچه در برخی روایات وارد شده که معصیت‌کار وقتی خدا را می‌خواند، خداوند به سرعت دعای او را اجابت می‌کند؛ زیرا از شنیدن صدای او اکراه دارد؛ زیرا ما در پاسخ می‌گوییم: منافات بین این دو روایت نیست؛ زیرا در این جا دو چیز وجود دارد که یکی از آن دو معصیت است که با عدم اجابت دعا مناسبت دارد و دومی اکراه از شنیدن صدای اوست که با سرعت اجابت متناسب است؛ پس چه بسا خداوند به امر اول نظر کند و آن بنده را اجابت نکند و چه بسا به امر دوم نظر کند و دعای او را اجابت فرماید ودر روایات نیز وارد نشده که دعای گنهکار دائما اجابت می‌شود؛ و اگر هم اجابت دائمی دعای گنهگار را بپذیریم، می‌توان این روایت را حمل کرد بر این که مؤمن صالح وقتی گناه می‌کند و در معرض خشم پروردگارش قرار می‌گیرد، مستحق محرومیت از اجابت می‌شود و خداوند برای تأدیب او حاجت روایش نمی‌کند تا از کرده خود باز داشته شود.

**[ترجمه]

«12»

کا، [الکافی] عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّهُ مَا مِنْ سَنَةٍ أَقَلَّ مَطَراً مِنْ سَنَةٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَضَعُهُ حَیْثُ یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِی صَرَفَ عَنْهُمْ مَا کَانَ قَدَّرَ لَهُمْ مِنَ الْمَطَرِ فِی تِلْکَ السَّنَةِ إِلَی غَیْرِهِمْ وَ إِلَی الْفَیَافِی وَ الْبِحَارِ وَ الْجِبَالِ وَ إِنَّ اللَّهَ لَیُعَذِّبُ الْجُعَلَ فِی جُحْرِهَا فَیَحْبِسُ الْمَطَرَ عَنِ الْأَرْضِ الَّتِی هِیَ بِمَحَلِّهَا بِخَطَایَا مَنْ بِحَضْرَتِهَا وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهَا السَّبِیلَ فِی مَسْلَکٍ سِوَی مَحَلَّةِ أَهْلِ الْمَعَاصِی قَالَ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ⁽²⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 271.

2) 2. الکافی ج 2 ص 272 و السند معلق علی سابقه.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ سالی بارانش کمتر از سال دیگر نیست، ولی خداوند آن را هر کجا که بخواهد قرار می‌دهد. خداوند عزوجل هرگاه قومی مرتکب گناهان شوند، آن مقدار بارانی را که در آن سال برای آن‌ها مقدر شده بود از آن‌ها به دیگران منصرف می‌کند و به دشت‌ها و دریاها و کوه‌ها و خداوند عذاب می‌کند حشره جُعَل را در سوراخش. پس باران از زمینی که آن حشره در آن است نگه داشته می‌شود به خاطر گناهان کسانی که در آن زمین حاضر هستند، در حالی که خداوند برای آن حشره راهی غیر از مکان گنهکاران قرار داد؛ سپس امام باقر علیه السلام فرمود: پس عبرت بگیرید ای صاحبان بینش. - . کافی 2 : 272 -

**[ترجمه]

بیان

إلی غیرهم أی من المطیعین إن کانوا مستحقین للمطر و إلا فإلی الفیافی و فی النهایة الفیافی البراری الواسعة جمع فیفاء و فی القاموس الفیف المکان المستوی أو المفازة لا ماء فیها کالفیفاة و الفیفاء و یقصر و قال الجعل کصرد دویبة و فی المصباح الجعل وزان عمر الحرباء و هو ذکر أم حبین و قال المحل بفتح الحاء و الکسر لغة موضع الحلول و المحلة بالفتح المکان الذی ینزله القوم عن الأرض التی هی بمحلها الظاهر أن الضمیر فی قوله بمحلها راجع إلی الجعل أی الأرض التی هی متلبسة بمحل الجعل أی مشتملة علیه أو ضمیر هی راجع إلی الجعل و ضمیر محلها إلی الأرض فیکون إضافة المحل إلی الضمیر من إضافة الجزء إلی الکل و الأول أظهر و ضمیر بحضرتها للجعل.

فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ الاعتبار الاتعاظ و التفکر فی العواقب و قبول النصیحة و أولو الأبصار أصحاب البصائر و العقول أی تفکروا فی أنه إذا کان حال الحیوان الغیر المکلف القلیل الشعور أو عدیمه هکذا فی التضرر بمجاورة أهل المعاصی فکیف تکون حالک فی المعصیة و مجاورة أهلها.

و هذا الخبر مما یدل علی أن للحیوانات شعورا و علما ببعض التکالیف الشرعیة و أفعال العباد و أعمالهم و أن لهم نوعا من التکلیف خلافا لأکثر الحکماء و المتکلمین و یؤیده قصة الهدهد و سائر الأخبار التی أوردتها فی المجلد الرابع عشر و ربما یأول الجعل بأن المراد بها ضعفاء بنی آدم و لا یخفی بعده ثم إن الخبر یدل علی وجوب المهاجرة عن بلاد أهل المعاصی إذا لم یمکن نهیهم عن المنکر.

**[ترجمه]«الی غیرهم» یعنی از اهل طاعت، اگر لایق باران باشند؛ وگرنه به بیابان‌ها می‌فرستد؛ در نهایه گفته: «الفیافی» به معنای بیابان‌های وسیع است و جمع «فیفاء» است و در قاموس گفته: «الفیف» به معنای مکان مسطح یا بیابانی است که آب در آن نیست مانند «الفیفاة» و «الفیفاء» و گاهی نیز الف مقصوره می‌گیرد. و گفته: «الجُعَل» بر وزن «صُرَد» جنبنده کوچکی است و در مصباح گفته: این کلمه بر وزن عُمَر، همان آفتاب پرست است و همان نرِ «ام حُبین» است و گفته «المحلّ» به فتح حاء و کسر آن از حیث لغت به معنای محل حلول است و «المحلّة» به فتح میم مکانی را گویند که قوم در آن فرود می‌آیند. «عن الارض التی هی بمحلّها» ظاهرا ضمیر در «بمحلّها» به «جعل» یعنی زمینی که متلبس به محل جُعل‌هاست یعنی دارای جُعل است برمی‌گردد و یا این که ضمیر «هی» به جعل بر می‌گردد و ضمیر «محلها» به زمین برمی‌گردد؛ پس اضافه محل به ضمیر از قبیل اضافه جزء به کل است و احتمال اول آشکاری بیشتری دارد و ضمیر «بحضرتها» به جُعل برمی‌گردد.

در عبارت «فاعتبروا یا اولی الابصار»، «اعتبار» به معنای اندرز گرفتن و تفکر در عواقب و قبول نصیحت است و «اولوا الابصار» صاحبان بصیرت و خرد را گویند؛ یعنی تفکر کنید در این که وقتی حال حیوان غیر مکلف کم شعور یا بی شعور چنین باشد که در جوار اهل معصیت متضرر می‌گردد، پس ببین حال تو در خود معصیت و مجاورت اهل معصیت چگونه خواهد بود!

این خبر از روایاتی است که دلالت دارد بر این که حیوانات شعور و علم به برخی تکالیف شرعی و کارها و اعمال بندگان دارند و آنان نیز نوعی تکلیف دارند؛ بر خلاف اکثر فلاسفه و متکلمین؛ و مؤید این امر قصه هدهد و سایر اخباری است که من در جلد چهاردهم آوردم؛ و چه بسا جعل تأویل به انسان‌های ضعیف بشود؛ ولی بعد و دوری این تفسیر مخفی نیست؛ سپس این خبر بر وجوب مهاجرت از بلاد اهل معصیت دارد، به شرطی که نهی از منکر آن گنهکاران ممکن نباشد .

**[ترجمه]

«13»

کا، [الکافی] عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُحْرَمُ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ إِنَّ الْعَمَلَ السَّیِّئَ أَسْرَعُ فِی صَاحِبِهِ مِنَ السِّکِّینِ فِی اللَّحْمِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شخص مرتکب گناهی می‌شود پس از نماز شب محروم می‌شود و کار زشت در حق صاحبش سریع‌تر از تاثیر کارد در گوشت تاثیر می‌گذارد. - . کافی 2 : 272 -

**[ترجمه]

بیان

الذنب منصوب مفعول مطلق و اللام للعهد الذهنی أسرع أی نفوذا أو تأثیرا فی صاحبه و کما أن کثرة نفوذ السکین فی المرء یوجب هلاکه البدنی

1) 1. الکافی ج 2 ص 272.

قَدْ رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَتَّکِلُوا بِشَفَاعَتِنَا فَإِنَّ شَفَاعَتَنَا

1) 1. الکافی ج 2 ص 272.

2) 2. الکافی ج 2 ص 272.

3) 3. الکافی ج 2 ص 272.

قَدْ لَا تَلْحَقُ بِأَحَدِکُمْ إِلَّا بَعْدَ ثَلَاثِمِائَةِ سَنَةٍ.

و فی الخبر دلالة علی أن الذنب یمنع من دخول الجنة فی تلک المدة و لا دلالة فیه علی أنه فی تلک المدة فی النار أو فی شدائد القیامة و فی المصباح النعمة بالفتح اسم من التنعم و التمتع و هو النعیم و نعم عیشه کتعب اتسع و لان و نعّمه الله تنعیما جعله ذا رفاهیة.

**[ترجمه]از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: «به شفاعت ما تکیه مکنید که شفاعت ما گاهی به شما نمی‌رسد مگر بعد از سیصد سال.» و این روایت دلالت دارد بر این که گناه مانع از دخول در بهشت در این مدت است و دلالت ندارد که شخص گنهکار در این مدت در آتش است یا در سختی‌های قیامت است؛ در مصباح گفته: «النَّعمة» به فتح نون اسم است برای متنعم شدن و برخوردار گشتن و آن همان نعیم است و «نعم عیشه» بر وزن تعب یعنی عیش و زندگی او گشایش و نرمی پیدا کرد؛ «نعّمه الله تنعیما» یعنی خدا او را مرفه قرار داد.

**[ترجمه]

«17»

کا، [الکافی] عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةٌ بَیْضَاءُ فَإِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً خَرَجَ فِی النُّکْتَةِ نُکْتَةٌ سَوْدَاءُ فَإِنْ تَابَ ذَهَبَ تِلْکَ السَّوَادُ وَ إِنْ تَمَادَی فِی الذُّنُوبِ زَادَ ذَلِکَ السَّوَادُ حَتَّی یُغَطِّیَ الْبَیَاضَ فَإِذَا غَطَّی الْبَیَاضَ لَمْ یَرْجِعْ صَاحِبُهُ إِلَی خَیْرٍ أَبَداً وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ بنده‌ای نیست مگر آنکه در دلش نقطه سفیدی هست. پس هرگاه گناهی را مرتکب شود خارج می‌شود در آن نقطه، نقطه‌ای سیاه. پس اگر توبه کرد آن سیاهی می‌رود و اگر گناهان را ادامه دهد، آن سیاهی بیشتر می‌شود تا سفیدی را می‌پوشاند. پس هنگامی که سفیدی پوشیده شد هرگز صاحبش به خیر بازنمی گردد و این فرموده خداوند عزوجل است «کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ» - . مطففین / 14 - {چنین نیست که آنها می‌پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل‌هایشان نشسته است!} - . کافی 2 : 273 -

**[ترجمه]

بیان

روی مثله عن أمیر المؤمنین علیه السلام فی النهج‌⁽²⁾

و قال ابن میثم توضیح الکلام أن بأصل الإیمان تظهر نکتة بیضاء فی قلب من آمن أول مرة ثم إذا أقر باللسان ازدادت تلک النکتة و إذا عمل بالجوارح عملا صالحا ازدادت حتی یصیر قلبه نورانیا کالنیر الأعظم و یعکس ذلک فی العمل السیئ.

و تحقیق الکلام فی هذا المقام أن المقصود بالقصد الأول الأعمال الظاهرة و الأمر بمحاسنها و النهی عن مقابحها هو ما تکتسب النفس منها من الأخلاق الفاضلة⁽³⁾و الصفات الفاسدة فمن عمل عملا صالحا أثر فی نفسه و بازدیاد العمل یزداد الضیاء و الصفاء حتی تصیر کمرآة مجلوة صافیة و من أذنب ذنبا

1) 1. الکافی ج 2 ص 273، و الآیة فی سورة المطففین: 14 و قد مر مثله.

2) 2. حیث قال: ان الایمان یبدو لمظة فی القلب، کلما ازداد الایمان ازدادت اللمظة و قال السیّد الرضیّ- رضوان اللّه علیه- و اللمظة مثل النکتة أو نحوها من البیاض، و منه قیل: فرس ألمظ: إذا کان بجحفلته شی‌ء من البیاض، راجع نهج البلاغة تحت الرقم 5 من غرائب الحکم، شرح الکافی ج 2 ص 247، شرح النهج لابن میثم: 612.

3) 3. ما بین العلامتین ساقط من نسخة الکمبانیّ.

أثر ذلک أیضا و أورث لها کدورة فإن تحقق عنده قبحه و تاب عنه زال الأثر و صارت النفس مصقولة صافیة و إن أصر علیه زاد الأثر المیشوم و فشا فی النفس و استمر علیها و صار من أهل الطبع و لم یرجع إلی خیر أبدا إذ دواء هذا الداء هو الانکسار و هضم النفس و الاعتراف بالتقصیر و الرجوع إلی الله بالتوبة و الاستغفار و الانقلاع عن المعاصی و لا محل لشی‌ء من ذلک إلی هذا القلب المظلم و لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم.

ثم أشار إلی أن ذلک هو الرین المذکور فی الآیة الکریمة بقوله و هو قول الله عز و جل کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ قیل أی غلب علی قلوبهم ما کانوا یکسبون حتی قبلت الطبع و الختم علی وجه لا یدخل فیها شی‌ء من الحق.

و المراد بما کانوا یکسبون الأعمال الظاهرة القبیحة و الأخلاق الباطنة الخبیثة فإن ذلک سبب لرین القلب و صداه و موجب لظلمته و عماه فلا یقدر أن ینظر إلی وجوه الخیرات و لا یستطیع أن یشاهد صور المعقولات کما أن المرآة إذا ألقیت فی مواضع الندی رکبها الصداء و أذهب صفاءها و أبطل جلاءها فلا یتنقش فیها صور المحسوسات.

و بالجملة یشبه القلب فی قسوته و غلظته و ذهاب نوره بما یعلوه من الذنوب و الهوی و ما یکسوه من الغفلة و الردی بالمرآة المنکدرة من الندی و کما أن هذه المرآة یمکن إزالة ظلمتها بالعمل المعلوم کذلک هذا القلب یمکن تصفیته من ظلمات الذنوب و کدورات الأخلاق بدوام الذکر و التوبة الخالصة و الأعمال الصالحة و الأخلاق الفاضلة حتی ینظر إلی عالم الغیب بنور الإیمان و یشاهده مشاهدة العیان إلی أن یبلغ إلی أعلی درجات الإحسان فیعبد الله کأنه یراه و یری الجنة و ما أعد الله فیها لأولیائه و یری النار و ما أعد الله فیها لأعدائه.

و قال البیضاوی عند قوله تعالی وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ إِلَّا کُلُّ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا

یَکْسِبُونَ‌⁽¹⁾رد لما قالوه و بیان لما أدی بهم إلی هذا القول بأن غلب علیهم حب المعاصی بالانهماک فیه حتی صار ذلک صداء علی قلوبهم فعمی علیهم معرفة الحق و الباطل فإن کثرة الأفعال سبب لحصول الملکات کَمَا قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْعَبْدَ کُلَّمَا أَذْنَبَ ذَنْباً حَصَلَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةٌ سَوْدَاءُ حَتَّی یُسَوِّدَ قَلْبَهُ.

و الرین الصداء⁽²⁾.

**[ترجمه]مثل این روایت در نهج البلاغه از امیر المؤمنین علیه السلام نقل شده و ابن میثم گفته: توضیح این کلام این است که با اصل ایمان، نقطه سفیدی در قلب کسی که برای بار اول ایمان آورده نمایان می‌شود؛ سپس وقتی با زبان نیز اقرار به ایمان کرد، آن نقطه بیشتر می‌شود و وقتی با جوارح خود عمل صالحی انجام داد، آن نقطه بیشتر می‌شود تا جایی که قلب او مانند خورشید بزرگ نورانی می‌گردد و عکس این اتفاق در عمل بد و گناه می‌افتد.

و تحقیق کلام در این مقام به این است که منظور از قصد اول که همان اعمال ظاهری و امر به نیکی‌های اعمال ظاهری و نهی از کارهای زشت آن است، عبارت است از آن اخلاقیات فاضله و صفات فاسدی که نفس از آنها به دست می‌آورد. پس کسی که کار نیک کند، در نفس او اثر می‌گذارد و با زیاد کردن آن عمل نورانیت و جلای آن بیشتر می‌گردد تا مانند آیینه جلا یافته صیقلی می‌شود. و کسی هم که گناهی بکند، آن اثر گذاشته می‌شود و کدورتی برای نفس او باقی می‌ماند؛ اگر قبح گناه برای او محقق شد و از آن گناه توبه کرد، اثر بد آن زایل می‌گردد و نفس صیقلی و صاف می‌شود و اگر بر گناه اصرار بورزد، اثر بد آن بیشتر می‌شود و در نفس منتشر گشته و بر آن دوام پیدا می‌کند و این شخص از اهل طبع و مُهر خوردن دل می‌گردد و هرگز دیگر به سوی خیر برنمی‌گردد؛ زیرا دوای این درد، شکستن دل و هضم نفس است و این که به تقصیر خود اعتراف کند و با توبه و استغفار به سمت خدا برگردد و خود را از انجام معاصی ریشه کن کند و هیچ یک از این امور، راهی به سوی این قلب تاریک ندارد و هیچ حول و قوه‌ای جز به سبب خدای بلند مرتبه بزرگ نیست!

سپس اشاره کرده که آن زنگار همان زنگاری است که در آیه کریمه یاد شده و فرموده: «کلا بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون»؛ گفته شده: یعنی آنچه می‌کردند، بر دل‌هایشان چیره گشته تا جایی که مُهر خورده و هیچ چیزی از حقیقت را قبول نمی‌کند.

و مراد از «ما کانوا یکسبون» اعمال زشت آشکار و اخلاق خبیث باطنی است؛ زیرا این امر موجب زنگار گرفتن دل و زنگ زدن آن است و موجب ظلمت و کوری دل می‌گردد؛ پس نمی‌تواند به وجوه خیر نظری داشته باشد و صورت‌های معقول را مشاهده کند؛ کما این که وقتی آینه را در مواضع رطوبت بیفکنند، زنگ می‌زند و صفای آن می‌رود و جلایش باطل می‌شود و صورت‌های محسوسات نیز در آن نقش نمی‌بندد.

و خلاصه این که قلب در قساوت و غلظت و بی نوری آن به سبب گناهان و هوس‌هایی که از آن بالا رفته و غفلت‌ها و هلاکت‌هایی که بر آن پوشیده شده، مانند آینه کدر از رطوبت می‌شود؛ و کما این که می‌توان تاری این آینه را با کارهای مشخصی از بین برد، همچنین می‌توان این قلب را از ظلمات گناهان و کدورات اخلاقی مصفی نمود: با دوام ذکر و توبه خالص و اعمال صالح و اخلاق فاضل؛ تا با نور ایمان به عالم غیب بنگرد و آن را آشکارا ببیند تا این که به بالاترین درجات احسان برسد و خدا را به گونه‌ای بپرستد که گویا او را می‌بیند و بهشت و نعمت‌هایی را که خدا در آن برای اولیایش مهیا کرده و آتش و آنچه خدا در آن برای دشممنانش فراهم کرده را ببیند.

بیضاوی در ذیل آیه «وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ إِلاَّ کُلُّ مُعْتَدٍ أَثیمٍ إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطیرُ الْأَوَّلینَ کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ» - . مطففین / 12 - 14 - {تنها کسی آن را انکار می‌کند که متجاوز و گنهکار است! هنگامی که آیات ما بر او خوانده می‌شود می‌گوید: «اینها افسانه‌های خرافی پیشینیان است!» چنین نیست که آنها می‌پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل‌هایشان نشسته است!} گفته: این ردی بر گفته آنان است و بیان آن چیزی است که آنان را به گفتن این سخن کشانده است که به خاطر کوشش بسیار در گناهان، دوستی معاصی بر آنان غلبه کرده تا این که این دوستی زنگاری بر دل‌هایشان گشته و از معرفت حق و باطل کور گشته‌اند؛ زیرا کثرت افعال سبب حصول ملکات است؛ چنانچه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بنده وقتی گناه می‌کند، در قلب او نقطه سیاهی پیدا می‌شود تا این که قلب او سیاه می‌شود و «الرین» به معنای زنگار است .

**[ترجمه]

«18»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تُبْدِیَنَّ عَنْ وَاضِحَةٍ وَ قَدْ عَمِلْتَ الْأَعْمَالَ الْفَاضِحَةَ وَ لَا تَأْمَنِ الْبَیَاتَ وَ قَدْ عَمِلْتَ السَّیِّئَاتِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: خنده دندان نما مکن درحالی که کارهای رسوا کننده مرتکب شده‌ای و از شبیخون در امان مباش در حالی که مرتکب گناهان شده‌ای. - . کافی 2 : 273 -

**[ترجمه]

«19»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَمْرٍو الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ قَضَی قَضَاءً حَتْماً لَا یُنْعِمُ عَلَی الْعَبْدِ بِنِعْمَةٍ فَیَسْلُبَهَا إِیَّاهُ حَتَّی یُحْدِثَ الْعَبْدُ ذَنْباً یَسْتَحِقُّ بِذَلِکَ النَّقِمَةَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند حکم قطعی نموده که نعمتی که به بنده عنایت کند از او باز نستاند تا بنده گناهی را مرتکب شود و به سبب آن مستحق کیفر شود. - . کافی 2 : 273 -

**[ترجمه]

بیان

لا ینعم استئناف بیانی أو منصوب بتقدیر أن و قوله فیسلبها معطوف علی النفی لا علی المنفی و حتی للاستثناء و المشار إلیه فی قوله بذلک إما مصدر⁽⁵⁾یحدث أو الذنب و المال واحد و فی القاموس النقمة بالکسر و الفتح و کفرحه المکافاة بالعقوبة و فیه تلمیح إلی قوله سبحانه إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]«لا ینعم» استیناف بیانی است و یا این که با تقدیر گرفتن «ان» منصوب است؛ عبارت «فیسلبها» عطف است بر نفی نه بر منفی. «حتی» برای استیناف و از سر گیری کلام است و مشارالیه در عبارت «بذلک» یا مصدر «یحدث» است و یا «الذنب» است و بازگشت هر دو به یک چیز است. و در قاموس گفته: «النقمة» به کسر و فتح نون بر وزن فرح سزای به عقوبت دادن است و اشاره دارد به آیه «إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِم» - . رعد / 11 - {خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.}

**[ترجمه]

«20»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَدِیرٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فَقالُوا

1) 1. المطففین: 12- 14.

2) 2. أنوار التنزیل: 457.

3) 3. الکافی ج 2 ص 273.

4) 4. الکافی ج 2 ص 273.

5) 5. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی ج 2 ص 247.

6) 6. الرعد: 11.

رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ الْآیَةَ⁽¹⁾

فَقَالَ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ کَانَتْ لَهُمْ قُرًی مُتَّصِلَةٌ یَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ وَ أَنْهَارٌ جَارِیَةٌ وَ أَمْوَالٌ ظَاهِرَةٌ فَکَفَرُوا نِعَمَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ غَیَّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ مِنْ عَافِیَةِ اللَّهِ فَغَیَّرَ اللَّهُ مَا بِهِمْ مِنْ نِعْمَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ فَغَرَّقَ قُرَاهُمْ وَ خَرَّبَ دِیَارَهُمْ وَ ذَهَبَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَلَهُمْ مَکَانَ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ ثُمَّ قَالَ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: مردی از امام صادق علیه السلام پرسش کرد درباره فرموده خداوند عزوجل «فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ» - . سبأ / 19 -

{ولی (این ناسپاس مردم) گفتند: «پروردگارا! میان سفرهای ما دوری بیفکن» (تا بینوایان نتوانند دوش به دوش اغنیا سفر کنند! و به این طریق) آنها به خویشتن ستم کردند!} پس حضرت علیه السلام فرمود: این‌ها قومی بودند که آبادی‌های متصل به هم داشتند و در دید یکدیگر بودند و دارای رودهای جاری و اموال نمایان بودند. پس نعمت‌های خداوند عزوجل را کفران نمودند و آنچه از عافیت خدا برای خود داشتند را تغییر دادند. پس خداوند تغییر داد آنچه از نعمت به آن‌ها عنایت کرده بود و خداوند دگرگون نسازد آنچه برای قومی هست تا آنکه خودشان تغییر دهند آنچه برایشان هست. پس خداوند بر آنها سیل سختی را فرستاد. پس آبادی‌هایشان را غرق کرد و شهرهایشان را خراب کرد و اموالشان را برد و تبدیل نمود مکان آنها را «بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ» - . سبأ / 16 - {و دو باغ (پربرکت)شان را به دو باغ (بی‌ارزش) با میوه‌های تلخ و درختان شوره گز و اندکی درخت سدر مبدّل ساختیم!} سپس فرمود: «ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ» - . سبأ / 17 - {این کیفر را به خاطر کفرانشان به آنها دادیم؛ و آیا جز کفران کننده را کیفر می‌دهیم؟!} - . کافی 2 : 274 -

**[ترجمه]

بیان

الآیات فی سورة سبإ هکذا لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ و قرأ أکثر القراء فی مساکنهم قال الطبرسی قدس سره ثم أخبر سبحانه عن قصة سبإ بما دل علی حسن عاقبة الشکور و سوء عاقبة الکفور فقال لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ و هو أبو عرب الیمن کلها و قد تسمی بها القبیلة وَ فِی الْحَدِیثِ عَنْ فَرْوَةَ بْنِ مُسَیْکٍ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ سَبَإٍ أَ رَجُلٌ هُوَ أَمِ امْرَأَةٌ فَقَالَ هُوَ رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ وُلِدَ لَهُ عَشَرَةٌ تَیَامَنَ مِنْهُمْ سِتَّةٌ وَ تَشَاءَمَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ فَأَمَّا الَّذِینَ تَیَامَنُوا فَالْأَزْدُ وَ کِنْدَةُ وَ مَذْحِجٌ وَ الْأَشْعَرُونَ وَ الْأَنْمَارُ وَ حِمْیَرٌ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ مَا أَنْمَارٌ قَالَ الَّذِینَ مِنْهُمْ خَثْعَمٌ وَ بَجِیلَةُ وَ أَمَّا الَّذِینَ تَشَاءَمُوا فَعَامِلَةُ وَ جُذَامُ وَ لَحْمٌ وَ غَسَّانُ.

فالمراد بسبإ هاهنا القبیلة الذین هم أولاد سبإ بن یشحب بن یعرب بن قحطان.

فِی مَسْکَنِهِمْ أی فی بلدهم آیَةٌ أی حجة علی وحدانیة الله سبحانه و کمال قدرته و علامة علی سبوغ نعمه ثم فسر سبحانه الآیة فقال جَنَّتانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمالٍ أی بستانان عن یمین من آتاهما و شماله و قیل عن یمین البلد و شماله و قیل إنه لم یرد جنتین اثنتین و المراد کانت دیارهم علی وتیرة واحدة إذ کانت البساتین عن یمینهم و شمالهم

1) 1. سبأ: 19.

2) 2. الکافی ج 2 ص 274.

متصلة بعضها ببعض و کان من کثرة النعم أن المرء کانت تمشی و المکتل علی رأسها فیمتلئ بالفواکه من غیر أن تمس بیدها شیئا: و قیل الآیة المذکورة هی أنه لم تکن فی قریتهم بعوضة و لا ذباب و لا برغوث و لا عقرب و لا حیة و کان الغریب إذا دخل بلدهم و فی ثیابه قمل و دواب ماتت عن ابن زید و قیل إن المراد بالآیة خروج الأزهار و الثمار من الأشجار علی اختلاف ألوانها و طعومها.

و قیل إنما کانت ثلاث عشرة قریة فی کل قریة نبی یدعوهم إلی الله سبحانه یقولون لهم کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ أی کلوا مما رزقکم الله فی هذه الجنان و اشکروا له یزدکم من نعمة و استغفروه یغفر لکم.

بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ أی هذه بلدة مخصبة نزهة أرضها عذبة تخرج النبات و لیست بسبخة و لیس فیها شی‌ء من الهوام المؤذیة و قیل أراد به صحة هوائها و عذوبة مائها و سلامة تربتها و أنه لیس فیها حر یؤذی فی القیظ و لا برد یؤذی فی الشتاء.

وَ رَبٌّ غَفُورٌ أی کثیر المغفرة للذنوب فَأَعْرَضُوا عن الحق و لم یشکروا الله سبحانه و لم یقبلوا ممن دعاهم إلی الله من أنبیائه فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ و ذلک أن الماء کان یأتی أرض سبإ من أودیة الیمن و کان هناک جبلان یجتمع ماء المطر و السیول بینهما فسدوا ما بین الجبلین فإذا احتاجوا إلی الماء نقبوا السد بقدر الحاجة فکانوا یسقون زرعهم و بساتینهم فلما کذبوا رسلهم و ترکوا أمر الله بعث الله جرذا نقبت ذلک الردم و فاض الماء علیهم فأغرقهم‌⁽¹⁾.

و العرم المسناة التی تحبس الماء واحدها عرمة أخذ من عرامة الماء و هو ذهابه کل مذهب و قیل العرم اسم واد کان یجتمع فیه سیول من أودیة شتی و قیل العرم هنا اسم الجرذ الذی نقب السکر⁽²⁾

و الخلد بالضم- یطلق علی الفارة العمیاء، و قیل دابة تحت الأرض یضرب بها المثل فی شدة السمع.

علیهم و هو الذی یقال له الخلد

1) 1. مجمع البیان ج 8 ص 386.

2) 2. السکر- بالکسر- اسم من سکر النهر: أی سده، و یطلق علی ما سد به النهر. و کأنّ المراد بالسکر هنا الثقب التی کانوا یفتحونها واحدا بعد واحد بقدر الحاجة، و ذلک لان الفارة لا تتمکن أن تأتی علی السد العظیم الذی بنی بالحجارة و النهر مملوء ماء، و انما أتت علی ما سد به الثقبة السافلة الموازیة لسطح النهر، ففار النهر بشدة من ذلک الثقبة و جری السیل العظیم، حتی خرق الثقبة و خرب السد و أباد القریة بأشجارها و زروعها و عمارتها و نفوسها.

و قیل العرم المطر الشدید⁽¹⁾.

و قال ابن الأعرابی العرم السیل الذی لا یطاق وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ اللتین فیهما أنواع الفواکه و الخیرات جَنَّتَیْنِ أخراوین سماهما جنتین لإزدواج الکلام کما قال تعالی وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ‌⁽²⁾ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ أی صاحبی أکل و هو اسم لثمر کل شجرة و ثمر الخمط هو الأراک و قیل هو شجر الغضا و قیل هو شجر له شوک و الأثل الطرفا عن ابن عباس و قیل ضرب من الخشب و قیل هو السمر وَ شَیْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ یعنی أن الخمط و الأثل کانا أکثر فیهما من السدر و هو النبق قال قتادة کان شجرهم خیر شجر فصیره الله شر شجرة بسوء أعمالهم.

ذلِکَ أی ما فعلنا بهم جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا أی بکفرهم وَ هَلْ نُجازِی بهذا الجزاء إِلَّا الْکَفُورَ الذی یکفر نعم الله و قیل معناه هل نجازی بجمیع سیئاته إلا الکافر لأن المؤمن قد کان یکفر عنه بعض سیئاته و قیل إن المجازاة من التجازی و هو التقاضی أی لا یقتضی و لا یرتجع ما أعطی إلا الکافر فإنهم لما کفروا النعمة اقتضوا ما أعطوا أی ارتجع منهم عن أبی مسلم.

وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بارَکْنا فِیها قُریً ظاهِرَةً أی و قد

1) 1. مجمع البیان ج 8 ص 385.

2) 2. آل عمران: 54.

کان من قصتهم أنا جعلنا بینهم و بین قری الشام التی بارکنا فیها⁽¹⁾

بالماء و الشجر قری متواصلة و کان متجرهم من أرض الیمن إلی الشام و کانوا یبیتون بقریة و یقیلون بأخری حتی یرجعوا و کانوا لا یحتاجون إلی زاد من وادی سبإ إلی الشام و معنی الظاهرة أن الثانیة کانت تری من الأولی لقربها منها وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ أی جعلنا السیر من القریة إلی القریة نصف یوم و قلنا لهم سِیرُوا فِیها أی فی تلک القری لَیالِیَ وَ أَیَّاماً أی لیلا شئتم المصیر أو نهارا آمِنِینَ من الجوع و العطش و التعب و من السباع و کل المخاوف و فی هذا إشارة إلی تکامل نعمه علیهم فی السفر کما أنه کذلک فی الحضر.

ثم أخبر سبحانه أنهم بطروا و بغوا فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا أی اجعل بیننا و بین الشام فلوات و مفاوز لنرکب إلیها الرواحل و نقطع المنازل و هذا کما قالت بنو إسرائیل لما ملوا النعمة اخرج لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَ قِثَّائِها⁽²⁾بدل من المن و السلوی وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بارتکاب الکفر و المعاصی فَجَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ لمن بعدهم یتحدثون أمرهم و شأنهم و یضربون بهم المثل فیقولون تفرقوا أیادی سبإ إذا تشتتوا أعظم التشتت وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ أی فرقناهم فی کل وجه من البلاد کل تفریق إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ علی الشدائد شکور علی النعماء و قیل لکل صبار عن المعاصی شکور للنعم بالطاعات.

ثم نقل عن الکلبی عن أبی صالح قال ألقت طریفة الکاهنة إلی عمرو بن عامر الذی یقال له مزیقیا بن ماء السماء و کانت قد رأت فی کهانتها أن سد مأرب سیخرب و أنه سیأتی سیل العرم فیخرب الجنتین فباع عمرو بن عامر أمواله و سار هو و قومه حتی انتهوا إلی مکة فأقاموا بها و ما حولها فأصابتهم الحمی و کانوا ببلد لا یدرون فیه ما الحمی فدعوا طریفة و شکوا إلیها الذی أصابهم فقالت

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من شرح الکافی طبقا للمصدر.

2) 2. البقرة: 61.

لهم قد أصابنی الذی تشتکون و هو مفرق بیننا.

قالوا فما ذا تأمرین قالت من کان منکم ذا هم بعید و جمل شدید و مزاد جدید فلیلحق بقصر عمان المشید فکانت أزد عمان ثم قالت من کان منکم ذا جلد و قسر و صبر علی ما أزمات الدهر فعلیه بالأراک من بطن مر فکانت خزاعة ثم قالت‌⁽¹⁾من کان منکم یرید الراسیات فی الوحل المطعمات فی المحل فلیلحق بیثرب ذات النخل فکانت الأوس و الخزرج ثم قالت من کان منکم یرید الخمر و الخمیر و الملک و التأمیر و ملابس التاج و الحریر فلیلحق ببصری و غویر و هما من أرض الشام فکان الذین سکنوها آل جفنة بن غسان ثم قالت من کان منکم یرید الثیاب الرقاق و الخیل العتاق و کنوز الأرزاق و الدم المهراق فلیلحق بأرض العراق فکان الذین یسکنونها آل جزیمة الأبرش و من کان بالحیرة و آل محرق‌⁽²⁾.

**[ترجمه]آیات در سوره سبأ به این ترتیب است: «لقد کان لسبإ فی مسکنهم آیة» و اکثر قرّاء «فی مساکنهم» خوانده‌اند؛ طبرسی رحمه الله فرموده: سپس خدای سبحان از قصه قوم سبأ خبر داد؛ زیرا دلالت بر حسن عاقبت سپاسگزاران و سوء عاقبت کفران کنندگان نعمت دارد؛ فرمود: «لقد کان لسبأ» سبأ پدر تمام اعراب یمن است و قبیله شان نیز به نام سبأ بود؛ «در حدیثی فروة بن مسیک می‌گوید: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره سبأ پرسیدم که مرد بود یا زن بود؟ فرمود: او مردی از عرب بود که ده فرزند برای او متولد شد که شش تا از آنان خوش یمن و چهار تا از آنان بد یمن و شوم بودند؛ اما خوش یمن‌ها عبارت بودند از: أزد و کنده و مذحج و أشعرون و أنمار و حمیر. مردی پرسید: أنمار کیانند؟ فرمود: کسانی که قبیله خثعم و بجیله از آنان هستند؛ اما کسانی که بد یمن و شوم بودند، عبارت بودند از عاملة و جذام و لحم و غسّان؛» پس مراد از سبأ دراین جا قبیله‌ای است که فرزندان سبأ بن یشحب بن یعرب بن قحطان بوده‌اند.

«فی مسکنهم» یعنی در شهرشان؛ «آیة» یعنی حجت و دلیل بر وحدانیت خدای سبحان و کمال قدرت او و علامتی بر ریزش نعمت‌های او؛ «جنتان عن یمین و شمال» یعنی دو باغ در سمت راست کسی که به آن وارد می‌شد و سمت چپ آن؛ و گفته شده: در سمت راست و چپ خود شهر بود؛ و گفته شده: مراد این نیست که آنها دو بوستان داشتند؛ بلکه مراد این است که دیارشان خط مستیم واحدی داشت و باغ‌ها در سمت راست و چپ آنان بود که بخشی از آن به بخش دیگر متصل بود و از حیث کثرت نعمت به گونه‌ای بود که زن تردد می‌کرد در حالی که زنبیل بزرگی بالای سر داشت و آن زنبیل پر از میوه می‌شد، بدون این که آن زن با دست خود میوه‌ای بچیند.

و گفته شده: آن نشانه مذکور در آیه این بود که در قریه آنان پشه و مگس و کک و عقرب و مار نداشت و شخص غریبه وقتی وارد قریه ایشان می‌شد، در حالی که به لباسش شپش و جنبندگانی بود، می‌مردند؛ این از ابن زید نقل شده؛ و گفته شده: مراد از آن نشانه خروج گل‌ها و میوه‌های رنگارنگ و با مزه‌های متفاوت بود.

و گفته شده: آنها سیزده قریه بودند که در هر قریه‌ای پیامبری بود که آنان را به سوی خدا دعوت می‌کرد و آن انبیا به آنان می‌گفتند: «کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ» یعنی از آنچه خدا در این باغ‌ها روزی شما کرده بخورید و او را سپاس گویید تا نعمتش را بر شما تمام کند و از او آمرزش بطلبید تا شما را بیامرزد.

«بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ» یعنی این شهر، پر گیاه و فرح بخش بود و زمینش گوارا بود و گیاهان را می‌رویاند و شوره زار نبود و چیزی از حشرات کوچک موذی در آن راه نداشت. و گفته شده: منظور از وصف «طیّبة» هوای پاک آن بود و گوارایی آب آن و سلامت خاک آن و در تابستان گرمایی آزار دهنده و در زمستان سرمای آزار دهنده نداشت.

«وَ رَبٌّ غَفُورٌ» یعنی خدایی که گناهان را بسیار می‌بخشید. «فأعرضوا» یعنی از حقیقت برگشتند و از خدای سبحان تشکر نکردند و انبیایی که آنان را به سوی خدا فرا می‌خواندند، اجابت نکردند. «فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ» و آن به این صورت بود که آب از دره‌های یمن به سرزمین سبأ می‌رسید و در آن جا دو کوه بود که آب باران و سیلاب‌ها در بین آن دو جمع می‌شدند و اهل سبأ بین دو کوه سد ساخته بودند؛ وقتی به آب احتیاج پیدا می‌کردند، به قدر حاجت خود از سوراخ سد استفاده می‌کردند و زراعت و باغ‌هایشان را آبیاری می‌کردند. وقتی آن‌ها رسولان خود را تکذیب کردند و امر خدا را ترک کردند، خداوند موشی فرستاد که آن سد را سوراخ کرد و آب بر آنان جاری گشت و غرقشان نمود.

«العرم» دیواری بود که آب را نگه می‌داشت و مفرد آن «عرمة» است و از «عرامة الماء» گرفته شده و به این معناست که آب در آن به هر طرف می‌رود. و گفته شده: عرم اسم مکانی بود که سیل از دره‌های پراکنده در آن جمع می‌شد؛ و گفته شده: عرم اسم موشی بود که سد را بر آنان سوراخ کرد و همان چیزی بود که به آن خلد گفته می‌شود؛ و گفته شده: عرم باران شدید را گویند. ابن اعرابی گفته: عرم آن سیلی است که قابل تحمل نیست.

«وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ» دو باغی که در آن انواع میوه‌ها و تنعمات بود؛ «جَنَّتَیْنِ» دو باغ دیگر؛ این دو را باغ نامید به خاطر جفت آوردن کلام؛ چنانچه خداوند می‌فرماید: «و مکروا و مکر الله» - . آل عمران / 54 - {آنان نقشه کشیدند و خدا نیز چاره جویی نمود.} «ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ» یعنی صاحب أُکل بودند و آن اسم میوه هر درخت است و میوه درخت خمط، چوب أراک است و گفته شده: آن درخت گز بوده؛ و گفته شده: درختی خاردار بوده و از ابن عباس نقل شده که «أثل» درخت گز بوده و و گفته شده: نوعی چوب بوده و گفته شده: گونه‌ای درخت خاردار بوده است. «وَ شَیْ‌ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلیل» یعنی خمط و اثل در آن بیشتر از درخت سدر بوده که همان نبق یا درخت سدر است؛ قتاده می‌گوید: درختان آنان بهترین درختان بود اما به سبب اعمال بدشان خداوند آن را مبدل به بدترین درخت کرد.

«ذلِکَ» یعنی آنچه با آنان کردیم، «جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا» یعنی به سبب کفر آنان. «وَ هَلْ نُجازی» به این مجازات. «إِلاَّ الْکَفُورَ» کسی که کفران نعمت‌های خدا می‌کند و گفته شده: معنا این است که آیا ما کسی جز کافر را به سبب تمام گناهانش مجازات می‌کنیم؟ زیرا مؤمن برخی از گناهانش بخشوده می‌شود. و گفته شده: مجازات از تجازی است و آن تقاضا کردن است یعنی از کسی آنچه به او داده شده پس گرفته نمی‌شود مگر کافر؛ زیرا آنان وقتی کفران نعمت کردند، آنچه به آنان داده شده بود از آنان پس گرفته شد. این تفسیر از ابو مسلم است.

«وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتی بارَکْنا فیها قُریً ظاهِرَةً» یعنی از جریانات آنها این بود که مابین ایشان و بین قریه‌های شام که آن را مبارک گرداندیم، با آب و درختان، قریه‌هایی متصل قرار دادیم و تجارت‌گاه آنان از زمین یمن تا زمین شام بود. آنان در یک قریه شب را به صبح می‌رساندند و در قریه دیگر استراحت بین روز می‌کردند تا برگردند؛ و از وادی سبأ تا شام احتیاجی به زاد و توشه راه نداشتند و معنای «الظاهرة» این است که قریه دومی از قریه اولی نمایان بود؛ زیرا بدان نزدیک بود. «وَ قَدَّرْنا فیهَا السَّیْرَ» یعنی سیر از یک قریه به قریه دیگر را به قدر نصف روز قرار داده بودیم و به آنها گفتیم: «سیرُوا فیها» یعنی در آن قریه‌ها؛ «لَیالِیَ وَ أَیَّاماً» یعنی در شب بخواهید سیر کنید یا در روز؛ «آمِنینَ» از گرسنگی و تشنگی و خستگی و از درندگان و همه امور ترسناک؛ و این قسمت اشاره دارد به کامل بودن نعمت‌های آنان در سفر، چنانچه در حضر نیز نعمت بر آنان کامل بود.

سپس خدای سبحان خبر داد که آنان سرمستی و ستم کردند؛ «فَقالوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا» یعنی بین ما وشام بیابان‌ها و صحراهایی قرار ده تا سوار بر قافله‌ها راه برویم و منازل را طی کنیم و این مانند قول بنی اسرائیل بود که وقتی از نعمت‌ها خسته شدند گفتند: به جای شیره لذیذ درختان و بلدرچین، برای ما از سبزیجات و خیاری که زمین می‌رویاند بیرون بیاور! «وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ» به سبب ارتکاب کفر و معاصی؛ «فَجَعَلْناهُمْ أَحادیثَ» یعنی آنان را رشته سخن آنان که پس از ایشان آمدند قرار دادیم تا در خصوص امر و شأن آنان گفتگو کنند و ضرب المثل آیندگان شوند و بگویند: نعمت‌های شهر سبأ بعد از تشتّت امرشان به شدت پراکنده شد. «وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ» یعنی آنان را به شدت تمام در هر شهری از شهرها پراکندیم. «إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ» کسی که بر سختی‌ها صبر کند و بر نعمت‌ها شاکر باشد و گفته شده: کسی که بر معاصی صبر و بر نعمت‌ها با انجام طاعات شکرگزار باشد .

سپس از کلبی به نقل از ابو صالح نقل می‌کند که طریفه کاهنه (زن کاهن) به عمرو بن عامر که به او مزیقیا بن ماء السماء گفته می‌شد برخورد کرد. طریفه کاهن در غیبگویی خود دیده بود که سدّ مأرب خراب می‌شود و سیل عرم می‌آید و هر دو باغ را ویران می‌کند. عمرو بن عامر اموال خود را فروخت و او و قومش حرکت کردند تا به مکه رسیدند و در مکه و اطراف آن اقامت گزیدند. پس مبتلا به تب شدند و آنان پیش از این کوچ در شهری بودند که معنای تب را در آن نمی‌دانستند و هرگز مبتلا به تب نمی‌شدند! پس طریفه را خواندند و از تبی که بر آنان عارض شده بود به او شکایت کردند. طریفه به آنان گفت: آنچه از آن شکایت می‌کنید به من نیز رسیده و این بیماری بین ما جدایی می‌افکند.

گفتند: نظر تو چیست؟ گفت: هر یک از شما که همتی بلند و شترانی سخت و توشه‌ای نو دارد، باید به قصر مرتفع عمان ملحق شود! پس قبیله أزد در عمان هستند. سپس گفت: هر یک از شما که دارای شمشیر و زور و صبر بر سختی‌های روزگار است، باید از وادی مرّ به أراک برود؛ پس خزاعه از آن منطقه هستند؛ و هر کس از شما خواهان کوه‌های مرتفع در میان گل و لای و غذاها در محل خود است، باید به یثرب که دارای درختان خرماست برود؛ پس اوس و خزرج در یثرب هستند. سپس گفت: هر کس از شما شراب و میگساری فراوان و پادشاهی و امارت و لباس‌های تاج و حریر می‌خواهد، باید به بصری و غویر برود؛ که از سرزمین‌شان هستند و کسانی که در آن منطقه ساکن شدند آل جفنة بن غسّان بودند. سپس گفت: هر کس از شما خواهان لباس‌های نازک و اسبان اصیل و گنج‌های روزی و خون‌های ریخته شده است، باید به سرزمین عراق برود؛ پس سکنه عراق آل جزیمه ابرش و کسانی که درحیره بودند و آل محرّق بودند.

**[ترجمه]

«21»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ نِعْمَةً فَسَلَبَهَا إِیَّاهُ حَتَّی یُذْنِبَ ذَنْباً یَسْتَحِقُّ بِذَلِکَ السَّلْبَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند نعمتی را به بنده‌ای عنایت نکرده و بعد آن را از او سلب ننموده، مگر اینکه او گناهی را مرتکب شده و به همین جهت مستحق سلب نعمت می‌شود. - . کافی 2 : 274 -

**[ترجمه]

«22»

کا، [الکافی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ الْجَزَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ نَبِیّاً مِنْ أَنْبِیَائِهِ إِلَی قَوْمِهِ وَ أَوْحَی إِلَیْهِ أَنْ قُلْ لِقَوْمِکَ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِ قَرْیَةٍ وَ لَا نَاسٍ کَانُوا عَلَی طَاعَتِی فَأَصَابَهُمْ فِیهَا سَرَّاءُ فَتَحَوَّلُوا عَمَّا أُحِبُّ إِلَی مَا أَکْرَهُ إِلَّا تَحَوَّلْتُ لَهُمْ عَمَّا یُحِبُّونَ إِلَی مَا یَکْرَهُونَ وَ لَیْسَ مِنْ أَهْلِ قَرْیَةٍ وَ لَا أَهْلِ بَیْتٍ کَانُوا عَلَی مَعْصِیَتِی فَأَصَابَهُمْ فِیهَا ضَرَّاءُ فَتَحَوَّلُوا عَمَّا أَکْرَهُ إِلَی مَا أُحِبُّ إِلَّا تَحَوَّلْتُ لَهُمْ عَمَّا یَکْرَهُونَ إِلَی مَا یُحِبُّونَ وَ قُلْ

1) 1. ما بین العلامتین ساقط من نسخة الکمبانیّ.

2) 2. مجمع البیان ج 8 ص 386 و 387.

3) 3. الکافی ج 2 ص 274.

لَهُمْ إِنَّ رَحْمَتِی سَبَقَتْ غَضَبِی فَلَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَتِی فَإِنَّهُ لَا یَتَعَاظَمُ عِنْدِی ذَنْبُ عَبْدٍ أَغْفِرُهُ وَ قُلْ لَهُمْ لَا یَتَعَرَّضُوا مُعَانِدِینَ‌⁽¹⁾لِسَخَطِی وَ لَا یَسْتَخِفُّوا بِأَوْلِیَائِی فَإِنَّ لِی سَطَوَاتٍ عِنْدَ غَضَبِی لَا یَقُومُ لَهَا شَیْ‌ءٌ مِنْ خَلْقِی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل پیامبری را از پیامبرانش به سوی قومی مبعوث فرمود و به او وحی کرد که به قوم خود بگو که از اهالی روستا و مردم هر کس مرا اطاعت کند، و در آن با خوشی مواجه شود. سپس اگر از آنچه دوست دارم به آنچه زشت می‌دارم برگردند، برای آن‌ها اوضاع را از آنچه دوست دارند به آن چه دوست ندارند برمی‌گردانم. و از اهالی روستا و اهل خانواده هر کس معصیت مرا کند و در آن با ناخوشی مواجه شود سپس از آنچه دوست ندارم به آنچه دوست دارم برگردند، اوضاع را از آنچه دوست ندارند به آنچه دوست دارند برمی‌گردانم. و به آن‌ها بگو رحمت من بر غضب من پیشی دارد و از رحمت من نا امید نشوند، چرا که گناه بنده‌ای که آن را می‌آمرزم در نزد من بزرگ نیست و به آن‌ها بگو معاندانه با خشم من مواجه نشوند و دوستان مرا سبک نشمارند، چرا که در هنگام خشمم حمله‌هایی دارم که چیزی از مخلوقاتم تاب مقاومت در برابر آن‌ها را ندارد. - . کافی 2 : 274 -

**[ترجمه]

بیان

و لا أناس هم أقل من أهل القریة کأهل بیت کما قال فی الشق الثانی مکانه و لا أهل بیت و فی القاموس السراء المسرة و الضراء الزمانة و الشدة و النقص فی الأموال و الأنفس و فی المصباح سره أفرحه و المسرة منه و هو ما یسر به الإنسان و السراء الخیر و الفضل و الضراء نقیض السراء.

إن رحمتی سبقت غضبی هذا یحتمل وجوها الأول أن یکون المراد بالسبق الغلبة أی رحمتی غالبة علی غضبی و زائدة علیه فإنه إذا اشتد سبب الغضب و کان هناک سبب ضعیف للرحمة یتعلق الرحمة بفضله تعالی.

الثانی أن یکون المراد به السبق المعنوی أیضا علی وجه آخر فإن أسباب الرحمة من إقامة دلائل الربوبیة فی الآفاق و الأنفس و بعثة الأنبیاء و الأوصیاء و إنزال الکتب و خلق الملائکة و بعثهم لهدایة الخلق و إرشادهم و دفع وساوس الشیاطین و غیر ذلک من أسباب التوفیق أکثر من أسباب الضلالة من القوی الشهوانیة و الغضبیة و خلق الشیاطین و عدم دفع أئمة الضلالة و أشباه ذلک من أسباب الخذلان.

الثالث أن یراد به السبق الزمانی فإن تقدیر وجود الإنسان و إیجاده و إعطاء الجوارح و السمع و البصر و سائر القوی و نصب الدلائل و الحجج و غیر ذلک کلها قبل التکلیف و التکلیف مقدم علی الغضب و العقاب و یمکن إرادة الجمیع بل هو الأظهر.

لا یتعرضوا معاندین أی مصرین علی المعاصی فإن من أذنب لغلبة شهوة أو غضب ثم تاب عن قریب لا یکون معاندا و الاستخفاف بالأولیاء شامل لقتلهم

1) 1. ما بین العلامتین أضفناه من المصدر.

2) 2. الکافی ج 2 ص 274.

و ضربهم و شتمهم و إهانتهم و عدم متابعتهم و الإعراض عن مواعظهم و نواهیهم و أوامرهم.

و السطوة القهر و البطش بشدة لا یقوم لها شی‌ء أی لا یطیقها أو لا یتعرض لدفعها.

**[ترجمه]«و لا اناس» مقصود از «اناس» افرادی کمتر از اهل قریه هستند؛ مثل اهل یک خانه؛ چنانچه در شقّ دون به جای اناس، «و لا اهل بیت» تعبیر فرمود؛ در قاموس گفته: «السرّاء» یعنی شادی؛ «الضرّاء» یعنی سست شدن و سختی و نقص در اموال و جان‌ها؛ در مصباح گفته: «سرّه» یعنی او را شاد کرد و کلمه

«مسرّة» از همین ریشه و به معنای چیزی است که انسان از آن شاد می‌شود و «سرّاء» به معنای خیر و فضل است و «ضرّاء» نقیض سرّاء است.

«ان رحمتی سبقت غضبی» این عبارت ممکن است چند یکی از چند معنا را داشته باشد. اول: مراد از سبقت، غلبه باشد؛ یعنی رحمت من بر فضلم غالب است و چیزی زائد بر آن است؛ زیرا وقتی سبب غضب خدا شدت می‌یابد در حالی که سبب ضعیفی برای رحمت وجود دارد، رحمت به فضل خدای متعال ربط پیدا می‌کند.

دوم: مراد از سبقت، سبقت معنوی به گونه دیگر باشد؛ زیرا اسباب رحمت خدا از قبیل اقامه کردن ادله ربوبیت او در آفاق و انفس، و بعثت انبیا و اوصیا علیهم السلام و انزال کتب و خلق ملائکه و برانگیختن انبیا برای هدایت و ارشاد خلق و دفع وسوسه‌های ایشان و غیر از این‌ها از اسباب توفیق، از اسباب گمراهی از قبیل قوای شهوانی و غضب و خلق شیاطین و عدم دفع امامان ضلالت و امثال آن از اسباب خواری هستند.

سوم: این که مراد از سبقت، سبقت زمانی باشد، زیرا مقدر شدن وجود انسان و خلقت او و اعطای جوارح و سمع و بصر و سایر قوا به او و نصب دلائل و حجج برای او و غیر این‌ها، همگی قبل از تکلیف هستند و تکلیف بر غضب و عقاب مقدم است و ممکن است همه این سه وجه که ذکر شد مراد باشد و این ظاهر‌تر به نظر می‌رسد.

فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً⁽¹⁾.

و لا خوف أشد من الموت أی من خوف الموت إذ کل شی‌ء یخاف وقوعه غیر متیقن بخلاف الموت و لأن الخوف أنما هو من ألم و الموت ألم شدید مع ما یعقبه من الآلام التی لا یعلم النجاة منها و یحتمل أن یراد بالخوف المخوف فلا حاجة إلی تقدیر.

و کفی بما سلف تفکرا الباء بعد کفی فی الموضعین زائدة و تفکرا تمیز و الحاصل أنه کفی التفکر فی ما سلف من أحوال نفسه و أحوال غیره و عدم بقاء لذات الذنوب و بقاء تبعاتها و فناء الدنیا و ذهاب من ذهب قبل بلوغ آماله و حسن عواقب الصالحین و المحسنین و سوء عاقبة الظالمین و الفاسقین و أمثال ذلک.

و کفی بالموت واعظا تمیز کقولهم لله دره فارسا أی یکفی الموت و التفکر فیه و فیما یتعقبه من الأحوال و الأهوال للاتعاظ به و عدم الاغترار بالدنیا و لذاتها فإنه هادم اللذات و مهون المصیبات کما قالوا علیهم السلام فضح الموت الدنیا.

**[ترجمه]«لا وجع اوجع للقلوب من الذنوب» یعنی گناهان بیش از سایر اموری که مورد بیم هستند، سبب اندوه و حزن دل می‌شوند؛ زیرا گناهان سبب خوف از عقاب خدا می‌شوند؛ عقابی که خود بزرگ‌ترین و سخت‌ترین مفاسد است؛ پس مراد از حدیث آن اندوه حاصل از گناه است؛ یا معنا این است که دردها و مرض‌های ظاهری و معنوی و جسمانی و روحانی که بر انسان عارض می‌شود، هیچ یک در دل از گناهان که امراض روحانی و دردهای معنوی هستند، تأثیرگذار‌تر نمی‌باشد.

یا معنا این است که دل امراض و دردهای مختلفی دارد که برخی از آنها روحانی و برخی جسمانی هستند و هیچ یک از آنها شدیدتر و دردناک‌تر و مضرّ‌تر از گناهان نیست؛ زیرا گناهان مانند کینه و حسد و ضعف توکل و امثال این‌ها، به خودی خود، مرض قلب هستند و یا سبب امراض قلبی هستند؛ زیرا گناهان اسباب ضعف ایمان و یقین هستند، همان طور که خدای سبحان فرمود: «فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا» - . بقره / 10 - {در دل‌های آنان یک نوع بیماری است؛ خداوند بر بیماری آنان افزوده.}

«و لا خوف اشد من الموت» یعنی از ترس از مرگ؛ زیرا هر چیزی که خوف وقوع آن می‌رود، یقینی نیست، جز مرگ؛ و نیز بدین علت که ترس همیشه از درد است و مرگ، درد شدید است، همراه دردهایی که به همراه دارد و راه نجات از آن معلوم نیست؛ و محتمل است که مراد از خوف آن چیزی باشد که از آن بیم می‌رود؛ در این صورت نیازی به تقدیر گرفتن چیزی نیست.

«و کفی بما سلف تفکرا» باء بعد از «کفی» در هر دو موضع روایت، زائده است و «تفکرا» تمییز است و حاصل آن که تفکر در آنچه گذشته، از احوال نفس خود و غیر خود و تفکر در عدم بقاء لذت گناهان و بقاء تبعات آن و فناء دنیا و مردن کسانی که قبل از رسیدن به آمال خود مردند و حسن عاقبت صالحان و محسنان و سوء عاقبت ظالمان و فاسقان و امثال آن کافی است.

«و کفی بالموت واعظا» کلمه «واعظا» تمیز است، مثل سخن عرب که می‌گویند: «لله درّه فارسا»، یعنی خوبی‌های او از حیث سوارکاری برای خداست. عبارت روایت یعنی مرگ و تفکر در آن و تفکر در حالات و هراس‌های بعد از مرگ برای پذیرش موعظه کافی است و مغرور نشدن به دنیا و لذات آن نیز از حیث موعظه کافی است؛ زیرا مرگ لذات را ویران می‌کند و مصیبات را آسان می‌کند، همان طور که ائمه علیهم السلام فرموده‌اند: «مرگ، دنیا را رسوا نموده است.»

**[ترجمه]

«26»

کا، [الکافی] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ هِلَالٍ الشَّامِیِّ مَوْلًی لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: کُلَّمَا أَحْدَثَ الْعِبَادُ مِنَ الذُّنُوبِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَعْمَلُونَ أَحْدَثَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَعْرِفُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمود: هر چه بندگان از گناهان آنچه را که مرتکب نمی‌شدند، انجام دهند، خداوند سر آن‌ها از بلا آنچه را که نمی‌شناختند فرود می‌آورد. - . کافی 2 : 275 -

**[ترجمه]

بیان

ما لم یکونوا یعملون أی من البدع التی أحدثوها أو الذنب الذی لم یصدر منهم قبل ذلک و إن صدر عن غیرهم ما لم یکونوا یعرفون أی لم یروا مثله أو لم یبتلوا بمثله.

**[ترجمه]«ما لم یکونوا یعملون» یعنی بدعتهایی که به وجود آوردند و یا گناهی که قبلا از آنان سر نمی‌زد، اگر چه از دیگران سر می‌زد؛ «ما لم یکونوا یعرفون» یعنی مثل آن را ندیده‌اند و یا این که به مثل آن مبتلا نگشته اند؛

**[ترجمه]

«27»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا عَصَانِی مَنْ عَرَفَنِی

1) 1. البقرة: 10.

2) 2. الکافی ج 2 ص 275.

سَلَّطْتُ عَلَیْهِ مَنْ لَا یَعْرِفُنِی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل می‌فرمود: هرگاه آن کس که مرا شناخت نسبت به من عصیان کند، بر او مسلط می‌کنم کسی را که مرا نمی‌شناسد. - . کافی 2 : 276 -

**[ترجمه]

بیان

من عرفنی أی أقر بربوبیتی و بالأنبیاء و الأوصیاء و کان علی دین الحق أو کان ممن یعرف الله حق المعرفة و لا ینافی صدور الذنب منه نادرا من لا یعرفنی من الکفار و المخالفین أو الأعم منهم و من سائر الظلمة و یمکن شموله للشیاطین أیضا.

**[ترجمه]«من عرفنی» یعنی کسی که به ربوبیت من و به انبیا و اوصیا معترف باشد و دین حق داشته باشد یا از کسانی باشد که خدا را حقیقتاً می‌شناسد و این شناخت منافتی ندارد که به ندرت گناهی نیز از او سر بزند. «من لا یعرفنی» یعنی از کفار و مخالفان یا اعم از این دو دسته و سایر ستمگران و ممکن است شامل شیاطین نیز بشود.

**[ترجمه]

«28»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ عَرَفَةَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ مُنَادِیاً یُنَادِی مَهْلًا مَهْلًا عِبَادَ اللَّهِ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ فَلَوْ لَا بَهَائِمُ رُتَّعٌ وَ صِبْیَةٌ رُضَّعٌ وَ شُیُوخٌ رُکَّعٌ لَصُبَّ عَلَیْکُمُ الْعَذَابُ صَبّاً تُرَضُّونَ بِهِ رَضّاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام کاظم علیه السلام فرمود: برای خداوند عزوجل در هرشب و روز ندا دهنده‌ای هست که ندا می‌کند: آهسته‌تر آهسته‌تر ای بندگان خدا از معصیت‌های خداوند. پس اگر نبود حیوانات چرنده و کودکان شیرخوار و پیران خمیده حتما عذاب بر شما فرو می‌آمد که به آن خوب نرم شوید. - . کافی 2 : 276 -

**[ترجمه]

بیان

مهلا اسم فعل بمعنی أمهل و قیل مصدر و النصب علی الإغراء أی ألزموا مهلا و المهل بالتسکین و التحریک الرفق و التأنی‌⁽³⁾

و التأخر أی تأن فی المعاصی و لا تعجل أو تأخر عنها و لا تقربها قال فی النهایة

فِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام: إِذَا سِرْتُمْ إِلَی الْعَدُوِّ فَمَهْلًا مَهْلًا فَإِذَا وَقَعَتِ الْعَیْنُ عَلَی الْعَیْنِ فَمَهْلًا مَهْلًا.

الساکن الرفق و المتحرک المتقدم أی إذا سرتم فتأنوا و إذا لقیتم فاحملوا کذا قال الأزهری و غیره.

و قال الجوهری المهل بالتحریک التؤدة و التباطی و الاسم المهلة و فلان ذو مهل بالتحریک أی ذو تقدم فی الخیر و لا یقال فی الشر یقال مهلته و أمهلته أی سکنته و أخرته و یقال مهلا للواحد و الاثنین و الجمع و المؤنث بلفظ واحد بمعنی أمهل‌⁽⁴⁾.

و الرتّع و الرضّع و الرکّع بالضم و التشدید فی الجمیع جمع راتع و راضع و راکع فی القاموس رتع کمنع رتعا و رتوعا و رتاعا بالکسر أکل و شرب ما شاء

1) 1. الکافی ج 2 ص 276.

2) 2. الکافی ج 2 ص 276.

3) 3. ما بین العلامتین ساقط من نسخة الکمبانیّ.

4) 4. المنقول لا یوافق صحاح الجوهریّ و لعله منقول من المصباح.

فی خصب و سعة أو هو الأکل و الشرب رغدا فی الریف أو بشره و جمل راتع من إبل رتاع کنائم و نیام و رتع کرکع و رتع بضمتین و قال رضع أمه کسمع و ضرب فهو راضع و الجمع رضع کرکع و رضع ککتف و رضع رضاعة فهو راضع و رضیع من رضع کرکع و قال رکع انحنی کبرا أو کبا علی وجهه و افتقر بعد غنی و انحطت حاله و کل شی‌ء یخفض رأسه فهو راکع و قال الصبی من لم یفطم بعد و الجمع صبیة و یضم و فی الصحاح الصبی الغلام و الجمع صبیة و صبیان و هو من الواو و فی النهایة الرض الدق الجریش و منه الحدیث لصب علیکم العذاب صبا ثم لرض رضا هکذا جاء فی روایة و الصحیح بالصاد المهملة و قال فی المهملة فیه تراصوا فی الصفوف أی تلاصقوا حتی لا یکون بینکم فرج و أصله تراصصوا من رص البناء یرصه رصا إذا لصق

بعضه ببعض فأدغم و منه الحدیث لصب علیکم العذاب صبا ثم لرص رصا انتهی و لا یخفی أن ما فی روایتنا أبلغ و أظهر و الظاهر أن المراد بالعذاب الدنیوی و کفی بنا عجزا و ذلا بسوء فعالنا أن یرحمنا ربنا الکریم ببرکة بهائمنا و أطفالنا.

**[ترجمه]«مهلاً» اسم فعل است به معنای مهلت بده و گفته شده: مصدر است و نصب آن از باب اغراء است یعنی ملزم به مهلت دادن باشید؛ «المهل» به سکون هاء و به تحریک آن به معنای مدارا و تأنی و تأخر است؛ یعنی در معاصی عجله مکن یا آن را به تأخیر بینداز و نزدیک آن مشو! در نهایه در مورد حدیث علی علیه السلام که حضرت فرمود: «وقتی به سمت دشمنتان می‌روید، آهسته بروید، پس وقتی با آنان مواجه شدید و چشمانتان بر هم افتاد، حمله کنید.» گفته: «المهل» اگر هاء آن ساکن باشد به معنای مدارا کردن است و اگر هاء آن متحرک باشد به معنای حمله کردن است؛ یعنی وقتی راه می‌روید، با آرامش بروید و وقتی دشمن را دیدید، حمله کنید؛ ازهری و غیر او چنین گفته‌اند.

جوهری می‌گوید: «المهل» به تحریک هاء به معنای درنگ کردن و کند اقدام کردن است و اسم آن «المهلة» است؛ «فلان ذو مهل» به تحریک یعنی فلانی در کار خیر پیش قدم است و این تعبیر در مورد پیش قدمی در کار شر به کار برده نمی‌شود؛ گفته می‌شود: «مهّلته و امهلته» یعنی او را سکان نمودم و به تأخیر انداختم؛ و «مهلاً» برای مفرد و مثنی و جمع و مؤنث به یک لفظ استعمال می‌شود و معنای آن مهلت بده می‌باشد. «الرتّع» «الرضّع» «الرکّع» به ضم راء و تشدید حرف دوم در همگی، جمع راتع و راضع و راکع است؛ در قاموس گفته «رتع» بر وزن منع «رتع رتوعا رتاعا» در آخرین به کسر راء یعنی در فراوانی و وسعت، هر چه خواست، خورد و آشامید یا به معنای خوردن و آشامیدن گوارا در وسعت نعمت است و یا با حرص و طمع، خوردن را گویند؛ و «جمل راتع» از «ابل رتاع» گرفته شده یعنی شتر چرنده؛ مانند نائم و نیام؛ و رتّع بر وزن رکّع و رتع به ضم راء و تاء. و جوهری گفته: «رضع امه» بر وزن سمع و ضرب؛ «فهو راضع» و جمع آن «رضّع» بر وزن رکّع است و «رضع» بر وزن کتف و «رضع رضاعة فهو راضع و رضیع» از رضّع بر وزن رکّع است؛ و گفته: «رکع» یعنی از فرط پیری قامتش خم شد یا به روی افتاد و یا بعد از بی نیازی فقیر شد و یا حال او به پستی گرایید و هر چیزی که سرش را پایین می‌آورد، راکع است و گفته: «صبیّ» طفلی است که هنوز از شیر گرفته نشده و جمع آن «صبیة» است و صاد آن با ضمه نیز می‌آید. در صحاح گفته: «الصبیّ» به معنای پسر بچه است و جمع آن «صبیة» و «صبیان» است و ریشه آن از صبو با واو است؛ در نهایه گفته: «الرض» یعنی ریزه‌های قند یا شکر نیمکوب شده و حدیث «لصبّ علیکم العذاب صبّا ثم لرضّ رضّاً» در روایت چنان که نقل شد آمده ولی صحیح آن با صاد است. و در صحاح درباره این ریشه گفته: «تراصّوا فی الصفوف» یعنی در صفوف به هم بچسبید تا بین شما جایی خالی نباشد و اصل آن «تراصصوا» بوده از «رصّ البناء یرصّه رصّاً» که دو صاد در هم ادغام شده‌اند؛ یعنی بخشی از بنا را به بخشی دیگر چسبانید و حدیث «لصب علیکم العذاب صبا و لرصّ رصّاً» از همین باب است. پایان کلام صاحب نهایه؛ مخفی نیست که آنچه در روایت ما آمده بلیغ‌تر و آشکار‌تر است؛ و ظاهرا مراد از عذاب، عذاب دنیوی است و افعال بد ما برای ما از حیث عجز و خواری کافی است تا پروردگار کریم ما به برکت چارپایان و اطفالمان به ما رحم فرماید.

**[ترجمه]

«29»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: اتَّقُوا الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّهَا لَا تُغْفَرُ قُلْتُ وَ مَا الْمُحَقَّرَاتُ قَالَ الرَّجُلُ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَقُولُ طُوبَی لِی لَوْ لَمْ یَکُنْ لِی غَیْرُ ذَلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: زید شحام گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: از گناهان کوچک بپرهیزید که آن‌ها بخشیده نمی‌شوند. گفتم: گناهان کوچک چیست؟ حضرت علیه السلام فرمود: شخصی مرتکب گناهی می‌شود و می‌گوید خوشا به حال من اگر برای من غیر از این گناهی نباشد. - . کافی 2 : 287 -

**[ترجمه]

بیان

اتقوا المحقرات لأن التحقیر یوجب الإصرار و ترک الندامة الموجبین للبعد عن المغفرة غیر ذلک أی غیر ذلک الذنب و أقول مثل هذا الکلام یمکن أن یذکر فی مقامین أحدهما بیان کثرة معاصیه و عظمتها و أن له معاصی أعظم من ذلک و ثانیهما بیان حقارة هذا الذنب و عدم الاعتناء به و کأنه محمول علی الوجه الأخیر.

1) 1. الکافی ج 2 ص 287.

**[ترجمه]«اتقوا المحقّرات» به این خاطر است که تحقیر گناه موجب اصرار و ترک ندامت می‌شود و این هر دو موجب دوری از مغفرت خدا می‌گردد. «غیر ذلک» یعنی غیر آن گناه.

می‌گویم: مثل این کلام در دو جا ممکن است بیاید: یکی برای بیان کثرت گناهان او و عظمتش و این که او گناهانی بزرگ‌تر از این هم دارد و دوم برای بیان حقارت این گناه و عدم اعتنا به آن و گویا این جا حدیث بر وجه دوم حمل می‌شود.

**[ترجمه]

«30»

کا، [الکافی] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: لَا تَسْتَکْثِرُوا کَثِیرَ الْخَیْرِ وَ لَا تَسْتَقِلُّوا قَلِیلَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ قَلِیلَ الذُّنُوبِ یَجْتَمِعُ حَتَّی یَکُونَ کَثِیراً وَ خَافُوا اللَّهَ فِی السِّرِّ حَتَّی تُعْطُوا مِنْ أَنْفُسِکُمُ النَّصَفَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام کاظم علیه السلام فرمود: خیر بسیار را بسیار ندانید و گناهان کم را هم کم ندانید، چرا که گناهان کم جمع می‌شوند تا زیاد شوند و در خلوت از خدا بترسید تا از خودتان انصاف دهید. - . کافی 2 : 287 -

**[ترجمه]

بیان

فی السر أی فی الخلوة أو فی القلب و علی الأول التخصیص لأن الإخلاص فیه أکثر و لاستلزامه الخوف فی العلانیة أیضا حتی تعطوا أی حتی یبلغ خوفکم درجة تصیر سببا لإعطاء الإنصاف و العدل من أنفسکم للناس و لا ترضون لهم ما لا ترضون لأنفسکم أو حتی تعطوا الإنصاف من أنفسکم أنکم تخافون الله و لیس عملکم لرئاء الناس و کان الأول أظهر.

**[ترجمه]«فی السرّ» یعنی در خلوت یا در قلب و بنا بر معنای اول وجه تخصیص کلام به ترس در خلوت به این خاطر است که اخلاص در خلوت بیشتر است و به این خاطر که مستلزم خوف از خدا در علن نیز هست. «حتی تعطوا» یعنی تا این که خوف شما به درجه‌ای برسد که موجب انصاف و عدالت به خرج دادن شما از جانب خودتان برای مردم گردد و آنچه برای خود نمی‌پسندید برای آنان نپسندید یا معنا این باشد که از جانب خود انصاف به خرج دهید که شما از خدا می‌ترسید و عملتان برای ریاکاری پیش مردم نیست و گویا معنای اول آشکار‌تر است.

**[ترجمه]

«31»

کا، [الکافی] أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ وَ الْحَجَّالِ جَمِیعاً عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زِیَادٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَزَلَ بِأَرْضٍ قَرْعَاءَ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ ائْتُونَا بِحَطَبٍ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ بِأَرْضٍ قَرْعَاءَ مَا بِهَا مِنْ حَطَبٍ قَالَ فَلْیَأْتِ کُلُّ إِنْسَانٍ بِمَا قَدَرَ عَلَیْهِ فَجَاءُوا بِهِ حَتَّی رَمَوْا بَیْنَ یَدَیْهِ بَعْضَهُ عَلَی بَعْضٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَکَذَا تَجْتَمِعُ الذُّنُوبُ ثُمَّ قَالَ إِیَّاکُمْ وَ الْمُحَقَّرَاتِ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ طَالِباً أَلَا وَ إِنَّ طَالِبَهَا یَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر زمینی بی گیاه فرود آمد، پس به یارانش فرمود: برای ما هیزمی بیاورید. پس گفتند: ای پیامبر خدا! ما در زمینی بی گیاه هستیم که هیزم ندارد. پس حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به اندازه‌ای که می‌تواند بیاورد. پس هیزم آورند و روی هم در مقابل حضرت صلی الله علیه و آله ریختند. پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: این گونه گناهان جمع می‌شود. سپس فرمود: از گناهان کوچک بپرهیزید، چرا که برای هر چیزی بازخواست کننده‌ای هست. بدانید که بازخواست کننده آن می‌نویسد «ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» - . یس / 12 -

{و آنچه را از پیش فرستاده‌اند و تمام آثار آنها را می نویسیم؛ و همه چیز را در کتاب آشکار کننده‌ای برشمرده‌ایم!} - . کافی 2 : 288 -

**[ترجمه]

بیان

بأرض قرعاء أی لا نبات و لا شجر فیها تشبیها بالرأس الأقرع و فی القاموس قرع کفرح ذهب شعر رأسه و هو أقرع و هی قرعاء و الجمع قرع و قرعان بضمهما و ریاض قرع بالضم بلا کلإ و فی النهایة القرع بالتحریک هو أن یکون فی الأرض ذات

الکلاء موضع لا نبات فیها کالقرع فی الرأس حتی رموا بین یدیه أی کثر و ارتفع و الطالب للذنوب هو الله سبحانه و ملائکته ما قَدَّمُوا

1) 1. الکافی ج 2 ص 287.

2) 2. الکافی ج 2 ص 288.

أی أسلفوا فی حیاتهم وَ آثارَهُمْ ما بقی عنهم بعد مماتهم یصل إلیهم ثمرته إما حسنة کعلم علموه أو حبیس وقفوه أو سیئة کإشاعة باطل و تأسیس ظلم أو نحو ذلک.

و الإمام المبین اللوح المحفوظ و قیل القرآن و قیل کتاب الأعمال و فی کثیر من الأخبار أنه أمیر المؤمنین علیه السلام و کأنه من بطون الآیة و أما قوله أحصیناه فیحتمل أن یکون فی الأصل أحصاه فصحف النساخ موافقا للآیة أو هو علی سبیل الحکایة و قرأ بعض الأفاضل نکتب بالنون موافقا للآیة فیکون لفظ الآیة خبرا أی طالبها هذه الآیة علی الإسناد المجازی و له وجه لکنه مخالف للمضبوط فی النسخ.

**[ترجمه]«بأرض قرعاء» یعنی زمینی که گیاه و درختی در آن نیست، از باب تشبیه به سری که موی جلوی آن ریخته باشد. در قاموس گفته: «قرع» بر وزن فرح یعنی موی جلوی سر او ریخت و او «اقرع» است و آن زن «قرعاء» است و جمع آن «القرع و القرعان» است که قاف و راء در هر دو ضمه دارد. «ریاض قرع» به ضم قاف، یعنی باغ‌هایی بدون آب و علف. در نهایه گفته: «القرع» به تحریک قاف و راء به این معناست که در زمین پر آب و علف، جایی باشد که گیاه در آن نباشد؛ مانند بی مویی جلوی سر. «حتی رموا بین یدیه» یعنی هیزم‌ها زیاد و مرتفع شد و کسی که بازخواست کننده گناهان است خدای سبحان و ملائکه او هستند. «ما قدّموا» یعنی در زندگی خود به جای گذاشتند؛ «و آثارهم» آنچه بعد از مرگشان برای ایشان باقی ماند که ثمره آن به آنها می‌رسد: یا ثمره آن حسنه است مانند علمی که تعلیم کردند و یا مال حبس شده‌ای که آن را وقف نمودند؛ و یا ثمره آن سیّئه و بد است مانند اشاعه باطل و تأسیس ظلم و مانند آن.

«الامام المبین» لوح محفوظ است و گفته شده که قرآن است و گفته شده که نامه اعمال است و در بسیاری از اخبار است که آن امام مبین امیر المؤمنین علیه السلام است و گویا این تفسیر از بطون آیه باشد. اما «أحصیناه» محتمل است در اصل «أحصاه» باشد و نساخ به خاطر موافقت با آیه، آن را متکلم مع الغیر آورده باشند و یا این که صیغه متکلم مع الغیر از باب حکایت کلام خدا توسط پیامبر صلی الله علیه و آله باشد. برخی از اهل فضل«نکتب» را در روایت با نون خوانده‌اند تا موافق با آیه باشد و در نتیجه لفظ آیه خبر است، یعنی طالب گناهان کوچک این آیه است، بنا بر این که اسناد طلب به آیه مجازی باشد و وجه هم دارد ولی مخالف با چیزی است که در نسخ ضبط شده است .

**[ترجمه]

«32»

لی، [الأمالی للصدوق] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنْ کَانَتِ الْعُقُوبَةُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ النَّارَ فَالْمَعْصِیَةُ لِمَا ذَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر عقوبت از جانب خداوند عزوجل آتش است، پس گناه چرا؟ - . أمالی صدوق: 6 -

**[ترجمه]

«33»

مع‌⁽²⁾،[معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ النَّبِیِّ صلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ قَالَ: أَزْهَدُ النَّاسِ مَنِ اجْتَنَبَ الْحَرَامَ وَ أَشَدُّ النَّاسِ اجْتِهَاداً مَنْ تَرَکَ الذُّنُوبَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: زاهدترین مردم کسی است که از حرام دوری کند و پرتلاش‌ترین مردم کسی است که گناهان را ترک کند. - . أمالی صدوق: 14 -

**[ترجمه]

«34»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَجِبْتُ لِمَنْ یَحْتَمِی مِنَ الطَّعَامِ مَخَافَةَ الدَّاءِ کَیْفَ لَا یَحْتَمِی مِنَ الذُّنُوبِ مَخَافَةَ النَّارِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تعجب می‌کنم از کسی که از خوراک پرهیز می‌کند به خاطر ترس از بیماری، چگونه از گناهان به خاطر ترس از آتش پرهیز نمی‌کند؟ - . أمالی صدوق: 109 -

**[ترجمه]

«35»

لی، [الأمالی للصدوق] الطَّالَقَانِیُّ وَ الْعَسْکَرِیُّ مَعاً عَنِ الْجَلُودِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَکِیمٍ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا عَصَانِی مِنْ خَلْقِی مَنْ یَعْرِفُنِی سَلَّطْتُ عَلَیْهِ مَنْ لَا یَعْرِفُنِی‌⁽⁵⁾.

1) 1. أمالی الصدوق ص 6.

2) 2. معانی الأخبار ص 195.

3) 3. أمالی الصدوق ص 14.

4) 4. أمالی الصدوق ص 109.

5) 5. أمالی الصدوق ص 138.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام زین العابدین علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل می‌فرماید: هنگامی که از مخلوقاتم آنکه مرا می‌شناسد نسبت به من عصیان می‌کند، بر او مسلط می‌کنم کسی را که مرا نمی‌شناسد. - . أمالی صدوق: 138 -

**[ترجمه]

«36»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاذٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ جَبْرَئِیلَ قَالَ: قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مَنْ أَذْنَبَ ذَنْباً صَغِیراً أَوْ کَبِیراً وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ أَنَّ لِی أَنْ أُعَذِّبَهُ أَوْ أَعْفُوَ عَنْهُ لَا غَفَرْتُ لَهُ ذَلِکَ الذَّنْبَ أَبَداً وَ مَنْ أَذْنَبَ ذَنْباً صَغِیراً کَانَ أَوْ کَبِیراً وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ لِی أَنْ أُعَذِّبَهُ أَوْ أَعْفُوَ عَنْهُ عَفَوْتُ عَنْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از جبرئیل نقل فرمود: خداوند جل جلاله فرمود: هر کس گناه کوچک یا بزرگی مرتکب شود و نداند که من اختیار دارم که او را عذاب کنم یا از آن عفو نمایم، هرگز برای او آن گناه را نمی‌بخشم و هر کس گناهی کند، کوچک باشد یا بزرگ و بداند که من اختیار دارم که عذابش نمایم یا از آن عفو کنم، از آن عفو می‌کنم. - . أمالی صدوق: 172 -

**[ترجمه]

«37»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مَعاً عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ: مَا شَیْ‌ءٌ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنَ الْخَطِیئَةِ إِنَّ الْقَلْبَ لَیُوَاقِعُ الْخَطِیئَةَ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّی تَغْلِبَ عَلَیْهِ فَیَصِیرَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ وَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ‌⁽²⁾.

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْغَضَائِرِیِّ عَنِ الصَّدُوقِ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَرْبَعٌ یُمِتْنَ الْقَلْبَ الذَّنْبُ عَلَی الذَّنْبِ وَ کَثْرَةُ مُنَاقَشَةِ النِّسَاءِ یَعْنِی مُحَادَثَتَهُنَّ وَ مُمَارَاةُ الْأَحْمَقِ تَقُولُ وَ یَقُولُ وَ لَا یَرْجِعُ إِلَی خَیْرٍ وَ مُجَالَسَةُ الْمَوْتَی فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْمَوْتَی قَالَ کُلُ

1) 1. تفسیر القمّیّ: 504.

2) 2. قرب الإسناد ص 24، ط النجف.

3) 3. الخصال ج 1 ص 11.

4) 4. معانی الأخبار ص 112.

5) 5. الخصال ج 1 ص 99.

6) 6. الخصال ج 1 ص 115.

غَنِیٍّ مُتْرَفٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: چهار چیز قلب را می‌میراند: گناه روی گناه، بسیار با زنان مناقشه کردن یعنی سخن گفتن با آن‌ها، مجادله با احمق، تو می‌گویی و او می‌گوید و به سوی خیر بازنمی‌گردد و همنشینی با مردگان. پس به ایشان عرض شد: ای پیامبرخدا! منظور از مردگان چه کسانی هستند؟ فرمود: هر توانگر ثروتمندی. - . خصال 1 : 108 -

**[ترجمه]

«46»

ثو⁽²⁾،[ثواب الأعمال] ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مَنْدَلِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَنْزِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُطَرِّفٍ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَصْبَغَ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی أُمَّةٍ وَ لَمْ یُنْزِلْ بِهَا الْعَذَابَ غَلَتْ أَسْعَارُهَا وَ قَصُرَتْ أَعْمَارُهَا وَ لَمْ تَرْبَحْ تُجَّارُهَا وَ لَمْ تَزْکُ ثِمَارُهَا وَ لَمْ تَغْزُرْ أَنْهَارُهَا وَ حُبِسَ عَنْهَا أَمْطَارُهَا وَ سُلِّطَ عَلَیْهَا شِرَارُهَا⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه خداوند عزوجل بر امتی خشمگین شود و بر آن‌ها عذاب نفرستد، قیمت‌های آن‌ها بالارفته و عمرهایشان کوتاه می‌شود و تاجرانشان سود نبرند و میوه‌هایشان پاک نشود و رودهایشان پر آب نشود و باران‌هایشان از آن‌ها بازداشته می‌شود و بدترینشان بر آن‌ها مسلط می‌شود - . خصال 2 : 12 -

**[ترجمه]

«47»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: تَوَقَّوُا الذُّنُوبَ فَمَا مِنْ بَلِیَّةٍ وَ لَا نَقْصِ رِزْقٍ إِلَّا بِذَنْبٍ حَتَّی الْخَدْشِ وَ الْکَبْوَةِ وَ الْمُصِیبَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: بَابُ التَّوْبَةِ مَفْتُوحٌ لِمَنْ أَرَادَهَا فَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِذَا عَاهَدْتُمْ فَمَا زَالَتْ نِعْمَةٌ وَ لَا نَضَارَةُ عَیْشٍ إِلَّا بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوا إِنَ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ وَ لَوْ أَنَّهُمُ اسْتَقْبَلُوا ذَلِکَ بِالدُّعَاءِ وَ الْإِنَابَةِ لَمْ تَنْزِلْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذَا نَزَلَتْ بِهِمُ النِّقَمُ وَ زَالَتْ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ لَمْ یَهِنُوا وَ لَمْ یُسْرِفُوا لَأَصْلَحَ اللَّهُ لَهُمْ کُلَّ فَاسِدٍ وَ لَرَدَّ عَلَیْهِمْ کُلَّ صَالِحٍ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مَا مِنَ الشِّیعَةِ عَبْدٌ یُقَارِفُ أَمْراً نَهَیْنَاهُ عَنْهُ فَیَمُوتُ حَتَّی یُبْتَلَی بِبَلِیَّةٍ تُمَحَّصُ بِهَا ذُنُوبُهُ إِمَّا فِی مَالٍ وَ إِمَّا فِی وَلَدٍ وَ إِمَّا فِی نَفْسِهِ حَتَّی یَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَا لَهُ ذَنْبٌ وَ إِنَّهُ لَیَبْقَی عَلَیْهِ الشَّیْ‌ءُ مِنْ ذُنُوبِهِ فَیُشَدَّدُ بِهِ عَلَیْهِ

1) 1. الخصال ج 1 ص 108.

2) 2. ثواب الأعمال ص 229.

3) 3. الخصال ج 2 ص 12.

4) 4. الخصال ج 2 ص 158، و الآیة فی سورة الشوری: 30.

5) 5. الخصال ج 2 ص 163.

عِنْدَ مَوْتِهِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: لَا تَسْتَصْغِرُوا قَلِیلَ الْآثَامِ فَإِنَّ الصَّغِیرَ یُحْصَی وَ یَرْجِعُ إِلَی الْکَبِیرِ⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: احْذَرُوا الذُّنُوبَ فَإِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ فَیُحْبَسُ عَنْهُ الرِّزْقُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: از گناهان بپرهیزید. پس هیچ بلایی و هیچ نقصی در روزی نیست مگر به واسطه گناه، حتی خدشه افتادن و لغزیدن و مصیبت. خداوند عزوجل فرمود: «وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ» - . شوری / 30 - {هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده‌اید، و بسیاری را نیز عفو می‌کند!} - . خصال 2 : 158 -

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی إِذَا غَضِبَ عَلَی أُمَّةٍ ثُمَّ لَمْ یُنْزِلْ بِهَا الْعَذَابَ أَغْلَی أَسْعَارَهَا وَ قَصَّرَ أَعْمَارَهَا وَ لَمْ تَرْبَحْ تُجَّارُهَا وَ لَمْ تَغْزُرْ أَنْهَارُهَا وَ لَمْ تَزْکُ ثِمَارُهَا وَ سُلِّطَ عَلَیْهَا شِرَارُهَا وَ حُبِسَ عَلَیْهَا أَمْطَارُهَا⁽⁷⁾.

1) 1. عیون الأخبار ج 2 ص 36.

2) 2. صحیفة الرضا ص 12.

3) 3. عیون الأخبار ج 2 ص 44.

4) 4. صحیفة الرضا ص 35.

5) 5. عیون الأخبار ج 2 ص 180.

6) 6. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 135.

7) 7. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 204.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه خداوند عزوجل بر امتی خشمگین شود سپس بر آن‌ها عذاب نفرستد، قیمت‌های آن‌ها بالارفته و عمرهایشان کوتاه می‌شود و تاجرانشان سود نبرند و رودهایشان پر آب نشود و میوه‌هایشان پاک نشود و بدترینشان بر آن‌ها مسلط می‌شود و باران‌هایشان از آن‌ها بازداشته می‌شود. - . أمالی طوسیّ 1 : 204 -

**[ترجمه]

«58»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْمَوْصِلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَوْصِلِیِّ الْعَاصِمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلامَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَلِیٍّ الشَّامِیِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ: کُلَّمَا أَحْدَثَ الْعِبَادُ مِنَ الذُّنُوبِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَعْمَلُونَ أَحْدَثَ لَهُمْ مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَعْرِفُونَ‌⁽¹⁾.

ع، [علل الشرائع] عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَاصِمِیِّ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْعِجْلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام رضا علیه السلام فرمود: هرچه بندگان از گناهان ایجاد کنند آنچه را که مرتکب نمی‌شدند، برای آن‌ها از بلا ایجاد می‌کند آن چه را که نمی‌شناختند. - . أمالی طوسی 1 : 333 -

در علل الشرایع از امام زین العابدین علیه السلام همانند این روایت وارد شده است. - . علل الشرائع 2 : 210 -

**[ترجمه]

«59»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْغَضَائِرِیِّ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْهَمَدَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلْ لِلْمُؤْمِنِ أَجَلًا فِی الْمَوْتِ یُبْقِیهِ مَا أَحَبَّ الْبَقَاءَ فَإِذَا عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ سَیَأْتِی مَا فِیهِ بَوَارُ دِینِهِ قَبَضَهُ إِلَیْهِ مُکْرِماً⁽³⁾.

قَالَ أَبُو عَلِیٍّ فَذَکَرْتُ هَذَا الْحَدِیثَ لِأَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ مَوْلَی الطَّالِبِیِّینَ وَ کَانَ رِوَایَةً لِلْحَدِیثِ فَحَدَّثَنِی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَاشِدٍ الطُّفَاوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ یَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَمُوتُ بِالْآجَالِ وَ مَنْ یَعِیشُ بِالْإِحْسَانِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَعِیشُ بِالْأَعْمَارِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال برای مومن اجلی در مرگ قرار نداده بلکه او را هرقدر که ماندنش را دوست داشته باشد نگه می‌دارد. پس هرگاه بفهمد که برای او چیزی پیش می‌آید که در آن نابودی دینش است، با اکرام او را به سوی خود قبض می‌نماید.

ابو علی می‌گوید: من این حدیث را برای احمد بن علی بن حمزه مولای طالبیّن نقل کردم و او بسیار مرد کثیر الروایتی بود. او برای من به سند خود نقل کرد که امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که می‌میرد بر اثر گناهان بیشتر از کسی است که می‌میرد بر اثر اجل‌ها و کسی که زندگی می‌کند بر اثر نیکی بیشتر از کسی است که زندگی می‌کند بر خاطر عمر‌ها. - . أمالی طوسی 1 : 311 -

**[ترجمه]

«60»

ع، [علل الشرائع] عَنِ الْقَطَّانِ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَةِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَةِ الذُّنُوبِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اشک‌ها خشک نمی‌شود مگر به خاطر قساوت قلب و قلب دارای قساوت نمی‌شود مگر به خاطر بسیاری گناهان. - . علل الشرائع 1 : 77 -

**[ترجمه]

«61»

ع، [علل الشرائع] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْأَصَمِّ عَنِ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 333.

2) 2. علل الشرائع ج 2 ص 210.

3) 3. مکرها ظ کما یأتی.

4) 4. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 311.

5) 5. علل الشرائع ج 1 ص 77.

ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ عَلَیْهِ أَرْبَعُونَ جُنَّةً حَتَّی یَعْمَلَ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً فَإِذَا عَمِلَ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً انْکَشَفَتْ عَنْهُ الْجُنَنُ فَتَقُولُ الْمَلَائِکَةُ مَنِ الْحَفَظَةُ الَّذِینَ مَعَهُ یَا رَبَّنَا هَذَا عَبْدُکَ قَدِ انْکَشَفَتْ عَنْهُ الْجُنَنُ فَیُوحِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِمْ أَنِ اسْتُرُوا عَبْدِی بِأَجْنِحَتِکُمْ فَتَسْتُرُهُ الْمَلَائِکَةُ بِأَجْنِحَتِهَا فَمَا یَدَعُ شَیْئاً مِنَ الْقَبِیحِ إِلَّا قَارَفَهُ حَتَّی یَتَمَدَّحُ إِلَی النَّاسِ بِفِعْلِهِ الْقَبِیحِ فَتَقُولُ الْمَلَائِکَةُ یَا رَبِّ هَذَا عَبْدُکَ مَا یَدَعُ شَیْئاً إِلَّا رَکِبَهُ وَ إِنَّا لَنَسْتَحْیِی مِمَّا یَصْنَعُ فَیُوحِی اللَّهُ إِلَیْهِمْ أَنِ ارْفَعُوا أَجْنِحَتَکُمْ عَنْهُ فَإِذَا فُعِلَ ذَلِکَ أَخَذَ فِی بُغْضِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَهْتِکُ اللَّهُ سِتْرَهُ فِی السَّمَاءِ وَ یَسْتُرُهُ فِی الْأَرْضِ فَتَقُولُ الْمَلَائِکَةُ هَذَا عَبْدُکَ قَدْ بَقِیَ مَهْتُوکَ السِّتْرِ فَیُوحِی اللَّهُ إِلَیْهِمْ لَوْ کَانَ لِی فِیهِ حَاجَةٌ مَا أَمَرْتُکُمْ أَنْ تَرْفَعُوا أَجْنِحَتَکُمْ عَنْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هیچ بنده‌ای نیست مگر اینکه نسبت به او چهل پوشش هست، تا اینکه چهل گناه کبیره را مرتکب می‌شود. پس هنگامی که چهل کبیره را مرتکب شد، پوشش‌ها از او کنار می‌روند. پس فرشتگانی محافظی که همراه او بوند می‌گویند: ای پروردگار ما! پوشش‌ها از این بنده تو کنار رفت. پس خداوند عزوجل به آن‌ها وحی می‌کند که بنده مرا با بال‌های خود بپوشانید. پس فرشتگان او را با بال‌های خود می‌پوشانند. پس هیچ گناهی نمی‌ماند مگر اینکه وی مرتکب می‌شود تا اینکه با کار زشت میان مردم ستایش شود. پس فرشتگان می‌گویند: ای پروردگار! این بنده تو کار زشتی را نگذاشت که انجام نداده باشد و ما حیا می‌کنیم از آنچه او می‌کند. پس خداوند به آن‌ها وحی می‌کند که بال‌های خود را از او بردارید. پس هنگامی که چنین کردند، در دشمنی ما اهل بیت وارد شده. پس در این هنگام خداوند پرده‌اش را در آسمان پاره می‌کند ولی در زمین او را می‌پوشاند. پس فرشتگان می‌گویند: این بنده تو پرده دریده باقی ماند. پس خداوند به آن‌ها وحی می‌کند که اگر برای من در او نیازی بود، شما را امر نمی‌کردم که بال‌های خود را از او بردارید. - . علل الشرائع 2 : 219 -

**[ترجمه]

«62»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تُحَقِّرُوا شَیْئاً مِنَ الشَّرِّ وَ إِنْ صَغُرَ فِی أَعْیُنِکُمْ وَ لَا تَسْتَکْثِرُوا الْخَیْرَ وَ إِنْ کَثُرَ فِی أَعْیُنِکُمْ فَإِنَّهُ لَا کَبِیرَ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ وَ لَا صَغِیرَ مَعَ الْإِصْرَارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در خبر مناهی (چیزی‌هایی که از آن‌ها نهی کرده) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چیزی از شر را کوچک نپندارید اگرچه در نظرهای شما کوچک باشد و خیری را بزرگ نپندارید اگرچه در نظرهای شما بزرگ باشد؛ چرا که با استغفار گناه کبیره‌ای باقی نمی‌ماند و با اصرار بر صغیره، آن گناه دیگر صغیره نیست. - . أمالی صدوق : 260 -

**[ترجمه]

«63»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَخِی الْفُضَیْلِ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی لَا تُغْفَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ یَا لَیْتَنِی لَا أُؤَاخَذُ إِلَّا بِهَذَا⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: از گناهانی که آمرزیده نمی‌شوند سخن شخص است که بگوید: ای کاش جز به همین گناه مواخذه نشوم. - . خصال 1 : 14 -

**[ترجمه]

«64»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّی لَأَرْجُو النَّجَاةَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ لِمَنْ عَرَفَ حَقَّنَا مِنْهُمْ إِلَّا لِأَحَدِ ثَلَاثَةٍ صَاحِبِ سُلْطَانٍ جَائِرٍ وَ صَاحِبِ هَوًی وَ الْفَاسِقِ الْمُعْلِنِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: من برای کسی از این امت که حق ما را می‌شناسد امید نجات دارم مگر برای یکی از این سه نفر: همنشین سلطان ستمگر، اهل هوا و هوس و کسی که علنی گناه می‌کند. - . خصال 1 : 59 -

**[ترجمه]

«65»

ع، [علل الشرائع] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ

1) 1. علل الشرائع ج 2 ص 219.

2) 2. أمالی الصدوق ص 260.

3) 3. الخصال ج 1 ص 14.

4) 4. الخصال ج 1 ص 59.

**[ترجمه]

«70»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَخَذَ الْقَوْمُ فِی مَعْصِیَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنْ کَانُوا رُکْبَاناً کَانُوا مِنْ خَیْلِ إِبْلِیسَ وَ إِنْ کَانُوا رَجَّالَةً کَانُوا مِنْ رَجَّالَتِهِ‌⁽⁴⁾.

سن، [المحاسن] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر گروهی سواره معصیت خدا را مرتکب شوند از سواران شیطان هستند و اگر پیاده معصیت خدا را نمایند، از پیادگان شیطان هستند. - . ثواب الأعمال: 226 -

در محاسن از ابن سنان همانند این روایت وارد شده است. - . محاسن: 116 -

**[ترجمه]

«71»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ نَبِیّاً إِلَی قَوْمِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ قُلْ لِقَوْمِکَ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِ قَرْیَةٍ وَ لَا أَهْلِ بَیْتٍ کَانُوا عَلَی طَاعَتِی فَأَصَابَهُمْ شَرٌّ فَانْتَقَلُوا عَمَّا أُحِبُّ إِلَی مَا أَکْرَهُ إِلَّا تَحَوَّلْتُ لَهُمْ عَمَّا یُحِبُّونَ إِلَی مَا یَکْرَهُونَ‌⁽⁶⁾.

سن، [المحاسن] عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁷⁾.

1) 1. ثواب الأعمال ص 201.

2) 2. ثواب الأعمال ص 216.

3) 3. المحاسن ص 117.

4) 4. ثواب الأعمال ص 226.

5) 5. المحاسن ص 116.

6) 6. ثواب الأعمال ص 226.

7) 7. المحاسن ص 117.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل پیامبری را به قومش فرستاد و به او وحی فرمود: به قوم خود بگو هر کس از اهالی روستا و اهل خانواده در اطاعت من باشد و آن‌ها به شری رسد سپس از آنچه دوستم دارم به آنچه دوست ندارم برگردند، من اوضاع را برای آن‌ها از آنچه دوست دارند به آنچه دوست ندارند بر می‌گردانم. - . ثواب الأعمال: 226 -

در محاسن از ابن محبوب همانند این روایت وارد شده است. - . محاسن: 117 -

**[ترجمه]

«72»

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ الشَّکَّ وَ الْمَعْصِیَةَ فِی النَّارِ لَیْسَا مِنَّا وَ لَا إِلَیْنَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومین علیه السلام فرمود: شک و معصیت در آتش است آن دو از ما و به سوی ما نیستند. - . ثواب الأعمال: 231 -

**[ترجمه]

«73»

ف، [تحف العقول] عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی لَا تُغْفَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ‌⁽²⁾

لَیْتَنِی لَمْ أُؤَاخَذْ إِلَّا بِهَذَا ثُمَّ قَالَ علیه السلام الْإِشْرَاکُ فِی النَّاسِ أَخْفَی مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَی الْمِسْحِ الْأَسْوَدِ فِی اللَّیْلَةِ الْمُظْلِمَةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]تحف العقول: امام حسن علیه السلام فرمود: از گناهانی که آمرزیده نمی‌شود سخن کسی است که می‌گوید: ای کاش جز به این گناه مواخذه نشوم. سپس فرمود: شرک در مردم نهان‌تر از حرکت مورچه بر سطح سیاه در شب تار است. - . تحف العقول: 487 -

**[ترجمه]

«74»

4) 4. المحاسن ص 293.

5) 5. صحیفة الرضا ص 4.

**[ترجمه]صحیفه الرضا علیه السلام: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی فرمود: ای فرزند آدم! گناه مردم تو را از گناه خود و نیز نعمت مردم تو را از نعمت از نعمتی که خداوند به تو عنایت کرده فریفته نسازد و مردم را از رحمت خداوند متعال ناامید مکن در حالی که برای خودت به آن امید داری. - . صحیفه الرضا علیه السلام: 4 -

**[ترجمه]

«82»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً⁽¹⁾مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَمْرَ حَرَامٌ ثُمَّ شَرِبَهَا وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الزِّنَا حَرَامٌ ثُمَّ زَنَی وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الزَّکَاةَ حَقٌّ وَ لَمْ یُؤَدِّهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیرعیاشی: ابابصیر گوید: شنیدم که می‌فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً» - . نساء / 137 - {کسانی که ایمان آوردند، سپس کافر شدند، باز هم ایمان آوردند، و دیگر بار کافر شدند، سپس بر کفر خود افزودند،} کسی که دانست که شراب حرام است سپس آن را نوشید و کسی که دانست که زنا حرام است سپس زنا کرد و کسی که دانست که زکات حق است و آن را ادا نکرد. - . تفسیر عیّاشی 1 : 281 -

ختص، [الإختصاص] قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام: إِنَّ الْعَبْدَ لَیَسْأَلُ الْحَاجَةَ مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا فَیَکُونُ مِنْ شَأْنِ اللَّهِ قَضَاؤُهَا إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ أَوْ وَقْتٍ بَطِی‌ءٍ فَیُذْنِبُ الْعَبْدُ عِنْدَ

1) 1. النساء: 137.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 281.

3) 3. أمالی المفید ص 117.

4) 4. أمالی المفید ص 123.

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَجْلِسُ عَلَی بَابِ الْجَنَّةِ مِقْدَارَ عَامٍ بِذَنْبٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّهُ لَیَنْظُرُ إِلَی أَکْوَابِهِ وَ أَزْوَاجِهِ‌⁽²⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لِلْمُؤْمِنِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ سِتْراً فَإِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً انْهَتَکَتْ عَنْهُ سِتْرٌ فَإِنْ تَابَ رَدَّهُ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ سَبْعَةً مَعَهُ وَ إِنْ أَبَی إِلَّا قُدُماً قُدُماً فِی الْمَعَاصِی تَهَتَّکَتْ عَنْهُ أَسْتَارُهُ فَإِنْ تَابَ رَدَّهَا اللَّهُ إِلَیْهِ وَ مَعَ کُلِّ سِتْرٍ مِنْهَا سَبْعَةٌ فَإِنْ أَبَی إِلَّا قُدُماً قُدُماً فِی الْمَعَاصِی تَهَتَّکَتْ أَسْتَارُهُ وَ بَقِیَ بِلَا سِتْرٍ وَ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی

1) 1. الشوری: 30.

2) 2. نوادر الراوندیّ ص 4.

مَلَائِکَتِهِ أَنِ اسْتُرُوا عَبْدِی بِأَجْنِحَتِکُمْ فَإِنَّ بَنِی آدَمَ یُغِیرُونَ وَ لَا یُغَیِّرُونَ وَ أَنَا أُغَیِّرُ وَ لَا أُغِیرُ فَإِنْ أَبَی إِلَّا قُدُماً قُدُماً فِی الْمَعَاصِی شَکَتِ الْمَلَائِکَةُ إِلَی رَبِّهَا وَ رَفَعَتْ أَجْنِحَتَهَا وَ قَالَتْ یَا رَبِّ إِنَّ عَبْدَکَ هَذَا قَدْ أَقْذَرَنَا مِمَّا یَأْتِی مِنَ الْفَوَاحِشِ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ قَالَ فَیَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی لَهُمْ کُفُّوا عَنْهُ أَجْنِحَتَکُمْ فَلَوْ عَمِلَ الْخَطِیئَةَ فِی سَوَادِ اللَّیْلِ أَوْ فِی ضَوْءِ النَّهَارِ أَوْ فِی مَفَازَةٍ أَوْ قَعْرِ بَحْرٍ لَأَجْرَاهَا اللَّهُ تَعَالَی عَلَی أَلْسِنَةِ النَّاسِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ تَعَالَی أَنْ لَا یَهْتِکَ أَسْتَارَکُمْ‌⁽¹⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ إِبْلِیسَ رَضِیَ مِنْکُمْ بِالْمُحَقَّرَاتِ وَ الذَّنْبُ الَّذِی لَا یُغْفَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ لَا أُؤَاخَذُ بِهَذَا الذَّنْبِ اسْتِصْغَاراً لَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: شخص به خاطر یک گناه بر در بهشت یک سال می‌نشیند و او باید به ظرف‌های بهشتی‌اش و همسرانش بنگرد. - . نوادر راوندی: 4 -

•

و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برای مومن هفتاد و دو پوشش است. پس هرگاه گناهی را مرتکب شود پرده‌ای از او کنار می‌رود. پس اگر توبه کند، خداوند آن را به همراه هفت پرده دیگر به وی بازمی‌گرداند و اگر نپذیرد مگر قدم به قدم در گناهان وارد شود، پرده‌هایش از او کنار می‌رود و اگر توبه کند، خداوند آن پرده را به او بازگرداند و با هر پرده‌ای از آن‌ها، هفت پرده دیگر بازگرداند. پس اگر نپذیرد، ناچار قدم به قدم در گناهان وارد شده، پرده هایش از او کنار رود و بدون پرده باقی ماند. و خداوند متعال به فرشتگانش وحی می‌کند که بنده مرا با بال‌های خود بپوشانید، چرا که فرزندان آدم تغییر می‌کنند و تغییر نمی‌دهند و ما تغییر می‌دهم ولی تغییر نمی‌کنم. پس اگر نپذیرد، ناچار قدم به قدم در گناهان وارد شده و فرشتگان به پرودگارشان شکایت کرده و بال‌هایشان را برمی‌دارند و گویند: ای پروردگار! این بنده تو ما را از با گناهان آشکار و پنهانش که انجام می‌دهد آزرده است. فرمود: پس خداوند متعال به آن‌ها می‌فرماید: بال‌هایتان را از او بردارید. پس اگر در تاریکی شب یا روشنی روز یا در بیابان یا در قعر دریا گناهی کند، حتما خداوند متعال آن را بر زبان‌های مردم می‌اندازد، پس از خداوند متعال بخواهید که پرده‌هایتان را کنار نزند - . نوادر راوندی: 6 - .

•

و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شیطان از شما به گناهان کوچک راضی شده و گناهی که آمرزیده نمی‌شود، سخن شخصی است که می‌گوید به این گناه مواخذه نمی‌شوم که ناشی از کوچک شمردن آن است. - . نوادر راوندی: 17 -

**[ترجمه]

«94»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَمِّهِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا اخْتَلَجَ عِرْقٌ وَ لَا عَثَرَتْ قَدَمٌ إِلَّا بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَ مَا یَعْفُو اللَّهُ عَنْهُ أَکْثَرُ⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ رگی نجنبد و قدمی نلغزد مگر به واسطه آنچه که دست‌های شما از پیش فرستاده و خداوند از او بسیار را نمی‌آمرزد. - . أمالی طوسی 2 : 183 -

**[ترجمه]

«95»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْغَضَائِرِیِّ عَنِ التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْهَمَدَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلْ لِلْمُؤْمِنِ أَجَلًا فِی الْمَوْتِ یُبْقِیهِ مَا أَحَبَّ الْبَقَاءَ فَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ سَیَأْتِی بِمَا فِیهِ بَوَارُ دِینِهِ قَبَضَهُ إِلَیْهِ مکرها [مُکْرِماً].

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ فَذَکَرْتُ هَذَا الْحَدِیثَ لِأَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ مَوْلَی الطَّالِبِیِّینَ وَ کَانَ رَاوِیَةً لِلْحَدِیثِ فَحَدَّثَنِی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَسَدٍ الطُّفَاوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ یَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَمُوتُ بِالْآجَالِ وَ مَنْ یَعِیشُ بِالْإِحْسَانِ أَکْثَرُ مِمَّنْ یَعِیشُ

1) 1. نوادر الراوندیّ ص 6.

2) 2. نوادر الراوندیّ ص 17.

3) 3. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 183.

بِالْأَعْمَارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال برای مومن اجلی در مرگ قرار نداده، بلکه او را هر قدر که ماندنش را دوست داشته باشد نگه می‌دارد. پس هرگاه بفهمد که برای او چیزی پیش می‌آید که در آن نابودی دینش است، با اکراه [با اکرام] او را به سوی خود قبض می‌نماید.

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که می‌میرد بر اثر گناهان، بیشتر از کسی است که می‌میرد بر اثر اجل‌ها و کسی که زندگی می‌کند بر اثر نیکی، بیشتر از کسی است که زندگی می‌کند بر خاطر عمرها. - . أمالی طوسی 1 : 311 -

**[ترجمه]

«96»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَنْ لَا یُعْصَی شُکْراً لِنِعَمِهِ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: تَرْکُ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَةِ⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: اتَّقُوا مَعَاصِیَ اللَّهِ فِی الْخَلَوَاتِ فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاکِمُ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَی مَعَاصِیهِ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: مِنَ الْعِصْمَةِ تَعَذُّرُ الْمَعَاصِی‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: اذْکُرُوا انْقِطَاعَ اللَّذَّاتِ وَ بَقَاءَ التَّبِعَاتِ‌⁽⁷⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ‌⁽⁸⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْیَا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ الْمُخْلِدَ إِلَیْهَا وَ لَا تَنَفَّسْ بِمَنْ نَافَسَ فِیهَا وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَیْهَا وَ ایْمُ اللَّهِ مَا کَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعْمَةٍ مِنْ عَیْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلَّا بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَی رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ لَرَدَّ عَلَیْهِمْ کُلَّ شَارِدٍ وَ أَصْلَحَ لَهُمْ کُلَّ فَاسِدٍ⁽⁹⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا یَخْفَی عَلَیْهِ مَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِی لَیْلِهِمْ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 311، و قد مر فی ص 354 أیضا.

2) 2. نهج البلاغة الرقم 290 من الحکم.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 170 من الحکم.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 324 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 330 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 345 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 433 من الحکم.

8) 8. نهج البلاغة الرقم 477 من الحکم.

9) 9. نهج البلاغة الرقم 176 من الخطب.

وَ نَهَارِهِمْ لَطُفَ بِهِ خُبْراً وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً أَعْضَاؤُکُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اگر خداوند بر معصیتش وعده عذاب نمی‌داد، باز هم واجب بود که از جهت شکر نعمت‌های او معصیتش نشود. - . نهج البلاغه حکمت: 290 -

• و فرمود: ترگ گناه از طلب توبه آسان‌تر است. - . نهج البلاغه حکمت: 170 -

و فرمود: از معصیت‌های خداوند در خلوت‌ها پرهیز کنید، چرا که ببینده خود حاکم است. - . نهج البلاغه حکمت: 324 -

و فرمود: کمترین چیزی که برای خدا بر شما واجب می‌شود، این است که از نعمت‌هایش بر معصیت‌هایش یاری نجویید. - . نهج البلاغه حکمت: 330 -

و فرمود: میسر نبودن گناهان از عصمت است. - . نهج البلاغه حکمت: 345 -

و فرمود: به یاد آورید پایان یافتن لذت‌ها و باقی ماندن پیامدها را. - . نهج البلاغه حکمت: 433 -

و فرمود: شدیدترین گناهان آن است که صاحبش آن را سبک بشمارد. - . نهج البلاغه حکمت: 477 -

• و فرمود: ای مردم! دنیا فریب می‌دهد آرزومند نسبت به آن را و آرام گیرنده در آن را و مهلت نمی‌دهد به کسی که در آن رقابت کند و غلبه می‌کند بر کسی که بر آن غلبه کرده. و به خدا قسم که هیچ گروهی در آرامش نعمت نبودند و آن نعمت از آن‌ها زائل نشد مگر به سبب گناهانی نسبت به آن‌ها جرأت یافتند چرا که خداوند متعال نسبت به بندگانش ستمگر نیست. و اگر مردم هنگامی که مشکلات بر آنها وارد می‌شود و نعمت‌ها از آن‌ها زائل می‌شود به درگاه پروردگارشان با صدق نیت‌هایشان و پریشانی دل‌هایشان زاری می‌کردند، حتما بر آن‌ها برمی‌گرداند هر پراکنده‌ای را و برای آن‌ها هر فاسدی را اصلاح می‌نمود. - . نهج البلاغه خطبه: 176 -

و فرمود: بر خداوند سبحان مخفی نمی‌ماند که بندگان در شب و روزشان چه مرتکب می‌شوند. به آن لطیف و خبیر است و علمش به آن احاطه دارد. اعضای شما شهود او هستند و جوارح شما لشگرهای اویند و باطن‌های شما جاسوسانش و خلوت‌های شما آشکار اویند. - . نهج البلاغه خطبه: 197 -

**[ترجمه]

«97»

کَنْزُ الْکَرَاجَکِیِّ، عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الزَّیَّاتِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا ابْنَ آدَمَ مَا تُنْصِفُنِی أَتَحَبَّبُ إِلَیْکَ بِالنِّعَمِ وَ تَتَبَغَّضُ إِلَیَّ بِالْمَعَاصِی خَیْرِی إِلَیْکَ نَازِلٌ وَ شَرُّکَ إِلَیَّ صَاعِدٌ أَ فِی کُلِّ یَوْمٍ یَأْتِینِی عَنْکَ مَلَکٌ کَرِیمٌ بِعَمَلٍ غَیْرِ صَالِحٍ یَا ابْنَ آدَمَ لَوْ سَمِعْتَ وَصْفَکَ مِنْ غَیْرِکَ وَ أَنْتَ لَا تَدْرِی مَنِ الْمَوْصُوفُ لَسَارَعْتَ إِلَی مَقْتِهِ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: تَأْخِیرُ التَّوْبَةِ اغْتِرَارٌ وَ طُولُ التَّسْوِیفِ حَیْرَةٌ وَ الِاعْتِلَالُ عَلَی اللَّهِ هَلَکَةٌ وَ الْإِصْرَارُ عَلَی الذَّنْبِ أَمْنٌ لِمَکْرِ اللَّهِ فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ.

**[ترجمه]کنز کراجکی: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: ای فرزند آدم! تو نسبت به من انصاف نداری. من به تو با نعمت‌ها محبت می‌کنم و تو با معصیت‌ها نسبت من خشمگین می‌شوی. خیر من بر تو وارد شده و شر تو به جانب من بالا می‌آید. همیشه در هر شبانه روز فرشته‌ای کریم از جانب تو کاری ناصالح را برایم می‌آورد. ای فرزند آدم! اگر وصف کار زشت خود را از دیگری می‌شنیدی و نمی‌دانستی که او درباره چه کسی صحبت می‌کند، حتما به سرعت نسبت به او خشمگین می‌شدی. - . امالی طوسی 1 : 126 -

و امام صادق علیه السلام فرمود: به تاخیر انداختن توبه، فریب خوردن و زیاد به تاخیرانداختن، حیرت و بهانه جویی بر خداوند، هلاکت و اصرار بر گناه، ایمن دانستن از مکر خداست. «فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ» - . اعراف / 99 - {در حالی که جز زیانکاران، خود را از مکر (و مجازات) خدا ایمن نمی‌دانند!} - . کنز الفوائد 2 : 33 -

**[ترجمه]

«98»

عُدَّةُ الدَّاعِی، رُوِیَ فِی زَبُورِ دَاوُدَ علیه السلام: یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی یَا ابْنَ آدَمَ تَسْأَلُنِی وَ أَمْنَعُکَ لِعِلْمِی بِمَا یَنْفَعُکَ ثُمَّ تُلِحُّ عَلَیَّ بِالْمَسْأَلَةِ فَأُعْطِیکَ مَا سَأَلْتَ فَتَسْتَعِینُ بِهِ عَلَی مَعْصِیَتِی فَأَهُمُّ بِهَتْکِ سِتْرِکَ فَتَدْعُونِی فَأَسْتُرُ عَلَیْکَ فَکَمْ مِنْ جَمِیلٍ أَصْنَعُ مَعَکَ وَ کَمْ مِنْ قَبِیحٍ تَصْنَعُ مَعِی یُوشِکُ أَنْ أَغْضَبَ عَلَیْکَ غَضْبَةً لَا أَرْضَی بَعْدَهَا أَبَداً وَ فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَی عِیسَی علیه السلام لَا یَغُرَّنَّکَ الْمُتَمَرِّدُ عَلَیَّ بِالْعِصْیَانِ یَأْکُلُ رِزْقِی وَ یَعْبُدُ غَیْرِی ثُمَّ یَدْعُونِی عِنْدَ الْکَرْبِ فَأُجِیبُهُ ثُمَّ یَرْجِعُ إِلَی مَا کَانَ عَلَیْهِ فَعَلَیَّ یَتَمَرَّدُ أَمْ لِسَخَطِی یَتَعَرَّضُ فَبِی حَلَفْتُ لَآخُذَنَّهُ أَخْذَةً لَیْسَ لَهُ مِنْهَا مَنْجًی وَ لَا دُونِی مَلْجَأٌ أَیْنَ یَهْرُبُ مِنْ سَمَائِی وَ أَرْضِی‌⁽³⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 197 من الخطب.

2) 2. تراه فی أمالی الطوسیّ ج 1 ص 126.

3) 3. عدّة الداعی ص 152.

**[ترجمه]عدة الداعی: در زبور داود علیه السلام روایت شده است: خداوند متعال می‌فرماید: ای فرزند آدم! از من می‌خواهی، از تو منع می‌کنم به خاطر علمم به آنچه که تو را نفع می‌دهد. سپس اصرار می‌کنم بر من به خواسته‌ات. پس آنچه خواسته‌ای را به تو می‌دهم. پس از آن بر معصیت من یاری می‌جویی پس به پرده دری نسبت به تو اقدام می‌کنم. پس مرا می‌خوانی و بر تو می‌پوشانم. پس چه کارهای زیبایی که با تو انجام می‌دهم و چه کارهای زشتی که تو با من می‌کنی. نزدیک است که بر تو خشمگین شوم، خشمی که بعد از آن هرگز راضی نشوم و در آنچه خداوند به عیسی علیه السلام وحی فرمود آمده است: سرپیچی کننده با گناه بر من تو را فریب ندهد. روزی مرا می‌خورد و دیگری را پرستش می‌کند، سپس در اندوه مرا می‌خواند پس او را اجابت می‌کنم و دوباره بازمی‌گردد به آنچه که بر آن بود. پس آیا بر من نافرمانی می‌کند یا در معرض خشم من قرار می‌گیرد؟ پس به خودم قسم خوردم که حتما او را بگیرم، گرفتنی که نجاتی از آن نیست. و غیر از من پناهی نیست به کجا می‌گریزد از آسمان من و از زمین من. - . عدّة الداعی : 152 -

**[ترجمه]

باب 138 علل المصائب و المحن و الأمراض و الذنوب التی توجب غضب الله و سرعة العقوبة

الآیات

آل عمران: أَ وَ لَمَّا أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْها قُلْتُمْ أَنَّی هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ ما أَصابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نافَقُوا⁽¹⁾

الأعراف: وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ‌⁽²⁾

و قال: وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ‌⁽³⁾

التوبة: أَ وَ لا یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لا یَتُوبُونَ وَ لا هُمْ یَذَّکَّرُونَ‌⁽⁴⁾

الرعد: وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّی یَأْتِیَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ⁽⁵⁾

الکهف: أَمَّا السَّفِینَةُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً وَ أَمَّا الْغُلامُ فَکانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینا أَنْ یُرْهِقَهُما طُغْیاناً وَ کُفْراً فَأَرَدْنا أَنْ یُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَیْراً مِنْهُ زَکاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً⁽⁶⁾

الأنبیاء: وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ‌⁽⁷⁾

1) 1. آل عمران: 165- 166.

2) 2. الأعراف: 130.

3) 3. الأعراف: 168.

4) 4. براءة: 126.

5) 5. الرعد: 31.

6) 6. الکهف: 79- 80.

7) 7. الأنبیاء: 35.

و قال تعالی: أَ فَلا یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ‌⁽¹⁾

الروم: وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالی: ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ‌⁽³⁾

التنزیل: وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ‌⁽⁴⁾

حمعسق: وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ⁽⁵⁾

و قال: وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ⁽⁶⁾

{آیا چون به شما [در نبرد اُحد] مصیبتی رسید - [با آنکه در نبرد بدر] دو برابرش را [به دشمنان خود] رساندید - گفتید: «این [مصیبت] از کجا [به ما رسید]؟» بگو: «آن از خود شما [و ناشی از بی‌انضباطی خودتان] است.» آری! خدا به هر چیزی تواناست. و روزی که [در اُحد] آن دو گروه با هم برخورد کردند، آنچه به شما رسید به اذن خدا بود [تا شما را بیازماید] و مؤمنان را معلوم بدارد؛ همچنین کسانی را که دو رویی نمودند [نیز] معلوم بدارد.}

• وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُون. - . اعراف / 130 -

{و در حقیقت، ما فرعونیان را به خشکسالی و کمبود محصولات دچار کردیم باشد که عبرت گیرند.}

• وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُون. - . اعراف / 168 -

{و آنها را به خوشی‌ها و ناخوشی‌ها آزمودیم، باشد که ایشان بازگردند.} - أَ وَ لا یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فی کُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لا یَتُوبُونَ وَ لا هُمْ یَذَّکَّرُونَ. - . توبه / 166 -

{آیا نمی‌بینند که آنان در هر سال، یک یا دو بار آزموده می‌شوند، باز هم توبه نمی‌کنند و عبرت نمی‌گیرند؟}

• وَ لا یَزالُ الَّذینَ کَفَرُوا تُصیبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَریباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّی یَأْتِیَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمیعادَ. - . رعد / 31 -

{و کسانی که کافر شده‌اند پیوسته به [سزای] آنچه کرده‌اند مصیبت کوبنده‌ای به آنان می‌رسد یا نزدیک خانه‌هایشان فرود می‌آید، تا وعده خدا فرا رسد. آری، خدا وعده [خود را] خلاف نمی‌کند.}

• أَمَّا السَّفینَةُ فَکانَتْ لِمَساکینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعیبَها وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفینَةٍ غَصْباً *وَ أَمَّا الْغُلامُ فَکانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشینا أَنْ یُرْهِقَهُما طُغْیاناً وَ کُفْراً *فَأَرَدْنا أَنْ یُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَیْراً مِنْهُ زَکاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. - . کهف / 79 - 80 -

{اما کشتی، از آنِ بینوایانی بود که در دریا کار می‌کردند، خواستم آن را معیوب کنم، [چرا که] پیشاپیش آنان پادشاهی بود که هر کشتی [درستی] را به زور می‌گرفت. و اما نوجوان، پدر و مادرش [هر دو] مؤمن بودند، پس ترسیدیم [مبادا] آن دو را به طغیان و کفر بکَشد. پس خواستیم که پروردگارشان آن دو را به پاک‌تر و مهربان‌تر از او عوض دهد.}

• وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُون. - . انبیاء / 35 -

{و شما را از راه آزمایش به بد و نیک خواهیم آزمود، و به سوی ما بازگردانیده می‌شوید.}

• أَ فَلا یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُون. - . انبیاء / 44 -

{آیا نمی‌بینند که ما می‌آییم و زمین را از جوانب آن فرو می‌کاهیم؟ آیا باز هم آنان پیروزند؟}

• وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیهِمْ إِذا هُمْ یَقْنَطُون. - . روم / 36 -

{و چون مردم را رحمتی بچشانیم، بدان شاد می‌گردند؛ و چون به [سزای] آنچه دستاورد گذشته آنان است، صدمه‌ای به ایشان برسد، بناگاه نومید می‌شوند.}

• ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذیقَهُمْ بَعْضَ الَّذی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُون. - . روم / 41 -

{به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده، فساد در خشکی و دریا نمودار شده است، تا [سزایِ] بعضی از آنچه را که کرده‌اند به آنان بچشاند، باشد که بازگردند.}

• وَ لَنُذیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ. - . تنزیل / 21 -

{و قطعاً غیر از آن عذاب بزرگ‌تر، از عذاب این دنیا [نیز] به آنان می‌چشانیم، امید که آنها [به خدا] بازگردند.} - وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ *وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ فِی الْأَرْضِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصیرٍ. - . شوری / 30 - 31 -

{و هر [گونه] مصیبتی به شما برسد به سبب دستاورد خود شماست، و [خدا] از بسیاری درمی‌گذرد. و شما در زمین درمانده‌کننده [خدا] نیستید، و جز خدا شما را سرپرست و یاوری نیست.}

• وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُور. - . شوری / 48 -

{و چون به [سزای] دستاورد پیشین آنها، به آنان بدی رسد، انسان ناسپاسی می‌کند.}

**[ترجمه]

روایات

«1»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِّینَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ نَزَلَ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ بِأَرْضٍ لَا نَبَاتَ بِهَا فَقَالَ اطْلُبُوا لَنَا حَطَباً قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ کَمَا تَرَی بِأَرْضٍ قَرْعَاءَ فَقَالَ افْتَرِقُوا وَ اطْلُبُوا عَلَی ذَلِکَ فَافْتَرَقَ النَّاسُ فَجَعَلَ الرَّجُلُ یَأْتِی بِالْعُودَیْنِ وَ الثَّلَاثَةِ وَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ کَالْخَلَالِ وَ نَحْوِهِ مِمَّا تَسْفِیهِ الرِّیحُ حَتَّی صَارَ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ ذَلِکَ کَوْمٌ عَظِیمٌ فَقَالَ أَرَدْتُ أَنْ أَضْرِبَ لَکُمْ بِهَذَا مَثَلًا هَکَذَا تَجْتَمِعُ الْحَسَنَاتُ وَ هَکَذَا تَجْتَمِعُ السَّیِّئَاتُ فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً نَظَرَ لِنَفْسِهِ.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای ما روایت شده است که ایشان در سفری بر زمینی بی گیاه فرود آمد. پس فرمود: برای ما هیزمی بیاورید. گفتند: ای پیامبر خدا! همانگونه که می‌بینی ما در زمینی بی گیاه هستیم. پس حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: پراکنده شوید و هیزم جستجو کنید. پس مردی دو چوب آورد و دیگری سه چوب و بیشتر از آن مانند خلال و مانند آن از آنچه باد می‌آورد، تا اینکه در مقابل پیامبرخدا صلی الله علیه و آله کومه‌ای بزرگ پدید آمد. پس فرمود: می‌خواهم که برای شما با این مثالی بزنم. اینچنین نیکی‌ها جمع می‌شوم و اینچنین بدهای جمع می‌گردد. پس خدا بیامرزد بنده‌ای را به خویشتن بنگرد.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسٌ إِنْ أَدْرَکْتُمُوهُنَّ فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْهُنَّ لَمْ تَظْهَرِ الْفَاحِشَةُ فِی قَوْمٍ قَطُّ حَتَّی یُعْلِنُوهَا إِلَّا ظَهَرَ فِیهِمُ الطَّاعُونُ وَ الْأَوْجَاعُ الَّتِی لَمْ تَکُنْ فِی أَسْلَافِهِمُ الَّذِینَ مَضَوْا وَ لَمْ یَنْقُصُوا الْمِکْیَالَ وَ الْمِیزَانَ إِلَّا أُخِذُوا بِالسِّنِینَ وَ شِدَّةِ الْمَئُونَةِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ وَ لَمْ یَمْنَعُوا الزَّکَاةَ إِلَّا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ وَ لَوْ لَا

1) 1. الأنبیاء: 44.

2) 2. الروم: 36.

3) 3. الروم: 41.

4) 4. التنزیل: 21.

5) 5. الشوری: 30- 31.

6) 6. الشوری: 48.

الْبَهَائِمُ لَمْ یُمْطَرُوا وَ لَمْ یَنْقُضُوا عَهْدَ اللَّهِ وَ عَهْدَ رَسُولِهِ إِلَّا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ أَخَذُوا بَعْضَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ وَ لَمْ یَحْکُمُوا بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ بَأْسَهُمْ بَیْنَهُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پنچ چیز است که اگر آن‌ها را درک کردید از آن‌ها به خدا پناه ببرید، هرزگی در قومی ظاهر نشود به اندازه‌ای که آشکارا باشد مگر اینکه در آن‌ها طاعون و دردهایی که در پیشینیان گذشته آن‌ها نبوده ظاهر شود: و پیمانه و ترازو را ناقص نمی‌کنند مگر اینکه به خشکسالی و تنگی معاش و ستم سلطان گرفتار می‌شوند؛ و از زکات ممانعت نمی‌کنند مگر اینکه از باران آسمان منع شوند و اگر حیوانات نبودند باران نمی‌بارید؛ و عهد خدا و عهد رسولش را نمی‌شکنند مگر اینکه خداوند دشمنانشان را بر آن‌ها مسلط کند و بعضی از آنچه در اختیار دارند را از آن‌ها بگیرد؛ و حکم نمی‌کنند به غیر از آنچه خداوند نازل کرده مگر اینکه خداوند سختی را بین آن‌ها قرار می‌دهد. - . کافی 2 : 373 -

**[ترجمه]

بیان

خمس مبتدأ مع تنکیره مثل کوکب انقض الساعة و الجملة الشرطیة خبره أو خمس فاعل فعل محذوف أی تکون خمس و الفاحشة الزنا و فی القاموس السنة الجدب و القحط و الأرض المجدبة و الجمع سنون و فی النهایة السنة الجدب یقال أخذتهم السنة إذا أجدبوا و أقحطوا و المئونة القوت و شدة المئونة ضیقها و عسر تحصیلها.

و قیل یترتب علی کل واحد منها عقوبة تناسبه فإن الأول لما کان فیه تضییع آلة النسل ناسبه الطاعون الموجب لانقطاعه و الثانی لما کان القصد فیه زیادة المعیشة ناسبه القحط و شدة المئونة و جور السلطان بأخذ المال و غیره و الثالث لما کان فیه منع ما أعطاه الله بتوسط الماء ناسبه منع نزول المطر من السماء و الرابع لما کان فیه ترک العدل و الحاکم العادل ناسبه تسلط العدو و أخذ الأموال و الخامس لما کان فیه رفض الشریعة و ترک القوانین العدلیة ناسبه وقوع الظلم بینهم و غلبة بعضهم علی بعض.

و أقول یمکن أن یقال لما کان فی الأول مظنة تکثیر النسل عاملهم الله بخلافه و فی الثالث لما کان غرضهم توفیر المال منع الله القطر لیضیق علیهم و أشار بقوله و لو لا البهائم لم یمطروا إلی أن البهائم لعدم صدور المعصیة منهم و عدم تکلیفهم استحقاقهم للرحمة أکثر من الکفرة و أرباب الذنوب و المعاصی کما دلت علیه قصة النملة و استسقاؤها و قولها اللهم لا تؤاخذنا بذنوب بنی آدم و یومئ إلیه قوله تعالی بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا⁽²⁾.

و المراد بنقض عهد الله و عهد رسوله نقض الأمان و الذمة التی أمر الله برعایتها و الوفاء بها و إذا خفرت الذمة أدیل لأهل الشرک من أهل الإسلام و هو الظاهر

1) 1. الکافی ج 2 ص 373.

2) 2. الفرقان: 44.

من الخبر الآتی أیضا و قیل هو نقض العهد بنصرة الإمام الحق و اتباعه فی جمیع الأمور و الأول أظهر.

و لما کان هذا الغدر للغلبة علی الخصم بالحیلة و المکر یعاملهم الله بما یخالف غرضهم فیجعل بأسهم بینهم فی القاموس البأس العذاب و الشدة فی الحرب أی جعل عذابهم و حربهم بینهم یتسلط بعضهم علی بعض و یتغالبون و یتحاربون و لا ینتصف بعضهم من بعض و ترتب هذا علی الجور فی الحکم ظاهر و یحتمل أن یکون السبب أنهم إذا جاروا فی الحکم و حکموا للظالم علی المظلوم یسلط الله علی الظالم ظالما آخر یغلبه فیصیر بأسهم و حربهم بینهم و هذا أیضا مجرب.

**[ترجمه]«خمس» مبتداست با این که نکره است، مثل عبارت «کوکب انقضّ الساعة» یعنی همینک ستاره‌ای فرود آمد. و خبر آن جمله شرطیه است؛ یا این که «خمس» فاعل برای فعل محذوف باشد، یعنی «تکون خمس» و منظور از فاحشه زنا است و در قاموس گفته: «السنة» به معنای خشکسالی و قحطی است و زمینی که خشک و بی آب و علف است و جمع آن «السنون» است و در نهایه گفته: «السّنة» به معنای خشکسالی است و گفته می‌شود: «اخذتهم السنة» یعنی خشکسال بر آنان آمد و قحطی زده شدند. «المؤنة» به معنای غذا است و مراد از شدة المؤنة یعنی تنگنای در زندگی و دشواری کسب معاش.

و گفته شده: بر هر یک از این گناهان عقوبت متناسب با آن مترتب می‌شود؛ زیرا وقتی در گناه اول تضییع وسیله تناسل است، متناسب با آن طاعون است که موجب انقطاع نسل می‌شود و چون در گناه دوم مقصود، زیادی معیشت است، قحطی و سختی معاش و ستم سلطان با گرفتن مال و کارهای غیر آن، با آن تناسب دارد و در گناه سوم چون منع عطیه خداوندی به وسیله آب است متناسب با آن منع از باران آسمان است و چهارمی چون در آن منع از عدالت و حاکم دادگستر است، متناسب با آن تسلط دشمن و گرفتن اموال است و در گناه پنجمی چون نپذیرفتن شریعت و ترک قوانین عدالت محور است، متناسب با آن وقوع ظلم بین ایشان و چیرگی برخی بر برخی دیگر است.

می‌گویم: می‌توان گفت: وقتی در گناه اولی مظنه ازدیاد نسل است، خداوند بر خلاف آن با آنها رفتار می‌فرماید و وقتی در گناه سوم غرض آنان مال اندوزی است، خداوند باران را قطع می‌فرماید تا عرصه را بر آنان تنگ کند و این فرمایش حضرت «و لو لا البهائم لم یمطروا» اشاره دارد به این که چون معصیت از بهائم صادر نمی‌شود، و مکلف نیستند، استحقاق آنها برای رحمت خدا، بیش از کفار و گنهکاران و معصیت کاران است، چنانچه جریان آن مورچه و طلب آب او بدان اشاره دارد و این که آن مورچه گفت: خداوندا ما را به گناهان بنی آدم مؤاخذه مفرما و به همین امر اشاره دارد آیه «بل هم اضل سبیلاً» - . فرقان / 44 - {بلکه گمراه ترند}.

و مقصود از نقض عهد خدا و نقض عهد رسول خدا، نقض امان و ذمه‌ای بود که خدای متعال امر به مراعات و وفای به آن کرده بود؛ وقتی پیمان شکسته شد، اهل شرک بر اهل اسلام پیروز شدند و همین معنا از حدیث بعدی نیز آشکار است؛ و گفته شده: مقصود، نقض عهد از یاری امام حق و پیروی از او در تمام امور است و احتمال نخست آشکارتر به نظر می‌رسد.

و وقتی این خیانت به خاطر غلبه بر دشمن با حیله و مکر بود، خدای متعال به خلاف غرضشان با آنها معامله می‌کند و پیکارشان را بین خودشان شدید قرار می‌دهد. در قاموس گفته: «البأس» به معنای عذاب و سختی در جنگ است؛ یعنی خداوند عذاب و پیکار بینشان را با تسلط برخی از آنان بر برخی دیگر قرار داد و آنان با هم پیکار و ستیز می‌کنند و برخی حق خود را از برخی دیگر نمی‌گیرند و این که این امر بر ستم در حکم کردن به حکم خدا مترتب می‌شود واضح است ؛ و ممکن است سبب این باشد که وقتی آنان در حکم کردن ستم کردند و علیه مظلوم و به نفع حاکم حکم کردند، خداوند ظالم دیگری را بر آن ظالم مسلط می‌کند که بر او غالب می‌شود و بین آنان پیکار در می‌گیرد و این امر نیز تجربه شده است.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: وَجَدْنَا فِی کِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا مِنْ بَعْدِی کَثُرَ مَوْتُ الْفَجْأَةِ وَ إِذَا طُفِّفَ الْمِکْیَالُ وَ الْمِیزَانُ أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِالسِّنِینَ وَ النَّقْصِ وَ إِذَا مَنَعُوا الزَّکَاةَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ کُلِّهَا وَ إِذَا جَارُوا فِی الْأَحْکَامِ تَعَاوَنُوا عَلَی الظُّلْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ إِذَا قَطَّعُوا الْأَرْحَامَ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ وَ إِذَا لَمْ یَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ یَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لَمْ یَتَّبِعُوا الْأَخْیَارَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ شِرَارَهُمْ فَیَدْعُو خِیَارُهُمْ فَلَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: در کتاب رسول خدا صلی الله علیه و آله یافتیم: هرگاه پس از من زنا پدید آید مرگ ناگهانی فراوان می‌شود، و هر گاه مردم کم فروشی کنند خداوند آنان را به خشکسالی و کمبود محصولات گرفتار می‌سازد، و هر گاه از دادن زکات امتناع کنند زمین برکات خود را در زراعت و میوه‌جات و معادن از آنان بازمی‌دارد، و هر گاه در داوری ستم ورزند یکدیگر را در ظلم و تجاوز کمک می‌کنند، و هر گاه پیمان‌شکنی کنند خداوند دشمنشان را بر آنان چیره می‌سازد، و هر گاه قطع رحم کنند اموالشان به دست اشرار می‌افتد، و هر گاه امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند و از نیکان اهل بیت من پیروی نکنند خداوند دشمنانشان را بر آنان مسلّط می‌کند، آن‌گاه نیکانشان دعا می‌کنند و دعایشان مستجاب نمی‌شود. - . کافی 2 : 374. -

**[ترجمه]

بیان

فی کتاب رسول الله صلی الله علیه و آله صدر هذا الحدیث فی کتاب نکاح الکافی‌⁽²⁾و فیه فی کتاب علی علیه السلام و هو أظهر و لا تنافی بینهما لأن مملی الکتاب رسول الله صلی الله علیه و آله و الکاتب علی علیه السلام فیجوز نسبته إلی کل منهما و علی تقدیر المغایرة یمکن وجدانه فیهما و فی المصباح فجأت الرجل أفجؤه مهموز من باب تعب و فی لغة بفتحتین جئته بغتة و الاسم الفجاءة بالضم و المد و فی لغة وزان تمرة و فجأة

1) 1. الکافی ج 2 ص 374.

2) 2. الکافی ج 5 ص 541 و سیأتی ما یؤیده تحت الرقم 6.

الأمر مهموز من بابی تعب و نفع أیضا و فاجأه مفاجأة أی عاجله و قال الطفیف مثل القلیل وزنا و معنی و منه قیل تطفیف المکیال و المیزان و قد طففه و هو مطفف إذا کال أو وزن و لم یوف انتهی: و أقول قال تعالی وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ الَّذِینَ إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ قال البیضاوی التطفیف البخس فی الکیل و الوزن لأن ما یبخس طفیف أی حقیر

وَ فِی الْحَدِیثِ: خَمْسٌ بِخَمْسٍ مَا نَقَضَ الْعَهْدَ قَوْمٌ إِلَّا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ مَا حَکَمُوا بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا فَشَا فِیهِمُ الْفَقْرُ وَ مَا ظَهَرَ فِیهِمُ الْفَاحِشَةُ إِلَّا فَشَا فِیهِمُ الْمَوْتُ وَ لَا طَفَّفُوا الْکَیْلَ إِلَّا مَنَعُوا النَّبَاتَ وَ أَخَذُوا بِالسِّنِینَ وَ لَا مَنَعُوا الزَّکَاةَ إِلَّا حُبِسَ عَنْهُمُ الْقَطْرُ.

و قال عَلَی النَّاسِ أی منهم یَسْتَوْفُونَ أی یأخذون حقوقهم وافیة وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ أی کالوا للناس و وزنوا لهم‌⁽¹⁾.

و المراد بالنقص نقص ریع الأرض من الثمرات و الحبوب کما قال سبحانه وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ‌⁽²⁾منعت الأرض علی بناء المعلوم فیکون المفعول الأول محذوفا أی منعت الأرض الناس برکتها أو المجهول فیکون الفاعل هو الله تعالی و الجور نقیض العدل و هذه الفقرة تحتمل وجهین.

الأول أن الجور فی الحکم و ترک العدل هو معاونة للظالم علی المظلوم فلا یکون علی سیاق سائر الفقرات و کان النکتة فیه أن سوء أثره و هو الاختلال فی نظام العالم لما کان ظاهرا اکتفی بتوضیح أصل الفعل و إظهار قبحه.

الثانی أن یکون المراد أنه تعالی بسبب هذا الفعل یمنع اللطف عنهم فیتعاونون علی الظلم و العدوان حتی یصل ضرره إلی الحاکم و الظالم أیضا کما قال علیه السلام فی الخبر السابق جعل الله بأسهم بینهم و الظاهر أن المراد بالعهد

1) 1. أنوار التنزیل: 457.

2) 2. الأعراف: 130.

المعاهدة مع الکفار کما عرفت و یحتمل التعمیم و کون قطع الأرحام سببا لجعل الأموال فی أیدی الأشرار مجرب و له أسباب باطنة و ظاهرة فعمده الباطنة قطع لطف الله تعالی عنهم و من الظاهرة أنهم لا یتعاونون فی دفع الظلم فیتسلط علیهم الأشرار و یأخذون الأموال منهم و منها أنهم یدلون بأموالهم إلی الحکام الجائرین لغلبة بعضهم علی بعض فینتقل أموالهم إلیهم.

و إذا لم یأمروا بالمعروف قیل یحتمل ترتب التسلیط علی ترک کل واحد منهما أو ترکهما معا و أقول الثانی أظهر مع أن کلا منهما یستلزم الآخر فإن ترک کل معروف منکر و ترک کل منکر معروف و المراد بالخیار الفاعلون للمعروف الآمرون به و التارکون للمنکر الناهون عنه و عدم استجابة دعائهم لاستحکام الغضب و بلوغه حد الحتم و الإبرام أ لا یری أنه لم تقبل شفاعة خلیل الرحمن علیه السلام لقوم لوط و یحتمل أن یکون المراد بالخیار الذین لم یترکوا المعروف و لم یرتکبوا المنکر لکنهم لم یأمروا و لم ینهوا فعدم استجابة دعائهم لذلک کأصحاب السبت فإن العذاب نزل علی المعتدین و الذین لم ینهوا معا و عدم استجابة دعاء المؤمنین لظهور القائم علیه السلام یحتمل الوجهین.

و اعلم أن عمدة ترک النهی عن المنکر فی هذه الأمة ما صدر عنهم بعد الرسول صلی الله علیه و آله فی مداهنة خلفاء الجور و عدم اتباع أئمة الحق علیهم فتسلط علیهم خلفاء الجور من التیمی و العدوی و بنی أمیة و بنی العباس و سائر الملوک الجائرین فکانوا یدعون و یتضرعون فلا یستجاب لهم و ربما یخص الخبر بذلک لقوله و لم یتبعوا الأخیار من أهل بیتی و التعمیم أولی.

**[ترجمه]«فی کتاب رسول الله صلی الله علیه و آله» صدر این حدیث در کتاب نکاح کافی نقل شده و در آن آمده: «فی کتاب علی علیه السلام» و این عبارت ظاهر‌تر است؛ البته تنافی بین این دو نقل نیست؛ زیر املا کننده کتاب رسول خدا صلی الله علیه و آله و نویسنده آن علی علیه السلام بوده؛ پس می‌توان کتاب را به هر یک از آن دو نسبت داد و بر فرض که مغایرتی بین دو نقل ثابت باشد، ممکن است بگوییم این حدیث در کتاب هر دو آمده است. و در مصباح گفته: «فجأت الرجل أفجاؤه» مهموز و از باب تعب می‌باشد و در یک لغت با دو فتح یعنی فاء و لام الفعل آن هر دو مفتوح است و اسم مصدر آن «الفجاءة» به ضم فاء و با الف ممدوده است و در لغتی بر وزن تمرة می‌باشد و «فجأه الامر» فعل مهموز و از باب تعب و نفع است و «فاجأه مفاجأة» یعنی نسبت به او عجله به خرج داد و امانش نداد و نیز گفته: «الطفیف» بر وزن قلیل است و معنای کم می‌دهد و از همین باب گفته شده: «تطفیف المکیال و المیزان» یعنی پیمانه و ترازو را کم گذاشتن؛ «قد طفّفه و هو مطفّف» یعنی جنس را کیل و وزن کرد و در آن تمام نگذاشت. پایان کلام صاحب مصباح.

می‌گویم: خدای متعال فرمود: «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ الَّذینَ إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ» - . مطففین / 1 - 3 - {وای

بر کم‌فروشان! آنان که وقتی برای خود پیمانه می‌کنند، حق خود را به طور کامل می‌گیرند؛ امّا هنگامی که می‌خواهند برای دیگران پیمانه یا وزن کنند، کم می‌گذارند!}. بیضاوی می‌گوید: «التطفیف» یعنی کم گذاشتن در کیل و وزن؛ زیرا آنچه کم گذاشته می‌شود، اندک می‌گردد یعنی حقیر می‌شود و در حدیث وارد شده: «پنج چیز در برابر پنج چیز قرار دارد: هیچ قومی نقض پیمان نکردند، مگر این که خداوند دشمنشان را بر آنان مسلط فرمود؛ و هیچ قومی به غیر آنچه خدا نازل فرموده حکم نکردند مگر این که فقر در بین آنان شایع شد؛ و زنا در بین هیچ قومی رواج پیدا نکرد، مگر این که مرگ در بین آنان شایع گشت؛ و هیچ قومی پیمانه را کم نگذاشت، مگر این که از گیاهان منع شدند و دچار خشکسالی و قحطی گشتند؛ و هیچ قومی از دادن زکات امتناع نکردند، مگر این که باران از آنان گرفته شد. بیضاوی می‌گوید: «علی الناس» یعنی از مردم؛ «یستوفون» یعنی حق خود را به تمام و کمال می‌گیرند؛ «و إذا کالوهم او وزنوهم» یعنی به مردم جنس فروخته و آن را برایشان کیل و وزن می‌کنند.

مراد از نقص، نقصان رشد محصول زمین مانند میوه‌ها و حبوبات است، چنانچه خدای سبحان فرمود: «وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ» - . اعراف / 130 - {و ما نزدیکان فرعون (و قوم او) را به خشکسالی و کمبود میوه‌ها گرفتار کردیم، شاید متذکر گردند!} «منعت الارض» به صورت فعل معلوم است؛ پس مفعول اول آن محذوف است ؛ یعنی زمین مردم را از برکت خود منع می‌کند؛ یا این که این فعل مجهول باشد و در نتیجه فاعل آن خدای متعال باشد و جور نقیض عدل است و این فقره دو وجه را محتمل است:

اول: این که ظلم در حکم کردن و ترک عدالت، معونت ظالم بر مظلوم است و در نتیجه این فراز از روایت بر سیاق سایر فقرات نیست و گویا نکته در این فراز این باشد که وقتی اثر سوء ظلم در حکم، واضح است که اختلال در نظام عالم است، حضرت به توضیح اصل فعل آنها و اظهار زشتی آن اکتفا فرمود (و عقاب آن را ذکر نفرمود).

دوم: مراد این باشد که خداوند متعال به سبب این فعل لطف خود را از آنان دریغ می‌دارد و آنان نیز به تعاون در ستم و تجاوز می‌پردازند تا این که ضرر آن به آن حکم کننده و ظالم نیز می‌رسد، چنانچه حضرت علیه السلام در حدیث پیشین فرمود: «خداوند پیکارشان را بین آنها واقع می‌سازد.» و ظاهراً مراد از عهد، همان معاهده با کفار است، چنانچه دانستی؛ و محتمل است عموم پیمان‌ها باشد و این که قطع رحم موجب قرار گرفتن اموال در دست اشرار باشد، تجربه شده است و این امر اسباب ظاهری و باطنی دارد؛ عمده دلیل باطنی قطع لطف خدای متعال از آنان است و از جمله اسباب ظاهری آن است که آنها در دفع ظلم یکدیگر را یاری نمی‌کنند و در نتیجه اشرار بر آنان مسلط می‌شوند و اموال را از آنان می‌گیرند و از جمله اسباب ظاهری آن است که برای غلبه برخی بر برخی دیگر با اموال خود به حکام جور متوسل می‌شوند و در نتیجه اموالشان به آنها منتقل می‌گردد.

«و اذا لم یأمروا بالمعروف» گفته شده: احتمال دارد تسلط اشرار بر آنان به خاطر ترک هر دو مورد یعنی امر به معروف و نهی از منکر باشد.

می‌گویم: احتمال دوم ظاهر‌تر است، با این که هر یک از این دو مستلزم دیگری است، یعنی ترک هر معروفی منکر است و ترک هر منکری معروف است و مراد از خیار، کسانی است که معروف را انجام می‌دهند و بدان امر نیز می‌کنند و منکر را انجام نمی‌دهند و از آن نهی نیز می‌کنند و این که دعایشان مستجاب نمی‌شود بدین خاطر است که خشم خدا در حق آنان مستحکم شده و به حد حتمیت و قطعیت رسیده است. آیا چنین نبود که شفاعت حضرت خلیل الرحمان علیه السلام در حق قوم لوط پذیرفته نشد؟ و ممکن است مراد از خیار کسانی باشند که معروف را ترک نکردند و منکر را مرتکب نشدند، اما امر به معروف و نهی از منکر نیز نکردند؛ پس عدم استجابت دعایشان بدین علت است مانند اصحاب سبت که عذاب هم بر تجاوزکاران و هم بر کسانی که نهی از منکر نکردند نازل شد و این که دعای مؤمنین برای ظهور حضرت قائم علیه السلام مستجاب نمی‌شود، ممکن است به خاطر همین دو امر باشد.

لازم به ذکر است که مهم‌ترین ترک نهی از منکر در این امت آن وقایعی بود که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله در باب سازشکاری با خلافای جور اتفاق افتاد و مردم امامان برحق علیهم السلام را تبعیت نکردند و در نتیجه خلفای جور از اهل قبیله تیم و عدیّ و بنی امیه و بنی عباس و سایر پادشاهان ستمگر بر آنان مسلط شدند و امت دعا و تضرع کردند، ولی مستجاب نشد و چه بسا علت تسلط بدان بر امت، فقط به خاطر همین باشد که فرمود: «آنان از خوبان از اهل بیت من تبعیت نکردند»؛ ولی تعمیم دلیل بهتر است.

**[ترجمه]

«4»

3) 3. مجالس المفید: 148.

4) 4. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 13.

5) 5. مجالس المفید: 191.

6) 6. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 77.

7) 7. أمالی الطوسیّ ج 2 ص 17.

عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ أَسْرَعُ شَیْ‌ءٍ عُقُوبَةً رَجُلٌ أَحْسَنْتَ إِلَیْهِ وَ یُکَافِیکَ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ إِسَاءَةً وَ رَجُلٌ لَا تَبْغِی عَلَیْهِ وَ هُوَ یَبْغِی عَلَیْکَ وَ رَجُلٌ عَاهَدْتَهُ عَلَی أَمْرٍ فَمِنْ أَمْرِکَ الْوَفَاءُ لَهُ وَ مِنْ أَمْرِهِ الْغَدْرُ بِکَ وَ رَجُلٌ یَصِلُ قَرَابَتَهُ وَ یَقْطَعُونَهُ‌⁽¹⁾.

جا، [المجالس للمفید] عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام عَنْ جَابِرٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ وَ فِیهِ وَ رَجُلٌ تَصِلُ قَرَابَتَهُ فَیَقْطَعُکَ‌⁽²⁾.

کِتَابُ الْغَایَاتِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: أَرْبَعٌ هُنَّ أَسْرَعُ الْأَشْیَاءِ عُقُوبَةً وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ مَعَ أَدْنَی تَغْیِیرٍ فِی بَعْضِ أَلْفَاظِهِ.

ل، [الخصال] فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ مَنِ اسْتَوْلَی عَلَیْهِ الضَّجَرُ رَحَلَتْ عَنْهُ الرَّاحَةُ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: چهار کس فورا مجازات می‌شوند: مردی که تو به او نیکی کردی و او در برابر نیکی تو با بدی مقابله کرد، و مردی که تو به او ستم نکردی ولی او به تو ستم کرد و مردی که با او در باره چیزی پیمان بستی، ولی تو به او وفا کردی و او به تو خیانت کرد و مردی که پیوند خویشاوندان خود را حفظ می‌کند، ولی آنها از او قطع می‌کنند. - . خصال 1 : 109 -

در مجالس مفید همانند این روایت وارد شده و در ادامه دارد: و مردی که تو با او پیوندت را حفظ می‌کنی، ولی او قطع می‌کند. - . مجالس مفید: 106 -

در کتاب الغایات از امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیه السلام نقل فرمود: چهارکس فوراً مجازات می‌شوند... و همانند آن را ذکر کرد با کمی تغییر در بعضی الفاظش.

خصال: در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام همانند فوق آمده و در پایانش اضافه شده: سپس فرمود: ای علی! هر کس بر او خستگی مستولی شود راحتی از او می‌رود. - . خصال 1 : 110 -

**[ترجمه]

«11»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الذُّنُوبُ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ الْبَغْیُ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُورِثُ النَّدَمَ الْقَتْلُ وَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ الظُّلْمُ وَ الَّتِی تَهْتِکُ السُّتُورَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ الَّتِی تَحْبِسُ الرِّزْقَ الزِّنَا وَ الَّتِی تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ وَ الَّتِی تَرُدُّ الدُّعَاءَ وَ تُظْلِمُ الْهَوَاءَ عُقُوقُ الْوَالِدَیْنِ‌⁽⁴⁾.

مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْمُعَلَّی: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

1) 1. الخصال ج 1 ص 109.

2) 2. مجالس المفید: 106.

3) 3. الخصال ج 1 ص 110.

4) 4. علل الشرائع ج 2 ص 271.

5) 5. معانی الأخبار: 269.

ختص، [الإختصاص] عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: گناهی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهد سرکشی؛ و گناهی که پشیمانی به دنبال دارد قتل؛ و آنکه بدبختی را نازل می‌کند ظلم و آنکه پرده‌ها را می‌درد شرب خمر؛ و آنکه روزی را حبس می‌کند زنا و آنکه مرگ را جلو اندازد، قطع رحم و آنکه دعا را برگرداند و آسمان را تیره کند، عاق والدین است. - . علل الشرائع 2 : 271 -

در معانی الاخبار همانند این روایت وارد شده است. - . معانی الأخبار: 269 -

در اختصاص همانند این روایت وارد شده است. - . اختصاص: 238 -

**[ترجمه]

«12»

مع، [معانی الأخبار] عَنِ الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ: الذُّنُوبُ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ الْبَغْیُ عَلَی النَّاسِ وَ الزَّوَالُ عَنِ الْعَادَةِ فِی الْخَیْرِ وَ اصْطِنَاعِ الْمَعْرُوفِ وَ کُفْرَانُ النِّعَمِ وَ تَرْکُ الشُّکْرِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ‌⁽²⁾وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُورِثُ النَّدَمَ قَتْلُ النَّفْسِ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی‌⁽³⁾فِی قِصَّةِ قَابِیلَ حِینَ قَتَلَ أَخَاهُ هَابِیلَ فَعَجَزَ عَنْ دَفْنِهِ فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ‌⁽⁴⁾وَ تَرْکُ صِلَةِ الْقَرَابَةِ حَتَّی یَسْتَغْنُوا وَ تَرْکُ الصَّلَاةِ حَتَّی یَخْرُجَ وَقْتُهَا وَ تَرْکُ الْوَصِیَّةِ وَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مَنْعُ الزَّکَاةِ حَتَّی یَحْضُرَ الْمَوْتُ وَ یَنْغَلِقَ اللِّسَانُ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ عِصْیَانُ الْعَارِفِ بِالْبَغْیِ وَ التَّطَاوُلُ عَلَی النَّاسِ وَ الِاسْتِهْزَاءُ بِهِمْ وَ السُّخْرِیَّةُ مِنْهُمْ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تَدْفَعُ الْقِسْمَ إِظْهَارُ الِافْتِقَارِ وَ النَّوْمُ عَنِ الْعَتَمَةِ وَ عَنْ صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ اسْتِحْقَارُ النِّعَمِ وَ شَکْوَی الْمَعْبُودِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ اللَّعِبُ بِالْقِمَارِ وَ تَعَاطِی مَا یُضْحِکُ النَّاسَ مِنَ اللَّغْوِ وَ الْمِزَاحِ وَ ذِکْرُ عُیُوبِ النَّاسِ وَ مُجَالَسَةُ أَهْلِ الرَّیْبِ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلَاءَ تَرْکُ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ وَ تَرْکُ مُعَاوَنَةِ الْمَظْلُومِ وَ تَضْیِیعُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُدِیلُ الْأَعْدَاءَ الْمُجَاهَرَةُ بِالظُّلْمِ وَ إِعْلَانُ الْفُجُورِ وَ إِبَاحَةُ الْمَحْظُورِ وَ عِصْیَانُ الْأَخْیَارِ وَ الِانْطِبَاعُ‌⁽⁵⁾لِلْأَشْرَارِ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ وَ الْیَمِینُ الْفَاجِرَةُ وَ الْأَقْوَالُ الْکَاذِبَةُ وَ الزِّنَا وَ سَدُّ طَرِیقِ الْمُسْلِمِینَ وَ ادِّعَاءُ الْإِمَامَةِ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی

1) 1. الاختصاص: 238.

2) 2. الرعد: 12.

3) 3. زاد فی المصدر: قال اللّه تعالی:« وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ»*.

4) 4. المائدة: 34.

5) 5. یعنی الانقیاد.

تَقْطَعُ الرَّجَاءَ الْیَأْسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ الْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ الثِّقَةُ بِغَیْرِ اللَّهِ وَ التَّکْذِیبُ بِوَعْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تُظْلِمُ الْهَوَاءَ السِّحْرُ وَ الْکِهَانَةُ وَ الْإِیمَانُ بِالنُّجُومِ وَ التَّکْذِیبُ بِالْقَدَرِ وَ عُقُوقُ الْوَالِدَیْنِ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تَکْشِفُ الْغِطَاءَ الِاسْتِدَانَةُ بِغَیْرِ نِیَّةِ الْأَدَاءِ وَ الْإِسْرَافُ فِی النَّفَقَةِ عَلَی الْبَاطِلِ وَ الْبُخْلُ عَلَی الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ ذَوِی الْأَرْحَامِ وَ سُوءُ الْخُلُقِ وَ قِلَّةُ الصَّبْرِ وَ اسْتِعْمَالُ الضَّجَرِ وَ الْکَسَلِ وَ الِاسْتِهَانَةُ بِأَهْلِ الدِّینِ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تَرُدُّ الدُّعَاءَ سُوءُ النِّیَّةِ وَ خُبْثُ السَّرِیرَةِ وَ النِّفَاقُ مَعَ الْإِخْوَانِ وَ تَرْکُ التَّصْدِیقِ بِالْإِجَابَةِ وَ تَأْخِیرُ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ حَتَّی تَذْهَبَ أَوْقَاتُهَا وَ تَرْکُ التَّقَرُّبِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْبِرِّ وَ الصَّدَقَةِ وَ اسْتِعْمَالُ الْبَذَاءِ وَ الْفُحْشُ فِی الْقَوْلِ وَ الذُّنُوبُ الَّتِی تَحْبِسُ غَیْثَ السَّمَاءِ جَوْرُ الْحُکَّامِ فِی الْقَضَاءِ وَ شَهَادَةُ الزُّورِ وَ کِتْمَانُ الشَّهَادَةِ وَ مَنْعُ الزَّکَاةِ وَ الْقَرْضِ وَ الْمَاعُونِ وَ قَسَاوَةُ الْقَلْبِ عَلَی أَهْلِ الْفَقْرِ وَ الْفَاقَةِ وَ ظُلْمُ الْیَتِیمِ وَ الْأَرْمَلَةِ وَ انْتِهَارُ السَّائِلِ وَ رَدُّهُ بِاللَّیْلِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: ابو خالد کابلی گوید: شنیدم که امام زین العابدین علیه السّلام فرمود: گناهانی که نعمت را تغییر می‌دهند عبارتند از: ظلم و تعدّی بر مردم، و ترک عمل خیری که به آن عادت شده، و ترک أمر به نیکی‌ها، و کفران نعمت، و ترک شکر، این‌ها همان است که خدا در باره‌اش فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» - . رعد / 11 - {خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند!} و آن گناهانی که موجب پشیمانی می‌گردد، کشتن فردی است که خداوند منع کرده و فرموده است: «وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ» - . اسراء / 33 -

{و کسی را که خداوند خونش را حرام شمرده، نکشید.} و خداوند در داستان قابیل فرمود: وی چون هابیل را کشت و از دفن او عاجز شد، نفس سرکش او قتل برادرش را در نظر وی خوب جلوه داد: «فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ» - . مائده / 31 - {و سرانجام پشیمان شد.} و (از دیگر گناهان) ترک پیوند خویشاوندی آنقدر که از او چشم بپوشند (مثل آنکه چنین خویشاوندی نداشته‌اند)، و ترک نماز تا وقت آن بگذرد، و ترک وصیّت و ندادن ردّ مظالم، و منع زکات تا هنگامی که مرگ فرا رسد و زبان از گفتار بازماند. و گناهانی که موجب نزول انتقام و خشم الهی است، نافرمانی کردن شخص عارف است، یعنی با آنکه شناخت دارد سر به طغیان برداشته و بر مردم گردن فرازی کند و بعضی از آنان را مورد استهزا و نیشخند قرار دهد. و گناهانی که باعث می‌گردد بهره الهی از انسان دور گردد، اظهار نیازمندی نمودن، و خوابیدن در ثلث اوّل شب (وقت نماز عشا) و در وقت نماز صبح، و نعمت را خوار شمردن و گله از معبود بزرگوار نمودن است. و گناهانی که پرده‌های عصمت را پاره می‌کند عبارتند از: نوشیدن هر نوع از مشروبات مست‌کننده، قمار بازی، و انجام کارهای مضحک، و آنچه موجب خنده‌های بیجا است از لغوگویی و شوخی، عیبجوئی مردم، بازگو کردن آن،. و همنشینی با کافران و آدم‌های بی‌بند و بار و شکّاک. و گناهانی که بلا نازل می‌کنند: ترک فریادرسی مظلوم و یاری ندادن او، و رها ساختن امر به معروف و نهی از منکر است. و گناهانی که دولت (ثروت و قدرت و حکومت) را از انسان می‌گیرد و به دشمنان می‌دهد، ستم آشکارا، و علنی شدن گناه و سرپیچی از حق، و مباح شمردن آنچه حرام شمرده شده است، و نافرمانی از نیکان و سر فرودآوردن در برابر ستمگران، می‌باشد. و گناهانی که به کشیده شدن انسان به سوی فنا و نیستی سرعت می‌بخشد، قطع رحم، سوگند دروغ، و دروغگوئی، زنا، و بستن راه مسلمانان، و ناروا ادّعای امامت کردن است. و گناهانی که امید را بدل به نومیدی می‌کند: مأیوس شدن از رحمت خدا، و ناامیدی از مهر پروردگار و اعتماد کردن به غیر خدا، و دروغ پنداشتن نوید خدای عزّ و جلّ، می‌باشند. و گناهانی که هوا را تیره و تار می‌گرداند: جادوگری، خبر غیب گفتن و فال زدن، و ایمان داشتن به ستاره و تکذیب تقدیر الهی، و نافرمانی و آزردن پدر و مادر است. و گناهانی که پرده‌ها را کنار می‌زند: وام خواستن بدون آنکه قصد بازپرداخت آن را داشته باشد، و زیاده روی در بیهوده خرج کردن، و برای خانواده و فرزند و خویشاوند خرج نکردن، و بداخلاقی، و کم صبری، و دلتنگی و بی‌قراربودن از غم، و کاهلی نمودن، و سبک شمردن مؤمنان است. و گناهانی که دعا را بازمی‌گرداند: نیّت بد داشتن، و پلیدی باطن، و دوروئی با برادران دینی، و ترک تصدیق به اجابت دعا و تأخیر نمازهای واجب تا وقت بگذرد، و ترک تقرّب جستن به خدا به وسیله نیکی و خیرات، و بد دهنی و گفتن سخن زشت، هستند. و گناهانی که مانع آمدن باران می‌گردد، بیدادگری حاکمان است در داوری، و گواهی دادن به دروغ و باطل، و پنهان داشتن شهادت، و ندادن زکات و باز پس ندادن قرض و سایر مایحتاج (چون تبر و تیشه و آلات کار) و سخت شدن دل‌ها بر بینوایان و نیازمندان و ستم نمودن به یتیمان و بیوه زنان، و تشر زدن بر درخواست‌کننده، و مأوا ندادن و رد کردن او در شب هنگام. - . معانی الأخبار : 270 -

**[ترجمه]

«13»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَمْسٌ إِذَا أَدْرَکْتُمُوهَا فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ مِنْهُنَّ لَمْ تَظْهَرِ الْفَاحِشَةُ فِی قَوْمٍ قَطُّ حَتَّی یُعْلِنُوهَا إِلَّا ظَهَرَ فِیهِمُ الطَّاعُونُ وَ الْأَوْجَاعُ الَّتِی لَمْ تَکُنْ فِی أَسْلَافِهِمُ الَّذِینَ مَضَوْا وَ لَمْ یَنْقُصُوا الْمِکْیَالَ وَ الْمِیزَانَ إِلَّا أُخِذُوا بِالسِّنِینَ وَ شِدَّةِ الْمَئُونَةِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ وَ لَمْ یَمْنَعُوا الزَّکَاةَ إِلَّا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ وَ لَوْ لَا الْبَهَائِمُ لَمْ یُمْطَرُوا وَ لَمْ یَنْقُضُوا عَهْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَهْدَ رَسُولِهِ إِلَّا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ فَأَخَذُوا بَعْضَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ وَ لَمْ یَحْکُمُوا بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا جَعَلَ بَأْسَهُمْ بَیْنَهُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پنچ چیز است که اگر آن‌ها را درک کردید از آن‌ها به خداوند عزوجل پناه ببرید، هرزگی در قومی ظاهر نشود به اندازه‌ای که آشکارا باشد مگر اینکه در آن‌ها طاعون و دردهایی که در پیشینیان گذشته آن‌ها نبوده ظاهر شود؛ و پیمانه و ترازو را ناقص نمی‌کنند مگر اینکه به خشکسالی و تنگی معاش و ستم سلطان گرفتار می‌شوند؛ و از زکات ممانعت نمی‌کنند مگر اینکه از باران آسمان منع شوند و اگر حیوانات نبودند باران نمی‌بارید؛ و عهد خدا و عهد رسولش را نمی‌شکنند مگر اینکه خداوند دشمنانشان را بر آن‌ها مسلط کند و بعضی از آنچه در اختیار دارند را از آن‌ها بگیرد؛ و حکم نمی‌کنند به غیر از آنچه خداوند نازل کرده مگر اینکه خداوند سختی را بین آن‌ها قرار می‌دهد. - . ثواب الأعمال: 226 -

**[ترجمه]

«14»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، سَمِعَ ابْنُ الْکَوَّاءِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ فَقَالَ أَ یَکُونُ ذَنْبٌ یُعَجِّلُ الْفَنَاءَ فَقَالَ نَعَمْ

1) 1. معانی الأخبار: 270.

2) 2. ثواب الأعمال: 226.

قَطِیعَةُ الرَّحِمِ إِنَّ أَهْلَ بَیْتٍ یَکُونُونَ أَتْقِیَاءَ فَیَقْطَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً فَیَحْرِمُهُمُ اللَّهُ وَ إِنَّ أَهْلَ بَیْتٍ یَکُونُونَ فَجَرَةً فَیَتَوَاسَوْنَ فَیَرْزُقُهُمُ اللَّهُ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: خَمْسٌ إِنْ أَدْرَکْتُمُوهَا فَتَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْهُنَّ لَمْ تَظْهَرِ الْفَاحِشَةُ فِی قَوْمٍ قَطُّ حَتَّی یُعْلِنُوهَا إِلَّا ظَهَرَ فِیهِمُ الطَّاعُونُ وَ الْأَوْجَاعُ الَّتِی لَمْ تَکُنْ فِی أَسْلَافِهِمُ الَّذِینَ مَضَوْا وَ لَمْ یَنْقُصُوا الْمِکْیَالَ وَ الْمِیزَانَ إِلَّا أُخِذُوا بِالسِّنِینَ وَ شِدَّةِ الْمَئُونَةِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ وَ لَمْ یَمْنَعُوا الزَّکَاةَ إِلَّا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ وَ لَوْ لَا الْبَهَائِمُ لَمْ یُمْطَرُوا وَ لَمْ یَنْقُضُوا عَهْدَ اللَّهِ وَ عَهْدَ رَسُولِهِ إِلَّا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ عَدُوَّهُمْ فَأَخَذُوا بَعْضَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ وَ لَمْ یَحْکُمُوا بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا جَعَلَ بَأْسَهُمْ بَیْنَهُمْ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: ابن کواء شنید که امیرالمومنین علیه السلام می‌فرماید: از گناهانی که مرگ را جلو می‌اندازد به خدا پناه می‌برم. پس گفت: آیا گناهی هست که مرگ را جلو بیندازد؟ پس حضرت علیه السلام فرمود: بله، قطع رحم. خانواده از متقین هستند پس با یکدیگر قطع رحم می‌کنند، پس خداوند بر آن‌ها حرام می‌کند و خانواده‌ای از گناهکاران هستند پس با یکدیگر مهربانی می‌کنند، پس خداوند آن‌ها را روزی می‌دهد. - . دعوات راوندی: 61 -

و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پنچ چیز است که اگر آن‌ها را درک کردید از آن‌ها به خدا پناه ببرید، هرزگی در قومی ظاهر نشود به اندازه‌ای که آشکارا باشد، مگر اینکه در آن‌ها طاعون و دردهایی که در پیشینیان گذشته آن‌ها نبوده ظاهر شود؛ و پیمانه و ترازو را ناقص نمی‌کنند مگر اینکه به خشکسالی و تنگی معاش و ستم سلطان گرفتار می‌شوند؛ و از زکات ممانعت نمی‌کنند مگر اینکه از باران آسمان منع شوند و اگر حیوانات نبودند باران نمی‌بارید؛ و عهد خدا و عهد رسولش را نمی‌شکنند مگر اینکه خداوند دشمنانشان را بر آن‌ها مسلط کند و بعضی از آنچه در اختیار دارند را از آن‌ها بگیرد؛ و حکم نمی‌کنند به غیر از آنچه خداوند نازل کرده مگر اینکه خداوند سختی را بین آن‌ها قرار می‌دهد. - . دعوات راوندی: 80 -

**[ترجمه]

عُدَّةُ الدَّاعِی، رَوَی ابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: اتَّقُوا الذُّنُوبَ فَإِنَّهَا مَمْحَقَةٌ لِلْخَیْرَاتِ إِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیَنْسَی بِهِ الْعِلْمَ الَّذِی کَانَ قَدْ عَلِمَهُ وَ إِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُمْنَعُ بِهِ مِنْ قِیَامِ اللَّیْلِ وَ إِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُحْرَمُ بِهِ الرِّزْقَ وَ قَدْ کَانَ هَنِیئاً لَهُ ثُمَّ تَلَا إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِلَی آخِرِ الْآیَاتِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عده الداعی: ابن مسعود از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: از گناهان پرهیز کنید، چون موجب نابودی خیرات می‌شوند. بنده گناه می‌کند و در اثر آن، علمی را که می‌دانسته فراموش می‌نماید. بنده گناه می‌کند و به واسطه آن از نماز شب، باز می‌ماند. بنده گناه می‌کند و از آن روزی که به آسانی باید به او برسد، محروم می‌شود. آنگاه حضرت این آیه را تلاوت فرمود: «إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ» - . قلم / 17- 19 - {ما آنها را آزمودیم، همان گونه که «صاحبان باغ» را آزمایش کردیم،} تا پایان آیات. - . عدّة الداعی: 151 -

**[ترجمه]

باب 139 الإملاء و الإمهال علی الکفار و الفجار و الاستدراج و الافتتان زائدا علی ما مر فی کتاب العدل و من یرحم الله بهم علی أهل المعاصی

الآیات

آل عمران: وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ‌⁽²⁾

1) 1. عدّة الداعی: 151، و الآیات فی سورة القلم: 17- 19.

2) 2. آل عمران: 178- 179.

و قال سبحانه: لا یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِیلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ⁽¹⁾

المائدة: وَ حَسِبُوا أَلَّا تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

الأنعام: فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ‌⁽³⁾

الأعراف: وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنا مَکانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّی عَفَوْا وَ قالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَ السَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ‌⁽⁴⁾

التوبة: فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ‌⁽⁵⁾

یونس: وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیما فِیهِ یَخْتَلِفُونَ‌⁽⁷⁾

هود: وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁸⁾

الرعد: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَمْلَیْتُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ‌⁽⁹⁾

الحجر: ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ‌⁽¹⁰⁾

النحل: وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَیْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ

1) 1. آل عمران: 196- 197.

2) 2. المائدة: 71.

3) 3. الأنعام: 44.

4) 4. الأعراف: 94- 95.

5) 5. براءة: 85.

6) 6. یونس: 11.

7) 7. یونس: 19.

8) 8. هود: 48.

9) 9. الرعد: 32.

10) 10. الحجر: 3.

یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ‌⁽¹⁾

الکهف: وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ یُؤاخِذُهُمْ بِما کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا⁽²⁾

مریم: فَلا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا⁽³⁾

طه: وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَکانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی‌⁽⁴⁾

الأنبیاء: بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّی طالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ‌⁽⁶⁾

الحج: فَأَمْلَیْتُ لِلْکافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ إلی قوله تعالی وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ لَها وَ هِیَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ⁽⁷⁾

المؤمنون: فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتَّی حِینٍ أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ‌⁽⁸⁾

الفرقان: وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتَّی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کانُوا قَوْماً بُوراً⁽⁹⁾

الشعراء: أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا آمِنِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیمٌ وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً فارِهِینَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالی: أَ فَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِینَ ثُمَّ جاءَهُمْ ما کانُوا یُوعَدُونَ ما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یُمَتَّعُونَ‌⁽¹¹⁾

العنکبوت: وَ لَوْ لا أَجَلٌ مُسَمًّی لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ

1) 1. النحل: 61.

2) 2. الکهف: 58.

3) 3. مریم: 84.

4) 4. طه: 129.

5) 5. الأنبیاء: 44.

6) 6. الأنبیاء: 111.

7) 7. الحجّ: 44- 48.

8) 8. المؤمنون: 54- 55.

9) 9. الفرقان: 18.

10) 10. الشعراء: 146- 150.

11) 11. الشعراء: 207- 205.

لا یَشْعُرُونَ‌⁽¹⁾

لقمان: نُمَتِّعُهُمْ قَلِیلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلی عَذابٍ غَلِیظٍ⁽²⁾

فاطر: وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما کَسَبُوا ما تَرَکَ عَلی ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِعِبادِهِ بَصِیراً⁽³⁾

یس: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِیخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلی حِینٍ‌⁽⁴⁾

المؤمن: فَلا یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلادِ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ‌⁽⁵⁾

السجدة: وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ‌⁽⁶⁾

حمعسق: وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ‌⁽⁷⁾

الزخرف: بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّی جاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ‌⁽⁸⁾

الفتح: لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِیماً⁽⁹⁾

الذاریات: وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّی حِینٍ فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ‌⁽¹⁰⁾

القلم: فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ‌⁽¹¹⁾

المدثر: ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً وَ جَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً وَ بَنِینَ

1) 1. العنکبوت: 53.

2) 2. لقمان: 24.

3) 3. فاطر: 45.

4) 4. یس: 43- 44.

5) 5. المؤمن: 4- 5.

6) 6. السجدة: 45.

7) 7. الشوری: 21.

8) 8. الزخرف: 29.

9) 9. الفتح: 25.

10) 10. الذاریات: 44- 43.

11) 11. القلم: 44- 45.

شُهُوداً وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ کَلَّا إِنَّهُ کانَ لِآیاتِنا عَنِیداً⁽¹⁾

المرسلات: کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلِیلًا إِنَّکُمْ مُجْرِمُونَ‌⁽²⁾

الطارق: إِنَّهُمْ یَکِیدُونَ کَیْداً وَ أَکِیدُ کَیْداً فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً⁽³⁾

{و البته نباید کسانی که کافر شده‌اند تصور کنند اینکه به ایشان مهلت می‌دهیم برای آنان نیکوست؛ ما فقط به ایشان مهلت می‌دهیم تا بر گناه [خود] بیفزایند، و [آنگاه] عذابی خفت‌آور خواهند داشت. خدا بر آن نیست که مؤمنان را به این [حالی] که شما بر آن هستید، واگذارد، تا آنکه پلید را از پاک جدا کند.}

• لا یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذینَ کَفَرُوا فِی الْبِلادِ *مَتاعٌ قَلیلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ. - . آل عمران / 196 - 197 -

{مبادا رفت و آمد [و جنب و جوش] کافران در شهرها تو را دستخوش فریب کند. [این] کالای ناچیز [و برخورداریِ اندکی] است؛ سپس جایگاهشان دوزخ است، و چه بد قرارگاهی است.} - وَ حَسِبُوا أَلاَّ تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثیرٌ مِنْهُمْ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِما یَعْمَلُونَ. - . مائده / 71 -

{و پنداشتند کیفری در کار نیست. پس کور و کَر شدند. سپس خدا توبه آنان را پذیرفت. باز بسیاری از ایشان کور و کر شدند، و خدا به آنچه انجام می‌دهند بیناست.}

• فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُون. - . انعام / 44 -

{پس چون آنچه را که بدان پند داده شده بودند فراموش کردند، درهای هر چیزی [از نعمت‌ها] را بر آنان گشودیم، تا هنگامی که به آنچه داده شده بودند شاد گردیدند؛ ناگهان [گریبان] آنان را گرفتیم، و یکباره نومید شدند.}

• وَ ما أَرْسَلْنا فی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ *ثُمَّ بَدَّلْنا مَکانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّی عَفَوْا وَ قالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَ السَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُون. - . اعراف / 94 - 95 -

{و در هیچ شهری، پیامبری نفرستادیم مگر آنکه مردمش را به سختی و رنج دچار کردیم تا مگر به زاری درآیند. آنگاه به جای بدی ، نیکی نعمت قرار دادیم تا انبوه شدند و گفتند: «پدرانِ ما را [هم مسلماً به حکم طبیعت] رنج و راحت می‌رسیده است.» پس در حالی که بی‌خبر بودند به ناگاه [گریبان] آنان را گرفتیم.}

• فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ. - . توبه / 85 -

{اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نیاوَرَد. جز این نیست که خدا می‌خواهد در زندگی دنیا به وسیله این‌ها عذابشان کند و جانشان در حال کفر بیرون رود.} - وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُون. - . یونس / 11 -

{و اگر خدا برای مردم به همان شتاب که آنان در کار خیر می‌طلبند، در رساندن بلا به آن ها شتاب می‌نمود، قطعاً اجلشان فرا می‌رسید. پس کسانی را که به دیدار ما امید ندارند، در طغیانشان رها می‌کنیم تا سرگردان بمانند.}

• وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فیما فیهِ یَخْتَلِفُون. - . یونس / 19 -

{و اگر وعده‌ای از جانب پروردگارت مقرر نگشته بود، قطعاً در آنچه بر سر آن با هم اختلاف می‌کنند، میانشان داوری می‌شد.}

• وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلیم. - . هود / 48 -

{و گروه‌هایی هستند که به زودی برخوردارشان می‌کنیم، سپس از جانب ما عذابی دردناک به آنان می‌رسد.»}

• وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَمْلَیْتُ لِلَّذینَ کَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقاب. - . رعد / 32 -

{و بی‌گمان، فرستادگان پیش از تو [نیز] مسخره شدند. پس به کسانی که کافر شده بودند مهلت دادم، آنگاه آنان را [به کیفر] گرفتم. پس چگونه بود کیفر من؟}

• ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُون. - . حجر / 3 -

{بگذارشان تا بخورند و برخوردار شوند و آرزو[ها] سرگرمشان کند، پس به زودی خواهند دانست.}

• وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَیْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ. - . نحل / 61 -

{و اگر خداوند مردم را به [سزای] ستمشان مؤاخذه می‌کرد، جنبنده‌ای بر روی زمین باقی نمی‌گذاشت، لیکن [کیفر] آنان را تا وقتی معیّن بازپس می‌اندازد، و چون اجلشان فرا رسد، ساعتی آن را پس و پیش نمی‌توانند افکنند.}

• وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ یُؤاخِذُهُمْ بِما کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا. - . کهف / 58 -

{و پروردگار تو آمرزنده [و] صاحب رحمت است. اگر به [جرم] آنچه مرتکب شده‌اند، آنها را مؤاخذه می‌کرد، قطعاً در عذاب آنان تعجیل می‌نمود [ولی چنین نمی کند] بلکه برای آنها سر رسیدی است که هرگز از برابر آن راه گریزی نمی‌یابند.}

• فَلا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا. - . مریم / 84 -

{پس بر ضد آنان شتاب مکن، که ما [روزها] را برای آنها شماره می‌کنیم.}

• وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَکانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی. - . طه / 129 -

{و اگر سخنی از پروردگارت پیشی نگرفته و موعدی معین مقرر نشده بود، قطعاً [عذاب آنها] لازم می‌آمد.}

• بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّی طالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ. - . انبیاء / 44 -

{[نه] بلکه این‌ها و پدرانشان را برخوردار کردیم تا عمرشان به درازا کشید.}

• وَ إِنْ أَدْری لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حینٍ. - . انبیاء / 11 -

{و نمی‌دانم، شاید آن برای شما آزمایشی و تا چندگاهی [وسیله] برخورداری باشد.} - فَأَمْلَیْتُ لِلْکافِرینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ نَکیرِ الی قوله تعالی وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ لَها وَ هِیَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَ إِلَیَّ الْمَصیرُ. - . حج / 44 - 48 -

{پس کافران را مهلت دادم، سپس [گریبان] آنها را گرفتم. [بنگر،] عذاب من چگونه بود؟ و چه بسا شهری که مهلتش دادم، در حالی که ستمکار بود؛ سپس [گریبان] آن را گرفتم، و فرجام به سوی من است.}

• فَذَرْهُمْ فی غَمْرَتِهِمْ حَتَّی حین *یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنینَ *نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ. - . مومنون / 54 - 55 -

{پس آنها را در ورطه گمراهی‌شان تا چندی واگذار. آیا می‌پندارند که آنچه از مال و پسران که بدیشان مدد می‌دهیم، [از آن روی است که] می‌خواهیم به سودشان در خیرات شتاب ورزیم؟ [نه،] بلکه نمی‌فهمند.}

• وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتَّی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کانُوا قَوْماً بُوراً. - . فرقان / 18 -

{ولی تو آنان و پدرانشان را برخوردار کردی تا [آنجا که] یاد [تو] را فراموش کردند و گروهی هلاک‌شده، بودند.»}

• أَ تُتْرَکُونَ فی ما هاهُنا آمِنینَ *فی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ *وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضیمٌ *وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً فارِهینَ *فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطیعُونِ. - . شعراء / 146 - 150 -

{آیا شما را در آنچه اینجا دارید آسوده رها می‌کنند؟ در باغ‌ها و در کنار چشمه‌ساران، و کشتزارها و خرمابُنانی که شکوفه‌هایشان لطیف است؟ و هنرمندانه [برای خود] از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید. از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید.}

• أَ فَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنینَ *ثُمَّ جاءَهُمْ ما کانُوا یُوعَدُونَ *ما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یُمَتَّعُونَ. - . شعراء / 205 - 207 -

{مگر نمی‌دانی که اگر سال‌ها آنان را برخوردار کنیم، و آنگاه آنچه که [بدان] بیم داده می‌شوند بدیشان برسد، آنچه از آن برخوردار می‌شدند، به کارشان نمی‌آید [و عذاب را از آنان دفع نمی‌کند]؟}

• وَ لَوْ لا أَجَلٌ مُسَمًّی لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ. - . عنکبوت / 53 -

{و اگر سرآمدی معیّن نبود، قطعاً عذاب به آنان می‌رسید و بی‌آنکه خبردار شوند غافلگیرشان می‌کرد.}

• نُمَتِّعُهُمْ قَلیلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلی عَذابٍ غَلیظ. - . لقمان / 24 -

{[ما] آنان را اندکی برخوردار می‌سازیم، سپس ایشان را در عذابی پر فشار درمانده می‌کنیم.}

• وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما کَسَبُوا ما تَرَکَ عَلی ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِعِبادِهِ بَصیراً. - . فاطر / 45 -

{و اگر خدا مردم را به [سزای] آنچه انجام داده‌اند مؤاخذه می‌کرد، هیچ جنبنده‌ای را بر پشت زمین باقی نمی‌گذاشت؛ ولی تا مدّتی معیّن مهلتشان می‌دهد، و چون اجلشان فرا رسد خدا به [کار] بندگانش بیناست.

• وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ یُنْقَذُون * إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلی حینٍ. - . یس/ 43 - 44 -

{و اگر بخواهیم غرقشان می‌کنیم و هیچ فریادرسی نمی‌یابند و رویِ نجات نمی‌بینند. مگر رحمتی از جانب ما [شامل آنها گردد] و تا چندی [آنها را] برخوردار سازیم.} - فَلا یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلادِ *کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ. - . غافر / 4 - 5 -

{پس رفت و آمدشان در شهرها تو را دستخوش فریب نگرداند. پیش از اینان قوم نوح، و بعد از آنان دسته‌های مخالف [دیگر] به تکذیب پرداختند، و هر امّتی آهنگ فرستاده خود را کردند تا او را بگیرند، و به [وسیله] باطل جدال نمودند تا حقیقت را با آن پایمال کنند. پس آنان را فرو گرفتم؛ آیا چگونه بود کیفر من؟}

• وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ. - . سجده / 45 -

{و اگر از جانب پروردگارت فرمانِ [مهلت] سبقت نگرفته بود، قطعاً میانشان داوری شده بود.}

• وَ لَوْ لا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ. - . شوری / 21 -

{و اگر فرمان قاطع [درباره تأخیر عذاب در کار] نبود مسلّماً میانشان داوری می‌شد.}

• بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّی جاءَهُمُ الْحَقُ وَ رَسُولٌ مُبینٌ. - . زخرف / 29 -

{بلکه اینان و پدرانشان را برخوداری دادم تا حقیقت و فرستاده‌ای آشکار به سویشان آمد.}

• لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلیماً. - . فتح / 25 -

{اگر [کافر و مؤمن] از هم متمایز می‌شدند، قطعاً کافران را به عذاب دردناکی معذّب می‌داشتیم.}

• وَ فی ثَمُودَ إِذْ قیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّی حینٍ *فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُون. - . ذاریات / 43 - 44 -

{و در [ماجرای] ثمود [نیز عبرتی بود]، آنگاه که به ایشان گفته شد: «تا چندی برخوردار شوید.» تا [آنکه] از فرمان پروردگار خود سر برتافتند و در حالی که آنها می‌نگریستند، آذرخش آنان را فروگرفت.}

• فَذَرْنی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ *وَ أُمْلی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتین. - . قلم / 44 - 45 -

{پس مرا با کسی که این گفتار را تکذیب می‌کند واگذار. به تدریج آنان را به گونه‌ای که در نیابند [گریبان] خواهیم گرفت، و مهلتشان می‌دهم، زیرا تدبیر من [سخت] استوار است.}

• ذَرْنی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحیداً *وَ جَعَلْتُ لَهُ مالاً مَمْدُوداً *وَ بَنینَ شُهُوداً *وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهیدا *ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزیدَ *کَلاَّ إِنَّهُ کانَ لِآیاتِنا عَنیداً. - . مدثر / 11 - 16 -

{مرا با آنکه [او را] تنها آفریدم واگذار. و دارایی بسیار به او بخشیدم، و پسرانی آماده [به خدمت، دادم]، و برایش [عیش خوش] آماده کردم. باز [هم] طمع دارد که بیفزایم. ولی نه، زیرا او دشمنِ آیات ما بود.}

• کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلیلاً إِنَّکُمْ مُجْرِمُون. - . مرسلات / 46 -

{[ای کافران،] بخورید و اندکی برخوردار شوید که شما گناهکارید.}

• إِنَّهُمْ یَکیدُونَ کَیْداً *وَ أَکیدُ کَیْداً *فَمَهِّلِ الْکافِرینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْدا. - . طارق / 15 - 17 -

ع، [علل الشرائع] الْفَامِیُّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا رَأَی أَهْلَ قَرْیَةٍ قَدْ أَسْرَفُوا فِی الْمَعَاصِی وَ فِیهَا ثَلَاثُ نَفَرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ نَادَاهُمْ جَلَّ جَلَالُهُ

1) 1. المدّثّر: 11- 16.

2) 2. المرسلات: 46.

3) 3. الطارق: 15- 17.

4) 4. لا یوجد فی الأمالی.

5) 5. الخصال ج 1 ص 64.

وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ یَا أَهْلَ مَعْصِیَتِی لَوْ لَا مَا فِیکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الْمُتَحَابِّینَ بِجَلَالِی الْعَامِرِینَ بِصَلَاتِهِمْ أَرْضِی وَ مَسَاجِدِی الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحَارِ خَوْفاً مِنِّی لَأَنْزَلْتُ بِکُمْ عَذَابِی ثُمَّ لَا أُبَالِی‌⁽¹⁾.

ع، [علل الشرائع] عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: خداوند عزوجل وقتی ببیند اهل روستایی را که در گناهان اسراف می‌کنند و در آن‌ها سه نفر از مومنین است خداوند جل جلاه و تقدست اسماوه آن‌ها ندا می‌دهد که: ای گناهکاران! اگر نبود آنان از مومنین که میان شما هستند و دوستداران جلال من هستند و با نمازشان آبادکنندگان زمین من و مساجد من هستند و در سحرها از ترس من در حال استغفارند، حتما بر شما عذابم را نازل می‌کردم و باکی نداشتم . - . علل الشرائع 1 : 234 -

در علل الشرایع از حمیری همانند این روایت وارد شده است. - . علل الشرائع 2 : 209 -

**[ترجمه]

«4»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَرَادَ أَنْ یُصِیبَ أَهْلَ الْأَرْضِ بِعَذَابٍ قَالَ لَوْ لَا الَّذِینَ یَتَحَابُّونَ بِجَلَالِی وَ یَعْمُرُونَ مَسَاجِدِی وَ یَسْتَغْفِرُونَ بِالْأَسْحَارِ لَأَنْزَلْتُ عَذَابِی‌⁽³⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: علی علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل هرگاه بخواهد که بر اهل زمین عذابی فرو فرستد می‌فرماید: اگر نبودند دوستداران جلال من و آبادکنندگان مساجد من و استغفارکنندگان در سحرها، حتما عذابم را فرو می‌فرستادم. - . علل الشرائع 1 : 208 -

در ثواب الاعمال از امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام همانند این روایت وارد شده است. - . ثواب الأعمال: 161 -

**[ترجمه]

«5»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیَهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ جَمِیعاً حَتَّی لَا یُرِیدُ أَنْ یُحَاشِیَ مِنْهُمْ أَحَداً إِذَا عَمِلُوا بِالْمَعَاصِی وَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ فَإِذَا نَظَرَ إِلَی الشِّیبِ نَاقِلِی أَقْدَامِهِمْ إِلَی الصَّلَوَاتِ وَ الْوِلْدَانِ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ رَحِمَهُمْ وَ أَخَّرَ عَنْهُمْ ذَلِکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: به راستی که چون زمینیان نافرمانی کنند و گناهان را مرتکب شوند، خداوند آهنگ آن کند که همگی آنان را عذاب کند، ولی چون کهنسالانی را که به سوی نماز گام می‌سپارند و خردسالانی را که قرآن می‌آموزند بنگرد، بر زمینیان رحم آورد و عذاب را از آنان به تأخیر اندازد. - . علل الشرائع 2 : 208 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُصَلِّی مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لَا یُصَلِّی مِنْ شِیعَتِنَا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ الصَّلَاةِ لَهَلَکُوا وَ إِنَّ اللَّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یَصُومُ مِنْهُمْ عَمَّنْ لَا یَصُومُ مِنْ شِیعَتِنَا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَی تَرْکِ الصِّیَامِ لَهَلَکُوا وَ إِنَّ اللَّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُزَکِّی مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لَا یُزَکِّی مِنْهُمْ وَ لَوِ اجْتَمَعُوا

1) 1. علل الشرائع ج 1 ص 234.

2) 2. علل الشرائع ج 2 ص 209.

3) 3. علل الشرائع ج 1 ص 208.

4) 4. ثواب الأعمال: 161.

5) 5. علل الشرائع ج 2 ص 208.

عَلَی تَرْکِ الزَّکَاةِ لَهَلَکُوا وَ إِنَّ اللَّهَ لَیَدْفَعُ بِمَنْ یَحُجُّ مِنْ شِیعَتِنَا عَمَّنْ لَا یَحُجُّ مِنْهُمْ وَ لَوِ اجْتَمَعُوا عَلَی تَرْکِ الْحَجِّ لَهَلَکُوا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ‌⁽¹⁾فَوَ اللَّهِ مَا أُنْزِلَتْ إِلَّا فِیکُمْ وَ لَا عُنِیَ بِهَا غَیْرُکُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: به درستی که خدای عز و جل دفع می‌کند به کسی که نماز می‌کند از شیعیان ما، عذاب را، از کسی که نماز نمی‌کند از شیعیان ما، و اگر بر ترک نماز اجتماع می‌کردند، هلاک می‌شدند. و به درستی که خدای عز و جل دفع می‌کند به کسی که زکات می‌دهد از شیعیان ما، عذاب را، از کسی که زکات نمی‌دهد، و اگر بر ترک زکات اجتماع می‌کردند، هلاک می‌شدند. و به درستی که خدای عز و جل دفع می‌کند به کسی که حجّ می‌کند از شیعیان ما، عذاب را، از کسی که حج نمی‌کند، و اگر بر ترک حجّ اجتماع می‌کردند، هلاک می‌شدند. و این است معنی قول خدای عز و جل «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ» - . بقره / 251 - {و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی‌کرد، قطعاً زمین تباه می‌گردید. ولی خداوند نسبت به جهانیان تفضّل دارد.} پس به خدا سوگند که این آیه نازل نشد، مگر در شأن شما، و خدا از این آیه غیر شما را قصد نفرموده است. - . تفسیر عیّاشی 1 : 135 -

**[ترجمه]

«7»

ختص، [الإختصاص] عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا عَذَّبَ اللَّهُ قَرْیَةً فِیهَا سَبْعَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عذاب نمی‌کند روستایی را که در آن هفت مومن باشد. - . اختصاص: 30 -

**[ترجمه]

«8»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: یَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام فِی کَلَامِی لَهُ: الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّی کَأَنَّهُ غَفَرَ⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا ابْتَلَی اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ لِیَرَاکُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَجِلِینَ کَمَا یَرَاکُمْ مِنَ النَّقِمَةِ فَرِقِینَ إِنَّهُ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَرَ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجاً فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً وَ مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَرَ ذَلِکَ اخْتِبَاراً فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولًا⁽⁷⁾.

1) 1. البقرة: 251.

2) 2. تفسیر العیّاشیّ ج 1 ص 135.

3) 3. الاختصاص: 30.

4) 4. نهج البلاغة الرقم 24 من الحکم.

5) 5. نهج البلاغة الرقم 29 من الحکم.

6) 6. نهج البلاغة الرقم 116 من الحکم.

7) 7. نهج البلاغة الرقم 358 من الحکم.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ای آدمی زاده! چون دیدی پروردگارت سبحانه نعمت پیاپی دهد و تو گناه پیاپی کنی، باید از خدا در حذر باشی. - . نهج البلاغة حکمت: 24 -

و فرمود: برحذر باشید، برحذر باشید همانا خداوند می‌پوشاند تا جایی که گویی بخشیده است. - . نهج البلاغة حکمت: 29 -

و فرمود: چه بسیار افرادی که با احسانی که به آن‌ها می‌شود به تدریج به عذاب نزدیک می‌شوند و با پرده‌ای بر اعمالشان کشیده شده، فریب می‌خورند و با سخن نیکویی که درباره آن‌ها گفته می‌شود شگفت زده می‌شوند و خداوند هیچ بنده‌ای را همچون مهلت دادن آزمایش نمی‌کند. - . نهج البلاغة حکمت: 116 -

و فرمود: ای مردم! باید خداوند شما را از وفور نعمت خود ترسان بیند چونان که از بروز نقمتش هراسانید، قصه این است که هر کس در مال و جاهش وسعت یافت و آن را برای گول خوردن نشناخت، از پیشامد بیمناکی خود را آسوده دل به حساب آورده است، و هر کس به تنگدستی گرفتار شد و آن را امتحان و آزمایش از جانب خدا ندانست، امیدبخشی را نادیده گرفته است. - . نهج البلاغه حکمت: 358 -

**[ترجمه]

باب 140 النهی عن التعییر بالذنب أو العیب و الأمر بالهجرة عن بلاد أهل المعاصی

الآیات

النساء: إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها⁽¹⁾

العنکبوت: یا عِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسِعَةٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ‌⁽²⁾

الزمر: أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ⁽³⁾

{کسانی که بر خویشتن ستمکار بوده‌اند، [وقتی] فرشتگان جانشان را می‌گیرند، می‌گویند: «در چه [حال] بودید؟» پاسخ می‌دهند: «ما در زمین از مستضعفان بودیم.» می‌گویند: «مگر زمین خدا وسیع نبود تا در آن مهاجرت کنید؟}

• یا عِبادِیَ الَّذینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضی واسِعَةٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ. - . عنکبوت / 56 -

{«ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، زمین من فراخ است؛ تنها مرا بپرستید.»}

1) 1. النساء: 97.

2) 2. العنکبوت: 56.

3) 3. الزمر: 10.

4) 4. الکافی ج 2 ص 356.

5) 5. الکافی ج 2 ص 356.

البدعة القبیحة و المعنی من عمل بها و أفشاها بین الناس کان علیه کوزر من ابتدعها أولا و هذا بالنظر إلی الابتداء أظهر کالأول بالنسبة إلی الإذاعة فی القاموس بدأ به کمنع ابتدأ و الشی‌ء فعله ابتداء کأبدأه و ابتدأه.

و قد یقال هذا الوعید أنما هو فی ذوی الهیئات الحسنة و فیمن لم یعرف بأذیة و لا فساد فی الأرض و أما المولعین بذلک الذین ستروا غیر مرة فلم یکفوا فلا یبعد القول بکشفهم لأن الستر علیهم من المعاونة علی المعاصی و ستر من یندب إلی ستره إنما هو فی معصیة مضت و أما فی معصیة هو متلبس بها فلا یبعد القول بوجوب المبادرة إلی إنکارها و المنع منها لمن قدر علیه فإن لم یقدر رفع إلی والی الأمر ما لم یؤد إلی مفسدة أشد.

و أما جرح الشاهد و الراوی و الأمناء علی الأوقاف و الصدقات و أموال الأیتام فیجب الجرح عند الحاجة إلیه لأنه تترتب علیه أحکام شرعیة و لو رفع إلی الإمام ما یندب الستر فیه لم یأثم إذا کانت نیته رفع معصیة الله لا کشف ستره و جرح الشاهد إنما هو عند طلب ذلک منه أو یری حاکما یحکم بشهادته و قد علم منه ما یبطلها فلا یبعد القول بحسن رفعه.

**[ترجمه]«الفاحشة» هر آن چیزی است که خدای عز و جل از آن نهی فرموده و چه بسا مخصوص گناهانی باشد که قبح آن شدید است. «کان کمبتدئها» یعنی مانند فاعل آن فعل است و از فاعل تعبیر به مبتدی فرمود، زیرا کسی که آن را اشاعه می‌دهد، مانند فاعل است و فاعل نسبت به او مانند پیشقدم است و محتمل است که مراد از فاحشه، آن بدعت زشت باشد و معنا این می‌شود که کسی که به بدعت عمل نموده و آن را بین مردم علنی سازد، بر او مثل گناه کسی است که ابتدای به آن بدعت نموده و این معنا با نظر به ابتدا، واضح‌تر است، مانند وضوح اول نسبت به اذاعه. در قانوس گفته: «بدأ به» بر وزن منع یعنی شروع کرد و آن چیز را ابتداءاً آغاز کرد مانند «أبداه و ابتدأه» که به همین معنا هستند.

ص، [قصص الأنبیاء علیهم السلام] عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا فَارَقَ مُوسَی الْخَضِرَ علیه السلام قَالَ مُوسَی أَوْصِنِی فَقَالَ

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 105.

2) 2. الخصال ج 1 ص 54.

3) 3. العنکبوت: 56.

4) 4. تفسیر القمّیّ: 497 و الآیة فی النساء: 97.

5) 5. الخصال ج 1 ص 54.

6) 6. راجع ج 72 ص 195، نقله عن الخصال ج 2 ص 5.

الْخَضِرُ الْزَمْ مَا لَا یَضُرُّکَ مَعَهُ شَیْ‌ءٌ کَمَا لَا یَنْفَعُکَ مِنْ غَیْرِهِ شَیْ‌ءٌ إِیَّاکَ وَ اللَّجَاجَةَ وَ الْمَشْیَ إِلَی غَیْرِ حَاجَةٍ وَ الضَّحِکَ فِی غَیْرِ تَعَجُّبٍ یَا ابْنَ عِمْرَانَ لَا تُعَیِّرَنَّ أَحَداً بِخَطِیئَةٍ وَ ابْکِ عَلَی خَطِیئَتِکَ.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی موسی از خضر جدا شد به او گفت: مرا وصیت و سفارشی بنما. خضر گفت: متوجه چیزی باش که با او بودن به تو زیانی نمی‌رسد، چنانچه از دیگری جز او برایت سودی نخواهد بود. از لجاجت بپرهیز و دنبال کاری که نیاز به آن نداری مرو و بی‌شگفتی مخند. پسر عمران! دیگری را به گناهش سرزنش مکن و بر خطای خویش گریه کن. - . قصص الانبیا: 157 -

**[ترجمه]

«8»

نهج، [نهج البلاغة]: لَیْسَ بَلَدٌ أَحَقَّ بِکَ مِنْ بَلَدٍ خَیْرُ الْبِلَادِ مَا حَمَلَکَ‌⁽¹⁾.

«1»

ع، [علل الشرائع] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِعَبْدٍ خَیْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً تَبِعَهُ بِنَقِمَةٍ وَ یُذَکِّرُهُ الِاسْتِغْفَارَ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً تَبِعَهُ بِنِعْمَةٍ لِیُنْسِیَهُ الِاسْتِغْفَارَ وَ یَتَمَادَی بِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ‌⁽³⁾بِالنِّعَمِ عِنْدَ الْمَعَاصِی‌⁽⁴⁾.

1) 1. نهج البلاغة الرقم 442، من الحکم.

2) 2. فاطر: 37.

3) 3. الأعراف: 182.

4) 4. علل الشرائع ج 2 ص 248، و فی الکافی ج 2 ص 452، باب الاستدراج مثل ذلک و شرحه فی مرآة العقول ج 2 ص 423.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه خداوند متعال برای بنده‌ای خیر بخواهد، پس در صورتی که آن بنده گناهی مرتکب شد، به دنبال آن گرفتار نقمت و عذابی او را نموده تا بدین وسیله متوجه طلب آمرزش و استغفار گردد و زمانی که برای بنده‌ای بدی را خواسته باشد، به دنبال گناهش به او نعمتی می‌دهد تا استغفار را فراموش کرده و در گناه پیوسته بماند. و به همین معنا اشاره دارد فرموده حق تعالی: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ» - . اعراف : 182 - {به تدریج از جائی که نمی‌دانند، گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد.} مقصود این است که هنگام انجام معاصی به ایشان نعمت می‌دهیم. - . علل الشرائع 2 : 248 -

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ⁽¹⁾قَالَ تَوْبِیخٌ لِابْنِ ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام درباره فرموده خداوند عزوجل «أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ» - فاطر / 37 - {آیا شما را به اندازه‌ای که هر کس اهل تذکّر است در آن متذکّر می‌شود عمر ندادیم؟} فرمود: این آیه سرزنشی برای پسر هجده ساله است. - . خصال 2 : 96 -

**[ترجمه]

«3»

ثو⁽³⁾،[ثواب الأعمال] ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَیُکْرِمُ ابْنَ السَّبْعِینَ وَ یَسْتَحْیِی مِنِ ابْنِ الثَّمَانِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند شخص هفتاد ساله را گرامی می‌دارد و از شخص هشتاد ساله خجالت می‌کشد. - . خصال 2 : 115 -

**[ترجمه]

«4»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ عُمِّرَ أَرْبَعِینَ سَنَةً سَلِمَ مِنَ الْأَدْوَاءِ الثَّلَاثَةِ مِنَ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ مَنْ عُمِّرَ خَمْسِینَ سَنَةً رَزَقَهُ اللَّهُ الْإِنَابَةَ إِلَیْهِ وَ مَنْ عُمِّرَ سِتِّینَ سَنَةً هَوَّنَ اللَّهُ حِسَابَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ عُمِّرَ سَبْعِینَ سَنَةً کُتِبَتْ حَسَنَاتُهُ وَ لَمْ تُکْتَبْ سَیِّئَاتُهُ وَ مَنْ عُمِّرَ ثَمَانِینَ سَنَةً غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ مَشَی عَلَی الْأَرْضِ مَغْفُوراً لَهُ وَ شُفِّعَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: زمانی که عمر مؤمن به چهل سال برسد، خداوند او را از سه بیماری دیوانگی و خوره (جذام) و پیسی (برص) به دور می‌دارد؛ و هنگامی که به پنجاه سالگی برسد، خداوند توفیق زاری به او روزی کند؛ و چون عمر او به شصت سال برسد، خداوند حسابش را در روز قیامت آسان کند؛ و زمانی که هفتاد سال بر او بگذرد، کار نیک و پسندیده او را در نامه اعمالش ثبت کنند، و گناهان او را ثبت نکنند؛ و چون به سن هشتاد سالگی برسد، خداوند همه گناهان گذشته و آینده او را می‌آمرزد، و بر زمین آمرزیده شده راه می‌رود و در خانواده‌اش شفاعت می‌شود. - . خصال 2 : 114 -

**[ترجمه]

«5»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سَیْفٍ التَّمَّارِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ الْعَبْدَ لَفِی فُسْحَةٍ مِنْ أَمْرِهِ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَرْبَعِینَ سَنَةً فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مَلَکَیْهِ أَنِّی قَدْ عَمَّرْتُ عَبْدِی عُمُراً فَغَلِّظَا وَ شَدِّدَا وَ تَحَفَّظَا وَ اکْتُبَا عَلَیْهِ قَلِیلَ عَمَلِهِ وَ کَثِیرَهُ وَ صَغِیرَهُ وَ کَبِیرَهُ‌⁽⁶⁾.

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ: مِثْلَهُ‌⁽⁷⁾.

1) 1. فاطر: 37.

2) 2. الخصال ج 2 ص 96.

3) 3. ثواب الأعمال: 171.

4) 4. الخصال ج 2 ص 115.

5) 5. الخصال ج 2 ص 114.

6) 6. أمالی الصدوق: 23.

7) 7. الخصال ج 2 ص 115.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: به راستی بنده خدا تا چهل ساله نشده در وسعت است و چون به چهل سال رسید، خداوند به دو فرشته وی وحی کند که من به بنده خود عمری زیاد دادم، بر او سختی و شدت کنید و او را خوب بپائید و کم و بیش و کوچک و بزرگ کارهایش را بنویسید. - . أمالی الصدوق: 23 -

در خصال مانند این روایت وارد شده است. - . خصال 2 : 115 -

**[ترجمه]

«6»

ل، [الخصال] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا بَلَغَ الْعَبْدُ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً فَقَدْ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ إِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً فَقَدْ بَلَغَ مُنْتَهَاهُ فَإِذَا طَعَنَ فِی إِحْدَی وَ أَرْبَعِینَ فَهُوَ فِی النُّقْصَانِ وَ یَنْبَغِی لِصَاحِبِ الْخَمْسِینَ أَنْ یَکُونَ کَمَنْ کَانَ فِی النَّزْعِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: آن گاه که بنده به سن سی و سه سالگی رسید، در واقع به رشد رسیده و آنگاه که به سن چهل سالگی رسید، به نهایت درجه آن رسیده و آنگاه که به سن چهل و یک سالگی گام گذاشت، او در کاستی است و شایسته است که فرد پنجاه ساله همانند کسی باشد که در حال جان کندن است. - . خصال 2 : 115 -

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا أَتَتْ عَلَی الْعَبْدِ أَرْبَعُونَ سَنَةً قِیلَ لَهُ خُذْ حِذْرَکَ فَإِنَّکَ غَیْرُ مَعْذُورٍ وَ لَیْسَ ابْنُ أَرْبَعِینَ سَنَةً أَحَقَّ بِالْعُذْرِ مِنِ ابْنِ عِشْرِینَ سَنَةً فَإِنَّ الَّذِی یَطْلُبُهُمَا وَاحِدٌ وَ لَیْسَ عَنْهُمَا بِرَاقِدٍ فَاعْمَلْ لِمَا أَمَامَکَ مِنَ الْهَوْلِ وَ دَعْ عَنْکَ فُضُولَ الْقَوْلِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: هر گاه بنده‌ای پا به سن چهل سالگی گذاشت، به او گفته می‌شود: خود را دریاب که عذری از تو پذیرفته نیست. و فرد چهل ساله برای عذر، شایسته‌تر از بیست ساله نیست، چرا که آنچه که آن‌ها را می‌جوید یکی است و در خواب نیست. (از کار آنها غافل نیست) پس به جهت هراسی که در پیش داری عمل کن و گفتار زیادی را رها کن. - . خصال 2 : 115 -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِذَا بَلَغَ الْمَرْءُ أَرْبَعِینَ سَنَةً آمَنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْأَدْوَاءِ الثَّلَاثَةِ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ فَإِذَا بَلَغَ الْخَمْسِینَ خَفَّفَ اللَّهُ حِسَابَهُ فَإِذَا بَلَغَ السِّتِّینَ رَزَقَهُ اللَّهُ الْإِنَابَةَ إِلَیْهِ فَإِذَا بَلَغَ السَّبْعِینَ أَحَبَّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ فَإِذَا بَلَغَ الثَّمَانِینَ أَمَرَ اللَّهُ بِإِثْبَاتِ حَسَنَاتِهِ وَ إِلْقَاءِ سَیِّئَاتِهِ فَإِذَا بَلَغَ التِّسْعِینَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ کُتِبَ أَسِیرَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ‌⁽³⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که انسانی به چهل سالگی می‌رسد، خداوند او را از سه بیماری ایمن می‌دارد: جنون، جذام و پیسی، و آنگاه که به سن پنجاه سالگی رسید حسابرسی او را سبک گیرد، و آنگاه که به شصت سالگی رسید بازگشت به سوی خودش را به او روزی می‌کند، و آنگاه که به هفتاد سالگی رسید آسمانیان او را دوست دارند، و آنگاه که به هشتاد سالگی رسید، خداوند دستور می‌دهد که حسنات او ثبت و گناهانش کنار گذاشته شود، و آنگاه که به نود سالگی رسید، خداوند گناهان پیشین و پسین او را می‌آمرزد و نامش در شمار اسیران خدا در روی زمین نوشته می‌شود. - . خصال 2 : 115 -

در ثواب الاعمال همانند این روایت وارد شده است. - . ثواب الأعمال: 171 -

**[ترجمه]

«9»

ل، [الخصال] وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: فَإِذَا بَلَغَ الْمِائَةَ فَذَلِکَ أَرْذَلُ الْعُمُرِ وَ رُوِیَ أَنَّ أَرْذَلَ الْعُمُرِ أَنْ یَکُونَ عَقْلُهُ عَقْلَ ابْنِ سَبْعِ سِنِینَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: و آنگاه که به صد سالگی رسید به پایانی‌ترین درجه عمر رسیده است و روایت شده: پایانی‌ترین درجه عمر این است که خرد او مانند خرد کودک هفت ساله باشد. - . خصال 1 : 115 -

**[ترجمه]

«10»

ل، [الخصال] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمُذَکِّرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْأَصَمِّ عَنْ بَکْرِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُهَاجِرِ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ مُعَمَّرٍ یُعَمَّرُ

1) 1. الخصال ج 2 ص 115.

2) 2. الخصال ج 2 ص 115.

3) 3. الخصال ج 2 ص 115.

4) 4. ثواب الأعمال: 171.

5) 5. الخصال ج 1 ص 115.

أَرْبَعِینَ سَنَةً إِلَّا صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْبَلَاءِ الْجُنُونَ وَ الْجُذَامَ وَ الْبَرَصَ فَإِذَا بَلَغَ الْخَمْسِینَ لَیَّنَ اللَّهُ عَلَیْهِ حِسَابَهُ فَإِذَا بَلَغَ السِّتِّینَ رَزَقَهُ اللَّهُ الْإِنَابَةَ إِلَیْهِ بِمَا یُحِبُّ وَ یَرْضَی فَإِذَا بَلَغَ السَّبْعِینَ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ أَحَبَّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ فَإِذَا بَلَغَ الثَّمَانِینَ قَبِلَ اللَّهُ حَسَنَاتِهِ وَ تَجَاوَزَ عَنْ سَیِّئَاتِهِ فَإِذَا بَلَغَ التِّسْعِینَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ سُمِّیَ أَسِیرَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ شُفِّعَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ‌⁽¹⁾.

ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْحَمَّادِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الصَّائِغِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُسَیْنٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از افراد مسنّ کسی نیست که چهل سال عمر کند مگر این که خداوند سه گونه بلا را از او بازگرداند: جنون، جذام و پیسی. و آنگاه که به سن پنجاه سالگی رسید خداوند حسابرسی او را آسان نماید، و آنگاه که به شصت سالگی رسید خداوند بازگشت به سوی خویش را در آنچه دوست دارد و خشنود است به او روزی می‌کند، و آنگاه که به هفتاد سالگی رسید خداوند او را دوست داشته و آسمانیان او را دوست می‌دارند، و آنگاه که به هشتاد سالگی رسید خداوند اعمال نیک او را می‌پذیرد و از اعمال بد او می‌گذرد، و آنگاه که به نود سالگی رسید خداوند گناه پیشین و پسین او را می‌آمرزد و اسیر خدا در روی زمین نامیده می‌شود و در باره خاندانش شفاعت می‌کند. - . خصال 2 : 116 -

در خصال همانند این روایت نقل شده است. - . خصال 2 : 116 -

**[ترجمه]

«11»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُؤَدِّبِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ خَالِدٍ الْقَلَانِسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یَسْتَحْیِی مِنْ أَبْنَاءِ الثَّمَانِینَ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ.

وَ قَالَ علیه السلام: یُؤْتَی بِشَیْخٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُدْفَعُ إِلَیْهِ کِتَابُهُ ظَاهِرُهُ مِمَّا یَلِی النَّاسَ لَا یَرَی إِلَّا مَسَاوِیَ فَیَطُولُ ذَلِکَ عَلَیْهِ فَیَقُولُ یَا رَبِّ أَ تَأْمُرُ بِی إِلَی النَّارِ فَیَقُولُ الْجَبَّارُ جَلَّ جَلَالُهُ یَا شَیْخُ إِنِّی أَسْتَحْیِی أَنْ أُعَذِّبَکَ وَ قَدْ کُنْتَ تُصَلِّی لِی فِی دَارِ الدُّنْیَا اذْهَبُوا بِعَبْدِی إِلَی الْجَنَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند از اشخاص هشتاد ساله حیا می‌کند که عذابشان کند.

و فرمود: روز رستاخیز پیرمردی را می‌آورند و نامه اعمالش را به دستش می‌دهند. طرف پشت نامه به سوی مردم است و او در آن جز بدی و گناه نمی‌بیند، بر او سخت گران می‌آید. می‌گوید: ای پروردگار من! آیا دستور می‌فرمایی که به سوی آتش بروم؟ خداوند جبّار فرماید: ای پیرمرد! من شرم دارم که تو را عذاب کنم، با این که تو در دنیا همواره نماز می‌خواندی. بنده مرا به سوی بهشت ببرید. - . خصال 2 : 115 -

**[ترجمه]

«12»

جع‌⁽⁴⁾،[جامع الأخبار] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَنْظُرُ فِی وَجْهِ الشَّیْخِ الْمُؤْمِنِ صَبَاحاً وَ مَسَاءً فَیَقُولُ یَا عَبْدِی کَبِرَ سِنُّکَ وَ دَقَّ عَظْمُکَ وَ رَقَّ جِلْدُکَ وَ قَرُبَ أَجَلُکَ وَ حَانَ قُدُومُکَ عَلَیَّ فَاسْتَحِ مِنِّی فَأَنَا أَسْتَحِی مِنْ شَیْبَتِکَ أَنْ أُعَذِّبَکَ بِالنَّارِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَنِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ الشَّیْبَةُ نُورِی فَلَا أُحْرِقُ نُورِی بِنَارِی.

وَ عَنْ حَازِمِ بْنِ حَبِیبٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا بَلَغْتَ سِتِّینَ

1) 1. الخصال ج 2 ص 116.

2) 2. الخصال ج 2 ص 116.

3) 3. الخصال ج 2 ص 115.

4) 4. جامع الأخبار: 107.

سَنَةً فَاحْسُبْ نَفْسَکَ فِی الْمَوْتَی.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَبْنَاءُ الْأَرْبَعِینَ زَرْعٌ قَدْ دَنَا حَصَادُهُ أَبْنَاءَ الْخَمْسِینَ مَا ذَا قَدَّمْتُمْ وَ مَا ذَا أَخَّرْتُمْ أَبْنَاءَ السِّتِّینَ هَلُمُّوا إِلَی الْحِسَابِ لَا عُذْرَ لَکُمْ أَبْنَاءَ السَّبْعِینَ عُدُّوا أَنْفُسَکُمْ مِنَ الْمَوْتَی.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَیُکْرِمُ أَبْنَاءَ السَّبْعِینَ وَ یَسْتَحْیِی مِنْ أَبْنَاءِ الثَّمَانِینَ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال به صورت پیرمرد مومن هر صبح و عصر نگاه می‌کند و می‌گوید: ای بنده من! سن تو زیاد شد و استخوانت ظریف شد و پوستت نازک شد و مرگت نزدیک شد و قدم‌هایت به من نزدیک شد. پس از من حیا کن و من از پیری تو حیا می‌کنم که به آتش عذابت نمایم. - . جامع الأخبار: 107 -

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از خداوند متعال نقل کرد که فرمود: پیری نور من است، پس نورم را با آتشم نمی‌سوزانم.

و امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که سن تو به شصت سال رسید خود را از مردگان بدان.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای چهل سالگان! برای بررسی حساب آماده شوید. ای پنجاه سالگان! کاشته و زراعتی هستید که هنگام درو کردنش فرا رسیده است. ای شصت سالگان! بنگرید چه پیش فرستاده‌اید و چه به جا گذاشته‌اید. ای هفتاد سالگان! خویش را در شمار مردگان بشمرید.

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند هفتاد ساله‌ها را گرامی دارد و حیا کند از اینکه هشتاد ساله‌ها را عذاب نماید. - . جامع الأخبار: 140 -

**[ترجمه]

باب 142 من أطاع المخلوق فی معصیة الخالق

روایات

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَرْضَی سُلْطَاناً جَائِراً بِسَخَطِ اللَّهِ خَرَجَ مِنْ دِینِ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که سلطانی را به وسیله خشم خداوند خشنود سازد از دین خدا بیرون رود. - . کافی 2 : 373 -

**[ترجمه]

بیان

یمکن حمله علی من أرضی خلفاء الجور بإنکار أئمة الحق أو شی‌ء من ضروریات الدین.

**[ترجمه]ممکن است بتوان این تعبیر را حمل بر کسی نمود که خلفای جور را با انکار ائمه علیهم السلام یا چیزی از ضروریات دین، راضی می‌نماید.

**[ترجمه]

«6»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ الْمَخْلُوقِ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ‌⁽²⁾.

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دین ندارد آن کس که فرمانبرداری کسی را که نافرمانی خدا کند دین خود قرار دهد. - . عیون الأخبار 2 : 43. -

در صحیفه الرضا علیه السلام همانند این روایت وارد شده است. - . صحیفة الرضا علیه السلام: 34 -

**[ترجمه]

«7»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْإِسْنَادِ إِلَی دَارِمٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَرْضَی سُلْطَاناً بِمَا یُسْخِطُ اللَّهَ خَرَجَ مِنْ دِینِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که سلطانی را به وسیله خشم خداوند خشنود سازد از دین خدا بیرون رود. - . عیون أخبار الرضا 2 : 69 -

**[ترجمه]

«8»

ل، [الخصال] عَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ طَلَبَ رِضَی النَّاسِ بِسَخَطِ اللَّهِ جَعَلَ اللَّهُ حَامِدَهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که طلب کند خشنودی مردم را به خشم خدا، خدا ستایش کننده او را از مردم مذمّت کننده او قرار می‌دهد. - . خصال 1 : 5 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَبِی غَالِبٍ الزُّرَارِیِّ عَنْ عَمِّهِ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الطَّیَالِسِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ مَنْ عَصَی اللَّهَ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِفِرْیَةِ بَاطِلٍ عَلَی اللَّهِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ

1) 1. الکافی ج 2 ص 373.

2) 2. عیون الأخبار ج 2 ص 43.

3) 3. صحیفة الرضا علیه السلام: 34.

4) 4. عیون الأخبار ج 2 ص 69.

5) 5. الخصال ج 1 ص 5.

بِجُحُودِ شَیْ‌ءٍ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: دین ندارد آن کس که فرمانبرداری کسی را که نافرمانی خدا کند دین خود قرار دهد، و دین ندارد کسی که افتراء باطلی را بر خدا دین خود کند، و دین ندارد کسی که انکار یکی از آیات خدا را دین خود کند. - . أمالی طوسی 1 : 76 -

**[ترجمه]

«10»

لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْکِنَانِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَا تُسْخِطُوا اللَّهَ بِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ وَ لَا تَتَقَرَّبُوا إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ بِتَبَاعُدٍ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ شَیْ‌ءٌ یُعْطِیهِ

بِهِ خَیْراً أَوْ یَصْرِفُ بِهِ عَنْهُ سُوءاً إِلَّا بِطَاعَتِهِ وَ ابْتِغَاءِ مَرْضَاتِهِ إِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ نَجَاحُ کُلِّ خَیْرٍ یُبْتَغَی وَ نَجَاةٌ مِنْ کُلِّ شَرٍّ یُتَّقَی وَ إِنَّ اللَّهَ یَعْصِمُ مَنْ أَطَاعَهُ وَ لَا یَعْتَصِمُ مِنْهُ مَنْ عَصَاهُ وَ لَا یَجِدُ الْهَارِبُ مِنَ اللَّهِ مَهْرَباً فَإِنَّ أَمْرَ اللَّهِ نَازِلٌ بِإِذْلَالِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْخَلَائِقُ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ مَا شَاءَ اللَّهُ کَانَ وَ مَا لَمْ یَشَأْ لَمْ یَکُنْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا را با خشنود کردن یکی از افراد خلقش خشمگین مسازید، و با دور شدن از خدا به فردی از خلق تقرّب مجوئید، زیرا میان خدا و فردی از خلق تعهّدی وجود ندارد که به مقتضای آن، خیری را به او عطا کند، یا شرّی را از او بگرداند مگر به وسیله طاعتش و طلب خشنودیش. بی گمان طاعت خداوند تبارک و تعالی وسیله دست یافتن به هر خیریست که آن را می جویند، و نجات از هر شرّی است که از آن پرهیز می کنند، و خداوند عزّ و جلّ هر که را که اطاعتش کند محفوظ می‌دارد، و هر که او را عصیان کند از خشم او مصون نمی‌ماند، و کسی که از خدا فرار کند پناهگاهی نمی‌یابد، زیرا فرمان خدای - تعالی ذکره - به خوار ساختن او صادر شده است، اگر چه خلائق خوش نداشته باشند، و هر چه آمدنی است نزدیک است، هر چه خدا بخواهد واقع می‌شود، و هر چه نخواهد واقع نمی‌گردد. - . امالی صدوق: 489 -

**[ترجمه]

باب 143 التکلف و الدعوی

الآیات

ص: وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ‌⁽³⁾

{و من از کسانی نیستم که چیزی از خود بسازم [و به خدا نسبت دهم].}

**[ترجمه]

روایات

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْمُتَکَلِّفُ مُخْطِئٌ وَ إِنْ أَصَابَ وَ الْمُتَطَوِّعُ مُصِیبٌ وَ إِنْ أَخْطَأَ وَ الْمُتَکَلِّفُ لَا یَسْتَجْلِبُ فِی عَاقِبَةِ أَمْرِهِ إِلَّا الْهَوَانَ وَ فِی الْوَقْتِ إِلَّا التَّعَبَ وَ الْعَنَاءَ وَ الشَّقَاءَ وَ الْمُتَکَلِّفُ ظَاهِرُهُ رِئَاءٌ وَ بَاطِنُهُ نِفَاقٌ فَهُمَا جَنَاحَانِ یَطِیرُ بِهِمَا الْمُتَکَلِّفُ وَ لَیْسَ فِی الْجُمْلَةِ مِنْ أَخْلَاقِ الصَّالِحِینَ وَ لَا مِنْ شِعَارِ الْمُتَّقِینَ التَّکَلُّفِ فِی أَیِّ بَابٍ کَانَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ وَ قَالَ علیه السلام نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْلِیَاءِ بِرَاءٌ مِنَ التَّکَلُّفِ.

1) 1. أمالی الطوسیّ ج 1 ص 76.

2) 2. أمالی الصدوق: 293.

3) 3. سورة ص: 86.

فَاتَّقِ اللَّهَ وَ اسْتَقِمْ نَفْسَکَ یُغْنِکَ عَنِ التَّکَلُّفِ وَ یَطْبَعُکَ بِطِبَاعِ الْإِیمَانِ وَ لَا تَشْتَغِلْ بِطَعَامٍ آخِرُهُ الْخَلَاءُ وَ لِبَاسٍ آخِرُهُ الْبِلَی وَ دَارٍ آخِرُهَا الْخَرَابُ وَ مَالٍ آخِرُهُ الْمِیرَاثُ وَ إِخْوَانٍ آخِرُهُمُ الْفِرَاقُ وَ عِزٍّ آخِرُهُ الذُّلُّ وَ وَقَارٍ آخِرُهُ الْجَفَاءُ وَ عَیْشٍ آخِرُهُ الْحَسْرَةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که به تکلف کار می‌کند خطاکار است اگر چه عمل او صحیح باشد، و هر که به قصد اطاعت و امتثال عمل می‌کند اعمال او درست است اگر چه بر خلاف واقع باشد. و شخصی که روی تکلف عمل می‌کند، در عاقبت امر خود نتیجه‌ای به دست نخواهد آورد مگر خواری و ذلت را، و در حال حاضر نیز به جز زحمت و مشقت و ناراحتی اندوخته‌ای نخواهد داشت. و ظاهر امر شخص متکلف خودنمایی و ریاکاری بوده، و باطن امر او به نفاق و خلاف خواهد برگشت، و با این دو بال ریاء و نفاق حرکت کرده و خواه ناخواه به سوی دوزخ و گرفتاری خواهد رسید. و در نتیجه باید متوجه شد که افراد صالح و پرهیزکار هرگز روی تکلف عمل نکرده و با این صفت متصف نخواهند شد. خداوند متعال به رسول گرامی خود می‌فرماید: «قُلْ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ» - . ص / 86 - {(ای

پیامبر!) بگو: «من برای دعوت نبوّت هیچ پاداشی از شما نمی‌طلبم، و من از متکلّفین نیستم!»} و فرمود: ما گروه پیغمبران و امنای پروردگار و پرهیزگاران از عیش و آلودگی دنیوی از تکلف دور هستیم. پس در راه خدا تقوا پیدا کرده و در مقابل اوامر او استقامت داشته باشید؛ تا شما را از تکلف بی‌نیاز کند و به طبیعت ایمان پا برجا و برقرار کند و مشغول مکن خود را با لباسی که در آخر پوسیده خواهد شد، و با خوراکی که در آخر محتاج به خلاء است، و با خانه و ساختمانی که رو به ویرانی دارد، و با مالی که عاقبت به وراث منتقل خواهد شد، و با همراهان و برادرانی که در آخر به جدائی منتهی می‌شود، و با عزت و بزرگواریی که در نتیجه به خواری و ذلت مبدل می‌گردد، و با وقار و سنگینی ساختگی که هر چه زودتر کنار می‌رود، و عیش و لذتی که به حسرت و ندامت پایان می‌پذیرد. - . مصباح الشریعة: 24 -

**[ترجمه]

«2»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الدَّعْوَی بِالْحَقِیقَةِ لِلْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام وَ أَمَّا الْمُدَّعِی بِغَیْرِ وَاجِبٍ فَهُوَ کَإِبْلِیسَ اللَّعِینِ ادَّعَی النُّسُکَ وَ هُوَ عَلَی الْحَقِیقَةِ مُنَازِعٌ لِرَبِّهِ مُخَالِفٌ لِأَمْرِهِ فَمَنِ ادَّعَی أَظْهَرَ الْکَذِبَ وَ الْکَاذِبُ لَا یَکُونُ أَمِیناً وَ مَنِ ادَّعَی فِیمَا لَا یَحِلُّ لَهُ فُتِحَ عَلَیْهِ أَبْوَابُ الْبَلْوَی وَ الْمُدَّعِی یُطَالَبُ بِالْبَیِّنَةِ لَا مَحَالَةَ وَ هُوَ مُفْلِسٌ فَیَفْتَضِحُ وَ الصَّادِقُ لَا یُقَالُ لَهُ لِمَ.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الصَّادِقُ لَا یَرَاهُ أَحَدٌ إِلَّا هَابَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: ادعا کردن حقیقت را یا در حقیقت نیست مگر از برای پیغامبران و پیشوایان حق و آنان که به مرحله صدق در رفتار و پندار رسیده‌اند. و اما کسی که دعوی دارد بدون لزوم و ثبوت، و روی ظن و خیال و وهم: پس مانند ابلیس لعین خواهد بود که ادعای عبادت و طاعت حق نمود، در صورتی که او در واقع نزاع‌کننده با پروردگار متعال و مخالف با او بود. پس کسی که ادعا کرد، تظاهر به دروغ کرده است، و آدم دروغگو هرگز مطمئن و و امین نیست. و کسی که ادعا نمود در موردی که جایز نیست برای او، باز می‌کند برای خودش درهای گرفتاری و ابتلائات را. و آدم ادعاکننده از او دلیل و شاهد برای ادعایش مطالبه می‌شود، و او در این مورد دست خالی و مفلس است، پس مفتضح خواهد شد. و شخص صادق را که ادعائی نماید، بازخواست از آن نمی‌شود.

أمیر المؤمنین علیه السلام فرمود: آدم صادق را کسی نمی‌بیند، مگر آنکه هیبت او قلب طرف را می‌گیرد. - . مصباح الشریعة: 63 -

**[ترجمه]

«3»

نهج، [نهج البلاغة]: مَنْ کَابَدَ الْأُمُورَ عَطِبَ وَ مَنِ اقْتَحَمَ اللُّجَجَ غَرِقَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هر که خود را دچار کارهای سخت و ناهموار سازد هلاک گردد، هر کس خود را در گرداب‌های هولناک اندازد غرق شود. - . نهج البلاغه حکمت: 349 -

**[ترجمه]

باب 144 الفساد

روایات

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: فَسَادُ الظَّاهِرِ مِنْ فَسَادِ الْبَاطِنِ وَ مَنْ أَصْلَحَ سَرِیرَتَهُ أَصْلَحَ اللَّهُ عَلَانِیَتَهُ وَ مَنْ خَافَ اللَّهَ فِی السِّرِّ لَمْ یَهْتِکْ سِتْرَهُ فِی الْعَلَانِیَةِ وَ أَعْظَمُ الْفَسَادِ أَنْ یَرْضَی الْعَبْدُ بِالْغَفْلَةِ عَنِ اللَّهِ وَ هَذَا الْفَسَادُ یَتَوَلَّدُ مِنْ طُولِ الْأَمَلِ وَ الْحِرْصِ وَ الْکِبْرِ کَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ قَارُونَ فِی قَوْلِهِ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ‌⁽⁴⁾وَ کَانَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ مِنْ صُنْعِ قَارُونَ وَ اعْتِقَادِهِ وَ أَصْلُهَا مِنْ حُبِّ الدُّنْیَا وَ جَمْعِهَا وَ مُتَابَعَةِ النَّفْسِ وَ هَوَاهَا وَ إِقَامَةِ

1) 1. مصباح الشریعة: 24.

2) 2. مصباح الشریعة: 63.

3) 3. نهج البلاغة الرقم 349 من الحکم.

4) 4. القصص: 77.

شَهَوَاتِهَا وَ حُبِّ الْمَحْمَدَةِ وَ مُوَافَقَةِ الشَّیْطَانِ وَ اتِّبَاعِ خُطُوَاتِهِ وَ کُلُّ ذَلِکَ یَجْتَمِعُ بِحَسَبِ الْغَفْلَةِ عَنِ اللَّهِ وَ نِسْیَانِ مِنَنِهِ وَ عِلَاجُ ذَلِکَ الْفِرَارُ مِنَ النَّاسِ وَ رَفْضُ الدُّنْیَا وَ طَلَاقُ الرَّاحَةِ وَ الِانْقِطَاعُ عَنِ الْعَادَاتِ وَ قَلْعُ عُرُوقِ مَنَابِتِ الشَّهَوَاتِ بِدَوَامِ الذِّکْرِ لِلَّهِ وَ لُزُومُ الطَّاعَةِ لَهُ وَ احْتِمَالُ جَفَاءِ الْخَلْقِ وَ مُلَازَمَةِ الْقُرْبَی وَ شَمَاتَةِ الْعَدُوِّ مِنَ الْأَهْلِ وَ الْقَرَابَةِ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ فَقَدْ فَتَحْتَ عَلَیْکَ بَابَ عَطْفِ اللَّهِ وَ حُسْنِ نَظَرِهِ إِلَیْکَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ خَرَجْتَ مِنْ جُمْلَةِ الْغَافِلِینَ وَ فَکَکْتَ قَلْبَکَ مِنْ أَسْرِ الشَّیْطَانِ وَ قَدِمْتَ بَابَ اللَّهِ فِی مَعْشَرِ الْوَارِدِینَ إِلَیْهِ وَ سَلَکْتَ مَسْلَکاً رَجَوْتَ الْإِذْنَ بِالدُّخُولِ عَلَی الْکَرِیمِ الْجَوَادِ الْمَلِکِ الرَّحِیمِ وَ اسْتِیطَاءِ بِسَاطِهِ عَلَی شَرْطِ الْأَدَبِ وَ لَا تَحْرُمُ سَلَامَتُهُ وَ کَرَامَتُهُ لِأَنَّهُ الْمَلِکُ الْکَرِیمُ الْجَوَادُ الرَّحِیمُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]اخبار زیادی از این باب در لابه لای ابواب کفر و اخلاقیات سوء گذشت، چنانچه مخفی نیست.

مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: فساد ظاهر آدمی از فساد باطن اوست، و کسی که اصلاح کند باطن خود را از عیوب نفسانی و رذائل اخلاقی، خداوند متعال ظاهر او را از نواقص و عیوب و گرفتاری‌های مادی و صوری اصلاح می‌فرماید، و اگر کسی در باطن خیانت کرده، و قلبش را از صفات رذیله و خوی‌های ناپسند، تیره و تاریک و آلوده ساخت، خداوند ظاهر او را نیز چون باطنش آلوده و گرفته نموده، و در میان مردم عزت و احترام و بزرگی و عنوان و شخصیت واقعی پیدا نخواهد کرد. و بزرگ‌ترین فساد باطنی انسان در موردی است که راضی باشد به غفلت پیدا کردن از پروردگار متعال، و منشأ این فساد از پیدایش طول امل و حرص و تکبر خواهد بود، چنانکه خداوند متعال از جریان امر قارون خبر می‌دهد: «وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ» - . قصص / 77 - {و هرگز در زمین در جستجوی فساد مباش، که خدا مفسدان را دوست ندارد!} و این صفات از خصلت‌های قارون و از خصوصیات ممتازه او بود، و روی این خصوصیات سلوک و زندگی می‌کرد. و ریشه همه آنها محبت دنیا و دلبستگی به آن و جمع آوری و به دست آوردن آن و پیروی کردن از نفس و تمایلات نفسانی و بر پا داشتن شهوات و دوست داشتن نام بلند و ذکر نیکو و موافقت شیطان و پیروی او می‌باشد. و همه این صفات و رذائل جمع می‌شوند به تناسب غفلت از خداوند متعال و به سبب فراموش کردن احسان‌ها و نعمت‌های او. - . مصباح الشریعة: 56 -

**[ترجمه]

باب 145 القسوة و الخرق و المراء و الخصومة و العداوة

روایات

أقول

قد مر کثیر من أخبار هذا الباب فی مطاوی أبواب الکفر و مساوی الأخلاق کما لا یخفی.

**[ترجمه]قد مر کثیر من أخبار هذا الباب فی مطاوی أبواب الکفر و مساوی الأخلاق کما لا یخفی.

**[ترجمه]

«1»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ دُبَیْسٍ‌⁽²⁾عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَبْدَ فِی أَصْلِ الْخِلْقَةِ کَافِراً لَمْ یَمُتْ حَتَّی یُحَبِّبَ اللَّهُ إِلَیْهِ الشَّرَّ فَیَقْرَبَ مِنْهُ فَابْتَلَاهُ بِالْکِبْرِ وَ الْجَبَرِیَّةِ فَقَسَا قَلْبُهُ وَ سَاءَ خُلُقُهُ وَ غَلُظَ وَجْهُهُ وَ ظَهَرَ فُحْشُهُ وَ قَلَّ حَیَاؤُهُ وَ کَشَفَ اللَّهُ سِتْرَهُ وَ رَکِبَ الْمَحَارِمَ فَلَمْ یَنْزِعْ عَنْهَا ثُمَّ رَکِبَ مَعَاصِیَ اللَّهِ وَ أَبْغَضَ طَاعَتَهُ وَ وَثَبَ عَلَی النَّاسِ لَا یَشْبَعُ مِنَ الْخُصُومَاتِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ الْعَافِیَةَ وَ اطْلُبُوهَا مِنْهُ‌⁽³⁾.

1) 1. مصباح الشریعة: 56.

2) 2. خنیس خ ل.

3) 3. الکافی ج 2 ص 330.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: چون خداوند بنده را در سرشت کافر بیافریند آن بنده نمیرد تا بدی را دوست او گرداند، پس بدان نزدیک شود، و در نتیجه به کبر و زورگوئی (یا هرزگی) او را گرفتار کند، پس دلش سخت شود، و خلقش ناپسند گردد، و رویش سخت، و پستی‌اش آشکار، و شرمش کم شود، و خداوند پرده‌اش را بدرد، و به حرام‌ها (ی خداوند) در افتد و از آنها جدا نگردد، سپس به نافرمانی‌های خدا دچار شود و فرمانبرداری‌اش را بد دارد، و به مردمان بپرد، و از ستیزه سیر نشود، از خداوند عافیت بخواهید و دوام آن را بجوئید. - . کافی 2 : 330 -

**[ترجمه]

بیان

قیل قوله کافرا حال عن العبد فلا یلزم أن یکون کفره مخلوقا لله تعالی.

**[ترجمه]گفته شده: «کافراً» حال برای عبد است؛ پس لازم نمی‌آید که که کفر او مخلوق خدای متعال باشد.

**[ترجمه]

أقول

کأنه علی المجاز فإنه تعالی لما خلقه عالما بأنه سیکفر فکأنه خلقه کافرا أو الخلق بمعنی التقدیر و المعاصی یتعلق بها التقدیر ببعض المعانی کما مر تحقیقه و کذا تحبیب الشر إلیه مجاز فإنه لما سلب عنه التوفیق لسوء أعماله و خلی بینه و بین نفسه و بین الشیطان، فأحب الشر فکان الله حببه إلیه قال سبحانه حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ‌⁽¹⁾و إن کان الظاهر أن الخطاب لخلص المؤمنین.

فیقرب منه أی العبد من الشر أو الشر من العبد و علی التقدیرین کأنه کنایة عن ارتکابه و قال الجوهری یقال فیه جبریة و جَبْرُوَّة و جبروت و جبّورة مثال فَرُّوجة أی کبر⁽²⁾و غلظ الوجه کنایة عن العبوس أو الخشونة و قلة الحیاء و کشف الله ستره کنایة عن ظهور عیوبه للناس و قیل المراد کشف ستره الحاجز بینه و بین القبائح و هو الحیاء فیکون تأکیدا لما قبله و أقول الأول أظهر کما ورد فی الخبر.

و رکب المحارم أی الصغائر مصرا علیها لقوله فلم ینزع عنها أی لم یترکها ثم رکب معاصی الله أی الکبائر و قیل المراد بالأول الذنوب مطلقا و بالثانی حبها أو استحلالها بقرینة قوله أبغض طاعته لأن بغض الطاعة یستلزم حب المعصیة أو المراد بها ذنوبه بالنسبة إلی الخلق و الوثوب علی الناس کنایة عن المجادلات و المعارضات.

**[ترجمه]گویا این تعبیر مجازگویی باشد؛ زیرا وقتی خدای متعال بنده‌اش را آفرید، در حالی که می‌دانست او کافر خواهد شد، گویا او را کافر آفریده؛ یا این که خلق به معنای تقدیر الهی باشد و چنانچه تحقیق آن گذشت، قضا و قدر الهی به بعضی معانی به معاصی نیز تعلق می‌گیرد؛ همچنین محبوب نمودن شر نیز برای خدا مجاز است؛ زیرا وقتی خدا به خاطر اعمال بدش از او سلب توفیق می‌کند و بین او و نفس او و شیطان را خالی می‌کند، آن عبد، محب شر و بدی می‌شود و گویا خداوند شر را محبوب او نموده. خدای سبحان می‌فرماید: «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإیمانَ وَ زَیَّنَهُ فی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیان» - . حجرات / 7 - {ایمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دل‌هایتان زینت بخشیده، و کفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است}؛ اگر چه ظاهر آن است که خطاب به مؤمنان خالص است.

«فیقرب منه» یعنی عبد به شرّ نزدیک می‌شود یا شرّ به عبد نزدیک می‌گردد و بر هر دو تقدیر گویا این تعبیر کنایه از ارتکاب شرّ است. و جوهری گفته: گفته می‌شود: «جبریّة و جبروّة و جبروت و جبّورة» مثل «فرّوجة» یعنی کبر و خشونت وجه که کنایه از شخص عبوس است و یا خشونت و قلت حیا را می‌رساند. «کشف الله ستره» کنایه از آشکار شدن عیوب او برای مردم است و گفته شده: مراد کشف آن پرده‌ای است که بین او و بین کارهای قبیح مانع شده و آن پرده همان حیا است. پس این عبارت تأکید برای ما قبل آن است و می‌گویم: معنای اول آشکارتر است چنانچه در روایت نیز وارد شده است.

«و رکب المحارم» یعنی مرتکب گناهان صغیره شود و بر آن اصرار ورزد؛ به خاطر این که فرمود: «فلم ینزع عنها» یعنی آن را ترک نکرد. «ثم رکب معاصی الله» یعنی کبائر و گفته شده: مراد از تعبیر اول مطلق گناهان است و مراد از تعبیر دوم دوستی و حلال شمردن آن است به قرینه آن که فرمود: «و أبغض طاعته» زیرا بغض طاعت مستلزم حب معصیت است یا مراد از تعبیر دوم گناهان او است نسبت به خلق خدا؛ «الوثوب علی الناس» کنایه است از مجادلات و درگیری‌های با مردم.

**[ترجمه]

«2»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَمَّتَانِ لَمَّةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ لَمَّةٌ مِنَ الْمَلَکِ

1) 1. الحجرات: 7.

2) 2. الصحاح ص 608.

فَلَمَّةُ الْمَلَکِ الرِّقَّةُ وَ الْفَهْمُ وَ لَمَّةُ الشَّیْطَانِ السَّهْوُ وَ الْقَسْوَةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دو خاطره است، خاطره‌ای از شیطان و خاطره‌ای از فرشته، خاطره فرشته: رقت (یعنی نرمی دل) و فهم است و خاطره شیطان: فراموشی و سخت‌دلی است. - . کافی 2 : 330 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری

فِی حَدِیثِ ابْنِ مَسْعُودٍ: لِابْنِ آدَمَ لَمَّتَانِ لَمَّةٌ مِنَ الْمَلَکِ وَ لَمَّةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ.

اللمة الهمة و الخطرة تقع فی القلب أراد إلمام الملک أو الشیطان، به و القرب منه فما کان من خطرات الخیر فهو من الملک و ما کان من خطرات الشر فهو من الشیطان، انتهی.

فلمة الملک الرقة و الفهم أی هما ثمرتها أو علامتها و الحمل علی المجاز لأن لمة الملک إلقاء الخیر و التصدیق بالحق فی القلب و ثمرتها رقة القلب و صفاؤها و میله إلی الخیر و کذا لمة الشیطان، إلقاء الوساوس و الشکوک و المیل إلی الشهوات فی القلب و ثمرتها السهو عن الحق و الغفلة عن ذکر الله و قساوة القلب.

**[ترجمه]جزری می‌گوید: در حدیث ابن مسعود وارد شده که «فرزند آدم یک خطور از فرشته دارد و یک خطور از شیطان،» «لمّة» آن قصد و خطوری است که بر دل می‌افتد و مراد خطور افکندن فرشته یا شیطان به او و نزدیک شدن به بنی آدم است؛ پس آن خطوراتی که به سمت خیر است، از فرشته و آن خطوراتی که به سمت شر است از شیطان است؛ پایان کلام جزری.

«فلمّة الملک الرقّة و الفهم» یعنی آن دو ثمره و علامت آن خطور هستند و حمل بر مجاز می‌شوند؛ زیرا خطور افکنی فرشته القای خیر و تصدیق حق در قلب انسان است و ثمره آن رقت و صفای قلب و میل آن به سوی خیر است. و همچنین خطور افکنی شیطان القای وسوسه‌ها و شک هاو میل دادن قلب به سمت شهوات است و ثمره آن سهو از حق و غفلت از یاد خدا و سنگدلی است.

**[ترجمه]

«3»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عِیسَی رَفَعَهُ قَالَ: فِیمَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا مُوسَی لَا تُطَوِّلْ فِی الدُّنْیَا أَمَلَکَ فَیَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ الْقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: علی بن عیسی در حدیثی مرفوع روایت کند که فرمود: در آنچه خدای عز و جل با موسی علیه السّلام مناجات کرد این بود که ای موسی! در دنیا آرزوی خود را دراز مکن که دلت سخت می‌شود، و سخت‌دل از من دور است. - . کافی 2 : 329 -

**[ترجمه]

بیان

لا تطول فی الدنیا أملک تطویل الأمل هو أن ینسی الموت و یجعله بعیدا و یظن طول عمره أو یأمل أموالا کثیرة لا تحصل إلا فی عمر طویل و ذلک یوجب قساوة القلب و صلابته و شدته أی عدم خشوعه و تأثره من المخاوف و عدم قبوله للمواعظ کما أن تذکر الموت یوجب رقة القلب و وجله عند ذکر الله و الموت و الآخرة قال الجوهری قسا قلبه قسوة و قساوة و قساء و هو غلظ القلب و شدته و أقساه الذنب و یقال الذنب مقساة القلب.

**[ترجمه]«لا تطوّل فی الدنیا أملک» آرزو را دراز نمودن به معنای نسیان مرگ است و این که وقوع مرگ را بعید بداند و خود را طویل العمر بپندارد یا آرزوی اموال فراوانی کند که جز در عمر دراز به دست نمی‌آید و این موجب قساوت و سختی و شدت قلب است؛ یعنی عدم خشوع قلب و تأثیرپذیری آن از امور خوفناک و عدم قبول مواعظ؛ چنانچه یاد مرگ موجب نرمی و هراس دل هنگام یاد خدا و مرگ و آخرت می‌شود. جوهری می‌گوید: «قسا قلبه قسوة و قساء» یعنی غلظت و سختی دل؛ «و أقساه الذنب یعنی گناه او را سنگدل کرد و گفته می‌شود: «گناه مایه سنگدلی است.»

**[ترجمه]

«4»

کا، [الکافی] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قُسِمَ لَهُ الْخُرْقُ یُحْجَبُ عَنْهُ الْإِیمَانُ‌⁽³⁾.

1) 1. الکافی ج 2 ص 330.

2) 2. الکافی ج 2 ص 329.

3) 3. الکافی ج 2 ص 321.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: آن کس که ناسازگاری بهره‌اش گردد ایمان از او در پس پرده رود. - . کافی 2 : 321 -

**[ترجمه]

بیان

الظاهر أن الخرق عدم الرفق فی القول و الفعل فی القاموس الخرق بالضم و بالتحریک ضد الرفق و أن لا یحسن الرجل العمل و التصرف فی الأمور و الحمق و فی النهایة فیه الرفق یمن و الخرق شؤم الخرق بالضم الجهل و الحمق انتهی و إنما کان الخرق مجانبا للإیمان لأنه یؤذی المؤمنین و المؤمن من أمن المسلمون من یده و لسانه و لأنه لا یتهیأ له طلب العلم الذی به کمال الإیمان و هو مجانب لکثیر من صفات المؤمنین کما مر ثم إنه إنما یکون مذموما إذا أمکن الرفق و لم ینته إلی حد المداهنة فی الدین

کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: وَ ارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لَا یُغْنِی عَنْکَ.

أی الرفق إلا الشدة⁽¹⁾.

**[ترجمه]ظاهرا خرق به معنای عدم همراهی در قول و فعل است و در قاموس گفته: «الخرق» به ضم خاء و به تحریک خاء و راء ضد رفق است و این که شخص کار را نیکو انجام ندهد و به معنای تصرف در امور و حماقت است. و در نهایه در این باره گفته: مدارا میمون و عدم مدارا شوم است. «الخرق» به ضم خاء جهالت و حماقت است. پایان کلام صاحب نهایه. و علت این که خرق موجب دوری ایمان است این است که مؤمنین را آزار می‌دهد و مؤمن کسی است که مسلمانان از دست و زبان او در ایمنی باشند و نیز به این خاطر که برای چنین شخصی طلب علم که موجب کمال ایمان است فراهم نمی‌گردد و چنانچه گذشت با بسیاری از صفات مؤمنان بیگانگی دارد. سپس باید دانست که عدم مدارا در جایی ناپسند است که مدارا ممکن باشد و به سر حد سازشکاری در دین خدا نرسد، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: در جایی که مدارا بهتر باشد مدارا کن و هنگامی که مدارا جز با شدت به خرج دادن به نفع تو نیست، عزم خود را شدت قرار بده.

**[ترجمه]

«5»

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِیَّاکُمْ وَ الْمِرَاءَ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوَانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: ثَلَاثٌ مَنْ لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ مِنْ أَیِّ بَابٍ شَاءَ مَنْ حَسُنَ خُلُقُهُ وَ خَشِیَ اللَّهَ فِی الْمَغِیبِ وَ الْمَحْضَرِ وَ تَرَکَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کَانَ مُحِقّاً⁽²⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: مَنْ نَصَبَ اللَّهَ غَرَضاً لِلْخُصُومَاتِ أَوْشَکَ أَنْ یُکْثِرَ الِانْتِقَالَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: از مجادله و ستیزه بپرهیزید که دل‌های دوستان و برادران را بیمار کنند و نفاق رویانند.

و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سه خصلت است که هر کس خدای عز و جل را با آنها ملاقات کند، از هر دری که خواهد داخل بهشت شود: کسی که خلقش نیکو باشد و در غیبت و حضور مردم از خدا بترسد و مجادله نکند اگر چه حق با او باشد.

و فرمود: کسی که خدا را هدف مجادلاتش کند، به تحول بسیار نزدیک شود. - . کافی 2 : 301 -

**[ترجمه]

بیان

المراء بالکسر مصدر باب المفاعلة و قیل هو الجدال و الاعتراض علی کلام الغیر من غیر غرض دینی و فی مفردات الراغب الامتراء و المماراة المحاجة فیما فیه مریة و هی التردد فی الأمر و فی النهایة فیه لا تماروا فی القرآن فإن المراء فیه کفر المراء الجدال و التماری و المماراة المجادلة علی مذهب الشک و الریبة و یقال للمناظرة مماراة لأن کل واحد منهما یستخرج ما عند صاحبه

1) 1. نهج البلاغة الرقم 41 من الرسائل.

2) 2. الکافی ج 2 ص 300.

3) 3. الکافی ج 2 ص 301.

و یمتریه کما یمتری الحالب اللبن من الضرع قال أبو عبید لیس وجه الحدیث عندنا علی الاختلاف فی التأویل و لکنه علی الاختلاف فی اللفظ و هو أن یقرأ الرجل علی حرف فیقول الآخر لیس هو هکذا و لکنه علی خلافه و کلاهما منزل مقروء بهما فإذا جحد کل واحد منهما قراءة صاحبه لم یؤمن أن یکون یخرجه ذلک إلی الکفر لأنه نفی حرفا أنزله الله علی نبیه.

و قیل إنما جاء هذا فی الجدال و المراء فی الآیات التی فیها ذکر القدر و نحوه من المعانی علی مذهب أهل الکلام و أصحاب الأهواء و الآراء دون ما تضمنت من الأحکام و أبواب الحلال و الحرام لأن ذلک قد جری بین الصحابة و من بعدهم من العلماء و ذلک فیما یکون الغرض و الباعث علیه ظهور الحق لیتبع دون الغلبة و التعجیز و الله أعلم.

و قال فیه ما أوتی الجدل قوم إلا ضلوا الجدل مقابلة الحجة بالحجة و المجادلة المناظرة و المخاصمة و المراد به فی الحدیث الجدل علی الباطل و طلب المغالبة به فأما المجادلة لإظهار الحق فإن ذلک محمود لقوله تعالی وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ‌⁽¹⁾.

و قال الراغب الخصم مصدر خصمته أی نازعته خصما یقال خصمته و خاصمته مخاصمة و خصاما و أصل المخاصمة أن یتعلق کل واحد بخصم الآخر أی جانبه و أن یجذب کل واحد خصم الجوالق من جانب‌⁽²⁾.

و أقول هذه الألفاظ الثلاثة متقاربة المعنی و قد ورد النهی عن الجمیع فی الآیات و الأخبار و أکثر ما یستعمل المراء و الجدال فی المسائل العلمیة و المخاصمة فی الأمور الدنیویة و قد یخص المراء بما إذا کان الغرض إظهار الفضل و الکمال و الجدال بما إذا کان الغرض تعجیز الخصم و ذلته.

و قیل الجدل فی المسائل العلمیة و المراء أعم و قیل لا یکون المراء إلا

1) 1. النحل: 125.

2) 2. مفردات غریب القرآن ص 149.

اعتراضا بخلاف الجدال فإنه یکون ابتداء و اعتراضا و الجدل أخص من الخصومة یقال جدل الرجل من باب علم فهو جدل إذا اشتدت خصومته و جادل مجادلة و جدالا إذا خاصم بما یشغل عن ظهور الحق و وضوح الصواب و الخصومة لا تعتبر فیها الشدة و لا الشغل.

و قال الغزالی یندرج فی المراء کل ما یخالف قول صاحبه مثل أن یقول هذا حلو فیقول هذا مر أو یقول من کذا إلی کذا فرسخ فیقول لیس بفرسخ أو یقول شیئا فیقول أنت أحمق أو أنت کاذب و یندرج فی الخصومة کل ما یوجب تأذی خاطر الآخر و ترداد القول بینهما و إذا اجتمعا یمکن تخصیص المراء بالأمور الدینیة و الخصومة بغیرها أو بالعکس.

فإنهما یمرضان القلوب علی الإخوان أی یغیرانها بالعداوة و الغیظ و إنما عبر عنها بالمرض لأنها توجب شغل القلب و توزع البال و کثرة التفکر و هی من أشد المحن و الأمراض و أیضا توجب شغل القلب عن ذکر الله و عن حضور القلب فی الصلاة و عن التفکر فی المعارف الإلهیة و خلوها عن الصفات الحسنة و تلوثها بالصفات الذمیمة و هی من أشد الأمراض النفسانیة و الأدواء الروحانیة کما قال تعالی فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ‌⁽¹⁾.

و ینبت علیهما النفاق أی التفاوت بین ظاهر کل واحد منهما و باطنه بالنسبة إلی صاحبه و هذا نفاق أو النفاق مع الرب تعالی أیضا إذا کان فی المسائل الدینیة فإنهما یوجبان حدوث الشکوک و الشبهات فی النفس و التصلب فی الباطن للغلبة علی الخصم بل فی الأمور الدنیویة أیضا بالإصرار علی مخالفة الله تعالی و کل ذلک من دواعی النفاق.

فإن قیل هذا ینافی ما ورد فی الأخبار و الآیات من الأمر بهدایة الخلق و الذب عن الحق و دفع الشبهات عن الدین و قطع حجج المبطلین و قد قال تعالی

1) 1. البقرة: 9.

وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ‌⁽¹⁾و قال وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ‌⁽²⁾.

قلت هذه الأخبار محمولة علی ما إذا کان الغرض محض إظهار الفضل أو الغلبة علی الخصم أو التعصب و ترویج الباطل أو علی ما إذا کان مع عدم القدرة علی الغلبة و إظهار الحق و کشفه فیصیر سببا لمزید رسوخ الخصم فی الباطل أو علی ما إذا أراد إبطال الباطل بباطل آخر أو مع إمکان الهدایة باللین و اللطف یتعدی إلی الغلظة و الخشونة المثیرتین للفتن أو یترک التقیة فی زمنها و

أما مع عدم التقیة و القدرة علی تبیین الحق فالسعی فی إظهار الحق و إحیائه و إماتة الباطل بأوضح الدلائل و بالتی هی أحسن مع تصحیح النیة فی ذلک من غیر رئاء و لا مراء من أعظم الطاعات لکن للنفس و الشیطان، فی ذلک طرق خفیة ینبغی التحرز عنها و السعی فی الإخلاص فیه أهم من سائر العبادات.

وَ یَدُلُّ عَلَی مَا ذَکَرْنَا مَا ذَکَرَهُ الْإِمَامُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام فِی تَفْسِیرِهِ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ الصَّادِقِ علیه السلام الْجِدَالُ فِی الدِّینِ وَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْأَئِمَّةَ الْمَعْصُومِینَ علیهم السلام قَدْ نَهَوْا عَنْهُ فَقَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لَمْ یَنْهَ عَنْهُ مُطْلَقاً لَکِنَّهُ نَهَی عَنِ الْجِدَالِ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ أَ مَا تَسْمَعُونَ اللَّهَ یَقُولُ وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ قَوْلَهُ تَعَالَی ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَالْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ قَدْ قَرَنَهُ الْعُلَمَاءُ بِالدِّینِ وَ الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ مُحَرَّمٌ حَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی شِیعَتِنَا وَ کَیْفَ یُحَرِّمُ اللَّهُ الْجِدَالَ جُمْلَةً وَ هُوَ یَقُولُ وَ قالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری قَالَ اللَّهُ تَعَالَی تِلْکَ أَمانِیُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‌⁽³⁾فَجَعَلَ عِلْمَ الصِّدْقِ وَ الْإِیمَانَ بِالْبُرْهَانِ وَ هَلْ یُؤْتَی بِالْبُرْهَانِ إِلَّا فِی الْجِدَالِ بِالَّتِی

1) 1. النحل: 125.

2) 2. العنکبوت: 46.

3) 3. البقرة: 111.

هِیَ أَحْسَنُ قِیلَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ الَّتِی لَیْسَتْ بِأَحْسَنَ قَالَ أَمَّا الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ أَنْ تُجَادِلَ مُبْطِلًا فَیُورِدَ عَلَیْکَ بَاطِلًا فَلَا تَرُدَّهُ بِحُجَّةٍ قَدْ نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَی وَ لَکِنْ تَجْحَدُ قَوْلَهُ أَوْ تَجْحَدُ حَقّاً یُرِیدُ ذَلِکَ الْمُبْطِلُ أَنْ یُعِینَ بِهِ بَاطِلَهُ فَتَجْحَدُ ذَلِکَ الْحَقَّ مَخَافَةَ أَنْ یَکُونَ لَهُ عَلَیْکَ فِیهِ حُجَّةٌ لِأَنَّکَ لَا تَدْرِی کَیْفَ الْمَخْلَصُ مِنْهُ فَذَلِکَ حَرَامٌ عَلَی شِیعَتِنَا أَنْ یَصِیرُوا فِتْنَةً عَلَی ضُعَفَاءِ إِخْوَانِهِمْ وَ عَلَی الْمُبْطِلِینَ أَمَّا الْمُبْطِلُونَ فَیَجْعَلُونَ ضَعْفَ الضَّعِیفِ مِنْکُمْ إِذَا تَعَاطَی مُجَادَلَتَهُ وَ ضَعْفَ مَا فِی یَدِهِ حُجَّةً لَهُ عَلَی بَاطِلِهِ وَ أَمَّا الضُّعَفَاءُ مِنْکُمْ فَتَعْمَی‌⁽¹⁾قُلُوبُهُمْ لِمَا یَرَوْنَ مِنْ ضَعْفِ الْمُحِقِّ فِی یَدِ الْمُبْطِلِ وَ أَمَّا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَهُوَ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ نَبِیَّهُ أَنْ یُجَادِلَ بِهِ مَنْ جَحَدَ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ إِحْیَاءَهُ لَهُ فَقَالَ اللَّهُ حَاکِیاً عَنْهُ وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ‌⁽²⁾فَقَالَ اللَّهُ فِی الرَّدِّ عَلَیْهِمْ قُلْ یَا مُحَمَّدُ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ فَأَرَادَ اللَّهُ مِنْ نَبِیِّهِ أَنْ یُجَادِلَ الْمُبْطِلَ الَّذِی قَالَ کَیْفَ یَجُوزُ أَنْ یُبْعَثَ هَذِهِ الْعِظَامُ وَ هِیَ رَمِیمٌ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ فَیَعْجِزُ مَنِ ابْتَدَأَ بِهِ لَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَنْ یُعِیدَهُ بَعْدَ أَنْ یَبْلَی بَلِ ابْتِدَاؤُهُ أَصْعَبُ عِنْدَکُمْ مِنْ إِعَادَتِهِ ثُمَّ قَالَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً أَیْ إِذَا کَمَنَ النَّارُ الْحَارَّةُ فِی الشَّجَرَةِ الْأَخْضَرِ الرَّطْبِ وَ یَسْتَخْرِجُهَا فَعَرَّفَکُمْ أَنَّهُ عَلَی إِعَادَةِ مَا بَلِیَ أَقْدَرُ ثُمَّ قَالَ أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلی وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ أَیْ إِذَا کَانَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ أَعْظَمَ وَ أَبْعَدَ فِی أَوْهَامِکُمْ وَ قَدَرِکُمْ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِ مِنْ إِعَادَةِ الْبَالِی فَکَیْفَ جَوَّزْتُمْ مِنَ اللَّهِ خَلْقَ هَذَا الْأَعْجَبِ عِنْدَکُمْ وَ الْأَصْعَبِ لَدَیْکُمْ وَ لَمْ تُجَوِّزُوا مِنْهُ مَا هُوَ أَسْهَلُ عِنْدَکُمْ مِنْ إِعَادَةِ الْبَالِی قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَهَذَا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ

1) 1. فتغم خ ل.

2) 2. یس: 78.

أَحْسَنُ لِأَنَّ فِیهَا قَطْعَ عُذْرِ الْکَافِرِینَ وَ إِزَالَةَ شُبَهِهِمْ: وَ أَمَّا الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ بِأَنْ تَجْحَدَ حَقّاً لَا یُمْکِنُکَ أَنْ تُفَرِّقَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ بَاطِلِ مَنْ تُجَادِلُهُ وَ إِنَّمَا تَدْفَعُهُ عَنْ بَاطِلِهِ بِأَنْ تَجْحَدَ الْحَقَّ فَهَذَا هُوَ الْمُحَرَّمُ لِأَنَّکَ مِثْلُهُ جَحَدَ هُوَ حَقّاً وَ جَحَدْتَ أَنْتَ حَقّاً آخَرَ قَالَ فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ فَجَادَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ الصَّادِقُ علیه السلام مَهْمَا ظَنَنْتَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ شَیْ‌ءٍ فَلَا تَظُنَّ بِهِ مُخَالَفَةَ اللَّهِ أَ وَ لَیْسَ اللَّهُ تَعَالَی قَالَ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ قَالَ قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ لِمَنْ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا أَ فَتَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَالَفَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ فَلَمْ یُجَادِلْ بِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ وَ لَمْ یُخْبِرْ عَنِ اللَّهِ بِمَا أَمَرَهُ أَنْ یُخْبِرَ بِهِ‌⁽¹⁾.

وَ رَوَی أَبُو عَمْرٍو الْکَشِّیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ النَّاسَ یَعِیبُونَ عَلَیَّ بِالْکَلَامِ وَ أَنَا أُکَلِّمُ النَّاسَ فَقَالَ أَمَّا مِثْلُکَ مَنْ یَقَعُ ثُمَّ یَطِیرُ فَنَعَمْ وَ أَمَّا مَنْ یَقَعُ ثُمَّ لَا یَطِیرُ فَلَا⁽²⁾.

وَ رُوِیَ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّیَّارِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَلَغَنِی أَنَّکَ کَرِهْتَ مُنَاظَرَةَ النَّاسِ فَقَالَ أَمَّا مِثْلُکَ فَلَا یَکْرَهُ مَنْ إِذَا طَارَ یُحْسِنُ أَنْ یَقَعَ وَ إِنْ وَقَعَ یُحْسِنُ أَنْ یَطِیرَ فَمَنْ کَانَ هَکَذَا لَا نَکْرَهُهُ‌⁽³⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا فَعَلَ ابْنُ الطَّیَّارِ قَالَ قُلْتُ مَاتَ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ لَقَّاهُ نَضْرَةً وَ سُرُوراً فَقَدْ کَانَ شَدِیدَ الْخُصُومَةِ عَنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ‌⁽⁴⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا فَعَلَ ابْنُ الطَّیَّارِ فَقُلْتُ تُوُفِّیَ فَقَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ الرَّحْمَةَ وَ النَّضْرَةَ فَإِنَّهُ کَانَ یُخَاصِمُ عَنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ‌⁽⁵⁾.

1) 1. تفسیر الإمام العسکریّ ص 242 و 243.

2) 2. رجال الکشّیّ ص 271.

3) 3. رجال الکشّیّ ص 298.

4) 4. رجال الکشّیّ ص 298.

5) 5. رجال الکشّیّ ص 298.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنْ نَصْرِ بْنِ الصَّبَّاحِ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ یَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ کَلِّمْ أَهْلَ الْمَدِینَةِ فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ یُرَی فِی رِجَالِ الشِّیعَةِ مِثْلُکَ‌⁽¹⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: ذُکِرَ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أَصْحَابُ الْکَلَامِ فَقَالَ أَمَّا ابْنُ حَکِیمٍ فَدَعُوهُ‌⁽²⁾.

فهذه الأخبار کلها مع کون أکثرها من الصحاح تدل علی تجویز الجدال و الخصومة فی الدین علی بعض الوجوه و لبعض العلماء و تؤید بعض الوجوه التی ذکرناها فی الجمع.

من لقی الله بهن‌⁽³⁾

أی کن معه إلی الموت أو فی المحشر دخل الجنة من أی باب شاء کأنه مبالغة فی إباحة الجنة له و عدم منعه منها بوجه فی المغیب و المحضر أی یظهر فیه آثار خشیة الله بترک المعاصی فی حال حضور الناس و غیبتهم و قیل أی عدم ذکر الناس بالشر فی الحضور و الغیبة و الأول أظهر.

و إن کان محقا قد مر أنه لا ینافی وجوب إظهار الحق فی الدین و لا ینافی أیضا جواز المخاصمة لأخذ الحق الدنیوی لکن بدون التعصب و طلب الغلبة و ترک المداراة بل یکتفی بأقل ما ینفع فی المقامین بدون إضرار و إهانة و إلقاء باطل کما عرفت.

من نصب الله‌⁽⁴⁾

النصب الإقامة و الغرض بالتحریک الهدف قال فی المصباح الغرض الهدف الذی یرمی إلیه و الجمع أغراض و قولهم غرضه کذا علی التشبیه بذلک أی مرماه الذی یقصده انتهی و هنا کنایة عن کثرة المخاصمة فی ذات الله سبحانه و صفاته فإن العقول قاصرة عن إدراکها و لذا نهی عن التفکر

1) 1. رجال الکشّیّ ص 374.

2) 2. رجال الکشّیّ ص 380.

3) 3. شروع فی شرح الحدیث الثانی.

4) 4. شروع فی شرح الحدیث الثالث.

فیها کما مر فی کتاب التوحید و کثرة التفکر و الخصومة فیها یقرب الإنسان من کثرة الانتقال من رأی إلی رأی لحیرة العقول فیها و عجزها عن إدراکها کما تری من الحکماء و المتکلمین المتصدین لذلک فإنهم سلکوا مسالک شتی و الاکتفاء بما ورد فی الکتاب و السنة و ترک الخوض فیها أحوط و أولی.

و یحتمل أن یکون المراد الانتقال من الحق إلی الباطل و من الإیمان إلی الکفر فإن الجدال فی الله و الخوض فی ذاته و کنه صفاته یورثان الشکوک و الشبهة قال الله تعالی وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ⁽¹⁾و قال جل شأنه وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ‌⁽²⁾إلی غیر ذلک من الآیات فی ذلک.

و أوشک من أفعال المقاربة بمعنی القرب و الدنو و منهم من ذهب هنا إلی ما یترتب علی مطلق الخصومة مع الخلق و قال الانتقال التحول من حال إلی حال کالتحول من الخیر إلی الشر و من حسن الأفعال إلی قبح الأعمال المقتضیة لفساد النظام و زوال الألفة

و الالتیام و قیل المراد کثرة الحلف بالله فی الدعاوی و الخصومات فإنه أوشک أن ینتقل مما حلف علیه إلی ضده خوفا من العقاب فیفتضح بذلک و لا یخفی ما فیهما.

**[ترجمه]«المراء» به کسر میم مصدر باب مفاعله است و گفته شده: جدال و اعتراض بر کلام غیر است بدون این که غرض دینی در کار باشد و در مفردات راغب گفته: «الامتراء» و «المماراة» یعنی محاجه کردن در آنچه محل تردید است و «مریة» به معنای تردید در امر است. و در نهایه در این خصوص گفته: «در باره قرآن با هم محاجه نکنید که محاجه در قرآن کفر است». «المراء» به معنای جدال است و «التماری» و «المماراة» مجادله بر طریق شک و تردید است و به مناظره نیز مماراة گفته می‌شود؛ زیرا هر یک از طرفین مناظره مطلبی را که نزد دیگری است خارج می‌سازد و می‌دوشد، همان طور که شیر دوش، شیر را از پستان حیوان می‌دوشد. ابو عبید گفته: وجه حدیث در نزد ما اختلاف در معنا نیست، بلکه اختلاف در لفظ است؛ به این صورت که کسی به گونه‌ای قرآن را بخواند و دیگری بگوید: چنین نیست و بر خلاف آن است در حالی که آیه به هر دو صورت نازل گشته و خوانده شده باشد؛ وقتی هر یک از آن دو قرائت رفیقش را انکار کرد، ایمنی وجود ندارد که این امر او را به سوی کفر بکشاند؛ زیرا حرفی را که خداوند بر پیامبرش نازل فرموده را نفی کرده است.

و گفته شده: نهی از مراء و جدال در خصوص آیاتی شده که در آن مطالب قضا و قدر و معانی از این دست بر مذاهب اهل کلام و اصحاب هوا و هوس و رأی ذکر شده، نه آیاتی که متضمن احکام و ابواب حلال و حرام است؛ زیرا جدال در این خصوص بین صحابه و پس از آنان بین علما جاری بوده و هدف و انگیزه از این ابحاث نمایان شدن حقیقت بوده تا از حقیقت پیروی حاصل گردد مه این که غلبه و تعجیز طرف مقابل مقصود باشد. و خدا دانا‌تر است.

و گفته: روایت «هیچ قومی به جدل نیفتادند مگر این که گمراه شدند» در مورد همین مطلب است. «الجدل» یعنی مقابله حجت با حجت و «المجادله» یعنی مناظره و بحث طرفینی و آنچه در حدیث اراده گشته جدل بر باطل و طلب غلبه با آن است؛ اما مجادله برای اظهار حقیقت، محمود و ستوده است؛ زیرا خداوند متعال می‌فرماید: «و جادلهم بالتی هی احسن» - . نحل / 125 - {و با آنها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن!}

راغب می‌گوید: «الخصم» مصدر «خصمته» است یعنی با او ستیز خصمانه کردم. گفته می‌شود: «خصمته و خاصمته مخاصمة و خصاما» و اصل «مخاصمه» آن است که هر یک از طرفین به خصم یعنی به جانب دیگری درآویزد و هر یک از طرفین جانب یک سمت بار پشم را بگیرد و بکشد.

می‌گویم: این الفاظ سه گانه معانی نزدیک به هم دارند و از هر سه در آیات و روایات نهی شده. و تعبیر مراء و جدال بیشتر در مسائل علمی و تعبیر مخاصمه بیشتر در امور دنیوی کاربرد دارد و وجه امتیاز اختصاصی مراء در جایی است که هدف، اظهار فضیلت و کمال باشد و جدال مخصوص جایی است که هدف، عاجز کردن خصم و ذلیل شدن او باشد.

و گفته شده: جدل در مسائل علمی است؛ و مراء اعم از آن است و گفته شده: مراء فقط نوعی متعرض کلام شدن است به خلاف جدال که ابتدا کردن و اعتراض وارد کردن است و جدل اخص از خصومت است. گفته می‌شود: «جدل الرجل» از باب علم «فهو جدل» وقتی که خصومت او بالا بگیرد؛ «جادل مجادلة و جدالا» یعنی وقتی که نزاع کند در امری که انسان را از ظهور حقیقت و وضوح صواب باز می‌دارد ولی در خصومت شدت و مشغولیت از حق، معتبر نیست.

غزالی می‌گوید: هر آنچه شخص به عنوان مخالفت با سخن طرف مقابل طرح می‌کند، در مراء مندرج است؛ مثل این که یکی بگوید: این، شیرین است و خصم او بگوید: این تلخ است؛ یا بگوید از فلان جا تا فلان جا یک فرسخ راه است و طرف مقابل بگوید: یک فرسخ نیست؛ یا چیزی بگوید و دیگری جوابش دهد که تو احمقی یا دروغ می‌گویی و در خصومت مندرج است هر آنچه موجب اذیت خاطر طرف مقابل است و سخن را بین طرفین رد و بدل می‌کند و وقتی مراء و جدال یک جا بیاید، می‌توان مراء را مخصوص امور دینی و خصومت را مخصوص امور غیر دینی دانست یا بالعکس.

«فإنهما یمرضان القلوب علی الأخوان» یعنی دل‌ها را به دشمنی و خشم تغییر می‌دهد و علت این که از آن تعبیر به مرض کرد این است که موجب مشغولیت دل و پراکندگی خاطر و کثرت تفکر می‌شود و این از سخت‌ترین محنت‌ها و بیماری‌هاست و نیز موجب غفلت دل از یاد خدا و حضور قلب در نماز و تفکر در معارف الهی و خالی شدن قلب از صفات حسنه و آلوده شدن آن به صفات مذموم می‌گردد و از امراض نفسانی و دردهای روحانی شدید‌تر است، چنانچه خداوند متعال فرمود: «فی قلوبهم مرض» - . بقره / 9 - {در دل‌هایشان مرضی است} «و ینبت علیهما النفاق» یعنی تفاوت بین ظاهر هر یک و باطن او نسبت به طرف مقابلش ایجاد می‌شود و این همان نفاق است و یا نفاق با پرودگار متعال نیز مراد است، وقتی جدال در مسائل دینی باشد؛ زیرا مرائ و خصومت موجب ایجاد شک و شبهه در نفس و محکم شدن در باطل برای غلبه بر خصم می‌شود و بلکه در امور دنیوی نیز موجب اصرار بر مخالفت خدای متعال می‌شود و هر یک از این امور از انگیزه‌های نفاق است.

پس اگر گفته شود: این منافات دارد با آنچه در روایات و آیات وارد شده که امر به هدایت خلق و دفاع از حق و دفع شبهات دینی و بریدن حجت اهل باطل می‌کند. خدای متعال فرموده: «و جادلهم بالتی هی احسن» - . نحل / 125 - و نیز فرموده: «و لا تجادلوا اهل الکتاب الا بالتی هی احسن» - . عنکبوت / 46 - {با اهل کتاب جز به روشی که از همه نیکوتر است مجادله نکنید،}

در جواب این اشکال می‌گویم: این اخبار حمل می‌شود بر موردی که غرض، صرف اظهار فضل یا غلبه بر خصم یا تعصب و ترویج باطل باشد؛ یا حمل می‌شود بر فرضی که شخص قدرت بر غلبه بر طرف مقابل و اظهار حق و کشف از آن را ندارد و این جدال موجب محکم‌تر شدن خصم در باطل شود؛ یا حمل می‌شود بر فرضی که بخواهد باطلی را به کمک باطل دیگری ابطال کند یا با این که امکان هدایت با نرمی و لطف وجود دارد، به سختگیری و خشونتی تعدی نماید که موجب فتنه می‌شود؛ یا این که تقیه را در زمان مقتضی آن ترک کند؛ اما با وجود عدم تقیه و قدرت بر تبیین حق ، کوشیدن در اظهار حق و زنده کردن آن و میراندن باطل با کمک واضح‌ترین دلائل و به روشی که نیکوتر باشد، به شرط تصحیح نیت در آن که محض ریا و مراء نباشد، از بزرگ‌ترین طاعات است؛ ولی نفس و شیطان در این زمینه راه‌هایی مخفی دارند که احتراز از آنها سزاوار است و سعی در اخلاص در این کار، از سایر عبادات مهم‌تر است .

برآنچه گفتیم کلام امام عسکری علیه السلام در تفسیرشان دلالت می‌کند که فرمود: محضر امام صادق علیه السلام سخن از بحث و مناظره دینی شد که پیامبر اکرم و ائمه علیهم السلام از این کار نهی کرده‌اند. حضرت صادق علیه السلام فرمود: به طور کلی نهی نکرده‌اند؛ آنچه مورد نهی قرار گرفته جدال و بحث و مناظره‌ای است که از طریق احسن نباشد این آیه را توجه نمی‌کنید که می‌فرماید: «وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» - . عنکبوت / 46 - {با اهل کتاب جز به روشی که از همه نیکوتر است مجادله نکنید.} و این آیه دیگر «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» - . نحل / 125 -

{با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت نما! و با آنها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن!} پس جدال از طریق احسن را دانشمندان جزء دین قرار داده‌اند ولی جدال غیر از این راه حرام است و خداوند آن را بر شیعیان ما حرام نموده. چگونه خداوند مطلق بحث و مناظره را حرام می‌کند با اینکه می‌فرماید «وَ قالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری»{آنها گفتند: «هیچ کس، جز یهود یا نصارا، هرگز داخل بهشت نخواهد شد.»} خدای متعال می‌فرماید: «تِلْکَ أَمانِیُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» - . بقره / 111 -

{این آرزوی آن هاست! بگو: «اگر راست می‌گویید، دلیل خود را بیاورید!»} خداوند در این آیه نشانه صحت و درستی ادعا را دلیل و برهان قرار داده مگر می‌توان دلیل آورد جز در موقع بحث و مناظره از راه احسن. یک نفر گفت: یا ابن رسول الله! جدال از راه صحیح و غیر صحیح کدام است؟ فرمود: اما جدالی صحیح نیست که با یاوه‌سرائی به بحث بپردازی، او دلیلی باطل اقامه نماید ولی تو با دلیلی که خداوند به حق در مقابل او قرار داده باطلش را رد نکنی فقط انکار کنی حرف او را یا منکر یک واقعیت و ادعای صحیحی بشوی که او کمک برای اثبات ادعای باطل خود گرفته از ترس اینکه مبادا این واقعیت تو را در ادعایت مغلوب نماید، چون نمی‌دانی چگونه از چنگ او رهائی یابی. این چنین مناظره‌ای بر شیعیان ما حرام است که موجب تشویش خاطر ضعفای برادران خود شوند و یاوه‌سرایان فرصت یابند، زیرا یاوه‌سرایان و مدعیان باطل ضعف او را دلیل بر صحت مدعای باطل خود می‌گیرند و ضعیفان از برادرانتان در چنین گیروداری دلگیر می‌شوند، چون می‌بینند اعتقاد صحیح آنها در چنگ یک یاوه‌سرا تضعیف گردید. اما مناظره احسن همان مناظره‌ای است که خداوند پیامبرش را مامور می‌کند تا با کسانی که منکر قیامت و حشر و نشرند بنماید. خداوند از قول آنها نقل می‌کند: «وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ» - . یس / 78 - {و برای ما مثالی زد و آفرینش خود را فراموش کرد و گفت: «چه کسی این استخوان‌ها را زنده می‌کند در حالی که پوسیده است؟} خداوند در رد او می‌فرماید: بگو یا محمد! «یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ. الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ» - . یس / 79 - 80 -

{بگو: «همان کسی آن را زنده می‌کند که نخستین بار آن را آفرید؛ و او به هر مخلوقی داناست! همان کسی که برای شما از درخت سبز، آتش آفرید و شما به وسیله آن، آتش می‌افروزید!»} خداوند از پیامبرش می‌خواهد که با یاوه‌سرا به مناظره پردازد آن کسی که می‌گوید چگونه ممکن است زنده شوند این استخوان‌ها با اینکه پوسیده است، خداوند می‌فرماید بگو آن کسی که ابتدا آنها را آفریده آیا عاجز است کسی که از هیچ آنها را آفریده دو مرتبه استخوان پوسیده را زنده کند. آفرینش اول که هیچ بود به نظر خودتان سخت‌تر است از اعاده آن؟ سپس می‌فرماید: «الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً» یعنی وقتی آتش گرم را در دل درخت سبز و تازه پنهان کند و بعد خارج نماید، با این کار می‌فهماند که او بر اعاده چیزی که کهنه است قادرتر است. سپس می‌فرماید: «أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلی وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ» - . یس / 81 - {آیا

کسی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، نمی‌تواند همانند آنان را بیافریند؟! آری (می‌تواند)، و او آفریدگار داناست!} یعنی وقتی آفرینش آسمان‌ها و زمین در نظر شما مشکل‌تر و بعیدتر باشد از برگشت دادن پوسیده‌ها چگونه آفرینش آنچه به نظرتان مشکل‌تر است می‌پذیرند، ولی آنچه ساده‌تر است که برگشت موجودات پوسیده و کهنه است نمی‌پذیرند. امام صادق علیه السلام فرمود: این است جدال احسن، زیرا بهانه کفار را قطع و شبهه آنها را بر طرف می‌نماید. اما جدال غیر احسن به این است که حقی را انکار نمائی، چون نمی‌توانی تمیز دهی بین آن و باطلی را که ادعا می‌کند. این جدال حرام است، زیرا تو نیز مانند او هستی او یک واقعیت را انکار نموده و تو واقعیت دیگری را. حضرت امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: روزی مردی حضور امام صادق علیه السلام رسید و عرض کرد: یابن رسول الله! آیا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مناظره هم کرده‌اند؟ آن جناب فرمود: هر گمانی در باره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌بری، گمان مخالفت با دستور خدا مبر. مگر نخوانده‌ای که خداوند در این آیه می‌فرماید: «وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» با آنها به بهترین روش مناظره کن. و در این آیه می‌فرماید: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ» در جواب کسی که مثال برای پیامبر زده بود و استخوان پوسیده را می‌گفت چگونه زنده می‌شود. تو خیال می‌کنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر خلاف دستور خدا جوابی که او به او فرموده است. - .

تفسیر إمام عسکریّ: 242 - 243 -

عبدالاعلی می‌گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: مردمان بر سخن من عیب می‌گیرند، و من کارم سخن گفتن با مردمان است. گفت: کسی مثل تو که فرود می‌آید، سپس پرواز می‌کند خوب است، لیکن کسی که چون فرود آمد نمی‌تواند پرواز کند خوب نیست. - . رجال الکشّیّ: 271 -

طیار گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: به من گفته‌اند که شما از مناظره با مردم بدتان می‌آید. فرمود: اگر مانند تو کسی باشد که هنگامی که پرواز می‌کند خوب فرود آید و وقتی نشست خوب به پرواز در می‌آید، پس اگر کسی اینگونه باشد بدم نمی‌آید. - . رجال الکشّیّ: 298 -

هشام بن حکم گوید: امام صادق علیه السلام به من گفت: ابن طیار چه کار می‌کند؟ گفت: گفتم از دنیا رفت. فرمود: خداوند رحمتش کند و خداوند به او شادی و نشاط خواهد داد. او از جانب ما اهل بیت شدیدالخصومه با دشمنان بود. - . رجال الکشّیّ: 298 -

جعفر احول گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: ابن طیار چه کار می‌کند؟ گفتم: از دنیا رفته است. پس فرمود: خدا رحمتش کند و خدا بر او رحمت و شادی را وارد کند. او از جانب ما اهل بیت با دشمنان می‌جنگید. - . رجال الکشّیّ: 298 -

امام صادق علیه السلام به عبدالرحمن بن حجاج می‌فرمود: ای عبدالرحمن! با اهل مدینه سخن بگو، چرا که من دوست دارم که مانند تو را در میان مردان شیعه ببینم. - . رجال الکشّیّ: 374 -

نزد امام کاظم علیه السلام سخن از اصحاب کلام به میان آمد؛ پس فرمود: اما ابن حکیم را رها کنید. - . رجال الکشّیّ: 380 -

تمام این اخبار با این که اکثر آنها از نظر سند، صحیح هستند، دلالت دارد بر این که جدال و خصومت دینی بر برخی وجوه و توسط برخی از علما جواز دارد و مؤید آن برخی وجوهی است که در وجه جمع ذکر کردیم.

«من لقی الله بهنّ» یعنی سه خصلتی که با او تا مرگ یا در محشر باشند. «دخل الجنة من‌ای باب شاء» گویا این تعبیر مبالغه است در این که بهشت برای او مباح است و به هیچ وجه از آن منع نمی‌شود. «فی المغیب و المحضر» یعنی در او آثار ترس از خدا، به وسیله ترک گناه در حال حضور یا غیبت مردم نمایان می‌شود. و گفته شده: یعنی عدم ذکر بدی مردم در حضور و غیبت و احتمال اولی ظاهر‌تر است.

«و إن کان محقا» گذشت که مراء منافاتی با وجوب اظهار حق در دین ندارد و نیز منافات ندارد که انسان برای گرفتن حق دنیوی خود مخاصمه کند، ولی باید بدون تعصب و طلب غلبه و با مدارا کردن باشد؛ بلکه در هر دو مورد یعنی امر دینی و دنیوی به اقل مقداری که نافع است اکتفا کند، بدون اضرار و اهانت و القای باطل، چنانچه دانستی.

«م نصب الله» نصب به معنای بر پا داشتن است و «الغرض» به تحریک غین و راء هدف را گویند. در مصباح گفته: غرض آن هدفی است که به آن تیر پرتاب می‌شود و جمع آن اغراض است و این که می‌گویند: «غرضه کذا» از باب تشبیه به هدف تیراندازی است یعنی آن هدفی که قصد آن را دارد چنین است. پایان کلام صاحب مصباح. و در این جا کنایه از کثرت مخاصمه در مورد ذات خدای متعال و صفات او است؛ زیرا عقل‌ها از ادراک آن کوتاه است و چنانچه در کتاب توحید گذشت، از تفکر در آن نهی شده است و کثرت تفکر در آن و مخاصمه در این باب انسان را به این معنا نزدیک می‌سازد که زیاد از یک نظر به نظر دیگر منتقل گردد؛ زیرا عقول در این امور متحیر و عاجز از ادراک آن هستند، چنانچه در حکما و متکلمینی که متصدی این امر هستند دیده می‌شود که راه‌های متفاوتی را پیموده‌اند و اکتفا به آنچه در کتاب و سنت وارد شده و ترک فرو رفتن در این امور، به احتیاط نزدیک‌تر و بهتر است.

و ممکن است مراد، انتقال از حق به باطل و از ایمان به کفر باشد؛ زیرا جدال در مورد خدا و فرو رفتن در ذات و کنه صفات او موجب شک و شبهه می‌شود. خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنیرٍ» - . حج / 8 - {و گروهی از مردم، بدون هیچ دانش و هیچ هدایت و کتاب روشنی بخشی، درباره خدا مجادله می‌کنند!} و می‌فرماید: «وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذینَ یَخُوضُونَ فی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فی حَدیثٍ غَیْرِهِ» - . انعام / 68 - {هرگاه کسانی را دیدی که آیات ما را استهزا می‌کنند، از آنها روی بگردان تا به سخن دیگری بپردازند!} «انکم اذاً مثلهم» - . نساء / 140 - {شما نیز بنا بر این مثل آنان هستید} و آیات دیگری که در این زمینه وجود دارد.

«أوشک» از افعال مقاربه است به معنای قرب و نزدیکی و برخی از شارحان در اینجا معتقد شده‌اند به آنچه مترتب بر مطلق خصومت با خلق می‌شود و گفته‌اند: انتقال همان تحول از حالی به حال دیگر است و مانند تحول از خیر به شر و از افعال نیک به افعال زشت که مقتضی فساد در عالم و از بین رفتن الفت و التیام است. و گفته شده: مراد کثرت قسم به خدا خوردن در دعاوی و خصومات است که نزدیک است انسان از ترس عقاب از آنچه بر آن قسم خورده به ضد آن منتقل گردد و مفتضح گردد و بعد و دوری آنچه در این معنا است مخفی نیست.

**[ترجمه]

«8»

کا، [الکافی] عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا تُمَارِیَنَّ حَلِیماً وَ لَا سَفِیهاً فَإِنَّ الْحَلِیمَ یَقْلِیکَ‌⁽³⁾

وَ السَّفِیهَ یُؤْذِیکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: با شخص صبور و سفیه مجادله نکن، پس صبور با تو دشمن می‌شود و سفیه آزارت می‌دهد. - . کافی 2 : 301 -

**[ترجمه]

بیان

الحلیم یحتمل المعنیین المتقدمین أی العاقل و المتثبت المتأنی فی الأمور و السفیه یحتمل مقابلیهما و المعنیان متلازمان غالبا و کذا مقابلاهما و الحاصل

1) 1. الحجّ: 8.

2) 2. الأنعام: 68.

3) 3. یغلبک خ ل.

4) 4. الکافی ج 2 ص 301.

1) 1. الکافی ج 2 ص 301.

2) 2. الکافی ج 2 ص 301.

3) 3. الکافی ج 2 ص 301.

1) 1. الکافی ج 2 ص 301.

2) 2. الکافی ج 2 ص 302.

1) 1. الکافی ج 2 ص 302.

2) 2. الکافی ج 2 ص 302.

اشارة

تتمة أبواب الکفر و مساوی الأخلاق

باب 122 حب الدنیا و ذمها و بیان فنائها و غدرها بأهلها و ختل الدنیا بالدین

الآیات

الأخبار

«1»

بیان

«2»

بیان

«3»

بیان

أقول

«4»

بیان

«5»

بیان

«6»

بیان

«7»

بیان

«8»

بیان

«9»

بیان

«10»

بیان

«11»

بیان

«12»

بیان

«13»

بیان

«14»

بیان

«15»

بیان

«16»

بیان

«17»

بیان

أقول

و أقول

«18»

توضیح

«19»

بیان

«20»

بیان

«21»

بیان

«22»

بیان

«23»

«24»

بیان

«25»

بیان

«26»

بیان

«27»

بیان

«28»

بیان

«29»

بیان

«30»

بیان

«31»

بیان

«32»

بیان

«33»

بیان

«34»

بیان

«35»

بیان

أقول

«36»

بیان